خوارج از ديدگاه نهج‌البلاغه‌

مشخصات كتاب

‏سرشناسه: نوري همداني حسين ۱۳۰۴-
‏عنوان و نام پديدآور: خوارج از ديدگاه نهج‏البلاغه/ از حسين نوري.
‏مشخصات نشر: قم: موسسه اسماعيليان [۱۳۵۷].
‏مشخصات ظاهري: ‏۲۳۸ ص.
‏شابك: ‏۲۰۰ ريال
‏وضعيت فهرست نويسي: برون‏سپاري.
‏يادداشت: ‏چاپ ديگر: جامعه مدرسين حوزه علميه قم دفتر انتشارات اسلامي‏ ۱۳۶۱.
‏يادداشت: بالاي عنوان: درسهائي از نهج البلاغه.
‏موضوع: علي‏بن ابي‏طالب ع)، امام اول، ‏۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق.‏. نهج‏البلاغه -- نقد و تفسير
‏موضوع: خوارج
‏شناسه افزوده: بشارت محمدتقي ۱۳۲۴ - ۱۳۶۰.، تنظيم‏كننده
‏رده بندي كنگره: ‏BP۳۸/۰۴۲‏‏/ن۹خ۹ ۱۳۵۷
‏رده بندي ديويي: ‏۲۹۷/۹۵۱۵
‏شماره كتابشناسي ملي: ۲۴۱۴۰۳۷

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحيم
شايد اين گفتار كه موقعيت و مقام «نهج‌البلاغه» كه پس از قرآن مجيد هيچ كتابي از لحاظ محتوا و مطالب به پايه‌ي آن نمي‌رسد در ميان مسلمانان درست شناخته نشده است گزاف نباشد و لذا اخيرا دانشمندان علوم ديني در حوزه‌ي مباركه‌ي قم، در اين نكته مي‌انديشيدند و اين ضرورت را كاملا احساس مي‌كردند كه اين كتاب با عظمت را در رديف كتب درسي قرار بدهند تا مطالب بلند آن مورد امعان نظر و دقت واقع گردد، كه اين موضوع خود گامي در راه شناساندن موقعيت اين كتاب است در اين ضمن جمعي از فضلاء حوزه به اين جانب پيشنهاد نمودند كه عهده‌دار تدريس آن شوم، البته براي من از نظر اينكه مشاغل زيادي داشتم و به علاوه خود را شايسته‌ي انجام اين وظيفه خطير نمي‌دانستم قبول اين پيشنهاد مشكل مي‌نمود ولي با اين وصف به جهت وفور علاقه‌اي كه به انجام اين هدف داشتم اين پيشنهاد را پذيرفتم و قبل از اينكه تدريس آن را آغاز كنم، مطالب اين كتاب گرانقدر را مورد مطالعه قرار داده، آنها را برحسب موضوع دسته‌بندي كردم و به طور كلي تعداد موضوعاتي كه كليه‌ي مطالب اين كتاب با آنها ارتباط دارد به «50 موضوع» تقريبا بالغ گرديد. از آن پس بحث خود را كه صدها نفر از فضلاء و محققين در آن شركت مي‌كردند شروع كردم اين بحث در حدود يك سال و نيم در حوزه‌ي علميه‌ي قم ادامه داشت و در طي اين مدت اين چند موضوع مورد بحث و بررسي قرار گرفت:
[صفحه 4]
1- بيت‌المال و قوانين مربوط به آن.
2- آغاز پيدايش گروه خوارج و نقشي كه آنها در ايجاد وقفه در راه پيشرفت اسلام داشتند.
3- وظائف فرمانروايان و شرايط رهبري.
بعدا متاسفانه اين بحث تعطيل گرديد و موضوع سوم هم ناتمام ماند.
كتابي كه هم اكنون از نظر خوانندگان محترم مي‌گذرد مجموعه بحثهائي است كه با موضوع دوم ارتباط دارد. اين بحثها پس از آنكه از نوار پياده شده است به وسيله‌ي دانشمند ارجمند و فاضل محقق آقاي محمدتقي بشارت تنظيم گرديده است. انصافا ايشان در راه زحمات فراواني را متحمل شده‌اند و تنها عاملي كه تحمل اين زحمات را برايشان آسان و نشاطبخش گردانيده بود. علاقه‌ي شديدي بود كه به پر شدن اين خلاء علمي در حوزه‌ي قم داشتند جزاه الله عن العلم و الاسلام خيرا.
در اين كتاب سعي شده است كه مبدء پيدايش گروه خوارج و طرز تفكر آنها و بلائي كه ركود و انجماد و انحراف فكري آنها بر سر پيشرفت اسلام آورد مورد تحليل و بررسي قرار بگيرد.
البته هرگز نمي‌توان ادعا كرد كاري كه انجام شده است كامل و بدون نقص است ولي شايد گامي در راه تحقق بخشيدن به هدف محسوب گردد. و اميد كه با توفيق خداوند متعال گامهاي ديگري را اساتيد و محققين در راه پيمودن اين راه بردارند. تا موقعيت و مقام نهج‌البلاغه و نقش سازندگي آن در ايجاد يك جامعه‌ي مترقي و كامل روشن گردد.
سقز- حسين نوري- 3 رمضان 1398
17 مرداد 1357
[صفحه 5]

پيشگفتار

بسم الله الرحمن الرحيم
يكي از ايام شكوهمند حوزه‌ي مباركه‌ي قم روزهائي بود كه استاد گرانقدر آقاي حسين نوري بر كرسي تدريس نهج‌البلاغه قرار مي‌گرفت و از خرمن پر فيض دانش وي صدها نفر از فضلا و دانشجويان پرجوش ديني خوشه‌چين بودند.
جاذبه‌ي خطابه‌ها و سخنان حكيمانه‌ي حضرت اميرمومنان علي عليه‌السلام و ابتكار استاد در انتخاب و بررسي مباحث موجب مي‌شد كه اين درس از ويژگي‌هاي خاصي برخوردار باشد.
يكي از امتيازات نهج‌البلاغه آن است كه طرح هر بحثي از مباحث آن انسان را به مخازن علوم و دانشهاي ديگر رهنمون مي‌گردد و مرغ انديشه‌ي آدمي را در فضائي بس بلند پرواز مي‌دهد استاد با احاطه‌ي كامل خود بر اين كتاب و مقام بلند علمي و آگاهي خاص از مسائل اسلامي بهتر و سريعتر مي‌توانست محصلين را به مقاصد علمي و مطلوبشان برساند، از اين رو بود كه روز به روز درس استاد شكوه بيشتري مي‌يافت و شور و اشتياق شاگردان و تعداد آنان هر روز افزونتر مي‌گشت.
اينجانب چون اين افتخار نصيبم شده بود كه بيشتر به محضرشان راه يابم و گاهي خصوصا از وضع ايشان با اطلاع شوم مي‌فهميدم كه چه زحمت بزرگي را قبول نموده و چگونه با كثرت مشاغل علمي و تحقيقات فقهي و التزام برفع مشكلات ارباب‌رجوع و پاسخ به مسائل خارج و داخل مملكت چند ساعت از اوقات شبانه‌روزي خود را صرف تحقيق و تنظيم مطالب اين بحث
[صفحه 6]
سودمند مي‌نمايند.
طرز تدريس استاد اين بود كه ايشان با دقت خاصي ابتداء لغات و واژه‌ها را بررسي مي‌كردند سپس مطالبي را كه در شروح نهج‌البلاغه ذكر گرديده است مورد بحث و بررسي قرار مي‌دادند آنگاه با دقت و سليقه‌ي مخصوصي يكي از مسائل اصيل و مهم اسلامي (اجتماعي، فردي، سياسي، نظامي، اقتصادي، اعتقادي و اخلاقي) را به مناسبت كلام حضرت از ديدگاه نهج‌البلاغه مورد بحث قرار مي‌دادند، در اينجا بود كه از پرتو وسعت ذهن و ژرف‌نگري معظم له سيل مطالب و نكات علمي بر دامنه‌ي افكار محصلين سرازير مي‌شد و آنها با دقت و توجه به ضبط و اخذ آن مي‌كوشيدند و برخي با استفاده از نوار بهتر و دقيقتر به جمع‌آوري مطالب همت مي‌نمودند، ولي متاسفانه به علتي كه فعلا از ذكر آن بايد خودداري كرد اين درس تعطيل گرديد.
اينجانب كه علاقه‌ي وافري به مباحث سازنده‌ي نهج‌البلاغه داشتم و افتخار بهره‌مندي بيشتر از حضور استاد گرانقدر را يافته بودم پس از كسب اجازه از محضرشان اين توفيق نصيبم گرديد كه مباحث معظم له را بذوق خويش تنظيم و تكميل كرده به صورت كتاب براي استفاده‌ي عموم مسلمانان درآورم.
استاد با عنايت و لطف خويش مرا تشويق كرده و در تمام مراحل ياريم نمودند، اكنون معترفم كه اگر خوانندگان حسن و كمالي در مباحث مي‌يابند از آن استاد بزرگ و اگر نقص و عيبي مشاهده مي‌فرمايند از آن من خواهد بود. بايد توجه داشت كه سلسله درسهاي استاد در چند جلد به ترتيب منتشر خواهد شد، ابتدا در نظر داشتيم چاپ يك قسمت از درسها را كه مربوط به قوانين بيت‌المال از ديدگاه نهج‌البلاغه است و مباحثش مهمتر مي‌نمود مقدم بداريم ولي براي جهاتي ابتداء به چاپ اين قسمت اقدام كرديم.
در اين كتاب چنانكه ملاحظه خواهيد كرد سه بخش مهم زندگاني شگرف حضرت علي عليه‌السلام مورد بررسي قرار مي‌گيرد.
بخش اول: دوران سازندگي زندگاني آن حضرت و به عبارت ديگر دوران
[صفحه 7]
مجاهدتهاي سازنده‌ي آن حضرت در زمان پيغمبر بزرگ اسلام (ص).
بخش دوم: دوره‌ي صرف نظر از تصدي مقام خلافت براي هدفي بالاتر و برتر.
بخش سوم: دوران فرمانروائي كه شامل فرازهائي حساس از زندگي اميرمومنان و نحوه حكومت و اداره‌ي اجتماع و اجراي عدالت خصوصا مقابله با غائله‌ي خوارج كه به واسطه‌ي ركود فكري خود مشكل بزرگي در راه حكومت حضرتش به وجود آوردند.
يكي از ويژگي‌هاي اين بحث آنست كه سعي شده خطبه‌ها و كلمات مربوط به خوارج در نهج‌البلاغه به ترتيبي بيان شود كه آغاز شورش و عصيان اين گروه تا نابودي و سقوط آنها را مرحله به مرحله بيان كند. و در ضمن مباحث كتاب بحث مختصر و نسبتا جامعي درباره‌ي علم غيب پيامبران و ائمه هدي عليهم‌السلام و حدود و كيفيت آن از ديدگاه قرآن و نهج‌البلاغه به عمل آمده كه اميد است پاسخگوي بعضي شبهات و اشكالات باشد.
قم- محمد تقي بشارت
[صفحه 9]

تاريخي پرطوفان و حساس

اشاره

دوره‌هاي مهم زندگاني حضرت اميرمومنان علي عليه‌السلام را مي‌توان در سه بخش مهم خلاصه كرد:
[صفحه 10]

دوران سازندگي

از نخستين روزي كه پيامبر بزرگوار اسلام (ص) بامر خداوند، در راه ارشاد و سازندگي جامعه‌ي بشر گام نهاد و پيمودن اين راه خطرناك را آغاز كرد، اميرمومنان نيز با وي همگام گرديد و با تلاشهاي پيگير و خستگي‌ناپذير خود را راه بارور ساختن درخت جوان و نوپاي اسلام وي را همراهي كرد.
اين روزگار كه 23 سال طول كشيد، نخستين دوره فعاليت ثمربخش اميرمومنان است، او در اين دوره تحت زعامت و رهبري پيامبر راستين اسلام، در روزگار جنگ پرچم بر دوش و شمشير در دست كساني را كه علاوه بر اينكه در برابر حقيقت تسليم نمي‌شدند، سد راه پيشرفت آن نيز مي‌گرديدند، شجاعانه از ميان برمي‌داشت و در روزگار صلح قلم بر دست و سخن حق در زبان، در تحكيم بنياد دانش و اخلاق جامعه‌ي نوپاي اسلامي مي‌كوشيد او خود در شرح اين دوره چنين مي‌گويد:
ان الله بعث محمدا صلي الله عليه و آله و ليس احد من العرب يقرء كتابا و لا يدعي نبوه. فساق الناس حتي بواهم محلتهم و بلغهم منجاتهم فاستقامت قناتهم و اطمانت صفاتهم اما والله ان كنت لفي ساقتها حتي تولت بحذافيرها ما عجزت و لا جبنت. [1].
[صفحه 11]
خداوند حضرت محمد (ص) را در حالي كه هيچ يك از افراد جامعه عرب، نه كتابي را مي‌خواند و نه دعوي پيغمبري مي‌كرد، مبعوث نمود. و او در چنين روزگار جهل و گمراهي، رهبري جامعه را بعهده گرفت و آن را به منزلت و مقام مترقي و موقعيت اطمينان‌بخشي رسانيد. به طوري كه از آن توده ضعيف و متزلزل جامعه‌اي نيرومند و استوار و مطمئن بوجود آورد سوگند به خدا در آن روزگار من از جمله كساني بودم كه آن جامعه را به راه رستگاري و عظمت سوق مي‌دادند. تا اينكه تمام نيروي دشمناني كه سد راه اسلام بودند، درهم شكسته شد و توطئه‌هاي آنها پايان رفت. من در ضمن همه جريانها وظائف خطير خود را با كمال شهامت انجام دادم و هرگز در خود احساس ضعف و ترس نكردم.
و نيز در فراز ديگري، در ضمن اينكه فداكاريهاي خود را در راه پيامبر بزرگوار اسلام شرح مي‌دهد، خود را نزديكترين افراد نسبت به وي قلمداد نموده و شايسته‌ترين افراد نسبت به مقام سرپرستي امت اسلام معرفي مي‌كند و مي‌گويد:
و لقد علم المستحفظون من اصحاب محمد صلي الله عليه و آله اني لم ارد علي الله و لا علي رسوله ساعه قط. و لقد واسيته بنفسي في المواطن التي تنكص فيها الابطال و يتاخر فيها الاقدام، نجده اكرمني الله بها و لقد قبض رسول‌الله- صلي الله عليه و آله- و ان راسه لعلي صدري و لقد سالت نفسه في كفي، فامررتها علي وجهي و لقد وليت غسله- صلي الله عليه و آله- و الملائكه اعواني، فضجت الدار و الافنيه، ملا يهبط و ملا يعرج و ما فارقت سمعي هينمه منهم، يصلون عليه حتي و اريناه في ضريحه. فمن ذا احق به مني حيا و ميتا؟ [2].
آن شخصيتهايي از اصحاب محمد (ص) كه حافظ احكام و امين اسرار وي مي‌باشند مي‌دانند كه من در عمر خود هرگز در هيچ زماني از فرمان خدا و رسول خدا سر باز نزدم و در موقعيت‌ها و موارد بسيار سختي كه دليران فرار مي‌كردند و كسي را جرئت گام نهادن به ميدان مبارزه نبود، با پيغمبر اكرم تا سر حد جان
[صفحه 12]
جانبازي، مواساه و فداكاري كردم و همه اين فداكاريها و جانبازيها براثر شجاعت و جوانمردي‌اي بود كه خداوند مرا به آن گرامي داشته است.
و رسول خدا (ص) در حالتي جان به جان آفرين تسليم كرد كه سرش بر سينه‌ي من و بدن مقدسش روي دستم بود، سپس من راي تبرك و تيمن دست خود را به چهره‌ام كشيدم [3]، سپس مراسم غسل آن حضرت را در حالي كه فرشتگان مرا كمك مي‌كردند، شخصا انجام دادم پس از آن خانه و اطراف آن به گريه و ناله درآمدند و به احترام آن جنازه‌ي پاك گروهي از فرشتگان فرود آمده و گروهي بالا مي‌رفتند، همهمه‌ي نماز آنها كه بر آن جنازه‌ي مقدس مي‌خواندند از گوش من جدا نمي‌شد تا اينكه او را در آرامگاهش جاي دادم. پس كيست كه نسبت به آن حضرت در حال زندگي و مرگ از من سزاوارتر باشد؟ [4].
[صفحه 13]

دوران چشم‌پوشي در راه هدف

با اينكه پيغمبر بزرگ اسلام در زمان حيات خود براساس شايستگي و لياقت، علي (ع) را به امر خداوند براي جانشيني خود معين و معرفي كرد، مع‌الوصف پس از رحلت وي تنازع و كشمكش دامنه‌داري بر سر خلافت و زعامت مسلمانان آغاز گرديد، و در اين جريان افرادي خلافت را قبضه كردند كه به هيچ وجه صلاحيت آن را نداشتند و حضرت براساس مصلحتي خطير و لازم از قيام و مبارزه عليه افراد حاكم خودداري كرد و به جاي هرگونه اعتراض تند و خشم‌افروز سكوت موقت را ترجيح داد و از خلافت چشم پوشيد.
آنچه كه به راستي باعث بهت و حيرت بعضي از افراد گرديده است، صبر و سكوت علي است. آن هم سكوتي دردانگيز كه همچون خار در چشمان و استخوان در گلو، او را رنج مي‌داد. سكوتي اين چنين طولاني ولي اين سكوت چنانكه خواهيم گفت، سكوتي بود كه اسلام جوان براي رشد يافتن و نضج گرفتن خود، جدا به آن محتاج بود. زيرا اين سكوت به معناي چشم‌پوشي از خلافت براي هدفي بالاتر بود، نه به معناي ركود و خموشي مطلق، چه آن حضرت كه مانند اقيانوسي متلاطم و مواج و خروشان، هميشه كف بر لب و خروش در سينه و جوش در دل داشت هرگز خاموش نشد و بي‌تفاوت ننشست. از يك طرف در راه پيشرفت اسلام با خلفا همكاري كرد و از طرفي در راه تعليم و تربيت و رفع نيازمنديهاي جامعه كوشش نمود. تا اينكه اين دوره‌ي دردانگيز جانكاه پس از بيست و پنج سال با شورش انقلابيون و قتل عثمان به پايان رسيد.
[صفحه 14]
چرا علي سكوت كرد؟
اگر اينجا اين اشكال كه همواره پيش از بررسي عميق زندگاني شگرف علي (ع) در اذهان مجسم مي‌شود، تكرار گردد، كه اگر بنا بر اعتقاد آن حضرت و گواه تاريخ بيست و پنج سال حكومت اسلام و سرنوشت امت مسلمان، بازيچه‌ي دست اشرار و افراد سست عنصر و نالايق است چرا حضرت در حالي كه خود ناظر صحنه‌هاي تند و نادرست آنان بود سكوت را بر خروش و غماض را بر فرياد مقدم داشت؟
در پاسخ اين پرسش بايد توجه كرد كه نظر واقع‌بينانه‌ي اميرمومنان چون قيام خود را موجب نابودي اسلام نوپا مي‌ديد، لذا از قيام و اقدام براي به دست آوردن حق خود صرف نظر كرد زيرا پس از رحلت پيامبر اسلام از طرفي كشورهاي همجوار، خصوصا دو ابر قدرت آن روز، يعني ايران و روم و از سوي ديگر آشوبگران يهود و منافقان، اوضاع مسلمانان را زير نظر داشتند و به تحولات سياسي آنان چشم دوخته در انتظار فرصت دقيقه‌شماري مي‌كردند و در چنين موقعيتي تنها يك بلواي بزرگ در سرزمين اسلام و سپس اشتعال جنگهاي داخلي به آنان فرصت مي‌داد كه از هر سو به كشور اسلام حمله كنند و با يك يورش ناگهاني از درون و برون نقش اسلام را از چهره‌ي روزگار محو سازند. آن وقت نه از پيامبر راستين اسلام مكتبي و نه از اميرمومنان نقش مهمي باقي مي‌ماند. و علي (ع) به عنوان مسبب انقراض اسلام قلمداد مي‌شد. در اين صورت شتابزدگي علي، بسان باغباني بود كه ميوه را نارس از درخت بچيند. در نتيجه، نه خيري به خودش برسد و نه به ديگران. كه خود حضرت اين تشبيه را درباره‌ي قيام بي‌موقع چنين بيان فرموده است:
و مجتني الثمره لغير وقت ايناعها كالزارع بغير ارضه. [9].
كسي كه ميوه را در غير موسم رسيدن بچيند، مانند زراعي است كه در
[صفحه 15]
زمين ديگران زراعت كند كه فائده‌اي نصيب او نمي‌شود.
از رهگذر قيام آن روز علي (ع) بزرگترين تفرقه و اختلاف، در خود جامعه اسلامي به وجود مي‌آمد. و همين امر موجب ضعف ملت اسلام مي‌شد و دشمنان اسلام و فرصت‌طلبان از اين ضعف استفاده كرده، نهال نورس اسلام را از ريشه قطع مي‌كردند. قطعا اگر اميرمومنان اين واقع‌بيني و مصلحت انديشي را نداشت، در آغاز دچار وسوسه‌هاي آشوبگر ابوسفيان مي‌شد و حوادث بزرگي به وجود مي‌آمد، زيرا او همراه عباس عموي پيغمبر براي يك ائتلاف سياسي نزد علي (ع) آمدند و به حضرتش گفتند: كه مي‌توانند از نفوذ ملي عموي پيغمبر و مهارت ابوسفيان، در بسيج اعراب استفاده كنند، يعني آنها مي‌توانند قبائل عرب را تجهيز كنند، تا اجازه ندهند طوائف بني‌تيم و بني‌عدي بر جهان عرب مسلط شوند و حكومت نمايند، بايد دقت داشت هدف ابوسفيان كه امروز به كمك علي (ع) شتافته، نابودي سلطه دو طائفه عرب در بر ساير اعراب است. و در واقع مي‌خواهد شئون عربيت و قوميگري خود را حفظ كند و هزاران نقشه‌ي شوم و مرموز ديگر را عملي سازد ولي علي آگاه و مدافع اسلام، با يك جواب قاطعانه نقشه‌هاي آنان را نقش بر آب كرد و با آهنگي قاطع فرمود:
ايها الناس، شقوا امواج الفتن بسفن النجاه.
و عرجوا عن طريق المنافره وضعوا تيجان المفاخره. افلح من نهض بجناح، او استسلم فاراح. هذا ماء آجن و لقمه يغص بها آكلها.
امواج درياي فتنه و آشوب را با كشتيهاي نجات بشكافيد و از انديشه‌ي اختلاف و تفرقه بازگرديد و تاج تفاخر و خودبيني را از سر بر زمين بيفكنيد، پيروزي و سعادت قيام براي كسي است كه بر پا و بال قيام كند و بدون آن سكوت و تسليم پيشه سازد، تا از خطر در امان باشد. قيام با شما مانند آب متعفن بد بو، گوارا نيست و مانند لقمه‌اي است كه راه گلوي انسان را مي‌گيرد. [6].
اميرمومنان فلسفه‌ي بيست و پنج سال سكوت خود را در آغاز زمامداري خود
[صفحه 16]
هنگامي كه براي سركوبي بلواگراني كه جنگ جمل را به وجود آورده بودند عزيمت مي‌كرد، چنين بيان مي‌كند:
ان الله لما قبض نبيه، استاثرت علينا قريش بالامر. و دفعتنا عن حق نحن احق به من الناس كافه، فرايت ان الصبر علي ذلك افضل من تفريق كلمه المسلمين و سفك دمائهم.
و الناس حديثوا عهد بالاسلام والدين يمخض مخض الوطب يفسده ادني و هن و يعكسه اقل خلف.
هنگامي كه خداوند جان گرامي پيامبرش را باز پس گرفت. قريشي‌ها كار را بر او دشوار ساختند و ما را از حق حكومت كه از ميان مردم تنها ما شايسته آن بوديم محروم ساختند در برابر اين حق‌كشي و ستم بزرگ، من صبر و شكيبايي را از خونريزي و ايجاد اختلاف و پراكندگي بين ملت اسلام شايسته‌تر ديدم. زيرا مردم تازه به اسلام گرايش پيدا كرده بودند و دين همانند مشكي بود كه هنگام تكان دادن به اندك سستي متلاشي مي‌گشت. و با كوچكترين اشتباه واژگون مي‌شد. [7] و باز هنگام تشريح و توضيح علت بسيج نظامي، جهت سركوبي طلحه و زبير، در حالي كه مسلح به شمشير خود بود و ديده‌هاي حضار به سويش دوخته شده بود فرمود:
و ايم الله لولا مخافه الفرقه بين المسلمين و ان يعود الكفر و يبور الدين، لكنا علي غير ما كنا لهم عليه.
به خدا سوگند اگر از پراكندگي و تفرقه مسلمانان و بازگشت اهريمن كفر و اضمحلال دين بيمناك نبودم، با ستمگران غاصب به طرز ديگري رفتار مي‌كردم. [8] بنابراين چشم‌پوشي اميرمومنان (ع) از تصدي مقام خلافت تنها براي
[صفحه 17]
تامين مصلحت اسلام و مسلمين بود وگرنه هم كساني كه اين مقام را قبضه كردند، و هم مردم ديگر، همه مي‌دانستند كه فقط او شايسته اين مقام است، چنانكه خود فرمود:
اما والله لقد تقمصها فلان و انه ليعلم ان محلي منها محل القطب من الرحي ينحدر عني السيل و لا يرقي الي الطير.
به خدا سوگند پسر ابي‌قحافه (ابوبكر) پيراهن خلافت و زعامت را بر اندام خود پوشيد، در صورتي كه مي‌دانست تنها محور گردش چرخ آسياي خلافت، من بودم.
(سيل علم و فضيلت از جويبار وجود من سرازير مي‌شود و به اوج آسمان شخصيت من هيچ پرنده‌ي تيز پروازي نخواهد رسيد).
و هنگامي كه با طرح يك نقشه مرموز، در شوراي شش نفري گوي خلافت را در دامن سر دودمان اموي «عثمان بن عفان» انداختند و به صورتي بس شوم و ظالمانه علي را از حق مسلم خود محروم ساختند خطاب به كار پردازان خلافت و عاملان غصب و ستم فرمود:
لقد علمتم اني احق الناس بها من غيري و والله لاسلمن ما سلمت امور المسلمين و لم يكن فيها جور الا علي خاصه. [9].
شما قطعا مي‌دانيد كه من از ديگران به تصدي قيام خلافت شايسته‌ترم به خدا سوگند اين چشم‌پوشي و صبر من مادامي است كه امور مسلمانان بر اثر يكپارچگي اداره مي‌شود و تنها ستم و جنايت به شخص من مي‌رسد.
[صفحه 18]

دوران فرمانروايي

اين بخش مهمترين و حساسترين دوران زندگاني علي عليه‌السلام محسوب مي‌شود. زيرا او در اين فرصت مي‌خواست، با تكيه بر اختياراتي كه حكومت اسلامي به وي داده بود اجتماعي نوين بر بناي اسلام راستين به وجود بياورد و مردم را در سايه نظام عادلانه و رهبري‌ها و رهنمودهاي شايسته، به سوي هدف‌هاي اصيل اسلام كه تكامل واقعي و همه جانبه‌اي را در برداشت رهنمون گردد. و در واقع انقلابي بزرگ بر پا كند. اي انقلاب هر چند با توجه به تغيير وضع زمان پس از رحلت پيغمبر (ص) كار بسيار مشكلي بود، ولي اراده شكست‌ناپذير و شهامت بي‌نظير آن حضرت، هر مشكلي را آسنان و هر مانعي را ناچيز مي‌شمرد.
نطقها و خطابه‌هاي سازنده، فريادهاي بيداركننده و حماسه‌اي و قطعنامه‌هاي و عهدنامه‌هاي عدالت‌آور و مساوات‌آفرين و تلاشهاي پي‌گير، همه و همه براي هموار ساختن راه اين انقلاب بود.
از نظر انديشمندان حساسترين لحظات براي كسي كه زعامت ملتي را به عهده مي‌گيرد، زماني است كه جامعه‌اي همه چيز خود را از دست داده و تمام ارزشهاي مادي و معنوي آن به تاراج رفته باشد و رهبر جديد بخواهد از نو جامعه‌اي تاسيس كند و نظامي سازنده براي رشد آن جامعه به وجود بياورد و تاكنون
[صفحه 19]
كمتر رهبري توانسته است از عهده اين مسئوليت بزرگ برآيد.
دليل روشن اين موضوع وجودانقلاب‌هاي متعدد و سيستم حكومتهاي مختلف جهان و سرنوشت غم‌انگيز بسياري از ملت‌ها است، كه بسياري از آنها يا سرانجام گرايشي بگذشته است يا با تزوير سياسي، همراه است.
يك چهرگي‌ها به هزار چهرگي مبدل شده و مصالح فرد جايگزين مصالح عمومي گشته است. اما در اين ميان رهبري پيامبران و پيشوايان الهي به طور كلي براساس حقيقت و پاكي به وجود آمده و تا آخرين لحظه قداست و پاكي خود را حفظ كرده است.
در رهبري حضرت اميرمومنان اين لحظه حساس و خطرناك به مراتب حساستر بود، زيرا او آنچنان نبود كه بر اجتماع تربيت شده‌ي پيغمبر زعامت كند و تنها به اجراي قوانين او نظارت داشته باشد چه اگر او بر اجتماع تربيت شده‌ي پيغمبر اسلام (ص) مي‌خواست زعامت كند و تنها مبين قوانين اسلام و نظارت بر اجراي آن داشته باشد، اين قدرها كار مشكل نبود. بلكه اينك او به عنوان يك رهبر در اجتماعي قدم مي‌گذارد كه ماسك اسلام به چهره‌اش زده، اما تربيت پيامبر و اهداف مقدس اسلام به كلي در آن مسخ شده و جامعه‌اي مضطرب بسان كلافي سر در گم به وجود آمده. زيرا يك ربع قرن از رحلت پيامبر گذشته و اين امت همانند گله‌ي بي‌چوپان در يك بيابان مخوف پراكنده شده و گرگها و دزدها براي نابودي آن به هر تلاشي دست زده‌اند.
اين ربع قرن براي نابودي زحمات پيامبر و مسخ تربيت اسلامي و انحراف يك جامعه، زمان قابل ملاحظه‌اي است و حتي براي پي‌ريزي يك نسل كافي است بالاخره بيست و پنج سال از رحلت پيغمبر اكرم گذشته، سنت‌ها تغيير كرده و چهره دين عوض شده است.
پيغمبر (ص) با زحمات جانفرسا تبعيضات را به كلي ملغي كرده سياه و سفيد، فقير و غني را زير يك پرچم، كنار يك سفره و زير يك سقف و در يك صف جمع كرده، فاصله‌ها را از ميان برداشته و مفاد ان اكرمكم عندالله اتقاكم
[صفحه 20]
را عملي ساخته و مساوات كامل برقرار كرده است ولي خليفه دوم و سوم تبعيضات به وجود آورده و طبقاتي ايجاد و امتيازاتي برقرار كرده‌اند، اين كيست؟ عجم است، اين كيست؟ داماد خليفه، او برادر خليفه، آن از بيت‌المال سهم بيشتر دارد، چرا؟ چون همسر پيغمبر است آن در فلان جنگ شركت نموده است. اين كيست؟ از قريش است. آن از قبيله ديگر است.
اسلام آمده جلو سوءاستفاده از قدرتها را بگيرد، ولي خالد بن وليد فرمانده سپاه، در زمان خليفه اول «مالك بن نويره» را بدون مجوز قانوني كشته و با همسرش در شب قتل شوهرش ارتباط برقرار كرده است و از مجازات نيز مصون مانده است.
اسلام آمده است تا به مردم آگاهي بدهد پيغمبر اسلام (ص) به مردم علم آموخته، و به فراگرفتن علم با آيات قرآني و احاديث فراوان تشويق كرده ولي در زمان خليفه دوم از نشر علم و كتابت حديث جلوگيري مي‌شود.
اسلام مي‌گويد بايد مناصب اجتماعي به افراد شايسته داده شود ولي خليفه سوم مقام و منصب‌هاي اجتماعي را ميان خويشاوندان خود تقسيم كرده، معاويه در شام، و «عبدالله بن ابي‌سرح در مصر» و «وليد در كوفه»، اين سه عنصر نالايق بر مردم فرمانروايي مي‌نمايند.
به دستور اسلام بيت‌المال بايد در راه رفاه و مصالح عمومي و تربيت و تعليم و از بين بردن فقر و محروميت خرج شود. ولي اينك در ميان زورمندان و نزديكان خليفه قسمت مي‌شود «طلحه» و «زبير» ده‌ها مزرعه و دهكده، صدها اسب گرانبها، هزاران گاو و شتر مليونها درهم و دينار، ده‌ها كاخ، حتي خزينه‌ي طلا و جواهر دارند خراج يك استان مستقيما به داماد خليفه بخشيده مي‌شود. امثال طلحه و زبير درحالي كه توده‌ي مردم از نان و پوشاك و مسكن معمولي محروم مي‌باشند، فراوان وجود دارد.
پيغمبر اسلام زندگي بسيار ساده‌اي داشت. روي حصير مي‌خوابيد غذاي ساده‌اي مي‌خورد، اما خليفه و نزديكانش در مدينه زندگي اشرافي براي خود ترتيب
[صفحه 21]
داده‌اند، حاجب و دربان و كاخ و تشريفات دارند و «معاويه» در شام براي خود «كاخ سبز» ساخته و در تجمل‌طلبي از روم الهام مي‌گيرد.
اسلام آمده است تا قانون را در كليه‌ي شئون زندگي حكومت ببخشد ولي راي و دلخواه خليفه جاي قانون را گرفته است. او هر كه را بخواهد تبعيد مي‌كند، يا به زندان مي‌فرستد و به هر كس هر چه بخواهد مي‌بخشد بالاخره با توجه به اين نابسماني‌ها و حق‌كشيها و انحرافات اخلاقي و ظهور امتيازات طبقاتي و قوميگري و سوءاستفاده‌هاي شخصي از اختيارات اداري و تزلزل آزادي و عدالت، كه در ظرف اين بيست و پنج سال در جامعه اسلامي به وجود آمده بود، تعهد براي اصلاحات و سامان بخشيدن به نظام از هم گسسته‌ي ملت و در واقع يك انقلاب نوين در تمام شئون فردي و اجتماعي، بسيار مشكل بود ولي واخوردگي مردم از حكومتهاي سابق و انحطاطي كه در زمينه‌ي عدالت اجتماعي و اخلاقي و معنويت براي آنها به وجود آمده بود و خستگي از خودكامگي‌هاي قدرتمندان و هزاران درد ديگر، آنها را به هيجان و چاره‌انديشي قطعي واداشته بود و همانند غريقي بي‌پناه دست به سويش دراز كرده بودند و به آن حضرت التماس مي‌كردند كه زمامداري ملت را بپذيرد، و نجاتشان بخشد.
و بسطتم يدي فكففتها و مددتموها فقبضتها ثم تداككتم علي تداك الابل الهيم علي حياضها يوم وردها. حتي انقطعت النعل و سقط الرداء و وطي الضعيف و بلغ من سرور الناس ببيعتهم اياي ان ابتهج بها الصغير و هدج اليها الكبير و تحامل نحوها العليل و حسرت اليها الكعاب. [10].
روزي كه براي گزينش من تظاهرات مي‌كرديد، دستهاي مرا براي بيعت گشوديد و هر قدر من دستهاي خود را به عقب كشيدن شما با اصرار آنها را به سوي خود كشيديد سپس آنچنان به سوي من هجوم آورديد كه شتران تشنه به حوضچه‌هاي
[صفحه 22]
آب هجوم مي‌آورند. آن روز از كثرت ازدحام و هيجان ملت، بند كفشها گسيخته شد و عباها از دوش به زمين افتاد و افراد ناتوان پايمال شدند. آن قدر از انتخاب و بيعت با من شادي مي‌كردند كه حتي كودكان بي‌اختيار مسرور بودند و پيران ناتوان و بيماران رنجور و دختركان نورس براي تماشا و تظاهرات شركت كرده بودند. [11].
انتخابي واقعي
و نيز مي‌گويد:
فاقبلتم الي اقبال العوذ المطافيل علي اولادها
تقولون: البيعه البيعه قبضت كفي فبسطتموها و نازعتكم يدي فحاذبتموها.
هنگام واگذاري قدرت، بسان اشتران نوزائيده كه به نزد مادران خود روآور مي‌شوند، به سوي من شتافتيد و فرياد مي‌زديد بيعت، بيعت، كف بر كف نهادم، تا با من بيعت نكنيد اما شما آنها را گشوديد دستهايم را به عقب كشيدم اما شما آنها را به سوي خود كشيديد.
بالاخره آن اجتماع پرشور و آن فريادهاي البيعه، البيعه كه از اعماق قلب و روح مردم سرچشمه مي‌گرفت، حضرتش را برانگيخت تا باتكاء نيروي ملي و پشتيباني توده و نياز قطعي امت، براي مبارزه با ستم و نجات محرومان و اصلاح جامعه و احياي دين و سنت پيامبر راستين بر روي ملت آغوش بگشايد. و به خواسته واقعي انها پاسخ مثبت بدهد چنانكه فرمود:
اما والذي فلق الحبه و برا النسمه لولا حضور الحاضر و قيام الحجه بوجود الناصر و ما اخذ الله علي العلماء الا يقاروا علي كظه ظالم و لا سغب مظلوم.
لالقيت حبلها علي غاربها.
[صفحه 23]
آگاه باشيد به شكافنده‌ي دانه در دل خاك و آفريينده انسان سوگند، اگر حضور اجتماع بزرگ ملي براي بيعت من كه ياري آنان، موجب اتمام حجت بر من مي‌شد، و پيمان خداوند با دانايان كه بايد با قاطعيت از سيري ستمگران و گرسنگي ستمديدگان محروم جلوگيري به عمل آوردند نبود افسار شتر خلافت را بر كوهان آن مي‌انداختم، تا به هر كجا كه مي‌خواهد برود يعني مانند سابق از آن چشم مي‌پوشيدم. [12] و نيز فرمود:
فامسكت يدي حتي رايت راجعه الناس قد رجعت عن الاسلام يدعون الي محق دين محمد- صلي الله عليه و آله و سلم- فخشيت ان لم انصر الاسلام و اهله ان اري فيه ثلما اوهد ما تكون المصيبه به علي اعظم من فوت ولايتكم التي انما هي متاع ايام قلائل، يزول منها ما كان، كما يزول السراب او كما يتقشع السحاب فنهضت في تلك الاحداث حتي زاح الباطل و زهق و اطمان الدين و تنهنه.
از هر اقدامي دست نگه داشتم، تا آنكه ديدم گروهي از آنان كه به اسلام گرائيده بودند اسلام را رها كردند و مردم را به نابودي دين محمد (ص) دعوت مي‌كنند، اين بود كه ترسيدم اگر اسلام و مسلمين را ياري نكنم ممكن است در ميان آنان خرابي‌ها و شكافي به وجود بيايد، كه براي من دردناكتر از محروميت از حكومت بيست و پنج ساله‌ام بر شما باشد آن حكومتي كه از نظر من به گونه‌ي سراب فريبنده و ابرهاي متلاشي شده از بين مي‌رود پس با ديدن آن حوادث خطرناك كه به اسلام و مسلمين روآور شده بود، نهضت و قيام كردم. از رهگذر قيام من باطل و نادرستيها نابود شد و دين آرامش و ثبات خود را بازيافت [13] پس مهمترين عللي كه موجب پذيرش رهبري و زعامت علي عليه‌السلام شد، همان احساس مسئوليت براي حفظ دين و نجات خلق از انحراف و گرايشهاي غلط و پديدار شدن امتيازات ضد انساني طبقاتي بود، كه بيش از هر چيز ديگر جامعه اسلامي را در اين مدت
[صفحه 24]
ناتوان ساخته، و موجب مي‌گشت پايه‌هاي كفر و ستمگري مستحكم شود و فساد و ناآرامي همگان را فراگيرد.
علي عليه‌السلام خدا را در مورد پذيرش زعامت گواه مي‌گيرد و هدف خود را ابراز مي‌دارد.
اللهم انك تعلم انه لم يكن الذي كان منا منافسه في سلطان و لا التماس شي‌ء من فضول الحطام ولكن لنرد المعالم من دينك و نظهر الاصلاح في بلادك فيامن المظلومون من عبادك و تقام المعطله من حدودك
خداوندا، تو آگاهي، كه آنچه از ما سر زد- مبارزات و سركوبي بلواگران، و تغييرات اساسي در زمينه‌ي رهبري و عدالت- هرگز به خاطر عشق سلطنت و فرمانروائي و يا ماده‌پرستي و ثروت‌اندوزي نبود. بلكه هدف اصلي من و يارانم، بازگرداندن چرخ دين تو در مسير واقعي خود، و ايجاد اصلاحات مترقيانه در سرزمينهاي تو بود تا از پس اين انقلاب ستمديدگان و محرومان خلق تو تامين شوند و قوانين و حدود راكد تو به اجراء درآيد. [14].
[صفحه 25]

نقش رهبر در اصلاح و فساد جامعه

براي پي بردن به اين نكته كه نحوه‌ي فرمانروائي چقدر در شئون زندگي مردم تاثير دارد، و در صورتي كه فرمانروائي بر اساس صحيحي استوار نباشد، چه مفاسدي در اجتماع به وجود مي‌آورد، كافي است بيانات حضرت اميرمومنان (ع) را كه مربوط به اين موضوع است مورد مطالعه قرار بدهيم، تا ببينيم در جامعه‌اي كه پيامبر اسلام (ص) بر اساس قرآن و اسلام ساخته بود چه تغييراتي رخ داده و تا چه اندازه ارزشهاي انساني و معيارهاي اخلاقي و فضيلت از دست رفته بود. حضرتش وضع آن جامعه همه چيز از دست داده را چنين مجسم مي‌كند، و به مردم آن جامعه اين طور خطاب مي‌كند:
و قد اصبحتم في زمن لا يزداد الخير فيه الا ادبارا و لا الشر فيه الا اقبالا و لا الشيطان في هلاك الناس الا طمعا فهذا او ان قويت عدته و عمت مكيدته، و امكنت فريسته اضرب بطرفك حيث شئت من الناس، فهل تبصر الا فقيرا يكابد فقرا او غنيا بدل نعمه الله كفرا او بخيلا.
اتخذ البخل بحق الله وفرا او متمردا كان باذنه عن سمع المواعظ وقرا!
اين اخياركم و صلحاوكم! و اين احراركم و سمحاوكم و اين المتورعون في مكاسبهم و المتنزهون في مذاهبهم! «ظهر الفساد»، فلا منكر مغير و لا زاجر
[صفحه 26]
مزدجر. افبهذا تريدون ان تجاوروا الله في دار قدسه و تكونوا اعز اوليائه عنده؟ هيهات! لا يخدع الله عن جنته و لا تنال مرضاته الا بطاعته لعن الله الامرين بالمعروف التاركين له و الناهين عن المنكر العاملين به.
شما در زماني واقع شده‌ايد كه خير و خوبي‌ها مانند درختي كه رو به خشگي برود، به تحليل مي‌رود و شر و بدي رو به افزايش، و طمع شيطان براي نابودي و هلاكت انسانها قوت مي‌گيرد. اين زمان هنگامي است كه ابزار كار اين دشمن بشر قوت گرفته، و نيرنگ و فريبش همه را فرامي‌گيرد، و نقشه‌هاي گمراه كننده‌اش امكان مي‌يابد.
براي درك اين واقعيت به هر سوي اين اجتماع بنگريد آيا جز توده‌ي محروم و فقير كه با فقر دست بگريبانند، و رنج مي‌برند، و به غير از ثروتمندان و سرمايه‌داراني كه نعمتهاي الهي را در خلاف جهت سعادت اجتماع به كار انداخته‌اند، و امساك‌گران و بخيلاني كه از خير رساني و خدمات ملي دوري مي‌گزينند، و جز افراد سركش و طغيانگر، كه از شنيدن پندها گوششان سنگين است، چيزي مي‌بيني؟
«شايسته بود كه با رهبري صحيح فرزانگاني همانند زمان پيامبر به وجود بيايد ولي متاسفانه تمام استعدادها مرده است.» كو آن خيرانديشان و مصلحان جامعه؟ كو آن آزادگان؟ كجايند بخشندگان و بلندنظران؟ كو آن پاكيزگان در رفتارهاي اجتماعي؟
در جامعه شما فساد و تباهي آشكار شده و كسي نيست زشتيها را تغيير دهد و جلوي منكرات را بگيرد.
آيا با اين سستي‌ها و ركودها و روشهاي ناستوده مي‌خواهيد در جوار رحمت خداوند جاي بگيريد و عزيزترين اولياء خدا باشيد هرگز، اين را بدانيد كه خداوند نسبت به تامين سعادت و اعطاء بهشت فريب نمي‌خورد بايد بدانيد كه بدون اطاعت و فرمانبري خداوند، به رضايت و پاداش او نمي‌توان دست يافت.
نفرين و لعنت خداي بر آناني كه خوب مي‌گويند و بدان عمل نمي‌كنند. و
[صفحه 27]
مردم را از بدي‌ها برحذر مي‌دارند، و خود بدان آلوده‌اند. [15] و نيز آن حضرت درباره‌ي اوضاع اجتماعي آن روز مي‌فرمايد:
و اعلموا رحمكم الله انكم في زمان، القائل فيه بالحق قليل.
و اللسان عن الصدق كليل و اللازم للحق ذليل.
اهله معتكفون علي العصيان مصطلحون علي الادهان.
فتاهم عارم، و شائبهم آثم،
و عالمهم منافق، و قارنهم ممذق
لا يعظم صغيرهم كبيرهم، و لا يعول غنيهم فقيرهم.
خداوند شما را بيامرزد آگاه باشيد، شما در روزگاري قرار گرفته‌ايد كه:
1- حق‌گويان در اقليت‌اند.
2- و زبانها به راستي نمي‌چرخد.
3- و طرفدار حق ناتوان است.
4- مردم آماده عصيان و گناه‌اند.
5- و با يكديگر به نفع اميال نفساني خود سازش و مماشات دارند.
6- جوانانشان بدخو و ننگين، و پيرانشان گناه كارند.
7- دانايانشان چاپلوس و متملق است.
8- و سخنرانشان چاپلوس و متملق است.
9- كوچكترها بزرگانشان را بزرگ نمي‌شمرند.
10- و توانگران به دستيگري تهي‌دستان توجهي ندارند. [16] و نيز حضرتش از گرايشهاي غلط و رفتار غير اسلامي ملتي كه 25 سال تحت تربيت زمامداران نالايق بودند، سخت انتقاد مي‌كند، و بلاهاي اجتماعي آن روز را چنين بازگو مي‌نمايد.
[صفحه 28]
اما بعد، فان الله لم يقصم جباري دهر قط الا بعد تمهيل و رخاء
و لم يجبر عظم احد من الامم الا بعد ازل و بلاء، و في دون ما استقبلتم من عتب و ما استدبرتم من خطب معتبر! و ما كل ذي قلب بلبيب، و لا كل ذي سمع بسميع و لا كل ناظر ببصير.
فيا عجبا! و ما لي لا اعجب من خطاء هذه الفرق علي اختلاف حججها في دينها! لا يقتصون اثر نبي، و لا يقتدون بعمل وصي و لا يومنون بغيب، و لا يعفون عن عيب، يعملون في الشبهات، و يسيرون في الشهوات.
المعروف فيهم ما عرفوا، و المنكر عندهم ما انكروا، مفزعهم في المعضلات الي انفسهم، و تعويلهم في المهمات علي آرائهم، كان كل امري‌ء منهم امام نفسه قد اخذ منها فيما يري بعري ثقات و اسباب محكمات.
پس از ستايش خداوند و درود بر پيامبرش فرمود توجه داشته باشيد كه: سنت خداوند بر اين است كه قبل از اينكه جباران و ستمگران را نابود كند ابتداء به آنها مهلتي مي‌دهد تا پس از طغيان مقدمات نابوديشان فراهم گردد.
خداوند استخوان شكسته‌ي ملتي را مداوا نمي‌كند و كيان آنها را به آنان بازنمي‌گرداند، مگر پس از تحمل يك سلسله شدائد و بلاهاي اجتماعي، در كمتر از آن مقدار از دشواريهائي كه شما با آن مواجه هستيد و حوادثي كه پشت سر گذارده‌ايد عبرت بزرگي است. آن طور نيست كه هر كه مغز دارد خردمند باشد.
و هر كه گوش دارد شنوا باشد. و هر كه چشم دارد بيدار و بينا باشد «بايد واقعا اين عوامل رشد و آگاهي را به كار انداخت».
من در شگفتم و چرا در شگفت نباشم!
1- از تفرقه مردم و دسته‌بنديهائي كه هر دسته دليلي مي‌تراشد و روشي در دين خود اخذ مي‌كند.
2- هيچ كدام از سنت پيامبر بزرگ (ص) پيروي نمي‌كنند.
3- و تابع روش امام پس از او نيستند.
[صفحه 29]
4- ايمان به غيب (قيامت) ندارند.
5- و از زشتي‌ها و نادرستي‌ها خودداري نمي‌كنند.
6- با آگاهي و بينش عملي را انجام نمي‌دهند.
7- قهرا با ارتكاب شبهات به خواسته‌هاي نفساني و شهوات رو مي‌آورند.
8- كارهاي شايسته و معروف آن است كه خودشان بپسندند، و منكرات آن است كه خود بد بدانند.
9- مشكلات بزرگ را به راي قاصر خويش حل مي‌كنند و پناهي آگاه نمي‌گزينند.
10- و مسائل مبهم و پيچيده را با افكار و آراء نادرست خودشان تاويل و توجيه مي‌كنند. گويا هر كس امام و رهبر خويش است و گمان مي‌كند، ريسمان محكم و مورد اطميناني را به دست گرفته و دلائل استوار و صحيحي را به كار برده است. [17].

علت انحراف جامعه پس از پيامبر

در اينجا لازم است در اين موضوع فكر كنيم كه آيا اين وضع انحطاطآميز و ركودهاي ذلت‌خيز، اين تمايل به فساد، اين تشتت و اختلاف، اين فاصله طبقاتي ميان ثروت‌اندوزان و فقراء محروم اجتماع در ميان ملت اسلامي چرا به وجود آمده و ريشه اصلي اين ماجرا چيست؟
با مقداري فكر و توجه اين نكته كاملا روشن مي‌شود، كه اين مفاسد علت و سببي جز «25» سال زعامت و زمامداري زمامداران گذشته، خصوصا دوران سياه «عثمان» و عمال ستمگرش نداشته است.
مردمي كه در زمان حيات پيامبر اسلام (ص) داراي يك هدف و يك مكتب و وحدتي ناگسستني تحت رهبري يك رهبر و يك سيستم حكومتي صحيح الهي بودند و مي‌رفت كه به كلي جهان را به يك ريسمان محكم آسماني
[صفحه 30]
متصل نموده اصول سعادت جهاني را در سطح پهناور گيتي مستقر سازند اكنون در نتيجه‌ي فرمانروائي «25» ساله‌ي پس از پيغمبر به گونه‌اي متلاشي و متفرق شده‌اند كه اميرمومنان (ع) آنها را به اين چند گروه تقسيم مي‌كند:
ايها الناس، انا قد اصبحنا في دهر عنود، و زمن كنود يعد فيه المحسن مسيئا، و يزداد الطالم فيه عتوا لا ننتفع بما علمنا، و لا نسال عما جهلنا، و لا نتخوف قارعه حتي تحل بنا.
و الناس علي اربعه اصناف:
منهم من لا يمنعه الفساد في الارض الا مهانه نفسه، و كلاله حده، و نضيض وفره و منهم المصلت لسيفه، و المعلن بشره، و المجلب بخيله و رجله قد اشرط نفسه، و اوبق دينه لحطام ينتهزه، او مقنب يقوده او منبر يفرعه.
و لبئس المتجر ان تري الدنيا لنفسك ثمنا، و ممالك عند الل عوضا!
و منهم من يطلب الدنيا بعمل الاخره و لا يطلب الاخره بعمل الدنيا، قد طامن من شخصه، و قارب من خطوه، و شمر من ثوبه، و زخرف من نفسه للامانه، و اتخذ ستر الله ذريعه الي المعصيه.
و منهم من ابعده عن طلب الملك ضووله نفسه، و انقطاع سببه، فقصرته الحال علي حاله، فتحلي باسم القناعه، و تزين بلباس اهل الزهاده، و ليس من ذلك في مراح و لا مغدي.
و بقي رجال غض ابصارهم ذكر المرجع، و اراق دموعهم خوف المحشر، فهم بين شريد ناد و خائف مقموع و ساكت مكعوم وداع مخلص، و ثكلان موجع، قد اخملتهم التقيه و شملتهم الذله، فهم في بحر اجاج اقواههم ضامزه، و قلوبهم قرحه قد وعظوا حتي ملوا و قهروا حتي ذلوا، و قتلوا حتي قلوا.
اي مردم ما در روزگار ستمگري و كينه‌توزي و كفران واقع شده‌ايم. روزگاري كه نيكوكار بدكار شمرده مي‌شود، و ستمگر بر نخوت و طغيانش افزوده مي‌شود.
از آنچه كه مي‌دانيم بهره‌مند نمي‌شويم و آنچه را نمي‌دانيم نمي‌پرسيم.
[صفحه 31]
از حوادث كوبنده و بلاهاي بنيان‌كن نمي‌هراسيم تا به فكر چاره‌جوئي و جلوگيري از آن بيفتيم.
مردم در اين روزگار به چهار گروه تقسيم مي‌شوند:
1- كساني كه مي‌خواهند در روز زمين فساد برانگيزند ولي فقط سستي اراده و ناتواني آنها و كندي شمشيرشان و كمي مال و ثروتشان، جلويشان را گرفته است.
2- كساني كه شمشيرشان را از غلاف كشيده و شرارت و ناسازگاري خود را آشكار كرده، و عده‌اي سواره و پياده را به سوي خود فريفته، و از هر جهت آماده‌ي شعله‌ور ساختن آتش فتنه و فساد مي‌باشند. و در اين راه دين و ايمان خود را به باد داده‌اند، فعاليتهاي اينها يا براي اين است كه ثروتي به چنگ آورند، يا قائد و فرمانرواي جمعيتي باشند، و يا اينكه بر منبري بالا روند و به پيشوائي مردم برسند (بدون اينكه، شايستگي آن را داشته باشند) تجارت زيانبخشي را اين گروه آغاز كرده‌اند، راستي تجارت بدو زيانبخشي است، تجارتي كه در سايه‌ي آن خود و سعادت خود را به دنيا بفروشند، و آنچه را كه در نزد خداوند است از دست بدهند.
3- كساني كه از راه تزوير و ريا دنيا و موقعيت مادي را به وسيله‌ي اعمال اخروي مي‌طلبند، از روي تظاهر خود را با وقار و مودب نشان مي‌دهند، و هنگام راه رفتن آهسته و كوتاه قدم برمي‌دارند. براي فريب دادن به مردم جديت به خرج مي‌دهند. و خود را آراسته به امانت و درستي قلمداد مي‌كنند پوشش ديني و لباس خدائي را وسيله‌ي خوبي براي نيل به مقاصد شوم و خواسته‌هاي نفساني و گناه قرار داده‌اند.
4- كساني كه بر اثر نداشتن موقعيت و مقدمات دستيابي به رياست و جاه‌طلبي به اين حال اكتفا كرده و در گوشه‌اي نشسته‌اند و دستشان از فساد و فتنه كوتاه مانده است، و چون قدرت ارضاء تمايلات و آرزوهاي خود را ندارند، نام قناعت بر خود گذاشته، و در ظاهر خود را به زيور زهد و تقوي آراسته‌اند. و حال آنكه نه در صبح و شامش، و نه در ظاهر و باطنش، خبري از زهد و قناعت واقعي نيست.
[صفحه 32]
5- يك اقليت باقي مانده كه رجال واقعي و مردم با حقيقت مي‌باشند، آنان كه ياد واپسين قيامت، چشمان آنان را از طمع به لذائذ نامشروع فروبسته، و ترس محاكمات محشر اشكهايشان را فروريخته است. اما اينها وضع رقت‌باري دارند بعضي از آنها رانده شده و رميده، و از اجتماع دور افتاده‌اند، و برخي ترسان و هراسان زندگي مي‌كنند، و گروهي خاموش و دهن‌بسته، و جمعي از انها با خلوص و پاكي مردم را به حق دعوت مي‌كنند، بعضي از آنها مصيبت‌زده و دردناك، و بالاخره جمعي از آنان براي تقيه اندوهگين و آزرده‌خاطر به گوشه‌اي گمنام پنهان گشته‌اند. و ناراحتي و رنج زندگي آنها را فراگرفته است، گويا اينان در دريايي شور فرورفته‌اند. دهانشان بسته و خاموش، و قلبشان، جريحه‌دار و محزون است. آنقدر به خاطر آگاهي مردم موعظه و نصيحت كردند، كه خسته و ملول گشتند.
آن اندازه در نتيجه‌ي ستم ستمگران مقهور شدند، كه در انظار پست و ذليل شمرده شدند، و آنقدر در اين راه كشته شدند كه تعدادشان كم شد. [18].

اسارت دين

اين نكته كه در مدت «25» سال خلافت خلفاي سه گانه، صحنه‌ي اجتماع، ميدان تاخت و تاز اشرار گشته و در نتيجه نهالهاي نورسي كه در حيات پيغمبر بزرگوار اسلام (ص) در مزرعه‌ي اجتماع غرس شده بود همه رو بخشگيدن رفته است، از كلمات آن حضرت كاملا به دست مي‌آيد:
هنگامي كه حضرتش عهدنامه‌ي معروف خود را، براي «مالك اشتر» استاندار لايق و مومن مصر، تنظيم مي‌كند، پرده از روي اين حقيقت برمي‌دارد، و به آن مامور خردمند خود هشدار مي‌دهد كه: هرگز پست‌هاي حساس را به كارگزاران و مامورين دولت سابق كه سر تا پا مجري خواسته‌هاي غيرانساني ستمگران بودند، واگذار نكند. و هرگز رتق و فتق امور ملت را به فرومايگان ديومنش نسپرد. زيرا
[صفحه 33]
سوابق ننگين اين سوداگران دين و شرافت، كه همواره عاملين ستمگران و بدمنشان محسوب مي‌شدند در ركود جامعه و اسارت دين نقش موثري دارد.
و مضمون كلام آن حضرت كه پرده از روي يك واقعيت بسيار تلخي برمي‌دارد اين است:
فان هذا الدين قد كان اسيرا في ايدي الاشرار، يعمل فيه بالهوي، و تطلب به الدنيا
همانا اين دين در گذشته اسير دست دشوار و بدخواهان ملت بوده است به سبب آن هواهاي نفساني خود را برآورده كرده و دنياي مرفه و محبوبي به دست مي‌آوردند. [19] و نيز مي‌فرمايد:
ان شر و زرائك من كان للاشرار قبلك وزيرا.
همانا بدترين و نادرست‌ترين وزراء و مشاورين تو كساني خواهند بود كه قبلا از وزراء و كارپردازان اشرار و ستمگران محسوب مي‌شدند. [20].

ابرهاي تيره كنار رفت

اشاره

سرانجام با قتل عثمان آن «25» سال كه زماني چنين و اوضاعي چنان به وجود آورده بود، پايان يافت. و خلافت مسلمين با التهاب هر چه بيشتر آغوش خود را، براي پذيرفتن آن حضرت باز كرد، اميرمومنان يك انقلاب وسيع و عميق را براي تامين سعادت همه جانبه‌ي ملت اسلامي آغاز كرد.
بخشنامه‌ها و دستورالعمل‌هاي جدي و فوري، يكي پس از ديگري به سوي ادارات دولتي و فرمانداريها ارسال گرديد.
خلع عناصر فاسد، و نصب حكام امين، و دلسوز مردم، شروع شد، و تصفيه‌ي فوري در محيط فرمانروائي، قطع نفوذ سرمايه‌داران، جلوگيري از حق‌كشي
[صفحه 34]
و تجمع ثروت، حمايت از فقراء و محرومين، سلب امتيازات طبقاتي و مبارزه جدي با شرافي‌گري، و اجراي كامل مساوات و اعطاء آزادي و حريت به ملت و قطع فوري تسلط اشرار و جاه‌طلبان بي‌صلاحيت بر توده‌ي ضعيف اجراء هزاران برنامه‌ي انقلابي ديگر به زودي آغاز گرديد.
مردم چهره‌ي درخشان بزرگ مردي مانند علي (ع) را در مسند خلافت ديدند، و مشاهده كردند كه او دامن به كمر زده و همواره مسلح و مهيا با قيافه‌اي جذاب و هيبتي بزرگ، در كوچه و بازار در گردش است و گاهي بر كرسي قضا تكيه مي‌زنند، و زماني بر سكوها و منبرها فرياد مي‌كشد و مردم را به تجديد عزت و اعتلاي شكوهمند زمان پيغمبر (ص) دعوت مي‌كند.
او هدفهاي انقلابي خود را كه همان آرمان اسلام بود همه جا به گوش ملت رسانيد و به مردم هشدار داد كه: هر چه زودتر خود را براي پذيرائي و آشنائي با يك حكومت عادلانه‌ي صد در صد اسلامي و يك نظام غير قابل تبعيض آماده سازند، و از تمام مواهب شكوهمند آن بهره‌مند شوند. وگرنه بر اثر انحرافاتي كه در آنها به وجود آمده و به اوضاع زمان جاهليت كه زمان آغاز بعثت پيامبر (ص) بود برگشته‌اند و قهرا ادامه‌ي اين وضع موجب بروز فتنه‌هاي بزرگ و بلايا و مصائب نكبت‌بار اجتماعي خواهد شد چنانكه در آغاز زمامداريش فرمود:
ذمتي بما اقول رهينه و انا به زعيم ان من صرحت له العبر عما بين يديه من المثلات حجزته التقوي عن تقحم الشبهات الا و ان بليتكم قد عادت كهيئتها يوم بعث الله نبيه صلي الله عليه و آله و الذي بعثه بالحق لتبلبلن بلبله و لتغربلن غربله، و لتساطن سوط القدر حتي يعود اسفلكم اعلاكم، و اعلاكم اسفلكم، و ليسبقن سابقون كانوا قصروا و ليقصرن سباقون كانوا سبقوا.
آنچه مي‌گويم به انجام آن گردن مي‌نهم و ضامن اجراي آن هستم، همانا كسي كه مزه‌ي تلخ حوادث را چشيده و از آنها عبرت آموخته است، از انجام شبهات و كارهاي مبهم پروا مي‌كند آگاه باشيد كه پراكندگي‌ها و اختلافاتي كه قبل از
[صفحه 35]
بعثت پيامبر گرامي در بين شما بود، دوباره به اجتماع شما بازگشته است سوگند به خدائي كه پيامبر را به حق و شايستگي رسالت داد، شما اي مسلمانان در غربال امتحان آميخته و بيخته مي‌شويد و با كفگير زمان در ديگ جوشان زندگي زير و رو مي‌گرديد. به گونه‌اي كه پست‌ترين افراد در نظر شما به مقامات بلند دست يابند و شايستگان بلند پايه‌ي شما به پستي كشيده شوند.
پيشگامان شما با سبقتي كه در گرايش به اسلام داشتند، از ديگران فرومانند و دچار اشتباهاتي شوند. [21].

رايي قاطع و استوار

برادرش عقيل هنگامي كه او را اين طور مصمم مشاهده كرد و اين نكته را نيز مي‌دانست كه: هدفي كه برادر در نظر گرفته است، مستلزم تحمل مشكلات فراواني است، با او از راه نصيحت وارد شد، تا بلكه در تصميم خود تجديد نظر كند، ولي او مانند كوهي استوار با يك دنيا وقار پاسخ داد:
فان رايي قتال المحلين حتي القي الله، لا يزيدني كثره الناس حولي عزه، و لا تفرقهم عني وحشه.
همانا راي قطعي من با كساني كه قوانين الهي را كنار مي‌گذارند و مبارزه با حق را جايز مي‌شمرند، تا پايان عمرم جنگ و كشتار است. و بدانيد كه هرگز فراواني مردم در اطراف من موجب عزت و تفرق آنها باعث وحشت من نخواهد شد. [22].
او در فرمانروائي خود هدفي جز اينكه حق را به كرسي بنشاند، نداشت و لذا مي‌گفت:
الذليل عندي عزيز حتي آخذ الحق له، و القوي عندي ضعيف حتي آخذ الحق منه.
[صفحه 36]
محروم ناتوان در پيشگاه من تا زماني كه حقش را از ستمگر مي‌ستانم، نيرومند محسوب مي‌شود. و نيرومند با توان در پيشگاه من، آن لحظه كه حق ديگران را از او بازمي‌گيرم و مجازاتش مي‌كنم خوار و ناتوان محسوب مي‌گردد. [23].
او در اجراء و احياء حق به مردم خطاب مي‌كرد:
لم تكن بيعتكم اياي فلته و ليس امري و امركم واحدا. اني اريدكم لله و انتم تريدونني لانفسكم. ايها الناس اعينوني علي انفسكم و ايم الله لانصفن المظلوم من ظالمه، و لا قودن الظالم بخزامته حتي اورده منهل الحق و ان كان كارها. [24] اني والله لو لقيتهم واحدا و هم طلاع الارض كلها ما باليت و لا استوحشت. و اني من ضلالهم الذي هم فيه و الهدي الذي انا عليه لعلي بصيره من نفسي و يقين من ربي. [25].
بيعت شما با من بدون تفكر و انديشه نبوده و خواست من و شما يكسان نيست زيرا من شما را به خاطر خدا و احياي دينش مي‌خواهم و شما در مقابل مرا براي منافع شخصي خودتان مي‌خواهيد. اي مردم علي‌رغم خواسته‌هاي خودتان، مرا ياري كنيد، به خداي سوگند براي استرداد حق مظلوم از ستمگر انصاف و عدل را به كار مي‌برم، و بيني ستمكار را مي‌كشم تا او را به حق وادارم، گرچه او سخت بي‌ميل باشد.
به خدا سوگند اگر تمام ياران و پيروان طاغوت زمان- معاويه- يك مرتبه زمين را پر كند، من از روبرو شدن با آنها باكي ندارم و به وحشت نخواهم افتاد، زيرا من به گمراهي آنها و درستي و شايستگي خودم بر اساس آگاهي و بينش خود و اطمينان از طرف خدا اطمينان و اعتقاد دارم.
تنها هدف علي عليه‌السلام اين بود كه تمام پستها و قدرتها را به افراد لايق و دادگر بدهد، و مي‌كوشيد كه مبادا پست‌ها را نادان و بدكاران در اختيار بگيرند و مي‌گفت:
[صفحه 37]
ولكنني آسي ان يلي امر هذه الامه سفهاوها و فجارها فيتخذوا مال الله دولا و عباده خولا و الصالحين حربا و الفاسقين حزبا. [26].
من از آن بيمناكم كه زمام امر اين ملت به دست نادانان و بدكاران بيفتد، و از اين راه ثروتهاي خدا داد ملي را از آن خويش بدانند و دست به دست بگردانند انسانهاي محروم را بردگان خود پندارند و با شايستگان و اصلاح‌طلبان به مبارزه برخيزند، و ناپاكان بدكار را ياور خويش گردانند.

احياء حق و محو طاغوت

اشاره

نابودي انديشه‌هاي طاغوتي و مبارزه‌ي با فريب و سياست‌بازي نسبت به ملت و آشكار ساختن حق و راستي، از خصائص رسالت تمام انبياء الهي بوده است و اين موضوع در حكومت علي عليه‌السلام يكي از ويژگيهاي زمامداري او محسوب مي‌گردد.
او هرگز با ملت از در مكر و نيرنگ وارد نشد. و حتي اولين زمامداري است كه نقائص مردم و فقر و گرفتاري جامعه تحت زعامت خود را با ملت در ميان مي‌گذارد، و با عوامل آن مبارزه مي‌كند.
او نيرنگ‌هاي سياسي را حتي در راه نابودي دشمن خطرناك خود معاويه هم جايز نمي‌شمرد، و مي‌فرمود: لو لا كراهيه الغدر لكنت من اذهي الناس) اگر مكر و نيرنگ ناپسند و نكوهيده نبود، من زيركترين و سياست‌بازترين مردم بودم (يعني: من راه‌هاي تزوير و فريب را بهتر از همه مي‌شناسم ولي هرگز اين راهها را پيش نمي‌گيرم) او در راه برانداختن اساس ظلم و افكار پليد طاغوتي به سختي مبارزه مي‌كرد و كوچكترين مسامحه را روا نمي‌دانست چنانكه فرمود:
و لعمري ما علي من قتال من خالف الحق و خابط الغي من ادهان و لا
[صفحه 38]
ايهان فاتقوا الله عباد الله و فروا الي الله من الله وامضوا في الذي نهجه لكم و قوموا بما غصبه بكم فعلي ضامن لفلجكم آجلا، ان لم تمنحوه عاجلا.
بجان خودم سوگند، من هرگز در پيكار با مخالفان حق و گمراهان سستي و مسامحه نمي‌كنم. شما اي مردم از خدا به خدا بشتابيد- تمام هدف شما خدا باشد و راه روشن و هدف مشخصي را كه جلوي شماست دنبال كنيد، و به آنچه شما را مسئول ساخته قيام كنيد، من ضامن مي‌شوم كه اگر به خاطر اين جنبش و حركت امروز پيروزي حاصل نكرديد، در آينده به پيروزي كامل نائل شويد. [27] و فرمود:
فلانقبن الباطل حتي يخرج الحق من جنبه.
من پهلوي باطل را مي‌شكافم تا پس از آن حق آشكارا گردد.

آگاهي و هشياري

يكي از شرايط رهبري و زعامت، بيداري و آگاهي كامل است، تا بر اساس آن حس مسئوليت برانگيخته شود و سرعت عمل به وجود بيايد. رهبر بيدار هرگز غافلگير نمي‌شود، و اگر دچار بحرانها و حوادث شد از پاي درنمي‌آيد.
اين امتياز نيز از ويژگي‌هاي حكومت علي عليه‌السلام بود كه همواره با دقت و هوشياري مراقب اوضاع و احوال ملت بود، و مي‌خواست كه مسلمانان براي هميشه بيدار باشند.
و الله ما استغفل بالمكيده و لا استغمز بالشديده.
والله لا اكون كالضبع تنام علي طول اللذم حتي يصل اليها طالبها، و يختلها راصدها ولكني اضرب بالمقبل الي الحق المدبر عنه و بالسامع المطيع العاصي المريب ابدا حتي ياتي علي يومي.
اتقوا الله في عباده و بلاده، فانكم مسوولون حتي عن البقاع و البهائم
[صفحه 39]
اطيعوا الله و لا تعصوه. و اذا رايتم الخير فخذوا به، و اذا رايتم الشر فاعرضوا عنه
به خدا سوگند من هرگز اغفال نمي‌شوم تا به مكر و نيرنگ دشمن مبتلا شوم و هرگز در برابر شدائد و حوادث از پاي نمي‌افتم. [28] به خدا سوگند من همانند كفتار خواب‌آلود و غافل نيستم، كه بدام صياد بيفتم. من هميشه با ياري حق‌طلبان، با گمراهان كجرو، مبارزه مي‌كنم، و با ياران مطيع و شنواي خودم تا واپسين عمر، عصيانگران شك‌گرا را، مي‌كوبم. [29].
اي مردم در مورد رعايت حقوق بندگان خدا و شرها و اجتماعات از خدا بترسيد زيرا دامنه‌ي مسئوليت شما آنقدر گسترده است، كه شامل عمران شهرها و آباديها و نگهداري حيوانات هم مي‌شود. به فرمان خدا باشيد و سركشي نكنيد، هميشه در كارهاي خير پيشقدم شويد، و از بديها و نادرستيها برحذر باشيد. [30].
او از تملق و مداهنه گوئي سخت بيزار بود و به جز حقگوئي هدفي نداشته و لذا فرمود:
فلا تكلموني بما تكلم به الجبابره، و لا تتحفظوا مني بما يتحفظ به عند اهل البادره و لا تخالطوني بالمصانعه و لا تظنوا بي استثقالا في حق قيل لي، و لا التماس اعظام لنفسي، فانه من استثقل الحق ان يقال له او العدل ان يعرض عليه، كان العمل بهما اثقل عليه. فلا تكفوا عن مقاله بحق او مشوره بعدل.
آنگونه كه با جباران و گردنكشان سخن مي‌گوئيد با من مگوئيد. و آنچه را كه از ترس خشم زورمندان پنهان مي‌كنيد و جرات اظهارش را نداريد، از من پنهان نكنيد آميزش شما با من بر اساس چاپلوسي و مدارا نباشد، و گمان نبريد كه گفتار حق شما و خواسته‌هاي بزرگ و انتقادات شما بر من گران مي‌شود، و مرا ناراحت مي‌كند. زيرا كسي كه سخن حق و درخواست دادگري برايش گران باشد، عمل به حق و اجراء عدالت به مراتب برايش گرانتر خواهد بود پس از
[صفحه 40]
حق‌گوئي و دعوت به شور و تبادل نظر عادلانه با من خودداري نكنيد. [31].
او آنچنان مراقب اوضاع و احوال مملكت خويش است كه هرگز بي‌عدالتي و سوءاستفاده كارمندي از كارمندان و كارگزارانش نمي‌تواند، از نظر واقع‌بين و مراقب او پنهان باشد او در ضمن نامه شديد اللحني، يكي از كارگزاران خود را با اين عبارت مورد سرزنش قرار مي‌دهد، و به شدت او را مواخذه مي‌كند:
بلغني انك جردت الارض فاخذت ما تحت قدميك و اكلت ما تحت يديك فارفع الي حسابك و اعلم ان حساب الله اعظم من حساب الناس، والسلام.
به من گزارش شده كه حقوق رعيت را ناديده گرفته و آنچه محصول زمينهاي كشاورزان تو بوده همه را ضبط كرده‌اي و اموال عمومي كه در دست تو بوده به نفع شخصي خودت به كار برده‌اي هر چه زودتر صورت حساب خود را بفرست، و آگاه باش كه اگر در تنظيم آن تقلب كني، دچار محاسبه‌اي مي‌شوي كه از محاسبه‌ي انسانها بزرگتر و دقيقتر است و آن محاسبه خداوند در روز قيامت خواهد بود. [32].
او به فرماندار آذربايجان «اشعث بن قيس» چنين مي‌نويسد:
و ان عملك ليس لك بطعمه ولكنه في عنقك امانه، و انت مسترعي لمن فوقك
تو را براي تامين مطامع و منافع شخصي حكومت نداده‌اند، بلكه حكومت و رياست- از طرف رهبر امانتي است بر گردن تو- پس تو موظف هستي كه نگهبان امانت مافوق خود باشي، و نسبت به فرمانش خيانت نكني. [33].
او همواره عمال خود را در اداره‌ي حكومت به انصاف و مدارا دعوت، مي‌كرد. و آداب مردم‌داري و خدمت به خلق را با اين عبارت گوشزد مي‌نمود:
فانصفوا الناس من انفسكم، و اصبروا لحوائجهم، فانكم خزان الرعيه، و وكلاء الامه، و سفراء الائمه.
[صفحه 41]
و لا تحشموا احدا عن حاجته، و لا تحبسوه عن طلبته و لا تبيعن للناس في الخراج كسوه شتاء و لاصيف، و لا دابه يعتملون عليها و لا عبدا، و لا تضربن احدا سوطا لمكان درهم.
و لا تمسن مال احد من الناس مصل و لا معاهد. الا ان تجدوا فرسا او سلاحا يعدي به علي اهل الاسلام، فانه لا ينبغي للمسلم ان يدع ذلك في ايدي عداء الاسلام فيكون شوكه عليه.
و لا يكن لك الي الناس سفير الا لسانك و لا حاجب الا وجهك.
و لا تحجبن ذا حاجه عن لقائك، بها فانها ان ذيدت عن ابوابك في اول وردها لم تحمد فيما بعد علي قضائها.
با مردم به انصاف رفتار كنيد و از توجه به خواهشهاي آنان شكيبا باشيد، زيرا شما خزانه‌داران ملت و وكلاي امت و سفراي رهبر هستيد.
مي‌بايست كسي را در مورد درخواست مشروعش خشمگين نسازيد و او را از خواسته‌اش باز نداريد، و موجب سرگرداني او نشويد براي دريافت ماليات و خراج، تنها لباس زمستانه و تابستانه و حيوان كار و غلام و خدمتكار كسي را از دستش خارج نكنيد و در معرض فروش قرار ندهيد.
مردمي كه از دادن ماليات عذر مي‌آورند و نمي‌پردازند به خاطر درهم ناچيزي تازيانه نزنيد، هرگز به اموال مسلمان (نمازگزار) و هم‌پيمان با مسلمين، (كافر ذمي) دست دراز نكنيد مگر اسب و اسلحه داشته باشد كه در راه ستم بر مسلمين به كار رود، در اين صورت بر هر مسلمان مصارده‌ي اينگونه اشياء كه موجب برتري و شوكت دشمنان بر مسلمين مي‌شود جايز است. [34].
پيغام‌ها و خطابهاي تو را تنها بايد زبان تو به مردم برساند، نه واسطه‌ي ديگري- سفير- حاجب و دربان تو بايد روي تو باشد- تا بدون مانع همگان تو را ببينند.
هرگز از ملاقات درخواست‌كننده‌ي حاجتمندي جلوگيري نكن، زيرا اگر
[صفحه 42]
در مرتبه اول كارش را انجام ندادي و پس از مدتي- تكرار درخواست- ناچار به انجام آن شدي، ديگر از نظر او قابل ستايش و تشكر نيستي.- زيرا به موقع، كار را انجام نداده‌اي. [35].

بزرگترين خيانت

پاكسازي ادارات و دوائر دولتي از عناصر نادرست و نالائق كه همواره براي پر كردن جيب خود و دست يافتن به مطامع مادي به ملت، خيانت مي‌كنند و با رهبر و زعيم خود از در دوروئي و تقلب درمي‌آيند، جزء برنامه‌هاي انقلابي علي عليه‌السلام است و لذا به يكي از كارگزاران دولت خود چنين مي‌نويسد:
و ان اعظم الخيانه الامه و افظع الغش غش الائمه والسلام.
بزرگترين خيانت خيانت به ملت است، و زشت‌ترين تقلب و دغل‌كاري تقلب و دغل با رهبران است. [36].

آزادي انتقاد

علي عليه‌السلام در راه ايجاد نظام عادلانه و حكومت انساني حافظ انسانيت‌ها و درستيها اجازه داد، ملت از هرگونه انتقاد و اعتراض و عتاب حتي نسبت به شخص خودش در صورتي كه مقدمه‌ي تحقيق و پژوهش صحيح باشد و به واقعيت برسند، پروا نداشته باشند.
او هنگامي كه براي سركوبي بلواي جمل راهي بصره شد و از ملت براي قلع و قمع اين گروه منحرف گردنكش و افسادگر ملك كمك مي‌خواست به خاطر آنكه ممكن بود تبليغات بدخواهان يا افكار خام مقدس مآبان جاهل، اين شبهه را در مردم به وجود بياورد كه: اسلام حافظ خون مسلمانان است و چگونه رواست با مسلماناني كه تحت رهبري دو يار پيغمبر و يك بانوي خانه‌اش (عايشه) به پيكار
[صفحه 43]
و مبارزه برخاسته‌اند مبارزه كرد؟
حضرت آنان را در آغاز به تفكر و انديشه صحيح دعوت كرد، و سپس در راه اظهار عقيده به آنان آزادي كامل داد تا دانسته به ياريش بشتابند و شعله‌هاي فتنه و فساد را خاموش سازند و در اين مورد چنين گفت:
اما بعد، فاني خرجت من حيي هذا:
اما ظالما، و اما مظلوما، و اما باغيا، و اما مبغيا عليه. و اني اذكر الله من بلغه كتابي هذا لما نفر الي، فان كنت محسنا اعانني، و ان كنت مسيئا استعتبني.
همانا من از مركز خلافت (مدينه) بيرون آمده‌ام و روشم از دو حال خارج نيست با ستمگرم و يا ستمديده، يا گردنكش و طغيانگرم، و يا آنكه بر من گردنكشي و طغيان كرده‌اند- اين قضاوت بعهده مردم انديشمند است- در هر صورت به هر كس نامه‌ي من ابلاغ شد، من او را به ياد خدا مي‌افكنم، تا به سوي من حركت كند و مرا و هدف مرا از نزديك ببيند اگر روشم صحيح و بجا بود ياريم كند و اگر رفتارم نادرست و نابجا بود مرا مورد عتاب و سرزنش خود قرار دهد. [37].
اين بود برنامه‌هاي انقلابي و عملي حكومت علي عليه‌السلام، كه براي ترميم نادرستيها و خرابيهاي بيست و پنج ساله حكومت زمامداران گذشته مسئوليت آن را به عهده گرفت، و شگفتيهاي بزرگي براي خردمندان جهان به وجود آورد. اما حيف كه عوامل مخرب و بلواگران متعصب با ايجاد اغتشاشات داخلي و مبارزات طاغوتي، اجراي كامل طرحهاي او را به عقب انداختند و موانع و مشكلات بزرگي در اين راه پديد آوردند.
البته سهم بزرگي از اين خيانت و جنايت به عالم اسلام و نظام رهبري راستين علي عليه‌السلام را خوارج نهروان دارند كه شرح سياهكاري و اعمال غير انساني آنها در صفحات آينده مورد بررسي قرار خواهد گرفت.
[صفحه 44]

مبارزه با سه جبهه

اشاره

بخش مهمي از دوران سوم كه دوره‌ي فرمانروائي آن حضرت بود در راه مبارزه و جهاد مصرف شد و اين مبارزه با سه جبهه‌ي ضد انساني صورت گرفت زيرا حضرتش چنانكه گفتيم هرگز احساس حكومت خويش را بر اصول سياست حكومتهاي زمامداران سه گانه كه پيش از او بر مردم فرمانروائي كردند استوار نكرد و فرمانروائي خود را بر اساس برنامه‌ي جديدي پي‌ريزي نمود و همين برنامه‌ي جديد گروههائي را ناراحت ساخت چنانكه حضرتش در خطابه الشقشقيه كه شرح دردها و رنج‌هاي اوست به اين گروه‌ها اشاره مي‌كند و مي‌گويد:
فلما نهضت بالامر نكثت طائفه و مرقت اخري و قسط آخرون. [38].

جبهه 1

اشاره

گروه اشرافي‌طلب كه طرفدار تبعيضات ضد انساني بودند.
البته خواسته‌هاي اين گروه از حكومت آن حضرت تامين رفاه عمومي و اصلاح نابسامانيها نبود، بلكه هدف آنها، ناديده گرفتن حقوق امت و اجازه‌ي
[صفحه 45]
دستبرد به ثروتهاي ملي و سوءاستفاده‌هاي كلان از خزانه‌ي دولت اسلامي، و استقرار در پست‌هاي حساس جهت خودكامگي خود و رياست بر ملت كه هرگز شايسته آن نبودند- بود.
اين گروه به مناسبت اينكه در ابتداء امر با آن حضرت بيعت كردند و بعد پيمان خود را شكستند «ناكثين» ناميده مي‌شوند.
ناگفته پيداست كه خواسته‌هاي اين گروه هرگز با عدالت و مساواتي كه اميرمومنان علي عليه‌السلام پرچم آن را به دوش مي‌كشيد سازگار نبود و قهرا مي‌بايست مبارزه با اين جبهه براي حفظ حقوق ملت آغاز شود.
سران اين گروه در آن عصر افرادي شناخته شده چون «طلحه» و «زبير» بودند آنها در راه رسيدن به اهداف خود مرتكب جنايتها و تهمتهاي ناجوانمردانه‌اي شدند و عايشه همسر پيغمبر (ص) را نيز با خود همدست كردند و بالاخره با سمپاشي‌ها و عوام‌فريبي‌ها و تبليغات شوم مبارزه را از ميدان سخن به ميدان جنگ كشانيده و رسما با حضرتش به نبرد برخاستند.
در آن قسمت از خطابه‌هاي «نهج‌البلاغه» كه حضرت اميرمومنان عليه‌السلام با لحن قاطع و موكد از اجراي مساوات و عدالت سخن گفته است، نظر به اين عناصر خطرناك دارد.
آن حضرت بر اساس سياست انساني و عدالت‌آفريني كه در پيش گرفته بود راهي جز اين نداشت كه براي حفظ حقوق ملت اسلامي اين گروه را از منابع قدرت و ثروت و نفوذ اجتماعي دور نگه دارد، ولي چون دزد بازار آشفته مي‌خواهد آنها اين عدالت و مساوات را تحمل نكردند و بالاخره فتنه‌ها انگيختند و خونها ريختند اميرمومنان علي در ضمن اين مبارزه حياتي اين درس را به بشريت داد كه عدالت و مساوات واقعي به منظور نگهباني حقوق ملت آنقدر پرارزش است، كه در موقع خود به هر قيمت باشد بايد آن را به دست آورد.

مبارزه‌ي دو بينش

اين مبارزه در واقع مبارزه‌ي دو بينش و تفكر در اجتماع است: تفكري بر
[صفحه 46]
اساس عدل و مساوات و انديشه‌اي بر محور تبعيض‌خواهي و سودجوئي و خيانت به ملت. و لذا لازم است خط مشي علي (ع) هميشه براي جوامع و ملت‌ها سرمشق باشد، و اين مبارزه، تا پيروزي نهائي ادامه يابد، يعني علي مظهر عدالت و مساوات و «طلحه» و «زبير» مظهر تبعيض‌خواهي و سودجوئي افراطي است و در حقيقت نبرد ميان اين دو مظهر نبرد ميان دو طرز تفكر است كه بايد به هر عصر و زمان گسترش يابد.

جبهه 2

اشاره

«جبهه‌ي دوم» مبارزه اميرمومنان علي (ع) با كساني بود كه اساسا در مقابل حكومت مترقي و سعادت‌آفرين او به مخالفت برخاسته و به طور كلي رژيم علوي را به رسميت نمي‌شناختند و تن به حكومت او نمي‌دادند. و در نظر داشتند كه هر چند به قيمت خون هزاران انسان و بد ساختن يك ملت هم باشد، با زور و ديكتاتوري حكومتي غير از حكومت حق و شايسته‌ي علي (ع) بر پا سازند.
البته مبارزه در اين جبهه سخت‌تر از جبهه‌ي اول بود. چون در آن جبهه «طلحه» و «زبير» در ابتدا به حكومت علوي گردن نهاده بودند، ولي انتظار امتيازات و تبعيضات ظالمانه‌اي را داشتند، اما گروه دوم، از آغاز به قصد ساقط كردن حكومت علوي جبهه‌آرائي و سنگربندي مي‌كردند.
در مركز اين جبهه عنصري سخت خطرناك به نام معاويه وجود داشت او ياران دنياطلب خود را براي اين منظور در مركز اين جبهه بسيج كرده بود.
اين گروه چون از ابتدا در مقابل حكومت عادلانه‌ي علي (ع) به مخالفت برخاستند و تسليم عدالت نشدند، «قاسطين» يعني ستمكاران خوانده شدند. بيانيه‌ها و خطبه‌هاي نهج‌البلاغه كه درباره‌ي لزوم تاسيس يك حكومت عادلانه و نبرد با مخالفين، با جديت و اصرار بسيار به چشم مي‌خورد نظر به اين جبهه دارد.

مبارزه‌ي ايدئولوژيكي

البته در اين صحنه نيز مبارزه يك مبارزه ايدئولوژيكي است و در واقع دو
[صفحه 47]
طرز تفكر در مقابل هم قرار گرفته است: تفكري بر اساس حق و عدالت و انديشه‌اي بر پايه خودكامگي و استبداد و جلوگيري از تاسيس و تكوين يك حكومت عادلانه. در اينجا نيز روش اميرمومنان علي عليه‌السلام لازم است كه سرمشق جهانيان باشد و اين نبرد حياتي بايد در جهان تا پيروزي نهائي حق و عدالت ادامه يابد.

جبهه 3

اشاره

«جبهه سوم» مبارزه‌اي است كه عليه جهل و ناآگاهي و خمودگي و نارسائي‌هاي فكري، زيرا در برابر حكومت علي (ع) كه بر اساس تعقل و تفكر و ژرف‌نگري استوار گشته و ملت اسلامي را از اشعه‌ي حياتبخش علم و آگاهي بهره‌مند مي‌كرد، و رشد عقلي مي‌بخشيد، گروهي كوته‌فكر و ناآگاه، خمود و دل‌مرده در لباس تقدس با منطقي كودكانه بپا خواسته و با اظهار افكار انحراف‌آميز و ايراد بهانه‌هاي ناصواب و اصرار بر جهل و حماقت خود مطالبي مي‌گفتند و خواسته‌هائي داشتند كه براي اميرمومنان (ع) كه عقل مجسم و آگاهي كامل بود، غير قابل قبول بود.
تاريخ، هنگامه‌ي اين گروه را كه مظاهر جهل و نارسائي مي‌باشند و به «خوارج نهروان» و «مارقين» معروفند به عنوان يك حركت تمام انحرافي در سينه‌ي خود ضبط كرده است.
بخش نسبتا مهمي از «نهج‌البلاغه» - چنانكه شرح خواهيم داد كه متضمن خطابه‌ها و كلمات تاسف‌آميز و دردانگيزي است، به اين «قشر ناآگاه» مربوط است و قسمت مهمي از اين كتاب در شرح غوغاي اين گروه و خطبه‌هاي مربوط به آنان است.

باز هم مبارزه‌ي ايدئولوژيكي

در اين بخش نيز مبارزه، مبارزه‌ي ايدئولوژيكي و هدفي است يعني نبرد ميان «تعقل» و «خمودي فكر» است و از اين نظر است كه خط مشي علي (ع) لازم
[صفحه 48]
است در اجتماع سرمشق قرار بگيرد و تا تحقق پيروزي كامل آگاهي بر جهل و بي‌خبري و ظاهربيني ادامه يابد.

نهج‌البلاغه جاويدان

به علت همين نكات حياتي و اساسي كه از خط مشي حضرت علي (ع) در برابر جريانهاي اجتماعي و مبارزه‌ي آن حضرت با سه جبهه‌ي نامبرده به دست مي‌آيد، و نكته‌ها و درسهائي كه نسبت به اين موضوعات در نهج‌البلاغه مندرج است «نهج‌البلاغه» اميرمومنان حيات و جاوداني به خود گرفته است و تا خورشيد مي‌درخشد و درياها موج مي‌زند و نسيم مي‌وزد شخص او رهبر بشريت و «نهج‌البلاغه» او زنده و زندگي‌بخش است و گذشت زمان علاوه بر اينكه كهنه و فرسوده‌اش نمي‌كند بر عمق و عظمتش مي‌افزايد.
قرنها بر قرنها رفت اي همام
اين معاني برقرار و بر دوام
شد مبدل آب اين جو چند بار
عكس ماه و عكس اختر برقرار
[صفحه 50]

چهره خوارج

نخستين چهره خوارج

اشاره

در تحقيق اين موضوع كه چه عاملي موجب گرديد، كه اين ضربه‌ي غير قابل جبران بر مسير زمامداري شايسته‌ي حضرت اميرمومنان وارد گردد و گروهي به نام «خوارج» در برابر اين حكومت آگاه و عادلانه قيام كنند، لازم است مانند يك روانكاو در روح جامعه‌ي اولين اسلام كاوش كنيم و رهبر و مبدا اين گروه منحرف را درست بشناسيم.
براي تحقق اين هدف، يعني شناخت كامل رهبر اين گروه، ناگزير بايد به زمان پيامبر اسلام (ص) بازگرديم، و مبدا خوارج را در آن زمان جستجو كنيم، در قرن كنوني ما، علامه بزرگوار «سيد شرف الدين عاملي» كتابي به نام «النص و الاجتهاد» تاليف نموده است، كه در موضوع خود بديع و جالب است اين كتاب درباره‌ي اجتهاد افرادي چون ابوبكر، عمر، عثمان، عايشه، و معاويه در برابر نصي كه از پيغمبر بزرگ اسلام (ص) صادر گرديده است دارد ريشه‌ي بسياري از حوادث تاريخ اسلامي را از همين «اجتهاد»ها مخصوصا با توجه به اين نكته روشن كه پيغمبر عاليقدر اسلام هرگز به دلخواه خود سخن نمي‌گفت و گفتار حضرتش همواره از وحي سرچشمه مي‌گرفت مي‌توان به دست آورد.

اجتهاد در مقابل نص

در اين كتاب بيش از 100 مورد اجتهادات آنان را كه در مقابل نص
[صفحه 51]
پيغمبر (ص) انجام مي‌دادند- طبق مدارك اهل تسنن- ذكر كرده است، كه يكي از آنها منحرف ساختن حكومت اسلامي از مسير واقعي خود مي‌باشد، و در نتيجه همين دستبرد، متاسفانه اسلام از حركت سريعي كه در راه پيشرفت خود داشت متوقف گشت.
يكي ديگر از آنها- كه در منحرف ساختن مسير حكومت اسلامي نيز موثر بوده- تخلف ابوبكر و عمر از فرمان پيامبر اسلام بود در آن هنگامي كه كه حضرتش بيمار بود و دستور داده بود آن دو به ارتش اسلام كه تحت فرماندهي «اسامه» براي جهاد و دفاع از حمله ناگهاني روميان كه نقل و انتقالات نظامي آنان در مرز اسلام مشاهده شده بود، بپيوندند. در اين موقعيت خطير كه به مسلمان اعلان بسيج شده بود، آن دو نفر بيماري پيامبر (ص) را اساس اجتهاد خود قرار داده از فرمان آن حضرت تخلف كردند و به لشكر اسلام ملحق نشدند و همچنان به تخلف خود ادامه دادند، تا پيامبر اكرم (ص) از جهان چشم بربست و نقشه‌ي آنان عملي شد.

رهبر و پايه‌گذار خوارج

اشاره

در مورد 10 و 11- از اجتهاد در برابر نص- كه بيشتر مورد نظر ماست [39] نافرماني ديگري را بازگو مي‌كند و مي‌گويد:
گروهي از مسلمانان شيفته‌ي رفتار و ظاهرسازي‌هاي فريبنده‌ي شخصي به نام «حرقوص بن زهير» ملقب به «ذوالخويصره» از طايفه‌ي تميم گرديده بودند، و روزي در محضر پيامبر بزرگ اسلام (ص) با آب و تاب او را ستودند، حضرت به سخن آنان توجهي نفرمود آنان گمان كردند كه حضرت درست او را نمي‌شناسد، از اين رو مجددا از او نامبرده و اوصافش را تذكر دادند، باز حضرتش به گفتار آنها توجه كامل نكرد، در اين اثنا آن مرد از دور نمودار گرديد، مسلمانان به عرض رساندند كه: آن تعريف و توصيف درباره‌ي اين شخص بود. حضرتش نگاهي به جانب او افكند و سپس براي آگاهي مسلمانان ناآگاه فرمود: شما از شخصي
[صفحه 52]
سخن مي‌گوئيد كه آثار شيطنت و نادرستي از چهره‌اش نمودار است، تا اينكه او نزديكتر آمد و به حضور پيامبر (ص) و يارانش وارد شد، ولي به وظيفه‌ي اسلامي و انساني خود عمل نكرد و شرط ادب بجا نياورد و بر مسلمانان نيز سلام نكرد. پيامبر «ص» براي آگاهي بيشتر مسلمانان خطاب به او فرمود: بر مجلس ما كه رسيدي پيش خود چنين گمان كردي كه در ميان ما كسي بهتر و شايسته‌تر از تو وجود ندارد؟ آن شخص با كمال پرروئي گفت آري چنين فكر كردم و سپس به نماز ايستاد بعد از آن پيامبر (ص) به آن جمع فرمودند: كيست كه برود اين مرد را بكشد، «ابوبكر» برخاست و پيش رفت و ديد با حالت خضوع مشغول خواندن نماز است او در اين مورد نيز اجتهاد خود را به كار برد و فرمان صريح پيغمبر كرم (ص) را ناديده گرفت و او را نكشت و برگشت، باز حضرتش رو به حضار آن مجلس كرد و فرمود كيست كه برود و آن مرد را بكشد، در اين حال «عمر» از جا برخاست و به طرف او رفت باز او را در حال خضوع سرگرم عبادت ديد و او نيز از دستور رسول خدا (ص) تخلف كرد و از كشتن او خودداري نمود.
در اين مورد بود كه رسول اكرم (ص) به مسلمانان با كمال صراحت هشدار داد و فرمود: اين شخص بالاخره ياوراني پيدا خواهد كرد و او و يارانش در تلاوت قرآن و بپا داشتن نماز و پايداري در روزه و عبادت گوي سبقت از شما خواهند برد و عبادت و بندگي شما در برابر آنان ناچيز خواهد بود، اما متاسفانه آن اذكار و عبادات فقط از زبانشان برمي‌خيزد و در دلشان اثري نمي‌گذارد و در نتيجه همانطور كه تير از كمان جدا مي‌شود آنها نيز از دين جدا خواهند شد.
به اين ترتيب مسلمانان در همان موقع با نخستين چهره‌ي «خوارج نهروان» آشنا شدند.

اگر من عادل نباشم چه كسي؟

براي شناسايي بيشتر اين مرد، اين جريان را نيز بشنويد: هنگامي كه غنائم «جنگ حنين به دست پيامبر (ص) تقسيم مي‌گشت اين مرد بي‌خرد كه در جمع
[صفحه 53]
مسلمانان حضور داشت به پيغمبر دادپرور اسلام گفت: اي محمد به عدالت رفتار كن و سه بار حرف خود را تكرار كرد، پيامبر اسلام بار اول و دوم توجهي ننمود ولي بار سوم در حالي كه علامت نارضائي در چهره‌اش كاملا نمودار بود و اين جمله را تكرار مي‌كرد، كه اي محمد به عدالت رفتار كن حضرتش به وي فرمود: اگر من به عدل رفتار نكنم چه كسي به آن رفتار خواهد نمود؟
ياران پيغمبر از اين جريان سخت ناراحت شدند و خواستند او را بكشند، ولي حضرت آنان را منع فرمود، اما ضمنا به آنها خبر داد كه: به پيروي از اين شخص بالاخره مردمي پديدار مي‌شوند كه در واقع از حقيقت دوري مي‌كنند، قرآن را مي‌خوانند، ولي به آن عمل نمي‌نمايند اين هشدار پيغمبر بزرگ اسلام (ص) همچنان در گوش افرادي هشيار قرار داشت تا در غوغاي نهروان، جريان را با چشم خود ديدند.

مرد پستاندار

نشان ديگر «حرقوص» اين مرد خطرناك اين بود كه: در قسمت بالاي يكي از بازوهايش گوشت زائدي به شكل پستان قرار داشت، كه وقتي كشيده مي‌شد حالت انبساط و كشيدگي پيدا مي‌كرد و وقتي رها مي‌شد باز به صورت اول برمي‌گشت و بر سر آن گوشت زائد موهائي روئيده بود از اينرو او را «ذوالثديه» هم مي‌گفتند.
در پايان جنگ نهروان كه اكثريت خوارج در ضمن آن كشته شده بودند، حضرت اميرمومنان (ع) ياران خود را مامور ساخت كه در ميان فرشتگان گردش كنند و جسد مردي را با اين خصوصيت كه در قسمت بالاي يكي از بازوهايش پستان مخصوص قرار دارد پيدا كنند، آنها پس از بررسي گفتند ما چنين فردي را نيافتيم، حضرتش تاكيد فرمودند كه به طور دقيق مجددا بررسي شود طولي نكشيد كه خبر پيدا كردن جسد او را به عرض رسانيدند. اميرمومنان در اين هنگام سر به سجده شكر نهاد و همراهانش نيز به سجده افتادند سپس فرمود:
[صفحه 54]
«به خدا قسم تاكنون دروغ نگفته‌ام بدانيد كه شما بدترين اشخاص را كشته‌ايد [40].
اين مرد خطرناك كه چهره‌اش از لابلاي صفحات تاريخ نمايان گشت مانع بزرگي بر سر راه زمامداري عدالت‌پرور علي (ع) گرديد كه از اين پس بهتر و بيشتر با او و همراهانش آشنا خواهيم شد.

انگيزه مبارزه با خوارج

اشاره

هدف اصلي اميرمومنان علي (ع) هنگامي كه زمام خلافت را به دست گرفت اين بود كه يك حكومت مقتدر و عادلانه‌اي به تمام معني را كه در نتيجه موجب تحكيم و مجد و عظمت اسلام و مسلمانان بود، تشكيل دهد و هر مانع و مشكلي را كه بر سر اين راه ممكن بود به وجود بيايد از ميان بردارد.
يكيي از موانع بلكه مهمترين مانع تحقق اين هدف اساسي وجود عنصر خطرناك معاويه بود، او كه در سر همواره هواي حكومت ديكتاتوري بر شام بلكه بر پهنه‌ي جهان اسلام را داشت علاوه بر اينكه در برابر اميرمومنان (ع) تسليم نشد و حكومت آن حضرت را به رسميت نشناخت دست به تبليغات وسيعي در مقابل آن حضرت زد و بسياري از افراد ساده‌لوح را فريب داده عليه او شورانيد.
ولي چون حضرتش هرگونه سستي و سكوت را در برابر طغيان و تمرد معاويه جرمي بزرگ مي‌دانست، در راه از ميان برداشتن اين عنصر ياغي و ستمگر دست به مبارزه‌ي پيگيري زد و چنانكه مي‌دانيم اين مبارزه‌ي اساسي سرانجام به صورت جنگ صفين درآمد و مي‌رفت كه در طي اين جنگ اميرمومنان پيروز شود و ريشه‌ي اين طغيان ريشه‌كن گردد، كه غوغاي ديگري به عنوان كناره‌گيري عده‌اي از حكومت الهي و قانوني اميرمومنان (ع) و دست به عمليات تخريبي زدن در قلمرو حكومت آن حضرت بوجود آمد، كه غوغاي «خوارج» ناميده شد و رفته رفته اين غوغا مانع بزرگي بر سر راه مبارزه با معاويه درآمد، و در اين مورد حضرتش ناگزير شد كه سركوبي آنان را در نهروان بر تصرف شام و نابود ساختن حكومت
[صفحه 55]
«معاويه» مقدم بدارد.

خطر سياسي اين مبارزه

مبارزه با خوارج از نظر سياسي مبارزه بسيار مشكل و خطرناكي بود، چنانكه حضرت مي‌فرمودند: كسي جز من جرات مبارزه با خوارج را نداشت، زيرا آنان كساني بودند كه بر عقيده‌ي سطحي خود سخت مومن و پايدار بودند و هر چند كه در تعقل ضعيف، ولي در عمل مردان عمل و فعاليت بودند. آنان گروهي بودند كه مي‌جوشيدند و مي‌خروشيدند و جز در برابر مرگ و شمشير تسليم هيچ قدرتي نمي‌شدند. آنان در برابر حضرت علي (ع) و يارانش در حالي كه سوابق درخشان و شخصيت علي (ع) را مي‌دانستند به يك باره همگي شمشيرها را از غلاف بيرون كشيدند و غلافها را به عنوان اقدام به آخرين راه مبارزه شكستند و همديگر را به بهشت و شتافتن بدان بشارت دادند. و از شعار پرغوغاي لا حكم الا لله كوه و دشت را به لرزه درآوردند.
[صفحه 56]

علل پيروزي خوارج

اشاره

به اين نكته نيز بايد توجه داشت كه اگر غير از اميرمومنان (ع) زمامدار ديگري در برابر «خوارج نهروان» قرار مي‌گرفت حتما پيشرفت نمي‌كرد و نمي‌توانست اين غائله و مشكل بزرگ را از ميان بردارد و تنها حكومت اميرمومنان (ع) اين امتياز را داشت كه مي‌توانست اين مشكل را رفع كند زيرا حكومت آن حضرت چون بر اساس عدالت و حقيقت پي‌ريزي شده بود و از عوامفريبي و سازش و نيرنگ كاملا به دور بود نمي‌توانست ملت را از حقيقت مرام و رفتار خوارج غافل نگهدارد بلكه لازم بود كه با رهبري خود آنان را از جريان امور روشن و وادار سازد تا به ظواهر خوارج توجهي نكرده آنان را از دم شمشير خونبار بگذرانند اما حكومتهاي ديگر مانند حكومت معاويه كه سياستشان بر اساس عوامفريبي و ظاهرسازي و كنار آمدن و احيانا نيرنگ بود و تنها براي حفظ رژيم و حكومت خويش ولو به قيمت تخدير افكار و انحراف انسانها و نابودي ارزشهاي انساني و اخلاقي باشد تلاش مي‌كردند، هرگز، قدرت آن را نداشتند كه با خوارج مبارزه كنند.
در اينجا ضمنا به عواملي كه موجب پيشرفت كار خوارج مي‌گشت نيز بايد توجه كنيم و آنها از اين قرار است:
[صفحه 57]

ظواهر فريبنده

«خوارج» از نظر عبادت، و شب زنده‌داري، و تلاوت قرآن، و پرهيز از حرام ممتاز بودند. و تصديق مي‌كنيد كه اين حركات چون از جهاتي جذب‌كننده توده‌ي مردم است لذا حقيقت امر را بر غالب افراد مشتبه و مبارزه را دشوار مي‌سازد.
اين اعمال افراد سطحي را كه اكثريت جامعه را تشكيل مي‌دهند سخت تحت تاثير قرار مي‌دهد، زيرا اين افراد مي‌گويند: اصولا هدف از مبارزه‌ي اسلام با كفار اين است كه ملتهاي ديگر به آيين اسلام بگروند و به عبادات و قوانين اسلامي قيام كنند خوارج كه همه‌ي اينها را به نحو عالي دارند، در اين صورت چرا با آنها مخالفت كنيم؟ همين طرز فكرموجب مي‌گشت كه مردم بگويند چرا حكومت با اينها مبارزه مي‌كند؟ مگر گناه اينها چيست؟ و احيانا به حمايت آنان برمي‌خاستند. چنانكه چنين سوالاتي از ناحيه‌ي ملت به اين صورت كه خوارج شبها بيدار و به نماز شب مي‌ايستند و قرآن مجيد را به گرمي تلاوت مي‌كنند و از رختخواب راحت و آرامش صرف نظر كرده به عبادت مي‌پردازند و اينان چه گناهي دارند، مكرر صادر مي‌شد.
حضرتش در اين مورد به خاطر آگاهي ملت اين جمله‌ي كوتاه در عين حال بسيار پرارزش را خاطرنشان ساخته و فرمودند:
نوم علي يقين خير من صلاه في شك. يعني: «خواب يك انسان بيدار و متفكر و به حقيقت دست يافته از بيداري و نمازگزاري در حالت شك و دودلي و ركود فكري و خمود عقلي، بهتر است».

دشمن داخلي

گروه خوارج افراد گمنام و اجنبي نبودند تا مبارزه‌ي با آنان آسان باشد بلكه آنها افرادي سرشناس و در مملكت اسلامي و در خانواده‌هاي مسلمانان پرورش يافته بودند و در ميان مسلمانان بستگان و خويشاونداني داشتند كه آنها با
[صفحه 58]
برانگيخته گشتن عواطف خود هر لحظه ممكن بود به حمايت «خوارج» برخيزند و يا برمي‌خاستند، و در مبارزه با آنها نيز لازم بود نظامياني به مقابله برخيزند كه غالبا بستگان و ارحام آنان بودند، و اين موضع مشكل بزرگ و پيچيده‌اي را به وجود مي‌آورد و شايد منظور آن حضرت كه فرمودند: خوارج گروهي هستند كه هر شاخي از آنها بريده شود شاخ ديگري مي‌رويد همين باشد، يعني ريشه اين عصيان در خود ملت است.
بايد تصديق كرد كه تنها حقيقت حضرت اميرالمومنين (ع) و سخنان حكيمانه و نافذ و مستدل او بود كه توانست آنچنان روح ايمان و صلابت به توده‌ي مردم ببخشد و آنان را آنچنان بسيج كند كه روياروي اين «خوارج» با اينكه نوعا بستگان و دوستان جبهه‌ي حضرت علي (ع) بودند بايستند و نابودشان سازند و مسئله خويشي و دوستي مطرح نباشد.

دشمني كه دوست بوده است

خوارج چون روزي جزء سربازان حكومت اميرمومنان بودند لذا به تمام اسرار نظامي و سياسي آن حكومت آگاه بودند. و به علاوه اين دشمنان داخلي به آب و خاك و مناطق سوق‌الجيشي جبهه‌ي اميرمومنان آگاهي كامل داشتند، از اين راه ضربات بزرگي را مي‌توانستند بر جبهه‌ي حضرت علي (ع) وارد سازند، و قهرا مبارزه با دشمني كه آگاهي به وضع جغرافيائي و اسرار نظامي و كيفيت كاربرد نظاميان دارد، به مراتب از دشمن خارجي مشكل‌تر است.

پايداري و استقامت

استقامت آنان در راه مبارزه كه مانند كوه بودند- چنانكه گفتيم صلابت داشتند و از مرگ استقبال مي‌كردند و آن را شهادت و دست يافتن به رضوان خدا مي‌پنداشتند و هرگز تسليم نمي‌شدند، امري بسيار روشن بود. بنابراين تصديق مي‌كنيد كه مبارزه با چنين افرادي كاريست بسيار مشكل.
اين امتيازات كه در خوارج وجود داشت در هر گروهي كه وجود داشته
[صفحه 59]
باشد مبارزه با آن گروه بسيار مشكل است، و حكومت‌ها نوعا با چنين گروه‌ها مبارزه نمي‌كنند، بلكه سعي مي‌كنند، با سياست‌هاي تخديرآور يا راههاي ديگر با آنها سازش كنند. ولي اميرمومنان براي روشن ساختن افكار ملت و جلوگيري از توسعه عقايد و آرمان ضد اسلامي و انساني آنان با آنها به مبارزه برخاست و با كمال شهامت شعله‌هاي فساد آنان را خاموش ساخت و راستي اين موضع يكي از امتيازات بسيار درخشان و جالب حكومت حضرت اميرمومنان (ع) محسوب مي‌گردد.

روش مبارزه با خوارج

اشاره

نخستين نكته‌اي كه در ضمن مبارزه حضرت اميرمومنان با «خوارج» به نظر مي‌رسد اين است كه: آن حضرت هرگز ميل نداشته است كه كار به جنگ و خونريزي بكشد، بلكه سعي مي‌كرده است كه با منطق و ملايمت آنها را متنبه سازد، تا اينكه شايد در نتيجه‌ي استدلال و منطق اين غائله برطرف شود و از همين راه عظمت شخصيت آن حضرت كاملا روشن مي‌شود، چه اينكه كمتر انساني حاضر است در مقام زعامت و رهبري با گروهي عصيانگر و ماجراجو اين چنين مستدل و منطقي با لحن صفا و اخلاق و صميميت مصاحبه و مذاكره كند، به طور كلي از گفتگوهائي كه آن حضرت با خوارج داشته است اين دو مطلب پرارزش به دست مي‌آيد:

حكومت آزادي‌بخش و رئوف

حضرت اميرمومنان هرگز قصد ديكتاتوري و ايجاد خفقان نداشته، بلكه انتقادات آنها را به دقت گوش و سپس جوابهاي صحيح و منطقي توام با رافت و انسانيت مي‌داده است، و آنها آنقدر آزاد بوده‌اند كه شخصا روي در روي آن حضرت يا پشت سر از حكومت او انتقاد مي‌كرده‌اند و هرگز از انتقادات و تبليغات آنها جلوگيري به عمل نمي‌آمده است.
[صفحه 60]

حكومت حق و عدالت

در ضمن مذاكرات آن حضرت با خوارج- چنانكه در صفحات آينده خواهيم خواند- روش سياسي او كه بر اساس عدالت و انسانيت استوار بوده است كاملا روشن مي‌گردد، زيرا او از طرفي در اين مصاحبه‌ها هرگز به دروغ يا نيرنگ و مغالطه دست نزده است. از طرف ديگر ابدا با آنها سازش ننموده و حتي به كوچكترين خواسته‌ي ضد اسلامي آنها پاسخ مثبت نداده است.
از همين جهت بخش مذاكرات حضرت با خوارج يكي از بهترين و آموزنده‌ترين درسهاي سياسي و اجتماعي محسوب مي‌گردد، كه قدم به قدم هنگام سير در تاريخ پرغوغاي خوارج بدان دست خواهيم يافت.
[صفحه 61]

آغاز عصيان خوارج

گروه خوارج مانند قرحه‌اي در جنگ صفين منفجر شد و تا مدتي پيكر اجتماع اسلامي آن روز را ناتوان ساخت و مبدء انفجار اين قرحه‌ي دردناك را كه براي اميرمومنان (ع) بسيار رنج‌آور بود، بايد در ضمن جريان حكمين جستجو كرد. يعني براي شناختن چهره‌هاي عصيان‌گر و ماجراجوي «خوارج» ناگزير بايد به ميدان پرجنجال «صفين» برويم و شاهد پرخاشگريهاي برخي از افسران و سربازان كم‌رشد جبهه‌ي عراق بشويم، تا بهتر حقائق اين تاريخ دردناك را به دست بياوريم و مفاهيم كامل خطابه‌هاي مربوط به اين موضوع را كه قسمتي از نهج‌البلاغه را تشكيل مي‌دهد بيشتر درك كنيم و نكاتي را براي تاسيس يك جامعه بهتر، از اين جريانها بياموزيم:
آخرين ماه سال 36 هجري- آغاز بزرگترين جنگهاي اسلامي، در سرزمين مسلمانان مي‌باشد، دو ارتش قوي كه از نظر تعداد قريب، 200 هزار نفر، كه با تجهيزات و سلاحهاي مدرن روز مجهز مي‌باشد و ضمنا از لحاظ تجارب نظامي كاملا ورزيده هستند، در مقابل يكديگر بسيج شده‌اند و چون اين جنگ، جنگ سرنوشت است و نقش اساسي در رهبري عالم اسلام را خواهد داشت از اين جهت هر دو گروه سخت جدي و مراقب يكديگر مي‌باشند.
[صفحه 62]
جنگ، با اقدام نظامي جنايتكاران شام و طرفداران معاويه آغاز گشت و كم‌كم آنچنان شدت يافت كه تنها در يك شب كه «ليله‌الهرير» يعني شب ناله و فرياد ناميده شد تعداد كشته‌شدگان به طور بي‌سابقه بالا رفت و به چند هزار نفر رسيد و بالاخره در آخرين روزهاي جنگ صدروزه‌ي صفين در نتيجه‌ي فداكاريهاي ياران مخلص اميرمومنان آثار شكست و مقدمات فرار و عقب‌نشيني «معاويه» و يارانش فراهم گشت و در اين صفوف خط مقدم جبهه به فرماندهي افسر شجاع «مالك اشتر» همچنان شجاعانه پيش مي‌رفت و با اين پيشرويهاي سريع خود خبر سقوط و نابودي عناصر شام را به مركز فرماندهي گزارش مي‌داد.

سياست قرآن بر سر نيزه كردن

در اين ميان جرياني پيش آمد كه سير اين پيشرفت را متاسفانه متوقف ساخت و سرنوشت تاريخ را عوض كرد و آن جريان از اين قرار است كه: ناگهان مشاورين نظامي و سياسي جبهه‌ي شام به خيمه معاويه دعوت شدند تا براي حفاظت خود از سقوطي كه آنها را تهديد مي‌كرد و متوقف ساختن پيشروي سربازان حضرت علي (ع) نقشه‌اي بكشند، در پايان مذاكرات، مغز شيطنت‌آميز «عمروعاص» نيرنگ بزرگي را القاء كرد و آن بر سر نيزه كردن قرآنها يعني به ظاهر استمداد از كتاب خدا كه يكي از حربه‌هاي سياسي و عوامفريبي بسياري از جباران مي‌باشد بود. بلافاصله قريب 500 قرآن بر سر نيزه‌ها قرار گرفت و جمعي از ميان لشكر معاويه با سر و صدا بانگ برآوردند و فرياد زدند:
اي مسلمانان اين كتاب خدا است. ميان ما و شما حاكم است، به خاطر حفظ مرزهاي كشور اسلام دست از كشتن اين مرزبانان و حافظان كشور اسلامي بكشيد.
مسئله اين جنگ به زودي با تمسك به قرآن حل مي‌شود و صلح پايدار به وجود مي‌آيد، اين سخنان براي اين بود كه روحيه‌ي سربازاني را كه سه ماه است در ميدان
[صفحه 63]
جنگ با مشكلات طاقت‌فرسا پنجه نرم مي‌كنند و دور از زن و فرزند به سر مي‌برند، تضعيف كنند.

كاربرد حربه عوامفريبي

البته در اين ميان هر چند گروهي از ياران علي (ع) آنقدر روشن و محكم بودند كه اين دسيسه‌ها در آنها اثر نمي‌كرد، اما عقل و انديشه‌ي گروهي ديگر از آنها آن اندازه قوي نبود كه به مكر و نيرنگ معاويه و يارانش پي ببرند و لااقل اين اندازه فكر كنند كه چرا در آغاز جنگ و هنگام مراسلات نظامي اين معاويه به ياد قرآن و به فكر مرزهاي اسلام نبود؟ و چرا آن موقع به حفظ خون مسلمانان نمي‌انديشيد؟ ولي اين حربه بالاخره كارگر شد در اين هنگام گروهي از روساي نظامي جبهه‌ي علي (ع) دست از جنگ كشيده و خود را به مركز فرماندهي علي (ع) رساندند و تقاضا كردند كه به درخواست معاويه پاسخ مثبت داده شود، زيرا درخواست او چون دعوت به حكومت قرآن است قابل رد نيست.
اينجا بود كه اميرمومنان (ع) در برابر موجي بزرگ از عصيان يارانش قرار گرفت و دريافت كه اكثريت سپاهيانش خواهان توقف جنگ و پاسخ مثبت به معاويه هستند، اين عصيان آنقدر اوج گرفت كه برخي از روساي نظامي آن حضرت وي را تهديد كردند كه در صورت مخالفت، آن حضرت را دست بسته تحويل معاويه و عمالش خواهند داد.
يكي از افرادي كه بيش از همه در اين موضوع تلاش مي‌كرد و با جديت هر چه بيشتر درخواست معاويه را منطقي مي‌دانست. «اشعث بن قيس» بود، اين چهره‌ي خطرناك كه بنابر تحقيق برخي از پژوهشگران تاريخ مخفيانه در اين توطئه و نيرنگ نابهنگام نقش داشته است تاثير عمده را در پيشرفت دسيسه‌ي معاويه دارا بود.
به هر حال حضرت اميرمومنان كه از سياست فريبكارانه معاويه كاملا آگاه بود نظرش اين بود كه جنگ تا پيروزي قطعي ادامه يابد، اما با كدام سپاه زيرا جز
[صفحه 64]
عده‌ي معدودي از افراد روشن و انديشمند لشكرش حضرتش را اطاعت نكردند و او را به قبول كردن پيشنهاد معاويه الزام و تهديد نمودند، لذا ناگزير فرمان موقوف كردن جنگ را صادر كرد و جنگ متوقف شد.
در اين حال تنها يك گروهان، پيشمرگان او به فرماندهي «مالك اشتر» سخت سرگرم نبرد بودند و خود را در آستانه‌ي پيروزي بر دشمن مي‌ديدند. ولي فريب‌خوردگان لشگر آن حضرت اصرار مي‌كردند كه بايد مالك نيز جنگ را تعطيل كند، حضرتش ناچار مالك را نيز با اصرار و سوگند وادار به توقف كرد و بلافاصله هيئتي را نزد معاويه فرستاد تا هدف خود را كاملا بيان كند، معاويه در پاسخ گفت: منظور ما اين است كه ما يك فرد را انتخاب مي‌كنيم و شما هم از سپاهيان عراق يك نفر انتخاب كنيد، تا آن دو طبق موازين قرآن اختلافات موجود را برطرف سازند و در واقع ميان ما و شما قرآن حاكم باشد بالاخره اكثريت ياوران حضرت علي (ع) طرفدار اين طرح كه طرح حكميت ناميده مي‌شود گرديدند، در اين هنگام آن حضرت تمام حقائق پشت پرده و مقاصد شوم آنان را براي ياورانش تشريح كرد تا بلكه طرح نامبرده را نپذيرند و به جنگ با معاويه ادامه بدهند. ولي فريب‌خوردگان سپاه عراق آن قدر تحت تاثير نقشه و نيرنگ معاويه قرار گرفته بودند كه به سخنان حضرتش توجه نكرده حتي او را تهديد به قتل كردند.

انتخاب نماينده

اشاره

اميرمومنان هنگامي كه خود را امير «غير مطاع» يافت ناچار «حكميت» را پذيرفت اما «ابن‌عباس» را كه علاوه از موقعيت علمي داراي خرد و درايت كافي بود و افسونهاي عمروعاص هرگز نمي‌توانست در وي كارگر باشد به عنوان نماينده جبهه‌ي عراق انتخاب كرد ولي همان گروه فريب‌خرده و سطحي او را به اين سمت نپذيرفتند و انتخاب «ابوموسي» را كه ظاهري آراسته ولي دلي خالي از عقل و مغزي تهي از انديشه داشت، خاطرنشان ساختند و در اين موضوع به قدري پافشاري و اصرار كردند كه حضرتش ناگزير قبول كرد و بدين ترتيب فاجعه «حكمين» تحقق يافت.
[صفحه 65]

اشعث بن قيس را بهتر بشناسيم

يكي از افسراني كه در به وجود آوردن «جريان حكمين» و طغيان خوارج چنانكه گذشت نقش موثري داشت «اشعث بن قيس» بود، اين شخص داراي كارنامه‌ي سياهي است خواندني او در زمان پيامبر به اسلام گرائيد و پس از رحلت پيامبر (ص) در زمان خلافت ابوبكر از اسلام روگرداند و مرتد شد، به علاوه با جمع‌آوري خويشان و بستگان خود سر به طغيان نهاد و آنان را وادار كرد كه عليه حكومت وقت مبارزه كنند.
ولي ديري نپائيد كه چون شكست و نابودي خود را حتمي ديد افراد خود را تسليم كرد و توبه‌كنان به مركز حكومت اسلامي يعني مدينه شتافت و با ابوبكر ملاقات كرد و در اين ضمن نه تنها از مجازات ابوبكر رهائي يافت بلكه با خواهر او «ام‌فروه» ازدواج كرد و بدين‌صورت در نزد وي تقرب يافته داماد خليفه‌ي وقت گرديد.
او در دوران حكومت عمر نقشي نداشت اما در زمان عثمان دوباره چهره‌اش ظاهر گرديد و به انجام برخي از امور دولتي در داخل ايران از جانب دولت عثمان مامور شد و در زمان حكومت اميرمومنان (ع) مدت كوتاهي فرماندار آذربايجان بود تا اينكه از اين منصب بركنار شد.

افسر ماجراجو

«اشعث» در جنگ صفين به عنوان يك افسر نظامي در ميان سربازان اسلام پيكار مي‌كرد ولي چون در بين مردم يمن موقعيتي داشت و قدري سرشناس نيز بود مي‌توانست از موقعيت خود سوءاستفاده كند، از اين رو در انتخاب اجباري حكمين كه حضرت موافق با انتخاب ابن‌عباس بود و اكثريت موافق با ابوموسي اشعري بودند «اشعث» در انتخاب ابوموسي از همه بيشتر پافشاري مي‌كرد، زيرا آنها ابوموسي را مرد صلح و آرامش مي‌دانستند تا جائي كه حاضر نشدند لااقل
[صفحه 66]
«احنف بن قيس» كه از ابوموسي عاقلتر بود انتخاب شود، يا بعد از «ابوموسي» نماينده دوم باشد.
عاقبت با اين كيفيت ننگين و دردناك حكمين انتخاب گرديد و قراردادي ضمن عهدنامه به اين صورت تدوين يافت.

طرفين عهدنامه

اشاره

1- علي اميرمومنان (رهبر قانوني اسلام) با حمايت مردم عراق و حجاز،
2- معاويه «به عنوان رهبر مردم شام»
«نمايندگان اعزامي بر سر ميز مذاكره»
1- عبدالله بن قيس (ابوموسي اشعري) از طرف حكومت حضرت علي (ع)
2- «عمروعاص» از طرف حكومت معاويه.
«محل مذاكره» محلي مابين شام و كوفه و حجاز به نام «دومه الجندل» دو نفر نماينده‌ي فوق بر اساس حكم خداوند و داوري قرآن براي تعيين خليفه (كه سرنوشت ملت اسلامي با آن بستگي كامل دارد) از اين تاريخ تا ماه رمضان بايد با هم مشورت كرده و تصميم بگيرند.

شهود طرفين

ده نفر از بزرگان عراق:
ده نفر از بزرگان عراق:
(1) عبدالله ابن عباس (2) اشعث بن قيس (3) سعد بن قيس همداني (4) ورقاء بن شمس (5) عبدالله بن طفيل (6) حجر بن عدي كندي (7) عبدالله ابن حجل البكري. (8) عقبه بن زياد (9) يزيد بن حجيه التميمي (10) مالك بن كعب الارحبي.
ده نفر از بزرگان شام:
(1) ابوالاعمور عمرو بن سفيان سلمي (2) حبيب بن مسلمه فهري، (3) مخارق بن حارث زياري (4) زمل بن عمر و عذري (5) حمزه بن مالك همداني (6)
[صفحه 67]
عبدالرحمان بن خالد بن وليد مخزومي (7) سبيع بن خضرمي (8) علقمه بن زياد خضرمي (9) عقبه بن ابي‌سفيان (10) يزيد بن حرعبسي. [41].

اميرمومنان و وفاء به پيمان

مفاد عهدنامه با درخواست بيشتر افسران و سربازان عراق با عجله و شتاب چنانكه گفتيم در يك كنفرانس نظامي تنظيم گرديد، و حضرت اميرمومنان (ع) با اينكه قلبا رضايت نداشت ولي به اكراه آن را پذيرفت و چون حضرتش زعيم ملت عراق است ناگزير بايد طبق تعهد خود آن را اجرا و عملي سازد.
و يكي از امتيازات روشن او آنست كه خود را در برابر قوانين اسلام سخت ملزم مي‌داند و اجراء قانون را ولو در حق خويش بر زعامت و رهبري خود مقدم مي‌دارد و يكي از قوانين برجسته اسلامي همانطور كه مي‌دانيم «وفاي به پيمان» است كه قسمت مهمي از نظامات و تشكيلات جامعه‌ي اسلامي بر اساس آن استوار گرديده است و اكنون صفحه‌ي جديدي در تاريخ زندگي حضرت علي كه شاگرد ممتاز اسلام و مرد پيمان است، درباره‌ي وفاء به پيمان گشوده مي‌شود و او را از رهبران حيله‌گر و پيمان‌شكن جدا مي‌سازد.
[صفحه 68]

آغاز غوغاي خوارج

اشاره

«اشعث» افسر ماجراجوي عراقي بلافاصله عهدنامه را كه مي‌توان آن را اعلاميه‌ي پيمان صلح موقت ناميد، در برابر صفوف نظاميان عراق با صداي بلند مي‌خواند و آنان را از مفاد آن آگاه مي‌ساخت كه ناگهان در ميان درياي آرام سربازان عراق موجي از همهمه و خروش برخاست و سكوت را شكست و رفته رفته وسعت پيدا كرد ولي طولي نكشيد كه به فريادهاي بلند و پياپي و پرهيجان تبديل گرديد و مضمون همه‌ي اين فريادها اين بود: لا حكم الا لله لا لك يا علي و لا لمعاويه. [42] يعني فرمانروائي تنها از آن خداست نه به تو مي‌رسد اي علي و نه به معاويه كه بر ما فرمان دهيد.
سپس، به اميرمومنان گفتند: ما كه با كنفرانس حكمين را اجراي عهدنامه موافقت كرديم و به آن راضي شديم، اشتباه كرديم، حال متوجه شديم كه چه اشتباه بزرگي كرديم و اكنون توبه مي‌كنيم و تو نيز اي علي چون مانند ما جريان «حكمين» را پذيرفتي اشتباه كردي و بايد مانند ما از عهد و پيمان خويش بگذري و در انظار ملت به اشتباه خود اعتراف كني و در پيشگاه خداوند توبه نمائي حضرت از شنيدن اين سخن ناراحت شد و فرياد زد اي واي بر شما [43] آيا پس از قبول يك پيمان بزرگ نظامي و رضايت دادن به اجراي آن
[صفحه 69]
اكنون پيمان‌شكني كنم؟ و به قانون اسلام پشت پا بزنم؟ مگر نه اين است كه قرآن مجيد مي‌گويد: اوفوا بالعهد [44] به پيمان خويش وفادار باشيد اما گروه «خوارج» بر سخن خويش اصرار ورزيدند و اميرمومنان نيز بر وفاء به پيمان خويش محكم‌تر از كوه ايستادگي كرد و هرگونه اعتراضي را ضمنا محكوم ساخت، چنانكه خطاب به آنها فرمود: ابعد ان كتبناه ننقضه آيا پس از نوشته و عهد كردن پيمان بشكنيم؟. [45].

خوارج دست‌آويز دشمنان علي شدند

نارسائي فكري و جهل «خوارج» كه موجب عصيان و سركشي آنها گرديد زمينه را اعمال كينه‌توزي و تعصبات ضد انساني افراد سرشناسي فراهم ساخت.
يكي از آن افراد خطرناك «اشعث بن قيس» بود كه با نظر اميرمومنان (ع) و برخي ياران فدائي و دورانديش او مانند مالك اشتر كه مصمم بودند جنگ را در صفين در حالي كه در آستانه فتح و ظفر بودند ادامه دهند، تا معاويه و همفكرانش را كه خاري بر سر راه پيشرفت حكومت اميرمومنان بودند از ميان بردارند، مخالفت كرد و زمينه‌ي يك ضربه‌ي بزرگ به حكومت حضرت را طرح‌ريزي كرد.
ما، در گذشته قسمتي از بيوگرافي او را و همچنين موانعي را كه او بر سر راه پيشرفت فرمانروائي اميرمومنان (ع) به وجود آورد خاطرنشان ساختيم، اينك با چهره خطرناك ديگري آشنا مي‌شويم:

چهره ابوموسي

فرد ديگري كه در غوغاي خوارج نقش بزرگي داشت و با افكار ارتجاعي و اعمال سبكسرانه‌ي خويش مسير حكومت اسلامي را منحرف ساخت، «ابوموسي
[صفحه 70]
اشعري» است كه مي‌توان او را مجسمه‌ي حماقت و خودخواهي ناميد.
او با اينكه چندين سال از زندگي خود را در مجالست و مصاحبت با پيغمبر بزرگ اسلام (ص) بسر برد، ولي در نتيجه حماقت و كوتاه فكري خود هرگز نتوانست هدفهاي ترقي‌بخش اسلام را درك كند و به واقعيت و فلسفه‌ي اسلام آنچنان كه پيامبر (ص) مي‌خواست آشنا شود او تنها به فورمول‌هاي خشكي از اسلام و به برخي مسائل آن هم به طور سطحي آشنا گشت.
او مرد مرده‌دل و كم‌تحرك و ساده‌لوحي بود كه در دوران زندگيش اسلام را از ديد انزوا و سازش با همه و آرامش و سكون ولو به قيمت از دست رفتن حقايق و واقعيات باشد، مي‌نگريست، و درست مي‌توان او را نقطه‌ي مقابل حضرت اميرمومنان و شاگردان مكتب انسان‌پرورش كه فرادي جوشان و پرتحرك بودند دانست، يعني علي (ع) مظهر انقلاب و جنبش و اعتلا و سربلندي اسلام، و ابوموسي خواستار سكوت و قناعت به وضع موجود بود.
بينش و طرز تفكر او
ابوموسي مي‌گشت تا در ميان آيات و روايات اسلامي، مطالبي را به دست بياورد كه مردم را به سكوت و سازش با وضع موجود و احتياط در جميع امور دعوت كرده باشد، تا بدان وسيله مسلمانان را از حركت و جنبشي كه به رهبري اميرمومنان (ع) آغاز كرده بودند بازدارد.
او به شخصيت حضرت علي (ع) هر چند از نظر اينكه در حوزه اسلام به عاليترين درجه‌ي تكامل و تربيت اسلامي نائل گرديده و از علوم اسلامي و الهي كاملا بهره‌مند شده ظاهرا اعتراف مي‌كرد، اما از آن جهت كه علي (ع) رهبر مبارزي است و دست به اقدامات اصلاحي بزرگي زده و مي‌خواهد دستهاي استثمارگران و استعمارگران را از جامعه اسلامي دور سازد، و مي‌خواهد حكومت عادلانه‌اي بر اساس مساوات و آزادي هر چند به قيمت از دست دادن طلحه و زبير و مبارزه خونين با معاويه و ريخته شدن خون هزاران سرباز اسلامي باشد، برقرار
[صفحه 71]
سازد، و دست خائنين به ملت و ثروتهاي ملي را از جامعه كوتاه كند او را دوست نمي‌دارد از او حمايت نمي‌كند چنانكه به مردم كوفه مي‌گفت امام هدي و بيعته صحيحه الا. انه لا يجوز القتال معه لاهل القبله [46].
يعني: علي پيشواي روشنگري است و بيعت مردم با او بر اساس آزادي و رضايت مردم صورت گرفته و صحيح است ولي به همراهي او مبارزه كردن با مسلمانان جائز نيست.
او با اين فكر غلط بزرگترين ضربه را به مبارزات انقلابي علي (ع) وارد ساخت و گروهي از مسلمانان تن‌پرور و سست‌عنصر را با خود هم‌عقيده كرد و عملا ميدان را براي معاويه و دشمنان ديگر اسلام باز نمود.
او لااقل به اين آيه روشن و سازنده‌ي قرآن هم توجه نكرد كه مي‌گويد:
و ان طائفتان من المومنين اقتتلوا فاصلحوا بينهما فان بغت احديهما علي الاخري فقاتلوا التي تبغي حتي تفي‌ء الي امر الله فان فائت فاصلحوا بينهما بالعدل و اقسطوا ان الله يحب المقسطين. [47].
يعني هرگاه در جامعه‌ي اسلامي دو گروه پديدار گشت كه دست به مبارزات مسلحانه در برابر هم زدند، بر شما مسلمانان لازم است كه زمينه اصلاح راميان آن دو گروه فراهم سازيد و اگر يكي از آن دو گروه در مقابل ديگري استبداد به خرج داد و در برابر حق تسليم نشد، در اين صورت وظيفه شما اين است كه به گروه ديگر كه طرفدار حق و حقيقت مي‌باشند بپيونديد تا به كمك يكديگر گروه باطل را به تسليم وادار نمائيد.
او آنقدر افكارش پائين بود كه براي عوام‌فريبان و نيرنگبازاني كه ماسك اسلام به چهره زده‌اند و براي پيشرفت منويات ناميمون خويش به اسلام ظاهري و به انجام برخي جزئيات و اعمال تشريفاتي اسلام تظاهر مي‌كردند احترام قائل شد و مبارزه با آن را گناه بزرگي قلمداد كرد و مردم را از پيروي رهبر خجسته اسلامي يعني علي (ع) بازداشت
[صفحه 72]
آن هنگام كه فرماندار كوفه بود و ارتش اسلام به رهبري اميرمومنان مشغول مبارزه و سركوبي بيدادگران و تبعيض‌خواهاني چون طلحه و زبير بود و مي‌بايست بنابر وظيفه‌ي فرمانداريش سرباز و اسلحه و خوار و بار به ميدان جنگ بفرستد از اين وظيفه حياتي و حساس خودداري مي‌كرد و چنين كاري را به مصلحت اسلام نمي‌دانست.
او نه تنها از انجام اين وظيفه خودداري مي‌كرد بلك رسما با نظر اميرمومنان اظهار مخالفت مي‌كرد و مجامعي را در حوزه فرمانروائيش «كوفه» تشكيل مي‌داد و در آن مجامع به سخنراني مي‌پرداخت، و در ضمن آن مردم را از تحرك و جنبش عليه يغماگران و استعمارگران برحذر مي‌داشت، در اين هنگام اميرمومنان چون افكار پريشان اين فرماندار ارتجاعي را شنيد با فرستادن فرزند برومندش حضرت مجتبي (ع) و افسراني رشيد مانند عمار و مالك بانضمام نامه‌اي شديداللحن او را به مبارزه و همفكري و اتحاد دعوت كرد، اينك متن نامه.
الي ابي‌موسي الاشعري، و هو عامله علي الكوفه، و قد بلغه عنه تثبيطه الناس عن الخروج اليه لما ندبهم لحرب اصحاب الجمل.
من عبدالله علي اميرالمومنين الي عبدالله بن قيس.
اما بعد، فقد بلغني عنك قول هو لك و عليك، فاذا قدم رسولي عليك فارفع ذيلك، و اشدد مئزرك و اخرج من حجرك و اندب من معك، فان حققت فانفذ و ان تفشلت فابعد!
و ايم الله لتوتين من حيث انت و لا تترك حتي يخلط زبدك بخاثرك و ذائبك بجامدك، و حتي تعجل عن قعدتك و تحذر من امامك كحذرك من خلفك و ما هي بالهويني التي ترجو، ولكنها الداهيه الكبري، يركب جملها، و يذلل صعبها و يسهل جبلها.
فاعقل عقلك و املك امرك وخذ نصيبك و حظك.
فان كرهت فتنح الي غير رحب و لا في نجاه، فبالحري لتكفين و انت نائم، حتي، لا يقال: اين فلان؟ و الله انه لحق مع محق، و ما ابالي ما صنع
[صفحه 73]
الملحدون، والسلام. [48].
نامه‌ايست از طرف علي عليه‌السلام به ابوموسي اشعري كه عامل و كارگزار آن حضرت در كوفه بود، انگيزه نامه اين بود كه به حضرتش گزارش داده بودند كه ابوموسي به جاي تشويق مردم براي شركت در جنگ جمل و پاسخ مثبت به دعوت اميرمومنان آنها را از اطاعت و همكاري با آن حضرت بازمي‌دارد، اينك متن نامه:
از طرف بنده خدا علي اميرالمومنين به سوي عبدالله بن قيس.
اما بعد: سخني از تو براي من گزارش كرده‌اند كه همانطور كه به سود است به زيان تو هم تمام خواهد شد، هنگامي كه پيك من به سوي تو آمد بي‌درنگ خودت را جمع‌آوري كن و كمرت را محكم ببند و از جايگاهت خارج شو و افراد خود را احضار كن آن وقت اگر به حقيقت كار ما آگاه شدي به ما نزديك شو و اگر در شك و حيرت فرورفتي از ما كناره بگير، سوگند به خداوند در هر كجا و در هر شرايطي باشي گرفتار خواهي شد، و رهايي نمي‌يابي تا آنكه گوشت و استخوانت به هم كوبيده شود و تر و خشكت به هم آميخته گردد و ظاهر و باطنت آشكار شود، و فرصت نشستن و كنار آمدن نيافته از پس كار همچون پيش بترسي و برحذر باشي.
اين پيش‌آمد «فتنه جمل» آنچنان كه اميدوار شده‌اي براي تو آسان نمي‌گذرد بلكه حادثه بزرگي خواهد بود كه بايد بر شتر آن سوار شده و دشواريهايش را برطرف كرده و كوهها و ناهمواريهايش را صاف نمود.
بنابراين بيد خرد و انديشه‌ات را به كار بندي و بر اوضاع خود مسلط باشي، و ثمره كارت را بيابي و اگر نمي‌خواهي بايد دور شوي بدون خوش‌آمد و بدون بهره و نتيجه، و دور از سعادت و رشد، تو كه در خواب باشي قطعا ديگران وظيفه‌ي تو را انجام داده و كارهاي تو را به عهده مي‌گيرند، و تو آنچنان فراموش مي‌شوي كه نپرسند فلاني كجاست، به نام خدا سوگند كه اين راه حق است و به دست ذي حق و با
[صفحه 74]
صلاحيتي اداره مي‌شود و از افرادي كه از حق و حقيقت كناره مي‌گيرند باكي ندارم.
با اينكه او دمبدم خموده‌تر و سست‌تر مي‌شد و بر انحراف خويش استوارتر مي‌گشت، بالاخره آن دو افسر ورزيده يعني «عمار» و «مالك اشتر» براي يك هشدار جدي دادن به «ابوموسي» فرماندار كوفه وارد شهر كوفه گشتند و اخطار فوق را كه رهبر اسلام به او نوشته بود رساندند.
او هم مردم كوفه را در مسجد بزرگ شهر احضار كرد و در برابر آنان و دو افسر نامبرده چنين گفت:

متن سخنراني

ستايش پروردگاري را كه ما را به واسطه‌ي بعثت پيامبرش «محمد» (ص) بزرگواري بخشيد، و جدايي ما را به يگانگي و يك‌پارچگي مبدل ساخت و به ما روح برادري و دوستي عنايت كرد تا دشمني و كينه‌توزي و خونريزي و يغماگري را كنار گذاشتيم.
خداي بزرگ فرموده است هر كس مومني را عمدا بكشد، جايگاهش دوزخ دائمي خواهد بود.
اي ملت كوفه از مبارزه كردن با طلحه و زبير و حمايت از علي بپرهيزيد و سلاحهاي خود را بر زمين بگذاريد و برادران خود را نيز از اين مبارزه منع كنيد.
اي مردم كوفه اگر به فرمان خداوند گوش بدهيد و از من پيروي كنيد من از شما براي ملت عرب افرادي مي‌سازم كه بيچارگان در نزد شما چاره، و وحشتزدگان در كنار شما پناه يابند.
بدانيد كه: علي گروه گروه شما را براي مبارزه با مادرتان عايشه و ياران رسول خداي طلحه و زبير و پيروانشان مي‌خواهد بفرستد، ولي اين بلواي بزرگي است كه من بدان آگاهم زيرا اين نهضتي كه علي پرچم آن را به دوش مي‌كشد، در آغاز شبهه ناكست و از انجام ناگوار آن من بيمناكم.
[صفحه 75]
گويا كه هم‌اكنون دو گوشم به آواز رسول خدا است كه چنين فتنه‌هائي را يادآوري مي‌كرد و مي‌فرمود اي ابوموسي فتنه‌هائي در پيش است كه تو در آن فتنه‌ها اگر در خواب باشي بهتر از آن است كه بيدار باشي و اگر نشسته باشي بهتر از ايستادن، و اگر بپا بايستي بهتر از آنست كه در آن كوشش كني و آن را دنبال كني. پس اي مردم شمشيرها را غلاف كنيد و نيزه‌ها را كنار بگذاريد و تيرها را از خود دور نمائيد و زه‌هاي كمانتان را ببريد، قريش را به حال خودشان رها سازيد تا خاك بر سر خودشان بپاشند.
از من نصيحت بشنويد و سخن مرا مخالفت نكنيد، راه صحيح اين است كه من نشان دادم.

پاسخ عمار

چون سخن «ابوموسي» به اينجا رسيد «عمار» افسر شجاع اميرمومنان (ع) فورا از جا برخاست و گفت: اي «ابوموسي» آيا تو آنچه را بيان داشتي از پيغمبر خدا (ص) شنيدي؟
ابوموسي پاسخ داد آري من شنيدم. عمار گفت: من هرگز اين ادعا را قبول ندارم كه پيغمبر (ص) در برابر اين فتنه‌ها امر به سكوت كرده باشد، زيرا من شهادت مي‌دهم كه رسول خدا به علي فرمان داد كه با ناكثين (طلحه و زبير) نبرد كند، و نيز علي را به جنگ با قاسطين (معاويه و عمالش) فرمان داده است و اگر مي‌خواهي براي تو گواهاني را حاضر سازم.
سپس عمار گفت: اي «ابوموسي» دستت را به من بده، ابوموسي دستش را به سوي او دراز كرد.
عمار به علامت اعتراض دست او را محكم گرفت و او را از منبر به زير كشيد [49].
و بالاخره هزاران نفر از مردم كوفه به دعوت حضرت مجتبي (ع) و عمار و مالك اشتر پاسخ مثبت دادند و از شهر خارج گرديده به سپاهيان اميرمومنان (ع)
[صفحه 76]
كه در خارج بصره در انتظار بازگشت فرستاده‌هاي آن حضرت بودند پيوستند و در جنگ جمل شركت جستند تا اينكه آن جنگ با فتح و پيروزي اميرمومنان علي (ع) پايان يافت.

افكار ارتجاعي

اشاره

گرچه در واقعه‌ي جمل ارتش اسلام- چنانكه گفتيم- پيروز گشت وليكن افكار ارتجاعي و ركودانگيز «ابوموسي» عاقبت در برخي از مردم كوفه اثر گذاشت به طوري كه جمعي از سربازان عراق او را مرد طرفدار صلح و آسايش مي‌شناختند تا اينكه سرانجام در صفين به وسيله‌ي پافشاري اشعث بن قيس و برخي ديگر او را كانديداي نمايندگي مردم عراق بر سر ميز مذاكرات صلح كردند و او هم براي تحقيق بخشيدن به آرمان و آرزوهاي خود كه جامعه‌ي اسلامي را بي‌تحرك و سازشگر و تن‌پرور و دور از مبارزه در راه هدفهاي عالي نگاه بدارد، هميشه به حركات آهسته و ملايم و سراسر احتياط عبدالله بن عمر عشق مي‌ورزيد، و او را سزاوار رهبري جامعه‌ي اسلامي مي‌دانست كه سرانجام در دام عمرو بن عاص افتاد و با نيرنگ و آتش نفاق و آشفتگي و فتنه‌ي خوارج را دامن زد و سير حكومت علي را متوقف ساخت.

روز آتش‌بس

آن روز چه روز دردناكي بود فريادهاي گوش خراش همراه با خشونت به گوش علي مي‌رسيد، انضباط و رعايت اصول نظامي فراموش گشته بود، جمعي فريب‌خورده، رو، در روي علي فرياد مي‌زدند، حضرتش را به قبول پيشنهاد مردم شام كه طبق نقشه‌ي عمروعاص قرآنها را بالاي نيزه زده سپاه عراق را به حكميت قرآن دعوت مي‌كردند تهديد مي‌نمودند.
لحظه به لحظه عرصه را بر حضرت تنگ‌تر مي‌كردند و او را به انتخاب حكم و نماينده كنفرانس صلح وادار مي‌ساختند. دردناكتر آنكه به هيچ كدام از
[صفحه 77]
سخنان علي گوش نمي‌دادند و تنها شخص مورد نظر خود يعني ابوموسي اشعري را مي‌خواستند كه نماينده‌ي قانوني مردم عراق باشد و اين لحظات براي هيچكس جز علي (ع) قابل تحمل نبود و تنها او بود كه با روح نيرومند و ايمان محكم خويش در برابر اين پيش‌آمد جانفرسا بردبار و شكيبا بود.
علي (ع) از عاقبت اين خواسته‌هاي جاهلانه آگاه بود و براي آگاهي دادن به يارانش لب به سخن مي‌گشود و حقايقي را آشكار مي‌ساخت، منظره‌ي مردم شام و كارنامه معاويه و عمروعاص و سوابق نادرست ابوموسي و ناداني‌هايش، و اصرار و پافشاري برخي از افسرانش براي قبول پيشنهاد معاويه و عمروعاص، و بي‌تفاوتي عده‌ي ديگري از سربازانش همه و همه علي را وادار مي‌كرد تا پرده‌ها را در برابر اغلب سربازانش كه در آستانه‌ي گول خوردن و تصميم گرفتن قطعي بودند بركنار زند و اين حقايق را بازگو كند.

سيماي مردم شام

جفاه طغام و عبيد افزام جمعوا من كل اوب، و تلقطوا من كل شوب ممن ينبغي ان يفقه و يودب و يعلم و يدرب و يولي عليه، و يوخذ علي يديه ليسوا من المهاجرين و الانصار و لا من الذين تبووا الدار و الايمان.
الا و ان القوم اختاروا لانفسهم اقرب القوم مما تحبون، و انكم اخترتم لانفسكم اقرب لقوم مما تكرهون.
و انما عهدكم بعبد الله ابن قيس بالامس يقول:
«انها فتنه، فقطعوا اوتاركم وشيموا سيوفكم».
فان كان صادقا فقد اخطا بمسيره غير مستكره، و ان كان كاذبا فقد لزمته التهمه. فادفعوا في صدر عمرو بن العاص بعبد الله بن العباس و خذوا مهل الايام و حوطوا قواصي الاسلام. الا ترون الي بلادكم تغزي و الي صفاتكم ترمي.
شاميان ستمكاراني ناكس و بزرگاني فرومايه‌اند.
[صفحه 78]
از گوشه و كنار زمين گريخته و در شام گرد آمده‌اند، بدون آنكه تربيت شده باشند آنان دانش نياندوخته و آداب نياموخته‌اند پس سزاوارند كه دين و دانش ادب و درستكاري را بياموزند.
لازم است زمامداري شايسته بر آنها فرمانروائي كند و در راه زندگي دستشان را بگيرد نه مهاجرند كه از هجرت خويش رنجي برده باشند و نه انصارن كه افتخار خدمت‌گزاري و حمايت مهاجرين يافته باشند و نه آن گروه‌اند كه قبل از هجرت اسلام آورده و در سراي خويش پايدار مانده باشند.
شا اي مردم عراق:
آگاه باشيد كه شاميان كسي را برگزيدند (عمروعاص) كه به آرمانشان نزديكتر و دلبسته‌تر است و شما كسي را انتخاب كرديد (ابوموسي) كه از آرمان شما دور و به هدف شما بي‌علاقه است. مگر ديروز را فراموش كرديد عبدالله بن قيس (ابوموسي) در جنگ جمل مي‌گفت اين مبارزه‌ي اساسي و حياتي (مبارزه با طلحه و زبير و عايشه و اتباع آنها) فتنه‌ايست مي‌بايست بندهاي كمان خويش را پاره كنيد و شمشيرهاي خويش را در غلافها فروبريد اگر او راست مي‌گفت و به حرف خويش ايمان داشت امروز اشتباه كردهاست كه به نزد ما آمده است.
و اگر دروغ مي‌گفت به انسان دروغگو هرگز نمي‌توان اطمينان داشت، در هر حال او را كنار بگذاريد و در برابر عمروعاص پرتوان مردي چون ابن عباس را انتخاب كنيد تا با نيرنگهاي عمروعاص مقابله كند در اين كار فرصت را از دست ندهيد مرزنشينان اسلام را دريابيد و نگاهداريد آيا نمي‌نگريد كه در شهرهايتان جنگ مي‌كنند تا نابودتان سازند و سنگر قدرت شما را هدف خويش قرار داده‌اند تا نيروي شما را پراكنده سازند. [50].
اين سخنان با اينكه عامل جنبش و هيجان توده‌هاست، بر روح مرده‌ي آن گروه اثري نبخشيد بلكه آنان را برخواسته‌ي نادرست خويش استوارتر ساخت و
[صفحه 79]
پاسخي جز جنجال و هياهو و طرفداري جدي از نمايندگي ابوموسي ندادند.
راستي جاي تعجب و سوال بود كه چه شد كه يك باره سوابق نادرست، و سرپيچي ابوموسي از اقدام فوري به منظور رساندن قواي امدادي در مبارزه‌ي «جمل» فراموش شد و اكنون مرد خيرخواهي قلمداد مي‌شود، البته در اين ميان برخي از ياوران علي (ع) به خوبي ابوموسي را مي‌شناختند و در انتخاب او چيزي جز شكست و ننگ نمي‌ديدند ولي در اقليت بودند.

ابوموسي از نظر روشن‌فكران

چنانكه احنف بن قيس مي‌گويد: قد حلبت اشطره فوجدته قريب القعر كليل المديه و هو رجل يمان و قومه مع معاويه در ژرفاي وجودش فرورفتم او را سطحي و كوته‌نظر يافتم، او مردي است يمني و قبيله‌اش دوستدار معاويه است. [51].
و باز احنف با روحي افسرده «هنگام بدرقه» سفارشات دوستانه به ابوموسي مي‌كند كه مبادا نيرنگ عمر و در تو كارگر شود، و هنگامي كه از بدرقه‌ي ابوموسي برمي‌گردد به پيشگاه رهبر خويش مي‌شتابد و با نهايت تاسف مي‌گويد: لا ارانا الا بعثنا رجلا لا ينكر خلعك [52] يعني ما مردي را به عنوان نماينده عراق فرستاديم كه از بركنار ساختن شما از خلافت باكي ندارد
يكي از شعراي شام به نام ايمن بن حزيم پرده از اشتباه مردم عراق برمي‌دارد و ناتواني و كم‌عمقي او را نسبت به عمرو بيان مي‌كند و به طور جدي از انتخاب علي (ع) ابن‌عباس را طرفداري مي‌كند و آن را شايسته اين امر مي‌داند و مي‌گويد:
لو كان للقوم راي يعصمون به
من الضلال رموكم بابن عباس
لكن رموكم بشيخ من ذوي يمن
لم يدر ما ضرب اخماس لاسداس
اگر عراقيان نظر استواري داشتند كه خود را بدان از گمراهي حفظ مي‌كردند، ابن
[صفحه 80]
عباس را انتخاب مي‌كردند، اما آنان پير يمني را انتخاب كردند كه حاصل ضرب يك پنجم در يك ششم را بلد نيست.
اين بود شخصيت علمي و اجتماعي و سياسي مردي كه حضرت اميرمومنان (ع) او را به خوبي مي‌شناخت و به نمايندگي او از طرف مردم عراق نظر مخالف داشت ولي اكثريت سپاهيان عراق دانسته و ندانسته او را به عنوان نماينده‌ي رسمي ملت عراق انتخاب كردند و بالنتيجه ننگ و شكست بزرگي براي خود فراهم ساختند و بدتر از همه اينكه اساس بوجود آمدن غائله «خوارج» را كه مورد بحث اين كتاب است پي‌ريزي كردند.

شعاري كه خونها به راه انداخت

اشاره

يكي از شعارهاي داغ خوارج كلمه «لا حكم الا لله» است اولين بار كه اين شعار به عنوان اعتراض به عهدنامه حكمين گفته شد در ميدان صفين بود. در آن روز كه اشعث بن قيس به سرعت مفاد عهدنامه را با هيجان آب و تاب مخصوصي براي نظاميان مي‌خواند و آنها را با خبر مي‌ساخت، اين شعار آغاز شد و در اين جا به اين نكته نيز بايد توجه داشت كه مفاد اين عهدنامه مطلبي نبود كه در يك اطاق دربسته يا در ضمن يك كنفرانس چند نفري تنظيم گشته و اكنون بخواهند آن را به افراد ارتش تحميل كنند، بلكه آنچه را كه سربازان خواستند و برايش پا به زمين كوبيدند به صورت عهدنامه‌اي درآمده و اكنون مي‌بايست به آنها اعلام شود تا بدانند كه اين عهدنامه به امضاء بزرگان دو ارتش نيز رسيده و اميرمومنان نيز آن را پذيرفته است و مي‌رود كه به موقع اجراء درآيد.

عكس‌العمل عهدنامه

اشعث بن قيس از جلو صفوف همچنان مي‌گذشت و عهدنامه را مي‌خواند، برخي سر تا پا گوش و بعضي سر در جيب تفكر فروبرده بودند، و برخي با خشم آميخته با تعجب به كلمات آن توجه داشتند در اين بين همين‌قدر كه در برابر صفوف
[صفحه 81]
نظاميان قبائل عنزه و مراد و بني‌راسب و تميم قرار گرفت يك مرتبه با جوش و خروش اين فرياد به گوشش رسيد كه «لا حكم الا لله» ما نمي‌توانيم به طور دقيق بفهميم كه براي اولين بار اين شعار را چه كسي گفت ولي هر چه بود كساني كه اين شعار را ابداع كردند در مغز و فكر خود در جستجوي كلامي بودند كه كاملا مذهبي باشد و اعتراض آنها را بهتر و رساتر بازگو كند.
اين كلام از دهان هر كه برخاست گويا ديگران نيز مي‌خواستند چنين كلامي را بگويند اما مات مانده بودند، همين كه اين صدا در ميدان صفين طنين افكند بدون درنگ حلقوم هزاران نظامي ديگر بدان باز شد و از آن پس مهمترين پايه و اصول مكتب خوارج قرار گرفت.
آنها ديگر برايشان عادي بود در كوچه و بازار خانه و كاشانه مسجد و ميدان هميشه اين كلام را به گوش علي و يارانش مي‌رساندند كه «لا حكم الا لله» اين شعار آنقدر در نظر آنها رفته رفته رنگ عقيده و مذهب به خود گرفت كه حتي آن وقت كه براي «ترور» رهبر شايسته‌ي اسلام حضرت اميرمومنان عليه‌السلام شمشير خود را بالا بردند با آهنگ «لا حكم الا لله» آن را بر پريشاني عدالت و انسانيت فرود آوردند.
اين شعار داغ كه ضمنا حاكي از يك اعتراض هم بود در ابتدا در ميدان صفين تنها به صورت شعار و سخن گفته شد و هنوز اقدام عملي همراه نداشت. فقط چند نفر از افراد داغ و پرحرارت كه تاب و تحمل نداشته و نتوانستند پيش‌آمدهاي آينده را به بينند باسلاح خويش در حالي كه اين شعار را محكم بيان مي‌كردند خود را به سپاه شام رساندند و با حمله‌ي جدي خود چند نفر را كشتند و به حمله خود ادامه دادند تا كشته شدند، آن دو نوجوان «جعد» و «معدان» از نخستين گويندگان اين شعار از قبيله عنزه بودند. [53].
اشعث پس از اينكه ماموريت خود را كه ابلاغ مفاد عهدنامه به ارتش بود به پايان رسانيد برگشت و براي گزارش كار خويش به مركز فرماندهي در كنار
[صفحه 82]
حضرت قرار گرفت، حضرت درباره‌ي واكنش ابلاغ مفاد عهدنامه از او توضيح خواست، او در جواب گفت: همه سپاهيان عراق جز عده‌اي ناچيز عصبي آن را پذيرفتند و آن گروه ناچيز با اين شعار كه «لا حكم الا لله» به مفاد عهدنامه اعتراض كردند.
اشعث مي‌خواست مطلب را بي‌اهميت نشان بدهد اما اين امر چگونه ممكن بود؟ طولي نكشيد كه چهره‌ي برخي افسران مسلح نمودار شد كه يك يك آمدند و به خلاف چند لحظه‌ي قبل آمادگي خود را براي حمله و آغاز نبرد اعلام كردند.
سعيد بن قيس در ميان يك گروه رزمنده‌ي قبيله‌ي همدان همچون دژي محكم نزد حضرت آمد و گفت: يا اميرالمومنين‌ها انا ذا و قومي لا نرادك و لا نرد عليك فمرنا بما شئت. [54].
اي رهبر مومنان اين من و اين سربازان تحت فرمانم كه همه از بستگان من مي‌باشند در اطاعت تو هستيم و از فرمانت سر نمي‌تابيم به هر چه تصميم داري فرمان ده، حضرت همچنانكه ديده بر ارتش شام دوخته بود پاسخ داد كه: اما لو كان هذا قبل سطر الصحيفه لازلتم عن عسكرهم يعني: اگر اين سخنان را قبل از امضاء عهدنامه مي‌گفتيد من شاميان را از اردوگاهشان خارج مي‌كردم اما اينك ديگر گذشته است.
افسر ديگر سليمان بن صرد بود او در حالي كه پرده‌اي از خون روي زخم صورتش كاملا به چشم مي‌خورد گفت: يا علي اگر ياوراني مي‌يافتم هرگز به اين عهدنامه تن درنمي‌دادم.
سپاهي ديگر محرز بن جريش گفت: يا اميرالمومنين اما الي الرجوع عن هذا الكتاب سبيل فوالله اني لاخاف ان يورث ذلا اي رهبر خجستگان آيا راهي براي زير پا نهادن مفاد عهدنامه ممكن نيست؟ به خدا سوگند كه مي‌ترسم عاقبت اين نامه موجب ذلت ما گردد. حضرت با بياني محكم و استوار فرمود:
[صفحه 83]
ابعد ان كتبناه ننقضه [55].
آيا پس از نوشتن و عهد كردن پيمان بشكنيم؟ يعني اين آدين مردانگي و انسانيت نيست كه من رهبري پيمان‌شكن و شما مردمي نااستوار باشيد.

اضطراب ارتش

رفته رفته موجي از تشويش و اضطراب نظاميان عراق را فراگرفت هر چند كه قبلا خستگي و فرسايندگي جنگ آنها را به صلح و مذاكره وادار كرد ولي اكنون پشيماني از استقرار آتش بس آنان را رنج مي‌دهد آنها در يك لحظه به خود آمدند كه چرا الزاما جنگي كه تا چند لحظه ديگر پيروزي بزرگي داشت و دروازه‌هاي دمشق را بروي آنان مي‌گشود متوقف ساختند و اكنون جز كشته‌ي بسيار و زخميهاي فراوان و از بين رفتن مقادير زيادي بودجه نظامي و توقف بيش از 100 روز در بيابان صفين دور از خانه و كاشانه چيزي عايدشان نگشته و تنها نتيجه‌ي اين همه محروميتها عهدنامه‌ايست كه با ابتكار و نيرنگ معاويه و عمروعاص و اجبار نابجاي خودشان بوجود آمده و عاقبت آن را جز شكست و رسوائي نمي‌بينند و تازه مسئوليت بزرگي به گردن خود و رهبرشان آمده و آن وفاي به پيمان است كه اصولا جنگ و كشتار آنها براي حفظ چنين دستورات متين اسلام است.
آيا چگونه ممكن است براي نظام بخشيدن به زندگي اجتماعي مردم و به پا داشتن تعاليم اسلام مبارزه كنند و آنگاه خودشان قوانينش را زير پا بگذارند.

بازگشت به كوفه

حضرت امير چون متوجه بود كه توقف ارتش ديگر در اردوگاه صفين كاملا بي‌نتيجه است دستور مراجعت به كوفه را صادر كرد.
سربازان با دلسردي وسائل را جمع‌آوري كرده راه كوفه را در پيش گرفتند پيشواي بزرگ آنان با تاثر فوق‌العاده در حالي كه افسران ارشد نظامي در
[صفحه 84]
كنارش به چشم مي‌خوردند آرام آرام به سوي كوفه گام برمي‌دارد و گاه گاه به سوالات برخي پاسخي كوتاه مي‌دهد.
در نظر سربازاني كه از ميدان جنگ و وقايع جنگ فراغت يافته‌اند اكنون منظره شهر كوفه، خانه‌ها، كوچه‌ها، و خيابانها، و مساجد و مراكز عمومي مجسم مي‌شود.
بستگان سربازان و اهالي شهر كوفه كه با شور و هيجان و فريادهاي مهيج در موقع عزيمت به جنگ آنها را تا دروازه‌ي كوفه بدرقه كرده بودند اكنون منتظر ارمغان اين جنگ و نتيجه‌ي آن همه فريادها و تشويقها و بردباري‌ها و تحمل و دوري‌ها هستند براي نظاميان نيز اين مشكل وجود دارد كه برابر موقع و انتظار بستگان خود چه بگويند.
زنان و كودكان، مادران و پدران پير كه جوانان خود را به ميدان جهاد فرستاده‌اند، و اكنون اسبهاي بدون صاحب، سلاحهاي بدون سرباز را كه ببينند قهرا صداي شيون آنان بلند خواهد شد.
در برابر اين همه مشكلات و مصائب اگر يك چيز وجود مي‌داشت، اين مشكلات را مرتفع مي‌ساخت، و مصائب را التيام مي‌بخيد و آن پيروزي جنگي بود، آنها اگر مي‌ديدند كه دشمن دين و دنياي خود را ريشه‌كن ساخته، و امنيت واقعي را به سرزمينهاي اسلامي بازگردانده‌اند رنج مصيبت را با لبخند پيروزي جبران مي‌كردند اما اكنون تنها موضوعي كه افكار سربازان را در مسير بازگشت سخت رنج مي‌دهد اين است كه اگر بپرسند نتيجه‌ي جنگ چه شد اينان چه پاسخي بدهند؟ آيا بگويند ما تا سراپرده دشمن پيش رفتيم ولي خود ديوانه‌وار بازگشتيم آيا بگويند ما به رهبران خود گفتيم كه اگر آتش‌بس اعلام نكنند آنها را خواهيم كشت. ما به او الزام كرديم كه قرارداد صلح را امضا كند، چه بگويند تا مردم آنها را بپذيرند و شرمنده نسازند؟ راستي مشكل بود، بالاخره سربازان هر چه بيشتر خزينه مغز خود را كاويدند كمتر به پاسخ قانع‌كننده‌اي دست يافتند، تنها اميرمومنان بود كه هنگام حركت دست به درگاه خداي برده و مي‌گفت: اللهم اني اعوذ
[صفحه 85]
بك من وعثاء السفر و كابه المنقلب و سوء المنظر في المال و الاهل. [56].
بار خدايا از سختي‌هاي سفر و اندوه بازگشت و بدي نگاه در اهل و مال به تو پناه مي‌برم.
دشتها و بيابان‌ها طي شد و دورنماي باغستانها و منازل كوفه از دور نمايان گشت و هيجان و التهاب سربازان بيشتر شد.

تصميم ناگهاني

اشاره

اما يك فكر ناگهاني برخي را فراگرفت و بدون تامل آن را در ذهن پرورش دادند و آن اين بود كه ما بنابر آنچه گفتيم لا حكم الا لله اكنون شايسته نيست همدوش با علي وارد كوفه شديم و رنج شرمساري را تحمل كنيم ما كه فرمان و حكم علي را در خود نافذ نمي‌دانيم پس چه بهتر براي بارور ساختن انديشه‌مان و تعيين خط مشي خود در قبال حكومت علي و معاويه وارد كوفه نشويم بلكه در محلي در خارج از كوفه مستقر گرديم و مركز فعاليت خود را آنجا قرار دهيم بلافاصله همديگر را خبر كرده و به سرعت همه آنها آگاه شدند، ياران باوفاي علي (ع) هر قدر آنها را نصيحت كردند و از تفرق و جدائي برحذر ساختند آنها بر اصرار و مخالفت خود افزودند به علاوه ناجوانمردانه به علي (ع) و يارانش ناسزا گفتند و به ياوه‌سرائي‌ها پرداختند.
همين كه جاده‌ي فرعي قريه «حروراء» كه نزديك كوفه بود نمودار گشت خوارج آنجا را براي اجتماع خود انتخاب كردند، هنگامي كه به آن جاده رسيدند صفوف سربازان از هم پاشيده بسان روخانه‌اي كه در مقسم به رود منشعب مي‌گردد انشعاب حاصل گشت و قريب ده هزار سرباز از ارتش علي (ع) جدا شدند و راه حروراء را در پيش گرفتند و با فريادهاي خشم‌آگين اين شعار داغ را به گوش علي عليه‌السلام و يارانش رسانيدند كه: لا حكم الا لله، البيعه لله، البيعه لله [57].
حكم از آن خداست بيعت از آن خداست، از آن خداست.
[صفحه 86]
حضرت همچنان خاموش و آرام به حركت خويش ادامه داد و هيچگونه عكس‌العمل نشان نداد و غير از اين هم ممكن نبود زيرا آغاز يك نبرد در پشت دروازه كوفه بين دو گروه از يك ارتش در برابر ديدگان اهالي كوفه آن هم پس از واقعه‌ي صفين فعلا كار بيهوده‌اي بود، از اين رو حضرت با حلم و بردباري مخصوصي توجهي به سخنان كفرآميز آنان نكرد تا به دروازه‌ي كوفه نزديك شدند.

گورستان خاموش

ناگاه گورستان خاموش نظر علي (ع) را به خود جلب كرد او در اين حال گويا موقع را مناسب ديد كه براي بيدار كردن افكار و هشدار دادن به مردم لب به سخن بگشايد و با مردگان زنده‌دل سخن بگويد تا اينكه زندگان مرده‌دل كه در هر عصر و زمان در نتيجه‌ي افراط در دلبستگي به اين دنيا آتش حرص و آز را شعله‌ور مي‌سازند حق‌كشي‌ها مي‌كنند، و فتنه‌ها به راه مي‌اندازند، تكاني بخورند و پند بگيرند، و متنبه شوند، خطاب به خاك‌نشينان چنين گفت:
يا اهل الديار الموحشه و المحال المقفره والقبور المظلمه، يا اهل التربه، يا اهل الغربه يا اهل الوحده، يا اهل الوحشه انتم لنا فرط سابق، و نحن لكم تبع لاحق اما الدور فقد سكنت و اما الازواج فقد نححت و اما الاموال فقد قسمت. هذا خبر ما عندنا، فما خبر ما عندكم؟ [58] اما لو اذن لهم في الكلام لاخبروكم ان «خير الزاد التقوي» [59].
اي ساكنان خانه‌هاي ترسناك و جاهاي ناآباد قبرهاي تاريك،
اي خاك‌نشينان، اي دورماندگان از وطن، اي اهالي تنهائي و وحشت. شما پيشرو مائيد كه جلو رفته‌ايد و ما پيروان شما كه به شما ملحق مي‌گرديم به شما بگويم كه: خانه‌هاي شما را ديگران ساكن شدند، و زنان شما را ديگران گرفتند و مالهاي شما را قسمت كردند اين گزارش چيزي است كه نزد ماست شما بگوئيد گزارش چيزي كه نزد شماست چيست؟
[صفحه 87]
پس از آن رو به همراهان خود كرد و فرمود: قسم به خداوند اگر اجازه‌ي سخن گفتن به آنها داده مي‌شد به ما مي‌گفتند كه بهترين توشه براي آخرت تقوي است سپس رو به آسمان كرد و گفت:
اللهم اغفرلنا و لهم و تجاوز عنا و عنهم. [60].
خداوندا ما را و آنان را بيامرز و به عفو و بخششت از ما و آنان ديده برپوش.
[صفحه 88]

اميرمومنان و مشكلات بزرگ

اشاره

حضرت اميرمومنان (ع) پس از اينكه وارد شهر گرديد، فصل ديگري از روزگار دردنا وي آغاز شد سخنان ناروا و حرفهاي نيش‌دار خوارج شروع گرديد. در عين اينكه در اثر جهل خود فريب خورده‌اند و باعث گرديده‌اند كه آن حضرت دست خالي از ميدان صفين برگردد، كار او را بيهوده مي‌دانند و چون افرادي كم‌رشد و كوته‌فكري هستند به اندك سوژه‌اي بازار اتهام و انتقاد خود را رواج مي‌بخشند، اين گروه مشخص كه مارك خوارج دارند هرگاه در كوچه علي را مي‌بينند با شعار «لا حكم الا لله» او را آزار مي‌دهند و اگر در خيابان و بازار و مسجد با او روبرو مي‌شوند باز با اين شعار دلگيرش مي‌سازند، دردناكتر از همه اينكه آنان كه ديروز به سيماي علي (ع) به عنوان يك رهبر ممتاز و امام آسماني نگاه مي‌كردند، امروز به سيماي او و ياورانش بديده كفر و ارتداد مي‌نگرند.

بزرگواري و عدالت

اما علي (ع) مرد خدا و رهبر عادل، راستي چقدر كريم و شايسته است كه كوچكترين تغييري در روش عادلانه‌اش نسبت به عكس‌العمل‌هاي لفظي آنان نداد بلكه به آنها فرمود:
[صفحه 89]
ان لكم عندنا ثلاثا لا نمنعكم صلوه في هذا المسجد و لا نمنعكم نصيبكم من هذا الفي‌ء ما كانت ايديكم مع ايدينا و لا نقاتلكم حتي تقاتلونا. [61].
سه حق مسلم شما نزد ما محفوظ است:
1- ما شما را هرگز از اداي نماز در مسجد جامع شهر و از شركت در اجتماعات خود منع نمي‌كنيم.
2- حقوق شما را از بيت‌المال تا هنگامي كه با ما هستيد قطع نمي‌نمائيم.
3- تا شما بروي ما شمشير نكشيد و آغاز جنگ نكنيد ما هرگز به جنگ با شما اقدام نخواهيم كرد.
براي پي بردن به عدالت و بزرگواري حضرت علي (ع) بايد به اين نكته توجه داشت كه اين رفتار مسالمت‌آميز و محبت‌انگيز در برابر مردم خدمتگزار و آرامي صورت نمي‌گيرد تا يك كار عادي باشد اين رفتار در برابر مردمي است كه براي نابودي آن حضرت و يارانش و حكومت او پي فرصت مناسبي مي‌گردند و براي توطئه خطرناك هر لحظه تصميمشان جدي‌تر و صفوفشان فشرده‌تر مي‌شود كدام زمامداري در سطح زمين مي‌تواند به اين حد بزرگواري و از خودگذشتگي برسد؟ و تا اين اندازه حقوق مخالفين جدي خود را رعايت كند، آيا اين كرم و شايستگي جز در علي و فرزندان معصومش ديده مي‌شود؟ اين فضائل و هزاران امتياز نظير آنست كه علي را از زمامداران ديگر جدا مي‌سازد و مكتب علوي را الگوي مكاتب بزرگ جهان قرار مي‌دهد و نهج‌البلاغه‌اش را كه اساس تذكر اين حقايق است جاويدان و درخشان مي‌سازد.

فرمانروايي‌ها

اگر صحنه‌هاي خونبار حكومت معاويه به دقت بررسي شود، اگر اعدامهاي
[صفحه 90]
پي در پي مرداني را مانند عمرو بن حمق خزاعي و رشيد هجري، و حجر بن عدي كه تنها به جرم محكوم ساختن رژيم جنايت‌آفرين معاويه اعدام گرديدند در نظر گرفته شود و بالاخره اگر خفقان عمومي ملت را براي جلوگيري از اعتراض به وضع موجود زمان معاويه را با آزادي و عدالت و مساوات و عطوفت دوران حكومت علي مقايسه كنيد، آن وقت روشن مي‌شود كه عشق به مكتب علي وظيفه هر انساني است كه وجدان بيدار و عقل روشن دارد. معاويه كوچكترين حرف اعتراض‌آميز را موجب قتل و ترور اعتراض‌كننده مي‌دانست و فورا او را به شمشير جلاد يا چوبه‌دار يا كاسه‌ي زهري مي‌سپارد اما علي (ع) رهبر آزادگان به خطرناكترين معترضين و دشمنان داخلي خود خوارج فرمود:
ان سكتوا عممناهم و ان تكلموا حججناهم و ان خرجوا علينا قاتلناهم.
اگر آنها خاموش شوند ما با آنها حرفي نداريم، و اگر لب به اعتراض بگشايند ما با منطق و برهان آنها را قنع مي‌سازيم، و اگر بروي ما اسلحه بكشند در اين صورت چاره‌اي جز نبرد با آنان نداريم.

شكيبايي علي

اشاره

روزي اميرمومنان در مجمع مردم روي منبر سخن مي‌گفت در اين حال مردي سوالي كرد حضرت بدون درنگ او را پاسخ گفت يكي از خوارج به راحتي و بدون ترس خطاب به مردم فرياد زد قاتله الله ما افقهه يعني خداي او را بكشد چقدر دانا و آگاه است.
ياران علي عليه‌السلام خواستند او را تنبيه كنند حضرت فرمود: آزارش نكنيد زيرا او به شخص من بد گفت بدين‌ترتيب در برابر گفته‌هاي نابجا و دشنامهاي علني مردم در موقع خود گذشت به خرج مي‌داد، غالبا در موقعي كه آن حضرت در مراكز جمعيت مشغول سخن گفتن بود سخنانش را قطع كرده و از گوشه و كنار مسجد فرياد مي‌زدند لا حكم الا لله حضرت بدون اينكه اظهار ناراحتي بكند صبر مي‌كرد تا فريادشان تمام مي‌شد سپس به سخنانش ادامه مي‌داد.
[صفحه 91]

در مجامع عمومي

خوارج در نماز جماعت عمومي شركت نمي‌كردند اما براي دادن شعار و آزار رساندن به علي (ع) در اجتماع نمازگزاران حاضر مي‌شدند، روزي هنگامي كه حضرت به جماعت ايستاد و مشغول نماز شد ناگاه «ابن الكواء» كه يكي از خوارج بود فرياد زد و اين آيه را به عنوان اعتراض به رويه‌ي آن حضرت قرائت كرد.
و لقد اوحي اليك و الي الذين من قبلك لئن اشركت ليحبطن عملك و لتكونن من الخاسرين.
آيه با پيغمبر روي سخن دارد و مي‌فرمايد اي پيامبر به تو و پيامبران پيش از تو گفته شد كه اگر از دين خارج شويد اعمال گذشته‌تان ناديده گرفته مي‌شود و در رديف زيانكاران قرار مي‌گيريد. با خواندن اين آيه نسبت به آن حضرت كه ايمان مجسم بود اين اعتراض را داشتند كه او در ميدان صفين با قبول كردن موضوع حكميت كافر شده است و همه زحمات او بر باد رفته و بي‌حاصل است ولي اميرمومنان بنا به قانون: اذا قرء القران فاستمعوا له و انصتوا يعني هنگامي كه در برابر شما قرآن مي‌خوانند شما در هر حالي هستيد به آن گوش فرادهيد و ساكت و آرام باشيد.
مانند كوهي از متانت ساكت ايستاد تا خواندن آيه تمام شد سپس قرائت نماز را شروع كرد، باز آن مرد خارجي آيه را از سر گرفت حضرت نيز مجددا ساكت شد او چندين بار با اين عمل اميرمومنان را از ادامه نماز بازداشت، عاقبت امر حضرت براي اينكه هم جواب او را داده باشد و هم نماز به هم نخورد اين آيه را تلاوت كرد فاصبر ان وعد الله حق و لا يستخفنك الذين لا يوقنون [62] شكيبا و ثابت‌قدم باش كه وعده خداوند درست است مبادا مردم نااستوار و بي‌ايمان تو را سبكسار و متزلزل كنند.
[صفحه 92]
حضرتش با اين پاسخ هم نمازگزاران را دلگرم ساخت و هم جواب اعتراض گستاخانه‌ي خوارج را داد.
او همچنان كه خودش فرمود هميشه سعي مي‌كرد جواب اعتراضات و شعارهاي آنان را با منطقي روشن و برهاني محكم بدهد تا اينكه شايد به اشتباهات فكري خود پي برده و از آن دست بردارند.

توضيحي درباره اين شعار خونين

در اين موضوع ترديد نيست كه خوارج شعار «لا حكم الا لله» را از قرآن گرفتندولي آنها بر اثر ناآگاهي و جمود فكري كه داشتند در تفسير اين جمله اشتباه مي‌كردند. قرآن ضمن آيه‌اي مي‌فرمايد:
ان الحكم الا لله يقص الحق و هو خير الفاصلين. [63] يعني حكم مختص خداوند است و اوست كه حقيقت را بيان مي‌كند و او بهترين تفاوت گذارنده بين حق و باطل است.
آنها چون بهره‌ي كافي از علم و دانش نداشتند در اشتباه بزرگي فرورفتند زيرا دقت نكردند كه مقصود از حكم كه مخصوص خداوند است چيست؟
و حال آنكه با توجه كامل معلوم مي‌شود كه حكم در اينجا به معناي قانون است و مفاد اين آيه اين است كه: هيچكس به جز خداوند حق قانونگزاري ندارد.
اما اين گروه كج‌انديش اينطور فكر مي‌كردند كه حكم به معناي حكومت است و شامل حكميت هم مي‌شود و بنابراين حكميت نيز مخصوص خداوند است و اميرمومنان (ع) كه در صفين به حكميت راضي شد برخلاف قرآن عمل كرد، خوارج نادان كه مي‌خواستند بر اساس برداشت خود از قرآن و سخنان خداوند مكتبي را تاسيس و از آن ترويج كنند غافل از آنكه قرآن راي ناپسند آنها را صريحا رد كرده زيرا همان قرآن كه به اتكاء آن مي‌خواهند حكومت را فقط حق
[صفحه 93]
خداوند بدانند و بر حكومت اميرمومنان خورده بگيرند در اين چند مورد كه اينها نسبت به اختلاف دو جبهه و دو گروه بزرگ از مسلمانان ناچيز و كم‌اهميت است حق حكميت را به انسانها داده است:
1- در مورد اختلاف بين زن و شوهر دستور داده است كه فردي از طرف خانواده‌ي زن و ديگري از طرف خانواده‌ي شوهر براي مذاكره و برطرف كردن اختلافات بين آنان حكومت كنند و فرموده است:
و ان خفتم شقاق بينهما فابعثوا حكما من اهله و حكما من اهلها. [64] يعني اگر بيم آن داريد كه اختلاف ميان زن و شوهر دامنه بيشتر پيدا كند و به جاي حساستر بكشد، در اين صورت يك فرد را به عنوان حكم از جانب خانواده‌ي شوهر و فرد ديگري را به همين عنوان از طرف خانواده‌ي زن انتخاب كنيد تا با تفاهم و تشريك مساعي به اين اختلاف خاتمه بدهند.
2- در مورد شكار در حال احرام اگر آن محرم عمدا دست به اين كار بزند مي‌بايست كفاره بدهد و در مورد تعيين حيواني كه بايد كفاره داده شود حكومت دو انسان عادل پذيرفته مي‌شود چنانكه مي‌گويد: و من قتله منكم متعمدا فجزاء مثل ما قتل من النعم يحكم به ذوا عدل منكم.
خوارج به اين نكته توجه نداشتند كه مسئله اختلاف بين دو گروه بزرگ از مسلمانان با اهميت‌تر از اختلاف بين زن و شوهر و يا تعيين حيواني است كه به عنوان كفاره بايد داده شود.
و قرآن كه در مورد اختلافات ناچيز حق حكميت را به انسانها مي‌دهد قطعا در موارد حساس و اختلافات بزرگ به منظور نجات يك ملت و تعيين سرنوشت يك امت روا بلكه لازم خواهد دانست. اين گروه كج‌انديش در عقيده اشتباه‌آميز خود جدا پافشاري مي‌كردند و در اجتماع كوچك خود پايه يك نظام و مرام جديدي را پي‌ريزي مي‌نمودند.
[صفحه 94]
يكي از مشكلاتي كه خوارج در آغاز كار خود با آن مواجه بودند اين بود كه از يك طرف براي سر و سامان بخشيدن به اجتماع خود احتياج به رهبري داشتند و ناگزير بودند كه او را از ميان خودشان براي اين سمت برگزينند.
و از طرفي موضوع انتخاب رهبر برخلاف مرام و مكتب آنها بود، زيرا مرام آنها اين بود كه فرمانروا و حكم منحصر خداوند است و لذا دولتي را كه مي‌خواستند به وجود بياورند بر اين اساس بود كه:
رئيس دولت خداوند و بيعت هم فقط براي خداوند است و براي تشكيل چنين دولتي «حرقوص بن زهير» هيچ منصبي را نپذيرفت، «حمزه بن سنان» و «شريح بن اوفي» كه نيز دو نفر از بزرگان خوارج بودند رياستي را نپذيرفتند و پذيرفتن رياست را برخلاف مرام خود مي‌ديدند.
اما «عبدالله بن وهب» كه يكي ديگر از سران آنها بود جامعه‌ي طغيانگر خود را سخت در حال آشفتگي مي‌ديد و به اين مسئله كاملا توجه داست كه بايد بر سر عقيده خود بماند و حاكمي جز خدا در بين نباشد و با بي‌نظمي و سردرگمي افراد بسازد و يا اينكه استثناءا برخلاف عقيده‌ي خوارج براي سر و سامان بخشيدن بن جامعه‌ي خوارج رياست را برگزيند. از اين رو ناگهان در مقابل خوارج كه رياست را به او واگذار مي‌كردند گفت:
هاتوها والله لا آخذها رغبه في الدنيا و لا ادعها فرقا من الموت.
«يعني رياست را به من بدهيد ولي به خدا قسم آن را از روي رغبت و شوق نمي‌پذيرم و از ترس مرگ هم آن را از دست نمي‌دهيم». [65].
اين جريان خود روشنگر اين نكته است كه اين گروه در روش و عقيده خود چه اندازه در اشتباه مي‌باشند در حالي كه خودشان نمي‌توانند بدون فرمانروا حياتي داشته باشند و اجتماع كوچك خود را اداره كنند و لذا عملا براي خودشان رهبري انتخاب و معين مي‌كنند، آن وقت با شعار «لا حكم الا لله» و اصرار و
[صفحه 95]
فشار مي‌خواهند دولت اسلامي را وادار كنند كه براي خودشان رهبري انتخاب نكنند چون حق حكميت و انتخاب رهبر ندارند، آنها براي تاكيد در اجراء نظريه خود هنگامي كه اميرمومنان وارد كوفه گرديد «زرعه بن برج طائي» و «حرقوص بن ظهير تميمي ذوالثديه» كه دو تن از سران آنها بودند به حضورش رسيدند و پيشنهاد اجراء اين راي را نمودند، سپس براي جلب توجه مردم و ايجاد تشويش و اضطراب هنگامي كه آن حضرت در برابر ملت قرار گرفت و مي‌خواست سخنراني كند ناگهان طبق توطئه و تباني قبلي از گوشه و كنار مسجد فريادي از حلقوم آن مردم فريب خورده برمي‌خواست كه «لا حكم الا لله» مرد ديگري براي اينكه به آن حضرت به عقيده خودش هشدار بدهد و ضمنا اعتقاد و ايمان راسخ مردم را نسبت به حضرتش سست و متزلزل سازد با فرياد اين آيه را قرائت كرد: «و لقد اوحي اليك و الي الذين من قبلك لئن اشركت ليحبطن عملك و لتكونن من الخاسرين» در اين آيه خداوند به پيغمبرش هشدار مي‌دهد كه جلوتر به تو و پيامبران ديگر اعلام شده است كه اگر به خدا شرك بورزيد تمام اعمالتان ناديده گرفته مي‌شود.
منظور او هم از خواندن اين آيه اين بود كه تمام خدمات تو به اسلام بر اثر تعيين حكمين از بين رفته است.
حضرت بلافاصله اين آيه را از قرآن در جواب او خواند فاصبر ان وعد الله حق و لا يستخفنك الذين لا يوقنون شكيبا باش پيمان خداوند درست است و نمي‌بايست سخنان مردمي كه واهيند و يقين ندارند تو را سست گرداند. [66].
اميرمومنان براي آگاهي ملت كه در برابر طوفان شعار دادن‌ها و تبليغات آنها قرار گرفته بودند، خطبه‌اي را كه در طي آن بي‌اساس بودن عقيده و نظريه آنها را بيان داشته به لزوم حكومت و زمامدار جهت ايجاد نظم و برطرف شدن هرج و مرج در اجتماع تصريح نموده است ايراد فرمود و آن خطبه اين است:
كلمه حق يراد بها باطل. نعم انه لا حكم الا لله ولكن هولاء يقولون: لا امره
[صفحه 96]
الا لله. و انه لابد للناس من امير بر او فاجر يعمل في امرته المومن و يستمتع فيها الكافر و يبلغ الله فيها الاجل و يجمع به الفي‌ء و يقاتل به العدو و نامن به السبل و يوخذ به للضعيف من القوي، حتي يستريح بر و يستراح من فاجر. [67].
اين شعار سخن حقي است ولي از گفتن آن، منظور باطلي دارند البته حكم به معناي قانونگذاري ويژه‌ي خداوند است ولي اينان حكم را به معناي فرمانروائي تفسير مي‌كنند و مي‌گويند غير از خدا فرمانروائي وجود ندارد.
در صورتي كه مردم خود را به فرمانروائي از بشر محتاج مي‌دانند حال گاه، آن فرمانروا نيكوكار است گاه بدكار، تا در پرتو حكومت او مومن كارهاي شايسته‌ي خود را انجام دهد و بي‌دين و كافر، از زندگي مادي خود بهره‌مند گردد و خداوند دوره‌ها و روزگار مقدر را به پايان برساند و با حكومت او ماليات‌ها جمع‌آوري مي‌گردد، و با دشمن پيكار مي‌شود، امنيت راهها برقرار مي‌گردد تا نيكوكار در آسايش باشد و از شر بدكار، مردم ايمن باشند.
از آن زمان كه خوارج به عنوان يك گروه كجرو افراطي از حكومت اميرمومنان عليه‌السلام كناره گرفته و صحراي «حروراء» كه در نزديكي كوفه بود مركز اجتماعات خود قرار دادند تا زماني كه نبرد نهروان آغاز گرديد و اجتماع بزرگ آنها محو گرديد بين اميرمومنان و خوارج برخوردهائي يا به صورت گفتگوهاي پراكنده و يا به صورت اجتماعات به وجود آمد، و چون اميرمومنان در حكومت خود آخرين مرحله‌ي آزادي را به ملت خود داده بود هيچ كس عكس‌العمل خشونت‌آميزي در مقابل اعتراض‌ها و اعتصابها و تظاهرات و يا شعارها و فريادهاي خوارج نشان نمي‌داد. در صورتي كه او مي‌توانست با بازداشتهاي سياسي و شكنجه‌ها و اعمال خشنونتها جلو اينگونه اعمال مخصوصا هتاكي‌هاي آنها را بگيرد.
البته اين موضوع از امتيازات حكومت عادلانه علي (ع) بود كه در جهان بي‌سابقه است، و مهمترين علت آن اين بود كه حكومت در نظر او وسيله بود نه
[صفحه 97]
هدف، يعني آن حضرت در فكر حكومت و زعامت خود نبود، او فقط مي‌خواست كه در پناه حكومتش ملت و جامعه اسلامي در بهترين شرايط مادي و معنوي به سر ببرند، او فقط دوست مي‌داشت كه: مردم از آزادي و مساوات كامل بهره‌مند باشند و در پناه حكومتش مظلومين حمايت شوند، ستمگران مجازات گردند، جلو سوءاستفاده از قدرتها گرفته شود، و بالاخره كاملترين وسائل تربيتي در راه رشد و تربيت و آگاهي مردم به كار بيفتد چنانكه خود در هنگامه‌ي جمل در زير يك خيمه نظامي در حالي كه كفشش را وصله مي‌زد اين حقيقت را به ابن عباس تذكر داد:
والله لهي احب الي من امرتكم الا ان اقيم حقا او ادفع باطلا.
يعني اين كفش پروصله در نظر من از فرمانروائي بر شما پرارزش‌تر است مگر در زماني كه در سايه‌ي زعامتخود حق را پايدار و باطل را سركوب نمايم. [68].
اكنون علي (ع) كه الگوي رهبري بشريت است، مربي و معلم مردم است پدر دلسوز و مهربان ملت اسلام است، در برابر يك گروه فريب‌خورده و كج‌فكر واقع گرديده است بايد تا سر حد امكان مدارا و دلسوزي كند، به نصيحت و موعظه بپردازد و بالاخره به هر اقدامي كه موجب هدايت آنهاست دست بزند و خشونت را آن وقت اعمال كند كه براي حفظ جان و مال و امنيت ملت اسلام چاره‌اي جز آن نداشته باشد.
اينجاست كه خط مشي زمامداري آن حضرت كاملا روشن مي‌گردد و دنيا ناگزير است كه او را به عنوان يك رهبر و مربي دلسوز و خيرخواه انسانها بشناسد.
[صفحه 98]

مناظرات اميرالمومنين علي با خوارج

اشاره

مذاكرات و مناظراتي كه بين خوارج و آن حضرت در ظرف اين مدت به صورتهاي گوناگون واقع گرديده است بسيار است و از نظر تاريخ، ترتيب آنها كاملا روشن نيست چون برخي از آنها در كوفه بوده، بعضي در خارج از كوفه و لشگرگاه خوارج، و قسمتي قبل از آغاز جنگ و بعضي در اثناء جنگ بوده است.
ما در نقل و شرح اين خطبه‌ها سعي مي‌كنيم ترتيب را تا آنجا كه ممكن است مراعات كنيم زيرا بهترين خاصيت رعايت ترتيب مذاكرات آنست كه اين نكته روشن مي‌شود كه از نظر رواني تا چه حد نصايح و هشدارهاي حضرت ثمربخش بوده و چه تحولي در افكار آنان پديد آورده است، زيرا در سايه همين نصايح و سخنان منطقي و مستدل آن حضرت در آغاز جنگ خوارج، يك گروه 8 هزار نفري از لشگر 12 هزار نفري خوارج از عقيده انحرافي خود بازگشته و به لشگر حضرت پيوستند، و اين موضوع تنها و تنها نتيجه مدارا و دلسوزي حضرت اميرمومنان نسبت به يك گروه خطاركار است.

نخستين مذاكره

شايد اولين مذاكره‌ي خوارج با حضرت در كوفه هنگام بازگشت از صفين بوقوع پيوسته است.
طبري در تاريخ خود مي‌گويد: چون حضرت علي (ع) وارد كوفه شد گروه
[صفحه 99]
بسياري از خوارج وارد كوفه شدند و جمعي از آنها در خارج كوفه در محلي به نام نخيله از همراهي با حضرت سر باز زده و مستقر شدند، سپس حرقوص بن زهير و زرعه بن برج طائي در كوفه با حضرت روبرو شده حرقوص به عنوان نماينده از طرف گروه خوارج به او گفت: به خاطر گناه و خطائي كه در صفين مرتكب شده‌اي توبه كن و بعد از آن آماده باش تا با هم به جنگ معاويه برويم، و قواي او را در هم بشكنيم. حضرت فرمودند: من شما را در ميدان صفين از موضوع حكميت نهي كردم و به انجام آن كار حاضر نبودم اما شما پافشاري كرديد و انجام آن را خواستار شديد و اكنون كه به اشتباه خود پي برده‌ايد آن را گناه مي‌شماريد و خواستار توبه هستيد.
بدانيد كه اين گناه نيست تا لازم باشد كه انسان از آن توبه كند، بلكه اين موضوع يك نارسائي و درماندگي در راي و تدبير نظامي است، كه شما فرماندهان و افسران نظامي، آن را از من خواستيد، و من هم با آگاهي كامل و جديت شما را از آن برحذر داشتم و چون اصرار خود را از حد گذرانديد ناگزير قبول كردم اكنون براي شما روشن شده است كه من درست مي‌گفتم و شما اشتباه كرده‌ايد، ديگر اين توبه لازم ندارد.
با اين بيان آن حضرت از نظر وجدان و ايمان خاطر آنها را مي‌خواست آسوده كند، زيرا آنها بر اثر ناداني گمان مي‌كردند كه هم آنها و هم رهبرشان مرتكب گناه گرديده‌اند. اگر انها رشد عقلي مي‌داشتند و انصاف مي‌دادند تشويش و نگراني آنها بر اساس استدلال صحيح امام عليه‌السلام برطرف مي‌شد، و روحشان آسوده مي‌گشت و تمام قضايا به همين جا خاتمه مي‌يافت، اكنون وظيفه اين بود كه براي جبران شكست خود در جنگ صفين ارتش را بسيج كنند و تنها در فكر سركوب كردن معاويه دشمن سعادت ملت اسلام باشند.
اما آنها در برابر سخنان حكيمانه امام تسليم نشدند و حتي براي چند لحظه هم درباره‌ي آن فكر نكردند، بلكه بدون توجه بلافاصله «زرعه» گفت: سوگند به خداي كه اگر توبه نكردي من به تنهائي تو را خواهم كشت، و با اين عملم خدا را
[صفحه 100]
خشنود مي‌سازم يكي از اسف‌انگيزترين و دردناكترين صفحات تاريخ اينجا است.
ببينيد جسارت و بي‌پروائي تا به كجا بهتر بگويم كج‌فكري و كوته‌بيني تا چه حد است؟ كه امام را مجرم مي‌دانند! و آنچنان مجرمش مي‌شناسند كه مي‌خواهند با كشتن او خدا را خشنود كنند شايد آنها در برابر معاويه ستمكار و جنايت پيشه اين چنين بي‌پروا سخن نمي‌گفتند، امام لب به سخن گشود و حقيقتي را آشكار كرد فرمود: بدابحالت، ننگ بر تو، چه چيز تو را اينقدر بي‌باك ساخته است تو به دست من كشته خواهي شد، آنچنان كه باد بر جنازه‌ات خواهد و زيد «زرعه» بي‌پروا گفت: من هم دوست دارم چنين شود. [69].
عقيده‌ي گروه خوارج كج‌انديش اين بود كه: آنها چه علي و ياورانش را بكشند و يا به دست آنها كشته شوند، در هر دو صورت، خدا از آنها خشنود خواهد بود. با اعتراض حرقوص و زرعه اين دو بزرگ خوارج ديگران هم جرئت پيدا كردند كه در مراكز عمومي هنگام نماز يا سخنراني از گوشه و كنار بر عليه امام شعار بدهند و ايجاد مزاحمت و آشوب كنند.

مناظره ابن‌عباس

از نهج‌البلاغه و كتب تاريخ اين نكته به دست مي‌آيد كه ميان امام (ع) و خوارج مناظراتي وجود داشته است، و اين مناظرات اغلب به وسيله‌ي شخص آن حضرت مستقيما انجام يافته و گاهي عبدالله بن عباس به دستور امام به اين موضوع اقدام نموده است.
عبدالله بن عباس پسرعموي آن حضرت و مفسر و دانشمند و تربيت‌يافته‌ي مكتب او بود، او چون كاملا با روحيه‌ي خوارج آشنا نبود امكان داشت در برابر آنها با قرآن استدلال كند و از طرفي چون او در تفسير قرآن مهارت داشت و فكر مي‌كرد كه بايد بر اساس آيات قرآن جواب اعتراضات آنها را بگويد امام عليه‌السلام كه بجمود فكري و ناآگاهي خوارج از حقايق قرآن كاملا آگاه بود دوست نداشت
[صفحه 101]
ابن‌عباس تنها با قرآن جواب اعتراضات آنها را بگويد زيرا غالبا مطالب را كلي و سربسته بيان كرده و مصاديق و جزئيات را به منظور اينكه مردم وظيفه دارند كه از اهل‌بيت عليهم‌السلام فرابگيرند و در مواردي به سنت مراجعه كنند بازگو نساخته است.
و چون ابن‌عباس مي‌توانست با بيان ساده جزئيات و مصاديقي كه در سنت اتفاق افتاده بود براي خوارج بيان كند و آنها را قانع سازد لذا هنگامي كه او براي مناظره با خوارج مصمم شد امام (ع) به او فرمود:
لا تخاصمهم بالقرآن، فان القرآن حمال ذو وجوه تقول و يقولون ولكن حاججهم بالسنه، فانهم لن يجدوا عنها محيصا. [70] يعني به وسيله قرآن با خوارج مناظره مكن زيرا قرآن كتابي است كه مي‌توان آياتش را با احتمالات و توجيهات گوناگون معني كرد در نتيجه تو مطالبي را از قرآن مي‌گوئي آنها هم در جواب توجيهاتي را بيان مي‌كنند و كار به جائي نمي‌رسد ولي با سنت برايشان استدلال كن كه چاره‌اي جز پذيرفتن آن نمي‌توانند داشته باشند.
ابن‌عباس قصد داشت با آيات قرآن كه حكميت را در مورد اختلاف زن و شوهر و تعيين كفاره براي شكار در حال احرام- چنانكه گفتيم- تثبيت كرده است صحت حكميت در جريان جنگ صفين را براي آنها ثابت كند، در اينجا فهميدن و به دست آوردن اين حقيقت نياز به اجتهاد و فهم معاني قرآن داشت كه خوارج از آن ناآگاه بودند، روي همين جهت ممكن بود در جواب اين استدلال بگويند: از كجا و به چه دليل حكميت در مورد شكار در حال احرام و اختلاف ميان زن و شوهر مانند حكميت درباره خون مسلمانان است.
آنها در نتيجه‌ي كوته‌فكري و ناآگاهي خود چنين فكر مي‌كنند كه بايد براي هر موضعي آيه‌اي بخصوص وجود داشته باشد و چون در اين باره قرآن صريحا
[صفحه 102]
چيزي نگفته پس حكميت دو گروه مسلمانان باطل است.

ترتيب مناظرات حضرت

همانطور كه قبلا بيان شد مذاكرات زيادي بين حضرت و خوارج صورت گرفته كه همه در نهج‌البلاغه و كتب تاريخ ثبت گرديده اما يكي از مشكلات پژوهشگران تاريخ تنظيم و ترتيب اين مذاكرات است كه هيچكدام از گزارشگران يكجا و مرتب آنها را ذكر نكرده‌اند، بلكه به طور پراكنده بيان شده است، و اگر چنين اقدامي به عمل آمده بود كه تاريخ روزهاي مذاكره و ترتيب مذاكرات را ضبط كرده بود تاثير رواني سخنان حضرت بهتر روشن مي‌گشت و بسياري از حقائق تاريخ روشن‌تر مي‌شد.
نكته‌اي كه مسلم است اين است كه آن حضرت همان روش و تدبير شايسته خود را براي بيدار ساختن خوارج و اتمام حجت بر آنها به كار برده است.

مناظرات حضرت با خوارج

لحظه به لحظه غوغاي خوارج بالا مي‌گرفت و به صورت غائله بزرگي افكار جهان اسلام را به خود جلب مي‌كرد، و اين گروه كج‌انديش دست به تبليغات دامنه‌دار و نادرستي زده سعي مي‌كردند كه به اجتماع چنين وانمود كنند كه آن حضرت با ميل و رغبت خود طرح حكميت را پذيرفته و اكنون كه اين طرح موجب سرشكستگي مسلمانان گشته است تمام مسئوليت‌ها متوجه آن حضرت است و بر اساس عقيده‌ي مخصوص خودشان كه هر گناه بزرگي را موجب كفر مي‌دانستند مي‌گفتند كه: علي در اين اشتباه به كفر گرائيده است و مي‌بايست در پيشگاه خدا و ملت پوزش بطلبد چون اين تبليغات با اين وصف افراد سطحي را كه قشر نسبتا مهمي از جامعه را تشكيل مي‌دهند تحت تاثير قرار داده بود لذا لازم بود كه نظر و سخنان آن حضرت درباره‌ي آنها و متن مذاكراتش با آنها در ميان مردم منتشر شود تا پرده‌هاي ابهام از جلوي چشمها به كنار برود و حقيقت امر روشن گردد.
[صفحه 103]
آن حضرت چون شخصا به اردوگاه خوارج قدم گذاشت آنها خودشان را در برابر رهبري بزرگ كه از سيمايش آثار توجه به خدا و حقيقت جلوه‌گر است و سخنانش تا اعماق دلها نفوذ مي‌كند و چشمان پرفروغ و تيزبينش هر انساني را تحت تاثير قرار مي‌دهد ديدند ولي سخت كوشيدند كه زمام اراده و قلب خود را در دست بگيرند و بر افكار نادرست خود استوار بمانند امام (ع) خود را در برابر چهره‌هائي كه روزگاري در پشت سرش در جبهه‌ها و اجتماعات او شركت مي‌كردند و اكنون روي در روي او به عنوان دشمنان سمج و هتاك قرار گرفته‌ايد مي‌بيند.
قلب پاك و باصفاي آن حضرت خدا مي‌داند كه چقدر خواستار هدايت آنان است بازوان سطبر و مردانه‌اش، آغوش پرمهر و محبتش چقدر آماده است كه بازگردد و يك يك آنها را در صورتي كه متنبه شوند و بيدار گردند در آغوش بگيرد.
او همانند پدري كه فرزندان ناخلفش سر به طغيان نهاده‌اند دلش به حال آنها مي‌سوزد و اميدوار است كه به حقيقت امر توجه كنند و برگردند، او نقطه‌اي از مركز اجتماع را براي خود انتخاب كرد و محكم و استوار با توكل به نيروي بيكران الهي در آنجا ايستاد.
[صفحه 104]

خاطره صفين را به ياد آوريد

اشاره

خوارج ديدند نگاههاي آن حضرت عميقتر شد و زبان ستايش به سخن گفتن بازشد و چنين گفت:
اكلكم شهد معنا صفين؟ فقالوا: منا من شهد و منا من لم يشهد.
قال: فامتازوا فرقتين فليكن من شهد صفين فرقه و من لم يشهدها فرقه حتي اكلم كلا منكم بكلامه. و نادي الناس، فقال: امسكوا عن الكلام و انصتوا لقولي، و اقبلوا بافئدتكم الي فمن نشدناه شههاده فليقل بعلمه فيها.
آيا تمامي شما در صفين حاضر بوديد؟ گفتند: گروهي از ما بوده‌اند و گروهي نبوده‌اند. فرمود: بنابراين به دو گروه تقسيم شويد آنان كه در صفين بودند در يك طرف و آنان كه نبودند در طرف ديگر قرار بگيريد. تا با هر گروه در حد خود سخن بگويم، سپس براي آنكه سخنانش را بهتر درك كنند فرياد زد از سخن گفتن و همهمه كردن دوري كنيد و با دقت به سخنانم گوش فرادهيد و دلهايتان را متوجه من سازيد، از هر كس گواهي خواستم نسبت به هر چه اطلاع دارد گواهي بدهد. [71] آنگاه توجهي به همه آنها كرد و فرمود زعيم و پيشواي شما كيست؟ گفتند: ابن الكواء اين مرد كه نامش عبدالله است، امام جماعت خوارج محسوب مي‌گردد
[صفحه 105]
و اينك به عنوان زعيم آنها در پيشگاه حضرت قرار گرفت حضرت نگاه تندي در چشمانش افكند و سپس به نقطه‌اي دور، دور از آنها و دنياي آنها رفت و با حال توجه به خدا كه مخصوص حضرتش بود با خداي خويش به مناجات پرداخت و گفت:
اللهم ان هذا مقام من افلج فيه كان اولي بالفلج يوم القيامه و من نطق فيه و اوعث فهو في الاخره اعمي و اضل سبيلا.
خدايا اينجا جايگاهي است كه هر كس در آن در سخن گفتن و اقامه‌ي برهان پيروز شد در روز قيامت پيروزتر خواهد شد و هر كس كه در اينجا در برابر سخن و برهان محكوم و ناتوان گرديد در قيامت نابينا و گمراه خواهد گشت.
آنگاه از آن نقطه به جايگاه اول خود برگشت. در ميان آن گروه آنان كه بر شنيدن سخنان آن حضرت حريص‌تر بودند جلوتر و آماده‌تر ايستاده بودند. حضرتش با صداي جذاب پرسيد: ما اخرجكم علينا؟ چه چيز شما را عليه ما برانگيخته است؟
آنان جوابي را كه مرتب در دهان گردانده و به زبان آورده بودند دوباره تكرار كردند «حكومتكم يوم صفين» حكومت شما در ميدان صفين. اين پاسخ وقايع تلخ صفين را در برابر ديدگان مجسم كرد.
راستي چقدر اين مردم كوتاه‌فكر و فراموش‌كارند، مگر جريان حكومت در صفين بايد منشا اين غوغا گردد؟
اينجاست كه آن پيشواي رووف و مهربان كه در حكومت آزاد و دموكراسي خود كه در جهان سابقه ندارد و به آنها جرات حرف زدن داده و آزادي كلام را از آنها نگرفته و اينكه همچون پدري دلسوز به آنها مي‌نگرد، زبان به سخن مي‌گشايد و جزئيات واقعه‌ي صفين را به ياد آنها مي‌آورد و با فصاحت مخصوص به خود صحنه‌هاي صفين را براي آنها تشريح مي‌كند:
الم تقولوا عند رفعهم المصاحف حيله و غيله و مكرا و خديعه: اخواننا و اهل
[صفحه 106]
دعوتنا استقالونا و استراحوا الي كتاب الله سبحانه فالراي القبول منهم و التنفيس عنهم؟ فقلت لكم: هذا امر ظاهره ايمان، و باطنه عدوان و اوله رحمه، و آخره ندامه فاقيموا علي شانكم و الزموا طريقتكم، و عضوا علي الجهاد بنواجذكم و لا تلتفتوا الي ناعق نعق: ان اجيب اضل و ان ترك ذل. [72].
آيا در ميان غوغا و طوفان جنگ صفين كه گروه معاويه با نيرنگ و دسيسه‌هاي فريبنده قرآنها را بر سر نيزه بلند كردند شما نگفتيد كه اينان برادران و هم‌كيشان ما هستند كه به دعوت اسلام پاسخ مثبت داده و به آن گرويده‌اند، هم‌اكنون براي خاتمه‌ي جنگ از ما گذشت مي‌خواهند و در پناه كتاب خدا صلح و آرامش مي‌طلبند نظر آنان شايسته پذيرفتن است.
مي‌بايست اندوهشان برطرف گردد و به آنها اجازه‌ي نفس كشيدن داد، در آن هنگام من با آگاهي كامل به شما گفتم كه اين دسيسه و نيرنگ است ظاهر اين پيشنهاد فريبنده است و رنگ ايمان به خود گرفته ولي در باطن امر عداوت و كينه‌توزي نهفته است، امريست كه ابتدايش رحمت و دلپذير و سرانجام پذيرفتنش موجب پشيماني و ندامت است، بنابراين بر سر كار خود باشيد و به نبرد ادامه دهيد و در هدف خود استوار بمانيد، دندانهاي خود را در اين جهاد مقدس به هم بفشاريد و جوشان و خروشان پيش برويد، به هيچ فريادي توجه نكنيد زيرا هر كس پاسخ مثبت بگويد به رنج و گرفتاري و گمراهي دچار خواهد شد و اگر آنها را واگذاريد ذليل و نابود خواهيد گشت بگذاريد بي‌اعتنائي به اين پيشنهاد آنها را خاموش و زبون سازد در اينجا غم و اندوه سراسر وجود آن حضرت را فراگرفت زيرا همين‌ها بودند كه برخلاف نظر آن حضرت گام برداشته بودند و ثمرات تلخ امروز را از آن درختي كه آن روز نشاندند امروز مي‌چينند، بالاخره با آهنگي پر تاثر و اندوه‌بار به سخنانش ادامه داد و حركاتشان را به يادشان آورد.
و قد كانت هذه الفعله و قد رايتكم اعطيتموها.
[صفحه 107]
والله لئن ابيتها ما وجبت علي فريضتها، و لا حملني الله ذنبها.
و والله ان جئتها اني للمحق الذي يتبع، و ان الكتاب لمعي ما فارقته مذ صحبته
ولي شما، آري شما خودتان فرمان مرا نپذيرفتيد و به نصيحت من توجه نكرديد و بالاخره آن امتياز را به دشمن داديد تا پيشنهادشان پذيرفته شد.
به نام مقدس خدا سوگند اگر از پذيرفتن طرح آنها خودداري مي‌كردم نه واجبي را ترك كرده بودم و نه مسئوليتي به عهده من بود و خداوند گناه نپذيرفتنش را بر من بار نمي‌كرد.
به خدا سوگند اگر من به چنين اقدامي فرضا دست مي‌زدم باز هم شايسته بود كه از من پيروي گردد، كتاب مقدس قرآن با اين است و از آن هنگام كه با او انس گرفته بوده‌ام تاكنون از آن جدا نگشته‌ام. [73].

خاطره جاودانه جهادهاي اوليه

حضرت در اين لحظه حساس ضمنا صحنه‌هاي خطرناك و لحظات پرطوفان جنگهاي اوليه اسلام و شهامت و مردانگي و ثبات قدم و استواري ياران پيغمبر را در راه جهاد براي آنان ترسيم كرد و رمز پيروزي‌هاي رسول خدا و يارانش را در آن زمان بازگو نمود و به آنها گوشزد كرد كه پيشرفت سربازان اسلام در دوران پيامبر گرامي اسلام در سايه‌ي گذشت كامل از جان و مال و اطاعت و پيروي از فرمان خدا و پيامبر بود و آنها هم اگر مي‌خواستند هر لحظه اعتراض و انتقادي كنند و اظهارنظرهاي بي‌مورد در امور نظامي داشته باشند قهرا شكست مي‌خوردند، جهاد آنان نافرجام مي‌ماند.
ياد آن لحظات حساس كه سربازان مسلمان دوش به دوش هم جانبازي مي‌كردند برايش خيلي شكوهمند بود از اين رو يادآوري آن را براي تقويت روح و اتحاد آنان لازم دانست و چنين فرمود:
فلقد كنا مع رسول‌الله صلي الله عليه و آله و ان القتل ليدور علي الاباء
[صفحه 108]
و الابناء و الاخوان و القرابات فما نزداد علي كل مصيبه و شده الا ايمانا و مضيا علي الحق و تسليما للامر و صبرا علي مضض الجراح ولكنا انما اصبحنا نقاتل اخواننا في الاسلام علي ما دخل فيه من الزيغ و الاعوجاج، و الشبهه و التاويل.
فاذا طمعنا في خصله يلم الله بها شعثنا و نتداني بها الي البقيه فيما بيننا رغبنا فيها و امسكنا عما سواها. [74].
به ياد آن روزها كه با رسول خدا همراه بوديم در ميدان جنگ كشتار متقابل بين پدران و پسران برادران و خويشان صورت مي‌گرفت و ما مسلمانان آن روز با آن همه اندوه و سختي‌ها ايمان و اعتقادمان در راه هدف استوارتر مي‌گشت، زيرا كار ما گذشت در راه حق و تسليم در برابر او مرا خداوند بود، و در سوزش زخمها تحمل و بردباري داشتيم.
ولي اكنون به روزي رسيده‌ايم با برادران مسلمان در پيكار و نبرد هستيم مبارزه‌ي ما بيهوده و غيرانساني نيست بلكه چون به دست آنان زمينه‌ي گرايش به كفر و كجروي‌ها فراهم مي‌شود آنان اصول اسلامي را مسخ كرده و به جاي آن لغزش و گمراهي و انحرافات فكري بر اساس تاويلات خود ساخته و اشتباه و تاويل باطل را در اسلام جايگزين حقائق كرده‌اند، با اين وصف زماني كه خواستيم راهي را انتخاب كنيم كه خداوند پراكندگي ما را برطرف سازد و به مهرباني و انسان‌دوستي دست يابيم آن را مي‌پذيريم و به مبارزه خاتمه مي‌دهيم.
[صفحه 109]

مهمترين اعتراضات خوارج

اشاره

مهمترين اعتراض و انتقاد خوارج نسبت به حضرت كه درباره‌ي آن بيشتر پافشاري مي‌كردند و دائما آن را تكرار مي‌نمودند از برداشت غلطي كه از موضع حكميت در صفين داشتند سرچشمه مي‌گرفت.
آنها گمان مي‌كردند حكومت نمايندگاني كه در صفين تعيين شده‌اند و اظهارنظر شخصي آنها در هر حال مهم و محترم است از اين رو يكي از ايرادهاي مهم در نظر آنها اين بود كه چگونه ممكن است دو نفر نماينده اعتراض شخصي خود را همراه با افكار نارس و كوتاه خويش بر سرنوشت ملت مسلمان و رهبر شناخته شده‌ي خود حاكم سازند و اين ايراد در مورد نمايندگان و حكومت آنان در امر مسلمانها اساسي به نظر نمي‌رسد زيرا اگر با دقت اساسنامه‌ي حكميت را مورد توجه قرار مي‌دادند اين ايراد خود به خود از بين مي‌رفت، ايراد آنها بر اصل موضوع حكميت از ناآگاهي از مسائل اسلامي و آشنا نبودن با مفاهيم قرآن سرچشمه گرفته بود اين ايراد نيز با نارسائي فكري آنها ارتباط كامل داشت.
آنها اكنون بر اثر همان ناداني دچار اشتباه ديگر شده‌اند و مي‌گويند و آن اينكه چگونه حكومت نمايندگان و نظر آنها آنها صد در صد در مورد مشكلات مسلمانان پذيرفته مي‌شود؟
از اين رو امام با بيان شيوا و رساي خود پرده از اين ابهام برداشت و مطلب
[صفحه 110]
را براي آنها روشن كرد كه اشتباه شما در آن است كه گمان مي‌كنيد افكار و انديشه‌هاي نمايندگان (ابوموسي و عمروعاص) همراه با غرضهاي فكري آنها به عنوان حكومت در امر مسلمانان پذيرفته است، و حال آنكه افكار و نظريات آنان تنها در چهارچوب اصول اسلامي و آيات قرآن محترم است، و تا زماني كه نظر آنان با قرآن موافقت نكند و بر اساس حكومت قرآن حكمي نكنند پذيرفته نخواهد بود و صورت قانوني نخواهد يافت در اين مورد بهتر است عينا گفتار خود حضرت را با دقت بررسي كنيم تا بهتر به قانون حكميت اسلام آشنا شويم:

حكميت بر اساس قرآن محترم است

انا لم نحكم الرجال. و انما حكمنا القرآن. هذا القرآن انما هو خط مستور بين الدفتين لا ينطق بلسان و لا بد له من ترجمان و انما ينطق عنه الرجال و لما دعانا القوم الي ان نحكم بيننا القرآن لم نكن الفريق المتولي عن كتاب الله سبحانه و تعالي، و قد قال الله سبحانه: «فان تنازعتم في شي‌ء فردوه الي الله و الرسول».
فرده الي الله ان نحكم بكتابه ورده الي الرسول ان ناخذ بسنته، فاذا حكم بالصدق في كتاب الله، فنحن احق الناس به و ان حكم بسنه رسول‌الله صلي الله عليه و آله فنحن احق الناس و اولاهم بها.
ما در صفين مردم را حاكم قرار نداديم بلكه ما قرآن را حاكم ساختيم و اين قرآن نوشته‌ها و سطوري است كه بين دو جلد به صورت كتاب قرار دارد، قرآن با زبان سخن نمي‌گويد، مي‌بايست افرادي آياتش را معنا كنند و از طرف آن سخن بگويند و چون در ان روز اهل شام از ما خواستند كه قرآن را بين خود و آنان حاكم قرار دهيم ما گروهي نبوديم كه از كتاب خدا و حكومتش رويگردان باشيم زيرا خداوند خود در قرآن مي‌فرمايد: اگر در چيزي نزاع داشتيد آن را به خدا و رسول برگردانيد.
واگذاردن و رجوع به خدا آن است كه كتابش را حاكم قرار دهيم، و
[صفحه 111]
رجوع به پيغمبرش آن است كه روش او را بازيابيم و به سنتش عمل كنيم.
هرگاه به راستي و حقيقت به كتاب خدا حكم شود ما شايسته‌ترين مردم هستيم كه به حكومت قرآن گردن مي‌نهيم و اگر به سنت پيغمبر حكم گردد، ما به قبول آن سزاوارتريم.
اعتراض مهم ديگر خوارج اين بود كه چرا براي تحكيم مدتي را معين كرديد، و آن را به سرعت انجام نداديد تعيين انجام مذاكره و تاخير در انجام آن چيست؟ حضرت اين اعتراض را نيز پاسخ مي‌گويند و رمز آن را براي آنان بازگو مي‌سازند.
و اما قولكم. لم جعلت بينك و بينهم اجلا في التحكيم فانما فعلت ذلك ليتبين الجاهل و يتثبت العالم، و لعل الله ان يصلح في هذه الهدنه امر هذه الامه، و لا توخذ باكظامها فتعجل عن تبين الحق و تنقاد لاول الغي.
ان افضل الناس عندالله من كان العمل بالحق احب اليه و ان نقصه و كرثه من الباطل و ان جر اليه فائده و زاده.
و اما اينكه مي‌گوئيد چرا تحكيم به سرعت انجام نشد و بين خود و آنان مدتي را به عنوان مهلت قرار دادم تا در ظرف آن چند روز ناآگاهان آگاه شوند و دانايان در هدف خود استوار گردند، و بلكه خدا در اين فرصت صلح و آرامش و آنچه شايسته و صلاح امت بود فراهم سازد مهلت دادم تا مجاري تنفس و تفكر ملت بسته نشود و ناگزير نباشند كه در شناختن حق شتاب كنند و با عجله گمراهي و انحرافي براي خود آغاز كنند و بدان پاي‌بند گردند.
اي مردم شايسته‌ترين انسانها در پيشگاه خداوند كسي است كه عمل به حق را از همه چيز بيشتر دوست بدارد اگر چه بر زيان او تمام شود، و روش باطل او را اندوهگين سازد هر چند برايش سودمند و سودآفرين باشد.
در اينجا سخنان آن حضرت اوج گرفته و با استدلال‌هاي روشن و روان روح آنها را قبضه كرده بود در برابر اين منطق روشن و مستدل چون ديگر حرفي نداشتند كه در پاسخ بگويند در پيشگاه وجدان خود سخت خجل و شرمسار شدند،
[صفحه 112]
همه از زير چشم به يكديگر مي‌نگريستند و وضع يكديگر را بررسي مي‌كردند در عين حال هنوز تكاني به خود نمي‌دادند.
آيا راستي آنقدر سنگدل و كودن بودند كه عمق سخنان آن حضرت را درك نمي‌كردند؟ آيا آنقدر مسحور شيطان شده بودند كه پتك وجدان آنان را بيدار نمي‌ساخت.

خطابي تند و سازنده

حضرت كه همه چيز را در چهره‌هاي آنان ديده و خوانده بود از استدلال و برهان دست برداشت و به خاطر تكان دادن دلهاي آنان لحن سخن را عوض كرد و جملات سازنده و تاديب‌كننده خود را آغاز كرد و با آهنگي محكمتر و پرصلابت‌تر فرياد زد:
فاين يتاه بكم! و من اين ايتم! استعدوا للمسير الي قوم حياري عن الحق لا يبصرونه و موزعين بالجور لا يعدلون به جفاه عن الكتاب، نكب عن الطريق.
از چه رو حيران و سرگشته شده‌ايد و در تشويش فرورفته‌ايد، و از كدامين راه گرائيده‌ايد؟ برخيزيد و آماده شويد براي مبارزه‌ي با مردمي كه از حق روي برتافته‌اند آنهائي كه حق نمي‌بينند و حق نمي‌خواهند آنان چنان به ظلم و ستم دست زده‌اند كه هرگز از آن بازنمي‌گردند از كتاب خدا كناره گرفته و از راه راست روگردانند.
با سخنان مهيج خود آنان را سخت متوجه خويش ساخت و نسبت به مسئوليت بزرگي كه در قبال دشمن قسم خورده قرآن و اسلام معاويه و يارانش داشتند بيمناكشان ساخت، ضمنا با يك ديد عميق تا عمق جان و زواياي روح آنها پيش رفت ولي اثري از جهش و درك مسئوليت نديد از اين رو خسته و پژمان در حالي كه اميدي به بازگشت آنان نداشت با آهنگي ملامت‌بار فرمود:
ما انتم بوثيقه يعلق بها و لا زوافر عز يعتصم اليها.
لبئس حشاش نار الحرب انتم! اف لكم! لقد لقيت منكم برحا يوما
[صفحه 113]
اناديكم و يوما اناجيكم فلا احرار صدق عند النداء و لا اخوان ثقه عند النجاء.
شما افراد مورد اطميناني نيستيد تا بتوان به آن اعتماد كرد بر جنبش و جنبش مردانه‌تان تكيه كرد.
شما ياران عزت‌بخشي نيستيد تا به ياريتان دلخوش گشت.
چه بد جنگ افروزانيد شما، اف بر شما باد وه كه چه آزارها و ناروائي‌هائي كه از شما ديدم.
يك روز شما را براي مبارزه فرامي‌خوانم و روز ديگر رازهاي جنگ را با شما مي‌گويم و مشورت مي‌خواهم اما حيف كه نه مردان پايدار درستكاري هستيد و نه برادران رازدار مورد اطمينان. [75].
يك بار ديگر حضرت واقعه‌ي تحكيم را به «خوارج» گوشزد فرمود و از آنها خواست كه به ياد بياورند زماني را كه خود در انتخاب حكمين اصرار داشتند و حكومت آنان را بر اساس قرآن پذيرفتند و نادرستي و ناتواني ابوموسي نماينده‌ي عراق را در نظر نگرفته نتيجه اينكه طولي نكشيد خيانت آنها و انحراف آن دو را از مسير قرآن دريافتند و امروز اين همه افتراقها و ناروائي‌ها كه به بار آمده است نتيجه ناآگاهي و اصرار نابجاي خود آنها بوده است.
فاجمع راي ملئكم علي ان. اختاروا رجلين فاخذنا عليهما ان يجعجعا عند القرآن، و لا يجاوزاه، و تكون السنتهما معه و قلوبهما تبعه، فتاها عنه و تركا الحق و هما يبصرانه و كان الجور هواهما و الاعوجاج رايهما.
و قد سبق استثناونا عليهما في الحكم بالعدل و العمل بالحق سوء رايهما و جور حكمهما. و الثقه في ايدينا لانفسنا، حين خالفا سبيل الحق، و اتيا بما لا يعرف من معكوس الحكم. [76].
بزرگان شما برگزيدن دو نماينده را به آراء خود تصويب كردند و ما ناچار پيمان گرفتيم از آن دو كه در حريم قرآن بايستند و در برابر راي قرآن نفس در
[صفحه 114]
سينه نگهدارند و تسليم شوند از مسير قرآن تجاوز نكنند زبان و قلب آنان تابع كتاب خدا باشد اما آن دو نماينده و حكم از مسيري كه قرآن تعيين كرده بود منحرف شدند با آنكه حق را به روشني مي‌ديدند و قلبها و انديشه‌هاي آنان آن را در مي‌يافت، آن را پيمال ساختند و از آن چشم پوشيدند گويا در آرزوي ادامه ستم و ظلم بودند و به كلي راي و نظر آنها در كجروي و انحراف بود، ما هنگام تصويب آن دو جهت حكومت در امور مسلمانان شرائطي را قائل شديم و بيان كرديم تمام نظريات و مذاكرات آن دو بر اساس قرآن و حق قانوني مورد امضاء ماست مگر آنكه به انديشه‌ها و اغراض فاسد آنان توام شود و در حكومت ستم و حق‌كشي روا دارند.
و اينك كه آنها برخلاف شرائط مقرره رفتار كردند و حكمي داده‌اند كه مورد تصديق ملت ما نيست و با كتاب خدا تطبيق نمي‌كند.
ما به حقانيت و شايستگي خودمان اعتماد كامل داريم، و زير بار تحكيم آنان نخواهيم رفت.
[صفحه 115]

خوارج و منافقين

اشاره

حركات تند و بي‌اساس خوارج كه با وقاحت و جسارت صورت مي‌گرفت و عرصه را بر حكومت و ملت تنگ كرده بود مهمترين خبر روز را در جهان اسلام به وجود آورده بود كه قطعا اين اخبار در ميان مردم با ذوق و سليقه‌هاي مختلف دست به دست مي‌گشت و غالبا به صورت شايعه‌هاي ضد و نقيض به گوش مردم مي‌رسيد و سپس به گونه‌هاي مختلف تفسير مي‌شد، افراد ناپاك و ماجراجو هم كه هميشه پي فرصت مي‌گردند و مي‌خواهند از آب گل‌آلود ماهي بگيرند در چنين مواقع حساس از پاي نخواهند نشست، يك گروه خطرناك كه در حكومت علي وجود داشت و مي‌توانست از اين شايعات فتنه‌ها به وجود آورد گروه منافقين بودند كه خود را آماده مي‌ساختند و نقشه‌هاي شومي در سر مي‌پروراندند، گروه منافقان در واقع جاسوس‌هاي خطرناكي هستند كه با اعمال نفاق‌آميز مي‌توانند اجتماعاتي را نابود و ملتي را به خاك و خون كشيده و از هستي ساقط كنند، اين شايعات و خبرها كه از خوارج پخش مي‌شود تنها خطري كه دارد اين است كه به گوش اين گروه برسد، و البته اين يك مطلب مهمي بود كه نمي‌شد سرپوش بر آن گذاشت و آنها هم عاقبت با خبر شدند.
يك فرد از آن گروه كه مرد بسيار خطرناكي است اشعث بن قيس بود كه بيوگرافي او را قبلا بيان كرديم و اينجا تنها به گفته دانشمند معروف اسلامي
[صفحه 116]
ابن ابي‌الحديد اكتفا مي‌كنيم كه مي‌گويد: «كل فساد كان في خلافه علي و كل اضطراب حدث فاصله الاشعث». [77].
هرگونه فساد و تباهي كه در دوران حكومت اميرمومنان (ع) پيش آيد و هرگونه تشويش و نگراني كه براي اسلام، به وجود آمده اساس و ريشه همه آنها اشعث بود.
اميرمومنان او را در يك اجتماع اسلامي صمن خطابه‌اش منافق بن كافر معرفي مي‌كند.
اشعث در مقابل شايعات خوارج افكار شيطاني خود را به كار بست و به فعاليت نفاق‌آميز خود دست زد.

معاويه تحريك مي‌شود

شايعات خوارج از دروازه‌هاي كوفه و شهرهاي عراق گذشته به شام و مركز ديكتاتوري معاويه رسيد، و او سفير خود را براي خواستن توضيح در اين زمينه به پيشگاه اميرمومنان فرستاد، معاويه هر چند آن حضرت را كاملا مي‌شناخت و به فضائل و صفات انساني او آشنا بود و در تمام وقايع و فراز و نشيبها چهره علي را ديده بود و مي‌دانست كه امام مرد عمل است و آيينه تمام‌نماي قرآن است و هرگز از مسير اسلام قدمي فراتر نخواهد گذاشت، و هرگز پيماني را كه بسته است نخواهد شكست، درست است كه آن حضرت در نظر دارد كه ارتش خود را بسيج كند و به وضع آشفته اسلام و مسلمين خاتمه دهد ولي بعد از انقضاي مدت آتش‌بس كه در پيمان ذكر گرديده است نه پيش از انقضاي آن.
يكي از مطالب پوشيده اينست كه به چه علت معاويه كسي را به حضور آن حضرت براي توضيح شايعه شكستن پيمان فرستاده است؟
در تاريخ علت اين موضوع درست روشن نيست، اما يك پژوهش و
[صفحه 117]
تحقيق با توجه به سوايق افراد مي‌تواند اين راز را از لابلاي تاريخ آشكار سازد.
در گذشته گفتيم كه دكتر طه حسين نويسنده و دانشمند مصري مي‌گويد: عامل توطئه قرآن بر سر نيزه كردن و بازي حكميت در صفين همان اشعث چهره نفاق و خيانت بود و اكنون مي‌توانيم بگوييم عامل برانگيختن معاويه براي استفسار از شايعات نقض پيمان آتش‌بس هم اشعث بوده است چون همزمان با رسيدن پيامي از شام به اين مضمون: ان معاويه قد وفي فف انت لا يفتنك اعاريب بكر و تميم. [78].
يعني معاويه به پيمان خود وفا كرده است، تو هم مي‌بايست وفا كني مراقب باش عربهاي بيابانگرد بكر و تيم تو را از وفاي به پيمان آتش بس منصرف نكنند.
مي‌بينيم خود اشعث هم در مقر حكومت «اميرمومنان» مي‌آيد و مي‌گويد
ان الناس قد تحدثوا انك رايت الحكومه ضلالا و الاقامه عليها كفرا [79].
مردم مي‌گويند شما تحكيم را گمراهي دانسته و پايداري بر آن را موجب كفر مي‌دانيد حضرت به خاطر تكذيب اين شايعات و فشاري كه اشعث و دار و دسته‌اش بر او وارد كرده‌اند ناگزير بر كرسي خطابه مي‌رود و در برابر ملت كوفه مي‌گويد: من زعم اني رجعت عن الحكومه فقد كذب و من رآها ضلالا فقد ضل. [80].
هر كس گمان كرده كه من از پيمان تحكيم و قانون حكميت برگشته‌ام دروغ گفته است، و هر مسلماني تحكيم را موجب گمراهي بداند خود گمراه‌تر است. اين بيان كه به منظور تكذيب شايعات از آن حضرت صادر گرديد موجب گشت كه خوارج به حال اول برگردند، بلكه در كينه و عناد خود جدي‌تر شوند. اينجا بود كه براي چندمين بار از گوشه و كنار فريادهاي خشن آنان همراه با شعار
[صفحه 118]
لا حكم الا لله از فضاي مسجد طنين افكند و بار ديگر شهر را پشت سر گذاشتند و با خشم و غضب خون‌آفرين و جنايت‌باري از دروازه‌هاي كوفه خارج شدند، آن كس كه در اين هنگام از همه بيشتر مسرور بود و در دل خنده مستانه مي‌زد «اشعث» بود كه موفق شده بود اختلاف ميان مسلمانان را تشديد كند و ضربه بزرگي به نفع «معاويه» بر حكومت «علي» وارد سازد، و آن كه از همه غمگين‌تر بود «علي» و ياران خاص او بودند كه فتنه خوارج را در مراحل حساس و خطرناكي ملاحظه مي‌كردند.
گروه خوارج هر چند ايمان و اعتقاد خود را بر اساس تحقيق و تعقل استوار نمي‌كردند، و اين قبيل افراد نه مخالفتشان روي حساب است و نه گرايش آنها روي اساس و حساب است و شخصيت والاي اميرمومنان افرادي را دوست مي‌دارد و پيرواني را مي‌خواهد كه اگر بر چهره آنها شمشيري بزند دست از او برندارند و ترديدي در دل خود نسبت به آن حضرت راه ندهند چنانچه خود مي‌فرمود: لو ضربت خيشوم المومن …
در حوزه حكومت و رهبري خود مردمي را مي‌خواست كه مانند آن برده سياهي باشند كه وقتي آن حضرت دست او را قطع مي‌كند و افراد ماجراجو مي‌خواهند از اين جريان عليه «علي» عليه‌السلام سوءاستفاده كنند او را تحريك مي‌كنند تا به مقام حضرت اهانت كند ولي او در جواب مردم صدها صفت برجسته و فضائل انساني علي را شرح مي‌دهد و او را به خاطر اجراي قانون و عدالت و ايمان مي‌ستايد [81] اميرمومنان چنين مردمي را كه از روي معرفت به او علاقه دارند دوست مي‌دارد.
افكار اين گروه كه بر ستونهاي فرسوده ناآگاهي و كوردلي استوار گشته بود هرگز با افكار حوزه‌اي كه اميرمومنان عليه‌السلام مي‌خواست رهبر آن باشد تطبيق نمي‌كرد.
[صفحه 119]
عصيان و انحراف خوارج براي اميرمومنان سخت تاسف‌آور بود و مي‌كوشيد تا در درجه اول طغيان و عصيان آنها را فروبنشاند و در فرصتهاي بعد تغييراتي در افكار آنها پديد بياورد. هر چند اين كوشش به ثمر نمي‌رسيد، و سركشي خوارج بالا مي‌گرفت تا جائي كه بي‌باكانه و بي‌پروا عقايد خود را در بين مردم اظهار مي‌داشتند. و با فكر آغاز مبارزات مثبت از كوفه خارج گرديده و در منطقه‌اي متمركز مي‌شدند و بالاخره آنان در عقايد انحرافي خود تا آخرين مرحله افراط پيش رفته تا پاي جان از آن دفاع مي‌كردند.
شومترين و خطرناكترين عقيده آنان كه عواقب وخيمي در بر داشت آن بود كه «اميرمومنان» عليه‌السلام را با پيروان و طرفدارانش همگي كافر و خارج از طريق اسلام مي‌دانستند. تنها كساني از تكفير آنان به دور بودند كه با حكومت علي عليه‌السلام اظهار مخالفت كنند و يا پس از قضيه تحكيم توبه كرده باشند.

استقامت در عقيده

نكته‌اي كه در تاريخ اين گروه بسيار جالب توجه است اين است كه آنها در عقايد خود سخت استوار و محكم بودند «مبرد» در بررسي تاريخ خوارج مي‌نويسد: اولين فردي كه در راه عقيده خود دست به مبارزه مثبت زد و اسلحه كشيد عروه بن اديه:» بود، او در جنگ نهروان شركت كرد ولي نجات يافت و پاره‌اي از حكومت ديكتاتوري معاويه را بر جهان اسلام درك كرد.
«معاويه» در روزهاي ضعف حكومتش از طغيان خوارج عليه «علي» به خوبي استفاده كرد و بعد از درگذشت «اميرمومنان» كه بر اوضاع ممالك اسلامي كاملا مسلط شد از كشتار خوارج هم دريغ نمي‌كرد. زيرا به عقيده خوارج كاملا واقف بود و مي‌دانست كه آنان حكومت او را ظالمانه و غيرقانوني مي‌دانند به همين جهت به تعقيب آنها مي‌پرداخت اكنون طبق اين دستور «عروه» را دستگير نموده نزد يكي از فرمانداران خون‌آشام «معاويه» «زياد بن ابيه» آوردند «زياد» در مقابل بازپرسي از او پرسيد عقيده تو در مورد حكومت عثمان و علي چيست عروه
[صفحه 120]
گفت: عثمان در شش سال آخر حكومتش از سيره قانوني خارج شد و به كفر گرائيد ومن او را كافر مي‌دانم و «علي» نيز از زمان تحكيم در واقعه صفين به بعد از مسير اسلام خارج شد و او نيز در نظر من كافري بيش نبود. زياد پرسيد عقيده تو درباره معاويه چيست؟ «عروه» بدون واهمه محكم و قاطع جنايات رژيم «معاويه» را برشمرد، دشنامها و بدگوئيهاي تندي نثار معاويه كرد، «زياد» كه سگ زنجيري «معاويه» و از سردمداران پر و پا قرص او بود سخت برآشفت و گفت: بگو ببينم درباره من چه عقيده‌اي داري؟ عروه گفت: اما اولك لزنيه و آخرك لدعوه و انت بعد عاص لربك.
يعني بيوگرافي و پرونده تو بسيار روشن است تو از راه زنا به وجود آمده‌اي و به ادعاي «معاويه» برادر او پسر «ابوسفيان» خوانده شدي و در برابر خداوند راه عصيان را پيش گرفته‌اي زياد بدون معطلي دستور داد او را اعدام كردند. سپس از غلام عروه پرسيد به طور مختصر حالات و كارهاي اربابت را برايم شرح بده غلام گفت: ما اتيته بطعام بنهار قط و لا فرشت له فراشا بليل قط. من كه خدمتگزار او بودم هرگز در روز غذايي برايش نياوردم و شب رختخوابي برايش پهن نكردم، كنايه از اينكه او هميشه روزها روزه مي‌گرفت و شبها را به بيداري و عبادت مي‌گذراند. [82] اينست نمونه‌اي از حالات و خصائص اين گروه كه از طرفي روزها را به گرفتن روزه و شبها را به شب زنده‌داري و نماز خواندن مي‌پردازند و از طرفي غائله بزرگي در راه حكومت عادلانه و انساني علي به وجود آورده و با او و ملت «اسلام» به مبارزه جدي برخاسته‌اند.
[صفحه 121]

موج ترور و وحشت

اشاره

خوارج مبارزات مثبت خود را در خارج كوفه آغاز كردند و به صورت گردن‌گيران و راهزنان خطرناكي طرفداران علي را ترور مي‌كنند و هيچكس از تيررس تكفير و طغيان شمشير و دشنه‌هاي آنان در امان نيست. در نزديكي كوفه مستقر شده‌اند و در بين تپه‌ها و راهها كمين مي‌كنند و امنيت مسافرين و كاروانها را به خطر مي‌اندازند.
«مبرد» مي‌گويد: آنان تصميم داشتند از نهروان به طرف مدائن كوچ كنند و به اين صورت حوزه فعاليت خود را دورتر از مركز حكومت و در جاي مناسب‌تري قرار دهند ولي فورا از اين امر منصرف شدند [83] و در نزديكي كوفه مردم بيگناه را در هر كجا مي‌يافتند و از طرفداران علي مي‌دانستند به سختي مي‌كشتند و از اين رو وقايع جانسوزي را پيش مي‌آوردند.
در بين راه به يك مسلمان و يك مسيحي برخوردند مسلمان را به جرم طرفداري از علي كشتند، و مسيحي را پس از آنكه توجه شدند راست مي‌گويد مسيحي است با كمال احترام رها كردند حتي به رفقاي خود سفارش كردند كه در مورد مسيحياني كه در ذمه قلمرو اسلام هستند احترام كنيد تا قرارداد پيامبرتان محفوظ و محترم بماند.
[صفحه 122]

ترور عبدالله بن خباب

عبدالله بن خباب كه يكي از سرشناسان و محترمين عمال اميرمومنان بود به همراه همسر آبستنش در حالي كه بر الاغي سوار و به منظور خواندن و مطالعه قرآني را روي سينه‌اش آويخته بود مسافرت مي‌كرد، كه با گروه تروريست «خوارج» مواجه شد آنها فرياد زدند «عبدالله» اين كتابي كه بر سينه تو است دستور قتل تو را صادر كرده است. در نظر ما آن افرادي كه قرآن فرمان مرگ گانها را داده بايد كشته شوند و تنها آن گروهي كه قرآن دستور زندگي آنها را داده است بايد آزاد زندگي كنند. در اين هنگام كه سران خوارج با اين كاروان كوچك بدون مدافع صحبت مي‌كردند، يكي از خوارج خرماي خشكيده‌اي را كنار نخل افتاده دين آن را در دهان گذاشت كه ناگاه ديگران متوجه شدند و همه فرياد زدند چه مي‌كني، و به چه قانون شرعي خرماي مردم را مي‌خوري اين عمل گناه است و روا نيست، او هم بلافاصله خرما را از دهان بيرون آورد و پشيمان شد.
و نيز در اين حال از ميان درختها و پشت تپه‌ها خوك بيچاره‌اي گريزان بود، كه خود را در ميان خوارج محصور ديد كه يكي از آنها سلاح كشيد و خوك را كشت، سايرين به او سخت پرخاش كردند كه اينگونه اعمال يعني ريختن خون حيواني هر چند خوك هم باشد فسادانگيزي بر روي زمين است بايد جدا از تكرار آن احتراز كرد.
«عبدالله» و همسرش در حالي كه ترس تمام اندام آنها را فراگرفته است و خود را در برابر دژخيمان خوارج مي‌بينند با خود مي‌گويند: عجيب است خرماي خشكيده بي‌ارزش و خوكي كه مزارع و كشته‌هاي مردم را زير و رو و فاسد مي‌كند در نظر اين گروه كج‌انديش محترم است، اما خون مسلمانان در نظر اينها ابدا ارزش و احترام ندارد.
اينگونه رويدادها در تاريخ خوارج راستي شگفت‌آور است. خوارج از تنبيه قاتل خوك فارغ شدند و متوجه «عبدالله» گشتند، پرسيدند عبدالله پدر تو مرد دانشمند و محدثي بود از سخنان پدرت چيزي به ياد داري «عبدالله» گفت: آري
[صفحه 123]
پدرم هميشه مي‌گفت كه از پيامبر عاليقدر اسلام شنيدم كه مي‌فرمود:
ستكون بعدي فتنه يموت فيها قلب الرجل كما يموت بدنه يمسي مومنا و يصبح كافر فكن عندالله المقتول و لا تكن القاتل. [84] يعني پيامبر اسلام فرمودند ديري نمي‌پايد كه پس از من امواج فتنه جهان اسلام را فرامي‌گيرد و در آن هنگام قلب بعضي از انسانها از درك حقايق بازمي‌ايستد و مي‌ميرد همانگونه كه تن انسان مي‌ميرد و از كار باز مي‌ماند. در آن هنگام بعضي از افراد شبانگاه مومن و با خدايند ولي هنگام صبح كافر و دور از خدا مي‌گردند. يعني چون ايمان و عقيده آنها بر اساس محكمي پي‌ريزي نشده است در فرصت كوتاهي دينشان را از دست مي‌دهند در آن وقت وظيفه آن است كه از حق دفاع كنيد هرچند اين دفاع به قيمت كشته شدن شما تمام شود، و مواظبو آگاه باشيد كه مبادا در جبهه باطل باشيد و براي تقويت باطل قاتل و خونريز باشيد.
«عبدالله» اين مرد هوشيار با بيان اين حديث وضع جامعه آن روز مسلمانان را ترسيم كرد كه شايد پند و موعظه موثري براي خوارج باشد، اما نرود ميخ آهنين در سنگ.
خوارج بازپرسي خود را از عبدالله شروع كردند پرسيدند درباره جريان بعد از تحكيم و قضاياي حكميت كه «علي» به آن راضي شد نظريه‌اي داري؟ عبدالله محكم و متين گفت: ان عليا اعلم بالله و اشد توقيا علي دينه و انفذ بصيره. علي به خدا و فرامينش داناتر و در دينش پارساتر و از نظر وقايع و پيش‌آمدهاي اجتماعي و مملكتي بيدارتر و آگاه‌تر است.
خوارج گفتند: انك لست تتبع الهدي انما تتبع الرجال علي اسمائهم [85].
تو از هدايت واقعي برخوردار نيستي بلكه از عناوين افراد پيروي مي‌كني.
بلافاصله در دادگاه صحرائي «خوارج» محكوم به اعدام شد آن هم اعدامي دردناك و جانسوز او را با وضع دردناك دست پا بسته همراه با شكنجه و آزار كنار
[صفحه 124]
جوي آب آوردند و همانند گوسفندي سرش را بريدند و سپس همسر باردارش را كشتند و به اين اكتفا نكرده، شكم او را پاره كرده و فرزند بي‌گناهش را بيرون آورده ذبح كردند.
قتل «عبدالله» به قدري ناجوانمردانه و تكان‌دهنده بود كه حتي مورد اعتراض مسيحي بيگانه از اسلام قرار گرفت. اين مسيحي كه يك باغبان بود پس از ديدن اين جريان، از ترس خرماي درختش را به آنها تعارف كرد و بخشيد. اما آنها گفتند ما هرگز بدون پرداخت قيمت آن دست به نخل شما نمي‌زنيم. مسيحي كه سخت در شگفت بود بي‌اختيار فرياد زد، شگفتا شما دستتان را تا مرفق به خون بي‌گناهي چون «عبدالله» آلوده مي‌سازيد و از خوردن خرمائي بدون پرداخت قيمت امتناع مي‌ورزيد.
خون «عبدالله» آنقدر بر «علي» كه پشتوانه مظلومان و ياور مجاهدين راه خدا بود گران آمده بود، كه در اولين ملاقات با خوارج در روز جنگ از آنان خواست تا بي‌درنگ قاتل «عبدالله» را تسليم كنند. آنها يك مرتبه فرياد زدند كه ما همگي قاتل او هستيم حضرت براي دفاع از مظلومي كه خونش بر زمين مي‌جوشيد و جوياي انتقام بود فرمود:
والله لواقر اهل الدنيا كلهم بقتله هكذا و انا اقدر علي قتلهم به لقتلتهم. [86].
به خدا سوگند اگر تمام مردم روي زمين اقرار كنند كه ريختن خون عبدالله شريك بوده‌ايم و من توانائي انتقام داشته باشم همه آنها را خواهيم كشت.
اين سخن علي كنايه است از شدت توجه و اهتمام او بر اجراء عدالت و خونخواهي از بي‌گناهان و مظلومان.

هشداري بزرگ

و چون «خوارج» به اميرمومنان «علي» و تمام مسلمانان طرفدار او ناجوانمردانه با كمال وقاحت نسبت كفر مي‌دادند و بر آن سخت ايستادگي مي‌كردند، حضرتش به خاطر آگاهي و بيداري آنان از اين خطاي بزرگ لازم
[صفحه 125]
دانست كه خطابه‌اي براي آنان ايراد كند و به آنها هشدار دهد كه تازه اگر من نزد شما از حريم اسلام خارج شده‌ام، به چه دليل و به استناد كدامين قانون اسلام خون مردمي را به خاطر من مي‌ريزيد و به آنها نسبت نارواي كفر مي‌دهيد. و سپس با بيان مستدل پاره‌اي از احكام قرآن را براي آنها برشمرد و مجازات برخي از گناهان را بيان كرد، تا بدانند هر گناهي موجب كفر نمي‌شود و هر انساني مستحق تكفير نمي‌گردد:
فان ابيتم الا ان تزعموا اني اخطات و ضللت فلم تضللون عامه امه محمد صلي الله عليه و آله، بضلالي و تاخذونهم بخطئي و تكفرونهم بذنوبي! سيوفكم علي عواتقكم تضعونها مواضع البرء و السقم و تخلطون من اذنب بمن لم يذنب و قد علمتم ان رسول‌الله صلي الله عليه و آله رجم الزاني المحصن، ثم صلي عليه ثم ورثه اهله، و قتل القاتل و ورث ميراثه اهله. و قطع السارق و جلد الزاني غير المحصن، ثم قسم عليهما من الفي‌ء، و نكحا المسلمات، فاخذهم رسول‌الله صلي الله عليه و آله بذنوبهم، و اقام حق الله فيهم، و لم يمنعهم سهمهم من الاسلام و لم يخرج اسماء هم من بين اهله.
ثم انتم شرار الناس، و من رمي به الشيطان مراميه و ضرب به تيهه و سيهلك في صنفان محب مفرط يذهب به الحب الي غير الحق، و مبغض مفرط يذهب به البغض الي غير الحق و خير الناس في حالا النمط الاوسط فالزموه، و الزموا السواد الاعظم فان يدالله مع الجماعه. و اياكم و الفرقه!
فان الشاذ من الناس للشيطان كما ان الشاذ من الغنم للذئب. [87].
ترجمه:
اگر سرپيچي شما از اوامر من بدانجهت است كه گمان مي‌كنيد من اشتباه كرده‌ام و از راه اسلام منحرف گشته‌ام، پس چرال امت پيامبر را به خاطر من گمراه مي‌دانيد و آنان را به خطاي من مي‌گيريد.
چرا شمشيرهاي آويخته شما بر افراد سالم و هم فاسد اجتماع فرود
[صفحه 126]
مي‌آيد؟ چرا ميان بي‌گناهان و گناهكاران تفاوتي قائل نمي‌شويد. شما اگر فكر كنيد و به خود آييد مي‌دانيد كه رسول خدا (ص) دستور داد مردي را كه با داشتن همسر به ناموس ديگري تجاوز كرده بود سنگسار كردند، و پس از قتل او بر جنازه‌اش به عنوان يك مسلمان نماز خواند، و ميراثش را به وارث او سپرد، و شخص قاتل را اعدام كرد و ارث او را به وارث او تقسيم نمود و شما مي‌دانيد كه پيامبر اسلام دست دزد را جدا كرد.
و دستور داد مرد زناكار بدون همسر را تازيانه بزنند ولي سهم آنان را از غنائم جنگي به جرم گناهشان قطع نمي‌نمود.
و دزد و زناكار اجازه داد با زنان مسلمان ازدواج كنند.
دقت كنيد رسول خدا گناهكاران را طبق قانون اسلام مجازات كرد ولي گناهان بزرگ آنها موجب نمي‌شد كه حقوق آنها را از بيت‌المال نپردازد و نام آنان را از ديوان اسلام محو كند، و مسلمان نخواند.
شما بدترين و شرورترين مردميد و شيطان شما را به راه خويش افكنده و سرگردانتان ساخته است.
آه كه به زودي دو گروه درباره من به گمراهي مي‌افتند، يكي آنان كه در علاقه‌مندي به من افراط مي‌كنند تا جايي كه برخلاف حق خواهند رفت.
و دوم افرادي كه با من در دشمني افراط مي‌كنند و اين دشمني آنان را از راه راست خارج مي‌سازد.
اما بهترين طرفداران من آنان هستند كه در دوستي با من ميانه‌رو باشند شما از آن گروه باشيد، و از پراكندگي در بيابانها و سرگرداني در راه‌ها بپرهيزيد به شهرهاي بزرگ وارد شويد و در بين ملت اسلام و جامعه مسلمين به سر ببريد زيرا دست خداوند هميشه همراه اجتماعات درهم فشرده است.
هميشه دسته‌هاي كوچك دور از اجتماع دستخوش افكار و روش شيطان مي‌گردند همانطور كه گوسفندان پراكنده دور از گله، طعمه گرگ خونخوار
[صفحه 127]
مي‌شوند:
سپس خطاب به تمام مسلمانان كرده و به آنان هشدار داد كه:
الا من دعا الي هذا الشعار فاقتلوه، و لو كان تحت عمامتي هذه، فانما حكم الحكمان ليحييا ما احيا القرآن، و يميتا ما امات القرآن، و احياوه الاجتماع عليه و اماتته الافتراق عنه. فان جرنا القرآن اليهم اتبعناهم و ان جرهم الينا اتبعونا.
فلم آب- لا ابا لكم بجرا و لا ختلتكم عن امركم و لا لبسته عليكم. انما اجتمع راي ملئكم علي اختيار رجلين، اخذنا عليهما الا يتعديا القرآن، فتاها عنه، و تركا الحق و هما يبصرانه و كان الجور هواهما فمضيا عليه و قد سبق استثناونا عليهما في الحكومه بالعدل و الصمد للحق سوء رايهما و جور حكمهما.
اي مسلمانان آگاه باشيد كه هر كس شما را به شعار خوارج دعوت كرد او را بكشيد هر چند سر او زير عمامه من باشد (يعني اگر چه او خود من باشم).
اين را نيز بداند كه آن دو نفر نماينده كه به عنوان حكمين انتخاب شدند به اين منظور و به مقتضاي اين اصل بوده كه آنچه را قران زنده كرده است، زنده سازند. و آنچه را كه نابود دانسته و ميرانده است بميراند.
پس زنده نگهداشتن قرآن به آن است كه تمامي امت به آنچه قرآن فرمان مي‌دهد عمل كنند، و نابود ساختن قرآن به آنست كه افراد از پيرامون آن پراكنده شوند و به آنچه مي‌گويد عمل نكنند.
روي همين اصل اگر قرآن ما را به طرف آنان دعوت كرده بود پيروي مي‌كرديم. و اگر آنها را به سوي ما كشانده بود مي‌بايست از ما پيروي مي‌كردند.
پدر برايتان نباشد (بنيانتان بركنده باد) من كه براي شما قانون بدي نياوردم و شما را فريب ندادم و كار پشت پرده‌اي كه از ديدگاه ملت پنهان باشد انجام ندادم.
بلكه آراء بزرگان شما بر انتخاب آن دو نفر اتفاق يافت ما كه از آن دو
[صفحه 128]
پيمان گرفتيم كه بر اساس قرآن حكومت كنند و از خواسته‌هاي آن تجاوز نكند، ولي آن دو از طريق قرآن منحرف گشتند (اين انحراف بهخاطر ناداني آنها نبود) بلكه هر دو با بيداري و آگاهي حق و حقيقت را كنار زدند.
خواسته‌هاي آنان ستم بزرگي بر انسانيت بود. و ما در عهدنامه شرط كرديم كه حكومت عادلانه آنان مورد قبول است و غير آن را نادرست و محكوم پنداشتيم. [88] چه قدر زيبا و شيوا حقايق را برايشان بيان مي‌كرد و از اشتباه و انحراف آنان را برحذر مي‌داشت.
در يك فصل مناسب و يك فرصت كوتاه قاعده‌ي مجازات گناهان بزرگ و راه تكفير را برايشان توضيح داد تا بلكه كلمه كفر و تكفير از دهان و زبان آنها خارج شود. ولي آنان در عقيده‌ي خود اوج مي‌گرفتند و كوشاتر مي‌گشتند.
راستي كه پيرايه‌ي كفر به علي بستن كار بزرگي بود و مي‌بايست گوينده‌اش خيلي با جرات و بي‌باك باشد. اما براي خوارج كه از دموكراسي و آزادي حكومت علي بهره‌مند بودند خيلي راحت و آسان بود.
در هر كوي و برزن، پيش هر كس و ناكس، پيش رو و پشت سر مي‌گفتند و اصرار داشتند كه علي و ما با قبول تحكيم كافر شديم، و كفر ما را توبه و بازگشت به خدا پاك ساخته و علي مي‌بايست در پيشگاه خدا و ملت توبه كند و عمل و سخنش را پس بگيرد. نتيجه اين عقيده و حرفها اين بود كه تمام فداكاريها و رنجهاي علي، تمام اخلاص و ايمان علي، تمام مبارزات و جنگ‌آوريها و كافركشيها و جوشها و خروشهايش در ميدان جنگ و دفاع از اسلام و آرمان پيغمبر را يك باره ناديده مي‌گرفتند با اينكه اينها حقايقي بود غير قابل انكار خصوصا براي شخص علي كه سرمايه‌هاي معنوي و جلوه‌هاي انساني او محسوب مي‌گشت.
و اكنون مي‌خواست يك باره به دست خوارج به يغما برود. حضرت با دلي پردرد گذشته‌ي خود را براي آنها ترسيم مي‌كند و حقايقي را فاش مي‌سازد.
[صفحه 129]
اصابكم حاصب و لا بقي منكم آثر ابعد ايماني بالله و جهادي مع رسول‌الله صلي الله عليه اشهد علي نفسي بالكفر! «لقد ضللت اذا و ما انا من المهتدين!» فاوبوا شر ماب و ارجعوا علي اثر الاعقاب اما انكم ستلقون بعدي ذلا شاملا و سيفا قاطعا، و اثره يتخذها الظالمون فيكم سنه.
بادهاي تند شما را نابود كند و سخنگوئي از شما باقي نماند.
آيا پس از آنكه به خداوند ايمان آوردم و با رسول گراميش در راه خدا جهاد و پيكار كردم شهادت به كفر و انحراف خود بدهم اگر من به كفر خود گواهي دهم، گمراه و تباه‌كار خواهم بود و از هدايت‌يافتگان محسوب نخواهم شد. از اين مسير غلط عقب گرد كنيد و از بدترين راهها كه مي‌رويد بازگرديد.
آگاه باشيد (بنا به قانون انعكاس عمل) به زودي به خاطر اين خودسري‌ها پس از من به ذلت و پستي مبتلا خواهيد شد و شمشيرهاي بران بر شما فرود خواهد آمد بهترين ذخائر و اندوخته‌هاي شما را ستمگران خواهند گرفت و اين روش را ستمگران نسبت به شما سنت و عادت خود قرار خواهند داد. [89].
[صفحه 130]

كنفرانسهاي خوارج

اشاره

سران خوارج براي آنكه يارانشان تحت تاثير مواعظ و سخنان حكيمانه علي و يارانش قرار نگيرند، و در هدف خود بيشتر تهييج و تشجيع شوند دركوفه جلسات مرتبي را در منازل بزرگان خود بر پاي ساختند و با خطابه‌ها و سخنان آتشين افراد خود را از خودگذشته و آماده‌تر مي‌ساختند.
آنها براي خود وظيفه‌ي مقدسي به نام امر به مروف و نهي از منكر در نظر گرفته بودند و سعي مي‌كردند با هر وسيله‌اي آن را اجراء كنند.
اولين جلسه را در منزل (عبدالله بن وهب) برگزار كردند. آنجا بود كه عبدالله لب به سخن گشود و پس از حمد و ثناي الهي به رفقاي خود چنين گوشزد كرد: [90].
اي مردم به خدا سوگند براي مردمي كه به خداي رحمان ايمان دارند و خود را خواهان حكومت قرآن مي‌دانند، شايسته نيست كه دنيا و گرايش به آن را برتر و محبوبتر از امر به معروف و نهي از منكر بدانند. گفتار حق اگر چه تلخ و زيان‌آور است وليكن پيش آنان بهتر است. چون تلخي و زيان در اين دنيا پاداشش در
[صفحه 131]
قيامت خشنودي خدا و منزلگاه جاودانه‌ي بهشت است، پس بنابراين به همراه ما از اين شهر كه مردمش ستمگرند بيرون آمده و به نقاط كوهستاني يا يكي از اين شهرهاي همجوار برويم.
و اين كار به عنوان اعتراض و قيام در مقابل بدعتهاي گمراه‌كننده و احكام جابرانه آنها باشد.
پس از او حرقوص بن زهير رشته‌ي سخن را به دست گرفت با تاييد آنان پيشنهاد ديگري به آنها كرد و آن اينكه براي انقلاب بمرد نيرومندي نيازمنديد كه عنوان رهبري را به سپاريد تا شيرازه‌ي شما از هم نپاشد و مركز و پرچمي داشته باشيد تا در گود آن اجتماع كنيد و پس از انجام ماموريتهايتان به آنجا بازگشت كنيد.
بار ديگر جلسه را در منزل «(زفر بن حصين طائي)» برپا ساختند او پس از آنكه سخنراني مفصلي با استشهاد به آيات قرآن ايراد كرد براي تهييج آنان گفت: [91].
«من به قدري در اين عقيده پابرجا هستم كه اگر چنانچه يك نفر هم براي تغيير منكرات و جنگ با علي و يارانش برنخيزد من خودم به تنهائي با آنان مبارزه مي‌كنم.
اي برادرانم چهره‌ها و پيشانيهايشان را با شمشير بزنيد تا خداي رحمان اطاعت شود … سپس پيشنهاد كرد:
تا نامه‌اي به رفقاي اهل بصره بنويسند و از آنها دعوت كنند تا هر چه زودتر در خارج از كوفه (نهروان) به گروه ما بپيوندند تا همگي آنجا متمركز شويم.
در آن جلسه همگي اين راي را پسنديدند و سپس نامه‌اي خطاب به رفقايشان در بصره نوشتند ولي طولي نكشيد كه آنها هم جواب مثبت دادند و به گروه كوفه پيوستند.
[صفحه 132]
عصيان خوارج چون از حد گذشت و جنبه‌ي تروريستي و جنايات هولناكي به خود گرفت و در حوزه زمامداري اميرمومنان سلب امنيت عمومي كرد. و روشن است كه اين وضع براي نگهبان امت و ياران برجسته‌اش قابل تحمل نبود و حضرت در پي چاره‌ي اساسي برآمده بود، تا هر چه زودتر به اين وضع اسف‌بار خاتمه دهد حضرت در دنباله‌ي مذاكرات و نصايح خود نسبت به آنان قاصدي به سوي آنها فرستاد تا به آنها گوسزد كند كه كشتن افراد بي‌گناه هرگز روا نيست و عواقب ناگاري به دنبال خواهد داشت.
با كمال تاسف آنها به جاي اينكه اين نصيحت را گوش كنند پيك حضرت را به قتل رسانيدند. حضرت ناچار بود به مداخله نظامي اقدام كند و تصميم گرفت ارتش مجهز و منظمي را كه «براي جهاد و پيكار با معاويه و همراهانش» آماده مي‌ساخت جهت سركوبي و قطع اين عضو سرطاني اجتماع اعزام كند.

ارتش علي بسيج مي‌شود

سپاهيان عراق به فرمان حضرت در سرزمين نهروان متمركز گرديدند و براي پيكار خونين خود را آماده مي‌ساختند البته در اينجا غرض ما تحليل و بررسي وقايع و عواملي كه موجب شد حضرت جنگ با خوارج را قبل از معاويه آغاز كند نيست بلكه پيكار نهروان را بازگو مي‌سازيم. [92] هنگام حركت به منظور تعقيب آنان يكي از سربازان حضرت گزارش داد كه گروه خوارج از پل رودخانه گذشته و به طرف ما شتابان مي‌آيند حضرت به خاطر تحكيم عقيده‌ي يارانش و آگاهي بيشتر آنها از عظمت معنويش پرده از روي يك راز غيبي برداشت و گفت:
مصارعهم دون النطفه والله لا يفلت منهم عشره و لا يهلك منكم عشره.
[صفحه 133]
قتلگاه آنان (خوارج) آن طرف نهراست. سوگند به خدا در اين پيكار بيش از ده تن از آنان زنده نخواهد ماند و از شما ياران من ده تن كشته نخواهند گشت. [93] صفوف نظاميان عراق با تجهيزات كامل پيوسته و منظم صحرا و دشتهاي نهروان را پر كردند.
«نهروان» نام سه دهكده است كه به ترتيب در طول هم قرار گرفته و با قيد اعلي و اوسط و اسفل از يكديگر متمايز مي‌شوند و هر سه بين «واسط» و «بغداد» قرار گرفته‌اند و اينك اردوگاه خوارج گشته است.
خوارج كه چنين وقايع را پيش‌بيني مي‌كردند و هر روز آماده پيكاري خونين با علي و يارانش بودند با آگاه شدن از حركت نظاميان عراق خود را بيش از پيش آماده كردند و سخت خشنود بودند كه ديگر پيكار سرنوشت آغاز خواهد شد، دلهاي آنان پر از كينه و عداوت نسبت به علي و ياران باوفايش بود.
محروميت‌ها و ناراحتي‌هاي ديگر كه زائيده عصيان آنان و شكست تبليغات و شعارهايشان بود سخت آنان را برآشفته و چشمانشان را پر از خون ساخته بود.
پيش‌تازان ارتش عراق كم كم به اردوگاه آنان نزديك مي‌شد و آنها اين بار حضرت علي را با ابن‌عباس و سرشناسان نمي‌ديدند بلكه اين دفعه آن حضرت در هاله‌اي از افسران و جنگاوران دلير اسلامي پيش مي‌آمد چهره‌هاي عبوس و خشن سربازان همراه علي با ژستهاي نظامي دل‌ها را به لرزه مي‌آورد. اما اين نگاههاي تند آنقدرها باعث فروريختن دلهاي خوارج نشد زيرا در انتهاي نگاههاي سربازان علي عليه‌السلام باز نگاه عفو و اغماض همراه با عواطف انساني كه از تشعشات روح علي بود ديده مي‌شد، ولي خوارج آنقدر در لجاجت و سماجت خود استوار بودند كه نه خشونت و نه رافت هيچ يك آنها را به انعطاف نمي‌آورد.
آنچه مسلم است در روزگار پيكار و نبرد شمشير زنان خوارج از چهار هزار
[صفحه 134]
نفر تجاوز نمي‌كرد گرچه قبلا در اردوگاه آنان 120 هزار نفر به سر مي‌بردند چه كه قبلا متذكر شديم كه قريب 8 هزار نفر از آنها بر اثر نصايح و خيرخواهي‌هاي علي پشيمان شدند و مورد عفو قرار گرفتند و سپس به نظاميان عراق پيوستند.
اكنون هر دو لشكر به حال آماده باش درآمده‌اند، دستها به اسلحه چشمها رو در روي يكديگر و گوشها آماده شنيدن فرمان فرماندهان است در اين لحظه‌ي حساس باز ديدند كه تنها يك نفر صفوف را شكافت و همانند كوهي از وقار و ابهت در وسط ميدان مقابل خوارج قرار گرفت و او چهره‌ي ملكوتي و زيباي حضرت علي بود، كه مي‌خواست آخرين پيام دلسوزي خود را به گوش آنان برساند شايد دل از گرو شيطان برگيرند و به دامان پرمحبت و آغوش نوازشگر علي عليه‌السلام به پيوندند. آن حضرت براي چندمين بار اتمام حجت كرد.

آخرين هشدار علي

و براي اينكه شايد از اين خواب غفلت بيدار شوند و از راه ضلالت و انحراف خود برگردند و در وخامت عواقب كار خود بينديشند آنان را با بيان ديگري بيم داد و فرمود:
فانا نذير لكم ان تصبحوا صرعي باثناء هذا النهر، و باهضام هذا الغائط
علي غير بينه من ربكم و لا سلطان مبين معكم: قد طوحت بكم الدار و احتبلكم المقدار و قد كنت نهيتكم عن هذه الحكومه فابيتم علي اباء المنابذين، حتي صرفت رايي الي هواكم و انتم معاشر اخفاء الهام سفهاء الاحلام و لم آت- لا ابالكم- بجرا و لا اردت لكم ضرا. [94].
من شما را از اينكه صبح كنيد در حالي كه در ميان اين نهر و در بين اين زمينهاي پست و بلند (با پيكرهاي بي‌روح) افتاده باشيد مي‌ترسانم.
شما بدون اينكه دليل و برهاني و عذري نزد پروردگار خود داشته باشيد به مخالفت كردن و ياغي شدن با من قوام كرده‌ايد دنيا شما را هلاك كرد و
[صفحه 135]
مقدرات شما را به دام افكند (با اينكه به دست خودتان وسيله‌ي اين دام افتادن را براي خود فراهم كرديد) من شما را (در صفين) از قبول حكومت حكمين نهي كردم ولي شما سخن مرا نپذيرفتيد و مانند مخالفان پيمان‌شكن و سست عهد از قبول نصيحت من امتناع كرديد تا اينكه من ناگزير نظر خود را با ميل شما همراه ساختم.
و شما اي مردم سبك مغز و سبك عقل كه پدر براي شما مباد (عرب اين جمله را در موقع نفرين مي‌گويد و كنايه از ذلت و خواري است) اين را بدانيد كه من شري براي شما به وجود نياوردم و نخواستم زياني به شما متوجه شود بلكه جز خيرخواهي منظوري نداشتم. سخنان حضرت در دلهاي مرده‌ي آنان تاثيري نكرد و همچنان بهت‌زده منتظر نبرد بودند.
حضرت به طرف نظاميان برگشت و فرمود يك نفر مي‌تواند مرگ را به بهاي بهشت جاويدان بپذيرد و قرآن به دست در مقابل اين مردم برود و آنها را به كتاب خدا و روش پيامبر موعظه و دعوت كند.
سخن حضرت تمام نشده بود كه جواني از بني‌عامر اين ماموريت را به عهده گرفت حضرت چون او را جوان نورسي ديد دستور داد به جاي خودت بازگرد.
و دوباره سخن خود را تكرار كرد، اين بار نيز همان جوان شيفته‌ي اطاعت شد و ديگران همچنان سكوت كردند.
جوان قرآن را بر كف گرفت و پيشاپيش خوارج ايستاد و آنها را به اطاعت از قرآن و قوانين الهي فراخواند.
هنوز سخن از گلويش خارج نشده بود كه خوارج خشمناك صورت او را تيرباران كردند، جوان وقتي رو به طرف ياران علي برگرداند همانند خارپشتي تيرها به صورتش نشسته بود و سپس بر زمين افتاد و جان سپرد.
حضرت از آنان خواست كه قاتلان عبدالله بن خباب و ساير شهداء را تسليم كنند ولي آنها همگي خود را قاتل دانستند و راه پيكار در پيش گرفتند. تمام درهاي صلح و مذاكره بروي علي و يارانش بسته شده است.
[صفحه 136]
حضرت دستور آماده‌باش داد و نظاميان را به دو جناح منظم و يك قلب با اسلوب خاص نظامي كه مخصوص خودش بود تقسيم نمود. و فرماندهان آنها را نيز انتخاب نمود. و دستور داد تا حمله‌ي جدي و عمومي از آنان آغاز نشود «جنگ را شما آغاز نكنيد».
و اين آخرين مرحله‌ي انسان‌دوستي علي درباره آنان بود.
خوارج هم فشرده‌تر همانند بازي كه آماده شكار است دقيقه‌شماري مي‌كنند غلافهاي شمشيرها را شكسته‌اند، اسب‌ها را رها كرده و به خيال خام خود مشتاق شهادت و بهشت هستند.
جنگ‌آوري به نام اخنس طائي [95] كه ديروز در صفين همدوش علي پيكار مي‌كرد اينك از صفوف خوارج خارج شده و براي پيكار با خود حضرت صفوف را مي‌شكافد. حضرت جواب اين گستاخي را داد و با يك ضربت او را نقش زمين ساخت.
ناگاه «عبدالله بن وهب راسبي» فرياد زد: اي پسر ابوطالب دست از پيكار برنخواهيم داشت تا اينكه يا تو به ما دست يابي و يا ما بر تو چيره شويم، و من مايلم كه تو در برابرم قرار بگيري.
حضرت تبسمي تلخ بر لبانش نقش بست و فرمود: قاتله الله من رجل ما اقل حياوه اما انه ليعلم اني لحليف السيف و خدين الرمح ولكنه قد يئس من الحياه و انه ليطمع طمعا كاذبا.
خدا او را بكشد چه مرد بي‌حيائي است. بيچاره از زندگي نااميد شده است وگرنه مي‌داند كه من دوست قسم خورده‌ي شمشير و نيزه‌ام. بدبخت هوس بيجائي كرده است.
حضرت همچون شير بر او جست و با يك ضربت او را نقش بر زمين ساخت.
[صفحه 137]
خوارج كم‌كم به جنگ نزديكتر مي‌شوند ديري نمي‌پايد كه اين وضع پايان مي‌پذيرد.
ناگهان كمانها را كشيدند و تيرها به سوي سربازان علي رها كردند.
سربازان گفتند:
يا اميرالمومنين رمونا «اي اميرمومنان ما را تيرباران كردند فرمان حمله بدهيد» حضرت فرمود: كفوا «دست نگهداريد».
براي بار دوم سربازان را تيرباران كردند، باز حضرت فرمود آرام باشيد.
بار سوم كه تيرها را رها كردند حضرت فرمود:
الان طاب القتال احملوا عليهم.
«اينك پيكار با آنان روا و لذت بخش است حمله كنيد، فرمان حمله علي گويا براي هر دو لشگر صادر شده بود كه ناگهان برق‌آسا خوارج در حالي كه شعارهاي محكم مي‌دادند و ياران خود را با گفتن «بپيش به سوي بهشت به پيش به سوي بهشت» تشويق مي‌كردند.
همچون گردبادي در سينه‌ي لشگر علي فرورفتند. گرد خاك ميدان را فراگرفت، صداي شيهه‌ي اسبان و چكاچك شمشير، فرياد جانخراش مقتولين سرزمين نهروان را به لرزه درآورده بود.
هر دو سپاه تا سرحد مرگ و با عقيده‌اي محكم به شهادت و جانبازي مي‌جنگيدند خصوصا خوارج كه راه نجاتي نداشتند و ناچار بودند تا آخرين تلاش پيكار كنند، سربازان علي از همه طرف آنها را در قلب خود محاصره كردند و ضربات خونين و مهلك خود را بر پيكر آنان وارد ساختند و بدون آنكه به آنها فرصت پيكار بدهند همه را نقش زمين ساختند. ساعتي بيش نگذشت كه گرد و خاك فرونشست و سربازان به كنار ايستادند و چيزي جز منظره‌ي خونين و دهشتناك اجساد و جوي‌هاي خون بيش نمانده بود.
تنا، آن دورها، در سينه‌ي تپه‌ها، تعدادي كمتر از انگشتان دست هراسناك و
[صفحه 138]
فلك‌زده در حال فرار بودند. [96] آنها رفتند تا بنياد نوي براي خوارج آينده و پرورش اين نسل عصيانگر باشند و از ياران علي به جز 8 نفر كشته نشدند و آنها سالم و صحيح آماده‌ي بازگشت بودند.
پس از پايان كارزار در نهروان يكي از ياران علي عليه‌السلام گفت:
مثل اينكه از شر خوارج آسوده شديم و تمامي آنان نابود گشتند؟
حضرت در پاسخ او فرمود:
كلا والله، انهم نطف في اصلاب الرجال و قرارات النساء كلما نجم منهم قرن قطع حتي يكون آخرهم لصوصا سلابين.
شما گمان كرديد كه آنها (خوارج) به كلي نابود شدن و اجتماع، از آنها پاك گرديد چنين نيست به خدا قسم كه آنها به صورت نطفه‌هائي كه در پشت مردان و رحم زنها به سر مي‌برند و در اعصار آينده هرگاه شاخي از آنان سر درآورد و بريده شود شاخ ديگري سر در خواهد آورد و بريده خواهد شد «يعني هر گروهي از آنان قيام كند سركوب مي‌شود» تا اينكه آخرين جمعيت آنها غارتگران و ربايندگان اموال عمومي گردند. [97].
اين هشداري بود كه حضرت به نسل آينده داد تا آنان بدانند بر اساس پراكندگي و عدم رشد فكري و جهالتي كه بر آنها حكمفرماست جسم اجتماع بيمار خواهد بود و همواره نمونه‌هائي به نام خوارج و مذهب‌سازان دروغين در آنها پديدار خواهد گشت و تا زماني كه ملتها كاملا آگاه و به اصول اسلامي و فرهنگ قرآن آشنا نشوند خوارج و نظائر آنها از ميانشان ريشه‌كن نخواهد شد.
[صفحه 139]

پس از من خوارج را نكشيد

اشاره

عده‌اي از خوارج كه توانستند از مجازات ميدان جنگ بگريزند و جان سالم به در برند، اين سوال را براي ياران علي پيش آوردند كه وظيفه‌ي ما نسبت به خوارجي كه فرار كرده و پنهان‌اند چيست؟ آيا هر كجا به آنها دست يافتيم مي‌توانيم آنها را به قتل برسانيم؟ حضرت در پاسخ آنها فرمود:
لا تقاتلوا الخوارج بعدي، فليس من طلب الحق فاخطاه كمن طلب الباطل فادركه.
پس از من خوارج را نكشيد، زيرا كسي كه در يافتن حق اشتباه كند و به خطا برود مانند آن كس نيست كه باطل را مي‌جويد و بدان دست مي‌يابد. [98].

رفع اشكال

ممكن است اشكال شود كه چرا حضرت مسلمانان را پس از خود از كشتن خوارج منع مي‌فرمود: اما خودش در كشتن آنها اقدام كرد. در اين مورد جوابهائي داده شده است، ولي شايسته‌ترين جوابها پاسخي است كه علامه بزرگوار «مرحوم مجلسي» در بحارالانوار پسنديده است و آن اينكه:
نظر حضرت بر اين اساس بوده است كه شما پس از مرگ من سرگرم
[صفحه 140]
جنگ و كتشار با خوارج نشويد، بلكه مي‌بايست دشمن بزرگ اسلام معاويه و عمالش را از پاي درآوريد. گروهي كه بر اساس نادرستي و باطل به حكومت رسيده‌اند. و هم‌اكنون به ناروائي و نادرستي خود ادامه مي‌دهند معاويه و ياران او هستند. جبهه‌ي اصلي مي‌بايست در برابر آنها بسيج شود و تمام اداره‌ها براي جنگ با آنان تقويت گردد. هر چند ما امروز براي حفظ امنيت و جلوگيري از جنايات و وحشيگريهاي خوارج ناچار به مداخله نظامي شديم.
اما ديگر چند تن افراد پراكنده‌ي خوارج آنچنان قدرتي نخواهند يافت و نبايستي مسلمانان اوقات خود را صرف مبارزه‌ي خسته‌كننده با آنان بنمايند، بلكه مي‌بايست با اتحاد و همبستگي به نبرد با معاويه‌ي غاصب و ستمگر ادامه دهند. چنانكه بر همين اساس امام مجتبي در پاسخ معاويه و هنگامي كه او پس از قرارداد صلح به امام عليه‌السلام گفت: از شما مي‌خواهم كه چون در اطراف كوفه افرادي از خوارج به سر مي‌برند و گاهي دست به عمليات ضد دولتي مي‌زنند جلوي آنها را بگيريد.
حضرت فرمود:
اگر قدرت مي‌داشتم و ارتش مجهزي مي‌يافتم ابتدا با تو مي‌جنگيدم زيرا خطر تو براي اسلام و مسلمانان به مراتب از خطر خوارج بيشتر است. [99] پس بنابراين اميرمومنان مي‌خواستند كه مسلمانان براي قطع ايادي معاويه و عمالش بپا خيزند و به چيزهاي جزئي و غافل‌كننده سرگرم نشوند تا وقايع خونبار ضد اسلامي تكرار نشود و جهان اسلام دستخوش طوفانهاي ستمگرانه نگردد. اين بود تحليلي از تاريخ پرماجراي خوارج و جلوه‌هاي انساني علي عليه‌السلام.
خوارج سرانجام غائله بزرگي در عالم اسلام بوجود آوردند و با تلاشهاي ضد اسلامي خود چرخهاي علم و فضيلت و عدالت و آزادي حكومت علي را در ميان انسانها متوقف ساختند.
[صفحه 141]
خوارج با عصيان خود فرصتي به دست دشمنان كينه‌توز و منافقان خيانتكار دادند يعني ميدانرا براي معاويه كه دشمن اسلام و عترت بود باز كردند. ماجراي خوارج نمايشگر بزرگترين فراز بردباري و مسالمت و دلسوزي علي عليه‌السلام با ملت است.
تاريخ پرماجراي خوارج درسي بزرگ براي جامعه‌شناسان و انسان‌شناسان جهت هشدار نسلهاي ديگر است، تا عواقب فقدان رشد عقلي را درك كنند و در تقويت عقل توده‌ي مردم و آگاهي دادن به آنها بكوشند. طغيان خوارج لزوم رواج فرهنگ و ثقافت اسلامي را با مباني صحيح علمي و عملي در جامعه‌هاي اسلامي قطعي كرد.
خوارج گرچه لكه ننگي بر دامن تاريخ اسلام بودند اما در ضمن تاريخ آنها به چهره واقعي يك زمامدار عادل و انساندوست يعني علي اميرمومنان عليه‌السلام پي مي‌بريم، و هزاران نكته‌ي ديگر از مطالعه‌ي درسهائي از نهج‌البلاغه كه مربوط به اين گروه است بر ما روشن خواهد شد.

پايان پيكار

اشاره

پيكار خونين «نهروان» به پايان رسيد، اجساد كشتگاني كه دلهائي از آتش اميد و آرزو شعله‌ور و مغزهائي منجمد و خاموش داشتند روي هم انباشته شد، سرهائي كه تا چند لحظه پيش آنقدر پرشور و مغرور بود كه در برابر منطقي رسا چون منطق اميرمومنان (ع) تسليم نشد چون گوي در گوشه و كنار ميدان غلطيد. حلقومهائي كه به فريادهاي اعتراض شديد به اميرمومنان (ع) و تكفير آن حضرت و يارانش باز بود يك دفعه ساكت و بي‌حركت گرديد و بالاخره زمين نهروان در سكوت و خاموشي فرورفت، گويا تشنه اين خونها بود تا عطش دروني خود را فروبنشاند.
منظره‌ي اندوهباري به وجود آمده بود، ولي چه كسي جز خودشان شايسته‌ي ملامت بود، مگر نه اين است كه لجاجت و سماجت و طغيان آنها چنين حادثه‌اي را به وجود آورد و دشمني آنها با حقيقت موجب سقوطشان گرديد.
[صفحه 142]
از همه محروم‌تر خفاش بود
كو عدو آفتاب فاش بود
نيست خفاشك عدو آفتاب
او عدوي خويش آمد در حجاب
قطره با قلزم چو استيزه كند
ابله است او ريش خود بر مي‌كند
گر شود بيمار دشمن با طبيب
ور كند كودك عداوت با اديب
گازري گر خشم گيرد زآفتاب
ماهي‌ئي گر خشم مي‌گيرد ز آب
در حقيقت رهزن جان خودند
راه عقل و جان خود را خود زدند

دستور بازگشت به كوفه

پس از اينكه جنگ نهروان پايان يافت اميرمومنان (ع) دستور بازگشت ارتش عراق را به كوفه صادر كرد. اما يكي از ويژگي‌هاي اين پيكار اين بود كه پيكار با بيگانه نبود بلكه با كسان و بستگان و دوستاني بود كه ديروز در كنار ياوران علي (ع) با هدف مشتركي «نبرد صفين» را به راه انداختند، ولي امروز روياروي آنها ايستاده پيكار نهروان را به وجود آورده، در نتيجه از پاي درآمدند و همين امر موجب گرديده بود كه هاله‌اي از تاثر و اندوه چهره‌هاي پيروز در جنگ را فراگرفته بود.
و اين تاثر از نظر اين بود كه چرا فرزنداني از جامعه مسلمانان آنقدر ناخلف باشند كه از اين همه اعلان خطر، احساس خطر نكنند و در برابر اين همه هشدار هشيار نگردند، تا هم تيشه به ريشه‌ي سعادت خود بزنند و هم مانعي در راه پيشرفت اسلام بوجود بياورند.
[صفحه 143]

سرانجام فريب‌خوردگان

اميرمومنان عليه‌السلام در حالي كه سربازان همراه وي بودند به كنار اجساد بي‌روح «خوارج» آمد و نگاهي عميق به آنها افكند و پرونده‌هاي سياه و ننگين آنان را در نظر درآورده با تاثر گفت:
بوسا لكم، لقد ضركم من غركم، فقيل له: من غرهم يا اميرالمومنين؟ فقال 6 الشيطان المضل و الانفس الاماره بالسوء غرتهم بالاماني، و فسحت لهم بالمعاصي، و وعدتهم الاظهار. فاقتحمت بهم النار.
ترجمه:
رنج و سختي بر شما باد، راستي كسي كه شما را فريب داد، ضرر مهم و غير قابل جبراني بر شما وارد ساخت.
يكي از آن حضرت پرسيد: چه كسي آنها را فريب داد؟ در پاسخ فرمود: شيطان گمراه‌كننده و نفسهائي كه انسانها را به بدي وامي‌دارد.
شيطان و نفس اماره به وسيله آرزوهاي نادرست و حساب نشده آنها را فريفت و راههاي عصيان را به روي آنها گشود و به آنان وعده‌ي پيروزي داد و سرانجام به آتش‌سوزان دوزخشان درافكند. [100] حضرت اميرمومنان (ع) با اين گفتار رمز سقوط و بدبختي
[صفحه 144]
«خوارج» را در پيروي از افكار شيطاني و هواهاي سركش نفساني كه خود نشانه‌ي فقدان رشد عقلي است خلاصه كرد، چه اينكه آنها اگر داراي رشد عقلي بودند به هدايت الهي و مباني صريح و روشن اسلامي توجه مي‌كردند و به نداها و نصايح رهبري دلسوز و عادل و مهربان چون حضرت علي پاسخ مثبت مي‌دادند اما جهل و لجاجت و نداشتن تشخيص صحيح موجب گرديد كه پشت پا به عوامل سعادت خود بزنند و تسليم افكار شيطاني گردند.
راستي حادثه‌ي عبرت‌آميز و تاسف‌انگيز «خوارج نهروان» خود درسي است بزرگ و هشداري است براي تمام انسانها تا عقل خود را تقويت كنند و به نويدها و آرزوهاي خام كه در هر گامي بر سر راه آنها است دل نبندند تا به سرانجام شوم و ننگين خوارج مبتلا نشوند.
[صفحه 146]

تحقيقي در علم غيب

در ضمن بحث‌هاي گذشته- چنانكه ديديم- حضرت اميرمومنان عليه‌السلام در مواردي پيشگوئي‌هائي درباره «خوارج نهروان» داشتند، يعني حضرتش در آن موارد از غيب خبر داده بودند.
به همين مناسبت، لازم به نظر مي‌رسد كه به منظور روشن شدن كيفيت «علم غيب» پيامبران خدا و ائمه هدي، اين موضوع از ديدگاه قرآن و روايات معتبر، فشرده مورد بررسي قرار بگيرد.

علم غيب از ديدگاه قرآن

اشاره

غيب يعني چيزي كه از چشم عادي پنهان است، خواه آن چيز هم اكنون تحقق يافته باشد يا بعد از اين تحقق پيدا كند، و آياتي كه در قرآن مجيد مربوط به «علم غيب» است به طور كلي بر سه دسته است.
دسته‌ي اول: آياتي است كه با تاكيد بسيار و تعبيرات مختلفي علم غيب را مخصوص خداوند جهان معرفي مي‌كند، مثلا مي‌گويد: انما الغيب لله يعني علم غيب مخصوص خداونداست. و نيز مي‌گويد: لا يعلم من في السموات و الارض الغيب الا الله يعني در آسمانها و زمين هيچكس جز خداوند «غيب نمي‌داند» و باز مي‌فرمايد: «و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها الا هو» يعني خزائن غيب منحصرا نزد خداوند است و جز او كسي به آنها دانا
[صفحه 147]
نيست تعبيراتي كه دانستن غيب را در انحصار خداوند معرفي مي‌كند در قرآن فراوان است، مثلا در موردي مي‌گويد:
لله غيب السموات و الارض يعني غيب آسمانها و زمين از آن پروردگار است.
و بالاخره بيش از شش مورد خداوند متعال را به وصف «عالم الغيب و الشهاده» يعني داننده پنهان و آشكار توصيف مي‌كند
دسته دوم: آياتي است كه مفاد آنها اين است كه پيغمبران خدا «علم غيب» ندارند، در اين آيات يا آنها خود به اين موضوع تصريح مي‌كنند يا از جرياني كه قرآن درباره‌ي آنان نقل مي‌كند اين مطلب به دست مي‌آيد مثلا حضرت نوح مي‌گويد: «و لا اقول لكم عندي خزائن الله و لا اعلم الغيب» يعني من به شما نمي‌گويم كه گنجينه‌هاي خداوند نزد من است و نيز ادعا نمي‌كنم كه «علم غيب» دارم.
پيغمبر اسلام مي‌گويد: و لو كنت اعلم الغيب لاستكثرت من الخير و ما مسني السو يعني اگر «علم غيب» مي‌داشتم خير بيشتري به دست مي‌آوردم و هرگز ناراحتي و ضرري به من نمي‌رسيد.
و نيز قل ما كنت بدعا من الرسل و ما ادري ما يفعل بي و لا بكم ان اتبع الا ما يوحي الي يعني من نخستين پيغمبر خدا نيستم و پيش از من نيز پيغمبراني به سوي مردم آمده‌اند و نمي‌دانم كه درباره‌ي من و شما چه حوادثي پيش خواهد آمد و فقط از وحي الهي متابعت مي‌كنم كه آنچه را كه به من وحي مي‌رسد مي‌دانم.
قرآن كريم ضمن داستان آمدن فرشتگان به حضور حضرت ابراهيم (ع) به منظور اينكه به او مژده بدهند كه خداوند بوي فرزندي به نام «اسحاق» مي‌خواهد عنايت فرمايد به اين نكته تصريح مي‌كنند كه «حضرت ابراهيم» آنها را نشناخت و به منظور ميهمان‌نوازي براي آنها غذا آورد و چون ديد آنها به سوي آن غذا دست دراز نمي‌كنند، احساس ترس و ناراحتي كرد
[صفحه 148]
تا اينكه آنها اعلان كردند كه ما: فرشتگان خدا مي‌باشيم و براي ابلاغ بشارت آمده‌ايم. [101].
دسته‌ي سوم: آياتي است كه دلالت دارد برخي از انسانها از «علم غيب» بهره‌اي دارند، بخشي از اين آيات مربوط به پيغمبران است و بخش ديگر آن شامل غير پيامبران نيز مي‌گردد از اين قبيل است آيه‌اي كه به اين مضمون است و ما كان الله ليطلعكم علي الغيب و لكن الله يجتبي من رسله من يشاء [102] يعني خداوند همه شما را از غيب آگاه نمي‌كند ولي براي اين موضوع هر يك از پيغمبران خود را كه بخواهد برمي‌گزيند و او را از علم غيب آگاه مي‌سازد آيه‌اي كه مي‌گويد:
عالم الغيب فلا يظهر علي غيبه احدا الا من ارتضي من رسول. [103] يعني داناي غيب خداوند است و غيب خود را جز بر پيغمبري كه او را انتخاب كند بر كسان ديگر آشكار نمي‌نمايد و نيز آيه‌اي كه مربوط به معجزات حضرت عيسي است به اين مضمون:
اني اخلق لكم من الطين كهئيه الطير فانفخ فيه فيكون طيرا باذن الله و ابري الاكمه و الابرص و اخي الموتي باذن الله و انبئكم بما تاكلون و ما تدخرون في بيوتكم ان في ذلك لايه لكم ان كنتم مومنين [104] يعني من از گل مجسمه مرغي مي‌سازم و در آن مي‌دمم و آن بامر خدا مرغي مي‌گردد، و كور مادرزاد و شخصي كه به مرض برص مبتلا مي‌باشد به امر خدا شفا مي‌دهم و مردگان را به خواست خداوند زنده مي‌گردانم و به شما خبر مي‌دهم كه در خانه‌هاي خود چه مي‌خوريد و چه ذخيره مي‌كنيد، اين موضوعات نشانه‌ي حقانيت من است اگر اهل ايمان باشيد.
و از اين قبيل است آيه‌اي كه خطاب به پيغمبر اسلام است و مي‌گويد «ذلك من انباء الغيب نوحيه اليك. [105] يعني شرح جريان يوسف (ع) از اخبار
[صفحه 149]
غيب بود كه ما به تو وحي كرديم. از اين دسته است آياتي كه مرتبه‌اي از «علم غيب» را براي همه متقين تثبيت مي‌كند و در وصف آنها مي‌گويد: «الذين يومنون بالغيب» [106] يعني افراد با تقوي ايمان به غيب دارند كه منظور از غيب در اين مورد بهشت و دوزخ و صراط و ميزان و برزخ است كه از ديدگاه اين جهان پنهان است و اين نكته نيز روشن است كه ايمان بعد از علم است و تا انسان نسبت به موضوعي علم پيدا نكند ايمان نمي‌آورد بنابراين افرادي كه به غيب ايمان دارند علم به آن نيز دارند.

روش نتيجه‌گيري از قرآن

اين اشتباه است كه ما در فهم معاني قرآن فقط به بعضي از آيات مربوط به يك موضوع توجه كنيم و آيات ديگري را كه با همين موضوع ارتباط دارد ناديده بگيريم. و حال آنكه يكي از امتيازات روشن قرآن همانطور كه حضرت اميرمومنان (ع) مي‌فرمايد آنست كه يشهد بعضه علي بعض [107] «يعني برخي از آيات آن روشنگر آيات ديگر است» بنابراين لازم است در هر موضوع با توجه به اين نكته‌ي مهم آيات را بررسي نمائيم.
درباره علم غيب نيز اگر ما بخواهيم فقط به آيات دسته اول توجه كنيم قهرا دو دسته ديگر را ناديده گرفته‌ايم و اين روش ابدا صحيح نيست. از اينرو با توجه به معاني سه دسته آيات كه ذكر كرديم بايد ميان اين آيات اين طور جمع كنيم كه: علم غيب بدو نوع تقسيم مي‌شود:
1- علم غيب ذاتي و اصلي كه مخصوص خداوند است و به جز او هيچ كس ذاتا علم غيب ندارد.
2- علم غيب كسبي يعني علم غيبي كه از طرف خداوند مستقيما داده نشده است اينگونه علم غيب را بشر هم مي‌تواند داشته باشد با اين بيان معناي هر سه
[صفحه 150]
دسته از آيات روشن مي‌گردد زيرا دسته اول مربوط به علم غيب ذاتي است و دسته دوم و سوم به علم غيب كسبي مربوط مي‌شود، آن آيات كه مي‌گويد علم غيب مخصوص خدا است و يا پيامبران مي‌گويند ما آگاه به غيب نيستيم منظور از آنها اين است كه علم غيب اصلي مخصوص خداوند است.
و معناي آن آيات كه مي‌گويند: خداوند هر كه را بخواهد از غيب آگاه مي‌كند و يا پيامبران يا احيانا غير پيغمبران نيز ادعاي علم غيب مي‌كنند اين است كه: پس از اخبار خدا ديگران نيز از غيب آگاه مي‌شوند و مي‌توانند از غيب خبر بدهند نتيجه اينكه علم غيب ذاتا مخصوص خداوند است و اما علم غيب كسبي را برخي از انسانهاي پاك نظير پيامبران و امامان پس از اخبار خداوند مي‌دانند.
البته اين نوع علم غيب مراتبي دارد كه هر انسان پسنديده‌ي خداوند مرتبه و درجه‌اي از آن را طبق شايستگي و صلاحيت خودش دارا مي‌باشد.

علم غيب از ديدگاه روايات

از بررسي روايات معتبر اسلامي نيز همان مطلبي كه آيات به آن دلالت دارند به دست مي‌آيد يعني پيامبر و ائمه هدي علم غيب ذاتي ندارند و علم غيب آنها كسبي و از ناحيه خداوند است. در مجمع‌البيان در تفسير آيه‌ي «لله غيب السموات و الارض» [108] يعني علم غيب آسمانها و زمين مخصوص خداوند است مي‌گويد: بعضي از افراد به گروه شيعه تهمت زده و گفته‌اند با اينكه اين آيه دلالت دارد كه علم غيب در انحصار خداوند است شيعه مي‌گويد: امامان (ع) علم غيب مي‌دانند و حال آنكه ما كسي را از شيعه سراغ نداريم كه داشتن علم غيب را براي غير خدا ممكن بداند، زيرا دانستن غيب مخصوص كسي است كه ذاتا همه معلومات را بداند و كسي كه داراي اين وصف است منحصرا خدا است و هيچكس در اين وصف با آن ذات مقدس شركت ندارد و هر كس كه معتقد باشد كه غير خدا با خداوند در اين صفت شركت دارد از ملت اسلام خارج است.
[صفحه 151]
و اما آنچه از اميرمومنان (ع) خاصه و عامه نقل نموده‌اند كه از مغيبات خبر داده مانند اينكه از صاحب زنج خبر داده و فرموده.
كاني به و قد سار بالجيش الذي لا يكون له غبار و لا لجب و لا قعقعه لجم و لا حمحمه خيل يثيرون الارض باقدامهم كانها اقدام النعام. [109].
اي احنف: مانند آنست كه من او را (رئيس زنگيان را) مي‌بينم در حالتي كه با لشگري خروج مي‌كند كه گرد و غبار و غوغا و هياهو و صداي لجام و آواز اسبها ندارند، به قدمهاي خود زمين را مي‌كوبند قدمهاشان مانند قدمهاي شترمرغان است.
او «رئيس زنگيان» از اهل ري بود و خود را علوي مي‌دانست و مدعي بود كه پدرش محمد بن احمد بن عيسي بن زيد بن علي بن الحسين بن علي بن ابي‌طالب است. ولي در نسب او طعن زده و علماي انساب متفقند كه او علي بن محمد بن عبدالرحيم است و جد مادرش محمد بن حكيم اسدي با زيد بن علي بن الحسين بر هشام بن عبدالملك خروج كرد و پس از كشته شدن زيد به قريه‌اي به نام «ورزنين» فرار كرد و در اين قريه علي بن محمد رئيس زنگيان به دنيا آمد. سپس به عراق رفت و كنيزي خريداري كرد كه از او محمد پدر علي متولد گرديد. خلاصه در سال 255 آهنگ بصره نمود و غلامان زنگي را كه كاركنان اهل بصره بودند به ياري خود دعوت نمود و آنها خواجه‌هاي خود را كشته و انواع فتنه و فساد بر اهل بصره وارد ساختند.
و از فرمانروائي «مروان بن حكم» خبر داده:
اما ان له امره كلعقه الكلب انفه و هو ابو الاكبش الاربعه و ستلقي الامه منه و من ولده يوما احمر. [110] يعني آگاه باشيد كه او را امارت و حكومتي خواهد بود بسيار كوتاه چون ليسيدن سگ بيني خود را و او پدر چهار رئيس است و زود است كه مردم از مروان
[صفحه 152]
و فرزندانش روز سرخ را دريابند.
و آنچه از ائمه هدي در مورد اخبار از غيب نقل شده مثل آنچه حضرت صادق (ع) به عبدالله بن حسن در حضور جمعي از علويين و عباسيين كه اجتماع كرده بودند تا با فرزند وي محمد بيعت كنند فرمود قسم به خدا خلافت به تو و فرزندانت نخواهد رسيد ولي خلافت نصيب آنهاست و اشاره كرد به عباسيين و فرزندان تو مقتول خواهند شد. از آن پس حضرت از جا برخواست در حالي كه بر بازوي عبدالعزيز بن عمران تكيه داده بود و رو به وي كرد و فرمود آيا صاحب عباي زرد (منظور وي ابوجعفر دوانيقي بود) را نديدي؟ گفت چرا فرمود قسم به خدا او محمد فرزند عبدالله را خواهد كشت.
عاقبت امر همانطور كه آن حضرت فرمود گرديد.
و نيز مانند گفتار حضرت رضا (ع) كه فرمود «بورك قبر بطوس و قبران ببغداد» حضار سوال كردند يكي از اين قبور (كه قبر موسي بن جعفر است) مي‌شناسيم ديگر كدام است؟ فرمود در آينده خواهيد شناخت، سپس دو انگشتش را به هم نزديك كرد و فرمود قبر من و هارون اين چنين است.
و همچنين گفتار حضرت رضا (ع) به علي بن احمد وشاء در هنگامي كه از كوفه به مرو مي‌آمد: همراه تو حله‌اي در ميان بقچه است كه دخترت به تو داد و گفت اين را بفروش و از قيمت آن براي من فيروزه بخر، و امثال اين روايات، همه از پيغمبر اكرم (ص) اقتباس شده است و خداوند آن حضرت را از اين امور آگاه كرده است.
بنابراين كساني كه به ما نسبت بدهند كه ما معتقديم كه ائمه (ع) غيب مي‌دانسته‌اند، نسبت ناروائي به ما داده‌اند كه ما هرگز به اين نسبت راضي نيستيم. [111].
علامه اميني چه مي‌گويد؟
محقق فقيد اميني كه:
جاويد جنان جاي بادش جا در كنف خداي بادش
[صفحه 153]
در كتاب گرانمايه «الغدير مي‌گويد: برخي از دانشمندان تسنن [112] به شيعيان اين نسبت را داده‌اند كه آنان معتقدند كه امامانشان «غيب» مي‌دانند و بر اساس اين نسبت شيعيان را مورد توبيخ قرار داده‌اند. مرحوم علامه اميني در پاسخ به اين اتهام و روشن ساختن اعتقاد شيعه در ضمن بررسي آيات قرآن و روايات معتبر همان مطلبي را كه ما قبلا خاطرنشان ساختيم بيان مي‌كند و مي‌گويد علم غيب ذاتا و اصالتا مخصوص خداوند است و هر كس را كه او بخواهد از «غيب» آگاه مي‌سازد و هر كه را خداوند از غيب آگاه كند علم غيب او كسبي خواهد بود سپس ايشان براي اينكه اهل تسنن آگاهي بيشتري از موازين اعتقادي شيعه پيدا كنند اين حديث را از امالي شيخ مفيد نقل مي‌كند: شخصي به نام يحيي از حضرت موسي ابن جعفر (ع) سوال كرد كه برخي از مردم گمان مي‌كنند كه شما علم غيب مي‌دانيد؟
حضرتش از شنيدن اين سخن برآشفت و از روي تعجب فرمودند سبحان الله سپس گفتند دست بر سر من بگذار قسم بخدا موهاي بدن من از شنيدن اين كلام راست شد اين چه نسبتي است كه به ما مي‌دهند، اينچنين نيست كه گمان كرده‌اند ما آنچه داريم و مي‌دانيم از پيغمبر (ص) به ارث برده‌ايم و به پيغمبر هم از خدا رسيده است. [113] سپس علامه اميني مي‌گويد تعجب است كه آقايان اهل تسنن ما را براي اعتقاد به چنين علمي كه ما براي امامان قائليم و هيچگونه اشكالي ندارد سرزنش مي‌كنند در صورتي كه آنها در برخي از كتابهاي خود براي بعضي از عباد و زهاد خودشان بالاتر از آنچه ما براي امامان قائليم گفته‌اند چنانكه نوشته‌اند. حذيفه يماني گفت اني اعلم ما كان و ما يكون الي يوم القيامه» من آگاهم به آنچه بوده و آنچه تا قيامت خواهد شد.
[صفحه 154]
يا مي‌گويند در جلوي چشم برخي از زهاد لوح محفوظ بود كه هر چه را مي‌خواست بداند به آن لوح نگاه مي‌كرد و آگاه مي‌شد.
شگفت اين است كه اينگونه نسبتهاي بزرگ را به اين افراد مي‌دهند و اشكالي هم در آن نمي‌بينند، اما نسبت «علم غيب» را به آن ترتيبي كه ما گفتيم به ائمه مورد اشكال و توبيخ قرار مي‌دهند.
سپس حضرت طريقه‌ي آگاهي از غيب را به اين صورت بيان فرمودند كه اسرار غيبي را خداوند به جبرئيل و جبرئيل به حضرت محمد (ص) و حضرت محمد به هر كس كه خواسته است (منظور خودت اميرمومنان است) اعلام داشته.
خبر چهارم باب مذكور نيز كه ركود وثوق است به اين مضمون است كه عمار ساباطي مي‌گويد: از حضرت صادق عليه‌السلام پرسيدم كه امام غيب مي‌داند؟ فرمودند نمي‌داند، اما هرگاه بخواهد از غيب آگاه شود خداوند او را بدان چيز آگاه مي‌سازد. [114].

احاطه امامان به غيب

براي اينكه به مقدار احاطه امامان عليهم‌السلام باسرار غيبي آگاه شويم بهتر است به گفتار خودشان در اين زمينه توجه كنيم:
در اصول كافي بابي تحت اين عنوان منعقد است كه امامان به آنچه تحقق يافته است و به آنچه در آينده تحقق پيدا خواهد كرد دانا مي‌باشند و هيچ چيزي بر آنها پوشيده نيست.
خبر چهارم اين باب كه از لحاظ سند كاملا صحيح است به اين مضمون است كه ضريس مي‌گويد: حضرت باقر (ع) در حالي كه گروهي از اصحابش در حضور وي بودند فرمودند: در شگفتم از گروهي كه ما را دوست مي‌دارند و پيشواي خود مي‌دانند و معقتدند كه همانطور كه پيروي از رسول اكرم (ص) لازم است
[صفحه 155]
پيروي از ما نيز واجب است: با اين وصف اين افراد در نتيجه نارسائي فكر، براهين خود را نقض مي‌كنند حقوق رهبري ما را كوچك مي‌شمرند و افرادي را كه سر تا پا تسليم اوامر ما گرديده و ما را درست شناخته‌اند مورد سرزنش و عيب‌جوئي قرار مي‌دهند آيا ممكن است كه خداوند پيروي از اوامر رهبران شايسته را بر ملتي واجب كند و سپس خبرهاي غيبي و اسرار آسمانها و زمين را از او پوشيده بدارد و راه آگاهي يافتن به علومي را كه قوام و نظام دين به آنها بستگي دارد بر آنان به بندد.
سپس حمران كه در جمع ياران آن حضرت بود به عرض رسانيد كه شما مي‌دانيد عاقبت قيام علي (ع) و دو فرزندش حسن و حسين براي دست يافتن به رهبري و حفظ قوانين اسلام به كجا كشيد؟ و چگونه نهضت آنان ناتمام ماند و به شهادت رسيدند و جباران و ستمكاران بر آنان پيروز شدند؟
حضرتش فرمود: اي حمران نه چنين است كه گمان كردي بلكه آنان بر اساس علم و آگاهي و اختيار خود چنين پيش‌آمدهائي را از خداي بزرگ پذيرفتند و چون به دلخواه پذيرفتند خداي قضا و قدر (يعني شكست ظاهري امامان بر اثر نافرماني ملت) خويش را بر آنان جاري ساخت و آگاهي آنان از پيش‌آمدها و سرنوشت آينده‌ي آنها به وسيله پيامبر صورت گرفت پس با آگاهي قبلي از وقايع آينده‌ي علي و فرزندانش قيام كردند و هر يك از امامان كه نهضت نكرد با علم و آگاهي دست به نهضت نزد. اي حمران چنانچه امامان در آن حال كه طاغوتهاي زمان و ستمگران مقدمات پيروزي را فراهم مي‌كردند و آن پيش‌آمدها آغاز مي‌شد از خداوند مي‌خواستند كه سختي‌ها و مصائب را از آنان برطرف كند، قدرت و سلطنت را از ستمگران بگيرد، خداوند تقاضاي آنان را به زودي اجابت مي‌فرمود ولي آنان چنين امري را از خدا نخواستند، اي حمران كشته شدن و سختي ديدن و رنج كشيدن آنان از ستمگران به خاطر گناه و نافرماني نبود، بلكه شهادت و رنج براي نجات خلق، خود موجب عزت و شايستگي آنها در پيشگاه خداوند است.
اي حمران مراقب باش مبادا نارسائي‌هاي فكري بعضي از افراد در
[صفحه 156]
شناخت امام تو را از دست يافتن به حقيقت و توجه به رهبران واقعي بازدارد. [115].
از اين روايت به طوري كه مي‌بينيد اين نكته به دست مي‌آيد كه امامان به اسرار آسمانها و زمين و سرنوشت خويش كاملا آگاه بودند.

رشد عقلي

اشاره

از بحث‌هاي گذشته اين نكته روشن گرديد كه مهمترين علت قيام «خوارج» عليه حكومت عادلانه‌ي علي (ع) كوته‌فكري و عدم رشد عقلي آنها بود و اين درد بزرگ در هر عصر و زمان كه گريبان‌گير انسانها بشود جامعه را از تكامل حقيقي بازمي‌دارد. مخصوصا مانع تحقق هدفهاي مترقيانه‌ي اسلام مي‌گردد.
و لذا دين اسلام براي آگاهي و پرورش عقلي مردم اهميت فراواني قائل گرديده و در اين راه گامهاي برجسته‌اي برداشته است كه اين قسمت از بحث اين موضوع را كاملا روشن خواهد كرد و چون موضوع رشد عقلي و تفاوتي كه افراد از اين لحاظ دارند موضوع مهمي است، شايسته است كه بحث همه جانبه‌اي نسبت به آن انجام بشود و از اين جهات مورد بحث قرار بگيرد:
1- از نظر روانشناسي
2- از ديدگاه قرآن
3- از نظر احاديث
4- از لحاظ اجتماعي.

از نظر روانشناسي

روانشناسان بر اساس اين واقعيت كه افراد بشر از لحاظ هوش و انديشه ذاتا يكسان نيستند و در نسبتها و درجات مختلفي قرار دارند طرحي را ارائه كرده‌اند كه به موجب آن محصلين در محيط آموزش تحت آزمايش قرار گرفته و از لحاظ درجات هوش دسته‌بندي مي‌شوند تا مربيان برحسب ميزان هوش و عقل آنان در راه
[صفحه 157]
تعليم و تربيت آنها بكوشند و در كتابهاي روانشناسي دو نوع سن براي افراد تعيين شده است:
1- سن تقويمي
2- سن عقلي
سن تقويمي بر اساس سن و سال واقعي اشخاص كه چند سال از عمر «حسن» مثلا گذشته است و پس از تولد يك فرد هر ماه 12 ماه يك «واحد» از سن آن فرد را تشكيل مي‌دهد.
و سن عقلي يا «سن هوش» با درجات درك هوش «حسن» ارتباط دارد و ميزان هوش او را تعيين مي‌كند و اين سن هميشه و در تمام افراد با سن تقويمي (عمر) مطابق نيست به اين معنا كه «حسن» پانزده ساله ممكن است «سن عقلي» پانزده ساله يا بيشتر و يا كمتر از آن داشته باشد كه پس از سنجش و نسبت ديگري با اين عناوين مشخص مي‌شود:
معمولي و متوسط سن زماني برابر با سن هوش
بالاتر از متوسط سن زماني كمتر از سن هوش
پائين‌تر از متوسط سن زماني بيشتر از سن هوش
بهرهوشي
براي به دست آوردن «نسبت» يا «بهرهوشي» سن عقلي را بر سن تقويمي تقسيم كرده سپس براي تبديل نتيجه به عدد صحيح، خارج قسمت را در صد ضرب مي‌كنند به اين ترتيب:
بهرهوشي مساوي است با 100 ضربدر سن عقلي
سن تقويمي
مثلا اگر حسن ده سال داشته باشد و سن عقلي او هم ده باشد نسبت يا بهرهوشي او 100 خواهد بود كه متوسط است.
متوسط 100 مساوي است با 100 ضربدر ده دهم
[صفحه 158]
و اما اگر سن هوشي او 12 باشد در اين صورت «بهرهوشي» او برتر از متوسط خواهد بود
برتر از متوسط 120 مساوي است با 100 ضربدر دوازده دهم
و اگر سن هوشي او كمتر از سن تقويمي او باشد در اين صورت «بهرهوشي» او پائين‌تر از متوسط خواهد بود.
پائين‌تر از متوسط 80 مساوي است با 100 ضربدر هشت دهم
پخش هوش
بايد دانست كه تنها تعيين سن عقلي يك فرد با سن تقويمي او مفيد و كافي نيست بلكه بايد بستگي موجود ميان «نسبت هوشي» يك فرد با نسبت هوشي افراد يك گروه بزرگ مقايسه گردد از اين رو روانشناسان خارج قسمتهاي هوشي را طبقه‌بندي مي‌كنند و هر هر صد نفر افراد را نسبت به بهرهوشي آنان با نامهاي معين نمودار مي‌سازند [116] كه اين موضوع را در جدول زير مطالعه مي‌كنيد:
جدول تعيين گروه در هر صد نفر
گروه بهرهوشي صدي چند در هر طبقه
نابغه 140 و بالاتر130 تا 139
بسيار عالي 120 تا 8- 129
عالي يا برتر از متوسط 110 تا 16- 119
متوسط 100 تا 109
90 تا 99
[صفحه 159]
متوسط كندهوش پائين‌تر از متوسط 80 تا 89
كندهوش 70 تا 79
ناقص عقل يا كوته خرد 60 تا 69
و پائين‌تر از آن 1

از ديدگاه قرآن

در قرآن مجيد بيش از 50 مورد از عقل و مشتقات آن نام برده شده و در 16 مورد از اولواالالباب و در دو مورد از اولواالنهي كه صاحبان خرد مي‌باشند تكريم به عمل آمده است و در 16 مورد از تفكر و انديشه تمجيد شده است به اين ترتيب پيروان قرآن مكرارا به تعقل و انديشه دعوت شده‌اند.
قرآن در تشريح و توصيف حقايق جهان آفرينش خردمندان و انديشمندان را گواه مي‌گيرد و همواره روي سخن با آنها دارد و اين آئين‌نامه الهي همانقدر كه به تربيت اخلاقي و عملي مردم اهتمام دارد بيش از آن اندازه به تربيت فكري و رشد عقلي جامعه عنايت به خرج مي‌دهد. و اصولا از نظر اسلام انگيزه بعثت پيامبران، شكوفان ساختن استعدادهاي بشري و ايجاد ارتقاء عقلي جامعه است چنانكه حضرت اميرمومنان در مورد حكومت و فلسفه بعثت انبياء عليهم‌السلام مي‌فرمايد: و يثيروا لهم دفائن العقول. [117] يعني پيامبران به اين منظور برانگيخته شدند تا بذرهاي عقل و استعداد بشر را شكوفا سازند.
بدون ترديد نخستين گام ترقي و اعتلاي انسانيت رشد عقلي است كه نتيجتا رشد اجتماعي و اقتصادي و عملي را هم به دنبال خواهد داشت.
پيامبران بزرگ الهي كه نقش اصلاح و سازندگي همه جانبه‌ي اجتماع را به عهده گرفته‌اند، در مرحله اول به بالا بردن سطح فكر و تعقل مردم و آگاهي بخشيدن به آنها مي‌پردازند.
[صفحه 160]
و به عكس دشمنان انسانيت كه نقش استعمار و استثمار جوامع را ايفا مي‌كنند براي رسيدن به مقاصد غير انساني خود نخست چراغ عقل و انديشه‌ي جامعه را خاموش و تخدير مي‌كنند. قرآن مجيد اين حقيقت را در ضمن جريان داستان «فرعون» كه طبق اصطلاح قرآن «استضعاف» كننده‌ي بني‌اسرائيل بود و واژه استضعاف برحسب معني گسترده خود شامل استعمار و استثمار و استبعاد مي‌گردد، با عبارت زيبا بازگو مي‌كند فاستخف قومه فاطاعوه [118] يعني فرعون به منظور رام و مطيع ساختن بني‌اسرائيل در ابتدا تجهيزات فكري آنها را سبك كرد يعني عقل و فكر آنان را تخدير نمود [119].
اين نكته نيز روشن است كه هرگاه كابوس «جهل و فقدان رشد فكري» بر جامعه‌اي سايه افكند قهرا ذلت و بردگي نخستين فرآورده‌ي آن خواهد بود كه به دنبال آن تمام منابع مالي و ارزشهاي انساني آن جامعه بيغما خواهد رفت.
بدترين جنبندگان
قرآن شديدترين توبيخ خود را متوجه گروهي مي‌سازد كه بر عقلهاي خود سرپوش نهاده و آن را به كار نمي‌گيرند، چنانكه در سوره انفال چنين تلاوت مي‌كنيم: ان شر الدواب عندالله الصم البكم الذين لا يعقلون [120] يعني: بدترين جنبندگان در پيشگاه خداوند گروهي هستند كه از بازگو كردن حقايق لب فروبسته و بشنيدن آن گوش نمي‌دهند و عقل خود را به كار نمي‌اندازند.
تحصيل رشد عقلي
به اين نكته هم بايد توجه داشت كه «جوينده يابنده است» و يافتني‌ها را بايد از راه صحيح دنبال كرد، تا به دست آورد. روي هين جهت براي رسيدن به رشد عقلي و تكامل انديشه نيز مقدماتي لازم است و يكي از مزاياي روشن قرآن اين
[صفحه 161]
كتاب بزرگ آسماني اين است كه راهگشاي اين مقدمات است و به منظور تربيت فكري و ارتقاء عقل و انديشه‌ي انسانها آنان را در ضمن صدها آيه به دقت و تفكر در حوادث و وقايع زندگي و پديده‌هاي آفرينش دعوت مي‌كند تا از اين راه به رشد فكري و ارتقاء عقلي برسند.
يك آيه و هشت علم
براي نمونه اين آيه كه يكي از آيات اين كتاب مقدس است مردم را به فراگرفتن 8 علم در راه آشنائي با پديده‌هاي گوناگون خلقت ترغيب مي‌نمايد:
ان في خلق السموات و الارض و اختلاف الليل و النهار و الفلك التي تجري في البحر بما ينفع الناس و ما انزل الله من السماء من ماء فاحيا به الارض بعد موتها و بث فيها من كل دابه و تصريف الرياح و السحاب المسخر بين السماء و الارض لايات لقوم يعقلون. [121].
نخستين علم مورد توجه قرآن علم مربوط به «اجرام كيهاني» است كه در سايه‌ي آن به رازهاي شگرفي از عالم آفرينش پي مي‌بريم مخصوصا به عظمت و وسعت عالم خلقت واقف مي‌گرديم.
امروز بر اثر توسعه‌ي اين علم دانشمندان به مقدار وزن و حجم و درجات نور ستارگان پي برده و با فورمولهاي دقيق و متدهاي علمي پرده از روي اسرار آنها برداشته‌اند. به منظور اطلاع از آخرين نظريه‌هاي علمي در مورد ستارگان استاد اخيرا كتابي را به رشته‌ي تاليف درآورده‌اند كه در همين نزديكي‌ها با توفيق خداوند در دسترس قرار خواهد گرفت ولي در اينجا به مناسبت آشنائي مختصري با رازهاي اجرام آسماني، قسمتي، از مطالب آن كتاب را كه مربوط به مقدار جرم و حجم سيارات [122] منظومه‌ي خورشيدي و جرم و حجم و نور برخي از ستارگان [123] مي‌باشد از نظر
[صفحه 162]
خوانندگان محترم مي‌گذرانيم.
تذكر اين نكته نيز لازم به نظر مي‌رسد كه چون به دست آوردن مقدار جرم و حجم [124] و نور اين اجرام آسماني بر اساس موازين علمي و روابط دقيق فني صورت گرفته است كاملا قابل اعتماد و اطمينان است.
مثلا براي به دست آوردن جرم يك ستاره از سه رابطه‌ي زير استفاده نموده‌اند:
1- رابطه‌ي جرم با سرعت سير يك ستاره.
2- رابطه‌ي ميزان درخشندگي با جر آن.
3- رابطه‌ي جرم با حجم.
توضيح: اين روابط و روابط و موازين ديگر به كتابي كه به آن اشاره شد موكول مي‌گردد و در اينجا فقط به منظور پي بردن به قسمتي از اسرار شگرف آفرينش فهرستي از نتائج يكي از مباحث آن كتاب را خاطرنشان مي‌سازيم:
سيارات منظومه شمسي، حجم نسبت به كره زمين، جرم نسبت به كره زمين
عطارد، 5، يك شانزدهم
زهره، 82،97
مريخ، يك هفتم، 1
مشتري، 320،1300
زحل، 95،750
اورانوس، 15، 63
نبتون، 17، 60
پلوتون، نامعلوم، 9
[صفحه 163]
نسبتهائي كه اين سيارات از لحاظ حجم و جرم نسبت به كره‌ي زمين دارند از اين قرار است كه مذكور گرديد.
و اما حجم خود كره‌ي زمين از اين قرار است:
0 1083320000000 يكهزار و هشتاد و سه ميليارد و سيصد و بيست مليون) كيلومتر مكعب.
و وزن كره‌ي زمين 5955000000000000000000 پنجهزار و نهصد و پنجاه و پنج ميليارد ميليارد تن. [125].
و بالاخره حجم خورشيد 1391000 (يك مليون و سيصد و نود و يك هزار) برابر حجم زمين و جرم آن 330000 (سيصد و سي هزار) برابر جرم زمين است. [126].
به اين نكته نيز توجه داشته باشيد كه در منظومه‌ي شمسي ما تعداد 32 قمر تاكنون كشف گرديده كه وزن و حجم و خصوصيات ديگر آنها نيز كاملا به دست آمده است براي مطالعه‌ي اين موضوع به كتاب جهان‌آفرين كه از تاليفات استاد است مراجعه كنيد.
ستارگان در ترازوي علم
دانشمندان پس از اينكه وزن و حجم اعضاء خاندان منظومه‌ي شمسي را به دست آوردند به منظور پي بردن به مقدار وزن و حجم ستارگان دست به كار فعاليتهاي علمي گرديدند و البته در اين مرحله كار بسيار دشوارتر بود زيرا سر و كارشان با اجرامي بود كه چندين «سال نوري» با زمين فاصله داشتند ولي در سايه‌ي فعاليتهاي مداوم و تلاشهاي پي‌گير بر تمام مشكلات فائق آمدند و در نتيجه توانستند وزن و حجم ستارگان معروف را به دست بياورند.
و دانشمندان فن هيات و ستاره‌شناسي در ضمن كشف معماي وزن و
[صفحه 164]
حجم ستارگان به اين نكته پي بردند كه وزن و حجم آنها به اندازه‌اي زياد است كه ناگزير «كره زمين» را كه به عنوان واحد و مقياس براي سنجش جرم و حجم اعضاء منظومه‌ي شمسي انتخاب كرده بودند بايد كنار بگذارند و جسم بزرگتري را به عنوان مقياس انتخاب كنند زيرا كره‌ي زمين نسبت به ستارگان آنقدر كوچك و ناچيز است كه نمي‌تواند مقياس گويائي براي شناخت جرم و حجم ستارگان گردد و لذا «خورشيد» را كه چندين هزار برابر زمين است براي اين منظور انتخاب نمودند.
در اين دو جدول طبق همين مقياس جرم و حجم تعدادي از ستارگان را مطالعه بفرمائيد.
نام ستاره جرم نسبت به خورشيد
عيوق 4 برابر خورشيد
شعراي يماني 5/ 2 برابر خورشيد
نام ستاره حجم نسبت خورشيد
سماك رامح 80 برابر خورشيد
اركتوروس 8000 برابر خورشيد
بتلژور 22000000 برابر خورشيد
آنتارس 22000000 برابر خورشيد
كهكشان ما (كهكشاني كه منظومه‌ي شمسي ما از اعضاء آن به شمار مي‌رود 200 ميليارد برابر خورشيد [127] تا كهكشانهائي كه هزاران ميليارد برابر خورشيد ماجرم دارند.
درجات نورستارگان
دانشمندان در ضمن تحقيق در ميزان درخشندگي ستارگان به اين موضوع
[صفحه 165]
نيز پي برده‌اند كه آنها به اندازه‌اي قدرت درخشندگي دارند كه با مقياسهاي معمولي روي زمين از قبيل «شمع» كيلووات نمي‌توان آن را معرفي كرد لذا «خورشيد» را به عنوان يك مقياس براي اين منظور انتخاب نموده و ميزان درخشندگي آنها را با آن مي‌سنجند طبق اين مقياس نام چند ستاره‌ي معروف را از نظر شما مي‌گذرانيم.
نام ستاره نسبت به خورشيد
شعراي شامي 7 برابر نور خورشيد
شعراي يماني 40 برابر نور خورشيد
عيوق 100 برابر نور خورشيد
ستارگان ثريا 1000 برابر نور خورشيد
جدي 2000 برابر نور خورشيد
سماك رامح 8000 برابر نور خورشيد
سهيل 90000 برابر نور خورشيد
و بالاخره امروز ستارگان بسياري كه نور آنها به يك ميليون و چند ميليون برابر نور خورشيد است كشف گرديده است مثلا نور «ستارگان غول پيكر آبي رنگ» هر يك 100 ميليون برابر نور خورشيد مي‌باشد. [128].
دومين علمي كه مورد نظر قرآن است علم به ساختمان و اسرار «زمين» است «زمين» از لحاظ عوامل و اسباب «حيات» از قبيل هوا، آب، نور، حرارت، معادن، محصول و ماكول 0000 و از لحاظ حركات وضعي و انتقالي منظم و غير آن داراي شگفتيهاي فراواني است كه بايد توضيح كامل آن را در كتابهاي مخصوص به اين موضوع مطالعه كرد.
[صفحه 166]
سومين علم: علم به اوقات مختلف شب و روز و توجه به اين نكته كه اين تفاوت منظمو دقيق شب و روز در ظرف سال چگونه پديد مي‌آيد و اين نظام كه طي ميلياردها سال بر زمين حكومت مي‌كند قطعا نمونه‌اي از شاهكار قدرت و حكمت جهان‌آفرين است.
چهارم: علم به كيفيت تشكيل و تاسيس درياها و اقيانوسها و سير كشتيها بر سطح آن و منافعي كه از اين راه عايد بشريت مي‌گردد اين موضوع نيز حقا موضوع جالبي است.
پنجم: علم به كيفيت ريزش باران و خاصيت حياتبخش آب در زندگي بشر و چگونه اين مايه‌ي حيات با تدبير حكيمانه‌اي به اين وسيله در سطح زمين توزيع مي‌شود.
ششم: پي بردن به آفرينش انواع جانوران و اسرار زندگي آنها كه شرح هر قسمتي از آن احتياج به تاليف كتاب مستقلي دارد.
هفتم: علم به چگونگي وزش بادها و ارزش آن در تعديل هوا و ساير نيازمنديهاي طبيعي موجودات زنده.
هشتم: علم به چگونگي تكون ابرها و حركت آنها در فضا و ساير عوامل جوي.
علوم نامبرده رابطه‌اي مستقيم در رشد عقلي و بروز استعدادهاي نهفته‌ي انسانها دارد و ضمنا يكي از نتايج مهم آن معرفت و آشنائي با مبدا دانا و تواناي اين جهان است.
و نيز روشن است كه بهره‌برداري از اين موجودات در صورتي سعادت همه جانبه‌ي انسانها را تامين مي‌كند كه بر اساس آشنائي با خداوند و ايمان به او باشد.

رشد عقلي از نظر احاديث

درباره‌ي لزوم تحصيل رشد عقلي احاديث پر ارج فراواني از ناحيه‌ي پيشوايان بزرگ اسلام رسيده است و مخصوصا «نهج‌البلاغه» در بيش از 93 مورد از خرد و
[صفحه 167]
خردمندان تمجيد و تجليل نموده است و محدثين بزرگ شيعه نظر به اهميت اين موضوع در كتابهاي گرانمايه‌ي حديث مانند «بحارالانوار» و «اصول كافي» و «وافي» فصل اول اين كتابها با به بحث در عقل و خرد اختصاص داده‌اند و به طور كلي مي‌توان اين احاديث را به دو دسته تقسيم كرد:
دسته اول در اهميت عقل و انديشه.
دسته دوم در بيان علائم و نشانه‌هاي عقل.
ما براي نمونه از هر يك از اين دو گروه احاديثي را خاطرنشان مي‌كنيم:
1- فيلسوف و متفكر ژرف‌انديش اسلام «صدرالمتالهين» شيرازي در شرح اصول كافي پيرامون عقل حديثي را از پيامبر (ص) بدين صورت گزارش مي‌دهد كه پيامبر اكرم به حضرت علي (ع) فرمودند: هرگاه مردم براي تقرب به خداوند به اعمال نيك توجه كنند، تو به وسيله توجه به عقل به خداوند متعال تقرب پيدا كن. [129].
2- و نيز آن بزرگوار فرمودند: «خداوند نعمتي بالاتر از عقل ميان بندگان خود تقسيم نكرده است. [130].
3- حضرت امير فرمود: بهترين سرمايه‌ها عقل است.
4- باز حضرت رسول فرمود: خواب خردمند از شب زنده‌نداري جاهل و سكون و سكوت عاقل از تلاش و فعاليت جاهل بهتر است. [131].
بالاترين عبادت
حضرت صادق (ع) به هشام به حكم فرمودند:
[صفحه 168]
خداوند به چيزي كه بالاتر از تعقل و انديشه‌ي صحيح باشد مورد عبادت قرار نگرفته است. [132].
از نظر اسلام بهترين مقياس براي سنجش شخصيت يك انسان نحوه‌ي تعقل و انديشه‌ي اوست نه اعمال و حركات چشمگير وي.
چه بسا نمازهاي فراوان و روزه‌هاي بي‌تاب‌كننده‌ي پي در پي و رنج‌هاي بسيار در راه انجام مراسم حج و صدقات و بخششها كه اگر بر اساس تعقل و طبق برنامه‌هاي عقلي انجام نگيرد نتيجه‌ي مطلوب ببار نياورد.
همانطور كه «خوارج» در زمان حكومت حضرت علي (ع) چنين بودند «خوارج» ديگر نيز در جوامع ديگر چنين خواهند بود، يعني افرادي كه برنامه‌ي كار خود را بر اساس تعقل و مال‌انديشي استوار نكنند در هر جامعه‌اي كه باشند جز ذلت و سقوط چيزي به بار نخواهند آورد، از اين رو رهبران عاليقدر اسلام به جامعه هشدار مي‌دهند كه عقل خود را تقويت كنند و در اجتماع دوشا دوش خردمندان قدم بردارند و هرگز حركات چشمگير بي‌خردان كم‌عمق آنها را فريب ندهد حضرت صادق (ع) مي‌فرمايد پيامبر اسلام فرمود: تنها با مشاهده نماز و روزه‌ي زياد شخصي بوجود او افتخار نكنيد تا عقلش را نيز بسنجيد اگر عقلش در ترازوي امتحان سنگين از كار درآمد آن وقت وجود او در اجتماع مايه‌ي مباهات است. [133].
اسحاق بن عمار از همسايه‌اش كه نماز زيادي مي‌خواند و روزه بسيار مي‌گرفت، در حضور حضرت صادق (ع) تمجيد كرد حضرتش به وي هشدار داد كه عقلش در چه حد است؟ اسحاق گفت از لحاظ عقل تعريفي ندارد، حضرت فرمود: در اين صورت او از نماز و روزه‌اش نتيجه مطلوب را به دست نخواهد آورد. [134].
[صفحه 169]
رابطه عقل با پاداش
امام صادق فرمودند: هرگاه در حضور شما از اعمال كسي تمجيد و تعريف كردند شما مراتب تعقل و انديشه‌ي او را در نظر بگيريد زيرا پاداش و ثواب اعمال با درجات عقل بستگي كامل دارد. [135].
روزي در محضر پيامبر اسلام شخصي را به نيكوئي ياد كردند و صفات گوناگون نيكو برايش برمي‌شمردند. حضترش فرمودند:
كيف عقل الرجل؟ عقلش چگونه است حضار آن مجلس گفتند ما از كوشش او در عبادت و كارهاي خيرش سخن مي‌گوئيم شما از عقل او سوال مي‌كنيد؟ فرمود: پيشرفتهاي انساني و طي مدارج و مقامات قيامت تنها با نردبان عقل پيموده مي‌شود. [136].
فقر مالي و فقر عقلي
در مقايسه‌ي فقر مالي و فقر عقلي شايد در بدو امر ركود اقتصادي و فقر مالي مهمتر جلوه كند، ولي از نظر رهبران اسلام فقر عقل و ركود فكري بدترين فقرها و از بين بردن آن حياتي‌ترين وظيفه انسانها است زيرا با تكامل عقل به كليه سعادتها از جمله رشد اقتصادي نيز مي‌توان نائل گشت.
چنانكه پيامبر بزرگ اسلام مي‌فرمايد: هيچ فقري بدتر از جهل، و هيچ ثروتي سودمندتر از عقل نيست. [137].
در مورد نشانه‌هاي عقل و عقلاء نيز احاديث بسيار از پيشوايان بزرگ
[صفحه 170]
اسلام رسيده است كه اين نشانه‌ها در حقيقت «تست» هائي هستند كه به وسيله آنها درجات عقل و انديشه افراد سنجيده مي‌شود نكته‌ي مهم در اين مورد اين است كه اين «تست»ها چون بر اساس كردار و صفات اخلاقي افراد استوار است در ضمن اينكه راه اساسي براي شناخت كامل انسانها است پي بردن به آنها نيز معمولا آسان است، اينك براي نمونه به ذكر قسمتي از اين روايات مبادرت مي‌شود:
الف- حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند دوست داشتن مردم نيمي از خرد است [138].
ب- حضرت اميرمومنان فرمودند: درجات عقل به وسيله‌ي اين شش موضوع شناخته مي‌شود:
1- معامله.
2- معاشرت.
3- مقام و موقعيت اجتماعي.
4- معزول شدن از مقام.
5- توانگري.
6- تهيدستي [139].
ج- و نيز حضرتش در حديث ديگر اين سه موضوع را حاكي از مراتب انديشه عقل اشخاص معرفي نمودند:
1- چه كسي را انسان به عنوان «قاصد» براي رساندن پيغام خود انتخاب مي‌كند.
2- چه مطالبي را انسان مي‌نويسد و به عنوان «اثر فكري» خود معرفي مي‌نمايد.
[صفحه 171]
3- چه چيز را به عنوان «هديه» به اشخاص تقديم مي‌كند. [140].
د- حضرت صادق در ضمن حديثي كه تمام اوصاف و كردار نيك را علامت عقل و نادرستي‌ها را نشانه‌ي جهل معرفي مي‌كند مي‌فرمايد «خير» وزير عقل و «شر» وزير جهل است [141] يعني انسان عاقل نيت و هدف و كردار و سخن و خوي و خلقش همه نيك و انسان جاهل به عكس نيت و كردار و سخن و اخلاقش همه بد است
ه- و نيز آن حضرت مي‌فرمايد: هر كس به هر اندازه كه روح حسن معاشرتش بيشتر و اجتماعي‌تر باشد به همان نسبت عاقلتر است. [142].
و- حضرت كاظم (ع) فرمودند:
عاقل كسي است كه هنگامي كه از راه مشروع به ثروت و مال رسيد از شكر و سپاسگزاري خداوند غفلت نكند و هنگام دست يافتن به كارهاي حرام پايداري خود را حفظ كند تا آلوده نشود. [143].
رمز سقوط ملتها
قرآن كه مهمترين بازگوكننده‌ي رمز عظمت و انحطاط ملتها و اجتماعات گذشته است منشا بسياري از سقوطها و انحرافات را جهل و عدم رشد عقلي معرفي مي‌كند مثلا:
ملت يهود
يك رهبر بزرگ و نجات‌بخش به نام موسي (ع) براي درهم كوبيدن رژيم ديكتاتوري و ضد بشري فرعون برمي‌خيزد و با تاييدات الهي و زحمات
[صفحه 172]
طاقت‌فرسا او را نابود مي‌سازد و رنجبران محروم بني‌اسرائيل را از چنگال او نجات مي‌بخشد اما مهمترين مشكل بر سر راه اين اصلاح و انقلاب جهل و ناآگاهي بني‌اسرائيل است كه مانع به ثمر رسيدن اين انقلاب مي‌گردد.
قرآن در سوره‌ي اعراف با اين تعبير پرده از روي جهل و ناآگاهي آنان بر مي‌دارد و مي‌گويد:
قالوا يا موسي اجعل لنا الها كما لهم آلهه قال انكم قوم تجهلون.
يعني اي موسي براي ما نيز بتي مانند بتهاي بت‌پرستان قرار بده راستي بزرگتري مظهر جهل همين است كه مردمي از خداي جهان دست كشيده موجودات ناتوان و بي‌اثر را ستايش كنند، موسي بر آنها پرخاش كرد كه شگفتا شما هنوز هم به رشد عقلي نرسيده و به جهل و بي‌خردي خويش استوار مي‌باشيد.
قوم لوط
يكي ديگر از مصلحين دلسوز و پيامبران پيشين «لوط» است كه در برابر اجتماعي منحرف برنامه‌ي اصلاحي خود را آغاز كرد ولي آن مردم هرگز حاضر نبودند كه گامي در راه رسيدن به رشد عقلي بردارند و به نداي اصلاح‌طلبانه‌ي آن پيامبر الهي جواب مثبت بدهند بلكه با شدت هر چه تمامتر با عقل و انديشه‌ي خود مبارزه مي‌كردند، آنان برخلاف قوانين طبيعي و فطري به عمل همجنس‌گرائي مبادرت مي‌كردند ناگفته پيداست كه اين عمل نتيجه‌اي جز سقوط و اضمحلال در بر نداشت قرآن منشاء سقوط آنها را با اين تعبير بازگو مي‌كند:
اانكم لتاتون الرجال شهوه من دون النساء بل انتم قوم تجهلون. [144].
واي بر شما كه براي ارضاء تمايلات جنسي از زنان كناره‌گيري كرده به مردان رو آورده‌ايد اين بدان جهت است كه شما مردمي جاهل مي‌باشيد.
به قدري آن گروه در اين انحراف جنسي سرسخت بودند كه سخنان لوط در
[صفحه 173]
مغز آنها فرونرفت و سرانجام نتائج جهل و گريز از تعقل آنان به صورت عذاب الهي درآمد و نابودشان ساخت.
ملت عاد
مردم عاد در سرزمين احقاف «ريگزار» زندگي مي‌كردند و از ميان آنان مرد شايسته‌اي به نام «هود» به پيامبري برانگيخته گشت و براي رهبري و ارشاد آنان بسيار كوشيد زيرا نادرست‌ترين روش آن مردم پرستش بتها بود يعني بجاي نيايش و عبادت آفريدگار تواناي جهان هستي بتهائي را كه خود ساخته بودند مي‌پرستيدند.
بالاخره هود (ع) هر قدر كوشيد نتوانست با سخنان گرم و مستدل خويش آنان را از اين انحراف بزرگ رهائي بخشد در نتيجه خداوند قهر خويش را بر آنان ظاهر ساخت و با وزش بادهاي مرگ‌آفرين به حياتشان خاتمه داد و تنها هود و پيروان معدودش از اين بليه آسماني رهائي يافتند.
قرآن مجيد فقدان رشد عقلي آنان را كه همان موجب عدم توجه به سخنان حكيمانه و مترقي آفرين هود گرديد با اين عبارت بازگو مي‌كند و ابلغكم ما ارسلت به ولكني اريكم قوما تجهلون. [145] يعني من آنچه را كه مامورم به شما مي‌رسانم ولي «افسوس» شما مردمي بي‌خرد و جاهل هستيد.
ملت نوح
نوح (ع) پيامبر بزرگوار در ميان مردمي به پيامبري برگزيده شد كه بسيار كوته‌بين و كم‌انديش بودند به طوري كه در طول 950 سال دعوت به سخنان وي توجه نكردند و به روش كفرآميز خويش با اصرار ادامه دادند و رسالت وي را به مسخره گرفتند بالاخره طغيان و خودسري آن گروه به صورت طوفان امواج سهمگين و
[صفحه 174]
خروشان آبها پديدار شد و آنان را به كام خود كشيد و تنها حضرت نوح (ع) وعده‌ي كمي كه به او گرويده بودند از غرق شدن رهائي يافتند. قرآن عامل خودسري و ستيزه‌گري اين گروه را نيز كه موجب نابودي آنها گرديد در يك كلمه‌ي «فقدان رشد عقلي» بازگو مي‌كند.
ولكني اراكم قوما تجهلون. [146].
يعني شما را مردمي جاهل مي‌نگرم.
برادران يوسف
رفتار غير انساني برادران يوسف با يوسف (ع) كه موجب حوادث ناگواري براي يوسف عزيز و سقوط آنان گرديد همانطور كه قرآن گزارش مي‌دهد علتي جز بي‌خردي آنان نبود
قال هل علمتم ما فعلتم بيوسف و اخيه اذ انتم جاهلون. [147] يعني ماه كنعان گفت: اي برادران يوسف شما دانستيد كه با يوسف و برادرش بنيامين چه كرديد اين بر اثر آنست كه شما جاهل بوديد
تعصبهاي جاهلانه
و بالاخره قرآن تعصبهاي نابجائي را كه ثمره‌اي جز نفاق و شكست براي ملت‌ها ندارد اثر جاهليت و حماقت مي‌داند چنانكه در سوره‌ي الفتح مي‌فرمايد:
اذ جعل الذين كفروا في قلوبهم الحميه حميه الجاهليه. [148] يعني از آن جهت نسبت به اين حقايق كفر مي‌ورزيدند كه قلوبشان را زنگار تعصبهاي خشك و ناروا كه زائيده جهل و جاهليت است فراگرفته است.
بنابراين عظمت و اعتلاي ملتها از نظر معنوي و مادي در پرتو رشد عقلي و درك مفاهيم انساني آنهاست و بعكس انحطاط و ضعف آنها نيز علتي جز فقدان رشد عقلي و انحطاط فكري ندارد.
[صفحه 175]
انبياء گفتند در دل علتي است
كه از او در حقشناسي آفتي است
نعمت از وي جملگي علت شود
طعمه در بيمار كي قوت شود
هر خوشي كايد به تو ناخوش شود
آب حيوان گر رسد آتش شود
بس غذائي كه ز وي دل زنده شد
چون بيامد در تن تو گنده شد
بس عزيزي كه بناز اشكار شد
چون شكارت شد بر تو خوار شد
كيست كو نشنيد آن طوفان نوح
يا مصاف لشگر فرعون و روح
روحشان بشكست و اندر آب ريخت
ذره ذره آبشان بر ميگسيخت
كيست كو نشنيد ز احوال ثمود
و آنكه صر صر عاديان رامير بود
گر دو عالم پر بود خورشيد و نور
چون روي در ظلمتي مانند كور
بي‌نصيب آئي از آن نور عظيم
بسته روزن باي از ماه كريم
تو درون چاه رفتستي ز كاخ
چه گنه دارد جهانهاي فراخ
لحن داودي بسنگ و كه رسيد
گوش آن سنگين دلانش كه شنيد
احمقانرا اين چنين حرمان چراست
مي‌نسازد گمرهان را راه راست
گر نخواهي دوست را، فردا نفير
دوستي با عاقل و با عقل گير

پاورقي

[1] صبحي صالح 77 كلام 33.
[2] صبحي صالح ص 311 كلام 197.
[3] در شرح اين كلام بحراني و ابن ابي‌الحديد و في ظلال نهج‌البلاغه «نفس» را به معناي خون معني كرده و مطالبي گفته‌اند ولي شرح خوئي «نفس» را به معني روح معني كرده است، ما همان معنائي را كه خوئي در نظر گرفته است ترجيح مي‌دهيم هر چند او هم اشتباها ضمير «امررتها» را به نفس برگردانده است ولي اينطور كه ما معني كرديم ضمير «امررتها» بر كف مي‌گردد.
[4] نهج‌البلاغه خطبه 188.
[5] خطبه 5 صبحي صالح ص 52.
[6] خطبه 5 صبحي صالح صفحه 52.
[7] شرح ابن ابي‌الحديد ج 1 ص 308 ذيل خطبه 22.
[8] خطبه 3 صبحي الصالح 3.
[9] صبحي الصالح خ 74 ص 102.
[10] صبحي الصالح خطبه 229 صفحه 350.
[11] صبحي الصالح كلام 137 صفحه 195.
[12] خطبه 3 صبحي الصالح صفحه 50.
[13] نامه 63، صبحي الصالح صفحه 451.
[14] خطبه 131، صبحي الصالح صفحه 189.
[15] خطبه 129- صبحي الصالح صفحه 189.
[16] خطبه 233- صبحي الصالح صفحه 354.
[17] خطبه 88 صفحه 121 صبحي الصالح.
[18] خطبه 32 صبحي الصالح ص 75 -74.
[19] نامه 53 ص 430 صبحي الصالح.
[20] نامه 53 ص 430 صبحي الصالح.
[21] خطبه 16.
[22] نامه 36- ص 409 صبحي الصالح.
[23] خطبه 37 صبحي الصالح ص 81.
[24] خطبه 136- صبحي الصالح ص 194.
[25] نامه 62 صبحي الصالح ص 452.
[26] نامه 62.
[27] خطبه 24 صبحي الصالح ص 66.
[28] خطبه 191.
[29] خطبه‌ي 6 صبح الصالح ص 53.
[30] خطبه 166.
[31] خطبه 216 صبحي الصالح 335.
[32] نامه 40 صبحي الصالح ص 412.
[33] نامه 5 ص 366 صبحي الصالح.
[34] نامه 51 صبحي الصالح ص 425.
[35] نامه 67 صبح الصالح ص 457.
[36] نامه 62.
[37] نامه 57 نهج‌البلاغه صبحي الصالح ص 448.
[38] يعني هنگامي كه نهضتي را به منظور اداره امور ملت آغاز كردم گروهي پيمان خود را شكستند، و جمعي از دين خارج گرديدند، و عدهاي راه انحراف و ظلم را پيش گرفتند.
[39] النص و الاجتهاد ص 122 چاپ بيروت.
[40] علي و فرزندانش نوشته دكتر طه حسين ص 123.
[41] انساب الاشراف ص 335.
[42] شرح خوئي ج 8 ص 133.
[43] شرح خوئي ج 4 ص 106
[44] شرح خوئي جلد 17 ص 34.
[45] المجموعه الكامله ج 5 ص 122.
[46] شرح خوئي ج 20 صفحه‌ي 365 نامه‌ي 62.
[47] سوره حجرات آيه 9.
[48] نامه 63 ص 453.
[49] شرح خوئي ج 16 ص 6.
[50] خطبه 238 نهج‌البلاغه صبحي الصالح ص 357.
[51] الامام علي عبدالفتاح ج 5 ص 103.
[52] شرح خوئي ج 15 ص 349.
[53] المجموعه الكامله ج 5 ص 174 و شرح خوئي ج 4 ص 105.
[54] المجموعه الكامله ج 5 ص 121.
[55] المجموعه الكامله ج 5 ص 122.
[56] المجموعه الكامله ج 5 ص 161.
[57] المجموعه الكامله ج 5 ص 164.
[58] كلمه 130 ص 492 در نهج‌البلاغه صبحي الصالح.
[59] كلمه 130 ص 492 در نهج‌البلاغه صبحي الصالح.
[60] المجموعه الكامله ج 5 ص 165 و كلمه قصار 125.
[61] المجموعه الكامله ج 5 ص 171.
[62] آيه 60 سوره‌ي روم.
[63] انعام آيه 57.
[64] سوره‌ي نساء 35.
[65] المجموعه الكامله ج 5 ص 169.
[66] شرح خوئي ج 4 خطبه 40 ص 182.
[67] خطبه 40 صبحي الصالح ص 82.
[68] خطبه 33 نهج‌البلاغه، شرح خوئي ج 4 ص 60 شرح ابن ابي‌الحديد ج 2 ص 185. شرح بحراني ج 1 ص 71. و صبحي الصالح ص 76- كلام 33.
[69] شرح نهج‌البلاغه خوئي ج 4 ص 124 خطبه 36.
[70] نهج‌البلاغه نامه 77 صبحي الصالح ص 465.
[71] خطبه 122 صبحي الصالح ص 178.
[72] خطبه 122 صبحي الصالح ص 178 و 179.
[73] خطبه 121 و 122 صبحي الصالح ص 178.
[74] خطبه 122 صبحي الصالح 178.
[75] نهج‌البلاغه صبحي الصالح ص 183 -182.
[76] خطبه 177 نهج‌البلاغه صبحي الصالح ص 256.
[77] شرح خوئي ج 4 ص 127.
[78] المجموعه الكامله ج 5 ص 204.
[79] شرح خوئي ج 4 ص 126.
[80] شرح خوئي ج 4 ص 126.
[81] داستان مردي است كه حضرت به خاطر اجراي حد پنجه راستش را قطع كرده … تفسير كبير رازي سوره كهف ذيل آيه ام حسبت ان …
[82] شرح خوئي ج 4 ص 128.
[83] شرح خوئي ج 4 ص 127.
[84] شرح خوئي ج 4 ص 127.
[85] شرح خوئي ج 4 ص 128.
[86] شرح خوئي ج 4 ص 128.
[87] خطبه 127.
[88] نهج‌البلاغه صبحي الصالح كلام 127 ص 184.
[89] خطبه 58 صبحي الصالح ص 92.
[90] ايها الناس فوالله ما ينبغي لقوم يومنون بالرحمن و ينسبون الي حكم القرآن ان تكون هذه الدنيا آثر عندهم من الامر بالمعروف و النهي عن المنكر و القول بالحق و ان ضر و مرفانه يضر و يمر في هذه الدنيا فان ثوابه يوم القيامه رضوان الله و خلود الجنه، فاخرجوا بنا من هذه القريه الظالم اهلها الي كور الجبال اوالي بعض هذه المدائن متكرين لهذه البدعه المضله و الاحكام الجائره (الامامه و السياسه ج 1 ص 121 چاپ حلبي).
[91] لو لم يكن احد علي تغيير المنكر و قتال القاسطين مساعدا لقتلتهم وحدي فردا.
[92] چون بعضي از پژوهشگران تاريخ عقيده دارند كه حضرت مايل نبود جنگ با خوارج را آغاز كنند بلكه مي‌خواست پيكار با دشمن بزرگ يعني معاويه را هر چه زودتر آغاز كند ولي برخي از افسران نظير اشعث دفع خوارج را مقدم دانسته آن هم به خاطر اينكه جنگ با خوارج كه بستگان عراقيان بودند موجب شود كه بعدا افراد ارتش براي رفتن به جبهه جنگ با معاويه كوتاهي كنند و در نتيجه معاويه بر سر كار بماند.
[93] خطبه 59 نهج‌البلاغه صبحي الصالح ص 93.
[94] نهج‌البلاغه صبحي الصالح خطبه 36 ص 80.
[95] شرح خوئي ج 4 ص 36.
[96] شرح خوئي ج 4 صفحه‌ي 134 به نقل از كشف الغمه مي‌نويسد از گروه چهار هزار نفري خوارج در نبرد نهروان تنها 9 نفر جان سالم به در بردند كه دو نفر از آنها به سيستان و خراسان فرار كردند و دو نفر ديگر به بلاد عمان گريختند و دو نفر آنها به طرف يمن رفتند و دو نفر به بلاد جزيره در محلي به نام سن و موازيخ و كناره‌هاي فرات رفتند و يك نفر ديگر از آنها به محلي به نام تل موزون فرار كرد. و به اين نحو در نقاط مختلف پراكنده شدند.
[97] خطبه 60 صبحي الصالح ص 93 و 94.
[98] خطبه- 61 صبحي الصالح ص 94.
[99] الكامل لابن اثير ج 3 صفحه 205 چاپ مصر- و گفتار عاشورا ص 16 لو آثرت ان اقاتل احدا من اهل القبله لبدات بقتالك فاني تركتك لصلاح الامه و حقن دمائها.
[100] كلمه قصار 315.
[101] سوره هود آيه 73 -68.
[102] سوره آل عمران آيه 179.
[103] سوره جن آيه 26 و 27.
[104] سوره آل عمران آيه 49.
[105] سوره يوسف آيه 102.
[106] سوره بقره آيه‌ي 3.
[107] نهج‌البلاغه خطبه 131.
[108] سوره هود آيه 123.
[109] صبحي الصالح ص 185 كلام 128.
[110] خطبه 73 صبحي الصالح ص 102.
[111] مجمع البيان ج 5 صفحه‌ي 205.
[112] كه نامشان را ذكر مي‌كند.
[113] الغدير ج 5 صفحه‌ي 58 حديثي را از امالي مفيد نقل فرموده در بحارالانوار ج 25 طبع جديد ص 69 نيز مذكور است نظر علاوه شارح خوئي درج 8 شرح نهج‌البلاغه ص 226 نيز نسبت به علم غيب پيغمبر و امام مانند علامه اميني است.
[114] … عن عمار الساباطي قال سالت اباعبدالله عليه‌السلام عن الامام يعلم الغيب فقال: لا ولكن اذا اراد ان يعلم الشي‌ء اعلمه الله ذلك (اصول كافي ج 1 ص 257 روايت 4).
[115] اصول كافي ج 2 ص 261.
[116] قسمت تعين سن عقلي و جدولها از صفحه 272 تا 275 كتاب روانشناسي رشد اقتباس شده است.
[117] نهج‌البلاغه خطبه اول.
[118] زخرف آيه 54.
[119] به تفسير مجمع‌البيان و بيضاوي در تفسير آيه مراجعه بفرمائيد.
[120] آيه 22 سوره انفال.
[121] آيه 163 سوره‌ي بقره.
[122] «سيارات» اصطلاحا به «كراتي» گفته مي‌شود كه ذاتا تاريك مي‌باشند و از منابع نور كسب روشنائي و حرارت مي‌كند مانند زمين ما كه تاريك است و از خورشيد كسب روشنائي مي‌كند.
[123] ستارگان اصطلاحا به «كراتي» مي‌گويند كه خود سرچشمه‌ي نور و حرارت مي‌باشند مانند خورشيد ما.
[124] فرق جرم با حجم اين است كه مقدار فضائي را كه يك جسم اشغال مي‌كنند «حجم» و وزن و سنگيني آن جسم را «جرم» آن گويند، مثلا يك ليوان آب كه يك كيلو وزن دارد جرمش همان يك كيلو است، چه آب در ليوان به صورت مايع باشد و يا به صورت بخار فضاي يك اطاق را پر كند در هر صورت وزن همان يك كيلو است ولي حجمش فرق مي‌كند در ليوان حجمش همان ظرفيت ليوان بود اما در صورت بخار شدن حجمش فضاي يك اطاق را پر مي‌كند.
[125] از جهانهاي دور صفحه‌ي 294.
[126] زمين و سرگذشت آن صفحه‌ي 30.
[127] در تحصيل اين مطالب از كتابهاي: يك دو سه، از جهانهاي دور، دنياي ستارگان، پيدايش و مرگ خورشيد، مرزهاي نجوم، اتم تا ستاره، استفاده شده است.
[128] درجات نور ستارگان فوق از اين كتابها به دست آمده است:
مرزهاي نجوم، پيدايش و مرگ خورشيد، يك دو سه، از جهانهاي دور دنياي ستارگان، اتم تا ستاره، ستارگان.
[129] شرح اصول كافي ملاصدرا: يا علي اذا تقربت الناس الي خالقهم بابواب البر فتقرب انت بعقلك.
[130] اصول كافي ج 1 ص 12 حديث 11: ما قسم الله للعباد شيئا افضل من العقل.
[131] اصول كافي ج 1 ص 12 حديث 11: نوم العاقل افضل من سهر الجاهل و اقامه العاقل افضل من شخوص الجاهل.
[132] اصول كافي ج 1 ما عبدالله بشي‌ء افضل من عقل.
[133] اذا رايتم الرجل كثير الصلاه و كثير الصوم فلا تباهوا به حتي تنظروا كيف عقله (اصول كافي ج 1 ص 26 حديث 28.(.
[134] … كيف عقله؟ قال قلت له: جعلت فداك ليس له عقل قال لا يرتفع بذلك منه (اصول كافي ج 1 ص 24 حديث 19.(.
[135] اذا بلغكم عن رجل حسن حاله فانظروا في حجسن عقله فانما يجازي بعقله (اصول كافي ج 1 ص 12 حديث 9.
[136] ان الاحمق يصيب بحمقه اعظم من فجور الفاجر و انما يرتفع العباد غدا في الدرجات و ينالون الزلفي من ربهم علي قدر عقولهم تحف العقول باب مواعظ النبي و حكمه ص 44 چاپ لبنان).
[137] لا فقر اشد من الجهل و لا مال اعود من العقل (كافي ج 1 ص 20.
[138] التودد الي الناس نصف العقل.
[139] ناسخ التواريخ جلد حضرت امير و منظور اين است كه در هر يك از اين 6 حال طرز رفتار انسان مبين درجه عقل و انديشه اوست.
[140] نهج‌البلاغه.
[141] اصول كافي ج 1 فصل عقل و جهل.
[142] اكمل الناس عقلا احسنهم خلقا.
[143] يا هشام ان العاقل الذي لا يشغل الحلال شكره و لا يغلب الحرام صبره (اصول كافي ج 1 ص 16).
[144] سوره نمل آيه 55.
[145] سوره احقاف آيه 23.
[146] سوره هود آيه 31.
[147] سويه يوسف آيه 89.
[148] سوره فتح آيه 25.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».