نگاهي به زندگاني سياسي امام جواد (ع)

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : عاملي، جعفر مرتضي، ۱۹۴۴- م.
‏عنوان قراردادي : الحياه السياسيه للامام الجواد عليه‌السلام
‏عنوان و نام پديدآور : نگاهي به زندگاني سياسي امام جواد(ع)/ بررسي و تحقيق جعفرمرتضي العاملي؛ ترجمه محمد حسيني.
‏مشخصات نشر : قم: جامعه مدرسين حوزه علميه قم، دفتر انتشارات اسلامي‌‏‏‏، ۱۳۶۵.‏
‏مشخصات ظاهري : ‏‏‏ ۱۴۴ص.‏
‏فروست : دفتر انتشارات اسلامي، جامعه مدرسين حوزه علميه قم؛۴۰۱.
‏شابك : ‏۱۶۰ ريال (چاپ ؟)‏ ؛ ‏۲۵۰ ريال (چاپ ؟ )‏ ؛ ‏‏۴۰۰۰ريال: چاپ نهم‏964-476-348-0 :
‏يادداشت : چاپ نهم: پائيز ۱۳۸۰ .
‏يادداشت : چاپ (؟): ۱۳۶۴.
‏يادداشت : چاپ ؟: تابستان ۱۳۶۵.
‏يادداشت : عنوان روي جلد: زندگاني سياسي امام جواد عليه‌السلام.
‏يادداشت : كتابنامه: ص. ۱۴۲ - ۱۳۶؛ همچنين به‌صورت زيرنويس.
‏عنوان روي جلد : زندگاني سياسي امام جواد عليه‌السلام.
‏موضوع : محمدبن علي (ع)، امام نهم، ‏۱۹۵ -‏ ۲۲۰ق.‏ -- سرگذشتنامه
‏شناسه افزوده : حسيني، سيدمحمد، ‏۱۳۱۵ -‏، مترجم
‏شناسه افزوده : جامعه مدرسين حوزه علميه قم. دفترانتشارات اسلامي
‏رده بندي كنگره : ‏BP۴۸‏/ع‌۲ح‌۹۰۴۱ ۱۳۶۵
‏رده بندي ديويي : ‏۲۹۷/۹۵۸۲
‏شماره كتابشناسي ملي : م‌۶۵-۶۳۸

سخني از مترجم

بسم الله الرحمن الرحيم معرفت تاريخ و شناخت بزرگان و شخصيت‌هايي كه پيش از ما زيسته‌اند و وقايع و حوادثي كه در گذشته رخ داده است، مي‌تواند به دو صورت حاصل گردد. نخست معرفت ابتدائي و سطحي كه داراي جنبه‌ي صوري مي‌باشد و در دانستن ويژگي‌هاي فردي شخصيت تاريخي و سرگذشت ظاهري دوران حيات او يا در علم به ظواهر حوادث و رويدادهاي تاريخي بدون كشف علل و عوامل خلاصه مي‌شود. دومين وجه شناخت تاريخ و شخصيت‌هاي تاريخي، شناخت عميق و ريشه‌اي حوادث و زندگاني افراد است. در اين گونه شناخت به مجرد جنبه‌ي صوري و ظاهري قضايا اكتفا نشده، به ريشه‌يابي حوادث و كشف ارتباط آنها با يكديگر و تأثير و تأثر رويدادهاي تاريخ پرداخته مي‌شود. از اين نوع علم تاريخي به «فلسفه‌ي تاريخ»، «تعقل تاريخي» و مانند آن تعبير مي‌شود. شناخت ابتدائي و سطحي تاريخ، در حد خود، به عنوان يك علم (در مقابل جهل) ارزشمند است ولي براي قضاوت صحيح در مورد آنچه گذشته است و براي استنتاج و بهره‌برداري از گذشته براي آينده نمي‌تواند به كار آيد. در كتاب وحي الهي، قرآن مجيد در موارد بسياري با نظر به [ صفحه 4] وجه دوم، از سرگذشت پيشينيان سخن رفته است و با ذكر علل و عوامل حوادث، گذشتگان مايه‌ي عبرت يا اسوه و الگو براي حاضران و آيندگان معرفي شده‌اند. ما براي اينكه بتوانيم درباره‌ي وقايع تاريخي و شخصيت‌هاي تاريخي قضاوت به حق و واقعگرايانه بنمائيم و نيز براي اينكه بتوانيم از شيرين و تلخ گذشته عبرت بياموزيم بايد به شناختي عميق و همه جانبه از آن امور دست يابيم. شناختي منسجم، قانونمند و براساس رابطه‌ي عليت كه بر تمام مظاهر وجود حاكم مي‌باشد. اگر براي هر فرد يا گروه ديگري، تحصيل اين گونه معرفت نسبت به تاريخ و شخصيت‌هاي تاريخي جنبه‌ي الزامي نداشته باشد، براي ما مسلمين و بخصوص براي ما شيعيان اهل‌بيت (عليهم‌السلام) كه سيره و عمل رهبران معصوم خود را حجت دانسته، نيل به سعادت دنيوي و اخروي را در پيروي آن حضرات (عليهم‌السلام) در همه‌ي زمينه‌ها مي‌دانيم، شناخت محققانه‌ي تاريخ زندگاني ايشان و مواضعي كه در شرائط مختلف اتخاذ نموده‌اند و بررسي دقيق سيره و سنت ايشان، در طول شناخت كتاب وحي الهي، قرآن، مهمترين فريضه به شمار مي‌رود. در زمان ما كه به رهبري قائد بزرگ، فقيه اهل‌البيت (عليهم‌السلام)، امام روح‌الله موسوي خميني مدظله نظام جمهوري اسلامي برپا گشته و قواي قانونگذاري، قضائي و اجرائي بر مبناي احكام اسلامي بنيان نهاده شده‌اند و سياست‌هاي داخلي و خارجي كشور بر محور فقه اهل‌بيت (عليهم‌السلام) اداره مي‌شود، شناخت تفصيلي و عميق رهبران معصوم (عليهم‌السلام)، براي ما اهميت و ضرورتي ملموس‌تر دارد، تا برنامه‌ها و اعمال خود را هر چه دقيق‌تر با اعمال و رفتار آن امامان هدي منطبق سازيم و در اين راه، نخستين گام عبارت است از شناخت [ صفحه 5] شخصيت واقعي هر يك از ائمه اهل‌بيت (عليهم الصلاة و السلام) و نقش عمده‌اي كه هر يك در دوران امامت خود در تداوم خط رهبري الهي و استواري جبهه‌ي نور و هدايت ايفا نمودند و مواضع مختلفي كه بنا به اختلاف شرائط و احوال، در برابر دوستان و دشمنان اتخاذ كردند. در كتاب حاضر كه ترجمه كتاب: «الحياة السياسية للامام الجواد عليه‌السلام» نوشته‌ي محقق متتبع، جعفر مرتضي العاملي مي‌باشد، در عين اختصار و اجمال، بعد سياسي زندگاني جواد الائمه عليه الصلاة و السلام، به بررسي گذاشته شده و با اشاره به شرائط ويژه‌ي زمان امامت آن حضرت به خصوص با توجه به خردسالي آن امام بزرگوار نقش بسيار مهم و حساسي كه در تداوم خط رهبري الهي و استمرار هدايت امت و شكست خطوط انحرافي ايفاء نمود بيان گشته است. باشد تا در تحصيل معرفت محققانه نسبت به حيات پربركت ائمه اهل‌البيت (عليهم‌السلام) گامي به شمار آيد و اثري بر جاي گذارد. والله المستعان سيد محمد حسيني آذرماه 1364 [ صفحه 6]

مقدمه مؤلف

بسم الله الرحمن الرحيم حمد و سپاس خداي را، پروردگار دو جهان و درود و سلام بر بهترين آفريدگانش، محمد (صلي الله عليه و آله) و خاندان طيب و طاهر او و نفرين و لعنت بر همه دشمنانشان، از اولين و آخرين، الي قيام يوم الدين. نگارنده، در اين بررسي كوتاه پيرامون زندگاني سياسي امام جواد (عليه‌السلام)، در پي آوردن تمام آنچه كه به اين موضوع مرتبط است، نبوده است. چرا كه چنين كاري، مستلزم يك بررسي گسترده پيرامون وضع سياسي، اجتماعي و فكريي كه آن امام همام (عليه‌السلام) در آن احوال زيست و موضع گرفت، مي‌باشد. همچنين، براي انجام چنين كاري، بايد بررسي كننده، بر ديگر سخنان و مواضع آن امام و رابطه آن حضرت با غلامان، ياران و پيروانش و چگونگي رفتار آن حضرت با آنان، به ويژه در مواردي كه به سر و سامان دادن به امورشان و حل مشكلات داخلي ايشان، در رابطه با مسؤوليت‌هاي محوله به آنان، مربوط مي‌شود، و حتي بر رفتارهاي شخصي آن حضرت پرتو انداخته، روشن سازد. براي بررسي تمام جوانب زندگاني سياسي امام جواد (عليه‌السلام) نبايد به بررسي چند حادثه‌ي برجسته و موضع‌گيري مهم و حساسي كه در [ صفحه 7] حيات امام (عليه‌السلام) رخ داده است بسنده كرد چرا كه اينگونه حوادث و مواضع، در طول مدت امامت امام جواد (عليه‌السلام) (كه بالغ بر هفده سال بوده است) از شمار انگشتان يك دست تجاوز نمي‌كند و نمي‌توان حيات سياسي آن حضرت را در آن چند حادثه خلاصه كرد. به خصوص با اين ملاحظه كه چه بسا گفته مي‌شود كه آن حوادث و مواضع تحت تأثير عوامل مقطعي خاصي پديد آمده‌اند. اكتفا نمودن به بررسي آن چند حادثه‌ي انگشت شمار، به معناي اهمال و تجاهل نسبت بخش بزرگي از موضوع است كه مي‌تواند براي ما روشن كند كه چگونه ممكن است سراسر زندگي انسان جهاد و مبارزه و رويارويي با تمامي مظاهر طاغوت باشد و در جهت هدفي والا و به خاطر آن و در راه آن سپري گردد. كه حيات سياسي ائمه‌ي اهل‌بيت (عليهم‌السلام) كه بايد به بررسي و كنكاش گذاشته شود و از آن بهره گرفته شود، اينچنين بوده است. آري، براي انجام يك بررسي جامع و همه جانبه، لازم است تمامي اين موضوعات و مسائلي جز اينها را روشن نمود و به نحوي فراگير و ژرف، كه با ميزان نقشي كه آن حضرت عليه الصلاة و السلام در يكي از مقاطع ويژه‌اي كه از مهمترين مقاطع سياسي، فكري و اجتماعي دوران حيات ائمه عليهم‌السلام شمرده مي‌شود، تناسب داشته باشد، درك كرد. ولي من در اين بحث، در پي اشاره‌اي مختصر به امور چندي كه به نظرم از چنان اهميت و حساسيتي برخوردارند كه مي‌توانند مدخل مناسبي براي كنكاش گسترده‌تر و فراگيرتر و ژرف‌تر، پيرامون زندگاني سياسي اين امام بزرگ، امام محمد تقي الجواد، بر او هزاران درود و سلام، باشند. در اينجا نكته‌اي ديگر هست و آن اينكه: در مواضع ائمه [ صفحه 8] (عليهم‌السلام) در برابر حكام و مواضع حكام در مقابل ائمه (عليهم‌السلام)، بعد عقيدتي از بعد سياسي جدا نيست. بلكه اين دو بعد همواره توأم و قرين بوده، بر يكديگر اثر مي‌داشته‌اند. از اين رو ما ناچاريم در اين مبحث، مسأله‌ي «امامت» را مطرح نماييم. چرا كه اين مسأله، محور و مدار موضع‌گيري ائمه (عليهم‌السلام) و موضع‌گيري ديگران در مقابل ايشان بوده است. به گونه‌اي كه مسأله‌ي «امامت» در بطن مواضع متقابل ائمه (عليهم‌السلام) و حكام، جا داشته است. و بالأخره: توصيه مي‌كنم براي شناختن شرائط ويژه‌ي مقطع زماني حيات امام جواد (عليه‌السلام) پژوهنده، به نوشته‌ي ديگر ما، كتاب «زندگاني سياسي امام رضا عليه‌السلام» نيز مراجعه كند، بسا او را در اين زمينه مفيد افتد... از خدا مي‌خواهم كه اين نوشته را سودمند و قصد نويسنده را خالص گرداند و پاداش نيك آن را براي شهيدان ابرار اسلام، در ايران اسلامي و انقلابي، و در لبنان، به ويژه جبل عامل مظلوم و ديگر سرزمين‌هاي اسلامي كه شاهد يورش بي‌رحمانه و كينه‌توزانه‌ي نيروهاي كفر و استكبار جهاني مي‌باشند، منظور فرمايد. و خدا است توفيق دهنده و استوار سازنده و او است ياور و راهنما ايران، شهر مقدس قم، 29 جمادي‌الأولي 1405 ه. ق 1 / 11 / 1363 جعفر مرتضي الحسيني العاملي [ صفحه 9]

زمينه

برنامه‌ريزي، در خدمت رسالت و پيام

پس از آنكه حكومت كينه‌ورز اموي، به جنايت رسواي خود در مورد امام حسين (عليه‌السلام) و فرزندان و خاندان و ياران پاك نهاد آن حضرت رضوان الله تعالي عليهم، دست زد به گونه‌اي تحريك كننده، عمليات براندازي خود را افزايش داد كه هدف از آن عبارت بود از تصفيه‌ي خط امامت الهي، كه اهل‌بيت رسول‌الله (عليهم الصلاة و السلام)، جلوه‌گاه آن بودند، و تصفيه‌ي تمامي رهروان اين خط و هر كس كه گرايشي به اين مرام داشته باشد، هر كه باشد و هر كجا يافت شود. امام سجاد (عليه‌السلام)، كه در سطحي گسترده و در زماني كه گاه - چنانچه نقل شده - جز سه نفر به امامت آن حضرت معترف نبودند، با انحراف از خط صحيح اسلام، مقابله نمود، توانست در آن فضاي ظلماني، نور بيفشاند و از نو، بذر نيكي بكارد و با محور قرار دادن خط امامت و جا انداختن آن در ميان امت، راه حق را ادامه دهد. آن حضرت آنقدر به كوشش‌هاي بي‌امان خود ادامه داد تا اينكه توانست شرائط و موقعيت مناسب را براي پيدايش يك جنبش گسترده ديني، علمي، فرهنگي و پرورشي فراهم آورد. جنبشي كه تمامي مردم را به اسلام حقيقي و تعاليم راستين الهي، كه پيوسته كوشش شده بود در ابهام و پيچيدگي بماند، آشنا سازد «... و لوكره الكافرون». [ صفحه 10] و به اين ترتيب، مدرسه و مكتب دو امام بزرگوار، باقر و صادق (عليهماالسلام)، به وجود آمد تا ميوه‌هاي نيكو و نتيجه‌ي مطلوب كوشش‌هاي بي‌وقفه‌اي كه امام سجاد (عليه‌السلام) در اين راه مبذول داشت و خون‌هاي ريخته شده‌ي امام حسين (عليه‌السلام) و ياران باوفايش در كربلا، آن را تغذيه مي‌كرد، به وسيله‌ي آن دو امام بزرگوار به دست آيد. [1] . «جهت‌گيري اين نهضت علمي به سوي تثبيت سه اصل قرآني زير بود. 1 - تعليم احكام دين و نشر معارف آن: «و يعلمهم الكتاب». 2 - برانگيختن گنجينه‌هاي خرد و دوري گزيدن از جمود فكري و بازگرداندن نقش عقل و اصالت آن: «و الحكمة». 3 - پرورش معنوي و اهتمام ورزيدن به پالايش جان‌ها و پاكسازي اخلاق: «و يزكيهم». اين سه اصل، در آيه‌ي شريفه‌ي قرآني: «هو الذي بعث في الاميين رسولا منهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمة و ان كانوا من قبل لفي ضلال مبين» [2] آمده است. گذشته از اين سه محور، عمق بخشيدن به روح بندگي و تسليم و خضوع در برابر دستورات الهي، به منظور حفظ دين از تحريف و تأويل غير مسؤولانه‌ي اين و آن، مورد توجه و اهتمام بود». [3] . [ صفحه 11] ائمه (عليهم‌السلام)، در پس برانگيختن اين جنبش، فراهم آوردن زمينه‌ي مناسب و آماده ساختن امت براي برپايي حكومت خداي سبحان بر زمين را مد نظر داشتند. و به همين جهت كادرهاي روشن‌بين و گروهي افراد آگاه و مسؤول را پرورش دادند. به گونه‌اي كه گروه پيشتاز آگاه و روشنفكري كه امام باقر و امام صادق (عليهماالسلام) تربيت نمودند نماينده‌ي جو عمومي حاكم بر تقريبا تمامي سرزمين‌هاي اسلامي بودند، اين خط فرهنگي تا زمان امام رضا (عليه‌السلام) و بعد از آن حضرت امتداد يافت. آن حضرات (عليهم‌السلام) اهتمام ورزيدند تا اينگونه فعاليت‌هايشان در كمال خفا باشد و به طور سري انجام گيرد و در بازداشتن شيعيان خود از انتشار و علني ساختن اين فعاليت‌ها پافشاري مي‌فرمودند و آشكار نمودن مسائل و فعاليت‌ها را گاهي، خروج از دين، و گاهي مساوي با كشتن امام به عمد، و زماني سبب دچار شدن به مصيبت و گرفتار آمدن به داغي آهن و محبوس گشتن در زندان‌ها و... اعلام مي‌داشتند. كه در اين باره نمونه‌هاي جالب توجه بسياري در دسترس كسي است كه درصدد بررسي برآيد. [4] بيشتر اينگونه روايات (روايات نهي از افشاء اسرار) از امام باقر و صادق (عليهماالسلام) نقل شده و رواياتي كه از غير اين دو امام بزرگوار نقل گرديده است ناچيز و غير قابل ذكر مي‌باشد.

افشاء اسرار و آثار آن

ناتواني شيعيان در پوشاندن و حفظ اسرار، و اينكه برنامه‌ي خود را فاش [ صفحه 12] و مسائلشان را به صورت علني و بي‌پرده مطرح ساختند، نه تنها فرصت را از كف شيعيان و ائمه (عليهم‌السلام) ربود، بلكه خلفاي عباسي را متوجه حقيقت آنچه مي‌گذشت نمود و آنان به ميزان برد تأثير فكر ائمه (عليهم‌السلام) در ميان مردم واقف شدند... و آنگاه: «نه تنها مراقبت و كنترل حركات شيعيان، بخصوص امامان شيعه را شروع كردند، بلكه ائمه (عليهم‌السلام) و بسياري از شيعيان ايشان، به دست آنان (خلفاي عباسي)، به مصائب و سختي‌هاي گوناگون گرفتار شدند. عرصه را بر امام صادق (عليه‌السلام) بسيار تنگ كردند و پس از آن حضرت امام كاظم (عليه الصلاة و السلام) را در زندانهاي خود محبوس ساختند. به برپايي مجالس بحث و مناظره اقدام كردند [5] و به شركت در اين گونه محافل تشويق نمودند تا ميزان تأثير افكار شيعي را در سطح عمومي بدانند... و هر گاه متوجه رشد و پيشرفتي در تأثير آن افكار مي‌شدند، با بدرفتاري با امام كاظم (عليه‌السلام) در زندان‌ها، عكس‌العمل نشان مي‌دادند. و آن امام بزرگوار همچنان از زنداني به زندان ديگر و از رنجي به رنج ديگر منتقل مي‌شد. در پاره‌اي روايات مي‌بينيم كه آن حضرت به اين خاطر كه وضع دشوار و خطرناك است، هشام را از پرداختن به بحث و مناظره نهي مي‌فرمايد. [6] . در اينجا كفايت مي‌كند كه براي نشان دادن ميزان وحشت دستگاه حكومت عباسي از تأثير انديشه‌ي امام (عليه‌السلام) در مردم، اشاره كنيم كه: يحيي بن خالد، به هارون‌الرشيد مي‌گويد: «او (امام كاظم عليه‌السلام) دل‌هاي پيروان عباسيان را تباه و فاسد نموده و عليه آنان [ صفحه 13] برگردانده است». [7] .

يك مقايسه

در حالي كه امام باقر و امام صادق (عليهماالسلام) در گسترده و فراگيرترين سطح، به مطرح ساختن معارف اسلامي به خصوص در زمينه‌هاي فقهي، و شناساندن احكام شرعي و معارف الهي در بالاترين حد امكان، اهتمام مي‌ورزيدند، مي‌بينيم امام رضا (صلواة الله و سلامه عليه)، بيشترين اهتمام و كوشش خود را در زمينه‌هاي اعتقادي متمركز مي‌نمايد و بر استواري و تثبيت اصول و معيارهايي تأكيد مي‌كند كه مي‌توانند خط صحيح را محفوظ نگه داشته، توان منطقي آن را در برابر هر انحراف يا كوششي در جهت بهره‌برداري غير مسؤولانه، توسط سودجويان و هواپرستان بالا ببرند.

جايگاه امامان در ميان امت

به هر حال، آنچه در آن ترديد راه ندارد اين است كه: علي‌رغم كوشش‌هاي حكومت براي ضربه زدن به خط ائمه (عليهم‌السلام) و بستن راه‌ها بر آن، روز به روز بر نيرو و نفوذ آن خط، به خصوص در ميان طبقه‌ي اهل دانش و فرهنگ، علماء و دانشمندان، افزوده مي‌شد. ائمه (صلواة الله و سلامه عليهم اجمعين)، منزگاه دل‌ها و آبشخور انديشه‌ها بودند، چشم‌ها به سويشان دوخته شده بود و از احترام و ستايش گروه‌هاي مختلف برخوردار بودند و همگان به بسياري فضائل و شدت تقوا و والايي و تقدس و پاكي ايشان معترف بودند. [ صفحه 14] آنچه در نيشابور براي امام رضا (عليه‌السلام) واقع گشت، فقط يكي از شواهد بسياري است كه ميزان گراميداشت و ستايش مردم، نسبت به ائمه (عليهم‌السلام) را نشان مي‌دهد. مي‌بينيم در تاريخ آمده است: زماني كه آن حضرت (عليه‌السلام) وارد نيشابور شد، دو تن حافظ حديث: ابوزرعه‌ي رازي و محمد بن اسلم طوسي به اتفاق گروه بي‌شماري از طالبان علم بر آن حضرت درآمدند و با عجز و لابه، خواهش كردند آن حضرت به آنان روي بنمايد، پس در حالي كه طبقات مختلف مردم روي پا ايستاده بودند، ديدگانشان به جمال آن جناب روشن گشت. در اين ميان، جمعي فغان برآورده، گروهي گريه سر داده، كسي جامه به تن مي‌دريد، ديگري خود را به خاك انداخته، دسته‌اي بر سم مركبش بوسه مي‌زدند، و پاره‌اي براي تماس با او تا سايبان كجاوه گردن مي‌كشيدند. تا آنكه روز به نيمه رسيد و ديدگان چون جويبارها اشك مي‌ريختند. بزرگان قوم فرياد برآوردند: «اي مردم، آرام گيريد، خاموش شويد و رسول خدا (صلي الله عليه و آله) را با آزار عترتش ميازاريد». و چون پس از آنكه حديث معروف سلسلة الذهب: «كلمة لا اله الا الله حصني فمن دخل حصني امن من عذابي...» را ايراد فرمود، شمارش كردند، بيست هزار كاتب صاحب قلم و دوات شمارش شد. [8] . [ صفحه 15] شواهد مربوط به اين موضوع بسيار است ولي مجال براي آوردن يكايك آنها نيست. آنچه كه از سير حوادث برمي‌آيد اين است كه بعد از امام كاظم (عليه‌السلام) عظمت منزلت ائمه (عليهم‌السلام) نزد مردم تا بدانجا رسيد كه خلفاي عباسي ديدند نمي‌توانند به طور علني و بي‌پرده كه عواطف مردم را برانگيزد و احساساتشان را جريحه‌دار سازد، به ائمه (عليهم‌السلام) آسيب برسانند، و از طرف ديگر نيز نمي‌توانستند ايشان را به حال خود واگذارند تا آزادانه و مطابق خواست و اراده‌ي خود هر چه مي‌خواهند بكنند. [9] . از اين رو آنان خود را از پيش گرفتن سياستي جديد در برابر آن حضرات عليهم‌السلام ناچار ديدند. بازي تفويض ولايت عهدي از جانب مأمون به امام رضا (عليه‌السلام) و سپس رفتار او با امام جواد عليه‌السلام و پس از آن، موضع متوكل عباسي كه مردي بسيار تند و سركش بود و از سرسخت‌ترين كينه‌ورزان و دشمنان اهل‌بيت (عليهم‌السلام) بود، در برابر امام هادي (عليه الصلاة و السلام)، كه آن حضرت را به سامرا آورد تا در نزديكي خودش باشد و او را به ظاهر تكريم و تجليل مي‌نمود ولي در باطن مقاصد سوئي داشت - ولي خدا به او امكان انجام آن را نداد... [10] . تمامي اينها و نمونه‌هاي ديگري در اين مورد، دليل و شاهد صحت و صدق سخن ما است. [ صفحه 16]

پرسشي كه خود به خود مطرح مي‌شود

با وجود اينكه عموم مردم يا در خط ائمه عليهم‌السلام قرار داشته‌اند. يا دست كم در برابر آن خط حساسيت منفي و مخالفتي نداشته‌اند و از پيروي آن، يا سازش با آن ابايي نمي‌نمودند... به خصوص با توجه به اينكه قشر بيدار و اهل دانش و فرهنگ كه بر تمام سرزمين‌هاي اسلامي سلطه‌ي فكري داشتند - چنانكه پيشتر اشاره شد - و در ساختمان شخصيت، و شكوفايي و رشد معلوماتشان، مديون آن حضرات (عليهم‌السلام) بودند... چرا با اين احوال، ائمه (عليهم‌السلام)، در جهت به دست گرفتن حكومت و فرمانروايي، در عمل، و به صورت نهايي و تعيين كننده، حركت ننمودند؟ ما در متون تاريخي موجود، حتي، نشانه‌هايي از قاطعيت و جديت از جانب ائمه (عليهم‌السلام) در جهت يك حركت سرنوشت‌ساز در اين مورد نمي‌يابيم. پاسخ دادن به اين پرسش، نياز به اين دارد كه با توجه به وقت فراوان، واقعيت شرائطي كه ائمه (عليهم‌السلام) در آن شرائط به سر بردند، و موقعيتي كه ايشان در برابر مسائل و حوادث موضع گرفتند و از سر گذراندند، بررسي شود و شايد نتوان در اين مختصر، حتي حداقل اين بررسي را به انجام رساند. ولي در اينجا گريزي نيست از اينكه به پاسخ فوق، يا دست كم به مقدمات پاسخ كه تصوري هر چند محدود از واقعيت آن مقطع زماني، و از ميزان امكان دست زدن به قيامي سرنوشت‌ساز در جهت دستيابي به حكومت، به پژوهنده بدهد، اشاره كنيم: [ صفحه 17]

انقلاب زودرس، هر چند پيروز شود، شكست خورده است

ما، در نوشته‌اي به نام «نقش الخواتيم لدي الائمة عليهم‌السلام» مطالبي آورده‌ايم كه شايد در اينجا براي پاسخ دادن به سؤال فوق سودمند باشد. از اين رو عين آن مطالب را بدون كم و زياد - جز بر سبيل توضيح يا تصحيح - نقل مي‌كنيم. ما در آن مبحث گفته‌ايم: اگر چه ائمه (عليهم‌السلام) توانستند بسياري از علماء و برجستگان دانش، و مردان بزرگي را پرورش دهند... و هر چند اين تعليم و تربيت، در نقاط مختلف سرزمين اسلامي انعكاس داشته و اثري غير قابل انكار در ساختار فكري و عاطفي عموم مردم بر جاي گذاشت... ولي اين اثر، از بعد عاطفي و فكري خشك فراتر نرفته، به درجه‌اي نرسيد كه بنيان مستحكم اعتقادي ايجاد كند، كه بتواند در درون انسان فكر زنده را با احساسات راستين همراه ساخته، وجدان بيداري پديد آورد كه مي‌تواند در زمينه‌ي حركت و عمل دگرگوني ايجاد كند و انسان را به موضع تعهد و پيام منتقل سازد. بنابراين، براي اقدام به يك قيام ريشه‌اي و سرنوشت‌ساز، امكان اعتماد بر آن آگاهي و احساسات سطحي نبود. به ويژه اگر حالت تمايل شديد عمومي به رفاه و زندگي مادي و تسليم همگاني در برابر شهوات و لذائذ را كه نتيجه‌اش عبارت بود از ضعف و ركود و هراس از هر حركتي به منظور ايجاد دگرگوني در وضع موجود آنان كه بدان مأنوس شده خو گرفته بودند، در نظر بگيريم. و بر فرض اينكه مردمي اينچنين، در اوج هيجان و برانگيختگي عاطفي، موفق به تغيير وضع به سود جبهه‌ي مخالف بشوند، ولي با چنان زمينه‌ي فقط فكري و عاطفي و عاري از بعد عقيدتي و شوق وجداني، هرگز [ صفحه 18] نمي‌توانند پشتيبان استمرار و تداوم سالم و بي‌خدشه‌ي انقلاب باشند و نخواهند توانست مسؤوليت‌هاي مربوط به ايجاد «تغيير» و دگرگونه شدن را كه بخش بزرگ آن به تحول و تغيير در «انفس» و در زندگي خود اين مردم، مربوط مي‌شود، تحمل كنند. بلكه به زودي چنين حركتي به ضد خود مبدل مي‌شود و فرزندان خود را به كام مي‌كشد، مبادي و اصول خود را مي‌شكند و ناديده مي‌گيرد و بالأخره، رو به افول و نابودي مي‌گذارد. چرا كه تا زماني كه نيرويي قوي، احساسات را پيوسته برنيانگيزد و شعله‌ور نسازد، آتش احساسات دوامي نداشته، فروكش مي‌كند و فكر و انديشه بسان توده‌اي خاشاك خشك و خاموش كه وزش بادهاي مصلحت‌انديشي و هوا و شهوت‌پرستي آن را پراكنده ساخته، اثري از آن برجا نمي‌گذارد، درمي‌آيد و اين در صورتي كه انديشه و احساس به خدمت شهوات و هواهاي نفساني درنيايد و در راه استفاده هر چه بيشتر از شهوات و خواهش‌هاي حيواني و توفير و توجيه انحرافات، به كار گرفته نشود.

زيديه، سرمشق و الگو، يا مايه‌ي عبرت؟

اينها همه در صورتي بود كه در چنان اوضاع و احوالي، جنبش و نهضت به تغيير اوضاع به نفع انقلاب توفيق يابد. ولي اين فرض، فرضي بعيد و دور از واقعيت است. چنانچه در بيش از يك قرن، تجربه‌هاي مكرر، ناكامي چنين جنبش‌هايي را ثابت نموده است... چرا كه آشكارا ديديم چگونه حركات و قيام‌هاي بسيار فراوان زيديان به شكست انجاميد و چه آسان سركوب شدند، به طوري كه به زودي از آن همه خروش و قيام، به صورت وقايع گذشته و خاتمه يافته ياد مي‌شد. حتي تو گويي هيچ حادثه‌اي رخ نداده است و - چنانچه در فصل «بيعت [ صفحه 19] و علل آن» در كتاب «زندگاني سياسي امام رضا عليه‌السلام» مشروحا آورده‌ايم - اين همه ناكامي علي‌رغم آن بود كه زيديه در زمينه‌هاي مختلف و در همه‌ي صحنه‌ها نفوذ گسترده‌اي داشتند و در امور سياسي، تبليغاتي، فرهنگي و عاطفي سلطه‌ي كامل داشتند... سبب و علت اين شكست‌ها جز اين نبود كه قيام‌هاي زيديه كه در درجه‌ي اول جنبش‌هايي سياسي بود و تنها ويژگي آن اين بود كه به پيروي از هر كس از خاندان پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) كه در برابر حكومت شمشير بركشد، فرامي‌خواند. و از اصالت فكري و باورهاي عقيدتي نيرومند و برخاسته از عمق جان و جوشيده از ژرفاي وجدان، برخوردار نبود، بر چنان نيروي عاطفي و احساسي تند و چنان آگاهي فرهنگي خشك متكي بود كه به سر حد آميختگي احساس با انديشه، و انديشه با وجدان نرسيده بود، تا زيربناي محكمي از تعهد و رسالت پديد آورد كه به خاطر آن در گرداب‌ها فرورفته شود، و جان‌ها در راهش ارزاني گردد. بلكه برعكس، عوامل بازدارنده‌اي كه از اندرون خود نيروهاي انقلاب مي‌جوشيد، اعتماد بر آن چنان نيروي عاطفي و فكري را همچون اعتماد تشنه بر سراب مي‌ساخت. و همين نكته است كه روشن مي‌سازد كه چگونه مردمي كه با حوادث، با قاطعيت و جديت روبرو مي‌شدند، پس از آنكه آبها از آسياب مي‌افتاد و زمان رسيدن ميوه نزديك مي‌شد، به زندگي دنيوي باز مي‌گشتند و - به گمان خود - به زندگاني بي‌دردسر و آرام، متمايل مي‌شدند و به خواهش‌هاي نفساني روي مي‌آوردند و به حوادث بعدي نتائجي كه به بار خواهد آمد، نمي‌انديشيدند... بنابراين، در چنين شرائط و احوالي، ائمه (عليهم‌السلام) نمي‌توانستند بدون محاسبه، امت را در يك درگيري و نبردي كه هرگز [ صفحه 20] نتيجه‌اي جز شكست سريع و ناكامي مهلك در پي ندارد وارد سازند. زيرا اين شكست به معناي پايان كار آنان و فروپاشيدن دعوت و پيام ايشان، به آساني به يك سره، بود. چنانچه در مورد زيديه و امثال آنان چنين بود. [11] . و پايان يافتن امر امت به معناي پايان كار اسلام و امت، و نابودي آن دو و خاتمه بخشيدن به تمام آثار حيات و حركت در اسلام و امت بود. و روشن است كه چنين اقدامي، يك اشتباه بزرگ در سياست و سفاهت در مديريت و بدترين خيانت به شمار مي‌رفت. در اين باره به همين جا بسنده مي‌كنيم و در صفحات آينده، به زندگاني سياسي امام جواد (عليه‌السلام) مي‌پردازيم. [ صفحه 22]

زلزله و طوفان!

آغاز

امام محمد تقي جواد (عليه الصلاة و السلام)، در ماه مبارك رمضان سال 195 ه. ق زاده شد و در ماه ذي‌القعده سال 220، به وسيله‌ي همسرش و به تحريك و فرمان معتصم، خليفه‌ي عباسي، مسموم گشت و رحلت نمود. پدر گرامي آن حضرت، امام رضا (عليه الصلاة و السلام) نيز در سال 203 با سمي كه به دست عبدالله مأمون، خليفه‌ي عباسي به وي خورانده شد، به شهادت رسيد. امام جواد (عليه‌السلام)، نخستين امام از ائمه دوازده‌گانه (عليهم‌السلام) بود كه در خردسالي يعني تقريبا در هشت سالگي متصدي شؤون امامت گرديد و مسؤوليت‌هاي رهبري را برعهده گرفت. پس از آن حضرت، فرزندش، امام علي هادي (صلواة الله و سلامه عليه) نيز در همين سنين بلكه در سنين كمتر - هشت يا شش سالگي - متولي امر امامت گرديد. و بعد از آن، امام مهدي عجل الله تعالي فرجه الشريف نيز در حالي كه بيش از پنج سال نداشت به امامت رسيد. امام جواد (عليه‌السلام) - به تعبير برخي - «نخستين نمونه‌ي زنده‌ي امامتي بود كه شيعه بدان معتقد است، با تمام معناي اين كلمه، و با تمام اوصاف و احوال و شؤوني كه در كتاب و سنت براي امام آمده است و بر مبناي آن، خدا است كه متولي تسديد و تربيت مداوم او است». [ صفحه 23]

از ويژگي‌هاي شيعه

پيش از اشاره به مسائل مربوط به آثار كمي سن امام جواد (عليه‌السلام)، خوب است اشاره كنيم به اينكه: شيعه اماميه، تحت تأثير تعاليم ائمه‌ي اطهار (عليهم‌السلام) و به جهت پاي بنديشان به روش قرآن، به اعتماد بر عقل، و تسليم در برابر داوري آن و پذيرفتن احكام آن در اعتقاداتشان، ممتاز گشته‌اند. اين ويژگي، يك امر عارضي يا يك حالت استثنائي در مورد ايشان نبوده، بلكه از اموري است كه در انديشه و تفكر آنان ريشه داشته و در زواياي مختلف فرهنگ تشيع و به طور كلي معارف شيعه، نفوذي عميق داشته است. محقق پژوهشگر، سيد مهدي روحاني در اينجا اضافه مي‌كند: «و در ميان شيعه، متكلمان بزرگ و صاحبان انديشه‌هاي نو و قريحه‌هاي زاينده، امثال هشام بن حكم، هشام بن سالم، ابوجعفر محمد بن نعمان احول كه نزد شيعه به «مؤمن الطاق» و نزد اهل سنت به «شيطان الطاق» شهرت يافته و علي بن اسمعيل ميثمي و غير ايشان و پس از آنان، شاگردانشان و... برخاستند. بلكه مسلك «اعتزال» كه گفته مي‌شود در اعتماد بر عقل و احكام عقلي تندروي كرده، از سخنان ائمه شيعه نشأت يافته است. چرا كه دو ركن بزرگ اين مسلك كه عبارتند از توحيد و عدل، از سخنان اميرالمؤمنين علي (عليه‌السلام) برداشت شده است». بنابراين، شيعه جز با برهاني روشن و دليلي قاطع كه باورهايشان را خاضع و خردهايشان را تسليم سازد. چيزي را كه عقل بعيد بداند نبايد مي‌پذيرفتند. [ صفحه 24]

شيعه و امامت

موضوع امامت و مسائل و ويژگي‌هاي آن، از زمان رحلت پيغمبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) از مهمترين موضوعاتي بوده است كه به طور كلي در انديشه‌ي اسلامي و به طور اخص در تفكر شيعي مطرح بوده است. تمامي شيعيان - چه رسد به متكلمان و دانشمندان و متفكران ايشان - به خوبي از موضوع و مسائل امامت آگاهي داشتند و درباره‌ي آنچه به شؤون و احوال و اوصاف امام مربوط مي‌شود، از ديدگاه‌هاي روشني برخوردار بودند. مانند ديدگاه آنان درباره‌ي لزوم عصمت امام و طهارت او از پليدي‌ها، و داشتن علم همه جانبه‌اي كه خداوند ائمه عليهم‌السلام را به آن علم اختصاص داده است و شناختن اين دو امر - چنانكه علامه محقق، احمدي مي‌گويد - به طور عادي، محتاج به نص و تعيين (از جانب حامل وحي، پيامبر صلي الله عليه و آله) مي‌باشد و در صورتي كه امامت كسي، مشكوك و مورد ترديد باشد، بهترين وسيله براي شناختن امامي كه به امامت تعيين شده و بدو تصريح گشته، عبارت است از آزمايش او با پرسش‌هاي فقهي و اعتقادي و غير اينها، يا ديدن كرامات از وي، همچون خبر دادن از آنچه كه جز به تعليم الهي، راهي به دانستن آن نيست. به همين جهت كه موضوع و مسائل امامت نزد شيعه روشن بوده است، مي‌بينيم خيلي زود دروغ و دغل مدعيان دروغين امامت، نزد ايشان فاش و برملا مي‌شد و مدعي، رسوا مي‌گشت. چنانچه در مورد عبدالله افطح، پسر امام صادق (عليه‌السلام) كه پس از آن حضرت براي خود ادعاي امامت كرد. و در مورد جعفر، فرزند امام هادي (عليه‌السلام) نيز [ صفحه 25] كه بعد از برادرش امام حسن عسكري (عليه‌السلام) مدعي امامت خود شد، چنين شد و ادعاي آن دو خيلي زود به رسوايي انجاميد، تا آنجا كه حتي فرزندان خود جعفر امامت او را نپذيرفتند و به امامت امام مهدي (عجل الله تعالي فرجه الشريف) قائل شدند و در ميان آنها علماي بسياري كه بعضي از آنان از بزرگان اماميه بوده‌اند، وجود داشته است (طوري كه در نظرم هست و هم‌اكنون منبع اين مطلب را به ياد ندارم - شيخ طوسي يا شيخ مفيد رحمهما الله به ملاحظه‌ي احترام فرزندان جعفر، از بدگويي بسيار از پدرشان خودداري نموده است). [12] . از سوي ديگر مي‌بينيم تمامي شيعيان، امامت امام جواد (عليه الصلاة و السلام) را پذيرفته، در برابر آن تسليم شدند. و با اينكه عموي پدرش، علي بن جعفر، از علماي بزرگ بود و منزلتي بالا داشت و پيرمردي كهنسال بود، به اين سبب كه خداوند امام جواد (عليه‌السلام) را به امامت معين فرموده است او را با وجود خردسالي‌اش، چنان احترام مي‌كرد و بزرگ مي‌داشت كه براي بعضي افراد تعجب انگيز بود و به خاطر همين رفتار، بر او خرده مي‌گرفتند. و او در جواب خرده‌گيران بر صحت رفتار خود تأكيد مي‌نمود. [13] متن كامل روايت مربوط به اين موضوع در آخر فصل سوم آورده مي‌شود ان شاء الله تعالي.

زلزله در اعماق

علي‌رغم تمام واقعيت‌هايي كه گفته شد، نمي‌توانيم انكار كنيم كه [ صفحه 26] به محض شهادت امام ابوالحسن الرضا (عليه‌السلام)، و آغاز امامت فرزند خردسالش، امام محمد تقي جواد (عليه‌السلام)، شيعه، به خصوص شيعيان عامي، با نخستين گرداب عقيدتي بسيار خطير، و در نوع خود بي‌نظير مواجه مي‌شوند و در درون خودشان با زلزله‌ي فكري شديدي مواجه مي‌شوند كه هستي‌شان را مي‌لرزاند و اعماق جانشان را مي‌تكاند. گذشته از اينها، اين حادثه مي‌تواند در روابط داخلي شيعيان و در موقعيت و جايگاه تشيع در ميان فرقه‌هاي ديگر اسلامي، در سطح جامعه‌ي مسلمانان، خلل ايجاد كند و در پي آن در جهان اسلام موجب پيدايش تحولات و تغييراتي فكري بشود. روشن بودن موضوع «امامت» و مسائل مربوط به آن، نزد شيعه، بدين معني نيست كه عامه مردم و ضعيفان آنان به اين زلزله خطير دچار نشوند. بلكه - چنانچه به زودي مي‌آيد - مي‌بينيم كه اين حادثه حتي بعضي از بزرگان و علماي شيعه را تحت تأثير قرار داده است. به خصوص كه ائمه (عليهم‌السلام) شيعيان خود را به بزرگداشت انديشه و خرد آموزش داده بودند و شيعيان در حد بالايي «خردگرا» بودند. از آنجا كه برخي مسائل باريك در مسأله‌ي امامت، به تأمل و ژرف‌نگري و دقت بيشتر نياز داشت، و اين مقدار توان، براي كساني كه بهره‌ي فراواني از علم ندارند - چه رسد به توده‌ي عامي مردم - فراهم نيست، به هنگام مواجه شدن با واقعيت‌ها، آثار آن ضعف پنهان، پديدار گشته، ناگزير - دست كم در آغاز كار - زلزله‌اي شديد در انديشه‌ها ايجاد و ضربه‌اي تند بر دل‌ها وارد مي‌شود. و گذشت زمان بايد، تا دوباره انديشه و عقل ابتكار عمل را به دست بگيرد و انسان را رهبري كند و بر مواضع و رفتارش مسلط گردد و جانش را تغذيه كند و با وجدانش پيوند يابد. به هر حال، در مورد پي‌آمدهاي داخلي اين حادثه‌ي در نوع خود بي‌نظير، مي‌توانيم به موارد زير اشاره كنيم. [ صفحه 27] الف: ابن‌رستم طبري مي‌گويد: «زماني كه سن او شش سال و چند ماه بود، مأمون پدرش را به قتل رساند و طائفه‌ي شيعه در حيرت و سرگرداني بماند و بين مردم اختلاف كلمه پديد آمد و گفته شد ابوجعفر (امام جواد عليه‌السلام) خردسال است و شيعيان در ديگر شهرها متحير گشتند». [14] . و شيخ حسن بن عبدالوهاب، يا سيد مرتضي علم الهدي عليهما الرحمة - ترديد به جهت اختلاف در مورد مؤلف كتاب «عيون المعجزات» است - و ديگران نقل كرده‌اند كه: «... چون امام رضا (عليه‌السلام) رحلت نمود، سن ابوجعفر عليه‌السلام نزديك به هفت سال بود. پس در بغداد و شهرهاي ديگر بين مردم اختلاف كلمه پيش آمد. ريان بن صلت، صفوان بن يحيي، محمد بن حكيم، عبدالرحمن بن حجاج و يونس بن عبدالرحمن با جماعتي از بزرگان، و معتمدين شيعه در خانه‌ي عبدالرحمن بن حجاج - در - محله (بركة زلول) - گرد آمدند و در ماتم امام و مصيبت ايام به گريه و اندوه پرداختند... پس يونس بن عبدالرحمن به آنان گفت: «گريه را واگذاريد، اكنون امر امامت را چه كسي است؟ و تا اين (يعني امام جواد عليه‌السلام) بزرگ شود، مسائل خود را نزد چه كسي ببريم؟ ريان بن صلت برخاست و گلوي او را در پنجه گرفت و با خشم به او گفت: آيا تو نزد ما تظاهر به ايمان مي‌كني و در باطن شك و شرك پنهان داري؟ اگر امامت او (امام جواد عليه‌السلام) از ناحيه‌ي خدا باشد، حتي اگر يك روزه باشد، بسان پيرمردي خواهد بود. و اگر از جانب خدا نباشد، حتي اگر دو هزار سال عمر كند، چون ديگران، يكي از مردم [ صفحه 28] (عادي) خواهد بود، در اين باره شايسته است انديشه شود. پس جمعيت حاضر به يونس بن عبدالرحمن روآورده او را نكوهش و توبيخ كردند... و چون موسم حج فرارسيده بود، پس هشتاد تن از فقيهان و علماي بغداد و شهرهاي ديگر مجتمع شدند و راهي حج گشتند و به قصد ديدن ابوجعفر امام جواد (عليه‌السلام) عازم مدينه شدند و چون به مدينه رسيدند... (در اينجا قضيه آمدن عبدالله بن موسي به نزد آنان و پرسش آنان از او و جواب‌هاي ناصحيح او نقل شده، [15] ، سپس آمده است:) [ صفحه 29] پس شيعيان متحير و غمگين شدند و فقها مضطرب گشتند و برخاسته قصد بازگشت نمودند و گفتند اگر ابوجعفر مي‌توانست جواب مسائل ما را بدهد، عبدالله نزد ما نمي‌آمد و جواب‌هاي ناصحيح نمي‌داد...» آنگاه در ادامه روايت، آمدن ابوجعفر عليه‌السلام نزد آنان و پرسش‌هاي آنان از او و جواب دادن صحيح آن حضرت و اينكه آنان شادمان گشتند و مردم با الحاح و دقت، مسائل خود را نزد آن حضرت مطرح ساختند، آورده شده، سپس آنچه كه بين آن حضرت و اسحق بن ابراهيم واقع گشت نقل گرديده است. [16] براي اطلاع بيشتر به روايت مراجعه شود. [ صفحه 30] در اين روايت ديديم كه حتي حال بعضي از علماء و فقهاء مانند يونس بن عبدالرحمن - كه از اصحاب اجماع يعني كساني كه طائفه، بر صحت منقولات آنان اتفاق دارند، مي‌باشد - اين مرد بزرگ و ثابت قدم و استوار در دوستي اهل‌بيت (عليهم‌السلام)، آنچنان بوده است. پس ديگر چگونه مي‌توانست باشد حال ديگراني كه از نور علم بهره نبرده، در بسياري از اعتقادات خود به ويژه در مسائل جزئي و تفصيلي عقيدتي، نقطه‌ي اتكاء ثابت و مستحكمي ندارند؟ چنانچه در جاي ديگر مي‌بينيم - همانطور كه مفيد از ابن‌قولويه از كليني از محمد بن يحيي از احمد بن محمد نقل كرده است صفوان بن يحيي كه او نيز از اصحاب اجماع و از صحابه‌ي بزرگ ائمه (عليهم‌السلام) مي‌باشد، به آساني نمي‌تواند درك كند كه امام مسلمين كودكي خردسال باشد. تا اينكه امام رضا (عليه‌السلام) بر امامت او تأكيد مي‌كند و برايش دليل آورده مي‌فرمايد: «خردسالي او چه ضرري دارد؟ همانا عيسي در سه سالگي حجت اقامه كرد و به احتجاج برخاست». [17] . [ صفحه 31] و در روايت ديگري از علي بن محمد از محمد بن حسن از عبدالله بن جعفر حميري از احمد بن محمد بن عيسي از احمد بن محمد بن ابي‌نصر (بزنطي) نقل شده است كه گفت: «من و صفوان بن يحيي بر امام رضا (عليه‌السلام) وارد شديم در حالي كه ابوجعفر (امام جواد عليه‌السلام) كه سه سال سن داشت ايستاده بود، ما عرض كرديم: فدايت گرديم اگر - پناه بر خدا - اتفاقي بيفتد بعد از شما چه كسي امام است فرمود: همين پسرم و با دست به ابوجعفر (عليه‌السلام) اشاره كرد. ما عرض كرديم: با اينكه او در اين سن و سال است؟! فرمود: بلي در همين سن. خداي تبارك و تعالي در حالي كه عيسي (عليه‌السلام) دو سال داشت به او احتجاج فرمود». [18] . و در جاي ديگر مي‌بينيم امام رضا (عليه‌السلام) براي آشنا ساختن اصحاب و شيعيان خود با امامت امام جواد (عليه‌السلام) بنا به نقل ابن‌قولويه از كليني از محمد بن يحيي از احمد بن محمد بن عيسي از معمر بن خلاد كه گفت شنيدم، از امام رضا (عليه‌السلام) بعد از آنكه چيزي را به ياد آورد، فرمود: «شما را چه نيازي به آن است اين، ابوجعفر، او را به جاي خود نشاندم و جانشين خود گردانيدم» و فرمود: «ما خانواده‌اي هستيم كه كودكانمان از بزرگانمان ارث مي‌برند، مو به مو!». [19] . بلكه ظاهرا زمينه‌سازي براي امامت امام جواد (عليه‌السلام)، از زمان امام صادق (عليه‌السلام)، شروع شده بود. ابوبصير مي‌گويد: «بر امام صادق عليه‌السلام وارد شدم در حالي كه پسربچه پنج ساله‌اي دست مرا [ صفحه 32] گرفته بود، [20] پس امام فرمود: چگونه خواهيد بود زماني كه همانند اين پسر، حجت (خدا) بر شما گردد. يا فرمود: «به زودي در همانند سنين او، كسي بر شما ولايت خواهد يافت». [21] . و كمي بعد، به استدلال خود امام جواد (عليه‌السلام) اشاره مي‌كنيم كه استدلال نموده است به اينكه داوود (عليه‌السلام) سليمان (عليه‌السلام) را در حالي كه كودكي بود كه گوسفند به چرا مي‌برد، خليفه‌ي خود ساخت. و به اينكه علي (عليه‌السلام) در نه سالگي به پيامبر (صلي الله عليه و آله) ايمان آورد، و در آيه‌ي شريفه تابع رسول‌الله (صلي الله عليه و آله و سلم) شمرده شده است. امام جواد (عليه‌السلام) خود ناچار شده است با همان حجج و براهين به شبهات مورد امامت خود پاسخ بگويد حسين بن محمد از معلي بن محمد از علي بن اسباط روايت كرده است كه گفت: امام جواد (عليه‌السلام) به طرف من مي‌آمد و من به سراپاي او نگاه مي‌كردم تا وصف اندام او را براي دوستان خود در مصر بگويم. من در اين فكر بودم تا اينكه امام بنشست و فرمود: اي علي، همانا خداوند درباره‌ي امامت حجت آورده، چنانكه درباره‌ي نبوت حجت آورده و فرموده: «و آتيناه الحكم صبيا - در كودكي به او حكمت (داوري) داديم» و فرمود: «و لما بلغ اشده - چون به حد توان رسيد» و نيز: «و بلغ اربعين سنة - چون به چهل سالگي رسيد» پس روا بود به امام در كودكي «حكم» داده شود، همانطوري كه روا است در چهل سالگي به او حكم داده شود. مانند اين روايت از معلي بن محمد نيز روايت شده است. [22] . [ صفحه 33] شايد همين موقعيت بسيار استثنائي كه امام جواد (عليه‌السلام) بدان ممتاز بوده است موجب آن بوده كه مردم به مطرح نمودن سؤالات بسيار از آن حضرت، اهتمام بورزند، به طوري كه نقل شده است: «قومي از مردمان اطراف، از ابوجعفر (عليه‌السلام) اجازه‌ي ورود خواستند، پس اجازه داد و داخل شدند و در يك مجلس سي هزار مسأله مطرح كردند و امام (عليه‌السلام) كه در آن هنگام ده سال داشت، به همه‌ي آن مسائل پاسخ داد». [23] . شايد اين جماعت، همان گروهي باشند كه پيشتر بدانان اشاره شد و يونس بن عبدالرحمن و ريان بن صلت جزء آن گروه بودند. كه اين مسائل را زماني كه در موسم حج به مدينه آمده بودند، از حضرتش سؤال نموده باشند. و بعيد نيست كه عدد «سي هزار» در روايت، عدد تقريبي باشد. يا در بيان آن براي بيان فراواني مسائل مبالغه شده باشد. زيرا در اين مورد و موارد مشابه، شمارش دقيق مسائل بعيد به نظر مي‌رسد. همچنين ظاهر قضيه حاكي از آن است كه آن قوم، مدتي و چه بسا چند روزي را در [ صفحه 34] يك جا مثلا در «صريا» يا «قبا» نزد آن حضرت بوده، با او گفتگو مي‌كرده‌اند، بنابراين مقصود از اينكه در يك مجلس سي هزار مسأله پرسيدند، يك مجلس، به ملاحظه‌ي يكي بودن مكان و پرسش شونده و پرسش كننده است. چنانچه احتمال مي‌رود كه كلمه‌ي «هزار» را نويسندگان و نسخه برداران افزوده باشند و شاهد، اينكه مرحوم فيض كاشاني اين حديث را بدون كلمه‌ي «هزار» نقل نموده است. [24] . حقيقت هر چه باشد. و بنابر فرض اينكه در حديث، «سي هزار مسأله» آمده باشد، و شايد اين فرض ارجح باشد زيرا روايت درصدد بيان امري شگفت‌انگيز و جالب توجه است علامه مجلسي و جز او وجوه ديگري را در توضيح مراد اين روايت ذكر كرده‌اند. [25] . و مي‌بينيم نظير اين روايت را عبدالوهاب وراق، درباره‌ي امام احمد بن حنبل نقل مي‌كند كه: «مردي است كه شصت هزار مسأله از او پرسيده شد و او با نقل و روايت حديث و خبر به آن مسائل پاسخ داد». [26] شكي نيست در اينكه پرسش از شصت هزار مسأله، در يك مجلس نبوده است، بلكه در مجالس متعددي صورت گرفته است همچنين روشن است كه - همانطور كه اشاره شد - عدد شصت هزار عدد تقريبي است، نه يك آمار دقيق و شمارش شده. در اينجا باز تكرار مي‌كنيم: اينكه در ميان ائمه عليهم‌السلام فقط از امام جواد عليه‌السلام با وجود خردسالي‌اش، اين مسائل فراوان پرسش [ صفحه 35] شده است، نشان اين است كه بدون شك نسبت به خصوص اين امام، به خاطر ويژگي‌اش (كمي سن) تعمدي در كار بوده است كه مردم را به اين همه پرسش از او واداشته است... ولي تأسف‌آور اينكه جز مقداري بسيار ناچيز از مسائلي كه از اين امام همام عليه‌السلام سؤال شده است، به دست ما نرسيده است. زيرا هدف از آن سؤال‌ها، اطمينان قلبي يافتن به امامت آن حضرت بوده است و توجهي به لزوم ثبت و نگاشتن آن مسائل نشده است. ب: ديديم كه بعد از شهادت امام رضا (عليه‌السلام)، جمعي از شيعيان (مؤلفه) به اعتقاد به توقف بر امامت امام موسي كاظم (عليه‌السلام)، بازگشتند (و از اعتقاد به امامت كسي بعد از آن حضرت منصرف شدند) و دسته‌اي ديگر به امامت احمد بن موسي قائل شدند اين دو دسته هر چند نسبت به اكثريت شيعيان كه معتقد به امامت امام جواد عليه‌السلام شدند و تعدادشان از تمامي فرقه‌هاي شيعي بيشتر بود، [27] و جز آنان، فرقه‌هاي ديگر منقرض شدند، اندك بودند، ولي همين كه چنين عقائدي ظهور كرد علامت و نشانه‌ي پديد آمدن تزلزل داخلي در ميان شيعيان، بعد از امام رضا (عليه‌السلام) و مؤثر افتادن آن تزلزل، در ضعفاء و ناآگاهان آنان، مي‌باشد. نوبختي و جز او گفته‌اند: «سبب پيدايش دو فرقه‌اي كه يكي به امامت احمد بن موسي و ديگري به توقف در امامت امام كاظم (عليه‌السلام) قائل شد، اين بود كه ابوالحسن الرضا (عليه‌السلام) وفات يافت و پسرش محمد، هفت سال داشت، پس شيعيان، او را [ صفحه 36] كودك و صغير شمردند و گفتند: امام بايد بالغ باشد...» [28] . و به تعبير شهرستاني: «كساني از شيعه، به امامت احمد بن موسي ابن جعفر - و نه برادرش علي بن موسي الرضا - معتقد شدند و از كساني هم كه به امامت علي الرضا قائل بودند، جمعي در امامت محمد بن علي [ صفحه 37] به شك افتادند، زيرا بعد از وفات پدر، خردسال بود و شايسته‌ي امامت نبود و به راه و رسم امامت آگاهي نداشت. و گروهي، در اعتقاد به امامت او استوار گشتند...». [29] . ج: گذشته از اينها، شيعياني كه به امامت امام جواد (عليه‌السلام) معتقد گشتند در اين مورد كه مصدر و منبع علم او چيست؟ اختلاف نمودند. برخي از آنان گفتند آن حضرت علوم خود را از كتابهاي پدرانش و اصول و فروعي كه در آنها نوشته شده برمي‌گيرد. دسته‌اي ديگر گفتند او از پدرش دانش فرانگرفته، زيرا زماني كه او چهار سال و چند ماه داشت، پدرش به خراسان گسيل داده شد. بلي، هنگام بلوغ او خداوند وسائل و اسباب علم، مانند الهام، آگاهي قلبي، رؤياي صادقه و غير اينها را براي وي فراهم مي‌كند. و فرقه‌اي ديگر گفتند ممكن است از هر دو راه علم حاصل بكند... [30] . اين اختلاف، اگر نشانه‌ي چيزي باشد، نشانه‌ي اين است كه اين حادثه (امامت امام جواد عليه‌السلام) بر بخش عمده‌اي از شيعيان، كه تا حدودي از آگاهي و شناخت بهره‌مند بودند و براي معتقدات خود، به خصوص در مسائل مربوط به امامت، بينه و برهان داشتند، اثري نگذاشته، ولي بر گروه اندكي از آنان كه ضعيف و ناآگاه بودند، اثر گذاشته، آنان چون شبكور در شب ظلماني و ديجور، به اين سو و آن سوي رفته‌اند... به هر حال، از سخن ريان بن صلت و غير او برمي‌آيد كه بخش اعظم شيعيان همچنان معتقد بودند كه علم امام، به تعليم الهي و لدني است و كمي سن او نمي‌تواند در قدرت آن حضرت بر دريافت علوم و معارف اثر [ صفحه 38] بگذارد. در بعضي از روايات آمده است كه آن حضرت قسمتي از علوم خود را علي‌رغم خردسالي، مستقيما از پدر فراگرفته است. [31] و چرا نتواند چنين باشد؟ زيرا خداي سبحان او را برگزيده و همو اهليت و شايستگي اين مقام بلند را به او عطا فرموده. آنچنان كه عيسي (عليه‌السلام) توانست پيامبر خدا شود. و خدا به او كتاب داد، در حالي كه در گهواره بود. و خدا در كودكي به يحيي بن زكريا «حكم» داد... پس چرا خداوند قدرت فراگرفتن تمامي علوم امامت را از پدر، طي چهار سال، به اين امام بزرگ ندهد؟ د: اختلاف و چند دستگي در همين حدي كه گفته شد، نبود. بلكه درباره‌ي صلاحيت‌هاي امام جواد (عليه‌السلام) نيز اختلاف اقوال و آراء پديد آمد. گروهي بر آن شدند كه آن حضرت از زمان وفات پدرش، واجب الاطاعه است و هر چه در صلاحيت ائمه (عليهم‌السلام) است، در صلاحيت او نيز مي‌باشد و خردسالي او مانع و بازدارنده از پرسش از او درباره‌ي حوادث و وقايع، و اقتداء به او در نماز، نمي‌شود. اين گروه اكثريت شيعيان بودند كه مرامشان استواري و تداوم يافت. دسته‌اي ديگر گفتند، آن حضرت از زمان وفات پدر، امام است. يعني ولايت امر با او و ادامه‌ي ولايت در نسل او است و با وجود او هيچ كس جز او شايسته‌ي امامت نيست. ولي اقتداء به او در نماز صحيح نيست، [32] بلكه امامت جماعت و اجراي احكام را كسي ديگر، از اهل فقه [ صفحه 39] و دين و تقوا بر عهده مي‌گيرد تا اينكه او بالغ شود. [33] .

باز هم نمودارهاي خطرات بزرگ

گذشته از تمامي آنچه گفته شد، هنگامي كه حتي برخي از علماء و فقهاي بزرگ و انديشمندان شيعه، با وضعيت مخاطره‌آميز بعد از وفات امام رضا (عليه‌السلام) مواجه شدند و - هر چند به صورت محدود - درباره‌ي [ صفحه 40] امور دقيقه و مشكل مربوط به امامت، در بين خود دچار اختلاف گشتند و در چنين موقعيتي، وضع عمومي مردم كه پيچيده‌تر و مخاطره‌آميزتر بوده است، روشن مي‌شود. زيرا چگونه ممكن بود مردم عادي را قانع نمود به اينكه كودكي نورسته كه حداكثر، عمرش از هشت سال تجاوز نمي‌كند مسؤوليت رهبري و هدايت امت را بر دوش بگيرد و بتواند مشكلات و مسائل آنان را به بهترين و كامل‌ترين صورت حل كند و با مخالفت‌ها و خطرات، روبرو شود و با دانايي و آگاهي و مسؤوليت، آنها را از سر بگذراند؟!. بر فرض اينكه نسل حاضر بتواند به خاطر داشتن زمينه‌ي عاطفي و رسوبات فكري و عقيدتي‌اي كه با آن متولد شده و رشد نموده‌اند، به طوري كه آن انديشه‌ها و عواطف، با ذهنيت و حيات طبيعي آنان تركيب يافته و يكي شده است، بتواند از اين گرداب هولناك جان بدر برد ولي... ولي اين وضعيت، تا سال‌ها، بلكه تا ده‌ها سال ادامه خواهد داشت. به خصوص اگر ملاحظه كنيم كه به زودي، در مورد امام هادي (عليه‌السلام) كه جانشين بلاواسطه پدر خواهد بود نيز اين مسأله (خردسالي) دوباره مطرح مي‌شود و اين به معناي آن است كه اين حالت استثنائي، از نسل سابق گذشته، به نسل نو منتقل مي‌گردد. نسلي كه فاقد بنيان‌هاي جاافتاده‌ي عقيدتي است و با مسأله‌ي امامت پيوند عاطفي نداشته، بلكه از آغاز آشنايي با آن، با شك و ترديد همراهيش كرده‌اند... چنين نسلي در برابر اين تزلزلي كه در داخل خودشان و مشخصا در اعماق و ژرفاي وجودشان پديد مي‌آيد، هيچ پناهگاه و مدافعي نخواهد داشت. به اين ترتيب، با قطع نظر از مخالفت‌ها و روياروئي‌هاي گوناگون و بسياري كه به زودي از جانب ديگران پيش آورده مي‌شد، شيعيان با [ صفحه 41] گردابي دامنه‌دارتر، در درون خودشان مواجه بودند.

تندبادها

باز هم گذشته از آنچه گفتيم، با نگاهي جستجوگر به عصري كه امام جواد (عليه‌السلام) و همزمان، طائفه‌ي شيعه با آن وضعيت استثنائي در آن عصر به سر بردند، درمي‌يابيم كه شيعيان با خطري جدي و گردبادهاي براندازنده‌اي مواجه بوده‌اند كه مي‌توانست ريشه‌ي آنان را بركند و آن را تا دوردست‌هاي نيستي، يا در وادي ابهام و تاريكي پرتاب كند. همانطوري كه طوائف ديگري كه خيلي كمتر از شيعه و با خطراتي ضعيفتر، مواجه شدند، چنين سرنوشتي داشتند. آنچه كه در آن زمان به خصوص در مورد عامه‌ي مردم كه بهره‌ي فراواني از علم و آگاهي نداشتند. بر خطر مي‌افزود و مشكل را پيچيده‌تر مي‌ساخت، عبارت بود از كوشش صاحبان مسالك و مذاهب در جهت برملا نمودن ضعف‌هاي يكديگر، با مطرح نمودن مسائل دقيق فكري و عقيدتي و تلاش‌هاي جدي آنان براي القاء شبهه و زير سؤال بردن تمامي آنچه كه به عقائد، افكار و تصورات ديگران مربوط مي‌شد. چرا كه آن مقطع زماني، مقطع شكوفايي و تبلور انديشه‌ها و جاافتادن و تثبيت افكار و مذاهبي بود كه بتوانند در برابر افكار و مذاهب ديگر، شايستگي خود را ثابت كنند و براي فراگرفتن بخش‌هاي بزرگ‌تر و وسيع‌تري از مردم توان خود را به كار گيرند.

موضع حكام در اين درگيري

در آن هنگام، حاكمان، از صحنه‌ي درگيري دور نبودند، بلكه با دقت بسيار و مهارت بي‌نظير صحنه را زير نظر داشتند... [ صفحه 42] بلكه به خاطر توجه و اهتمامي كه به آينده و سرنوشت خودشان داشتند، به اين درگيري‌هاي فكري و عقيدتي دامن مي‌زدند و - گاه پنهان و گاه آشكار - با آن گروهي كه مي‌ديدند سازش با آن نه فقط دردسر و مشكلي در پي ندارد، بلكه براي آينده حكومتشان و بالأخره براي سرنوشت و هستي‌شان پشتوانه و ضمانتي جدي فراهم مي‌كند، سازش و تباني هم مي‌كردند... اين حاكمان و پيشاپيش آنها مأمون عباسي، زيركترين، داناترين، دورانديش‌ترين و سياستمدارترين عباسيان، [34] ديدند حالت مشوق و ياور انديشه و علم، به خود گرفتن و در چهره‌ي حامي و مدافع آزادي بيان و احترام به عقائد، ظاهر گشتن - بنا به علل گوناگوني كه اينجا جاي بررسي آنها نيست - به هدف آنان و ماندنشان بر اريكه‌ي قدرت كمك مي‌كند و اين پوشش مزورانه، نيرنگ‌ها و گمراهي‌هاي بسيار نهفته داشت و نتيجه‌ي آن عبارت بود از محو بسياري از حقائق كه با سياست حكام و منافعشان سازگاري نداشت، با مكر و خدعه. [35] .

معتزله

در اينجا شايسته است به امري كه از اهميت ويژه‌اي برخوردار است اشاره كنيم و آن اينكه معتزله، در آن مقطع زماني، در مرحله‌ي شكوفايي و [ صفحه 43] تكامل يافتن مكتبشان بودند و حكومت در آن زمان از آنان حمايت و پشتيباني مي‌كرد و از سلطه و نفوذ و ديگر امكانات مادي و معنوي حكومتي، براي استحكام و تثبيت خط فكري آنان و ضربه زدن بر گروه‌هاي ديگر و تضعيف موقعيت و نفوذ آنان، به هر شكلي، بهره‌برداري مي‌كرد. خوب است ناگفته نگذاريم كه خط فكري اعتزال، در حد بسياري در اعتماد بر عقل و احكام عقلي و انكار هر چه كه با عقل سازگار نباشد، تندرو بود و معتزليان، نصوص و مطالب صريح ديني را به عقل خود عرضه مي‌كردند و آنچه را كه عقلشان صريحا تأييد مي‌كرد مي‌پذيرفتند و بقيه را رد و انكار مي‌كردند.

شيعه و موقعيت آنان

شيعه‌ي اماميه از شناخته شده‌ترين و مشهورترين فرقه‌ها و داراي رساترين برهان و سرسخت‌ترين مواضع در صحنه‌ي درگيري‌هاي فكري بود. تا آنجا كه نيرو و عظمت فكري دعوت شيعي بدان حد رسيده بود كه حكومت ناچار شد با رهبر و مقتداي آنان، يعني امام رضا (عليه‌السلام) (كه - ديروز - با آن روش مخصوص و بي‌نظير، يعني بيعت گرفتن براي ولايت عهدي، او و سپس سر به نيست كردنش با آن روش ترسويانه‌اي كه همه دانستند و در جاي خود آن را شرح داده‌ايم) سازش كند. اين سازش اگر نشانه‌ي چيزي باشد، نشانه‌ي ميزان توان و نفوذ اين فرقه و تأثير آراء و اقوال آن در ميان مردم و در احساسات و موضع گيري‌هايشان مي‌باشد و اينكه فرقه‌هاي ديگر، اين فرقه را نيرومندترين حريف فكري و عقيدتي خود و مجهز به روشن‌ترين دليل و برهان مي‌ديدند كه اگر به آن فرصت داده شود، به زودي صحنه را در اختيار مي‌گيرد و با انديشه‌ي زنده و [ صفحه 44] پوياي خود و اساس و پايه‌اي كه در اعماق فكر و فطرت و خرد و وجدان انسانها دارد، گروه‌هاي مختلف مردم را زير پوشش مي‌گيرد... آري، حادثه‌اي عقيدتي و در نوع خود بي‌نظير و مهم، همانند اين رويداد (امامت كودكي نورس!) به خصوص كه براي فرقه‌اي با آن ويژگي‌ها و در آن موقعيت پيش آمده، مي‌تواند توجه دشمنان اين فرقه را جلب كند. به ويژه كه تحريك از جانب حكومت و طبيعت ترديد برانگيز خود حادثه، با هم، زمينه را براي بهره‌برداري از وضعيت پيش آمده، براي شروع يورشي سخت و سرنوشت ساز، به منظور ساقط نمودن فكر اعتقادي اين فرقه، فراهم ساخت. بدون ترديد چنين يورشي دل حكومت را خنك مي‌كرد. بنابراين، به زودي با تمام توان به تدارك اين هجوم و به وجود آوردن شرائط مناسب براي موفقيت هر چه بيشتر طرح خود كه عبارت بود از: از سر راه برداشتن انديشه‌ي عقيدتي اين فرقه و حتي نابود ساختن آن از بيخ و بن، كمك مي‌كرد. و اگر به اين هدف خود مي‌رسيدند، ديگر در تمام زمينه‌ها و براي بقاء و استحكام حكومت فرصت و مجال موفقيت به دست آورده بودند. چرا كه ديگر خطري جدي كه آينده‌ي عقيدتي و سياسي آنان را تهديد كند باقي نمي‌ماند. آري، مقارن بودن آن نهضت فكري بسيار نيرومند، كه از آغاز و در زماني دراز، در حساس‌ترين مسائل، كه عبارت بود از موضوع امامت و رهبري، با اماميه درگيري داشت، با پديد آمدن شرائط جالب توجهي كه اين گمان را كه به سبب خردسالي امام جواد و پس از او امام هادي (عليهماالسلام) و ادامه‌ي اين وضع تا سال‌هاي متمادي، شديدترين سستي و ضعف در پايه‌هاي اعتقادي اين فرقه به وجود آمده است، در دشمنان ايجاد مي‌كرد، فرصتي مناسب براي تصفيه‌ي حساب فكري و به [ صفحه 45] اصطلاح افشاء ضعف مباني عقيدتي تشيع پديد آورده بود. در چنين زمينه‌اي، براي طرح سؤالات بسيار و دامن زدن به شبهات متعدد در مورد بزرگترين اصل ديني كه به خاطر آن در گرداب‌هاي مهالك فرورفته شده و جان‌ها در باخته شده و مي‌شود. تا آنجا كه «شهرستاني» مي‌گويد: «بزرگترين اختلاف بين امت، اختلاف درباره‌ي امامت بوده، چرا كه درباره‌ي هيچ اصل ديني، به اندازه‌اي كه همواره درباره‌ي امامت شمشير كشيده شده، در اسلام شمشير كشيده نشده است» [36] فرصت فراهم بود. آري، مردم مخالف، در موضوع سن امام (عليه آلاف التحية و السلام)، غوطه‌ور گشتند و آن را از جمله مدارك و دست آويزهايي كه به آنها امكان مي‌داد و در ادعاي امامت و رهبري و جانشيني رسول‌الله (صلي الله عليه و آله و سلم) در زعامت و هدايت امت، از سوي آن حضرت، شبهه و شك ايجاد كنند، قرار دادند. شخصي به حالت پرسش به آن حضرت عرض كرد: «آنها درباره‌ي كمي سن شما گفتگو مي‌كنند؟» امام (عليه‌السلام) فرمود: «خداوند به داوود وحي فرستاد كه سليمان را جانشين خود قرار دهد. در حالي كه سليمان كودكي بود كه گوسفند به چرا مي‌برد». [37] . و علي بن حسان به آن حضرت عرض كرد: «آقاي من، مردم، خردسالي شما را بر شما خرده مي‌گيرند؟!». امام فرمود: «آنها از كلام خداوند چه خرده‌اي مي‌گيرند كه [ صفحه 46] مي‌فرمايد: «قل هذه سبيلي ادعوا الي الله علي بصيرة أنا و من اتبعني» [38] به خدا قسم، جز علي (عليه‌السلام) كه در آن زمان نه سال داشت كسي از پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) پيروي نكرده بود و من هم نه سال دارم». [39] . و بالأخره، در اين خصوص برخي چنين گفته‌اند: «پدرش وفات يافت و او در حالي كه هفت سال داشت جانشين پدر در امامت شد. پس عامه مسلمين، ولايت ائمه و رجوع به آنان را در حالي كه در سنين كودكي هستند، بر شيعه خرده گرفتند و عيب نهادند. به خصوص كه در عادات و رسوم عربي، در ولايت امر و رهبري، سن اهميت دارد. به اين جهت، امام جواد (عليه‌السلام) كه به سن بلوغ و رشد نرسيده بود خطرناكترين مشكلي بود كه شيعه با آن مواجه شده بود. [40] .

شمشير دولبه

ترديدي نيست كه اگر شيعه، كه به اعتبار بخشيدن به عقل و احكام عقلي تا حد بسياري اهتمام مي‌ورزد و تمام مسائل و احكام خود را با دليل قاطع و برهان روشن و با حكم فطرت و عقل و وجدان، منطبق مي‌داند و به همين ويژگي مباهات مي‌كند و بر تمام مخالفانش فخر مي‌كند و بر ايستادگي بر اين مبنا و كوتاه نيامدن از آن، در هر شرائطي و با هر پيامدي، تأكيد مي‌كند - اگر چنين جمعيتي - شكست بخورد... [ صفحه 47] و اگر اين فرقه در شرائطي كه مردم مي‌بينند از آزادي عمل برخوردار است و مي‌تواند حرف خود را بزند، آن هم در مورد حساس‌ترين، مهمترين و دوربردترين مسأله كه محور و مدار اساسي ساير مسائل و در تمام زمينه‌ها است... ناكام شود، اين شكست، شكستي درهم كوبنده و نهائي خواهد بود و ديگر نمي‌تواند قد علم كند. به خصوص در زماني كه ساير عقائد و فرق در تلاش براي اثبات موجوديت و تثبيت خط فكري خود در گسترده‌ترين سطح ممكن و در نواحي مختلف جهان اسلام بودند. اين شكست آشكار، مي‌توانست شيعه را - خواه ناخواه - در برابر سه انتخاب مشكل قرار دهد: 1 - به نواحي دوردست و مناطق جهل و محروميت و بدوي و دور از نقاط درگيري و مبارزه طلبي فكري، انداخته شود. چنانچه تمامي فرقه‌هاي خوارج كه مبادي و اصولشان با احكام عقل و فطرت و وجدان سازگاري نداشت و نتوانست در برابر فكر و منطق مخالف ايستادگي كند، به چنين سرنوشتي دچار شدند. 2 - يا اينكه بسياري از افكار و عقائد خود را تعديل كند. به نحوي كه با فكر و عقيده‌ي همگاني كه از جانب حاكمان براي مردم تجويز شده، با ترور و وحشت. گرسنگي دادن يا تطميع و سپس تزوير، حمايت مي‌شود، موافق و سازگار درآيد... يا دست كم به نحوي كه مخالف و ناهماهنگ با معتقدات عمومي نباشد، افكار و عقائد خود را تعديل نمايند. چنانچه در مورد فرقه‌ي «اباضيه» از فرق خوارج، چنين شد و ما در پژوهشي پيرامون خوارج (كه از خدا مي‌خواهيم توفيق تكميل و انتشار آن را در وقت مناسب بدهد) توضيح آن را آورده‌ايم. 3 - يا اينكه به درون‌گرايي روي آورده، به عقيده‌اي دروني كه درها [ صفحه 48] را به روي خود بسته، مبدل شود و در تاريكي‌هاي ابهام و گنگي بسر برد و جرأت ظاهر گشتن در برابر نور و پايان دادن به شبهات و اشكالات بيشتر افراد خود - شيعيان اسمي يا توارثي - را ندارد، چه رسد به اينكه در سطح همگاني، به پاسخگويي حريفان و مبارزه جويان بپردازد.

از سوي ديگر

از سوي ديگر، اگر شيعه بتواند اين مرحله‌ي سرنوشت‌ساز و بسيار حساس را از سر بگذراند و اين پيكار فكري را به سود خود تمام كند و نقش پيشتاز خود را در سطح فكري همگاني، آنچنان كه هست، نگهدارد...، توانسته است حقانيت و شايستگي خود را نه فقط براي نسلي كه با آن حادثه‌ي ويژه همزمان بود و در زمان اوج آزادي انديشه‌ها بسر برد، بلكه براي نسل‌هاي ديگري هم كه بعدها مي‌آيند، ثابت و مبرهن سازد. زيرا در اين صورت پيروزي اين فرقه، به ويژه در اين شرائط، در زماني بوده است كه دشمنان آن به خصوص از لحاظ فكري و سياسي، در بهترين و قوي‌ترين وضع و موقعيت بوده‌اند و از طرف ديگر همگان مي‌ديدند كه شيعه در حساس‌ترين و خطرناك‌ترين مرحله و در ضعيف‌ترين موقعيتي كه ممكن است براي آنان ايجاد شود، بسر مي‌برد و چاره‌اي نيز از رو در رو شدن مستقيم و بي‌پرده با دشمنان و رو نمودن و نشان دادن تمامي نيرو و توان طرفين، نبود.

نتيجه‌ي قاطع

نتيجه و پيآمد قطعي، اين بود كه شيعه و تشيع از اين گرداب بسيار سخت، با جلوه‌اي بيشتر و درخششي خيره كننده‌تر و استواري و ثبات سخت‌تر، به درآمد و تمامي تهديدها و سركشي‌ها را پشت سر گذاشت. [ صفحه 49] ولي چيزي كه در اينجا شايان توجه است اين است كه هر چند در زمينه‌ي فكري نتيجه اين بود، ولي اين نتيجه آنچنان قاطع و تمام كننده نبود كه به تصفيه‌ي همه جانبه و كامل عقائد و افكار مخالف بيانجامد. زيرا - چنانچه پيشتر اشارت رفت - آن افكار و عقائد، ساخته و پرداخته‌ي حكومت بود و مورد حمايت حكام. اما جاي ترديد نيست كه اين پيروزي در زمينه عقيدتي و فكري، توانست در برابر شايستگي و توان خطوط گوناگون ديگر، در ارائه‌ي راه‌حل‌هاي ريشه‌اي و اساسي براي مشكلات عمومي، علامت سؤال بزرگي بگذارد. هر چند پيروان آن خطوط، براي كتمان حقائق، قادر بودند هوچي‌گري كنند و هياهو راه بياندازند و طبل و شيپور به صدا درآورند و آنگاه با تحقير و تزوير و بدنام كردن اين و آن، حقيقت را بپوشانند. [ صفحه 52]

امامت در معرض توطئه

مفهوم كلي امامت

زماني كه امامت از ديدگاه اهل‌بيت (عليهم‌السلام) و شيعيانشان عبارت است از ادامه‌ي خط نبوت، در رهبري الهي امت به سوي هدف والاي رسالت و نيز، سرچشمه‌ي هميشه جوشاني است براي انديشه‌ي اسلامي اصيل، كه بايد همواره امت را سيراب كند و زنده نگهدارد و زلالي و گوارايي را از خدا و رسول (صلي الله عليه و آله و سلم) گرفته است. هنگامي كه امامت چنين مفهومي داشته باشد، طبيعتا نيازمند به آن است كه از جانب كسي كه داراي چنين حقي است، پذيرش اين امتداد خط، اعلان گردد و سپردن و واگذاري مسؤوليت‌هاي رهبري به كساني كه كمال شايستگي و لياقت را براي متحمل شدن مسؤوليت‌هاي سنگين آن را دارند، به اطلاع همگان برسد. همچنان كه باخبر ساختن همه‌ي مردم، از منبع پاك و اصيل علوم و معارف، براي تغذيه حركت فكري و تجهيز آن به آنچه كه در خط تكاملي و پيشرويش به سوي هدف، بدان نياز مي‌يابد، لازم است. از همين جا است كه طبيعي بود، بناي امامت، بر دو پايه‌ي اساسي [41] برپا [ صفحه 53] شود. به طوري كه با نبود هر يك از اين دو پايه، بنا از هم پاشيده، امامت محتواي اصلي خود را از دست بدهد. آن دو ركن و پايه عبارتند از: 1 - نص. 2 - علم مخصوصي، كه خداوند آن را به ائمه (عليهم‌السلام)، از طريق پدرانشان از پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) اختصاص داده است. علاوه بر اين دو ركن، شايستگي و اهليت براي امامت، كه به معناي دارا بودن خصلت‌ها و ملكات رهبري كه بتوانند خط را نگاه دارند و سلامت مسير را تضمين كنند، مي‌باشد. مانند دارا بودن «عصمت»، شجاعت و بخشندگي و... از شرائط تصدي اين مقام است. به همين خاطر است كه مي‌بينيم ائمه اطهار (عليهم الصلاة و السلام)، در هر مناسبتي، به نشان دادن اين امور، به ويژه، به ارائه‌ي آن دو ركن مهم، اهتمام مي‌ورزيده‌اند و سختي‌ها و خطرات هر چند بزرگ كه احيانا به دنبال ابراز و اظهار آن امور، بر آنان وارد مي‌شد، آنان را از بيان آن حقائق بازنمي‌داشت. شواهد بر اهتمام ائمه (عليهم‌السلام) بر اين امر بي‌شمار است. ما در اينجا فقط اشاره مي‌كنيم به اقدام اميرالمؤمنين عليه‌السلام در كوفه، صفين، روز شوري و روز (جنگ) جمل، كه از صحابه‌ي پيامبر (صلي الله عليه و آله) در مورد حديث غدير، شهادت خواست و شمار بسياري از آنان بدان گواهي دادند. [ صفحه 54] همچنان كه امام حسين (عليه‌السلام) در مني، صحابه را گرد آورد و فضائل پدرش اميرالمؤمنين عليه‌السلام و به خصوص حديث غدير را و نيز بدكاري‌هاي معاويه را به ايشان يادآوري نمود. [42] هدف از اين اقدامات و اهتمامات، تثبيت امامت و جلوگيري از نابودي و فراموشي نصوص و وقايعي كه آن را ثابت مي‌كند، بوده است. علاوه بر تمام اينها، ائمه (عليهم‌السلام) در سخنان بسياري اظهار داشته‌اند كه: علم مخصوصي را كه پيامبر گرامي (صلي الله عليه و آله و سلم) به امر خدا، آنان را بدان تعليم و اختصاص داده است، دارا هستند. مانند احاديثي كه فرموده‌اند جفر و جامعه نزد ايشان است و احاديث ديگري كه جوينده در منابع و مراجع روائي به صورت پراكنده مي‌يابد.

آشكاري نص

هر چند كه دشمنان اهل‌بيت (عليهم‌السلام) در انكار وجود نص بر امامت اميرالمؤمنين و ائمه‌ي اطهار از فرزندان او (عليهم صلوات الله و سلامه) و يا در جهت تغيير و تأويل نصوص وارده در اين باره به معاني و وجوهي دور از عقل و ذهن، تلاش و كوشش بنمايند، ولي طبع آدمي زير بار نمي‌رود و ذوق سليم آن را پس مي‌زند. آنان نتوانسته و هرگز نمي‌توانند حديثي را كه نزد خودشان به تواتر نقل شده كه پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) فرموده است كه بعد از او دوازده [ صفحه 55] تن جانشين او خواهند بود كه همگي از قريش، يا از بني‌هاشم مي‌باشند... و در بسياري از روايات نام‌هاي آنان يا اسامي بعضي از آنان، آمده است، انكار كنند. قندوزي حنفي گفته است: «يحيي بن حسن در كتاب «العمدة» از بيست طريق روائي روايت كرده است كه بعد از پيامبر (صلي الله عليه و آله) دوازده نفر كه همگي از قريش هستند، جانشين آن حضرت هستند. بخاري از سه طريق، مسلم از نه طريق، ابوداوود از سه طريق، ترمذي از يك طريق و حميدي از سه طريق اين روايت را آورده‌اند» [43] و علامه محقق، شيخ لطف‌الله صافي، در كتاب خود صدها حديث، از طرق بسيار گردآورده است كه برخلاف و امامت دوازده تن بعد از رسول‌الله (صلي الله عليه و آله و سلم) دلالت و تأكيد دارند. [44] . و بالأخره، سيوطي تصريح نموده است به اينكه: «بر صحت عبارت «بعد از من دوازده خليفه خواهد بود» اجماع شده است و اين عبارت از طرق متعددي روايت شده است». [45] .

برخي، مغرض... و برخي، منصف

برخي از عامه، به هنگام تعيين و مشخص نمودن آن خلفاء دوازده‌گانه، همچون شبكور در شب تاريك و ظلماني به اين سوي و آن سوي زده‌اند. چنانچه سيوطي در «تاريخ الخلفا» گفته‌هاي قاضي عياض و جز او را منعكس نموده ولي خود، به نتيجه و حاصلي قطعي نرسيده [ صفحه 56] است و فقط توانسته هشت خليفه را كه به نظر خودش داراي ويژگي‌هايي بوده‌اند كه بتوان آنها را از آن دوازده نفر شمرد، برشمرده كه عبارتند از: خلفاء اربعه، حسن بن علي (عليهماالسلام)، معاويه، عبدالله بن زبير و عمر بن عبدالعزيز. آنگاه گفته است: و احتمال مي‌رود كه مهتدي، از خلفاء عباسي، بدين جهت كه در ميان عباسيان همانند عمر بن عبدالعزيز در ميان بني‌اميه بوده و نيز «الظاهر» به خاطر اينكه عادل بوده است، بر آنان افزوده شود، باقي مي‌ماند دو نفر كه يكي از آن دو: مهدي است، زيرا مهدي از اهل‌بيت محمد (صلي الله عليه و آله) مي‌باشد». [46] . و ما نفهميديم وجه و سبب اين پرش‌هاي بلند، از معاويه تا عمر بن عبدالعزيز... و تا مهدي!! چيست؟ و آيا عرف مردم، چنين معني و تفسيري را از آنچنان نصوص و سخنان صريحي كه پيامبر (صلي الله عليه و آله) فرموده است، مي‌پذيرند؟ يا اينكه بين اين افرادي كه نام برده شدند فاصله‌اي نمي‌بينند و آنها را متصل به يكديگر مي‌دانند؟!. قاضي عياض هم اين حديث متواتر را بر خلفاء اربعه و خلفاء بني‌اميه كه يزيد لعنه الله تعالي نيز در شمار آنان است، منطبق ساخته!! و به اين ترتيب تجاهل نموده و صريح بعضي روايات را كه مي‌گويد تمامي آن خلفاء از بني‌هاشم هستند و صريح بعضي ديگر را كه اسامي آنان عليهم‌السلام را ذكر كرده است، ناديده گرفته و در برابر صريح رواياتي ديگر كه مي‌گويد: «تمامي آن خلفاء بر مبناي هدايت و دين حق رفتار مي‌كنند» [47] و روايات ديگري كه بيانگر ويژگي‌هايي است كه مدعاي او را تكذيب و رد مي‌كند، خود را به ناداني زده است. [ صفحه 57] ولي در مقابل، در ميان آنان كسي را هم مي‌بينيم كه زبان به بيان حق گشوده و به راستي سخن گفته و در راه خدا، از بدگويي و بدگويان، نهراسيده است. قندوزي حنفي مي‌گويد: «برخي از محققان گفته‌اند: احاديثي كه دلالت دارند بر اينكه جانشينان بعد از رسول‌الله (صلي الله عليه و آله و سلم) دوازده نفرند، از طرق بسيار نقل و مشهور گشته است. با گذشت زمان و ديدن و شناختن روزگار، يقين حاصل شده است به اينكه، مقصود و مراد پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) امامان دوازده‌گانه از اهل‌بيت و عترت خودش مي‌باشد. زيرا نمي‌توان اين حديث را بر خلفاي بعد از او، از صحابه، منطبق ساخت، چون آنان كمتر از دوازده نفر بودند و نيز نمي‌توان آن را بر پادشاهان اموي منطبق ساخت، زيرا آنها از دوازده نفر بيشتر بودند و غير عمر بن عبدالعزيز، تمامي آنان بي‌پرده ستم روا مي‌داشتند و همچنين، از بني‌هاشم نبودند، زيرا پيامبر (صلي الله عليه و آله)، بنابر روايت عبدالملك از جابر، فرمود: تمامي آنان از بني‌هاشم هستند و اينكه در اين روايت آمده است كه حضرتش اين جمله را آهسته فرمود، [48] اين روايت را بر روايات ديگر ترجيح مي‌دهد، زيرا خلافت بني‌هاشم خوشايند آنان نبود. همچنين نمي‌توان اين حديث را بر پادشاهان عباسي منطبق نمود، زيرا اولا شمار آنان از دوازده نفر بيشتر بود و ثانيا آنها به آيه‌ي: «قل لا اسألكم عليه اجرا الا المودة في القربي» [49] و به حديث كساء، چندان توجه و [ صفحه 58] عمل نمي‌كردند. پس ناچار اين حديث منطبق است بر امامان دوازده‌گانه از اهل‌بيت و عترت آن حضرت (صلي الله عليه و آله و سلم)، چرا كه آنان در عصر خود، داناترين، بزرگوارترين، پرهيزكارترين مردم و داراي بهترين نسب و برترين حسب و نزد خدا، گرامي‌ترين مردم، بودند و علوم آنان به جدشان (صلي الله عليه و آله و سلم) پيوستگي داشت و از وراثت و تعليم الهي، نشأت مي‌گرفت، اهل علم و تحقيق و ارباب كشف و توفيق، ايشان را چنين شناخته‌اند. گواه و مؤيد [50] اين مطلب كه مراد و مقصود پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) ائمه اثناعشر از اهل‌بيت خود او است و چيزي كه اين معني را ترجيح مي‌دهد، عبارت است از: حديث ثقلين و احاديث بسيار ديگري كه در اين كتاب و جاهاي ديگر، ذكر گرديده است. اما اينكه در روايت جابر بن سمره آمده است كه پيامبر (صلي الله عليه و آله) اضافه فرموده: امت بر تمامي آنان اجتماع و اتفاق مي‌كنند، به معناي اين است كه به هنگام ظهور قائم آنان، مهدي، امت به امامت همه‌ي آنان اعتراف مي‌كنند» [51] - پايان سخنان قندوزي حنفي - در مورد فراز اخير سخنان قندوزي، همانطور كه به زودي در اواخر فصل سوم، از جاحظ نقل مي‌كنيم اين معني محتمل است كه مراد پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) اين باشد كه امت بر اقرار به فضل و علم و تقواي [ صفحه 59] آن امامان عليهم‌السلام متفق مي‌شوند. در اين باره، آنچه آورديم بس است، بررسي كامل در اين زمينه به مجالي گسترده و نوشتاري مستقل، نياز دارد.

امامت، در معرض سوء قصد

همانطور كه مي‌شود روايات و نصوص راجع به امامت ائمه (صلوات الله و سلامه عليهم اجمعين) را از طريق نقل قطعي از پيامبر گرامي (صلي الله عليه و آله و سلم)، اثبات نمود، همچنين، در صورتي كه دشمنان عناد و لجاج بورزند و آن نصوص را انكار كنند و كوشش كنند در برابر سيلاب مهيب نصوص قطعي الصدور، بايستند، [52] مي‌توان از راه ارائه و اظهار گوشه‌اي از آن علومي كه مختص به آن حضرات (علهيم‌السلام) مي‌باشد، امامت را و خود آن روايات و نصوص را اثبات كرد و آن علوم را كه جز از مصدر وحي و منبع رسالت سرچشمه‌ي ديگري نمي‌تواند داشته باشد، بسان شاهدي صادق بر صحت آن نصوص و مدلول واقعي آنها، مدرك قرار داد. و همين ويژگي، رمز و سبب اصرار و پافشاري حكام و ديگر دشمنان، بر نابود ساختن امامت بود، نخست از راه تهي ساختن آن از محتواي فكري و علمي و بعد از شكست اين راه، از راه كوبيدن شخصيت امام، با تزوير، شايعات دروغ و اتهام‌هاي ناروا و با ناكامي اين روش، روش تصفيه‌ي جسماني، گاه آشكارا و گاه پنهاني، به عنوان برداشتن مركز و كانون خطري كه آنان را تهديد مي‌كند. [ صفحه 60] شايد نزديك‌ترين مثال و نمونه‌اي كه مي‌توانيم در اينجا بياوريم و با موضوع بحث فعلي نيز رابطه‌ي نزديك دارد، رفتار مأمون است نخست با امام رضا (عليه‌السلام) و سپس با امام جواد (عليه‌السلام)، كه ناچار شد اول براي ولايت عهدي امام رضا (عليه‌السلام) بيعت بگيرد. [53] و همچنين دخترش را به همسري امام جواد (عليه‌السلام) درآورد، سپس براي درهم كوبيدن شخصيت و موقعيت امام روش ويژه و در نوع خود بي‌نظير خود [54] را به كار بست و پس از ناكامي در هر دو روش پيشين، خود و خلفش معتصم، پس از او، در مقابل اين دو امام بزرگوار (صلوات الله و سلامه عليهما و علي آبائهما الطيبين الطاهرين)، موضعي ديگر اتخاذ كردند و روشي متفاوت به كار گرفتند.

امامت، مبارزه‌جويي و عدم سازش

زماني كه امامت، - في نفسه - به دليل اينكه نظام حاكم از راه قهر و غلبه، يا از راه تطميع و تزوير زمان حكومت را كه هيچ حقي در آن ندارد، به دست گرفته است و مشروعيت آن لااقل مشكوك است، مخالف نظام حاكم به شمار مي‌رود و حكومت را صريحا محكوم مي‌كند، به طوري كه در مسأله‌ي بريدن دست دزد، زماني كه معتصم قول امام جواد (عليه‌السلام) را پذيرفت و اقوال ديگر فقيهان را رها كرد، ابن ابي‌داوود راجع به او گفت: «... گفته تمام فقيهان را به خاطر قول مردي كه نيمي از مردم به [ صفحه 61] امامت او معتقدند و ادعا مي‌كنند او شايسته‌ي مقامي است كه معتصم در اختيار گرفته، رها مي‌كند و به حكم آن مرد حكم مي‌كند، نه به حكم فقهاء». معتصم با شنيدن سخنان ابن ابي‌داوود رنگ از چهره‌اش پريد و به گفته خود ابن ابي‌داوود از بيدار باش و هشدار من به هوش آمد. روايت اضافه مي‌كند كه پس از چهار روز به امام زهر خورانيد. [55] . با چنين وصف و حالي، طبيعي است كه دستگاه حاكم با ديده‌ي رضايت و پذيرش بر اين خط عقيدتي خطرناك ننگرد و ياران و پيروان اين خط را به نشر افكارشان و تبليغ اصول و معتقداتشان تحريك و تشويق ننمايد. بلكه برعكس، حكومت خود را خيلي زود در جهت مقابله و پيكار با اين خط فكري و پيروان و مبلغان آن، با انواع وسائل و شيوه‌هايي كه در اختيار و توان دارد و به نوعي مي‌تواند از آنها در اين مقابله استفاده كند، مي‌يابد. و در مورد سمبل و مدار اين خط فكري (يعني امام)، تا زماني كه حكومت، به هر نحو ممكن، او را به طور قطعي و نهائي از ميان برنداشته و از صفحه‌ي هستي محو نكرده، هرگز آرامش و قرار نخواهد يافت وقتي چنين باشد، به طور طبيعي نتيجه اين مي‌شود كه: اگر احيانا ببينيم ميان نظام حاكم و صاحبان آن خط فكري و گروندگان و مبلغان آن، تا حدي سازش و همزيستي به وجود آمده است، خصوصا اگر اين همزيستي بين رهبري اين خط فكري كه مشروعيت و بنياد وجودي حكومت را به رسميت نمي‌شناسد، با حكومت، مشاهده [ صفحه 62] شود، چاره‌اي جز اين نخواهيم داشت كه يكي از دو طرف را صريحا متهم كنيم. يا بايد اين طائفه و فرقه را آن هم در سطح رهبري، متهم كنيم به اينكه در اين مقطع، از اصول و معتقدات خود نزول مهمي كرده و به اصطلاح كوتاه آمده است. البته اين در صورتي است كه نتوانيم پي ببريم به اينكه در نتيجه‌ي فشار شديد و تهديد صريح حكومت يا بر مبناي «تقيه» به منظور حفظ اصل مكتب و به دست آوردن موقعيت براي حمايت و دفع شر از آن، اين فرقه، مجبور به همزيستي با حكومت شده است. و يا بايد خود حكومت را متهم كنيم به اينكه به نيرنگي بزرگ دست زده و درصدد انجام توطئه‌اي وحشتناك، به منظور ضربه وارد كردن بر فكر و عقيده‌ي اين فرقه يا حتي از ميان برداشتن آن از بيخ و بن است. ولي - همانطور كه در كتاب زندگاني سياسي امام رضا (عليه‌السلام) توضيح داده‌ايم - در بازي بيعت گيري براي امام رضا (عليه‌السلام) براي ولايت عهدي و نيز در موضع‌گيري مأمون در مقابل امام جواد (عليه‌السلام) - كه به زودي به آن اشاره مي‌شود - به خوبي و روشني، اتهام نظام حاكم، عيان است و توطئه و تزوير حكومت، واضح.

مأمون توطئه‌گر زيرك

همانطوري كه متون تاريخي تصريح كرده‌اند، [56] مأمون بزرگترين و مهمترين خليفه عباسي و داناترين، دورانديش‌ترين، مكارترين و دوروترين آنان بوده است. [ صفحه 63] همين مرد، معاصر امام جواد (عليه‌السلام) بود و امام بخش بزرگي از زندگاني خود را همزمان با او به سر برد. مأمون كسي است كه كوشش‌هاي متعددي به منظور كسب پيروزي نهائي و قطعي بر انديشه‌ي شيعه‌ي امامي، چه در زمان امام رضا (عليه‌السلام) و چه در زمان امام جواد (عليه‌السلام)، به عمل آورد. او پس از آنكه به اشتباه گذشتگانش در رفتار با ائمه اهل‌بيت (عليهم‌السلام) پي برد، تلاش نمود كه با آنان به روشي نو و در نوع خود بي‌نظير، كه در پس آن نيرنگي سخت‌تر و توطئه‌اي بزرگ‌تر نهفته بود رفتار كند. از اين رو مناسب است در اينجا به پاره‌اي از روايات تاريخ، كه كوشش‌هاي مأمون را براي نابودي امامت شيعي نشان مي‌دهد و ما قسمتي از آن روايات تاريخي را در كتاب: «زندگاني سياسي امام رضا (عليه‌السلام)» آورده‌ايم بياوريم. ما در آن كتاب آورده‌ايم كه: مأمون به گرد آوردن علماء و اهل كلام خصوصا از معتزله، كه اهل محاجه و جدل و موشكافي مسائل بودند، اهتمام مي‌ورزيد تا آنان امام رضا (عليه‌السلام) را محاصره كنند و در گفتگوها و مباحثاتشان، آن حضرت را در خصوص بزرگترين مدعاي خود و پدرانش كه داشتن علم خاص به علوم و آثار پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) بود، شكست بدهند. هدف نهائي او اين بود كه با شكست يافتن امام رضا (عليه‌السلام) در مسأله‌ي امامت، مذهب تشيع سقوط كند و براي هميشه ستاره‌ي شيعه و امامان شيعه خاموش گردد و به اين ترتيب بزرگترين منبع و مصدر مشكلات و خطراتي كه مأمون و ديگر حاكمان غاصب و ستمگر را تهديد مي‌كند، از ميان برداشته شود. اينك پاره‌اي از شواهد تاريخ كه نشان دهنده‌ي اين نقشه‌ي مزورانه‌ي مأمون مي‌باشند: 1 - صدوق مي‌گويد: «مأمون از متكلمان فرقه‌هاي مختلف و پيروان [ صفحه 64] هوا و هوس‌هاي گمراه كننده، هر كه را كه نامي از او شنيده بود، براي مباحثه با امام رضا عليه‌السلام احضار مي‌كرد، به اميد اينكه شايد امام عليه‌السلام در گفتگو با يكي از آنها محكوم شود». [57] . 2 - اباصلت چنين مي‌گويد: «از شهرهاي مختلف، متكلمان را احضار مي‌كرد، به اين آرزو كه يكي از آنان در مباحثه، امام را شكست دهد تا منزلت او نزد علماء پايين بيايد و به وسيله‌ي آنان، نقصان امام در ميان مردم منتشر و شايع گردد. ولي هيچ دشمني، از يهود و نصاري و مجوس و صابئيان و براهمه و بي‌دينان و ماديان و نه هيچ دشمني از فرقه‌هاي مسلمين با آن حضرت سخن نمي‌گفت مگر آنكه با دليل و برهان محكوم و ساكت مي‌گشت». تا اينكه مي‌گويد: «چون اين نيرنگ مأمون به نتيجه نرسيد، به آن حضرت سوء قصد كرد و با خورانيدن سم او را بكشت». [58] . 3 - ابراهيم بن عباس گفته است: «از عباس شنيدم مي‌گفت: «... مأمون با پرسش‌هاي مختلف درباره‌ي همه چيز، او را امتحان مي‌كرد و او به هر سؤال، جواب كافي و شافي مي‌داد». [59] . 4 - هنگامي كه حميد بن مهران از مأمون درخواست كرد كه با امام رضا (عليه‌السلام) مباحثه و مجادله كند تا از منزلت او بكاهد، مأمون به او گفت: «چيزي، از اينكه منزلت او كاسته شود، نزد من محبوب‌تر [ صفحه 65] نيست». [60] . 5 - و به سليمان مروزي گفت: «به خاطر شناختي كه از قدرت علمي تو دارم، تو را به مباحثه با او (امام عليه‌السلام) مي‌فرستم و هدفي ندارم جز اينكه فقط او را در يك مورد محكوم كني». [61] . 6 - موقعي كه امام (عليه‌السلام) اوصاف بچه‌اي را كه كنيز مأمون بدو حامله بود فرمود، مأمون گفت: «پيش خود گفتم، به خدا قسم اين بهترين فرصت است، تا اگر آنچنان كه او گفته نباشد، او را از ولايت عهدي خلع كنم و همواره در انتظار وضع حمل آن كنيز بودم...» سپس روايت مي‌گويد كه آن بچه، با همان اوصافي كه امام (عليه‌السلام) فرموده بود متولد گشت. [62] . 7 - چنانچه در كتاب «زندگاني سياسي امام رضا (عليه‌السلام) توضيح داده‌ايم؛ يكي از اهداف مأمون از تفويض ولايت عهد به امام رضا (عليه‌السلام)، اين بود كه مردم ببينند كه امام، زاهد نيست و به مقامات دنيوي علاقمند است!. [ صفحه 68]

امام جواد روياروي خطر

سانسور حقايق توسط دستگاه خلافت

پيشتر، مقاصد و نواياي مأمون را در مورد امام رضا (عليه‌السلام) و به طور كلي در مورد «امامت» شناختيم. بعد از رحلت امام رضا (عليه‌السلام) نيز، اين مرد در جهت رسيدن به همان مقاصد، راه خود را ادامه مي‌دهد و از همان خط مشي پيروي مي‌كند و توطئه‌هاي خود را عليه حركت تشيع و موقعيت اجتماعي آن كه به طور كلي حكومت عباسيان را تحت تأثير قرار مي‌داد، تعقيب مي‌نمايد. با نگاهي كنجكاوانه به سير حوادثي كه بين امام جواد (عليه‌السلام)، از يك سو و هيأت حاكمه و در رأس آن، خليفه عباسي، مأمون و پس از مأمون، در مدتي كوتاه برادرش معتصم، از سوي ديگر جريان يافته است، به ميزان اصرار و حرص شديد حكومت در زدن ريشه‌ي «امامت» پي مي‌بريم. كه گاهي از راه تهي جلوه دادن آن از محتواي علمي، كه مهمترين عنصر و بزرگترين پايه و اساس امامت بود و گاه از راه مخدوش جلوه دادن عصمت ائمه (عليهم‌السلام)، با تلاش در جهت بدآوازه كردن آنان و ملكوك ساختن كرامت و قداست آنان نزد مردم. براي رسيدن به اين هدف خود وارد مي‌شدند. با ملاحظه‌ي متون تاريخي به نظر مي‌رسد كه اين تلاش‌ها و اقدامات، گوناگون و مداوم بوده است و شايد آنچه كه تمام حقيقت را نشان بدهد به [ صفحه 69] دست ما نرسيده است و شواهدي كه در دسترس ما است فقط نشان دهنده‌ي گوشه‌اي كوچك و جزئي ناچيز از واقعيت‌هائي است كه گذشته است. براي تأييد اين برداشت و تأكيد اين احتمال، در اينجا به گفته‌ي «محمد بن ريان» اشاره مي‌كنيم: «مأمون براي نيرنگ زدن به ابوجعفر (عليه‌السلام) به هر مكر و حيله‌اي دست زد و چون عاجز گشت و خواست دخترش را به نكاح او درآورد...». [63] . اين كلام محمد بن ريان است ولي ما با مراجعه به متون تاريخي به بيش از دو يا سه كار كه مأمون در مقابل امام جواد (عليه‌السلام) انجام داد، برنمي‌خوريم و اين خود، نشان دهنده‌ي شدت كنترل و مراقبتي مي‌باشد كه مأمون - يعني نظام حاكم - در مورد ارباب قلم و تاريخ نگاران معمول مي‌داشته و از اينكه تمامي حقائق را براي تاريخ و نسل‌هاي آينده گزارش كنند بازشان مي‌داشته است. به هر حال، اگر بخواهيم وقايع و حوادثي را كه از موانع مراقبت و سانسور گذشته و به دست ما رسيده‌اند را خلاصه كنيم، تحت چند عنوان متعرض آن وقايع مي‌شويم.

بغداد، زندان بزرگ

مأمون، يعني كسي كه بالاي سر هر كسي يك خبرچين داشت... [64] و كنيزكان را براي جاسوسي به هر كس مي‌خواست هديه مي‌داد. [65] و همين [ صفحه 70] عمل را در مورد امام رضا (عليه‌السلام) نيز تجربه كرد و به زودي نقشه‌اش شكست خورد... چنانچه علي الظاهر، بخشي از هدف او از اينكه دخترش را به همسري امام رضا (عليه‌السلام) درآورد و سپس دختر ديگرش را به امام جواد (عليه‌السلام) داد، گماشتن جاسوس در داخل خانه ايشان بوده است. [66] . اين مأمون با اين خصوصيات، قطعا از حركت‌هاي شيعه بعد از امام رضا (عليه‌السلام) و ارتباطشان با امام جواد (عليه‌السلام) مطلع گشته و از پاره‌اي يا تمام كرامات و فضائلي كه از امام جواد (عليه آلاف التحية و السلام) سر زده و از اينكه علي‌رغم خردسالي، به تمام مسائل دقيق و مشكل مطرح شده، پاسخ داده است، آگاهي يافته است. و از آنجا كه وجود امام (عليه الصلاة و السلام) - به خصوص با آن سن كم - در مقام امامي كه مسؤوليت‌هاي رهبري را بر عهده دارد، في حد نفسه و به خودي خود براي نظام حاكم و براي تمام فرقه‌هاي مختلف، در مؤثرترين مسأله‌ي عقيدتي و مهمترين و حساسترين موضوعات (يعني رهبري امت) خطرناك مي‌باشد، بنابراين طبيعي است كه مأمون در اين موقعيت حزم و احتياط نموده، براي مقابله با هر رويداد ناگهاني محتملي، آمادگي لازم را فراهم نمايد. به همين جهت است كه ما معتقديم: آوردن امام جواد (عليه‌السلام) از مدينه به بغداد به اين منظور بوده است تا آن حضرت را در نزديكي خود نگاه بدارد، تا به اهداف متعددي كه به برخي از آنها اشاره خواهيم كرد [ صفحه 71] برسد. به هر حال، علي الظاهر (چنانچه از قصه باز ابلق معلوم مي‌شود) مأمون در سال 204 ه. ق به محض آمدن از خراسان امام جواد (عليه‌السلام) را به مدينه آورد. ولي به طوري كه مي‌آيد. ابن‌طيفور مي‌گويد: امام جواد (صلوة الله و سلامه عليه) در سال 215 ه. ق از مدينه به بغداد آمد و در تكريت بر همسرش، ام‌الفضل درآمد. مأمون در آن زمان به سفر رفته بود. و نيز بر آن هستيم كه بنابر تصريح متون تاريخي موجود، بعد از آنكه مأمون، آن حضرت را به بغداد آورد، تلاش نمود او را مجبور به اقامت در بغداد نمايد و جريانات مهم و بسياري در آنجا بين آن دو واقع گشته است، ولي اينكه آيا در اجبار امام (عليه‌السلام) به اقامت در بغداد توفيق يافت يا نه، بر ما معلوم نيست. بلي، اين مطلب را كه امام مدتي را در بغداد اقامت نموده، روايت محمد بن ارومه از حسين مكاري تأييد مي‌كند كه مي‌گويد: «در بغداد بر ابوجعفر وارد شدم و او را در موقعيتي كه در آن قرار گرفته بود ديدم با خود گفتم: اين مرد به وطن خود بازنمي‌گردد، در حالي كه اين چنين موقعيت و وضعي از لحاظ خوراك و لذت و آسايش قرار دارد، كه من مي‌شناسم... حسين مكاري مي‌گويد: امام سرش را پايين انداخت و پس از لختي سر بلند كرد و در حالي كه رنگش پريده بود گفت: «اي حسين! نان جو و نمك نيمكوب در حرم رسول خدا (صلي الله عليه و آله) نزد من محبوب‌تر از وضع فعلي من است». [67] . [ صفحه 72] همچنين اين سخن كه: مأمون پيش از آنكه دخترش را در اختيار امام جواد (عليه‌السلام) بگذارد، هر حيله و نيرنگي را در مورد او بكار زد، ولي راه به جايي نبرد، [68] مؤيد ديگري است براي اينكه امام مدتي در بغداد اقامت نموده است - آن سخن به زودي نقل مي‌گردد -. حقيقت هر چه باشد، اگر كوشش مأمون در نگهداشتن امام (عليه‌السلام) در بغداد، و نزديكي خودش، به نتيجه رسيده باشد - اگر چه ما در متون تاريخي و روائي چيزي كه اين را ثابت كند نيافتيم - اين براي مأمون و دستگاه حكومت او بسيار سودمند مي‌توانست باشد. براي اينكه به اين ترتيب مأمون مي‌توانست امام (عليه‌السلام) را مستمرا تحت مراقبت داشته باشد و حركات و مواضع او را پيوسته زير نظر بگيرد و هر گاه زيان و خطري را از ناحيه‌ي وي احساس كند، سريعا تمام راه‌ها را بر او ببندد. همچنين با اجبار امام (عليه‌السلام) به اقامت در بغداد، روابط آن حضرت با شيعيانش و روابط شيعيان با آن حضرت قطع، يا دست كم، بسيار اندك مي‌شد، زيرا طبيعي بود كه زماني كه امام (عليه‌السلام) در محيطي كه جلال حكومت و ابهت فرمانروايي بر آن سايه گسترده است، قرار گيرد بسياري از مردم از برقرار كردن ارتباط به صورت طبيعي با آن حضرت، واهمه مي‌كنند، به ويژه كه بسياري از آنان نمي‌خواهند در مقابل ديدگان حكومت و عمال حكومتي، خودشان را نشان بدهند و روابط خود را با ائمه (عليهم‌السلام) آشكار نمايند. و نيز، چه بسا مأمون آرزو داشت كه با تلاش‌ها و شيوه‌هايش، با [ صفحه 73] فريب دادن يا تهديد امام (عليه‌السلام) در آينده او را جلب و جذب كرده داعي و مبلغ خودش و دولتش بگرداند. اين آرزويي بود كه پيشتر در مورد امام رضا (عليه‌السلام) داشت و به رسيدن به آن مي‌انديشيد. [69] . گذشته از تمام اينها، با اقامت امام جواد (عليه‌السلام) در بغداد، مأمون مي‌توانست با تظاهر به دوستي و تكريم و تعظيم آن حضرت، بسياري از مردم را به حسن نيتش درباره‌ي ائمه عليهم‌السلام متقاعد كند و تا حد زيادي خود را از خون امام رضا (صلوات الله و سلامه عليه) مبرا جلوه بدهد. چنانچه مي‌توانست به اين ترتيب، براي مردم ثابت كرده باشد كه او هيچ منافات و تضادي بين خط امام (عليه‌السلام) و راه خود، در مقام سلطان و به عنوان حاكم، نمي‌بيند. همچنين، بسا مي‌توانست با اين، كه امام (عليه‌السلام) را در موقعيتي قرار دهد كه در لذت و آسايش زندگي كند - چنانچه در سخن حسين مكاري كه پيشتر نقل شد اشاره شده است - بر آرزوها و آرمان‌هاي آن حضرت و در پي آن، بر مواضع او و بالأخره بر تصورات و انديشه‌هايش و به طور كلي در روش زندگي او، به نحو بنيادي اثر بگذارد. آري، تمام يا برخي از آنچه گفته شد، چه بسا مورد نظر مأمون بوده است... هر چند به طوري كه خواهيم ديد، در برآوردن هيچ يك از آرزوها و اهدافش، موفق نشده و با شكست مواجه گرديد.

باز ابلق

باز يا قوش، پرنده‌اي قوي پنجه كه پرندگان ديگر را شكار مي‌كند و در قديم، امرا و سلاطين براي شكار آن را تربيت مي‌كردند. متن تاريخي مي‌گويد: «چون مأمون، بعد از رحلت امام [ صفحه 74] رضا (عليه‌السلام)، مورد طعن و اتهام مردم قرار گرفت، خواست خود را از آن اتهام تبرئه كند. پس زماني كه از خراسان به بغداد آمد به امام جواد (عليه‌السلام) نامه نوشت و تقاضا كرد آن حضرت (عليه‌السلام) با احترام و اكرام به بغداد بيايد. پس هنگامي كه امام به بغداد آمد، اتفاقا! مأمون قبل از ديدار امام براي شكار بيرون رفت. در راه بازگشت به شهر...». [70] . اين رويداد، يك سال بعد از وفات امام رضا (عليه‌السلام) بوده است، [71] در ادامه‌ي متن (كه از ابن‌شهرآشوب است) مي‌خوانيم: «در راه بازگشت به شهر، گذار او بر ابن‌الرضا [72] «امام جواد عليه‌السلام» افتاد كه در ميان كودكان بود، تمامي كودكان از سر راه گريختند جز او. مأمون گفت او را نزد من بياوريد. پس به او گفت: چرا تو مانند كودكان ديگر فرار نكردي؟ امام: نه گناهي داشتم تا از ترس آن بگريزم و نه راه تنگ بود تا براي تو راه بگشايم. از هر جا مي‌خواهي عبور كن. مأمون: تو چه كسي باشي؟ امام: من محمد بن علي بن موسي بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن ابيطالب (عليهم‌السلام) هستم. مأمون: از علوم چه مي‌داني؟ امام: اخبار آسمان‌ها را از من بپرس. مأمون در اين هنگام، در حالي كه يك باز ابلق «سفيد و سياه» براي [ صفحه 75] شكار در دست داشت از امام جدا شد و رفت. چون از امام دور شد، باز، به جنبش افتاد، مأمون به اين سوي و آن سوي نگريست، شكاري نديد، ولي باز همچنان درصدد در آمدن از دست او بود، پس مأمون آن را رها ساخت. باز به طرف آسمان پريد تا آنكه ساعتي از ديدگان پنهان شد و سپس در حالي كه ماري شكار كرده بود بازگشت، مأمون آن مار را در جعبه‌ي مخصوص قرار داد و رو به اطرافيانش گفت: امروز مرگ اين كودك به دست من فرارسيده است. [73] . سپس بازگشت و ابن‌الرضا (عليه‌السلام) را در ميان كودكان ديد، به او گفت: از اخبار آسمان‌ها چه مي‌داني؟ امام فرمود: بلي اي اميرالمؤمنين، حديث كرد مرا پدرم از پدرانش از پيغمبر (صلي الله عليه و آله) و او از جبرئيل و جبرئيل از خداي جهانيان، كه بين آسمان و فضا، دريائي است خروشان با امواج متلاطم، در آن دريا مارهايي هست كه شكمشان سبز رنگ و پشتشان، خالدار است. پادشاهان با بازهاي ابلق آنها را شكار مي‌كنند و علما را بدان مي‌آزمايند... مأمون گفت: «راست گفتي تو و پدرت و جدت و خدايت راست گفتند. پس او را بر مركب سوار كرد و با خود برد، سپس ام‌الفضل را بدو تزويج كرد» در جاي ديگر قسمت آخر ماجرا بدين صورت آمده است: «... با آن مارها فرزندان خانواده مصطفي (صلي الله عليه و آله) آزمايش مي‌شوند. پس مأمون شگفت‌زده شد و لختي دراز در او نگريست و تصميم گرفت دخترش ام‌الفضل را به او تزويج كند». [74] با عبارات [ صفحه 76] ديگري نيز اين نقل آمده است.

نقد و بررسي اين رويداد

در اينجا به اموري چند اشاره مي‌كنيم: الف: بنابر آنچه از ماجرا برمي‌آيد، هنگامي كه مأمون از امام پرسيد: «تو چه كسي باشي؟» تجاهل كرده و خود را به ناداني زده نه اينكه واقعا امام را نمي‌شناخته است، زيرا امام جواد (عليه‌السلام) دو سال جلوتر يعني در سال 202 ه. ق، براي ديدار پدر به خراسان رفته بود. در تاريخ بيهق گفته است: «او از كناره‌ي دريا، از راه طبس راه سپرد، زيرا در آن موقع راه «قومس» [75] مورد استفاده نبود و بعدها معبر گشت، پس از ناحيه‌ي بيهق آمده، در قريه‌ي «ششتمد» [76] توقف نمود و از آنجا به ديدار پدرش علي بن موسي الرضا (عليه‌السلام) رفت. به سال 202 ه...». [77] . بعيد است كه در آن موقع مأمون آن حضرت را نديده باشد در حالي كه پدرش ولي‌عهد او بود و دخترش را براي خود آن جناب عقد يا نامزد [ صفحه 77] كرده بود. ب: در اين روايت، كه در آن آمده است: كودكان بازي مي‌كردند و او با آنها ايستاده بود تا اينكه مأمون بر آنان گذشت... اشاره شده بود كه امام جواد (عليه الصلاة و السلام) در آن هنگام با كودكان بازي مي‌كرده است و پذيرفتن چنين مطلبي ممكن نيست زيرا بازي كردن در شأن امام نبوده است و بعضي، در نقد اين روايت استناد كرده‌اند به اينكه امام تا زماني كه مأمون از او بخواهد به بغداد بيايد، در مدينه بوده است. [78] (بنابراين نمي‌تواند اين ماجرا صحيح باشد). در مورد اول بايد گفت: اينكه امام در جايي كه چند كودك هم در آنجا بوده ايستاده باشد به معناي اين نيست كه او با آن كودكان بازي مي‌كرده است وگرنه روايت به بازي كردن او تصريح مي‌كرد و به اين جمله كه: با كودكان بود، بسنده نمي‌كرد، حتي اين كه امام عمدا با كودكان و در جمع آنان باشد هم در متن روايت نيست. پس شايد امام مقابل منزل خود ايستاده بوده و اتفاقا كودكان هم در آنجا بوده‌اند. بلكه بعيد نيست كه امام در ميان آنان رفته تا مناسب با استعداد و فهم كودكانه‌شان آنان را تعليم و ارشاد كند و مفاهيم انساني را بدانان بياموزد. ما در زندگي خود نيز نمونه‌هاي بسياري از آموزش كودكان را مي‌بينيم، كه با افق استعداد و فهم آنان مناسب است. به هر حال، يقينا، بودن امام با كودكان، براي بازي كردن نبوده است. روايت علي بن حسان واسطي كه چند وسيله‌ي مخصوص سرگرمي كودكان را از مدينه با خود به بغداد برده بود تا به امام اهداء كند، شاهد بر اين مطلب است. او مي‌گويد: [ صفحه 78] «بر او وارد شدم و سلام كردم، با چهره‌اي حاكي از ناخوشايندي جواب سلام داد و دستور نشستن نداد. به او نزديك شدم و آن وسائل را بيرون آورده پيش رويش نهادم پس نگاهي خشم‌آلود به من كرد و آنها را به اين سو و آن سو پرتاب كرد، سپس گفت: «خداوند مرا براي اينها نيافريده است، مرا چه به بازي كردن؟!» پس از او طلب بخشودگي كردم و او از من درگذشت و از محضرش بيرون شدم. [79] . همچنين، امام صادق (عليه‌السلام) در پاسخ صفوان جمال كه درباره‌ي صاحب امر ولايت و امامت سؤال نموده بود، فرمود: «صاحب و متولي اين امر به لهو و لعب نمي‌پردازد». [80] . در مورد آن سخني كه در نقد روايت، برخي استناد كرده بودند به اينكه امام (عليه‌السلام) در مدينه بود كه مأمون او را به بغداد دعوت كرد، بايد گفت: اينكه مأمون آن حضرت را به بغداد فراخواند به اين معني نيست كه در روز اول ورود امام به بغداد، آن حضرت را ديدار كرده است بلكه بسيار مي‌شد كه خليفه كساني را به بغداد فرامي‌خواند و بعد از گذشت چندين شب و روز و بسا چندين ماه و حتي چند سال، فرصت ملاقات با خليفه دست نمي‌داد. [81] علاوه بر اين، در متني كه آورده شد [ صفحه 79] تصريح شده است كه قبل از آنكه مأمون امام را ديدار كند، براي شكار از شهر خارج شده بوده است. مؤيد سخن ما، اين است كه بدانيم كه يكي از اهداف مهم مأمون از آوردن امام جواد (عليه‌السلام) به مدينه اين بوده است كه امام در نزديكي او باشد تا بتواند به وسيله جواسيس و مأموران مراقبت، [82] تمامي حركات و روابط امام (عليه‌السلام) را كه براي مأمون حساسيت برانگيز است، تحت اشراف و نظر داشته باشد. روشي كه پيشتر، مأمون در قبال امام رضا (عليه‌السلام) اتخاذ كرد، مؤيد داشتن اين هدف مي‌باشد. مگر نه اينكه اين مأمون، همان مرد عجيبي است كه به مراقبت و نظارت بر تمامي حركات دشمنانش و هر كسي كه احتمال دشمني‌اش در آينده مي‌رفت، اهتمامي ويژه داشت و پيش از اين پاره‌اي از شواهد آن را آورديم. ج: با بررسي اين رويداد مي‌بينيم اين واقعه چه در مورد موضع امام جواد (عليه‌السلام) و چه در مورد موضع خليفه، مأمون، متضمن اشارات مهم متعددي مي‌باشد. ما از آن جمله، به اشاره به چند موضوع بسنده مي‌كنيم: [ صفحه 80] خليفه، كه از اولين و ساده‌ترين ويژگي‌هايش اين بود كه همواره ابهت و جلال فرمانروايي خود را حفظ كند، نمي‌بايست براي يك امر عادي، پيش پا افتاده و ناچيز، آن هم با آن سرعت، از شكار بازگردد، به خصوص كه اين كودك با همسالان خود (كه در نقل مذكور به آنها اشاره شده) و در جمع آنان بود (و نمي‌توانست مسأله آفرين باشد)! بلكه بايد مسأله‌اي بزرگ و موضوع مهمي كه با پايه‌هاي حكومت و سرنوشت رژيم او تماس نزديك دارد، او را به بازگشت از مقصد، به اين صورت بي‌سابقه و هيجاني و با رفتاري همچون رفتار كسي كه چشم‌بندي و جادو شده!! و براي امتحان كردن كودكي كه با همسالان خود محشور است!!، واداشته باشد. اين ماجرا اگر نشانه‌ي چيزي باشد، نشانه‌ي اين است كه در حقيقت مأمون در پي اين بوده است كه ادعاي ائمه اهل‌بيت عليهم‌السلام را در مورد عصمت و علم خاصي كه آن را از طريق پدرانشان، از رسول‌الله (صلي الله عليه و آله و سلم)، از خداي سبحان آموخته‌اند، باطل و ناصحيح جلوه بدهد. او با اينكه پيش از اين، چنين تلاشي را در برابر امام رضا (عليه‌السلام) به عمل آورده، تجربه كرده بود و شكست خورده بود، ولي اين بار، شايد با ديدن خردسالي امام جواد (عليه‌السلام)، بسيار بعيد مي‌دانست كه آن حضرت - در آن سنين - توانسته باشد علوم و معارفي را كه در مقام محاجه و مناظره لازم است و موجب ظفر و غلبه بر خصم مي‌شود، كسب نموده باشد. در اينجا يك سؤال به ذهن مي‌رسد و آن اينكه اگر اين كودك خردسال نتواند به پرسشي در مورد يك موضوع غيبي - به تمام معني كلمه - پاسخ كافي و شافي بدهد، مأمون چه عكس‌العملي از خود نشان [ صفحه 81] مي‌دهد؟ آيا همانطور كه در نقل گذشته آمد كه گفت: «امروز مرگ اين كودك به دست من فرارسيده است»، او را مي‌كشد، تا در تمام سرزمين‌هاي اسلامي بين همه‌ي مردم منتشر گردد كه علت قتل اين كودك اين بوده است كه جرأت يافته، مدعي علم به چيزي شده است كه از جواب صحيح به آن عاجز بوده است و به اين ترتيب وجود چنين علمي را در او و در فرزندانش پس از او و حتي در پدرانش قبل از او، باطل و غيرواقعي نشان بدهد. چرا كه هدف اول و آخر او اين است كه وجود چنين علمي را در آنان تكذيب و انكار نمايد، همچنانكه در سخني كه خطاب به امام گفت: «راست گفتي، پدر، جد و خدايت راست گفتند» تلويحا به اينكه امام حقيقتا داراي علم خاصي است كه براي خود مدعي است و آن را از پدرش از جدش از خدا آموخته است، اقرار و اعتراف نمود. يا اينكه او را به قتل نمي‌رساند و آن كلام كه گفته بود: «امروز مرگ اين كودك به دست من فرارسيده است» به طور ناگهاني بر زبان او رانده شده و منعكس كننده‌ي موضع سياسي حساب شده و مناسب با آن مرد نيرنگ‌باز زيرك نيست و تصميم نهائي او در مورد آن حضرت نمي‌باشد؟ بلكه او را به همان حال تهي از مفهوم امامت و ويژگي‌هاي آن نگه مي‌دارد تا در هر شرايط و احوالي، چون سندي و حجتي قاطع باشد در برابر هر كسي كه بخواهد براي او مدعي امامت شود و به اين ترتيب كارش پايان پذيرد و به صورت طبيعي و بدون هيچ زحمت و مشقتي، پيروان و دوستدارانش پراكنده گردند و جمعيتشان نابود شود؟ شايد شخص هوشمند و آگاه به نيرنگ‌ها و حيله‌هاي مأمون، بداند مأمون كدام راه را انتخاب خواهد كرد. [ صفحه 82] در اين احوال مي‌بينيم امام (عليه‌السلام) در مناسبت‌هاي بسياري اظهار مي‌داشت كه داراي علم امامت است، علمي كه از پدرانش عليهم‌السلام فراگرفته و آنان را از رسول‌الله (صلي الله عليه و آله) و او از جبرئيل (عليه‌السلام) و او از خداي سبحان، فراگرفته‌اند. از اين رو اخبار غيبي بسيار مي‌گفت و بالأخره، شك نيست در اينكه بعد از آنچه كه در اولين ديدار با امام جواد (عليه‌السلام)، در داستان شكار باز، بين مأمون و آن حضرت واقع گشت و مأمون از پاسخ چون صاعقه‌اي كه آن حضرت داد، درهم شكست، اهميت موقعيت در برابرش مجسم شد و از شدت هراس و بزرگي كار، يكه خورد و دانست كه ناچار است با كوشش بيشتر و مكر و حيله‌اي شديدتر، با اين مسأله روبرو شود، تا از آينده و سرنوشت حكومت خود و پدرزادگان عباسي خود مطمئن شود.

تجربه تلخ

پيشتر دانستيم كه مأمون به گرد آوردن عالمان و متكلمان از فرقه‌ها و مسلك‌هاي مختلف، اهتمام مي‌ورزيد، تا با امام رضا (عليه‌السلام) مناظره كنند. به اين اميد كه يكي از آنان، هر چند در يك مسأله، آن حضرت را محكوم و مقطوع الحجة بكند و اين مناظرات بسيار شد و مجالس علني فزوني يافت... ولي سود برنده‌ي واقعي از اين مناظرات امام (عليه‌السلام) بود و نه مأمون. تا اينكه مأمون، خود، در اواخر كار متوجه شد و در زماني كه پشيماني سودي نداشت و كار از كار گذشته بود، پشيمان گشت و در مورد امام رضا (عليه‌السلام) به جنايت زشت خود كه معروف و معلوم همگان است، دست بيالود. و اينك چرا بار ديگر با امام جواد (عليه‌السلام) آن روش و شيوه را تجربه نكند؟ به خصوص كه او كودكي نابالغ است و روش‌هاي كلام و [ صفحه 83] جدل را نيكو نمي‌داند و اگر در قضيه شكار باز، با الهام خدا توانست به سؤال مأمون جواب بگويد، شايد تيري به تاريكي بوده و به هدف اصابت كرده و شايد اين الهام تكرار نشود و شايد و شايد... و فقط يك تجربه، اگر با تدبير و دقت و توجه، طرح و اجرا شده، موفق گردد، چه بسا به اين موضوع خاتمه بخشد و پاياني براي تمامي مشكلات باشد و براي هميشه منبع و مصدر تمامي سختي‌ها و خطرات را از ميان بردارد. اگر آن يك تجربه، اين نتيجه‌ي بسيار بزرگ را در پي نداشته باشد، مسلما بخش مهمي از آن را تأمين مي‌كند. و مأمون، با همه‌ي زيركي و هوشياريش و با بهره جستن از تمامي امكانات معنوي و سياسي‌اش به اين تجربه دست زد و با توجه و دقتي بسيار آن را به اجرا گذاشت. ولي آيا توانست در اين ميدان، حداقل موفقيت را به دست آورد؟ در صفحات آينده روشن خواهد شد.

ازدواج؛ توطئه

بنابر تصريح منابع تاريخي، زماني كه مأمون براي امام رضا (عليه‌السلام) پيمان ولايت‌عهدي آن حضرت را منعقد ساخت، دخترش ام‌الفضل را به همسري امام جواد (عليه‌السلام) درآورد، [83] يا حداقل او را براي امام جواد (عليه‌السلام) نامزد كرد. [84] . [ صفحه 84] و هدف او اين بود كه با اين اقدام بر مقاصد خود از بيعت گرفتن براي پدر امام جواد، امام رضا (عليهماالسلام) سرپوش بگذارد و نيز اهداف ديگري داشت كه در جاي ديگري به بخشي از آن اهداف اشاره نموده‌ايم. [85] . ولي مي‌بينيم بعد از شهادت پدرش، در حالي كه او بيش از هشت سال نداشت و مأمون او را از مدينه به بغداد آورد، به آساني، مأمون اين خواسته‌ي عباسيان را كه از او خواسته بودند قبل از آنكه امام جواد (عليه‌السلام) را با مسائل مشكلي كه يحيي بن اكثم براي آن حضرت مطرح مي‌كند آزمايش كند، همسر او (ام‌الفضل) را در اختيار او نگذارد. بلكه بنابر متوني كه در دست ما است، خود مأمون به عباسيان پيشنهاد كرد تا امام جواد (عليه‌السلام) را آزمايش كنند و از بعضي نصوص تاريخي استفاده مي‌شود كه اگر خود مأمون مسأله‌ي امتحان امام (عليه‌السلام) را نزد عباسيان مطرح نمي‌كرد و آنان را تحريك نمي‌كرد، خود آنها جرأت اينكه چنين پيشنهادي بكنند و از او بخواهند امام (عليه‌السلام) را نخست بيازمايد را، نداشتند. پيش از آنكه به تحليل و بررسي اين امتحان، كه در نوع خود حادثه‌اي بي‌نظير است بپردازيم، مناسب مي‌بينيم اول خلاصه‌اي از آن ماجرا يا دست كم قسمت‌هايي از آن را نقل كنيم: متن تاريخي مي‌گويد: زماني كه مأمون خواست دخترش ام‌الفضل را به زوجيت ابوجعفر (عليه‌السلام) درآورد، عباسيان به او گفتند: آيا دختر و نورديده‌ات را به كودكي مي‌دهي كه تفقه و علم به دين خدا پيدا نكرده و حلال و حرام دين و واجب و مستحب آن را نمي‌شناسد؟ [ صفحه 85] - در آن زمان امام جواد (عليه‌السلام) نه سال داشته است - چه مي‌شود اگر صبر كني تا ادب بياموزد و قرآن بخواند و حلال و حرام را بشناسد؟!. مأمون گفت: او فقيه‌تر از شما است و به خدا و رسول او و سنت و احكام دين داناتر است و قرآن‌خوان‌تر از شما و داناتر به آيات محكم و متشابه، ناسخ و منسوخ، ظاهر و باطن، خاص و عام و تنزيل و تأويل قرآن مي‌باشد. پس از او پرسش كنيد، اگر همانطوري كه شما مي‌گوئيد بود، سخن شما را مي‌پذيرم. در نقل ديگري آمده است كه مأمون به آنان گفت: «واي بر شما! من از شما بهتر اين جوان را مي‌شناسم... تا آنجا كه گفت: اگر خواستيد او را آزمايش كنيد تا آنچه من درباره او گفتم برايتان روشن شود». در متن ديگري آمده است كه پس از آنكه عباسيان به مأمون گفتند او كودك و خردسال است، به آنان گفت: «گويا شما در سخن من ترديد داريد. اگر خواستيد او را بيازماييد يا كسي را براي آزمايش او بياوريد، آنگاه سرزنش كنيد يا پوزش بطلبيد». گفتند: آيا ما را در اين مورد آزاد مي‌گذاري؟ گفت: آري. گفتند: پس پيش روي تو كسي، از اموري از مسائل شريعت از او مي‌پرسد، اگر از عهده‌ي جواب صحيح برآمد، درباره‌ي كار او اعتراضي نخواهيم داشت و براي خاص و عام، استواري رأي اميرالمؤمنين آشكار مي‌گردد و اگر از عهده برنيامد سخن ما مقدم و اميرالمؤمنين عذري نخواهد داشت. مأمون به آنان گفت: با شما، هر وقت خواستيد چنين كنيد. سپس روايات تاريخي، تطميع يحيي بن اكثم با تحفه‌ها و هدايا، توسط عباسيان را براي اينكه با يك مسأله‌ي فقهي كه ابوجعفر (عليه‌السلام) [ صفحه 86] جواب آن را نداد، به او نارو و نيرنگ بزند. ياد مي‌كند و آنگاه، پرسش او را از امام در حضور خواص دولتي و بزرگان و اميران و درباريان و فرماندهان نقل مي‌كند. سپس، جواب آن حضرت (عليه الصلاة و السلام) را كه جواب دقيق و همه جانبه‌اي بود كه هيچ كس، حتي خود پرسش كننده انتظار شنيدن چنين جوابي را نداشت و به طوري بود كه يحيي بن اكثم از خود بي‌خود شد، درمانده گشت و در كار خود حيران ماند، نقل كرده است. در روايتي كه در «احتجاج» و جز آن نقل گرديده، آمده است: «ابوجعفر (عليه‌السلام) كه نه سال و چند ماه داشت به مجلس درآمد و بين دو بالشي كه قبلا گذاشته شده بود نشست و يحيي به اكثم پيش روي آن حضرت نشست و افراد ديگر هر كدام در جاي خود قرار گرفتند و مأمون نيز روي تشكي كنار تشك امام (عليه‌السلام) نشسته بود. يحيي بن اكثم رو به مأمون گفت: اي اميرالمؤمنين، آيا اجازه مي‌دهي كه از ابي‌جعفر مسأله‌اي بپرسم؟ مأمون گفت: از خود او اجازه بطلب. پس يحيي رو به امام (عليه‌السلام) كرده گفت: فدايت گردم، آيا اجازه مي‌دهي مسأله‌اي سؤال كنم؟ ابوجعفر (عليه‌السلام) فرمود: اگر مي‌خواهي بپرس. سپس يحيي گفت: فدايت شوم، چه مي‌گويي در مورد شخصي كه در حال احرام شكاري را بكشد؟ ابوجعفر (عليه‌السلام) فرمود: آيا در حل (خارج از محدوده‌ي حرم) كشته است يا در حرم؟ عالم به حكم حرمت صيد در حال احرام بوده يا جاهل؟ عمدا كشته يا به خطا؟ شخص محرم آزاده بوده يا برده؟ صغير بوده يا كبير؟ براي اولين بار چنين كاري كرده يا براي چندمين بار؟ شكار او از [ صفحه 87] پرندگان بوده يا غير پرنده؟ از حيوانات كوچك بوده يا بزرگ؟ باز هم از انجام چنين كاري ابا ندارد يا از كرده خود پشيمان است؟ در شب شكار كرده يا در روز؟ در احرام عمره بوده يا احرام حج؟!. يحيي بن اكثم متحير شد و آثار ناتواني و زبوني در چهره‌اش آشكار گرديد و زبانش به لكنت افتاد به طوري كه حاضران در مجلس ناتواني او را در مقابل آن حضرت فهميدند. مأمون گفت: خداي را بر اين نعمت سپاسگزارم كه آنچه من انديشيده بودم همان شد. سپس به بستگان و افراد خاندان خود نظر انداخت و گفت: آيا اكنون آنچه را كه نمي‌پذيرفتيد دانستيد؟ سپس رو به ابوجعفر (عليه‌السلام) كرده گفت: اي ابوجعفر، آيا براي خود خواستگاري مي‌كني؟ بعد از آن، روايت خواستگاري امام و تزويج مأمون دخترش را به آن حضرت متذكر مي‌شود تا آنجا كه مي‌گويد: چون (مجلس تمام شد و) مردم پراكنده گشتند و جز نزديكان كسي در مجلس نماند، مأمون رو به امام جواد (عليه‌السلام) كرد و گفت: قربانت گردم خوب است احكام هر يك از فروضي را كه در مورد كشتن صيد در حال احرام تفصيل داديد بيان كنيد تا استفاده كنيم. ابوجعفر (عليه‌السلام) فرمود: بلي، اگر شخص محرم در حل (خارج حرم) شكاري بكشد و شكار از پرندگان بزرگ باشد كفاره‌اش يك گوسفند است و اگر در حرم بكشد كفاره‌اش دو برابر است و اگر جوجه‌ي پرنده‌اي را در حل بكشد كفاره‌اش يك بره است كه تازه از شير گرفته شده است و اگر در حرم آن را بكشد هم بره و هم قيمت آن جوجه را بايد بدهد و اگر شكار از حيوانات وحشي باشد، چنانچه گورخر باشد كفاره‌اش يك گاو است و اگر شترمرغ باشد كفاره‌اش يك شتر است و اگر آهو باشد يك گوسفند است و اگر هر يك از اينها را در حرم بكشد [ صفحه 88] كفاره‌اش دو برابر مي‌شود بدان قرباني كه به كعبه برسد. و اگر شخص محرم كاري بكند كه قرباني بر او واجب شود، اگر در احرام حج باشد قرباني را در مني ذبح كند و اگر در احرام عمره باشد آن را در مكه قرباني كند و كفاره‌ي شكار براي عالم و جاهل به حكم يكسان است و در صورت عمد (علاوه بر كفاره) گناه نيز كرده ولي در صورت خطا گناه از او برداشته شده. كفاره‌ي شخص آزاد بر عهده‌ي خود او است و كفاره‌ي بنده بر گردن صاحب او است و بر صغير كفاره نيست ولي بر كبير واجب است و عذاب آخرت از كسي كه از كرده‌اش پشيمان است برداشته مي‌شود ولي آنكه پشيمان نيست كيفر خواهد شد. مأمون گفت: احسنت اي اباجعفر، خدا به تو نيكي كند. حال خوب است شما نيز از يحيي بن اكثم سؤالي بكني همانطور كه او از شما پرسيد. پس ابوجعفر (عليه‌السلام) به يحيي فرمود: بپرسم؟ يحيي گفت: اختيار با شما فدايت شوم اگر توانستم پاسخ مي‌گويم وگرنه از شما بهره‌مند مي‌شوم. پس ابوجعفر (عليه‌السلام) فرمود: به من بگو در مورد مردي كه در بامداد به زني نگاه مي‌كند و آن نگاه حرام است و چون روز بالا مي‌آيد بر او حلال شود و چون ظهر شود باز بر او حرام مي‌شود و چون وقت عصر مي‌رسد بر او حلال مي‌گردد و چون آفتاب غروب كند بر او حرام شود و چون وقت عشاء شود بر او حلال شود و چون شب به نيمه رسد بر او حرام شود و به هنگام طلوع فجر بر وي حلال گردد؟ اين چگونه زني است و با چه چيز حلال و حرام مي‌شود؟ يحيي بدو گفت: نه به خدا قسم، من به پاسخ اين پرسش راه نمي‌برم و جهت حرام و حلال شدن آن زن را نمي‌دانم اگر صلاح بدانيد با جواب آن ما را بهره‌مند سازيد. پس ابوجعفر (عليه‌السلام) فرمود: اين زني است كه كنيز مردي بوده و [ صفحه 89] بامداد، مرد بيگانه‌ي ديگري به او نگاه كرد و آن نگاه حرام بود و چون روز بالا آمد او را از آقايش خريد و بر او حلال شد و چون ظهر شد او را آزاد كرد، پس بر او حرام گرديد و چون عصر شد او را به نكاح خود درآورد و بر او حلال شد و به هنگام مغرب او را ظهار كرد [86] و بر او حرام شد و موقع عشاء كفاره‌ي ظهار را داد و بر او حلال شد و چون نيمه شب شد او را يك طلاق داد و بر او حرام شد و به هنگام طلوع فجر رجوع كرد و زن بر او حلال گشت. مأمون گفت: «واي بر شما آيا نمي‌دانيد كه اين اهل‌بيت از اين خلق نيستند؟» آيا ندانسته‌ايد كه رسول خدا (صلي الله عليه و آله) دعوت خود را با فراخواندن اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب (عليه‌السلام) كه در آن هنگام ده ساله بود، آغاز كرد و اسلام او را پذيرفت و بدان براي او حكم نمود و كس ديگري را در آن سن دعوت نفرمود؟. و با حسن و حسين (عليهماالسلام) در زماني كه كودك بودند و كمتر از شش سال سن داشتند بيعت كرد و با هيچ كودكي غير آن دو بيعت نكرد؟ آيا ويژگي و فضيلت اين قوم را نمي‌دانيد؟ و نمي‌دانيد كه اين دودمان، دودماني است كه بعضي از ايشان از بعض ديگر است (همه يك نور هستند) و درباره‌ي آخرين ايشان همان جاري است كه درباره‌ي نخستين ايشان جاري است؟ گفتند: راست گفتي اي اميرالمؤمنين. و در پايان آورده است كه (بعد از جواب امام عليه‌السلام) مأمون رو به افراد خاندان خود كه از تزويج دخترش به امام اظهار ناخشنودي كرده بودند، كرد و گفت: آيا در ميان شما كسي هست كه همچون اين جواب، سخني و جوابي بگويد؟! گفتند نه به خدا قسم، نه ما و نه قاضي احدي سخني ندارد اي اميرالمؤمنين تو به او از ما داناتر بودي. روايت [ صفحه 90] مي‌گويد: مأمون دختر خود را در همان مجلس به امام (عليه‌السلام) تزويج كرد. [87] اما انتقال او به امام (عليه‌السلام)، در سال 215 ه. ق، در «تكريت» صورت گرفته است. ابوالفضل احمد بن ابي‌طاهر كاتب گفته است: «روز پنجشنبه، شش روز به آخر ماه محرم سال 215 كه روز بيست و چهارم آذار بود، [88] اميرالمؤمنين به هنگام ظهر از «شماسيه» به «بردان» رفت و سپس به سوي تكريت حركت كرد. در همان سال، ماه صفر، شب جمعه‌اي، محمد بن علي بن موسي بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين ابن علي بن ابيطالب، از مدينه وارد بغداد گشت. پس از بغداد خارج شد تا اينكه در تكريت اميرالمؤمنين را ديدار كرد. پس اميرالمؤمنين به او هديه داد و دستور داد دخترش كه همسر او بود بر او وارد شود، پس در خانه‌ي احمد بن يوسف كه در كنار رود دجله بود، همسرش براي او آورده شد و او در خانه اقامت داشت تا اينكه در ايام حج با اهل و عيال به مكه رفت، سپس به منزل خود در مدينه رفته در آن اقامت گزيد...» [89] . [ صفحه 91]

شكل و محتواي سياسي اين رويداد

مأمون مقام ائمه (صلوات الله و سلامه عليهم اجمعين) و منزلت ايشان را مي‌شناخت و مي‌دانست كه حق با آنان است و نه با ديگران و آگاه بود از اينكه آن حضرات امامان هدايت و رشته‌ي محكم الهي و حجت خدا بر مردم دنيا هستند و مي‌دانست كه اين همه اوصاف به تصريح پيامبر گرامي (صلي الله عليه و آله و سلم) و تأييد قرآن كريم ثابت گرديده است. و نيز مي‌دانست كه ايشان، داناترين، پارساترين، خداپرست‌ترين، كامل‌ترين و با فضيلت‌ترين مردم روي زمين مي‌باشند. با اين حال، او براي خاموش كردن نور حق و نابود ساختن آثار و نشانه‌هاي آن از هر راه و وسيله‌اي، كوشش مي‌كند. و اكنون كه مي‌بيند امام از اهل‌بيت (عليهم‌السلام)، خردسال است و احتمال مي‌دهد كه نتوانسته باشد از پدرش، كه جز مدتي ناچيز با او زندگي نكرد، علم و معرفت فراگرفته باشد. يا اينكه دست كم، گمان مي‌كند كه او در سطحي نباشد كه بتواند مسائل دقيق و مشكل علمي را بفهمد... بنابراين، مي‌بايست به تجربه‌اي كوچك در اين زمينه دست بزند و چنين هم شد. چرا كه مي‌بينيم خود او از عباسيان مي‌خواهد كه ابوجعفر (عليه‌السلام) را بيازمايند و در عين حال، خود را مطمئن به توانائي آن حضرت (عليه‌السلام) به جواب دادن به سؤالات آنان، علي‌رغم خردساليش، نشان مي‌دهد. مأمون، با اين تظاهر به اطمينان، علاوه بر اينكه عباسيان را تحريك مي‌كرد و بر پافشاري آنان در مورد ساقط نمودن امام (عليه‌السلام) و كوبيدن شخصيت او، مي‌افزود، خود را نيز از مسؤوليت مستقيم چنين [ صفحه 92] رويدادي با هر نتيجه و پي‌آمدي، بركنار ساخته و در صورتي كه در نتيجه اين آزمون ناخوشايند او باشد، فرصت و بهانه به دست مي‌آورد تا به خط مشي خود كه محاصره‌ي امام (عليه‌السلام) با مأموران مراقبت و كنترل حركات و سكنات او ادامه دهد، تا اينكه براي وارد آوردن ضربه‌ي آخر، كه تصفيه‌ي فيزيكي امام (عليه‌السلام) بود، فرصت مناسب به دست آورد و در شرائط مقتضي، آن را به اجراء آورد. گذشته از تمام اينها، مأمون با اتخاذ اين شيوه، فرصت را براي استفاده از روش‌هاي ديگر، به منظور كوبيدن و ساقط كردن شخصيت امام (عليه‌السلام)، محفوظ نگاه مي‌داشت، به زودي به آنها روش‌هاي ديگر اشاره مي‌شود انشاءالله. مأمون، كسي است كه به آن همه نيرنگ و توطئه، در مقابل امام رضا (عليه‌السلام) دست زد تا اينكه بالأخره به شيوه‌اي كه كمترين وصف آن اين است كه بگوئيم روش ترسويان و ناتوانان، دست يازيد و ناجوانمردانه امام را به شهادت رسانيد، اين مأموني كه اكنون در مورد امام جواد (عليه‌السلام) طرح و نقشه مي‌ريزد، همان مأمون است. بلكه حالا در تعقيب خط مشي مزورانه خود با هدف پايان دادن به «امامت» و «امام» كه همچنان آن را خطر جدي كه هستي و آينده‌ي حكومت خود و پدرزادگان عباسي‌اش را تهديد مي‌كرد مي‌ديد، مصرتر شده بيشتر پافشاري مي‌كند. و ما در متون موجود، شاهدي بر اينكه مأمون، يك شبه عوض شده، تقوا پيشه و معتقد به امامت ائمه (عليهم‌السلام) و مصمم به اظهار و اشاعه‌ي علوم و معارف آنان كه خداوند متعال ايشان را بدان اختصاص داده است، شده باشد، نمي‌يابيم. اما در مورد اقدام مأمون به تزويج دخترش ام‌الفضل براي امام [ صفحه 93] جواد (عليه‌السلام) [90] و تظاهر به دوستي و احترام آن حضرت، اين رفتار بيش از آن چيزي نيست كه پيش از او، در مورد پدرش امام رضا (عليه‌السلام) انجام داده بود و دخترش را به همسري آن حضرت درآورده و اظهار احترام و تعظيم او مي‌پرداخت تا آنجا كه براي ولايت عهدي او بيعت گرفت، همانطور كه آن اقدامات و اعمال قطعا و يقينا از روي زيركي و تزوير و سوء نيت بوده است، در اين مورد نيز بايد همينطور باشد، به خصوص كه دلائل و توجيهات براي ادامه‌ي آن مكر و فريب‌ها همچنان وجود دارد. يكي از قرائن و شواهد اينكه ماجراي آزمودن امام (عليه‌السلام)، از نقشه‌ها و نيرنگ‌هاي مأمون بوده است - و «مكر بد، جز در مكار كارگر نمي‌افتد» همانطور كه در عمل چنين شد - اين است كه خود او نيز به يحيي بن اكثم گفت: نزد ابوجعفر، محمد بن الرضا (عليهماالسلام) مسأله‌اي عنوان كن كه در آن محكوم و ساكتش كني... پس يحيي گفت: اي ابوجعفر، چه مي‌گويي درباره‌ي مردي كه با زني زنا كرده، آيا مي‌تواند با او ازدواج كند؟ [ صفحه 94] امام (عليه‌السلام) فرمود: او را رها مي‌كند تا استبراء شود... [91] تا اينكه روايت مي‌گويد: پس يحيي از سخن بازماند... [92] . اين به اين معني است كه خود مأمون درصدد بوده است تا امام (عليه‌السلام)، اگر چه در يك مسأله درمانده و محكوم شود، چنانچه پيشتر - چنانچه توضيح داديم - در مورد پدرش امام رضا (عليه‌السلام) نيز مأمون چنين مقصدي داشت. در هر صورت پيش‌بيني‌ها، چه پيش‌بيني مأمون و يا پيش‌بيني پدرزادگان عباسي‌اش، در اين جهت بود كه معتقد بودند، يا لااقل احتمال مي‌دادند كه كودكي در اين سنين - هر چند در قضيه شكار باز، به حقيقت لب گشود و شايد آن يك مورد تيري به تاريكي بوده يا اينكه همانطور كه در همان جواب بدان اشاره كرد در آن مورد از پدرانش خبري به او رسيده بوده است - نمي‌تواند به مسائل پيچيده و مشكل جواب بدهد. زيرا - به نظر آنان - بعيد بود كه آن حضرت (عليه‌السلام) در مدت ناچيزي كه در كنار پدرش زندگي كرد علوم و معارف كافي كسب كرده باشد، چون از يك طرف آن مدت بسيار ناچيز بوده و از طرف ديگر بنابر عادت و طبق معمول كودكي چون او، قادر به فراگرفتن همه‌ي علوم و معارف نبود. بنابراين، چرا فرصت به دست آمده را براي وارد ساختن ضربه‌ي [ صفحه 95] شكننده و تعيين كننده و نهائي غنيمت نشمارند؟ زماني كه يحيي بن اكثم پاره‌اي از مسائل مشكل و پيچيده‌اش را در حضور بزرگان و فرماندهان و درباريان و ديگران، براي اين امام خردسال مطرح سازد و او از جواب و حل مسائل عاجز گردد، به زودي براي همه‌ي مردم آشكار مي‌شود كه امام شيعه و رهبر آنان، كودك خردسالي است كه درك ندارد و چيزي نمي‌داند و آنچه شيعيان درباره‌ي امامان خود ادعا مي‌كنند، بي‌پايه، بي‌دوام و عاري از حقيقت و دور از واقعيت است. آري، اين رويداد به شكلي دقيق و جالب، طرح‌ريزي شده بود، به گونه‌اي كه به مأمون، فرصت و بهانه بدهد تا از تسليم همسر امام جواد (عليه‌السلام) (ام‌الفضل) به او، امتناع ورزد، همسري كه از سالها پيش او را براي آن حضرت عقد كرده يا حداقل در يك محفل عمومي او را برايش نامزد نموده است، حادثه‌ي نادري كه در سر تا سر كشور اسلامي كسي نماند مگر آنكه با آگاهي از آن متعجب شده و با منتهاي دقت و حساسيت، اخبار مربوط به آن را پي‌گيري كرد. هنگامي كه مأمون توانست بهانه‌اي براي خودداري از تسليم همسر اين مردي كه نيمي از امت اسلامي به امامت او معتقدند، به او بيابد، اين خيلي زود بين مردم در همه جا منتشر مي‌گردد و در همه‌ي محافل و مجالس مي‌گويند: همسر امام شيعه را به او ندادند. به خصوص كه همسر امام (عليه‌السلام) دختر بزرگ‌ترين مرد در عالم اسلامي است كه مردم به آنچه براي او اتفاق مي‌افتد و او انجام مي‌دهد، توجه و اهتمام دارند و دستگاه‌هاي تبليغاتي و شهرت‌اندوزي در دست او است و مي‌توانند به سرعت در سطح وسيع اين خبر را منتشر سازند علت آن را ناتواني و جهل امام در مورد بزرگ‌ترين چيزي كه براي خود ادعا مي‌كند و تمامي پيروان و دوستدارانش براي او مدعي هستند (علم خاص)، اعلام بكنند، ولي... [ صفحه 96] ولي پاسخ‌هاي همه جانبه، دقيق و قاطع امام (عليه‌السلام) به مسائل مطرح شده، بر مأمون و پدرزادگانش راه را بست و جريان امور را در جهت مخالف خواست و مصلحتشان و متضاد با آرزوها و اميال آنان به گردش انداخت. مردم و حتي در ميان غيرشيعيان، از نخستين لحظات مقاصد سوء حكومت را درك مي‌كردند و مي‌دانستند كه حكومت در انديشه‌ي نابودي امام و خلاص شدن از او است. حتي در آغاز نمايش ازدواج به اين مقاصد آگاهي داشتند. حسين بن محمد از معلي بن محمد از محمد بن علي از محمد بن حمزه‌ي هاشمي از علي بن محمد يا محمد بن علي هاشمي روايت مي‌كند كه گفت: «بامداد شبي كه ابوجعفر (عليه‌السلام) با دختر مأمون عروسي كرد بر آن حضرت وارد شدم و در آن بامداد من اولين كسي بودم كه بر او وارد شدم و من در شب دوائي خورده بودم (و بر اثر آن) عطش بر من عارض شده بود ولي نمي‌خواستم آب بخواهم. پس ابوجعفر (عليه‌السلام) در روي من نگاهي كرد و فرمود: گمان مي‌كنم تشنه هستي؟ گفتم: آري فرمود: اي غلام براي ما آب بياور. پس من پيش خود گفتم الآن آب زهرآلودي برايش مي‌آورند تا بدان مسمومش كنند و بدين جهت غمناك شدم. غلام آمد و آب آورد. حضرتش لبخندي به روي من زد و به غلام فرمود آب را به من بده، پس از آن آب نوشيد و سپس آب را به من داد و من نوشيدم و زماني دراز نزد او نشستم، دوباره تشنه شدم و نخواستم آب طلب كنم. پس او به همان نحو كه پيشتر رفتار كرده بود رفتار كرد و آب خواست. چون غلام آمد و ظرف آب را آورد، باز من آنچه را كه به ذهنم خطور [ صفحه 97] كرده بود با خود گفتم و او ظرف آب را خود گرفت و نوشيد و سپس به من داد و لبخندي به رويم زد». محمد به حمزه گفت: بعد از نقل اين ماجرا محمد بن علي هاشمي به من گفت به خدا قسم، همانطور كه رافضي‌ها (شيعيان) مي‌گويند من يقين دارم ابوجعفر از آنچه در دلها مي‌گذرد آگاه است. [93] .

تلاش‌هاي مذبوحانه ديگر

زماني كه مأمون خواست تلاش‌هاي خود را براي شكست «امامت» از راه تهي جلوه دادن آن از محتواي علمي، در تلاشي كه با درخواست از يحيي بن اكثم كه امام (عليه‌السلام) را در يك مسأله محكوم و مجاب كند، به عمل آورد، تكرار كند، امام (عليه‌السلام) را مجهز به جواب قاطع و برهان ساطع يافت. تو گويي امام (عليه‌السلام) با تبسمي تلخ و سخريه‌آميز، اين زبان حال را دارد: «اگر عقرب به سوي ما بازگردد، ما نيز به سوي او بازمي‌گرديم و كفش براي آن آماده است». [94] و در ماجرايي ديگر نيز، يحيي بن اكثم، در حضور جمع بسياري از آن جمله مأمون، [95] به طرح سؤالاتي مربوط به مناقب ابوبكر و عمر، از امام (عليه‌السلام)، اقدام مي‌كند و ما معتقديم كه اگر او به رضايت مأمون و موافقت او با اين امر، علم و يقين نداشت، جرأت اينكه در حضور مأمون به چنين اقدامي دست بزند نداشت. قضيه [ صفحه 98] از اين قرار است: نقل شده است كه مأمون بعد از آنكه دخترش ام‌الفضل را به نكاح ابوجعفر جواد (عليه‌السلام) درآورد، در مجلسي كه ابوجعفر عليه‌السلام و يحيي بن اكثم و جماعتي بسيار بودند، حضور داشت، يحيي بن اكثم به ابوجعفر (عليه‌السلام) گفت: «يابن رسول‌الله چه مي‌گوئي در مورد خبري كه روايت شده كه «جبرئيل (عليه‌السلام) بر رسول خدا (صلي الله عليه و آله) نازل شد و عرض كرد: خدا سلامت مي‌رساند و به تو مي‌گويد: من از ابوبكر راضي هستم از او بپرس كه آيا او هم از من راضي هست؟». ابوجعفر گفت: من منكر فضيلت ابوبكر نيستم ولي كسي كه اين خبر را نقل مي‌كند لازم است خبر ديگري را اخذ كند كه پيغمبر (صلي الله عليه و آله) در حجة الوداع فرمود: «كساني كه بر من دروغ مي‌بندند بسيار شده‌اند و بعد از من نيز بسيار خواهند شد، هر كس بر من دروغ ببندد، جايگاه او از آتش پر مي‌شود، پس چون حديث از من براي شما نقل شد، آن را بر كتاب خدا و سنت من عرضه كنيد، آنچه كه موافق كتاب خدا و سنت من بود بگيريد و آنچه را كه مخالف كتاب و سنت من بود رها كنيد». و اين خبر (درباره‌ي ابوبكر) با كتاب خدا سازگار نيست. خداوند فرموده است: «ما انسان را آفريديم و مي‌دانيم در دلش چه چيز مي‌گذرد و ما از رگ گردن به او نزديك‌تريم - سوره ق، آيه 16». پس آيا خشنودي و ناخشنودي ابوبكر بر خداي عزوجل پوشيده و مجهول بوده است تا از آن پرسيده باشد؟! اين عقلا محال است. سپس يحيي بن اكثم گفت: و روايت شده است كه: «مثل ابوبكر و عمر در زمين مانند مثل جبرئيل و ميكائيل است در آسمان». ابوجعفر (عليه‌السلام) فرمود: در اين نيز بايد دقت شود، چرا كه [ صفحه 99] جبرئيل و ميكائيل دو ملائكه مقرب هستند كه هرگز گناهي از آن دو سر نزده و يك لحظه نيز از دائره طاعت خارج نشده‌اند، ولي ابوبكر و عمر به خداي عزوجل شرك ورزيده‌اند، هر چند بعد از دوران شرك اسلام آوردند، ولي بيشتر دوران زندگي‌شان را در شرك به سر برده‌اند، پس محال است كه اين دو به آن دو تشبيه شوند. يحيي گفت: و نيز روايت شده كه: «ابوبكر و عمر دو آقاي پيران بهشتند» در اين باره چه مي‌گوئي؟ آن حضرت (عليه‌السلام) فرمود: اين خبر نيز غيرممكن است زيرا تمامي بهشتيان جوان هستند و پيري در ميان آنان نيست. اين خبر را بنواميه در مقابل خبري (صحيح و مشهور) كه از رسول‌الله (صلي الله عليه و آله) است كه فرمود: «حسن و حسين دو آقاي اهل بهشتند» جعل كرده‌اند. پس يحيي گفت: و روايت شده كه «عمر بن خطاب چراغ اهل بهشت است»؟. ابوجعفر (عليه‌السلام) فرمود: اين نيز محال است. زيرا در بهشت ملائكه مقرب خدا، آدم، محمد (صلي الله عليه و آله) و همه‌ي انبياء و مرسلين حضور دارند. چطور بهشت به نور هيچيك از آنان روشن نمي‌شود ولي به نور عمر روشن مي‌شود؟!. يحيي گفت: و روايت شده كه: «سكينة» به زبان عمر سخن مي‌گويد. فرمود: من منكر فضائل عمر نيستم ولي ابوبكر از عمر بود و همو بالاي منبر گفت: «من شيطاني دارم كه مرا منحرف مي‌كند، هر گاه از راه راست منحرف شدم مرا استوار سازيد». يحيي گفت: و روايت شده كه: پيغمبر (صلي الله عليه و آله) فرمود: «اگر من به پيامبري مبعوث نمي‌شدم عمر مبعوث مي‌شد»؟ [ صفحه 100] فرمود: كتاب خدا از اين خبر راست‌تر است. خداي تعالي مي‌فرمايد: «و آنگاه كه از پيامبران پيمان گرفتيم و از تو و از نوح - احزاب، 7» پس خداوند از پيامبران پيمان گرفته است پس چگونه پيمان خود را عوض مي‌كند؟! و هيچ يك از انبياء به اندازه‌ي چشم بر هم زدني به خدا شرك نورزيده‌اند، پس چگونه خدا كسي را به پيامبري مبعوث كند كه به خدا شرك ورزيده و بيشتر روزگار خود را با شرك به خدا گذرانده است و نيز پيغمبر خدا (صلي الله عليه و آله) فرمود: «در حالي كه آدم بين روح و جسد بود (هنوز آفريده نشده بود) من پيامبر شدم». يحيي گفت: و روايت شده كه پيغمبر (صلي الله عليه و آله) فرمود: «هرگز وحي از من قطع نشد مگر آنكه گمان بردم كه بر آل خطاب نازل شده است - يعني اگر وحي بر من نازل نمي‌شد بر آل خطاب نازل مي‌شد -». ابوجعفر (عليه‌السلام) فرمود: اين نيز محال است: زيرا جايز نيست كه پيغمبر (صلي الله عليه و آله) در نبوت خود شك كرده باشد، خداي تعالي فرموده: «خدا از ملائكه و از مردم پيامبراني برمي‌گزيند - حج، 75» پس چگونه ممكن است كه نبوت از كسي كه خدايش برگزيده به كسي كه به خدا شرك ورزيده منتقل شود؟! يحيي گفت: روايت شده كه پيغمبر (صلي الله عليه و آله) فرموده است: «اگر عذاب فرود مي‌آمد كسي جز عمر از آن نجات نمي‌يافت». حضرتش (عليه‌السلام) فرمود: اين هم محال است، زيرا خداي تعالي مي‌گويد: «خداوند آنان را عذاب نمي‌كند در حالي كه تو در ميان آنان هستي و خداوند آنان را عذاب نمي‌كند تا زماني كه از خداوند طلب بخشش مي‌كنند - انفال، 33» پس خداي سبحان خبر داده است كه تا زماني كه پيغمبر در ميان آنان است و تا زماني كه استغفار مي‌كنند ايشان را عذاب نمي‌كند». [ صفحه 101] طبيعي بود كه اگر امام (عليه‌السلام) در جواب به آن سؤالات، آن كرامات و فضائلي را كه به ابوبكر و عمر نسبت داده مي‌شود بپذيرد، شيعيان و پيروان او دچار شك و ترديد مي‌شوند، زيرا يقينا اين خلاف آن چيزي است كه تاكنون از خود آن حضرت و از پدران او عليهم‌السلام فراگرفته‌اند و شناخته‌اند و مخالف چيزي است كه در اين مورد براي آنان ثابت شده است. بنابراين به زودي تناقضي آشكار بين امام با شيعيانش پديد مي‌آمد. و اگر آن كرامات انتسابي را منكر شود و رد كند، عامه‌ي مردم و پيروان فرقه‌هاي ديگر، - و شايد به تحريكات پشت پرده‌ي خود مأمون - عليه او مي‌شورند و در چنين شرايطي، ديگر مردم به اينكه امام از موقعيتي كه حكومت به ناچار او را در آن موقعيت و مكانت قرار داده است، بركنار شود راضي نمي‌شوند و اقدامات شديدتر و مهم‌تري را نه فقط عليه شخص امام جواد (عليه‌السلام) بلكه عليه تمامي پيروان و دوستان او در همه جا خواستار مي‌گردند. ولي مي‌بينيم كه امام (عليه‌السلام) در جواب‌هايش به آن پرسش‌ها، از يك سو توانست خط صحيح خود را حفظ كند و از طرف ديگر، در مورد امور مطرح شده، رأي صحيح خود را ارائه دهد و نيز توانست راه را بر بروز هر گونه تشنج غير مسؤولانه، چه در سطح عموم مردم و چه در سطح اهل علم و معرفت، آنانكه در اين مسائل، مخالف رأي اويند، بست. علاوه بر اينها هيچ فرصتي را براي بهره‌برداري مغرضانه، از سوي كساني كه مترصد چنين فرصتي بودند و شخص مأمون در رأس آنان بود، باقي نگذاشت. چرا كه آن حضرت عليه الصلاة و السلام، مسأله را به صورت علمي و دور از هيجان، و متكي بر منطق و برهان، به گونه‌اي كه براي احدي راه [ صفحه 102] گريز نمايد، مطرح نمود و بيانات خود را با رعايت ادب و استحكام سخن و رواني و ساده‌گوئي و با شرح صدر و خوي نيكو ادا كرد.

ملاحظاتي داراي اهميت

ما، از مناظرات علمي‌اي كه مأمون در زمان امام رضا (عليه‌السلام) بدان اهتمام فوق‌العاده داشت، بعد از آن زمان، جز اين سه قضيه‌اي كه پيشتر بدان اشاره شد و با تحريك گاه پنهان و گاه آشكار مأمون، بين يحيي بن اكثم و امام جواد (عليه‌السلام) گذشت، اثري نمي‌بينيم. يك باره و به طور ناگهاني و از بيخ و بن، علاقه‌ي مأمون به گرد آوردن علماء و برپا نمودن مجالس مناظره با ائمه (عليهم‌السلام)، از ميان رفت! منزه است خدائي كه از سرائر و ضمائر باخبر است! «و علام الغيوب و ستار العيوب و كاشف الكروب» است!!.

گاهي، سراب مي‌فريبد

بعد از آنچه گفته شد، دانستيم كه سخن آن كه گفته است: «منظور مأمون از برپا ساختن مجالس مناظره با امام رضا (عليه‌السلام) اين بود كه موقعيت او را متزلزل و او را ساقط كند، ولي منظور او از ترتيب دادن مناظره با امام ابوجعفر (عليه‌السلام) اين بوده است كه علم و فضل او نزد همگان آشكار گردد...». [96] . - اين سخن - بر پايه‌اي قوي و اساسي محكم، متكي نيست. چون مأمون، همان مأمون بود و تغيير و تبدلي نيافته بود تا روزي شيطان و روز ديگر انسان شده باشد. بلكه در هر دو زمان يكي از آن دو بود و وقايع و [ صفحه 103] حوادثي كه پيشتر و بعدها پيش آمد، ثابت كرد كه كدام يك (انسان يا شيطان) بوده است!!. به هر حال ظاهر حال مأمون، بسياري از صاحبان علم و فضيلت را فريب داده، گمان كرده‌اند كه او حقيقتا امام جواد (عليه‌السلام) را اكرام و تعظيم مي‌كرده و به فضل و علم او معتقد بوده و او را دوست مي‌داشته است... [97] .

مولود پرخير و بركت

علي‌رغم آن همه تلاش‌ها و كوشش‌هايي كه در هر مناسبتي به منظور كوبيدن شخصيت امام جواد (عليه‌السلام) به عمل مي‌آمد، تا آنجا كه گفته‌اند: «مأمون، درباره‌ي ابوجعفر (عليه‌السلام) دست به هر حيله‌اي زد، ولي به هيچ نتيجه‌اي نرسيد». [98] . آري، علي‌رغم اين تلاش، مأمون راه به جايي نبرد و امام (عليه‌السلام)، عظمت و نفوذ بيشتري مي‌يافت و به گونه‌اي كه براي نظام حاكم، كه زمام امور را در دست داشت، هراس‌آور بود، ريشه مي‌دوانيد... و به بهترين وجه ممكن، امت و امامت را از آن گرداب سخت و هولناكي كه با آن روبرو شده بود، عبور داد. پايه‌هاي دين را [ صفحه 104] مستحكم نمود، حجت و برهان اقامه كرد و راه را براي شبروان روشن ساخت و به صورت كامل و آشكار سخن پدرش امام رضا (عليه صلوات الله و سلامه) را درباره‌ي او كه فرمود: «اين مولودي است كه در اسلام پرخير و بركت از او زائيده نشده است» [99] مجسم نمود در متني ديگر، فرمود: «اين نورسيده، آن است كه براي شيعيان ما، از او با بركت‌تر مولودي زاده نشده است» [100] و در زيارت آن حضرت (عليه الصلاة و السلام) مي‌خوانيم: هادي امت، وارث ائمه، گنج رحمت، سرچشمه‌ي حكمت، قائد بركت، همتاي قرآن در وجوب اطاعت، در شمار اوصياء، در اخلاص و عبادت. راهنماي به سوي تو، آنكه او را پرچم و نشانه براي بندگانت و بيانگر كتاب خودت و حاكم به امرت و ياور دينت و حجت بر خلقت و نوري كه بدان تاركي‌ها شكافته شود و پيشوايي كه بدان به هدايت رسيده شود و واسطه‌اي كه بدو به بهشت راه برده شود، قرار دادي». [101] . آري، همچنان كار امام بالا مي‌گرفت و ستاره‌اش مي‌درخشيد، تا آنكه - با اين كه خردسال بود - انگشت نما شده، موافق و مخالف و دوست و دشمن به علم و فضل او معترف شدند و چه بسا همان مجالس و محافلي كه حكومت در برپايي آن نقش داشت، سهم بسياري در [ صفحه 105] آشكار شدن فضل او و در بلند آوازه شدنش داشت. كسي كه به حادثه‌ي تزويج دختر مأمون به امام (عليه‌السلام) بنگرد، با تمجيد و ثناي بسياري درباره‌ي او مواجه مي‌شود، با اينكه آن حضرت در آن زمان هفت ساله بود. گفته‌اند: «او را به دامادي انتخاب كرد، زيرا با كمي سن، از جهت علم و معرفت و حلم برجسته‌ترين اهل فضل بود...» و «به خاطر اينكه با كمي سن، فضل و علم از خود نشان داد و كمال عظمت و روشني برهان او را ديد، همچنان شيفته‌ي او بود». [102] . و سبط بن جوزي مي‌گويد: «در علم و تقوا و زهد و بخشش، بر روش پدرش بود». [103] . چنانچه جاحظ معتزلي عثماني، كه از راه علي (عليه‌السلام) و اهل‌بيتش منحرف بود و در بصره مي‌زيست و يد طولائي در علم داشت و داراي اطلاعات سرشاري بود و درباره‌ي بسياري از علوم و فنون شايع در عصر خود، كتاب‌هايي نوشته و معاصر امام جواد (عليه‌السلام) و پس از او معاصر فرزندانش بوده است - اين جاحظ - امام جواد (عليه‌السلام) را در شمار ده تن از «طالبيوني» آورده است كه درباره‌ي آنان گفته است: «هر يك از آنان، عالم، زاهد، ناسك، شجاع، بخشنده، پاك و پاك نهادند، برخي از ايشان خليفه و برخي نامزد خلافت، هر يك متصل به ديگري تا ده تن و ايشان عبارتند از: حسن بن علي بن محمد بن علي [ صفحه 106] بن موسي بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي و چنين نسبي شريف و والا براي هيچ يك از خاندان‌هاي عرب و عجم نيست...». [104] . و علي جلال حسيني گفته است: «با اينكه خردسال بود، در علم و فضل مبرزترين اهل زمان خود شد». [105] . و محمود بن وهيب بغدادي حنفي گفته: «او وارث علم و فضل پدر و در قدر و كمال بزرگترين برادران خود است». [106] و سخنان دانشمندان در اين زمينه بسيار است كه مجال براي نقل و تتبع تمامي آنها نيست. [107] . به هر حال، امام (عليه‌السلام) مورد احترام و توجه خاص و عام بود و دوستي و شيفتگي و شوق آنان به ديدن سيماي نوراني او آنچنان بود كه زماني كه به خيابان‌هاي بغداد كه پايتخت بود وارد مي‌شد مردم از اطراف مي‌دويدند و به جاهاي مرتفع مي‌رفتند و مي‌ايستادند تا او را ببينند، به گونه‌اي كه ديدن او براي آنان رويدادي مهم به شمار مي‌رفت. «قاسم بن عبدالرحمن - كه فردي زيدي بود - مي‌گويد: به بغداد رفتم، روزي ديدم مردم مي‌دوند و بر بلندي‌ها مي‌روند و مي‌ايستند، گفتم: چه خبر است؟ گفتند: ابن‌الرضا، ابن‌الرضا. گفتم به خدا قسم بايد او را ببينم. پس بر استري سوار شد، من گفتم خدا لعنت كند معتقدين به امامت را كه مي‌گويند خدا پيروي از اين (كودك خردسال) [ صفحه 107] را واجب كرده است. پس او به سوي من برگشت و گفت: اي قاسم بن عبدالرحمان، «ابشرا منا واحدا نتبعه انا اذن لفي ضلال و سعر - آيا يك تن بشر از خودمان را پيروي كنيم؟ ما در اين هنگام در گمراهي و آتش خواهيم بود - سوره قمر، 24». پيش خود گفتم به خدا قسم ساحر است! باز به سوي من برگشت و گفت: «أألقي الذكر عليه من بيننا بل هو كذاب اشر - آيا در ميان ما ذكر (وحي) بر او فرود آمده؟ بلكه او دروغگويي برتري جوي است - سوره‌ي قمر، 25» در اين هنگام من از عقيده‌ي سابق خود برگشتم و به امامت معتقد گشتم و به اينكه او حجت خدا است بر خلق گواهي داده معتقد شدم». [108] . مي‌توان ميزان عظمت امام جواد (عليه‌السلام) را از شدت احترام و تعظيم عموي پدرش، علي بن جعفر الصادق (عليه‌السلام)، نسبت به آن حضرت، دانست و علي بن جعفر، خود از علماء بزرگ و محدثين شناخته شده بود. حسين بن موسي بن جعفر (عليهماالسلام) روايت مي‌كند كه در مدينه، نزد ابي‌جعفر (امام جواد عليه‌السلام) بودم، علي بن جعفر نيز نزد آن حضرت بود، طبيب براي حجامت امام (عليه‌السلام) به وي نزديك شد، علي بن جعفر برخاست و گفت: آقاي من، از من شروع كند تا من قبل از تو تيزي آهن را بچشم... و چون ابوجعفر (عليه‌السلام) برخاست برود، علي بن جعفر بلند شد و كفش‌هاي او را جفت كرد تا آن حضرت بپوشد. [109] . و از محمد بن حسن بن عمار نقل شده كه گفت: دو سال نزد علي بن [ صفحه 108] جعفر بن محمد، آنچه را كه او از برادرش (يعني اباالحسن، موسي بن جعفر عليه‌السلام) شنيده بود، مي‌نوشتم، در آن ايام روزي در مدينه نزد وي نشسته بودم، در اين هنگام ابوجعفر محمد بن علي الرضا (عليهماالسلام) وارد مسجد (مسجد النبي صلي الله عليه و آله) شد. علي بن جعفر بدون كفش و رداء از جا پريد و بر دست او بوسه زد و او را تعظيم نمود. ابوجعفر (عليه‌السلام) به او گفت: عمو، بنشين، خداي تو را رحمت كند. علي بن جعفر گفت: آقاي من، چگونه بنشينم در حالي كه شما ايستاده‌ايد؟ پس چون علي بن جعفر به مجلس خود بازگشت، اطرافيانش شروع به سرزنش او كردند و به او مي‌گفتند: تو عموي پدر او هستي و اينگونه رفتار مي‌كني؟! علي بن جعفر به آنان گفت: خاموش باشيد! - و در حالي كه با دست محاسن خود را گرفت ادامه داد: - زماني كه خدا اين ريش سفيد را اهل و شايسته ننموده است ولي اين جوان را شايسته ساخته است و او را در اين منزلتي كه دارد قرار داده، آيا من فضيلت او را منكر شوم؟! از آنچه شما مي‌گوييد به خدا پناه مي‌برم. بلكه من بنده‌ي اويم. [110] . و در نقلي ديگر، مردي از او درباره‌ي ابوالحسن، موسي بن جعفر (عليهماالسلام) و بعد از او از امام رضا (عليه‌السلام) سراغ گرفت و او خبر رحلت آن دو را به او گفت. آن مرد گفت: بعد از امام رضا (عليه‌السلام) ناطق (به حق) كيست؟ [ صفحه 109] علي بن جعفر گفت: پسرش، ابوجعفر. سائل به علي بن جعفر گفت: آيا درباره‌ي اين پسربچه اين سخن را مي‌گويي در حالي كه در اين سنين و داراي چنين قدر و منزلتي هستي و پسر جعفر بن محمد مي‌باشي؟!. علي بن جعفر به او گفت: تو را جز شيطان چيزي نمي‌بينم و ادامه داد: چه كنم كه خداوند او را اهل و شايسته‌ي اين مقام دانسته و اين ريش سفيد را شايسته ندانسته است. [111] . [ صفحه 112]

شيوه‌ي بزدلانه!

از خدا پروا كن اي ريش دراز!

محمد بن ريان گفته است: «مأمون درباره‌ي ابوجعفر (عليه‌السلام) به هر نيرنگي دست زد، ولي به نتيجه‌اي نرسيد، پس چون عاجز گشت و خواست دخترش را به او تسليم كند. صد كنيزك، از زيباترين كنيزكان را، در دست هر يك جامي جواهرنشان، بگمارد، تا زماني كه ابوجعفر براي حضور در مجلس دامادي وارد مي‌شود، از او استقبال كنند... پس ابوجعفر به آنان توجهي ننمود... مردي بود كه به او «مخارق» مي‌گفتند، آوازه خوان بود و عود و بربط نواز و ريشي دراز داشت. مأمون او را فراخواند. او به مأمون گفت اگر او (ابوجعفر عليه‌السلام) كمترين علاقه‌اي به امور دنيوي داشته باشد، من به تنهايي مقصود تو را تأمين مي‌كنم. پس بيامد و در برابر ابوجعفر (عليه‌السلام) بنشست و صيحه‌اي بركشيد كه اهل خانه دورش گرد آمدند و شروع كرد به نواختن عود و آوازخواني ساعتي چنين كرد ولي ابوجعفر (عليه‌السلام) نه به او و نه به راست و چپ خود، هيچ توجهي ننمود. سپس سر برداشت و رو به آن مرد كرد و گفت: از خدا پروا كن، اي ريش دراز! پس عود و بربط از دست آن مرد فروافتاد و دستش از كار افتاد تا [ صفحه 113] آنكه بمرد. و چون مأمون حال او را پرسيد، به مأمون گفت: زماني كه ابوجعفر (عليه‌السلام) فرياد بركشيد، آنچنان هراسيدم كه هرگز به حالت عادي بازنمي‌گردم. [112] . آري، اين جلال و ابهت ايمان و عظمت و وقار اسلام است كه اينچنين اثري دارد.

يك ملاحظه

در اين روايت تصريح شده بود كه مخارق تا وقتي كه مرد، دستش از كار افتاده بود، ولي ما در متوني كه در دست داريم، اشاره‌اي به اينكه دست مخارق فلج بوده است نمي‌بينيم. شايد تاريخ، اهمال و مسامحه كرده و متعرض اين مطلب نشده، زيرا انگيزه‌اي براي اشاره‌ي به آن نيافته. با اينكه همانطور كه در بسياري از امور ديگر مي‌بينيم، انگيزه‌اي براي پنهان كردن اين موضوع وجود داشته است. يا اينكه شايد نام «مخارق» به غلط و اشتباه در روايت آمده است و آن مرد شخص ديگري بوده است، به خصوص كه مي‌بينيم در روايت كوشش شده با ذكر اوصاف آن مرد، او را معرفي كند. در حالي كه «مخارق» مشهور و شناخته شده بوده و براي شناساندن او نيازي به ذكر اوصاف او نبوده است و نيز احتمال اين هست كه آن شخص «هارون بن مخارق» بوده است و نسخه برداران سهو كرده فقط نام مخارق را آورده‌اند. ولي بر نگارنده معلوم نيست كه اين هارون بن مخارق از آواز خوانان بوده است يا نه؟ [ صفحه 114]

بار ديگر نيز

بار ديگر مي‌بينيم خليفه به اين فكر مي‌افتد كه ابوجعفر (عليه‌السلام) را براي شيعيان و پيروانش به صورتي زشت - مست نامتعادل و آلوده به عطر مخصوص زنان - نمودار كند. ولي چون به او گفته شد كه: «شيعيان مي‌گويند در هر زماني بايد حجتي الهي باشد... و هر گاه حكومت متعرض كسي كه چنين مقامي نزد آنان دارد بشود، تا از شأن و منزلت او بكاهد، اين خود براي آنان بهترين دليل مي‌شود براي اينكه او حجت خدا است» گفت: «امروز درباره‌ي اينان چاره و حيله‌اي وجود ندارد، ابوجعفر را ميازاريد». [113] . و ابن‌سنان مي‌گويد: خدمت ابي‌الحسن (امام هادي عليه‌السلام) رسيدم، فرمود: اي محمد، آيا براي آل فرج اتفاقي رخ داده است؟ گفتم: عمر مرد. گفت: الحمدلله. و من شمردم، بيست و چهار بار اين جمله را تكرار كرد و سپس فرمود: مگر نمي‌داني او به پدرم محمد بن علي چه گفته بود؟ گفتم: نه. فرمود: درباره‌ي موضوعي پدرم با او گفتگو مي‌كرد، او به پدرم گفت به گمانم مست هستي. پدرم گفت: خداوندا اگر تو مي‌داني كه من امروز را براي رضاي تو [ صفحه 115] روزه داشته‌ام، مزه‌ي غارت شدن و خواري اسارت را به او بچشان. به خدا سوگند كه بعد از گذشت چند روز اموال و دارائيش غارت شد و به اسارت برده شد و هم‌اكنون مرده است. [114] .

نعم القادر الله

مبارزه‌ي سياسي ائمه (عليهم‌السلام) در پاره‌اي مواضع و اقدامات برجسته و قوي كه با جسارت و جرأت فراوان از خود نشان داده‌اند و داراي جنبه‌ي مبارزاتي قوي با دستگاه‌هاي حاكمه و مراكز سياسي و عقيدتي آنها بوده است، منحصر نبوده است. بلكه كل حيات ائمه (عليهم‌السلام) داراي طبيعت مبارزاتي بوده است، به صورتي كه تمام حركات و كلمات و جهت‌گيري‌هاي آن حضرات و سراپاي روش زندگي آنان، حتي اكل و شرب، مشي و ركوب و رنگ لباسشان و حتي القاب آنان و نقش انگشتري‌هايشان، معني‌دار و پر از پيام بوده است. ما در كتابي تحت عنوان: «نقش الخواتيم لدي الائمه عليهم‌السلام» به برخي از معاني و پيام‌هايي كه مقصود ائمه عليهم‌السلام از نقش انگشتري‌هايشان بوده است اشاره كرده‌ايم. تا اينكه به امام جواد (عليه‌السلام) رسيده چنين گفته‌ايم: «پس از آنكه مأمون با اجبار امام رضا (عليه‌السلام) به قبول ولايتعهدي و بيعت گرفتن از مردم براي او و سپس تصفيه‌ي جسماني حضرتش با خورانيدن سم به او، توانست مسير حوادث و امور را به نفع خود [ صفحه 116] و در جهت تثبيت پايه‌هاي حكومت عباسي تغيير دهد. و بعد از آنكه همه‌ي انقلابات را سركوب نموده و تمامي صداها را خفه كرده و موانع موجود بين مأمون و پدرزادگان عباسي‌اش برداشته شده، طبيعي بود كه مأمون و عباسيان و يارانشان احساس كنند كه به نهايت آرزوهايشان رسيده و به ارزشمندترين آرمان‌هايشان كه عبارت بود از محكم ساختن پايه‌هاي حكومت و سلطنتشان به طوري كه ديگر هيچ نيرويي توان ايستادن در برابر جبروت و سركشي آنان نداشته باشد، دست يافته‌اند... ولي مي‌بينيم كه بعد از اين همه، نقش انگشتري امام جواد (عليه‌السلام) در برابر تمامي تصورات آنان قد علم مي‌كند و تمامي مظاهر سركشي و ستم آنان را محكوم مي‌كند، آن نقش اين جمله است: «نعم القادر الله - چه نيكو توانمندي است خدا»! اين جمله پيشتر نقش يكي از انگشتري‌هاي اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) بوده است.

نيرنگ معتصمي!

ما مي‌بينيم پس از آنكه براي خلافت معتصم عباسي بيعت گرفته شد، بلافاصله «از احوال او (امام جواد عليه‌السلام) جويا شده، به عبدالملك زيات نوشت: تقي (عليه‌السلام) و ام‌الفضل را به سوي او بفرستد. پس ابن‌الزيات علي بن يقطين [115] را نزد امام جواد (عليه‌السلام) [ صفحه 117] فرستاد، پس امام آماده شد و به بغداد رفت. پس معتصم او را اكرام و تعظيم نمود و «اشناس» را با هدايايي براي او و براي ام‌الفضل، به سوي وي فرستاد». [116] . معتصم در آغاز همان سالي كه امام جواد (عليه‌السلام) در آن سال رحلت نمود، آن حضرت را به بغداد طلبيد. [117] . اين رويداد، اگر نشانه‌ي چيزي باشد، نشانه‌ي اين است كه نفوذ اجتماعي امام (عليه الصلاة و السلام) گسترده و عظيم شده بوده است به گونه‌اي كه معتصم را واداشته به مجرد رسيدن به خلافت از احوال وي جويا شود و او را تحت نظر داشته باشد... و بالأخره، چاره‌اي نمي‌يابد جز اينكه به همان منظورهايي كه پيشتر، مأمون آن حضرت و پدرش را نزد خود آورد، او را نزد خود بياورد. و ما ترديدي نداريم در اينكه حكومت از نفوذ شخصيت امام (عليه‌السلام) مي‌ترسيد. چرا كه مي‌ديد امام توانسته است آنچه را كه نقطه‌ي ضعف براي او به شمار مي‌رفت و حكومت مي‌توانست در جهت خواست خود از آنها بهره‌برداري كند، نقطه‌ي قوت خود قرار داده است و حتي در ميان رجال دولتي كساني دلباخته‌ي او گشته در دل، شيعه‌ي اويند... كليني روايت كرده است از محمد بن يحيي و محمد بن احمد از سباوي از احمد بن زكرياي صيدلاني از مردي از بني‌حنيفه از اهالي «بست» و «سيستان» كه او گفت: در آغاز خلافت معتصم در سالي كه ابوجعفر به حج رفته بود، من با او همراه بودم. روزي كه با هم بر سر سفره نشسته بوديم و جمعي از [ صفحه 118] درباريان سلطان نيز حاضر بودند به وي گفتم: فدايت شوم حاكم ما مردي است كه دوستدار شما اهل‌بيت است و در ديوان او براي من مالياتي مقرر شده است، اگر صلاح بدانيد براي او نامه‌اي بنويسيد و سفارش كنيد به من نيكي كند. ابوجعفر فرمود: من او را نمي‌شناسم. من عرض كردم: فدايت گردم، همانطوري كه گفتم او از دوستداران شما اهل‌بيت مي‌باشد و نامه‌ي شما براي او به نفع من خواهد بود. پس كاغذ گرفت و نوشت: بسم الله الرحمن الرحيم اما بعد، رساننده‌ي اين نامه مذهب و مرامي جميل از تو ياد كرد. همانا آن عملي براي تو (مفيد) است كه در آن نيكي انجام دهي، به برادرانت نيكي كن و بدان كه خداي عزوجل حتي از سنگيني يك ذره و يك خردل از تو سؤال مي‌كند. آن مرد گفت: چون وارد سيستان شدم، قبلا خبر به حاكم، حسين بن عبدالله نيشابوري رسيده بود، دو فرسخ به شهر مانده به پيشواز من آمد و من نامه را به او دادم، نامه را بوسيد و بر چشمانش گذاشت و به من گفت: خواسته‌ات چيست؟ گفتم: در ديوان تو بر من مالياتي مقرر شده است. دستور داد آن ماليات را از من بردارند و گفت تا زماني كه من حاكم هستم مالياتي پرداخت نكن. آنگاه از افراد خانواده‌ام پرسيد، تعداد آنها را به او گفتم، دستور داد مقداري بيش از هزينه‌ي زندگيمان براي من و آنان مقرر گرديد. پس مادام كه او زنده بود مالياتي نپرداختم و تا زمان مرگش مقرري ما را قطع نكرد. [118] . [ صفحه 119] در اينجا مي‌بينيم اين مرد تا چه حد دلباخته امام جواد و اهل‌بيت (عليهم‌السلام) است و نيز مي‌بينيم كه امام (عليه‌السلام) نخست فرمود من او را نمي‌شناسم تا به او آسيبي نرسانند، زيرا مي‌دانست كه در مجلس، از ياران سلطان كساني حضور دارند... مطلب ديگر اينكه مي‌بينيم در نامه‌ي امام به آن حاكم، دستور خاصي داده نشده است و فقط امام او را موعظه كرده و از حساب و محاسبه‌ي خدا او را بيم داده و به او فهمانده است كه عملي براي او سودمند است كه در آن نيكي كند، چنانچه در نامه اشاره شده است كه حامل نامه، مذهب جميل او را حكايت كرده است و چيزي كه تأييد صحت اين خبر توسط امام را برساند در نامه نيامده است... مستعصم تلاشي حيله‌گرانه به عمل مي‌آورد تا بهانه‌اي براي از ميان برداشتن امام به دست بياورد. ولي سحر ساحر به خود او بازمي‌گردد و تلاش او به شكستي سريع منتهي شده، به يأس و نوميدي كشنده‌اي مي‌انجامد... خلاصه‌ي اين تلاش حيله‌گرانه‌ي بي‌ارزش اين است كه: «معتصم گروهي از وزراي خود را طلبيد و به آنان گفت: به دروغ، نزد من عليه محمد بن علي بن موسي گواهي بدهيد و بنويسيد كه او قصد خروج عليه حكومت را داشته است. آنگاه، امام (عليه‌السلام) را فراخواند و به او گفت: تو مي‌خواسته‌اي عليه من قيام كني؟! امام فرمود: به خدا سوگند چيزي از اينكه مي‌گويي، انجام نداده‌ام. معتصم گفت: فلاني و فلاني عليه تو شهادت داده‌اند. پس آنان احضار شده، گفتند: بلي، ما اين نامه‌ها را از برخي غلامان [ صفحه 120] تو به دست آورده‌ايم...» [119] . آنگاه در روايت آمده است كه امام (عليه الصلاة و السلام) به آنان نفرين كرد، پس آنچنان شدند كه تالار، دور سرشان مي‌چرخيد. پس معتصم از آن حضرت خواست كه از خدا بخواهد كه تالار آرام شود! و امام (عليه‌السلام) دعا كرد و وضع به حالت عادي بازگشت. به اين ترتيب معتصم ديد كه مكر و حيله‌اش به خودش بازگشت و تدبيرش نتيجه‌ي عكس داد. پس ناگزير بايد روشي ديگر را كه خطري كمتر و اثري بيشتر داشته باشد در پيش بگيرد تا از يك طرف مردم، چه رافضيان (شيعيان) و چه ديگران، عليه او نشورند. و از طرف ديگر وجود حكومت و ادامه‌ي آن را براي خود نگه بدارد و به خطر جدي‌اي كه خود و رژيمش را تهديد مي‌كند پايان ببخشد. اين روش عبارت بود از: توطئه و سپس جنايت، جنايتي كه نبود، جز بيانگر شكست شرم‌آور و ذليلانه‌ي نظام حاكمي كه در مقابل نور حق و بزرگي انديشه و منطق و ايمان و جلال و عظمت اسلام، تمام وسائل زور و قدرت را در اختيار داشت. لكن سخت‌گيري‌هاي حكومت در مورد امام جواد (عليه‌السلام) طاقت فرسا بود. تا آنجا كه از ابن‌بزيع عطار روايت شده كه گفت: امام جواد (عليه‌السلام) گفت: «سي ماه بعد از مأمون فرج و گشايش حاصل مي‌شود» و ما منتظر شديم، بعد از سي ماه امام رحلت نمود. [120] . ولي علي‌رغم تمامي اين سختي‌هاي غير قابل تحمل، امام (عليه‌السلام) حتي به اندازه‌ي سر انگشتي از موضع خود مبني بر تسليم [ صفحه 121] نشدن در برابر زمامداران جائر و رد هر نوع سازش و تفاهم با آنان، تكان نخورد. مي‌بينيم نقل شده است كه «خيران خادم قراطيسي» گفته است: «ريان بن شبيب به من گفت اگر خدمت ابوجعفر (عليه‌السلام) رسيدي به او بگو غلامت ريان بن شبيب سلام مي‌رساند و تقاضا مي‌كند به او و پسرش دعا كنيد. من پيغام او را به امام (عليه‌السلام) رساندم و امام براي خود او دعا كرد ولي براي پسرش دعا نكرد. بار دوم گفتم، باز به خودش دعا كرد و به پسرش دعا نكرد. براي بار سوم نيز كه تقاضاي او را تكرار كردم به پسرش دعا نكرد. پس خداحافظي كردم و برخاستم. به نزديك در رسيده بودم كه سخني از امام شنيدم ولي نفهميدم چه گفت. خادم بعد از من از حضور امام آمد. از او پرسيدم: وقتي من برخاستم سرورم چه گفت؟ گفت: او گفت: اين كيست كه خود را هادي خود مي‌بيند. اين در سرزمين شرك زاده شد و چون از آن سرزمين بيرون آورده شد به سوي گروهي بدتر از آنان رفت، پس چون خدا خواست هدايتش كند، [121] مي‌كند. و ما مي‌بينيم كه امام (عليه‌السلام) پيوسته به كنايه و تصريح ظلم و ظالمين و ياوران آنان و كساني كه به ظلم راضي هستند را محكوم مي‌كند. آن حضرت فرموده است. «ستمكار و كمك كننده‌ي به او و راضي به عمل او، شريك يكديگرند». [122] . [ صفحه 122] و فرمود: «روز اجراي عدالت درباره‌ي ظالم سخت‌تر است از روز ستمكاري ظالم بر مظلوم». [123] . و نيز از آن حضرت روايت شده است كه علي (عليه‌السلام) به ابوذر (رضي الله عنه) فرمود: «تو به خاطر خدا خشمگين شدي پس به همان كسي كه به خاطر رضاي او خشمگين شدي اميد داشته باش. اين مردم به خاطر دنيايشان از تو ترسيدند و تو براي دينت از آنها ترسيدي، به خدا سوگند اگر آسمانها و زمين‌ها بر بنده‌اي بسته شوند و او تقوا پيشه كند خداوند براي او راه باز خواهد كرد. جز با حق انس مگير و جز از باطل از چيزي مهراس». و نيز فرمود: «به اصلاح زمامدار، مردم اصلاح مي‌شوند». و فرمود: «هر كس كار زشتي را نيكو بشمارد، در آن شريك است». و در مورد اينكه بايد در پي فرصت و شرائط مناسب بود و با زيركي و هوشياري با مسائل برخورد كرد از جدش علي (عليه‌السلام) نقل مي‌كند كه به قيس بن سعد كه از مصر به نزدش آمده بود فرمود: «اي قيس، گرفتاريها پاياني دارند كه بايد بدان منتهي شوند، خردمند بايد مترصد گرفتاري باشد تا پايان پذيرد، زماني كه محنت روي آورد، چاره‌انديشي موجب فزوني آن خواهد شد». و فرمود: «پيش از آنكه موقع كاري برسد در پي چاره‌جويي آن برنياييد كه پشيمان مي‌شويد». و فرمود: «كسي كه بر مركب صبر سوار شود به مقصد پيروزي خواهد رسيد». [ صفحه 123]

شيوه‌ي بزدلانه

بعد از آنكه حكومت دانست كه روش تهي نشان دادن امامت از محتواي علمي، با استفاده از مجالس مباحثه و مناظره، به منظور از پا درآوردن امامت، براي دعوت اهل‌بيت (عليهم‌السلام) و خط ايشان بسيار سودمند بوده است و حكومت با فراهم آوردن فضاي استدلال و محاجه، به دست خود گور خود را مي‌كنده و وسائل گسترش پيام اهل‌بيت (عليهم‌السلام) و نفوذ آن و شناخته شدن بيشتر آن توسط مردم را فراهم مي‌ساخته، يعني چيزي كه خطري بزرگ به شمار مي‌رفت و زيان و ورشكستگي آشكار و بزرگي در زمينه مناظره و استدلال مبتني بر منطق و عقل و برهان براي آنان در پي داشت و اين شكست در صحنه‌هاي ديگر درگيري، به خصوص در زمينه‌ي سياسي اثر حتمي داشت، به دست خود آنان ايجاد مي‌شده است. و نيز پس از آنكه نظام حاكم فهميد كه تكيه بر روش ترور شخصيت امام عليه‌السلام و تقدس و كرامت او نزد مردم، نمي‌تواند چندان نتيجه‌بخش باشد، بلكه چه بسا در نتيجه‌ي تعقيب اين روش، بسياري از ويژگي‌ها و امتيازات آن حضرت عليه‌السلام كه اين حاكمان در مخفي نگاه داشتن و محو آنها در حد امكان، كوشا بوده‌اند، آشكار مي‌گردد. و همچنين بعد از آنكه در تزوير خود و متهم ساختن امام (عليه‌السلام)، به منظور پيدا كردن بهانه‌اي براي نابود ساختن امام به صورت علني و آشكارا، به گونه‌اي كه مجال داشته باشند بعد از آن، با يك هجوم تبليغاتي، او را بدنام كرده به تقدس او نزد مردم ضربه بزنند، شكست خوردند. بعد از تمام اينها، به اين نتيجه رسيدند كه با همان روشي كه [ صفحه 124] پيشينيان، با سلف صالح آن حضرت (عليه‌السلام) عمل كردند، از او رهايي يابند و آن روش، خورانيدن سم به آن جناب بود. اين تنها راهي بود كه مي‌توانستند در آن گام بگذارند، بدون آنكه خود را در معرض مشكلات و خطرات قرار دهند، مشكلات و خطراتي كه چه بسا حكومتشان نمي‌توانست در برابر آن مقاومت كند يا اينكه به آساني از آن بگذرد. و وسيله‌اي كه در اين راه به كار گرفتند همان دختر مأمون بود، كه همسر آن حضرت و به اعتقاد ما، مأمور آنان در مراقبت و كنترل آن حضرت و ابزاري بود كه براي اجراي چنين كاري و با دقت و در وقت مناسب، پيش‌بيني شده بود. و با اينكه بسيار در مخفي ساختن اين نقشه و جنايت خود كوشيدند، به طوري كه شيخ مفيد رضوان الله عليه كه مردي بزرگ و نكته‌سنج بوده، در اينكه آنان اين جنايت زشت را مرتكب شده باشند ترديد مي‌كند و مي‌گويد: «گفته شده كه آن حضرت مسموما رحلت نمود ولي در اين باره خبري نزد من ثابت نگشته تا بدان شهادت دهم». [124] . ولي مي‌بينيم، بسياري، گاه به صراحت و گاه به اشارت، گفته‌اند كه آنان به اين جنايت دست زده‌اند. [125] بلكه همانطور كه قبلا گفته شد [ صفحه 125] اين جنايت از نخستين ساعاتي كه ازدواج امام با دختر مأمون صورت گرفت، انتظارش مي‌رفت. تا آنجا كه امام جواد (عليه الصلاة و السلام) در شمار هشت نفر دشمن معتصم - كه چنانچه گفته‌اند به خاطر اتفاقات بسياري كه توأم با عدد هشت بوده و براي او رخ داده است به او «مثمن» گفته شده - كه او آنان را به قتل رسانيده آورده شده است. صفدي و ابن‌شاكر كتبي مي‌گويند: «معتصم هشت دشمن را بكشت: بابك، باتيش، مازيار، افشين، عجيف، قاروت، رهبر رافضيان (!) و رئيس زنديق‌ها». [126] . و ابن‌طاووس عليه الرحمه در دعاي روزهاي ماه رمضان آورده است: «پروردگارا، بر محمد بن علي، امام مسلمين درود بفرست و آنكه دوستش داشت دوست بدار و آنكه را كه با او دشمني ورزيد، دشمن بدار و بر كسي كه در خون او شركت جست عذاب مضاعف فرود آر و او معتصم است». [127] . و ما مي‌بينيم امام (عليه‌السلام) حتي در شب وفاتش به طور غير مستقيم دو موضوع را به مردم اعلام مي‌كند يكي اينكه او علم غيب دارد، دوم اينكه با خداي تعالي ارتباط دارد و اينكه او از جماعتي است كه خصوصيتي دارند كه ديگران فاقد آن خصوصيت هستند. به طوري كه روايت شده در شبي كه رحلت نمود فرمود: «من امشب وفات مي‌كنم» و سپس اضافه كرد: «ما جماعتي هستيم كه هر گاه خدا دنيا را براي ما نخواهد ما را منتقل مي‌سازد». [128] . [ صفحه 126]

چگونگي شهادت

در مورد شهادت امام جواد (عليه‌السلام) يك دسته از روايات مي‌گويند آن حضرت به دست همسرش ام‌الفضل، دختر مأمون، به اشاره‌ي معتصم مسموم گشت. ولي روايتي ديگر مي‌گويد: بعد از آنكه معتصم امام را به بغداد طلبيد... به وسيله‌ي «اشناس» شربتي از پرتقال براي امام فرستاد و اشناس به او گفت: پيش از شما اميرالمؤمنين به احمد بن ابي‌داوود و سعيد بن خضيب و گروهي از بزرگان از اين شربت نوشانيده و امر كرده است شما هم آن را با آب يخ بنوشيد. اين بگفت و يخ آماده كرد. امام فرمود: در شب آن را مي‌نوشم. اشناس گفت: بايد خنك نوشيده شود و الان يخ آن آب مي‌شود و اصرار كرد و امام (عليه‌السلام) با علم به عمل آنان آن را نوشيد». [129] . و در جاي ديگري آمده است كه ابن ابي‌داوود بعد از ماجرايي مربوط به قطع دست سارق كه امام (عليه‌السلام) ديگران را مجاب كرد و معتصم به سخن امام عمل كرد و حرف ديگران را رد كرد، معتصم را به كشتن امام تحريك كرد. ابن ابي‌داوود مي‌گويد: «... پس به معتصم گفتم: خيرخواهي براي اميرالمؤمنين بر من واجب است و من در اين جهت سخني مي‌گويم كه مي‌دانم با آن به آتش (جهنم) مي‌افتم! معتصم گفت: آن سخن چيست؟ گفتم: (چگونه) اميرالمؤمنين براي امري از امور ديني كه اتفاق افتاده [ صفحه 127] است فقهاء و علماء مردم را جمع كرد و حكم آن حادثه را از آنان پرسيد و آنان حكم آن را به طوري كه مي‌دانستند گفتند و در مجلس، اعضاي خانواده‌ي اميرالمؤمنين و فرماندهان و وزراء و دبيران حضور داشتند و مردم از پشت در به آنچه كه در مجلس مي‌گذشت گوش مي‌دادند... آنگاه به خاطر گفته‌ي مردمي كه نيمي از مردم به امامت او معتقدند و ادعا مي‌كنند او از اميرالمؤمنين شايسته‌تر به مقام او است، تمامي سخنان آن علماء و فقهاء را رها كرد و به حكم آن مرد حكم كرد؟! پس رنگ معتصم تغيير كرد و متوجه هشدار من شد و گفت: خدا در برابر اين خير خواهيت به تو پاداش نيك عطا كند! پس در روز چهارم يكي از دبيران وزرايش را مأمور كرد تا ابوجعفر (عليه‌السلام) را به منزل خود دعوت كند، او چنين كرد ولي ابوجعفر نپذيرفت و گفت: تو مي‌داني كه من در مجالس شما حاضر نمي‌شوم. آن شخص گفت: من شما را براي ضيافتي دعوت مي‌كنم و دوست دارم بر فرش خانه من قدم بگذاري و من با ورود شما به منزلم متبرك شوم و فلان بن فلان - از وزراي خليفه - دوست دارد خدمت شما برسد. پس آن حضرت (عليه‌السلام) به منزل او رفت و چون غذا خورد احساس مسموميت كرد و مركب خود را طلبيد. صاحب خانه از او خواست نرود، ابوجعفر (عليه‌السلام) فرمود: بيرون رفتن من از خانه‌ي تو براي تو بهتر است! پس در آن روز و شب حال او منقلب بود تا اينكه رحلت نمود». [130] . [ صفحه 128] و شايد معتصم در يك روز سه بار به مسموم ساختن امام (عليه‌السلام) اقدام كرده است تا مطمئن شود به هدف خود مي‌رسد، چنانچه در روايت اشناس نيامده بود كه امام (عليه‌السلام) با نوشيدن آن شربت به شهادت رسيد. و در مورد اين پندار كه امام (عليه‌السلام) در زمان «الواثق بالله» رحلت نموده است به بحارالانوار، ج 50، صفحات 11 - 13 و 8 مراجعه شود كه همانطور كه علامه‌ي مجلسي رحمة الله عليه متذكر شده است منشأ اين توهم، نماز گزاردن واثق بر جنازه‌ي امام (عليه‌السلام) مي‌باشد.

گفتار علامه مظفر

مرحوم، علامه شيخ محمدحسين مظفر گفته است: «... خليفه، علماء را گرد مي‌آورد تا با آن حضرت (عليه‌السلام) مباحثه و محاجه كنند. به اين گمان كه در او لغزشي بيابد پس او را مورد بازخواست قرار دهد يا بدان وسيله مقام و منزلت او را پايين بياورد. و يك بار، نامه‌هايي كه مردم را به بيعت براي آن حضرت فرامي‌خواند، جعل كرد تا به آن بهانه به امام (عليه‌السلام) سوء قصد كند، ولي اين توطئه جز بالا رفتن شأن و مرتبت ابوجعفر (عليه‌السلام) و نمودار شدن كرامت و فضل بيشتر او، نتيجه‌اي نداشت. از اين رو كينه و خشم معتصم بيشتر مي‌شد و قادر به كتمان حقد و حسد دروني خود نسبت به امام (عليه‌السلام) نبود. پس يك بار او را به زندان افكند و زماني كه تصميم به قتل او گرفت او را از زندان درآورد و به همسر او كه دختر مأمون بود زهري داده از او خواست آن زهر را به خورد امام (عليه‌السلام) بدهد. همسر امام خواسته‌ي او را اجابت كرد و امام (عليه‌السلام) با زهر معتصم مسموم گرديد و هنگامي كه همسر او آثار كارگر افتادن زهر را در [ صفحه 129] بدن امام ديد، او را در خانه تنها گذاشت و رفت، تا اينكه امام رحلت فرمود... پس شيعيان، اطراف خانه او مجتمع گشتند و چون معتصم درصدد برآمده بود آنان را از تشييع جنازه‌ي آن حضرت باز بدارد، شمشيرهايشان را آويخته، براي ايستادگي تا پاي مرگ، هم‌پيمان شده بودند... از چنين رويدادي، بسيار بودن تعداد شيعيان در آن زمان، در بغداد و سخت كوشي آنان، دانسته مي‌شود و از وجود راويان زياد، بسياري علم در آنان، معلوم مي‌گردد و از فراواني مباحثات و مناظرات ايشان، با مخالفين، به خصوص در مسأله‌ي امامت، نيرومندي منطق آنان و قدرتشان بر دفاع از مذهب و روشني مباني آنان، شناخته مي‌شود...». [131] .

آخرين برداشت‌ها

بعد از تمامي آنچه تاكنون گفتيم، اينك مي‌توانيم حقيقت زير را بيان كنيم: حقيقت اين است كه امام جواد (عليه‌السلام)، بزرگترين و مهمترين كار را انجام داد و اگر در طول زندگي پربركتش، هيچ كاري نكرده بود جز همين كه پايه‌هاي امامت را استوار ساخت و خط وصايت و رهبري را در اهل‌بيت (عليهم‌السلام) ادامه داد و حفظ كرد، همين بس است براي اثبات رفعت و والائي و عظمت و مجد مقام آن حضرت در طول [ صفحه 130] زندگي. چرا كه مجرد وجود آن حضرت (عليه الصلاة و السلام) به عنوان زعيم و قائد و وصي و امامي كه تمامي دشمنان، از اينكه بتوانند به مقام و شخصيت او آسيبي برسانند عاجز گشتند و علي‌رغم خردسالي او و اينكه از هيچ كس جز پدرش كه مدتي كم و غير قابل ذكر را با او به سر برد، علم و معرفتي فرانگرفته بود، نتوانستند در بزرگترين ادعايي كه داشت (داشتن علم جامع) با او مقابله كنند... و نيز قبول امامت و رهبري او از جانب شيعيان و ملتزم شدن آنان به وصايت و زعامت آن حضرت، در حالي كه شيعه متعهد بود به پيروي مطلق از عقل و منطق و همراهي با دليل قاطع و برهان روشن، در هر گونه شرائط و با هر پيامدي... اين دو موضوع، از بزرگترين و قاطع‌ترين ادله و براهين حقانيت اين خط و سلامت اين راه و روشني اين مسير مي‌باشد. و حتي مي‌بينيم زماني كه با آن شيوه‌ي عاجزانه و بزدلانه، در حالي كه امام، جز اندكي، بيش از بيست و پنج سال، عمر نداشت او را به شهادت رساندند، جانشين و وصي او، باز، يكي ديگر است كه در حدود پنج سال عمر دارد و با همان وضعيت و حالتي كه پيشتر، پدرش در برابر دشمنان ايستاد و مقهورشان نمود، در برابر آنان مي‌ايستد تا بر آنان چيره گردد... و به اين ترتيب در او نيز، بزرگ‌ترين نشانه‌ها و روشن‌ترين راه‌ها براي اثبات حقانيت خط و مسيري كه دشمنان خواستند نشانه‌هاي آن را كور كنند و راه‌هاي منتهي به آن را نابود سازند، نمودار گردد. اين قضيه، يعني امامت امام جواد (عليه الصلاة و السلام) در خردسالي، از بزرگترين قضايايي بود كه زمينه را براي وقوع رويداد بزرگي كه شيعه با آن مواجه گشت، آماده ساخت و آن رويداد، امامت امام مهدي [ صفحه 131] (عجل الله تعالي فرجه) در سنيني كه از پنج سال تجاوز نمي‌كرد و سپس غيبت صغري و بعد از آن غيبت كبراي آن حضرت بود. عجل الله تعالي فرجه و سهل مخرجه و جعلنا من اعوانه و انصاره و المجاهدين و المستشهدين بين يديه، انه خير مأمول و اكرم مسؤول. و ما معتقديم كه پيامبر بزرگ (صلي الله عليه و آله و سلم) نخست، زمينه را براي پيش آمدن چنين حالتي آماده فرموده بود، آنجا كه در بيعت رضوان با حسنين بيعت فرمود و با هيچ كودكي جز حسن و حسين بيعت نكرد - و مأمون نيز در سخني كه از او نقل كرديم بدان اشاره كرده بود - و نيز آنجا كه حسن (عليه‌السلام) را براي نامه‌ي «ثقيف» به شهادت گرفت و نيز به هنگامي كه حسن و حسين را براي مباهله‌ي با كفار با خود برد و در غير اين موارد نيز... و پس از پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم)، ماجراي شاهد آوردن فاطمه‌ي زهرا (سلام الله و صلواته عليها) حسن و حسين (عليهماالسلام) را (در قضيه‌ي مطالبه‌ي فدك) پيش آمد - توضيح اين قضيه را در كتاب «الحياة السياسية للامام الحسن عليه‌السلام» آورده‌ايم -. و اين بود آخرين سخن ما پيرامون زندگاني سياسي امام تقي الجواد (عليه الصلاة و السلام)... و از اينكه در اين زمينه تمام سخن را نگفتيم پوزش مي‌طلبيم... كه چنين كاري به لوازم بسيار و وقتي دراز نياز دارد... «و ما لا يدرك كله لا يترك كله...». آب دريا را اگر نتوان كشيد ليك قدر تشنگي بايد چشيد و الحمدلله و الصلاة و السلام علي عباده الذين اصطفي، محمد و اله الطيبين الطاهرين. [ صفحه 132]

حرف آخر

اين بود پژوهش و كنكاشي بسيار تند و كوتاه پيرامون زندگاني سياسي امام جواد (عليه آلاف التحية و الصلاة و السلام). شايد با اين بررسي، هر چند به صورت محدود، اهميت نقشي كه اين امام بزرگوار (عليه‌السلام) در استوار نمودن پايه‌هاي دين و زمينه‌سازي براي حادثه‌ي بزرگي كه عبارت بود از امامت امام مهدي ارواحنا فداه در سنين صباوت و خردسالي و سپس غيبت صغري و كبراي او، ايفا نمود، روشن شده باشد. اگر در حيات امت و ائمه (عليهم الصلاة و السلام) وقايعي بزرگ و فراموش نشدني روي داده باشد، ناگزير، امامت امام جواد (عليه‌السلام)، در شمار آن حوادث و جزء مهمترين آنها مي‌باشد چرا كه از نظر اهميت، اين حادثه - مثلا - از صلح امام حسن (عليه‌السلام) يا بيعت گرفتن براي ولايت عهدي پدرش امام رضا (عليه‌السلام) و ديگر حوادث بزرگ و مهم، كوچكتر نيست، زيرا اين رويداد، ارتباط مستقيم دارد با چهارچوب اعتقادي ائمه (عليهم‌السلام) و اين طائفه‌اي كه به ادامه‌ي خط امامت در ايشان معتقد و از صميم قلب پايبند است از خداي سبحان مسألت مي‌كنيم كه ما را موفق گرداند به بررسي همه جانبه‌ي زندگاني ائمه (عليهم الصلاة و السلام) بپردازيم، تا در حيات فكري و عملي خود از آن بهره ببريم چرا كه ايشان، رهبر و الگويند و پيشوايان هدايت و نشانه‌هاي پرهيزكاري و كشتي‌هاي نجات مي‌باشند... و من، همزمان با پوزش طلبي از خواننده‌ي عزيز به خاطر اينكه نتوانستم در اين مختصر، به پژوهشي فراگير و همه جانبه پيرامون زندگي اين امام بزرگ بپردازم، از او مي‌خواهم نظرات و ملاحظات خود را راجع به اين [ صفحه 133] نوشته، به من هديه كند... كه او را از من سپاس بسيار و تقدير فراوان خواهد بود. و «الله» خود، توفيق دهنده و استوار كننده است. و او است ياور و او است راهنما روز جمعه هشتم جمادي‌الاولي 1405 ه. ق 10 / 12 / 1363 ه. ق 1 / 3 / 1985 ميلادي جعفر مرتضي الحسيني العاملي

پاورقي

[1] در اين باره و براي آگاهي از بخشي از نقشي كه امام سجاد (عليه‌السلام) ايفا نمود، به مقاله‌ي ما زير عنوان «امام سجاد، زنده كننده‌ي دوباره‌ي اسلام» در كتاب «دراسات و بحوث في التاريخ و الاسلام» ج 1، به همين قلم، مراجعه شود.
[2] او است كه در ميان مردم بي‌دانش، از خودشان فرستاده‌اي برانگيخت تا آيات او را بر آنان بخواند و آنان را تزكيه نمايد و كتاب و حكمتشان بياموزد. اگر چه پيش از اين در گمراهي آشكار بودند - سوره جمعه آيه 2.
[3] آنچه در اين فراز آمد از اشارات محقق پژوهشگر، شيخ علي احمدي است.
[4] اين احاديث را كه بسيار فراوان هستند، در: بحارالانوار، ج 72، ص 68 - 82 و ج 2، ص 74 - 75 - 79، و سفينة البحار، ج 1، ص 490 - 491 و قصار الجمل، ص 225 - 227 بنگريد.
[5] به شرح حال هشام بن حكم در كتبي مانند قاموس الرجال، ج 9 مراجعه شود.
[6] به احوالات هشام مراجعه شود. نكته‌ي اخير را محقق متتبع، شيخ علي احمدي متذكر گرديده است.
[7] الغيبة - شيخ طوسي، ص 20، و بحارالانوار و....
[8] مراجعه كنيد به: عيون اخبار الرضا (عليه‌السلام)، ج 2، ص 135. مجله‌ي مدينة العلم، سال اول، ص 415. به نقل از نويسنده‌ي تاريخ نيشابوري و المناوي در شرح جامع صغير. و الصواعق المحرقه، ص 202. ينابيع المودة، ص 364 و 385. بحارالانوار، ج 49، صفحات 123 - 126 - 127. الفصول المهمة - ابن‌صباغ مالكي، ص 240. نورالابصار، ص 154. كشف الغمه، ج 3، ص 98. و مسند الامام الرضا (عليه‌السلام)، ج 1، ص 43 - 44. به نقل از كتاب توحيد، و معاني الاخبار، و نيز مراجعه شود به: نزهة المجالس، ج 1، ص 22. حلية الاولياء، ج 3، ص 192. و امالي صدوق، ص 208 - 209.
[9] پاره‌اي از آنچه گذشت، از اشارات علامه، احمدي حفظه الله است. [
[10] الفصول المهمه - ابن‌صباغ مالكي، ص 226. الارشاد - مفيد، ص 314. و بحارالانوار، ج 50، ص 203.
[11] «نقش الخواتيم لدي الأئمه عليهم‌السلام» ص 38 - 39 مراجعه شود.
[12] قسمت داخل پرانتز از محقق متتبع، سيد مهدي روحاني حفظه الله مي‌باشد.
[13] مراجعه كنيد به: بحارالانوار، ج 50، ص 36 و 104. كافي، ج 1، ص 258. رجال كشي، ص 429 - 430. و قاموس الرجال، ج 6، ص 436 - 437. متن كامل مربوط به اين مطلب در آخر فصل سوم آورده مي‌شود.
[14] دلائل الامامة، ص 204.
[15] در روايتي كه در كتاب مناقب، ج 4، ص 382 - 384 و بحارالانوار، ج 50، ص 90 - 91 و 80 - 85 نقل گرديده آمده است: «وارد مدينه شديم و به محل اجتماع مردم وارد شديم، مردم جمع بودند ما نيز با آنان نشستيم. در اين هنگام عبدالله بن موسي كه پيرمردي بود وارد گشت، پس مردم بگفتند: اين است امام ما. فقهاء گفتند: ما از ابي‌جعفر و ابي‌عبدالله (عليهماالسلام) روايت شده‌ايم كه: بعد از حسن و حسين (عليهماالسلام)، امامت در دو برادر جمع نمي‌شود، پس اين امام ما نيست. عبدالله آمد و در صدر مجلس نشست. مردي گفت: خدايت عزيز بدارد، چه مي‌گوئي در مورد مردي كه با ماده الاغي درآميخته؟ عبدالله گفت: دستش قطع شده، بر او حد جاري مي‌شود و به مدت يك سال تبعيد مي‌گردد. ديگري برخاست و گفت: چه مي‌گويي درباره‌ي مردي كه به تعداد ستارگان آسمان همسرش را طلاق داده است؟ عبدالله گفت: همسرش از او جدا مي‌شود همچون جدائي برج جوزا و عقاب تيزبال از زمين. پس ما از جرأت و جسارت او در خطاگويي متحير گشتيم، در اين هنگام ابوجعفر عليه‌السلام وارد گشت و او را هشت سال سن بود، در مقابل او از جا برخاستيم. او بر مردم سلام كرد و عبدالله بن موسي از جاي خود برخاست و ابوجعفر عليه‌السلام در صدر مجلس نشست، سپس گفت: بپرسيد خدايتان رحمت كند. پس مرد اولي برخاست و گفت: خدايت اصلاح كند چه مي‌گويي در مورد مردي كه با ماده الاغي درآميخته؟ ابوجعفر گفت: آن مرد به كمتر از حد شلاق زده مي‌شود و قيمت الاغ از او گرفته مي‌شود و سوار شدن بر آن الاغ و نيز بچه‌ي آن حرام مي‌شود و آن حيوان در بيابان رها مي‌شود تا بميرد يا درنده‌اي آن را بخورد. سپس بعد از سخني فرمود: اي مرد، اگر مردي قبر زني را بشكافد، كفنش را بدزدد و به او تجاوز كند دستش به خاطر سرقت قطع مي‌شود و به جهت زنا حد زنا مي‌خورد و اگر عزب باشد تبعيد مي‌شود ولي اگر زن داشته باشد كشته يا سنگسار مي‌گردد. پس مرد دومي برخاست و گفت: يابن رسول‌الله (صلي الله عليه و آله) چه مي‌گويي در مورد مردي كه زن خود را به تعداد ستارگان آسمان طلاق داده است؟ فرمود: قرآن مي‌خواني؟ گفت: بلي. فرمود: سوره طلاق را بخوان تا: «و اقيموا الشهادة لله» اي مرد، طلاق جز با پنج شرط حاصل نمي‌شود: شهادت دو شاهد عادل، وقوع طلاق در حالت پاكي از عادت ماهيانه، عدم وقوع آميزش در آن پاكي، وقوع طلاق به قصد جدي. آنگاه بعد از سخني فرمود: اي مرد آيا در قرآن عدد ستارگان آسمان را مي‌بيني؟ گفت: نه... تا آخر روايت.
[16] عيون المعجزات، ص 119 - 121. اثبات الوصية، ص 213 ، 215. دلائل الامامة، ص 204 - 206 و 212. بحارالانوار، ج 50، ص 99 - 100. قاموس الرجال، ج 9، ص 499. و بخشي از قضيه و بالا در اين منابع نيز آورده شده: بحارالانوار، ج 50، صفحات 91 - 92 و 86 و 58 - 85، مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 382 - 383. به نقل از: الجلاء و الشفاء و اختصاص شيخ مفيد، ص 102.
[17] ارشاد مفيد، ص 357 - 358، اعلام الوري، ص 366، كافي، ج 1، ص 314 و 258 و 413 و 359 و 315. عيون المعجزات، ص 119. روضة الواعظين، ص 237. الصراط المستقيم، ج 2، ص 166، اثبات الوصية، ص 212 - 213. بحارالانوار، ج 50، ص 21 و 23 و 34. دلائل الإمامة، ص 204. كفاية الأثر، ص 274 - 275. كشف الغمه، ج 3، ص 141 - 143. الامام محمد الجواد - محمد علي دخيل، ص 13، از الارشاد.
[18] كفاية الاثر، ص 275 و بحارالانوار، ج 50، ص 35.
[19] ارشاد مفيد رحمه الله تعالي، ص 357. كافي، ج 1، ص 256 - 257. بحارالانوار، ج 50، ص 21. اعلام الوري، ص 346. و كشف الغمه، ج 3، ص 141.
[20] ابوبصير نابينا بوده است.
[21] كافي، ج 1، ص 314.
[22] كافي، ج 1، ص 315 و 413. اعلام الوري، ص 349 - 350. كشف الغمه، ج 3، ص 151 و 150. الصراط المستقيم، ج 2، ص 166. اثبات الوصيته، ص 211. بحارالانوار، ج 50، ص 20 و 37. الخرائج و الجرائح، ص 346 و 345. بصائر الدرجات، ص 238، ارشاد مفيد، ص 367 و مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 389.
[23] كافي، ج 1، ص 415. الاختصاص، ص 102. بحارالانوار، ج 50، ص 86 و 93. كشف الغمه، ج 3، ص 154. مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 384. المجالس السنيه، ج 5، ص 623 و الامام الجواد - محمد علي دخيل به نقل از پاره‌اي از منابع ياد شده و از: صحيفة الابرار، ج 2، ص 300. الانوار البهيه، ص 130. وفاة الامام الجواد، ص 58. الدمعة الساكته، ج 3، ص 113. جلاء العيون، ج 3، ص 106 و اثبات الهداة، ج 6، ص 175.
[24] محجة البيضاء، ج 4، ص 306.
[25] به: بحارالانوار، ج 50، ص 93 - 94 و الامام الجواد - محمد علي دخيلي، ص 46 - 48 مراجعه كنيد.
[26] مناقب الامام احمد بن حنبل، ص 142.
[27] الفصول المختارة من العيون و المحاسن، ص 256.
[28] فرق الشيعه، ص 97 - 98. المقالات و الفرق، ص 95. الفصول المختارة، ص 256 و نظرية الإمامة - نوبختي، ص 390. و به طوري كه در منابع فوق الذكر آمده است، آنها براي سخن خود استدلال كرده‌اند به اينكه: «اگر جايز باشد كه خداوند به فرمانبرداري از شخصي نابالغ امر بكند، بايد جايز باشد كه نابالغ را مكلف سازد. پس همانطور كه معقول نيست فرد نابالغ بار تكليف را بر دوش بكشد، دستور به اطاعت از او معقول نيست. همچنين كودك نابالغ، قضاوت بين مردم و جزئيات و كليات آن، احكام پيچيده و شرايع ديني و آنچه پيامبر (صلي الله عليه و آله) آورده است و امور دنيوي و ديني مورد نياز مردم در روز رستاخيز را درك نمي‌كند. و اگر كسي كه يك درجه از حد بلوغ پايين‌تر است بتواند اين مسائل را بفهمد، بايد كسي كه دو درجه يا سه، چهار... درجه از حد بلوغ پايين‌تر است و حتي كودك قنداقه‌اي در گهواره نيز، بفهمد. و چنين چيزي عادي، معقول و قابل فهم نيست...». ولي جواب دليل آنان خيلي آسان و روشن است. چرا كه عيسي (عليه‌السلام) در كمتر از سه سالگي، حجت اقامه كرد و گفت: «اني عبدالله آتاني الكتاب و جعلني نبيا، من بنده‌ي خدايم، به من كتاب داده و مرا پيامبر گردانيده» (مريم، 30) و خداي تعالي درباره‌ي زكريا مي‌فرمايد: «و آتيناه الحكم صبيا - به او در كودكي «حكم» داديم. (مريم، 12) «و نيز داوود عليه‌السلام، سليمان (عليه‌السلام) را كه كودك بود و گوسفند مي‌چرانيد، جانشين خود نمود و در آيه‌ي شريفه: «قل هذه سبيلي ادعو الي الله علي بصيرة انا و من اتبعني - (اي پيامبر) بگو اين راه من است، با بينايي به سوي خدا دعوت مي‌كنم، من و كسي كه از من پيروي كرد (يوسف، 108)» علي (عليه‌السلام) كه در نه سالگي به رسول‌الله (صلي الله عليه و آله و سلم) ايمان آورد. «پيرو» رسول خدا (صلي الله عليه و آله) معرفي شده است.
[29] الملل و النحل، ج 1، ص 169.
[30] نگاه كنيد به: فرق الشيعه، ص 98 - 99. المقالات و الفرق، ص 97 - 98 و نظرية الامامة، ص 391 - 392.
[31] اثبات الوصية، ص 210.
[32] در بعضي روايات صحت امامت بچه در نماز وارد شده است. مانند روايت معتبره طلحة بن زيد از امام صادق (عليه‌السلام)، از پدرش از علي (عليه‌السلام) كه فرمود: مانعي ندارد پسربچه‌اي كه بالغ نشده اذان بگويد و براي جماعت، در نماز امامت كند - وسائل، ج 5، ص 398 و در حاشيه‌ي وسائل به نقل از تهذيب ج 1، ص 254 و استبصار، ج 1، ص 212 همين روايت نقل شده است. و نيز مانند روايت موثقه‌ي غياث بن ابراهيم از امام صادق (عليه‌السلام) كه فرمود: مانعي ندارد پسربچه‌اي كه به سن احتلام (بلوغ) نرسيده، بر مردم (در نماز) امامت كند و اذان بگويد - وسائل، ج 5، ص 397 و در حاشيه‌ي وسائل به نقل از فروع كافي، ج 1، ص 105. و در روايت موثقه‌ي سماعه، از امام صادق (عليه‌السلام) آمده است كه فرمود: «اگر بچه ده سال داشته باشد صدقه دادنش، بنده آزاد كردنش صحيح است و مي‌تواند براي مردم (در نماز) امامت كند» وسائل، ج 5، ص 397 و در حاشيه‌ي آن به نقل از من لا يحضر ج 1، ص 183. ولي فتواي مشهور فقهاء (رضوان الله عليهم) و خبر اسحق بن عمار با اين دسته روايات تعارض دارد. در روايت اسحق آمده است كه علي (عليه‌السلام) مي‌فرمود: «اذان گفتن بچه نابالغ مانعي ندارد. ولي نبايد قبل از بلوغ امامت جماعت كند. و اگر امامت كرد، نماز خودش صحيح است ولي نماز مأمومين او باطل است». وسائل، ج 5، ص 398 و در حاشيه آن به نقل از تهذيب، ج 1، ص 254 و استبصار، ج 1، ص 212. و قسمت اول اين خبر در من لا يحضر، ج 1، ص 130 باب اذان آمده است، گذشته از اينها چه بسا ائمه (عليهم‌السلام) داراي خصوصيتي باشند كه ديگران ندارند.
[33] نگاه كنيد به: الحور العين، ص 165، مقالات الاسلاميين، ج 1، ص 102، المقالات و الفرق، ص 97، فرق الشيعه - نوبختي، ص 98 - 99 و نظرية الامامة ص 391.
[34] به كتاب: زندگاني سياسي امام رضا (عليه‌السلام)، فصل «مأمون كيست؟» به همين قلم، مراجعه شود.
[35] به منبع سابق، ص 405 - 408 مراجعه شود كه در آنجا برخي مطالب مربوط به اين موضوع آورده شده است. ولي همين مدعيان حمايت از فكر و علم و آزادي بيان، شاگردان امام رضا (عليه‌السلام) را متفرق مي‌كنند - و چنانچه بعضي اشاره كرده‌اند - ابن‌عباس را از تفسير و كلام منع مي‌نمايند.
[36] الملل و النحل، ج 1، ص 24.
[37] كافي، ج 1، ص 314.
[38] استدلال به اين آيه شريفه، پيشتر نيز نقل شد.
[39] كافي، ج 1، ص 415. اين استدلال امام (عليه‌السلام) ناظر به چيزي است كه نزد غير شيعيان هم معروف است و آن خردسالي علي (عليه‌السلام) در زمان اسلام آوردن او است. پس اين استدلال در مرحله‌ي اول استدلال جدلي است.
[40] نظرية الامامة، ص 390.
[41] محقق متتبع، شيخ علي احمدي حفظه الله، هنگامي كه اين بحث را بر او عرضه كردم، ركن سومي را كه «عصمت» است بر اين دو افزود. بدون شك او محق است. ولي منظور ما فقط اركاني است كه در مقام اثبات امامت و استحكام بناي آن، در مقابل دشمن و دوست (به طور كلي)، جاي هيچ مناقشه و چون و چرايي نداشته باشد چرا كه هر كسي ناگزير است در هر شرائط و احوالي در برابر دو ركني كه ما گفته‌ايم سر تسليم فرود آورده بپذيرد.
[42] مراجعه كنيد به: الغدير، علامه اميني، ج 1، ص 159 - 213 و كتاب الحياة السياسية للامام الحسن عليه‌السلام، ص 90 به بعد و نيز به ساير كتبي كه مسأله امامت را آورده‌اند و كتب حديثي كه فضائل ائمه عليهم‌السلام و سخنان نبوي (صلي الله عليه و آله) مربوط به امامت را ذكر كرده‌اند و به كتب تاريخ و رجال و ديگر منابع، مراجعه شود.
[43] ينابيع المودة، ص 444.
[44] نگاه كنيد به: منتخب الاثر، از ص 10 تا 140 و اعلام الوري، ص 381 - 386.
[45] تاريخ الخلفاء، سيوطي، ص 61.
[46] تاريخ الخلفاء، سيوطي، ص 12.
[47] همان منبع، ص 12.
[48] چنانچه اين مطلب در بعضي از رواياتي كه پيشتر گفتيم در «ينابيع المودة» آمده است، نقل شده است.
[49] «بگو، در برابر انجام رسالت، جز دوستي و محبت به نزديكانم، از شما مزدي نمي‌خواهم» سوره شوري آيه 23.
[50] ظاهرا سخن محقق مشاراليه تا اينجا است و از اينجا به بعد سخنان خود قندوزي حنفي است.
[51] ينابيع المودة - قندوزي حنفي، ص 446.
[52] شاهد بر اين ايستادگي و لجاج، حوادث بسياري است كه دلالت مي‌كند بر ممنوع ساختن ذكر فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام و انتساب آن فضائل به ديگران.
[53] درباره‌ي اين موضوع به كتاب «زندگاني سياسي امام رضا عليه‌السلام» به همين قلب مراجعه كنيد.
[54] به زودي پاره‌اي از آنچه به امام جواد (عليه‌السلام) مربوط مي‌شود، آورده مي‌شود، ولي درباره‌ي آنچه كه به امام رضا (عليه‌السلام) مربوط مي‌شود، در كتاب «زندگاني سياسي امام رضا عليه‌السلام» شرح داده‌ايم.
[55] بحارالانوار، ج 50، ص 6 - 7. تفسير عياشي، ج 1، ص 319 - 320.
[56] مراجعه كنيد به كتاب: زندگاني سياسي امام رضا (عليه‌السلام) فصل: مأمون كيست؟.
[57] و الحياة السياسية للامام الرضا، ص 377 - 378.
[58] عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 239، مثير الاحزان ص 263، بحارالانوار 49 ص 290، مسند الامام الرضا، ج 2، ص 128، شرح ميميه ابي‌فراس، ص 204.
[59] الفصول المهمه - ابن‌صباغ مالكي، ص 237، اعلام الوري، ص 314، اعيان الشيعه، ج 4، بخش 2، ص 107، مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 350 و الحياة السياسية للامام الرضا (ع)، ص 377، به نقل از آن منابع.
[60] به: «الحياة السياسية للامام الرضا (ع)، ص 378 و دلائل الامامة، طبري مراجعه شود.
[61] عيون اخبار الرضا، ج 1، ص 179، بحارالانوار، ج 49، ص 178، مسند الامام الرضا، ج 1، ص 97 و الحياة السياسية للامام الرضا، ص 378.
[62] غيبة شيخ طوسي، ص 49، عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 224، بحارالانوار، ج 49، ص 307 و مناقب آل ابي‌طالب، ج 4، ص 333، به نقل از: الجلاء و الشفاء.
[63] مراجعه كنيد به: بحارالانوار، ج 50، ص 61، كافي، ج 1، ص 413 و مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 396.
[64] تاريخ التمدن الاسلامي، ج 2، ص 441 و حاشيه‌ي آن به نقل از: مروج الذهب مسعودي، ج 2، ص 225 و از طبقات الاطباء، ج 1، ص 171.
[65] تاريخ التمدن الاسلامي، ج 2، ص 549، به نقل از العقد الفريد، ج 1، ص 148.
[66] به كتاب الحياة السياسية للامام الرضا عليه‌السلام، ص 213 - 214 مراجعه كنيد.
[67] الخرائج و الجرائح، ص 344 و بحارالانوار، ج 50، ص 48.
[68] ما اين سخن را به عنوان مؤيد اقامت امام در بغداد، آورديم نه به عنوان دليل. زيرا ممكن است منظور گوينده اين باشد كه در زماني كه امام در مدينه بوده مأمون حيله‌هاي بسياري به كار برده است. هر چند اين احتمال بسيار بعيد است.
[69] توضيح اين مطلب در كتاب «زندگاني سياسي امام رضا (عليه‌السلام)» به همين قلم، آمده است.
[70] جلاء العيون، ج 3، ص 106.
[71] بحارالانوار، ج 50، ص 91 از كشف الغمه.
[72] عمر آن حضرت در آن هنگام در حدود يازده سال بوده است - بحارالانوار، ج 50، ص 91.
[73] در منابع ديگر، اين جمله نيامده است.
[74] مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 388 - 389، بحارالانوار، ج 50، ص 56 و 92. همچنين اين ماجرا با كمي اختلاف در كتاب الامام الجواد - محمد علي دخيل، ص 74 به نقل از اخبار الدول ص 116، آمده است، نيز، به كتب زير مراجعه شود: كشف الغمه، ج 3، ص 134 به نقل از ابن‌طلحة و در ص 135، به نقل از كتابي كه در زمان نگارش نام آن فراموشش شده، جلاء العيون، ج 3، ص 107. الصواعق المحرقه، ص 204، نور الابصار، ص 161، الصراط المستقيم، ج 2، ص 202. ينابيع المودة، ص 365 و الاتحاف بحب الاشراف، ص 168 - 170.
[75] قومس مساوي كومش، نام ناحيه وسيعي واقع در ذيل كوه‌هاي طبرستان، در بين ري و نيشابور مي‌باشد، قصبه‌ي مشهور آن دامغان است. شهرهاي معروفش بسطام و بيار است و برخي سمنان را نيز جزو اين ناحيه دانسته‌اند - فرهنگ فارسي معين.
[76] بخشي است از شهرستان سبزوار - فرهنگ فارسي معين.
[77] اعيان الشيعه، ج 2، ص 33.
[78] مراجعه شود به حاشيه بحارالانوار، ج 50، ص 92.
[79] دلائل الإمامة، ص 212 - 213، بحارالأنوار ج 50، ص 59، اثبات الوصية، ص 215.
[80] مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 317.
[81] موسي مبرقع فرزند امام جواد (عليه‌السلام) سه سال متوالي هر روز صبح به در كاخ متوكل مي‌آمد و به او اجازه ورود نمي‌دادند و مي‌گفتند خليفه كار دارد. روز ديگر مي‌آمد مي‌گفتند خليفه مست است و به همين منوال گذشت تا متوكل كشته شد - بحارالانوار، ج 50، ص 4، به نقل از ارشاد مفيد.
[82] محقق متتبع، شيخ علي احمدي بر اين است كه چه بسا تأخير در ملاقات مأمون با امام (عليه‌السلام) به اين منظور بوده است كه حركات امام و روابط او را با مردم، در اول ورود به بغداد، تحت نظر داشته، ضبط كنند و نيز به اين جهت كه تأخير در ملاقات و به تعويق انداختن آن، نوعي سبك شماري و اهانت به شمار مي‌رود چنانچه متوكل چنين كرد و زماني كه امام هادي (عليه‌السلام) را به سامراء فراخواند، او را در محل مخصوص ضعفاء و فقراء، منزل داد. نتيجه‌ي اين استخفاف و اهانت اين خواهد بود كه طرف، خود را ضعيف و سبك ببيند و در نتيجه در تعقيب اهداف و مقاصدش سست گردد.
[83] البداية و النهايه، ج 10، ص 269، تاريخ طبري، ط استقامت، ج 7، ص 149، مروج الذهب، ج 3، ص 441، عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 147، بحارالانوار، ج 49، ص 132 و تذكرة الخواص، ص 352، به نقل از «صولي» و غير او.
[84] اعيان الشيعه، ج 2، ص 33.
[85] به: الحياة السياسية للامام الرضا (عليه‌السلام)، ص 209 - 210 مراجعه شود.
[86] ظهار اين است كه مردي به زن خود بگويد پشت تو مانند پشت مادر من است.
[87] درباره‌ي مطالبي كه گذشت مراجعه كنيد به: الاتحاف بحب الاشراف، ص 171 - 172. تحف العقول، ص 451 - 453. الاختصاص، 98 - 101. الاحتجاج، ج 2، ص 240 - 245. كشف الغمه، ج 3، ص 144. مناقب ابن‌شهرآشوب. ج 4، ص 381. جلاء العيون، ج 3، ص 108. الصواعق المحرقة، ص 204. نورالابصار، ص 161. دلائل الامامة، ص 202 - 208. روضة الواعظين، ص 38 به بعد، ارشاد مفيد، ص 359 - 360، اعلام الوري ص 351 به بعد. بحارالانوار، ج 50، ص 59 به نقل از الاحتجاج و تفسير قمي، الامام محمد الجواد - محمد علي دخيل، ص 37 - 41 و اعيان الشيعه، ج 2، ص 33 - 34.
[88] سومين ماه سال شمسي، خرداد ماه، م.
[89] بغداد، ص 142 - 143. يكي از محققان مرا به وجود اين نص در اين منبع آگاه ساخت.
[90] از آنجا كه ما شكي نداريم در اينكه امام (عليه‌السلام) مقاصد و اهداف واقعي مأمون را از اين گونه كارها مي‌دانست و نيز مي‌دانست كه اين مرد همان كسي است كه ديروز مرتكب جنايت قتل پدرش امام رضا (عليه‌السلام) شد، در اينجا محقق پژوهنده، شيخ علي احمدي، پرسشي مطرح كرده كه بايد بدان جواب داد. سؤال اين است: آيا تن دادن امام عليه‌السلام به اين ازدواج بر اثر فشاري بوده است كه از پيش مأمون بر امام وارد كرده است؟ يا اينكه خود امام مصلحت در انجام چنين ازدواجي مي‌دانسته است، مانند ازدواج پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) با عايشه و جز او؟ ما در جواب مي‌گوئيم: شايد قسمت اول سؤال به حقيقت نزديكتر باشد. زيرا ازدواجي اين چنين، آشكارا به مصلحت مأمون بوده است، نه به مصلحت امام (عليه‌السلام) به كتاب «الحياة السياسيه الامام الرضا (عليه‌السلام) ص 208 - 211» مراجعه شود.
[91] استبراء زن زانيه به اين است كه بعد از آخرين آميزش، يك حيض ببيند، آنگاه مي‌تواند به زوجيت شخص زاني يا ديگري درآيد. اين در صورتي است كه باردار نباشد وگرنه استبراء ندارد. م.
[92] تحف العقول، ص 454. بعد از اين، روايت سؤال امام عليه‌السلام را از يحيي، درباره‌ي زني كه بر مردي حلال مي‌شود و سپس بيش از يك بار بر او حرام مي‌شود... نقل كرده است.
[93] كافي، ج 1، ص 414 - 415، ارشاد مفيد، ص 366 و بحارالانوار، ج 50، ص 54.
[94] ان عادت العقرب عدناله و كانت النعل لها حاضرة.
[95] نگاه كنيد به: الاحتجاج، ج 2، ص 245 - 248 و بحارالانوار، ج 50، ص 80 - 83.
[96] الامام الجواد - محمد علي دخيل، ص 65.
[97] نگاه كنيد به: ارشاد مفيد و اعلام الوري و منابع ديگري كه در قضيه‌ي ازدواج امام جواد (عليه‌السلام) نام برده شده‌اند و نيز به اعيان الشيعه، ج 2، ص 33 - 36 مراجعه شود و به زودي، در عنوان بعدي بعد از ذكر قسمت‌هايي از زيارت آن حضرت (عليه‌السلام)، در اين مورد اشاراتي مي‌شود.
[98] كافي، ج 1، ص 413. مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 396 و بحارالانوار، ج 50، ص 61.
[99] بحارالانوار، ج 50، ص 20، به نقل از الخرائج و الجرائج. [
[100] اعلام الوري، ص 347، ارشاد مفيد، ص 358. كافي، ج 1، ص 258. بحارالانوار، ج 50، ص 23 و 35 به نقل سابق، روضة الواعظين، ص 237. الصراط المستقيم، ج 2، ص 167 و اثبات الوصيه، ص 211.
[101] مفاتيح الجنان، ص 481، به نقل از ابن‌طاووس در «المزار» و مصابيح الجنان، ص 323.
[102] نگاه كنيد به: الصواعق المحرقه، ص 204. نورالابصار، ص 161. روضة الواعظين، ص 237. كشف الغمه، ج 3، ص 143 و 160. اعلام الوري، ص 351 / 350 و ارشاد مفيد و منابع ديگري كه در عنوان ازدواج امام (عليه‌السلام) نام برده شدند.
[103] تذكرة الخواص، ص 358 - 359 و الامام الجواد (عليه‌السلام) - محمد علي دخيل، ص 72 به نقل از تذكرة الخواص.
[104] آثار الجاحظ، ص 235 و توضيحي در اين مورد در كتاب الحياة السياسية للامام الرضا، ص 403 ديده شود.
[105] الامام محمد الجواد - حمد علي دخيل، ص 76 به نقل از «الحسين»، ج 2، ص 207.
[106] مدرك سابق به نقل از «جوهرة الكلام» ص 147.
[107] از باب مثال مراجعه شود به: ارشاد مفيد، اعلام الوري و اعيان الشيعه، ج 2، ص 33.
[108] بحارالانوار، ج 50، ص 64 و كشف الغمه، ج 3، ص 153.
[109] بحارالانوار، ج 50، ص 104. رجال كشي، ص 430 و قاموس الرجال، ج 6، ص 437.
[110] بحارالانوار، ج 50، ص 36، كافي، ج 1، ص 258 و قاموس الرجال، ج 6، ص 437.
[111] اختيار معرفة الرجال (معروف به: رجال كشي)، ص 429 و قاموس الرجال، ج 6، ص 436.
[112] كافي، ج 1، ص 413 - 414. مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 396 و بحارالانوار، ج 50، ص 61 - 62.
[113] رجال كشي، ص 560 - 561. بحارالانوار، ج 50، ص 94 - 95 و قاموس الرجال، ج 1، ص 299.
[114] كافي، ج 1، ص 415، مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 397 و بحارالانوار، ج 50، ص 62.
[115] به گفته‌ي محقق پژوهشگر، سيد مهدي روحاني حفظه الله، علي بن يقطين مدتي پيش از اين واقعه، يعني در سال 182 ه. ق وفات كرده است. ما مي‌گوئيم: اين صحيح است و شايد صحيح، «حسن بن علي بن يقطين» يا برادرش «حسين بن علي بن يقطين» باشد. در اين صورت در روايت از قلم افتادگي وجود دارد كه بايد ملاحظه شود.
[116] مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 384 و بحارالانوار، ج 50، ص 8.
[117] كافي، ج 1، ص 411. بحارالانوار، ج 50، ص 1 - 2 - 8 - 13. ارشاد مفيد، ص 368. مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 380 و اعلام الوري، ص 354.
[118] بحارالانوار، ج 50، ص 86 - 87 و كافي، ج 5، ص 118 و 112.
[119] بحارالانوار، ج 50، ص 45 - 46 و در حاشيه‌ي آن به نقل از الخرائج و الجرائح، ص 237.
[120] كشف الغمه، ج 3، ص 153 و بحارالانوار، ج 50، ص 64 از همان كتاب.
[121] رجال كشي، ص 609 - 610 و بحارالانوار، ج 50، ص 107.
[122] كشف الغمه، ج 3، ص 138.
[123] همان منبع.
[124] مراجه كنيد به: الارشاد، ص 368.
[125] مراجعه كنيد به: مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 380. به نقل از ابن‌بابويه و ص 384. اثبات الوصية، ص 219 - 220. عيون المعجزات، ص 129. تاريخ الشيعه، ص 55 و 57. نور الابصار، ص 163. جلاء العيون، ج 3، ص 112 به نقل از المناقب و عيون المعجزات و عياشي، سر السلسة العلويه، ص 38. تفسير عياشي، ج 1، ص 319 - 320. تذكرة الخواص، 359 به اماميه نسبت داده، بحارالانوار، ج 50، ص 2 و 7 - 9 و 17 به نقل از پاره‌اي از منابعي كه ذكر شده و از الروضة، مروج الذهب، ج 3، ص 464، اعيان الشيعه، ج 2، ص 35 و روضة الواعظين، ص 243.
[126] الوافي بالوفيات، ج 5، ص 139 و فوات الوفيات، ج 4، ص 48.
[127] اقبال الاعمال، ص 97 و بحارالانوار، ج 50، ص 15.
[128] بحارالانوار، ج 50، ص 2.
[129] مناقب ابن‌شهرآشوب، ج 4، ص 384 و بحار، ج 50، ص 8.
[130] بحارالانوار، ج 50، ص 6 - 7، تفسير عياشي، ج 1، ص 320. تفسير برهان، ج 1، ص 471 و در وسائل، ج 18، ص 490. قسمتي از روايت نقل شده.
[131] تاريخ الشيعه، ص 56 - 57. ليكن من آنچه را كه آن مرحوم در مورد زنداني شدن امام (عليه‌السلام) و رفتار شيعيان بعد از شهادت او آورده است، در منبعي نيافتم. ولي او بدانچه گفته است داناتر بوده، چرا كه او پوينده و پژوهنده بوده است. شايد آن مرحوم اين مطالب را در منابع ديگري كه در دسترس من نبوده يا بوده و به آن برخورد نكرده‌ام برديده است.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».