با كاروان صفا: گزارش حج سال 1382

مشخصات كتاب

سرشناسه : جعفريان رسول 1343 -

عنوان و نام پديدآور : با كاروان صفا: گزارش حج سال 1382/ رسول جعفريان [براي] حوزه نمايندگي ولي فقيه در امور حج و زيارت

مشخصات نشر : تهران مشعر، 1383.

مشخصات ظاهري : 600 ص : مصور (رنگي .

شابك : 35000ريال 964-7635-66-4:

وضعيت فهرست نويسي : فاپا

يادداشت : كتابنامه به صورت زيرنويس.

عنوان ديگر : گزارش حج سال 1382

موضوع : بعثه مقام معظم رهبري در امور حج و زيارت

موضوع : حج

موضوع : حج -- فلسفه

شناسه افزوده : حوزه نمايندگي ولي فقيه در امور حج و زيارت.

رده بندي كنگره : BP3/ب 6ج 7

رده بندي ديويي : 351/550641

شماره كتابشناسي ملي : م 83-30383

ص:1

اشاره

ص:2

ص:3

ص:4

ص:5

ص:6

ص:7

ص:8

ص:9

ص:10

ص:11

ص:12

ص:13

ص:14

ص:15

ص:16

ص:17

ص:18

مقدمه

ص:19

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ، و الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبَّ الْعَالَمِينَ

وَصَلَّى اللَّهُ عَلىَ سَيِّدِنا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِين

مقايسه اى اجمالى ميان حج گزارى حاجيان ايرانى با زائران ديگر كشورها، نشان مى دهد كه گرچه همه مسلمانان در امر حج (و اعمال و مناسك آن) رويه مشابهى دارند و اختلافات آنان در اين محدوده بسيار اندك است، ليكن تأثير انقلاب اسلامى ايران و رهبرى امام خمينى قدس سره سبب شده است كه حجّ ايرانيان، به لحاظ آرمانى، به آنچه كه به ابراهيم و محمد و امامان عليهم السلام مربوط است، نزديك تر باشد. فرياد برائت از مشركين، كه به نوعى روح حجّ ابراهيمى در برخورد با شرك و كفر است، تنها و تنها از حلقوم حجاج ايرانى و ديگر پيروان راستين امام خمينى بر مى آيد. طبيعى است كه ديگران هم مناسك خود را انجام مى دهند و كسى هم نگفته است كه حجّ آنان در نظر شرع باطل است، اما توجه داشتن به روحِ حج و نيز بروز آن در صحنه عمل، به طور طبيعى به حج گزارى جدّى ايرانيان كه حج را حركتى بر ضدّ شرك و كفر مى بينند، نزديك تر است.

اين ديدگاه از آغاز سبب شد تا بعثه حجّ جمهورى اسلامى ايران و در رأس آن نماينده ولى فقيه در امور حج و زيارت، در تمامى ادوار، پس از انقلاب اسلامى و نيز دوره چهارده ساله اخير، با سرپرستى حضرت حجت الاسلام و المسلمين محمدى رى شهرى، حج را جدى تر بگيرد و براى حسن اجراى آن، برنامه ريزى كند. رسالت بعثه هاى ديگر كشورها، در حدّ تأمين نيازهاى مادّى زائران است و تنها در محدوده مناسك تلاش مى كنند تا مطابق آيين فقهىِ خود به راهنمايى زائران بپردازند؛

ص: 20

اما بعثه جمهورى اسلامى ايران، مى كوشد تا روح حج را دقيق تر و جدّى تر تلقّى كند و نه تنها از آن بُعد، بلكه در بُعد ايجاد ارتباط با ديگر مسلمانان، فعالانه تر برخورد كرده و حج را عرصه فعاليتهاى فرهنگى، اطلاع رسانى اسلامى، ايجاد حس مشترك اسلامى، توجه به بلايا و مسائل عمومى جهان اسلام و ايجاد رشته هاى استوار پيوند ميان مسلمانان قرار دهد. اين امر در مكتب تشيّع جدى تر مطرح است؛ زيرا بُعدى از حج توجه به ولايت و رهبرى است و اين بدان معناست كه حج تنها انجام مناسك ساده نيست بلكه تجديد عهد با ولىّ امر مسلمين نيز هست.

به همين دليل، حج ايرانيان از پس از انقلاب اسلامى، با همه كاستى ها و فراز و فرودهايى كه داشته، متفاوت با حج ديگر حجاج بوده است.

طبيعى است كه اين شيوه برگزارى، دشمنانى هم داشته كه با تمام توان بر ضدّ آن فعاليت كرده اند، اما در اين ميان، همّت مسؤولان ايرانى و حضور جوانان انقلابى و حزب اللهى و فعالان بعثه جمهورى اسلامى در اين عرصه بوده است كه تاكنون اين عَلَم را برافراشته نگاه داشته و از تسليم شدن در برابر موج هايى كه سستى و تنبلى و بى خاصيتى را در امر حج ترويج مى كند، مقاومت كرده و حفاظت از نشانه هاى حج ابراهيمى را برعهده گرفته است.

بعثه حجّ جمهورى اسلامى، با تمام توان خود، پيوسته مى كوشد در تمام عرصه ها، به روح حج و حقيقت عبادت توجه كند و در كنار امر حج، به انجام زيارت و برگزارى دعاى كميل بپردازد و زائران شيعه را از پرداختن به مسائلى كه سبب وهن تشيع مى شود، باز دارد و آنان را به سوى مسائل معنوى و فكرى سوق دهد.

اينها آرزوهايى بود كه سالهاى سال، پيش از انقلاب، براى بسيارى از فرهيختگان ما مطرح بود و با حسرت از آن ياد مى كردند و امروز بحمداللَّه جامه عمل به خود پوشيده است. روشن است كه كسان بسيارى براى آن سرمايه گذاشتند و جان تقديم نمودند و يا وقت و زبان و قلمشان را در آن راه صرف كردند.

در كنار اينها، توجه به فعاليتهاى خاص فرهنگى براى شناخت حج، يكى از مهم ترين ابعاد حج گزارى ايرانيان است. انتشار بيش از چهارصد عنوان كتاب و مجله توسّط بعثه حجّ جمهورى اسلامى ايران، تلاش

ص: 21

براى بازشناسى اماكن مقدس اسلامى و معرفى آنها به زائران، گوشه اى از اين فعاليتهاى جدّى است. همچنين گامهايى كه براى سامان دهى به بُعد شرعى و مذهبى حج توسط امور روحانيون برداشته شده، با حج گزارىِ ديگر كشورها قابل قياس نيست.

اكنون پرسش ما اين است: آيا اين گونه فعاليتها، در تاريخ به يادگار خواهد ماند تا آيندگان بدانند نسل انقلابى و تربيت شده امام خمينى و خلف صالح او، چگونه تلاش كردند تا آرمانهاى حج ابراهيمى امام را حفظ كنند؟

نوشته حاضر تلاشى است اندك براى نشان دادن بخشى از اين فعّاليتها و نيز كوششى است كه براى رفاه حال حجاج صورت گرفته است.

تلاش هايى كه واقعاً قابل تقدير است و كمتر كسى است- حتى از ميان حاجيان- كه بداند در درون بعثه و ستاد، چه انسانهايى با تمام توان و خلوص، به طور شبانه روز زحمت مى كشند تا زائران در آسايش باشند.

مى كوشند كه مشكلات ريز و درشت زائران را رفع و از حقوق آنان دفاع كنند و خيالشان را براى رسيدن به اعمال و مناسك و زيارت و توجه به روح حج آزاد بگذارند.

فراهم آمدن اين گزارش عمومى از حجّ سال 1382 بر پايه گزارش هاى تهيه شده واحدهاى مختلف بعثه است. در درجه بعد، تلاش فردىِ نويسنده اين سطور درتهيه و تدوين اين كتاب است. اين منابع، برخى با مصاحبه به دست آمده، شمارى برگرفته از روزنامه هاى عربستان و بخشى هم مشاهدات و تحليل هاى شخصى است. حضور در بسيارى از جلسات عمومى نيز عامل ديگرى براى ثبت برخى از گزارش ها بوده است.

در اين مسير و در جهت بارور شدن اين مجموعه، بسيارى از عزيزان و دوستان همراهى كرده اند كه از همه آنان سپاسگزارى مى كنم.

رسول جعفريان

ص: 22

ويژگى هاى حجّ 82

مقدّمه

ص:23

در پايان مراسم حجّ هر سال، فصلنامه «ميقات حج» گفتگويى صميمانه با نماينده محترم ولىّ فقيه و سرپرست حجّاج ايرانى، حضرت حجّت الاسلام والمسلمين آقاى محمّدى رى شهرى- دامت توفيقاته- انجام مى دهد و معظّم له گزارشى اجمالى و كوتاه از تلاش ها و فعاليت هاى انجام شده در زمينه هاى مختلف اجرايى و فرهنگى و نيز مشكلات و نارسايى هاى موجود به مردم ارائه مى كنند.

مطالبى كه در پى مى آيد، برگرفته از مصاحبه ايشان، پس از حجّ سال 1382 ه. ش.

است كه در شماره 47 فصلنامه ميقات حج به چاپ رسيده و به عنوان پيشگفتار تقديم خوانندگان عزيز مى گردد:

1. آمار زائران ايرانى

زائران خانه خدا، كه در سال 1382 از ايران به عربستان اعزام شدند، 96103 نفر بودند. از اين تعداد، 85973 نفر زائر ايرانى، 1813 نفر زائر افغانى و 167 نفر زائران عراقى بودند و بقيه را عوامل خدماتى، اعضاى بعثه و ستاد، هيأت پزشكى، صدا و سيما، قاريان، هواپيمايى و ارگانهاى همكار و دست اندركاران طرح تغذيه متمركز و قربانى تشكيل مى دادند.

گفتنى است، از اين تعداد، هزينه 527 نفر به وسيله ارگانهاى مربوط و نيمى از هزينه

ص: 24

30 نفر قارى قرآن نيز توسط سازمان اوقاف و امور خيريه پرداخت شد.

مجموع زائران ايرانى در 522 كاروان سازماندهى و اعزام گرديدند كه 87/ 53% آنان را مردان و 13/ 46% را زنان تشكيل مى دادند و بيش از 55% آنها با سواد بودند.

طبق آمارهاى ارائه شده، مجموع حاجيانى كه از كشورهاى مختلف وارد عربستان شده بودند، 706/ 419/ 1 نفر و مجموع حج گزاران سال 1382 حدود 000/ 300/ 2 اعلام گرديد كه معلوم مى شود حدود 800 هزار نفر از مردمِ خودِ عربستان حج گزارده اند.

برخى آمارها نيز گوياى آن است كه عربستان از رهگذر حج، حدود 2/ 5 ميليارد ريال سعودى معادل 45/ 1 ميليارد دلار كاركرد تجارى داشته است.

2. احساس خلا رهبرى در جهان اسلام و نياز به منجى واحد:

مهمترين ويژگى قابل طرح در رابطه با حج سال 1412 ه. ق. توجّه جهان اسلام به خلا رهبرى امّت اسلامى است. هم اكنون احساس نياز به منجى واحد به تدريج در ميان مسلمانان جهان رو به گسترش است و در ملاقاتهايى كه حجاج كشورهاى ديگر با اين جانب و يا اعضاى بعثه داشتند، موضوع مهدويت بيش از سالهاى گذشته مطرح مى شد و جالب توجه است كه با هدايت الهى و بدون اينكه ما از اين موضوع با خبر باشيم، در حج گذشته مسأله مهدويت محور اكثر گردهمايى ها و بحثهاى بعثه مقام معظم رهبرى در سطح بين المللى بود.

3. انجام مراسم دعاى كميل، ميان حرم رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و ائمه بقيع عليهم السلام:

نكته ديگر اينكه در حج گذشته برنامه هاى مربوط به دعاى كميل به خوبى اجرا شد.

در دعاى كميل اول، به دليل احساس خطرى كه دولت عربستان از تحرّكات وهابيان تندرو داشت، مأموران زيادى را براى حفاظت و پيشگيرى از حوادث احتمالى در اطراف محل مستقر كرده بودند كه به همين دليل حضور زائران غير ايرانى در دعا كمتر بود و برخى در حاشيه جمعيت و با فاصله استفاده مى كردند، ليكن در دعاهاى بعدى حضور آنان چشمگيرتر بود. حوادث مربوط به دعاى كميل در حجّ گذشته به خوبى نشان

ص: 25

داد كه ميان جريان وهابيت و مسؤولان عربستان در اين رابطه، افتراق روشنى وجود دارد.

در اوّلين دعاى كميلِ مدينه بعد، كه در حقيقت سوّمين دعاى كميل برگزار شده در اين شهر نورانى بود، تعداد محدودى از وهابى ها تصميم حمله به مراسم را داشتند كه توسط سعوديها به شدّت با آنان برخورد شد و شمارى از آنها دستگير شدند. بحمداللَّه على رغم اين مسائل، هر چهار دعاى كميلِ مدينه قبل و مدينه بعد، با حضور گسترده زائران و با معنويتى خاص برگزار گرديد.

4. مراسم برائت از مشركين:

در حج 82 مراسم برائت از مشركان در صحراى عرفات بسيار با شكوه انجام شد، البته در شب عرفه تا نزديكى هاى صبح اجازه نداده بودند خيمه ها را براى برگزارى مراسم آماده كنند، وقتى ما به عرفات آمديم و برخوردى كه با مسأله صورت گرفت، رفع مانع شد و به سرعت خيمه ها براى مراسم برائت آماده گرديد. از زمانى كه بنده عهده دار مسؤوليت حجاج ايرانى بوده ام؛ يعنى در طول چهارده سال گذشته، شركت حجاج غير ايرانى در مراسم برائت محسوس تر بود. متن فارسى و برگردانِ عربىِ پيام مقام معظم رهبرى در اين مراسم قرائت و شعارهاى كوبنده اى بر ضدّ آمريكا و اسراييل و استكبار جهانى داده شد.

5. مراجعه گسترده زائران غير ايرانى به بعثه:

ويژگى ديگر حج 82، گستردگى مراجعه زائران غير ايرانى به بعثه مقام معظم رهبرى بود؛ به شكلى كه گاهى اوقات محل اختصاص يافته به آنان، به دليل كثرت جمعيت، گنجايش پذيرش افراد جديد را نداشت و اين امر نشان مى دهد كه جمهورى اسلامى ايران نقطه اتكا و اميد مسلمانان است و اين اميد روز به روز افزون تر مى شود.

6. ديدار با رؤساى بعثه ها:

بعثه مقام معظم رهبرى با 16 نفر از رؤساى بعثه هاى حجّ ديگر كشورها؛ چون وزير حج الجزاير، وزير حج و اوقاف يمن، رؤساى بعثه هاى افغانستان، عمان، عراق، حزب اللَّه

ص: 26

و ... ديدار داشت، در اين ديدارها كه در فضايى صميمانه انجام گرديد، مسائل مورد علاقه طرفين مورد بحث و گفتگو قرار گرفت.

7. ديدار با شخصيت هاى علمى و سياسى:

ديدارهاى نماينده ولى فقيه با تعدادى از شخصيت هاى علمى و سياسى؛ چه در داخل بعثه و چه در خارج آن، ديدارهاى مفيدى بود. در ديدار با آقاى شيخ صالح الحصين رييس شؤون حرمين، در مورد ترجمه خطبه ها و سخنرانى هاى برخى از ائمه جماعات مساجد مكه به فارسى كه در گفته هاى آنان اهانتهايى به شيعه داشتند و حتى در يك مورد سخنران به شخص پيامبر خدا اهانت كرده بود! صحبت شده و از ايشان خواسته شد با اين مسأله به طور جدّى برخورد كنند.

وزير حج يمن نيز جوان فاضل و فهيمى بود كه به مسائل كشور ما آگاهى داشت و از اطلاعات علمىِ خوبى برخوردار بود. به هرحال، اين ديدارها مى تواند براى روابط دو كشور مفيد و سودمند باشد.

8. همايش ها:

در حج 82 تعداد 12 همايش داشتيم كه حدود نيمى از آن، بين المللى بود و براساس گزارش هايى كه داده شد، تقريباً حدود چهار هزار نفر از ملّيت هاى مختلف در اين همايش ها حضور يافتند.

9. فعاليت هاى واحد اهل سنّت:

واحد اهل سنت نيز از بخش هاى فعّال بعثه بود، علاوه بر صدها ديدار تبليغىِ معمولى، 30 ديدار با شخصيتهاى علمى و مذهبى عربستان و ديگر كشورهاى اسلامى داشتند.

10. تشديد فعاليت وهابيت:

در حج گذشته ملاحظات امنيتى، به دليل ترس از حملات تندروها، بيشتر شده بود، و سلفى ها از سوى دولت عربستان تحت فشار قرار داشتند، ليكن حجاج ايرانى در اين

ص: 27

زمينه مشكل خاصى نداشتند. گرچه سلفى ها در زمينه توزيع كتب و نشريات و نوارهاى ضدّ شيعه فعاليت خود را تشديد كرده بودند، ليكن مشكل حادى براى زائران ما نتوانستند ايجاد كنند و در موسم حج 82، براى نخستين بار بود كه خطباى مسجدالنبى و مسجدالحرام عليه شيعه اظهاراتى نداشتند، نماينده ولى فقيه در امور حج و زيارت نيز در پيامى كه توسط سفير كشورمان در عربستان براى آقاى امير نايف وزير كشور عربستان فرستاد، از اين امر تشكر كرده، گفت: اين اولين سالى بود كه در نمازهاى جمعه، خطبا به جريانهاى غير وهابى اهانت نكردند.

11. بازتاب موفقيت حزب اللَّه لبنان:

ويژگى ديگر اينكه موفقيت و پيروزى حزب اللَّه لبنان در آزادسازى اسراى لبناى و فلسطينى در حج گذشته بازتاب بسيار خوبى داشت و پخش مراسم مبادله اسرا علاقمندى به حزب اللَّه و مقاومت اسلامى لبنان را بيشتر كرد.

12. بازتاب اخبار مربوط به انتخابات مجلس هفتم:

متأسفانه اخبار مربوط به انتخابات مجلس هفتم در ايران و اختلافاتى كه در اين رابطه به وجود آمده بود، انعكاس نامطلوبى در ميان زائران داشت و كسانى كه مسائل ايران را دنبال مى كردند، در اين زمينه مرتّب سئوالاتى مطرح مى نمودند و دلايل آن را جويا مى شدند.

13. حضور گسترده زائران عراقى:

ويژگى ديگرِ حج 82، حضور گسترده زائران و شيعيان عراقى در حج بود كه اوّلين حضور آنان پس از سقوط صدام بشمار مى آمد، البته گفته شد كه بخشى از هزينه حج آنان را دولت سعودى پرداخت كرده است. در سالهاى قبل، عراقى ها به شدت كنترل مى شدند و مأموران رژيم صدام ارتباطهاى آنها با ديگران را با دقت زير نظر داشتند، ليكن امسال احساس آزادى مى كردند و محدوديتى براى آنها وجود نداشت.

ص: 28

14. مشكلات كنار بقيع:

در حجّى كه گذشت، در كنار قبرستان بقيع و احُد مشكلات كمترى داشتيم، عوامل به اصطلاح امر به معروف! و به تعبير بهتر سلفى ها، حضور پر سروصدايى نداشتند و در نتيجه زائران احساس راحتى بيشترى مى كردند. البته برخى از زائران ايرانى و غير ايرانى، رفتارهاى تحريك آميزى داشتند و با خواندن نماز در داخل و بيرون قبرستان، بهانه به دست آنان مى دادند كه براى سالهاى بعد بايد براى حلّ اين مشكل چاره انديشى شود.

15. اعزام 145 خانم مبلّغ:

براى نخستين بار در حج 82، از 145 خواهر مبلغ براى خدمت رسانى فرهنگى به بانوان ايرانى بهره گيرى شد كه ارزيابى رابطين بعثه حاكى از موفقيت بيش از حد انتظار بود. اين خواهران در مكه و مدينه نيز برنامه هاى توجيهى آموزشى داشتند و ما اميدواريم طى يك برنامه پنچ ساله براى همه كاروانهاى حج، مُعِين زن تربيت كنيم. همچنين تعدادى از خواهران نيز در بعثه استقرار يافته و پاسخگوى مسائل شرعى بانوان بودند و در مسجد شجره نيز هنگام حركت كاروانها به مكه حضور يافته به پرسش هاى بانوان پاسخ مى دادند.

16. پاسخ به مسائل فقهى:

اعضاى محترم استفتاى بعثه مقام معظم رهبرى، از آغاز تا پايان، حضور جدّى و مستمر داشتند و با برنامه ريزى قبلى، در ميقاتها، مسجدالحرام و مشاعر، پاسخگوى مسائل شرعىِ زائران بودند و حتى شيعيان عراقى و افغانى و ديگر كشورها نيز به آنان مراجعه و پاسخ مسائل خود را دريافت مى كردند.

17. عملكرد رابطين بعثه:

ويژگى ديگرِ حج 82 اين بود كه رابطين بعثه، عملكرد روحانيون و معين هاى كاروانها در مكه و مدينه را ارزيابى كردند و تعداد 76 نفر از آنان را به عنوان روحانىِ

ص: 29

برگزيده، انتخاب و توسط معاونت امور روحانيون معرّفى شدند كه اميد است در سالهاى آينده از وجود آنان بهتر استفاده شود.

18. گروههاى ارشاد:

در حج 82 گروههاى ارشادِ كاروانها، تلاش شايسته اى داشتند. اين گروهها كه در ايران تشكيل و جزوات ارشادى ميانشان توزيع شده بود، در همراهى و همكارى فرهنگى با روحانى و مدير و زائرانِ هر كاروان، كارهاى خوبى انجام دادند. در ميان گروههاى ارشاد 110 نفر داراى تحصيلات دكترا، 198 نفر مدرك كارشناسى ارشد، 933 نفر كارشناسى و 103 نفر داراى تحصيلات حوزوى بودند كه لازم است از زحمات همه عزيزان، كه با گروههاى ارشاد همكارى داشتند، تشكر و سپاسگزارى شود.

19. نظر سنجى از زائران:

فرم هاى نظر سنجى از زائران، طبق برنامه سال گذشته، با 13 فرم و 215 پرسش، تكثير و ميان زائران توزيع شد كه حاصل آن، پس از استخراج پاسخ ها و تجزيه و تحليل آن، مى تواند در تصميم گيرى هاى سال آينده مؤثر واقع شود.

20. حضور قاريان برجسته در حج:

حضور قاريان برجسته ميهن اسلامى در حج 82 و اجراى مراسم در مسجدالحرام، توزيع جزوات توجيهى و تبليغى ميان روحانيون جهت پاسخگويى به شبهات وهابيان، ثبت چگونگى حج گزارى ايرانيان و مقايسه آن با حج گزارى ديگر كشورها و برگزارى جلسات در داخل بعثه براى زائران ايرانى، از ديگر اقدامات فرهنگى حج 82 بود.

21. اطلاع رسانىِ گسترده و مؤثر توسط خبرگزارى جمهورى اسلامى و ...

اطلاع رسانى قوى و مؤثر خبرگزارى جمهورى اسلامى و صدا و سيما از ويژگى هاى حجّ گذشته به شمار مى رفت كه نتيجه آن ايجاد فضايى معنوى و الهى در كشور بود.

ص: 30

همچنين نياز كاروانهاى ممتاز و با سواد به نشريه زائر، بيشتر احساس مى شد و اگرچه تنها كاروان اساتيد دانشگاهها به رايانه و اينترنت مجهّز شده بود، ليكن به نظر مى رسد كه در سالهاى آينده لازم است به اين بخش توجّه ويژه صورت گيرد و در خدمات الكترونيكى و اطلاع رسانى از اين طريق همگانى شود.

22. از ويژگى هاى حجّ سال 82، انتقال مستقيم زائران به مدينه بود:

مسؤولان اجرايى توانستند 46432 نفر از زائران را به طور مسقيم به مدينه و 47918 نفر از زائران را، كه مدينه بعد بودند، به جده منتقل كنند. همچنين حدود 60% از منازل زائران در منطقه مركزى و هتل هاى اطراف مسجد النبى صلى الله عليه و آله واقع شده بود كه در بهره بردارى معنوى زائران نقش بسزايى داشت.

23. طبخ متمركز:

طبخ متمركزِ غذا در محدوده مركزى و اجازه طبخ در داخل كاروان براى خارج آن محدوده، اجراى طرح متمركز قربانى و انجام قربانى 62% در روز عيد قربان و 38% در روز يازدهم ذى حجه، از ديگر ويژگى هاى اجرايىِ حج 82 بود.

24. ضعف ها، كاستى ها و برخى مشكلات:

نارسايى در سرويس دهى مناسب حمل و نقل درون شهرى، نامناسب بودن بعضى ساختمانها، برخى كاستى ها دربخش تداركات، تأخير تعدادى پروازها و ... برخى از مشكلات حج سال 82 بود كه اميد است با برنامه ريزى هايى كه به عمل خواهد آمد، در سال آينده حلّ و از تكرار آن جلوگيرى شود.

منشور حج، در آستانه حج سال 1382

ص: 31

در نخستين ديدار نماينده مقام معظم رهبرى، حضرت حجت الاسلام والمسلمين آقاى محمدى رى شهرى با آقاى سيد احمد زرهانى، رياست جديد سازمان حج و زيارت، مطالبى از سوى نماينده محترم ولىّ فقيه در امور حج و زيارت مطرح شد كه عنوان «منشور حج» يافت. محتواى اين متن، نشانگرِ استراتژى كلى و خطوط اساسى است كه مى بايد در جريان برگزارى حجّ مورد توجه سازمان حج و بعثه مقام معظم رهبرى و همه دست اندركاران حج باشد. منشور ياد شده، چشم انداز سياستهاى آينده اين سازمان نيز هست كه بايد با ايجاد تغييرات اساسى، به نيازهاى جارى حج، كه پيش از اين كمتر مطرح بوده است پاسخ دهد.

طبيعى است پس از بيست و پنج سال تجربه جمهورى اسلامى ايران در جهت برنامه ريزى براى زائران (منهاى سه سال 1369- 1367 كه حج در اين سالها برگزار نشد) و نيز به علاوه شش سال تجربه موجود در سازمان اوقافِ پيش از تحقّق انقلاب كبير اسلامى؛ يعنى از زمانى كه شوراى عالى حج تأسيس شد (1351 ش.) امر اداره زائران به نهادى خاص واگذار گرديد، لازم بود خطوط اساسىِ برگزارى حج به صورت مكتوب درآيد. روشن است كه اين تجربه ها فراوان است، اما منشور حج توانسته است حاصل آن تجربه ها را- با توجه به اهداف اسلام مقدس و عزيز و نيز جمهورى اسلامى ايران به عنوان پاسدار حرمت زائران ايرانى و مجرى خوب انجام شدنِ حج زائران- ارائه كند.

متن اين منشور، كه مى تواند سياست گذارى هاى آينده سازمان حج را در جهت

ص: 32

هدايت زائران و نيز اداره حج و حلّ دشوارى هاى موجود بر سر راهِ درست انجام شدن حج بر دارد، بدين شرح است:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

حج و زيارت، از مهم ترين اركان مذهبى، اخلاقى، فرهنگى، اجتماعى و سياسى در جوامع اسلامى و جامعه دينى ما است و تنظيم گردش كارِ آن در يك نظام كارآمد و قانونمند، پشتوانه اى براى رشد معنوى جامعه است. اصول مندرج در اين منشور، نشانگر جهت گيريهاى سازمان در امور اجرايى و فرهنگى، بر اساس معارف قرآن و سنت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام و افكار امام راحل قدس سره و سياستها و انديشه هاى مقام معظم رهبرى و برنامه دولت خدمتگزار است.

1. حج و زيارت بهترين جايگاه و عرصه براى پرورش بُعد معنوى زائران و ارائه فعاليتهاى فرهنگى است. از اين رو، در تمام مراحل نگاه مديران كاروانها و روحانيون و عوامل خدماتى، معطوف به رشد فكرى و معنوىِ پويندگان راه ابراهيم عليه السلام است و فعاليتهاى اجرايى پشتوانه اى براى اعتلا و ارتقاى برنامه هاى فرهنگى و آموزشى قلمداد مى شود و در اين راستا بايد از متفكّران و هنرمندان، مبتكران و صاحب نظران فرهنگى و علمى كشور، براى تقويت روح عبادى و درك لذّت انس و شكوفايى بُعد فرهنگى حج و سفرهاى زيارتى استمداد شود تا ميدان توليد فكر و فرهنگ و آثار هنرى در باب حج و زيارت وسعت يابد. در اين راستا، با توجه به عظمت و گستردگى امور و برنامه ريزى اصولى و اساسى در جهت اعتلاى حجّ پويا، ارتباط با اهل علم و هنر و مراكز علمى و تحقيقاتى ضرورى و مفيد است.

2. كارگزاران، مديران و برنامه ريزان حج و زيارت، از كاروان تا سازمان، بايد از متعهّدترين، كارآمدترين و بى ادعاترين و خادم ترين افراد جامعه اسلامى باشند كه با انگيزه الهى و جهت تقرّب به خداى بزرگ، جامه خدمت به زائران بيت اللَّه الحرام و عتبات عاليات بر تن كنند و از رويكرد مادى مبرّا و بر حذر باشند و براى اعتلاى كيفيت حج، چاره انديشى و همفكرى كنند و راهبردهاى اساسى و زير بنايى، طراحى، تدوين و اجرا نمايند. كسانى كه براى عبادت و ارائه خدمات به زائران حرمين شريفين، به كاروان

ص: 33

بزرگ حج و زيارت مى پيوندند، شايسيه است با مَنِشى ابراهيمى و نگاهى موحّدانه به آثار اخروى و پاداش معنوى اين خدمت بينديشند و دل به زخارف دنيوى نبندند و در راه رضاى خدا به توسعه كمّى و كيفى خدمات خود همّت گمارند و خويشتن را خدمتگزار ضيوف الرحمان بپندارند.

3. برنامه حج بايد حتّى المقدور ارزان و آسان تنظيم و ارائه گردد. از اين رو، برنامه ريزان و كارگزاران حج و عمره بايد ضمن تلاش جهت تأمين رفاه و آسايش مناسب از سوق دادن برنامه هاى زيارتى به عرضه خدمات گران قيمت و گزاف و اسراف آميز اجتناب ورزند و فضاى عبادى و معنوى حج را در برابر جاذبه هاى مادى و اشرافى كم رنگ نكنند. حج ابراهيمى نمادى از يك رنگى، بلند همّتى و ساده زيستى و مردم گرايى و بى ريايى است و بهتر است كه اين فرهنگ متعالى تقويت شود و سفر معنوى حج، با ساز و كارهاى اسلامى و متعارف و در خور شأن ملّتِ مسلمان ايران برگزار گردد تا معرفت كافى كسب شود و زائران امكان بهره بردارى بيشتر از فرصتهاى مغتنم معنوى را كسب نمايند.

4. زائران، اساس و مبناى كارِ ما كارگزاران و برنامه ريزانِ امور حجّ و زيارت هستند و همه اركان حج و زيارت بايد در جهت تأمين رضاى آنان، كه پرتوى است از رضاى خداى كعبه، گام بردارند. بنابراين، شايسته است فعاليت كاروان و ساماندهى امور آن، متأثر از آراى زائران و همسو با خواستهاى شرعى، منطقى و عقلانى آنان، به خصوص در بُعد اخلاقى و معنوى، تنظيم و تمشيت شود و كارگزاران حج و زيارت در همه مراحل، از همفكرى و مشاركت آنان استفاده كنند و در ارزيابى عملكردها به نظريات صائبِ زائران عنايت نمايند. مردمدارى ركن مستحكمِ همه فعاليتهاى اجرايى است و بايد سرلوحه كار دست اندركاران حج و زيارت قرار گيرد.

5. سازمان حج و زيارت ضمن عزيز شمردن كارگزاران و حمايت از حقوق مادّى و معنوى آنان، به لحاظ جايگاه و رسالتى كه به نيابت از نظام مقدس جمهورى اسلامى دارد، در اجراى مراسم حج و عمره، خود را متولّى و مدافع حقوق منطقى و شناخته شده كارگزاران و زائران مى داند و بر اساس ضوابط و مقرّرات، از گردشِ كار كاروانها و روند خدمات رسانى كارگزاران كسب اطلاع مى كند و در صورت قصور در انجام وظايف،

ص: 34

تذكّر داده و احياى حق مردم را بر هر امر ديگرى ترجيح مى دهد. از اين رو، سازمان انتظار دارد تا همه عوامل ادارى و اجرايى و مديريتى و فرهنگى كاروانها خود را در كنار مردم ببينند و براى رفع كاستى ها و تأمين رضايت زائران به طور خود انگيخته و جدّى عمل كنند و در محضر خداى بزرگ و ملّت مؤمن روسفيد و سربلند باشند.

6. سازمان حج و زيارت علاقه مند است زمام امور كاروانها را به كسانى واگذار كند كه دين باور، پرتحرّك، مردمدار، با تجربه، متعهّد و متخصّص باشند؛ لذا كارگزاران حج و زيارت در گزينش و پذيرش همكاران بايد از افرادى با چنين ويژگى هايى استفاده كنند و از سپردن كار خطير خدمت رسانى به زائران بيت اللَّه الحرام، به افراد ناپخته و فاقد تعهّد و تخصّص و ناآشنا به فضا و حسّاسيت و اهميت كار، دورى گزينند.

7. سازمان حج و زيارت، به عنوان نماينده نظام جمهورى اسلامى ايران، بر گردش كار امور زيارتى نظارت مستمر دارد و با اعتقاد به ضرورت حاكميت و اجراى مقررات از كارگزاران، مديران، دست اندركاران متديّن و كاردان و مردمدار و قانون گرا تجليل و قدردانى به عمل آورد و با كسانى كه بر خلاف قوانين و مقرّرات، حقوق مردم را ضايع مى كنند، از طريق قانونى برخورد مناسب خواهد كرد.

8. ملاك عمل و معيار سازمان حج و زيارت، رعايتِ عدالت و قوانين و مقررات و ضوابط است. آنجا كه قوانين و مقرّرات، روشن و مشخص است، بايد همه اركان سازمان عمل بر وفق آن را سرلوحه كار خود قرار دهند و آنجا كه ابهام وجود دارد با رعايت نظريه كارشناسى در جهت تدوين مقرّرات و ضوابط اهتمام شود. در هر حال، اعمال تبعيض ناروا پذيرفته نيست و بايد به سمت قانونگرايى حركت كرد.

9. برگزارى مراسم عمره و حج و ساير امور زيارتىِ ارزان تر، آسان تر وبا معنويت تر، اقتضا مى كند كه برنامه ريزان و كارگزاران و مجريان، از اسراف و تبذير اجتناب كنند و در حفظ و حراست بيت المال و منابع مالى دقت و درايت به خرج دهند.

10. حفظ حرمت و منزلت زائر ايرانى، اهميت بسزا دارد و همه اركان، از كاروان تا سازمان، بايد با تكيه بر منطق و اصول مديريت، از منزلت زائر ايرانى دفاع كنند و از نيروى فكرى و دانش و بينش زائران براى اعتلاى منزلت و جايگاه رفيع اجتماعى ايشان در حرمين شريفين بهره گيرند و از هدر رفتن فرصتهاى معنوى جلوگيرى كنند.

ص: 35

11. بهبود روشهاى ادارى واجرايى و فراهم آوردن تسهيلات وساده كردن مقرّرات، پشتوانه اى براى ارتقاى كيفيت خدمات و تأمين رضاى مردم است. از اين رو، سازمان از همه حوزه هاى برنامه ريزى و اجرايى انتظار دارد تا با مشورت صاحب نظران و كارشناسان در راه اصلاح نظام هاى متعارف اقدام كنند و از خلّاقيت و نوآورى سازنده كارگزاران و كاركنان حمايت نمايند. اجراى نظام بهره گيرى مستمر از پيشنهادها، از ضروريات تحقّق اين مهم مى باشد.

12. بعثه مقام معظم رهبرى وسازمان حج وزيارت لازم و ملزوم و مكمّل همديگرند و به عنوان يك جريان همگن، همراه با مديران و روحانيون و پزشكان و ... در خدمت زائران حرم شريف نبوى صلى الله عليه و آله و سالكان طريق بيت اللَّه الحرام مى باشند. تعامل سازنده مستمر و هدف دار حوزه هاى فرهنگى و اجرايى ضامن اعتلاى برنامه هاى حج و زيارت و افزايش اطمينان مردم نسبت به درستى و اتقان فعاليتها است.

13. مديران، كارشناسان، كاركنان و كارگزاران سازمان حج و زيارت در مركز و استانها و دفاتر و نمايندگى هاى خارج از كشور، هماهنگ و همپاى بعثه مقام معظم رهبرى ضمن تلاش براى ارتقاى امور رفاهى و بهبود فعاليتهاى اجرايى، در راه اعتلاى امور فرهنگى و معنوى كاروانها همكارى مى كنند و با استفاده از منابع جاودان قرآن و سنّت و عترت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و معارف اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام در جهت تنوير افكار رهپويان خانه دوست حركت مى نمايند.

14. مديران و كارشناسان و كاركنان سازمان در مركز استانها، به همه زائران و كارگزاران، با هر سليقه و منشِ قومى، به چشم احترام و كرامت مى نگرند و ضمن اجتناب از مشاركت در فعاليتهاى اقتصادى، دفاتر زيارتى و جهانگردى در ساماندهى امور حج و واگذارى مسؤوليتها، عدالت و تقواى الهى را نصب العين قرار مى دهند.

15. آموزش و ارتقاى مهارتهاى حرفه اى و دانش و بينش كاركنان و كارگزاران حج و زيارت، با بهره گيرى از فناورى روز، اهميت به سزا در رشد بينش و دانايى و توانمندى دست اندركاران دارد. تدوين كتب، اصلاح آيين نامه ها و مقرّرات و تنظيم گردش كار آموزش و برگزارى كارگاه هاى آموزشى كاربردى، پشتوانه هاى مفيد براى رشد دست اندركاران اين برنامه معنوى و سازنده است. در اين مورد بايستى عين

ص: 36

واقعيات و امكانات و توانايى هاى موجود، با ذكر الزامات و محدوديتها براى مردم ذكر شود تا انتظارات آنان با مقدورات هماهنگ شود. طبيعى است تحقيق و پژوهش علمى در حج، زمينه سازِ واقعى تر شدن برنامه ها است و اجراى طرح هاى تحقيقاتى در استحكام و قوّتِ برنامه ريزى مؤثر خواهد بود.

فعاليتهاى علمى- آموزشى بعثه مقام معظم رهبرى، پيش از موسم حج

اشاره

ص:37

يكى از فعاليتهاى مستمر بعثه مقام معظم رهبرى، كه از سالهاى گذشته همچنان ادامه دارد، انتشار آثارى در باره حج و ابعاد مختلف عرفانى، فقهى، تاريخى و اجتماعى آن است. در اين زمينه افزون بر بازچاپِ برخى از آثار پيشين، كه مورد استقبال علاقمندان قرار گرفته و برخى از آنها حتى در يك سال چند بار به چاپ رسيده و مى رسد، توليدات جديدى هم بوده است. اين توليدات توسط نشر مشعر عرضه مى شود كه طى سالها، ناشرى موفق و پركار در ادبيات حج بوده و نزديك به چهارصد عنوان كتاب و مجله در اين زمينه منتشر كرده است.

* فقه حج؛ مهم ترين مسأله از مسائل مربوط به اين سفر روحانى است كه به دليل حساسيت آن، در كانون فعاليتهاى علمى بخش تحقيقات قرار دارد. اين مسأله به طور معمول در دو بخش ادامه مى يابد:

نخست؛ تكميل «مناسك حج» بر اساس فتاوى مراجع. اين تكميل هم خود از دو ناحيه است: علاوه بر آنكه پرسشهاى جديدى پيش مى آيد و مى بايست در باره حلّ آنها استفتائاتى صورت گيرد، مواردى هم وجود دارد كه تغييراتى در فتاوى علما پيش مى آيد و لازم است تا در ويرايش جديد مناسك وارد شود. بخشى از اين استفتائات به مرور در فصلنامه «ميقات حج» نيز انتشار مى يابد. اين موارد در پايان مناسك حج (كه ويرايش دوم آن در سال جارى [1382] انتشار يافته، آمده است. چاپ جديد مناسك حج مشتمل بر

ص: 38

فهرست تفصيلى عناوين مهم موجود در كتاب است كه مى تواند راهنماى بسيار مناسبى براى يافتن مباحث و مفاهيم مورد نظر باشد.

دوم؛ دنبال كردن مباحث تحقيقى مربوط به حج است كه همچنان محل بحث و گفتگو ميان علما و فضلا است. در اين راستا، مقالات متعدّدى در فصلنامه «ميقات حج» انتشار مى يابد، كه بسيارى از آنها در قالب مقاله يا ردّيه و پاسخ است و اين، خود سبب بالا رفتن سطح مباحث و نزديك شدن به حقايق مى شود.

نمونه اى از آن، بحث رمى جمرات است كه آيا «اصابت سنگريزه به ستون» لازم است؟ يا «افتادن سنگريزه به محل ستون» كافى است؟ آيت اللَّه مكارم شيرازى اخيراً فتوا به عدم وجوب اصابت سنگها به جمره داده كه با واكنش هايى مواجه شده و مقالاتى در نقد آن نوشته اند. ايشان پاسخ تفصيلى و استدلالى اين مطالب را ضمن كتابى با عنوان تحقيقى جديد در باره رمى جمرات نگاشته كه مشتمل بر ادله فتواى فوق الذكر و پيشينه تاريخى و قائلين به اين فتوا از ميان فقهاى گذشته است.

تا پيش از تأسيس قربانگاههاى ماشينى در نزديكى منا، برخى از فقها بدانجهت كه در قربانگاه قبلى، قربانى از بين مى رفت، اجازه ذبح در محل زندگى زائر را داده بودند.

امااكنون كه مطمئن به استفاده از گوشت قربانى هستند، بار ديگر به ذبح در منا فتوا داده اند.

برخى از اين مسائل، سبب راحت تر شدن كار زائران شده است؛ نمونه اى از آنها، در سال اخير اين بود كه اگر روز عيد قربان نتوانستند قربانى كنند، بتوانند حلق و يا تقصير را انجام دهند و پيش از قربانى كردن، از احرام خارج شوند.

مسأله جديدى كه از امسال (1382 ش.) مطرح شده، راه ندادن معلولان و ويلچرى ها و تخت روانها به صحن مسجد الحرام براى طواف است، كه ناگزيرند از طبقه دوم يا پشت بام طواف كنند. اين مسأله فقهى، مورد پرسش بسيارى از روحانيون قرار گرفته و در حال حاضر پاسخ هاى متفاوتى از سوى مراجع داده شده است. فتواى مشهور در اين باره، عدم كفايت چنين طوافى است، اگر محلّ طواف بالاتر از سطوح فوقانى كعبه باشد. طبق اين فتوا، اگر كسانى ناگزير به طواف از طبقه دوم باشند و طواف در صحن، حتى با حمل كردن ديگران، ممكن نباشد، لازم است براى طواف، مانند ساير معذورين، نايب گرفته شود.

ص: 39

تهيه و انتشار «مناسك امام خمينى، با حواشى مقام معظم رهبرى»، در يك مجلّد، در آستانه حج سال 1381 ش. انجام گرفت، اما توزيع آن به سال جارى موكول گرديد. با انتشار اين كتاب، مقلّدان مقام معظم رهبرى آسان تر مى توانند به نظريات فقهى و فتاواى ايشان دسترسى داشته باشند.

* راهنماى زائران خردسال و سرپرستان آنها؛ هر سال، به ويژه در عمره، كودكانى به همراه والدين خود عازم حج مى شوند كه شمارى از آنان مميز هستند و قادرند متن هاى فقهىِ ساده را بخوانند و به همين دليل، لازم است براى آنان و در سطح معلوماتشان، متونى منتشر شود. در اين راستا، براى نخستين بار در سال جارى، كتاب «زيارت خانه خدا» با قلمى بسيار ساده، كه توسط حجّت الاسلام والمسلمين محمد حسين فلاح زاده نگارش يافته و به وسيله آقاى كمال محمّدى مجد طراحى گرديده، منتشر شد. در اين كتاب، فقه حج به طور ساده و با كمك تصاوير براى كودكان بيان شده است. به علاوه، كتابچه اى تبليغاتى هم با عنوان «راهنماى سرپرستان كودكان در عمره مفرده» انتشار يافته تا راهنماى والدين براى انجام درست اعمال عمره كودكان باشد.

* ادعيه و آداب حرمين؛ از آثار بسيار پر استفاده در حج بوده كه طى سالهاى گذشته، مكرّر به چاپ رسيده است. تصحيح شده متن عربى اين كتاب نيز امسال انتشار يافت.

بديهى است بسيارى از شيعيانِ عرب زبان قادر به استفاده از متن فارسى آن نبودند و تنها از متن دعاها و زيارتهاى آن بهره مى بردند.

* صحيفه حج؛ اثرى ابتكارى است كه با تلاشى گسترده و دقّتى شايسته در سال جارى فراهم آمده است. مجلد نخست اين كتاب مشتمل بر «مجموعه سخنان و پيام هاى رهبر كبير انقلاب اسلامى، حضرت امام خمينى قدس سره» است. در اين مجلّد، نه تنها سخنرانى هايى مفصل بلكه بخش هاى كوچك ترى هم كه به صورت جسته گريخته در لابلاى سخنان امام بوده و به گونه اى به حج مربوط مى شده، جمع آورى گرديده است.

افزون بر آنها، احكام صادره از سوى رهبر كبير انقلاب در باره انتصاب اشخاصى به عنوان امير الحاج، در اين مجموعه درج شده و به اين ترتيب، اثرى با ارزش در شناخت

ص: 40

تاريخ حج پس از انقلاب و انديشه هاى امام راحل در باره آن، در دسترس علاقمندان قرار گرفته است.

مجلّد دوّم اين اثر، به همان قياس، به سخنان، مكتوبات و فرامين صادره از سوى حضرت آيت اللَّه خامنه اى- مدّظلّه العالى- است. ايشان هم بنا به سنت امام، هر سال پيام ويژه اى براى حجاج بيت اللَّه الحرام صادر مى كنند كه متن تمامى آنها به علاوه سخنرانى هايى كه به طور معمول براى روحانيون عازم حج هر ساله ايراد مى شود، در اين مجموعه آمده است. نخستين مراسم حج در دوران رهبرى ايشان در سال 1370 بود كه ابتدا حكمى براى مرحوم حجت الاسلام و المسلمين حاج سيد احمد خمينى صادر شد كه به دلايلى ايشان موفق به انجام اين وظيفه نشد و سپس حكمى جهت حجّةالاسلام و المسلمين، آقاى محمدى رى شهرى صادر گرديد كه ايشان تاكنون همچنان به عنوان اميرالحاج جمهورى اسلامى انجام وظيفه كرده و در خدمت حجاج بيت اللَّه الحرام هستند.

هر دو مجلد مشتمل بر فهارس متعددى است كه مى تواند جستجوگرِ علاقمند را به محتواى درونى كتاب رهنمون شود.

* ادبيات سفرنامه حج؛ يكى از موضوعات مورد علاقه در معاونت آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبرى بوده است. طى سالهاى اخير، تعدادى سفرنامه كهن و بيشتر از دروه قاجارى، به صورتهاى مختلف، در مجله «ميقات حج» و يا به صورت مستقل به چاپ رسيده است. پيش از اين يك شماره فصلنامه «ميقات حج»، به طور كامل اختصاص به چندين سفرنامه قديم و جديد يافت و اين اقدام همچنان ادامه يافته و آخرين اثر از اين سلسله ادبى- تاريخى كتابِ «حديث قافله ها» است كه به كوشش حجت الاسلام و المسلمين سيد على قاضى عسكر انتشار يافته است. اين اثر مشتمل بر سه سفرنامه است؛ نخست از سال 1288 ق. كه مؤلف آن ناشناخته است. دوم از ميرزا عبدالغفار نجم الملك منجّم باشى، از سال 1296 ق. و سوّم از لطفعلى خان اعلايى، از سال 1335 ق.

مقاله اى هم در انتهاى كتاب، در باره دشوارى هاى زائران حج در آن روزگار به خامه جناب قاضى عسكر آمده است.

* نقشه ها؛ زائران هميشه نياز به نقشه هاى تعريف شده و دقيقى دارند كه در

ص: 41

شناخت حرمين كهن و نيز وضعيت جديد به آنان كمك كند. در گذشته، نقشه هايى از بقيع و احيانا اماكن مكه در اختيار زائران قرار مى گرفت. اما حدود دو سال پيش، مجموعه اى از اين نقشه ها با عنوان «اطلس اماكن مكه مكرمه و مدينه منوره» انتشار يافت. در آن كتاب اشكالات جزئى وجود داشت كه امسال مرتفع شده و چاپ دوم اين اثر در شمارگان ده هزار انتشار يافته است. عاتق بن غيث بلادى و دهيش دو تن از علماى بزرگ تاريخ و جغرافىِ ساكن مكه، اطلس ياد شده را امسال ملاحظه و اصلاح كرده اند.

افزون بر آن، تعدادى از اين نقشه ها نيز در قطع بزرگ طى 32 برگ به چاپ رسيده و در سال جارى، براى نخستين بار به صورت آزمايشى در اختيار مديران كاروانها قرار گرفته است تا در محل آموزش حجاج نصب شود و آنان با مطالعه اين نقشه ها و توضيحاتى كه داده شده، با اماكن مربوط بهتر آشنا شوند. تنها مشاهده اين نقشه ها و زيبايى انتشار آنها و نيز دقتى كه به طور نسبى در آنها به كار رفته، مى تواند ارزش علمى حركت انجام شده را نشان دهد. طى سالهاى گذشته، به هيچ روى شاهد وجود چنين مجموعه اى حتى در كشور سعودى نبوده ايم. آنچه در دسترس بوده، نقشه هايى بود كه گاهى شركتهاى خارجى در كنار تبليغ از توليدات خود از مكه و مدينه منتشر مى كردند، يا كتابهاى اطلسى مفصل و بزرگ بود كه به كار حجاج و زائران نمى آمد. در نقشه هاى جديد، علايق و سليقه زائران شيعه لحاظ شده و اماكن متبركه در مكه و مدينه و حتى نقاط ديگر در اطراف آنها معين گرديده است.

* آثار تاريخى؛ مكانها و جاى هاى مربوط به تاريخ حرمين، از موضوعات اصلى است كه در حيطه كارىِ معاونت آموزش و پژوهش بعثه رهبرى قرار گرفته است. كتاب «آثار اسلامى مكه و مدينه» پس از سالها انتشار، امسال بار ديگر مورد بازبينى دقيق قرار گرفت و پس از اصلاحات فراوانى كه در پى تذكّرات افراد علاقمند داده شد، به صورت متنى منقّح آنچنان كه روحانيون، مديران و افراد علاقمند و اهل مطالعه بتوانند از آن استفاده كنند، انتشار يافت.

در زمينه اماكن، كار جديدى كه امسال نشر يافته، كتابى است با عنوان «زمزم، تاريخچه، تحوّلات، آثار» كه توسط حضرت حجت الاسلام والمسلمين محمدتقى رهبر نوشته شده است. اين كتاب تا حدّى مشتمل بر مطالبى است كه در دسترس مؤلف بوده و

ص: 42

نويسنده در آن، به فضيلت، تاريخچه و اخبار مربوط به اين چاهِ مقدس در متون كهن و جديد پرداخته است.

علاوه بر آن، امسال كتاب كم حجم اما با ارزشى، با عنوان «فاطمه دختر محمد صلى الله عليه و آله» توسط استاد سيدجعفر شهيدى، محقّقِ به نام كشورمان، فراهم و توسط نشر مشعر به چاپ رسيد.

كتاب «شناخت عربستان» كه پيش از اين بارها انتشار يافته بود، امسال بار ديگر با ويرايش جديد و تغييرات اساسى منتشر و در اختيار مديران، روحانيون و زائران محترم قرار گرفت. اين كتاب ضمن مرورى بر تاريخ عربستان سعودى و دولت حاكم بر آن، به شناخت نظام سياسى، آموزشى و قضايى عربستان به نحو شايانى كمك مى كند. در اين كتاب مى توان با برخى از مقررات حكومتى اين دولت نيز آشنا شد.

«همراه با حج سال 1381» اثرى است كه سازمان حج و زيارت منتشر كرده و ضمن آن، گزارشى از وضعيت حج سال گذشته همراه با تمامى آمارها، خدمات و نظامات موجود در حج آن سال، ارائه كرده است. اين اثر در شناخت شيوه حج گزارى ايران بسيار حائز اهميت بوده و اثرى بديع مى باشد.

همچنين در سال گذشته، گزارشى در باره وضعيّت كلّى بعثه مقام معظم رهبرى در ايام حج، به صورت روزشمار نگاشته شد كه طى سال جارى به صورت محدود با عنوان «با كاروان نور» انتشار يافت. اين نوشته به خامه حجت الاسلام والمسلمين عبدالهادى مسعودى به تحرير در آمده است.

يكى از كارهايى كه بعثه مقام معظم رهبرى در آينده بدان خواهد پرداخت، دادن آگاهى هايى درباره زيارت عتبات است. لازم است در اين باره، آثارى در موضوع تاريخ عتبات و آداب زيارت ائمه مدفون در عراق پديد آيد. از آثارى كه در اين زمينه، در سال جارى انتشار يافته، كتاب «عاشورا حماسه جاويد» از سيد محمد شفيعى مازندرانى است.

* آداب سفر حج؛ كتاب ارجمند ديگرى است كه امسال با ويرايشى تازه انتشار يافته است. اين اثر، حاوى مطالبى است كه زائر بايد در اين سفرِ روحانى و معنوى، آنها را مورد توجه قرار دهد. در اين كتاب، كمتر به مسائل فقهى توجه شده و بيشتر اخلاقيات سفر حج مطمح نظر مؤلف محترمِ آن، حجت الاسلام والمسلمين قاضى عسكر بوده

ص: 43

است. در كنار اين اثر، كه خود شمار زيادى از احاديث حج را در خود جاى داده، دو اثر كم حجم، با عناوين «منتخب احاديث حج» و «منتخب احاديث عمره» نيز انتشار يافته كه ضمن آنها، اهمّ رواياتى كه مى تواند در درك حج و اعمال و مناسك آن به زائر كمك كند، درج شده است. كتابچه اى ارزشمند نيز با عنوان «عطر عفاف» به قلم استاد جواد محدّثى در باره «حجاب در سفر عمره و حج»، چاپ و ميان زائران توزيع شده است.

* دفاع از تشيع؛ از مسائل اساسى در پژوهش هايى است كه معاونت آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبرى در دستور كار قرار داده است. در واقع، به دليل درگير شدن روحانيون در اينگونه مباحث در طول اين سفر و ضرورت آشنايى آنان، لازم بود در اين زمينه كارهاى پژوهشى جديدترى صورت گيرد (علاوه بر اينكه، رسالت بعثه مقام معظم رهبرى در برابر تبليغات گسترده و همه ساله روحانيون وهابىِ سعودى، انتشار آثارى در دفاع از حريم تشيع است). در اين زمينه، در سال جارى چندين عنوان كتاب انتشار يافت. به دنبال ايراد خطبه هاى جمعه شيخ صلاح الدين البدير در مسجدالنبى صلى الله عليه و آله، در حج سال 1422، كه ضمن آن، حملات تندى به مذهب حقه تشيع كرد، استاد على كورانى كتابى با عنوان «الردّ على الفتاوى المتطرفة» نوشتند كه در 160 صفحه چاپ شده و به تك تك ادعاهاى اين روحانى وهابى پاسخ داده شده است.

پنج كتابچه نيز با عنوان كلّى «نحو قراءة جديدة للتاريخ» انتشار يافته كه طى آنها مباحثى مانند شرك و توحيد، تقيه، سير افتراءات بر شيعه در تاريخ و واقعيت عبادى- سياسى حج انتشار يافته است.

كتاب ديگرى كه در اين زمينه توسط معاونت آموزش و پژوهش منتشر شده كتاب «للَّه و للحقيقه» نام دارد. اين اثر در واقع ردّى است بر كتاب «للَّه ثمّ للتاريخ» كه با اسم مستعار سيد حسين موسوى چاپ و در سطحى وسيع منتشر شده است. مؤلف آن كتاب چنان وانمود كرده كه در عراق و در نجف تحصيل مى كرده و از ترس شيعيان نمى خواهد نامش فاش شود. اما دم خروس از بسيارى از موارد كتاب واضح است، در مواردى كه نويسنده يا نويسندگان تاريخى را ذكر كرده اند و به قدرى اين تاريخها با يكديگر در تناقض است كه به خوبى نشان مى دهد كه سامان دهندگان اين كتاب، وهابى يا وهابيان تمام عيارى هستند كه تنها با هدفى خاص خود را به عنوان يك عالم تحصيل كرده نجفى

ص: 44

يا كربلايى جا زده اند! اين ردّيه توسط استاد الشيخ على آل محسن نگاشته شده و بخش بخش، به مطالب و اظهارات طرح شده در كتاب «للَّه ثمّ للتاريخ» پاسخ داده است.

كتاب ديگرى كه در دفاع از تشيع انتشار يافته، «سلامة القرآن من التحريف و تفنيد الافتراءات على الشيعة الاماميه» از دكتر فتح اللَّه محمدى نجارزادگان است. وى در اين كتاب، كه 750 صفحه است، بحث تحريف قرآن را از زاويه ديد علماى شيعه مورد بحث قرار مى دهد.

اين مبحث، از مسائلى است كه در قرن اخير، پيوسته ميان شيعه و سنى مورد بحث بوده و همواره شيعه در معرض اتهام قرار داشته است. پيش از اين نيز، در اين حوزه از بحث، كتابهاى متعدّدى انتشار يافته است.

كتابى نيز با عنوان «شيعه شناسى و پاسخ به شبهات» در دو مجلد فراهم آمده كه عمده شبهات طرح شده از كتابهاى تبليغىِ وهابيان بر ضدّ شيعه، در آن دو مجلد طرح و پاسخ داده شده است.

«التقية بين السائل و المجيب» در باره يكى از مفاهيم اختلافى مهم، ميان شيعه و سنى؛ يعنى مفهوم تقيه است. اين كتاب به ابهامات و شبهات پاسخ گفته است.

كتاب «الصحبه و الصحابه» هم به همين قياس، مورد اختلافى ديگرى را، كه مربوط به ارزيابى ديدگاه هاى شيعه در باره صحابه مى باشد، مورد تأمل قرار داده است.

بعثه مقام معظم رهبرى، امسال با تجديد چاپ قريب به 45 عنوان، از كتابهاى نشر مشعر، جمعاً در شمارگانى نزديك به نهصد هزار جلد، سالى پربركت را به لحاظ فرهنگى پشت سر گذاشته است.

موزه حج

يكى از اقدامات فرهنگى- هنرى بعثه مقام معظم رهبرى، طى چند سال اخير، ايجاد «موزه حج» است. ارزش اين اقدام زمانى روشن مى شود كه خوانندگان عزيز و ارجمندِ اين نوشته، بتوانند ديدارى از آن نمايشگاه داشته باشند. وجود قرآنهاى متعدّد خطى و چاپى (900 نوع قرآن چاپى از نقاط مختلف دنيا) فرش هاى بسيار نفيس با تصاوير عالى مربوط به حج، وجود هداياى گرانبهايى كه تقديم سازمان حج و زيارت شده و بسيارى از تصاوير و عكسهاى تاريخى، اين موزه را به صورت يك موزه بسيار غنى درآورده

ص: 45

است. شايد يكى از بهترين تصاوير موجود در اين موزه، فرشى باشد كه تظاهرات برائت از مشركين شهر مكه را با تمام جزئيات آن به تصوير كشيده و خاطره اى به يادماندنى از تاريخ حج گزارى ايرانيان برجاى گذاشته است.

فعاليت فصلنامه «ميقات حج» در سال گذشته

مجله ميقات حج، به دو زبان فارسى و عربى، به صورت فصلنامه و دو فصلنامه انتشار مى يابد. از «ميقات حج» فارسى، طى سال جارى؛ يعنى از پس از حج سال 81 تاكنون، چهار شماره انتشار يافته است. اين نشريه كه زير نظر هيأت تحريريه (حجج اسلام: سيد على قاضى عسكر (مدير مسؤول)، سيد جواد ورعى، جواد محدثى، رسول جعفريان، رضا مختارى و با ويراستارى على ورسه اى) اداره مى شود، از ميان مقالات گوناگونى كه به نوعى به فرهنگ حج و زيارت مربوط است، بهترين ها را انتخاب كرده و در چند بخش اساسى تقسيم و منتشر مى كند. جلسات هيأت تحريريه، براى هر شماره يك جلسه، به طور مرتب برگزار مى شود. پيش از آن، مقالات توسط اعضا مطالعه و نظريات آنان در جلسه مورد بحث قرار مى گيرد. مهم ترين نكته در اين باره، پژوهشى بودن مقالات و ارتباط آنها با حج و زيارت مى باشد.

ميقات حج شماره 42، از زمستان 1381 نخستين شماره پس از حج 81 است. در اين شماره، به مانند ساير شماره ها، مقالات در چند بخش تقسيم شده است: اسرار و معارف حج، فقه حج، تاريخ و رجال، اماكن و آثار، گفتگو و نقد و معرفى كتاب و نيز خاطرات.

در بخش فقه حج، بحث رمى جمرات يكى از مباحثى است كه در شماره هاى بعد هم دنبال شده است. در بخش اماكن و آثار مقاله اى از مرحوم محمدباقر نجفى در باره موقعيت غدير خم درج گرديده كه بسيار مغتنم است. گفتگويى با رياست وقت سازمان حج هم در همين شماره آمده است. خاطرات حج يك مدير با 46 سفر تمتع و 35 عمره يعنى مجموعاً 81 سفر در ادامه آمده كه طى آن نكات جالبى براى تطوّر حج گزارى و خاطرات مربوط به آن، ارائه شده است. اين مدير سيد محمود ميرهندى اصفهانى است.

پژوهشى درباره اشياى هنرى، متعلق به كعبه و ويژگى هاى آنها در همين شماره درج شده است.

ص: 46

شماره 43 ميقات حج، از بهار سال 82 است كه به همان قياس مباحثى را ارائه كرده است. مقاله حج جاهلى- حج ابراهيمى از رقيه صادقى، مقايسه اى است ميان حج در جاهليت و اسلام. در بخش فقه استفتائات جديد حج آمده و در قسمت تاريخ و رجال، شرحى از سفر حج آيت اللَّه كاشانى و اسناد و خاطرات مربوط به آن درج شده كه قسمت بعدى آن هم، در شماره پس از آن آمده است. گفتگويى با امير الحاج، و نيز چند گزارش تاريخى در باره خاطراتى از سفرهاى حج از دوره صفوى در همين شماره به چشم مى خورد. به طور معمول، در شماره هاى اخير ميقات حج، گزارش حج گزارى كشورهاى مختلف درج مى شود كه در اين شماره، شرحى از حج گزارى زائران لبنانى آمده است.

شماره 44، از تابستان 82 مشتمل بر چندين مقاله است كه همچنان در بخش هاى معمول تقسيم بندى و ارائه شده است. ادامه گزارشى است در باره «مأموريتهاى مشكوك در سرزمين هاى مقدس» كه حاوى گزارش سفرنامه هاى اروپاييان طى قرن نوزدهم و اوائل قرن بيستم ميلادى به مكه مى باشد. بحثى در باره صحابه و تبرّك به آثار رسول اللَّه صلى الله عليه و آله كه در دفاع از باورهاى شيعى است. ايمان اجداد پيامبرخدا صلى الله عليه و آله، حج در آثار محيى الدين عربى و نيز حج گزارى در كشور مغرب از مقالات ديگر اين شماره است.

شماره 45 ميقات، آخرين شماره اى است كه پيش از حج سال 82 انتشار يافته است.

در اين شماره بحث فقهى جمرات ادامه يافته است. بحثى نيز در باره حكم فقهى ورود جهانگردان غير مسلمان به حرمين و به طور كلّى به مساجد و اماكن مقدس اسلامى درج شده كه در نوع خود تازه است. در بخش تاريخ و اماكن، گزارشى از اسناد مربوط به تلاش هاى ايران براى بازسازى بقيع، گزارش كشف يك چاه و منبر قديمى در صحن مسجد الحرام و حج گزارى مسلمانان هند آمده است.

فعاليت دوفصلنامه «ميقات الحج» در سالى كه گذشت

از «ميقات الحج» عربى (با مدير مسؤولى آقاى محمّدى رى شهرى، رياست تحريريه آقاى قاضى عسكر و مديريت اجرايى آقاى مقدادى) كه هر شش ماه يكبار انتشار مى يابد، شماره 19 براى ماه هاى محرم تا جمادى الثانيه سال 1324 و شماره 20 براى ماههاى رجب تا محرّم انتشار يافته است.

ص: 47

در شماره 19 مقالاتى مانند تعريب شده سفرنامه جلال آل احمد كه به فارسى با عنوان «خسى در ميقات» نشر يافته، درج شده است. به علاوه، مقالاتى در باره سعدبن معاذ، نخستين صحيفه مكتوب در مدينه ميان پيامبرخدا صلى الله عليه و آله و اصحاب، و رساله اى در باره قبله درج شده است.

در شماره 20، چندين بحث فقهى؛ از جمله ذبح در منا، فقه التظليل، نماز تراويح، چند مبحث تاريخى؛ از جمله مقاله اى در باره مسجد مباهله و شرح حال جابربن عبداللَّه انصارى و نيز فهرستى از نوشته هاى حجيه علماى جبل عامل درج شده است.

پيش از حج 1382، نشريه جديدى توسط سازمان حج وزيارت با عنوان «كاروان نور» در 12 صفحه بزرگ چاپ شده كه ضمن آن، گزارشها و نكات مختلفى كه مى تواند راهنماى دست اندركاران حج و نيز زائران محترم باشد، درج مى گردد.

شماره نخستِ «كاروان نور» در دى ماه 82: ذى قعده 1424 انتشار يافته و قرار است هر چند صباحى، شماره اى از آن نشر يابد. بنابر اين، نمى توان از آن به عنوان هفته نامه يا ماهنامه ياد كرد و بايد آن را «چند صباح نامه» دانست.

در اين شماره افزون بر منشور حج كه در همين كتاب ملاحظه خواهيد كرد، اخبار ضرورى ديگرى هم آمده، كه در ارتباط با هدف نشريه، راهگشاى دشوارى ها است.

مسابقه سراسرى شعر حج 1382

يكى از اقدامات فرهنگى معاونت آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبرى در سال 1382، برگزارى يك مسابقه سراسرى براى شعر حج بود. ناگفته پيداست كه شعر حج در بيان وجوه و ابعاد مختلف حج؛ از اماكن و آثار گرفته تا مفاهيم و معانى موجود در مناسك حج و همچنين زيارت قبور مطهر معصومين عليهم السلام، در گستره اى بسيار مطرح بوده و شاعران بزرگى در اين باره شعر سروده اند. بنابر اين، بُعد ادبى حج، چنان مى طلبيد تا به صورت برنامه ريزى شده، از استعدادهاى موجود ميان شاعران، بهتر و بيشتر استفاده شود. در اين باره، هيأت داورىِ شعر حج؛ آقايان دكتر قيصر امين پور، مهندس محمدرضا عبدالملكيان و ساعد باقرى معين شدند. آنان پس از اعلام عمومى، اشعار رسيده را در سه محورِ «قالبهاى كهن شعر فارسى»، «قالبهاى نوين شعر فارسى» و گروه «نام آوران و

ص: 48

پيشكسوتان» طبقه بندى كردند. داوران محترم، بدون توجه به ملاحظات جانبى، به بررسىِ اشعار رسيده پرداختند. اين در حالى بود كه اشعار رسيده در قالب هاى نوين و شعر نو نيمايى اندك بود و كار داورى را براى داوران مشكل مى ساخت. اين امر سبب شد تا در اين زمينه، تنها يك اثر برگزيده شود.

مسأله مهم، استقبالى بود كه از اين مسابقه به عمل آمد و اشعار زيادى سروده شد و به بعثه مقام معظم رهبرى ارسال گرديد. اين تجربه مى تواند ادامه يابد و ان شاءاللَّه در سالهاى بعد پربارتر برگزار شود.

برندگان شعر در قالب كهن، عبارت بودند از:

رتبه اول: آقاى آرش شفاعى از تهران، براى غزل «خلق چرخيدند» برنده حجّ تمتع.

رتبه دوم: انسيه جراحى از بجنورد، براى مثنوى «راهب معبد بهاران»، برنده سفر عمره مفرده.

رتبه سوم: آقاى سيد محمد ابوترابى از قزوين، براى غزل «بگو ببخش» به طور مشترك با خانم نغمه مستشار نظامى از كرج براى غزل «هنوز هم» و خانم بهجت فروغى مقدم براى غزل «كبوترى از نژاد حيرت» هريك برنده چهار سكه تمام بهار آزادى.

در بخش برندگان، شعرهايى كه در قالب نوين سروده شده، تنها يك نفر يعنى آقاى حسن صادقى پناه از كرج براى شعر نو نيمايى «شطى از ستاره و فانوس» برنده عمره مفرده شدند.

منتخبان بخش سوم، كه پيشكسوتان و نام آشنايان بودند، در سه رتبه برگزيده شدند و آنها عبارت بودند از:

رتبه اول:آقاى سهيل محمودى از تهران، براى غزل «زمزم ياد» به طور مشترك با آقاى حسين اسرافيلى از تهران، براى غزل «بقيع غريب»، هر دو نفر برنده سفر حج تمتّع.

رتبه دوم:آقاى افشين علاء از تهران، براى غزل «مهر بقيع»، برنده سفر عمره مفرده.

رتبه سوم:جعفر رسول زاده «آشفته» از اصفهان، براى غزل «بقيع» و برنده چهار سكه بهار آزادى.

دوازده نفر هم كه اشعارشان شايسته تقدير شناخته شد، هر كدام يك تقديرنامه به همراه دو سكه تمام بهار آزادى دريافت كردند.

برخى از شعرهاى منتخب

ص:49

«زمزم ياد»

(سهيل محمودى «رتبه اول در رده پيشكسوتان و نام آشنايان»)

نام تو، پژواك عمرى نعره هاى بى امانم بود كام تو، كامل ترين يك روز عمر بى نشانم بود

من خودم را مثل موجى در كنار ساحلت ديدم آن زمان كه خسته از توفان و دريا، جسم و جانم بود

دستهايم را گرفتى، دور خود گرداندى و انگار گردبادى بودم و هوهوى نامت بر زبانم بود

با تو يك شب قلوه سنگ و سنگ ريزه جمع مى كردم كودكى و شيطنت بود و صفاى دوستانم بود

ناگهان ديدم كه نيلوفر شدم، گرد تو پيچيدم شانه هاى تا هميشه مهربانت، آسمانم بود

زمزم ياد تو در چشمان من سر رفت و مى ديدم هفت درياى جهان، در يك زمان همداستانم بود

«مهر بقيع»

(افشين علاء «رتبه دوم در رده پيشكسوتان و نام آشنايان»)

مرا به خانه زهراى مهربان ببريد به خاكبوسى آن قبر بى نشان ببريد

اگر نشانى شهر مدينه را بلديد كبوتر دل ما را به آشيان ببريد

كجاست آن در آتش گرفته، تا كه مرا براى جامه دريدن به سوى آن ببريد

مرا- اگر شدم از دست- بر نگردانيد بروى دست بگيريد و بى امان ببريد

كجاست آن جگر شرحه شرحه تا كه مرا كنار سنگ مزارش، كشان كشان ببريد

مرا كه مهر بقيع است در دلم، چه شود اگر به جانب آن چار كهكشان ببريد

نه اشتياق به گل دارم و نه ميل بهار مرا به غربت آن هيجده خزان ببريد

كسى صداى مرا در زمين نمى شنود فرشته ها! سخنم را به آسمان ببريد

«بقيع غريب»

(حسين اسرافيلى «رتبه اول در رده پيشكسوتان و نام آشنايان»)

مى گرددم دو ديده پريشان و جان، غريب در منظرى كه نيست به هفت آسمان، غريب

يارب! بقيع، قطعه اى از آسمان توست پيچيده در غبار زمين و زمان، غريب

آن گوهرى كه بود ملك، خادم درش خفته ست در كنار حرم، بى نشان غريب

اين خاك، ميزبان پريشان كربلاست مانده ست در حضور تو اى آسمان، غريب

اينجا مزار صادق آل محمد صلى الله عليه و آله است تنها، ميان گردش چشم جهان، غريب

در خلوت است بارگه باقر العلوم عليه السلام همچون مزار مادر زخمى، جوان، غريب

اين سوى ميله، مرقد اولاد مصطفا ست آن سو، نگاه غمزده زائران، غريب

اين محرمان پردگى عرش ذوالجلال اينسان فتاده اند در اين خاكدان، غريب

اشك است اينكه مى چكد از آستين ابر مِهر است اينكه مانده در اين آستان، غريب

مى گردد آسمان، به طوافى هميشگى بر اين مدار غربت و بر اين مكان، غريب

يارب چه حكمتى است در اين قطعه شريف مهمان غريب و بارگه ميزبان، غريب

ص:50

ص: 51

يارب كرامتى! كه زنم بوسه بر بقيع سر را نهم به خاك و بگريم بر آن، غريب

«خلق چرخيدند ...»

(آرش شفاعى «رتبه اول قالبهاى كهن شعر فارسى»)

خلق چرخيدند، چرخيدند تا كامل شدند آب و گل بودند تا ديروز، جان و دل شدند

خلق چونان قطره هاى گيج، چرخى مى زدند تا كه رحمت اذن دادو بر زمين نازل شدند

بر زمين نازل شدند وخاك جانى تازه يافت آسمانها غرق در عطر گلاب و هل شدند عنصرى بى خاصيت بودند خيل شاعران آسمان و خاك را ديدند تا بيدل شدند

عارفان درمحضر او عاشقى آموختند فيلسوفان در حريم حضرتش عاقل شدند

جام را پر كن صفاى خاطر آن خوشدلان سعى كردند و ز هرچه غير از او زائل شدند

خلق تا از زمزم معنا لبى تر كرده اند قطره اى خورده نخورده، مست لايعقل شدند

خلق برگشتند نزد همسر و فرزندشان جان و دل بودند تا ديروز، آب و گل شدند!

مسابقه سفرنامه نويسى

ص:52

در سال جارى (1382)، مسابقه سفرنامه نويسى نيز اعلام شد كه به دليل به حدّ نصاب نرسيدن، به مرحله برگزارى داورى و گزينش نرسيد. تا زمان موسم، تعداد 15 عنوان سفرنامه به معاونت آموزش و پژوهش رسيد كه برخى از نظر محتوايى خوب و قابل نشر است. قرار بر آن است كه گزيده اى از اين سفرنامه ها در سال آينده به صورت كتابى مستقل چاپ شود. بسا بتوان از ميان آنها، مقالاتى هم براى مجله ميقات حج استخراج كرد. اين حركت، گرچه ناكام ماند، اما مى تواند براى آينده با برنامه ريزى مفصل تر، صورت اجرايى به خود بگيرد.

جلسات آموزش متمركز در ايران

از اقدامات ديگر معاونت آموزش و پژوهش آن است كه براى بالا بردن آگاهى و اطلاعات زائران، در مراكز استانهايى كه زائران آنها دست كم به حدود هزار نفر مى رسد، به طور مرتب، در تمام ايام عمره و حج، جلساتى برگزار مى كند و از تمامى زائران، براى حضور در اين جلسات دعوت رسمى مى شود. روزهاى دعوت به طور معمول، در جمعه يا پنج شنبه يا مناسبتهاى تعطيل ديگر است. زمان برنامه حدود دو ساعت مى باشد. برنامه اين جلسات معمولًا بدينصورت است كه ابتدا آياتى از قرآن كريم تلاوت مى شود، سپس مداحىِ كوتاه و سخنرانى و در برخى از مجالس اجراى مناسك عملىِ حج برگزار مى شود.

سخنرانها به طور معمول، از سوى معاونت پيشگفته معرفى مى گردند و بيشتر از علماى شناخته شده و يا روحانيون مجرّب كاروانها هستند كه نسبت به حج و ادبيات آن آشنايى كامل دارند؛ آقايان قاضى عسكر، اوسطى، رستگارى، كارآموزيان، عبدالفتاح نوّاب، حسين رضوانى، مجتبى ميردامادى، راشد يزدى، سيد جعفر طباطبايى، فلاح زاده، مقدادى، قريشى و ... از جمله سخنرانان سال گذشته جلسات آموزش متمركز بوده اند.

در سال 1382، براى عمره نزديك به 68 جلسه در مراكزى مانند تهران، اصفهان،

ص: 53

مشهد، سارى، گيلان، گرگان، كرمان، شيراز، قم، اراك و ... برگزار شد و حدود 240 هزار زائر در اين جلسات شركت كردند و از آن بهره مند شدند.

مصاحبه با معاون آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبرى

پس از آنكه مرورى بر فعاليتهاى معاونت آموزش و پژوهش داشتيم، مناسب ديديم مصاحبه اى كه در موسم حج سال 1382، در شهر مكه مكرمه با ايشان به عمل آمده و مرورى است بر ديدگاه ها و فعاليتهاى آن معاونت، در اين جا ارائه كنيم تا مبحث گذشته كامل شود:

معاونت آموزش و پژوهش در چند حوزه فعاليت دارد، حوزه نخست، آموزش است، ما در چند سال گذشته تلاش كرده ايم تا سطح معلومات كارگزاران و زائران بيت اللَّه الحرام ارتقا يابد تا بتوانند با دستيابى به اطلاعات صحيح و منطبق با روز، از اين فرصت طلايى كاملًا استفاده كنند. براى تحقّق اين هدف، ابتدا يك نيازسنجى صورت گرفت تا دانسته شود هريك از اين دو گروه، به چه نوع آموزشهايى نيازمندند؛ براى مثال، زائران عزيز براى اينكه بهتر بتوانند از اين سفر نورانى استفاده كنند، لازم است آگاهى هايى در اين زمينه ها داشته باشند:

1. احكام فقهى عمومى؛ مانند نماز، وضو، غسل و ... 2. مناسك حج 3. اسرار و معارف حج 4. تاريخ اسلام 5- اماكن و آثار اسلامى مكه و مدينه 6- مفهوم زيارت و ادعيه و آداب حرمين 7- اخلاق سفر و آداب معاشرت 8- شناخت كشور ميزبان 9- آشنايى با عقايد شيعه و سنى 10- آموختن زبان عربى 11- بهداشت در سفر 12- آشنايى با سازمان حج و زيارت و بعثه مقام معظم رهبرى و مسائل ديگر از اين قبيل.

كارگزاران حج نيز علاوه بر موارد فوق، لازم است از چگونگى مديريت در حج، آشنايى با قوانين و مقرّرات عربستان، اطلاعات جغرافيايى و مسائلى مانند آن بهره مند باشند.

براى پاسخ دادن صحيح به نيازهاى پيشگفته، نياز به پژوهشى گسترده داشتيم.

هيچگونه متن آموزشى در اختيارمان نبود. وسايل كمك آموزشى نيز وجود نداشت.

از اين رو، با كمك دوستان و همكاران خود در بعثه مقام معظم رهبرى و سازمان حج

ص: 54

و زيارت و با توكّل به خداوند، كار را آغاز كرديم و بحمداللَّه امروز توانسته ايم به بسيارى از اين نيازها پاسخ دهيم و اميد است در آينده نيز با كارهاى بهتر و ارزشمندتر، پاسخگوى نيازهاى هر دو بخش باشيم.

براى آموزش زائران چه كارهايى صورت مى گيرد؟

براى آموزش زائران، چند گونه فعاليت داريم:

الف: برگزارى ده يا دوازده جلسه آموزشى، پيش از عزيمت به سرزمين وحى، توسط روحانيون محترم كاروانها، با هماهنگى معاونت محترم امور روحانيونِ بعثه انجام مى گيرد. ما نيز در جلسات توجيهىِ روحانيون، كوشيده ايم تجربيات خود را به روحانيون محترم منتقل كنيم تا با رعايت آنها، جلسات آموزشى كاروانها از جاذبه لازم برخوردار شود، براى مثال، اگر ما در جلسات آموزشى تنها روى مناسك حج تكيه كرده و به تصحيح حمد و سوره بپردازيم، طبيعى است كه جلسات جاذبه لازم را نخواهد داشت. به روحانيون محترم پيشنهاد داده بوديم براى اين جلسات برنامه ريزى كنند و با يك تقسيم بندى مناسب مباحث مورد نياز را به صورت تدريجى به زائران منتقل كنند؛ مثلًا در يك جلسه دو ساعت و نيمه، زمان را به اين صورت تقسيم كنند:

حدود 5 دقيقه قرآن، 10 دقيقه احكام عمومى، 15 يا 20 دقيقه مناسك، آن هم كلّيات آن، كه زائران، دچار وسوسه و نگرانى نشوند. 15 دقيقه آداب و اخلاق سفر، 15 دقيقه اسرار و معارف، 15 يا 20 دقيقه تاريخ اسلام و معرفى اماكن مكه و مدينه، 15 دقيقه مسائل اجرايى، 15 دقيقه مسائل بهداشتى و دقايقى نيز براى پاسخ به پرسش هاى زائران و بالأخره در پايان، كسانى كه مشكل قرائت حمد و سوره دارند، در جلسه بمانند و مشكل خود را برطرف كنند.

به همين منظور، سه جلد كتاب نيز با عنوان «ره توشه حج» تهيه و منتشر كرديم تا روحانيون محترم، با استفاده از مباحث آن، براى هر جلسه موضوعى را انتخاب كنند و زائران را كه تشنه معارف الهى هستند از بيانات خود بهره مند سازند. بنده بر اين باورم كه اگر اين روش اجرا شود، به بسيارى از پرسشهاى زائران و نيازهاى آنان پاسخ داده خواهد شد.

ص: 55

ب: برنامه ريزى ديگر، تشكيل جلسات متمركز آموزشى در بسيارى از استانها است كه پيشنهاد شده زمان آن، بيش از سه ساعت نباشد و در عين حال جاذبه داشته، زائران را راضى كند. براى مثال، در استان تهران، در سال جارى توانستيم جلسات زيادى را در سالن سرپوشيده آزادى برگزار كنيم كه در جلسات صبح و عصر، مربوط به حج تمتع، چيزى حدود 18 هزار زائر شركت كردند. در اين جلسه بخشى از تذكّرات اجرايى كه معمولًا در جلسات كاروانها كمتر گفته مى شود، مطرح گرديد، سپس از نماينده محترم ولىّ فقيه در جلسه صبح، و رياست محترم سازمان حجّ و زيارت در جلسه بعد از ظهر استفاده كرديم و بعد از آنها، بنده صحبتى در زمينه معارف حج با زائران داشتم و در پايان نيز با استفاده از نمونك (و ماكت) بزرگ كعبه و محرم شدن تعدادى زائران و انجام مناسك به صورت نمادين، سعى شد آنچه زائر در سرزمين وحى با آن روبه رو مى گردد، براى ميهمانان خانه خدا تشريح و اضطراب آنان برطرف شود و با فراگيرى و آموزش درست، راحت تر بتوانند اعمال خود را انجام دهند.

ارزيابى ما از اين جلسات، بسيار مثبت است و زائران عزيز نيز معمولًا با اظهار لطف خود ما را مورد محبت قرار مى دهند.

براى جلسات آموزشى زائران چه ابزارى را فراهم كرده ايد؟

نمونه كوچكى از ماكت كعبه، حجرالأسود، حجر اسماعيل و ناودان طلا طرّاحى كرديم كه توسط مديران محترم خريدارى گرديد و در جلسات كاروانها معمولًا مورد استفاده قرار مى گيرد. نوارهاى ويديويى، سى. دى هاى رايانه اى و نوار (كاسِت) هاى تصحيح نماز، معرفى اماكن و مناسك حج نيز به عنوان وسايل كمك آموزشى در اختيار عموم قرار گرفته است، كتاب و جزوه نيز براى هر بخش تهيه و منتشر نموده ايم.

جناب آقاى قاضى عسكر! در بخش پژوهش چه كرده ايد؟

پس از روشن شدن نيازها، مركزى به نام «مركز تحقيقات حج» در قم تأسيس كرديم تا با كمك علما و پژوهشگران حوزه علميه، آثار مورد نياز را تهيه كنيم.

از آنجا كه حجم كار بسيار گسترده بود، ابتدا كارها را برنامه ريزى و اولويت بندى

ص: 56

كرديم تا به تدريج نيازها را برطرف سازيم. نخستين نياز زائران، مناسك حج بود. فكر كرديم با توجه به هم سطح نبودن زائران، به گونه اى برنامه ريزى كنيم كه هر گروه و دسته اى از اين آثار بهره مند شود؛ مثلًا نيازى نيست كه بانوان مسائل اختصاصى مردان را بدانند، لذا كتابى به نام احكام ويژه بانوان در آغاز تهيه شد و كم كم مناسك حج ويژه بانوان تهيه گرديد. براى عموم زائران مناسك مصوّر حج طرّاحى شد كه همراه با تصوير، اعمال و مناسك حج را آموزش مى دهد. سپس با توجه به تعدّد مراجع عظام تقليد و اينكه روحانيون محترم نمى توانند 14 يا تعداد بيشترى از مناسك مراجع عظام تقليد را همراه داشته باشند، مناسك حج مُحشّى كه حواشى مراجع تقليد را دارد، آماده كرديم و همه ساله آخرين تغييرات در فتاوا را در آن اعمال و منتشر مى كنيم.

آنگاه مناسك مصوّر به صورت كتابچه اى پالتويى تهيه شد و به زبانهاى عربى، انگليسى، اردو، تركى استانبولى و روسى، كه خوشبختانه در سالهاى گذشته مورد استفاده زائران بوده منتشر گرديد.

در بخش ادعيه و آداب حرمين، كتاب جامعى وجود نداشت. از اين رو، ادعيه و زيارات و آدابى كه مربوط به حرمين است را در اين كتاب جمع آورى كرديم كه بحمداللَّه به صورت مطلوبى چاپ شد. اكنون نيز به چند شكل، به صورت مختصر و با تفكيك مدينه از مكه، همچنان چاپ مى شود.

در زمينه اماكن و آثار اسلامىِ مكه و مدينه، چندين كتاب منتشر كرده ايم. در مورد اخلاق و آداب سفر، اسرار و معارف حج، تاريخ اسلام، حج در احاديث و ... كتابهاى متنوّعى به چاپ رسيده كه جمع اين آثار با كارهاى صوتى و تصويرى به حدود 400 مى رسد.

اطلس اماكن مكه و مدينه هم، از كارهاى خوبى بود كه منتشر گرديد. كار زيادى روى اين اطلس شد و پس از انتشار نيز در اختيار برخى علماى تاريخ دان و مطلّع در جغرافياى عربستان گذاشته شد و اشكالات آن برطرف گرديد.

پيش از انتقال زائران به عربستان، اين نقشه ها در ابعاد 50* 70 بزرگ شده در اختيار مديران محترم كاروانها قرار مى گيرد تا روحانيون بزرگوار با استفاده از آنها بتوانند زائران عزيز را بهتر توجيه كنند.

ص: 57

گستره پژوهشها تا چه اندازه و تأثير آن تا چه حد بوده است؟

اقدامات صورت گرفته، خوشبختانه تأثير شگرفى در ارائه اطلاعاتِ صحيح به كارگزارانِ حج و نيز زائران داشته است كه به دو نمونه آن اشاره مى كنم:

1. چند سال پيش از اين، كسانى كه به مكه مى آمدند، در كنار قبرستان ابوطالب به آنان گفته مى شد كه اينجا شعب ابى طالب است؛ همانجا كه پيامبر و يارانش در محاصره قرار گرفتند. اما پس از تحقيق و پژوهش، دانسته شد كه اينجا شعب ابى طالب نبوده و نام آن شعب ابى دُب بوده است و شعب ابى طالب در نزديكى صفا و مروه قرار داشته؛ همانجاكه امروز «مكتبه مكّةالمكرّمه» واقع شده و در حقيقت بخشى از شعب است.

2. در كنار كوه احد، معمولًا پرسيده مى شد شكافى كه پيامبر صلى الله عليه و آله نيرو در آن مستقر كردند، كجا است؟ و در پاسخ كوه بزرگ روبه رو را با اختلاف مكانى نشان مى دادند. پس از پژوهش دانسته شد آن تپه كه پيامبر نيرو روى آن مستقر كرد، «جبل الرمات» است كه وقتى زائر به طرف قبور شهداى احد مى رود، در سمت راست وى قرار مى گيرد.

موارد ديگرى هم وجود داشته كه به دليل رعايت اختصار، از توضيح آن صرفنظر مى كنم.

در همين راستا فصلنامه اى به زبان فارسى منتشر كرديم با نام «ميقات حج» كه تاكنون 46 شماره از آن منتشر شده است و نيز دو فصلنامه اى به زبان عربى با نام «ميقات الحج» نشر مى دهيم كه تاكنون 20 شماره از آن چاپ شده و تاكنون چيزى حدود 700 مقاله علمى- پژوهشى در اين مجموعه انتشار يافته است و بحمداللَّه در محافل داخل و خارج كشور مورد استقبال فرهيختگان قرار گرفته است.

در ديگر زمينه ها نيز كارهاى خوبى انجام شده كه ان شاءاللَّه در فرصت مناسب ديگرى به بيان آن خواهيم پرداخت.

از مجموع كارهاى صورت گرفته تا چه حد راضى هستيد؟

به خاطر اين توفيق، خدا را صميمانه سپاسگزارم، ليكن از آنجا كه حجم نياز و گسترده كار بسيار بالا است، همچنان به تلاش خود ادامه خواهيم داد تا ان شاءاللَّه بتوانيم كارهاى بهترى را ارائه كنيم. مهم اين است مردم عزيزمان صميمانه از اينگونه كارها

ص: 58

استقبال مى كنند و دوست مى دارند كه كارها به صورت متنوّع و با جاذبه ارائه شود و ما با استعانت از خداوند متعال، تلاش خواهيم كرد با استفاده از تمامىِ امكاناتِ سمعى و بصرى و نوشتارى، زمينه را براى بهره گيرى بيشتر زائران فراهم سازيم. امروزه با بهره گيرى از اينترنت و تهيه فيلم هاى آموزشى، به يقين مى توانيم زائران عزيز را بهتر توجيه كنيم و اين سفر را به يك اردوى آموزشى و تربيتى تبديل نماييم.

تعبير بسيار زيبايى امام راحل قدس سره دارند كه مى فرمايند: «مناسك حج، مناسك زندگى است»؛ يعنى هركسى بايد راه و رسم صحيح زندگى كردن را در حج بياموزد و اگر ما بتوانيم از عمره و حج، چنين بهره اى را بگيريم، به يقين در تهاجم با فرهنگ بيگانه، پيروز ميدان خواهيم بود.

براى آگاه كردن بيشتر مردم، آيا از امكانات صدا و سيما هم استفاده كرده ايد؟

خوشبختانه، با عنايتى كه نماينده محترم ولى فقيه و سرپرست حجاج ايرانى داشته اند، توافقنامه اى با رياست محترم سازمان صدا و سيماى جمهورى اسلامى ايران امضا شد و در شبكه دو سيما، هر هفته برنامه اى با نام «روضه رضوان»، ويژه عمره و حج پخش مى شود و توانسته است آگاهى هاى خوب و مفيدى را به مردم عزيزمان بدهد.

همچنين ستادى در آن سازمان با نام «ستاد حج» تشكيل شده كه در سالهاى اخير گزارشهاى زيادى از حرمين شريفين تهيه و ارسال كرده اند كه بسيار مؤثر بوده است.

با برنامه ريزيهايى كه صورت گرفته، در تلاش هستيم فيلمهاى كوتاه و بلند و نيز مستندِ مرتبط با حرمين شريفين تهيه كنيم و با به كار گرفتن هنر در خدمت دين، ان شاءاللَّه در انتقال مفاهيم حج به مردم، گامهاى بلندى برداريم.

همانگونه كه جناب عالى مى دانيد، دستهاى مرموزى تلاش كرده و مى كنند تا ميان شيعه و سنى اختلاف ايجاد كنند. در سالهاى قبل نيز كتابهايى در اين رابطه منتشر شده و سعى كرده اند به اختلافات دامن بزنند در اين زمينه چه تلاشى داشته ايد؟

اين مسأله تنها به زمان ما مربوط نمى شود، بلكه در طول تاريخ، دشمنان اسلام براى تضعيف جبهه اسلام كوشيده اند با ايجاد اختلافات مذهبى، به اهداف شوم خود

ص: 59

دست يابند. روشن است كه ما نيز در اين زمان، با همين مشكل مواجه بوده و هستيم. براى اينكه پاسخگوى اين نياز باشيم، در دو بُعد تلاش كرده ايم:

الف: مى دانيم كه برخى اختلافات نشأت گرفته از مسائل فقهى است، ازاين رو، كوشيده ايم با استفاده از بعضى روشها، اختلافات را كاهش دهيم؛ مثلًا سعى كرده ايم در سجده بر مهر كردن كه حساسيت وجود دارد، جانمازهايى را طرّاحى و تهيه كنيم كه تنها در قسمت سجده حصير دارد و اهل سنت هم سجده بر آن را جايز مى دانند و خوشبختانه تا حدود زيادى از اين حساسيتها كاسته شده است.

ب: بخشى ديگر از اختلافات مربوط به مسائل عقيدتى است. بعضى از اهل سنت، اتهاماتى را بر شيعه وارد مى كنند؛ مثل تحريف قرآن يا شبهات ديگر. ما با انتشار كتابهايى در اين زمينه، باطل و نادرست بودن اينگونه اتهامها را ثابت كرده و به شبهات مختلف پاسخ گفته ايم و نيز در ديدارهايى كه با علما و محافل علمى عربستان داشته ايم، به صورت علمى؛ نادرستى اين ديدگاهها را ثابت كرده ايم. اميد است با فضاى بازى كه در عربستان در حال به وجود آمدن است، در آينده با تشكيل جلسات علمى و بحث و تبادل نظريه، اين اختلافات را كاهش دهيم.

البته بخشى از اين تحرّكات، از ناحيه افرادى است كه صلاح هيچ يك از دو كشور ايران و عربستان را در نظر نمى گيرند؛ مثلًا كتابى كه به زبان فارسى، در حجم وسيعى توزيع شد به نام «اهل بيت از خود دفاع مى كند» كه ما پاسخ بسيار علمى و قانع كننده در هفتصد و پنجاه صفحه به زبان عربى تهيه و منتشر كرديم تا محقّقان و فرهيختگان با استفاده از آن، به خوبى دريابند كه چگونه عدّه اى با دروغ و تحريف، درصدد ايجاد فتنه و آشوب اند! با عنايت خداوند متعال، برگردان فارسىِ گزيده اى از اين كتاب نيز به زودى در اختيار فارسى زبانان قرار خواهد گرفت.

معاونت آموزش و پژوهش، در مجموع، حدود 70 اثر در معرفى شيعه و پاسخگويى به شبهات منتشر كرده است. اخيراً نيز كتابى در دو جلد با نام «شيعه شناسى و پاسخ به شبهات» تهيه گرديد كه در آن، با استفاده از منابع معتبر اهل سنت، از حقانيت عقايد شيعه دفاع شده است. با عنايت پروردگار، پس از موسم حج، از چاپ خارج و در اختيار عموم قرار خواهد گرفت.

ص: 60

جناب آقاى قاضى عسكر! آگاهى يافتيم كه در همايش مكّه مكرمه كه توسط وزارت حج عربستان و با عنوان «مكة المكرمة عاصمة الثقافة الاسلاميه» برگزار گرديد، مقاله جناب عالى نيز انتخاب و قرائت شد، در اين زمينه توضيح دهيد.

بحمداللَّه اين دومين بار است كه مقاله اينجانب در اين همايش بين المللى انتخاب و توسط اينجانب قرائت مى شود. سه سال پيش نيز همايشى با عنوان «ادب الحج» برگزار گرديد و بنده مقاله اى با عنوان «مشكلات حاجيان از زبان سفرنامه نويسان» ارائه كردم و مورد استقبال واقع شد. در سالجارى هم، كه همايش با همان عنوان برگزار شد، مقاله من كه با استفاده از منابع مربوط به شيعه و اهل بيت تهيه شده بود، تأثير خوبى در حاضران داشت. در مجموع شركت ما در اينگونه همايشها ضرورى و مثبت است و چون شخصيتهاى زيادى از جهان اسلام شركت مى كنند، مى توانند وسيله اى براى تعارف و آشنايى بيشتر علماى جهان اسلام با يكديگر شود و بسيار مناسب است كه اساتيد و بزرگان و فرهيختگان شيعه، در اينگونه همايشها مشاركت جدّى داشته باشند.

معرفى مؤسسه فرهنگى- هنرى مشعر

اگر پيش از عزيمت به سفر حج، پى گير مطالعه درباره اسرار و معارف يا مناسك حج باشيد، بى ترديد با محصولات فرهنگى و هنرى «مشعر» آشنا مى شويد.

نمايشگاههاى فروش محصولات اين مؤسسه، در جوار مراسم هاى عمومى، كه در مكه و مدينه برگزار مى شود نيز برپاست. در اين گزارش برنامه هاى گوناگون اين مؤسسه تشريح مى شود.

مؤسسه فرهنگى و هنرى مشعر از سال 1370 و به منظور گسترش معارف حج تأسيس شد و فعاليت آن در دو بخش: «انتشارات» و «سمعى وبصرى» ادامه يافت.

مجيد آخوند زاده، مديرعامل فعلى اين مؤسسه و معاون اجرايى بعثه مقام معظم رهبرى، فعاليتهاى بخش هاى گوناگون اين مؤسسه را اينگونه تشريح كرد:

از ابتداى تأسيس اين انتشارات تاكنون حدود 400 عنوان كتاب كه توسط معاونت آموزش و پژوهش بعثه، در زمينه هاى مختلف: مناسك حج، اسرار و معارف و فلسفه حج، معرفى اماكن مقدس مكه و مدينه، تاريخ ابنيه و اماكن، تاريخ اسلام، نقشه هاى

ص: 61

راهنماى اماكن و شهرهاى مقدس توسط نشر مشعر به چاپ رسيده است.

اين مؤسسه، بخشى از فعاليتهاى خود را به توليد فيلم به صورت وى. اچ. اس و وى. سى. دى نيز اختصاص داده است. عناوين برخى فيلمهاى توليد شده توسط اين مؤسسه به اين شرح است:

1.آموزش مناسك حج

2.آموزش مناسك عمره مفرده

3.سفر عشق؛ شرح معارف و فلسفه حج

4.زائران آفتاب؛ معرفى اماكن مقدس

5.سخن عشق، گلچينى از مداحى ها درباره حج

6.نسيم صبح، معرفى عتبات عاليات

7.شام سرزمين خاطره ها، شرح تاريخ شام

8.همراه با بقيع و سفر عشق

اين مؤسسه همچنين محصولات فرهنگى گوناگونى را به صورت نوار (كاست) توليد، تكثير و در اختيار علاقه مندان قرار داده است. عناوين محصولات صوتى به اين شرح است.

1.آموزش مناسك

2.آموزش قرائت نماز

3.آموزش زبان عربى

4.گلچينى از مداحى ها درباره حج با عنوان سخن عشق

5.يك دوره ترتيل قرآن استاد منشاوى با نام «ديار نور»

6.آموزش مناسك عمره مفرده

اين مؤسسه همچنين تمامى دعاهاى كميل، ندبه و عرفه كه در مدينه، مكه و صحراى عرفات برگزار مى شود را ضبط و به صورت نوار وى. اچ. اس، وى. سى. دى و نوار (كاست) تكثير و در اختيار علاقه مندان قرار مى دهد. در بسيارى از موارد، اين مراسم ها، بلافاصله پس از ضبط تكثير مى شود و با قيمت تمام شده در اختيار شركت كنندگان قرار مى گيرد.

ص: 62

اهتمام مسؤولان نيز بر اين است كه امسال براى نخستين بار، پس از ضبط مراسم دعاى عرفه در صحراى عرفات وى. سى. دى آن در منا، در چادرهاى بعثه در اختيار حجاج قرار گيرد.

در طول 7 ماه عمره مفرده نيز گروه سمعى و بصرى در مكه و مدينه حضور دارند و تمامى برنامه ها را به ترتيبى كه ذكر شد، ضبط و تكثير مى كنند.

مؤسسه فرهنگى مشعر در كشور سوريه نيز فعال است. اين مؤسسه، مراسمى را كه هر روز بعد از نماز صبح در حرم حضرت رقيه عليها السلام برگزار مى شود، ضبط و تكثير مى كند.

از برنامه هاى آينده مؤسسه فرهنگى مشعر نيز ضبط و تكثير مراسم هاى برگزار شده در نجف و كربلاى معلى است.

اشاره اى به فعاليتهاى بعثه مقام معظم رهبرى در ايّام عمره

چندين سال است كه مسؤوليت دفتر نمايندگى بعثه مقام معظم رهبرى در ايّام عمره، به عهده حجت الاسلام والمسلمين آقاى سيد عبدالفتاح نوّاب است. مركز بعثه در شهر مكه است و بعثه مدينه زير نظر آن اداره مى شود.

در اين مدت، اداره تمامى برنامه هاى مربوط به فعاليتهاى روحانيون، در كاروانها از ابتداى ورود تا پايان سفر، به عهده بعثه بوده است. اين برنامه ها شامل توجيه ابتدايى در فرودگاه، تأمين نيازهاى روحانيون در هتل ها براى تشكيل جلسات، ارائه راه كارهاى عملى براى بهتر انجام گرفتن وظايف آنان در مسجد شجره، زيارت دوره و نيز اعمال عمره مفرده در مسجد الحرام، عمره مجدّد و ديدار از اماكن متبركه مكه مى شود. برطرف كردن مشكلات فقهىِ روحانيون نيز از جمله وظايف بعثه در ايام عمره مى باشد.

در هر هفته، سه جلسه عمومى در مدينه و سه جلسه در مكه با روحانيون كاروانها گذاشته مى شود كه طى آن، هم به مسائل فقهى و مناسك رسيدگى مى شود و هم آگاهى هاى جديد در باره وضعيت عربستان و مباحث توجيهى در جهت بهتر برگزار شدن عمره و انتقال تجربيات، در اختيار روحانيون قرار مى گيرد.

يكى ديگر از وظايف بعثه در اين دوره، تأمين روحانى براى كاروانهاى بدون روحانى است.

ص: 63

روابط عمومى بعثه، در ايام عمره، جلسات عمومىِ براى زائران در هتل ها و نيز دعاى كميل و ندبه و نيز مراسم براى مناسبتهاى جشن و سوگوارى را سامان مى دهد.

همچنين به كارهاى تبليغاتىِ ديوارىِ هتل ها و تهيه تراكتهاى مناسب با ايام مى پردازد.

ديدار روحانيون از اماكن، يكى ديگر از كارهاى جارى بعثه در شهر مكه است. اين اماكن عبارتند از: منطقه شهداى فخ، جِعرانه، حُديبيه و مشاعر مقدّسه و همين طور كارخانه پرده بافى كعبه، كوه ثور و موزه حرمين شريفين.

در هر هفته، ده اتوبوس از روحانيون و فرهيختگان كاروانها در اين برنامه شركت دارند.

سركشى به هتل ها و توجه به مشكلات و درخواستهاى زائران نيز يكى از كارهاى جارى بعثه در ايّام عمره است. اين برنامه در طول ايام عمره، هر روز ظهرها با سركشى به هتل ها، روزانه يك يا دو هتل، دنبال مى شود. البته بخش نظارت بعثه نيز در اين زمينه فعال است و به طور مستقل پيگيرى مى كند.

همچنين در مسجد الحرام ومسجد النبى صلى الله عليه و آله براى پاسخ به پرسش هاى زائران، در زمينه احكام و مناسك و آشنايى با حرم نبوى و زيارت، از وجود روحانيون محترم كاروانها و خانم هاى مبلّغ استفاده مى شود.

فعاليتهاى امور روحانيون پيش از حج

به طور معمول، نزديك به سه هزار نفر روحانى براى امر هدايت و ارشاد كاروانهاى ايرانى در معاونت امور روحانيون پرونده دارند و هر سال حدود يك سوم (13) افراد كه به هزار واندى مى رسند، همراه كاروانهاى حجّ تمتع اعزام مى شوند.

به جز نيروهاى ثابت و تأييد شده قديمى، نوعى جذب تدريجى وجود دارد. اين جذب بر اساس امتحان و مصاحبه است. امتحان ياد شده هر دو سال يكبار يا اندكى بيشتر برگزار مى شود.

علاوه بر اينها، براى تمامى كسانى كه در هر سال اعزام مى شوند، آزمون غيرحضورى برگزار مى شود كه امسال نيز برگزار شد. اين آزمون در بخش هاى مختلف مناسك، اماكن، اسرار و معارف حج، مباحث كلامى و عقايد، تاريخ اسلام و احكام

ص: 64

عمومى، كه بر مبناى تحريرالوسيله است، تشكيل مى گردد.

معمولًا از هر كتابى تعدادى پرسش (جمعاً 160 پرسش تستى با نمره منفى) انتخاب و ميان افراد توزيع مى شود. وظيفه روحانيون اين است كه پاسخ آنها را از متن كتاب استخراج و براى معاونت امور روحانيون ارسال كنند. اين امكان وجود دارد كه كسى كمتر از 120 امتياز به دست آورد كه در آن صورت، آن سال از اعزام وى خوددارى كرده و در سال بعد، از وى به صورت موردى امتحان حضورى به عمل مى آيد.

طى دو سال گذشته، كتابهايى كه از آنها پرسش ها استخراج مى شود، با بودجه حوزه نمايندگى ولىّ فقيه در حج وزيارت، به صورت رايگان در اختيار روحانيون قرار مى گيرد.

در سال جارى، جهت آموزش و توجيه روحانيون، همايشى دو روزه نيز در روزهاى ششم و هفتم دى ماه برگزار شد. در اين همايش، بعضى از مسؤولان بعثه و سازمان، در باره برنامه هاى حج جارى و نيز گزارش كار واحدهاى مختلف، به روحانيون جهت توجيه آنان، سخنرانى كردند.

واحد مبلّغان خواهر

از آغاز تصدّى نماينده ولى فقيه در امور حج زيارت (از سال 1370)، برنامه استفاده از خواهران مبلّغ در آموزش و توجيه خواهران زائر، مورد توجه بوده است.

نخستين بار با اعزام تعداد محدودى از خواهران، كار راهنمايى زائران زن آغاز گرديد و افراد ياد شده به مجتمع هاى مسكونى زائران ايرانى مراجعه مى كردند و با برگزارى جلسات سخنرانى، به ارشاد بانوان مى پرداختند. با توجه به حجم زائران و شمار اندك خواهران، طرح ياد شده، در سال 70 به عنوان يك طرح موفق ارزيابى نشد. پس از آن معاونت امور روحانيون موظف شد در اين باره به صورت جدى مطالعه كند و طرحى را تدوين نمايد. بر اين اساس، در سال 72، نخستين آزمون سراسرى از خواهران مبلغ برگزار شد. در آن طرح، پيش بينى شد خواهرانى كه با روحانى يا معين كاروان مَحرم مى باشند و داراى شرايط عمومى هستند؛ يعنى رسائل و مكاسب را خوانده و متأهّل اند و توانايى انجام وظايف محوّله را دارند و حد اقل سن آنان 25 سال است، مى توانند در آزمون شركت كنند. براى همه روحانيون و معين هاى آن زمان دعوت نامه ارسال شد و

ص: 65

افرادى كه داراى شرايط ياد شده بودند معرفى شدند. در اين آزمون كه حدود 350 نفر شركت كردند، شمارى با عنوان «معين همراه»، گزينش و اعزام شدند. اين آزمون هرچند سال يكبار، با همين شرايط تكرار شد. از مجموع اين چند آزمون، تعداد 130 نفر «معين همراه زن» برگزيده شدند. با توجه به اينكه اين تعداد تناسبى با حجم زائران زن نداشت، شرط محرميّت گسترش يافته وبه محرم كارگزاران حج توسعه يافت كه متأسفانه با اين وضعيت، باز هم بيش از چند نفر به اين مجموعه راه نيافتند. بر اين اساس، كميته فرهنگى بعثه مأموريت يافت تا براى اين مسأله تدبيرى بينديشد كه سرانجام با مصوّبه شوراى برنامه ريزى، شرط مَحرميت ازگزينش خواهران حذف، ومدرك تحصيلى از اتمام رسائل و مكاسب به اتمام لمعتين يا داشتن ليسانس كارشناسى ارشد در رشته هاى فقه و اصول و معارف اسلامى تغيير يافت و نخستين آزمون سراسرى در سال 1382 برگزار شد. در اين آزمون 4700 نفر شركت كردند. جمعاً در سال جارى 145 نفر گزينش شده اند. مراحل گزينش علاوه بر آزمون علمى- كتبى، ارزيابى نوار سخنرانى و مصاحبه حضورى بوده است. اينها همان شرايطى است كه روحانيون مَرد دارند.

مصوّبه اين بود كه اين افراد در كاروانهاى 160 نفر به بالا، كه نيمى از زائران آنها را خواهران تشكيل مى دهند، گزينش و جذب شوند.

بنابر اين، بر اساس كارهاى انجام شده، امسال در مجموع 145 خواهر مبلّغ در كاروانها به عنوان معين روحانى، مشغول به كار شدند.

براى تنظيم امورِ اين مبلغان و پاسخ به پرسش هاى آنان، واحدى با عنوان «واحد خواهران» در بعثه، با اشراف معاونت امور روحانيون تأسيس شده است.

خواهران معين، جدا از مسأله گويى براى زنان، مى توانند در همراهى زائران زن در حرم و نيز كمك به آنها براى درك بهتر مفاهيم و يا بردن آنان به داخل مسجد و توضيح اماكن مقدس مؤثر باشند. وظايف اين گروه از خواهران، در دستورالعمل هايى ويژه، درج و به آنها ارائه شده است كه عبارتند از:

* بيان احكام عمومى و ويژه بانوان

* بيان مناسك خاص بانوان

* تبيين اخلاق و معارف براى بانوان

ص: 66

* معرفى اماكن و بيان تاريخ اسلام

* حضور در ميقات و همراهى با زائران هنگام نيت و مُحرم شدن

* همراهى با خواهران در مسجد النبى و مسجد الحرام

* همراهى بانوان هنگام حركت از مشعر و رمى شب دهم و كنترل اعمال بانوان در پايان مناسك.

پيش از حركت كاروانها، همايش ويژه خواهران مبلّغ در قم (6/ 9/ 82) برگزار شد كه ضمن آن معاونتهاى «آموزش و پژوهش»، «امور روحانيون» و «نماينده ولىّ فقيه در امور حج و زيارت» به تبيين وظايف آنان پرداختند. حجت الاسلام و المسلمين آقاى راشد يزدى، يكى از روحانيون با تجربه در امر حج، در همايش ياد شده، وجود خواهران در حج را يكى از نعمتهاى الهى دانست و گفت: در سالهاى گذشته، وقتى مى ديديم يك زن عالِم هست كه مى تواند حمد و سوره زنان را درست كند، خوشحال مى شديم، بحمداللَّه اكنون شاهد وجود تعداد بسيارى از اين خواهر مبلّغ در كاروان هستيم كه براى ما قابل تصوّر هم نبود.

افزون بر آن، دو نفر از خواهران با سابقه اى كه پيشتر معين بوده اند، امر نظارت و ارزشيابى عملكرد خواهران مبلغ را بر عهده دارند. اين دو، رابط ميان خانمهاى معين در كاروانها و معاونت امور روحانيون هستند.

در ضمن، دو نفر ديگر از اساتيد حوزه هاى علميه خواهران، با نامهاى خانم صفاتى و راستى، ضمن حضور در مسجد النبى صلى الله عليه و آله و پاسخ به پرسش هاى زائران ايرانى و سخنرانى در هتل هاى محلّ اقامت بانوان زائر و نيز حضور در مسجد شجره براى مُحرِم كردن بانوان، در واحد خواهران بعثه مشغول به كار هستند.

تحوّلات سال جارى در گزينش و آزمون حضورى و غير حضورى

در سال جارى، به دليل وجود روحانيون واجد شرايط براى اكثريت موارد، امتحان عمومى برگزار نشد. اما به دليل نيازهاى استانى و رعايت تناسب روحانى با ويژگى هاى زبانى و نژادى و بومىِ هر منطقه، در استانهاى سيستان و بلوچستان، بوشهر، بندرعباس،

ص: 67

هرمزگان، قزوين، گيلان، اردبيل، آذربايجان شرقى و غربى و اصفهان آزمون استانى برگزار شد و نيروهاى مورد نياز انتخاب گرديدند. با تأسف نيروهاى انتخاب شده، كمتر از تعداد مورد نياز بعثه هستند كه مى بايست در سال آينده اين ظرفيت تكميل شود.

طبق برنامه هر سال، امسال نيز آزمون غير حضورى براى تمام روحانيون منتخب، برگزار گرديد. برنامه اين امتحان بدين ترتيب بود كه پس از تصويب موضوعات و منابع اين آزمون در كميته فرهنگى، براى هر يك از روحانيون و معين ها، يك دوره كامل از منابع زير ارسال شد. سپس طى نامه اى، شش ماه پيش از اعزام، به روحانيون ابلاغ گرديد كه مى بايست براى شركت در امتحان حضورى، منابع ارسالى را مطالعه كنند.

منابع امتحانى سال جارى عبارت بود از:

* تحرير الوسيله امام خمينى قدس سره.

* مناسك محشى.

* صهباى حج.

* آثار اسلامى مكه و مدينه.

* شناخت عربستان.

* الحج و العمرة في الكتاب و السنة.

* عقايد الخلافية.

* سيره نبوى، استاد مطهرى

* بيانات امام خمينى در باره روحانيون كاروانهاى حج.

سپس، در اوايل ماه شوال، پرسش نامه ها (پرسشهاى هر كتاب و فصولى از كتابها كه سؤالات از آنها طرح شده) همراه با فرم پاسخ نامه، براى آنان ارسال شد و مقرر گرديد تا يك هفته پيش از برگزارى هم انديشى (سمينار) عمومى روحانيون در تهران، آن را براى امور روحانيون ارسال كنند. نتايج اين امتحان، به صورت يك كارنامه حاوى تعداد پاسخ هاى صحيح و غلط و سفيد و ريز نمرات، به روحانيون داده شد. شرط قبولى در اين آزمون، كه حاوى 160 سؤال و طبعاً 160 نمره بود، آوردن حد اقل 120 امتياز بود. از

ص: 68

كسانى كه نمره پايين تر آورده اند، درخواست خواهد شد كه بار ديگر منابع را مطالعه كنند و در امتحان حضورىِ بعدى شركت نمايند.

پرسش ها به چهار دسته تقسيم شده و از ميان هر دسته، سه نفر به ترتيب نمرات بالا، به عنوان نفرات اول تا سوم، جمعاً 12 نفر معرفى شده و لوح تقدير همراه با جوايز، توسط نماينده ولىّ فقيه، در جلسه عمومى روحانيون به آنان تقديم شد.

ديدار كارگزاران حج با رهبر معظم انقلاب اسلامى

روز يكشنبه 7 دى ماه 1382، نماينده محترم ولىّ فقيه و سرپرست حجاج ايرانى به همراه رييس سازمان حج و زيارت و نيز مديران و روحانيون كاروانها، طبق معمول هر سال، به ديدار رهبر معظم انقلاب اسلامى، حضرت آيت اللَّه خامنه اى رفتند.

در اين ديدار، كه سه روز از فاجعه عظيم زلزله بم مى گذشت، ابتدا حجت الاسلام والمسلمين جناب آقاى رى شهرى، نماينده ولىّ فقيه و سرپرست حجاج ايرانى، گزارشى از فعاليتهاى بعثه رهبرى را بيان كرد و گفت: «امسال با برنامه ريزى هاى انجام شده، از روحانيون فاضل و توانا بيشتر استفاده شده و براى نخستين بار، خواهران مبلّغ، همراه كاروانها اعزام خواهند شد.» ايشان انجام 400 تحقيق و پژوهش و برگزارى نمايشگاه هاى حج و برگزارى مراسم فرهنگى مختلف، را از ديگر فعاليتهاى بعثه مقام معظم رهبرى ذكر كرد.

سپس آقاى زرهانى، رييس سازمان حج و زيارت، گزارش اعزام نزديك به 94 هزار زائر ايرانى، در قالب 530 كاروان را ارائه كرد و افزود: «سازمان حج و زيارت با بازنويسى و اصلاح سياستهاى حج و انتشار منشور حج و زيارت، تلاش خواهد كرد تا برخى مشكلات موجود در اعزام زائران براى حج تمتّع، عمره، و سفر به عتبات عاليات را برطرف و سفر زائران را تسهيل نمايد.»

سپس رهبر معظم انقلاب براى بازماندگان زلزله بم دعا كرده، از دستگاه هاى اجرايى كشور و مردم خواستند تا هرچه سريعتر به كمك اهالى بم بشتابند.

حضرت آيت اللَّه خامنه اى، پس از آن، با اشاره به اينكه اجتماع عظيم حج، جلوه يكپارچگى و وحدت امت اسلامى است، تأكيد كردند: «مسلمانان بايد با بهره گيرى از اين

ص: 69

فرصت كم نظير، قدرت و عظمت خود را به رخ معاندان و بدخواهان جهان اسلام بكشند».

ايشان با تأكيد بر اينكه استفاده صحيح نكردن از نعمتهاى الهى، به ويژه نعمتهاى معنوى، موجب هدر رفتن و ضايع شدن اين نعمتها خواهد شد، فرمودند: «در حالى كه مراكز استكبار جهانى تمام تلاش خود را براى مقابله با ايمان، حركت و وحدت اسلامى متمركز كرده اند، موسم حج فرصت بزرگى براى مسلمانان است تا با استفاده از اين نعمت الهى، نيروى عظيم و معنوى خود را به ميدان بياورند و نشان دهند كه قدرت امّت اسلامى بايد در محاسبات جهانى مورد محاسبه قرار گيرد.»

مقام معظم رهبرى، برگزارى مراسم برائت از مشركين را در همين جهت مهم ارزيابى كردند و با تأكيد بر لزوم همراهى دولت عربستان براى برگزارى هرچه باشكوه تر اين مراسم افزودند: «وحدت امت اسلامى، از جمله مسائل مهم است كه بايد در موسم حج، از طرح هرگونه مسائل اختلاف انگيز پرهيز شود و مسلمانان با منطق قوى و علمى، متوجه حق و حقيقت و اهميت وحدت امت اسلامى شوند.»

حضرت آيت اللَّه خامنه اى همچنين با تأكيد برلزوم جلوگيرى از تشريفات بيش از حد وامور زايد در سفر حج، از ملّت ايران و نظام اسلامى، به عنوان الگوى مسلمانان ياد و خاطرنشان كردند: «زائران ايرانى بايد با حضور برادرانه خود، در مجموعه هاى مسلمانان و همچنين نماز اول وقت، عملًا پايبندى ملت ايران را به ارزش هاى دينى نشان دهند.»

صورت جلسه توافق ميان سازمان حج و زيارت با وزير حج عربستان

پس از حمد و ستايش پروردگار دو جهان و درود و سلام بر اشرف پيامبران حضرت محمد صلى الله عليه و آله، بر اساس نظر دولت عربستان سعودى (به شماره 5/ ب/ 11117 مورخ 2/ 9/ 1421 ه. ق.) مبنى بر موافقت با ورود هيأتهاى حج تمتّع جهت مذاكره با طرف هاى ذيربط سعودى، در مورد اقدامات و تدابير مربوط به حجاج خود، جلسه مذاكرات اصلى در روز سه شنبه مورخ 12/ 7/ 1424 ه. ق. (مصادف با 9/ 6/ 2003 م) در دفتر وزير حج عربستان سعودى برگزار گرديد و طى آن، تدابير و نيازمندى هاى حجاج جمهورى اسلامى ايران در موسم حجّ 1424، مورد بحث و بررسى قرار گرفت.

ص: 70

شركت كنندگان در جلسه:

الف:اعضاى هيأت حج جمهورى اسلامى ايران

1.سيد احمد زرهانى، معاون وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى و رياست سازمان حج و زيارت ايران- رييس هيأت.

2.على اصغر خاجى، سفير ج. ا. ا در رياض.

3.محمد شريف مهدوى، سركنسول ج. ا. ا در جدّه.

4.محسن شيرازى، مشاور رييس هيأت.

5.مصطفى خاكسار قهرودى، رييس دفتر نمايندگى حج و زيارت در عربستان.

6.حسين ضيايى، رييس هيأت پزشكى حج.

7.محسن صراف زاده، مدير كل هواپيمايى سعودى.

8.محمدعلى آذرشب، مترجم و مسؤول روابط عمومى.

ب:طرف سعودى

1.ايادبن امين مدنى، وزير حج.

2.حاتم حسن قاضى، معاون وزير حج.

3.سهل بن عبداللَّه الصبان، جانشين معاونت در امور پروژه و مشاعر.

4.محمدبن صالح الربيعى، مشاور وزير حج.

5.طلال بن سليمان كتبى، نماينده وزارت امور خارجه.

6.عبدالفتاح بن عبدالشكور فدا، مدير كلّ شعبه وزارت حج در مكه مكرمه.

7.حسن بن حامد البكرى، مدير كلّ شعبه وزارت حج در مدينه

8.فيصل بن عبدالعزيز البهيجان، جانشين مدير كلّ دفتر وزارتى.

9.فيصل بن محسن العامودى، جانشين مدير شعبه وزارت حج در استان جدّه.

10.حسن بن عبداللَّه بسطحى، مدير اداره امور بعثه هاى حج.

11.نبيل بن مكى حدادى، هماهنگ كننده امور بعثه حج ايران.

ص: 71

طرفين بر رعايت اصول و مواد زير در موسم حجّ 1424 ه. ق. توافق كردند:

يكم:در راستاى تحقّق منوّيات والاى خادم الحرمين شريفين در بذل توجه و رسيدگى به امور حجاج بيت اللَّه الحرام و زوّار مسجد شريف نبوى صلى الله عليه و آله كه برخاسته از اهميت مذهبى حج نزد ساير مسلمانان جهان به عنوان يكى از اركان مهم اسلام است و در راستاى عنايت رياست محترم جمهورى اسلامى ايران، نسبت به رسيدگى به امور حجاج ايران، طرفين بر اهميت دستيابى به توافق قبلى، در مورد تدابير و اقدامات لازم در موسم حج، زمينه سازى ورود حجاج، تأمين نيازمندى هايشان و ارتقاى كيفيت خدمات ارائه شده به آنها تأكيد كردند.

دوم:طرف ايرانى موافقت كامل خود را با دستورالعمل هاى اجرايى حج و مقررات صادره از مراجع ذى صلاح سعودى در اين مورد و توافقنامه هاى قبلى منعقده فيمابين، ابراز داشت.

سوم:كلّيه خدمات، كه مؤسسات ذيربط (وكلاء مطوّفين، ادلّاء و نقابة السيارات) برعهده گرفته اند تا بر اساس مندرجات دستورالعمل اجرايى حج و توافقنامه هايى كه در چارچوب اين صورتجلسه با طرف ايرانى منعقد مى سازد، از بدو ورود حجاج ايرانى به عربستان تا بازگشت آنها در پايان مراسم حج، به آنها ارائه كنند، مشمول مفاد اين صورتجلسه مى باشد.

چهارم:تداوم اجراى مصوّبات وزراى خارجه كشورهاى عضو سازمان كنفرانس اسلامى، در سال 1987، در خصوص سهميه بندى حجاج بر اساس هزار زائر به ازاى هر يك ميليون نفر از جمعيت كشورهاى مورد نظر (يك در هزار) تأكيد شد؛ زيرا با توجه به محدوديت مساحت شرعىِ مشاعر مقدس و به خصوص منا، پذيرش توده هاى انبوه حجاج بيت اللَّه الحرام، بدون ساماندهى و رعايت سهميه بندى موضوع مصوّبه فوق الذكر، امكان پذير نيست و با توجه به اظهارات طرف ايرانى، سهميه حجاج ايران در موسم حج 1424 ه. ق. به ميزان 86000 نفر تعيين مى گردد.

با توجه به درخواست طرف ايرانى در خصوص افزايش سهميه حجاج ايران در موسم حج سال 1424 ه. ق. به ميزان 5000 (پنج هزار) زائر تا رسيدن به سقف 91000 زائر، طرف سعودى اعلام كرد كه در چارچوب برآورد تعداد كلّى حجاج در موسم حج

ص: 72

مذكور، نتيجه به طرف ايرانى منعكس خواهد شد. همچنين توافق شد كه سهميه حجاج عراقى و افغانىِ مقيم ايران، به ميزان 2000 نفر براى هر يك از اين كشورها تعيين و تعداد 200 نفر عوامل خدماتىِ ايرانى براى آنان در نظر گرفته شود.

پنجم: تعداد اعضاى بعثه حج ايران؛ اعم از بعثه ادارى و پزشكى كه همراه حجاج ايرانى اعزام مى شوند، حداكثر 2580 نفر خواهد بود كه براى تعداد 20 نفر از آنها به انتخاب بعثه، رواديد مكرر (كثيرالمسافره) صادر خواهد شد. بديهى است اين بعثه به صورت ساختار واحدى عمل مى كند و در خدمت تمام اقشار حجاج ايرانى خواهد بود.

اعضاى بعثه از پرداخت هزينه هاى مؤسسات اهليه معاف خواهند شد، مشروط بر اينكه عبارت «عضو بعثه» در رواديد صادره براى آنها قيد شود؛ (زيرا آنان مناسك حج را به جا نمى آورند)، و هيچ گونه خيمه اى در منا و عرفات به آنها اختصاص نخواهد يافت و تحت پوشش خدمات حمل و نقل و غيره قرار نخواهند گرفت و وظيفه آنها در مشاعر مقدسه، خدمت به حجاج خود خواهد بود.

تعداد 2780 قطعه برچسب رسمى، ويژه اعضاى بعثه حجاج ايران و عوامل خدماتى همراه كاروانهاى حجاج عراقى و افغانى (موضوع ماده چهارم و پنجم) اين توافقنامه تحويل هيأت حج ايران داده شد تا بر گذرنامه اعضاى بعثه، قبل از عزيمت به عربستان سعودى الصاق شود. بعثه حج ايران بايد كارت شناسايى رسمى عكس دار براى اعضاى خود صادر نمايد و آن را به مهر مرجع مسؤول امور حج و مهر كنسولگرى سعودى ممهور سازد و نوع مأموريت فرد مورد نظر را در آن مشخص كند.

ششم: تدابير مربوط به ورود و خروج (رفت و برگشت) حجاج ايرانى:

1.ورود و خروج حجاج ايرانى از طريق فرودگاه ملك عبدالعزيزِ جدّه و فرودگاه محمدبن عبدالعزيز مدينه منوره صورت خواهد گرفت.

2.حجاج ايرانى، كه در خصوص ورود و خروج آنها از مرز هوايى توافق به عمل مى آيد، توسط شركت هواپيمايى جمهورى اسلامى ايران و يا ديگر شركت هواپيمايى، داراى مجوّز بين المللى اعزام خواهند شد. پروازهاى حج، از يكم ذى قعده تا پايان روز چهارم ذى حجه 1424 ه. ق. (مصادف با 24 دسامبر 2003 م تا 26 ژانويه 2004 م) به صورت منظم و برنامه اى انجام خواهد شد. اما پروازهاى برگشت حجاج از سيزده

ص: 73

ذى حجه 1424 ه. ق. الى دهم محرم 1425 ه. ق. ادامه خواهد داشت و طرف ايرانى برنامه مفصل پروازهاى حج خود را با ذكر شماره و تاريخ ورود يا خروج پرواز و نام شركت هواپيمايى به تأييد سازمان هواپيمايى كشورى عربستان سعودى برساند و حداكثر تا 29/ 8/ 1424 ه. ق. مصادف با 25 اكتبر 2003 ميلادى به وزارت حج سعودى ارسال نمايد و بايد بليت هاى برگشت حجاج نيز داراى تاريخ و شماره پرواز باشد.

3.پايان روز بيست و پنجم ذى قعده، آخرين مهلت اعزام حجاج از مكه و جدّه به مدينه منوره قبل از موسم حج مى باشد.

4.طرف ايرانى بر اساس تعداد نهايى حجاج، برنامه پروازى خود را در دو مرحله (رفت و برگشت)، حداكثر تا آخر شعبان سال جارى به وزارت حج ابلاغ مى كند تا وزارت حج بتواند مراجع ذى صلاح را در اين خصوص آگاه نمايد.

هفتم:توافق گرديد رييس هيأت ايرانى، كميته اى از افراد مورد نظر تشكيل دهد و كتباً اختيارات كامل به آنها تفويض نمايد تا با مسؤولان نقابه سيّارات در مكه معظمه ملاقات و در خصوص انعقاد توافقنامه صريح و روشن در مورد نيازمندى هاى حمل و نقل حجاج ايرانى در مسيرهاى بين شهرى مكه، مدينه، جدّه و مشاعر، از لحاظ تعداد آنها و اتوبوس هاى مورد نظر و بر اساس نظام «ردّ واحد» (يكسره) و همچنين در مورد حجاجى كه به طور مستقيم با هواپيما عازم مدينه منوره مى شوند، به چگونگى انتقال آنها از فرودگاه به محلّ سكونتشان و به عكس اشاره شود.

هرگونه قرارداد و توافقى در مورد «انتقال درون شهرى حجاج» در مكه مكرمه و مدينه منوره بايد با اطلاع و نظارت نقابه سيّارات باشد و بعثه حج ايران ملزم است كليه بندهاى مندرج در توافقنامه منعقده مزبور و آنچه را كه بايد بابت مسيرهاى مشاعر مقدسه و هزينه هاى حمل بار مازاد حجاج به نقابه سيّارات پرداخت شود، رعايت كند.

هشتم:توافق گرديد تعداد حجاج مندرج در اين صورت جلسه مطابق تعداد مورد توافق در قرار دادِ حمل و نقل منعقده ميان هيأت حج ايران و نقابه سيّارات منظور گردد و در صورت بروز هرگونه مغايرتى، وزارت حج سعودى رقم پايين تر را در تعيين مساحت خيمه هاى حجاج ايرانى در منا و عرفات مدّ نظر قرار خواهند داد.

نهم:چنانچه بعثه هاى حج مايل به استفاده از خودروهاى خصوصى و يا خدماتى

ص: 74

خود در انجام مأموريتها و مسؤوليتها در عربستان سعودى طى موسم حج باشند، بايد ضوابط مربوط را رعايت نمايند.

از جمله در مورد خودروهاى حمل و نقل بزرگ.

طبق بند 6 توافقنامه، دوره زمانى پيش بينى شده براى اعزام و بازگشت حجاج ايرانى به قرار زير است:

رفت:شروع: 19/ 10/ 82 (17 ذى قعده) پايان: 6/ 11/ 82 (4 ذى حجه)

برگشت:شروع: 17/ 11/ 82 (15 ذى حجه) پايان: 4/ 12/ 82 (3 محرم)

بايد تعداد و نوع خودروهاى اجاره اى از داخل عربستان سعودى، به وزارت حج ابلاغ گردد و قوانين، مقررات و آيين نامه هاى مربوط به طرز استفاده و به كارگيرى هر يك از گروه هاى خودرويى مزبور، رعايت شود. همچنين برحسب نشان (و آرم) بعثه بر شيشه هاى عقب و جلو خودروهاى مورد استفاده در مناطق حج؛ اعم از استيجارى يا ملكى، الصاق گردد.

پايبندى به مقرّرات استفاده از خودروها در جابه جايى حجاج و يا در خدمات رسانى به آنها (از جمله عدم استفاده از هرگونه اتوبوس، مگر پس از ثبت آن در اداره راهنمايى و رانندگى و دريافت مجوّز لازم براى مشاركت در عمليات حمل و نقل حجاج) ضرورى است و اما براى خودروهاى خدمات رسانى كه در مشاعر مقدسه مورد استفاده قرار مى گيرد، بايد تصريح (مجوز) خدمات رسانى در مشاعر مقدسه دريافت گردد.

دهم:اعزام حجاج ايرانى براى اداى فريضه حج بايد از طريق بعثه رسمى حج و تحت پوشش آن و يا از طريق آژانس ها و شركتهاى گردشگرى و يا جمعيتهاى خيريه كه از مراجع ذيربط در جمهورى اسلامى ايران مجازند و بر اساس مفاد ماده چهارم اين صورتجلسه و با رعايت و شروط مقررات ساماندهى حجاج فرادا مصوّب وزارت حج (سعودى) دراين خصوص صورت گيرد كه مقرّرات خاص خود را دارد.

يازدهم:امّا در مورد آن دسته از حجاج متقاضىِ خدمات ويژه و متمايز، وزارت حج سعودى هيچ گونه ضررى از ارائه خدمات متمايز به حجاج متناسب با تمايلاتشان نمى بيند. مشروط به اينكه به ضرر ساير حجاج تمام نشود و توسط مؤسسات مطوّفين و

ص: 75

ادلّاء به عنوان تنها مرجع خدمات رسانى به حجاج منعقد و يا تدابيرى جهت انجام هرگونه اقدامى براى آنها خارج از چارچوب مؤسّسات فوق الذكر اتخاذ نمايد.

دوازدهم: طرف ايرانى پايبندى خود را به موارد زير اعلام مى دارد:

1. الف) در عمل به مفاد آيه شريفه: ... فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ ... (1)

تمامى فعّاليتهاى تبليغاتى، اعلاميه ها و جزوات داراى اهداف سياسى و مذهبى از جمله برگزارى جلسات، گردهمايى ها، راهپيمايى ها و موارد مشابه به هر انگيزه اى كه باشد و توزيع اعلاميه، عكس، پرچم و كتاب و موارد مشابه، تحت هر عنوان و دليل كه صورت گيرد، ممنوع است.

طرف سعودى، بر لزوم پايبندى به روح و مفهوم آيه شريفه فوق الذكر و بر ضرورت همكارى فعال در اين خصوص و پرهيز از هر آنچه كه جوّ همكارى فيما بين و برخورد براى تحقّق اين اصل اساسى را بر هم زند، تأكيد كرد.

طرف ايرانى، ضمن اطلاع از مضمون اين فقره، اعتراض خود را نسبت به آن ابراز داشت و تأكيد نمود «برپايى مراسم برائت از مشركين همان گونه كه در آيات قرآن كريم و سنت شريف نبوى صلى الله عليه و آله آمده است، يك وظيفه و تكليف لازم الاجرا و از اجزاى اصلى و قطعى حج ما مى باشد و ما ملزم به انجام و برپايى آن طبق فتواى ولىّ امر خود هستيم و از طرف سعودى توقّع داريم در انجام اين فريضه در تاريخ ششم ذى حجه مقابل ساختمان بعثه حج ايران و يا در چادرهاى محل استقرار حجاج ايرانى در منا و عرفات با ما همكارى نمايند. بديهى است كه بعثه حج ايران اين مراسم را با نظم و انسجام كامل و با رعايت جنبه ها و اصول امنيتى برگزار خواهد كرد.»

طرف سعودى، ضمن تأكيد بر مطالب مندرج در آغاز اين فقره، عنوان كرد كه به هيچ وجه امكان برپايى اين مراسم وجود ندارد. طرف ايرانى ضمن اطلاع از اين موضوع، اعتراض خود را اعلام نمود.

طرف سعودى مجدداً به طور صريح و روشن به لزوم پايبندى به اين موارد تأكيد نمود.


1- بقره: 197.

ص: 76

ب)در خصوص نشريه زائر، كه بعثه حج ايران براى حجاج خود- و نه ديگران- منتشر مى كند، بعثه حج ايران، همانگونه كه در نامه رييس خود به شماره 194/ 3 مورخ 2/ 3/ 2000 م منضمّ به نامه سفير جمهورى اسلامى ايران در عربستان، به شماره 4170- 1235 مورخ 29/ 11/ 1420 ه. ق. خطاب به وزير حج سعودى عنوان شده است، پايبندى كامل خود را به چارچوبها و معيارهاى حاكم بر ماهيت موضوعات مندرج در نشريه مزبور و توافقات به عمل آمده در اين خصوص، در صورت جلسات سالهاى 1422، 1421 و 1423 اعلام داشت.

2.كليه كاركنان و دست اندركاران امور حج، آژانس ها و شركتهاى جهانگردى و جمعيتهاى خيريه در خصوص لزوم آگاه ساختن، هشدار دادن و بر حذر داشتن حجاج اعزامى به عربستان سعودى، نسبت به عواقب حمل و نگهدارى و يا هرگونه اشياى ممنوعه توجيه شوند؛ زيرا مجازات بازدارنده اى در انتظار كسانى خواهد بود كه «مواد مخدر و يا هرگونه مواد ممنوعه» همراه داشته باشند و مقرّرات جارى عربستان بدون هرگونه چشم پوشى و يا تسامحى در مورد آنان اعمال خواهد شد.

3.برگزارى دعاى كميل در مدينه منوره توسط حجاج ايرانى به نحو زير انجام گيرد:

الف)دعا پس از بستن مسجد شريف نبوى صلى الله عليه و آله قرائت شود.

ب)مدت آن از يك ساعت تجاوز نكند.

ج)شركت كنندگان بايد نظم و آرامش را هنگام ورود و خروج از محل برگزارى مراسم و هنگام قرائت دعا رعايت نمايند.

د)عزيمت حجاج به محل قرائت دعا در قالب گروه هاى كوچك صورت گيرد.

4.اما در مورد «كتب همراه حجاج ايرانى» هنگام ورود به عربستان سعودى براى اداى مناسك تأكيد مى گردد، فقط «كتب ادعيه» مجاز بوده و ورود كتاب هايى كه ارتباطى به حج ندارد، مجاز نيست. طرف سعودى بر لزوم محدود شدن استفاده از اين كتابها به حجاج ايرانى و عدم تجاوز تعداد آنها از حدّ نيازهاى ضرورى و فردى حجاج، تأكيد كرد.

طرف ايرانى بايد نمونه هايى از كتب ادعيه همراه حجاج در موسم حج 1424 ه. ق.

ص: 77

را به طرف سعودى ارائه كند تا طرف سعودى به نوبه خود، آنها را به وزارت تبليغات ارسال نمايد تا پس از بررسى و مطالعه عناوين كتب مجاز به طرف ايرانى اعلام شود.

5.بعثه مى تواند فقط دو مقرّ داشته باشد؛ يكى براى بعثه ادارى و ديگرى براى هيأت پزشكى و برافراشتن پرچم ايران فقط برفراز اين دو مقر مجاز است و مقرّ ديگرى جز آنچه گفته شد، مجاز نيست.

6.بعثه حج ايران فقط بايد به حجاج ايرانى و (نه ديگران) خدمت كند.

7.بعثه هاى حج، ملزم به رعايت دستورالعمل هاى اعزام حجاج به مدينه منوره هستند؛ زيرا كسانى كه قبل از حج مدينه را زيارت كرده اند، اجازه ندارند بعد از موسم حج، بار ديگر به اين شهر بازگردند. اما كاركنانى كه با توجه به نياز بعثه لازم است پس از اداى مناسك حج يا براى خدمت به حجاج، مجدداً به مدينه منوره برگردند، طرف سعودى براى آنها استثنا قائل شده، مشروط به اينكه تعداد آنها از 1000 نفر تجاوز نكند و از خدمتگزاران حجاج باشند و بعثه حج حد اكثر تا پايان ذى القعده 1424 ه. ق. اسامى و مشخصات آنان را براى وزارت حج سعودى بفرستد تا مؤسسه مطوّفين حجاج ايران طبق روال سالهاى گذشته، مجوّز (تصريح) لازم را براى آنها ارسال نمايد.

8.هيچ گونه تدابيرى جهت اداى مناسك حج براى حجاج از تابعيتهاى ديگر و يا اتباع ايرانىِ مقيم عربستان سعودى اتخاذ نكند.

9.مؤسسات مطوّفين و ادلّاء به تنهايى مسؤوليت هماهنگى با بعثه هاى حج جهت نصب تابلوى راهنما به تعداد كافى براى دلالت حجاج به محل اقامتشان بر عهده دارند.

10.در صورت تمايل بعثه حج به تماس با وزارتخانه ها و ادارات رسمىِ سعودى، بايد از قبل با وزارت حجّ سعودى، كه مرجع رسمى رسيدگى به امور بعثه هاى حج و ارائه تسهيلات لازم به آنها مى باشد، هماهنگى لازم به عمل آيد.

سيزدهم: تأكيد شد كه «مسكن حجاج» محور اصلىِ خدمات بعثه حج ايران به حجاج خود مى باشد و بايد مقرّرات مسكن حجاج مندرج در دستورالعمل اجرايى حج را كه جهت تأمين آسايش حجاج هنگام اقامت در مكّه مكرمه و مدينه منوره تصويب و صادر شده، رعايت نمايد و هماهنگى لازم را با مؤسّسات مطوّفين و ادلّاء به عمل آورد.

در اجاره مسكن مورد نياز حجاج بايد براى هر نفر 3 متر مربع در مكّه مكرمه و 4

ص: 78

متر مربع در مدينه منوره در نظر گرفته شود و ميزان مسكن مورد نياز كليه حجاج به تعداد مندرج در ماده چهارم اين صورتجلسه اجاره گردد و هيچگاه تعداد حجاج هر ساختمان، از ظرفيت مجاز آن تجاوز نكند و مسكن استيجارى داراى تصريح (مجوز) اجاره در حج باشد و نمايندگان بعثه، هنگام اسكان حجاج در منازل استيجارى و در مواقع ضرورى در محل حضور داشته باشند و همچنين به اطلاع بعثه رسيد كه از موسم حج (1423 ه. ق.) اجاره مسكن حجاج بايد با اطلاع و مشاركت مؤسسات مطوّفين و ادلّاء صورت گيرد و در كليه ساختمانهاى محلّ سكونت حجاج، به تعداد ساكنين آنها تخت خواب در نظر گرفته شود.

چهاردهم: بعثه حجّ ايران موظف است قراردادهاى اجاره مسكن حجاجِ خود را به تأييد و گواهى مراجع ذيصلاح در عربستان سعودى برساند. موقعيت و نشانى آنها را اطلاع دهد و معادل 15% اجاره بهاى هر قرار داد را به مؤسّسه ذيربط مطوّفين و ادلّاء پرداخت نمايد تا آنها بتوانند در صورت عدم پايبندى و يا اخلال مالك و يا موجر ساختمان به تعهّدات خود (مندرج در قرار داد) نسبت به رفع نقايص با استفاده از مبلغ فوق اقدام و آسايش و حقوق حجاج را تأمين نمايند و وظايف خود را در خدمت به حجاج، به نحو احسن انجام دهند و همچنين بعثه حج، بايد در قرارداد اجاره مسكن، با مؤجرين شرط كند كه ساختمانهاى مورد نظر را به صندوق امانات جهت حفظ و نگهدارى اموال و اشياى گران بهاى حجاج مجهز نمايند و به حجاج توصيه كند كه اموال و اشياى گران بهاى خود را از بيم مفقود شدن و يا سرقت به همراه نبرند.

پانزدهم: طرف سعودى در مورد اسكان حجاج در مشاعر مقدسه، به طرف ايرانى تأكيد كرد بايد حجّاجِ خود را توجيه نمايد كه با توجه به محدوديت مساحت مشعر و منا، در مقايسه با تعداد حجاج، تعدادى از آنان در فاز (گام) سوم خيمه هاى حديد، واقع در منطقه «مشعر مزدلفه» اسكان داده خواهند شد و وسيله نقليه عمومى براى انتقال اين گروه از حجاج در مسير چادرهاى خود به منطقه جمرات فراهم خواهد شد. بعثه متعهّد مى گردد در خصوص اعزام حجاج خود به پل جمرات طبق جدول زمان بندى معينى كه با هماهنگى مرجع ذيربط در وزارت حج تنظيم مى گردد، همكارى نمايد تا تردّد حجاج به منطقه پل جمرات از بدو روز دهم تا پايان روز دوازدهم ذى حجه، جهت جلوگيرى از

ص: 79

ازدحام، تنظيم و ساماندهى شود.

طرف ايرانى اعلام كرد كه علما و روحانيون ايران بر عدم جواز بيتوته حجاج در خارج از منا اتفاق نظريه دارند.

شانزدهم: با توجه به اهميت مايه كوبى درتأمين سلامتى ميهمانان خانه خدا در مراسم حج 1424 ه. ق. انجام مايه كوبى هاى زير الزامى و شرط اساسى صدور رواديد مى باشد:

1.كليه حجاج موظف اند گواهينامه معتبر انجام مايه كوبى مننژيت (135 ACYW) را ارائه كنند كه نشان دهد مايه كوبى حداقل 10 روز و حداكثر سه سال قبل از ورود به عربستان سعودى انجام شده و مقامات بهداشتى كشورِ مبدأ، از انجام مايه كوبى به روش زير را تأييد كرده باشند:

الف.مايه كوبى افراد بالغ و كودكان 2 سال به بالا، واكسن چهارگانه (135 ACYW) انجام شود.

2.وزارت بهداشت پادشاهى عربى سعودى، به بعثه هاى پزشكى حج توصيه مى كند قبل از بازگشت حجاج خود از مناطقِ حج به كشورهايشان، براى آنها درمان پيش گيرانه با داروهاى «سپيرو فلوكساكسين يا ريفامبين» تجويز نمايند تا معدل محل ميكرب بين آنها را كاهش دهند و در نتيجه از انتقال بيمارى به اطرافيان خود، هنگام بازگشت به كشورشان جلوگيرى به عمل آورند.

3.از كشورهاى مبدأ اعزام حجاج در خواست مى گردد واكسن آنفولانزا (به طور اختيارى) قبل از اعزام به عربستان جهت اداى مناسك حج، به حجاج خود تزريق نمايند.

به خصوص براى افرادى كه بيشتر از سايرين در معرض ابتلا به اين بيمارى هستند؛ مانند افراد مسن، مبتلايان به بيمارى هاى مزمن تنفسى، ديابتى ها، بيماران كليوى، كبدى و قلبى.

4.كليه حجاج اعزامى از خارج عربستان تابع مقرّرات و آيين نامه هاى بين المللى بهداشت در خصوص بيمارى هاى واگيردار هستند؛ از جمله قرنطينه كردن افراد مظنون به بيمارى و كنترل بهداشتى همراهان آنان.

هفدهم: بعثه حج موظف است با همكارى وزارت حج و مؤسسات مطوفين و ادلاء و ساير مراجع ذيربط در عربستان سعودى، طبق روال زير نسبت به پى گيرى امور حجاج

ص: 80

متوفّاى خود، كه به مرگ طبيعى در گذشته اند، اقدام نمايد.

1.بعثه حج يا كنسولگرى بايد شماره فاكس ويژه اى براى اين گونه موارد معرفى كند تا بيمارستانهاى دولتى بتوانند در مورد دفن فوتى ها، به طور مستقيم با آنها تماس بگيرند و موافقت آنها را دريافت نمايند.

2.ضرورت دارد نماينده كنسولگرى و نماينده بعثه حج با اختيارات كافى از كشور متبوعه، جهت مراجعه به بيمارستانها و درمانگاه هاى دولتى عربستان و پى گيرى امور حجاج متوفاى خود حضور داشته باشند و علاوه بر امور فوت شدگان، نسبت به ترخيص بيماران خود پس از بهبودى اقدام نمايند. در ضمن تأكيد مى گردد تعدادى از اعضاى بعثه جهت انجام اين وظيفه، در پايان مراسم حج و تا خروج كليه حجاج خود، در عربستان بمانند.

هجدهم:اما در مورد بر پايى و راه اندازى بيمارستانها و درمانگاه هاى هيأت پزشكى حج، بايد بعثه مجوز لازم را از وزارت بهداشت عربستان كسب و مقرّرات مربوط را رعايت نمايد. در ضمن مدت فعاليت اين مراكز از 1/ 11/ 83 لغايت 15/ 1/ 83 خواهد بود و مجوّز فعاليت آنها مختص شهرهاى مكه معظمه و مدينه منوره و خدمات رسانى به حجاج ايرانى مى باشد و در صورت تخلّف بعثه هاى پزشكى از مقررات جارى، وزارت بهداشت تدابير و اقدامات متقضى را در مورد بعثه متخلّف اتخاذ خواهد كرد.

نوزدهم:جهت رعايت سلامت و بهداشت حجاج بيت اللَّه الحرام، بعثه حجّ ايران موظف است موارد زير را در رابطه با تغذيه حجاج خود رعايت نمايد:

الف.از انعقاد هرگونه قرار داد تغذيه و يا تهيه مواد غذايى (مگر با مؤسسات و شركتهاى سعودى مجاز و واجد شرايط بهداشتى و با هماهنگى شهردارى هاى مكه معظمه، مدينه منوره و جدّه) خوددارى شود و بعثه موظف است رونوشت قراردادهاى منعقده در اين خصوص را قبل از ورود حجاج خود به وقت كافى در اختيار مؤسسه مطوّفين قرار دهد.

ب.دست اندركاران تهيّه، پخت و سرو غذا، بايد مورد معاينات پزشكى قرارگيرند و گواهى نامه انجام معاينات پزشكى را از شهردارى دريافت نمايند.

ص: 81

ج.بعثه ها متعهّد مى گردند در صورت اقدام جهت تهيّه وعده هاى غذايى براى حجاج خود، نسبت به دريافت گواهينامه بهداشتى از شهردارى هاى مكه مكرمه يا مدينه منوره براى كاركنان آشپزخانه و رستوران تابعه يا طرف قرار داد، اقدام نمايند تا از عدم ابتلاى آنها به هرگونه ميكروب يا بيمارى واگيردار اطمينان حاصل شود و بايد اين كار با مسؤوليت و نظارت بعثه انجام شود و در صورت تخلّف از موارد فوق، مسؤوليت عملكرد غير بهداشتى اين گونه مراكز بر عهده بعثه خواهد بود.

بيستم: وزارت حج از تمام بعثه هاى حج توقع دارد حجاج خود را در خصوص اماكن كشتارگاه ها و چگونگى تهيّه و ذبح قربانى در منا راهنمايى و ارشاد نمايند؛ زيرا شرع اطهر، هيچ گونه ويژگى براى ذبح در مجرالكبش كه گاهى برخى از حجاج در آن ذبح مى كنند، قائل نشده است و از بعثه هاى حج دعوت مى شود در زمينه تماس و مذاكره با «بانك اسلامى توسعه» در مورد تسهيلات قربانى كه بانك به حجاج ارائه مى كند، با مؤسسه مطوّفين همكارى نمايند؛ زيرا پروژه بهره بردارى از گوشت قربانى براى بسيارى از كشورهاى اسلامى مفيد است و همچنين توافق گرديد كه ذبح گوسفندهاى ويژه حجاج ايرانى، ظرف 2 روز صورت گيرد كه جدول زمان بندى آن توسط كارشناسان طرفين تهيّه و تنظيم خواهد شد.

بيست و يكم: در صورت استفاده بعثه از كارگران مقيم عربستان، بايد از طريق مؤسسه مطوّفين متبوع در مكه معظمه و مؤسسه ادلاء در مدينه منوره اقدام شود و براى كارگران مزبور كارت شناسايى با درج مشخصات فردى، شماره گذرنامه و مجوّز اقامت صادر و به تأييد و گواهى مؤسسه ذيربط برسد و فهرست مشخصات كارگران مزبور در اختيار شعبه وزارت حج در مكه مكرمه و مدينه منوره قرار گيرد.

بيست و دوم: وزارت حج از بعثه ها در خواست مى كند با توجه به اهميت فوق العاده موضوع، حجاج خود را به استفاده از دستبندهاى فلزىِ حاوى مشخصات زائر و اطلاعات پزشكىِ مورد نياز تشويق نمايند.

سطح زير بناى محل اسكان زائران در سال 82 به قرار زير است:

-در مكه مكرمه براى هر نفر 3 متر مربع

-در مدينه منوره براى هر نفر 4 متر مربع

ص: 82

بيست و سوم:

1.پايبندى به مقرّرات ممنوعيت ورود مواد غذايىِ غير مجاز توسط حجاج، طبق فهرست مصوّب مراجع ذى صلاح سعودى.

2.عمل به بخشنامه هاى وزارت بازرگانى به شماره هاى: 246/ 6/ 21، 2/ 3/ 1408 ه. ق. و 274/ 6/ 21، 11/ 4/ 1408 ه. ق. و 1183/ 19، 15/ 7/ 1410 ه. ق.

3.در مورد ورود مواد غذايى داراى جنبه تجارى.

بيست و چهارم: مكتب الوكلاى خدمات، استقبال از حجاج در مبادى ورودىِ زمينى، دريايى و هوايى را ارائه و هزينه خدمات مؤسسات مختلف و كرايه حمل و نقل را طبق مفاد دستور العمل اجرايى حج دريافت خواهد كرد. البته حجاج متوفّا و بيمار كه موفق به اداى مناسك حج نشده اند، از پرداخت هزينه هاى مزبور مستثنى هستند.

بيست و پنجم: طرف ايرانى مجدداً اطلاع و موافقت خود را در خصوص غير قابل استرداد بودن هزينه بليت حمل و نقل در مشاعر مقدسه، مورد تأكيد قرار داد.

بيست و ششم: وزارت حج تأكيد دارد كه بعثه حج ايران در انعقاد قراردادهاى تفصيلى با مؤسسات اهليه ذيربط (مطوّفين در مكه، ادلاء در مدينه و وكلاء در جدّه) و نقابه سيّارات در خصوص ارائه خدمات لازم به حجاج خود، مندرجات اين توافقنامه (صورتجلسه) را رعايت نمايد:

طرف ايرانى طرف سعودى

سيداحمد زرهانى ايادبن امين مدنى رييس سازمان حج و زيارت وزير حج جمهورى اسلامى ايران عربستان سعودى

همايش روحانيون كاروانها

نخستين سخنران همايش روحانيون كاروانها در عصر روز شنبه، ششم دى ماه، نماينده ولىّ فقيه در امور حج و زيارت بود. ايشان در اين سخنرانى، با تأكيد بر «رعايت حجاب برتر از سوى زائرانِ زن ايرانى» گفت: از ثبت نام خواهرانى كه خود را ملزم به

ص: 83

رعايت حجاب برتر نكنند، در مناسك حج؛ اعم از واجب يا عمره جلوگيرى خواهد شد.

وى گفت: سيگار كشيدن، رعايت نكردن نظم، سر و صدا و برخى از تخلّفات رفتارى، مسائلى است كه روحانيون و مديران كاروانها بايد با دقت نظر و ارشاد لازم، مانع از بروز آنها شوند. وى افزود: بر اساس نظرسنجىِ سال گذشته، 94 درصد از زائران، مهم ترين خواسته خود را از خداوند سلامتى و خشنودى امام زمان عليه السلام عنوان كرده اند.

بخشى از گزارش فعاليتهاى امور روحانيون پيش از ايام حج گذشت، مقدارى نيز به تفصيل خواهد آمد. به همين دليل در اينجا از ارائه آن صرف نظر مى كنيم. (تصوير 1)

همايش مديران كاروانها در ششم و هفتم دى ماه

پيش از اعزام كاروانها به حج، همايش مديران كاروانها در روزهاى 6 و 7 دى ماه، در تهران برگزار شد. در اين همايش بعد از تلاوت قرآن، ابتدا آقاى زرهانى به سخنرانى پرداخته، گفت:

«مدير كاوران مغز متفكر كاروان است، معتمد مردم و دولت است و طبعاً چنين فردى رسالتى سنگين بر دوش دارد و بار امانتى سنگين را بايد بكشد. اين خوشبختى را داريم كه مديران ما از افراد مجرّب هستند كه مى توانند در مسيرى كه امام راحل و رهبرى تعيين كرده اند، حركت كنند. موفّقيت ساير عناصر در كاروان، منوط به نگرش و هميارى مديران است. موفقيت روحانى كاروان هم در گرو اين همكارى است. موفقيت پزشك و خدمه كاروان هم به همين صورت، به مديريت مدير بستگى دارد. همكارى آنها مى تواند يك جمع كارىِ كارآمد را فراهم كند.

امسال بر اساس ارزيابى هاى سال گذشته و انتقاداتى كه بوده، تغييراتى در امور اجرايى؛ از جمله وضع آشپزخانه پيش آمده است. توصيه ها و دستورات وزارت حج عربستان نيز سبب برخى از تغييرات شده است؛ از جمله آنكه در هيچ يك از هتل ها امكان پخت و پز وجود ندارد. سال گذشته تمامى زائران مدينه كه در منطقه مركزى بودند، از دو آشپزخانه متمركز استفاده مى كردند كه البته اشكالاتى در خدمت رسانى بود. در مكه اين اقدام براى ده هزار زائر بود. جمعى از مديران از اينكه مسؤوليتى از

ص: 84

دوش آنها برداشته شده راضى بودند، اما برخى علاقمند بودند كه كار آشپزخانه اى به عهده خود آنها باشد. طبعاً با توجه به مقررات، راهى غير از پذيرفتن آشپزخانه متمركز نبود. زائران هم بايد توجيه شوند كه اين شرايطى بوده كه عربستان تحميل كرده است. البته اگر در بخش مركزى نباشيم، مى توانيم آشپزخانه داخلى داشته باشيم كه اين براى همه زائران پذيرفتنى نيست.

در باره مسكن هم پايه همان 4 متر در مدينه و 3 متر در مكه است. ساختمانهايى هم كه در سال گذشته نمره منفى گرفت، امسال اجاره نشد. امسال هم در هر زمينه، كم و كسرى وجود داشت گزارش كنيد تا سريعاً حل شود. اگر مالك به تعهّداتش عمل نكرد، به سرعت اقدام خواهد شد. در باره مخابرات هم قرار است در هر ستادى نماينده مخابرات، كه جمعاً يك تيم ده نفره هستند، حضور داشته باشد. اينان در جهت برقرارى ارتباط زائران با ايران همكارى خواهند كرد. اجمالًا توافق شده كه هر كسى تلفن همراه دارد، بتواند آن را همراهش ببرد و نيازى هم به مراجعه به دفاتر تلفن همراه نيست.»

(افزودنى است كه سقف استفاده از تلفن همراه در داخل عربستان 200 دلار است و افرادى كه پيش از اين خدمات رومينگ را از طريق دفاتر مخابراتى گرفته اند، لازم نيست آن را تجديد كنند. سايرين مى توانند در ايران از دفاتر مخابراتى و در مدينه و مكه از دفتر مخابرات در بعثه اين خدمات را دريافت كنند.)

«به دليل شيوع بيمارى آنفولانزا در نقاط مختلف دنيا و نيز گستردگى اين بيمارى در عربستان در سال گذشته، امسال واكسن آنفولانزا نيز، همراه با مننژيت به زائران زده شد.

ما امسال هم برنامه هاى نظارتى از سوى بعثه مقام معظم رهبرى و خود سازمان داريم. مديران برگزيده خود شما، مشاوران سازمان و همين طور بازرسان بعثه، اين وظيفه را انجام خواهند داد.»

رييس سازمان حج و زيارت خواستار تعامل و همكارى مديران با روحانيون و فراهم كردن زمينه تبليغ بيشتر شد تا آنان بتوانند احكام شرعى و مطالب لازم را به زائران

ص: 85

منتقل كنند. همين همكارى با پزشك هم مى تواند در بهداشتى تر شدن امور كاروان كمك كند.

سپس آقاى مسجد جامعى وزير محترم فرهنگ و ارشاد اسلامى به سخنرانى پرداخت و مطالبى در اهميت خدمت به اهل ايمان در اين موقعيت بيان كرد. وى گفت:

«در اين مكان و زمان مقدس، آن هم در امور دينى، خدمتى مضاعف در مضاعف است. از ائمه اطهار عليهم السلام نقل شده كه حتى در حمام، گاه كيسه به سياهى مى كشيدند.

اينجا، محلّ خدمت كعبه، زمان خدمت ذى حجه، طرف خدمت زائرِ خانه خدا، بايد اهميت زيادى داشته باشد. اينجا مقدس ترين محل است و خدمت بالاترين خدمت است. مسجد هر محل، محل يك عبادت جمعى است كه انسجام اجتماعى را همراه دارد. در مسجد جامع، اين انسجام، انسجام در يك شهر است كه ارگ و بازار و نظام ادارى شهر و خانه ها اطراف مسجد جامع است. در عيدگاه و مصلّا اين تجمّع و طبعاً انسجام وسيع تر ملّى است. در مسجد الحرام، اين انسجام جهانى است. اهميت حج در ميان مردم ما شناخته شده بود. وقتى زائر باز مى گشت، چاووش خوانى وجود داشت. اين نوعى اطلاع رسانى مقدس بود كه مردم را به آمدن يك زائر از حج و براى انتقال آن معنويت به ديگران، خبر مى كرد.»

مسجد جامعى گفت:

«در برخى از مساجد، مثل مسجد جامع شيراز يا اردستان، محلّى براى آشنايى با فرايض حج بوده است. ايشان ابراز كرد كه حج، جهاد با نفس است كه مقدمه هر جهاد ديگرى است. كار حمله دار و مدير زمينه سازى رسيدن به اين تجربه معنوى بود. حمله داران در گذشته، افراد بسيار رشيدى بودند كه مى توانستند با آن همه دشوارى، زائران را به خانه خدا ببرند و سالم بازگردانند. در روايات آمده است كه كمك و دستگيرى از عابد و زائر، بيش از انجام خود عبادت ارزش دارد. واقعا مديريت حج به دليل آنكه در تمام لحظات زائر سروكار دارد، در ثواب او شريك است.

بايد توجه داشت كه سطح علمى زائران بالا آمده و اين توقعات تازه اى را از مدير و

ص: 86

روحانى مى طلبد. آنها پرسش هاى زيادترى دارند. علاقمند به ديدن نقاط علمى و دانشگاهى هستند. اين بايد در مديريت حج جايگاه ويژه خود را داشته باشد.

به خصوص در سنت حج، علم هم بايد جايگاه سزاوار خود را پيدا كند.

فرهنگ سازى در حج يك امر اساسى است. ما پيش بينى كرده ايم كه شخص از وقتى كه متولد مى شود حساب ويژه اى براى رفتن به حج به نامش باز شود تا اين احساس در او زنده بماند. به نظر ما هرچه سطح فرهنگ در جامعه بالاتر برود، سطح درخواست حج هم زيادتر مى شود. ما بايد براى اين امر برنامه ريزى داشته باشيم.

الآن سن حج بسيار جوان شده و اين نشانگر رويكرد جديدى در باورهاى نسل جوان و طبقه متوسط جامعه ماست، طبقه اى كه مبناى همه تحوّلات در دنياى جديد است.»

سپس دكتر رضوى، نماينده هيأت پزشكى حج، به سخنرانى پرداخت. وى با تشكر از زحمات مديران و تسليت به مناسبت فاجعه بم، به بيان تذاكرات لازم در امور پزشكى پرداخت و افزود:

«خدمات پزشكى با گذشته تفاوت عمده اى ندارد. پزشك كاروان، بيمارستان و بيمارستانهاى سعودى براى كارهاى بالاتر از سه سطح كار پزشكى ما در حج است.

در سال گذشته، 000 24 ويزيت عمومى و 000 10 مورد تخصّصى بوده است.

1150 مورد بسترى در بخش تخصّصى داشته ايم، يك مورد هم زايمان! 000 12 مورد آزمايش و 3000 راديوگرافى و گچ گيرى كه عمدتاً در وان حمام يا جريان استفاده از توالت فرنگى دست و پايشان شكسته است. بحث حاملگى و اعتياد و همچنين كارت سلامت خدمه، از مسائل مهم ماست كه با آنها درگير هستيم. افراد معتاد نبايد بيايند چون مشكل به وجود مى آورند و توقّعات عجيب دارند.

همين طور بيماران روانى كه به دليل تغيير محل، بيمارى خفته آنها بيدار مى شود و مشكل پديد مى آورد. ناتوانها كه ممكن است زير دست و پا لِه شوند، نبايد اعزام گردند. اين كار بايد در هيأت پزشكى دقت بيشترى شود. شما بايد اطلاعات خودتان را به هيأت پزشكى بدهيد. واكسن نزده ها هم هر ساله زياد هستند. مننژيت

ص: 87

كه اجبارى است. دو مورد هم توصيه اى است كه آنفولانزا تا شصت درصد مى تواند از بيمارى جلوگيرى كند.»

دكتر رضوى افزود:

«در باره آشپزخانه متمركز، گاه به دليل سلايق غذايىِ مختلفِ استانها، دشوارى هايى پيش مى آيد. به علاوه رقابت آشپزها هم، گاه مشكلاتى را پديد مى آورد. مهم براى ما بهداشت است. در ايّام تشريق، هنوز هم زنانى هستند كه گوشتها را به نخ مى كشند و خشك مى كنند و خرافاتى كه دنبال آن هست. اين را سعى كنيد اتفاق نيفتد. روى پاكيزگى ذابحين هم اصرار داشته باشيد و وقتى برگشتند براى حمام رفتن آنها مقدمات را فراهم كنيد. همين مشكل در باره حلق و تراشيدن هم هست كه تمامى آشغالها را همانجا مى ريزند و نظيف نيستند.»

در ادامه در اين هم انديشى (سمينار)، مسؤولان بخش هاى مختلف، توضيحاتى در باره اقدامات خود براى تسهيل امور زائران ارائه كردند؛ از جمله مسؤول امور حمل و نقل در باره چگونگى انتقال زائران از مناطق مسكونى به حرم توضيحاتى دادند. ايشان تأكيد كردند كه امسال در اين باره، تسهيلات بيشترى فراهم خواهد شد. براى هر منطقه اى رنگى انتخاب شده (علاوه بر شماره ها)؛ مثلًا براى عزيزيه رنگ آبى، كه روى اتوبوس ها يا ايستگاه ها نصب مى شود و افراد كم سواد راحت تر مى توانند اتوبوس مورد نظر خود را پيدا كنند. بروشورهايى هم كه يك سوى آن نقش مكه و خطوط و روى ديگر آن تذكرات است، از طريق مراكز استان، ميان زائران توزيع مى شود.

«مسؤول قربانى سخنران بعدى بود كه تأكيد كرد اقدامات ما در جهت رعايت امور شرعى و تسهيلات است. اين طرح چهار سال است كه اجرا مى شود. زائران ايرانى، 6 درصد تمامى حجاج هستند. براى 45 درصد اين شش درصد، امكانات هست كه بيش از اين هم نخواهد شد. بنابر اين، تعدادى از قربانى ها روز 11 خواهد بود.

برخى از مراجع اجازه دادند كه به رغم قربانى، به طور مشروط از احرام خارج شوند.

البته بايد هر كسى منطبق با نظر مرجع خود عمل كند. در سال 1381، 67350 نفر

ص: 88

روز دهم قربانى خود را انجام دادند كه از حجم تعيين شده بيشتر بود و اين به خاطر همكارى شما مديران و روحانيون كاروانها است. امسال يك كاروان ذابحان داريم كه مشتمل بر يكصد نفر هستند. 94 نفر از ميان حدود 1700 نفر ذابحان شناسايى و با امتحان گزينش شده اند. شش نفر روحانى هم با معرفى بعثه به اين جمع اضافه شده اند كه در سالن ها هستند و مشكلات را حل مى كنند. روحانى كاروان و معين هم مى تواند در سالن حضور يابد. مقدار زيادى از گوشتها هم در لبنان در اختيار كميته امداد قرار خواهد گرفت. قيمت گوسفند هم امسال حدود 370 ريال است.»

سخنران بعدى، مسؤول بيمه البرز بود كه تعهّدات بيمه را در قبال بيمارى، مفقود شدن بار و غيره توضيح داد. البته بيمه البرز تعهّدى در قبال مفقود شدن پول نقد و جواهرات ندارد. بر اساس قرارداد سازمان حج با بيمه البرز، در سال جارى تمامىِ زائران بيت اللَّه الحرام در برابر خطرات فوت چهار ميليون تومان، نقص عضو سه ميليون تومان و هزينه هاى پزشكى بيمه هستند.

سخنران بعد، مسؤول امور مخابرات و پست بود كه تذكّراتى در باره سيستم ارتباطى امسال ارائه كرد و گفت:

«امسال زائران با شرايط راحت ترى مى توانند از تلفن همراه (موبايل) استفاده كنند.

اين كار بدون مراجعه به دفاتر مشتركين و صرفاً از طريق اعلام نام و نام خانوادگى صاحب تلفن، از طريق مدير به نماينده مخابرات امكان پذير است. تماس از سعودى به ايران، با هزينه سعودى (دقيقه اى 1200 تومان) اما اگر از ايران با زائر تماس گرفته شود به هزينه ايران (دقيقه اى 170 تومان) خواهد بود.»

در روز دوّمِ اين همايش (7/ 10/ 82)، ابتدا حضرت حجت الاسلام و المسلمين محمدى رى شهرى به سخنرانى پرداختند. ايشان با خواندن روايتى، به اهميت حج اشاره كرده، گفتند:

«خداوند در قرآن از ابراهيم به عنوان خادم حجاج و زائران بيت اللَّه الحرام ياد كرده است. اين نعمت كمى نيست كه خداوند نصيب شما كرده و لازم است تا شكر آن را

ص: 89

به جا آوريد. شكر اين نعمت تنها به گفتن الحمد للَّه نيست، بلكه انجام وظايف خادمى، به بهترين صورت است، وظايفى كه بخشى از آن ويژه روحانيون و بخشى ديگر ويژه مديران است.»

ايشان افزود: «من در اينجا بخشى را كه مخصوص مديران است اشاره مى كنم».

ايشان با توجه به ارزيابى ها، مهم ترين مشكلِ زائران را در رمى جمره عقبه دانسته و اظهار داشتند:

«2/ 32 از زائران در ارزيابى گفته اند كه در رمى جمره عقبه مشكل دارند. در مرتبه بعد وقوف در مشعر و پس از آن به طور كلّى رمى جمرات است. مشكل اجراى اين مراسم بايد به طورى باشد كه آمار اين مشكلات كاهش پيدا كند.

دشوارى هاى موجود ميان مردم هم عمدتاً مربوط به سيگار كشيدن، بى نظمى ها، محلّ اقامت، عدم رعايت بهداشت و در نتيجه نزاع هاى فيمابين است كه اين هم در آمارها مورد توجه قرار گرفته است. روحانيون بايد كار تبليغى بكنند و مديران هم بايد با شيوه هاى اجرايى مطلوب مانع از اين رخدادها شوند. آمار دقيق اين ارزيابى ها موجود است. بخشى از نگرانى ها مربوط به حلقه درست كردن پشت مقام براى اقامه نماز طواف است كه دشوارى هاى زيادى ايجاد مى كند. افراد زيادى در ارزيابى ها ابراز كرده اند كه تعدادى از حجاج وقت نماز، نشسته اند كنار مغازه ها يا در اطراف خيابانها. اينها مشكلى است كه بايد حل كنيم. عزادارى با صداى بلند در بقيع، خاك برداشتن و ... نمونه هاى ديگر است. انتقادهاى زيادى هم متوجه زائرانى شده كه در بازار پرسه مى زنند يا به خريد بيش از حد مى پردازند. در اين سفر لازم است كه مدير و روحانى حرمت يكديگر را حفظ كنند. در مواجهه با مشكلات، از امام و رهبرى و نظام مايه نگذاريد؛ به اين صورت كه اين دستور بعثه رهبرى است يا فلان شخص خاص گفته كه اين كار را بكنيد. سعى كنيد مشكل را خودتان يا با كمك رييس سازمان حل كنيد. تسليم خواسته ها و توقّعات بى جاى زائران هم نشويد. تنها و تنها به حرف حق توجه كنيد. ضابطه گرايى يك اصل است كه در هر حال بايد رعايت شود. برخوردهاى عاطفى و اخلاقى را كه حلّال بسيارى از

ص: 90

مشكلات است، داشته باشيد. مدير موفّق، موفقيتش در گرو حفظ برخوردهاى اخلاقىِ مناسب است.»

بعد از سخنرانى آقاى رى شهرى، آقاى رضوى معاون سازمان حج، به سخنرانى پرداخت. وى مطالبى در باره ثبت نام زائران و بحث سپرده گذارىِ وجوه آنان مطرح كرد و اينكه:

«لازم است سود پول زائر پرداخت شود و لازمه اين امر آن بود كه شيوه ثبت نام و نوبت گذارى زائران مشخص شود. آنچه امسال تصويب شد اين بود كه براى پولهايى كه از سال 82 براى حج واريز مى شود و روشن است كه سه سال در نوبت خواهند ماند، سود در نظر گرفته شود.» (1)

وى تعداد ويزاهاى امسال را 93580 نفر دانست كه 5000 نفر آن امسال اضافه شد.

سپس افزود:

43027 نفر مدينه قبل در قالب 250 كاروان و 42832 نفر زائرانى خواهند بود كه در قالب 254 كاروان به صورت مدينه بعد اعزام مى شوند. (گفتنى است امسال تمام افرادى كه تا پايان شهريور 79 ثبت نام كرده بودند، امكان تشرّف يافتند) «مجموع عوامل خدماتى هم 6426 نفر؛ عوامل خدماتى از قبيل مدير، روحانى، آشپز و عوامل كاروانها هستند كه حدود هشت درصد زائران را تشكيل مى دهند، 1700 نفر عوامل بعثه، ستادها، پزشكى و عوامل نظارتى مى باشند. (2)


1- اين توافق ميان احمد مسجد جامعى، وزير محترم فرهنگ و ارشاد اسلامى با طهماسب مظاهرى وزير وقت امور اقتصاد و دارايى، به هدف شفاف سازى روش هاى اجرايى و مالى صورت گرفت. بر اساس اين قانون، سود واريز شده به حساب شخص، بر اساس خواست مالك براى هزينه حج وى پرداخت شده و يا به او باز گردانده مى شود. در اين زمينه، سازمان حج و زيارت و بانك ملى ايران پى گيرى اين مصوّبه را برعهده دارند.
2- تعداد كل زائرانِ امسال؛ اعم از زائر و نيروى خدماتى، به ضميمه 15 كاروان افغانى، جمعاً 96 هزار نفر است. نك: زائر، ش 3، ص 5 مصاحبه آقاى زرهانى. گفتنى است كه امسال جمعاً 33 كاروان از برادران اهل سنت هستند و 53 روحانى، كار هدايت و ارشاد آنان را به عهده دارند.

ص: 91

50 در صد زائران امسال با پروازهاى سعودى، به طور مستقيم به مدينه مى روند. به همين نسبت مجدداً زائران مدينه بعد، از اين شهر به ايستگاه هاى داخل ايران مراجعت خواهند كرد. اين مسأله در سالهاى گذشته بوده كه به تدريج زيادتر شده و امسال از نُه ايستگاه داخلى پرواز به مدينه خواهد بود. 18 دى ماه: 15 ذى قعده، اولين پرواز زائران است كه اين پروازها 24 روز ادامه خواهد داشت. ششم بهمن: چهارم ذى حجه آخرين پرواز ما به عربستان است. 16 بهمن: 16 ذى قعده نخستين پرواز بازگشت ماست و آخرين آن سوم اسفند خواهد بود.

2000 زائر افغانى هم داريم كه با برگ گذر بيگانگان در 14 كاروان اعزام مى شوند. گروه هاى عراقى هم يك كاروان 180 نفر بيشتر نيست كه همراه ساير كاروانها اعزام مى شوند.

امسال 90 ساختمان در مدينه اجاره كرده ايم. 61% (53072 هزار نفر) در بخش مركزى مدينه است كه زائران گروه قيمتى 1 تا 4 در آنها قرار دارند. گروه قيمتى 3 و 4 هم باز در بخش مركزى مدينه هستند. گروه قيمتى 5 و 6 در قسمت غير مركزى ساكن اند كه 7/ 39 درصد (34997 نفر) جمع زائران است.

در مكه، جمع منازل 215 ساختمان است كه تركيب توزيع چنين است:

عزيزيه: 145 ساختمان، كه 321 كاروان (53409 نفر حدود 60%).

معابده و روضه: 13 ساختمان، 44 كاروان (7743 زائر، 8/ 8%).

منطقه قصر الضيافه نزهه و تنعيم: 50 ساختمان، 127 كاروان (21531 زائر حدود 45/ 24%).

ام القرى و كُدى: 7 ساختمان 28 كاروان (5386 نفر 2/ 6 درصد).

در مكه سه گروه قيمتى و در مدينه 6 گروه قيمتى داريم. بنابر اين، ممكن است برخى از گروه هاى قيمتىِ مدينه، در مكه با هم باشند يا به عكس. اين را بايد به زائران تفهيم كرد.

روشن است كه مسكن در مدينه بهتر است و بسا زائران مدينه قبل، وقتى به مكه مى رسند، اعتراضاتى خواهند داشت. امسال تمام ساختمانها در مدينه و مكه تخت دارد و براى نخستين بار است كه اين مسأله صددرصد اجرا شده است.

ص: 92

امسال گوشت مورد استفاده كاروانها گوشت گرم خواهد بود كه اين نيز براى نخستين بار اتفاق مى افتد.

و براى نخستين بار، امسال هشتصد هزار عذاى از شركت مائده فرستاده شده و به انبارهاى مكه و مدينه رسيده است كه در هر هفته، يك وعده غذاى شب را از بسته بندى مائده استفاده مى كنيم. به علاوه در ايّام تشريق هم دست كم دو وعده را از همين بسته بندى مائده خواهيم داد. اينها قابل نگهدارى است و در زمان مصرف بايد در ديگ آب جوش گرم شود كه تا دو- سه ساعت قابل مصرف است.

امسال هم تحويل بار مانند سابق است كه پيش از حركت بار را در مكه يا مدينه تحويل هواپيمايى ايرانى يا سعودى مى دهند و تنها شش ساعت قبل از پرواز عازم فرودگاه مى شوند. حجم بار هر مسافر 40 كيلو است و اضافه بار را در همان زمانِ تحويلِ بار خواهند گرفت و اگر نپردازند، در ايران بار آنها به گمرگ خواهد رفت كه زائر مشكل جديدى هم خواهد داشت. مهمترين حسن آن اين است كه زائران تا آخرين زمان ممكن مى توانند وقت خود را به زيارت سپرى كنند و تنها ساعات اندكى را در فرودگاه خواهند بود. طبعاً در ايران هم بار مسافران 24 ساعت قبل از پرواز بايد به فرودگاه منتقل شود.

سخنران بعدى حجت الاسلام و المسلمين آقاى قاضى عسكر بود كه گفت:

«در هر كاروان، يك شوراى فرهنگى، مركّب از روحانى، معين و مدير و معاون كاروان وجود دارد كه شرح وظايفى هم براى آن تعيين گرديده و به مديران ابلاغ شده است. اين كار، براى هماهنگى برنامه هاى سفر است تا برخوردى پيش نيايد و بتوان امور فرهنگى را با همانگى كامل انجام داد. شايسته است مطالب مصوّب در اين جلسات، صورت جلسه شود تا كارها منظم پيش برود و اگر مشكلى پيش آمد، مقصّر معلوم باشد. طبعاً هر نوع فعاليت فرهنگى افزوده هم در اين جلسات مى تواند تنظيم شود.

يكى از وظايف شوراى فرهنگى، تشكيل گروه ارشاد است كه پيشينه چند ساله دارد. هدف از تشكيل گروه ارشاد اين بوده كه زائران به امور معنوى تشويق و از

ص: 93

تخلفات احتمالى رفتارى آنان جلوگيرى به عمل آيد، ده نفر از زنان و مردان، كه توانايى انجام اين وظايف را دارند، گروه ارشاد را تشكيل مى دهند. اين شورا وقتى هم از كسى نمى گيرد. مشكلاتى وجود دارد كه بايد اين گروه حل كند. صحنه هاى ناخوشايندى وجود دارد كه كيان تشيّع را هدف قرار داده و ما بايد محكم با آنها برخورد كنيم.

كارهايى كه موجب درگيرى مى شود، بايد جلوى آن را گرفت. هدف ما حفظ تشيع و نمايش وحدت امّت اسلامى است نه ايجاد درگيرى. از نشستن پشت در مغازه در وقت نماز، بايد جلوگيرى شود. بايد بدى اين كار بسيار گفته شود تا كسى جرأت نكند آن را انجام دهد.»

آقاى قاضى عسكر افزود:

«مسابقات فرهنگىِ ويژه اى براى مناسبتها در نظر گرفته ايم كه جزوات آن در اختيار روحانيون قرار گرفته است. طبعاً براى اجراى آنها بايد برنامه ريزى كنيد.

گزارش ها حاكى است كه برخى جلسات آموزشى خسته كننده است. بايد براى آن فكرى كرد و اين نياز به برنامه ريزى دارد، جلسات بايد سر ساعت شروع شود و حداكثر بيش از دو ساعت و نيم ادامه پيدا نكند. تقسيم بندى ساعت برنامه را بايد دقيق حفظ كرد تا خستگى ايجاد نشود. گاه جلسه با سخنرانى مدير خسته مى شود و نوبت روحانى كه مى رسد ديگر حوصله نيست. جلسات بايد به شكلى برگزار شود كه زائر خسته نشود؛ مثلًا چند دقيقه قرآن، يك ربع احكام عمومى، يك ربع مناسك، آن هم فقط كليات گفته شود، نه اختلاف فتاوا.

يكى از كارهاى مفيد، اطلاع رسانى در مورد كتابهاى نشر مشعر است كه قرار شد فهرست آن در اختيار زائران قرار گيرد تا هر كدام را خواستند، انتخاب و توسط مدير تهيه شده براى آنها ارسال شود. اگر كسى نخواست مى تواند پولش را از مشعر پس بگيرد. هدف ما بالا بردن سطح اطلاعات زائر است نه فروش كتاب. وقتى اطلاعات زائر بيشتر شد، سؤالاتش كمتر مى شود.

نقشه هايى در قطع بزرگ هم تهيه شده تا در محل هاى آموزش بايد نصب شود و

ص: 94

زائران پيش از آمدن آن را ملاحظه كنند و آگاهانه تر به اين سفر بيايند.»

وى افزود:

«بيشترين موفقيتى كه مردم در نظرسنجى ها از آن نام برده اند، موفقيت در خواندن قرآن است. بهترين دعايى هم كه مردم در اين سفر داشته اند، دعا براى ظهور آقا امام زمان عليه السلام بوده است، در درجه بعد هم عاقبت به خيرى و سلامت است.»

سخنرانى بعدى نماينده هواپيمايى ايران اير بود كه گفت:

«نخستين پرواز، روز 18 دى ماه و بازگشت از 17 بهمن ماه خواهد بود و آخرين پرواز چهارم اسفند از عربستان است.»

وى تأكيد كرد:

«يك سايت اينترنتى (www. hajhoma. com) براى اطلاعات پروازى درست كرده ايم كه علاقمندان مى توانند به راحتى از آن استفاده كنند. در ايران تحويل بار 24 ساعت پيش از پرواز خواهد بود. در مكه هم از قبل بار تحويل گرفته مى شود و در جدّه مى ماند تا زائر برسد و با هواپيماى آنها برگردد. بايد به زائران تأكيد شود كه ما تنها دو ساك را مى توانيم قبول كنيم و آنان نبايد كارهاى خلافى انجام دهند؛ مثلًا اگر دو ساك را در يك گونى بزرگ بگذارند، بار اضافى تلقى مى شود و مى ماند تا بعداً از طريق گمرك تحويل زائر شود. در سوار شدن به هواپيما هم فقط يك ساك دستى همراه داشته باشند.»

در تاريخ 10/ 9/ 82، از خبرگزارى نقل شد كه در سال جارى، شركت هواپيمايىِ هما 275000 زائر عمره مفرده را از ايران به عربستان و به عكس منتقل كرده است.

در هم انديشى (سمينار) مديران اعلام شد: گروهى از آشپزهاى زنجانى كه براى شركت در همايش به تهران مى آمدند در مسير قزوين تصادف كرده ويكى از آنان به نام عروج على حيدرى به رحمت خدا رفته و باقى مجروح شده اند.

سخنران بعدى اين همايش، آقاى آخوندزاده، معاون اجرايى بعثه مقام معظم رهبرى

ص: 95

بود. ايشان ابتدا در باره نشريه زائر سخن گفت و اظهار داشت:

«سال گذشته تغييراتى در نشريه زائر ايجاد شد. آمارها نشان مى دهد كه به طور ميانگين براى هر ده نفر يك نشريه توزيع مى شود. آگاهى هاى مربوط به اماكن مقدس مكه و مدينه به صورت يك نشريه متمركز چاپ شده و در اختيار قرار گرفت. در سال گذشته شمارگان اين نشريه دو برابر شد. پيام رهبرى و برنامه برائت به صورت ويژه منتشر شد. اگر در كاروانى تعداد با سواد بيشتر باشد، مديران مى توانند اطلاع دهند تا تعداد زائر بيشترى در اختيار آنان قرار گيرد. در نصب آنها هم به گونه اى عمل كنند كه جنبه ضد تبليغ به خودش نگيرد. توزيع به موقع هم بسيار مهم است؛ زيرا اخبار كهنه مى شود.»

وى سپس افزود:

«مراسم دعاى كميل بايد هرچه باشكوه تر برگزار شود. در اين باره، همه بايد تلاش كنند. ما امسال سه دعاى كميل خواهيم داشت. دو دعاى كميل در مدينه قبل و يك دعاى كميل پر جمعيت در مدينه بعد؛ (25 دى، 2 بهمن و 23 بهمن). حدّ اقلّ جمعيت مورد نظر ما، 12000 نفر است كه البته در مدينه بعد، دو برابر مى شود.

نيروى اجرايى ما از بعثه دو نفر است؛ يكى مسؤول مراسم و ديگرى انتظامات. بقيه كارها به عهده نيروهاى شماست. مراسم كميل جزو افتخارات زائران ايرانى است.

امكانات برقى و بلندگويى ما دستى است و سعودى ها گفته اند كه نظم و انضباط شما براى ما شناخته شده است. دعاى كميل سر ساعت ده آغاز مى شود كه بايد نيم ساعت قبل مردم حضور داشته باشند. ما سيستم هاى فيلمبردارى داريم و نيازى به اينكه مردم هر كدام تك تك بگيرند، نيست. توصيه اين است كه از آوردن دوربين خوددارى كنند. نظم دعا براى خود آنها و اطرافيانشان به هم مى خورد.»

برگزارى هفته حج

براى حجّ امسال، به مناسبت هفته حج، تقريباً در 24 مركز استان، افرادى متخصص در امر حج، پيش از خطبه ها سخنرانى كردند. برخى سخنرانان محلّى و برخى ديگر

ص: 96

اعزامى از تهران بودند؛ از جمله در خود نماز جمعه تهران، پيش از خطبه ها، جناب حجّت الاسلام و المسلمين آقاى محمدى رى شهرى سخنرانى كردند. محتواى سخنرانى اين گروه، ارائه رهنمود در باره مسائل حج؛ از جمله معارف، اخلاق و آداب و فقه حج و نيز تخلّفات رفتارى زائران و توصيه به رعايت قوانين بوده است.

سخنرانى نماينده ولى فقيه پيش از خطبه هاى نماز جمعه تهران

اشاره شد كه در هفته حج، بيشتر سخنرانى هاى پيش از خطبه ها، اختصاص به مسائل حج داشت. در نماز جمعه تهران، آقاى رى شهرى به سخنرانى پرداخت و با اشاره به آغاز هفته حج گفت:

«خداوند خانه كعبه را مبدأ خيزش مردم جهان به سوى همه منافع فردى، سياسى، اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى قرار داده است.»

ايشان افزود: «اگر مسلمانان معناى حج را به درستى درك كنند، ديگر اجانب نمى توانند اينگونه بر برخى كشورهاى اسلامى تسلّط پيدا كنند.» وى با اشاره به تحت فشار قرار گرفتن زنان محجّبه افزود: «مسلمانان جهان بايد حج را درك كنند و براى حكومت جهانى اسلامى به رهبرى حضرت مهدى (عج) زمينه سازى كنند تا دست جباران جهان و ستمگران عالم از سلطه بر كشورهاى اسلامى كوتاه شود.»

نماينده ولى فقيه در امور حج و زيارت، مهم ترين مقدمه سفر حج را پاكى افراد عنوان كرد و گفت: «زائران حج بايد مال، جان و زندگى خود را پاك كنند تا بتوانند با بدنى پاك وارد حريم حج شوند.» وى افزود: «كسى نبايد مراسم معنوى حج را متكبّرانه انجام دهد، زائر درخانه خدا بايد بنده و فروتن باشد تا در زمان بازگشت از اين مراسم، مثل روزى شود كه از مادر، پاك به دنيا آمده است.» آقاى رى شهرى برگزارى هفته حج را آشنايى عموم مردم با فرهنگ و معنويات حج عنوان كرد و افزود: «همه مسلمانان بايد با اسرار، معارف و معانى حج آشنا شوند تا وقتى به اين سفر نورانى مى روند، بتوانند به خوبى آن را درك كنند.»

به جز سخنرانى هاى پيش از خطبه، حدود 14 جلسه براى آموزش متمركز برقرار شد

ص: 97

كه دو جلسه آن در تهران، دو جلسه در اصفهان و در مشهد و كرمان و شيراز و بندرعباس و گرگان و سارى و يزد و اراك و قم و رفسنجان هر كدام يك جلسه برگزار شده است. در اين مجالس، از تمامى زائران حجّ تمتع شهر و اطراف دعوت به عمل آمده و آنان هم مشاركت فعال داشته اند. از اين بابت، مسؤولان امر به طور كامل راضى هستند.

يكى از دلپذيرترين مراحل اين جلسات، اجراى عملى مناسك حج است.

ترتيب ماجرا به اين صورت است كه ماكت كعبه و مسجد الحرام و نيز صفا و مروه در ميان مجلس به صورت نمادين برپا شده، سپس تعدادى از زائران با لباس احرام وارد صحنه شده و به همراه روحانى ابتدا طواف كرده، سپس نماز طواف را مى خوانند، آنگاه سعى ميان صفا و مروه كرده و توضيحات لازم به صورت عمومى براى زائران داده مى شود.

ناگفته پيداست كه در تهران، ساير مسائل؛ مانند مراسم اذان و نماز جماعت مسجدالحرام برگزار شده و حتّى نماز ميت و ورود جنازه و وجود شرطه ها و روش برخورد آنان با زائران و خشب نقل و انتقال افراد سالمند براى طواف و نيز افرادى كه لباس مليتهاى مختلف پوشيده اند و ... نمايش داده مى شود. اين مراسم، سبب مى شود كه زائران ايرانى در جريان كامل مسائلى قرار گيرد كه در وقت اعمال مناسك در اطرافش در جريان است.

امسال به مناسب هفته حج، نمايشگاه هايى توسط ستاد هفته حج برگزار شد. پورمعين مدير اجرايى نمايشگاه هاى حج اعلام كرد:

«از 4 دى ماه و طى هفته حج، چندين نمايشگاه حج در نقاط مختلف؛ ازجمله سازمان حج، موزه امام على عليه السلام، فرهنگسراهاى قرآن، انديشه و جوان به همت حوزه نمايندگى ولى فقيه و با همكارى سازمان فرهنگى هنرى شهردارى برگزار خواهد شد.

يكى از اين نمايشگاه ها، در موزه امام على عليه السلام برپاشد. عنوان اين نمايشگاه «على مولود كعبه» است كه در تاريخ 3/ 10/ 82 با حضور نماينده ولى فقيه و سرپرست حجاج ايرانى افتتاح گرديد.»

ص: 98

وى در مصاحبه اى اعلام كرد:

«اين نمايشگاه ها مى تواند پيام نورانى حج را به ذهن، فكر و جان مردم، به ويژه نسل جوان منتقل سازد و آتش عشق و محبتِ صاحب خانه كعبه را در دل آنان روشن كند.»

در اين نمايشگاه بيش از 150 اثر منتشر شده در باره حج، آثار هنرى برجسته؛ از جمله قرآنهاى نفيس خطى، فرش هاى دستباف، تصاوير حرمين شريفين در مراحل مختلف انجام مناسك حج، تابلوهاى نقاشى، عكس ها و ماكتهاى منحصر به فرد و محصولات فرهنگى به نمايش در آمد.

بر اساس خبرِ خبرگزارى جمهورى اسلامى ايران، در تاريخ 4/ 10/ 82، نمايشگاه هنرهاى تجسّمى حج، در مجتمع فدك شهرستان اردبيل نيز برگزار شده و در آن 25 اثر هنرى از هنرمندان شهرستان ادبيل به نمايش در آمده است.

تذكرّات رفتارى به حجاج پيش از سفر

مسائل آموزشى و به خصوص مسائل رفتارى، از راههاى گوناگون، پيش از حج به زائران اعلام مى شود. علاوه بر روحانى كاروان، كه در جلسات آموزشى روى مسائل رفتارى و حيثيتى تكيه مى كند، مسؤولان بعثه هم از هر فرصتى، براى يادآورى و تذكّر به زائران بهره مى گيرند.

در واقع، اخلاق دينى زائران ايرانى با ديگران تا اندازه اى متفاوت است و لازم است زائر ايرانى از قبل با اين اخلاقيات آشنا باشد.

نمونه اى از اين يادآورى ها مصاحبه مسؤول امور آموزشى و پژوهشى بعثه رهبرى با خبرگزارى ايرنا در تاريخ 9/ 10/ 82 است. حجت الاسلام قاضى عسكر در اين مصاحبه با تأكيد بر استفاده از اين فرصت، كه براى بسيارى از زائران تنها يكبار دست مى دهد، اعلام كرد: «بيشتر زائران ايرانى در طول سفر حج، در نمازهاى جماعت شركت مى كنند اما بى توجهى و رعايت نكردن برخى نكات و جزئيات از سوى برخى، ممكن است خداى ناكرده لطمه به حيثيت شيعه وارد كند.»

وى براى نمونه گفت: «از آنجاكه زائران شيعه نماز ظهر و عصر را با هم مى خوانند،

ص: 99

به طور معمول عصر براى خريد بيرون مى روند و وقت نماز عصر، به پرسه زدن در خيابانها مى پردازند در حالى كه همه مغازه ها تعطيل است. اين امر سبب پديد آمدن صحنه هاى نامطلوب مى شود.»

وى همچنين از زائران خواست تا قرآن و كتاب ادعيه همراه داشته باشند؛ زيرا تهيّه آنها در عربستان بسيار دشوار و بلكه ناممكن است.

ملاقات دست اندركاران حج با رييس جمهورى

در اين ديدار آقاى سيد محمد خاتمى، رياست جمهورى، با تشريح جايگاه حج و كعبه در ادبيات دينى و عرفانى ايران و تأكيد بر اين نكته كه جستجو و كاوش براى دريافتن راز و رمز عظمت حج، امرى بايسته و ضرورى است، گفت: «حج مجموعه نمادين توحيد، وحدت امّت اسلامى، وحدت در عين كثرت، نفى تبختر، نژاد پرستى و برترى جويى و تعارف و تفاهم وحدت امّت اسلامى است كه در كنار هم عظمت اين فريضه را نمايان مى سازد.»

خاتمى كاركردهاى سياسى و عبادى حج را يادآور شد و در تشريح جنبه سياسى حج، بيدارى انسانها در نظر داشتن منافع جهان اسلام در عين همبستگى و مدّ نظر داشتن استقلال و پيشرفت كشورهاى اسلامى را مهم دانست.

وى با بيان اينكه خداوند مؤمنان را عزيز داشته و حج نيز جايگاه بزرگى براى به دست آوردن عزّت و مكانت مسلمانان است گفت: «تعامل ها و گفت وگوها و تبادل نظر مسلمانان در طول اين فريضه بايد موجب بيدارى بيشتر آنان شود.»

رييس جمهورى به برخى از مشكلات مبتلا به جهان اسلام اشاره كرد و گفت:

«در برهه كنونى، ملّتهاى مظلوم، كه بيشتر از همه براى آزادگى تلاش مى كنند، بيشتر مورد فشار هستند و از سوى واپس گرايى و خشونت كه نتيجه برخى ديدگاه هاى منتسب به دين است، موجب شده به بهانه مبارزه با تروريسم، به مسلمانان ستم شود، ضرورت شناخت منافع مسلمانان و جهان اسلام بيشتر احساس مى شود.»

خاتمى ضمن طبيعى دانستن برخى اختلاف ديدگاه هاى موجود نزد فرق مختلف اسلامى، ضرورت احترام به اين اختلافات و تكيه بر مشتركات آنان از سوى حجاج

ص: 100

را مهم قلمداد كرد واهميت ايجاد زمينه براى برگزارى حجى مطلوب را خاطر نشان ساخت.

فعاليت معاونت امور بين الملل

سابقه تأسيس اين معاونت به سال 1360 باز مى گردد. اين معاونت با انگيزه تحقّق آرمانهاى حج ابراهيمى عليه السلام كه پس از پيروزى انقلاب شكوهمند اسلامى از سوى امام راحل قدس سره تبيين شد، تأسيس گرديد. تبيين معارف اسلام ناب و شناساندن مكتب اهل بيت عليهم السلام و نيز تبيين مواضع اصولى انقلاب اسلامى براى زائران خارجى و علاقمند، از اهداف اساسى معاونت بين الملل است. در اين راستا، نيروهاى اين معاونت به ايجاد ارتباط با نخبگان و فرهيختگان جهان اسلام مى پردازند.

فعاليت اين معاونت به دو بخش اصلى تقسيم مى شود:

1.پژوهش و اطلاع رسانى.

2.امور مبلّغان.

تمامى فعاليتهايى كه در بخش اول و در قالب سازمانى «اداره كلّ پژوهش و اطلاع رسانى» صورت مى گيرد، در جهت زمينه سازى براى ارتقاى سطح كمّى و كيفى فعاليت هايى است كه در بخش امور مبلّغان، كه در قالب سازمانى «اداره كلّ امور مبلّغان» تعريف شده، بايد انجام گيرد.

تدوين، ترجمه و انتشار مقالات و رساله هاى مناسب به زبانها و اشكال گوناگون، متناسب با نيازهايى كه از سوى شبكه تبليغى معاونت شناسايى مى شود، جزو كارهايى است كه در بخش نخست انجام مى گيرد. يكى از آثارى كه به زبانهاى خارجى برگردان شده، شرح حال مختصر امامان مدفون در بقيع است كه به زبانهاى اردو، تركى، عربى و انگليسى ترجمه و تكثير گرديده و براى توزيع آماده است.

علاوه بر اين، در اين بخش مقدّمات برگزارى همايش هايى چند در موسم فراهم مى شود.

عناوين همايش هاى امسال عبارتند از: تقريب مذاهب اسلامى، اهل بيت عليه السلام، منزلت زن، قدس، عراق، افغانستان و ايرانيان خارج از كشور، كه همگى با محوريت

ص: 101

آينده جهان اسلام برگزار مى شود. پيش بينى مى شود كه در اين همايش ها، نزديك به 5000 نفر شركت كنند.

كليه اقدامات بخش پژوهش و اطلاع رسانى، زير نظر هيأت علمى بعثه مقام معظم رهبرى و كميته هاى وابسته صورت مى گيرد كه بابت اين امر، دهها جلسه در طول سال، پيش از موسم و حين موسم، برگزار مى شود.

اعضاى هيأت علمى در سال جارى عبارتند از آقايان: على اكبر صادقى رشاد، محمد محمدى عراقى، محمد حسن اخترى، محمد على تسخيرى، عبدالمحمود عبداللهى، مهدى هادوى، على رضا قائمى نيا، محمد رحيم عيوضى، منوچهر محمدى، محمد جواد ابوالقاسمى، صابرى همدانى، نجم الدين طبسى، طوبى كرمانى، انسيه خزعلى. مشخصات اعضاى هيأت علمى، همراه با تخصّص و تأليفات آنان در جزوه اى تحت عنوان «مشخصات و سوابق علمى اعضاى هيأت علمى بعثه مقام معظم رهبرى» درج شده است.

هيأت علمى داراى دو كميته كارشناسى به نامهاى كميته سياسى و معارف مى باشد كه اعضاى هيأت علمى بر حسب تخصّص در اين دو كميته فعاليت دارند. مسؤوليت كميته سياسى بر عهده حجت الاسلام و المسلمين آقاى اخترى و مسؤوليت كميته معارف با حجت الاسلام و المسلمين آقاى هادوى است.

يكى از اقدامات تازه معاونت بين الملل، برگزارى يك همايش ويژه زنان است كه در مدينه برگزار خواهد شد. اين نخستين بار است كه همايشى در مدينه برگزار مى شود.

اعضاى بين الملل گه گاه، با حضور در برخى از مراكز فرهنگى، به ملاقات با اشخاص سرشناس فرهنگى و مطبوعاتى مى روند. امسال در نخستين روزهاى اقامت در مدينه، ديدارى با مروان عمر القصاص رييس روزنامه الجزيره چاپ عربستان و مسؤول انتشارات و ارزيابى كتابها در اداره كلّ اطلاع رسانى صورت گرفت. وى گفت: تنها كتابهايى اجازه ورود به عربستان دارند كه به آل سعود حمله اى نداشته و به مذهب و رهبران مذهبى اين كشور توهينى نكرده باشند.

ملاقات ديگر با رييس شؤون مسجدالنبى صلى الله عليه و آله، عبدالعزيز الفالح بود كه ضمن آن، در باره رفتارهاى تند آمرين به معروف گفتگو شد. مسؤول روابط عمومى حرم نبوى،

ص: 102

آقاى عبدالوهاب الخطاب نيز در اين جلسه حضور داشت.

ملاقات ديگرى نيز در تاريخ 24/ 10/ 82 ميان برخى از فضلاى بعثه با «مركز نادى الثقافى مدينه منوره» واقع در نزديكى مسجد قبلتين صورت گرفت. اين مركز از مراجعين استقبال كرد و به هر كدام بيش از ده كتاب از منشورات خود را هديه داد. در اين ديدار دكتر عبداللَّه عبدالرحيم، عضو شوراى مشورتى عربستان سعودى (مجلس شوراى انتصابى)، و رييس باشگاه، و ساير اعضاى آن، دكتر خطراوى و دكتر الانصارى حضور داشتند. در اين جلسه، معاونت بين الملل بعثه، از اشتياق اعضاى بعثه جمهورى اسلامى براى ديدار از مراكز علمى و فرهنگى عربستان سخن گفت و آشنايى با مراكز و علما را يكى از بركات حج عنوان كرد. دكتر عبداللَّه عبدالرحيم، كه از ادباى معروف سعودى است، ضمن ستايش از اقدام بعثه، از ديدار هر ساله اعضاى بعثه ايران از باشگاه فرهنگى مدينه ياد كرد. در اين نشستِ دو ساعته، در باره وضعيت شعر و ادب در جهان اسلام سخن گفته شد. مسؤولان باشگاه به تفصيل در باره كارهاى فرهنگى مؤسسه سخن گفتند.

برگزارى شب شعر، تحقيق و نشر كتابهاى ادبى و تاريخى در باره مدينه و نيز اجراى سخنرانى هاى ادبى؛ از جمله كارهاى باشگاه فرهنگى مدينه است. در اين جلسه، از اساتيد اين مركز دعوت شد تا براى ايجاد پيوند بيشتر با مؤسسات فرهنگى ايران، به ايران سفر كنند.

در روز 24 دى ماه، ملاقاتى با معاون وزيربهداشت مصر دست دادكه در اين ملاقات، وى نزديكى مصر و ايران را براى رويارويى با غرب، كه در برابر اسلام ايستاده، ضرورى خواند.

واحد اهل سنت

واحد اهل سنت، يكى از واحدهايى است كه از آغازين سالهاى دهه شصت در محل بعثه مقام معظم رهبرى و زير نظر نماينده ولى فقيه مشغول فعاليت است. فعاليت واحد مزبور، از سال 1370 به بعد، كه پس از گذشت سه سال از تعطيلى حج، بار ديگر زائران ايرانى توفيق تشرّف يافتند، به صورت جدى تر فعاليت خود را آغاز كرد. اين واحد از همان گذشته هاى دور ضمن رسيدگى به كاروانهاى اهل سنت كه از نقاط سنى

ص: 103

نشين ايران راهى حج مى شوند، به فعاليتهاى فرهنگى و امور روحانيون آنان نيز رسيدگى مى كند.

طبق آمار موجود، امسال 53 روحانى از مناطق سنى نشين، با كاروانهاى اهل سنت همراه هستند. در سال گذشته، دوره هاى آموزشى براى روحانيون متقاضى فعاليت در كارهاى ارشاد كاروانها در سه منطقه كردستان، بلوچستان و گلستان گذاشته شده است.

به علاوه، يك كتاب مناسك بر اساس فقه حنفى و شافعى هم توسط اين واحد تهيه شده است. يك شوراى استفتا نيز با مشاركت مولوى اسحاق مدنى، مشاور رياست جمهورى در امور اهل سنت به وجود آمده است.

حجت الاسلام زمانى، كه سالهاست در اين واحد مشغول به كار بوده و يا مسؤوليت آن را عهده دار است، اهداف اين واحد را انتخاب روحانى براى آموزش مناسك حج به حجاج اهل تسنن، مديريت فرهنگى كاروانهاى اهل سنت ايران، نظارت بر حُسن اجراى آموزشها از طرف روحانيون اهل سنت انتخاب شده در كاروانها و برگزارى سخنرانى هاى مختلف در مكه معظمه و مدينه منوره توسط علما و انديشمندان اهل تسنن با محوريت حج ابراهيمى و وحدت امت اسلامى عنوان كرد.

امسال از مجموع كاروانهايى كه از طرف جمهورى اسلامى ايران به مكه مكرمه و مدينه منوره مشرّف مى شوند، 33 كاروان را هموطنان اهل سنت تشكيل مى دهند كه 53 روحانى اهل تسنن و معين وظيفه آموزش مناسك حج و مسائل شرعى اين عزيزان را بر عهده دارند. روحانيان انتخاب شده براى كاروانها، بيشتر از همان شهر و هم مذهب حجاج هستند. اين روحانيان، از دو مذهب حنفى و شافعى و از طريق آزمون انتخاب مى شوند تا بتوانند وظايف خود را به نحو احسن انجام دهند.

از ديگر فعاليتهاى واحد اهل سنت، مى توان به «شوراى افتا» ى اين واحد اشاره كرد؛ در ايّامى كه حجاج در مدينه حضور دارند، همه روزه دو مفتى اهل سنت، از دو مذهب حنفى و شافعى، در ساعات ادارى، در بعثه مقام معظم رهبرى جوابگوى پرسشهاى مذهبى حجاج گرامى مى باشند و در ايام حضور زائران در مكه معظمه نيز، علاوه بر ساعات ادارى، در ساعات بين نماز مغرب و عشا نيز شوراى افتا در طبقه دوم مسجدالحرام روبه روى حِجر اسماعيل آماده پاسخگوى به سؤالات حجاج اهل سنت

ص: 104

هستند. طبق اظهار نظر مسؤول واحد اهل سنت، چهار مفتى شافعى و حنفى در مكه و مدينه براى پاسخگويى به زائران حضور دارند. رياست شوراى استفتا را مولوى اسحاق مدنى بر عهده دارد.

گفتنى است با عنايت مقام معظم رهبرى و نماينده ايشان در بعثه، هر سال تعدادى از برادران اهل تسنن كه در طول عمر خود خدمات شايان توجهى را در عرصه هاى مختلف فرهنگى، دينى، سياسى، آموزشى، عمرانى و دفاعى به مردم عزيز كشورمان ارائه كرده اند به عنوان ميهمان رهبرى به حج دعوت مى شوند كه امسال نيز 14 نفر از اين چهره ها انتخاب شده اند و از ميان آنها مى توان به يك روحانى 92 ساله كرمانشاهى، كه عمر خود را براى خدمت به مردم صرف كرده، اشاره نمود.

واحد اهل سنت، با مشاركت برخى از علماى اهل سنت، اقدام برگزارى همايشى با عنوان «قبة الخضراء» خواهد كرد، بر اساس خبرى كه روابط عمومى بعثه اعلام كرده، اين همايش روز دوشنبه 29/ 10/ 82 ساعت 5/ 9 در محلّ بعثه جمهورى اسلامى ايران در مدينه برگزار خواهد شد.

همچنين از سوى واحد اهل سنت اعلام شد كه دو همايش ديگر با عنوان «حج عالى ترين تجلّى عبادت و سياست» در مكه و همايشى با عنوان «مهد تمدّن اسلامى» در مدينه بعد برگزار خواهد شد.

حضور مسؤول واحد اهل سنت در برخى از كاروانهاى سنّى، همراه با مولوى اسحاق مدنى، مشاور رييس جمهور در امور اهل سنت، نشانگر اهميت و اعتناى بعثه مقام معظم رهبرى به امور اهل سنت است. در يكى از اين جلسات، كه با حضور حجت الاسلام زمانى و مولوى اسحاق مدنى تشكيل شد، پس از تلاوت آياتى چند از قرآن كريم، آقاى اسحاق مدنى به سخنرانى پرداخت و ضمن تشريح آيه وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ (1)

از عشق صحابه به پيامبر صلى الله عليه و آله سخن گفت و توصيه كرد كه قدر اين روزها را بدانيد و بيشتر به نماز و عبادت بپردازيد.

بر اساس اعلام واحد اهل سنت، امسال نيز مانند سالهاى گذشته، ميهمانانى از


1- الشرح: 4.

ص: 105

اهل سنت در بعثه حضور دارند. عدد اين ميهمانان در سال جارى سيزده نفر مى باشد.

فرماندار سقز، امام جمعه پاوه، رييس شوراى شهر سنندج، يك عالم 92 ساله از علماى شافعى مذهب استان كرمانشاه، اراز محمد سارلى، نويسنده و استاد دانشگاه، از جمله ميهمانان امسال هستند.

اسامى برخى از ميهمانان عبارتند از: ملّا قادر قادرى امام جمعه پاوه، ماموستا سيد صلاح الدين حسامى امام جمعه سنندج، مصطفى اربابى نويسنده و مترجم حنفى، ساكن تربت جام، مولوى عبدالرحمان سربازى، امام جمعه چابهار.

اراز محمد سارلى، استاد دانشگاه آزاد در استان گلستان و حنفى مذهب و نويسنده است و اكنون بيست عنوان كتاب تأليف و ترجمه دارد. وى سالها در رايزنى ايران در تركمنستان بوده و با زبان انگليسى و روسى آشناست.

سيد مهدى تخت فيروز، رييس شوراى شهر سنندج است كه سابقه 25 سال همكارى با نظام را دارد و با آنكه شافعى است، سيد ذوالشرفين است. انتخاب او توسط مردم سنندج موقعيت او را نشان مى دهد.

مولوى حمداللَّه حمداللَّه جاشويى يكى از ائمه جمعه استان هرمزگان است كه بر خلاف اغلب سنيان ايران، داراى مذهب حنبلى است. وى كه تاكنون به حج مشرف نشده بود، شايسته بود تا به عنوان ميهمان بعثه به حج مشرف شود.

نوشته يكى از ميهمانان اهل سنت در ابراز ارادت به اهل بيت عليهم السلام

در اينجا بى مناسبت نيست متنى را كه يكى از اين عزيزان در باره عشق و ارادت خود و همشهريانش نسبت به اهل بيت نگاشته، ارائه كنيم. ملاعبد القادر قادرى؛ از جمله اين ميهمانان است كه اين متن را در كنار حرم پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام در سفر حج امسال نگاشته است:

«از زمانى كه اسلام به مناطق مختلف جهان رسيد و قرآن و احاديث شريف نبوى در دسترس افراد قرارگرفت، مسلمانان اهل سنت و جماعت اهل بيت رسول اللَّه صلى الله عليه و آله به صورت عموم و اولاد فاطمه زهرا عليها السلام به صورت ويژه مورد احترام بوده و هستند و

ص: 106

امت اسلامى آنها را قرّةالعين خود دانسته و محبّت آنان را جزو لاينفك عقيده دينى خود مى دانند.

در مناطق كردنشين به ويژه منطقه اورامانات، كه اينجانب در آن زندگى مى كنم، سادات و اولاد حسين عليه السلام جايگاه خاصى داشته و مورد احترام و محبت عام و خاص و كوچك و بزرگ قرار دارند.

مثلًا عرفاى ما در سلسله طريقه خود و علماى ما در برگ اجازه نامه علمى و افتاى خود منتهى اليه راه و روش خود را غالباً به ائمه اطهار و اهل بيت رسول اللَّه مى رسانند.

خانواده هاى متديّن منطقه، اسامى فرزندان خود را تبركاً بيشتر از فرزندان و همسران رسول اللَّه به ويژه حسنين عليهما السلام انتخاب مى كنند.

انتساب به اهل بيت رسول اللَّه يك كرامت است لذا سادات منطقه غالباً داراى شجره نامه هايى هستند كه با چند نسل خود را به ائمه اطهار رسول اللَّه صلى الله عليه و آله مى رسانند.

افرادى را سراغ دارم به جهت اثبات سيادت و وصل نسب خود به اهل بيت، ماهها و بلكه سالها در آمد و رفت بوده اند تا گواهى علما، مشهور علم النساب را به دست آورند كه جزو سادات حسينى و يا حسنى هستند و اين نوع شجره نامه ها در منازل به عنوان سند قرابت به رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و اهل بيت و به عنوان سند شرافت خانواده و عشيره نگهدارى مى شود.

مقبره بزرگان دين و سادات و منتسبين به اهل بيت زيارتگاه مسلمانان منطقه است.

محبّت اهل بيت رسول اللَّه در تمامى زندگى مردم مسلمان تسرّى پيدا كرده، حتى به باغها و گلها و ماه و خورشيد رسيده است. براى نمونه مردم ما هرگاه گل خوش بويى را ببينند يا شى ء روشنى را مشاهده كنند يا طلوع خورشيد و ماه را شاهد باشند در لحظه اول بر محمد و آل محمد صلوات مى فرستند.

در كوهستان منطقه، گاهى شبه شقايق در فصل بهار رشد مى كند كه اصطلاحاً مردم به آن «گل ققله بازى» (يا شقايق سربزير) مى گويند گل اين گياه، همواره سر به زير است و در وسط آن هميشه چند قطره آب جمع مى شود. در فرهنگ عامه مى گويند اين گل در داغ شهادت امام حسين عليه السلام سر خود را پايين انداخته و قطرات آب جمع

ص: 107

شده در وسط گل را اشك فراق امام حسين عليه السلام تعبير مى كنند. بچه ها در روستاها گل را به دست مى گيرند و با ملاحظه قطرات آب مى گويند: اين گل براى امام حسين عليه السلام گريه مى كند و سپس به صورت جمعى و به زبان محلّى جمله اى را مى گويند كه ترجمه آن عبارت است از: «اى گل شقايق سربزير به ما بگويد حسن و حسين كجا شهيد شدند؟!»

نتيجه اينكه محبت آل رسول صلى الله عليه و آله به ويژه اولاد فاطمه زهرا عليها السلام، مورد اتفاق اهل سنت و جماعت است و ابراز اين محبت و عرضه آن در ميان هر قوم، برنامه خاصى دارد و اين يك تكليف دينى و عقيدتى است.

اين چند جمله در كنار قبر سرور كائنات تحرير شد، به اين اميد كه رسول اللَّه صلى الله عليه و آله محبّت ما را از ما بپذيرد و اين محبت موجب رشد در زندگى دنيا و سبب شفاعت حضرت محمد مصطفى صلى الله عليه و آله گردد. ان شاءاللَّه.»

اللهم صل على محمد و آل محمد

ملاعبدالقادر قادرى

نخستين حضور زائران ايرانى در مدينه

نخستين پرواز زائران جمهورى اسلامى ايران، روز پنج شنبه هيجدهم دى ماه 1382 با پرواز سعودى عازم مدينه منوره شد. همزمان جزئيات پروازهاى بعدى و نيز برنامه هاى پيش روى زائران توسط مسؤولان حج در جمهورى اسلامى به اطلاع مردم رسانده شد. كارهاى زيادى از پيش انجام شده بود تا زائران بتوانند با آسايش خاطر در لحظه ورود در عربستان، در منازل از پيش تعيين شده اسكان يابند. شمار زيادى از كارمندان سازمان حج، از ماه ها پيش تدارك برنامه هاى مختلف را ديده و ستاد مدينه و مكه زحمات فراوانى را بابت تهيّه منزل، تدارك آشپزخانه و بستن دهها قرارداد با مؤسسات مختلف، زمينه را فراهم كرده بودند.

لحظه ورود زائران ايرانى، لحظه اى ديدنى است، به ويژه براى زائرانى كه عمرى را در انتظار اين سفر بوده اند و اكنون براى نخستين بار ابتدا از فراز آسمان مدينه را مى بينند و لحظاتى بعد، چشمشان به مناره هاى مسجدالنبى و سپس گنبد سبزى كه روى مرقد رسول

ص: 108

خدا است مى افتد. گو اينكه در بازبينى چمدانهاى مسافران، كه امسال همراه با افراط است، قدرى دلگير مى شوند، اما به محض تصوّر اينكه ساعتى ديگر در خدمت پيامبرخدا صلى الله عليه و آله و امامان بقيع خواهند بود و مظلوميت ائمه بقيع عليهم السلام را از نزديك خواهند ديد، آن دشوارى ها را به فراموشى مى سپارند.

زبان حال زائران بيت اللَّه الحرام در اين هنگام چنين است:

السلام اى شهر ختم المرسلين السلام اى قبله اهل يقين

السلام اى مهبط وحى جليل السلام اى آستان جبرئيل

السلام اى بيت زهراى بتول السلام اى بضعه پاك رسول

السلام اى بانوى غيب و شهود اى بهشت وحى را ياس كبود

السلام اى غرق در انجم شده السلام اى قبرهاى گمشده

السلام اى خانه هاى درد و داغ السلام اى چهار قبر بى چراغ

السلام اى دامن پاك بقيع السلام اى با صفا خاك بقيع

السلام اى تربت امّ البين السلام اى همسر حبل المتين

السلام اى حمزه نيكو سرشت السلام اى تربت رشك بهشت

اى مدينه سينه ات را باز كن ميهماندارى خود آغاز كن (1)

هنگام ورود، زائران با چشم هاى گريان به گنبد سبز مى نگرند و وقتى در ميان دو حرم قرار مى گيرند، به درستى نمى توانند تصوّر كنند كه چگونه دعاى سالهاى آنان مستجاب شده و اينچنين مشمول رحمت الهى قرار گرفته اند.

روزهاى نخست مدينه خلوت است، صبح هاى بقيع جمعيت چندانى ندارد، اما از روزهاى چهارم و پنجم ورود زائران؛ يعنى از حدود 20 تا 23 ذى قعده، مدينه رو به شلوغى مى رود و زائرانى از همه جنسيتها در اطراف پراكنده شده و در صفوف نماز جماعت حضور مى يابند.

اين روزها، پس از فاجعه بم، يكى از مسائل اساسى زائران ايرانى، دعا براى بازماندگان و مجروحان اين حادثه است. به علاوه، بسيارى از زائران خود را موظف


1- شعر از استاد حاج غلامرضا سازگار مرور شده در حج 82.

ص: 109

مى دانند تا در كنار انجام اعمال حج، در انديشه كمك به مردم اين شهر باشند. چند روز پيش از حركت، بعثه مقام معظم رهبرى با صدور اطلاعيه اى از روحانيون كاروانها، حجاج و زائران خواست تا پيش از سفر به خانه خدا، در امر مقدس امدادرسانى به بازماندگان و آسيب ديدگان زلزله بم تلاش كنند.

اصولا در ايام حج به جز مؤسسات مجاز از دولت سعودى، هيچ كس حق نصب صندوق كمك ندارد. به همين دليل اعلان عمومى شماره حساب يا درخواست كمك از زائران، به صورت عمومى نيست و البته هر زائرى مى تواند به صورت فردى به بعثه رهبرى مراجعه كند و كمك خود را براى زلزله زدگان بم بپردازد.

البته همراهىِ دولت سعودى براى كمك به زلزله زدگان بم، در حدّ بسيار عالى بود.

علاوه بر آنكه در فضاى عمومى عربستان هم حال و هواى حمايت روحى از اين ماجرا وجود داشت. به طورى كه روزنامه الجزيره چاپ رياض نوشت: يك شاعر سعودى با نام دكتر عطية الغامدى، شعرى به مناسبت نجات يك زن صدساله، بعد از هشت روز از زير آوار سروده است:

«مرگ به سوى او خيز برداشته بود و او هم به سوى مرگ كشانده مى شد، اما مرگ به ناگهان مسير خود را عوض مى كند و زن تنها مى ماند تا با سر بيرون آوردن از آوار مايه عبرت ديگران شود.»

انتشار نخستين شماره زائر، همزمان با ورود سرپرست حجاج ايرانى به مدينه

نشريه زائر مهم ترين وسيله ارتباطىِ بعثه مقام معظم رهبرى با زائران، براى انتشار اخبار ايران و جهان، ديدگاه هاى مسؤولان بعثه و اعلام برنامه هاى مختلف و نيز دستورالعمل هاى اخلاقى و تربيتى است. اداره كنندگان زائر، از چهره هاى مطبوعاتى و دينى برگزيده شده و هر يك مسؤوليت بخشى از مطالب نشريه را به عهده گرفته اند.

بخش هايى از نشريه زائر را، نويسندگانى از ميان زائران پر مى كنند. در نخستين شماره، از زائرانِ اهل قلم و احساس خواسته شده تا دريافتهاى خود و نيز سروده هاى خويش را براى اين نشريه بفرستند.

ص: 110

در سال جارى، 12 نفر در نشريه زائر مشغول فعاليت هستند. مسؤوليت نشريه به عهده آقاى على شكوهى و سردبير آن آقاى على زارع فكرى است. استاد جواد محدثى مسوؤليت بخش هاى دينى و ادبى نشريه را برعهده دارند. پنج خبرنگار و گزارش گر با اسامى مجتبى حسينى، محسن ماندگارى، محمد دلاورى، عليرضا قربانى، غلامحسين مقيمى در نشريه فعاليت مى كنند. علاوه بر آن، دو حروفچين، يك صفحه آرا و يك مسؤول امور اجرايى نيز فعالند. نشريه زائر به جز كار روزانه، چندين ويژه نامه هم منتشر مى كند. قرار است در سال جارى، يك ويژه نامه براى انقلاب اسلامى و ويژه نامه ديگرى براى ايرانيان خارج از كشور كه به حج آمده اند منتشر شود. دو ويژه نامه؛ يكى براى مدينه و ديگرى براى مكه خواهد بود.

يكى از سياستهاى اصولى نشريه زائر آن است كه گزارش ها و مقالات تازه انتشار دهد، گرچه گه گاه از متون ادبى كهن هم استفاده مى شود.

افراد نشريه، هر روز صبح، از ساعت 8 تا 9 جلسه مشترك داشته و كارها را تقسيم مى كنند. نشريه پس از آماده شدن و صفحه بندى، در دو قطع A 4 و B 5 چاپ مى شود. قطع دوم براى نصب روى ديوار تكثير مى شود.

نشريه زائر داراى مجوز رسمى است. در واقع پس از آنكه در سالهاى گذشته، دولت سعودى مزاحم انتشار نشريه شد و گاه مسؤولان توزيع آن را به خاطر حمل آنها دستگير مى كرد، نشريه مجوز گرفت.

نخستين شماره اين نشريه در 21 دى ماه: 19 ذى قعده انتشار يافت. به طور معمول، نخستين شماره همزمان با ورود سرپرست حجاج ايرانى است. عناوين خبرى زائر در شماره نخست آن چنين است:

پس از ورود سرپرست حجاج ايرانى به مدينه، به جهت ضرورت خدمتگزارى شايسته به حجاج، در نخستين جلسه شوراى هماهنگى بعثه مقام معظم رهبرى، راههاى خدمت رسانى هرچه بيشتر به زائران بيت اللَّه الحرام و مقدّمات برپايى حج ابراهيمى مورد بررسى قرار گرفت. آقاى رى شهرى در اين جلسه تأكيد كردند كه زائران امسال، زلزله زدگان بم را از ياد نخواهند برد و براى آنان نيز دعا خواهند كرد.

خبر ديگر زائر حاكى است امسال (بر اساس قراردادى كه ميان سازمان هواپيمايى

ص: 111

ايران و خالدبن عبداللَّه بكر رييس خطوط هوايى عربستان به امضا رسيد) تمامى زائران مدينه قبل، مستقيم وارد مدينه منوره مى شوند. همچنين هشتاد درصد از زائران مدينه بعد هم، به طور مستقيم از مدينه عازم ايران خواهند شد.

آقاى امينيان، رييس ستاد حجّ مدينه، همچنين اعلام كرد كه امسال با كمك دولت سعودى، نظارت به وضعيت غذايى زائران جدى تر و وضعيت بهداشتى از سالهاى گذشته بهتر خواهد شد.

يكى از كارهاى جارى زائر، مصاحبه با زائران و انتشار نظرات جالب معنوى آنان در اين سفر زيارتى است. بحثى با عنوان «پاى رفتن نيست» اختصاص به اين قبيل گزارش ها دارد. «توصيه هايى براى همه» عنوان گفتگو با يكى از روحانيون كاروانهاست كه تجربه هاى خود را بيان كرده است. «مدينه شهرى است كه همه تاريخ در آن خلاصه شده است.» در ادامه توصيه استفاده معنوى بيشتر از ايام حج شده است.

تا روز 21 دى ماه، چنانكه در نشريه زائر آمده، نزديك به 11 هزار زائر ايرانى وارد مدينه شده اند.

روابط عمومى بعثه، طى اطلاعيه اى توصيه هاى عمومى خود را، همراه با برنامه هاى ويژه اين ايام اعلام كرده است:

اقامه نماز، شركت در نمازهاى جماعت، تلاوت قرآن، زيارت توأم با آداب و شرايط آن، حضور در مراسم با شكوه دعاى كميل و نيز شركت در جلسات توجيهى و آموزشى كاروانها، از توصيه هايى است كه به زائران شده است. دعاى ندبه صبح جمعه ساعت 5/ 7 در بعثه مقام معظم رهبرى برپا مى شود. همچنين برنامه هاى سخنرانى عمومى نيز كه در آنها چهره هاى حاضر در بعثه در باره معارف حج سخنرانى خواهند كرد، برقرار است كه با هماهنگى مديران، به ترتيب از كاروانها براى شكرت در آنها دعوت به عمل مى آيد. مانند همين جلسات در محل بعثه در شهر مكه مكرمه هم برگزار خواهد شد.

شماره دوم زائر كه همچنان در 12 صفحه A 4 منتشر مى شود، افزون بر اخبار ايران، داراى يك خبر ويژه در باره محور برنامه هاى فرهنگى امسال بعثه مقام معظم رهبرى است. اين محور «شناساندن حكومت حضرت مهدى عليه السلام» است كه آقاى رى شهرى آن را در جمع اعضاى بعثه و جمعى از زائران بيت اللَّه الحرام بيان كردند. در همين شماره، و به

ص: 112

همين مناسبت، مصاحبه اى با عنوان «حج ابراهيمى و مهدويت اسلامى» به عنوان مصاحبه با دكتر غلامرضا بهروز لك به چاپ رسيده است.

خبر ديگر زائرِ شماره دوم، اختصاص به اين آمار دارد كه امسال هفتاد درصد از زائران با سواد هستند. از جمع زائران بيش از 23 هزار نفر مدرك از ديپلم به بالا دارند. اين علاوه بر حدود 1300 روحانى است كه تحصيلات حوزوى دارند و به صورت روحانى يا زائر در جمع زائران هستند.

بازار، دغدغه بسيارى از زائران است. در نشريه زائر، گزارش هايى در اين باره دارد كه بيشتر مصاحبه با زائرانى است كه در بازارها به گردش مشغول اند. اين گزارشها مى تواند خودآگاهى زائران را براى توجه به فضاى عبادى- زيارتى محيط جلب كند.

اين گزارش تحت عنوان «حاجى آخرش چند» گفتگويى است با شمارى از زائران و فضاى بازار. گزارش ياد شده در باره قيمتها، تفاوت آنها و اخلاقيات حاكم بر بازار هم اطلاعاتى را در اختيار زائران قرار مى دهد.

هر سال شمارى از زائران جوان در كاروانها حضور دارند كه سبب شادابى موجود در كاروان مى شود. اين افراد افزون بر آنكه معنويت حج را بيش از ديگران درك مى كنند، مى توانند دستگير پيران كاروان بوده و به مدير و روحانى در انجام بهتر مناسك افراد پير كمك كنند. به طور معمول، جوانان در فراگيرى مناسك حج آماده تر هستند. امسال از جمع قريب به 94 هزار زائر بالغ بر سى هزار نفر زير 45 سال هستند و در مجموع اندكى بيش از 2300 زائر، سنى زير سى سال دارند. طبيعى است كه مسائل مالى حج، امكان فراهم شدن سفر حج براى جوانان را محدود مى كند؛ زيرا دراين سن، آنان در انديشه فراهم كردن اوّليات زندگى خويش هستند و توانايى و استطاعت مالى براى انجام حج را ندارند.

سومين شماره زائر، ضمن بيان اخبارى از ايران و جهان، حاوى اخبار، مقالات و مصاحبه هايى در باره حج است. در اين شماره، يك صفحه كامل در باره احكام فقهى حرمين شريفين به قلم آقاى محمد حسين فلاح زاده به چاپ رسيده است. اين مقاله، حاوى احكامى است كه به نوعى به اين دو شهر مربوط مى شود و بخش عمده آن به حكم نماز قصر و اتمام در اين دو شهر اختصاص داده شده است. در ميان اين احكام، مسائلى كه زائران به طور روزمره با آن درگير هستند آمده است. افرادى كه علاقمند به

ص: 113

روزه گرفتن در اين ايام هستند، كسانى كه اشياى متعلق به هتل از جمله قرآن را به خارج از آن انتقال مى دهند، در اين مقاله مى توانند پاسخ خود را بيابند.

مصاحبه با آقاى زرهانى رييس سازمان حج و زيارت، پس از آن آمده است. وى در اين مصاحبه نرخ حج جارى را ميان 000 300/ 1 تومان تا 700000/ 1 دانسته ومى گويد:

«عمده اين تفاوت به هزينه محل اقامت بر مى گردد و بحث نقل و انتقال زائران و هزينه هاى ديگر يكسان است. كار جديد ديگرى كه امسال صورت گرفته، آن است كه از ميان مديران كاروانها، يك نفر به عنوان مشاور رييس سازمان انتخاب شده است.»

وى وجود ارزشيابى هاى دقيق از كاروانها را به هدف تشويق مديران و استفاده از خلّاقيت آنها، يكى از اقدامات ديگر سازمان حج دانسته است.

نشريه زائر، در اين شماره شرح حال جمعى از صحابه مدفون در بقيع را آورده است. به علاوه، مقاله اى هم با عنوان «ستارگان بقيع» در شرح حال معصومين مدفون در بقيع درج شده كه قسمت نخست آن است. گزارش جديد اين شماره، مطلبى است با عنوان «وظايف دفاتر مراجع شيعه در مدينه». در اين گزارش ابتدا با آقاى محمد جواد ركنى، از بعثه آيت اللَّه فاضل لنكرانى مصاحبه شده و ايشان تأكيد كرده است كه مهم ترين وظيفه دفاتر، پاسخ گويى به مسائل شرعى حجاج است. به طور معمول، از ديگر وظايف دفاتر، گرفتن وجوه شرعى مردم است كه از نقاط مختلف به اينجا آمده و وجوه شرعى خود را به مرجع مورد نظر خود مى پردازند. حجت الاسلام محمودى از دفتر آيت اللَّه سيستانى مى گويد: روزهاى نخست، كمتر پرسش شرعى وجود دارد، اما به تدريج و به ويژه روزهاى نخست در مكه، اين مراجعات زياد مى شود.

گفتنى است كه در هر دفتر، جمعى از علما و فقهاى برجسته هستند كه با مطرح شدن پرسش جديد، شوراى استفتايى تشكيل داده و مشكل را حل مى كنند. به علاوه ارتباط تلفنى هم با مرجع برقرار است.

گزارشى با عنوان «اوقات غنيمت دان، آن قدر كه بتوانى» گفتگويى است با حجاج،

ص: 114

در باره كيفيت گذران روزهاى با ارزش حضور در مدينه. مصاحبه اى با محمد اسحاق مدنى تحت عنوان «فرايند تكاملى حج ايرانيان» در ادامه آمده و اخبار ديگرى از عربستان و ساير نقاط هم در آن درج شده است.

انتشار نخستين شماره فارسى «البلاد»

هر سال، روزنامه «البلاد» در موسم حج، چند شماره فارسى منتشر مى كند كه به طور عمده، حاوى دو بخش است؛ نخست، اخبار مربوط به ايران و روابط آن با كشور سعودى و ديگر كشورهاى عربى. دوم، اخبار مربوط به حج و تشريح خدمات ارائه شده از سوى مسؤولان سعودى. نثر اين نشريه در قياس با آنچه كه سالهاى قبل انتشار مى يافت، ايرانى تر شده است. پيش از اين غالباً از نثر فارسىِ افغانى استفاده مى شد.

هدف سعودى ها تغذيه فكرى ايرانى ها است كه البته در اين كار كاملًا ناموفق بوده اند. به طور غير رسمى هم گفته شده است كه ما البلاد را براى ايرانى ها منتشر مى كنيم و نيازى به زائر نيست. اما روشن است كه البلاد به دست ايرانى ها نمى رسد چنانكه با گرايش هاى آنان نيز متناسب نيست. در برابر، نشريه زائر تنها نشريه و منبع خبرى است كه تاكنون در ايّام حج، منبع اطلاعاتى زائران خانه خدا بوده است.

نخستين شماره آن در 16 ذى قعده، برابر با 18 دى ماه (نخستين روز پرواز ايرانى ها به عربستان) انتشار يافته است.

روى صفحه نخست آن تصوير اميرعبداللَّه و آقاى خاتمى در كنار هم آمده، با اشاره به تلفنى كه آقاى خاتمى به امير عبداللَّه زده است. خبر كمك هاى عربستان به زلزله زدگان بم از ديگر اخبار اين نشريه است. بر اساس اين گزارش، تاكنون 16 هواپيماى سعودى كمك هاى اين كشور را به بم انتقال داده اند. اين خبر از قول البريك، سفير سعودى در تهران اعلام شده است. اخبار ديگر مربوط به روابط ايران و بلاد عربى، به طور عمده به بهبود روابط ايران و مصر اختصاص يافته است. اما اخبار مربوط به حج، افزون بر اشاره به شستشوى كعبه معظمه توسط امير عبدالمجيدبن عبدالعزيز، از قول امير نايف تأكيد شده است كه امسال شديدترين تدابير امنيتى به خاطر حمايت حجاج بيت اللَّه الحرام صورت خواهد گرفت. اين خبر با اشاره به درگيرى هايى است كه طى ماه هاى اخير

ص: 115

ميان افراطيون وهابى با مأموران سعودى در جريان بوده است. وزير حج عربستان مى گويد:

«امسال، از 161 كشور، زائر به سعودى وارد خواهد شد. شعار حجّ امسال هم «صحت ميهمانان خانه خدا» است كه از طرف وزير بهداشت اعلام شده است. خبرى هم از بانك توسعه اسلامى براى توزيع كالابرگهاى حج درج شده است. رنگ سبز كالابرگها براى قربانى حج تمتّع و قِران و رنگ قرمز براى فديه است. تحوّل جديدى كه در نقل وانتقال زائران صورت گرفته، مربوط به بازگشايى فرودگاه مدينه به روى هواپيماهاى خارجى است و كار زائران را، كه پيش از اين دشوارى انتقال از جده به مدينه را داشتند، آسان مى سازد.

145 راهنما هم از طرف وزارت شؤون اسلامى معيّن شده است تا زائران را راهنمايى كرده، آنان را نصيحت نموده و مناسك بياموزند.»

سوّمين شماره البلادِ فارسى هم مانند شماره هاى قبل، با محوريت حج، زلزله بم و روابط ايران با كشورهاى عربى و نيز برخى از مسائل جهانى، با تاريخ 20 دى ماه منتشر شده است. خبرى از نماينده ولى فقيه حجّت الاسلام و المسلمين رى شهرى در صفحه اول آمده است كه: نقش دولت عربستان در خدمت به زلزله زدگان بم و ارائه تسهيلات به حجاج ستودنى است. خبر ديگر در باره زائران مصرى است كه آخرين آنها روز دوم ذى حجه وارد عربستان خواهند شد. وزارت بهداشت سعودى كليه نيروهاى خود را براى خدمت به ميهمانان خانه خدا بسيج كرده است. خبر ديگر آنكه شش ميليون پرس غذا در مشعر و منا ميان زائران خانه خدا توزيع خواهد شد. معاون وزارت حج از هماهنگى ميان وزارت حج و بعثه هاى حج سخن گفته است. اين هماهنگى از جمله در باره سرازير شدن زائران براى جمرات است كه امسال به نوبت خواهند آمد تا يك مرتبه همه در آنجا جمع نشوند. سالهاى قبل به همين دليل، مشكلات عديده اى به وجود مى آمد.

خبر ديگر آن است كه هيچ اتوبوسى بدون داشتن مجوّز سازمان كلّ امنيت، نمى تواند وارد مشاعر مقدسه شود. اين اتوبوس ها طى ماه جارى نمى توانند وارد مكه مكرمه شوند. در اين شماره البلاد، از تشويق دولت سعودى نسبت به زنان براى كمك به

ص: 116

فعاليتهاى مورد نياز به آنها در امور حج سخن گفته شده و اينكه 1600 فرصت شغلى وجود دارد كه زنان سعودى مى توانند از آن استفاده كنند. كمترين حقوق 1500 ريال و بالاترين آن 6000 ريال سعودى خواهد بود.

چهارمين شماره البلاد در روز يكشنبه 21 دى ماه، 19 ذى قعده منتشر شد. خبرى از اسقبال فهد از پادشاه اردن، طرح هاى مقابله با سيل در مكه، اعلام راديوى اف- ام براى پخش قرآن و تصويرى بزرگ از دو زن از عراقى ها كه شوهرانشان به دست آمريكايى ها كشته شده و در حال سوگوارى هستند، روى صفحه اول البلاد فارسى ديده مى شود. در صفحات بعد، خبرى از ورود نخست وزير تركيه به ايران، زلزله هاى مداوم در ايذه و مسجد سليمان و ديدار وزير خارجه اسپانيا از زلزله بم آمده است. در باره اخبار حج، خبر آمادگى بهدارى مدينه براى رسيدگى به زائران بيمار، هزينه 30 ميليون ريالى سعودى براى تجهيز آشپزخانه هاى چادرهاى زائران ايرانى در منا و اعلام قاطع ممنوعيت استفاده از كپسول گاز در مشاعر مقدسه، كه توسط مسؤولان بلندپايه سعودى اعلام شده، ديده مى شود.

بر اساس نوشته البلادِ فارسى، امسال 2700 كارمند و كارگر در مسجد الحرام در خدمت زئران خانه خدا هستند. از اين تعداد، 700 نفر نيروهاى ثابت مسجد هستند و حدود 2000 مرد و زن براى اين ايام به آنها افزوده شده اند. اين افراد شامل مرشدينى هم هستند كه به قول اين روزنامه براى جلوگيرى از بدعتها و كارهاى خلاف شرع در مسجدالحرام ايفاى نقش مى كنند. برنامه هاى ويژه مسجد از 15 ذى قعده آغاز شده و تا پايان ماه ذى حجه ادامه خواهد داشت. خدمات ارائه شده در مسجد، شامل خدمات ارشادى، عمومى، فنى و خدمات غير مستقيم مى شود؛ از جمله خدمات توجيهى مى توان به برگزارى كلاس هاى سخنرانى و درس و ارائه فتواها و توزيع كتابهاى دينى اشاره كرد كه سه اداره توجيه و ارشاد، اداره شؤون مصاحف و اداره تطويف اين وظايف را عهده دار هستند.

پروژه هاى عمرانى كه در طول سال گذشته به انجام رسيده و براى حج آماده شده عبارت اند از:

- بهره بردارى كامل از توسعه مطاف طبقه دوم (در واقع منحنى كردن زواياى طبقه

ص: 117

دوم؛ به طورى كه تقريباً به صورت بيضى شكل در آمده است).

- پايان بازسازى پلكان مجاور باب اجياد، به علاوه دو پلكان ديگر كه براى معلولان و سالمندان ساخته شده است. نيز ازدياد پلكانها براى معلولان در اطراف صفا و بهينه سازى پلكانهاى موجود.

- استفاده كامل از سقف چاه زمزم (در واقع، چاه زمزم، ديگر از مسجدالحرام راهى ندارد و سقف آن به مطاف افزوده شده است).

- ايجاد مسير ويژه براى طواف معلولان وسالمندان درطبقه دوم وسطح حرم شريف.

- ايجاد گذرگاه ويژه براى صندلى هاى چرخدار در طبقه دوم مسير مسعى.

گفتنى است از نظرفقهاى شيعه تااين زمان، نه طواف درطبقه دوم جايزاست و نه سعى.

به دنبال خبرى كه در شماره نخست البلاد آمده بود، در شماره 4 نيز تأكيد شده است كه تعداد 145 راهنما و مرشد براى هدايت مردم و مبارزه با آنچه كه اين جماعت آنها را بدعت! مى نامند، در مساجدى كه مورد زيارت زائران هستند، آماده خدمت مى باشند.

در برخى از اين اماكن؛ مانند احُد، بلندگو يكسره مشغول به تبليغ و مخالفت با زيارت قبور شهداى احد است. اين وضعيت در تمام ايام عمره ادامه داشت و با كمال شگفتى كمترين تأثيرى هم روى زائران شيعه و سنى نداشت.

در پنجمين شماره البلاد، با اشاره به اينكه در دوم ذى حجه چهارمين همايش مكه مكرّمه برگزار مى شود، مى گويد: موضوع آن مسائل حمل و نقل زائران در موسم حج است. مسائل شرعى، بهداشتى، تسهيلاتى از مباحثى است كه در مقالات سخنرانان مورد توجه خواهد بود. به گزارش البلاد فارسى، ش 12 (دوشنبه 29 دى) اين كنفرانس در روز ياد شده، در دانشگاه امّ القرى در مكه افتتاح شده است.

در اين شماره همچنين به سفر امير عبدالمجيد به جده براى نظارت بر حسن اجراى برنامه هايى كه براى زائران تدارك ديده شده، اشاره شده است. در اين شماره گزارش مفصلى از فعاليتهاى شعبه وزارت حج در مدينه براى استقبال از زائران و امكاناتى كه

ص: 118

تدارك ديده شده، ارائه شده است. در اين رابطه، مصاحبه مفصلى با مهندس عبدالفتاح رييس فرودگاه مدينه صورت گرفته است.

امسال براى پاكسازى قربانگاه هاى مكه، مبلغ 000 000 5 ريال سعودى اختصاص داده شده است. اين مبلغ صرف پاكسازى قربانگاه ها پس از قربانى خواهد شد كه سرعت عمل در آن مى تواند سلامت محيط زيست را تأمين كند.

راديوى حج عربستان

بر اساس اخبار اعلام شده، امسال راديوى حج، از 3/ 10/ 82 در عربستان به راه افتاده است. اين راديو كه ويژه حج است، برنامه هايى به زبانهاى مختلف؛ شامل عربى، انگليسى، فرانسوى، فارسى، تركى، اندونزيايى، اردو و افريقايى در دو نوبت صبح و عصر پخش خواهد كرد. زمان كارى اين راديو در ماه ذى قعده 18 ساعت و در ماه ذى حجه 24 ساعته خواهد بود. براى اداره برنامه هاى آن، وزارت اطلاعات، اوقاف و امور اسلامى، حج و چندين مؤسسه ديگر همكارى دارند. زمانهاى دقيق برنامه هايى كه به زبانهاى مختلف از اين راديو پخش مى شود، در نشريه البلاد فارسى شماره 4 چاپ شده است. برنامه فارسى آن از ساعت 5/ 5 تا 7 بعد از ظهر مى باشد.

فعاليت جارى گروه ارشاد

اين گروه زير نظر معاونت آموزش و پژوهش بعثه فعاليت مى كند و در موسم داراى دو مسؤول است كه يكى براى مدينه قبل و ديگرى براى مدينه بعد. اين گروه، به طور معمول در هر دو شهر مكه و مدينه فعال است، اما در مدينه فعال تر است. فلسفه وجودى اين گروه، اجراى امر به معروف و نهى از منكر، به ويژه جلوگيرى از كارهايى كه انجام آنها در مرئى و منظر عمومى، سبب وهن تشيّع مى شود.

براى انجام اين امور، شرح وظايف تفصيلى براى گروه ارشاد فراهم شده است. بنا به اهميت زيادى كه اين شرح وظايف براى شناخت مسائل رفتارى مطلوب و غير مطلوب زائران از ديدگاه بعثه حج جمهورى اسلامى و اصولًا نظام جمهورى اسلامى دارد، متن آن را در اينجا به عنوان يك سند تاريخى ارائه مى كنيم:

شرح وظايف گروه ارشاد كاروانهاى حج

ص:119

بسم اللَّه الرحمن الرحيم

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ .... آل عمران، 104

مقدمه

شناخت حوزه مسؤوليت و چگونگى انجام وظايف محوّله، از شروط اصلى مسؤوليت دهى و يا مسؤوليت پذيرى است كه اگر با شرايط ديگر پيوند پيدا كند، موفقيت انسان را دو چندان خواهد كرد.

از اين رو و با توجه به وظايف شوراى فرهنگى و گروههاى ارشاد كاروانهاى حج جمهورى اسلامى ايران و نقش آنان در ارشاد زائران، مطالبى در چند بخش تقديم مى گردد، اميد است با اهتمام و عمل به آن، عزّت و اقتدار شيعه افزون و ثواب مضاعف نصيب همگان گردد:

1.پيشينه گروههاى ارشاد

گروه ارشاد زائران بيت اللَّه الحرام براى اوّلين بار، پس از پيروزى انقلاب اسلامى، با تعداد محدودى در بعثه مقام معظم رهبرى تشكيل و با سازماندهى آنان و استقرار در مكانهاى خاصى؛ همچون بقيع، به ارشاد و راهنمايى زائران مى پرداختند. اين روش گرچه موفقيتهايى را به همراه داشت، ليكن با كاستى هايى نيز روبرو بود كه موجب گرديد تا معاونت آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبرى با بهره گيرى از نظريات و پيشنهادهاى دست اندركاران امر حج و با بازنگرى در تشكيلات و سازماندهى و روش اجرايى آن، گروههاى ارشاد كاروانها را به شكل كنونى سازماندهى نمايد.

2.وضعيت حجاج اعزامى

همه ساله هزاران نفر از نقاط مختلف ايران اسلامى، جهت انجام فريضه حج و زيارت نبىّ گرامى اسلام صلى الله عليه و آله و فاطمه زهرا عليها السلام و امامان مدفون در بقيع عليهم السلام و ديگر اماكن

ص: 120

زيارتى مكه و مدينه، توسط سازمان حج و زيارت به عربستان اعزام مى شوند. در ميان زائران اعزامى دو گروه وجود دارند كه بايد به نوعى به كمك آنان شتافت:

1.افراد ضعيف، بيمار و احياناً مسن و ناتوان. 2. افرادى كه تجربه سفرهاى خارجى را نداشته و يا عظمت اين سفر الهى و معنوى را درك نمى كنند و در نتيجه خواسته يا ناخواسته به اعمالى دست مى زنند كه موجب وهن تشيع و جمهورى اسلامى ايران مى گردد.

3.طبيعت سفر حج

جمعى بودن سفر، محدود بودن امكانات پروازى، دشوار بودن زائرگردانى، آن هم در يك كشور خارجى، محدوديت زمانى و مكانى انجام مناسك حج، جابه جايى هاى متعدد در مدت محدودِ سفر، موقعيت زائران ايرانى به عنوان پيروان تشيع و انقلاب اسلامى و انتظار حجاج ديگر كشورها از آنان، حضور حجاج كشورهاى اسلامى و احياناً غير اسلامى با آداب و رسوم و زبانهاى مختلف، هر يك ضمن در بر داشتن سختى ها و دشوارى هاى خاص خود، موجب احساس مسؤوليت بيشتر زائران نسبت به مكتب اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام و انقلاب اسلامى مى گردد.

4.وضعيت خاص عربستان

عربستان سعودى همه ساله در موسم حج، مقرّرات و قوانين خاصى را به اجرا مى گذارد كه اين مقررات ايجاب مى كند مسؤولان حج دو كشور تلاشهاى مشتركى را براى هرچه بهتر و باشكوهتر برگزار شدن اين فريضه الهى انجام دهند تا على رغم آمار گسترده زائران و اختلاف نگرش عربستان و ايران در برخى مسائل مرتبط با حج و نيز ايجاد محدوديت براى برخى امور ارشادى و تبليغى، زائران ايرانى بتوانند به راحتى و درستى، اعمال و مناسك خود را انجام دهند.

شايان ذكر است كه در ميان كشورهاى اسلامى، تنها جمهورى اسلامى ايران است كه در مراحل مختلف سفر، تمامى امور مربوط به زائران، از قبيل: تهيه مسكن، تغذيه، حمل و نقل، امور پزشكى و ارشاد، آنان را به صورت متمركز برعهده دارد.

ص: 121

5.اهداف جمهورى اسلامى ايران از حج

الف:انجام حج صحيح و مقبول توسط حجاج.

ب:ايجاد تحوّل روحى و اخلاقى در حاجيان.

ج:فراهم نمودن زمينه هرچه بيشتر اخوّت دينى و وحدت اسلامى.

د:معرفى شيعه و نظام جمهورى اسلامى ايران به حجاج ديگر كشورها.

ه:فراهم كردن رفاه نسبى براى زائران به منظور استفاده هرچه بيشتر معنوى از اين سفر روحانى.

رسيدن به اين اهداف، باتوجه به محدوديت امكانات، جز با اتّكا به نيروهاى مؤمن و عاشق خدمت به اسلام عزيز و نظام جمهورى اسلامى ايران ميسّر نخواهد شد.

لذا با توجه به اهداف پيشگفته، همه ساله از ميان زائران هر كاروان بر اساس دستورالعمل پيوست، تعدادى از خواهران و برادران براى انجام مسؤوليت دينى و شرعى امربه معروف و نهى از منكر و ارشاد ديگر زائران، به صورت داوطلبانه انتخاب مى شوند تا با پيشگيرى از امورى كه در آن محيط به شيعه و تشيّع لطمه وارد مى كند، دين خود را به ائمه معصومين عليهم السلام ادا نموده، ديگر مسلمانان را به مكتب اهل بيت علاقمند و اميدوار سازند.

6.گزينش و توجيه

برپايى حج ابراهيمى و برگزارى مراسم عظيم كنگره عبادى- سياسى حج، مطابق با شأن نظام اسلامى و زائران ايرانىِ خانه خدا، از يك سو جايگاه تشيع و جمهورى اسلامى ايران را در نگاه مسلمانان جهان ارتقا بخشيده و از سوى ديگر افتخار انتساب به امامان معصوم شيعه، مسؤوليت هر ايرانى و دوستدار خاندان عترت و طهارت را دو صد چندان مى كند.

زائران محترم ايرانى حرمين شريفين كه نمايندگان انقلاب اسلامى و ملّت مسلمان ايران در سرزمين وحى مى باشند، به خوبى مى دانند كه اعمال آنان در ديد نكته بين و ژرف انديش ديگر زائران، مسلمان هم بر آبروى نظام جمهورى اسلامى و هم بر توجه به

ص: 122

خاستگاه اين نظام اسلامى؛ يعنى فقه و فرهنگ غنى ائمه معصومين عليهم السلام تأثير غير قابل برگشت دارد. از اين رو، هدايت به موقع زائران ايرانى و توجيه صحيح آنان، مسؤوليت بس سنگينى است كه بردوش روحانيون و معين هاى محترم كاروانها و ساير عوامل حج گذارده شده و خصوصاً عزيزان روحانى به دليل رسالتى كه برعهده دارند، بايد پيوسته و به صورتهاى گوناگون در زمينه حفظ شخصيت شيعى و انقلابى و همچنين انجام صحيح مناسك حج به زائران خود آموزشها و تذكّرات لازم را ارائه كنند.

7.پيوند با رهبران الهى

يكى از فلسفه ها و مقاصد بلند حج، اين است كه حج گزاران در پرتو زيارت خانه خدا و انجام مناسك حج، قطره هاى وجود خود را به درياى بيكران امامت و رهبرى خاندان رسول اللَّه صلى الله عليه و آله وصل كنند؛ چرا كه در حديث آمده است: «مِنْ تَمامِ الْحَجّ لِقاءِ اْلإمامِ»، و در اين راستا، ائمه بقيع عليهم السلام، محور و مركز اصلى اين توجه اند و چون بهره گيرى از ثمرات زيارت ائمه و حفظ بقيع و باز نگهداشتن درِ اين حرمِ الهى بر روى همه زائران حرم نبوى صلى الله عليه و آله، يكى از حياتى ترين مسائل اجتماعى شيعه در طول تاريخ بوده است، لذا لازم است از دست زدن به اعمالى كه ما را از اين اصل مهم و حساس دور مى كند، جداً احتراز نماييم. مردم ايران به دليل سابقه طولانى در ولاى اهل بيت عليهم السلام و ارادت به ساحت مقدّسشان و به عنوان پيروان تفكّر اصيل اسلام ناب محمدى صلى الله عليه و آله و تربيت يافتگان مكتب ولايت و امامت، بايستى با رفتارى درست و كردارى شايسته محبت و علاقه ساير مسلمانان را به سوى ائمه هدى عليهم السلام جلب كرده، مايه آبرو و عزّت پيشوايان مظلوم و معصوم خود باشند. اقدام به اعمالى كه موجب وهن مذهب و از بين بردن علاقه ديگران به مكتب نجاتبخش اهل بيت عليهم السلام مى شود خسران عظيمى است كه با جدّيت بايد از آن جلوگيرى كرد.

8. ارشاد سازنده

ارشاد سازنده و مواعظ بليغ روحانيون محترم كاروانها، با شيوه اى قابل فهم و با بهره گيرى از قرآن كريم و احاديث اهل بيت عليهم السلام و استفاده از تجارب ملموس و نيز

ص: 123

به كارگيرى تمامى امكانات و ظرفيتهاى موجود، مى تواند مشتاقان و زائران حرمين شريفين را در برابر موارد خلاف مصونيت بخشد؛ از اين رو و براى تحقّق بخشيدن اين امر مهم و به منظور تشويق زائران بيت اللَّه الحرام، به بهره بردارى هرچه بيشتر از مراسم عظيم عبادى- سياسى حج و حفظ شؤون دينى و اسلامى حجاج ايرانى و پيشگيرى از رفتارهاى خلاف اخلاق و همچنين با اتكا به تجربه موفق گروه هاى ارشاد در گذشته، شوراى فرهنگى، مركب از روحانى و معين كاروان و مدير و معاون كاروان تشكيل مى گردد. اين شوراها با استفاده از امكاناتى كه در اختيار دارد، در جهت رشد و تعالى زائران و نيز اجراى سياستهاى فرهنگى بعثه مقام معظم رهبرى و نظارت برعملكرد گروه هاى ارشاد، به انجام وظيفه مى پردازد.

نحوه تشكيل گروه هاى ارشاد:

در راستاى مشاركت دادن كليه زائران در انجام امور فرهنگى و اصلاح رفتارهاى اجتماعى و مراقبت نسبت به انجام صحيح مناسك و استقرار نظم در تمامىِ كاروانها و آشنا نمودن حجاج ايرانى به حساسيتهاى ساير مسلمين در موسم حج و بالأخره حفظ شؤون دينى و ارتقاى جايگاه نظام اسلامى در منظر حجاج ساير كشورها، در هركاروان به تعداد ده نفر از برادران و خواهران زائر، كه از سطح سواد و آگاهى بالاترى نسبت به سايرين برخوردار بوده و توانايى انجام وظايف محوّله را داشته باشند، براى انجام مأموريتهاى فوق و عينيت بخشيدن به فريضه بزرگ امر به معروف و نهى از منكر و ارشاد سايرين، به صورت داوطلبانه انتخاب مى شوند و تحت عنوان گروه هاى ارشاد زيرنظر شوراى فرهنگى و به محوريت روحانى محترم كاروان انجام وظيفه مى كنند:

الف-شرح وظائف شوراى فرهنگى كاروان:

1.تنظيم برنامه جلسات و مراسم كاروان و نصب آن در محل مناسب جهت اطلاع زائران.

2.شناسايى و انتخاب ده نفر از خواهران و برادران به عنوان گروه ارشاد.

ص: 124

3.برنامه ريزى و اجراى برنامه هاى ارائه شده از سوى بعثه.

4.نظارت بر رفتار اجتماعى زائران و ارائه رهنمودها و آموزش هاى لازم به آنها.

5.برنامه ريزى جهت برگزارى مسابقات فرهنگى، حفظ قرآن و حديث و ...

6 شناسايى نيروهاى مستعد، جهت همكارى با كاروان در بخشهاى مختلف.

7.بررسى و تصويب تشكيل جلسات ويژه به مناسبت اعياد، وفيات، بزرگداشت دهه فجر و امثال آن.

8.شناسايى ظرفيتهاى جديد فرهنگى- مذهبى و استفاده از آن به منظور پركردن اوقات فراغت زائران.

9.مشورت و تبادل نظر نسبت به زمان تشكيل جلسات، ديدارهاى دوره اى، شركت در جلسات عمومى بعثه نظير دعاى كميل، دعاى ندبه و امثال آن.

10.رسيدگى به تخلّفات و اختلافات احتمالى زائران و ارائه تذكرات لازم.

11.بررسى پيشنهادها و انتقادات زائران و رسيدگى به آنها.

12.ارزيابى چگونگى حضور زائران كاروان در جلسات، مراسم و برنامه هاى مختلف حج و عملكرد آنان.

13.شناسايى و معرفى زائران موفق كاروان.

ب- روش كار و ضوابط كلى

1. انتخاب افراد عضو گروه ارشاد از ميان داوطلبان، برپايه ضوابط شرعى و برابر مقررّات اعلام شده از سوى بعثه و تنها در محورهاى تعريف شده كه پس از اين ذكر خواهد شد، صورت مى گيرد.

2. هريك از اعضاى گروه اصلى، حتى المقدور ده نفر ديگر از اعضاى كاروان را شناسايى و با هماهنگى روحانى محترم كاروان، نسبت به توجيه آنها اقدام و خود نيز رابط اين گروه با گروه مركزى خواهد بود.

3. پيشنهادها و انتقادهاى زائران و همچنين مشكلات و موانع كار در جلسات گروه هاى ارشاد، مورد بحث و بررسى قرار گرفته و پس از جمع بندى از طريق رابط گروه، به مديريت آموزش و پژوهش بعثه منتقل مى گردد.

ص: 125

تبصره: گزارشهاى تخلّفات مهم، لازم است در همان روز از طريق روحانى كاروان و يا نماينده وى به بعثه منتقل شود.

ج- زمان و مكان و چگونگى انجام وظايف گروههاى ارشاد

1. حضور در بقيع و اطراف آن جهت ارشاد زائران.

2. حضور در مسجدالنبى صلى الله عليه و آله در ساعتهاى مشخص.

3. حضور در مسجدالحرام در اوقات مشخص.

4. مراقبت و ارشاد زائران در طول سفر.

5. تكميل فرمها و پاسخنامه ها و ارسال آن به واحد مربوط در بعثه مقام معظم رهبرى.

6. كمك به افراد ناتوان در انجام اعمال.

د- نحوه عملكرد اعضاى گروه ها

* قبل از تشرف:

اعضاى گروه ارشاد كاروان، ياوران و مشاوران روحانى محترم كاروان بوده، در صورت لزوم، وظايف محوله از سوى ايشان از قبيل: تصحيح قرائت نماز و ... را انجام مى دهند.

* هنگام تشرّف:

روحانى كاروان پس از تشرف به مدينه منوره و يا مكه مكرمه، در اوّلين فرصت با مراجعه به واحد ارشاد مستقر در بعثه مقام معظم رهبرى و اعلام حضور و اخذ برنامه كار «گروه ارشاد» آن را به اعضاى گروه اعلام مى نمايد.

شايان ذكر است:

1. در صورت نياز به مراجعه «رابط گروه» به «واحد ارشاد» مستقر در بعثه، مراتب از طريق روحانى و يا بازرس كاروان به آنها اعلام خواهد شد.

2. وظايف گروه ارشاد به گونه اى تعيين گرديده، كه تضادّى با برنامه هاى عبادى و زيارتى آنها نداشته باشد، گرچه اين عمل نيز خود از مهمترين عبادات است.

ص: 126

ه- تخلّفات رفتارى

به منظور آشنايى با نوع تخلّفاتى كه امكان دارد گروههاى ارشاد با آن مواجه شوند و مواردى چند از آنها در سالهاى قبل گزارش شده، به تناسب ويژگيهاى مكانى ذكر خواهد شد. بديهى است پاره اى از اين خلافها، به دليل تركيب سنى و وضعيت تحصيلى زائران و رعايت ضوابط و مقرّرات در سال جارى ممكن است كمتر مشاهده شود، در عوض بنا به مقتضيات زمان، احتمالًا تخلّفات جديدى اتفاق بيفتد كه در اين فهرست به آنها اشاره اى نشده، لذا روحانيون محترم و اعضاى محترم گروه هاى ارشادى، ضمن انعكاس آنها به بعثه، نسبت به رفع آن اهتمام عالمانه و منطقى را به كار بندند.

الف- فرودگاه

1. حمل مواد مخدّر هرچند كم، اين كار علاوه بر خدشه دار ساختن حيثيت زائران ايرانى، براى اعضاى كاروان و مسؤولان ايرانى نيز در فرودگاه مشكل آفرين بوده، در عربستان مجازات سنگين دارد.

گفتنى است: افراد و وسايل همراه مسافر در فرودگاه توسط مأموران دولت عربستان با دقت كنترل و گاهى به وسيله سگهاى تربيت شده مورد بازرسى قرار مى گيرند.

2. فروش اجناسى از قبيل: پسته، زعفران، تسبيح، انگشتر، گز و ... به ويژه توسط بانوان.

ب- در بقيع و اطراف آن

1. بستن دخيل به شبكه هاى بقيع به وسيله پارچه، نخ، قفل و امثال آن.

2. برداشتن خاك و سنگ و گندم از روى قبرها.

3. انداختن عريضه، پول، لباس، پارچه، شمع و ... روى قبور.

4. فيلمبردارى و گرفتن عكس داخل بقيع.

5. عدم رعايت نظافت محوطه بقيع.

6. سد معبر و ايجاد مزاحمت براى ديگران در جلو بقيع.

7. سيگار كشيدن در داخل و جلوى بقيع.

8. نماز خواندن جلو و داخل بقيع، باتوجه به حرام بودن آن از ديدگاه وهابيان.

ص: 127

9. تجمّع جلوى بقيع به هنگام نماز جماعت.

10. خواندن روضه هاى حساسيت برانگيز، توأم با حركات ناموزون و احياناً با صداى بلند.

11. نوحه خوانى و سينه زنى

12. خواندن دعاى توسل و زيارت عاشورا، به صورت دسته جمعى و با صداى بلند جلو و مقابل بقيع و ديگر اماكن زيارتى.

13. روشن كردن شمع و انداختن سفره هاى نذرى.

14. خوابيدن كنار بقيع، به ويژه بانوان.

ج- مسجدالنبى صلى الله عليه و آله و اطراف آن

1. بوسيدن ضريح و درهاى حرم مطهّر.

2. گذاشتن مهر، سنگ و امثال آن هنگام سجده.

3. عبور از مقابل نمازگزاران و حرمت آن از ديدگاه اهل سنت.

4. بردن كفش به داخل روضه مقدسه و گذاشتن آن روى جعبه قرآنها.

5. گرفتن قرآن و كفش در يك دست.

6. عبور از روى قرآن و قفسه هاى قرآنى.

7. گرفتن قرآن با دست چپ و گذاشتن آن روى زمين و فرش.

8. بردن قرآن از مسجد جهت تلاوت، به محل سكونت.

9. به هم زدن صفوف نماز جماعت و اصرار برگذشتن از ميان جمعيت.

10. خواندن نماز نافله و قرائت قرآن، هنگام خطبه هاى نماز جمعه.

11. صحبت كردن هنگام اذان و ايراد خطبه هاى نماز جمعه.

12. ترك مسجد در آستانه اقامه نماز جماعت.

13. فرستادن صلوات و خواندن زيارت با صداى بلند.

14. يكديگر را با صداى بلند صدا زدن.

15. خواندن نماز فرادى همزمان با نماز جماعت.

16. پشت به ضريح پيامبر صلى الله عليه و آله نشستن.

ص: 128

17. دست بسته نماز خواندن و گفتن آمين در نماز.

18. بلند خواندن ذكر ركوع و سجود.

19. زودتر از امام جماعت به ركوع و سجود رفتن.

20. شركت نكردن در نماز ميت و ترك مسجد در آن لحظه.

د- مسجدالحرام

1. نازك بودن لباس احرام بانوان و نمايان بودن بدن در حين طواف.

2. بردن نام ائمه عليهم السلام با صداى بلند در طواف.

3. برخلاف مسير طواف كنندگان حركت كردن، به منظور رسيدن به مقابل حجرالأسود و يا ورود به حِجر اسماعيل.

4. نماز خواندن در مسير طواف كنندگان و ايجاد مزاحمت براى ديگران.

5. بوسيدن مقام ابراهيم.

6. كندن نخ از پرده كعبه.

7. عبور خانم ها از ميان صفوف نمازگزاران به ويژه در آستانه اقامه نماز جماعت.

8. فشار آوردن به ديگران به منظور استلام حجرالأسود.

9. پشت به كعبه نشستن

10. ساير موارد ياد شده در مسجدالنبى صلى الله عليه و آله.

ه- موارد فرهنگى و اجتماعى

1. حضور مردان با لباس نامناسب در اماكن عمومى.

2. رعايت نكردن حجاب توسط بانوان و پوشيدن جورابهاى نازك.

3. نصب علائم روى چادرهاى بانوان به شكل نامناسب.

4. تجمّع در جلو ساختمانهاى محل اسكان در اوقات نماز.

5. ريختن آشغال و زباله در معابر عمومى.

6. وضو گرفتن با آب منبع هاى آب آشاميدنى، به خصوص داخل مسجدالحرام و مسجدالنبى صلى الله عليه و آله.

ص: 129

7. نوشتن نام و نام خانوادگى مشابه با نام خدا و معصومان عليهم السلام روى دمپايى و كفش.

8. ايجاد مزاحمت در اوقات استراحت ديگران.

9. عدم حضور به موقع براى سوار شدن به اتوبوس، صرف غذا و معطل ساختن ديگران.

10. رعايت نكردن بهداشت و ايجاد ناراحتى براى خود و سايرين.

11. بحث كردن با حجاج ساير كشورها در صورت آشنا نبودن با زبان آنان.

و- موارد مربوط به بازار و خريد

1. چانه زدنهاى حقارت آميز.

2. فروش اسكناس هاى ايرانى به صرافى ها.

3. خريد و حمل بارهاى حجيم و سنگين توسط افراد.

4. مراجعت از حرمين شريفين به طرف محل اسكان كاروان در اوقات نماز.

5. تجمّع جلو مغازه ها هنگام نماز.

6. پَرسه زدن و اتلاف وقت در بازارها.

شايان ذكر است گرچه برخى از اين موارد، خودبه خود اشكالى ندارد، ليكن به دليل برانگيختن حساسيت پيروان ساير مذاهب و پيامدهاى نامطلوب آن و براى رعايت مصلحت اهم بايد از آنها احتراز نمود.

امسال مسؤول مدينه قبل جناب حجت الاسلام والمسلمين آقاى محمدعلى مقدادى است و مسؤول مدينه بعد جناب حجت الاسلام و المسلمين آقاى محمود كارآموزيان خواهد بود. نيروهاى ثابت همين دو نفر هستند و به طور معمول براى اجراى كارهاى جارى از نيروهايى كه در كاروانها هستند استفاده مى كنند.

در هر كاروان يك شوراى فرهنگى شامل مدير، معاون، روحانى و معين (با مديريت روحانى اول كاروان) هستند كه از جمع كاروانيان، ده نفر يا بيشتر را كه توان انجام وظايف ارشادى را دارند، انتخاب مى كنند. اين افراد به گروه ارشاد معرفى مى شوند. هدف از انتخاب اين افراد از زائران، مشاركت دادن جمعىِ كاروان، در انجام وظايفى است كه گروه ارشاد بر عهده دارد.

ص: 130

گروه ارشاد در همان ايران تعيين شده و اسامى افراد منتخب براى بعثه ارسال مى گردد و پس از چك شدن آنان، وظايف آنان به ايشان ابلاغ مى شود. از ميان اين ده نفر، يك نفر به عنوان رابط انتخاب شده تا در خصوص وظايف محوّله با مسؤول گروه ارشاد در ارتباط باشد.

برنامه هاى گروه ارشاد به طور كلّى داراى دو بخش است؛ نخست انجام بهتر وظايف مستحبى- دينى مانند توصيه به ختم صلوات، ختم تلاوت قرآن كه به صورت منظم دنبال مى شود. اما نبايدها در ارتباط با اعمالى است كه سبب تحريك مخالفان مى شود كه از جمله مى توان به نماز خواندن كنار بقيع، خروج از مسجد النبى صلى الله عليه و آله در وقت نماز و پرسه زدن در بازار را ياد كرد.

يكى از اصولى كه در اين ارتباط مورد توجه است، رفع مزاحمت از رفت و آمد در محل بين الحرمين است. بسيارى از كاروانها بعد از نماز صبح در محوطه روبه روى بقيع براى زيارت مى نشينند كه طبق دستور بعثه مقام معظم رهبرى، هر كاروان مى بايست تنها سه جلسه در اين محل حضور جمعى يابد. در روزهاى اخير اين توصيه، از مشكلات شلوغى و صحنه هاى تند اين محل كاسته است.

از اين جزوه تعداد پنج هزار نسخه ميان كاروانها (براى هر كاروان 10 عدد) توزيع شده است تا در ايام موسم، آمادگى لازم را به دست آوردند.

همچنين براى بالا بردن كيفيت كار گروه ارشاد، چندين فرم مختلف چاپ شده است:

وداع با مدينه، وداع با مكه، فرم توصيه هاى كلّى به زائران، و هفت فرم ديگر كه به نوعى به وظايف ارشاد در مقاطع مختلف مربوط مى شود.

علاوه بر آن، تقويمى از مناسبتهاى موسم، به روحانيون داده مى شود تا بتوانند بر اساس آن، براى مراسم ها استفاده كنند. امسال اين جزوه تحت عنوان «مناسبتهاى شمسى و قمرى موسم حج 82» شامل گزارش هايى در باره تاريخ هاى ذيل است:

مناسبتهاى قمرى:

- 25 ذى قعده روز خروج پيامبر صلى الله عليه و آله براى حَجّةالوداع.

- آخر ذى قعده شهادت امام جواد عليه السلام (كه مع الاسف در جزوه مناسبتها فراموش

ص: 131

شده است).

- يكم ذى حجه، روز ازدواج امام على عليه السلام با فاطمه زهرا عليها السلام.

- هفتم ذى حجه، شهادت امام باقر صلى الله عليه و آله.

- هشتم ذى حجه، روز خروج و حركت امام حسين به جانب كربلا.

- نهم ذى حجه، روز عرفه- روز نيايش.

- نهم ذى حجه، شهادت حضرت مسلم و هانى بن عروه.

- دهم ذى حجه، عيد قربان.

- پانزدهم ذى حجه، ولادت امام هادى.

- هيجدهم ذى حجه، غدير خم.

- بيست و چهارم ذى حجّه روز مباهله.

مناسبتهاى شمسى:

- 26 دى، روز فرار شاه.

- 12 بهمن، روز ورود امام خمينى قدس سره به ايران.

- 22 بهمن، روز پيروزى انقلاب اسلامى ايران.

- 25 بهمن، سالروز صدور فرمان امام خمينى قدس سره در حكم قتل سلمان رشدى.

به طور كلى گروه ارشاد، دو گردهمايى عمومى دارد كه عموم ارشادى ها دعوت شده و تذكّراتى توسط حجت الاسلام و المسلمين سيد على قاضى عسكر داده شده و از سخنرانى نماينده ولى فقيه استفاده مى كنند. امسال نخستين جلسه عمومى، روز سه شنبه 23 دى ماه ساعت 5/ 3 تا 5/ 5 برگزار شد.

در اين جلسه پس از تلاوت آياتى از قرآن، نماينده ولى فقيه طى سخنانى در ارتباط با ايجاد وحدت و عدم انجام كارهاى خلاف گفت: «اگر حج خوب برگزار شود، هم حاجى را متحوّل مى كند و هم موجب تحوّل جامعه مى شود.»

وى با تأكيد بر اينكه حاجيان ايرانى بايد زينت اهل بيت باشند و به همين منظور از هرآنچه سبب تفرقه و جدايى مسلمين است پرهيز كنند، گفت: «ما بايد تلاش كنيم با رفتارهاى صحيح خود حرمت اين مكان مقدس را حفظ كرده و زمينه را براى برخورد تند با

ص: 132

زائران خود فراهم نسازيم.»

ايشان با تشكّر از گروه هاى ارشاد گفتند: «حركت شما سبب مى شود تا حظ و بهره معنوى زائران از اين سفر روحانى بيشتر شود.»

سپس آقاى قاضى عسكر، معاونت آموزش و پژوهش بعثه به سخنرانى پرداخت و در محورهاى زير مطالبى را بيان كرد:

1. كار ارشاد زائران بهتر است از خود كاروانها آغاز شود.

2. براى اين كار، امكان آوردن نيروى ويژه براى كارهاى ارشادى نيست و بنابر اين بهتر است جوشش از درون خود كاروانها باشد.

3. تلاش كنيد تذكّرات در قالب محترمانه به زائران متخلف داده شود.

4. لازم است برادران ارشاد، فرم هاى نظر سنجى را از معاونت آموزش گرفته و آنها را ميان افرادِ فرهيخته كاروانها توزيع كنند در آينده از ديدگاه هاى آنها استفاده شود.

5. تشكّر از روحانيون كاروانها به خاطر همكارى صميمانه آنان باگروه هاى ارشاد.

ايشان تأكيد كرد كه وضعيت فعلى در مقايسه با گذشته، بسيار بهتر شده و اين نيست مگر نتيجه فعاليت مخلصانه گروه ارشاد، روحانيون، معين ها و كسانى كه در بعثه در اين ارتباط تلاش مى كنند.

در پايان جلسه، رابطين گروه هاى ارشاد فرم هاى نظر سنجى را دريافت كردند تا پس از تكميل، آنها را به واحد نظر سنجى تحويل دهند.

گفتنى است، دومين جلسه گروه ارشاد روز دوشنبه آينده برگزار خواهد شد.

در مكه نيز جلسه عمومى در 14 ذى حجه پس از پايان مناسك حج خواهد بود.

يكى از اقدمات گروه ارشاد توزيع نقشه هاى بقيع در ميان زائران است. امسال قريب ده هزار نقشه بقيع و مسجدالنبى صلى الله عليه و آله با چاپ نسبتاً زيبا در اختيار كاروانها قرار مى گيرد.

علاقه زائران، به ويژه كسانى كه براى نخستين بار به حج مشرف شده اند، به اين نقشه بسيار زياد است.

امسال پنج نوع نقشه ديگر هم كه مربوط به كعبه و مسجد الحرام و متعلّقات آن است، در شمارگان پانزده تا بيست هزار منتشر و ميان زائران توزيع مى شود.

ص: 133

بخش ارشاد، كتابچه اى هم مشتمل بر رهنمودها و توصيه هاى امام راحل در باره انجام بهتر حج توسط زائران و اخلاقيات حج منتشر كرده و در اختيار زائران قرار داده است.

كتابچه ديگرى هم مشتمل بر رهنمودهاى امام راحل خطاب به روحانيون در ارتباط با حج چاپ و در اختيار آنان قرار گرفته است.

ارتباط روحانى با واحد ارشاد

وقتى روحانى كاروان به بعثه وارد مى شود و به معاونت امور روحانيون بعثه مراجعه مى كند، به واحد ارشاد معرفى مى گردد و اين واحد، دستورالعمل هايى به شرح زير در اختيار ايشان قرار مى دهد تا بر اساس آنها، كار ارشادى خود و گروه ارشاد داخلِ كاروان را ساماندهى كند.

1. ارائه يك جزوه سه صفحه اى در باره ختم قرآن و صلوات. در اين جزوه حاوى رواياتى درفضيلت ختم قرآن وصلوات است كه به تعداد اتاقها ميان زائران توزيع مى شود.

2. دستورالعمل هاى جارى در باره مشكلات موجود در اطراف بقيع و حرم. در اين دستورالعمل مطالبى در باره جلوگيرى از آوردن بلندگو همراه كاروان، و پرهيز از بلند روضه خواندن، نماز خواندن كنار ديوار بقيع، سينه زنى و ... آمده است. امسال به دليل بسته بودن قسمت فوقانى بقيع، يعنى از پله ها به بالا، در ساعات شب (بجز زمان مغرب تا عشا، كه برخى اوقات قسمت بالا باز است) عملًا زمينه وقوع بسيارى از اين خلاف هاى رفتارى از بين مى رود. با اين حال، از صبح تا ظهر اين قسمت به روى زائران باز است. در گذشته، شبها غالباً تعدادى از كاروانها همراه با مدّاح كاروان به قسمت بالا مى رفتند و سوگوارى مى كردند.

3. دو برگه به روحانى در باره وداع با مدينه ومكه داده مى شود. در اين برگه ها رهنمود داده شده است كه كيفيت وداع آنان با اين دو شهر چگونه باشد تا تأثير خاص خود را روى اذهان زائران باقى بگذارد؛ از جمله: حركت دسته جمعى كاروان در رفتن به اطراف بقيع و حرم براى وداع با پيامبر، ائمه و فاطمه زهرا عليها السلام. طلب حلاليت كليه اعضاى كاروان از يكديگر و جدا شدن از هم با صميميت و محبّت. تشكّر از كارگزاران كاروان؛

ص: 134

اعم از مدير، خدمه و روحانى. تأكيد بر حفظ عهد و پيمانشان با خدا و رسول براى حفظ نورانيت و روحانيت اين سفر.

4. فرم مخصوصى با عنوان «گزارش عملكرد گروه ارشاد در موسم حج 82» آماده شده كه روحانى بايد درپايان سفر و پيش از مراجعت به ايران، گزارش عملكرد اين گروه را به صورت تفصيلى در آن بنويسد و به واحد ارشاد تحويل دهد.

دشوارى هاى كار واحد ارشاد

اجراى دستورالعمل هاى واحد ارشاد، در عمل با دشوارى هايى روبرو مى شود كه امسال هم نمونه هايى از آن اتفاق افتاده است. زائران ايرانى، به وضعيت خاصى عادت كرده اند و طبعاً در شرايط جديد، اندكى طول مى كشد كه خود را با وضعيت وفق دهند.

براى مثال، بلند صلوات فرستادن، روضه خوانى بلند، گريه كردن بلند، نماز خواندن كنار بقيع و ... از عاداتى است كه زائران از قبل دارند و با تذكّرات محدود و به سادگى قابل حلّ نيست. با اين حال، مقايسه اين سالها با سالهاى گذشته، نشان مى دهد كه به مقدار زيادى وضعيت تغيير كرده است.

توصيه هاى جديد واحد ارشاد به روحانيون

در اطلاعيه اى كه امسال با عنوان «قابل توجّه شوراهاى فرهنگى و گروه هاى ارشاد كاروانهاى مدينه قبل» داده شده، چندين توصيه به كاروانها آمده است:

1. برادران را به چند گروه در هر كاروان تقسيم نموده، همراه يك نفر كه زيارت نامه را خوب قرائت مى كند، به داخل بقيع هدايت و هرگروه با آرامش كامل و بدون ايجاد مزاحمت براى ديگران اقدام به خواندن زيارت نامه نمايند.

2. روحانيون محترم از ايستادن و با صداى بلند ذكر مصيبت خواندن خوددارى كنند تا در نتيجه از مخلوط شدن صداها با يكديگر و در نتيجه وهن تشيع جلوگيرى شود.

3. براى استفاده هرچه بيشتر زائران عزيز از فيض زيارت، به گونه اى برنامه ريزى نماييد كه خواهران در ساعاتى كه درِ قبرستان بقيع باز است و اجازه رفتن به قسمت فوقانى را به آنان نمى دهند، بتوانند به حرم رسول اللَّه مشرف و از بركات حضور در كنار مرقد

ص: 135

نبىّ گرامى صلى الله عليه و آله بهره برده و سپس در ساعتى ديگر براى زيارت ائمه مظلوم بقيع اجتماع نمايند تا در نتيجه از تراكم بيش از حد جمعيت جلوگيرى شود و در فضايى آرام زيارت بخوانند و از بركات معنوى آن بهره گيرند.

4. زائران گرامى از برداشتن خاك، نماز خواندن بيرون و داخل بقيع، درگير شدن با مأموران بقيع، راه رفتن و عريضه انداختن روى قبور اكيداً خوددارى فرمايند.

5. گروه هاى ارشادِ هر كاروان، راه عبور و مرور مردم را باز گذاشته، از اختلال در نظم زائران جلوگيرى به عمل آورند.

اميد است با توجه به نكات بالا و به نمايش گذاشتن نظم و انضباط اجتماعى، همگان از بركات زيارت پيامبر و ائمه معصوم و مظلوم بقيع و فاطمه زهرا عليهم السلام بهره مند گردند و حوائج آنان برآورده شود.

مأموران امر به معروف سعودى در قبرستان بقيع

مأموران اداره امر به معروف سعودى كه معمولًا از ميان دانشجويان دانشگاه اسلامى مدينه براى ايام حج استخدام مى شوند، به ظاهر براى ايجاد نظم در اطراف حرم حضرت رسول صلى الله عليه و آله و قبورى كه مورد توجه در قبرستان بقيع است، مشغول انجام وظيفه هستند. اين افراد در حرم پيامبرخدا صلى الله عليه و آله مانع نزديك شدن زائران به ضريح شده و هر بار كسى نزديك شود او را دور مى كنند. امسال براى نخستين بار از ميان سه پنجره اى كه در سمت قبله ضريح مطهر رسول خداست، روى پنجره وسط در سه نقطه تابلوى هاى كوچكى چسبانده شده و روى يكى نوشته است: «هنا السّلام على رسول اللَّه»؛ «اينجا سلام به رسول خدا صلى الله عليه و آله بدهيد.» دو تابلوى بعدى مربوط به ابوبكر و عمر است كه با فاصله نزديك روى پنجره چسبانده شده است.

به علاوه، هر روز دو نوبت صبح و عصر، دهها هزار زائر شيعه با حضور در قبرستان بقيع نسبت به خفتگان شيعيان دوازده امامى و نيز پيروان مذاهب اهل سنت براى زيارت قبور اهل بيت و اصحاب وارد بقيع مى شوند. زمانى كه اهل سنت از كنار قبور رد مى شوند، به آنان گفته مى شود كه نمى دانيم اينها چه كسانى هستند كه اينجا دفن شده اند. بعد هم مى افزايند: كسانى اينجا دفن هستند، اما جايشان مشخص نيست و اين قبور معلوم نيست از

ص: 136

چه كسى است؟!

اگر كسى در آنجا اندكى بلند زيارتنامه بخواند، او را ساكت مى كنند. امسال براى روزهاى متوالى تعدادى از نيروهاى انتظامى هم در داخل بقيع در گوشه اى نشسته بودند كه در ظاهر براى تأمين امنيت بود اما روشن نيست كه اجتماع پنجاه نفر در يك نقطه چه مشكلى را مى توانست حل كند.

شلوغ ترين محل، در نزديكى قبور ائمه معصوم عليهم السلام است كه صبح ها جمعيت انبوهى در آنجا حضور مى يابند و زيارت نامه مى خوانند. همچنين مسير داخل قبرستان به سمت قبور دختران پيامبر، همسران و برخى از اصحاب و تابعين تا برسد به قبر ابراهيم پسر پيامبر صلى الله عليه و آله مملو از جمعيت است. گوشه ديگرى از بقيع، در كنار ديوار غربى، رو به سوى حرم پيامبرخدا صلى الله عليه و آله قبر منسوب به امّ البنين است كه در آنجا نيز اجتماع شيعيان بسيار زياد است و مأموران از نزديك شدن مردم به آن جلوگيرى مى كنند. (تصوير 2)

تدابير امنيتى در مرزهاى ورودى

مشكلى كه امسال، افزون بر دشوارى هاى امنيتى سالهاى گذشته، براى دولت سعودى پديد آمده، مربوط به ظهور جريان القاعده است كه به طور كلّى تأسيس آن به بن لادن سعودى نسبت داده مى شود. اعضاى اصلى اين گروه در درجه نخست، سعودى و سپس مصرى، يمنى، افغانى و از ديگر كشورهاى سنى هستند. چندين انفجار و درگيرى مختلف در رياض، الخُبَر و غيره، سبب شد تا دولت سعودى براى جلوگيرى از فعاليت القاعده دست به كار شود.

دولت سعودى به دلائل مختلف از جمله متّهم شدن به همكارى با القاعده از سوى آمريكا، لازم ديد تا برنامه جدى ترى براى مهار كردن نيروى انسانى متمايل به القاعده به كار گيرد. بنابر اين، امسال، پيش از شروع ايام حج، امير عبداللَّه و ديگر مقامات امنيتى تأكيد كردند كه براى جلوگيرى از اين مشكل، به هر اقدامى دست خواهند زد. طبيعى است كه مكه محلّ مناسبى براى تماس هاى عمومى اعضاى القاعده است كه اين ايام، به بهانه حج عازم مكه مى شوند. به علاوه، بسيارى از نيروهاى سنى متعصب هم كه قصد كمك به آنان را دارند، در موسم مى توانند كمكهايى را كه از طريق معمول قادر به ارسال

ص: 137

آن نيستند، انجام دهند.

با اين حال، سختگيرى هاى معمول هر سال هم در مرزهاى ورودى اعمال مى شود نفوذ نيروهاى متعّصب وهابى در اين قبيل نظارتها، كم وبيش وجود دارد. به طور معمول سه نيرو براى اين كار حضور دارد:

يك نيروى كاوشگر كه تمامى چمدانها و ساكهاى زائران را بازرسى مى كنند.

نيروى دوم كه اشياى مشكوك را مورد ارزيابى قرار مى دهند و نيروى سوم از افغانى هاى طلبه هستند كه براى ملاحظه نوشته هاى چاپى ايران از ادعيه و ساير كتابها مورد استفاده قرار مى گيرند. اين افراد به طور معمول، كار رابط ميان زائران ايرانى و مأموران سعودى را انجام داده و به عنوان مأمور ارشاد، كه از دايره امر به معروف و نهى از منكر هستند نيز گفته مى شود.

به گزارش سايت نسيج، نيروهاى امن سعودى در تمامىِ مدخل هاى ورودىِ مكه تدابير امنيتى شديدى را اجرا خواهند كرد و زائران را مورد تفتيش قرار خواهند داد.

امسال تعدادى از زنان سعودى نيز به عنوان «مأمور»، به كار تجسّس و تفتيش زنان مشغول خواهند شد. بنا به گفته عبدالفتاح عبدالشكور، مسؤول امور حج در مكه، يكصد واحد نظامى مسؤوليت حفظ و حراست از مراكز خدماتى حجاج را به عهده خواهند گرفت.

تغييرى كه امسال در اين نظارت داده اند، اين است كه وقتى به هر موردى مشكوك مى شوند؛ مانند كتاب، تصوير جلد يا نوشته را همراه با تصوير گذرنامه گرفته، بايگانى مى كنند.

طبيعى است در آخر، فهرستى از افراد مشكوك را خواهند داشت كه براى آينده مورد استفاده قرار دهند. مقايسه فرودگاه جده و مدينه نشان مى دهد كه اين قبيل اقدامات در فرودگاه مدينه سخنگيرانه تر است. اين امر به رو حيات مذهبى ساكنان اين شهرباز مى گردد.

دربرخى از گزارشها آمده است: حتى بازرسى از كيف هاى شخصى و دستى زنان را نيز مردان انجام مى دهند و اين موجب ناراحتى و اعتراض زنان زائر و روحانيون كاروانها شده است.

اخبار حج ساير كشورها

* در مصاحبه وزير حج عربستان آمده است: امسال از 161 كشور زائر به عربستان

ص: 138

خواهد آمد. رقم زائران در سال جارى، از خارج و داخل عربستان، حدود 000 446 2 نفر خواهد بود. سال گذشته رقمى بالغ بر 000 041 2 نفر موفق به انجام حج تمتّع شده اند.

سال آينده اين رقم از حجاج داخل و خارج سعودى تا رقم 000 650 2 نفر خواهد رسيد.

بر اساس آمارى كه از سوى يك مركز پژوهش حج منتشر شده، طى 16 سال گذشته، 255 932 28 نفر موفق به انجام حج تمتّع شده اند كه از اين تعداد نزديك به 000 000 17 نفرِ آنها از خارج از عربستان بوده اند.

* حسين الشامى، روحانى شيعى و مسؤول امور شيعى اوقاف عراق اعلام كرد:

براى اعزام زائران عراقى به عربستان، از ميان داوطلبان قرعه كشى خواهد شد. وى افزود:

در گذشته وزارت اطلاعات رژيم عراق، زائران را انتخاب مى كرد و بيشتر اين افراد كسانى بودند كه سنشان بالاتر از پنجاه و عمدتاً روى هفتاد بوده است. بر اساس گزارش ديگرى از خبرگزارى، امسال به دليل وضعيت ويژه عراق، ميان هفت تا هشت هزار زائر عراقى براى انجام حج عازم عربستان خواهند شد. اين در حالى است كه عربستان مجوز 25 هزار زائر را به عراق داده و طبق گفته مسؤولان حج و اوقاف شيعى و سنى عراق، با عربستان مذاكراتى براى رساندن اين عدد، به 60 هزار صورت بگيرد. امسال مسؤوليت حج زائران عراقى را ابراهيم الجعفرى، عضو شوراى انتقالى عراق بر عهده خواهد گرفت. گفته شده كه هوشيار زيبارى، وزير خارجه عراق هم الجعفرى را در اين سفر همراهى مى كند. در مصاحبه اى كه الجعفرى در تاريخ 27/ 9/ 82 انجام داد، اعلام كرد كه امسال روى 30 هزار زائر عراقى با دولت سعودى توافق شده است. وى اين مطلب را پس از ديدارى كه از رياض داشت اظهار كرد و گفت: اين رقم، 5 هزار بيش از توافق پيشين است. وى همچنين افزود: طى پانزده سال گذشته، رقم زائران عراقى، هر ساله، هيچگاه از 15 هزار نفر تجاوز نكرده است. بر اساس قرعه كشى زائران عراقى، از ميان 250 هزار داوطلب، تعداد سى هزار نفر انتخاب شدند (10 در صد از افراد مسن، 15 در صد سهم افرادى كه همراه زوجه خود قصد تشرف دارند و 75 در صد بقيه). اين مراسم به طور مستقيم از تلويزيون عراق پخش شد. اوّلين گروه از زائران عراقى در نيمه ژانويه عازم عربستان خواهند شد.

ص: 139

اين افراد از طرق مختلف؛ از جمله فرودگاه هاى داخلى عراق، ايلام و نيز از طريق كويت به عربستان منتقل خواهند شد. پيش از اين، ايران براى انتقال حجاج عراقى به عربستان از طريق فرودگاه هاى ايران اعلام آمادگى كرده بود. به همين دليل گفته مى شود تعداد محدودى از زائران عراقى، قرار است از طريق فرودگاه ايلام به عربستان منتقل شوند. آخرين خبرى كه در الشرق الأوسط (جمعه 24 ذى قعده) به نقل ابراهيم الجعفرى، رييس بعثه حج عراقى درج شده، حاكى از آن است كه از جمع 32 هزار زائر عراقى، جمعاً 29 هزار نفر از فرودگاه كويت و بقيه از طريق زمينى به حج مشرف خواهند شد.

آخرين گزارشها حاكى است كه زائران عراقى از طريق دو فرودگاه بغداد (10 هزار نفر) و فرودگاه كويت (20 هزار نفر) عازم عربستان خواهند شد. هفصد دلار هزينه سفر هوايى و ششصد دلار هزينه سفر زمينى زائران عراقى خواهد بود. اين مطلب را محمد حاج حمود، رييس هيأت عالى حج عراق اعلام كرده است.

بر اساس خبرى كه در «البلاد» فارسى، شماره 14 درج شده، وزير حج عربستان اعلام كرده است كه زائران عراقى از پرداخت ماليات و عوارض معاف شدند. وزير حج عربستان ضمن اعلام اينكه قرار است براى زائران عراقى تسهيلات ويژه در نظر گرفته شود، گفت: مسافران هوايى عراقى از طريق فرودگاه كويت و مسافران زمينى از طريق مرز جديد عرعر (و نه از طريق كويت) وارد عربستان خواهند شد. عراقى ها استثنائاً مى توانند هشتم ذى حجه هم به عربستان وارد شوند.

در خود كشورِ عربستان سعودى هم، اتباع اين كشور كه قصد عزيمت به مكه براى انجام حج را دارند، مى بايد مجوز ويژه داشته باشند. شهروندان عربستان طبق معمول گذشته، هر پنج سال يك بار مى توانند حج انجام دهند. رقمى كه هر ساله مجوز ويژه دريافت مى كنند 500 هزار نفر است، اين در حالى است كه در سال جارى، سعودى ها 446179 2 زائر عمره مفرده داشته اند.

* نخستين گروه از زائران مالزى، كه هرساله 25 هزار نفر را اعزام مى كند، از ششم دى ماه بوده است. مهم ترين مشكل مالزيايى ها نيز داشتن بيمارى هاى مختلف است كه از اين رو، امسال روى مسائل بهداشتى آنان تكيه بيشترى شده است. از جمعيت 000000 20 ميليونى اين كشور 55% د مسلمان هستند و زائران حج توسط مؤسسه

ص: 140

«تابونگ حاجى» مسؤوليت ارسال زائران آن را به عربستان عهده دار است.

شمار زائران الجزايرى، امسال 32000 نفر خواهد بود كه در مقايسه با سال گذشته، دو هزار نفر بر آن افزوده شده است. هزينه هر مسافر الجزايرى، بدون محاسبه بليت هواپيما 1775 يورو برآورد شده است.

بزرگترين مجموعه زائر، متعلق به كشور اندونزى است كه پرجمعيت ترين كشور اسلامى مى باشد. جمعيت اين كشور 000 000 220 ميليون نفر است كه 87% آنان مسلمان هستند. امسال سهميه اين كشور 205000 نفر اعلام شده كه نخستين گروه آنان روز نهم دى ماه، از چندين فرودگاه اين كشور عازم مدينه شدند. هزينه سفر حج براى هر اندونزيايى 000 000 25 روپيه 2940 دلار (و در گزارش ديگر خبرگزارى معادل 5110 دلار!) تعيين شده و امسال دولت اين كشور از 000 30 نفر بيش از سهميه ثبت نام كرده به اميد آنكه بتواند آنان را نيز به حج اعزام كند.

شمارى از فلسطينيان با هزينه دولت عربستان سعودى به حج تمتّع مشرف مى شوند.

بنا به اخبار اعلام شده 500 نفر از خانواده هاى شهداى فلسطينى جزو كسانى هستند كه با هزينه دولت عربستان حج به جاى مى آورند (عكاظ، 5 ذى حجه). از سوى ديگر، دولت غاصب اسراييل، ضمن اعلام دستورالعملى خروج خانواده هاى شهداى عملياتهاى شهادت طلبانه را به قصد حج ممنوع كرده است. در اين گزارش كه در سايت نسيج آمده، دولت اشغالگر فلسطين از جمع 4200 زائر منطقه غزه، از خروج 360 نفر در يك بخش و جمعى ديگر از منطقه رفح جلوگيرى كرده است. از فلسطين حدود 5950 زائر در قالب 119 كاروان به حج مشرّف خواهند شد.

آمار ديگرى گوياى آن است كه امسال 11000 زائر فلسطينى به حج مشرف مى شوند كه نيمى از راه اردن و نيمى ديگر از راه مصر به حج خواهند آمد. شيخ يوسف جمعه باسلامه، معاون وزير اوقاف دولت خودگردان، رياست بعثه فلسطين را به عهده خواهد داشت.

* شمار زائران كشور تركيه در سال جارى، يكصد هزار نفر خواهد بود. از اين تعداد، 53 هزار نفر را سازمان ديانت تركيه و 47 هزار نفر ديگر را شركتهاى سياحتى به عربستان اعزام خواهند كرد. در جمع، حدود 4000 نفر از كاركنان سازمان ديانت،

ص: 141

خدمات توجيهى و ارشادى و غيره را به عهده خواهند داشت. علاوه بر آن، يك گروه 700 نفره هم خدمات بهداشتى و پزشكى را انجام خواهند داد. هزينه سفر هر زائر ترك در سال جارى ميان 1770 تا 550 دلار بر حسب امكانات مختلف برآورد شده است.

* جمع زائران تركمنستان در سال جارى، 188 نفر خواهد بود. اين افراد با پروازى ويژه، كه هزينه آن را دولت تقبّل كرده، به حج مشرف خواهند شد. در سالهاى اخير معمول يك پرواز و عدد حجاج ميان 188- 184 بوده است. (خبرگزارى، 8/ 9/ 82).

طبيعى است كه كشورهاى تازه استقلال يافته، همچنان تاوان دوره هفتاد ساله تسلط كمونيزم را مى پردازد.

* سهميه زائران كشور قرقيزستان، 1500 نفر تعيين شده كه به دليل فقر مردم و هزينه 1300 دلارى، استقبال زيادى از آن نشده است. اين وضعيت، به رغم وجود علاقه ويژه اى است كه مسلمانان اين جمهورى به حج دارند. اين در حالى است كه در دوره سلطه كمونيزم، از مجموع آسياى مركزى و قفقاز، هر سال تنها يك گروه سى نفره كه دو نفر سهميه قرقيزستان بود، عازم حج مى شدند.

* سهميه قزاقستان 1000 نفر تعيين شده است. در سال گذشته نيز نيز سهميه آنان همين مقدار بود اما تنها 500 نفر توانسته اند عازم حج شوند. از جمعيت 15 ميليونى اين كشور، هفتاد درصد مسلمان هستند كه به دليل فقر، توانايى عزيمت به حج را ندارند.

هزينه هر زائر 1900 دلار برآورد شده است.

* هزينه سفر هر زائر تاجيكستانى به عربستان، 1530 دلار است. در سالهاى گذشته، جمعى از زائران اين كشور، از راه زمينى عازم عربستان مى شدند كه امسال به دليل نبود امنيت در عراق، چنين برنامه اى وجود نخواهد داشت. سهميه تعيين شده براى اين كشور شش هزار نفر است كه طى سالهاى گذشته تنها از نصف سهميه خود استفاده كرده اند. امسال نيز تا تاريخ 23/ 10/ 82 تنها 3500 نفر مدارك خود را براى عزيمت به حج به مقامات مربوط تحويل داده اند، با اينكه دست كم تا پنج هزار نفر مى توانند اعزام شوند.

اعزام آنها به جده در روزهاى پايان ذى قعده خواهد بود.

* از جمهورى ازبكستان هم 4000 نفر به حج خواهند رفت. ساماندهى اين افراد، توسط اداره دينى ازبكستان صورت گرفته و براى هر زائر مبلغ دو هزار دلار گرفته شده

ص: 142

است. اين در حالى است كه دو سال پيش مبلغى كه براى حج گرفته مى شد، تنها 800 دلار بود.

* به گزارش سايت نسيج، امسال بيش از 5000 زائر از بخش هاى مسلمان نشين روسيه به حج تشرّف خواهند يافت. اين زائران، از منطقه شمال قوقاز، تاتارستان، داغستان و سيبرى هستند. به گزارش البلاد فارسى، نخستين گروه از اين زائران كه 700 نفر هستند، با اتوبوس و از راه زمينى عازم عربستان شده اند.

گفتنى است امسال براى نخستين بار، مؤسسه شؤون دينىِ مربوط به حج تأسيس گرديده است. اين مؤسسه زير نظر مركز افتاء در روسيه اداره مى شود و هدفش خدمت رسانى به مسلمانان، براى اجراى فريضه حج است. بر اساس آخرين خبر، تعداد زائران روسى 5500 نفر است كه حدود 500 چچنى را هم بايد بر آن افزود. تعداد 3000 زائر داغستانى غالباً با اتوبوس مسير روسيه تا مكه را طى خواهند كرد و مركز افتاء، اطعام و تأمين لباس احرام آنان را عهده دار خواهد بود.

* پاكستان، در سال جارى، 130 هزار زائر خواهد داشت و هر سال، چهار وزير ايالتى از چهار ايالت پاكستان، به عنوان بالاترين مقام هاى بعثه حج پاكستان به حج مشرف مى شوند.

* هند هم هر سال شمار زيادى زائر روانه خانه خدا مى كند. امسال دولت هند، 400 دلار به هر حاجى اختصاص داد. اين امر سبب مخالفت برخى از مسلمانان شد كه به اعتقاد آنها هزينه زيارت خانه خدا بايد شخصى باشد. هدف دولت هند دلجويى از اقليت عظيم مسلمان اين كشور دانسته شده است.

* زائران افغانى هم طى دو سال گذشته، با حمايت دولت افغانستان به حج مشرف مى شوند. آمار حجاج افغانستان 27000 نفر است كه 5000 آنها از استان كابل، هزار نفر از ايران و هزار نفر از پاكستان مى آيند. يك زائر افغانىِ شيعه كه اصل وى از غزنه است، ولى منزل وى در مزار است، مى گويد: مبلغ دو هزار دلار از وى گرفته اند. كاروانهاى شيعه افغانى كه البته تعدادشان معين نيست، امسال به شدت نياز به روحانى دارند. زائرانى كه اين مطلب را بيان كرده اند، همچنين گفتند: يكصد نفر از اعضاى لوئى جرگه افغانستان، شيعه مذهب اند. زائران شيعه افغانى، امسال فراوان به حج مشرف شده و غالباً براى گرفتن كتاب

ص: 143

مناسك و ادعيه در مدينه به بعثه مقام معظم رهبرى مى آمدند. پيش بينى مى شود كه سالهاى آينده اين عدد افزايش يابد و بايد از قبل براى آنها چاره اى انديشيده شود. اينان به صورت تخمينى ابراز كرده اند كه به احتمال، امسال چيزى حدود 5000 زائر شيعه از افغانستان به حج آمده باشند. يك شيعه افغانى گفت: امسال وزارت اوقاف افغانستان، در كار اعزام شيعيان اخلال مى كرد؛ به طورى كه جمعاً از 27000 زائر افغانى، تنها 3000 نفر شيعه هستند.

مولوى غلام محمد، رييس اداره جمعيةالعلماى وزارت حج و اوقاف افغانستان، به همراه عطاء الرحمن سليمى، معاون وزارت حج افغانستان در بعثه اين كشور در مكه، امور افغانى هاى زائر را اداره مى كنند. محمد امين ناصريار، وزير حج و اوقاف افغانستان هم به عنوان رييس بعثه، در چهارم ذى حجه وارد عربستان خواهد شد.

* از مسلمانان فرانسوى، امسال طبق قرار، 20000 نفر براى انجام فريضه حج به عربستان مى آيند كه البته 2300 نفر از آنان، به دليل تأخير در رساندن گذرنامه هايشان به سفارت، ويزايشان دچار مشكل شده است.

* به گزارش الشرق الأوسط، بر اساس مصاحبه كنسول سعودى در لندن، امسال تعداد 25 هزار زائر بريتانيايى از اين كشور عازم حج مى شوند. پيش از اعزام، جك استراو وزير خارجه انگليس در بعثه حج بريتانيا حاضر شد و سخنرانى كرد. وى كه در مراسم توديع حجاج سخن مى گفت، با تشكّر از تلاش هاى دولت عربستان براى خدمت رسانى به حجاج بريتانيايى، ضمن محكوم كردن تروريسم، گفت:

«اسلام از جناياتى كه تروريستها به نام دين انجام مى دهند مبرى است!»

او افزود: «جامعه بريتانيا شامل اديان گوناگونى است و در اين ميان مسلمانان از جايگاه ويژه اى برخوردارند.»

گفتنى است بنابه نقل «البلاد» فارسى، (ش 13، مورخ 30 دى ماه) وزارت خارجه بريتانيا براى 20000 زائر بريتانيايى، جزوه اى كه مشتمل بر مناسك حج است، انتشار داد.

* تعداد كاروانهايى كه امسال از بحرين به حج مى آيند، 85 اعلام شده است.

نخستين كاروان حجاج بحرينى از پل ملك فهد كه بحرين را به خشكى متصل مى كند، عبور كردند.

ص: 144

* زائران سودان امسال 19 هزار نفر خواهند بود كه در 29 عمارت در مكه سكونت خواهند كرد. تعداد زائران اين كشور نسبت به سال قبل، 12 درصد افزايش يافته است.

در سال جارى، حجاج آذربايجان بار ديگر زير نظر اداره مسلمانان قفقاز به رياست شيخ الاسلام شكر پاشازاده درآمده و وى نيز همراه حجاج قفقاز به حج مشرف خواهد شد. بر اساس قراردادى كه ميان اداره مسلمانان قفقاز با برخى از مديران كاروانهاى ايرانى منعقد گرديده، مديريت كاروانهاى حجاج جمهورى آذربايجان امسال با مديران ايرانى است و ارائه خدماتى چون كرايه هتل و تهيه غذا و غيره توسط مديران ايرانى انجام مى شود.

* تا تاريخ 6 ذى حجه 1424، تعداد 11700 يمنى به قصد انجام مناسك حج از يمن وارد عربستان شدند. گفتنى است تعداد زيادى يمنى، مقيم شهرهاى مختلف سعودى، به ويژه شهر مكه هستند.

* امسال شمارى زائر هم از برونئى آمده اند. يكى از آنان با نام خانم نورى آذركمال الدين گفت: جماعت اسلامى برونئى به ما توصيه كرده است كه در همايش و فعاليتهاى مشابه شركت نكنيم؛ زيرا حجّ ما باطل خواهد شد.

حج گزاران ايرانيان از استانهاى مختلف

اصفهان: بر اساس اظهار نظر معاون اداره حج و زيارت اين استان، امسال 9505 نفر زائر از اصفهان عازم حج خواهند شد. سفر زائران اصفهانى 28 روز بوده و زائران اين استان در 57 كاروان ساماندهى شده اند.

مازندران: از اين استان امسال 5018 نفر در قالب 28 كاروان راهى حج مى شوند.

2577 نفر آنان زن و 2441 نفرشان زن خواهد بود. تقريباً نيمى از اين كاروانها، مدينه قبل و باقى مدينه بعد هستند. كار آموزش اين زائران را 55 نفر از روحانيون معرفى شده از بعثه رهبرى بر عهده داشته اند. در سال جارى حدود 20 هزار نفر از مازندرانى ها به انجام عمره مفرده موفق شده اند.

اردبيل: صمد سليمانجاه مسؤول سازمان حج و زيارت اين شهر اعلام كرد كه زائران استان اردبيل امسال 1264 نفر خواهند بود كه در مقايسه با سال گذشته 30% افزايش

ص: 145

يافته است. سال گذشته، شمار زائران اردبيلى 896 نفر بوده است.

گلستان: مسعود مجرّدى رييس سازمان حج اين استان اعلام كرد كه امسال 2150 نفر زائر از اين استان در قالب 14 كاروان شيعى و سنى راهى حج خواهند شد. پيرترين زائر اين استان 102 سال سن دارد، در حالى كه جوان ترين آنها 16 ساله است. اين زائران از طريق فرودگاه سارى به عربستان منتقل مى شوند.

سمنان: ابوالفضل عروجى رييس سازمان حج و زيارت استان سمنان اعلام كرد كه امسال 1100 زائر از اين استان عازم عربستان خواهند شد. 46% اين زائران زير 50 سال و 54 درصد بالاى 50 سال هستند. زائران ياد شده در قالب هفت كاروان (سه كاروان از شاهرود، سه كاروان از سمنان، يك كاروان از دامغان، و يك كاروان از گرمسار) به حج مشرّف خواهند شد. در همايش حج عمومى كه در سمنان برگزار شد، حجت الاسلام سيد رضا اكرمى به ايراد سخن پرداخت.

آذربايجان شرقى: مدير كلّ حج و زيارت اين استان آقاى على اصغر اسكندرزاده، اعلام كرد امسال 5191 زائر از اين استان به حج مشرف مى شوند. از اين تعداد 3200 نفر مرد و باقى زن هستند. علاوه بر اينها 354 نفر نيروى اجرايى مى باشند و 11 كاروان مدينه قبل و 17 كاروان مدينه بعد خواهند بود. از اين تعداد 3600 زائر بالاى 50 سال هستند.

قريب به 4000 نفر هم سواد اندكى داشته و يا در حدّ ابتدايى مى باشند.

استان مركزى: مدير كلّ حج و زيارت استان مركزى، حجت الاسلام ميرعلايى اعلام كرد: زائران اعزامى اين استان جمعاً 1717 مى باشند كه نسبت به سال گذشته 30% افزايش داشته است. در همايشى كه با عنوان «به سوى نور» در مصلاى بيت المقدس اراك برگزار شد، نمايشگاهى از كتابها، نوارها و سى دى هاى مربوط به حج ارائه گرديد. بر اساس خبر خبرگزارى جمهورى اسلامى، امسال زائران شهر ساوه، 220 نفر هستند.

كرمانشاه: مدير كلّ حج و زيارت اين استان آقاى رضا نجفيان اعلام كرد كه امسال 850 زائر كرمانشاهى عازم حج خواهند شد. تعداد سه كاروان شيعه و يك كاروان از برادران و خواهران اهل سنت خواهند بود. اين كاروانها از چهارم بهمن ماه در طول سه روز به حج مشرف خواهند شد.

گيلان: مدير كلّ حج و زيارت اين استان آقاى اسماعيل پور رحيمى گفت: شمار

ص: 146

زائران گيلانى در سال جارى 1205 نفر است كه 52 درصد آنان را زنان تشكيل مى دهند.

اين افراد با شش پرواز مستقيماً از رشت طى دو روز 25 و 26 دى ماه عازم عربستان مى شوند.

قزوين: مدير كلّ حج و زيارت استان قزوين آقاى محسن يارمحمديان ااعلام كرد:

امسال 1243 نفر زائر قزوينى به حج اعزام خواهد شد. اين افراد در قالب هشت كاروان زيارتى، كه نيمى مدينه قبل و نيم ديگر مدينه بعد هستند، به حج مشرف خواهند شد. اينها كسانى هستند كه ميان سالهاى 77 تا 79 ثبت نام كرده اند. شماره زائران قزوينى كه در سال جارى به عمره مشرف شده اند، 9660 نفر بوده است.

قم: مدير كل حج و زيارت استان قم، آقاى اكبر رضايى اعلام كرد: در سال جارى 2209 نفر از استان قم عازم حج خواهند شد. در اين جمع، تعداد 1318 نفر مرد و 890 زن حضور دارند. شمار افراد بالاى هفتاد سال 143 نفر است، در حالى كه در اين جمع هشت نفر بيست ساله حضور دارند.

بم: از اين شهر زلزله زده، تنها يك كاروان 85 نفر امسال عازم حج خواهد شد.

زنجان: مدير كل حج و زيارت استان زنجان اعلام كرد كه امسال 1627 زائر از اين استان عازم حج مى شوند كه نسبت به سال گذشته، 30% افزايش دارد.

تهران: زائران اين استان 19372 تن اعلام شده است. مدير كلّ حج و زيارت اين استان گفت: ثبت نام اين دوره زائران حج نشان مى دهد كه سن حجاج ايرانى نسبت به دوره هاى پيش كاهش يافته و اين روند همچنان ادامه دارد.

على ليالى افزود: ميانگين سن زائران ايرانى، از دوره پيش تااين دوره كه از 55 تا 60 بود به 50 سال كاهش يافته است. وى همچنين گفت: اين نشان مى دهدكه تحوّل عميق فرهنگى- اعتقادى در نسل بعد از انقلاب به وجود آمده است. به علاوه، رغبت جوانان به دين، به هيچ روى كاهش نيافته است.

كرمان: نخستين گروه از زائران كرمان روز 24/ 10/ 82 به سوى مدينه پرواز كردند.

آقاى اسماعيلى مدير حج و زيارت اين استان اعلام كرد: زائران كرمان 3960 نفر هستند كه با 17 پرواز و در مدت 12 روز به عربستان اعزام مى شوند.

آمار زائران استانها بر حسب اعلام سازمان حج عبارت است از:

ص: 147

تهران: 19732 خراسان: 11718 اصفهان: 8989

آذربايجان شرقى: 5532، فارس: 5438 مازندران: 5344

خوزستان: 5122 كرمان: 3820 همدان: 2500

آذربايجان غربى: 2340 قم: 2209 گلستان: 2135

يزد: 1847 مركزى: 1765 زنجان: 1720

لرستان: 1490 اردبيل: 1264 قزوين: 1236

گيلان: 1193 سمنان: 1185 سيستان وبلوچستان: 1149

بوشهر: 865 كرمانشاه: 835 كردستان: 824

هرمزگان: 736 چهارمحال و بختيارى: 528 كاشان: 418

ايلام: 152 كهكيلويه و بوير احمد: 132 دستگاه هاى اجرايى: 1707

جمع كلّ زائران ايرانى: 93565

زائران افغانى و عراقى اعزامى از ايران: 2141

كاروان ويژه جانبازان

يكى از كاروانهاى ويژه حج، كاروان جانبازان است كه هر ساله روى رقم 200 نفر دور مى زند. اين كاروان در سال جارى 198 نفر است كه ده خدمه و يك روحانى دارد.

مدير كاروان «مجيد درزى» است كه خودش نيز جانباز است. روحانى كاروانشان آقاى راشد يزدى است كه همواره روحانى كاروان خانواده شهدا و جانبازان بوده است.

ايشان از سال 1372 تا امسال روحانى ثابت كاروان جانبازان بوده اند. در واقع از سال 72 به اين سو كاروان ويژه جانبازان به راه افتاده است. آقاى راشد يزدى فرمودند: امسال 75 زائر ويلچرى در اين كاروان هست كه تاكنون سابقه نداشت. دوپزشك و يك ويلچرساز هم آنان را همراهى مى كنند. هشت نفر از اين افراد، شيميايى هستند. مديريت ثابت اين كاروان را طى سه- چهار سال اخير آقايان مجيد درزى و سيد محمد حسين هاشمى به صورت يك سال در ميان بر عهده دارند. تركيب اين كاروان از تمامى شهرهاى كشور؛ از ايلام گرفته تا سرخس، از بندر جاسك تا اردبيل تشكيل مى دهند. افراد شيميايى

ص: 148

سخت ترين وضعيت را دارند.

يكى از مشكلاتى كه امسال روبه روى اين كاروان است، عدم امكان طواف در طبقه همكف است. در جاى ديگرى، از اين مشكل و ابعاد آن ياد كرده ايم.

كاروان جانبازان روز شنبه 27 دى ماه عازم مكه مكرّمه شدند. بر اساس اخبار رسيده، سه ساعت تمام اين كاروان را براى كنترل گذرنامه ها نگه داشته بودند. اين معطلى سبب شد تا كاروان مزبور ساعت 9 شب تازه به مسجد شجره برسند.

كاروان اساتيد

كاروان اساتيد، بر اساس پيشنهاد رهبرى و با تلاش دفتر نهاد نمايندگى ولى فقيه در دانشگاه ها تأسيس گرديد. بر اساس برنامه ريزى صورت گرفته، هر سال با قرعه كشى از هر دانشگاه، از ميان علاقمندان دو استاد انتخاب شده و توفيق تشرّف به حج را پيدا مى كنند. روحانى اين كاروان جناب حجت الاسلام و المسلمين سيد محمد ابوترابى است كه خود برنامه ريزىِ اين كاروان را بر عهده دارد.

امسال هم اين كاروان در مدينه حضور يافته و آقاى دكتر توفيقى وزير محترم آموزش عالى نيز در آن حضور دارد.

افزودنى است كه كاروان اساتيد در مدينه، ديدارى از كتابخانه مسجد النبى صلى الله عليه و آله داشتند و با ديدن از محدوديت اعمال شده در آنجا سخت شگفت زده شدند.

كاروان خانواده شهدا

كاروان خانواده شهدا متشكل از 200 زائر، از جمع پدران و مادران شهداى انقلاب اسلامى است. مدير اين كاروان حاج «محمد حائرى» مى باشد كه چند سالى است توفيق مديريت اين كاروان به عهده وى گذاشته شده است.

بنياد شهيد براى حج امسال سه كاروان به سرزمين وحى اعزام كرده است. كاروان 17720 از شنبه به مدينه وارد شده، كاروان ديگرى در روزهاى آينده به شهر پيامبر مى رسد و يك كاروان نيز مدينه بعد است. بنياد شهيد براى خانواده هاى شهدا اين سهميه را قائل شده كه آنها را در ازاى پرداخت كامل هزينه سفر، خارج از نوبت به حج اعزام

ص: 149

مى كند. هزينه امسال هر زائر ميان يك ميليون و 350 هزار تا يك ميليون 690 هزار تومان محاسبه شده است. حاجيان كاروان 17720، هر كدام يك ميليون و 548 هزار تومان پرداخت كرده اند.

بعثه هاى حج شيعى

مجموع بعثه هاى موجود در حج امسال، به ضميمه بعثه مقام معظم رهبرى، به چهارده مى رسد.

بعثه حضرت آيت اللَّه اردبيلى؛ سيد على اردبيلى، سيد ابراهيم سيد حاتمى، سيدمحمدرضا هاشمى تنكابنى، مهدى مهدوى، شيخ عباس ظهيرى، رسول عنوز، على خزدوز.

بعثه حضرت آيت اللَّه بهجت؛ اركان اين بعثه عبارتند از: حضرات آيات محفوظى، سيد محسن خرازى، قرهى و حجج اسلام: سيد باقر خرازى، محمد حسن قرهى و حسين بهشتى فر.

بعثه حضرت آيت اللَّه تبريزى؛ شيخ جعفر رهبر سعادتى، محمد مشكاتى، محمد باقرى، ميرآقا سيدى، حسين وحيدى پور، محمدتقى شهيدى، عبدالرضا تاجبخش، مهدى گنجعلى، مهدى باعثى، عبداللَّه احمدى، على اوسطى.

بعثه حضرت آيت اللَّه حائرى؛ آيت اللَّه سيد كاظم (طبيب زاده، مشهور به) حائرى، سيد محمد حسين (طبيب زاده) حائرى، شيخ اصغر مسلمى كاشانى.

بعثه حضرت آيت اللَّه حكيم طباطبايى (محمد سعيد)؛ سيد رياض حكيم، سلمان فخرالدين، عباس مغيثى، جعفر عبادى، سيد محمد قاضى تبريزى.

بعثه حضرت آيت اللَّه سيستانى؛ اين بعثه، هر سال توسط حضرت حجت الاسلام و المسلمين سيدجواد شهرستانى، داماد و نماينده ارشد معظم له اداره مى شود و شمارى از علما در آن حضور دارند. افراد حاضر در اين بعثه، در سال جارى عبارتند از: حضرات آيات و حجج اسلام: سيدان، اشرفى شاهرودى، سيد على حائرى، مهدى مرواريد، محمد حسين اشعرى، سيد على شهرستانى، مصطفى ذاكرى هرندى، محمد مهدى نجف، سيد احمد ركنى حسينى، سيد محمدعلى ربّانى، كاظم و احسان و حسن، محمد

ص: 150

جواهرى، سيد محمد مدنى.

بعثه حضرت آيت اللَّه شاهرودى؛ حضرات آيات و حجج اسلام: سيد مصطفى و حسين شاهرودى، سيد على نقى نجفى اردبيلى، سيد جعفر و سيد على علم الهدايى، سيد محمدتقى حشمت الواعظين، شيخ محمد رحمتى، شيخ محمد ابراهيم ربانى، سيد حسين مرتضوى شاهرودى، سيد محمد كاظم شاهرودى، سيد محمدتقى اردبيلى.

بعثه حضرت آيت اللَّه شبيرى زنجانى؛ حضرات آيات و حجج اسلام: افتخارى، علوى سبزوارى (شريعتمدارى)، سيد محمد، احمد و على شبيرى، شيخ محمد قائنى، شيخ اسداللَّه جوانمردى، شيخ محمد مؤمنى، سيد عبداللَّه صفوى، شيخ محمود خليلى.

بعثه حضرت آيت اللَّه صافى؛ حضرات آيات و حجج اسلام: نيّرى، ثابتى، سيد جواد گلپايگانى، محمد حسن صافى، اديب شيرازى، على نكونام، سيد حسن قمى، مصيبى،

بعثه حضرت آيت اللَّه فاضل لنكرانى؛ اعضاى اين بعثه عبارتند از: حضرات آيات:

شيخ على پناه اشتهاردى، غلامرضا صلواتى و حجج اسلام جواد فاضل، عطائى اصفهانى، سيد محمدجواد ركنى، ملكا، احمدى فروشانى، اسدى طوسى، على ايمانى، محمد جواد انوارى، ميرمحمدعلى غروى.

بعثه حضرت آيت اللَّه مكارم شيرازى؛ حضرات آيات و حجج اسلام: اسداللَّه ايمانى، على نظرى منفرد، عبدالكريم بى آزار شيرازى، محسن محدّث زاده قمى، سيد محمود وزيرى، مسعود مكارم، على رضا حدائق، محمدباقر بنى سعيد لنگرودى.

بعثه حضرت آيت اللَّه نورى همدانى؛ سيد مرتضى صالحى خوانسارى، سيد مرتضى موسوى كوشكى اصفهانى، حسين شريعتى، مهدى فيض قمى، محمدعلى محمدى، ذكر اللَّه احمدى، اسماعيل معزّى.

بعثه حضرت آيت اللَّه وحيد خراسانى؛ محسن وحيد، محمد اسماعيل وحيد، على كرباسى، سيد على ميلانى.

چند نفر از علما نيز از طرف آيت اللَّه سيد عزالدين زنجانى، همراه كاروانى از زنجان، كه بيشترِ مقلّدين ايشان از آن نواحى است، به عنوان بعثه ايشان در حج امسال حضور دارند.

ص: 151

علاوه بر بعثه هاى پيشگفته، كه ترتيب كارها و برنامه اعزام آنها از ايران، به وسيله سازمان حج و زيارت جمهورى اسلامى و بعثه مقام معظم رهبرى صورت گرفته، چندين بعثه ديگر هم وجود دارد كه متعلّق به حضرات آيات: محمد حسين فضل اللَّه، سيد صادق شيرازى، محمدتقى مدرّسى، شيخ جعفر بشير نجفى و بعثه مرحوم سيد عبداللَّه شيرازى است.

ديدار اعضاى بعثه ها با نماينده ولىّ فقيه

روز سه شنبه، 23 دى، ساعت 5/ 8 صبح، شمارى از اعضاى محترم بعثه هاى مراجع، براى ديدار با نماينده ولى فقيه، به بعثه مقام معظم رهبرى آمدند. در اين ديدار برخى از ميهمانان بعثه، از جمله حضرات آيات و حجج اسلام: بهشتى، واعظى، صديقى، صادقى رشاد، قاضى عسكر، مصلحى، قرائتى، عرب، اوسطى و نيز رييس سازمان حج و زيارت، جناب آقاى زرهانى نيز حضور داشتند. بعثه هاى ملاقات كننده با نمايده ولىّ فقيه، به ترتيب عبارت بودند از:

- بعثه حضرت آيت اللَّه صافى گلپايگانى، متشكل از حضرات آيات و حجج اسلام:

جواد گلپايگانى، محمد حسن صافى، نكونام، مصيّبى و قمى.

- بعثه حضرت آيت اللَّه فاضل، كه اعضاى آن عبارت بودند: از حضرات آيات و حجج اسلام شيخ على پناه اشتهاردى، صلواتى، عطايى اصفهانى، ركنى و انوارى.

- بعثه حضرت آيت اللَّه سيستانى، كه اعضاى آن عبارت بودند از: حجت الاسلام و المسلمين شهرستانى و حجج اسلام: سيدان، اشعرى، نجف، طباطبايى، اشرفى شاهرودى، سيد على شهرستانى، حيدرى و كاظم و احسان جواهرى.

- بعثه حضرت آيت اللَّه شبيرى، چهارمين گروه ملاقات كننده بودند كه اعضاى آن به جز حجت الاسلام و المسلمين آقاى سيد محمد شبيرى، عبارت بودند از آقايان افتخارى و ...

آخرين گروه ديدار كننده در روز سه شنبه، اعضاى بعثه آيت اللَّه مكارم شيرازى متشكل از حجج اسلام آقايان نظرى منفرد، بى آزار شيرازى، آقازاده آيت اللَّه مكارم، و سيد على وزيرى بودند.

ص: 152

صبح روز چهار شنبه نيز چندين ديدار با نماينده ولى فقيه، به ترتيب زير انجام گرفت:

- بعثه آيت اللَّه بهجت، حضرات آيات و حجج اسلام: محفوظى، سيد محسن خرازى، سيد باقر خرازى، آقازاده آيت اللَّه قرهى.

- بعثه حضرت آيت اللَّه نورى همدانى، آقايان: صالحى خوانسارى، شيخ اسماعيل معزّى ملايرى، سيد مرتضى موسوى اصفهانى و فيض.

- بعثه حضرت آيت اللَّه اردبيلى، آقازاده ايشان به همراه آقايان مهدوى، تنكابنى و هاشمى تنكابنى.

- بعثه حضرت آيت اللَّه حائرى، كه عبارت بودند از اخوى ايشان، آقا سيد حسين حائرى و آقاى مسلمى كاشانى.

عصر روز چهارشنبه 24 دى ماه، اعضاى چند بعثه ديگر، به ديدار نماينده ولى فقيه آمدند:

- بعثه آيت اللَّه سيد محمد سعيد حكيم.

- بعثه آيت اللَّه شاهرودى، كه متشكل بود از فرزند ايشان سيد مصطفى و تنى چند نفر ديگر از علما از جمله آقاى حشمت الواعظين و اردبيلى.

- بعثه حضرت آيت اللَّه تبريزى، كه شامل آقازاده ايشان، آقايان شهيدى و مشكات اصفهانى بود.

در اين ملاقاتها به جز ديدارهاى دوستانه، كه بازديد هم دارد، برخى از مسائل جارى و نيز نكاتى فقهى مورد بحث قرار مى گيرد.

امسال به دليل حضور شصت درصدى زائران در منطقه مركزى مدينه، آمد و شد آنان به دفاتر بعثه، كه در محله عزيات است، دشوار مى باشد. قرار بر اين شد كه براى سالهاى بعد در اين زمينه چاره انديشى شود.

برنامه هاى آموزشى روحانيون در ايام اقامت در مدينه

تعدادى از روحانيون، براى نخستين بار، امسال امكان تشرّف به حجّ تمتّع پيدا كرده اند. اين افراد به عنوان معينِ روحانىِ كاروان اعزام شده اند (با سابقه دست كم يكبار

ص: 153

عمره) و طبعاً هنوز تصوّر روشنى از شهر مدينه ندارند. براى اين كار، برنامه روزانه اى براى زيارت دوره، جهت آموزش آنان در نظر گرفته شده است. راهنماى اين برنامه، حجت الاسلام والمسلمين جناب آقاى سيد عبدالفتاح نواب است كه در ايام عمره، مسؤوليت دفتر نمايندگى بعثه مقام معظم رهبرى را در عربستان بر عهده دارد. اين زيارت دوره كه از ساعت 5/ 2 بعد از ظهر تا مغرب ادامه مى يابد، از مسجد الإجابه آغاز شده، سپس به محلّ سقيفه بنى ساعده، در ابتداى شارع سلطانه، بعد از آن به سمت مسجد درع و مستراح رفته از آنجا عازم احد مى شوند، سپس به سمت عريض رفته و از آنجا به سمت مسجد بنى قريظه و بعد به مشربه امّ ابراهيم، باغ سلمان، مسجد جمعه و مسجد قبا مى روند.

در آخر از مسجد شجره و ابيار على عليه السلام ديدار كرده، از سمت وادى عقيق باز مى گردند و به سراغ مسجد سقيا رفته و از كنار مسجد غمامه در وقت نماز مغرب، به مسجد النبى باز مى گردند. اين زيارت دوره، كه ضمن آن، از اماكن بسيارى ديدار به عمل مى آيد، مى تواند تصويرى نسبتاً روشن از مدينه در اختيار روحانيون و معين ها قرار دهد. آقاى نواب همين روش را در ايام عمره در مكه دارند و ضمن زيارت دوره اى كه روزانه به محل هاى مختلف مى باشد، بسيارى از اماكن مكه و نيز نوعى ديد جغرافيايى از شهر و امكانات آن را در اختيار زائران مى گذارند.

برنامه زيارت دوره اى مكه براى روحانيون، بدين ترتيب بود: روزهاى شنبه:

جِعرانه، يكشنبه و سه شنبه: شهداى فخ، حديبيه، موزه حرمين شريفين، محل بافتن پرده كعبه، پنج شنبه: صبح صعود به كوه ثور و بعد از ظهر: ديدار از مشاعر مقدسه.

اين اقدام سبب شد كه روحانيون با منطقه حديبيه بيشتر آشنا شوند و طى عمره سال گذشته، نزديك به بيست هزار نفر در مسجد حديبيه براى عمره مجدّد، محرم شدند.

همچنين حدود هزار نفر نيز در مسجد جِعرانه محرم شدند.

برنامه زيارت دوره در ايام موسم و غير موسم، كه سه سال است اجرا مى شود، تقريباً اكثر سه هزار روحانى مرتبط با شبكه حج و زيارت از اين برنامه ها استفاده كرده اند.

در اين زمينه، حتى افرادى كه سالها مشرّف شده بودند، از اين برنامه استقبال زيادى كردند و مقيد بودند در اين زيارت دوره شركت كنند.

وظايف روحانى كاروان

ص:154

طى سالهاى گذشته و پس از مشاوره هاى فراوان، وظايفى كه براى روحانى كاروان تعيين شده و روحانى بر اساس آنها ارزيابى مى شود، بيان مطالب زير است:

مناسك حج

اسرار و معارف حج

تاريخ اسلام

احكام ويژه بانوان

تصحيح قرائت و تلبيه

تشريح اماكن مكه مكرمه

همراهى در زيارات و بازيد اماكن

برگزارى برنامه عرفات

همراهى با زائران در وقوف مشعر الحرام

همراهى با زائران در رمى جمرات

نظارت بر حسن انجام قربانى

همراهى با زائران در بيتوته شب 11 و 12

نظارت بر اعمال مكه مكرمه

همراهى با زائران در برنامه ختم و قرائت قرآن

مساعدت و راهنمايى زائران معذور در اعمال

اداره كميته فرهنگى كاروان

پاسخ به شبهات

تكميل دفترچه مراقبت اعمال

برگزارى مراسم اعياد و وفيات

ارزيابى روحانى بر اساس موارد پيشگفته، از چندين طريق صورت مى گيرد.

يك مورد مربوط به رابطين است كه در جاى ديگر شرح آن گذشت. علاوه بر آن، چندين فرم ديگر در اين باره وجود دارد كه عبارتند از:

فرم ارزيابى عملكرد روحانى توسط معين كاروان

ص: 155

فرم ارزيابى مدير از خدمات فرهنگىِ روحانى كاروان

فرم ارزيابى عملكرد معين توسط روحانىِ كاروان

در يك مورد هم فرمى را روحانى كاروان در ارزيابى كار مدير مى بايست پر كند كه پر كردن آن نيز از وظايف روحانى محسوب مى شود.

بخش رابطين در معاونت امور روحانيون

هر سال تعدادى از روحانيون ورزيده و مجرّب به عنوان رابط ميان معاونت امور روحانيون با روحانيون كاروانها انتخاب مى شوند.

در واقع يكى از امور اساسى در حج، انجام درست مناسك حج توسط زائران است كه اين امر زير نظر روحانيانى كه همراه كاروانها اعزام مى شوند، انجام مى گيرد. در اين زمينه، روحانيون موظف هستند تا پيش از اعزام، جلسات توجيهى و آموزشى را كه نبايد كمتر از ده جلسه باشد، داشته باشند و ضمن شناسايى زائران و شناخت نقاط قوت و ضعف آنان، اعمال و مناسك حج را تبيين كنند. پس از ورود به مدينه و مكه، مى بايست به طور مرتب برنامه هاى آموزشى را ادامه داده وآموزشهاى لازم را به آنان ارائه كنند تا مشكلى در انجام وظايف دينى زائران پيش نيايد.

براى نظارت بر حسن انجام كارهاى روحانيون در كاروانها، هم در ايران و هم در حرمين شريفين و همراهى آنان با زائران و برگزارى جلسات توجيهى و آموزشى، گروه رابطين در معاونت امور روحانيون به وجود آمده است.

براى انتخاب روحانيون رابط، آيين نامه مدوّن و مصوّبى وجود دارد كه شرايط خاصى را براى رابط در نظر گرفته است. از آن جمله است داشتن دست كم هفت سفر حج يا عمره به عنوان روحانى.

رابطين كه از ميان روحانيون با تجربه در امر حج انتخاب مى شوند، در دو نوبت ضمن سركشى به كاروان و گفتگو با زائران، مدير و روحانى، به بررسى عملكرد روحانى كاروان پرداخته و نظريات آنان را به معاونت امور روحانيون منتقل مى كنند. اين سابقه در پرونده روحانى نگهدارى مى شود تا نقاط قوت و ضعف هر روحانى روشن شده و نسبت به اعزام وى در نوبتهاى آينده و نيز رفع نواقص مديريتى وى، اقدام شود.

ص: 156

براى ايجاد وحدت رويه در ارزيابى روحانى و رسيدن به واقع، آيين نامه ويژه اى با عنوان «دستور العمل ارزيابى عملكرد روحانيون حج و عمره» تدوين شده كه محصول تجربيات رابطين بوده و در اختيار آنان است. اين آيين نامه سبب مى شود تا در ارزيابى ها به صورت سليقه اى رفتار نشود.

درضمن تجربيات برخى از روحانيون درطول سفر، ازطريق رابطين به بعثه و ازآنجا به كلّ تشكيلات كارى روحانيت درحج منتقل مى شود تاآنان هم ازاين تجربه استفاده كنند.

به طور معمول هريك از روحانيون رابط، براى بررسى وضعيت 50 روحانى در مدينه و به همين تعداد در مكه، ايفاى مسؤوليت مى كند. ارزيابى معمول بر اساس فرم مشخصى صورت مى گيرد كه رابط در بيست زمينه گوناگون، به روحانى نمره مى دهد.

اين مسائل مربوط به رسيدگى به امور دينى زائر، آموزش مناسك، ابتكار و نوآورى، معرفى اماكن مكه و مدينه، همراهى با زائران در مكه و مدينه و مسؤوليت پذيرى، مردمدارى و حسن معاشرت با زائران، قدرت بيان و سخنورى، التزام عملى به مواضع نظام، رعايت شؤون روحانيت، استفاده صحيح از اوقات فراغت زائران، مديريت و نظم و انضباط در كار، توانايى جسمى، التزام عملى به سياستهاى بعثه و هماهنگى با مسؤولان و حضور در جلسات، ويژگى خاص مانند آشنايى با زبانهاى خارجى و غيره، نظريات مدير در باره روحانى، ميزان موفقيت در تشكيل جلسات قبل از عزيمت، ميزان موفقيت در سازماندهى گروه ارشاد و نظريه زائران در باره روحانى و در نهايت شايستگى يا عدم شايستگى اين روحانيون مى باشد.

گروه رابطين هر روز صبح، ساعت 5/ 7 در حضور معاونت امور روحانيون تشكيل جلسه مى دهد و علاوه بر صحبت در باره مشكلات فرهنگى و امور روحانيون، مشكلات اجرايى هم كه در طول سركشى به كاروانها يا شركت در جلسات روزانه ستادهاى منطقه اى به دست مى آورند، مورد بحث قرار مى دهند. جمع بندى اين مطالب به نظر مسؤولان مى رسد تا آنان در باره رفع اين مشكلات تصميم گيرى كنند.

رابطين، افزون بر وظيفه ارزيابى، به عنوان نماينده بعثه مقام معظم رهبرى، براى سركشى به كاروانها رفته و ضمن ابلاغ سلام سرپرست حجاج ايرانى به زائران و

ص: 157

كارگزاران حج، چنانكه در رابطه با مسائل فرهنگى مشكلاتى وجود داشته باشد، راهنمايى هاى لازم را به اعضاى شوراى فرهنگى هر كاروان مى كنند.

فشرده تجربيات رابطين در اين بررسى ها و ارزيابى ها، هر چند سال يك بار، تحت عنوان «آزموده ها» به چاپ مى رسد و در اختيار تمامى روحانيون قرار مى گيرد.

امسال چهارمين شماره آزموده ها توسط معاونت امور روحانيون در 130 صفحه انتشار يافته كه حاوى مهم ترين تجربه هاى روحانيون در زمان عمره و حج تمتّع مى باشد.

اين نكات بيشتر جنبه كاربردى داشته و رعايت آنها توسط روحانيون، به بهبود امر برگزارى مناسك كمك مى كند.

بر اساس تجربيات گذشته، اكنون معاونت امور روحانيون در حال بازبينى مجدّد مسائل مربوط به ارزيابى روحانيون و امور مربوط به رابطين است. هدف آن است كه كارنامه عملى يك روحانى در جنبه هاى گوناگونِ مثبت و منفى، در اختيار خودِ وى قرار گيرد تا براى رفع اشكالات تلاش كند و در صورتى كه كار وى مثبت است، مورد تشويق قرار گيرد.

شيفت بندى روحانيون در بعثه

روحانيون در آغاز ورود به مدينه يا مكه، طى فرم تقسيم كار و اعلام ورود كه در ايران به آنان داده شده است، ورود خود را به معاونت امور روحانيون اعلام كرده و شيوه تقسيم كار ميان خود و مُعين و نيز خانم مُعين (اگر در كاروان حضور دارد) را اعلام مى كنند. طبيعى است براساس اعلام خود آنها، فعاليتهاى بعدى ايشان ارزيابى خواهدشد.

بر اساس همين فرمها از وجود آنان در مسجدالحرام يا صفا و مروه براى پاسخگويى به مشكلات زائران استفاده مى شود. هر روحانى دست كم يكبار طبق نوبت در اماكن مزبور حضور مى يابد.

علاوه بر آن، براى شركت در جلسات مناسك، كه روزانه با حضور شوراى استفتا برگزار مى شود، ثبت نام مى كنند.

افزون بر آن، جهت برنامه ريزى و هماهنگى ديدار از اماكن، ويژه روحانيون كه توسط حجت الاسلام و المسلمين نواب برگزار مى شود، ثبت نام به عمل مى آيد.

ص: 158

در صورتى كه روحانى خود را پيش از آن، به عنوان روحانىِ زباندان معرفى كرده و در اين باره توجيه شده است، ورود خود را به مسؤول مربوط اعلام و شرح وظايف خود را دريافت مى كند.

شيوه انتخاب روحانيون نخبه

هر سال پس از ارزيابى كار روحانيون توسط رابطين، آنان موظّف هستند از منطقه خودشان (كه به طور معمول و متوسط پنجاه نفر را ارزيابى مى كنند) روحانى برتر را برگزينند و معرفى كنند. فعاليتهاى روحانى برگزيده، در ارتقاى بنيه معنوى و فرهنگى زائران بايد قابل توجه بوده و رضايت درصد بالايى از آنان را به دست آورده باشد.

22 رابط، هر يك سه روحانى را معرفى مى كنند. در جلسه رابطين، رابط در مورد روحانىِ نمونه و برتر و ويژگى ها و علل معرفىِ آنها به اين عنوان، دفاع مى كند و پس از اظهار نظرِ ساير رابطين، در باره انتخاب آنها رأى گيرى مى شود و افرادى كه حايز بيشترين امتياز شده اند، به عنوان روحانى برتر معرفى مى گردند. از اين افراد در تصميم گيرى ها و كميته هاى برنامه ريزى استفاده شده و تسهيلاتى براى اعزامهاى بعدى آنان انجام مى شود.

از جمع روحانيون، كسانى كه داراى مدارج علمى بالا هستند و يا آثار شناخته شده اى دارند يا آنكه عضو هيأت علمى دانشگاهها و مراكز آموزش عالى مى باشند، كسانى به عنوان «روحانى نخبه» انتخاب مى شوند. از اين افراد هم در مورد «فكرسازى» در امور روحانيون استفاده مى شود.

آغاز به كار بعثه مقام معظم رهبرى در مدينه

چندين سال متوالى است كه بعثه حجّ جمهورى اسلامى ايران در ساختمان قصرالدخيل، در ابتداى شارع امام على بن ابى طالب عليه السلام (باب العوالى سابق)، استقرار مى يابد. اين هتل، كه در طول سال نيز مورد استفاده زائران ايرانى است، در ايام حج محلّ استقرار بعثه رهبرى همراه با تمامى زير مجموعه هاى آن، شامل دستگاه اجرايى، ستاد مدينه و ديگر مراكزى است كه كار خدمات رسانى را به زائران را انجام مى دهند.

ص: 159

امسال نخستين گروه از افراد بعثه رهبرى، در تاريخ 12/ 10/ 82 متشكّل از 12 نفر از كاركنان روابط عمومى، به ضميمه افرادى از دبيرخانه، كاركنان واحد انتظامات از ايران، به مدينه منتقل شده و از روز بعد فعاليت خويش را آغاز كردند. به مرور روزهاى بعد شمار ديگرى از افراد بعثه عازم مدينه شده و به تدريج موقعيت هتل را براى استقرار واحدهاى مختلف آماده كردند.

يكى از بهترين اقدامات روابط عمومى، تزيين فرهنگىِ بعثه مقام معظم رهبرى است كه لازم است تا در شأن نظام جمهورى اسلامى باشد. آذين بندى ديوارها با آيات و احاديث و اشعار و كلمات گهربار امام و رهبرى در ارتباط با حج، به گونه اى است كه هر كدام مى تواند انديشه و فكرى را در ذهن مخاطبان تداعى كند.

امسال چندين نقاشى زيبا كه در آن، اماكن شريف مكه و مدينه به تصوير كشيده شده، در جاى هاى مختلف بعثه نصب گرديده، كه افزون بر بُعد هنرى، به گسترش فضاى روحانى بعثه كمك مى كند. روابط عمومى همچنين براى مراكز كاروانها نيز اوراق و تراكتهاى تبليغاتى متناسب با زيارت و حج را تدارك ديده كه به مرور در روزهاى نخست آماده شده و به محل كاروانها فرستاده مى شود تا در آنجا نصب گردد.

تدارك نيازها، وسايل و امكانات لازم براى جلسات سخنرانى و نيز برنامه ريزى براى روز ورود نماينده مقام معظم رهبرى، از ديگر فعاليتهايى است كه عمدتاً بر عهده روابط عمومى است.

نماينده ولى فقيه و سرپرست حجاج ايرانى، امسال روز شنبه، 20 دى ماه (1382 ش.) به همراهى جمعى از مسؤولان بعثه رهبرى وارد مدينه منوره شد و مورد استقبال قرار گرفت. (تصوير 3- 4)

ملاقات رييس سازمان حج و زيارت با امير مدينه

جناب آقاى زرهانى، رييس سازمان حج و زيارت، روز يكشنبه، 21 دى ماه با امير مقرن، حاكمِ مدينه ملاقات كردند. در اين ديدار كه آقاى مهدى امينيان، رييس ستاد مدينه نيز حضور داشت، آقاى زرهانى از كمك هاى بشردوستانه عربستان سعودى به زلزله زدگان بم تشكر كرد و خواستار تسهيلات بيشتر براى زائران ايرانى و اجازه ورود

ص: 160

هواپيماهاى ايرانى به فرودگاه مدينه شد. امير مدينه هم ضمن عرض تسليت به دولت و ملت ايران، به خاطر زلزله بم، گفت: ما بر اساس وظايف اسلامىِ خود در كنار دولت و ملت ايران هستيم و مى كوشيم تا از همه امكانات، براى حلّ مشكلات زائران ايرانى استفاده كنيم تا آنان با خاطره اى خوش به ميهن خود بازگردند.

امير مدينه افزود: اميدوارم پس از تجهيز بيشتر فرودگاه مدينه، اجازه فرود هواپيماهاى ايرانى هم داده شود.

در اين ديدار امير مدينه با اشاره به اينكه «ما همه، سرنشينان يك كشتى هستيم و دشمن مشترك داريم»، تأكيد كرد: «كسانى مى خواهند نظم و انضباط و امنيت ما را به هم بريزند كه به ضرر همه ما خواهد بود. شما به زائران خود توصيه كنيد بهانه به دست دشمن ندهند تا امنيت حفظ شود.»

آقاى زرهانى پس از اظهار نظر وى گفت: «اين كشتى سفينةالنجاة است و با درك درستِ شرايط، تلاش مى كنيم به گونه اى عمل كنيم كه مشكلى براى شما پيش نيايد.»

سپس امير افزود: «ما وظيفه خود مى دانيم كه از تمامى امكانات استفاده كنيم تا زائران ايرانى سلامتشان حفظ شود. به نظر ما ايرانى ها نظم و انضباط بسيار خوبى دارند.» وى تأكيد كرد: «روابط ما رو به توسعه است و در آينده به هم نزديكتر خواهيم شد.»

آقاى زرهانى نيز افزود: «ما دشمن مشترك داريم؛ هم در داخلِ جهان اسلام و هم بيرون، بنابر اين، بايد روابط خود را مستحكم تر كنيم.»

مقرن گفت: «تفاوت من با شما اين است كه شما سياسى هستيد و من نظامى.»

آقاى زرهانى در پاسخ گفت: «من فرهنگى هستم.»

آقاى زرهانى پس از ملاقات اظهار داشت: «هنگام ورود ما به محل ملاقات، امير مقرن مشغول نماز بود و وقتى نام حضرت محمد صلى الله عليه و آله برده شد، او نيز مانند ما شيعيان صلوات فرستاد.»

خبر اين ديدار را روزنامه عكاظ چاپ عربستان هم منعكس كرد. به نوشته اين روزنامه، مقرن در اين ديدار گفت: همكارى و انضباط حجاج ايرانى در مراسم حج، بسيار عالى و بى نظير است و در حقيقت حجاج ايرانى نمونه اى براى تمامى كشورهاى جهان هستند.»

وى افزود: «من علاوه بر اينكه از انضباط حجاج ايرانى در موسم حج تشكر مى كنم، بايد

ص: 161

خالص ترين تشكّرها و سپاسها را به مسؤولان بعثه مقام رهبرى و همچنين سفارت ايران در عربستان به دليل همكارى بسيار نزديك با ما، تقديم آنان كنم.»

به نوشته روزنامه پيشگفته، امير مدينه در پايان اين ديدار، تأسف عميق خود را از حادثه زلزله بم ابراز نمود.

ملاقات مسؤولان ستاد مدينه با نماينده ولى فقيه

روز شنبه 21 دى ماه، نماينده ولى فقيه به ديدار از ستاد مدينه و واحدهاى مختلف متعلّق به ستاد مدينه پرداخت و از نزديك در جريان كارهاى جارى آنان قرار گرفت. به دنبال آن، در روز دوشنبه، 22 دى ماه، نماينده ولىّ فقيه در ديدار با رييس سازمان حج و مسؤولان ستاد مدينه تأكيد كرد: «جلب رضايت زائران خانه خدا يك اصل براى تمامى دست اندكاران حج است.» آقاى رى شهرى با ابراز رضايت از عملكرد ستاد مدينه، و اينكه تاكنون مسائل پيش بينى شده در ارتباط با مسكن و حمل و نقل و تغذيه زائران، بدون مشكل پيش رفته است، گفت: «بايد تلاش شود تا تمامى زائران از تشكيلاتى كه منسوب به رهبرى نظام اسلامى است، راضى باشند.» ايشان با آرزوى توفيق براى رييس سازمان حج و زيارت كه امسال براى نخستين بار در اين سمت خدمت مى كند، گفت: «كارهاى اصلى حج در سال جارى در پيش است و بايد بر اساس تجربيات گذشته از هم اكنون آمادگى لازم وجود داشته باشد.» ايشان تأكيد كرد كه «در كنار كار، بايد خلوص نيت و قصد قربت هم وجود داشته باشد.»

آقاى زرهانى هم ضمن ارائه گزارشى از كارهاى انجام شده، تأكيد كرد: «تلاش مى شود با مجاهدت و پشتكار، رضاى خداوند كسب و رفاه زائران تأمين شود.»

جلسات روزانه سخنرانى در بعثه

يكى از كارهاى جارى بعثه، دعوت از زائران مختلف براى استماع سخنرانى در محلّ بعثه مقام معظم رهبرى است.

اين جلسات شامل جلسات سخنرانى عمومى و دعاى ندبه مى شود و به تناسب محلّ اجتماعات، براى هر جلسه، تنها از حدود يك هزار نفر دعوت به عمل مى آيد.

ص: 162

براى اين كار، از ميان كاروانهاى مختلف، طبق برنامه اى كه از قبل معين شده، مواردى براى دعوت برگزيده شده و به موقع از آنان دعوت به عمل مى آيد و پس از آنكه مدير و روحانى، آن را به اطلاع زائران رساندند، به تناسب شروع برنامه ها كه براى سخنرانى عمومى 5/ 9 صبح و براى دعاى ندبه 5/ 7 است، زائران خود را به بعثه رهبرى مى رسانند.

نخستين جلسه بعثه در تاريخ 20/ 10/ 82 با سخنرانى نماينده ولىّ فقيه، در سالن اجتماعات بعثه مقام معظم رهبرى برگزار شد. در اين جلسه پس از تلاوت آياتى از قرآن كريم و ذكر مناقب اهل بيت عليهم السلام و نيز عرض خير مقدم، اهداف و رؤوس برنامه هاى حج سال جارى توسط امير الحاج ايران اسلامى تشريح شد.

نخستين جلسه عمومى بعثه، براى شمارى از زائران خراسانى، قزوينى و غيره و با سخنرانى حجت الاسلام و المسلمين مسعود اوسطى و در حضور نماينده ولى فقيه جناب آقاى رى شهرى برگزار شد. وى در اين سخنرانى با تأكيد بر صفت رؤوف و رحيم بودنِ پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت به مؤمنان، به بيان ويژگى هاى آن حضرت پرداخت و از زائران مدينه خواست تا با توشه برگرفتن از معنويت و صفاى مدينه، خود را مهيّاى حج ابراهيمى كنند.

در جلسه ديگرى (در تاريخ 22/ 10/ 82) كه حجت الاسلام و المسلمين قرائتى در آن به سخنرانى پرداخت، شمارى از زائران خوزستانى به بعثه مقام معظم رهبرى دعوت شده بودند. محور اين سخنرانى توجه دادن زائران به معصومين مدفون در مدينه، كه شش تن هستند بود و اينكه جلب توجه يكى از شش معصومِ مدينه براى حلّ مشكلات كافى است، به شرط آنكه همراه با معرفت باشد. وى عنصر اصلى تصميم گيرنده را براى انسان، نه محيط، بلكه جوهره وجودى خود انسان دانست و از زائران خواست تا از فرصت به دست آمده استفاده كنند و با كشف جوهر وجودى خود، به بررسى اعمال و رفتارهاى گذشته خود بپردازند.

در اين مجالس، مدّاحان بعثه كه به طور معمول از ميان مداحان خوب انتخاب مى شوند، دقايقى را به نوحه سرايى مى پردازند.

صبح روز 23/ 10/ 82 جمع فراوانى از زائران ايرانى در محلّ بعثه حاضر شدند تا به سخنرانى حجت الاسلام و المسلمين كاظم صديقى گوش فرا دهند. وى با بيان اينكه حيات ازلى تنها از آن خداوند است و انسانها همگى مرگ را تجربه خواهند كرد، به

ص: 163

زائران توصيه كرد كه پيش از مرگ، از پيامبر صلى الله عليه و آله، فاطمه زهرا عليها السلام و امامان عليهم السلام شفاعت بگيرند. او همچنين افزود:

«تشرف به حج، به معناى پذيرفته شدن از سوى اين بزرگواران است، لذا شناخت كامل انسان نسبت به مقام والاى آنان، از اهميت فراوانى برخوردار است.»

وى روى صفت مهربان بودن پيامبر صلى الله عليه و آله تكيه كرد و از اخلاق مثبت آن حضرت در برخورد با همه مردم، به طور برابر ياد كرد.

وى از زائران خانه خدا خواست تا از فرصت حج نهايت استفاده را ببرند و بكوشند پس از بازگشت به وطن، خود را از همه صفات بد دور كنند.

صبح روز 24/ 10/ 82، جمع بسيارى از زائران خانه خدا، طبق معمول هر روز، وارد بعثه مقام معظم رهبرى شدند تا به سخنرانى حضرت حجت الاسلام و المسلمين اوسطى گوش دهند. در اين محفل، كه روضه خوانى و مداحى نيز مى شود، آقاى اوسطى در باره اخلاق پيامبر خدا صلى الله عليه و آله سخن گفت و اينكه اين اخلاق در حدّ يك معجزه عمل كرده است.

در اين جلسه كه نماينده ولىّ فقيه هم حضور داشت، مدّاحان و نوحه سرايان، آقايان موسوى سجاسى و فراهانى به ذكر مصيبت آل اللَّه پرداختند.

علاوه بر اين جلسات، آقاى قرائتى شبها در ساختمانهايى كه چند كاروان در آن اسكان دارند، سخنرانى مى كند. اين سخنرانى ها به طور معمول با استقبال زائران روبه رو مى شود و از اينكه بعثه، زائران خانه خدا را مورد تفقد خود قرار مى دهد، بسيار خوشحال مى شوند.

به طور معمول، سخنرانى ها و مدّاحى هايى كه در محلّ بعثه برگزار مى شود، ضبط و تكثير شده و به صورت نوار صوتى و ويديويى در اختيار علاقمندان قرار مى گيرد. امسال در گوشه اى از طبقه هم كفِ بعثه، فروشگاهى براى ارائه محصولات فرهنگى مختلف كه عمده آنها همين نوارهاى صوتى و ويديويى است، راه افتاده است.

زائران ايرانى و تماس با ايران

در طول سالهاى گذشته، يكى از دغدغه هاى اساسى مسؤولان، فراهم كردن زمينه

ص: 164

ايجاد ارتباط ميان زائران و خانواده هاى آنان در ايران بوده است. در اين باره به جز استفاده از دكه هاى مخابرات شهرى، طرح هاى مختلفى پياده و تجربه شده است. امسال با برقرارى سرويس تلفن همراه، مشكل بسيارى از زائرانى كه تلفن همراه دارند حلّ شده است. به علاوه همراهان آنها هم مى توانند به نوعى از آن استفاده كنند. خدمات رومينگ تلفن همراه نه تنها در دفاتر تلفنى داخل كشور، بلكه در دفترى كه در مركز بعثه حج مستقر است، قابل ارائه مى باشد. در اين باره به دليل تفاوت قيمت ميان تماس از ايران با عربستان و به عكس، به زائران توصيه شده كه از خانواده هاى خود بخواهند كه از ايران تماس بگيرند؛ زيرا هزينه آن، از سه تا چهار برابر كمتر است.

«شوراى استفتا» يا بخش پاسخگويى به مسائل فقهى در بعثه

يكى از اساسى ترين وظايف بعثه هاى مراجع، از جمله بعثه مقام معظم رهبرى، پاسخ گويى به مسائل فقهى است. امسال هم آيت اللَّه سيد جعفر كريمى و حضرات حجج اسلام آقايان: محمدى احمدآبادى، محمدحسين فلاح زاده، محمد رضايى و على مؤمن قمى و مسعود اوسطى، براى پاسخ گويى به اين مسائل در بعثه رهبرى حضور دارند.

عمده مراجعين اين بخش، روحانيون كاروانها هستند كه وقتى با مسأله جديدى برخورد مى كنند يا پاسخ پرسش خود را در مناسك موجود نمى يابند، به بعثه رهبرى و بخش مربوط مراجعه مى كنند.

يكى از كارهاى اساسى اين بخش آن است كه در مقام پاسخگويى به پرسش هاى فقهىِ جديد، متن سؤالات را تنظيم كرده و طى سال، به گرفتن پاسخ آنها از مراجع مى پردازند و بعدها در چاپهاى جديد مناسك و يا مجله «ميقات حج» منتشر مى شود.

در باره بخشى از اين پرسشها، بحثهاى فقهى در همين دفتر مطرح مى شود؛ اگر پاسخ صريح يا طريق احتياط پيدا شد، همان به عنوان مبناى كار و وظيفه مكلّف اعلام مى گردد. در غير اين صورت، به صورت يك فرع جديد براى استفتا از محضر رهبر معظم انقلاب، حضرت آيت اللَّه خامنه اى تنظيم و آماده مى شود.

به دليل تغيير مصاديقِ برخى از احكام و مفاهيمِ شرعى، يكى از وظايف مهم اين بخش، شناخت دقيق مصاديق جديد و تعيين حدود آن و نيز تطبيق احكام شرعى با اين

ص: 165

مصاديق است. يكى از آنها بحث ذبح خارج از منا است. اصل مسأله، ذبح در منا بوده و اكنون الزاماً خارج از منا است. بنابر اين، وظيفه فقهاست تا حكم مزبور را با شرايط جديد تطبيق دهند. نمونه هاى ديگر، رمى از طبقه دوم و ذبح با استيل است.

دو نفر از علماى حاضر در اين بخش، هر روز ضمن جلسه اى با شركت برخى از روحانيون كاروانها كه در محلّ بعثه مقام معظم رهبرى برقرار مى شود، شركت كرده، به پرسش هاى فقهى آنان پاسخ مى دهند. خودِ بحث با روحانيون، كه درگير با مشكلات زائران و پرسشهاى جديد آنان هستند، بسيار مفيد و سودمند است.

از فعاليتهاى ديگرِ اين بخش، استقرارِ يكى از افراد در مسجد شجره از آغاز اعزام زائران از مدينه به مكه است، كه به هدف پاسخ گويى به مشكلات فقهى روحانيون و زائران انجام مى گيرد.

در مكه، تعدادى از علماى اين بخش، هرشب، در مسجد الحرام و غالباً در مقابل حِجر اسماعيل مستقر مى شوند تا در دسترس زائران براى پاسخگويى به مشكلات آنان باشند. استقبال از اين اقدام، بسيار قابل توجه بوده است.

حضور اعضاى اين بخش، به طور مستمر در عرفات و ايّام تشريق در منا نيز ادامه دارد.

به علاوه در مرحله مدينه بعد، دو نفر از علما همچنان در دفتر شوراى استفتا به پاسخ گويى ادامه مى دهند.

يكى از نتايج حاشيه اى تلاشهاى اين بخش، مراجعه دقيق به مناسك و تأمّل در عبارات آن است كه گهگاه به دشوارى ها واشكالات موجود در مناسك پى برده و تلاش مى شود در چاپهاى آينده اصلاح شود.

به علاوه، برخى از توليدات فقهى جديد در اين ايام، مورد مراجعه علماى اين بخش قرار مى گيرد تا در طول سال آينده چاپ شده و در اختيار علاقمندان قرار گيرد.

از مسائل دشوار مطرح شده طى سالهاى اخير، مطالب زير است:

1. بحث استظلال در شب و تفاوت فتوا براى شب و روز.

2. سردى هوا موجب شده است كه از ماشين سر باز استفاده نشود.

3. حركت كاروانها در شب.

ص: 166

4. دسترسى نداشتن زائران به ماشين غير مسقّف.

اين مسائل و مشكلات سبب پديد آمدن دشواريهاى زياد براى مقلّدانِ مراجعى شده است كه استظلال در شب را جايز نمى دانند. به طور معمول، راه حلّ پيشنهادى پرداخت كفاره مى باشد.

يكى از مسائل فقهى، بحث خونريزى زنان در ايام عادت است. مشكلاتى كه براى اين قبيل زنان وجود دارد، عدم جواز ورود به مسجد الحرام و مسجد النبى و توقف در ساير مساجد است. بسا اين گروه از زنان، بيشتر روزهايى كه در مدينه هستند، گرفتار باشند (امسال شمار روزهاى حضور زائران در مدينه به هشت روز رسيده كه براى اين زنان هم فرصت اندكى است).

بحث ديگر مربوط به اين دسته از زنان، طواف و نماز آنان است كه بايد همچنان در احرام بمانند تا پاك شوند و اين، مشقت و سختى زيادى براى آنها است. گاهى هم بر اثر پاك نشدن، وظيفه آنان از «حج تمتّع» به «حجّ افراد» تبديل مى شود كه شناخت مسائل آن هم براى ايشان دشوار است. بعضى هم براى جلوگيرى از خونريزى، از قرص استفاده مى كنند كه خود دشوارى هاى فراوان؛ از جمله خونريزى هاى نامرتب را موجب مى شود كار را مشكل تر مى كرد.

اخبار نشريه زائر روزهاى 24 دى ماه تا 26

زائر شماره چهارم (24 دى ماه 1382):

* تا پايان روز سه شنبه 25893 هزار زائر به مدينه وارد شده اند.

در مصاحبه رييس ستاد مدينه آمده است: بيش از 30% از زائرانى كه در حال حاضر در مدينه هستند، از وسايل حمل و نقل درون شهرى سازمان حج استفاده مى كنند. اين وسايل، كارِ انتقال آنان از هتل به حرم و به عكس را انجام مى دهد. اين وسايل براى زائرانى است كه خارج از محدوده منطقه مركزى مدينه اسكان يافته اند. سه مسير در منطقه قربان، سالميه و شارع على بن ابى طالب در يك سمت و سه مسير ديگر، در بخش هاى ديگر مدينه است.

* در اخبار زائر 24 دى آمده است: نيروهاى امدادى در شبانه روز، در خدمت

ص: 167

زائران ايرانى هستند تا در صورتى كه محل سكونت خويش را گم كردند، آنان را راهنمايى كنند.

* تا اين تاريخ، تعداد 368 هزار زائر وارد عربستان شده اند. گفتنى است سال گذشته به حسب آمارى كه در اين خبر آمده، يك 000 924 1 زائر موفق به انجام فريضه حج تمتّع شده اند.

* ادامه برخى از مقالات گذشته زائر؛ از جمله «ستارگان بقيع» (در شرح حال ائمه چهارگانه بقيع)، در اين شماره آمده است. مقاله اى هم در باره مباهله دراين شماره درج شده است.

* در اين شماره، همچنين مصاحبه اى با دكتر خرّمشاد، با عنوان «حج و انقلاب» به چشم مى خورد.

افزون بر اينها، چند خبر از تحوّلات سياسى جهان هم در اين شماره آمده است.

زائر شماره پنجم (25 دى ماه 1382):

* اين شماره حاوى اخبار ومقالاتى است درباره مسائل جارى حج ونيز اخبارسياسى.

* گزارشى از فعاليتهاى بيمارستان هيأت پزشكى ايران در مدينه، كه از روز هيجدهم دى ماه افتتاح شده، از مطالب اين نشريه است.

* گفتگو با حجت الاسلام و المسلمين صديقى در باره دعاى كميل،

* گزارشى تفصيلى از مسكن و حمل و نقل زائران در مدينه منوره و مكّه مكرمه،

* بخش پايانىِ گفتگو با دكتر خرمشاد در باره حج و انقلاب، مطالب بعدى اين شماره زائر است.

زائر شماره ششم (26 دى ماه 1382):

* مقاله اى از استاد نجم الدين طبسى با عنوان «فضيلت جمعه و انديشه مهدويت».

* گزارشى از ديدار سرپرست حجاج ايرانى با هيأت پزشكى».

* گزارشى از واحد اهل سنت بعثه.

ص: 168

* مباحث اجرايى حجّ تمتّع (دومين بخش)، درباره شيوه تأمين مواد غذايى حجاج.

* مصاحبه با خانم نجمه خندق، استاد دانشگاه و نابينا، كه با كاروان اساتيد آمده، حاوى نكات ارزنده اى از تلاش هاى يك زن فرهيخته در عرصه فرهنگ و دريافت معنوى ابعاد زيارت توسط اوست.

* در اين شماره اخبارى در باره ايران و عراق، به ويژه اخبار اخير مربوط به مواضع آيت اللَّه سيستانى در ارتباط با بحث انتخابات در عراق.

راه اندازى سايت سازمان حج و زيارت، در باره زائران

در آستانه حج سال 1382 و در آغازين روزهاى حج، چند سايت تأسيس شده، كه حاوى اطلاعاتى است در باره حج. يكى از اين سايتها، متعلّق به حوزه نمايندگى ولىّ فقيه با نشانى www. Besehsvr. Hadj. ir و حاوى چندين نوع اطلاعات است:

الف: اطلاعات مربوط به زائران؛ اعم از مشخّصات فردى، محلّ اسكان در مدينه منوره و مكّه مكرمه، تاريخ پرواز رفت و برگشت و مشخصات كاروان.

ب: پايگاه اطلاع رسانى حج با تغييرات صورت گرفته در سال جارى با امكان جستجو.

ج: بعضى از روزنامه هاى صبح و عصر داخل كشور.

سايت ديگر مربوط به شركت هواپيمايى هُما در ايران است كه با نشانى hajhoma مشخصات افراد و كاروان و پروازهاى آنان را معين كرده است.

سوّمين سايت، با نشانى hadj. ir حاوى بخش هاى مختلفى است كه اطلاعاتى در باره مناسك حج، اماكن و آثار و اسرار و معارف حج در اختيار كاربر مى گذارد. در اين سايت تعداد زيادى مقاله و نوشته، كه بسيارى از آنها برگرفته از نشريه ميقات حج و يا آثار چاپ شده توسط نشر مشعر است، قابل دسترسى مى باشد.

شمارى از سايت هاى فعّال در باره حج

در حال حاضر دهها سايت در ارتباط با حج و عمره فعّال هستند. در اينجا به معرفى برخى از جدّى ترين آنها مى پردازيم كه اطلاعات روزآمدترى دارند:

ص: 169

سايت www. tohajj. com با نام «موقع الحج و العمره» متعلّق به سعودى ها است كه بسيار مفصل به بيان مناسك و تاريخ حرمين و ... پرداخته و به لحاظ هنرى هم، تا حدّى جالب توجه است. محورهاى اصلى اين سايت عبارتند از: مناسك حج، مراحل توسعه حرمين، دليل حاج با نقشه، اماكن مقدس، وقت هاى نماز، ادعيه و اذكار، فتاوى، خطاهاى شايع، زيارت مدينه، حج زنان، معجم الفاظ حج، اماكن و بلدان، شعر حج.

بخشى هم اختصاص به منابع دارد كه در دو بخشِ «منابع معاصر» و «منابع كهن» تنظيم شده است. محورى هم به حَجّةالوداع و محور ديگرى به تاريخ حرمين اختصاص يافته است. قسمت اخير همراه با صوت و نقاشى متحرّك است و در هر بخش تصوير نشان دادن تصاوير نقاشى توضيحاتى داده مى شود. مطالب اين سايت به شش زبان مختلف قابل دريافت است.

سايت www. babolumra. com نيز از سايت هايى است كه در زمينه مناسك و راهنمايى حجاج و زائران فعّال است. اين سايت بيشتر جنبه تبليغاتى دارد.

سايت. com هنا مكة www. افزون بر آنكه مطالبى در باره شهر مكه دارد، به تفصيل درباره حج هم اطلاعاتى را به دست مى دهد. اين سايت بيش ازهرچيز، مكه شناسى است.

سايت اسلام اولاين www. lslamOnline. com بخشى مخصوص به حج دارد كه بسيار مفصل است و علاوه بر مناسك، مطالبى هم در باره معالم و آثار حرمين شريفين دارد.

سايت لبّيك: labbaik. com از ديگر سايتهاى فعّال در حج است.

بخش حجّ سايت bayynat. org متعلق به سيد محمدحسين فضل اللَّه نيز بسيار مفصل است كه ضمن آن، علاوه بر فقه حج، به ابعاد اجتماعى و سياسى هم توجه شده است.

سايت المجره almajara. com نيز بخش حج بسيار مفصل دارد.

سايت Ialamic. naseej. com بخش حج مفصل دارد كه از جمله اخبار مربوط به حج نيز در آن آمده است. در بخش حج آن مباحثى چون تعريف الحج، يوميات الحاج، خرائط المشاعر، دليل الحاج و المعتمر، فتاوى الحج، آداب الحج و العمرة، أخى الحاج

ص: 170

سلامتك، المناسك و الأركان و أخطاء شائعه آمده است.

سايت hajj. edu. sa متعلق به «معهد خادم الحرمين الشريفين لأبحاث الحج» است كه يكى از مراكز پژوهشى در عربستان، در باره حج و شايد مهم ترين آنهاست.

سايت shjhaj. co. در شارجه مستقر است و اختصاص به امور حج دارد.

سايت hajdirectory. com نيز عربى است كه راهنمايى در امور حج موضوع آن است.

سايت lojna. org سايت ويژه راهنمايى در توزيع جزوات و مطبوعات دينى در زمينه حج و عمره است.

تعداد 39 سايت، كه به احكام حج و مسائل جنبى آن مربوط مى شود، در سايتى با اين مشخصات قابل دسترسى است: Portal. ahram. org/ Right. asp? ID: 772

سايت هاى زيادى نيز مخصوص شركتهايى است كه كار حمل و نقل زائران عمره و حج را در داخل يا خارج عربستان بر عهده دارند.

ملاقات رهبر نوربخشى هاى پاكستان با نماينده ولى فقيه

سه شنبه شب 23/ 10/ 82 رهبر فرقه نوربخشيه پاكستان، سيد محمدعلى شاه نوربخش، به همراه دو تن از همراهانش، در محلّ بعثه مقام معظم رهبرى با نماينده ولى فقيه ديدار كرد. اين فرقه با داشتن 000 120 عضو، بيشتر در شمال پاكستان فعّال اند.

يكى از همراهان آقاى سيد محمدعلى شاه گفت: مهم ترين مسأله رهبر نوربخشيه اين بود كه تمامى شاگردان سيد محمدعلى شاهِ مرحوم، به دليل كهولت سن از دنيا رفتند و يار و ياورى براى خود در جمع علما نمى ديد. براى حلّ اين مشكل، افرادى را به حوزه علميه قم فرستاد تا تربيت شوند و مساجد و مدارس پاكستان را اداره كنند. اين شخص فرزند خودش را هم به حوزه علميه قم فرستاده است.

آقاى رى شهرى هم دعا كرد كه اين سفر كه نخستين سفر او به حج است، مايه خير و بركت براى وى باشد. ايشان هم تأييد كرد كه بهترين كار همين اقدامى بوده كه صورت گرفته و آن تربيت نيروها در قم بوده است. در اين ملاقات همچنين از توجه خاص جمهورى اسلامى ايران و دفتر مقام معظم رهبرى به فرقه نوربخشيه گفتگو شد.

شرايط سياسى- فرهنگى عربستان در يك سال اخير

ص:171

در سال گذشته، تحوّلات سياسى بسيار مهمى در سطح منطقه رخ داده كه عربستان را به طور مستقيم درگير خود كرده است. ظهور «القاعده» و وابستگى آن به سعودى وحضور بن لادن در رأس آن، اين انديشه را مستدل كرده است كه افراطى گرى هاى تبليغى وهابى ها در طول چند ده سال، اكنون جهان اسلام را با خطرى مواجه كرده كه كمترين آنها، حضور نظامى آمريكا در منطقه و كشورهاى متعدّد اسلامى به منظور مقابله با تروريسم است.

اكنون كه دولت سعودى، خود در معرض خطر و تهديد و اتهام قرار گرفته، مى كوشد با نيروهاى تندرو خود برخورد كند. وقوع عملياتهاى پى درپى نظامى، نشان دادكه القاعده قصد درگير شدن با دولت سعودى را هم دارد؛ زيرا آن را حامى آمريكا مى شناسد.

برخى از افراطى هاى دولت آمريكا؛ نظير ريچارد پرل و ديويد فرام، در كتابى كه با عنوان «پايان شرارت» منتشر كرده اند، نه تنها خواستار سرنگونى دولت ايران، سوريه و كره شمالى شده اند، بلكه گفته اند: اگر دولت سعودى در مبارزه با تروريسم همكارى نكند، راهى جز اشغال شرق عربستان؛ يعنى منطقه نفت خيز آن در پيش نيست.

در اين حال، مسؤولان سعودى سخت در تب و تاب اند تا امنيتِ از دست رفته را حفظ كنند و به ويژه در ايام حج اجازه اقدام خرابكارانه القاعده و طرز فكرهاى مشابه را ندهند. امسال در اين باره، بارها و بارها به مسؤولان بعثه ايران هشدار داده شده است. از جمله در باره برنامه دعاى كميل و اجازه ندادن به حضور خارجى ها كه ممكن است مشكلى ايجاد كنند، جزو مسائلى است كه در ملاقاتهاى اخير مورد تأكيد قرار گرفته است.

با اين همه، در سطح فرهنگى، تربيت چند دهه وهابيت، سبب تقويت انديشه هاى فرقه گرايانه شده و به خصوص وهابى ها طى دو سه دهه اخير، مهم ترين دشمن خود را شيعيان معرفى كرده اند. طبق برخى از برآوردهاى اخير، بسيارى از رساله هاى پايان نامه اى كه در مراكز دانشگاهى- دينى سعودى نوشته شده، به نوعى در ردّ شيعه است. برخى از آنها با جسارت تمام نگاشته شده و مبناى اوّليه آنها اثبات كفر شيعه است!

ص: 172

خراب كردن بقعه على بن جعفر عريضى، طى دو سال گذشته، تخريب مسجد بنو قريظه معروف به «مسجد فضيخ»، تخريب منطقه اى كه شهرت داشت قبر آمنه بنت وهب مادر رسول اللَّه صلى الله عليه و آله در آنجا مدفون بوده (منطقه ابواء)، نشانگر آن است كه حتى در اين دو سال گذشته، اندكى از اين وضعيت كاسته نشده و وهابى ها همچنان نفوذ خود را در ساختار فرهنگى اين كشور حفظ كرده اند.

با اين همه، تغيير اين سياستها در دستور كار دولت سعودى قرار گرفته است. نصب صالح الحصين به عنوان رييس شؤون حرمين شريفين با ديدگاه هاى نسبتاً معتدل كه نزديك يك سال و نيم پيش صورت گرفت، يكى از نشانه هاى اين تحوّل است.

امسال نظارت در بقيع، مانند گذشته است، اما روشن است كه بهبود روابط دو كشور، كه طى اين چند سال اخير صورت گرفته، كمك زيادى به بهتر شدن برخوردها كرده است.

حركت مسؤولان سعودى براى كنترل اختلافات مذهبى داخلى، با رويكرد كاهش تنش همراه است. گفته شده كه در سال گذشته، به دليل فشار زيادى كه افراد افراطى روى زائران ايرانى در عمره داشتند، جمعاً 120 نفر از سعودى هاى سلفى دستگير شده و برخى از آنها تا 25 روز حبس بوده اند. اين افراد كسانى بودند كه براى زائران ايرانى در بقيع و اطراف آن مزاحمت ايجاد مى كردند.

اصول حركت مسؤولان سعودى در جهت اصلاح وضع داخلى، در اطلاعيه اى كه اميرعبداللَّه در 25 دى ماه اعلام كرد، آمده است. وى اصلاح را براى بازگرداندن وحدت وطنى وايجاد آرامش امرى ضرورى خواند. علاوه برآن، وى به حوار وگفتگو، به عنوان يك اصل مهم در حركت اصلاحى اشاره كرد؛ حوارى كه منطبق با قواعدى خاص است.

دشوارى هاى پديد آمده ميان مأموران آمر به معروف با زائران ايرانى

امسال درست به مانندِ سالهاى گذشته، دشوارى هايى ميان زائران ايرانى با مأموران به اصطلاح «آمر به معروف و ناهى از منكر» در بقيع و اطراف حرم پيامبر وجود دارد. اين مسأله به صورتى گسترده در طول سال هم بود و حتى يك مورد به دستگيرى يك زن زائر

ص: 173

درحرم نبوى منجرشد كه بادخالت مسؤولان بعثه، همان شب وى را آزاد كردند. گرچه بعد از آن، يكى از مسؤولان شهر مدينه، از رفتارهاى تند برخى از زائران ايرانى گلايه كرد.

براى مثال، روز 24 دى ماه، يك روحانى شيعى كه مشغول خواندن زيارت نامه بوده و يك شيعه افغانى هم در كنار او زمزمه مى كرده و اشك مى ريخته، مورد اهانت يك مأمور افغانى الأصل قرارگرفته وسپس دستگير و به پايين بقيع در محل انتظامات برده شده است.

از سوى ديگر، حسن البكر، مدير امور حج شهر مدينه، با ارسال تصوير برخى از صفحات يك جزوه كه ادعا شده، شب گذشته از بعثه به بيرون رفته است، از پخش برخى جزوات كه مطالبى بر ضدّ فهد و آل سعود بوده، گلايه كرده است.

نكته اى كه در اينجا لازم است به آن اشاره شود، اينكه سايتهاى اينترنتى كه به نوعى به دفاع از تشيع برخاسته، يا به پاسخ گويى به اتهامات سايتهاى افراطى سنى مشغول هستند، در كشور سعودى قابل دريافت نيستند. زدن نشانه اين سايتها با جمله «لا تسمح الدخول» مواجه خواهد شد. بدين ترتيب عناد ديگرِ جماعتِ وهابى با تشيع و نفوذ آنان در سيستم ادارى اين كشور، كاملا آشكار است.

به نظر برخى از صاحب نظران، اين اواخر كه سخت گيرى بيشتر شده، سلفى ها دست و پاى زيادترى مى زنند و خود اين مى تواند برخوردهاى تندتر آنان را به دنبال داشته باشد. به عقيده اين افراد، اين امر سبب افزايش نفوذ سلفى ها شده كه به احتمال، پس از مدتى عقب نشينى در پى آن است.

عدم وجود انضباط در بخشى از برخوردها با ايرانيان، سبب رفتارهاى سليقه اى مأموران امر به معروف مى شود. طبق يك خبر، در يكى از مدخل هاى ورودى خواهران، مأموران صبح روز 30 دى، مانع از ورود زنان ايرانى به مسجد شدند و گفتند: چون شما نمازتان را فرادى مى خوانيد اجازه نداريد داخل مسجد شويد!

ورود اوّلين گروه از زائران مدينه قبل، به مكه معظمه

غروب روز پنجشنبه مورخ 25/ 10/ 82، اوّلين گروه از زائران مدينه قبل؛ شامل 16 كاروان، بانظم وترتيب خاص، پس ازبستن احرام از مسجدشجره، عازم مكّه مكرمه شدند.

ص: 174

آقاى حسن حامد اكبر، مدير شعبه وزارت حج عربستان در مدينه منوره، در مسجد شجره حاضر شد و از چگونگى حضور و خروج زائران كشورها ديدن كرد.

وى بلافاصله تلفنى، مراتب تقدير خود و مسؤولان سعودى را، به خاطر انضباط فوق العاده و سرعت عمل مسؤولان ستاد حج در اين زمينه ابراز داشت.

آقاى زرهانى رييس سازمان حج و زيارت نيز در پاسخ وى، از همكارى صميمانه نيروهاى سعودى تقدير كرد و توفيق بيشتر در ارائه خدمات شايسته به زائران بيت اللَّه الحرام و حرم شريف نبوى صلى الله عليه و آله را آرزو نمود.

مقدمات برگزارى مراسم دعاى كميل

از يادگارهاى ماندگار سفر حج، آن هم در مدينه منوره، دعاى كميل شب جمعه است. بسيارى از زائران، از سفر به مدينه، به جز زيارت قبور ائمه معصوم، دعاى كميل آن را به خاطر مى سپارند. وقتى روشن شد كه برخى از نخستين كاروانهايى كه به مدينه رسيده اند، بايد روز پنجشنبه مدينه را ترك كنند، آنان به اعتراض برخاسته و خواستار آن شدند كه به هر صورت ممكن، اجازه يابند شب جمعه را در مراسم دعاى كميل شركت كنند. با اين حال، به دليل فقدان مسكن و مسائل ديگر، به اجبار تعداد 3010 زائر عصر پنجشنبه عازم مكه مكرمه خواهند شد.

امسال براساس گزارش هاى رسيده، تا شب جمعه، جمعاً قريب 000 30 زائر ايرانى وارد مدينه خواهند شد. اين تعداد، تا پايان روز 22/ 10/ 82 به 22000 نفر رسيد.

نكته مهم تأمين امنيت دعاى كميل است كه امسال به دليل شرايط خاص عربستان، مورد تأكيد مقامات سعودى است.

اين برنامه، كه يك ساعت به طول مى انجامد (10 تا 11) از هرجهت برنامه اى نورانى، مفيد و مختصر بوده و به دليل حضور اكثريت قريب به اتفاق زائران ايرانى، يكى از جذاب ترين برنامه هاى بعثه مقام معظم رهبرى در مدينه منوره است.

اجراى دعاى كميل يك آيين نامه اجرايى دارد كه شامل چهارده ماده مى باشد.

طبق بند دومِ اين آيين نامه، برنامه هايى كه در شب جمعه دركنار بقيع برگزار مى شود، شامل اعلام برنامه، تلاوت كلام اللَّه مجيد، مديحه سرايى با دو محورِ مناجات و ذكر

ص: 175

مناقب اهل بيت، قرائت دعاى كميل، ذكر مصيبت و چند دعا به فارسى و عربى توسط نماينده محترم ولى فقيه مى باشد.

در هر مرحله، از بهترين مدّاحان و قاريان استفاده شده و براى خواندن دعاى كميل هم از لهجه عربى استفاده مى شود تا زائران خارجى هم بتوانند از آن بهره مند شوند.

مؤسسه فرهنگى- هنرى نشر مشعر، به طور كامل از اين مراسم فيلم و عكس تهيه مى كند. البته اين در وضعيتى است كه بيش از حدّ متعارف، توجه ديگران را جلب نكند.

پس از آن، واحد ارتباطات خبرى، عهده دار انعكاس اخبار دقيق آن است كه در شبكه هاى خبرى داخل كشور پخش مى شود. در سراسر برنامه به جز مديران، تعدادى از نيروهاى كارونها، به عنوان انتظامات مسؤولان مربوط را در رعايت نظم و ترتيب همراهى مى كنند.

در شماره پنج نشريه زائر اطلاعيه اى از روابط عمومى بعثه، در باره اجراى مراسم دعاى كميل صادر شده است. دراين اطلاعيه خواسته شده كه زائران در سال 5/ 9 در كنار قبرستان بقيع حاضر شوند. به علاوه، به دليل سردى هوا، از لباس گرم استفاده كنند.

همچنين گفته آمده است كه از روز بعد از دعاى كميل، نوار صوتى و ويديويى آن، در بعثه، در دسترس خواهد بود. همچنين اين اطلاعيه از زائران مى خواهد به تذكرات و راهنمايى هاى نيروهايى كه انتظامات را برعهده دارند، توجه كنند. نيز در مسير آمدن به بقيع، هيچگونه شعار و صلوات سر ندهند. در انتها، از زائران خواسته است در نظافت محل، در پايان دعا، توجه كافى داشته باشند.

روز 22 ذى قعده، نامه اى از حسن البكرى، رييس امور حج در مدينه، خطاب به رييس بعثه جمهورى اسلامى فرستاده شد كه در آن، ضمن اشاره به مذاكرات انجام گرفته در ساختمان حج ميان طرفين، توصيه هايى در باره برگزارى مراسم دعاى كميل آورده است. در اين نامه آمده است:

«حال كه حجاج ايرانى براى برپايى دعاى كميل آماده مى شوند، ما نيز به عنوان يادآورى و براى حفظ سلامت حجاج بيت اللَّه الحرام و زائران مسجد پيامبر 9 كه حجاج ايرانى نيز بخشى از آنها هستند، مواردى را يادآور مى شويم و آگاهى داريم

ص: 176

كه شما نيز بى هيچ شكى اين نكات را به حسب مسؤوليتى كه داريد، درك مى نماييد.

مواردى كه مايليم بر آن تأكيد كنيم، موارد زير هستند:

1. حجاج حتماً به صورت كاروانى در محل تجمع حاضر شوند.

2. از مقابل دروازه ورودىِ بقيع، به عنوان جايگاه سخنرانى استفاده نشود.

3. بلندگوهاى به هم پيوسته براى مسافتهاى طولانى به كار گرفته نشود.

4. فيلمبردارى فقط با دوربين هاى ويدئوكم صورت پذيرد و از دوربين هاى ثابت پرهيز شود.

5. پاى بند بودن به آرامش و دورى جستن از جنجالهايى كه ممكن است آرامش را به هم بريزد.

از آنجاكه ما به خدمتگزارى ميهمانان خانه خدا و زوار مسجد پيامبر افتخار مى كنيم، در عين حال اميدواريم كه به آنچه در ديدار شخصى بر آن تأكيد داشتيد و اعلام كرديد كه بعثه و مسؤولان آن نسبت به همراهى با تعليمات كشور پادشاهى سعودى همكارى و تقارن دارند، پاى بندى نشان دهيد.» حسن بن حامد البكرى

در پاسخى كه به وى داده شد، تأكيد گرديد كه:

- تدابيرى انجام شده تا از هرگونه تحريكى جلوگيرى شود.

- اطراف محلّ مراسم، با نيروهاى انتظامات كنترل خواهد شد.

- امر نظافت، سازماندهى شده و بهتر از قبل انجام شود.

- آنچه در دعاى كميل انجام مى شود توافق دو وزير است.

در واقع ماهيت پيام سعودى ها آن است كه آرامش بيشترى مورد توجه بوده و مراقبتهاى ويژه به عمل آيد. نگرانى آنها از يك سو نسبت به تندروى برخى از شيعيان است و از سوى ديگر نگران القاعده هستند.

مقامات بعثه، روز پنج شنبه در تماس با معاون امير مدينه، خواسته هاى آنان را مورد بحث و نقد قرار داد و تنها نكته اى كه قرار شد زائران ايرانى رعايت كنند، آن بود كه از قسمت بالاى بقيع استفاده نشود.

ص: 177

مقدّمات مراسم دعاى كميل، از ساعت 9 شب جمعه آغاز شد و طى سه ربع ساعت، تمامى كاروانهاى ايرانى با نظمى شايسته در محدود وارد شدند. زنان در حاشيه ديوار پايين بقيع و مردها در كنار آنها و مسيرى هم براى رفت و آمد كنار نرده هاى قرار داده شده در ميان بين الحرمين باز گذاشته شد. يك دسته از انتظامات ايرانى كه از خود زائران تشكيل يافته بود، اين مسير را محافظت مى كرد. در واقع محلّ اصلى برگزارى دعاى كميل روبه روى درِ اصلى بقيع، جايى كه سابقاً امتداد شارع ابوذر بود، قرار داشت.

نيروهاى سعودى اجازه ورود خارجى ها را به اين محدوده نمى دادند و اين امر با اشاره به همان بحث خطرِ القاعده بود. پيش از آغاز دعاى كميل، برخى از افراد صلوات مى فرستادند كه كه آنان را ساكت كردند تا آرامش حفظ شود. رأس ساعت ده، آقاى مرتضايى فر با اعلام برنامه، قارى (حاج جواد پناهى) را دعوت به قرائت قرآن كرد كه چند آيه خواند. نخستين آيه، قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ ... بود. آقاى فراهانى، مداحىِ اول را داشت. سپس آقاى غلامرضازاده با لحن عربى شروع به خواندن دعاى كميل كرد. آنگاه آقاى سيدمحمد موسوى نوحه سرايى كرد و دعاى كميل رأس ساعت يازده با دعاهاى عربى و فارسىِ نماينده ولى فقيه پايان يافت. پس از دعا، شخصى در پشت بلندگو، از نيروهاى امنيتى كه حفاظت را برعهده داشتند، تشكّر كرد. به دنبال آن، كاروانها با آرامش، پس از نظافت دسته جمعى محدوده، راهىِ منازل خود شدند.

در واقع نيروهاى امنيتىِ زيادى در اطراف جمعيت مستقر بودند، ولى به جز راه ندادن خارجى ها هيچ نوع دخالتى در آمد و رفت زائران ايرانى نداشتند. پيش از آن، آقاى زرهانى در ملاقات با معاون امير، اين مسائل را مطرح كردند و ايشان تأكيد كرده بود كه ما اولًا براى سلامت شما اين نيروها را مى گذاريم تا مورد حمله از سوى افراطى ها قرار نگيريد. وى تأكيد كرده بود كه ما مى دانيم اين مراسم دعاست و ربطى به ما ندارد.

به رغم مذاكراتى كه با حنينى، معاون امير مدينه شده بود، در سالت 5/ 8 بلندگوها ضبط شد. به دنبال آن، معاون اجرايىِ بعثه با فرمانده نيروهاى سعودى گفتگو كرد، ساعت 20/ 9 تعدادى از بلندگوها را پس دادند. تازه در اين زمان بود كه معاونت اجرايى و كاركنان روابط عمومى و سپس سمعى بصرى، وسايل خود را آوردند. با اين حال، كار به

ص: 178

سرعت انجام شد و خوشبختانه مشكلى پيش نيامد.

صبح روز جمعه، رأس ساعت 7 «دعاى ندبه» نيز در محلّ بعثه برگزار شد و مدّاحان احمد زين العابدين، على فراهانى، موسوىِ سجاسى آن را خواندند كه مورد استقبال زائران ايرانى قرار گرفت.

سيماى جمهورى اسلامى ايران مراسم دعاى كميل را با يك ساعت تأخير در داخل كشور پخش كرد.

نوار صوتى و ويدئويىِ مراسم دعاى كميل، ندبه و جلسات سخنرانىِ عمومى در بعثه، در حجمى قابل توجه به زائران عرضه شده و آنان با اشتياق خريدارى مى كنند. اين اقدام كه زير نظر واحد سمعى و بصرى بعثه رهبرى انجام مى شود، با قيمت مناسب در اختيار زئران قرار مى گيرد. سى دى 5 ريال سعودى (1200 تومان) و نوار ويدئويى 8 ريال (1800 تومان). (تصويرهاى 5- 6- 7)

برآورد تعداد جمعيت شركت كننده در مراسم دعاى كميل:

برابر آخرين گزارشها و آگاهى هاى به دست آمده، تا پايان روز پنج شنبه، مورخ 23/ 11/ 82، حدود 25000 حاجى ايرانى در مدينه منوره حضور داشته اند كه ازاين تعداد نيزديك به 18000 نفر در مراسم دعاى كميل شركت نمودند و به لحاظ ممانعت مأموران سعودى، تعداد زائران خارجى كم بود كه مى توان علت اصلى آن را اقدامات پليس سعودى تلقى كرد.

شعار سازمان حج، رفاه بيشتر زائران

رييس ستاد مدينه، آقاى محمد مهدى امينيان، تأكيد دارد كه ستاد تلاش مى كند تمامى امور مربوط به زائران به صورت صحيح و روان انجام پذيرد. وى گفت: سر وسامان دادن به حمل و نقل درون شهرى و جابه جايى زوّار در شهرهاى مدينه و مكه و ايجاد آشپزخانه هاى متمركز، از فعاليتهاى جديد و جدى ستاد در دو سال گذشته بود و امسال نيز با انجام مطالعات بيشتر به دنبال بهينه كردن و بالا بردن سطح كيفى غذاى زائران هستيم.

وى افزود: تخصّصى كردن كار طبخ غذا، استفاده از گوشت تازه در مدينه و همچنين

ص: 179

تحويل گوشت مرغ محلى و تازه به آشپزخانه ها از طرح هاى جديدى مى باشد كه امسال اجرا شده است. وى گفت: هرچند با اجراى طرح متمركز كردن آشپزخانه، قيمت تمام شده غذا نسبت به سالهاى پيش كاهش نيافته، ليكن اين امر سبب بالا رفتن كيفيت و بهداشت غذاها شده است. امينيان افزود: با اينكه مسأله داير كردن آشپزخانه هاى متمركز انتخاب ما نبود و سعودى ها در آن ورود داشتند اما معتقديم كه اين امر در جهت رفاه و سلامت زائران بود. وى حد متوسط رساندن خدمات و تلاش در جهت جلوگيرى از بالا رفتن توقعات زائران را؛ از جمله راه كارهاى تعديل هزينه حج دانست و گفت: در كشور ما با دادن يارانه و يا تعديل سطح خدمات در برخى موارد، مى توان به اين مهم نايل آمد.

رييس ستاد مدينه، در عين حال اظهار داشت كه قيمت تمام شده حج در ايران، در مقايسه با ساير كشورها مناسب و خوب است.

گفتنى است كه طى نخستين روزهاى ورود كاروانهاى ايرانى به مدينه، شمارى از زائران نسبت به غذاى طبخ آشپزخانه متمركز گلايه داشتند كه در جلسه شوراى هماهنگى مسؤولان با نماينده ولىّ فقيه، قرار شد تا نظارت و بازرسى بيشترى بر عملكرد آشپزخانه هاى متمركز صورت گيرد.

يكى از بهترين اقدامات سال جارى، آن است كه گوشت منجمد از برنامه غذايى زائران ايرانى حذف شده است. در مقابل، كشتارگاهى به ذبح گوسفند براى ايرانيان اختصاص يافته و روزانه پانصد رأس گوسفند در اين كشتارگاه ذبح مى شود. كشتارگاه مزبور در روز 23/ 10/ 82 مورد بازيد رييس سازمان حج و زيارت و رييس ستاد مدينه قرار گرفته است. در اين كشتارگاه، يك پزشك ايرانى به همراه هفت پزشك از شهردارى مدينه و يك مهندس تغذيه بر نحوه ذبح و امور بهداشتى كشتارگاه نظارت مى كند.

از ديگر خدماتِ حجّ 1381 ش. در مدينه، وجود 75 دستگاه اتوبوس، از «شركت حائل» براى انتقال زائران از هتل ها به حرم و به عكس، در نظر گرفته شده است. اين رقم در مكه به 500 دستگاه خواهد رسيد، به رانندگىِ سودانى ها، كه از بهترين و شادترين رانندگان هستند.

وجود اين ماشين ها، كمك مى كند كه زائران كشورمان، هنگام نماز حضور بيشترى

ص: 180

در حرم داشته باشند. بر همين اساس است كه شعار «رفاه در خدمت عبادت»، امسال به عنوان شعار مجموعه تشكّل هاى دست اندكار حج قرار گرفته است. در سالهاى گذشته، رفت و آمد، به خصوص در مكه، وقت زيادى را از زائران مى گرفت. متوسّط پولى كه براى اين رفت و آمد در نظر گرفته شده، صد ريال سعودى در موسم حج است.

امور بازرسى

نظارت بر عملكرد مديران، صاحبان منازل و ديگر امور اجرايى، براى حسن انجام كارها، از چندين راه انجام مى گيرد. مهم ترين ابزار، استفاده از تشكيلات بازرسى است كه زير نظر معاونت نظارت و بازرسى بعثه مقام معظم رهبرى فعاليت مى كند. اين بازرسان، كه هر يك نظارت بر چندين كاروان را بر عهده دارند، هر روز به كاروانها سركشى كرده و در زمينه هاى خاص فرمهايى را پر مى كنند. بازرسان، هر روز عصر جلسه اى در منطقه خود داشته و گزارش كار خود را به مسؤول منطقه ارائه مى دهند.

به علاوه، هر روز صبحها از ساعت 5/ 7 تا 5/ 8 جلسه عمومى بازرسين برگزار مى شود كه جديدترين تصميمات گرفته شده، در جلسه شبِ ستادِ مدينه به اطلاع بازرسين مى رسد.

مشكلات طرح شده توسط بازرسان، پس از طرح، چاره يابى شده و از طريق مدير يا ستاد، پيگيرى و حلّ مى شود. برخى از موارد پيگيرى شده در روزهاى نخست، در مدينه، عبارتند از:

پيگيرى در خصوص انجام تعهّدات مالكين ساختمانها و نظارت مديران كاروانها بر تأمين حقوق زائران

بلاتكليفى آشپزها در مورد استفاده از گوشتهاى تازه، كه داراى قلوه گاه بودند و با توجه به برنامه غلايى بى مصرف مى ماندند، با تشكيل جلسه مشترك ستاد و بازرسى، با تغيير جدول غذايى حل شد.

پيگيرى در باره تجهيز چند مورد ساختمان؛ مانند تعويض فرشينه (موكت) و تشك، تأمين پتو و ملحفه كه با تلاش مسؤولان بنياد مسكن ستاد مناطق اغلب به نتيجه رسيد.

بررسى گزارش دريافتى از مركز رايانه، كه حكايت از بروز 102 مورد نارسايى در

ص: 181

امر اسكان زائران داشت و موجب تشويش و نگرانى شده بود.

همكارى با روابط عمومى و دعوت از كاروانها براى شركت در جلسات عمومى سخنرانى.

رسيدگى به شكايت تعدادى از زائران كاروان، اساتيد مستقر در منازل الحرم.

بازرسين، برخى از رخدادهاى خبرى درون كاروانها يا مسير حركت را نيز به اطلاع مسؤولان رسانده اند كه برخى از اخبار در روزهاى نخست ورود به مدينه چنين است:

* برخى كتب ادعيه، از جمله مفاتيح الجنان و اقلام تبليغى كاروانِ 10119 توسط مأموران سعودى در فرودگاه توقيف شد.

حدود 200 گرم مواد مخدر از يك زائر مسن تهرانى در فرودگاه تهران ضبط شد.

خدمه فرودگاه، هنگام بار زدن ساكها به روى اتوبوسها، به تعدادى از ساكها دستبرد زده و اجناس را در قسمتهاى تاريك محوطه فرودگاه پرتاب كرده بودند كه به موقع آنها را تصاحب كنند، ليكن اجناس مزبور، توسط زائران مشاهده و جمع آورى شد.

مبلغ 1800 دلار از جيب يكى از زائران مشهدى در مسير حرم، با بريدن جيب وى به سرقت رفت.

فعاليتهاى هيأت پزشكى در حج

با آغاز ورود زائران به مدينه، فعاليت هيأت پزشكى حج (وابسته به جمعيت هلال احمر جمهورى اسلامى ايران) آغاز شده است. امسال بر اساس برنامه چند سال گذشته، هر كاروان، پزشك 24 ساعته مخصوص به خود را دارد. علاوه بر آن مراكز درمانى تخصّصى و بيمارستانى هم وجود دارد كه مرتب در حال سرويس دهى به زائران است.

در اين بخش، فعاليت فرهنگىِ خاص هم انجام مى شود كه قابل توجه است و آن انتشار جزوات و كتابچه هاى تبليغاتى- پزشكى است كه در اندازه هاى گوناگون، با محوريت مسائل بهداشتى و تغذيه به هدايت زائران مى پردازد.

عناوين برخى از اين بروشورها، كه از 5 تا 20 صفحه است و به رايگان ميان زائران توزيع مى شود، عبارتند از:

ص: 182

- نكات مهم در باره بهداشت مواد غذايى.

- توصيه هاى بهداشتى.

- پيشگيرى از مشكلات شايع در حج.

- تغذيه و بهداشت مواد غذايى در سفر حج.

- دستور العمل كار در مراكز طبخ غذا.

- چك ليست بهداشتى (بخش دندانپزشكى).

- به تندرستى زائران خانه خدا كمك كنيم (ويژه روحانيون محترم كاروانها).

- نكات بهداشتى در ايّام تشريق.

- توصيه هاى بهداشتى براى زائران خانه خدا.

- توصيه هاى بهداشتى ويژه مديران محترم كاروانها.

- راهنماى عملياتى بهداشت كاروانها در حجّ تمتع (ويژه مديران كاروانها).

- رفتار بهداشتى بستر مناسب لازم دارد.

- ساختار و تجهيزات يك آشپزخانه مركزى.

- پزشكان، پيام آوران تندرستى.

- بهداشت مسكن زائران.

- بهداشت مسكن و محل استقرار كاروان.

- ايمنى غذا، دستور العمل بهداشت غذا و مواد خوراكى.

گزارشى از بيمارستان هيأت پزشكى ايران در مدينه

سازمان حج و زيارت جمهورى اسلامى ايران، براى ساماندهى بهداشت و درمان زائران ايرانى، بيمارستانى در مدينه و بيمارستانى در مكه تأسيس كرده است. تصوّر اوليّه اين است كه بيمارستانى، داراى ساختمانى كوچك، با تجهيزاتى ابتدايى است و فقط درمانهاى ساده در آنجا قابل انجام است، اما در مراجعه به آن، مى بينى كه ساختمانى بزرگ و زيبا در شارع گاز واقع در روبه روى «المدرسة المتوسط العاشره» است. ديدنِ اين ساختمان، از يك سو نشانه تلاش جمهورى اسلامى ايران براى خدمتگزارى خالصانه به زائران گرانقدر ايرانى است و از سويى مايه عزّت و سر افرازى زائران ايرانى

ص: 183

در ميان زائران ديگر كشورهاست.

دكتر فرهاد نجات، رييس اين بيمارستان مى گويد: اين بيمارستان از سه سال قبل در مدينه تأسيس شده و ساختمان بيمارستان به مدت پنج سال اجاره شده است. هر سال براى تأمين كادر بيمارستان پنجاه درصد كاركنان اعزام مى شوند كه تجربه كار در اين فضا و شرايط را داشته اند.

وى گفت: درمان زائران دو مرحله دارد؛ مرحله نخست را، 529 پزشكِ همراهِ كاروانها انجام مى دهند، كه از قبل تمام زائران را معاينه كرده اند و از سوابق پزشكى زائر آگاهند و در تمام لحظات در كنار زائران به انجام خدمت مشغولند. مرحله دوم درمان است كه در اين بيمارستان انجام مى شود. در اينجا بخشهاى تخصّصى قلب و عروق، زنان و زايمان، داخلى، جراحىِ عمومى، چشم پزشكى، گوش و حلق و بينى، ارتوپدى، روانپزشكى و دندانپزشكى وجود دارد.

همچنين سه بخش بسترى سى. سى. يو با 13 تخت، پست سى. سى. يو (نگهدارى از بيمار پس از خروج از اتاق سى. سى. يو) با پنج تخت، بخش بسترى مردان با 22 تخت و بخش بسترى زنان با 22 تخت، بخشهاى مختلف اين بيمارستان هستند.

دكتر نجات در ادامه سخنانش واحدهاى پاراكلينيكى؛ به عبارتى، پيراپزشكى را تشريح كرد و گفت: راديولوژى، آزمايشگاه و داروخانه نيز در اين بيمارستان وجود دارد.

وى واحد «امداد و انتقال» را يكى ديگر از واحدهاى بيمارستان نام برد و گفت: در اين واحد 5 دستگاه آمبولانس براى انتقال زائران بيمار از محل اسكان به بيمارستان يا از بيمارستان به بيمارستانهاى سعودى وجود دارد.

دكتر نجات به يك نكته تأكيد فراوان داشت. او گفت: اگر زائرى دچار بيمارى ويژه اى شد و به كمك فورى نياز داشت، بهترين راه اين است كه همراهان بيمار يا مسؤولان كاروان، از پذيرش هتل بخواهند با شماره 997 يعنى اورژانس مدينه تماس بگيرند. آمبولانس هاى اورژانس ظرف 2 يا 3 دقيقه به محل مى رسند و بيمار را به بيمارستانهاى سعودى منتقل مى كنند. پس از بسترى شدن بيماران ايرانى در اين بيمارستانها، پزشكانِ رابط ما، با بيمارستان مربوط تماس مى گيرند و تا پايان مراحلِ مداوا

ص: 184

وضعيت بيمار مربوط را زيرنظر مى گيرند. چهار پزشك رابط اين بيمارستان هستند كه هر روز با پذيرش هتل هاى محل اسكان زائران ايرانى تماس مى گيرند و پيگير وضعيت اعزام بيماران به بيمارستانهاى سعودى هستند. حتى آنان وضعيت بيماران ناشناس را نيز بررسى مى كنند تا اگر زائرى ايرانى در ميان آنان باشد، پيگير امورِ او شوند.

بخش ديگر اين بيمارستان، كه دكتر نجات درباره آن سخن گفت: واحد «بهداشت» است. كاركنان اين واحد، كه هشت نفر هستند، هر روز به تمام آشپزخانه هايى كه براى زائران ايرانى غذا مى پزند، سر مى زنند و وضعيت بهداشتى پخت و پز و نيز مواد اوليه را با دقت بررسى مى كنند و از بروز اشكالى كه به سلامت زائران لطمه بزند، جلوگيرى مى كنند. البته در آشپزخانه هاى متمركز دو ناظر بهداشت به صورت ثابت حضور دارند.

دكترنجات افزود: بيمارستان از هيجدهم دى افتتاح شده است و تا امروز (بيست وچهارم دى ماه) با بيمارىِ ويژه يا مشكل جدّى بهداشتى در ميان زائران مواجه نبوده ايم.

بيمارستانى با همين امكانات در مكه نيز تأسيس شده كه در آنجا نيز پزشكان محترم و كاركنان متعهد بيمارستان در خدمت زائران خواهند بود.

وى افزود: هيأت پزشكى، يك گروه با نام «وقوف اضطرارى» تشكيل داده است تا در روزهايى كه مناسك حج انجام مى شود، از بيماران بدحال يا مشكل دار حمايت كند؛ به اين شكل كه كاركنان اين گروه خود اعمال حج را انجام نمى دهند و تمام وقت، از زائرانى كه از نظر جسمانى دچار مشكل هستند، مراقبت مى كنند تا آنها موفق به انجام اعمال شوند.

دكتر نجات در ادامه مى گويد: از زائران بخواهيد كتابچه هايى را، كه در آن توصيه هاى بهداشتى ما چاپ شده، با دقت بخوانند و به آن عمل كنند تا سلامت باشند و ان شاءاللَّه با موفقيت اعمال و عبادات خود را انجام دهند.

ملاقات هيأت پزشكى با نماينده ولى فقيه

نماينده ولى فقيه در حج و زيارت، در ديدار اعضاى هيأت پزشكى جمهورى اسلامى ايران مستقر در مدينه منوره، خطاب به پزشكان كاروانها گفت:

ص: 185

همان طور كه روحانى با روح و روان انسانها سروكار دارد، كار شما نيز به لحاظ رسيدگى به وضعيت سلامتى افراد مانند كار يك روحانى در ايام حج از ارزش والايى برخودار است.

در اين ديدار كه دكتر ضيايى، رييس هيأت پزشكى نيز حضور داشت، حجت الاسلام و المسلمين رى شهرى، بر اولويت پيشگيرى در امور پزشكى تأكيد كرد و خطاب به پزشكان حاضر در مدينه گفت:

«به دليل ارتباط شما با زائران خانه خدا، اين ضيوف الرحمن، مسؤوليت سنگينى بر عهده داريد و كار بهداشت و درمان آنان از اهميت فوق العاده اى برخوردار است.»

امير الحاج افزود: «با وجود برنامه ريزى ها و تمهيداتى كه از قبل به عمل آمده است، از آموزش و توصيه هاى پزشكى به صورت مستمر در موسم حج غافل نشويد.»

وى ضمن قدردانى از تلاش شبانه روزى اعضاى هيأت پزشكى گفت:

«انجام توصيه هاى پزشكى مى بايست علاوه بر پزشكان، توسط روحانيون محترم كاروانها و ساير امكانات اطلاع رسانى موجود نيز انجام گيرد تا از صدمات احتمالى زائران جلوگيرى شود و ميزان بيماريها به حداقل كاهش يابد.»

در اين مراسم رييس هيأت پزشكى، گزارشى از آخرين وضعيت مراكز درمانى اين هيأت در مدينه منوره ارائه كرد و گفت: «تاكنون 32 مورد بيمار بسترى شده در بيمارستان هيأت پزشكى داشته ايم كه 19 نفر آنها ترخيص شده و 13 نفر بسترى مى باشند.»

دكتر ضيايى تعداد مراجعات زائران ايرانى به درمانگاه هاى تخصّصى هيأت پزشكى را از آغاز كار انتقال زوّار ايرانى به مدينه تاكنون، 334 مورد اعلام كرد و افزود گروه بهداشت هيأت پزشكى به صورت مستمر، وضعيت بهداشتى كاروانها را زير نظر دارد و بر كار محل طبخ غذا نظارت بهداشتى مى كند.

وى گفت: خوشبختانه طى دو سه سال اخير، به دليل توصيه هاى پزشكى و نيز مصادف شدن ايام حج با خنكى هوا، بيمارى گرمازدگى نداشته ايم.

ديدار نماينده ولىّ فقيه با آقاى عَمْرى، رييس شيعيان مدينه

ص:186

از زمانى كه سياست تسامح با شيعيان در عربستان آغاز شده، شيعيان عربستان فرصتى براى بروز و ظهور خود در عرصه هاى مختلف به دست آورده اند.

طى چهارده سال گذشته، كه حضرت حجت الاسلام والمسلمين رى شهرى نمايندگى ولىّ فقيه در امور حج و زيارت را به عهده دارد، هيچگاه اجازه ملاقات با رهبر شيعيان مدينه به وى داده نمى شد و امسال (1382 ش.) براى نخستين بار اين فرصت به دست آمد.

لازم به گفتن است كه طى سال جارى، رهبر شيعيان مدينه توانست بيش از يك ماه در ايران، به ويژه شهر مقدس مشهد بماند.

امسال پس از آغاز به كار بعثه مقام معظم رهبرى، جناب آقاى عمرى از ايشان و همراهان دعوت به عمل آورد. به دنبال آن، نماينده ولى فقيه و همراهان، آقايان:

غيورى، زرهانى، قرائتى، توفيقى (وزير علوم)، قاضى عسكر، شهرستانى، ابوترابى، باقر شريف قَرْشى، عرب، شريف مهدوى (كنسول ايران در جده) امينيان (رييس ستاد مدينه) و چند نفر از روحانيون و مسؤولان ديگر در روز پنج شنبه 25/ 10/ 82 در حسينيه شيعيان مدينه، در محله نخاوله با ايشان ديدار كردند. در اين ملاقات، برخى از مأموران امنيتى سعودى كه محافظان نماينده ولى فقيه بودند، نيز حضور داشتند.

در اين ديدار كه تعداد قابل توجهى از شيعيان مدينه نيز بودند، گفتگوهاى صميمانه و دوستانه انجام گرفت.

آقاى عمرى در اين ديدار با اشاره به اينكه نخاوله حدود 12 هزار نفر هستند، شيعيان غير نخاوله اى را هم 25 هزار نفر دانست. ايشان افزود كه مزرعه كنارىِ ما، بر حسب آنچه شنيده ايم، متعلق به امام باقر و صادق عليهما السلام بوده است. وى تأكيد كرد: با اينكه ما در اقلّيت هستيم اما در چشم مردم عزيزيم! (تصوير 8- 9)

همايش هاى فرهنگى عربستان در ايام حج

سالهاست كه مراكز فرهنگى عربستان در موسم، همايش هاى علمى برگزار مى كنند.

برخى از اين همايش ها، علمى و برخى كاربردى هستند. موارد كاربردى؛ به خصوص در

ص: 187

باره مشكلات سفر حج و راه حل هاى آن و مشورت در اين باره است.

امسال چندين همايش، برنامه ريزى شده، كه عبارتند از:

دو همايش به همت وزارت حج عربستان با عناوين:

1. مكه مكرمه پايتخت فرهنگى جهان اسلام (5- 7 ذى حجه) در محل هتل انتر كونتينانتال مكه كه حضور براى همه آزاد است. (در اين كنفرانس از ايران، حجت الاسلام و المسلمين قاضى عسكر مقاله داده اند كه در برنامه كنفرانس براى ايشان وقت مشخّصى را گذاشته اند).

2. جشنواره پايانى (13 ذى حجه) در همان محل و ورود براى همه آزاد است.

سه همايش از رابطة العالم الاسلامى:

1. همايش موسم فرهنگى (از 29 ذى قعده تا 5 ذى حجه) در ساختمان الرابطه، در مكه، كه ورود همه آزاد است.

2. چالش هاى روياروى جهان اسلام (2 تا 4 ذى حجه) در ساختمان الرابطه، در مكه، كه ويژه ميهمانان رسمى و دعوت شده است.

3. هم انديشى (سمينار) در خصوص امور حج (6 و 7 ذى حجه) در ساختمان الرابطه، در مكه، كه ويژه ميهمانان رسمى و دعوت شده است.

دو همايش هم به عنوان همايش هاى پادشاهى عربستان سعودى است:

1. همايش سالانه ملك فهد (11- 12 ذى حجه) در كاخ ملك فهد در منا، ويژه رؤساى بعثه ها و همراهان.

2. جشنواره پايانى حج (13 ذى حجه) كه پيشتر به آن اشاره شد.

واحد نظرسنجى

يكى از واحدهايى كه زير نظر معاونت آموزش و پژوهش فعاليت مى كند و پيشينه آن، دست كم به سه سال پيش باز مى گردد، واحد نظر سنجى است. اين واحد در سال گذشته و امسال، به صورت فنى تر و با استفاده از نيروهاى متخصص، از فارغ التحصيلان دانشگاهى فعاليت مى كند. اين واحد با گرفتن نظريات زائران در بخش هاى مختلف مى كوشد نقاط قوّت و ضعف تشكيلات اجرايى، وضعيت فرهنگى و اخلاقى و دينى

ص: 188

مجموعه مشاركين در حج را به دست آورد.

اين واحد، در حج سال جارى، سيزده فرم ويژه دارد كه هر يك از آنها بر محورى خاص تنظيم شده است:

فرم اول، در باره اقدامات فردى است كه زائران پيش از سفر داشته اند؛ در زمينه هاى آمادگى هاى روحى، اخلاقى و تمهيدات مربوط به سفر، به لحاظ وظايف دينى؛ مانند پرداخت بدهى، نوشتن وصيت نامه، تصحيح قرائت نامه، حلاليّت طلبى، (كه مهم ترين نگرانى هاى اين سفر به شمار مى آيند).

فرم دوم: نظر خواهى در باره دعاى كميلِ برگزار شده در مدينه، از جهت: زمان، مدت، نوع مداحى و خواندن دعا و كيفيت صدا.

فرم سوم: در باره رفتار زائران ايرانى در طول تشرّف در مدينه؛ در اينجا رعايت بهداشت، سيگار كشيدن در محيط هاى عمومى، شركت در برنامه هاى عمومى، شركت در جماعت، خاك برداشتن و ديگر تخلّفات رفتارى زائران.

فرم چهارم: در خصوص ارزيابى نشريه زائر، از حيث محتوا و شكل.

فرم پنجم: در باره تأثير حضور در مدينه روى زائر است و اينكه در اين مدت، چه تأثيرى به لحاظ روحى و دينى و اخلاقى پذيرفته است.

فرم ششم: نظرخواهى در باره جلسات عمومى، كه در محل بعثه برگزار مى شود.

فرم هفتم: نظرخواهى در باره بازار، خريد، سوغات و پى آمدهاى آن.

فرم هشتم: نظرخواهى در باره مراسم برائت.

فرم نهم: نظر خواهى در باره اعمال حج و مناسك و اينكه در بخش هاى مختلف، با چه مشكلاتى روبرو شده اند.

فرم دهم: نظرخواهى در باره قربانى، با توجه به تغييراتى كه در سالهاى اخير ايجاد شده است و اينكه آيا روز عيد موفق به ذبح شده اند يا نه و مسائل ديگر.

فرم يازدهم: در مورد تأثير حضور در مكه و مسجدالحرام و اصل حج روى فرد زائر.

فرم دوازدهم و سيزدهم، كه با سفارش سازمان حج و زيارت تهيه شده، در باره نظرسنجى در مورد امور اجرايى است. اولى در باره نظريات زائران در خصوص مسائل

ص: 189

اجرايى و فرم بعدى، نظر سنجى از مديران در باره تشكيلات اجرايى؛ اعم از مديريت، ستادهاى اجرايى، مسكن، حمل و نقل، تغذيه و غيره است.

اين فرم ها در ميان 3% مجموع زائران توزيع مى شود. واسطه توزيع، گروه هاى ارشاد كاروانها هستند كه در كنار بقيه كارهاى خود، اين فرمها را از بعثه گرفته و ميان زائران زن و مرد، به نسبت تعيين شده، توزيع مى كنند. به طور معمول، هر دو تا سه فرم را يك نفر مى نويسد. اصرارى نيست كه فرد جواب دهنده تحصيل كرده باشد يا نباشد. به علاوه، ضرورتى به نوشتن شماره كاروان و نام و نام خانوادگى هم نيست.

نماز جمعه مدينه

نماز جمعه روز 26 دى ماه (24 ذى قعده) در مسجد النبى صلى الله عليه و آله توسط امام جماعت اين مسجد؛ ثبيتى، برگزار شد. هر سال در آستانه ايام حج، يكى از محورهاى اصلى خطبه هاى امام جماعتِ اين مسجد، مبارزه با چيزهايى بود كه از ديدِ آنان، عنوان «بدعت» يافته است. اما امسال، پس از تغيير سياستهاى فرهنگىِ جديدِ دولت و حركت به سمت اصلاح و كنار گذاشتن خشونتهاى فرقه اى و اختلافات، به نظر مى رسيد امام جماعت مسجد النبى صلى الله عليه و آله هم كمترين توجهى به مسائل گذشته ندارد. خطبه هاى نماز صرفاً بر پايه شرح آيات حج و توصيه به وحدت و آرامش و رفق و مدارا بود. حج يك مدرسه بزرگ با تأثيرى گسترده است كه همه بندگان خدا از همه نواحى و نقاط در آن حاضر مى شوند. مردمانى از هر نژاد و هر زبان و با رنگهاى مختلف. وى آنگاه با اشاره به آيه: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ ... اشاره به آبادىِ عبادى مكه كرد و اينكه طواف هميشه، شبانه روز ادامه داد و بيت العتيق هميشه باز است. وى با تأكيد بر اينكه هر نقطه اى از اين ديارِ مقدس يادآور خاطره اى است، گفت: مسلمان بايد توبه نصوح كند و براى حج قدم به اين سرزمين بگذارد. وى با تأكيد بر اينكه حج ملاذ هر مسلمانى است، گفت: مكه هم براى عابد و هم گنه كار ملاذ و پناه است. گنه كار بايد در اينجا عفو و رضوان الهى را طلب كند. وى سپس با اشاره به آيه: وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ ... به اخلاص در حج و اينكه اعمال جز به آن قبول نمى شود، تأكيد كرد و گفت:

رسول اللَّه صلى الله عليه و آله روى حجّ بدون ريا و سُمعه تأكيد داشت. اگر حج قبول باشد، هيچ پاداشى

ص: 190

جز بهشت ندارد و قبولى آن تنها با اخلاص است و اگر اخلاص باشد، شيطان هم نمى تواند بنده مخلص را گمراه كند. وى باز به آيات حج برگشت و با اشاره به آيه: ... وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى ... گفت: در روايت هست كه تا وقتى مردم حرمت كعبه را ضايع نكنند، باقى مى مانند. وى با تأكيد بر اينكه اسلام دين جهانى است و فرقى ميان نژادها و رنگها نمى گذارد، به اين حديث اشاره كرد كه حضرت فرمود: «كُونُوا عِبادَ اللَّهِ إخْواناً ...» عصبيت را مخلّ به عبادت صحيح خواند و عملكرد مبتنى بر عصبيت را منفى شمرد. سپس با اشاره به آيه ديگرى از حج لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ...، از فوايد مالى و انسانى حج ياد كرد و اينكه لازم است مدارا و رفق ميان مسلمانان باشد.

وى در خطبه دوم نماز نيز با قرائت آيه: إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ ... و حركت هاجر و اخلاص او براى خدا، از اهميت معنوى مناسك حج ياد كرد.

جمعيت بسيار زيادى در نماز جمعه حاضر بودند و مى توان گفت كه پيش از حج، اين بزرگترين نماز جمعه اى بود كه اقامه شد. نه تنها مسجد و اطراف آن، بلكه بام مسجد هم پر از جمعيت بود و نويسنده اين سطور هم در بام مسجد، در كنار هزاران ايرانىِ ديگر، كه در نماز شركت كرده بودند، نماز جمعه را به جاى آورد.

در مكه، امام جمعه، شريم بود. او گفت: مهمترين هدف حج، ايجاد توحيد در عبادت و خلوص براى خداوند است. ماهيّت سخنرانى وى با اينكه در باره توحيد بود، اما به نوعى باز اشارات غير مستقيمى به بحث استغاثه از غير خدا و توسّل داشت. گزارش سخنرانى وى در روزنامه عكاظ (25 ذى قعده، ص 42) آمده است.

ديدار اعضاى خبرگزارى و صدا و سيما، با نماينده ولى فقيه

عصر روز 26 دى ماه، چهارده تن از اعضاى خبرگزارى جمهورى اسلامى، كه در بعثه مقام معظم رهبرى هستند و مسؤوليت خبررسانى را بر عهده دارند، با نماينده ولىّ فقيه ديدار كردند. يكى از مسؤولان خبرگزارى گفت: افرادى كه در اينجا حضور دارند، تركيبى از همكارانى هستند كه در رياض فعاليت داشته و يا از ايران آمده اند. امسال يك عكاس نيز به اين جمع افزوده شده و روزانه نزديك 50 عكس به ايران ارسال مى كند. در جمع تاكنون 164 خبر و گزارش به ايران ارسال شده و شانزده مصاحبه نيز انجام گرفته و

ص: 191

ارسال شده است. به علاوه، در سايت ايرنا، بخشى به حج اختصاص داده شده كه به طور مستقيم مراجعه كنندگان مى توانند خبر، عكس و حتى دعاها را دريافت كنند. دعاى كميل ديشب نيز ارسال شده است.

نماينده ولىّ فقيه، با تشكّر از زحمات آنان، تأكيد كردند كه وظيفه شما واقع نگارى است و اخبارى كه ارسال مى كنيد براى ثبت در سينه تاريخ مى ماند. بنابر اين، تلاش كنيد با دقت وقايع را منعكس كنيد تا آيندگان بتوانند از چگونگى حج گزارى ايرانيان و احساس آنان، آگاهى داشته باشند.

ايشان تأكيد كردند: مسأله ديگر، روابط ما با سعودى است كه بر اساس سياست جمهورى اسلامى ايران، در نزديكى با كشورهاى اسلامى در برابر دشمن مشترك است و شما در انتقال اخبار بايد به گونه اى عمل كنيد كه سبب استوارى اين روابط باشد و آسيبى به آن نزند.

همچنين اخبار اينجا را به گونه اى در ايران منعكس كنيد كه سبب تشويش خاطر خانواده ها به خصوص در لحظات حساس نشود.

ايشان با آرزوى توفيق براى بهره مندى بيشتر دوستان از اين فضا و فرصت معنوى آن، از زحمات آنان تقدير كردند.

پس از آن، دوستان صدا و سيما كه جمعاً 36 نفر هستند، با نماينده ولىّ فقيه ديدار كردند. آقاى گروسى، رييس ستاد حجّ صدا و سيما گفت: مدتها است كه در سازمان صدا و سيما، ستادى به نام «ستاد حج» تأسيس شده و بر اساس تصميمات خاصى كه در عمره امسال گرفته شد، در ماه هاى رجب و شعبان و رمضان گزارش هاى مستقيم فراوانى، به صورت تصويرى وصوتى به ايران ارسال گرديده است. سه هزار دقيقه ضبط فيلمبردارى، كمك فراوانى كرد تا برنامه هاى متعددى در صدا و سيما ساخته شد و مردم با فرهنگ حج آشنا شدند. همچنين طى هفته حج نيز برنامه هاى متعدّدى پخش گرديد كه متأسفانه حادثه بم رخ داد و تحت تأثير آن، مقدارى از برنامه ها پخش نشد.

ستاد حجّ صدا و سيما بر آن است تا براى سال آينده چيزى حدود 5000 دقيقه برنامه ضبط كند و در طول سال بتواند پوشش مناسبى به مسائل حج در داخل بدهد.

در حال حاضر، به طور روزانه دهها ارتباط مستقيم با برنامه هاى زنده در صدا و سيما

ص: 192

برقرار است. به علاوه، در شبكه خبر، چنين طراحى شده است كه بخشى خاص به اخبار حج اختصاص داده شود و به طور مستمر تا پايان موسم ادامه يابد.

سپس حجت الاسلام والمسلمين رى شهرى، با ضمن تشكّر از زحمات آقاى لاريجانى و سرمايه گذارى خوبى كه در صدا و سيما روى حج شده، تأكيد كردند:

احساس مى شود كه امسال نه براى تشويق، بلكه به هدف كار بهتر، افراد كارآمدى به حج فرستاده شده اند. البته سال گذشته هم اوج كار صدا و سيما بود كه اميدواريم امسال نيز همچنان بلكه بهتر باشد. ايشان با اشاره به آيه: وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ ... اشاره كردند كه:

«كار اطلاع رسانى شما مصداق يك كار ابراهيمى است. مهم آن است كه فرهنگ نورانى حج منتقل شود و مهم تر آن است كه براى حج فرهنگ سازى شود؛ يعنى به گونه اى كه رغبت مردم به حج بيشتر شود. با استقبالى كه در سالهاى گذشته جوانان از حج داشته اند، پيداست كه به مقدار قابل توجهى فرهنگ سازى شده است ...

هيچ چيز مانند حج، روى جوانان اثر نمى گذارد. به علاوه آمدن نزديك به 505 هزار زائر در عمره سال گذشته، نشان دهنده آن بود كه كارهاى فرهنگى در زمينه حج تأثير خود را گذاشته است (مصر با 600000 رتبه اول را داشته، پس از آن ايران با 000 505 نفر و پاكستان: 000 298، سوريه: 000 172، يمن: 000 167، اردن:

000 131، سودان: 000 78، الجزاير: 000 67، اندونزى: 000 58، تركيه:

000 54، بيشترين زائر عمره را در سال 1381 داشته اند.) اين در حالى است كه هيچ كشورى به مانند ايران در اين زمينه رغبت به عمره از خود نشان نداده است.

بنابرين، جهت گيرى برنامه اىِ ما بايد جاذبه آفرين باشد.

يكى از شرايط لازم براى اين كار، مطالعه روى كتابهاى مربوط به حج است كه معاونت آموزش و پژوهش منتشر كرده است.»

سرپرست حجاج ايرانى تأكيد كرد:

«در روزهاى آينده نسبت به سالگرد انقلاب و انتقال ديدگاهها از اين محيط نورانى

ص: 193

به ايران بايد فعال بود. به علاوه، بخشى بايد به طرح مسأله انقلاب اسلامى در خارج از ايران پرداخته شود و از ديدگاه شخصيت هايى كه به اينجا مى آيند، استفاده شود.

اين كار با هماهنگى امور مبلغين مى تواند به شكل خوبى انجام شود.

به علاوه بايد در بخشى خاص تجربيات حفظ شود، ارزيابى صورت گيرد و براى آينده نواقص كار برطرف گردد.»

ايشان در پايان آرزو كردند، همانطور كه شما به ديگران بهره مى دهيد، خود نيز بتوانيد از اين فضاى معنوى بهره كافى را ببريد كه بهره دادن، خود بهره گرفتن هم هست. (تصوير 10)

اعلام آمادگى سعودى در باره وضعيت مشاعر مقدسه

آخرين اخبار رسيده از منابع سعودى (الشرق الأوسط، 24 ذى قعده 1424) از وضعيت مشاعر، حكايت از آن دارد كه همه امور مرتب بود است و مشاعر مقدس آماده براى پذيرايى از حجاج مى باشد. به گفته امير عبدالمجيد، امير منطقه مكه، خبر يكى از مطبوعات داير بر وجود مالاريا در منطقه بى پايه بوده و وضعيت بهداشتى منطقه در بهترين حالت مى باشد. وى گفت كه طرح توسعه پل جمرات از لحاظ بررسى تمام شده و در مرحله بعدى به اجرا در خواهد آمد. يك آشپزخانه كه با كمك يك فرد خيّر با نام شيخ محمدبن عبود عمودى در عرفات با قيمت 7 ميليون ريال سعودى تأسيس شده با حضور امير مكه افتتاح شد. همين طور طرح هايى براى انحراف مسير سيل در عرفات و مشعر در همين ديدار افتتاح گرديد.

مدير آتش نشانى مكه اعلام كرد: براى امدادرسانى به زائران، در صورت وقوع سيل، 6 قايق در نظر گرفته شده است. وى گفت 40 تيم براى يافتن مجمتع هاى استقرار زائرانى كه به شكل غيرقانونى و فاقد مجوز برپا شده اند، در نظر گرفته شده است. مدير آتش نشانى مكه افزود: ما در صورت يافتن چنين اماكنى، از صاحبان آنها خواهيم خواست تا زائران را با هزينه شخصىِ خود در اماكن داراى مجوز قانونى اسكان دهند.

همچنين وزارت بهداشت عربستان در موسم حجّ امسال، 14 بيمارستان و 166 مركز

ص: 194

بهداشتى در مكه، منا و عرفات برپا مى كند.

به گزارش روزنامه «الوطن»، چاپ عربستان، اين وزارتخانه در همين راستا، از ميان كاركنان خود، به 1050 پزشك و پرستار زن و مرد، درمراكز بهداشتى، آموزش داده است.

امسال، كه مدخل ورودى زمزم بسته شده، استفاده عمومى از آب اين چاه متبرّك و مقدس تقريباً دشوارتر از سابق شده است. دولت سعودى طبق برنامه هاى سالهاى پيش، مقدار قابل توجهى آب بسته بندى شده به حجاج خواهد داد. اين بسته ها در كارخانه مخصوصى تهيه مى شود و در مواردى به محل سكونت زائران منتقل و تحويل آنها مى گردد.

گفتنى است، امير عبدالمجيد، امير مكه، روز چهارشنبه اول بهمن، ديدار مفصّلى از شهرك حجاج در حاشيه فرودگاه جده داشت و ضمن ديدار از امكاناتى كه امسال براى حجاج ارائه شده به شمارى از زائران كه به تازگى وارد شده بودند، خوش آمد گفت.

به گزارش روزنامه عكاظ (پنج شنبه 2 بهمن) تا روز چهارشنبه، تعداد 456 899 زائر از راههاى مختلف وارد عربستان سعودى شده است كه تنها 68000 از راه زمينى و 11000 و اندى از طريق دريايى آمده اند.

بازديد نماينده ولى فقيه از بعثه ها

صبح روز شنبه 27 دى ماه، نماينده ولى فقيه و سرپرست حجاج ايرانى با هدف بازديد بعثه ها، به همراه آقايان: زرهانى، قاضى عسكر، اوسطى، حاج آقا كمال فقيه ايمانى، بهشتى، جعفريان ابتدا از بعثه حضرت آيت اللَّه فاضل لنكرانى كه در نزديكى بعثه جمهورى اسلامى ايران قرار دارد، ديدن كردند.

در اين ديدار، آيت اللَّه اشتهاردى با تمجيد از برنامه دعاى كميل و اينكه اين عمل در واقع ترويج امير المؤمنين عليه السلام است، فرمودند: «اين، هم ترويج آن حضرت است و هم توحيد، كه وهابى ها زبانشان از متهم كردن شيعه كوتاه شود.»

آنگاه، آيت اللَّه صلواتى پيشنهاد كردند: در چاپهاى بعدىِ «دعاى كميل»، نوشته شود: «دعاء أميرالمؤمنين علىّ بن أبى طالب برواية كميل».

ص: 195

پس از آن، ديدارى از بعثه حضرت آيت اللَّه سيستانى به عمل آمد كه قدرى در باره مواضع اخير آيت اللَّه و مسائل عراق گفتگو شد. در ادامه.

سومين ديدار از بعثه آيت اللَّه شاهرودى انجام شد. برخى از افراد بعثه گفتند كه امسال زودتر از موعد آمده اند. همچنين از كتاب المحبّه جناب آقاى رى شهرى ستايش شد و پيشنهاد شد كه در چاپ بعد قدرى هم در باره محبّت اهل بيت باشد.

بعثه هاى بعدى كه مورد بازديد قرار گرفت، به ترتيب عبارت بودند از: بعثه هاى حضرات آيات: اردبيلى، صافى، شبيرى و بهجت.

در برخى از بعثه ها، بحث طواف در طبقه دوم پيش آمد كه ويلچرى ها را به دليل راه ندادن به طبقه پايين، مى بايست طبقه بالا طواف دهند. گويا آيت اللَّه بهجت و آيت اللَّه مكارم اجازه طواف از طبقه بالا را، در صورت اضطرار، مى دهند. آقاى رى شهرى همچنين از بعثه آيت اللَّه وحيد ديدن كردند. اعضاى اين بعثه به ديدن ايشان نيامده بودند، اما ايشان به خاطر استادى و به احترام آيت اللَّه وحيد، از بعثه ايشان ديدن كردند. پس از آن، از بعثه هاى حضرات آيات: سيد كاظم حائرى و تبريزى هم ديدار به عمل آمد. از جمله بعثه هاى ديگر كه بازديد از آنها انجام شد، بعثه سيد محمد سعيد حكيم است. اين بعثه، دو بروشور زيبا هم چاپ كرده است؛ يكى با عنوان «موجز مناسك الحج و العمره» و ديگرى در باره «غدير» كه هر دو زيبا و به عربى است.

يكى از مشكلات عمده بعثه ها آن است كه از زائران دور هستند. مشكل ديگر نارضايتى آنان از مسكن است كه قرار است تا براى سال آينده، از هم اكنون برنامه ريزى شود.

مشكل بعثه هايى كه مقلّدين عراقى دارند؛ از جمله بعثه آيت اللَّه سيد كاظم حائرى، كه خودِ ايشان هم در بعثه حضور داشتند، اين است كه هنوز عراقى ها نيامده اند. به علاوه زائران بحرين وكويت هم نيامده اند و دليل آن اين است كه بچه هاى آنان مشغول تحصيل و امتحانات بوده و روزهاى آخر ذى قعده حركت آنان به مدينه آغاز خواهد شد.

اعلاميه بانك رشد و توسعه اسلامى در باره قربانى

بانك رشد و توسعه اسلامى عربستان، كه مسؤوليت استفاده بهينه از گوشت قربانى را دارد، اعلام كرد كه امسال براى مراسم قربانى، از 30 هزار دامپزشك و قصاب و

ص: 196

مهندس، در اداره بهتر امور قربانى استفاده كرده كه نزديك به 400 نفر آنها دانشجو هستند و 700 دامپزشك وظيفه دارند پيش از ذبح، با انجام معاينات لازم، سالم بودن گوسفندان قربانى را اعلام كنند. در جمع، 29000 قصاب هم زير نظر دامپزشكان و مهندسان، به كار ذبح مشغول خواهند بود. به نوشته روزنامه الوطن، چاپ عربستان، بانك ياد شده در صدد وارد كردن نيم ميليون گوسفند براى قربانى است.

بر اساس اين گزارش، قيمت هر رأس گوسفند براى روز قربانى 375 ريال سعودى معادل 100 دلار آمريكا است. قرار است مقدار قابل توجّهى از گوشتهاى قربانى از راه زمينى، دريايى و هوايى به آوارگان و فقراى مسلمان در 27 كشور جهان فرستاده شود.

بر اساس آمارى كه ارائه شده، از سال 1403 ق. به اين سو، حدود 5/ 9 ميليون گوسفند، گاو و شتر قربانى شده كه متأسفانه به دليل نبودن امكانات ياد شده، بخش مهمى از گوشتها از ميان رفته است.

امسال قرار است از طريق لبنان، بخشى از اين گوشتها در اختيار كميته امداد قرار گيرد. اگر اين طرح اجرا شود، اين نخستين بار است كه بخشى از اين گوشتها به مصرف فقراى شيعه مى رسد.

برخى از فعاليتهاى جارىِ بعثه در مدينه، در سه زاويه

سرپرست هيأت پزشكى، مسؤول واحد اهل سنت و معاون دفتر بعثه مقام معظم رهبرى، در جمع خبرنگاران، برنامه ها و اهداف بخش هاى مربوط را تشريح كردند.

به گزارش نشريه زائر، سرپرست هيأت پزشكى گفت: 311 پزشك، پيراپزشك و نيروى خدماتى، در ايام حضور زائران ايرانى در مكه و مدينه، در بخش هاى مختلف خدمات رسانى اين هيأت مشغول به كارند. دكتر حسين ضيائى امكانات بيمارستان زائران ايرانى در مدينه و مكه را تشريح كرد و افزود: يك بيمارستان صحرايى در ايام تشريق در منا و عرفات برپا مى شود كه امكانات اوليه بيمارستانى در آن پيش بينى شده است. وى گفت: در صورتى كه يكى از زائران با مشكل حادى مواجه شود، با آمبولانس به بيمارستان مكه منتقل خواهد شد.

ص: 197

ضيائى گفت: خوشبختانه تا امروز (26 دى ماه) موردى از فوت زائران گزارش نشده است. وى افزود: تا امروز سيزده بيمار در بيمارستان بسترى شده اند كه هيچ يك وضعيت حادى ندارند.

دكتر ضيايى با اشاره به طرح پزشك كاروان كه طى شش سال اخير اجرا شده، افزود: همراهى پزشك با كاروان، علاوه بر آرامش روحى و روانى زائر، فرصتى را فراهم مى كند تا پزشك به راحتى به درمان بيماران تحت پوشش خود در كاروان مربوط بپردازد. وى در باره بيمارستانهاى صحرايى ايران در منا و عرفات نيز اظهار كرد: چنانكه زائرى در اين مكانها نياز به اقدامات تكميلى ترى داشته باشد، به سرعت به بيمارستان هيأت پزشكى يا بيمارستانهاى سعودى انتقال خواهد يافت.

وى افزود: كار ديگرِ ما در حجّ امسال، تشكيل كاروان وقوف اضطرارى است كه زائران ناتوان از روز هشتم ذى حجه به هيأت پزشكى تحويل داده مى شوند تا اعمالشان با نظارت هيأت پزشكى و روحانيون كاروان انجام شود ...

در جمع ما حدود 320 قلم دارو در وزن پنج تن، از ايران همراه خود آورده ايم و 15 دستگاه آمبولانس نيز در اختيار است و هيأت پزشكى جمعاً در يك دوره 45 روزه در خدمت زائران مى باشد.

عباس سليمى معاون دفتر بعثه مقام معظم رهبرى نيز در جمع خبرنگاران گفت: دو برنامه شبى با قرآن، مراسم پرشور دعاى عرفه، مراسم اربعين جان باختگان زلزله بم، مراسم دعاى كميل در محل بعثه و مراسم جشن عيد غدير خم، از جمله برنامه هاى فرهنگى بعثه مقام معظم رهبرى در مكه مكرمه است ...

مراسم معنوى دعاى كميل نيز سه نوبت ديگر، شبهاى جمعه، در مدينه منوره، در جوار قبرستان بقيع برگزار مى شود.

حجت الاسلام و المسلمين محمد زمانى مسؤول واحد اهل سنت بعثه مقام معظم رهبرى نيز در جمع خبرنگاران گفت: تعداد كاروانهاى زائران ايرانىِ اهل سنت، امسال تقريباً دو برابر شده است. وى افزود: علاوه بر زائران ايرانى اهل سنت، چند كاروان از زائران اهل سنت كرد و افغانى نيز در شمار كاروانهاى زيرپوشش بعثه به حج آمده اند.

ديدار سرپرست حجاج ايرانى از كاروان شهدا

ص:198

حجت الاسلام و المسلمين محمدى رى شهرى، جمعه شب در مدينه منوره، در كاروان خانواده معظم شهدا حضور يافت و از نزديك با آنان گفتگو كرد. آقاى رى شهرى در اين ديدار، كه آقاى زرهانى، رييس سازمان حج و زيارت هم حضور داشت، طى سخنانى خدمت به خانواده شهدا در ايام حج را داراى اجرى مضاعف در پيشگاه حق تعالى دانست و گفت:

«خانواده هاى شهدا اسطوره هاى مقاومت اند و انقلاب اسلامى با ايثار و از خودگذشتگى شهيدان، جانبازان و آزادگان به ثمر نشست و با تلاش مردم و به ويژه خانواده هاى شهدا تداوم مى يابد.»

وى با اشاره به نزديك شدن ايام بيست و پنجمين سالگرد انقلاب اسلامى، از خانواده هاى شهدا خواست از فضاى معنوى و روحانى سرزمين وحى، اسلام و قرآن بهره بگيرند و براى ادامه حيات پرافتخار انقلاب اسلامى و عزت روز افزون مسلمانان دعا كنند.

امير الحاج زائران ايرانى، با اشاره به روايتى از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله گفت: حضرت امام قدس سره در وصيت نامه تاريخى خود، مردم ايران را بهتر از مردم زمان آن حضرت دانست و بر اساس روايتى ديگر مردم ايران را كه از اسلام و رهبرى و جمهورى اسلامى حمايت مى كنند، برادر پيامبر صلى الله عليه و آله خواند.

گزارشى از مناسبت دولت عربستان با شيعيان داخلى

به رغم دشمنى سرسختانه وهابى ها با شيعيان و سختگيرى هاى مداومى كه طى دو دهه نخست انقلاب اسلامى با شيعيان وجود داشت و حتى به رغم آنكه هنوز هم اين دشمنى ادامه دارد و نشانه اش آنكه بسيارى از پايان نامه هاى دانشگاهى در بخش هاى عقايد، بر محور ضديت با شيعه است، اما دولت عربستان، چندين سال است كه در پى بهبود وضعيت روابط خود با شيعيان منطقه شرقى است.

اين وضعيت طى سال جارى جدى تر شده و نشانه آن، برگزارى يك همايش براى

ص: 199

بهبود روابط ميان اقليتهاى مذهبى در عربستان است. در اين همايش، نمايندگانى از شيعيان امامى، اسماعيلى (كه بيشتر در نجران و اطراف آن در جنوب عربستان و در مرز اين كشور با يمن زندگى مى كنند) شركت داشتند كه بخش هايى از آن، از تلويزيون عربستان پخش گرديد. دو نفر از علماى شيعه در اين كنفرانس شركت داشتند كه يكى شيخ حسن صفار و ديگرى آقاى هاشمى بود. شيعيان در اين همايش، هديه اى هم تقديم امير عبداللَّه كردند كه مورد پسند وى واقع شد.

بسيارى از سلفى هاى وهّابى، با نوشتن مقالاتى، بر ضدّ اين همايش موضعگيرى كردند.

اين مسأله پس از بهبود روابط سعودى با ايران، جدى تر هم شده است. يكى از بهترين علائم بهبودى روابط، كمك شگفت كشورهاى حاشيه خليج فارس به زلزله بم بود كه به توصيه امير عبداللَّه در جريان تشكيل جلسه وزارى خارجه تقبّل كردند تا چهارصد ميليون دلار به صورت وام كمك كنند كه مقدار زيادى از آن را خود امير عبداللَّه تقبّل كرد.

بازتاب منفى آن روى سلفى ها هم بدين ترتيب بود كه گروه هاى امر به معروف و نهى از منكر فعال تر شده و حتى طى سال جارى با شيعيان در اماكن زيارتى، برخوردهاى تندترى داشته اند. تحوّلات افغانستان هم مزيد بر علت شده و محدوديت طالبان سبب شده است تا كينه آنان نسبت به شيعيان بيشتر شود. بسيارى از اين افراد فارسى زبانان افغانى هستند كه در سعودى، با سلفى ها همكارى دارند و براى شيعيان ايرانى مزاحمت پديد مى آورند. البته اين افراد جرأت هجمه و حمله به شيعيان خليجى را ندارند.

پخش يك برنامه تلويزيونى بر ضدّ سلفى هاى افراطى

اعترافات گروهى از تروريستهاى سلفى، كه در حوادث اخير در رياض و غير آن نقش داشتند، از تلويزيون عربستان پخش شد. بر اساس اين اعترافات، روزنامه الشرق الأوسط (22 ذى قعده) به چاپ گزارشى در باره مهم ترين رهبران فكرى اين حركت سلفى- جهادى پرداخت. در اين اعترافات توضيحاتى در باره چند تن از رهبران فكرى القاعده، با نامهاى مقدسى، العييرى و ابوقتاده داده شد. برخى از اينان كسانى هستند كه

ص: 200

سالها قبل، در افغانستان بوده وبعدها به عنوان نويسنده و محقّق به دفاع از عقايد القاعده پرداختند و در اروپا يا كشورهاى عربى سكونت داشتند. اين افراد با نوشتن مقالاتى در اينترنت، به دفاع از باورها و رفتارهاى القاعده مى پرداختند. در اين اعترافات، همچنين از يوسف العييرى ياد شد كه نويسنده كتاب «الحروب الصليبية الجديدة» و «الجهاد حكمه و انواعه» بوده و در حوادث چند ماه پيش در رياض كشته شد. ابوقتاده سال 1993 به لندن رفت و در آنجا به عنوان رهبر روحانى افراد طرفدار القاعده مشغول فعاليت شد. اين دو نفر؛ يعنى العييرى و ابوقتاده، از افرادى هستند كه تروريستها در برنامه ياد شده اعتراف كردند كه تحت تأثير سخنرانى ها و نوشته هاى ايشان بوده اند. فرد ديگر ابومحمد مقدسى است كه او در اينترنت نوشته هايى دارد با عنوان «التوحيد و الجهاد» و از رهبران فكرى اصلى براى اصولگرايان سلفىِ جهادى است.

در همين شماره، الشرق الأوسط چندين يادداشت كوتاه ديگر در باره اين برنامه تلويزيونى و نيز گزارش هاى بيشترى در باره ابو محمد مقدسى و اهميت نقش رهبرى فكرى وى به چاپ رسيده است.

گفتنى است كه گزارش ياد شده از تلويزيون سعودى، روزِ بعد توسط بسيارى از شبكه هاى خبرىِ ديگر، از جمله الجزيره به تفصيل مورد ارزيابى قرار گرفت و به عنوان يك خبر مهم طرح گرديد.

اخبار جارى حج در زائر 27 دى

شماره ديگرى از نشريه زائر به تاريخ بيست و هفتم دى ماه، بر ديوار ساختمانهاى محلّ اقامت زائران ايرانى ظاهر شد. اين نشريه كه يگانه ابزار مطالعه بسيارى از زائران علاقمند به روزنامه و كتابخوانى در اين ايام بى روزنامه اى و بى كتابى است، حاوى اخبار مختلفى از ايران و جهان و مسائل جارى حج است. گزارش سفر رهبر انقلاب به بم و اخبارى كوتاه در باره انتخابات، روى صفحه نخست و گزارش تفصيلى آن در صفحات بعد آمده است. خبر ملاقات سرپرست حجاج ايرانى با دست اندركاران صدا و سيما و خبرگزارى جمهورى اسلامى ايران، اخبار كوتاهى از دعاى كميل، دعاى ندبه، آمار ورود حجاج ايرانى و نيز تدارك مقدماتى براى جلوگيرى از سيل در مكه، در ادامه آمده

ص: 201

است. گفتگو با معاون تغذيه ستاد مدينه در باره فوايد آشپزخانه متمركز، به تفصيل به ابعاد اين حركت تازه كه امسال براى نخستين بار در حج باب شده، پرداخته است. گزارش چگونگى ارتباط زائران با ايران، از راه هاى مختلف و هزينه آن، در گفتگوى تفصيلى زائر با مسؤول دفتر مخابرات بعثه، در اين شماره درج شده است. تكّه اى ادبى، كه به طور معمول در همه شماره هاى زائر صفحه اى به اين موضوع اختصاص مى يابد و عمدتاً از سوى استاد جواد محدثى نوشته يا تنظيم مى شود، صفحه ديگرى از زائر را به خود اختصاص داده است. مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمين صالحى خوانسارى، آشناى ديرين اهل دعا و ذكر، با عنوان «عاشقى به رسم اويس»، مطلب ديگرى است كه در آن، به بيان ابعاد زيارت پرداخته است. تذكّرات بهداشت جمعى، كه از سوى هيأت پزشكىِ حج نوشته شده، يك نيم ستون را پر كرده و حاوى نكات ارزنده اى در باره بهداشت در حج و سفره هاى جمعى است. استراتژى وحدت فرهنگى در جهان اسلام، عنوان گفتگويى است با دكتر عيوضى كه به رغم اختلاف فرقه ها و مذاهب، روى ابعاد وحدت خيز حج تكيه كرده است. آخرين صفحه زائر اختصاص به چند خبر در باره فلسطين و عراق دارد كه همچنان به عنوان دو منطقه اسلامى اشغال شده، محور اخبار جهان اسلام است.

انتشار هشتمين شماره «البلاد» فارسى

نشريه «البلاد» فارسى كه روزانه يك شماره فارسى چهار صفحه اى منتشر مى كند، به طور عمده، ملاحظه روابط خوب، ميانِ ايران و سعودى را دارد و در ضمنِ منعكس كردنِ برخى از اخبار ايران و جهان، مى كوشد نشان دهد كه مقامات سعودى همچنان در انديشه حجاج و بهبودى اوضاع در ايام موسم هستند. امير عبدالمجيد، امير مكه، با ديدار از مشاعر مقدس و امكانات آن نواحى، اعلام كرد كه ما امسال شاهد تحوّلات مثبت در خدمت به زائران هستيم. همچنين امير عبداللَّه كه هزينه آماده شدن يك اطلس ارزشمند را در ارتباط با طرح توسعه حرم طى بيست سال گذشته داده بود و دو نفر از اساتيد دانشگاه امّ القرى مجرىِ آن بودند، اين اطلس را كه به چاپ رسيده، از آنها طى مراسمى دريافت كرد. وزير بهداشت عربستان، دكتر المانع، به تمامى مراكز درمانى توصيه كرد كه

ص: 202

در ايام حج، بيمارانِ مسن را به سرعت درمان كنند. امير مقرن هم كه همچنان بر اعمال حج در بخش مدينه نظارت دارد و هر شب با حضور تمامى مسؤولان مربوط جلسه مى گذارد و اقدامات آنان را مرور مى كند، اعلام كرد: شعار ما اين است كه «خدمت به زائران شرف ماست»، از تسهيلات موجود براى زائران سخن گفت. اين روزها مرزهاى زمينىِ سعودى آماده پذيرايى و كنترل ورود زائرانى است كه از راه زمين و با ماشينهاى شخصى خود از نقاط مختلف به ويژه حاشيه خليج فارس وارد سعودى مى شوند.

دو صفحه نشريه «البلاد» اختصاص به گفتگوى خبرنگار اين نشريه با آقاى محمد شريف مهدوى سركنسول ايران در جده است. اين گفتگو با محوريّت حج و نيز كمك رسانى به زلزله زدگان بم تنظيم شده است. آقاى مهدوى ضمن اشاره به خسارتهاى فراوان زلزله ب، م از كمك همه كشورها، همسايگان و به ويژه عربستان سعودى تشكر كرد. يك بيمارستان با صد پزشك و پرستار و هشتاد تخت از سوى سعودى در بم برپا شد. اين جدا از كمك هاى جنسى، دارويى و نقدى فراوانى است كه همه با تلاش امير عبداللَّه انجام گرفت. آقاى مهدوى همچنين گزارشى از چگونگى حج گزارى ايرانيان و نظم و انضباط حاكم بر آنان را براى اين روزنامه بيان كرد. وى تأكيد كرد كه در ايام حج، سه نفر از برادران وزارت خارجه ما، همكاران ما در كنسولگرى، در سه نقطه در مكّه مكرمه و مدينه و جده مستقر خواهند بود تا در طول 24 ساعت هرگونه مشكلى كه وجود داشته باشد، به عنوان رابطه سركنسولگرى و مقامات عربستان عمل كنند. آخرين صفحه نشريه اختصاص به چند خبر از ايران دارد.

علماى حاضر در بعثه رهبرى

يكى از وظايف بعثه مقام معظم رهبرى، پاسخگويى به مشكلات دينى و عقيدتى زائرانى است كه معمولًا در عمر خود يك بار توفيق زيارت خانه خدا و حرم نبوى صلى الله عليه و آله را پيدا مى كنند. به همين دليل، بعثه رهبرى با استمداد از شمارى از علما و فقها، تلاش مى كند با ايجاد محلّى در بعثه، براى حلّ مشكلات و پرسشهاى فقهى مردم و نيز پاسخ گويى به شبهات عقيدتى كه بسا در اين سفر براى زائران پيش آيد، بپردازد.

امسال نيز شمارى از اين عالمان و فقيهان؛ مانند سالهاى گذشته، در اين كار بعثه

ص: 203

رهبرى را كمك مى دهند:

آيت اللَّه سيد جعفر كريمى از فقهاى حوزه علميه قم، كه طى سالهاى متمادى در بخش پاسخ گويى به مسائل فقهى فعال هستند.

آيت اللَّه بهشتى از علماى نجف و در حال حاضر مقيم اصفهان.

آيت اللَّه مصلحى فرزند حضرت آيت اللَّه اراكى رحمه الله.

آيت اللَّه غيورى كه ايشان نيز سالهاى متمادى است، در موسم حج، در بعثه مقام معظم رهبرى شاغل هستند.

آيت اللَّه حاج سيد كمال فقيه ايمانى از علماى اصفهان.

آيت اللَّه باقر شريف القرشى، نويسنده و محقق معروف عراقى كه امسال ميهمان بعثه مقام معظم رهبرى است.

آيت اللَّه خوشبخت از ميهمانان بعثه رهبرى.

حجت الاسلام و المسلمين اوسطى، كه در جلسات عمومى براى زائران سخنرانى مى كند.

حجت الاسلام و المسلمين قرائتى، كه در بسيارى از جلسات عمومى در بعثه و نيز در جلسات كاروانها سخنرانى مى كند.

حجت الاسلام و المسلمين صديقى، از خطباى تهران كه در جلسات عمومى سخنرانى مى كنند.

حجت الاسلام و المسلمين محمدى عراقى، فعال در بخش بين الملل است.

حجت الاسلام و المسلمين صادقى رشاد، معاون بخش بين الملل و پاسخگويى به شبهات سياسى و فرهنگى است.

حجت الاسلام و المسلمين نجم الدين طبسى، در بخش بين الملل و پاسخگويى به شبهات عقيدتى فعاليت مى كند.

حجت الاسلام و المسلمين واعظى، امام جمعه زنجان فعال در بخش بين الملل است.

حجت الاسلام و المسلمين هادوى، فعال در بخش بين الملل است.

حجت الاسلام و المسلمين توسّلى ميهمان بعثه رهبرى است.

ديدار سرپرست حجاج ايرانى با روحانيون شاغل در بعثه

ص:204

در هر سال، براى اداره كارهاى فرهنگىِ بعثه مقام معظم رهبرى، به ويژه در بخشهاى استفتا، امور روحانيون، بين الملل و آموزش و پژوهش، گروهى از علما و فضلا در بعثه، ظهر روز 27 دى ماه، ضمن اجابت دعوت رياست محترم بعثه براى نهار، به تبادل نظر در باره مسائل جارى فرهنگى بعثه پرداختند. در اين جلسه، آيت اللَّه سيد جعفر كريمى، به دو فتواى تازه مقام معظم رهبرى اشاره كرد. نخست آنكه:

«اگر كسى عمره تمتع انجام دهد و حجّش مستحبى باشد، مى تواند از انجام حج تمتّع صرف نظر كند.»

مسأله ديگر اينكه:

«استظلال در شهر مكه و عرفات و منا، زير سايه متحرك؛ مانند چتر، رفتن بنابر احتياط جايز نيست.»

بسيارى از فقها اين مناطق را منزل حجاج دانسته و رفتن زير اين قبيل سايه را جايز مى دانند. البته از نظر ايشان رفتن زير سايه ثابت در اين مناطق و در طول سفر بى اشكال است. آقاى كريمى همچنين گفت: «ايشان، طواف در طبقه دوم را مجزى نمى دانند.»

در باره معذورين نيز گفت: «اگر طواف آنها با به كول گرفتن ممكن است كه هيچ و الّا بايد نايب بگيرند.»

آقاى رى شهرى در اين ديدار ضمن تشكّر از خدمات روحانيون، از آنان خواست فعّالانه در برنامه هاى فرهنگى عمومى بعثه مشاركت داشته باشند.

تذكرات واحد ارشاد به زائران عازم مكه

نخستين گروه از زائران ايرانى، عصر روز پنج شنبه، 25 دى ماه، عازم مكه شدند.

اين گروه از زائران، سه ساعت به غروب، راهى مسجد شجره شده، غسل كردند و لباس احرام پوشيدند و با گفتن «لَبَّيك الّلهُمَّ لَبَّيك ...» مُحرم شدند و با خواندن نماز مغرب و عشا به سوى مكه راه افتادند.

ص: 205

مسجد الحرام اين روزها بسيار شلوغ است و با توجه به اينكه بيشتر زائران، براى نخستين بار در مسجد الحرام حضور يافته اند و مى بايست مناسك عمره تمتّع را به جاى آورند، معاونت آموزش و پژوهش براى تسهيل كارها و نيز مراعات شؤون، اطلاعيه اى منتشر كرده و تذاكراتى را به زائران داده است. اين تذكرات عبارتند از:

1. هنگام ورود به حلقه طواف كنندگان خانه خدا، به تدريج وارد محدوده مطالف شده و از دست گرفتن در اطراف طواف كنندگان و ايجاد مزاحمت براى حجاجِ ديگر، خوددارى فرمايند.

2. نماز طواف را در پشت مقام ابراهيم، هر جا كه حلقه طواف كنندگان پايان مى پذيرد، به جاى آورده و از دست در دست يكديگر نهادن و حلقه درست كردن براى اقامه نماز، به شدّت اجتناب فرمايند.

3. هنگام ازدحام جمعيت بر اساس توصيه اهل بيت عصمت و طهارت، از انجام طواف مستحبى خوددارى فرموده، محدوده مطاف را براى كسانى كه طواف واجب دارند خلوت نگهدارند.

4. بانوان محترم، به دليل اجتناب از اختلاط با نامحرمان، از اقدام براى استلام حجرالأسود خوددارى فرمايند و تنها بر اساس توصيه روايات، در مقابل حجرالاسود آرام تكبير گفته و عبور كنند.

ديدار سرپرست حجاج ايرانى از بعثه عمان

عصر روز شنبه، 27 دى ماه، سرپرست حجاج ايرانى، به همراه تنى چند از اعضاى بعثه مقام معظم رهبرى، با رييس بعثه حج عمان ديدار كردند. آقاى رى شهرى با اشاره به ديدار سال قبل رييس بعثه حج عمان از ايشان، تأكيد كردند كه خوشبختانه امروز توفيق يافتيم تا از حضرت عالى و بعثه حج عمان ديدارى داشته باشيم. ايشان با اشاره به تهديدى كه از ناحيه بيگانگان متوجه جهان اسلام است و تلاشى كه آنان براى تفرقه ميان امّت اسلامى دارند، بر وحدت اسلامى تأكيد كرد و وظيفه متفكّران جهان اسلام دانستند كه براى تحقّق وحدت تلاش كنند. ايشان با اشاره به توصيه هاى امام راحل و مقام معظم رهبرى، بر وحدت اسلامى، گفتند: باور امام راحل قدس سره اين بود كه امت اسلام بايد از كنار

ص: 206

خانه توحيد وحدت را آغاز كند. ما هم در اين جهت تلاش كرده ايم و معقتديم كه به مقدار زيادى توفيق به دست آورده ايم.

پس از آن، شيخ احمد بن سعود السيابى، رييس بعثه عمان، با خوش آمدگويى به سرپرست حجاج ايرانى، تأكيد كرد: اين ملاقاتها روابط خوب ميان دو كشور را استوارتر مى كند. وى با اشاره به آيه لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ...، تأكيد كرد كه يكى از بهترين منافع، همين آشنايى ها و دوستى هاست. السيابى با اشاره به چالش هاى رو در روى جهان اسلام، وحدت امت اسلام را يكى از بهترين ابزارها براى مقابله با آن چالشها معرفى كرد.

بعثه عمان، چند نسخه از كتاب «الحجّ المبرور»، كه رساله فقهىِ اباضى ها در احكام و مناسك حج است، را به ميهمانان هديه داد. اين كتاب اختصاص به فقه حج دارد كه بخش هايى بيان مسأله و بخش هايى به صورت استفتاءات و پاسخ به پرسشهاى فقهى براساس مذهب اباضى است. قسمتى هم به زيارت مدينه اختصاص يافته است. آداب ورود به مسجد النبى صلى الله عليه و آله همراه با يك زيارت نامه رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سپس زيارت نامه براى ابوبكر و بعد عمر آمده و براى هر كدام يك زيارت نامه درج شده است. همچنين به رفتن به قبا، زيارت احد و بقيع به عنوان امر مستحب توصيه شده است. در تمام اين بخش، هيچ اشاره اى به صلوات بر آل يا صحابه ديگر نشده است.

زائران عمانى، امسال 14 تا 15 هزار نفر هستند كه 95% آنها از راه زمينى به حج مى آيند. در بعثه حج عمان، دو نفر از قضات شرع اين كشور به همراه هفت نفر روحانى خدمت مى كردند. به علاوه كاروانها معمولًا مرشد همراه خود دارند. (تصوير 11- 12)

ديدار با رييس شؤون حرم نبوى

تعدادى از اعضاى معاونت بين الملل، در روز 22/ 10/ 82 با شيخ فالح، رييس شؤون حرم نبوى ديدار كردند. در اين جلسه، از اينكه با آمدن شيخ فالح اوضاع بهتر شده، از وى تشكّر به عمل آمد. شيخ فالح به عنوان اشكالات رفتارى نسبت به زائران ايرانى گفت:

آنان پس از نماز از باب السلام داخل مسجد مى شوند كه اين ازدحام مشكل آفرين است.

(نويسنده اين سطور مكرر ديده است كه همه حجاج به همين شيوه رفتار مى كنند و دليلش هم اين است كه از در جبرئيل و بقيع، اجازه ورود نمى دهند) وى افزود: برخى از

ص: 207

زائران ايرانى، پس از هر فقره اذان، ورد بلندى مى گويند كه سالهاى قبل نبوده است! همچنين از اينكه ايرانى ها فيلم و عكس يادگارى فراوان مى گيرند، اظهار گلايه كرد.

وى با اشاره به استفاده زائران از مفاتيح الجنان كه در آن ذكر لعن آمده (اشاره به زيارت عاشورا) گفت: اين اصلًا براى ما قابل تحمّل نيست، چون ما افضل مردم را پس از پيامبر صلى الله عليه و آله ابوبكر مى دانيم! اين لعن بدترين چيز است.

شيخ فالح همچنين از توزيع كتابهاى شيعى كه حاوى همين مسائل است، اظهار گله كرد و گفت: برخى از شيعيان در مقابل قبر ابوبكر و عمر عكس العمل هاى ناهنجارى از خود نشان مى دهند. آنان در برابر نمازگزاران حركت مى كنند. وى گفت شايد اين رفتارها مربوط به عوام شيعه باشد كه علما بايد آنها را راهنمايى كنند.

گروه ايرانى هم ضمن استقبال از بازگو كردن انتقادها و پيشنهادها، بر تبادل نظر و آشنا شدن از ديدگاه هاى دو طرف، اظهار مسرّت كرده، گفت:

اوّلين انتظار ما هم اين است كه سخت گيرى برخى از مأموران شما در اصرار بر مواضع مذهبى خودشان، رفتار درستى نيست. آنها بايد اجازه بدهند كه هر كسى بر طبق مذهب خودش اعمالش را به جاى آورد؛ زيرا به هر حال، همه اهل اجتهاد هستند. برخى از كارهايى كه مأموران شرك مى دانند، از نظر ما شيعيان شرك نيست. ما توسّل و تبرّك را جايز مى دانيم. در اين زمينه، قدرى ميان دو طرف در باره توحيد و حقيقت آن بحث شد.

تصوّر شيخ فالح آن بود كه در اين توسّل ها ما قدرت مستقله يا به نحو مشاركت براى پيغمبر صلى الله عليه و آله قائل هستيم كه براى وى توضيح داده شد كه چنين نيست. به هر حال پذيرفت كه حتى اگر شرك نباشد ما با شما اختلاف نظر داريم كه البته در اين حد طبيعى است.

گروه ايرانى با اشاره به شريعت سمحه و سهله، تأكيد كه بايد به حريت مذهبى توجه داشت. الأن سنى هاى ايران، در مدارس خودشان فقه خودشان را تحصيل مى كنند و ما بر آنها تحميلى نداريم. كاروانهاى سنّى كه از ايران مى آيند، روحانى سنّى مرشد آنهاست.

بحث سجده بر مهر هم يك بحث فقهى است. ما به خاطر روايات امام صادق عليه السلام سجده كردن بر مأكولات و ملبوسات را جايز نمى دانيم.

شيخ فالح پذيرفت كه ممكن است برخى از رفتارها نادرست باشد و ما هم به مأموران نصيحت خواهيم كرد. يكى از اعضاى هيأت ايرانى از اينكه خطباى مسجد النبى

ص: 208

مرتب در اين زمينه تحريك مى كنند سخن گفت و شيخ فالح گفت: آنها هيچ گاه اسمى از شيعه به ميان نمى آورند. شيخ فالح افزود: اگر ما اجازه دهيم هر كسى مطابق عقايد مذهبى خودش رفتار كند، هرج و مرج مى شود. وى پذيرفت كه در سالهاى اخير، رفتار با اهل سنت ايران بهتر از گذشته شده است. يكى از اعضاى هيأت ايرانى هم متقابلًا از وى خواست تا در اينجا هم با شيعيان رفتار بهترى صورت گيرد.

شيخ فالح در مقابل اين اظهار نظر، كه در شرايط فعلىِ دنيا، ما نياز به وحدت داريم، تأكيد كرد كه من هم مى پذيرم. وى از اينكه قرار است به زودى ديدارى ميان ايشان و آقاى رى شهرى صورت گيرد سخن گفت.

مجموعه اين گفتگو نشان مى داد كه شيخ فالح از ديدگاه هاى تند افراطى و وهّابى دارد و نسبت به شيعه و ايران سخت بدبين است. در اين جلسه به رغم آنكه گفتگوهاى علمى تندى صورت گرفت، اما در مجموع همراه با محبت و دوستى بود.

برخى از فعاليتهاى تبليغى در مدينه

يكى از ابعاد فعاليتهاى تبليغى، مباحث كلامى و مذهبى است. از زمانى كه شبكه المستقلّه مباحثه دو عالِم شيعه و سنى را در ماه رمضان سال گذشته پخش كرد و پس از آنكه طى سه سال اخير سايتهاى فراوانى از سوى سنيان و شيعيان فعال شده است، انتظار مى رود كه طى دهه آينده و حتى بيشتر، مباحثات فرقه اىِ جدى تر، در كانون مذاكرات و گفتگوهاى ميان مسلمانان قرار گيرد.

ماجراى عراق و ظهور تشيّع در اين ديار، از حالت پنهان به ظهور، هم به اين جريان دامن زده است. در واقع دنياى سنى از اين انرژى بى خبر بود، اما اكنون روزى نيست كه در شبكه الجزيره يا العربيه نامى از آيت اللَّه سيستانى برده نشود. به طور قطع در عاشورايى هم كه در پيش خواهيم داشت، قدرت تشيع باز هم در منابع خبرى جلوه بيشترى خواهد يافت.

اين مسأله در تحريك وهّابى ها كمك خواهد كرد. سابقه حمله وهابيان به كربلا در سال 1216 ق. به بهانه ظهور جدّى تشيع در جنوب عراق و سركوب آن بود.

واحد بين الملل بعثه، در اين جهت خود را فعال كرده است.

ص: 209

سردبير روزنامه عربى البلاد، كه در موسم حج، چهار صفحه فارسى هم منتشر مى كند، به بعثه جمهورى اسلامى آمد و به گفتگو با برخى از فضلا نشست. موضوعات گفتگو مسائلى از جهان اسلام، روابط ايران و سعودى و نقش علما و متفكّران دو طرف و نيز خدمت رسانى سعودى به زوّار بيت اللَّه الحرام بود.

يكى از دشوارى هاى زائران شيعه ديگر كشورها، عدم انسجام آنان در كاروانهاى مشخّص است. اين مشكل به خصوص در باره شيعيان افغانستان وجود دارد كه بايد سالهاى آتى حلّ شود. از پاكستان كاروانهاى شيعه متعدّدى به حج آمده است كه پس از شناسايى آنها توسط برخى از فضلاى معاونت بين الملل، از آنان براى آمدن به بعثه دعوت شد. بدين ترتيب 250 نفر از زائران شيعه پاكستان در بعثه مقام معظم رهبرى با نماينده ولى فقيه ديدار كردند و ايشان براى آنان سخنرانى كردند. شمارى از روحانيون شيعه اين كاروانها نيز براى هماهنگى بيشتر با فضلاى واحد بين الملل، جلسه مشترك داشتند. به علاوه حدود 200 نفر از زائران پاكستانى در سالن اجتماعات بعثه گرد آمده، به زبان اردو، روضه خوانى و مدّاحى كردند.

ارتباط با شيعيان مدينه هم، از مسائلى است كه به دليل اشتراكات مذهبى هميشه مورد توجه زائران ايرانى و بعثه جمهورى اسلامى بوده است. امسال براى نخستين بار، به دليل آزادى هايى كه دولت سعودى قائل شده، اين ارتباط بيشتر شده است.

انتشار نهمين شماره «البلاد» 26 دى ماه

نهمين شماره البلادِ فارسى منتشر شد. مهمترين خبر آن، گزارش بيانيه اميرعبداللَّه در باره لزوم گفتگو و اصلاحات است كه خود وى از تلويزيون خطاب به مردم قرائت كرد. اين متن به عنوان مبناى شروع برخى از اصلاحات كه مى بايست از طريق حِوار و گفتگوى سالم پيش برود، ارائه گرديد. گرچه حدس آن است كه بيش از آنكه براى داخل كشور باشد، براى بهره بردارى تبليغاتى در خارج از كشور است. وى كه اين بيانيه را در پايان اجلاس ملّى- كه در مكه برگزار شد- قرائت مى كرد، گفت:

«در اين نشست موضوعات مهمى مورد بحث و بررسى قرار گرفت و پس از محكوم شدن افراط گرايى، مصوّباتى كه الهام بخش نوعى وحدت ملّى باشد، صادر

ص: 210

شد. موضوع اجلاس ملّى مكه در باره افراط گرايى و اعتدال بود كه وى اظهار اميدوارى كرد اجلاس بعدى در شهر مدينه برگزار شود، كه موضوع آن «آموزش و زنان» خواهد بود. وى گفت: دولت از مصوّبات اين اجلال حمايت خواهد كرد ...

هيچ كس حق ندارد به نام آزادى، در اين كشور دين را هدف قرار دهد ... من خود و شما را دعوت به اعتدال مى كنم و اطمينان دارم كه شما شهروندان صالح و مؤمن باقى خواهيد ماند و با تلاش و شكيبايى هدفى جز خدمت به دين و ميهن خود نخواهيد داشت.»

سرمقاله اين شماره البلاد هم با عنوان «اصول بنيادين گفتگو» اختصاص به تشريح مواضع جديد امير عبداللَّه دارد.

اخبار مربوط به حج در البلادِ فارسى از اين قرار است:

- امسال يك هزار حاجىِ عراقى توسط عربستان پذيرايى خواهند شد.

- مدير كلّ گذرنامه عربستان از سعودى هايى كه امسال قصد اقامه حج دارند خواست تا هرچه زودتر براى دريافت مجوّز اقدام كنند.

- گزارشى از تلاش هاى دفتر وكلاى موحّد هم، كه تمامى همّت خود را براى تسهيل امور زائران متمركز كرده، آمده است.

- در اطراف مسجد الحرام چندين مركز بهداشتى تأسيس شده است تا بتواند پذيراى زائران بيمار باشد.

- هيچ ماشينى بدون مجوز به مكه و مشاعر مقدسه راه داده نخواهد شد. طبعاً هر ماشينى كه بدون مجوز وارد شود، توقيف شده و علاوه بر جريمه، تا پايان مراسم حج در توقيف خواهد ماند. در اين زمينه ماشين هايى مجوز خواهند يافت كه دست كم 9 نفر و حد اكثر گنجايش 25 نفر را داشته باشند.

- گزارشى هم از آمادگى اداره آتش نشانى مكه آمده است كه با تمام امكانات بشرى و غير بشرى خود آماده براى حفاظت از زائران است.

- خبر ديگر، مربوط به مطالب عبداللَّه بن فالح رييس اداره مسجد نبوى است كه اظهار مى دارد مسجد نبوى بامساحت 235000 متر مربع، هر روز سه بار توسط

ص: 211

ماشين هاى ويژه شستشو مى شود. وى با اشاره به اينكه كتابخانه مسجد نبوى آماده بهره بردارى است گفت: علاوه بر امكان استفاده از كتابهاى كتابخانه، جزوات و نوارهايى هم در ارتباط با تعليمات حج در آنجا توزيع مى شود. وى افزود: تعداد زيادى از كارمندان موقّت به همراه كارمندان رسمى اين مسجد، در اين ايام در خدمت زائران هستند.

فواصل ميان مناطق مهم در حرمين

در آغاز سفرِ زائران به مكه و پس از آن انجام اعمال حج در بيت اللَّه الحرام، عرفات، مشعر و منا، لازم است اشاره اى اجمالى به فواصل مهم ميان اين مناطق، بر حسب كيلومتر يا متر، ارائه گردد. در اينجا فواصل را در سه بخش مى آوريم:

الف: فواصل شهرهاى حجاز بر حسب كيلومتر

جده- مكه: 73

جده- مدينه: 378

جده- طائف: 175

جده- ينبع: 335

جده- فرودگاه جده: 5

جده- وادى فاطمه: 85

جده- حديبيه: 48

مكه- طائف: 135

مكه- رياض: 957

مدينه- ينبع: 212

ب: فواصل مكه تا مشاعر بر حسب متر

باب بنى شيبه- قبرستان حجون: 1042

جمره عقبه- وسطى: 156

ص: 212

جمره وسطى- جمره اول: 116

جمره صغرى- آخر وادى محسر: 3528

از انتهاى وادى محسر- مأذمين: 3813

از آغاز علامت عرفات- جبل الرحمه: 1553

از صفا- مروه: 374

فاصله دو چراغ سبز در مسعى: 70

از مكه- عرفات: 500/ 25

از منا- عرفات: 000/ 20

از مكه- منا: 5000

ج: فواصل ميقاتها تا مكه بر حسب كيلومتر

از مسجد شجره- مكه: 450

از ذات عرق- مكه: 94

از جحفه- مكه: 204

از قرن المنازل- مكه: 94

از يلملم- مكه: 54

بخش سمعى بصرى (شنيدارى- ديدارى) مؤسسه مشعر

فعاليتهاى واحد سمعى و بصرى در سال جديد، عبارت است از:

* تهيه مجموعه اى عكس از تمامى نقاطى كه به نوعى مى تواند منعكس كننده فضاى معنوى و روحانى اين ديار مقدس باشد. مسؤوليت اين كار بر عهده جناب آقاى ناطقى است كه در ايران مدير خانه عكاسان ايران است. پيش از اين و بعد از انقلاب، هيچ مجموعه اى از تصاوير به شكل نفيس در ارتباط با حرمين شريفين به چاپ نرسيده و اميد است كه امسال با تصاوير گرفته شده، بتوان چنين مجموعه اى فراهم كرد.

طى روزهاى جارى، بيش از هرچيز، توجهِ اين بخش، به حرم پيامبر و بقيع بوده و در اين باره بيش از هزار تصوير، از زواياى گوناگون گرفته شده است. در اينجا نشانه ها و

ص: 213

نمادهاى فراوانى به چشم مى خورد كه معمولًا سابقه اى در تمدّن اسلامى دارد، آن هم از نوع معمارى عثمانى و ... كه تنوع آنها مى تواند عمق روح دينى اين ديار را نشان دهد.

* بخش ديگر مربوط به حضور قوميت هاى مختلف در حج است. مردمانى كه از بلاد مختلف آفريقا، آسيا، اروپا و ... به حج مى آيند. آنان افزون بر اينكه هر كدام لباس محلّى ويژه خود را دارند، علائمى را نيز انتخاب كرده و روى لباسشان نصب كرده اند تا شناخته شوند. ايرانى ها در سالهاى اخير، با لباس هاى متحدالشكل مى آيند. اين مسأله در باره ساير قوميتها نيز گهگاه وجوددارد و تفاوتها و انعكاس آنها در مقايسه با يكديگر بسيار جذاب خواهد بود. اين كارى است كه در اين قسمت انجام مى گيرد.

* نكته ديگر، ثبت حالات زائران كشورهاى مختلف به لحاظ عبادى و زيارتى است كه هر يك به گونه اى و به شكلى حالت حضوع و خشوع خود را نشان مى دهند. ثبت اين بخش نيز زيباست.

* بخش ديگر كه مورد توجّه آقاى ناطقى است، بازار است. نوع گفتگوها، اجناس مبادله شده و چهره هاى ملل گوناگون در فضاى رنگارنگ بازار، خود از مسائلى است كه مى تواند در اين تصاوير برجسته شود.

نقش حج در خارج كردن دنياى اسلام از چالش هاى فراروى آن

يكى از زائران حجّ امسال، دكتر محسن اسلامى است كه متخصص روابط بين الملل است و در باره وضعيت دنياى اسلام و چالش هاى جدّىِ فراروى آن، با توجّه به سوابق، مسائل جارى و دشوارى هاى آينده، نوشته ها و انديشه هايى دارد. وى در مصاحبه با زائر شماره هشتم، در اين باره كه نقش حج را در مواجهه با چالشهاى جهان اسلام چگونه ارزيابى مى كنيد؟ گفت:

«نقش حج به عنوان عنصر وحدت بخش وسازنده در جهان اسلام و به عنوان يك متغيّر بسيار تأثيرگذار، كمتر از سوى دولتمردان و نظريه پردازان جهان اسلام مدّ نظر قرار گرفته است؛ چنانچه به تاريخ اسلام بنگريم، خواهيم ديد كه نقش حج در زمان رسول اللَّه صلى الله عليه و آله در تنظيم رفتار و رويه مسلمانان، بى اندازه اهميت داشته است.

ص: 214

از يك سو حج به عنوان اصلى از اصول و تعاليم اسلامى و از سوى ديگر به عنوان مهم ترين نماد اجتماعىِ دين اسلام در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله مورد توجه حاكم و امّت اسلامى بوده است.

همچنين مهم ترين رخداد مسلمين، در حج و در وضعيت زمانىِ نزديك به ماه ذى حجه به وقوع پيوسته است. براى نمونه تعيين حضرت على عليه السلام به عنوان حاكم و امام المسلمين، در غدير خم، به هنگام بازگشت از سفر حج و در جمع انبوه مسلمانان و يا بهره برداى حضرت امام حسين عليه السلام در هنگام سفر حج و برپايى نهضت حسينى كربلا از اين سنخ است.

حال با توجه به پيشينيه گران سنگ حج در عرصه سياسى- اجتماعى، بايد ديد آيا در جهان معاصر همين نقش و كاركرد براى حج، در نظر دول و ملل اسلامى مشاهده مى شود؟ متأسفانه بايد اعتراف كرد كه اين نقش بسيار كمرنگ شده و نقش حج، در جهان اسلام مورد غفلت قرار گرفته است. اين در حالى است كه وحدت جهان اسلام (چه در سطح دولتها و چه در سطح ملتها) مى تواند در حج شكل بگيرد و موجب پيوند منافع و سلايق متفاوت دول و ملل اسلامى شود. حضور نمايندگان رسمى دول اسلامى در حج، حضور پرشوق و انگيزه ملل مسلمان، اشتراك در اهداف و رفتار مسلمانان و محوريت كعبه، همگى نويد يك فضاى وحدت آفرين را به جهان اسلام مى دهد. اما همه اين اشتراكات، كمتر مورد عنايت دولتمردان، سياستگذاران، متفكّران و امت مسلمان قرار گرفته است.»

دكتر محسن اسلامى در پاسخ به اين پرسش كه: «آيا وضعيت امروز حج مى تواند در راستاى وحدت امّت اسلامى مؤثر واقع شود؟» گفت:

وضعيت كنونىِ حج، با لحاظ تحوّلات عميق جهانى و پيچيده شدن ارتباطات و شرايط جهانىِ به وجود آمده (جهانى شدن)، كمتر مى تواند فرصت سازنده اى را براى جهان اسلام فراهم سازد. لذا نيازمند حركتى جدّى و اساسى، در تغيير و تحوّل نگرش دول و ملل اسلامى نسبت به حج هستيم. بازگشت به گفتمان صدر اسلام و در سرلوحه قراردادن نگرش پيامبر صلى الله عليه و آله در خصوص حج و آن نقشى كه حج

ص: 215

در نگاه و انديشه رسول اللَّه و ائمه اطهار عليهم السلام به خود اختصاص مى داد، بايد مورد توجه قرار گيرد و به ذهن و عمل دولتها و ملتها باز گردد، تا فرصت عظيم حج معناى خودش را بيابد.

با توجه به اينكه در وضع كنونى، اكثر دولتهاى اسلامى، به حج به عنوان يك فريضه دينى و عبادى مى نگرند و از جنبه هاى سياسى، اجتماعى و فرهنگىِ آن غافل هستند و يا حتى به جهات سياسى، از پرداختن به ابعاد سياسى- اجتماعى نيز پرهيز مى كنند. فضاى موجود حج، در حد يك فريضه دينى و عبادىِ صرف تنزل مى كند. اگر چه برخى از كشورها در نگاهى متفاوت، حج را به عنوان يك فريضه عبادى- سياسى نگريسته و مطابق با شرايط و تحولات جهان معاصر رفتار مى كنند، ليكن به جهت قلّت و محدود بودن اين كشورها، تأثير چندانى عايد نمى شود. طبعاً آن هدف عمده؛ كه وحدت آفرينى به افكار، عقايد، آرا و رفتار مسلمانان بوده، كمتر تأمين خواهد شد و لذا لازم است تحوّلى شگرف در نگرش و رويه دولتهاى اسلامى و به دنبال آن ملتهاى اسلامى صورت گيرد.

بيمارستانِ هيأت پزشكى حج در مكه مكرمه

اكنون كه زائران در حال حركت به سوى مكه هستند، هيأت پزشكى حج جزئياتى را در باره وضع بيمارستان هيأت پزشكى در اختيار زائران خانه خدا گذاشته است. در اين توضيحات آمده است: با توجه به امكانات و مشكلات بيمارستان قديم، هيأت پزشكى حج، على رغم محدوديتهاى زمانى و مكانى، ظرف مدت بسيار كوتاهى، ضمن بررسى و كارشناسى هاى مكرر، اقدام به طراحى و ساخت بيمارستان جديد، واقع در خيابان عبداللَّه خياط نمود. با تلاش و پيگيرى مسؤولان ستاد حج مستقر در مكه و هيأت پزشكى، بحمداللَّه اين مركز درمانى جهت زائران سال 82 مورد بهره بردارى قرار گرفت.

بيمارستان مذكور داراى 3 بخش جهت بسترى بيماران شامل سى. سى. يو، اورژانس برادران و اورژانس خواهران مى باشد.

بخش پلى كلينيك تخصّصى نيز شامل كلينيكهاى قلب، داخلى، عفونى، كليه،

ص: 216

ارتوپدى، چشم، گوش و حلق و بينى، زنان و زايمان، اعصاب و روان، جراحى عمومى و داندنپزشكى مى باشد.

بخشهاى آزمايشگاه، داروخانه، راديولوژى، در اين مركز زير نظر متخصّصان اداره بخش راديولوژى مجهّز به دستگاههاى سونوگرافى و اكو نيز مى باشد.

با توجه به ارجاع طرح انطباق در اين مركز، علاوه بر اينكه كليه خدمات درمانى خواهران توسط خواهران پرستار انجام مى پذيرد، روزانه 4 مركز در سطح شهر نيز در نظر گرفته شده كه خواهران پرستار از بيمارستان اعزام و در مراكز از قبل تعيين شده اقدام به خدمات درمانى خواهران زائر مى نمايند.

درمانگاه بيمارستان، به طور 24 ساعته در خدمت زائران محترم مى باشد.

واحد مددكارى، بهداشت، امداد و ترابرى، پذيرش، ترخيص و مدارك پزشكى به طور مستقل در اين مركز به فعاليت مشغولند.

آخرين آمار زائران ايرانى بيمار در مكه معظمه

ظرف پنج روز حضور زائران در مكه، مراكز درمانى سازمان حج و زيارت جمهورى اسلامى ايران در شهر مكه معظمه جمعاً 728 زائر بيمار را پذيرش كردند كه به صورت سرپايى معالجه و مرخص شدند.

براساس آمار هيأت پزشكى ايران در مكه مكرمه، طى همين مدت دو زائر ديگر به بيمارستانهاى عربستان سعودى منتقل شدند كه به اين ترتيب تعداد زائران انتقال يافته به بيمارستانهاى سعودى به 8 نفر رسيده است.

گزارش ستاد خبرى بعثه مقام معظم رهبرى به نقل از هيأت پزشكى ايران حاكى است كه تاكنون 490 آزمايش پزشكى و 861 نسخه پزشكى نيز براى زائران ايرانى خانه خدا در مكه صادر شده است.

تعداد مراجعان اورژانسى 35 نفر و بيمارانى كه بسترى شده اند 5 نفر اعلام شده است.

طبق اظهار نظر آقاى دكتر ضيايى، امسال تاكنون مورد فوت شده وجود نداشته است.

بسيج 23 هزار نفر براى خدمت رسانى به حجاج در مكه

ص:217

بيش از 23 هزار نفر براى اجراى طرح شهردارى مكه مكرمه در مراسم حج امسال بسيج شده اند. به گزارش روزنامه «عكاظ» چاپ عربستان در روز شنبه، اين طرح شامل رفتگرى، مقابله با خطرهاى ناشى از بارندگى، آتش سوزى، محافظت از بازار و خيابانها و جاده ها مى شود. «خالدبن حمزه نحاس» شهردار مكه مكرمه با اعلام اين مطلب بر عزم شهردارى جهت جبران نقط ضعف سالهاى گذشته تأكيد كرد.

نحاس توضيح داد: واحد رفتگرى با در اختيار داشتن 7000 كارگر مجهز به 550 دستگاه ماشين، به طور 24 ساعته به امر نظافت و جمع آورى زباله ها در شهر مكه خواهند پرداخت. وى افزود: همچنين 6500 كارگر ديگر به همراه 582 ماشين براى كار در منطقه مشاعر مقدسه؛ يعنى عرفات، منا و مزدلفه اختصاص يافته است.

به گفته اين مقام عربستانى، طرح مزبور همچنين شامل تلاش براى حفظ محيط زيست و نظارت بر بازار و مراكز فروش مواد غذايى و پيگيرى عملكرد مراكز آرايشگرى در مشعر و منا شامل يك هزار و دويست صندلى مى باشد.

براساس اين گزارش، بر مبناى طرح مزبور، نحوه سرويس دهىِ تمامى تأسيسات شهردارى، همچون واحدهاى آبرسانى، تونلها و پلها، شبكه هاى فاضلاب و تيرهاى چراغ برق شهردارى نيز تحت نظارت قرار خواهد گرفت. شهردار مكه مكرمه در ارتباط با عملكرد كشتارگاهها خاطرنشان كرد: 57 مركز براى نظارت بر نحوه عملكرد كشتارگاهها در مناطق مختلف مكه برپا شده است.

روزنامه عكاظ افزود: به منظور كسب اطمينان نسبت به سلامت حيوانات قربانى گشت هايى با حضور دامپزشكها در منطقه برقرار خواهد شد. وى در پايان از توليد گليمهايى توسط شهردارى مكه مكرمه براى استفاده در مشاعر مقدسه خبر داد.

به گزارش روزنامه عكاظ (29 ذى قعده) 23 مركز اورژانش پرشكى در نزديكى پل جمرات ايجاد شده است. اين مسأله به دليل ازدحام جمعيت در اين بخش و احتمال رخ دادن برخى از وقايع ناگوار است كه در سالهاى پيش سابقه داشته است.

در گزارش ديگرى در همين روزنامه آمده است: امكانات حمل و نقل در سال جارى، نسبت به موسم سال گذشته، 22 درصد افزايش يافته است.

فهرست انتقال زائران از مدينه به مكه

ص:218

اياد بن امين مدنى، وزير حج عربستان، كه پدرش امين مدنى هم مورّخ و فردى ثروتمند بوده و جايزه اى براى بهترين كتاب تاريخ اسلام در هر سال با عنوان «جايزة امين مدنى التاريخيه» دارد) اعلام كرد كه طرح فهرست انتقال زائران از مدينه منوّره به مكّه مكرّمه تهيه و تنظيم شده است.

به گزارش روزنامه «عكاظ» روز شنبه، اياد مدنى (كه پيشتر سردبير همين روزنامه بوده) توضيح داد: طرح مزبور باعث نقل و انتقال سريع و مطمئن زائران به مكه مكرمه خوهد شد.

وى گفت: در اين طرح، تمامى اطلاعات مربوط به انتقال زائران جمع آورى شده است و افزود: لزوم انتقال زائران به شكل سريع و مطمئن، مى طلبيد كه سيستمى ويژه با قوانين خاص را تبيين كنيم. اين مقام عربستانى تأكيد كرد: طرح مزبور مورد تأييد تمامى طرفهاى ذيربط در عربستان سعودى است.

نصب تجهيزات براى پيشگيرى از نفوذ وسرايت بيمارى سارس درموسم حج

وزارت بهداشت عربستان، براى پيشگيرى از نفوذ و سرايت بيمارى سارس در موسم حج تمتّعِ سال جارى، تدابيرى اتخاذ كرده است. تعداد 17 دوربين، سنجش دماى بدن زائران در كريدورهاى هوايى، دريايى و زمينى مرزهاى عربستان نصب شده است.

همچنين وزارت بهداشت عربستان توسط دولت اين كشور، از كشورهايى كه بيمارى سارس در آنجا شيوع داشته، خواسته است كه از زائران كشور خود پيش از عزيمت به عربستان جهت حصول اطمينان از عدم ابتلا به بيمارى سارس آزمايش دقيق به عمل آورند. بدين ترتيب، تمامى حجاج اين كشورها، هنگام ورود به عربستان، بايد كارت بهداشت عدم ابتلا به بيمارى سارس را به همراه داشته باشند.

شماره هشتم نشريه زائر

- نشريه زائر، سرمقاله شماره هشتم خود را با تيتر «حضور ناشناس رهبر معظم انقلاب در جمع مصيبت ديدگان بم» آورده است.

ص: 219

- اعتراض مسلمانان جهان به ممنوعيت حجاب در فرانسه و نيز اخبارى از انتخابات ايران، روى صفحه نخست به اجمال و در درونِ نشريه به تفصيل آمده است.

- چندين مصاحبه و مقاله هم در باره مسائل گوناگون درج شده است.

- يكى از منابع اين نشريه، روزنامه عكاظ است كه به طور معمول اين روزها اخبارى از مسائل مربوط به حج در آن درج مى شود.

- به تدريج، به روزهاى دهه فجر نزديك مى شويم، اما زائران ما به دليل دورى از ايران و نداشتن سيماى ايران، حال و هواى آن روزها را نخواهند داشت.

- تلاش براى تلفيق حج با سالگرد پيروزى انقلاب حركتى است كه روزهاى آينده بايد نشريه زائر طى كند. زائر با يك متن ادبى با عنوان «لهجه فطرت» سرمقاله اى را در همين راستا به چاپ رسانده است.

- گزارشى از ديدار سرپرست حجاج ايرانى با رييس بعثه عمان و شرح ديدار مولوى اسحاق مدنى از طرف بعثه جمهورى اسلامى با يكى از كاروانهاى اهل سنت، در ادامه آمده است.

حج گزارى در 55 سال پيش، از زبان يك زائر 79 ساله

حضرت حجت الاسلام و المسلمين فيض قمى، فرزند آيت اللَّه فيض، از مراجع تقليد وقت قم، شرحى از 45 سفر حج خويش بيان كرده است. نخستين سفر وى همراه پدرش، بعد از سال ابوطالب يزدى است؛ يعنى سالى كه ابوطالب يزدى را (1322 ش.) به اتهام نجس كردن مسجد الحرام در شهر مكه گردن زدند و تا سه- چهار سال حج تعطيل گرديد. وى از وضعيت مكه و مدينه، مسير سفر و راه هاى سخت و طولانى و نيز وضعيت بقيع و مسجد النبى و كوچه بنى هاشم و ... شرحى خواندنى داده است:

«آن سالها شركت هاى مسافربرى ترانسپورت و جهان سير و غيره، با اتوبوس از طريق مسير زمينى، زائران را به مكه مى آوردند. مديران اين شركتها به پدر من اصرار مى كردند كه همراه آنان به سفر حج بيايد. اما پدرم امتناع مى كرد؛ زيرا نمى خواستند با سهم امام به حج بروند. لذا آنان با اصرار از ايشان خواستند تا با هزينه آنان، راهى اين سفر شود. پدرم پذيرفت به شرط اينكه من نيز همراه ايشان

ص: 220

بروم و اينگونه شد كه من براى نخستين بار عازم حج شدم.

ابتدا از مرز غرب وارد عراق شديم، عتبات عاليات را زيارت كرديم و سپس به كويت رفتيم. آنجا براى ما ويزاى عربستان صادر كردند و از هر نفر هزار تومان گرفتند. از كويت هم به سمت رياض عازم شديم. پس از رفع خستگى در رياض، راهى مكه شديم و در ميان راه، در وادى عقيق مُحرم شديم و از آنجا به مكه آمديم.

سفر ما دوازده روز طول كشيد. نكته جالب اينكه زائرانى كه محرم مى شدند، چون نمى توانستند زير سقف باشند، روى سقف اتوبوسها مى نشستند و راهى مى شدند.

حدود مكه، آن روزها، فقط از مسجدالحرام تا «حجون» بود، بالاتر از حجون قبرستان و چند خانه پراكنده بود. ماشين هاى زائران ايرانى در كنار همين قبرستان توقف مى كردند. براى اجاره مكان زندگى، هتل به معناى امروزى آن نبود. حمله دار يا مدير كاروان خانه هاى بسيار قديمى و فرسوده، با پله هاى قديمى اجاره مى كرد و زوار به صورت گروهى در اين خانه ها زندگى مى كردند. كفِ اتاقِ اين خانه ها يا ميهمانخانه ها هم با حصير فرش شده بود. ما براى اينكه كمى راحت تر باشيم، با خودمان پتو مى برديم يا مسؤول كاروان فرش يا پتو مى خريد كه آسايش زائران فراهم شود.»

زائر: مسجدالحرام چه تفاوتى با امروز داشت؟

- وضع بنا و نحوه اداره اين مسجد مقدس، آن روزها اسف انگيز بود. همين قدر بگويم كه جلوى در مسجد پر از فضولات حيوان و انسان بود و هنگام ورود بايد با احتياط حركت مى كرديم كه لباسمان نجس نشود! آب در تمام شهر و محدوده مسجد، به سختى پيدا مى شد. آب خوردن را بايد از سقّاهاى دوره گرد مى خريديم. چاه زمزم در محيطى خاكى بود و مردم براى كشيدن آب از چاه از سطل استفاده مى كردند. مساحت اطراف چاه هم بسيار كم بود و به همين علت حضور در كنار چاه، با وجود جمعيت فراوان، بسيار مشكل بود.

كفِ حياط مسجدالحرام هم مثل امروز يكدست و صاف نبود، بلكه از شبستان كه به سمت خانه كعبه حركت مى كرديم، در فواصل مختلف، پله هايى بود كه شيب اين

ص: 221

حياط را تنظيم كرده بود. فقط اطراف خانه كعبه به شعاع حدود 15 متر پله وجود نداشت كه زائران بتوانند به راحتى طواف كنند، اما وقتى تعداد زائران بيشتر مى شد، طواف به محدوده پله ها كشيده مى شد و زائران با مشكل مواجه مى شدند. چندسال بعد، پله هاى مكرّر را كم كردند تا اينكه امروز پله ها همه به مرز شبستان و صحن محدود شده است.

ما با همان اتوبوس ها به مدينه مى رفتيم و حدود دو شبانه روز در راه بوديم؛ زيرا هوا بسيار گرم بود و ما ناچار بوديم فقط شبها حركت كنيم. مدينه آن روز بسيار كوچك بود.

پايان قبرستان بقيع، پايان مدينه بود و بعد از آن، فقط چند خانه پراكنده به چشم مى خورد.

آن روزها درهاى قبرستان باز بود و زائران تا دو مترى قبور ائمه بقيع مى رفتند. فقط هنگام ظهر، كه هوا بسيار گرم بود، درها را مى بستند.

فضاى اطراف ضريح رسول اللَّه صلى الله عليه و آله به همين شكل بود اما شبستانهاى اطراف، موجود نبود؛ يعنى هنگام خروج از مسجد مغازه ها به چشم مى خوردند، به تدريج مغازه ها را خريدند و شبستان درست كردند تا مسجدالنبى به شكل فعلى درآمد.

در مسجدالنبى، ضريح كاملًا ديده مى شد، پرده هاى بزرگ و قفسه هاى قرآن وجود نداشت، منبر رسول اللَّه صلى الله عليه و آله به اين بلندى نبود، چند پله بر آن افزوده اند و آن را نسبت به سابق بيشتر تزيين كرده اند.

در فاصله ميان حرم و بقيع، مغازه ها و خانه هاى قديمى بود. از بقيع كه بيرون مى آمديم، از يك خيابان به عرض 16 متر و مغازه ها و خانه ها مى گذشتيم تا به در جبرئيل مى رسيديم. تمام خانه ها و مغازه ها را به تدريج خراب كردند و به صورت امروزى درآوردند.

مسجد شجره ميقات زائران مدينه قبل

امسال اقامت زائران مدينه قبل، هفت شب خواب در شهر مدينه است كه پس از آن، عازم مسجد شجره شده و پس از محرم شدن، عازم مدينه مى شوند. از آنجا كه زائران ايرانى به جهت فرار از استظلال در روز، مجبورند شب حركت كنند، ساعت حركت آنها به گونه اى تنظيم مى شود كه اوايل شب در مسجد شجره مُحرم شوند. اين امر سبب مى شود تا همه زائران اعزامى تقريباً در ساعتى مشخص در مسجد شجره حضور

ص: 222

يابند. خود اين امر، سبب پديد آمدن مشكلاتى براى زائران مى شود، مثلًا:

- از آنجا كه گذرنامه همه زائران بايد در نقابه كنترل شود و ممهور به مهر خروج از مدينه گردد (تا نتوانند به مدينه برگردند)، اين امر سبب ازدحام آنان در نقابه شده و گاه كنترل گذرنامه آنها، ساعتها به طول مى انجامد.

- ازدحام زائران ايرانى در نخستين ساعات شب در مسجد شجره، كه سبب شلوغى مسجد، تداخل صداى لبيك ها، گم شدن بسيارى از زائران مى شود و مشكل يافتن اتوبوس هايى كه همه مشابه هم هستند به وجود مى آيد.

- بر اساس فتواى بيشتر فقها، بايد در مسجد شجره محرم شد. و خود اين امر باز بر امر ازدحام مى افزايد.

- تعداد زيادى از زائران شيعىِ كشورهاى مختلف، كه روحانى ندارند، در مسجد شجره حضور مى يابند و از روحانيون ايرانى يا روحانيونى كه هر شب به شجره اعزام مى شوند، رهنمود مى گيرند. اين مسأله بيشتر در باره پاكستان و افغانستان صادق است كه مع الأسف كاروانهاى آن مناطق با اهل سنت مخلوط هستند. شيعيان بحرين و كويت هم تا حدّى همين وضعيت را دارند.

- مشكلى كه تقريباً در هر شب مطرح مى شود، تكليف مقلّدان آيت اللَّه بهجت است كه معتقدند زائران بايد در مسجد قديم محرم شوند. بنابراين، زنانى كه نمى توانند وارد مسجد شوند، مى بايست در محاذات آن قسمت محرم شوند و اين نياز به دقت بيشترى دارد.

امسال در اطراف شهر، حدود حرم مدينه را با علايمى مشخص كرده اند كه دو نمونه از اين علايم در كنار مسجد شجره، در حاشيه بزرگراه (طريق) الهجره است. (تصوير 13)

ديدار وزير جوانان جامو و كشمير با سرپرست حجاج ايرانى

وزير امور جوانان كشمير، حاج نثار على، كه جوانى شيعه مذهب و نماينده مجلس است، عصر روز يكشنبه، همراه با حجج اسلام حاج شيخ عبدالكريم، عضو مؤسسه ياد بود امام خمينى (خمينى ميموريلى ترست) كشمير و سرپرست كاروان حجاج كشميرى،

ص: 223

با سرپرست حجاج ايرانى ديدار كرد. مجلس كشمير 87 نماينده دارد كه شصت نفر آنها سنى هستند. ايشان براى شش سال وزير خواهد بود، آن هم در مورد مسائل مربوط به جوانان، مسائل آموزش فنى و ورزشى.

حاج نثار على كه سه مرتبه به حج مشرف شده و زمانى دست اندركار تجارت و مديريت زائران حج از كشمير بوده است، از اينكه فرصت يافته تا از بعثه ايران ديدن كند، خداى را سپاس گفت. سرپرست حجاج ايرانى ضمن تشكر از وى، تأكيد كرد كه ما هميشه در دعاهاى خود به ياد مردم كشمير هم هستيم.

از كشمير چندين كاروان شيعه همراه با روحانى آمده اند. از جمعيت هفت ميليونى كشمير 85% مسلمان اند و در جمع 9000 زائر به حج آمده اند. شيعيان دو كاروان با 85 نفر و كاروانى ديگر با 100 نفر دارند. تعدادى هم در كاروانهاى سنى هستند. (تصوير 14)

همايش ها در موسم حج امسال

بعثه مقام معظم رهبرى، همه ساله براى هرچه باوركردن فرهنگ حج و مسائل فرهنگى مربوط به جهان اسلام، چندين همايش برگزار مى كند. براى برگزارى اين همايش ها، واحدهاى مختلف بعثه فعال اند و در هر همايشى (كه گزارش تفصيلى آنها خواهد آمد) سخنرانانى در باره موضوع مربوط سخنرانى خواهند كرد.

امروز يكشنبه، فهرست همايش ها انتشار يافت تا علاقمندان بتوانند خود را براى حضور در آنها آماده سازند:

منزلت زن (28 ذى قعده)، قبةالخضرا (3 ذى حجه)، تقريب و بيدارى (4 ذى حجه)، فرهيختگان و آينده جهان اسلام (5 ذى حجه)، اهل بيت (5 ذى حجه)، ايرانيان مقيم خارج از كشور (6 ذى حجه)، قدس (6 ذى حجه)، عراق (7 ذى حجه)، ولايت (14 ذى حجه)، افغانستان (15 ذى حجه).

اخبار بعثه مراجع

* آخرين خبر رسيده حاكى است افزون بر بعثه هايى كه پيش از اين ياد شد، بعثه اى نيز متعلّق به آيت اللَّه محقّق كابلى فعاليت خود را آغاز كرده است كه طبق معمول، گروهى

ص: 224

از شيعيان افغانستان، به آنجا رجوع خواهند كرد.

* از دفتر بعثه مراجع، با عنوان «هيأت اعزامى» نام برده مى شود و دليل اين مسأله، مخالفت عربستان سعودى باكاربرد كلمه «بعثه» است؛ زيرا در نظر آنها هركشورى مى تواند تنها يك بعثه داشته باشد كه بعثه ايران، همان بعثه حج جمهورى اسلامى است.

* روشن است كه همه مسائل حجاج، با رساله عمليه يا مناسك مراجع قابل حل نيست؛ به همين دليل و به خاطر طرح مسائل تازه، افراد مورد تأييد از سوى هر مرجع تقليدى به حج اعزام مى شوند تا مشكلات فقهى زائران را حل كنند. اين افراد به طور طبيعى از ميان كسانى انتخاب مى شوند كه با فقه و مبانى استدلالى مرجع مزبور آشنا هستند. هدايت عادىِ اين بعثه ها، نوعا در اختيار فرزندان مراجع ياد شده يا نزديكان آنهاست، گرچه در همه موارد چنين نيست. سهميه هر بعثه، با موافقت نماينده ولىّ فقيه است و در مواردى كه درخواست بيشترى هست، مسؤوليت شرعى اش به عهده مرجع مزبور گذاشته مى شود. شرط سرپرست حجاج ايرانى آن است كه افراد حاضر در بعثه هر مرجع، تنها به كارهاى بعثه اشتغال داشته باشند.

در سالهاى اخير به دليل وجود وسايل ارتباطى، بيشتر مسائل دشوار از طريق تماس تلفنى هيأتهاى نمايندگى با مرجع مربوط حل مى شود.

البته برخى از بعثه ها نفرات اندكى از علما و برخى از آنها افراد بيشترى را به حج اعزام مى كنند. مجموع بعثه هاى مراجع، در پوشش يك كاروان هستند، كه خدماتشان با هزينه خود آنان است و هدايت امور با بعثه مقام معظم رهبرى مى باشد. روحانى كاروان در اين مجموعه، به طور معمول كسى انتخاب مى شود كه بتواند رابطه اى معقول ميان كاروان با مقامات مسؤول در بعثه رهبرى ايجاد كند. سالهاى گذشته اين مسؤوليت را مرحوم حجت الاسلام والمسلمين شيخ محمد رضايى مدير حج و زيارت استان قم بر عهده داشت و در سال جارى (1382 ش.) اين مسؤوليت به عهده حجت الاسلام و المسلمين محمدمهدى معراجى گذاشته شده است.

حركت نماينده محترم ولىّ فقيه به سوى مكّه مكرّمه

ص:225

به دليل حركت نماينده ولىّ فقيه به جانب مكه، در روز سه شنبه 29 دى ماه، مقرّر شد كه آقايان غيورى و قاضى عسكر تا روز يكشنبه در بعثه مدينه بمانند.

زائران ميهمان

دولت سعودى هر سال به دلايل مختلف، چندين هزار ميهمان از كشورهاى مختلف دارد. برخى از اين افراد، كسانى هستند كه براى همايش هاى علمى در سعودى دعوت مى شوند.

بر اساس خبرى از روزنامه رياض، امسال 200 نفر زائر از اروپا و آمريكا به هزينه دولت سعودى، حج خواهند گزارد. سرپرستى اين حجاج را انجمن اسلامى بين المللى جوانان عربستان بر عهده خواهد داشت. صالح بن سليمان وهيبى، دبير كلّ انجمن ياد شده، هدف از اين كار را گسترش و تعميق روابط دوستانه ميان مسلمانان جهان ذكر كرد.

وى گفت: اين انجمن براى ميزبانى از اين دويست زائر، برنامه فرهنگى و تبليغاتى خاصى را در نظر گرفته و تمامى امكانات رفاهى و ضرورى، از جمله مسكن مناسب را براى اين افراد تهيه و آماده كرده است.

آشكار است كه اين، تنها بخش ناچيزى از اين قبيل اقدامات است. در خبرها آمده است كه امسال حدود يك هزار زائر عراقى ميهمان دولت سعودى هستند. به علاوه دهها نفر در همايش ها دعوت مى شوند و بسيارى نيز با بهانه هاى مختلف، توفيق اين سفر را يافته و ميهمان دولت سعودى هستند. اين ميهمانان در مدينه، مكه و منا، به طور معمول در بهترين هتل ها اسكان مى يابند. در منا، بيشتر در قصر ملك هستند، و در مكه نيز در قصر ملك بر بام كوه ابوقبيس ساكنند.

كتابخانه بعثه حج جمهورى اسلامى

چندين سال متوالى است كه در بعثه حج، در مكه و مدينه، كتابخانه اى تأسيس شده است تا مورد استفاده ميهمانان بعثه، كارمندان و نيز روحانيونى باشد كه فرصتى را براى مطالعه در اختيار دارند. اين كتابخانه با همه كوچكى (حدود 1500 جلد در كتابخانه بعثه

ص: 226

در مدينه و همين مقدار در كتابخانه بعثه در مكه) شامل تعدادى از كتابهاى روايى، تفسيرى و تاريخى است كه مراجعه كننده فراوانى در طول روز دارد. امسال هم به مانند سالهاى گذشته، اين فعاليت ادامه دارد و مسؤوليت آن با آقاى شريفى است. در مرحله مدينه بعد، اين مسؤوليت برعهده آقاى احسانى فر است.

متأسفانه شمار كتابها اندك است كه لازم است براى بازسازى آن اقدام شود.

در كنار فعاليتهاى جارى كتابخانه، تعداد زيادى كتاب مناسك و دعا، كه از سالهاى قبل به لطف زائران در بعثه قرار داده شده، ميان خواستاران توزيع مى شود. در واقع، بسيارى از زائران كتابهاى دعا و مناسك خود را در بعثه مى گذارند تا سالهاى بعد، مورد استفاده زائران و مراجعه كنندگان شود.

امسال تعداد درخواست كنندگان كتاب چندين برابر شده است. بيشتر اين افراد از زائران افغانستانى هستند كه با فقر فرهنگى كامل به لحاظ كتاب روبه رو هستند. طى روزهاى اخير، بيشتر درخواست كنندگان، همين افغانى ها هستند كه دسته دسته به بعثه آمده و با كتابهاى دعا باز مى گردند.

بى ترديد بايد براى سالهاى آينده برنامه اى انديشيد و از پيش، كتابهاى دعا و مناسك ميان آنان توزيع كرد.

بسيار مناسب است كه- در صورت امكان- از سالهاى آينده، در بخش فروش نوار كتابهاى مناسك و دعا نيز عرضه شود. طبعاً بسيارى از زائران كه در ايران تهيه نكرده اند يا شيعيانى كه از نقاط ديگر مى آيند سخت نيازمند اين كتابها هستند. به دليل مجاز بودن اين كتابها، مى توان آنها را در حجمى گسترده به اينجا آورد و ميان زائران توزيع كرد.

جلسات سخنرانى در بعثه

سخنرانى هاى ارائه شده در سالن اجتماعات بعثه، هر روز شاهد حضور چند صد نفر از زائرانى است كه به بعثه آمده و از اين جلسات بهره مند مى شوند.

يكى از اين جلسات صبح روز 28/ 10/ 82 برگزار شد كه سخنران آن حجت الاسلام و المسلمين قرائتى بود. وى بااشاره به اقامه نماز در اول وقت در مدينه، تأكيدكرد:

ص: 227

«دگرگونى روحى، بهترين سوغات سفر براى آشنايان و خويشاوندان است.» وى كه در جمع زائرانى از لرستان، فارس و مازندران سخن مى گفت به اوصاف بهشتيان در قرآن پرداخت و گفت: «راه رسيدن به بهشت جز از طريق عشق به اهل بيت ميسر نيست.»

او با اشاره به اينكه بخش عظيمى از قرآن در شهر مدينه نازل شده، فضاى معنوى اين شهر را عامل مهمى در تحوّل روحى زوار و دگرگونى زندگى فردى و اجتماعى آنان توصيف كرد و همه را به عبادت همراه با خلوص دعوت كرد.

ديدار سرپرست حجاج ايرانى از امكانات بيمارستانىِ مدينه

نماينده ولى فقيه، روز يكشنبه 28 دى ماه، از امكانات درمانى و بيمارستانى راه اندازى شده توسط هيأت پزشكى جمهورى اسلامى، در شهر مدينه، ديدار كرد. در اين ديدار كه آقاى زرهانى رييس سازمان حج و زيارت نيز حضور داشت، دكتر حسين ضيايى رييس هيأت پزشكى كشورمان توضيحات لازم در مورد بخش هاى تخصّصى بيمارستان ارائه كرد و آقاى رى شهرى ضمن عيادت از زائران بسترى در بيمارستان، با فعاليت بخش هاى مختلف بيمارستان و چگونگى ارائه خدمات درمانى به بيماران آشنا شد.

دكتر ضيايى گفت: امسال، آزمايش هاى آنزيم قلبى نيز به امكانات آزمايشگاهى اضافه شده است. به علاوه امكان تزريقات خواهران نيز فراهم شده تا از اين ناحيه مشكلى براى خواهران وجود نداشته باشد.

بيمارستان هيأت پزشكى در مدينه، داراى بخش هاى تخصّصى قلب، ارتوپدى، داخلى و آزمايشگاه است و كلينكهاى دندانپزشكى، روانپزشكى و زنان و زايمان نيز در آن فعالند.

آقاى رى شهرى در اين ديدار از دست اندركاران هيأت پزشكى قدردانى كرد و براى آنان در خدمت رسانى به زائران ايرانى آرزوى توفيق نمود. (تصوير 15)

شيعيان مدينه

توجه به شيعيان مدينه از سوى ايرانيان، يك دغدغه خاطر هميشگى بوده است.

پيش از اين اشاره به ديدار نماينده ولى فقيه از رهبر شيعيان مدينه كرديم.

ص: 228

محدوده زيستى آنان، بخش جنوبى مدينه، از قبا تا قربان و عزيات است. در سفر به اين بخش ها، با كودكان زيادى روبه رو مى شويد كه در ساعات و روزهاى تعطيلى مدرسه در آن نواحى پراكنده اند. اگر يك زائر ايرانى را بنگرند، اطراف او جمع مى شوند و با گفتن پرسش «جعفرى؟» يعنى تو جعفرى مذهب هستى، و شنيدن تأييد، لبخندى بر لبان آنان نواخته مى شود. اسامى حسن و حسين و زهرا و زينب به وفور در ميان اسامى آنان ديده مى شود.

وقتى با آقاى ناطقى، رييس خانه عكاسان ايران و آقاى سهيل محمودى به منطقه قبا و نزديكى مسجد رد شمس رفتيم، دهها نفر از اين كودكان، اطراف ما را گرفتند و ما هم در جمع آنها چندين عكس گرفتيم.

به گفته آقاى حويزاوى، مسؤول بخش مسكن، شمار زيادى حسينيه در اين مناطق وجود دارد كه نوعاً فعال اند. نماز جماعت و تلاوت قرآن در آنها برقرار مى باشد.

«نخاوله»، نامى كه به شيعيان اين بخش داده شده، نامى است براى افرادى از تيره ها و قبايل مختلف كه پيشينه تاريخىِ طولانى دارند. در حال حاضر آيت اللَّه عَمْرى با نزديك به يك صد سال سن، رهبرى شيعيان را بر عهده دارد و در حسينيه اى كه در باغ خود وى واقع شده، شبها نماز مغرب را مى خواند. ظهرها نيز در حسينيه ديگرى در منطقه عزيات اقامه نماز مى كند كه بسيارى از شيعيان ايرانى نيز در اين جماعات شركت مى كنند.

آمار شيعيان بر اساس گفته منابع دولتى بين 10 تا 15 و به قول خود آنان 40 تا 50 هزار نفر است. اين طايفه در گذشته، سخت در فشار بوده و به عنوان شهروند درجه چندم شناخته مى شدند. بسيارى از آنان صاحب املاكى در جنوب قبرستان بقيع بودند كه به تدريج از آنان خريدارى شد و آنان به بخش هاى ديگر منتقل گرديدند. به علاوه، در مناطق آنان نيز سنيان زيادى خانه ساخته و ساكن شده اند.

بى ترديد در سايه سياستهاى جديد، آزادى عمل نخاوله بيشتر شده و به لحاظ اقتصادى هم فعال تر شده اند.

تلاش بعثه نيز كمك به شيعيان بوده و به طور معمول و بيشتر در گذشته، خانه هايى كه متعلّق به شيعيان بود، براى سكونت زائران اجاره مى شد.

ص: 229

از شيخ حسن صفار نقل شد كه اخيراً شيعيان تلاش كرده اند تا در مدينه محاكم مستقلى داشته باشند. اميد مى رود اين حركت به زودى نتيجه دهد.

وداع با مدينه

پس از 12 روز حضور در جوار مرقد مطهر نبىّ گرامى صلى الله عليه و آله، حضرت زهرا عليها السلام و ائمه بقيع عليهم السلام اكنون خروج گروه گروه زائران از اين شهر براى شركت در كنگره عظيم حج، وداع با مدينةالنبى را يادآور مى شود. مدينه كه از دو هفته پيش به مرور بر روى زائران آغوش گشوده بود، اكنون خشنود از ارادت عاشقان، آنها را بدرقه مى كند تا در مرحله بعد، پذيراى عاشقان مدينه بعد باشد. مدينه را در حالى ترك مى كنيم كه هنوز لذّت شبهاى با او بودن را از ياد نبرده ايم؛ شبهايى كه با ادب به حضور پيامبر رسيديم و در كنار بقيع زيارتنامه خوانديم و گريستيم. در روضه نبوى دعا خوانديم و اشك ريختيم، سجده كرديم و معرفت خواستيم و براى ظهور مهدى اش دعا نموديم.

با افلاكيان خفته در خاك، به زبان دل حرف زديم، كبوتر حرم شديم و درد دل كرديم و ارادت فرستاديم. روبه روى مدفن بى نام و نشان و چراغ آنان، زيارت جامعه پيامبر را ديديم و بر آنها بوسه زديم. در كوچه پس كوچه هاى اين شهر، عطر احمدى و علوى را استشمام كرديم و در آن فضا نفس كشيديم. دست نياز گشوديم، لذت برديم و جانى سرشار از مهر و عاطفه يافتيم. شبهاى جمعه با كميل بن زياد همنوا شديم و دلدادگان عترت و مولا در لحظه هاى اين دعا عرفانى شدند. ياد باد از گنبد خضراى مسجدالنبى، بقيع مظلوم و دامنه كوه احد. ياد باد از مساجد سبعه و قُبا و شجره، ياد باد!

مدينه، شهر عشق، شهر اميدها و آرزوها، دلبستگى ها و پيوندها، محبوبها و حبيب ها، گمشده ها و آشكار شده ها.

مدينه، كتاب، خاطره ها، تابلوى بهترين نقاشى ها، منشور احساس ها و عاطفه ها، عصاره تاريخ، مغناطيس دلها و آسمان صفا.

مدينه، شهر سنگ صبورها و ناله ها، شهر اشك و لبخندها، مدينه شهر ناله هاى شبانه و گريه هاى در خفا. مدينه! ديار جفاها و جفا ديده ها، شهر طعنه نااهلان و سلام شيفتگان تو را دوست داريم و با تو پيوند خورديم. هرگز مبادكه اين پيوند به غربت و

ص: 230

جدايى مبدل شود؟ مدينه، كوثر ماندگار اسلام، شهر عشق و عرفان، عقل و ايمان اكنون از تو خداحافظى مى كنيم و مانند رودهايى خروشان لبيك گويان مى رويم تا در درياى كعبه آرام بگيريم.

آرى، زائران مدينه قبل، با همه دلبستگى كه به اين شهر دارند، مجبور به ترك آن هستند. در آخرين لحظات، زائرانى را مى بينى كه يكبار ديگر، دوان دوان به سمت حرم مى شتابند و با گنبد سبز و بقيع خداحافظى مى كنند. تصويرى از اين صحنه خداحافظى از همه كاروانها ديدنى است. كاروان دسته جمعى به همراه روحانى به بين الحرمين مى آيد و پس از خواندن زيارات مختلف، زيارت وداع را مى خواند. پس از آن، وقت سوار شدن در اتوبوس، باز هم، زائران در پايين هتل اجتماع مى كنند و مدّاحان اهل بيت اشعار وداع را مى خوانند. در نشريه زائر، شماره نهم، حكايت اين وداع از زبان چند فرهيخته و اديب تصوير شده است. اكنون كه نوشته ما هم به تدريج آخرين گزارش هاى مربوط به مدينه را ثبت مى كند، مناسب است حكايت وداع را از زبان اين عزيزان در اينجا نقل كنيم:

«سلام بر تو اى رسول اللَّه، با تو وداع مى كنم و تو را به خدا مى سپارم، در حالى كه دلم اسير تو است و اى خداى محمد، از تو مى خواهم كه اين زيارت را آخرين زيارت من قرارندهى.

زائران حرم نبوى پس از يك هفته همنشينى با رسول خدا صلى الله عليه و آله و دخترش فاطمه عليها السلام و ائمه بقيع، كم كم آماده مى شوند تا براى رفتن به ميقات، از مدينه پيامبر خداحافظى كنند. اما وداع با محمد صلى الله عليه و آله، فاطمه عليها السلام و فرزندانش، چه سخت است! بعد از يك هفته چشيدن طعم غربت تشيّع در مدينه، تازه داشتيم به مسجدالنبى و بقيع عادت مى كرديم. ما كه در نگاه اول مبهوت شده بوديم، تازه داشتيم عشق بازى مى آموختيم.»

حجت الاسلام والمسلمين صديقى معتقد است:

«كسى كه دل به كسى و يا جايى داده دل كندن از آن براى او دشوار است. براى «عاشق» كه ممكن نيست، براى «محب» هم آسان نيست.»

ص: 231

به گفته او:

«زائران مدينه دلشان را پيش پيامبر صلى الله عليه و آله مى گذارند ومى روند. علاقه مندان بقيع وحضرت زهرا عليها السلام قطعاً با اشك چشم از مدينه خداحافظى مى كنند، با كوله بارى از خاطره.»

آقاى صديقى مى افزايد:

«مدينه مرقد پيامبر و محل زندگى حضرت زهرا عليها السلام است. مدينه محلّ فرود جبرئيل و نزول ملائكة اللَّه است. مدينه محلّ مناجاتهاى على عليه السلام و امامان معصوم ما است.

مدينه براى ما يك علقه ناگسستنى است.»

زائران مدينه آرزوى برگشت به شهر پيامبر را دارند. در دعاى وداع با آن حضرت نيز مى خوانيم: «خدايا! من مى خواهم بازگردم، نه يك بار كه تا عمر دارم.»

ما دلمان در مدينه است، لذا وقتى از اين شهر مى رويم، گويا مدينه را هم همراه با خود مى بريم. اگر نگوييم كه خود را در مدينه جاگذاشته ايم.

سهيل محمودى، شاعر معاصر نيز كه براى سومين بار به سرزمين وحى آمده، بر اين باور است كه:

«انسان در آستان پيامبر، بستر كمال را پيدا كرده و در مدينه كمالات انسانى به اوج مى رسد؛ يعنى در مدينه بال پريدن پيدا مى كنيم.

امير مؤمنان عليه السلام در نهج البلاغه، محرم شدگان را به كبوتران سپيدبال تشبيه مى كند.

پس ما اينجا بال پرواز پيدا كرده و وقتى به مسجدالحرام و خانه خدا وارد شديم، جاى پرواز پيدا كرده ايم ...

همه معابد در جهان بر بالاى بلندى بنا شده اند، جز كعبه كه در انتهاى يك درّه واقع شده و اين مى تواند بدان معنا باشد كه ما ارتفاع بيشترى براى پرواز داريم ...

بالهايى كه در مدينه از همجوارى با پيامبر صلى الله عليه و آله پيدا كرده ايم، در كعبه ما را بالا مى برد. مسجدالحرام جاى پرواز است. در مدينه تمرين مى كنيم تا در مكه پرواز كنيم.»

ص: 232

به گفته آقاى محمودى، آيه شريفه: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ اْلأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا ... (1)

نيز به پرواز و يا معراج پيامبر اشاره كرده است.

او خداحافظى از مدينه را سخت مى داند: «رفتن از مدينه يعنى دلتنگى، به ويژه براى شيعيان، كه به اينجا تعلّق خاطر شگفتى دارند.»

وى مى افزايد: «مدينه خانه على عليه السلام و فاطمه عليها السلام است. بوى پيامبر صلى الله عليه و آله و دخترش را مى دهد. نشان از ائمه بقيع دارد. پس براى ما وداع با مدينه مساوى است با دلتنگى؛ چه بخواهيم به مكه رويم و چه به ايران برگرديم.»

محمودى در پاسخ به اين سؤال كه چگونه از مدينه خداحافظى خواهدكرد، مى گويد:

پيش از اين، دوبار به مدينه آمده بودم. هر دو بار در روز آخر براى خداحافظى مقابل بقيع و نزد پيامبر، فقط گريستم و هيچ نگفتم؛ كز سنگ ناله خيزد روز وداع ياران. «گريه» ترجمان «عواطف» است و «زبان» ترجمان «عقل».

وى مى افزايد:

«مدينه را دست كم نگيريم. مدينه را مثل شهرهاى ديگر دانستن جفا به مدينةالنبى است. مدينه اوّلين جايى است كه مدنيت اسلامى در آن شكل گرفت و افتخار تاريخ است.»

حجت الاسلام والمسلمين «جواد محدثى» نيز در پاسخ به اين پرسش مى گويد:

«با اين آرزو و خواسته از خداوند با مدينه وداع مى كنيم كه توفيق دهد بارديگر به زيارت پيامبر و امامان مدفون در بقيع مشرّف شويم. ما وقتى از مدينه مى رويم، نيمى از دل خودمان را اينجا جا مى گذاريم. ما شرط دوستى و مودت را با اهل بيت


1- «پاك و منزه است خدايى كه شبى بنده خود محمد را از مسجدالحرام به مسجدالأقصى، كه پيرامونش را مبارك و پرنعمت ساخت، سير داد تا آيات و اسرار غيبت خود را به او بنمايد.»

ص: 233

انجام داده ايم و به زيارتشان آمده ايم. انتظارمان آن است كه اهل بيت هم به وعده شفاعت عمل كنند و ما را از اين عنايت خويش محروم نسازند.

بايد سلام وداع ما و آخرين زيارت ما به گونه اى باشد كه احساس كنيم در اين روزها از پذيرايى معنوى پيامبر و فرزندانش بهره مند بوده ايم و با حالت سپاس و تشكر مدينه را ترك كنيم.

مدينه كم كم خلوت مى شود. زائران مدينه براى رفتن به ميقات با پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه وداع مى كنند؛ وداع با مدينه به راستى كه چه سخت است!»

من آمدم و قبر تو را ديدم و رفتم از روى ادب خاك تو بوسيدم و رفتم

تا در دم مرگم تو به ديدار من آيى من حلقه به دربار تو كوبيدم و رفتم

من غرق گناه آمده بودم به حضورت مشمول عطاياى تو گرديدم و رفتم

تا روز جزا در صف زوار تو باشم رخسار به درگاه تو ساييدم و رفتم

چون دست به دامان وصال تو فكندم دامن دگر از غير تو برچيدم و رفتم

در سلك گدايان سركوى تو گشتم من خاك تو بوسيدم و بوييدم و رفتم

(مؤيد)

حمل و نقل درون شهرى حجاج ايرانى در مكّه مكرمه

در مدينه منوره، براى حدود چهل درصد از زائران مستقر در منطقه غير مركزى، وسيله نقليه كافى و مناسب درنظر گرفته شده است. در مكه مكرمه غالب منازل در مسافت نسبتاً دور از حرم واقع شده اند و فاصله ميان ساختمانها تا حرم از سه تا نه كيلومتر است.

بنابراين، براى تردّد زائران چاره انديشى شده است، بدين ترتيب كه صدها دستگاه خودرو درقالب يك قرارداد مشخص با طرف سعودى، بدين منظور اختصاص يافته است كه در سطح شهر در تردد هستند.

امسال سوّمين سال اجراى اين طرح مى باشد و نقاط ضعف و قوّت آن شناسايى شده و حتى المقدور تكامل يافته است. پيش از آغاز طرح مذكور، روشهاى متفاوتى براى رفت و آمد زائران در مكه مكرمه به كار گرفته مى شد؛ ازجمله: بعضى سالها مبلغى

ص: 234

به عنوان كرايه در اختيار زائر و يا مدير كاروان قرار مى گرفت تا در اين زمينه هزينه كنند كه هريك از طرحها تبعات خاص خود را داشت و پاسخگوى خواسته زائران نبود.

نيروهاى ايرانى و خدمه كاروانها به صورت نوبتى در اين طرح با مسؤولان و كاركنان و رانندگان شركت سعودى همكارى دارند.

همچنين نظارتِ نسبتاً دقيقى از ناحيه ستاد حج نمايندگان طرف سعودى بر روند امر حمل ونقل درون شهرى حكمفرماست.

با اجراى اين طرح، در سالهاى اخير زائران با آسايش و اطمينان خاطر مى توانند بارها ميان منزل و حرم رفت و آمد كنند و به راحتى در نمازهاى جماعت حضور يابند.

آمارها نشان مى دهد كه هر زائر روزانه، به طور ميانگين، نزديك سه بار به حرم مشرّف شده و باز مى گردد. زائران مى توانند از فضاى معنوى سفر، هرچه بيشتر بهره بردارى نمايند و به ويژه در نمازهاى جماعت بيت اللَّه الحرام شركت جويند. مزيّت بسيار مهم اين برنامه عبارت از آن است كه خانمها با امنيت كامل در هر ساعت بخواهند از اين خدمات بهره مى برند؛ به طورى كه گاهى چيزى حدود نيمى از زائران ايرانى توفيق حضور در نمازهاى جماعت بيت اللَّه الحرام را پيدا مى كنند.

به منظور تقويت طرح مذكور، توصيه مى شود:

1. زائران بلافاصله پس از نماز جماعت، حرم را ترك نكنند تا دچار ازدحام محوطه هاى اطراف حرم نشوند.

2. مسافران در ميان مسير تقاضاى پياده و سوار شدن نكنند.

3. افراد جوان تر، رعايت حال ناتوانان و سالخوردگان را بنمايند.

باز هم در باره انتقال زائران ايرانى از منازل به حرم خدا

امسال پانصد دستگاه اتوبوس و مينى بوس براى انتقال زائران ايرانى، از خانه هاى مسكونى آنان تا مسجدالحرام، اختصاص يافته است. قهرودى رييس ستاد مكه، روز دوشنبه 29 دى ماه با اعلام اين خبر گفت: تلاش كارگزاران حج اين است كه هر سال ارتقاى كيفى سطح خدمات به گونه اى جهت دهى شود كه در نهايت بهره مندى بيشتر زوار كشورمان از فرصت به دست آمده را داشته باشد.

ص: 235

وى همچنين از انجام مذاكرات مفيد با مسؤولان وزارت حج عربستان و اتحاديّه اتوبوسرانان مكه براى رفع پاره اى از مشكلات اجرايى خبرداد.

قهرودى افزود: برنامه ريزى به گونه اى انجام گرفته كه زائران ايرانى هيچگونه دغدغه براى رفت و برگشت به حرم نداشته باشند. وى با اشاره به افزايش 7 هزار نفرى زائران ايرانى نسبت به سال گذشته گفت: به طور معمول، 15 درصد خودرو بيش از ظرفيت معمول براى هر مسير در نظر گرفته ايم.

كم سال ترين زائر ايرانى، با نام سيد دارا گلشنى نُه ساله از استان مازندران است و مسن ترين زائر ايرانى، على ميرزا رجبى 110 سال سن دارد.

استفاده از ماشين سرباز و اطلاعيه هيأت پزشكى

از مسائلى كه هر سال مطرح است، رفتن با ماشين سرباز و غير مسقف به مكه است.

براساس فتاواى برخى از فقها، كه استظلال در شب را هم جايز نمى دانند، مقلّدان آنان علاقمند هستند تا با ماشين سرباز حركت كنند. سياست بعثه جمهورى اسلامى ايران بر آن است كه اين دسته از زائران را به رفتن با ماشين مسقف اجبار نكند. با اين حال، توصيه مى كند كه افراد ياد شده، در هواى سردِ فعلى، كه احتمال سرماخوردگى و ابتلاى به بيمارى هاى مربوط وجود دارد، از اين خواست خود صرفنظر كنند.

هيأت پزشكى جمهورى اسلامى، براى توجيه اين افراد، اقدام به صدور اطلاعيه اى كرده و هشدار داده است كه زائران محترم حتّى الامكان با رعايت موازين شرع مقدس براى تردّد از ميقاتگاه تا حرم از خودروى هاى مسقف استفاده كنند و لباس هاى مناسب يا حوله احرام اضافى براى گرم نگهداشتن خود همراه داشته باشند. طبعاً زائران در اين زمينه بايد با نظر روحانى كاروان عمل كنند.

همايش قبّة الخضرا

همايش قبةالخضرا، مغناطيس دلها، روز دوشنبه با حضور جمعى از محققان، نوينسدگان، ائمه جمعه، اساتيد و شخصيتهاى علمى اهل سنت در بعثه مقام معظم رهبرى، در مدينه منوره برگزار شد.

ص: 236

آقاى محمد حسين زمانى، مسؤول واحد اهل سنت بعثه مقام معظم رهبرى و دبير اين همايش، هدف از برپايى آن را ايجاد فضاى عاطفى و معنوى بيشتر ميان زائران اهل سنت و همچنين وحدت اسلامى ذكر كرد.

مولوى محمد اسحاق مدنى مشاور رييس جمهور در امور اهل سنت، در سخنانى به جذّابيت گنبد خضرا اشاره كرد و گفت: مسلمانان همواره در طول تاريخ، عشق و علاقه وصف ناپذيرى نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله داشته اند.

وى به بيان فضايلى مدينه و شأن و جذّابيت آن و شرايط و آداب ورود به اين شهر پرداخت و افزود: مسلمان از راه پيامبر به خدا مى رسد. مسلمان، زمانى مسلمان است كه اول پيامبر را قبول داشته باشد.

به گزارش ايرنا، در ادامه اين همايش، اراز محمد سارلى نويسنده و استاد دانشگاه در استان گلستان، مقاله خود را در چهار محور: «اهميت مدينه منوره»، «شأن و منزلت پيامبر»، «فضل قبّةالخضرا» و «نقش وحدت آفرين بارگاه رسول اكرم صلى الله عليه و آله» ارائه كرد.

بر اساس اين گزارش، قاضى زاده روحانى كاروان لار نيز يكى ديگر از سخنرانان اين همايش بود كه از رسول اللَّه صلى الله عليه و آله به عنوان اشرف مخلوقات نام برد و گفت: زيارت قبر مطهّر و منوّر حضرت رسول صلى الله عليه و آله از بهترين طاعات و عبادات و رستگارترين كوشش هاست.

دراين همايش كه حجت الاسلام محمدمحمدى رى شهرى نماينده ولىّ فقيه در امور حج وزيارت وجمعى ازمسؤولان بعثه مقام معظم رهبرى نيز حضور داشتند، محمد جواد پناهى، قارى ممتاز قرآن، آياتى از كلام اللَّه مجيد قرائت كرد و گرو همخوان (تواشيح) نور و گروه مولودى خوانى برادران اهل تسنن نيز برنامه هايى اجرا كردند. (تصوير 16)

تلاش واحد كامپيوتر

از واحدهايى كه در طول روزهاى مدينه قبل، فعّالانه به سرويس دهى به واحدهاى ديگر مشغول است، واحد رايانه (كامپيوتر) مى باشد. پنج نفر نيروى اين واحد در اين مدت، به سرويس دهى به واحدهاى مختلف؛ از جمله معاونت بين الملل، امور روحانيون، دفتر بعثه، دبيرخانه بعثه، امور اجرايى، نشريه زائر، آموزش و پژوهش،

ص: 237

نظارت و بازرسى و روابط عمومى مشغول بود. به علاوه، با ايجاد شبكه خط اينترنت، در ساعات معين، در اختيار بسيارى از واحدها گذاشته مى شد. همچنين سايت اطلاع رسانى حج به همراه چند روزنامه مهم كشور به طور مرتب در اختيار واحدها قرار داشت.

رفع اشكال از برنامه هاى كامپيوترى واحدها، و نيز انتقال نشريه زائر به سايت حج به طور روزانه از ديگر اقدامات اين واحد بوده است.

فعاليتهاى ستاد حج صدا و سيما

در اوايل سال 1379، با توصيه حجت الاسلام والمسلمين رى شهرى، و به دستور رييس سازمان صدا و سيما، در اين سازمان ستاد حج تشكيل شد. از آن پس، به طور مرتب، هر سال بر حجم برنامه هاى مربوط به حج افزوده مى شود و صدا و سيما اين توفيق را يافته است كه معنويت حج را به داخل كشور انتقال دهد.

موارد شاخص زير از جمله اهم فعاليتهاى صدا و سيما در طول اين مدت است:

1. جمع آورى منابع صوتى و تصويرى و مكتوب در خصوص كنگره عظيم حج و يا كسب اطلاعات مربوط به آنها براى تكميل يك بايگانى غنى.

2. پشتيبانى از برنامه سازان و هماهنگى با شبكه هاى مختلف صدا و سيماى- استانها- برون مرزى و سياسى براى تهيه و توليد و پخش برنامه هاى مربوط به حج در طى سال.

3. ارتباط متمركز و مستمر با سازمان حج و بعثه مقام معظم رهبرى و نيز جلوگيرى از پراكندگى ارتباط بعثه با بخش هاى مختلف سازمان.

4. تشكيل شوراى ستاد حج مشتمل بر نمايندگان كلّيه حوزه ها و معاونتهاى ذى ربط در سازمان و در پى آن تشكيل جلسات مختلف با حضور اعضاى ستاد و اخذ تصميمات كارشناسى در خصوص اعزامها و تهيه برنامه هاى توليدى و خبرى.

5. جمع آورى اطلاعات و تجربيات مفيد افرادى كه پيشتر به عنوان سرپرست يا عضو گروه اعزامى سازمان به حج مشرف شده اند كه اين امر در قالب جلسات و مطالعه گزارشهاى مربوط انجام گرديده است.

6. آمار بردارى از تصاوير و برنامه هاى موجود در بايگانى سازمان در خصوص

ص: 238

حج و همچنين جمع آورى تصاويرى كه به طور پراكنده در اختيار افرادى بوده است كه در سالهاى پيش، از سوى سازمان به حج اعزام گرديده اند.

7. آمارگيرى از تحقيقات و كتب مرجع در رابطه با حج، از كتابخانه هاى سازمان و بعثه مقام معظم رهبرى.

8. تشكيل جلسات متعدد با مسؤولان محترم بعثه مقام معظم رهبرى و سازمان حج و زيارت، جهت اخذ نظريات كارشناسى و سياستهاى بعثه جهت برنامه سازى و انجام فعاليتهاى خبرى.

9. تشويق شبكه ها، گروه هاى برنامه ساز و تهيه كنندگان در صدا وسيماى، به توليد برنامه هايى براى پخش در خصوص حج در طول سال و پشتيبانى، مشاوره، معرفى موضوع، كارشناسى و در اختيار گذاردن منابع و بايگانى موجود در ستاد.

10. پيگيرى و تهيه مقدمات جهت توليد برنامه هاى خوب و سريالهاى داستانى مناسب با موضوع حج، به ويژه در زمينه اسرار و معارف آن، كه ان شاءاللَّه در آينده شاهد ساخت اين سريالها با سرمايه گذارى مشترك از سوى بعثه و سازمان صدا و سيما خواهيم بود.

11. سازماندهى و هماهنگى ميان افراد و گروه هاى اعزامى به حج و پشتيبانى، تهيّه تجهيزات و امكانات فنى گروه هاى اعزامى.

12. اما گوشه اى از فعاليتهاى مربوط به عمره مفرده و حج تمتّع به شرح زير است:

الف: برقرارى ارتباط هاى زنده با برنامه هاى شبكه هاى مختلف در طول ماه هاى رجب، شعبان و رمضان، كه در سال جارى توليدات سازمان در ايام عمره 340 مورد ارتباط مستقيم از طريق صدا و سيما، 100 مورد گزارش مكتوب خبر و 2700 دقيقه تصوير بردارى از اماكن متبرّك عربستان.

ب: پخش مراسم برائت از مشركين از صحراى عرفات در سال گذشته.

ج: برقرارى ارتباط هاى مستقيم با برنامه هاى مختلف صدا و سيما و شكبه هاى برون مرزى و غيره، به زبانهاى مختلف عربى، انگليسى و تركى.

د: توليد برنامه هاى مورد نياز شبكه هاى صدا و سيما

ه: تهيه و ارسال گزارشهاى مكتوب به زبانهاى فارسى عربى و انگليسى.

ص: 239

و: ارسال صدا و تصوير برنامه هاى تهيه شده در عربستان به تهران، از طريق ماهواره و بهره بردارى در تهران.

ح: پخش مستقيم مراسم ويژه دعاى كميل از كنار قبرستان بقيع و ضبط و پخش مراسم دعاى ندبه در بعثه مقام معظم رهبرى.

ز: پخش مراسم ويژه دعاى عرفه از صحراى عرفات و تهيه و پخش گزارش هاى زنده و مستقيم از ساير مواقف.

13. اخذ مجوز توليد برنامه هاى ويژه حج و زيارت در ستاد حج سازمان، كه در اين زمينه تاكنون برنامه هاى زير توليد و از شبكه هاى مختلف پخش گرديده است:

- مجموعه با كاروان حج (22 برنامه)

- در بارگاه نور (8 برنامه)

- سفر قبله (15 برنامه)

- سفر به سرزمين وحى (19 برنامه)

- در حريم حرم (10 برنامه)

- تصويرگران در سرزمين وحى (3 برنامه)

- سپيد جامگان (15 برنامه)

- امين وحى

- آفتاب تابان

- نور موعود

- نور الهدى

- ريحانة النبى

- عرش در عزا

- مبتلاى غربت

- امّ المؤمنين خديجه

- كريم عترت

- به كعبه رفتم

- به سوى كعبه

ص: 240

- جمال كعبه

- ضيافت عشق

توليد و پخش برنامه روضه رضوان، كه در طول سال و هفته حج پخش شده است.

قرار است در سال جديد 5000 دقيقه برنامه توليد شود.

14. ارتباط و هماهنگى با رؤساى تلويزيونهاى رياض، جده، مكه و مدينه جهت همكارى ماهواره اى متقابل در ايام حج تمتّع و عمره.

امسال نخستين بار دعاى ندبه برگزار شده در بعثه مقام معظم رهبرى ضبط و در هفته بعد به نمايش در آمد.

افتتاح و راه اندازى آيكون ويژه اى در تلكس واحد مركزى خبر، با شناسه حج 82 و ارسال اخبار مكتوب براى اين تلكس.

راه اندازى يك بخش خبرى مستقل در شبكه خبر (ساعت 19) با عنوان اخبار حج.

برقرارى ارتباط هاى مستمر با شبكه هاى خارج از كشور (جام جم 1، 2، 3).

توليد برنامه هاى معرفتى با گرايش جوانان، كه در اين زمينه روزانه با برنامه هاى مستقيم سيره نبوى، شبكه قرآن، چهارراه جوانى، شبكه جوان و سرزمين من شبكه سراسرى ارتباط برقرار مى گردد. در خصوص حوزه هاى سيما نيز در همين زمينه روزانه با برنامه هاى مستقيم و زنده صبح به خير ايران، سيماى خانواده و ديدار از شبكه اول، تصوير زندگى از شبكه سه و بسيارى از برنامه هاى ديگر، ستاد حج مستقر در بعثه مقام معظم رهبرى فعاليت مى كند.

شيوه تأمين موادغذايى حجاج

تغذيه حجاج، يكى از اركان اجرايى حج به شمار مى آيد. تأمين موادغذايى در كنار نگهدارى صحيح و توزيع اقلام مربوط و همينطور پخت و فراورى مطلوب و نهايتاً تجهيزات مربوط به غذا و بهداشت تغذيه و دهها عنصر و عامل ديگر در ارتباط با تغذيه حاجيان گرامى از مقولات اساسى حج است و سهم مهمى در رضايت خاطر زائران توأم با تأمين سلامتى آنان دارد و در ايجاد امكان مناسب براى استفاده از معنويت سفر و تسهيل در انجام اعمال واجب مردم، نقش بسزايى ايفا مى كند.

ص: 241

اصولًا تفكّر مبتنى بر تهيّه متمركز موادغذايى و مصرفى با رعايت اصل صرفه جويى و مرغوبيت از اوان پيروزى انقلاب اسلامى شكل گرفت و سازمان حج و زيارت كالاهاى مورد نياز حجاج را توسط يك هيأت منتخب از عربستان يا ديگر كشورها تهيه و ميان كاروانها توزيع مى كرد. در مرحله بعد با تشكيل كميسيونى به نام كميسيون خريد، امر بررسى و سياستگذارى و تعيين مقدار و نوع مواد و سرانه قيمت و ميزان هر قلم كالا، شناسايى و با ارزشيابى سابقه شركتهاى سعودى، انسجام بيشترى پيدا كرد. در آن سالها اغلب موادغذايى زائران توسط سازمان تهيه و توزيع مى شد، اما بعدها به تدريج از تعداد اقلام تحويلى به كاروانها كاسته شد و در عوض به تعداد اقلامى كه خود مديران كاروانها چه در ايران و چه در عربستان تهيه مى كردند، افزوده شد.

به طورى كه تهيّه كالاهاى مربوط به تغذيه، با سه شيوه انجام مى شود:

اول، تهيه برخى اجناس توسط مديران كاروانها از ايران و حمل آنها به عربستان.

اين امر شامل كالاهايى مى شود كه در كشور عربستان وجود ندارد يا كم است و يا خريد آنها در عربستان مقرون به صرفه نيست؛ مانند زرشك، زعفران و ...

دوم، خريد برخى اجناس توسط گروه خريد در عربستان و توزيع آنها ميان كاروانها، اين امر كالاهايى را دربرمى گيرد كه خريد انبوه آنها مقرون به صرفه است؛ مانند گوشت مرغ، ماهى، لبنيات و ... اين اقلام پس از طى تشريفات قانونى و با درنظر گرفتن كيفيت و كميت مورد نظر، طبق جداول كارشناسى و در قالب قراردادهاى مشخص، تهيه مى شود. در موسم حج نيز كاروانها برحسب ظرفيت خود و به مقدار مورد نياز اقدام به تحويل آن، از نمايندگى شركتهاى سعودى طرف قرارداد و يا از انبار تداركات مى نمايند و يا مستقيماً براى پخت به آشپزخانه هاى مركزى مى رسانند.

سوم، خريد اقلامى از مواد غذايى و مصرفى توسط مديران كاروانها در عربستان و در موسم حج: اين دسته از اقلام شامل مواد غذايى فاسد شدنى (مانند ميوه) يا كالاهايى است كه خريد انبوه آنها با خريد جزئى اختلاف قيمت چندانى ندارد و يا توزيع آنها توأم با مشكل مى باشد. اينها معمولًا به وسيله مديران كاروانها از محل تنخواه گردان، خريدارى مى شود.

چهارم، همزمان با بهبود مناسبات سياسى ميان ايران و عربستان و تقويت روابط

ص: 242

تجارى و تشكيل نمايشگاههاى متقابل بازرگانى و در چارچوب توافقات و گرايشهاى گروه مشترك اقتصادى دو كشور و در راستاى گسترش صادرات و حمايت از توليدات كارخانه هاى داخلى، برخى اقلام غذايى؛ مانند پنير از ايران به كشور عربستان صادر و مورد استفاده زائران قرار مى گيرد.

به علاوه، در سال جارى 000 800 بسته غذاى آماده از يكى از كارخانه هاى داخلى تهيه شده است كه در ايام تشريق و مسافرتهاى بين شهرى و موارد ديگر استفاده خواهد شد. اين محصولات شباهت زيادى به غذاهاى سنتى دارد و بسته بندى آن مناسب و داراى ارزش غذايى و همچنين استانداردهاى علمى و بهداشتى مى باشد. اميد است مساعى همه خادمان زائران بيت اللَّه الحرام مورد قبول درگاه احديت واقع شود.

پخت متمركز در مدينه منوره

تحوّلات اخير در زمينه ساخت وساز در مدينه منوره، به خصوص در اطراف حرم شريف نبوى صلى الله عليه و آله و در پى آن، حضور گسترده تر زائران ايرانى در هتل هاى نزديك به مسجدالنبى صلى الله عليه و آله، يك سلسله الزامات و محدوديتهاى تازه اى را پديد آورده است؛ از جمله اينكه امكان پخت و پز در اينگونه هتلها وجود ندارد و بايستى چاره انديشى ديگرى براى تغذيه زائران صورت مى گرفت. اين بود كه برنامه تأمين آشپزخانه متمركز- كه پيشتر بررسى ها و مطالعات آن تا اندازه اى جلو رفته بود- به ويژه در مدينه مجدداً به طور جدّى مطرح و دنبال گرديد.

بدين ترتيب از سال گذشته پخت و پز در داخل كاروانهاى مستقر در مدينه منتفى شد و اين كار در دو مركز، با امكانات كافى و در وضعيت بهداشتى صورت گرفت. امسال با بررسى ملاحظات و نكات مربوط به گردش كار و كيفيت پخت و توزيع سال قبل، برنامه طبخ متمركز در دو مركز در مدينه منوره با هدف كاهش مشكلات سال گذشته طراحى و به مورد اجرا گذاشته شد.

با اين تفاوت كه در سال جارى ساكنان منطقه غير مركزى مدينه؛ يعنى حدود 40% از زائران ايرانى، از شمول طرح مذكور خارج شدند و براى 60% بقيه نيز تدابير جديدى

ص: 243

انديشيده شد تا زمينه بروز پاره اى از مشكلات، از ميان برداشته شود.

اكنون به برخى تحوّلات سال جديد در مقوله تغذيه متمركز اشاره مى شود:

1. در مدينه منوره، دو محل با تأسيسات و تجهيزات كارى و امكانات جانبى و نيروى كافى براى پخت و توزيع غذاى بيش از 000 50 زائر در مرحله مدينه قبل و بعد در نظر گرفته شود.

2. تعدادى آشپز ماهر، صرفاً براى كار در اين محيط ها انتخاب و آموزشهاى لازم به آنان داده شد. اين افراد به صورت ثابت و تخصّصى در سالن هاى مختلف آشپزخانه پيش گفته مستقر و به كار گرفته شده اند و با سازماندهى مناسبى به همكارى با يكديگر و همينطور تعامل با نيروها و مسؤولان سعودى حاضر در سالنها اشتغال دارند. ضمن اينكه امكانات نسبى رفاهى براى ايشان مهيّا گرديد تا از خستگى ناشى از كار مفرط و طاقت فرساى آنان بكاهد و فرصت زيارت را فراهم آورد.

3. در آشپزخانه هاى مزبور، مسائل مرتبط با بهداشت فرد و محيط، بسيار رعايت شده و بر آن نظارت مى شود. عوامل شاغل در سالنها، معاينه شده و آزمايشهاى لازم بر روى آنها انجام گرفته است. جابه جايى و شست و شوى ظروف در وضعيت بسيار بهداشتى صورت مى گيرد و مجموعه استانداردهاى بهداشتى، تحت اشراف متخصّصين هيأت پزشكى و سازمان حج و زيارت مراعات مى گردد.

4. گوشت مصرفى سال جارى براى حجاج ايرانى، گرم و تازه است، گرچه تأمين و رساندن آن به آشپزها، دشواريهايى را براى سازمان توليد كرده است، اما با ذائقه زائر كاملًا سازگار است و اين مهم باعث افزايش رضايتمندى زائر و آشپز و مدير و ساير عوامل خدماتى شده است.

در اين مورد كشتارگاهى در يكى از نقاط مدينه اقدام به ذبح گوسفند و ارسال آن به كاروانها و آشپزخانه ها مى كند. اين كشتارگاه زير نظر دامپزشكان و بهداشتكاران منصوب از طرف مبادى ذيربط دولت عربستان؛ مانند وزارت امور بلديه ها است و همچنين نيروهاى ايرانى نيز بر عملكرد كشتارگاه از جوانب گوناگون اشراف دارند، لذا كشتارها از حيث بهداشتى و شرعى تأييد شده است.

اجمالًا در سال جارى به واسطه تشكيل جلسات متعدد كارشناسى، با حضور افراد

ص: 244

خبره و صاحبنظران و مسؤولان سازمان حج و ساير دواير ذيربط، مشكلات سال قبل شناسايى، دسته بندى و راههاى كاهش هريك از آنها بررسى گرديد. در مكّه مكرمه نيز حداقل بيست هزار نفر از زائران ايرانى ساكن در مناطق مختلف، كه با همكارى 20% از نيروهاى آشپز كاروانها توسط دو آشپزخانه متمركز تغذيه خواهند شد.

بازهم در باره آشپزخانه متمركز

امسال يكى از تازه ترين مسائل كه تحوّل مهمى در روال اجرايى حج ايجاد كرده، بحث آشپزخانه متمركز است. در اصل، براى نخستين بار از سال گذشته، تلاش شد تا پخت غذا در كاروانهاى ايرانى بصورت متمركز در چند آشپزخانه در سطح مكه و مدينه انجام شود. برخلاف سالهاى قبل كه كاروانها، غذاى زائران خود را به طور مستقل طبخ و توزيع مى كردند، از حج سال گذشته نزديك به 65 درصد زائران از سيستم آشپزخانه متمركز استفاده مى كنند. براى آگاهى بيشتر از فعاليت معاونت تغذيه، با «ناصر خدرنژاد» مسؤول معاونت تغذيه صحبت كرديم:

تغذيه متمركز در مدينه منوره كه از سال گذشته آغاز به كار كرده، شامل دو آشپزخانه متمركز است كه نزديك به 65% غذاى حجاج را تأمين مى كند. آشپزخانه دخيل و آشپزخانه ذين.

اين 65% شامل چه زوارى مى شود؟

زائرنى كه در مناطق مركزى مدينه (در محدوده خيابان دايرى، كه اطراف حرم و مجموعه هاى مسكونى كشيده شده) سكونت دارند.

چرا طرح آشپزخانه متمركز اجرا شد؟

دولت عربستان از دو سال قبل، پخت غذا به صورت سنتى در هتل هاى اطراف مسجد النبى را، به دليل خطرات احتمالى آن، ممنوع كرده است. ما هم به دليل اينكه زائرانمان ترجيح مى دهند حتى المقدور در جوار حرم پيامبر و نقاط مركزى سكونت داشته باشند، اين طرح را پذيرفتيم.

ص: 245

يعنى اگر فشارهاى دولت عربستان نبود، طرح آشپزخانه متمركز نيز اجرا نمى شد.

البته صحبت هايى بود كه براى رفع مشكلات بهداشتى آشپزخانه هاى كاروانها برنامه هايى انجام شود، اما عامل اصلى كه از سال گذشته ما را به سمت آشپزخانه متمركز سوق داد، فشارهاى دولت سعودى بود. من خودم يك سال پيش در عمره شاهد بودم كه آنها به همين دليل، درِ آشپزخانه هاى چهار- پنج هتل را بستند و ما مجبور شديم در زير زمين هتل و با وضع بسيار سختى پخت كنيم، آن هم در مواقعى كه حدس مى زديم مأموران «دفاع مدنى» عربستان نمى آيند. سپس با تعهداتى كه داديم، توانستيم اجازه بگيريم كه در آن موقع پخت شود، اما پس از آن، در حج تمتع و عمره، ديگر در هتل هاى اطراف مسجد النبى طبخ غذا نداشته باشيم.

ظاهراً طرح آشپزخانه متمركز در سال گذشته، نتايج خوبى به همراه نداشته و نارضايتى هايى را برانگيخته بود.

بله، البته اين به علّت تجربه اول بود. اين پروسه يك تونل تاريكى بود كه دوستان ما در سال قبل جرأت كردند و در آن پا گذاشتند و اكثر زواياى آن را براى ما در حج امسال روشن كردند. سال گذشته سال تجربه بود و امسال سال استفاده از تجارب آنها و ساماندهى بهتر امور. ان شاءاللَّه با تجارب امسال ما، زواياى ديگر براى سالهاى آينده روشن خواهد شد.

35% باقىِ غذاى حجاج به چه صورت تهيه مى شود؟

آنها به مانند سالهاى قبل، از آشپزخانه هاى محل اسكان خود استفاده مى كنند.

پس آنها در محدوده اطراف مسجدالنبى نيستند؟

نه.

پس در حال حاضر به دو صورت غذا طبخ مى شود. به نظر شما كدام يك از اين دو روش، از كيفيت بهترى برخوردار است؟

اينجا فقط كيفيت غذا ملاك نيست. علاوه بر كيفيت، رعايت سطحى مطلوب از

ص: 246

مسائل بهداشتى نيز لازم است. شايد بتوان گفت كيفيت غذاى آشپزخانه هاى غيرمتمركز بعضاً بهتر است اما از نظر بهداشتى در سطح مطلوبى نيستند. متأسفانه با توجه به بازرسى هاى به عمل آمده مشاهده مى شود كه آن آشپزخانه ها از آن سطح بهداشتى و استانداردهاى بالايى كه مورد نظر ما است، برخوردار نيستند. ما اميدواريم اگر امكان داشته باشد، در سالهاى بعد آشپزخانه هاى متمركز ديگرى تأسيس شود تا همه زائران تحت پوشش آن قرار گرفته و سيستم طبخ غذا با نظارت بيشترى صورت گيرد.

مگر در حال حاضر آشپزخانه هاى كاروانها تحت نظارت بهداشت نيستند؟

چرا هستند. اما با توجه به محدوديت نيروى انسانى موجود، گماردن يك ناظر بهداشت براى آشپزخانه هر هتل سخت است.

آيا يك ناظر بهداشتى نمى تواند مجموعه اى از هتل ها را نظارت كند؟

يك نفر حداكثر روزى چهار- پنج هتل را مى تواند سركشى كند. علاوه بر اين امكانات موجود در هتل ها براى طبخ غذا از نظر بهداشتى كافى نيست. كاروانها مجبورند با توجه به امكانات محدودى كه در اختيار دارند؛ مثلًا در يك يا دو اتاق به عنوان آشپزخانه، غذا طبخ كنند كه اين واقعاً رعايت مسائل بهداشتى را پايين مى آورد.

وضعيت بهداشت در آشپزخانه متمركز چگونه است؟

باتوجه به تجارب گذشته در چارت تشكيلاتى سازمان، يك ناظر بهداشت براى هر آشپزخانه درنظر گرفته ايم كه 24 ساعته حضور دارد و نظارت كاملى بر امورغذايى دارد. علاوه بر آن، يك ناظر هم از طرف هيأت پزشكى حضور دارد كه با همفكرى همديگر، مسائل و مشكلات بهداشتى را مرتفع مى كنند.

پس آشپزخانه هاى متمركز استانداردهاى بهداشتى بالاترى هستند و غير متمركزها كيفيت بالاتر.

نه اينكه كيفيت خيلى بالاتر، شايد اندكى بهتر باشد. هنگامى كه در يك

ص: 247

آشپزخانه 12000 پخت صورت مى گيرد با كاروانى كه براى 200 نفر پخت مى كند كمى تفاوت دارد.

ما با توجه به تجارب گذشته، امسال در دو آشپزخانه زين و دخيل، دو سيستم اجرايى مختلف را اجرا كرده ايم. در آشپزخانه دخيل، كل پخت را به سه قسمت تقسيم كرده ايم؛ 1. آماده سازى گوشت، برنج و ماهى 2. پخت خورشتها، سوپ و كباب 3.

پخت برنج.

براى اين كار به صورت تخصّصى افراد را انتخاب كرده ايم كه بتوانند پخت كنند. اما در آشپزخانه ذين يك گروه آماده سازى و دو گروه پخت مى كنند.

از سوى ديگر، توجه داشته باشيد كه از گلوگاههاى تغذيه، توزيع غذا است.

شما هنگامى كه مى خواهيد براى 10000 نفر توزيع كنيد، اگر وسايلتان كافى باشد تفاوتى با پخت براى 500 نفر ندارد؛ يعنى، چه يك ديگ و چه صد ديگ، مدت زمان يكسانى صرف مى شود. اما براى توزيع، كار سخت است. چون اين غذاها را مجبوريم در گرم كننده (هى تر) قرار دهيم كه تا 5/ 1 ساعت وقت مى خواهد. بعد خورده ها بايد غذاها را به هتل ها برده و تحويل دهند. زمان در اينجا بسيار مهم است؛ يعنى بايد حتماً در موعد مقرر غذا در هتل آماده توزيع شود. اين پروسه توزيع ما است كه از انتهاى پخت تا زمان مصرف مدت زمانى نزديك به سه ساعت طول مى كشد كه شايد در بخش كيفيت غذا تأثير داشته باشد كه به نظر من الحمداللَّه تاكنون تأثير چندانى نداشته است.

برنامه غذايى چگونه تهيه مى شود؟

تهيه برنامه غذايى، حساس و دشوار است. دوستان بهداشت نظريه اى دارند، ذائقه ايرانى يك ملاحظاتى دارد. مواد غذايى و كميت آن نيز مؤثر است، هرچند كه مسؤولان حج، رضايت زائران را اصل و محور قرار داده اند اما در هر صورت ملاحظاتى نيز در اين زمينه وجود دارد.

نكته مهم اينكه: ما از امسال گوشت گرم طبخ مى كنيم كه واقعاً سطح كيفى غذا را بالا ببريم، همچنين امسال از مرغهاى كشتار در عربستان استفاده مى كنيم.

ص: 248

از سوى ديگر، در روزهاى اوج حضور زائران در مدينه، از غذاهايى استفاده مى كنيم كه پخت آسانتر و توزيع راحت تر دارند.

كاركنان معاونت تغذيه چند نفرند؟

134 نفر نيرو براى اين كار اعزام شده اند. سال گذشته چون سال اول بود، دوستان مجبور شدند از آشپزهاى متغيّر كاروانها استفاده كنند. يكى از ضعف هاى سال گذشته به همين علت بوده است. اما امسال پس از بررسى هاى كارشناسى، به اين نتيجه رسيديم كه يك هسته و كادر ثابت آشپز داشته باشيم تا كار آشپزى را هدايت كنند و در مواقع اوج كارى از آشپزهاى كاروانها استفاده كنيم.

و نكته پايانى؟

تمام فعاليتهاى ما، حاصل تجارب سال گذشته است. لازم مى دانم از دوستان سال گذشته؛ آقايان قهرودى، امينيان، راجى، ميرصفيان و اكرمى كه در بطن كار بودند و زحمات زيادى كشيدند، تشكّر كنم. شايد اگر امسال، سال كم تنشى را پشت سرمى گذاريم نشأت گرفته از زحمات اين عزيزان باشد. (تصوير 17)

نشريه شماره نهم و دهم زائر

تازه ترين شماره نشريه زائر در روز دو شنبه 29 دى ماه، ميان كاروانها توزيع شد.

خبر نخست آن، مذاكرات شوراى نگهبان بارييس مجلس ونيزگزارش موضعگيرى سخنگوى وزارت خارجه در باره مسائل هسته اى ايران است. اما منهاى اين موارد، گزارش هاى مربوط به حج، بخش عمده صفحات اين نشريه را به خود اختصاص داده است:

عيادت امير الحاج جمهورى اسلامى از بيماران وداع مدينه از زبان چندتن از فرهيختگان با عنوان «از سنگ ناله خيزد روز وداع ياران» مصاحبه با دكتر منوچهر محمدى از اعضاى هيأت علمى معاونت بين الملل، با عنوان «دستاوردهاى انقلاب اسلامى و حج» روحانيون كاروانها چگونه انتخاب مى شوند، عنوان مصاحبه اى است

ص: 249

با حجت الاسلام و المسلمين عرب در باره اين موضوع سلسله مباحث اجرايى حج با عنوان پخت متمركز گفتگويى با مداح بعثه آقاى سيد محمد موسوى با عنوان از اين درگاه ديدار آقا را بخواه خبرى هم در باره بسيج 23 هزار نفرى سعودى براى خدمت رسانى به حجاج در صفحه پايانى آمده است.

در شماره دهم نشريه زائر، گزارشى از ملاقات وزير جوانان كشمير با سرپرست حجاج ايرانى درج شده است. همين طور گزارشى از همايش قبّة الخضرا در همين شماره آمده است. ادامه گفتگوى زائر با آقاى عرب در باره فعاليتهاى فرهنگى معاونت امور روحانيون بعثه در اين شماره درج شده است. در اين گفتگو تأكيد شده كه اين معاونت با توجه به تجربه هاى گذشته، در حال بازنگرى در وظايف روحانيون، حوزه عملكرد و چگونگى سنجش مى باشد.

گزيده اى از رهنمودهاى امام راحل به زائران ايرانى، نوشته اى از حجت الاسلام و المسلمين فلاح زاده با عنوان «دقت آرى، وسواس نه» در باره سختگيرى هاى فقهى و راه حلّ آنها و نيز مصاحبه اى با حجت الاسلام و المسلمين ابوالقاسمى در ادامه آمده است.

براساس گزارش البلادِ فارسى، شماره 12، تعداد زائران خارجى كه تا روز يكشنبه (28 دى ماه) وارد عربستان سعودى شده اند 964 676 نفر مى باشد.

دومين جلسه گروه هاى ارشاد در مدينه

در روز دوشنبه، 29 دى، دومين جلسه گروه هاى ارشاد در سالن اجتماعات بعثه مقام معظم رهبرى برگزار شد. در اين جلسه پس از تلاوت آياتى از قرآن و مداحى مداحان اهل بيت، معاونت آموزش و پژوهش بعثه، طى سخنانى با اشاره به لزوم تحوّل اخلاقى و روحى در حج گفت:

«ما بايد از حج براى مقابله با تهاجم فرهنگى استفاه كامل ببريم. بهره ورى معنوى از حج را براى زائران افزايش دهيم. از آنجاكه بعثه نمى تواند نيروهاى خود را براى مراقبت افزايش دهد، لزوماً بايد از نيروهاى زائر در اين جهت استفاده كنيم. براى اينكه اقدامات ما مؤثرتر باشد، بايد ابتدا فرهنگ اين منطقه را بشناسيم و براساس

ص: 250

آن اقدام كنيم. براى مثال، سينه زنى در اينجا نوعى تلقى خودزنى دارد. البته ما مانع خواندن دعاى توسل و مانند آن نيستيم، اما زائر مى تواند اينها را در هتل ها يا جاهايى بخواند كه مخالفان را تحريك نكند؛ چرا پشت بقيع نماز بخوانيم تا با ما مقابله كنند. همين نماز را در بقيع بخوانيم تا ثواب بيشترى ببريم. نمونه ديگر عريضه نويسى است كه معلوم نيست كدام آيه و روايتى بر آن دلالت مى كند. اين عريضه ها دست سعودى ها مى افتد و آنها ما را به تمسخر مى گيرند. ما نبايد درگيرى ايجاد كنيم، بلكه بايد با روش هاى ملايم برخورد كنيم.»

وى با اشاره به تلاش مديريت گروه ارشاد در زمينه سازى براى اقدامات فرهنگى- دينى، از دفترچه مناسبتها و لزوم اهتمام به برگزارى مراسم متنوّع در كاروانها سخن گفت. وى همچنين تذكرات گروه ارشاد را براى زائرانى كه عازم مكه هستند، بازگو كرد و از آنان خواست تا در طواف و موارد ديگر، مزاحمت براى ساير زائران ايجاد نكنند.

ديدار با رييس دادگسترى مدينه

تعدادى از مسؤولان سنى و شيعه بعثه مقام معظم رهبرى، طى ملاقاتى با رييس دادگسترى مدينه، دكتر صالح عبدالرحمن المحيميد در باره وضعيت اهل سنت در ايران و مسأله وحدت اسلامى به گفتگو پرداختند. وى با اشاره به اينكه رييس قوه قضاييه ايران آقاى شاهرودى يك عالم با ديدگاه هاى روشن و باز است، گفت: تنها نگران تعصب هاى مذهبى است كه صرفاً روى مسائل شيعى تكيه شود. وى با اشاره به لزوم وحدت اسلامى ميان مذاهب مختلف، آن هم در وضعيتى كه دشمنان اسلام متحد هستند، تأكيد كرد كه ما بايد اصول ثابت اسلام را نگهداريم و در عين حال با شرايط جديد جهان و نيازهاى بشر امروز هم آشنا باشيم. وى از اينكه برخى از ايرانى ها در كنار بقيع كارهايى مى كنند كه مطلوب نيست، تأكيد كرد كه بهتر است مشكلى ايجاد نشود. وى گفت: شنيده ام كه وضع اهل سنت در ايران بهتر شده و ما هم در اينجا تلاش مى كنيم حقوق شيعيان مدينه را مراعات كنيم. وى افزود: برخورد خشونت آميز برخى از مأموران سعودى در بقيع و مسجد النبى صلى الله عليه و آله سبب شده است كه ايرانى ها تصور كنند سنى ها دشمن اهل بيت هستند.

ص: 251

وى از دوستان درخواست كرد ملاحظاتى را كه نسبت به اوضاع دارند، مكتوب بنويسند و به وى بدهند تا او پيگيرى كند. هيأت ايرانى در پايان هدايايى از صنايع دستى ايرانى به رييس دادگسترى مدينه دادند.

آقاى دكتر عبدالكريم بى آزار شيرازى، پس از اين ديدار، نامه اى مفصل به عربى در پنج صفحه براى شيخ صالح عبدالرحمن المحيميد نوشت. اين نامه در پاسخ به درخواست وى براى ارائه طرح هاى پيشنهادى در زمينه بهبود مسائل و مناسبات فيمابين و آنچه كه به اين امر كمك مى كند، نوشته شده است. پيشنهاد انعقاد مؤتمرها و همايش هاى علمى مشترك، تلاش براى كاهش فشار بر شيعيان امامى در مسجد النبى و ساير اماكن و برخوردهاى اخلاقى تر با زائران شيعه، جلوگيرى از نشر كتابهايى كه آتش فتنه و تعصب را ميان مسلمانان شعله ور مى سازد. رعايت حقوق اقليتهاى مذهبى؛ مانند شيعه در عربستان و اجازه تعليم و تعلّم براى آنان، بر اساس مبانى فكرى و متون درسى خود آنان؛ از جمله پيشنهادهايى است كه در اين نامه طرح شده است.

برخى از اشعار موجود كتيبه هاى حجره شريفه

دور تا دور حجره شريفه، قصيده معروف، به صورت كتيبه آمده كه شانزده بيت و منسوب به عبدالحميد عثمانى است. بيشتر ابيات آن را، به دليل آنكه محتوايش اشاره به شفاعت پيامبر است، محو كرده اند. در حال حاضر سه بيت موجود كه با خط مخصوصى نوشته شده، خوانده مى شود؛ از جمله اين ابيات، بيتى است كه در بالاى درِ خانه حضرت زهرا عليها السلام نوشته شده و چنين است:

فمدحه دأبي مدى عمري و حبّه عند رب العرش مستندي

همچنين روبروى سكوى اصحاب صفه (سكوى آغاوات) اين بيت نوشته شده است:

ربّ العرش تعالى اللَّه خالقه فمثله في جميع الخلق لم أجد

نيز از قصيده برده بوصيرى، بيتى روى قفل درِ منسوب به بيت حضرت زهرا عليها السلام در

ص: 252

دو طرف قفل (هر كدام يك مصرع) آمده است:

هو الحبيب الّذي ترجى شفاعته في كلّ هول من الأهوال مقتحم

در سمت قبله حرم و برابر قبر رسول اللَّه صلى الله عليه و آله دو بيت؛ هر كدام روى يك ستون نوشته شده و چنين است:

يا خير من دفنت في القاع أعظمه فتاب من طيبهنّ القاع و الاكَم

نفسي الفداء لقبر أنت ساكنه فيه العفاف و فيه الجود و الكرم

جديدترين تغييرات در اماكن متبرّك

طى دو سال اخير، مسجد بنوقريظه و مسجد على بن جعفر عريضى، تخريب و زمين آن صاف و هموار شده است. طبق اخبار رسيده، محدوده مسجد، با آجرچينى معين شده و زائران در آنجا نماز مى خوانند. طبق نقل حجت الاسلام والمسلمين رضوانى (كه چند سالى است دفتر بعثه مقام معظم رهبرى را، در ايام عمره، در مدينه اداره مى كند) به نقل از آقاى عمرى، پس از تخريب مسجد على بن جعفر عريضى، جنازه تازه اى يافت شده و در بالاى قبور ائمه عليهم السلام دفن كرده اند. آقاى رضوانى گفتند: من از افراد ديگرى هم شنيدم؛ از جمله از يك راننده تاكسى با نام موسى شنيدم كه مى گفت دوستى در معسكر دارم كه دو جنازه تازه در آنجا ديده بود. بعدها از آقاى شهرستانى شنيدم كه از شيخى نقل كردند كه او هم گفته بود: دوست من جنازه را ديده و به آن دست زده است.

تغيير عمده در بخش مساجد فتح، در حال انجام است. از اين مساجد كه شش عدد بود، مسجد ابوبكر و عمر طى چند سال اخير كاملًا تخريب شده و در حال حاضر، مسجد فتح، مسجد سلمان، مسجد امام على عليه السلام و مسجد فاطمه زهرا عليها السلام باقى مانده است. درِ مسجد اخير كاملًا مسدود شده است.

در عوض، در دامنه كوهى كه در حاشيه اين مساجد بود، با تراشيدن كوه، فضاى باز بزرگى پديد آمده و مسجد عظيمى در حال ساخت است. در حال حاضر (موسم حج تمتّع 1382 ش.) سفت كارى مسجد تمام شده و انتظار مى رود كه تا سال آينده ساختمان آن پايان يابد.

ص: 253

اينكه پس از افتتاح آن مسجد، ساير مساجد باقى مانده، پايدار خواهد ماند يا نه، خبرى در دست نيست. انتظار مى رود (و اميد چنان است) كه اين مساجد هم در همان حجم كوچك خود بازسازى شده و مورد استفاده باشد. دست كم اين قاعده مى بايست در باره مسجد فتح الزاماً رعايت شود. حساسيت موجود در باره مسجد امام على عليه السلام و فاطمه زهرا عليها السلام بيم از بين بردن آنان را تقويت مى كند.

همچنين با نصب تابلوهايى حدود حرم مدينه معين شده است كه يك نمونه پس از مطار، اوّلين تابلو است و ديگرى در نزديكى مسجد شجره. طبعاً اين بر اساس همان روايت مشهور نبوى است كه در باره حدود حرم مدينه فرموده اند.

همايش منزلت زن در مدينه

صبح روز سه شنبه، 30/ 10/ 82 همايش منزلت زن در اسلام، با حضور جمعى از ميهمانان و با حضور سرپرست حجاج ايرانى در محل بعثه جمهورى اسلامى برگزار شد.

در اين جلسه، آقاى رى شهرى، دولتمردان فرانسه و مدافعان حقوق بشر را مورد سؤال قرار داد و پرسيد: «اين چه دموكراسى و آزادى است كه زنان براى خودفروشى آزاد باشند اما براى حفظ حجاب، عفت وعصمت آنان ممنوعيت ايجادشود.»

ايشان دراين همايش، كه دهها تن از شخصيتهاى علمى و فرهنگى از زنان مسلمانان حضور داشتند، تأكيد كرد:

«حج از نظر اسلام اين ظرفيت را دارد كه زنان مسلمان را آماده كند تا از حقوق همه جانبه خود در جهان امروز دفاع كنند.» وى افزود: «اگر زنان مسلمان در سراسر جهان به پا مى خاستند، دولت فرانسه نمى توانست خواهران آنان را از حقوق اجتماعى خود محروم كند.»

وى افزود: «نقش حج در زندگى خصوصى خواهران مسلمان، آماده سازى آنان براى دفاع از جايگاه و منزلت زن در جامعه است. در جامعه اى كه بيش از هر زمان زنان مورد سوء استفاده و تعرض قرار مى گيرند.»

سرپرست حجاج ايرانى، اتهامات دشمنان اسلام در مورد وضعيت حقوق زن در جمهورى اسلامى ايران را بى پايه و اساس خواند و گفت:

«همانگونه كه امام راحل قدس سره و خلف صالح ايشان مقام معظم رهبرى فرمودند: ايران

ص: 254

اسلامى با حقوق زن مخالف نيست بلكه با سوء استفاده از زنان به عنوان كالا و بهره كشى آنان مخالف است.»

وى منفعت عمومى حج را سازندگى فردى و اجتماعى و مادى و معنوى زائران حرمين شريفين خواند و گفت:

«حج اگر با شناخت و معرفت انجام شود، تحوّل معنوى در زائر خانه خدا ايجاد مى كند و او را از انواع آلودگى هاى روحى نجات مى دهد. خداوند در حج، حاجى را متوجه زينت جان وآرايش معنوى مى كند و اين رمز حرمت زينت وآرايش ظاهرى درايام حج است.»

ايشان افزود: «حج اين ظرفيت را دارد كه زن را به گونه اى آماده كند كه بهشت زير پاى او باشد و اسوه اى براى مردان جهان شود.»

بنابر اين گزارش، در همايش يك روزه منزلت زن در مدينه منوره، انديشمندان و شخصيتهاى علمى و فرهنگى از كشورهاى مغرب، تركيه، عراق، مصر، نيجريه، تونس، اندونزى، استراليا، بلژيك، فرانسه و جمهورى اسلامى ايران، در باره ضرورت حفظ و اعتلاى منزلت زن، هم انديشى جهان اسلام در مورد معضلات مسلمانان به ويژه زنان، فاطمه زهرا عليها السلام اسوه برترِ زنِ مسلمان، امام خمينى قدس سره احياگر حج ابراهيمى و مدافع واقعى حقوق زنان مسلمان، ديدگاه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در باره زن، حقوق زن در جوامع اسلامى و آزادى واقعى زنان، حجاب و پوشش اسلامى سخنرانى نمودند و مقاله ارائه كردند.

خانم دكتر كرمانى، دبير همايش منزلت زن در مدينه، در گفتگويى اعلام كرد:

«تصميمات اين همايش، تا تحقّق خواسته هاى زنان مسلمان، از طريقِ سازمان كنفرانس اسلامى و مجامع بين المللى پيگيرى خواهد شد.»

شركت كنندگان در همايش منزلت زن در مدينه، با محكوم كردن منع حجاب در فرانسه، از دولتمردان كشورهاى اسلامى خواستند از حقوق زنان مسلمان دفاع كنند.

در همايش منزلت زن كه ديروز (30/ 10/ 82) با حضور دهها تن از انديشمندان و شخصيتهاى علمى و فرهنگى زنان مسلمان از كشورهاى مختلف اسلامى، در بعثه مقام

ص: 255

معظم رهبرى، در مدينه منوره برگزار شد، شركت كنندگان در بيانيه اى با تأكيد بر اينكه منع حجاب در فرانسه و برخى كشورها مغاير با حقوق فردى، انسانى و ارزشى زنان مسلمان است، ضمن دفاع از حقوق زنان مسلمان در اين كشورها، مخالفت خود را با اقدامات ضدّ اسلامى دولتهاى اروپايى اعلام كردند.

در اين بيانيه، همچنين ضمن هشدار به دولتهاى آمريكا و اسراييل در مورد دخالت در سرنوشت ملتهاى مسلمان، از مبارزان مردم مسلمان فلسطين، به ويژه انتفاضه و همچنين مردم مسلمان عراق حمايت شده است.

ضرورت وحدت امت اسلامى، پاسدارى از هويت و ارزشهاى اسلامى، مشاركت زنان مسلمان در امور سياسى با حفظ ارزشها و حجاب اسلامى، بر طرف شدن موانع فرهنگى و تعالى زنان مسلمان و ضرورت تدبّر در مفاهيم دينى، به ويژه قرآن كريم، براى تحقّق اهداف ذكر شده، از ديگر مواردى است كه در بيانيه همايش بر آنها تأكيد شده است. (تصوير 18)

مشاركت زنان خارجى در همايش منزلت زن

موضوع اصلى اين همايش «وضعيت زنان مسلمان در عصر حاضر و چالشهاى پيش رو» بود. در اين زمينه علاوه بر واحد خواهرانِ بعثه رهبرى، تعدادى از واحدهاىِ ديگرِ بعثه نيز همكارى داشتند. اكنون از زبان برگزار كننده اين همايش، خانم دكتر كرمانى، گزارشى از همكارى نيروهاى مختلف؛ از جمله اطلاعاتى در باره شركت كنندگان زن خارجى در اين همايش ارائه مى كنيم:

«همايش زن، به يارى حق و با همكارى بسيار صميمانه معاونت محترم بين الملل، معاونت محترم اجرايى، معاونت محترم روابط عمومى، واحد انتظامات، تداركات، نشر مشعر و همه عزيزان و برادران و خواهران، كه با تلاش و همّت صادقانه خويش، يكى از زيباترين و منظم ترين همايش ها را به اجرا گذاشتند و بالأخره از جناب حاج آقاى رى شهرى كه نگران اين هم انديشى (سمينار) بودند و هميشه با بهترين سخنرانى ها، حمايت خود را از زنان و هم انديشى (سمينار) زنان اعلام فرمودند، صميمانه سپاسگزارم.»

ص: 256

خواهران و برادران، از روز يكشنبه، كاروانهايى را كه وارد مدينه مى شدند، شناسايى و افرادى را جهت سخنرانى و هماهنگى هاى لازم، به بعثه هدايت مى كردند كه حاصل اين تلاشِ جمعىِ شبكه «رسالت» و «هجرت» و «هيأت علمى»، تعداد 237 ميهمان از هيأتهاى زير بود كه متأسفانه به دليل ضيق وقت، درخواست مصاحبه و دادن نظريات به صورت كتبى انجام شد:

1. نيجريه: خانم وسيعه ساتى، فوق ليسانس پلى تكنيك كه در مديريت آن بخش نيز كار مى كند:

«نصف جهان را زنان تشكيل مى دهند، لذا تربيت يك مرد، تربيت يك انسان، اما تربيت يك زن، تربيت يك جهان است.»

2. نيجريه: خانم مريم سالى، فوق ليسانس آموزش:

«عدم فهم صحيح از جريانات سياسىِ كنونىِ جهان، مسلمانان به خصوص زنان را در موضع انفعال قرار داده است. لذا تبادل تجربيات ميان مسلمانان بسيار مهم است.»

3. عراقىِ مقيم اروپا: خانم فائزه العطار، كارشناس سياسى:

«ارتقاى آموزش زنان و نياز كار فرهنگى براى زنان.»

4. تونس (آمريكايى): آقاى مصطفى بكوش) Baccouche (:

«مشكلات را بايد با هم در ميان بگذاريم. تعليم و تربيت را گسترش دهيم. درك يكسان از مشكلات داشته و به حلّ آن بينديشيم؛ زيرا آنچه در فرانسه اتفاق افتاد، فردا در كشورهاى ديگر پياده خواهد شد».

5. تركيه: حجت الاسلام حاج آقاى شيخ همزه:

«قبل از امام خمينى قدس سره به حج مى آمدند، اما حج سازنده نبود و در ظاهر حج به جا مى آوردند، اما حج واقعىِ ابراهيمى، پس از امام محقّق گشت. امام خمينى حقيقتى بود كه از جانب رحمة للعالمين براى همه انسانها معين شد.»

ص: 257

6. مغرب: حاج سيد احمد شيخ خطيب، امام جمعه دارالبيضاء از حزب «العدل و الاحسان»:

«خداوند، رحمت را در زن قرار داد. او را مادر و فرزند و خواهر قرار داد و هرگز فراموشش نكرد، بلكه قتل دختران را از بزرگترين گناهان شمرد و اسلام بهترين حق را به زن داد. پس ملتزم به اسلام، در قول و فعل باشيم.»

7. اندونزى: آقاى حسن دليل، روحانى و راهنماى دينى:

«امام خمينى قدس سره با شجاعت، بدون هيچ سلاحى در برابر دشمن ايستاد. اگر نبود وجود امام خمينى، بيدارى جهان اسلام را نداشتيم و لذا بايد آن را پاس داشت. ايشان بهترين كلام را درخصوص زنان فرمودند كه: «زنان بر مردان مقدم اند.»

8. ايران: حجت الاسلام و المسلمين محمدى رى شهرى، اميرالحاج جمهورى اسلامى ايران:

«همانگونه كه امام راحل قدس سره و مقام معظم رهبرى- مدّظله العالى- فرموده اند، ايران اسلامى با حقوق زن مخالف نيست بلكه با ابتذال حاكم بر روابط رايج در جوامع غربى و بهره كشى ظالمانه از زنان مخالفت دارد ...

جوامع غربى براى فريب افكار عمومى، تحت پوشش دموكراسى، آزادى و حقوق بشر! بر ضدّ نظام جمهورى اسلامى ايران تبليغ مى كنند. اين در حالى است كه آنان كه مدّعى اين مفاهيم بشرى هستند، حقوق اوليه مسلمانان را نقض مى كنند ...

بر اساس آموزه هاى دينى، بهشت زير پاى زن مسلمان است. زنان با توجه به استعدادهاى فراوان، مى توانند الگويى براى مردان باشند.»

9. مصر: خانم دكتر اميره محمد يوسف، رييس مركز پژوهشى تخصصى بهداشت از بعثه جمهورى اسلامى ايران و خدمتگزاران حج در سعودى تشكر كرد و اشاره وار در مورد سير حركت زنان، از صدر اسلام، از خديجه، اسماء بنت عميس، عايشه، خنساء و فاطمه زهرا عليها السلام و حركتهايشان سخن گفت و حديثى از رسول اللَّه صلى الله عليه و آله نقل كرد كه حضرت

ص: 258

در جمع صحابىِ معتبر، قوم مسلمان (ايرانيان) را عزّت دهنده به اسلام، بعد از حضيض آن اعلام كردند ...

10. استراليا: دانشجوى روانشناسى:

«زنان در اسلام به آزادى حقيقى رسيدند، درحالى كه در غرب، در واقع در اسارتند اما آگاهى از اين اسارت ندارند. زنان بايد زمينه را جهت اثبات حقانيّت و حقوقشان در كشورهاى غربى ثابت نمايند.»

11. فرانسه: آقاى حاج نعيف، مسؤول كاروان كشور فرانسه:

«رييس جمهور فرانسه تحت فشارهاى داخلى و قدرتهاى بزرگ، چنين تصميمى گرفته است و ما مى توانيم مقاومت كنيم تا از حرف خود بگذرد و اينگونه همايشها سبب روشنى مسلمانان است.»

12. اندونزى: حاج شيخ يوسف، رييس انجمن آىِ شيعه (محمديه) در مورد «اتحاد و قدردانى از حركتهاى اسلامى با استناد به آياتى.» سخن گفت.

13. بلژيك: آقاى سيد عبدالسلام الغميش، بسيار كوتاه اما زيبا در باره «تمسّك به اهل بيت عليهم السلام براى نجات جهان اسلام» صحبت كرد.

متأسفانه براى سخنرانانى كه نامشان در زير مى آيد فرصت نبود و لذا مصاحبه هاى بسيار خوبى از آنها به عمل آمد:

1. خانم پوچى از اندونزى، رييس دانشگاه.

2. هدى آل رحمت، مبلّغ بحرينى.

3. عايشه، مبلّغ الجزايرى، مقيم فرانسه.

4. مه جبين فيروز، از آفريقاى جنوبى، داروساز.

5. زينب ميرزا، از انگلستان.

6. آقاى بندى داريان، از تركيه.

7. الحازه، دانشجوى عراقى مقيم آمريكا.

8. انوار از مصر، از مسؤولان اوقاف.

ص: 259

9. فرح الحلو، دانشجوى عراقى مقيم استراليا.

10. آقاى امّ بوابور از كامرون.

11. زينب كامانو از گامبيا.

12. فاطمه حسينى از نيجريه.

تبصره 1: باتوجه به اينكه افرادى از پاكستان، هندوستان، سنگال، گينه و برونئى پيشتر اعلام آمادگى كرده بودند، ولى خود از سخنرانى انصراف دادند.

تبصره 2: بيانيه بسيار مناسبى، با استفاده از پيشنهادهاى خود ميهمانان (به صورت مكتوب و سخنرانى) آماده و قرائت و مورد تصويب قرار گرفت.

تبصره 3: فرمهاى نظرخواهى كه مشتمل بر اظهار نظر بسيار مناسبى است نيز در اختيار واحد هيأت علمى خواهران قرار دارد كه بعدها از آن استفاده خواهد شد.

مدينه و بازار فروش

در مدينه، غير از پنج بار كه اذان از مناره هاى مساجد بلند مى شود، تقريباً در ديگر ساعات، زائران مى توانند خريد كنند. اينجا امكان براى خريدنِ همه نوع كالا وجود دارد، اما ايرانى ها در مدينه بيشتر لباس و پارچه مى خرند. اين گفته «عبدالرحمان» است.

پدربزرگش در زمان شوروىِ سابق به مدينه هجرت كرد و خانواده او از آن پس در كار پارچه هستند. در آرزوى ديدن «دوشنبه» است، اما تأكيد مى كند كه دل كندن از مدينه سخت است. مى گويد: «اينجا كاسبى خوب است و زندگى راحتى دارم.» هموطنان عبدالرحمان و افغانى ها را به راحتى در بازار مدينه مى شناسيد، ايرانى ها را از دور مى شناسند و با سلاح زبان به استقبالشان مى روند «حاجى بفرما! مغازه خودتان است»، «حاجى بفرما چاى، در خدمتيم.»

زائران ايرانى، به دليل اشتراك در زبان، ميل زيادى به خريد از تاجيكان و افغانها دارند و آنان نيز تا مى توانند كالاهاى نامرغوب خود را در سايه «ارتباط كلامى» آب مى كنند! تقريباً در همه جاى مدينه مى توانند بدون مشكلِ زبان خريد كنند، مغازه داران سعودى يا شاگرد افغانى و تاجيكى دارند يا اينكه خود چند كلامى، زبان فارسى مى دانند.

احمد، پارچه فروش خيابان «على بن ابى طالب» افغانى است. خودش مى گويد كه

ص: 260

پانزده سالى است با خانواده اش به مدينه آمده است. «ايرانى ها را دوست دارم، به نسبت ديگر زائران، چانه زياد مى زنند اما خريد خوب هم مى كنند.» ايرانى هايى كه سفرهاى مجددّشان به خانه خداست، خريد لوازم صوتى را در مكه انجام مى دهند. «ابراهيم موسوى نژاد» زائر ايرانى مى گويد: «در مدينه فقط بايد پارچه خريد»، دوختشان هم خوب نيست، لوازم صوتى در مدينه معمولًا بازار مشتركى است اما در مكه هم اصل است و هم ارزانتر.» او تأكيد مى كند: اينهايى كه مى گويم حاصل چهار بار تشرّف به سرزمين وحى است.

در مدينه مغازه ها معمولًا تا پاسى از شب باز است. هر ساعت از شب كه پا از محل اقامت خود بيرون بگذاريد، دسته هاى زائران را خواهيد ديد كه يا به سوى مسجدالنبى مى روند و يا روانه بازار هستند. فروشگاههاى مناطق مرفّه مدينه نيز انواع مُد لباس را به معرض ديد گذاشته اند. البته زائران كمتر از اين مغازه ها خريد مى كنند، اما پوشيه هاى خانم هاى شهر مدينه مانعى براى نديدن و نخريدن اين اجناس نيست. شهروندان جوانتر از مشترى هاى پروپاقرص اين نوع مغازه ها و لباسهاى جديد هستند. «دست فروشان» نيز بخش ديگرى از واقعيت بازار مدينه هستند. آنها را همه جا مى توانيد ببينيد. در ميادين شهر و اماكن مقدس. آنها معمولًا وسايل سبك تر مانند عطريات، تسبيح، مسواك، شانه و برخى از البسه بساط مى كنند. زائران شرق آسيا و گاهى هم زائران تركيه از مشتريان ثابت آنان به شمار مى روند. آنها نيز تا پاسى از شب در مدينه به كاسبى مشغولند. دستفروشى را بيشتر «خانم هاى» عرب برعهده دارند. آنان با ديدن قيافه و نوع پوشش افراد بلافاصله به زبان بومى شان آنها را دعوت به خريد مى كنند. زائران ايرانى معتقدند كه «دست خالى نمى شود بازگشت، همه انتظار دارند» و اين حرف همه زائران از همه كشورهاست. چيزى كه رونق بازار مدينه مديون آن است.

انتقال نماينده ولىّ فقيه از مدينه به مكه

امروز سه شنبه، 30 دى ماه، نماينده ولى فقيه و سرپرست حجاج ايرانى، عازم مكه شد. پيش از اين، از روز پنج شنبه گذشته، انتقال زائران مدينه قبل به مكه آغاز شده كه تا پنجم ذى قعده ادامه خواهد يافت. ايشان تأكيد كرد در صورتى كه احتمال بروز

ص: 261

سرماخوردگى در ميقات باشد، بهتر است كه زائران از محل هتل غسل كرده و سپس به ميقات عزيمت كنند. ايشان پيش از رفتن همچنين تأكيد كرد كه يكى از وظايف زائران اظهار همدردى با ساير مسلمانان و دعا براى انجات آنان از گرفتارى هاست. ايشان با اشاره به اشغال عراق توسط آمريكايى ها و مشكلاتى كه براى مردم عراق پيش آمده، انفجار در كربلا را محكوم كرد و افزود: اين روزها در عراق، جان دهها انسان بى گناه در معرض تهديد است. وى در پايان از زائران خواست تا دعا كنند هرچه زودتر امنيت به عراق باز گردد و اين كشور از شرّ اشغالگران نجات يابد.

گفتنى است ساختمان بعثه جمهورى اسلامى ايران در قصر حسن عابد است كه چندين سال متوالى است در همين محل در معابده قرار دارد، در اصل، مربوط به وقف ابونمى است كه بيش از سيصد سال است برقرار مانده است. توليت اين وقف با شاه وقت است و از طرف ملك فهد به شخصى به نام دكتر باجوده داده شده است. در اوايل امر، واسطه اين اقدام حسن عابد بود كه از اين مجموعه كنار گذاشته شد. اين ابونمى از سادات حسنى است كه در اواخر قرن دهم مى زيسته و سالهاى طولانى بر مكه حكمرانى داشته است. گفته مى شود كه درآمد اين وقف همچنان ميان سادات حسنى تقسيم مى شود.

اين ساختمان، كه يكى از ساختمانهاى مناسب با فعاليت بعثه جمهورى اسلامى است، داراى سالن اجتماعات بزرگى است كه براى جلسات عمومى و ديدارها از آن استفاده مى شود. در اين ساختمان، علاوه بر بعثه رهبرى، ستاد حج نيز متمركز است.

طبعا در هر منطقه از مناطق ششگانه مكه نيز ستادهاى فرعى وجود دارد كه فعاليتهاى هر منطقه را زير نظر مى گيرد.

آمادگى ستاد مكه براى پذيرايى از زائران ايرانى

مصطفى قهرودى رييس ستاد مكه، با اشاره به بالا رفتن ظرفيت آشپزخانه مركزى نسبت به سال قبل، آن هم تا حدود دو برابر، گفت: علّت متمركز شدن طبخ مركزى مقررّات دولت سعودى بود اما در عمل روشن شد كه اين طرح محسّنات بسيارى دارد.

ص: 262

وى بهره گيرى از مواد اوليه و نيز استفاده از گوشت تازه گوسفندى كه توسط قصابان ايرانى ذبح مى شود و نيز تسهيل در نظارت بيشتر بر كار تغذيه زوّار را از عمده ترين ويژگى اين طرح دانست.

رييس ستاد مكه گفت: در عين حال يكى از مهمترين ويژگى هاى اين طرح آن است است كه پيش از اين مديران و معاونان، سخت درگير آشپزخانه بودند اما پس از اجراى اين طرح، آنان فرصت زيادترى براى رسيدگى به امور ديگر زائران دارند. اين امر كمك مى كند تا امور جارى زائران نسبت به گذشته به صورت بهترى اداره شده و از مشكلات كاروانها كاسته شود.

فعاليت اداره توعيه اسلامى

يكى از ادارات فعال سعودى در ايام حج، ادارة التوعية الاسلامية است. پيش از چند دهه، مهمترين بعثه فقهىِ فعال كه احكام فقهى را براى زائران سنى بيان مى كرد، بعثه الأزهر بود. اما سعودى ها از همان آغاز با دانشگاه ازهر توافقى نداشتند؛ زيرا ديدگاه هاى مذهبى آنان متفاوت بود.

ايام حج فرصتى است تا روشن شود كه يك فرد سنى، احكام فقهى خود را از چه كسى دريافت مى كند. طبعاً اگر شافعى يا حنفى باشد، به مذهب خود عمل مى كند، اما همين شخص براى مسائل جديد بايد به نوعى سيطره فقهىِ ازهر يا سعودى ها را بپذيرد.

به علاوه، سعودى ها به عقايد و باورهاى مذهبى- كلامىِ مردم هم حساس هستند.

به همين دليل براى اصلاح آنچه كه آنان بدعت مى خوانند، اقدام مى كنند.

براى ارشاد زائران سنى، اداره التوعية الاسلامية تأسيس شد و وظيفه آن نشر و توزيع جزوات فراوانى است كه به زبانهاى مختلف تكثير مى شود. به علاوه، در ايام حج تعداد فراوانى از افراد اين اداره به اين كار اشتغال دارند.

روزنامه عكاظ در شماره 13658 خود (26 ذى قعده) ضمن مصاحبه با شيخ سعد مبروك مطيرى رييس اين اداره در باره فعاليت آن، از وى پرسيد. وى گفت كه شمار «دعات» در موسم حج امسال 730 نفر خواهد بود. 259 نفر رسمى اين اداره و 471 نفر از افرادى از دانشجويان هستند كه به طور موسمى با اداره توعيه همكارى مى كنند. اين عدد

ص: 263

نسبت به سه سال قبل افزايش يافته است؛ زيرا در آن سال تعداد دعات 586 نفر بود.

طبق خبر البلاد فارسى (ش 14) و بنا به اظهارات رييس شؤون مسجد الحرام، امسال بيش از 000 800 نشريه و رساله منتشر شده كه شامل مباحث عقيدتى و مناسك است و از جمله شامل مباحث مربوط به توحيد كه مورد توجه خاص سلفى هاست مى شود. طبق گفته دكتر وايل، مدير كل امور ارشاد و توجيه مسجد الحرام، اين كتابها، به زبانهاى عربى، اردو، هوساوى، فارسى، فرانسوى و انگليسى است. همچنين رياست كل شؤون مسجدالحرام تعداد 21 حلقه درسى را در مسجد الحرام در اين ايام داير كرده تا مسائل شرعى و دينى براى حجاج به زبانهاى گوناگون بيان شود.

در ايام حج، در بسيارى از مساجد نيز برنامه هاى سخنرانى و تبليغاتى برقرار مى شود.

فهرست برخى از اين سخنرانى ها در البلاد فارسى شماره 15، ص 6 و نيز محل آنها درج شده است.

مؤسسه خيريه حرمين نيز بخشى از فعاليتهاى خود را اختصاص به كارهاى تبليغاتى داده است. هديه ويژه حجاج اين مؤسسه عبارت از مقدار زيادى كتاب و جزوه است كه به زبانهاى مختلف چاپ شده و در فرودگاه جده به زائرانى كه قصد بازگشت به كشورشان را دارند داده مى شود. به گزارش البلاد فارسى، شماره 15 (2 بهمن)، امسال قرار بر آن شد تا 126000 هديه كه از 960000 كتاب به پنج زبان نشر يافته و قيمت هر يك به 5 ريال بالغ مى گردد، به حجاج اعطا مى شود. بخش ديگرى از فعاليتهاى اين مؤسسه اعطاى وعده هاى غذايى ارزان قيمت به حجاج است كه سال گذشته رقم آن به 000 200 وعده رسيد.

بر اساس اخبار رسيده (بنگريد سايت: Moheet. com و الشرق الأوسط، روز جمعه، 3 بهمن) اين مؤسسه كه در بسيارى از كشورهاى شرق آسيا فعاليت مى كند، به دليل آنكه برخى از پولهايى كه به دست افراطى ها رسيده، از كانال آن بوده، در روزهاى اخير از سوى آمريكا و سعودى به طور مشترك به مصادره اموالش حكم شده است. چهار شعبه اين مؤسسه در اندونزى، كنيا، تانزانيا و پاكستان متهم شده اند كه امكانات در اختيار القاعده قرار داده اند. اين خبر از قول عادل الجبير يكى از مشاوران ولى عهد سعودى امير

ص: 264

عبداللَّه اعلام شده است. به دنبال آن، پاول اعلام كرد كه روابط دوستان ميان سعودى و آمريكا بسيار استوار است.

فعاليتهاى فرهنگى ضدّ شيعه همچنان با توزيع چند كتاب از جمله «اهل بيت از خود دفاع مى كند» از سيد محمد موسوى ادامه دارد. اين كتاب، هم در عمره و هم ايام حج به طور مفصل توزيع شده است. قسمتى خاص در مسجد نبوى، در نزديكى باب النساء امسال به توزيع اين كتاب همراه يك قرآن كيفى اقدام كرده و بيش از همه ميان كاروانهاى اصفهان و مناطق مركزى ايران، كه مطمئن بودند شيعه هستند، توزيع مى شد.

همچنين كتاب «درس هاى عقيدتى از حج» كه توسط عبدالرزاق عبدالحسن البور نوشته و توسط عبداللَّه حيدرى ترجمه و در شمارگان 5000 چاپ شده، ميان زائران فارسى زبان توزيع مى شود. در اين كتاب، فرقه هاى ديگر اسلامى به جز وهابيت، متهم به داشتن افكار شرك آميز شده اند. كتابهاى مربوط به شرك و توحيد هم در مسجد الحرام به وفور ميان زائران فارسى زبان توزيع مى شود.

همچنين نوارهاى سخنرانى ضد شيعى از طرف وهابى ها ميان اتوبوس دارانى كه ايرانى ها را جابجا مى كنند، توزيع شده و بعضاً آنها را پخش مى كنند اما به دليل آنكه زبان آنها عربى است، ايرانى ها متوجه مطالب آن نمى شوند.

امسال براى ايام موسم، تعداد 125000 قرآن در مساجد مشاعر مقدسه توزيع شده است. بر اساس خبر روزنامه عكاظ (30 ذى قعده 1424) تعداد 40000 قرآن براى مسجد نمره در عرفات، 40 هزار جلد براى مسجد خيف در منا، 20 هزار براى مسجد مزدلفه و تعدادى هم براى ساير مساجد مشاعر اختصاص داده شده است.

طبق آمارى كه در همين روزنامه درج شده، در مجموع تعداد 354 668 18 نسخه كتاب و كتابچه در موسم، ميان حجاج توزيع خواهد شد كه 6/ 3 ميليون نسخه مربوط به مناسك و 4/ 12 ميليون نسخه ديگر مربوط به موضوعات ديگر است.

روزنامه عكاظ، شماره تلفن مفتى مملكت سعودى شيخ عبدالعزيز بن عبداللَّه آل شيخ و شمارى از علماى ديگر و ساعاتى كه مردم مى توانند پرسش هاى فقهى خود را از آنان بپرسند، در صفحه «ضيوف الرحمن» خود به چاپ رسانده است.

به گزارش عكاظ (يكشنبه 3 ذى حجه 1424) مؤسسه «برنامج الحج

ص: 265

خطوة ... خطوة»؛ «برنامه حج گام به گام»، يكى ديگر از مؤسسات تبليغى است كه علاوه بر ارائه برنامه هاى تلويزيونى مختلف در شبكه هاى سعودى، شبكه اقرأ، شبكه مجد، شبكه ام بى سى، و نيز هشت برنامه در شبكه ماهواره اى اقرأ و نيز اختصاص صفحه اى از روزنامه عكاظ براى اين منظور، ميليونها نشريه در باره مناسك، كتاب دليل الحاج و المعتمر، و حتى پيامهايى روى تلفن هاى جوال و غيره منتشر كرده است. برنامه هاى راديويى تهيه شده در اين مؤسسه نيز بسيار فراوان بوده است.

در گزارش ديگرى در همين روزنامه (4 ذى حجه) آمده است كه طبق برنامه «الحج خطوة ... خطوة» 5/ 3 ميليون كتاب به بيست زبان ميان حجاج توزيع خواهد شد.

امسال براى نخستين بار بيست كانتينر متحرّك براى پاسخگويى به پرسش هاى دينى مردم در مكه و مشاعر فعال است. همچنين در مراكز پاسخگويى به مردم 480 زن مبلّغه از خارج از وزرات شؤون دينى و 252 نفر از داخل وزارت فعاليت دارند. 140 مترجم هم از دانشگاه ها براى انجام خدمات مربوط به كار گرفته شده اند.

بخشى از كتابهاى توزيعى در ايام حج، مربوط به روز 12 ذى حجه به بعد مى شود.

براساس اظهار نظر شيخ طلال بن احمد كه رياست توزيع مطبوعات دينى را در موسم دارد، امسال 2/ 1 ميليون قرآن به 16 زبان ميان زائران كشورهاى مختلف توزيع مى شود.

به علاوه به هر زائر، چهار كتاب عقيدتى هم داده مى شود. به طورى كه در مجموعه شش ميليون كتاب و نوار به 21 زبان توزيع مى شود. وى گفت كه در وقت ورود حجاج ما 3/ 3 ميليون كتاب به 21 زبان ميان حجاج توزيع كرديم كه مربوط به مناسك بود.

اعتكاف گروهى از زائران كاروان اساتيد در مسجد الحرام

امسال براى دوّمين بار مراسم اعتكاف در مسجدالحرام توسط حاجيان ايرانى برگزار شد و بانىِ اين اقدام نيكو، اعضاى كاروان هيأت علمى و اساتيد دانشگاه اعزامى به حج بودند. در اين مراسم كه از روز چهارشنبه (اول بهمن)، در طبقه دوم مسجدالحرام و روبه روى ناودان طلا برگزار مى شود، حدود يكصد و بيست تن از اعضاى اين كاروان حضور دائم و بر خى از آنان حضور گاه به گاه، در حدّ حضور در جلسات قرائت قرآن و ... دارند.

ص: 266

حجت الاسلام و المسلمين سيد محمد ابوترابى، روحانى كاروان اعضاى هيأت علمى دانشگاه فلسفه، اين اقدام را احياى سنت حسنه اعتكاف مى داند كه عبادت محبوب خداوند است و در قرآن از آن با عظمت فراوان ياد شده است. وى مى گويد:

مأموريت دو پيامبر بزرگ خداوند؛ حضرت ابراهيم و حضرت اسماعيل عليهما السلام «بنيان» و تطهير بيت اللَّه الحرام، براى سه گروه «طواف كنندگان»، «نمازگزاران» و «اعتكاف كنندگان» بوده است و پيامبر عظيم الشأن اسلام هم با تأكيد بر اين سنت حسنه، همواره به آن مبادرت مى ورزيده اند.

حجت الاسلام ابوترابى افزود: سال گذشته، نخستين بار بود كه اين حركت را انجام داديم و امسال دومين بار است كه به لطف خدا استقبال نسبت به سال گذشته حدود دو برابر مى باشد و در واقع غير از كسانى كه به جهت عذر شرعى يا جسمى و يا كسانى كه به دلايل پزشكى روزه گرفتن براى آنها ممنوع است و شركتشان ممكن نيست، تقريباً همگى در اين مراسم شركت كرده اند.

دكتر ميرباقرى از اعضاى كاروان اساتيد دانشگاه و از شركت كنندگان در اين مراسم، با بيان اينكه هدف از حج، رجوع به خدا و فهم و ارتباط و تعلّق خاطرى است كه به خدا داريم، معتقد است:

«اعتكاف فرصتى است چند روزه، فارغ از تمام روزمرگى ها و دغدغه هاى روزمره اى كه حتى در دوران حج هم ما را رها نمى كنند و در اين فرصت فضاى جديدى را مى سازيم براى خودشناسى و رجوع به خود و خدا.»

آقاى ميرباقرى مى گويد:

«وقتى ما اينجا- كنار بيت اللَّه الحرام- اعتكاف مى كنيم در واقع از نزديكترين مكان به يك مذاكره قلبى با خدا مشغول مى شويم، اينجا ما هستيم و خدا ... اينجا دست و پاى شيطان بيش از همه جا بسته است.»

دكتر حسن توفيقى زواره اى از شركت كنندگان در اين مراسم هم معتقد است:

«با انجام چنين عملى در اينجا، كه شامل روزه دارى و دورى از همه محرّمات

ص: 267

مى شود، اميدواريم كه با خودسازى بيشتر و با قيد و بندها و مراقبتهايى كه از خود خواهيم داشت، به خود بياييم و با در نظر گرفتن خطاهاى گذشته استغفار و طلب عفو كنيم و از خداوند متعال طلب كنيم كه توفيق دهد در آينده و پس از بازگشت موجب خير باشيم.

گاهى انسان خدا را مى بيند و با تمام وجود او را حس مى كند و اينجا از آن موارد است و ما در اين مكان با خدا تعهّدى دوباره و تجديد عهدى مى كنيم كه كعبه و اين مكان مقدس شاهد آن است و اين امر ما را مستحكم تر مى كند.»

دكتر اميررضا شاهانى هم با ذكر اين نكته كه مسجدالحرام شريف ترين مكان روى زمين مى باشد، معتقد است:

«اگر فكركنيم، مى بينيم ارزش آن راداردكه وقتمان رااينجا صرف كنيم ومعتكف شويم، چون خداوند مى فرمايد: اينجارا پاك كنند براى چند دسته ازافراد؛ ازجمله معتكفين.»

دكترشاهانى حج را از جمله شاهكارهاى خداوند مى داند و مى گويد:

«در اينجا بهترين فرصت را داريم تا خود را به خدا نزديكتر سازيم و اعتكاف راهى براى وصول به اين هدف است.

براستى كه اينجا دست و پاى شيطان بسته است. حرم امن الهى كه انوار رحمت بى پايان خداوند متعال بيش از هميشه و همه جا در آن مى تابد و به شست وشوى جانهاى مؤمنان مى پردازدتاروحى صيقل يافته ومنزّه ازبدى ها وپيراسته ازرنگ دنيا بسازد ودربازگشت از حج آيينه اى باشد براى تمام آنهايى كه دل در گرو يار دارند و در آرزوى زيارت خانه او به سر مى برند و اعتكاف وسيله اى است براى تحقّق هرچه بهتر اين سنت الهى.»

انتشار كتابى در دفاع از دولت اموى، در عربستان سعودى

به تازگى كتابى با عنوان «الدولة الأمويه في كتابات المسعودى» انتشار يافته كه ضمن آن، مطالبى كه اين مورخ در باره بنى اميه نوشته شده، از ديدگاه سنّى افراطى، مورد نقد

ص: 268

قرار گرفته است. نويسنده اين كتاب ابراهيم بن يوسف الاقصم است كه به زعم خود، با نقد منابع مسعودى نوشته است كه وى بر نوشته هاى ابومخنف تكيه كرده و ابومخنف فرد مورد اعتمادى نيست. منبع ديگر مسعودى، روايات واقدى است كه او هم مورد اطمينان نيست. گرايش هاى مذهبى او هم سبب شده است تا چهره امويان را مشوّه جلوه داده و زشتى هايى را به آنان نسبت دهد. براى نمونه، او معاويه را متهم كرده كه قاتل حسن بن على بوده و اين كار را با فريب همسر امام حسن، جعده دختر اشعث بن قيس انجام داده است. به اعتقاد وى، مورّخان پيش از مسعودى، مانند يعقوبى و خليفة بن خياط، ابن قتيبه در «الامامة و السياسه» و دينورى و ابن اعثم و طبرى، معاويه را در اين باره متهم نكرده اند. گزارش اين كتاب با عنوان «الأقصم يبرى ء الأموى» در روزنامه عكاظ (26 ذى قعده 1424) آمده است. دفاع از بنى اميه در تفكّر سلفى- وهّابى سابقه دارد.

تقدير مقامات سعودى از بيمارستان ايرانيان در مكه

بيمارستان ايرانيان در مكه معظمه، از سوى يك گروه از مقامات و مسؤولان وزارتخانه هاى حج و بهدارى عربستان سعودى به عنوان يكى از بيمارستانهاى نمونه اعلام شد.

مقامات وزارتخانه هاى حج و بهدارى سعودى در ديدارى كه روز سه شنبه از بيمارستان ايرانيان داشتند، ضمن تقدير از كاركنان زحمتكش اين بيمارستان، اعلام كردند: با تغيير بنا و امكانات و تجهيزات جديدى كه امسال فراهم شده، قطعاً در ارزيابى ها به عنوان بيمارستان نمونه تلقى خواهد شد.

به گزارش نشريه زائر، دكتر عثمان ميمنى، معاون درمان وزارت بهداشت، مهندس عبداللَّه فتاح و دكتر عقيل از معاونان وزارت حج و دكتر هاشمى مسؤول صدور پروانه بيمارستانهاى دولت سعودى، كه اعضاى اين گروه را تشكيل مى دادند، ضمن ديدار از بخش هاى مختلف بيمارستان، چگونگى رسيدگى به وضعيت زائران بيمار را ممتاز خواندند.

در اين ديدار، كه آقاى دكتر ضيايى رييس گروه هيأت پزشكى و دكتر مرعشى رييس بيمارستان مكه و تنى چند از مسؤولان ايرانى نيز حضور داشتند، گروه ديدار كننده

ص: 269

از چگونگى همكارى هيأت پزشكى جمهورى اسلامى ايران با مسؤولان بهداشتى دولت عربستان سعودى، اظهار رضايت كردند.

گفتگو با آقاى قرائتى

تا آنجا كه به ياد داريم، حجت الاسلام قرائتى با هزينه خود، از زائران خانه خدا بوده است و هر بار كه ايشان را مى بينيم، گويى اوّلين سفرش را تجربه مى كند. امسال هم ايشان از زائران حج است كه شبانه روز دو سخنرانى و گاه بيشتر براى زائران دارد. اكنون موهاى وى سپيد شده و عصا به دست در خيابانهاى حرمين ديده مى شود. يكى از معروف ترين كتابهاى وى در باره حج و معارف آن است كه بارها به چاپ رسيده است.

آن هم زمانى كه تعداد اندكى كتاب در اين باره در دست بود. گفتگويى با وى در باره روحيات يك زائر در برخورد با اماكن مقدس و وظايف او شده كه مرور بر آن براى شناخت فضاى حج از نگاه يك زائرِ با تجربه و فرهيخته جالب است:

زائران كم كم آماده پوشيدن لباس احرام و رفتن به مكه هستند، شايد برخى از آنان تصوّر كنند كه هنوز داراى آمادگى روحىِ درك اين موقعيتِ حساس نشده اند. چه بايد كرد كه اين آمادگى در انسان به وجود آيد؟

ما اگر فكر كنيم كه خوب هستيم، اين اول بدىِ ما است. ما بايد همچنانكه هستيم باشيم؛ يعنى اگر انسان پيش خود احساس كند كه الآن ديگر دعايم مستجاب مى شود و يا جزو اولياى خدا شده ام و خدا مرا بخشيده و پيغمبر به من نظر كرده و ... اين اوّلين اشتباه است. اصلًا صلاح نيست ما اين چيزها را بدانيم؛ يعنى اگر من بدانم فلانى علم غيب دارد، از او نمى پرسم آينده من چه خواهد شد؟ آدم اگر بداند آينده اش بد است، مأيوس مى شود. اگر بداند آينده اش خوب است ممكن است مغرور شود. پس ما بايد بين خوف و رجا باشيم.

يكى از دلايلى كه معلوم نيست شب قدر كدام شب است، به خاطر اين است كه اگر مثلًا شب نوزدهم رمضان بود آن كس كه شب زنده دارى كرده، مغرور مى شد كه عجب شبى بود، الحمد للَّه كه ما آن را درك كرديم و كسى كه آن را درك نكرده، به كلى مأيوس

ص: 270

مى شد. ما نبايد بدانيم خوبيم يا بد، ندانيم كه كدام عملمان قبول مى شود يا نه. گاهى وقتها يك عملى كه ما فكر مى كنيم خوب نيست، ممكن است آن عمل مورد توجه حق تعالى قرار گيرد. گويند فردى از خواب برخاست و مى خواست غسل جنابت كند امّا نه آب داشت و نه خاك خشك. آفتاب هم نزديك بود طلوع كند، با همان بدن آلوده به نماز ايستاد. بعد از نماز بر سر خود زد و خويشتن را توبيخ كرد كه خاك بر سرت، با اين نمازت.

بعد گفت: خدايا! اگر مردى اين نماز را قبول كن! بعد از فوتش، او را به خواب ديدند، گفت خدا همان نماز را قبول كرد.

موقعى كه امام خمينى قدس سره را در سال 42 دستگير كرده و به تهران مى بردند، ايشان در ميان راه، خواستند نماز بخوانند، مأموران به ايشان اجازه نداد، گفتند: به ما دستور داده شده كه شما را پياده نكنيم. امام گفت: بسيار خوب، من پياده نمى شوم، چند لحظه صبر كنيد تا من از خاك كنار جاده تيمم كنم. چند لحظه نگهداشتند و ايشان تيمّم كرد و بعد در حين حركت در وسط دو مأمور پليس در حالى كه آفتاب در حال طلوع بود، نماز خواندند. مى گويند امام خمينى گفته بود: شايد خدا در ميان همه نمازهايم، اين را قبول كند كه نه رو به قبله بود، نه با وضو بود و نه اوّل وقت.

ما به حج مى آييم، در اينجا بهره هايى مى بريم. توبه و استغفار مى كنيم و از نظر روحى و معنوى رشد مى كنيم. با خدا عهدهايى مى بنديم كه از اين پس چنين كنيم و چنان نكنيم. اما بعد از حج، چند ماهى كه گذشت باز ما دوباره همان آدم قبلى مى شويم. چه كنيم كه اين تأثيرات سفر حج در وجود ما نهادينه شود؟

علّت اينكه گفته اند نماز را مرتب بخوانيد، به خاطر اين بوده كه بادى بزنيم تا اين زغال آتش ما خاموش نشود و گرنه مى گفتند: هزار ركعت نماز بخوان براى شش ماه بعد.

اما نمازهاى روزانه ما مثل يك باد بزن است كه مرتب زغال را سرخ نگه مى دارد. اين نمازهاى يوميه براى آن است كه آن نخ ارتباطى ما با خدا پاره نشود. بهترين راه براى اينكه انسان رابطه اش با خدا را حفظ كند، توجه به نماز است. در حديث داريم كه نماز مثل نهر آبى است كه اگر انسان روزى پنج مرتبه خود را در آن بشويد ديگر كثيف نمى شود. پس بايد در توجه به نماز خيلى مراقبت كنيد.

ص: 271

آقاى قرائتى! شما مكرّر به حج مشرف شده ايد، كداميك از صحنه هاى حج براى شما جالب تر و به يادماندنى تر است؟

يكى غروب روز عرفه و ديگرى شب مشعر. چون به يقين خداوند غروب روز عرفه همه را مى بخشد و هركس شك كند كه آيا من گناهى دارم يا ندارم، شكش هم گناه است. بايد يقين كند كه خدا او را بخشيده است. البته حق الناس نه، بلكه گناهانى كه ميان او و خدا بوده است.

انسان در عرفه مى داند كه امام زمان عليه السلام حتماً در عرفه است و خدا هم قطعاً او را بخشيده است. بعد هم از اردوى روزانه به اردوى شبانه مى رود. در روز آدم ها همديگر را مى بينند، همه را مى شناسند، خيمه اى است و ... اما شب، شب است و صحرا، چند ميليون آدم همه مثل تنه درخت كنار هم خوابيده اند. زن، مرد، غنى، فقير و ... «نمايش» خدا در مشعر است.

در عرفه انسان داخل خيمه است، همه جا را نمى بيند، اما در مشعر چون خيمه نيست مى بيند كه يك ميليون حاجى و يك ميليون پولدارِ كره زمين آمده اند و لخت روى خاك خوابيده اند. وحدت، ساده زيستن، خلوص، صفا، عرفان، تواضع، زهد، توكّل در مشعر نمايان است.

در سال گذشته، يكى از اساتيد دانشگاه در مشعر، پشت درِ دستشويى به صف ايستاده بود. يكى از عربهاى سياه مى خواست برود دستشويى مى ترسيد حوله اش نجس شود، حوله را داد به او. اين استاد دانشگاه لذّت مى برد از اينكه اين عرب سياه پوست اعتماد كرد و حوله اش را به من سپرد. حالا همين استاد دانشگاه اگر در ايران كسى كت خود را براى نگهدارى به او بدهد، چه بسا ناراحت مى شود. در مشعر همه بادها خالى مى شود.

حضور مجدّد سيد محمد علوى مالكى در صحنه فرهنگى سعودى

در ادامه سياستهاى جدّى فرهنگىِ سعودى و برگزارى همايش گفتگوى ملى (الحوار الوطنى) كه گهگاه از علماى شيعه هم در آن حضور دارند و نخستين آن در شهر مكه بود، دولت سعودى از علمايى كه سابقاً به عنوان علماى مسأله دار شناخته مى شدند،

ص: 272

دعوت به همكارى كرد. قرار است دومين همايش در مدينه برگزار شود كه طبعاً به دليل نفوذ گسترده تر سلفى ها در آنجا، اين مسأله از حساسيت بيشترى برخوردار است.

يكى از اين افراد سيد محمد بن علوى المالكى است كه سالها پيش در مسجد الحرام به جاى پدرش (علوى بن عباس المالكى) درس مى گفت و تحت فشار سلفى ها درس وى تعطيل گرديد. او اكنون در منزلش به تربيت شاگرد مى پردازد. وى كه يك فقيه مالكى و يك مرشد صوفى و يكى از سادات حسنى از نسل ادارسه مغرب است، شبها از پيش از مغرب تا آخر وقت عشا، از ميهمانان و دوستارانش استقبال مى كند. گفتنى است او از پايگاه مردمىِ فراگير در جهانِ عرب برخوردار است. از تندروى هاى وهّابى متنفّر است و به همين دليل آنان نيز براى وى دردسرهايى را درست كردند. محمد بن سليمان المنيع كه از سلفى ها است، كتابى با عنوان «الرد على المالكى» نوشته است.

افرادى مانند دكتر صابونى، عبده يمانى (كه سابقاً وزارت اعلام بود) از مريدان وى هستند و با او رفت و آمد كردند. در واقع وى يكى از برجسته ترين علماى غير وهابى سعودى است كه شهرت زيادى در جهان عرب دارد. وى كتابهاى فراوانى دارد كه رنگ عرفانى داشته و برخى از آثار وى هم تاريخى است.

در روزنامه عكاظ (29 ذى قعده 1324، صفحه 7) گزارشى از حضور اين عالم كه سالها از صحنه غايب بوده و اخيراً در همايش گفتگوى وطنى، كه به همت امير عبداللَّه برگزار شده شركت كرده، آمده است. نويسنده اين گزارش با اظهار مسرّت از حضور اين عالم در صحنه فرهنگىِ كشور، حضور او را به عنوان يك عالم معتدل، عامل مؤثرى در جهت تحقّق اهداف اين كنفرانس تلقّى كرده، و آرزو نموده است كه اين انفتاح سبب شد تا سيد بتواند بار ديگر حلقه درس خود را در مسجد الحرام آغاز كند.

به رغم اين مطالب، به دليل آنكه حدود سه ماه پيش، در نزديكى محلّ اقامت وى دو انفجار رخ داد، محدوديت هايى براى رفت و آمد در منزل او فراهم شده است.

ديدار از دانشكده تبليغ و اصول دين

جمعى از برادران در بعثه جمهورى اسلامى ايران، از دانشكده تبليغ و اصول دين در مكه، كه شعبه اى از دانشگاه محمد بن سعود در رياض (بزرگترين و رسمى ترين

ص: 273

دانشگاه عربستان) است، ديدار كردند. در اين دانشكده، از حدود بيست سال پيش به بعد، رشته مستقلّى به نام «استشراق» در دو مقطع كارشناسىِ ارشد و دكترى ايجاد شده كه تاكنون ده ها دانشجو از آن فارغ التحصيل گرديده و پايان نامه هايى در اين زمينه نگاشته اند.

آقايان بى آزار شيرازى و زمانى در روز 29/ 10/ 82 با رييس اين دانشكده دكتر معيض بن مساعد العوفى و تعدادى از اساتيد آن؛ از جمله دكتر على بن عتيق، استاد بخش شرق شناسى ملاقات كردند. در اين ديدار تعدادى كتاب مانند: «شبهات المستشرقين حول القرآن الكريم» و ... تقديم شد. به علاوه، هداياى ديگرى هم از صنايع دستى ايران به رييس و استاد پيشگفته اهدا گرديد.

در اين ديدار موضوعات مختلفى؛ از جمله لزوم توجه بيشتر در پاسخگويى به شبهات غربى ها، معرفى مراكز دانشگاهى ايران در ارتباط با مذاهب اسلامى، معرفى مركز جهانى علوم اسلامى و امكان ايجاد ارتباط با دانشكده ياد شده، رواج آموزش عربى در سراسر نظام آموزشى كشور، مورد بحث قرار گرفت.

گفتنى است برادران بعثه، همچنين از مقرّ بعثه تركيه، كويت، قطر و مصر نيز ديدار كردند كه مورد استقبال قرار گرفتند و قرار بر اين شد كه در روزهاى آينده، ديدارهايى ميان رؤساى بعثه هاى اين كشورها با سرپرست حجاج ايرانى به عمل آيد. على برداك اوغلو رييس بعثه تركيه، محمد الشرحان رييس بعثه كويت، محمد عبداللطيف المناع رييس بعثه قطر هستند.

بعثه حج دولت عراق در مكه

امسال براى نخستين بار، ساختمان نو و زيبايى در ميدان معابده، روبروى بعثه حج جمهورى اسلامى ايران، به بعثه حجّ عراق اختصاص يافته است. پرچم عراق با سه رنگ و جمله اللَّه اكبر در ميان آن، با تعبير «جمهورية العراق» روى يك پرده بزرگ در سر در بعثه نصب شده است. دكتر ابراهيم الجعفرى، رييس بعثه حج عراق است.

روز دوشنبه 29 دى ماه، در جريان بازديد برخى از مسؤولان بعثه ايران از اين ساختمان، على كاظم محمد جواد، منشى رييس بعثه حج عراق از آن استقبال كرد. اين

ص: 274

افراد كه برخى به فارسى تسلّط داشتند، شرحى از چگونگى حج امسال عراقى ها را براى برادران ايرانى خود بازگو كردند. بنا به گفته مسؤولان بعثه عراق، زائران عراقى، همه مدينه بعد هستند. در مكه، نزديك به 50 ساختمان خوب و نوساز براى زائران عراقى اجاره شده است.

نخستين جلسه شوراى هماهنگى در مكه

* نخستين جلسه شوراى هماهنگى بعثه مقام معظم رهبرى در مكه، عصر روز چهارشنبه اول بهمن، با حضور معاونتها، رييس سازمان حج و زيارت، مسؤول ستاد مكه، آيت اللَّه سيد جعفر كريمى و مسؤول ستاد خبرىِ بعثه تشكيل شد. در اين جلسه ابتدا آقاى سليمى، مسؤول روابط عمومى، گزارشى از آماده سازى بعثه توسط گروه پيشرو روابط عمومى ارائه كرد. بازبينى تمامى ساختمان، نصب پلاكاردها، آماده سازى طبقه ششم، توزيع زائر و آماده سازى محلّ جلسات سخنرانى كه جمعه با برنامه دعاى ندبه آغاز خواهد شد.

* قهرودى مسؤول ستاد مكه از آغاز به كار اين ستاد از 15 ذى قعده سخن گفت و اينكه در بخش مسكن، حمل و نقل و آشپزخانه همه چيز آماده گرديد و با آمدن زائران از 20 ذى قعده بدون مشكل كارها آغاز شد. تا امروز 48939 زائر وارد مكه شده و جمعاً 74 هزار و اندى وارد عربستان شده اند.

وى گفت: مشكل حمل و نقل، به صورت جدّى مورد توجه بوده، اما به دليل محدوديت در ايستگاه هاى نزديك حرم، از 25 خط سال گذشته، امسال 18 خط فعال شده گرچه از تعداد ماشين ها كاهش نيافته است. برخى از ايستگاهها توسط نيروهاى نظامى و انتظامى در موسم اشغال شده است. همچنين اول ذى حجه با بازگشايى يك تونل، راه هاى رفت و آمد بهتر از قبل خواهد شد. در حال حاضر يك ايستگاه ميانى هست كه زائران پياده شده و دوباره سوار ماشين ديگرى مى شوند. جمعاً 550 دستگاه وسيله حمل و نقل عمومى در جريان بهره بردارى قرار دارد.

سال گذشته از روز 5 تا 7 ذى قعده اين رفت و آمدها تعطيل شد كه امسال با برنامه ريزى انجام گرفته و تعطيل نخواهد شد. همزمان با مسؤولان پليس در حال مذاكره

ص: 275

هستيم و با دادن هدايا و نيز گفتگو مشغول حلّ دشوارى ها مى باشيم.

* آقاى زرهانى امروز صبح با وزير حج عربستان در جده ديدار كرد. وزير حج ابتدا براى حادثه بم تسليت گفت و اشاره كرد كه سال آينده تعدادى از بازماندگان بم را با هزينه خودمان به حج خواهيم آورد. آقاى زرهانى ابراز كرد كه وزير حج كاملًا از مكانيسم اجرايى ما آگاه بود و از آشپزخانه متمركز و استفاده از گوشت تازه بسيار اظهار رضايت كرد.

در اين ديدار آقاى زرهانى، نامه اى از آقاى رى شهرى را هم به دكتر مدنى تقديم كرد. او با ابراز تشكّر از رعايت برخى نكات در دعاى كميل، كه بهانه به دست ديگران نداد، سپاسگزارى نمود و از آقاى زرهانى براى شركت در كنفرانس «مكة عاصمة الثقافة الاسلاميه» دعوت كرد. او افزود: مرا نماينده خودتان در عربستان بدانيد و هر مشكلى هست با من در ميان بگذاريد. آقاى زرهانى گفت: امشب هم طبق قرار با معاون وزير حج ملاقاتى خواهم داشت.

در اين جلسه آقاى مسعودى، مسؤول ارزيابى، به انعكاس برخى از دشوارى هاى مربوط به مسكن و غيره پرداخت. مسأله ديگرى كه مطرح كرد، بحث ويلچرى ها بود كه مقرّر شد مقلّدان آيت اللَّه بهجت و آيت اللَّه مكارم مى توانند از همان طبقه دوم طواف كنند. آيت اللَّه خامنه اى بحث نيابت را در صورت ناممكن بودن طواف، مطرح كرده و كسانى نيز، هم طواف از بالا و هم نيابت را مطرح كرده اند.

* آيت اللَّه كريمى همچنان از طواف گروهىِ ايرانى ها، كه دور آنها افراد زنجير مى گيرند، گلايه كرد و گفت: حتى طواف برخى از اينها باطل است.

* آقاى رى شهرى با تشكّر از ستاد مكه و روابط عمومى، كه زحمات قبلى را كشيده اند تأكيد كرد كه مشكل حمل و نقل جدّى گرفته شود و خود آقاى زرهانى در برخى از مسيرها سوار شود تا اگر مشكلى هست از نزديك حلّ كند.

يكى ديگر از مسائل مطرح شده، بحث فرهنگى كاروانها بود. در اين جلسه مطرح شد كه بايد رويكرد جديدى به مسأله تبليغ در كاروانها داشت. سطح معلومات كاروانها بالا گرفته و نه در عمره و نه حج اين مقدار خدمات رسانى فرهنگى نه كافى است و نه متناسب. به علاوه، بسيارى از افراد تحصيل كرده كاروانها نياز به امكانات فرهنگى؛ از

ص: 276

جمله دستگاهى براى كنترل پيام نگارها (ايميل ها) ى خود دارند.

* مقرر شد شورايى به رياست معاونت آموزش و پژوهش براى اين كار ايجاد شود و راه كارهاى جديد را همراه با مسؤولان ستادى و دشوارى هاى اجرايى آن مورد بررسى قرار دهد براى عمره و حجّ تمتّع سال آينده بتوان از آن استفاده كرد.

* در اين جلسه، همچنين به معاونت بين الملل توصيه شد در همايش هايى كه در عربستان در ارتباط با حج برگزار مى شود شركت كنند.

* آقاى دكتر ضيايى هم از بيمارستان جديد در مكه سخن گفت و افزود: پارسال نقشه بيمارستان را به ما نشان دادند و امسال ساختمان آن را در اختيار ما گذاشتند.

نامه سرپرست حجاج ايرانى به وزير حج عربستان

در مراسم ملكى در منا، كه با حضور رؤساى همه بعثه ها تشكيل مى شود، يكى از سخنرانان وزير حج عربستان بود. در اين سخنرانى وزير حج عربستان، به بحث از مشكلات جهان اسلام و راه حل آنها پرداخت و در اين زمينه حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله خواند كه آن حضرت فرمود:

«زمانى مى رسد كه گروهى مانند كسانى كه در سر سفره به غذا حمله مى كنند، به شما هجوم خواهند كرد. پرسيدند آيا آن روز عدد ما كم است؟ فرمودند: خير، اما مانند كف روى آب هستيد «مِنْ حبّكم الدنيا و كراهتكم الموت».»

پس از آن با اشاره به حديث ثقلين، آن را كتاب اللَّه و سنتى خواند و در باره سنت و اجتهاد در آن سخن گفت.

در اين زمينه آقاى رى شهرى، نامه اى را تهيّه كرد و براى آقاى ايادبن امين مدنى وزير حج فرستاد. در اين نامه ضمن اشاره به اينكه سخنرانى شما نكاتى مهم داشت و به صورت مرسوم و كليشه اى نبود و در آن به مسائل مهم جهان اسلام توجه كرديد، در باره نكته اى كه راجع به حديث ثقلين فرموديد، لازم است توضيحى را ارائه كنم. البته پيش از آن، بايد تأكيد كنم كه تمسّك به سنت، دلايل قرآنى فراوانى دارد و چنين نيست كه اگر ما مى گوييم در آن حديث كلمه «عترتى» درست است نه «سنتى» به معناى آن باشد كه سنتى

ص: 277

را قبول نداريم.

آقاى رى شهرى سپس به بررسى سندى حديث ثقلين و اينكه در مصادر مورد اعتماد اهل سنت تعبير «عترتى» آمده نه «سنتى»، به ارائه فهرستى از منابع در اين زمينه پرداختند.

متن حديث در صحيح مسلم، سنن ترمذى و بسيارى از كتابهاى ديگر «سنتى» دارد.

در واقع، هدف پيامبر صلى الله عليه و آله آن بوده است كه نشان دهد، عترت حافظ سنت هستند. ايشان در بخش ديگرى، طرق حديث ثقلين را كه كلمه «سنتى» دارد بررسى كرد و نشان داد كه اين طرق از نظر كتابهاى رجالى معروف اهل سنت، قابل اعتماد نيست.

آقاى زرهانى در ديدار روز چهارشنبه خود با وزير، اين نامه را به وزير حج عربستان دادند.

ديدار رييس سازمان حج و زيارت ايران با وزير حج عربستان

وزير حج عربستان سعودى در ديدار رييس سازمان حج و زيارت كشورمان، ضمن عرض تسليت به مناسبت حادثه جان باختن عده اى از ايرانيان در حادثه زلزله بم گفت:

به منظور ابراز همدردى با بازماندگان اين زلزله، در يك اقدام نمادين دولت عربستان، تعدادى از آنان را براى حج تمتّع سال آينده ميهمان خواهد كرد.

مدنى همچنين با تبريك نخستين سال تصدّى آقاى زرهانى به عنوان رييس سازمان حج و زيارت، اعلام كرد كه در خدمات رسانى به زائران محترم بايد به دنبال ابتكارات باشيم.

وزير حج عربستان سعودى از نظم و آرامش حاكم بر نخستين دعاى كميل در مدينه منوّره قدردانى كرد و افزود: از همكارى برگزاركنندگان دعاى كميل تشكّر مى كنم. اين تعامل و همكارى دوجانبه به نفع طرفين است و بهانه را از دست كسانى كه مى خواهند روابط بهبود يافته را تيره كنند، مى گيرد.

مدنى با تقدير از مساعى سفير جمهورى اسلامى ايران در عربستان و نيز رييس ستاد حج و زيارت مستقر در مكّه مكرمه، از افزايش شركتهاى ايرانى دست اندركار سفر عمره استقبال كرد و گفت: دوره هاى آموزشى و آگاه سازى براى حجاج را ادامه خواهيم داد.

ص: 278

آقاى زرهانى رييس سازمان حج و زيارت ايران در اين ديدار ضمن ابلاغ پيام آقاى خاتمى رييس جمهورى، براى پادشاه عربستان گفت: كشور عربستان سعودى در جهان اسلام و عرب، انسجام نسبتاً خوبى در زمينه كمك رسانى به حادثه زلزله زدگان بم داشته است.

وى با ارائه گزارشى از آمار ورودى زائران ايرانى به عربستان در حج امسال، نسبت به مزاياى بهداشتى و گردش كار آشپزخانه متمركز ابراز اطمينان كرد.

در خاتمه رييس سازمان حج و زيارت از وزير حج عربستان براى حضور در ايران دعوت به عمل آورد كه مورد پذيرش وى قرار گرفت

انتشار كتابى در تاريخ مكه

طى يك سال گذشته كتاب تازه اى با عنوان «الاوائل لمكة فى العهد السعودى» توسط الشريف محمدبن مساعد الحسنى (در 260 صفحه) تأليف و با كاغذ گلاسه چاپ شده است. اين اثر كه در ادامه يك سنت نگارشىِ تاريخى است، به ثبت «اوّلين ها» مى پرازد. حوزه تاريخى اين كتابِ دوره سعودى، ميانه سالهاى 1343 تا 1423 يعنى حدود هشتاد سال تاريخ تسلّط آل سعود بر مكه است. وى در اين كتاب، نخستين ها را در هر زمينه معرفى كرده و اطلاعات بسيار جالبى را در باره شروع نخستين ها در اين شهر، در بخش هاى معمارى، فرهنگى، سياسى و غيره برجاى گذارده است. بخش عمده اى از اين نخستين ها در باره مسجد الحرام است كه براى شناخت تاريخ آن مكان مقدس، بسيار سودمند است.

علاوه بر اين، كتاب حاوىِ عكسها و تصاوير بسيار عالى از شخصيتها و اماكنى است كه در اين كتاب از آنها نامى به ميان آمده است. بسيارى از اين تصاوير به لحاظ كيفى، عالى است و حجم آن هم بسيار بالاست. كتاب ياد شده بر حسب دوره هاى سلطنت سلاطين سعودى و آغاز و انجام آنها تعيين شده است.

نمونه اى از اطلاعات ارائه شده، كه به كار شناخت تاريخ اماكن متبرّكه مكه به ويژه مسجد الحرام مى آيد، چنين است:

نخستين كسى كه مسعى را دو طبقه كرد. نخستين كسى كه سقف كعبه را بازسازى

ص: 279

كرد. نخستين كسى كه مطاف را توسعه داد. نخستين كسى كه مقامات اربعه سطح مسجدالحرام را از ميان برداشت. نخستين كسى كه زمزم را به زير زمين انتقال داد و ساختمان روى سطح مسجد را برداشت. اوّلين كسى كه مسجد الحرام را فرش كرد. اوّلين كسى كه بانك در مكه تأسيس كرد. اوّلين كسى كه در باره انتقال مقام از محلّش فكر كرد.

اولين نمازى كه در طبقه دوم برگزار شد. اوّلين مركز رابطة العالم الاسلامى كه در مكه تأسيس شد. اولين كسى كه دستور حفاظت از رواق هاى عثمانى مسجد الحرام را صادر كرد.

اولين آمبولانسى كه مرده هاى را در مكه جابجا كرد.

در اين كتاب آمده است: نخستين كسى كه به فكر افتاد تا قصرهاى ملكى روى ابوقبيس بسازد، ملك خالد بن عبدالعزيز (1395- 1402) بود. وى پس از واقعه جهيمان كه به عنوان مهدى در مسجد الحرام خروج كرد و توسط نيروهاى سعودى سركوب شد، به فكر افتاد كه تمامى خانه هاى دامن ابوقبيس را خريده و به ساختن قصرهاى پادشاهى بپردازد. البته اين كار در دوره فهد به اتمام رسيد. فهد همچنين در سال 1404 قصرهاى ملكى در منا را ساخت.

عبدالعزيز نخستين كسى بود كه تسلّط فقه حنفى را بر امر قضا در مكه از ميان برد و مبناى قضاوت را در تمام مملكت بر فقه حنبلى گذاشت.

فهد اوّلين كسى بود كه در سال 1407 لقب خادم الحرمين الشريفين را به صورت رسمى براى خود برگزيد.

قطع تلفنهاى همراه زائران ايرانى

از ظهر روز دوشنبه 29 دى، ارتباط تلفن همراه زائران قطع است. علّت قطع سرويس رومينگ تلفن هاى همراه حجاج ايرانى، از ناحيه مخابرات عربستان سعودى، در دست بررسى است.

سيد محمد زرنگ زاده، مسؤول گروه مخابرات بعثه ايران با اعلام اين مطلب گفت:

اين سرويس از جانب مخابرات ايران برقرار است و هنوز علّت مشخص و قطعى آن از طرف عربستان اعلام نشده است. وى افزود: گفته مى شود تراكم ارتباط تلفن، علّت قطع

ص: 280

اين سرويس است. تلاش ما اين است كه در سريع ترين زمان ممكن، مشكل رفع شود و حجاج ايرانى بتوانند از اين سرويس استفاده كنند. اين قطع ارتباط، تا امروز كه جمعه سوم بهمن ماه 82 است همچنان ادامه دارد. از روز يكشنبه پنجم بهمن مجدداً ارتباط تلفنى برقرار شد. اين وضعيت تا پايان حج ادامه داشت و به خصوص از روزهاى پيش از تشريق و پس از آن، هيچ گونه دشوارى در برقرارى ارتباط نبود.

جمعاً تا پايان ايّام تشريق واحد مخابرات بعثه رهبرى 5650 مورد از گوشى هاى همراه زائران ايرانى را براى ايجاد ارتباط با ايران روى سيستم رومينگ فعال كرده است.

ديدار وزير شؤون دينى الجزاير با سرپرست حجاج ايرانى

شامگاه چهارشنبه اول بهمن، آقاى بو عبداللَّه غلام اللَّه وزير شؤون دينى و اوقاف الجزاير به دعوت سرپرست حجاج ايرانى به بعثه جمهورى اسلامى آمد و مورد استقبال قرار گرفت. در اين ديدار پس از اظهار محبتهاى دوستانه و تشكّر، ايشان حادثه بم را تسليت گفت و افزود: مردم الجزاير به طور مداوم اخبار آن را دنبال مى كردند. آقاى رى شهرى هم ضمن تشكر از نامه اى كه ايشان دراين باره نوشته بود، حادثه ديروز الجزاير را كه ضمن آن نزديك به سى نفر در سانحه آتش سوزى از بين رفته اند، تسليت گفت.

وزير شؤون دينى الجزاير كه به همراه سرپرست مرشدين الجزايرى و رييس هيأت پزشكى اين كشور آمده بود، گفت: امسال تعداد زائران ما 36 هزار نفر است. شش هزار نفر الجزايرى هم از فرانسه به حج مى آيند كه جمعاً 42 هزار نفر مى شود. وى گفت حدود سه ميليون الجزايرى در فرانسه زندگى مى كنند كه نيمى از مسلمانان اين كشور هستند.

مسؤول امور مرشدين گفت: ما در جمع 55 روحانى مرد و 5 روحانى زن براى زائران خود داريم كه براى هر 800 نفر يك نفر مى شود. در واقع، روحانى ها به تعداد عمارتها و ساختمانهايى است كه براى الجزايرى ها اجاره مى شود.

هزينه هر زائر الجزايرى سه هزار دلار است كه نيمى از آن براى بليت هواپيما و مبلغى (حدود 700 دلار) در اختيار خود او قرار مى گيرد كه در اينجا خوراك و هديه تهيه كند. باقى آن هزينه هاى مسكن و مشاعر و حمل و نقل داخلى است.

به تدريج گفتگوها به مباحث علمى كشيده شد و از جمله در باره مفهوم اجتهاد و

ص: 281

اينكه روش اجتهادى در فقه مالكى تا چه حد است، صحبت شد. وى گفت نخستين بار ابن باديس مبحث اجتهاد را در الجزاير طرح كرد؛ زمانى كه اين كشور زير سلطه استعمار فرانسه بود. بعد از آن، اين مبحث ادامه يافت و آخرين عالم شيخ احمد حمّانى بود كه فتاوى زيادى داشت. روش وى بر اين اصل استوار بود كه اجتهاد نمى تواند شخصى باشد چون ظروف و شرايط آن محدود است، بلكه بايد اجتهاد جمعى باشد. در واقع بايد هيأتى از علماى مسلمين از همه بلاد باشد تا آنها از همديگر استفاده كنند؛ مثلا در مذهب مالك، زكات فطره را نقدى نمى توان پرداخت، اما ما مى توانيم اين را از حنفى ها بگيريم.

درپرداخت آن هم امروز نيازها متفاوت شده و نمى توان همان معيارهاى سابق را در نظر گرفت.

وزير امور دينى الجزاير گفت: مسائل دينى جديد هم زياد است. الآن يك بحث هست كه آيا از مناره هاى مسجد مى توان به عنوان محلى براى نصب آنتن هاى ماهواره اى استفاده كرد يا نه؟ وى گفت: در قديم يك نفر وقت شناس در مناره مسجد جامع مى نشست. وقتى وقت اذان مى رسيد يك عَلَمى از مناره بيرون مى كرد. ساير مؤذنان، كه در ساير مناره هاى مساجد بودند، با ديدن علم، همه با هم يكپارچه اذان مى گفتند. اما امروز نمى دانيم چگونه از اين مناره ها استفاده كنيم.

بحث ها سر سفره شام هم ادامه پيدا كرد. در باره مسائل فقهى، به خصوص چند نكته در باره تكتّف (دست بستن در وقت نماز) مطرح شد كه گفت دو نظر از مالك نقل شده، اما مذهب پذيرفته شده اين است كه دست را در نماز رها مى كنند. وى در باره قنوت هم گفت: در تمام مساجدى كه متعلق به مالكى هاست در نماز صبح، قنوت مى خوانند. اين بحث ها نشان داد كه مى توان نقاط اتفاقى ميان فقه شيعه و مالكى پيدا كرد.

در باره هيأت پزشكى هم مطالبى مطرح شد. مسؤول هيأت پزشكى ايران، آقاى دكتر ضيايى، گزارشى در باره امكانات پزشكى ايران ارائه كرد و گفت: علاوه بر آنكه به تعداد كاروانها پزشك داريم، چندين مركز مستقل هم داريم ... در مقابل، مسؤول هيأت پزشكى الجزاير گفت كه جمعاً 100 پزشك و پرستار و متخصّص دارند. سال گذشته، از جمع زائران الجزايرى (32 هزار نفر) 40 نفر و از جمع زائران ايرانى (90 هزار نفر) 42 نفر درگذشته اند.

ص: 282

در باره نحوه آمدن حجاج، وزير گفت: هر سال ميان 100 تا 120 هزار نفر قصد عزيمت به حج را دارند كه با قرعه كشى انتخاب مى شوند. هيچ كس دو سال نمى تواند بيايد و كسى كه امسال انتخاب نشود، سال ديگر دو امتياز دارد تا شانس بيشترى داشته باشد.

در الجزاير تعداد زيادى از خوارج، اباضى مذهب هستند كه وزير رقم آنها را حدود 000 700 نفر خواند. هيأت الجزايرى گفتند: فرهنگ بسيارى از الجزايرى ها كه در شمال كشور هستند، فرهنگ شيعى است كه از زمان فاطمى ها باقى مانده است. وى گفت اسامى شيعى مانند فاطمه و حسن و حسين و على فراوان است و اشعار محلّى كه ستايش اهل بيت در آنهاست حتى در مجالس عروسى هم خوانده مى شود.

در اين جلسه همچنين اشاره شد كه تصوّف در الجزاير قوى است و تعداد زيادى رباط و زاويه وجود دارد كه حتى خودِ معالى الوزير هم رييس يكى از همين زاويه ها بوده است.

يكى از اعضاى هيأت الجزايرى، از اقدام حجت الاسلام و المسلمين كروبى در ارسال فرش براى مسجد جامع بخش قديمى الجزيره تشكّر كرد. اين مسجد جامع كه در دوره تسلّط فرانسوى ها به كليساى جامع تبديل شده بود، دوباره مسجد شد و اكنون با فرشهاى ارسالى آقاى كروبى كه اخيرا سفرى به الجزاير داشتند، فرش شد. (تصوير 19)

اطلاعات تازه در باره وضعيّت مشاعر مقدس و خدمت رسانى

به گزارش منابع خبرى عربستان، وزارت راه اين كشور، تلاشهاى جديدى را براى افزايش مسيرهاى ميان عرفات و مزدلفه آغاز كرده است؛ از جمله اين تلاشها، تأسيس يك نيروگاه برق براى تأمين برق 541 برج نورافكن بسيار بزرگ است كه منطقه را روشن مى كند. به علاوه، طى سال جارى چندين پل جديد احداث شده كه رفت و آمد مسيرهاى موجود را آسان خواهد كرد.

همچنين در شهر مكه، مركز رايانه اى نيرومند، با تعداد زيادى متخصّص تأسيس شده كه تمامى اطلاعات مربوط به مراكز خدمات رسانى را در خود متمركز كرده و عنوان «مراكز خدمات همه جانبه» نام گرفته است. كار اين مركز در گذشته محدود به يافتن

ص: 283

گم شدگان بود كه اكنون دايره فعاليت خود را توسعه داده است.

دكتر سهل الصبان، معاون امور حج هم در مصاحبه اى گفت: اگر باران ببارد، چهار شركت وظيفه از ميان بردن خطر سيل را عهده دار هستند.

گفتنى است، چندى پيش در مشاعر سيل آمد و در اثر آن، برخى از چادرهاى منا، به ويژه چادرهايى كه در ارتفاعات بود، آسيب فراوان ديد. دولت عربستان قراردادهايى منعقد كرده تا چادرهاى نو جايگزين چادرهاى فرسوده كند. امسال نيز هواشناسى پيش بينى كرده كه بارش باران وجود خواهد داشت. اين مسأله سبب شده مطالعاتى در اين باره صورت گيرد و مسيرهاى احتمالى سيل و نقاط آسيب پذير شناسايى و براى آنها چاره اى انديشيده شود. طبعاً اين خطر بيشتر متوجه چادرهايى است كه روى ارتفاعات قرار گرفته و چادرهايى كه در دره منا واقع شده، آسيبى نخواهند ديد. براى اين منظور كانالهايى حفر شده كه آب را به سمت غير چادرها هدايت كند.

در باره چادرهاى عرفات نيز، كه چادرهاى نخى متعلق به وزارت حج هستند، بخشهايى از قسمتهاى فرسوده بازسازى شده است.

از سوى ديگر، خالد بن حمزه نحاس، شهردار مكه هم با اشاره به تلاش شهردارى مكه در بهبودىِ مسيرها اعلام كرد: 1000 كارگر، شبانه روز مشغول نظافت و پاكسازى مكّه مكرمه خواهند بود. به علاوه، 6500 كارگر با در اختيار داشتن 582 دستگاه ويژه، آماده مقابله با سيلابهاى احتمالى خواهند بود. اين كارگران، همچنين مجهّز به 20 دستگاه تخليه آب هستند.

يكى ديگر از وظايف شهردارى كه منطقه مشاعر را به 25 منطقه فرعى تقسيم كرده و براى هر يك مراكز خدمات رسانى ايجاد كرده اند، نظارت بر اغذيه فروشى هاست.

وضعيّت مسكن حجاج ايرانى در مكه

امسال در مقايسه با سالهاى گذشته، منازل حجاج ايرانى در مكه، به حرم نزديك تر است. حداقلّ فاصله فاصله محل اقامت تا مسجدالحرام 2 و حداكثر 9 كيلومتر مى باشد.

مسؤول مسكن ستاد حج مكه گفت: بيشتر زائران ايرانى در منطقه شرق مكه كه

ص: 284

مسافت نسبتاً كمترى با حرم دارد، مستقر هستند.

«حبيب منبع جو» روز چهارشنبه در گفت وگو با ستاد خبرىِ بعثه مقام معظم رهبرى گفت: در موسم حج به دليل اينكه در مقطعى از زمان تمام زائران ايرانى و خارجى مدينه قبل و بعد در مكه حضور دارند، لذا ما ناگزيريم براى تمام 522 كاروانى كه امسال به حج مشرّف شده اند، محل اقامت را تأمين كنيم.

وى افزود: مشكل مسكن در مكه فراوان است، اما ما با برنامه ريزى هايى كه كرده ايم، موفق شده ايم ساختمانهاى مناسبى را انتخاب كنيم.

منبع جو گفت: در حال حاضر باتوجه به محدوديتهاى ساختمانى كه در مكه وجود دارد، بيشتر اتاقهاى ما 4 نفره و البته تعدادى هم تا 8 نفره است كه ميانگين آن ميان 4 تا 5/ 5 نفره مى باشد. وى افزود: ميانگين فضايى كه براى هر زائر در مكه معظمه در نظر گرفته شده، 4 متر مربّع است.

مسؤول مسكن ستاد حجّ مستقر در مكه تصريح كرد: امسال بيشتر ساختمانهايى كه براى اسكان حجاج ايرانى اجاره شده، نسبتاً نوساز و تميز است.

تلاش واحد امداد گم شدگان بعثه رهبرى

آقاى صبا، مسؤول واحد امداد گم شدگان ستاد حج مستقر در شهر مكه اعلام كرد:

به همراه نداشتن كارت و به ياد نداشتن شماره ماشين هايى كه اختصاص به مناطق مختلف داده شده، دو عامل مهم در گم شدن زائران ايرانى است و لازم است مديران كاروان در اين باره به زائران مكرّر تذكر دهند.

پرهيز از پراكندگى و جدا شدن از كاروان، به خصوص در طواف اول، از عوامل ديگرى است كه مى تواند زائران را از سرگردانى رهايى بخشد. صبا افزود: چنانچه حجاج در سطح شهر مكه گم شده و يا به اشتباه سوار اتوبوسهاى خطوط ديگر شدند، مى توانند مجدّداً به مسجدالحرام بازگردند و با مراجعه به برادران امداد و حمل و نقل مستقر در حرم مطهّر، به هتل خود بازگردانده شوند.

مسؤول واحد امداد گم شدگان با اشاره به اينكه نيروهاى امدادى در دو دفتر مركزى حرم در خيابان الغزه روبه روى قصر شروق و دفتر امداد معابده حضور دارند، از مديران

ص: 285

كاروانها خواست تا از عوامل امدادى با سابقه، علاقه مند و آشنا به موقعيت جغرافيايى مسجدالحرام و ايستگاههاى حمل ونقل اطراف حرم، براى به كارگيرى در واحد امداد معرفى نمايند.

آقاى صبا افزود: نيروهاى امدادى در طول شبانه روز و با لباسهايى به رنگ آبى در ايستگاههاى مظلّه، باب على، باب ملك، رواسى در كنار مسؤولان حمل ونقل و نيز ابواب خروجى منتهى به ايستگاهها (عموماً باب السلام و باب ملك فهد و ملك عبدالعزيز) براى خدمات رسانى به زوار گرامى آمادگى كامل دارند.

مسؤول امداد ستاد حج مكه از زائران ايرانى خواست با توجه به اينكه بعد از اقامه فريضه نماز در اطراف بيت اللَّه الحرام جمعيت زيادى ازدحام مى كنند، براى جلوگيرى از اتلاف وقت و معطلى حجاج، حداقل نيم ساعت پس از اتمام نماز به سمت ايستگاههاى حمل ونقل حركت نمايند.

گفتنى است تعداد گم شدگان تا ديشب (شامگاه سه شنبه) 226 نفر اعلام شده است كه از اين تعداد 159 نفر مرد و 67 نفر زن مى باشند.

برگزارى چهارمين سيمنار حج انستيتوى فهد

روز دوشنبه 27 ذى قعده (26 ذى قعده به تقويم ايران) چهارمين كنفرانس مطالعات حج زير نظر انستيتوى حج خادم حرمين شريفين آغاز به كار كرد. پس از قرائت آياتى از كلام اللَّه مجيد، ابتدا رييس انستيتو ضمن خوش آمدگويى به امير مكه، عبدالمجيد و ميهمانان افزود: در اين كنفرانس بيش از 100 نفر از دانشمندان و محققان در اين كنفرانس شركت كرده اند و جمعاً 32 مقاله پژوهشى به آن ارائه شده است. ناصربن عبداللَّه الصالح با اشاره به رشد تعداد دانشكده هاى دانشگاه امّ القرى روى توانايى آن براى كارهاى علمى تأكيد كرد و گفت: در آينده نزديك هم انديشى ها (سمينارها) ى متعددى برگزار خواهد شد. پس از آن امير عبدالمجيد سخنرانى كرد و گفت: هدف از اين كنفرانسها آن است كه راه هاى خدمت رسانى به حج مورد بررسى قرار گيرد. موضوع اصلى اين كنفرانس، «حمل و نقل حجاج» است كه يكى از مهم ترين مسائل در موسم به حساب مى آيد.

ص: 286

گفتنى است روز پنجم ذى حجه نيز هم انديشى (سمينار) «مكه پايتخت فرهنگى جهان اسلام» كه وزارت حج عربستان برگزار كننده آن است، آغاز به كار خواهد كرد.

همچنين دومين هم انديشى (سمينار) ساليانه «طب حجاج» هم در شهرك پزشكى ملك عبدالعزيز در جده برگزار مى شود. در اين كنفرانس مسموميتها، التهابات معده و روده و همچنين آفتاب زدگى حجاج از مسائلى است كه مورد بحث قرار خواهد گرفت.

گسترش سطح مطاف در سال جارى

بحث طواف و مطاف، به جز مسائل فقهى كه دارد، داراى مشكل و بحث اجرايى نيز هست و آن شلوغى بيش از حد در موسم، به خصوص روزهاى قبل از ايام تشريق و از روز پس از عيد قربان تا حوالى روز غدير است.

در سالهاى گذشته به نظر مى رسيد يكى از اشكالات، وجود ديوار اطراف زمزم و دهانه ورودى است كه فضاى زيادى را به خود اختصاص داده و علاوه برطواف، براى نماز جماعت هم مشكل ايجاد كرده است. به همين منظور محل ورود زمزم بسته شد و مانع مهمى كه بر سر راه بود از ميان رفت. البته اشكال مذهبى آن اين است كه بعد از طواف و نماز آن، به استحباب خوردن آب زمزم و زدن آن به سر و صورت نمى توان عمل كرد.

در طبقه دوم هم با هموار كردن زوايا، جمعاً به مقدار مساحت پنج هزار متر براى نمازگزاران باز شده است. دور مطاف هم كه در طبقه اول 662 متر بود، با طرح جديد 90 متر در هر دور كمتر شده و به 572 متر رسيده است.

امسال مشكل فقهى طواف در طبقه دوم براى زائران ايرانى همچنان باقى است و اين در حالى است كه در طبقه اول استفاده از طبق هاى چوبى و ويلچر (چرخك) ممنوع مى باشد.

بر اساس گزارش برخى از مطبوعات، بيش از يك و نيم ميليون نفر در شامگاه چهارشنبه نماز مغرب و عشا را در حرم مكى به جاى آوردند.

فعاليت روابط عمومى براى آماده سازى ساختمان بعثه در مكه

روابط عمومى، يكى از بخش هاى فعال بعثه است كه حوزه كارىِ آن، شامل

ص: 287

برنامه هاى تبليغى و ادارى مختلف مى شود. براى آشنايى با گوشه اى از آنها، مى توان گزارش كار اين واحد را درآغاز حج دربعثه جمهورى اسلامى در شهر مكه بدين شرح ملاحظه كرد:

* در مورخ 24/ 10/ 82 و قبل از برگزارى دعاى كميل مدينه، تعداد 5 نفر از برادران روابط عمومى عازم مكّه شده و پس از اعمال، فعاليت خود را آغاز نمودند.

مسؤول اين واحد، آقاى عباس سليمى هم در روز جمعه مورخ 26/ 10/ 82 (پس از مراسم دعاى كميل) عازم مكّه شد و برادران انتظامات، دبيرخانه، امور خبرى و ارتباطات نيز به همين نحو در قالب پيشرو در مكّه حضور يافتند.

مهم ترين اقدامات انجام شده به شرح زير است:

انتظامات و مراجعين:

1. بازديد كلّى ساختمان و شناسايى لازم.

2. استقرار پست انتظامات همكف و ورودى ساختمان و كنترل تردّدها.

3. استقرار ساير پستهاى ضرورى، پس از حضور نيروهاى الحاقى.

ارتباطات دفتر:

1. استقرار دفتر و آماده سازى اتاقها.

2. هماهنگى در مورد برقرارى سيستم ارتباطات.

دبيرخانه:

1. استقرار سيستم تايپ و كامپيوتر.

2. استقرار سيستم تكثير.

3. آمادگى دبيرخانه براى صدور و ابلاغ و دريافت مكاتبات.

4. آمار برخى اقدامات انجام شده:

ارتباطات خبرى:

1. استقرار اتاقهاى كار و اخذ يك خط تلفن شهرى.

2. نصب و راه اندازى رايانه و تجهيزات آن.

3. نصب و راه اندازى دستگاه دورنگار (فاكس) براى ارسال خبر.

4. تماس و هماهنگى با بخش هاى مختلف براى كسب اطلاعات و اخبار مورد نياز.

ص: 288

5. انجام مصاحبه با مسؤول ستاد مكّه.

6. تهيه و ارسال 10 فقره خبر و گزارش.

روابط عمومى:

1. بررسى و مرتب نمودن اقلام موجود و تفكيك وسايل مورد نياز.

2. آماده سازى اتاقهاى ادارى و پاسخگويى به مراجعين.

3. استقرار كارگاه هنرى و اجرايى

4. تنظيم فهرست تلفن هاى ضرورى و توزيع در واحدهاى مختلف.

5. جمع آورى آرايه (دكور) سال گذشته به منظور طراحى يك اثر هنرى جديد براى سالن اجتماعات.

6. تهيّه طرح جديد نقاشى براى سالن.

7. انجام امور نجّارى در حدّ گسترده و زير ساخت دكور.

8. طرّاحى، اجرا و نصب پرده نقاشى پشت سن در ابعاد 8* 6 متر مربع.

9. طراحى و نقاشى و برش يونوليتى و اجراى آرايه (دكور) سالن به شكل محراب كامل.

10. بازسازى خطوط كتيبه هاى سال گذشته و اجراى آن در سال جديد.

11. خوشنويسى كتيبه هاى داخل آرايه (دكور) جايگاه.

12. استقرار كامل دكور جديد با نمادى از مقام ابراهيم عليه السلام و پرده درِ ورودى خانه خدا.

13. بازسازى تابلوى استفتائات و سر در اتاقها و نصب آنها.

14. طراحى، ساخت، رنگ آميزى و نصب 60 مورد تابلوهاى يونوليتى (تابلوى اعلانات و تابلوهاى تبليغى).

15. انجام يك كار فوق العاده (پلاكارد نويسى، تهيه تراكت، ساخت تابلوهاى يونوليتى و فسفرى) و عزيمت كلّيه كاركنان روابط عمومى به كاروان جانبازان قهرمان بر اساس درخواست برادر بزرگوار حاج آقا صابر.

16. ايجاد پوشش تبليغاتى مناسب در طبقات ساختمان بعثه.

17. خوشنويسى برزنتهاى بزرگ سفارش ستاد مكه.

ص: 289

18. آماده سازى اتاقهاى طبقه ششم (جلسات، ...).

19. آماده سازى تابلو و پرچم بزرگ نماى بعثه و نصب آن بر روى ساختمان.

20. دريافت و توزيع نشريه زائر و نصب آن در طبقات ساختمان.

21. تنظيم و نصب اطلاعيه هاى مورد نياز.

22. تنظيم نهايى جدول برنامه ها و همايش ها و ابلاغ آن به تمام مبادى مربوط.

23. برنامه ريزى لازم در مورد آغاز مراسم بعثه (از روز جمعه با دعاى ندبه).

24. برنامه ريزى در مورد برگزارى به موقع كلاس احكام و مناسك.

25. انجام مكاتبات لازم.

طبعاً اين فعاليتها همچنان ادامه يافته است. آقاى سليمى براى برگزارى دعاى كميل دوّم مدينه، به همراه آقاى آخوند زاده، معاونت اجرايى، بار ديگر شامگاه چهارشنبه اول بهمن، عازم مدينه شدند تا به هماهنگى كارها پرداخته و مجدداً به مكه بازگردند.

فضاى تبليغاتى داخل بعثه و كاروانها

يكى ازكارهاى جارى بخش روابط عمومىِ بعثه، تأمين وضعيت تبليغاتى داخل بعثه و كاروانهاست. با تلاش دوستان روابط عمومى، سراسر ديوارهاى داخلى بعثه، با جملات زيبايى درباره «اسرارومعارف حج» تزيين شده است. آيات قرآن، احاديث معصومين عليهم السلام زينت بخش اين كلمات هستند. به علاوه، جملاتى از امام راحل قدس سره، مقام معظم رهبرى و اشعارى از شاعران زبده و برگزيده، در جاى جاى بعثه ديده مى شود كه هر كدام مى تواند فضاى معنوى حج را تلطيف نمايد. علاوه بر اينها، آذين بندى بعثه با جملات دعايى و نيز اسامى معصومين و مهم تر از همه، صفات خداوند، بر اين طراوت افزوده است.

كثرت كارهاى انجام شده در بعثه و مقايسه آن با وضعيت داخلى بعثه هاى كشورهاى ديگر، نشان مى دهد كه تفاوت از زمين تا آسمان است. در واقع، بعثه هاى ديگر يك اداره ساده حج است، اما بعثه جمهورى اسلامى ايران، بسيار با شكوه، زيبا و در حدّ يك مركز فرهنگى جدّى نمايان است.

به طور معمول، روابط عمومى 520 بسته و پاكت (جمع اوراق تراكتى 000 40)

ص: 290

حاوى تبليغات براى داخل كاروانها تهيه كرده است كه به ستاد مكه تحويل داده شده و توسط مديران در جاى جاى كاروان نصب مى شود.

بسيارى از اين جملات، مربوط به مراسم برائت از مشركين است كه شامل اعلام برائت، مرگ بر آمريكا و اسراييل بوده و به طور معمول از روز چهارم ذى حجه در كاروانها نصب مى گردد.

تراكتهاى مربوط به مناسبتها، به خصوص شهادت ائمه، يا اعياد اسلامى، بر حسب قاعده، دو روز پيش از موعد نصب مى گردد.

ديگر اوراق تبليغاتى معمولًا از همان آغاز ورود كاروانها در محل نصب مى شود.

گفتنى است، در جلسات ديدار در بعثه؛ اعم از جلسات عمومى سخنرانى يا جلسات ملاقات سرپرست حجاج ايرانى با ميهمانان ساير كشورها، نقاشى هاى بسيار زيبايى از مسجد الحرام نصب شده است كه به طور معمول هر ميهمانى را در اوّلين لحظه ورود متوجه خود مى سازد.

ديدار وزير اوقاف و ارشاد اسلامىِ يمن از بعثه جمهورى اسلامى ايران

ظهر روز پنج شنبه، آخرين روز ذى قعدةالحرام 1424 (2 بهمن) حمود محمد عباد، وزير اوقاف و ارشاد اسلامى يمن، به همراه معاونش سيد حسن، به دعوت سرپرست حجاج ايرانى به صرف ناهار به بعثه جمهورى اسلامى آمد. در اين ديدار كه تنى چند از فضلاى بعثه جمهورى اسلامى به همراه آقاى زرهانى رييس سازمان حج و دكتر ضيايى سرپرست هيأت پزشكى حج حضور داشتند، وزير يمن زلزله بم را تسليت گفت. متقابلًا آقاى رى شهرى هم گفتند: به رغم بزرگى اين حادثه، بايد اعتراف كرد كه مصايب دنياى اسلام به ويژه فلسطين از آن هم بزرگتر است و لازم است تا در حج در باره آن بينديشيم.

عباد تأييد كرد كه مشكل فلسطين، مشكل جهان اسلام است و بايد به طور جدى در باره آن انديشيد.

آقاى رى شهر گفت: آنچه اميد بخش است، روحيه مردم فلسطين است كه ما را به پيروزى آنها بر صهيونيسم اميدوار مى سازد. اين همان روحيه اى است كه مردم ايران در زمان ساقط كردن نظام پهلوى داشتند. وزير يمن گفت:

ص: 291

«زمان انقلاب ايران، من دانشجوى سال اول رشته علوم سياسى بودم. آن زمان ما انقلاب ايران را به رهبرى امام خمينى رحمه الله، اراده واقعى مردم مسلمان مى دانستيم.

وى گفت: كتابهاى دكتر شريعتى و همچنين كتابهاى شهيد محمدباقر صدر، (فلسفتنا، اقتصادنا و سلسله الاسلام يقود الحياة) را خوانده است. و افزود: اكنون مردم فلسطين به يك امت بيدار وفداكار تبديل شده است ...»

مصاحبه «البلاد» (فارسى) با برخى از مسؤولان بعثه جمهورى اسلامى ايران

البلاد فارسى، شماره 15 (2 بهمن) مصاحبه اى با برخى از مسؤولان بعثه جمهورى اسلامى ترتيب داده است. در اين مصاحبه حجت الاسلام و المسلمين صادقى رشاد ضمن تشكر از عربستان به خاطر كمكهايى كه به زلزله زدگان بم كرد،

منوچهر محمدى هم در اين مصاحبه ضمن اظهار علاقه براى ايجاد ارتباط با نويسندگان سعودى گفت اين آشنايى باتوجه به مشتركات فرهنگى مى تواند اقدامات مغرضانه دشمنان اسلام را خنثى كند.

* دكتر عيوضى هم ضمن تشكّر از اينكه پروازهاى مستقيم به مدينه، به راه افتاده گفت: من ويژه نامه البلاد را مرتّب نگاه مى كنم و مى خوانم.

لازم به يادآورى است كه اين مصاحبه عمدتاً حالت تحريف شده اى داشته و مطالب نوشته شده در آن، طبق معمول، با عبارات و تعبيرات خودساخته خبرنگار البلاد است. از طرف برخى از مصاحبه شوندگان توصيه شد كه اطلاعات ارائه شده در آن مخدوش مى باشد.

ميهمانان خارجى در بعثه جمهورى اسلامى ايران

يكى از اقدامات جارى در بعثه مقام معظم رهبرى، دعوت از چهره هاى سرشناس و حجاج فرهيخته ساير كشورها به بعثه جمهورى اسلامى است. در بيشتر اوقات، دسته هاى مختلفى از زائران كشورهاى ديگر را مى توان ديد كه به بعثه ايران آمده و ضمن گفتگو با علما به تبادل آرا در زمينه هاى فكرى و سياسى مى پردازند. اين كار عمدتاً از طريق معاونت بين الملل وبه خصوص در سطح دعوت ازحجاج، توسط مبلّغان صورت مى گيرد.

ص: 292

از سوى ديگر، كادرهاى معاونت بين الملل با برنامه ريزى از شمارى از مسؤولان بعثه هاى مختلف دعوت مى كنند تا از بعثه جمهورى اسلامى ايران ديدار نمايند. برخى از مهم ترين اين ديدارها، ديدار با سرپرست حجاج ايرانى است.

آمد و رفت اين ميهمانان در بعثه، با توجه به عظمت بعثه جمهورى اسلامى و تبليغات داخلى آن، تأثير شايسته روى اذهان آنان مى گذارد. براى نمونه، رييس بعثه فلسطين پس از ديدار از بعثه و ديدن تراكتها و عكس هاى تبليغاتى فراوان در باره فلسطين گفت:

وجود نمايشگاه عكس فلسطين در بعثه، ما را هيجان زده كرد. وى گفت ما محبّت ايرانيان را هيچگاه فراموش نمى كنيم.

امسال وجود چند خواهر تحصيل كرده در بعثه، موجب شده است كه شمارى از زائران زن از ديگر كشورها، به بعثه رهنمون شوند. به علاوه برخى از خواهران به كاروانهايى از پاكستان، اندونزى و بحرين رفته و به ايراد سخن براى آنان پرداخته اند.

اسامى آن كاروانها عبارت است از: كاروان مسلم، ولى عصر، سترى، حميدان، ابوميثم، شيخ فاضل و دو كاروان از نيجريه.

تقريباً بيشتر زائران خارجى، با توجه به رويدادهاى دو سال اخير در جهان اسلام، از وحدت اسلامى سخن به ميان مى آورند و از لزوم آشنايى بيشتر مسلمانان از يكديگر ياد مى كنند. در بحث هاى كلامى، علاقمند به شنيدن تفاوت ديدگاه هاى شيعه و سنى هستند.

بحث غدير و مهدى عليه السلام از مباحثى است كه گهگاه در گفتگوها مطرح شده و بيشتر از ناحيه كسانى است كه مطالعاتى در باره شيعه داشته اند. همچنين در مباحث مربوط به ايران، از قانون اساسى و مسأله رهبرى در كشور ما پرس و جو مى كنند. آنان از اينكه ايران شبكه خبرى مستقلّى ندارد تا آنان بتوانند با سياستهاى ايران آشنا شوند، اظهار تأسف مى كردند. برخى هم اصرار داشتند كه ايران بايد مذهب تشيع را از طريق كانالهاى ماهواره اى بيان كند تا ديگران با حقيقت آن آشنا شوند. گهگاه در ميان اينها اشاره به استفاده آنان از شبكه سحر مى شود. افرادى كه در سطحى بالاتر هستند، معمولا در پى كتابهاى تفسيرى از ديدگاه شيعه هستند. در سطوحى ديگر همچنان ابهاماتى مانند اينكه آيا قرآن را تحريف شده مى دانيد، آيا مقام امام على عليه السلام را بالاتر از پيامبر صلى الله عليه و آله مى دانيد،

ص: 293

نظر شيعه در باره صحابه، به خصوص عايشه چيست و ... مطرح است.

بسيارى از اين گفتگوها نشانگر آن است كه پس از انقلاب اسلامى، بخش هايى از دنياى سنى به خصوص اهل مطالعه و افراد تحصيل كرده كم وبيش با افكار شيعه آشنا شده اند. تحوّلات لبنان و اخيراً عراق هم در اين مسأله نقش بسزايى داشته است، اما نه كتاب مناسب با مخاطبان به اندازه كافى وجود دارد و نه همان مقدار كه هست، توزيع مناسب مى شود. با اين حال، بسيارى از همين نوشته هاى مختصر، روى موج انقلاب، تا دورترين نقاط جهان اسلام رسيده است.

برخى ديگر از موضوعاتى كه در اين گفتگوها طرح مى شود عبارت است از:

حجاب، وحدت شيعه و سنى، ارتباط ايران و مصر و بحث اخوان المسلمين، درخواست تحصيل در علوم دينى در ايران، برخورد دولت ايران با اهل سنت اين كشور، بانك بدون ربا در ايران، شدّت تبليغات عليه ايران در خارج از ايران، بى سرپرست بودن حجاج شيعه افغانى، عقيده شيعه در باره جبرئيل، ديدگاه هاى اهل بيت در زمينه هاى مختلف دينى و ...

شلوغى فراوان حرم خداوند در آغازين روزهاى ذى حجه

با آغاز ماه ذى حجه، جمعيت زائر در مكه رو به فزونى است. هر نماز جماعتى كه شركت كنيد، جمعيتى را بيش از آنچه روز قبل ديده ايد، مشاهده خواهيد كرد. اين روزها صفوف نماز جماعت، فضاهاى اطراف مسجد و حتى بالاتر از محلّ مولد النبى صلى الله عليه و آله تا محلّ هتل رواسى را در بر مى گيرد.

مشكلى كه در غير ساعات نماز و حتى بلافاصله پس از نماز وجود دارد، بساط دست فروشهاست كه گاه سطح بسيار وسيعى را به خود اختصاص مى دهند. تصوّر بازگشت هزاران هزار نمازگزار در ميان راههاى تنگ و باريك كه بساط دست فروشها را باز كرده، واقعاً دشوار است.

ابن بساطى ها تا آخرين ساعات شب و حتّى گاه تا صبح مشغول فروش اجناس بسيار ابتدايى خود هستند و تاكنون ممانعتى هم از سوى مأموران مشاهده نشده است.

ص: 294

شبها، پس از نماز عشا، به تدريج مسجد از شيعيان پر مى شود. آنانكه دوست دارند ساعاتى را در كنار يار باشند و به خواندن نماز و قرآن و ادعيه بپردازند.

امسال پديده افزون، حضور جمع كثيرى از شيعيان افغانى است كه در جاى جاى مسجد در دسته هاى چند نفرى نشسته و يك روحانى براى آنان دعا مى خواند.

مأموران عربستان سعودى، پيش از اين تنها با ايرانى ها درگير بودند، اما اكنون مشكل ديگرى هم براى آنان درست شده است. تازه هنوز زائران عراقى نرسيده اند كه با صداى بلند به خواندن دعا و روضه بپردازند و كسى جرأت حرف زدن با آنان را نداشته باشد.

اين فضاى جديد براى شيعيان ايرانى يك فرج به تمام معناست؛ زيرا فضاى حج، به همان مقدار كه در سطح دنيا تفاوت كرده و شيعيان پس از ماجراى عراق بروز و ظهور تازه اى يافته اند، اندكى به نفع شيعه تغيير مى كند. ديگر اين ايرانى ها نيستند كه متهم شوند مجوسى اند يا شرك مى ورزند و با زبان عربى نارسا نتوانند پاسخ آنها را بدهند. اين بار زبانهاى تيزى در انتظار مأموران سعودى در مسجد الحرام و حتى مسجد نبوى است.

شب جمعه، اولين شب ماه ذى حجه بود، بسيارى از شيعيان، گروه گروه مشغول خواندن دعاى كميل بودند. برخى هم در طواف دعاى كميل را مى خواندند. هنوز هم مطاف شبها ميانه ساعات 10 تا 1، تا حدّى خلوت است اما پس از اندكى خواهد شد.

عمده ترين نقطه اى كه پس از اصلاحات امسال (با برداشتن تختهاى روان و ويلچر) هنوز مانده، خط سياهى است كه روى زمين برابر حجر الأسود كشيده اند. در اين نقطه ثقل جمعيت است كه مى ايستد تا تكبير بگويد و بوسه اى حواله حجر الأسود كند. بايد به ضرورت اين خط را برداشت. آيا ممكن است از نورى ليزرى استفاده شود تا بدون آنكه مزاحمتى ايجاد كند، اين خط را در هوا و روى سر مردم نشان دهد و نيازى نباشد كه مردم اين و آن را كنار بزنند، عقب گرد كنند تا خط را ببينند! اين پيشنهادى است از سوى دوستى كه شب جمعه با هم طواف مى كرديم مطرح كرد. بالأخره شايد چيزى شبيه آن را بشود درست كرد و اين مشكل را حل كرد.

توصيه هاى دينى، مذهبى و اخلاقى براى زائران

ص:295

سالهاست كه بعثه جمهورى اسلامى ايران مى كوشد اخلاق و رفتار آن دسته از زائران ايرانى را، كه براى نخستين بار در حرمين حضور مى يابند، به گونه اى تنظيم كند كه تصادم خاصى با اخلاقيات مذهبى حاكم بر اين محيط پيش نيايد. برخى از اين رفتارها خود اسلامى و اصيل است و برخى از روى مصحلت تقيه و ايجاد اتفاق و يگانگى و عمدتاً به خاطر حفظ حرمت تشيع.

بعضى از رفتارهاى زائران اغلب برخلاف فرهنگ وسياست حاكم بر كشور ميزبان بوده و باعث وهن شيعه مى گردد. چه بسا اين مسأله مستمسك معاندين و مخالفين شيعه قرار مى گيرد و دست به تبليغات سوء عليه اعتقادات شيعه مى زنند.

به عنوان نمونه به موارد ذيل مى توان اشاره كرد:

1. گرفتن قنوت در نماز جماعت.

2. خاك برداشتن از بقيع.

3. گذاشتن قرآن بر زمين.

4. دست به دعا و نيايش برداشتن در جهت خلاف قبله.

5. عبور كردن از جلوى نمازگزاران.

6. با عجله نماز را تمام كردن و دويدن به سوى حجرالأسود جهت زيارت (ترك واجب به جهت انجام عمل مستحب).

7. تجمع در جلوى فروشگاههاى اطراف حرم در اوقات اذان و نمازهاى پنجگانه.

8. ترك مسجدالحرام و مسجدالنبى صلى الله عليه و آله در هنگام اذان و نماز جماعت.

9. مهر گذاشتن و يا اشياى مشابه مهر در هنگام نماز.

10. عدم رعايت حجاب اسلامى توسط خانمها و استفاده از چادرهاى گلدار و رنگى.

11. نماز خواندن در جلوى درِ ورودى قبرستان بقيع.

12. انداختن عريضه و يا پول نذرى بر قبور بقيع.

13. بستن نخ يا پارچه بر پنجره ها و نرده هاى بقيع.

14. عكس گرفتن و يا فيلمبردارى، حتى از اماكن و محل هايى كه مجاز هم باشند.

ص: 296

15. بوسيدن درها و ديوارها و يا ضريح ...

16. سيگار كشيدن به خصوص در اطراف حرم حضرت پيامبر صلى الله عليه و آله.

17. پشت به حرم پيامبر نشستن هنگام زيارت ائمه بقيع عليهم السلام.

18. عدم رعايت اخلاق و رفتار اسلامى در برخوردها.

19. عدم رعايت نوبت و مقررات در معابر عمومى و يا سوار شدن به ماشين و غيره.

20. عدم رعايت پوشش اسلامى توسط عده اى از برادران و خواهران زائر.

21. حركتهاى نسنجيده توسط بعضى از زوج ها در خيابانها (دست به دست دادن، يا شوخى كردن با همديگر يا خنديدن).

22. عدم رعايت حجاب كامل توسط خواهران زائر (استفاده از روپوش و يا مشابه آن).

23. چانه زدنهاى بيش از حد متعارف و حتّى بعضى مواقع التماس كردن در هنگام خريد از فروشندگان به منظور اخذ تخفيف بدون توجه به اصل بهاى اجناس.

24. تردّد و رفت وآمدهاى زائران خواهر به تنهايى به خصوص در بازارهاى شهرهاى اماكن مقدس و چانه زدنهاى غير متعارف.

25. انداختن آب دهان و يا دستمال كاغذى مستعمل در محوطه.

26. عدم توجه به مقررات راهنمايى و رانندگى و عبور از تقاطع ها و توجه نكردن به علائم و نشانه ها.

27. استفاده از بلندگوها در بين الحرمين، كه موجب ايجاد آزار و اذيت زائران ساير كشورها مى گردد.

28. مباحثه و مشاجره با مأموران حرمين شريفين و عدم توجه به تذكّرات آنان.

29. ورود به مساجد با جورابهاى بدبو.

30. گزاردن نماز فرادا در هنگام نمازهاى جماعت توسط بعضى از زائران.

31. صحبت كردن بلند در مسجدالنبى صلى الله عليه و آله.

32. ذكر دعا و صلوات و خواندن زيارتنامه با صداى بلند.

33. خواندن نماز در حرمين شريفين در بين الطلوعين كه از نظر اهل سنت مجوز شرعى ندارد.

ص: 297

34. فروش اشيا و اجناس؛ مانند پسته، زعفران، انگشتر و ... در سطح شهر يا فرودگاه جدّه.

35. ايجاد مزاحمت براى ديگر حاجيان در مواقف، مثل طواف و جمرات و ...

36. عكسبردارى و فيلمبردارى از اماكنى كه در عربستان ممنوع است.

37. شركت در بحثهاى مناقشه آميز عقيدتى، در حالى كه تسلّط كافى بر موضوع و زبان عربى ندارند.

برگزارى مراسم سوگوارى جوادالائمه عليه السلام در مدينه منوره

روز پنجشنبه، به افق عربستان، مصادف با سى ام ذى قعده و سالروز شهادت امام نهم شيعيان حضرت ابا جعفر محمدبن على عليهما السلام ملقّب به جوادالائمه است.

در مراسمى كه به همين مناسبت در بعثه مقام معظم رهبرى در شهر مدينه برگزار شد جمعى از زوار كشورمان شركت كردند.

در اين مراسم كه با مدّاحى يكى از مداحان اهل بيت عصمت و طهارت آغاز شد، حجت الاسلام محمدكاظم صديقى با مشابه قلمداد كردن نحوه شهادت امام جواد عليه السلام با شهادت فاطمه زهرا عليها السلام، اين امام شيعيان را مظهر الهى دانست و بنابر روايت نبوى، رفع حوايج مردم به ويژه حوايج دنيوى ايشان را به دست جوادالائمه عليه السلام توصيف كرد.

وى افزود: امام نهم جوانترين امام شيعه بوده است.

حجت الاسلام صديقى همچنين به مناسبت در پيش رو بودن ايام حج، كعبه را پرچم اسلام و مدينه را باطن مكه معرفى كرد و از زوار مدينه خواست خود را مهياى بهره مندى از مناسك حج كنند. وى حجرالأسود را نمادى از ولايت و پيمان ولايت الهى دانست.

براساس برنامه ريزى هاى واحد مراسم بعثه مقام معظم رهبرى، همزمان با مراسم سالروز شهادت نهمين اختر آسمان امامت و ولايت در ايران اسلامى، روز جمعه مراسمى در محل اجتماعات بعثه مقام معظم رهبرى در مكه مكرمه نيز برگزار مى شود.

سخنرانان و مداحان در اين مراسم با بيان مصايب و سجاياى امام جواد عليه السلام ياد آن امام همام را گرامى خواهند داشت.

اياب و ذهاب زائران از محل سكونت تا مسجد الحرام

ص:298

براى آمد وشد زائران ايرانى، در نزديكى مسجدالحرام يك ايستگاه مركزى ثابت داير شد.

با هماهنگى مسؤولان كشور سعودى، براى زائران ايرانىِ خانه خدا در مكه مكرمه يك ايستگاه مركزى ثابت به منظور اياب و ذهاب آنان در نزديكترين محل مسجدالحرام در نظر گرفته شده است.

از اين ايستگاه كه در مناسب ترين نقطه خيابان منتهى به خانه خدا ايجاد شده است.

زائران ايرانى مى توانند به سهولت با اتوبوس ها و مينى بوس هايى كه مطابق محل اقامت آنان شماره گذارى شده، به هر نقطه از شهر مكه انتقال يابند.

گفتنى است در مراسم حج امسال، در شهر مكه، بيش از 500 دستگاه خودرو براى انتقال زائران ايرانى از محلّ اقامت آنان به مسجدالحرام و به عكس درنظر گرفته شده است.

ورود زائران ايرانى به جده

زائران ايرانى كه امسال از فرودگاه جده وارد عربستان مى شوند، به راحتى از بخشهاى بازرسى اين فرودگاه عبور مى كنند. «عباس اديب زاده» يكى از مسؤولان ايرانى مستقر در فروگاه جده، روز چهارشنبه در گفتگو با ايرنا افزود: تاكنون هيچ يك از زائران ايرانى، مورد بازرسى بدنى قرارنگرفته اند و كمتر ديده شده كه وسايل آنان نيز باز شود.

وى مشكل موجود در فرودگاه را معطلى بيش از اندازه زائران در قسمت پيش از بازرسى عنوان كرد و گفت: چون سالن اختصاصى در اختيار زائران ايرانى نيست و حجم پروازها نيز اين روزها افزايش يافته است. آنان بايد منتظر بمانند تا زائران ساير كشورها از قسمت كنترل گذرنامه و بازرسى عبور كنند. اديب زاده، انتقال زائران از فرودگاه جده به ميقات جحفه را نيز رضايتبخش خواند و اضافه كرد: مسؤولان شركت حمل و نقل عربستان در اين جهت همكارى لازم را دارند و سريعتر از سالهاى گذشته اتوبوس در اختيار زائران ايرانى قرار مى دهند.

درگذشت يك زائر ايرانى

ص:299

يك زائر زن ايرانى ديروز (بيست نهم ذى قعده) به علّت سكته قلبى دار فانى را وداع كرد.

به گزارش خبرنگار زائر، تهرانى مسؤول مددكارى بيمارستانِ مكه، با اعلام اين خبر، افزود: خانم مليح الزمان پاسنگى، 51 ساله، فرزند على جان، ديروز ساعت 6 بامداد به علت ايست قلبى در محل كاروان جان به جان آفرين تسليم نمود.

مرحومه پاسنگى از شهرستان اصفهان اعزام شده بود و از زائران كاروان 13359 بود.

ديدار سفير ايران در رياض با وزير كشور عربستان

«على اصغر خاجى» سفير ايران در رياض، روز چهارشنبه با امير نايف وزير كشور وامنيت شوراى عالى حج عربستان ديدار كرد.

در اين ديدار آخرين تحوّلات مربوط به روابط دوجانبه و مسائل مربوط به حج، مورد بحث و گفت وگو قرارگرفت.

وزير كشور عربستان از سطح بسيار خوب روابط دو كشور اظهار خرسندى كرد و گفت: اين روابط نه تنها به نفع دو كشور، بلكه به نفع تمام كشورهاى منطقه است.

سفير جمهورى اسلامى ايران نيز ضمن تأكيد بر اراده جمهورى اسلامى جهت توسعه روابط با عربستان، به تشريح وضعيت زائران ايرانى در سال جارى پرداخت و از تلاشها و خدمات مقامات و مسؤولان سعودى در رابطه با زائران بيت اللَّه الحرام تقدير كرد.

ديدار اعضاى ستاد مدينه با سرپرست حجاج ايرانى

صبح روز جمعه، سوم بهمن، اعضاى ستاد مكه با رياست آقاى مصطفى قهرودى به همراه آقاى زرهانى رييس سازمان حج و زيارت، در مقرّ بعثه رهبرى با نماينده ولىّ فقيه ديدار كردند. در اين ديدار، ابتدا آقاى زرهانى گزارشى از فعاليت ستاد مدينه و آغاز

ص: 300

به كار ستاد مكّه ارائه كرد و گفت: در مدينه كارها با روانى پيش رفت، گرچه گره هايى وجود داشت اما با فعاليت حوزه بازرسى و همكارى ستاد، به تدريج حلّ شد. وى افزود:

مشكل آشپزخانه كه سال گذشته همه را به ستوه آورده بود، در مدينه و مكه به خوبى حل شده و گرچه دشوارى هايى وجود دارد، اما به هيچ روى دشوارى جدّى نبوده است.

آقاى زرهانى افزود: مشكل مسكن در مكه يك مشكل سنتى است، خانه ها فرسوده و معمولًا گران است اما هر جا اعتراضى بوده، به سرعت توسّط بازرسى و ستاد، مورد توجه قرار گرفته و هشتاد درصد مشكلات فى المجلس حل شده و باقى آن در جلسات روزانه بازرسى و ستاد حل گرديده است.

مسأله حمل و نقل هم كه دشوارى ويژه اى در شهر مكه دارد، تقريباً بدون مشكل تاكنون پيش رفته است. زرهانى، از مديريت آقاى قهرودى و همكارى ستاد و بازرسى، به عنوان دو عامل اصلىِ موفقيت ياد كرد.

قهرودى هم گزارش كوتاهى از وضعيت ستاد مكه، كه به طور رسمى از 20 ذى قعده راه افتاده، ارائه كرد و گفت: بناى ما بر اين است كه به كسى «نه» نگوييم. پول مردم است و براى آنها خرج مى كنيم. وى گفت تقريباً هر مشكلى در ساختمانها بوده، اگر از تعهّدات مالك بوده او را وادار كرده ايم هزينه كند و الّا خودمان با هزينه سازمان آن را حل كرده ايم. در باره مشكلات مشاعر هم جلساتى با حضور رييس سازمان داشته ايم.

آقاى رى شهرى، ضمن شكرگزارى از اينكه خداوند توفيق خدمت به زائرانش را به آنان داده، گفت: سال گذشته سال بحران بود و امسال تا اينجا به نظر مى رسد كه دشوارى ها رو به حل شدن است. به هر حال، مشكلات پيش بينى نشده اى هم وجود دارد كه بايد براى حلّ آنها آماده بود. وى گفت كه روزهاى دشوار در پيش است و توصيه من به برادران ستاد آن است كه خود را آماده نگهدارند. وى تأكيد كرد: بايد از همه توان و تجربه استفاده شود و با توكّل به عنايات خداوندى، با هدف حفظ آبروى اسلام، نظام و رهبرى، خدمت به مردم و آسايش آنان هرچه بيشتر صورت گيرد.

زائران هم بايد بدانند كه خدمتگزاران آنان صرفاً براى خدا كار مى كنند و در اينجا سود شخصى در كار نيست. مبادا آنان با غيبت از ثواب حج خويش بكاهند.

وى سپس با اشاره به حديثى از حضرت داود عليه السلام كه از دست درخواستهاى مردم

ص: 301

خسته شده و به عزلت پناه برده بود، افزود: خداوند به او فرمود: محبّت من گذشت از بندگان من است، وقتى ديدى كه او مريد من است، خادم او باش. (1)

پرده جديد كعبه آماده نصب شد

به گزارش روزنامه الشرق الأوسط، پرده جديد كعبه، كه در كارخانه اى در منطقه امّ الجود در مكّه معظمه بافته شده، توسط شيخ عبدالعزيز بن عبداللَّه شيبى (از آل شيبه) كه سدانت بيت عتيق در طول تاريخ در اختيار آنان بوده، دريافت شد. در اين سوى، شيخ صالح الحصين طىّ مراسمى از شيبى تحويل گرفت كه براى روز نهم روى كعبه قرار داده شود.

بر اساس اين گزارش، زياد محيى الدين خوجه، رييس كارخانه بافت كعبه، اين پرده از 670 كيلوگرم ابريشم خالص و 150 كيلوگرم طلا و نقره بافته شده و جمعاً 658 متر مربع است. هزينه آن 17 ميليون ريال سعودى است كه تقريباً 5/ 4 ميليون دلار مى شود.

باران رحمت در ظهر روز جمعه

جلسات بعثه مقام معظم رهبرى، امروز، صبح جمعه، با دعاى ندبه آغاز شد. جمع زيادى از چندين كاروان در اين مراسم روح بخش شركت داشتند و مداحان پيش و پس از دعا به نوحه سرايى پرداختند. روز جمعه به تقويم قمرى ايران روز آخر ماه و روز شهادت امام جواد عليه السلام است.

از حوالى ظهر روز جمعه تا حدود ساعت 2، باران بسيار تندى در مكه آغاز به باريدن كرد كه اوج آن از ساعت 5/ 1 به بعد بود. در فاصله كوتاهى از شدت گرفتن باران، تمام سطح خيابانهاى اطراف پر از آب شد و ماشينها در حالى كه نيم متر در داخل آب حركت مى كردند، به رفت و آمد مشغول بودند. بقاياى آبها تا ساعتها پس از خاتمه باران، همچنان در خيابانها وجود داشت و در رفت و آمدها اختلال ايجاد مى كرد. به علاوه، مقدار زيادى گِل و لاى از روى كوهها شسته شده و حاشيه خيابانها را پر كرده بود. شب


1- مستدرك الوسائل، ج 12، ص 428.

ص: 302

هنگام همچنان مه در فضاى مسجد الحرام وجود داشت و از تركيب آنها با نور نورافكن ها، فضاى خاصى را ايجاد كرده بود.

اين باران، كه به گفته هواشناسى، طى روزهاى آينده هم قابل پيش بينى است، خطر سيل را در بر دارد و سعودها نيز مرتب در خبرها از وجود امكاناتى براى جلوگيرى از سيل سخن مى گويند. روشن است كه خطر اصلى در مشعر و منا است كه ممكن است مشكلات جدى براى زائران در پى داشته باشد.

طى روزهاى بعد از باران، مقامات سعودى از چند هزار كارگر براى تميز كردن منا از آثار باران ياد شده استفاده كردند.

نماز جمعه مكه و مدينه

روز جمعه اول ذى حجه (به تقويم عربستان) نماز جمعه مكه، به امامت السديس با حضور جمعيتى نزديك به 5/ 1 ميليون نفر در مسجد الحرام و ميادين اطراف آن، به سمت اجياد و غزه در دو سوى آن برگزار شد. سديس در خطبه هاى نماز، با اشاره به اين نكته كه مسلمانان گرفتار تفرقه و انشعاب شده اند، گفت: حج دعوت عملى به اتحاد و يكپارچگى است و مى تواند در روزگار ما به كار ما بيايد. وى افزود: اكنون وقت آن رسيده است كه از اين فرصت وحدت آميز براى ايجاد اتّحاد استفاده كنيم، پس از آنكه گرفتار فتنه ها و هواپرستى ها شده ايم؛ چنانكه خداوند مى فرمايد: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ... (1)

و نيز فرموده است: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لَاتَفَرَّقُوا ... (2)

شگفت آنكه، سديس بلافاصله به دنبال ايجاد اختلاف رفته و با اظهار اين سخنِ حق، كه روح حج، روح توحيد است، برخى از مسلمانان را به شرك گرايى متهم كرد كه از آن جمله دعا براى اهل قبور، مسح سنگها و تبرّك و دعاى براى رفع بلايا با تبرّك است. به اين ترتيب، مقصود وى از وحدت، همان وحدت ميان وهابى ها و سلفى هاست نه كلّيت امت اسلامى.


1- حجرات: 10.
2- آل عمران: 103.

ص: 303

سديس در ادامه با اشاره به حرمت حرم، كسانى را كه اين حرمت را خدشه دار مى كنند وعده به عذاب الهى داد و گفت: اسلام دعوت به رحمت و شفقت و محبت و تسامح مى كند. وى همچنين از رفتار خشونت آميز صهيونيستها هم انتقاد كرد.

بر اساس خبر روزنامه عكاظ، نزديك به نيم ميليون نفر نيز نماز جمعه را در مسجد نبوى اقامه كردند. امام جمعه مدينه، شيخ حسين آل الشيخ با اشاره به فضيلت اين روزها كه مسلمانان بايد از آن بهره معنوى بگيرند، به تفصيل در باره ثواب اعمال عبادى در اين ايّام با استناد به احاديث سخن گفت.

پس از اقامه نماز جمعه در مدينه، سيل زائران در اين شهر به سوى مكه حركت كردند.

ملاقات سرپرست حجاج ايرانى با زائران جانباز

عصر روز جمعه، سوم بهمن، نماينده ولى فقيه عازم ديدار و ملاقات با كاروان جانبازان شد. اين كاروان با مديريت قابل تقدير آقاى مجيد درزى، شامل حدود 200 زائر است كه بيش از هفتاد نفر آنها ويلچرى و 23 نفر شيميايى است. پيشتر نيز اشاره شد كه روحانى اين كاروان حجت الاسلام والمسلمين راشد يزدى است.

در اين ديدار ابتدا آقاى راشد يزدى به نماينده ولىّ فقيه خوش آمد گفت و براى ايشان آرزوى توفيق براى خدمت به حجاج كرد كه اين خدمت سبب سربلندى و سعادتمندى مى شود. سپس سرپرست حجاج ايرانى با تعزيت شهادت امام جواد عليه السلام به زندگى انبيا و سختى هاى آنها اشاره كرد و تأكيد نمود كه بالندگى انسان تنها در پرتو تحمّل مشكلات و مشقات پديد مى آيد. وى با توجه به آزارها و سختى ها و شهادتها كه در مسير انبيا بوده، مقامات معنوى آنان را ناشى از همين امر دانست و به اين حديث تمسّك كرد كه از پيامبرخدا صلى الله عليه و آله پرسيدند: «مَنْ اشدّ النّاسِ بَلاءاً؟» حضرت فرمود: «النَّبيّون، ثُمّ الأَمْثل فَالْامْثل». (1)

وى افزود: اگر براى رسيدن به كمالات انسانى و معنوى، جز در پرتو تحمّل سختى ها در راه خدا، راه ديگرى وجود داشت، خداوند آن را براى اولياى خود انتخاب


1- كافى، ج 2، ص 252.

ص: 304

مى كرد و دوستان خدا درچار انواع مشكلات نبودند.

آقاى رى شهرى، با اشاره به جامعيت حج در سازندگى انسان، گفتند: در لسان ائمه اطهار عليه السلام، حج به عنوان احد الجهادين است. جهاد با دشمن يك طرف و جهاد براى تحقّق حج در طرف ديگر. اين به خاطر همين مشقات و مشكلاتى است كه در مسير حج وجود داشته و هنوز هم با وجود امكانات فعلى، بسيارى از آن مشقات وجود دارد. در روايتى ديگر از امام صادق عليه السلام به سختى هاى حج اشاره شده و اينكه در اين مسير دشوارى هايى وجود دارد: «فِي تَغْيِيرِ مَطْعَمٍ أَوْ مَشْرَبٍ أَوْ رِيحٍ ...». (1)

نماينده ولىّ فقيه پس از آن گفتند: جانبازان بهترين و با آبروترين ميهمانان خداوند در اين سفر هستند و اين به خاطر مشقّت هايى است كه تحمّل مى كنند. وى خطاب به اين عزيزان گفت: خداوند براى شما ارزش زيادى قائل است. قدر خود را بدانيد و از فضاى معنوى مكه و مدينه نهايت بهره بردارى را داشته باشيد.

سرپرست حجاج ايرانى، سپس افزود: محرّمات احرام را مى توان در چند بند خلاصه كرد: خودآرايى ممنوع، تن آسايى ممنوع، خودبينى ممنوع، خودآزارى ممنوع، خود پوششى (سرپوشاندن يا رو پوشاندن براى زنان) ممنوع، لذايذ ممنوع، آزار زبانى و سلاحى ديگران ممنوع. ايشان تأكيد كرد كه عاشق خدا عاشق سختى هاست. هرچه از لذّت جسمى كاسته شود به لذاتهاى روحى افزوده مى شود. اين سختى ها هم براى همين است كه لذايذ جسمى را كمتر كند چنانكه حضرت فرمود: «هيچ پيامبرى مانند من آزار و اذيت نديد.»

در پايان، ضمن دعا براى شفاى مريضان اسلام، از زحمات مدير كاروان و جناب آقاى راشد يزدى براى زحماتى كه مى كشند تشكر كرد.

پس از آن بعضى از جانبازان، انتقاداتى را نسبت به وضعيت مسكن و حمل و نقل مطرح كردند كه جناب آقاى زرهانى رييس سازمان حج و زيارت آنها را پاسخ داد و گفت: هر پيشنهادى كه براى بهبود وضعيت داده شده و در حدّ مقدورات ما باشد، آن را انجام خواهيم داد.


1- كافى، ج 4، ص 253.

ص: 305

گفتنى است، بيش از هزار جانباز در حج امسال حضور دارند كه در كاروانها پراكنده هستند، اما افراد ويلچرى تنها در همين كاروان مى باشند. يكى از اعتراضات آنان اين است كه هفتاد ويلچرى براى يكسال بسيار زياد است. صحبت هايى در جريان است تا امكان ساختن مسكن مناسب جانبازان از سوى سعودى ها و اجاره چند ساله آن توسط ايران مورد بررسى قرار گيرد.

پول ايرانى در مبادلات اقتصادى در حرمين

بسيارى از زائران ايرانى خانه خدا در مكه و مدينه، براى خريد كالاهاى سوغاتى خود از پول رايج كشورمان استفاده مى كنند و مغازه داران و فروشندگان كالا نيز پول ايرانى را مانند ساير ارزهاى معتبر مى پذيرند.

گرچه سازمان حج و زيارت از طريق كاروانها، زائران را از خريد با پول ايرانى در عربستان منع كرده است، اما همه روزه در بازارهاى مدينه و مكه شاهد خريد زائران با پول ايرانى هستيم.

پيش از اين، بانك ملى در مكه و مدينه شعبه داشت و ريال ايران را به ريال عربستان تبديل مى كرد، اما چند سالى است كه با تعطيل شدن بانك ملى در اين دو شهر، رسماً كار خريد و فروش با ريال ايرانى انجام مى گيرد و به ظاهر، براى هر دو طرف، يعنى هم فروشنده و هم خريدار، اين گونه خريد و فروش با صرفه است. اما در واقع امر، اينكه اين قبيل معاملات ارزى براى اقتصاد كشور زيان آور است؛ آنچنان هم براى زائر مقرون به صرفه نخواهد بود.

در حال حاضر، در برابر هر هزار تومان، مبلغ 20/ 4 الى 25/ 4 ريال سعودى مى پردازند.

نشريه شماره سيزدهم و چهاردهم زائر

نشريه زائر كه اكنون سالهاست در موسم حج منتشر مى شود و سعودى ها هم انتشار آن را محدود به شرايطى پذيرفته اند، مهم ترين رسالتش انعكاس مهم ترين اخبار ايران، درج مقالاتى در باره اسرار و معارف حج و نيز اطلاع رسانى در باره برنامه هاى جارى

ص: 306

بعثه مقام معظم رهبرى است.

در شماره هاى اخير، چندين مقاله با عنوان حج ابراهيمى- حج مهدوى، از مسعود پورآقايى به چاپ رسيده است. در شماره سيزدهم كه در 3 بهمن انتشار يافته، مقاله اى با عنوان نخستين نگاه به كعبه در اين شماره چاپ شده كه گذرى است بر رواياتى كه ثواب نگريستن به خانه خدا در آنها بيان شده است. مصاحبه اى با آقاى على اكبر صادقى رشاد در باره معارف حج درج شده با عنوان «حج، تمرين تحمّل فَرَج است». بخش ادبيات زائر، چندين شعر زيبا از آقاى جواد محدثى و ديگران است كه خواندنى است. دهمين قسمت اخلاق سفر در اين شماره درج شده و زائران را به گذشت و جوانمردى در ايام سفر، كه طبعاً همراه با مشقات و زحمات است دعوت مى كند. توصيه هاى بهداشتى، بايدها و نبايدهاى حج و نيز اخبار كوتاهى از برنامه هاى جارى حج در ادامه آمده است.

در شماره چهاردهم، مقاله اى با عنوان «بعضى از اسرار باطنيه حج» الهام گرفته از نوشته هاى ملّااحمد نراقى درج شده است. گزارش مفصلى از وضعيت اسكان در مكه نيز كه بيشتر گفتگو با مردم و مسؤولان مسكن در مكه است، در همين شماره آمده است.

گزارشى هم در بالا رفتن سطح سلامت در كاروانها به همراه برخى از توصيه هاى بهداشتى و پزشكى در اين شماره به چاپ رسيده است. «حج از نگاه امام على عليه السلام» عنوان مقاله ديگرى در همين شماره است. طبق معمول، خلاصه اخبار مهم ايران و جهان نيز در صفحات نخستين و پايانى زائر درج شده است.

افزايش سطح سلامت و بهداشت زائران

امسال 94000 زائر ايرانى به حج مشرف شده اند كه از اين تعداد حدود 30000 نفر كمتر از 45 سال و بيشتر از 30 سال سن دارند، 2346 نفر هم سنشان كمتر از 30 سال است.

اين آمار نشان مى دهد ميانگين سنى زائران ايرانى رو به سمت كاهش و جوانى است. اين روند طى چند سال گذشته روند رو به رشد داشته و تعداد حجاج جوان در ميان زائران ايرانى افزايش يافته است.

جوان شدن زائران ايرانى آثار مثبت بسيارى به همراه داشته است. يكى از ويژگيهاى شاخص اين فرايند، كاهش ميزان مرگ و مير زائران طى سالهاى اخير بوده

ص: 307

است. آمار نشان مى دهد سال 1377، 118 زائر، سال 1378، 90 زائر، سال 1379، 64 زائر، سال 1380، 19 زائر، سال 1381، 42 زائر از دنيا رفته اند. البته روند فوت زائران سال گذشته افزايش يافت كه گويى چند عامل از جمله تصادفات رانندگى در آن تأثير داشته است.

امسال نيز تا پايان ماه ذى قعده تنها يك زائر ايرانى درگذشته است كه در مقايسه با سال گذشته، طى همين مدت، روند فوت كاهش داشته است؛ زيرا آمار نشان مى دهد تعداد فوت شدگان در سال گذشته تا اين تاريخ 7 نفر بوده است.

عوامل بسيارى در كاهش فوت زائران در اين سالها مؤثر بوده كه يكى از مهمترين اين عوامل، معاينات پزشكى پيش از اعزام زائران و مراقبتهاى پزشكى در طى سفر است.

دكتر ضيايى، مسؤول هيأت پزشكى حج درباره فعاليتهاى انجام شده براى حفظ سلامت زائران و در نتيجه كاهش ميزان مرگ و مير گفت: قبل از اعزام حجاج معاينات پزشكى براى جلوگيرى از بروز مشكلات بعدى انجام مى شود.

وى افزود: حجاج به سه گروه سنىِ زير 50 سال، ميان 50 تا 70 سال و بالاى 70 سال تقسيم مى شوند، حجاج زير 50 سال فقط توسط پزشك كاروان معاينه مى شوند، حجاج 50 تا 70 سال را علاوه بر پزشك كاروان، متخصّصان قلب و روانپزشك معاينه مى كنند، زائرانى كه سنشان بالاتر از 70 سال باشد نيز در هيأتى كه نماينده هيأت پزشكى حج حضور دارند، بررسى و معاينه مى شوند.

مراسم سخنرانى در بعثه جمهورى اسلامى ايران در مكّه

پس از دعاى كميلِ روز جمعه، اول ماه ذى قعده به تقويم سعودى، برنامه هاى سخنرانى در سالن اجتماعات بعثه، به صورت روزانه برگزار مى شود. از آنجمله مراسم سخنرانى براى جمعى از كاروانهاى آذرى زبان بود كه با حضور نماينده ولى فقيه برگزار شد. در اين محفل حجت الاسلام والمسلمين صديقى به ايراد سخن پرداخت.

ايشان گفت: لحظه ديدن كعبه، يكى از مواقع استجابت دعاست و حاجى بايد بداند كه به عنوان ميهمانِ خدا، دعايش مستجاب است. وى با اشاره به اينكه عدم يقين به رحمت و لطف خداوند، يكى از موانع استجابت دعاست، تأكيد كرد كه حاجى بايد بدون

ص: 308

شك و ترديد مطمئن باشد كه خداوند خواسته اش را اجابت خواهد كرد و افزود: بدزبانى و رنجش ديگران نيز از موانع استجابت دعا شمرده شده است.

حجت الاسلام صديقى گفت: كعبه هم خانه خداست و هم خانه مردم است و به همين دليل هر مسافرى مى تواند نمازش را در مسجد الحرام كامل بخواند. وى با اشاره به اينكه حضرت ابراهيم معلّم و بنيانگذار حج بوده، از حجاج كشورمان خواست تا به او اتّكا كنند و علاوه بر خود، براى فرزندان كشور اسلامى هم دعا نمايند.

تعداد زائران ايرانى مكه و مدينه

تعداد زائران ايرانى مشرف شده به حرمين، تا روز جمعه، 4 بهمن، از مرز 75 هزارنفر گذشت.

تا ظهر ديروز، 58 هزار و 666 زائر ايرانىِ خانه خدا وارد مكّه مكرمه شده اند كه از اين تعداد 30 هزار و 442 نفر مستقيم از جده به مكه رفته و 28 هزار و 224 زائر مدينه اولى نيز پس از مُحرم شدن در ميقات شجره، به بيت اللَّه الحرام رفته اند.

بنابر اعلام ستاد سازمان حج و زيارت مستقر در مكه، تا ساعت 24 ديشب نيز 2200 زائر ايرانىِ ديگر با 7 پرواز هواپيمايى هما از فرودگاههاى اصفهان، سارى، مشهد، بوشهر، بندرعباس و تهران وارد جده شده اند.

در حال حاضر، حدود 16500 و پانصد زائر ايرانى مدينه اول در مدينه منوره به سر مى برند كه ظرف روزهاى آينده عازم مكّه مكرمه خواهند شد.

گزارش ديدار رييس سازمان حج و زيارت از مؤسّسه مطوفين حجاج ايرانى

سيد احمد زرهانى، رييس سازمان حج و زيارت، به اتفاق آقاى مصطفى قهرودى، مدير دفتر نمايندگان سازمان حج و زيارت در عربستان و ساير مسؤولان بخش مشاعر در ستاد مكه مكرمه، ضمن ديدار از گردش كار جارى مؤسسه مطوّفين حجاج ايرانى در محل ساختمان جديد مؤسسه با مهندس عبدالرحمان ازهر رييس مؤسسه مذكور و ساير اعضاى هيأت مديره مؤسسه ديدار و گفتگو كردند.

در اين ملاقات، طرفين بر ضرورت استمرار و تقويت همكارى ها ميان آن مؤسسه و

ص: 309

سازمان حج و زيارت تأكيد كرده و بهبود و تكامل آن را به نفع حجاج دانستند.

همچنين مقرر شد بررسيهاى كارشناسى و تبادل تجربيات ميان دو مجموعه ايرانى و سعودىِ خدمتگزار حجاج، در طول سال با هدف ارتقاى سطح خدمات و تأمين رفاه هر چه بيشتر زائران حرمين شريفين، تداوم داشته باشد.

زرهانى اظهار اميدوارى كرد كه اينگونه نشستها و ديدارها بتواند مايه خير و بركت بيشتر باشد. وى در عين حال افزود: روابط بسيار نزديك دو كشور دوست و برادر، باعث مى شود تا توقّع طرفين نسبت به يكديگر بيشتر گردد. ايشان خطاب به اين مؤسسه مطوفين ادامه داد: ارزشيابى شما از نحوه خدمتگزارى در حوزه هاى مختلف، بايستى به بالا بردن معلومات و اتخاذ تصميمات جديد بر مبناى نتايج ارزشيابى منتهى گردد و به رشد مجموعه بيانجامد و چون استفاده كننده نهايىِ آن زائران هستند، بايد اين ارزشيابى به گونه اى طرّاحى و تنظيم گردد كه امكان آگاهى از نظريات زائران به طور مستقيم فراهم شود و با توجه به اينكه هدف ما و شما اجراى مقررات و تأمين رفاه است، بازتاب عملكردمان بايستى از طريق زائر، كه دريافت كننده اين خدمات مى باشد، به ما برگردد.

آقاى زرهانى همچنين خواستار مطالعه در باره راههاى توسعه همكارى و ايجاد فرصتهايى جديد در اين راستا گرديد.

در زمينه خدمات رسانى در مشاعر مقدسه نيز آقاى زرهانى به نكاتى نظير اختصاص محل هاى بهداشتى براى حلق و خالى كردن مسير رمى جمرات از خودروهاى پارك شده، براى تسهيل در رفت و آمدِ حجاج اشاره كرد و گفت: مى دانيم تصميم گيرى در همه مسائل مربوطه، در اختيار شما نيست، اما حمايت و مساعدت شما در اين موارد بسيار مؤثر و سازنده است.

مهندس ازهر باخوشامدگويى به هيأت ايرانى گفت: انديشه ماوشمايكى است و براى تحقّق آرمانهاى مشترك بايد كوشيد و اينكه مستقيماً از نظريات زائران آگاه شويم بسيار اصولى و متين است. وى افزود: در ضمن پيشنهاد مى شود مديران كاروانهاى ايرانى در گروههاى حدود 50 نفرى در كارگاههاى آموزشى كه توسط مؤسسه برگزار مى شود و به درك متقابل از امكانات و انتظارات يكديگر كمك مى كند، شركت نمايند. به هرحال بايد بعدازحج، به بررسى ملاحظات ونقد صادقانه عملكرد خودمان بپردازيم.

گزارش ديدار رييس سازمان حج و زيارت از عرفات و منا

ص:310

جناب آقاى زرهانى، رييس سازمان حج و زيارت، به اتفاق مسؤولان ستاد مكه در امور مشاعر مقدس، به همراه رييس هيأت مديره مؤسسه مطوّفين مكه مكرمه، جناب آقاى مهندس ازهر و همراهانشان، از منطقه عرفات و منا ديدن كردند و از نزديك با آخرين اقدامات و فعاليتهاى مؤسسه در ارتباط با آماده سازى محوطه ها و برپايى چادرها و تأسيسات و تجهيزات لازم در اين سرزمين مقدس جهت ارائه خدمات بهتر به زائران آشنا شدند. مسؤولان مؤسسه مذكور و مكاتب نُه گانه مستقر در عرفات و منا توضيحات و اطلاعات لازم را در اختيار هيأت ايرانى قرار دادند و به سؤالات آنان پاسخ گفتند.

رييس مؤسسه مطوفين اطمينان داد كه با تدابير و تمهيدات و برنامه ريزيهاى انجام شده، همه چيز براى پذيرايى و حركت دادن زائران در ايام تشريق مهيا گرديده است و به اذن خداوند، در اين زمينه مشكلى نخواهيم داشت.

گفتنى است، با حفر كانالهاى انحرافى، در صورت نزول باران و احياناً وقوع سيلاب، از آب گرفتگى چادرها جلوگيرى خواهد شد. در اين ديدار رييس مؤسسه توضيح داد كه در طول سال، ملاحظات و ديدگاه هاى اجرايى در حوزه هاى مختلف به دواير ذى ربط؛ مانند: مرور، دفاع مدنى و ... منتقل شده و به صورت تخصصى بررسى و تصميم گيرى مى شود. پيش بينى هاى لازم در مورد برخورد با مسائل گوناگون صورت مى گيرد. ايشان از مسؤولان ستاد حج ايران خواست مديران كاروانها را در ابعاد مختلف، جهت همكارى بيشتر با مؤسسه، كه نهايتاً به رفاه و تسهيلات بيشتر حجاج مى انجامد، دعوت كنند و آنان را توجيه نمايند. از جمله اينكه اتوبوسها حق توقّف در كنار چادرهاى منا را نخواهند داشت و به توقفگاه (پاركينگ) خاصى منتقل مى شوند.

جناب آقاى زرهانى ضمن قبول و استقبال از اين تمهيدات، از مسؤولان خواست كه در اين صورت ترتيبى دهند تا اتوبوس ها براى بازگرداندن زوار از منا به سمت مكه، در روز دوازدهم ذى حجه، به موقع آمادگى داشته باشند. به هرحال مهندس ازهر اعلام كرد امروز كه دوم ذى حجه است، در صد قابل توجهى از تجهيزات مربوط به ايام تشريق آماده شده است. در ضمن بسيارى از وسائل در سال جارى تعويض گرديده

ص: 311

است. وى گفت: امتياز سال جارى نسبت به گذشته ها اين است كه زمين هاى مشاعر زودتر از هر سال به ما تحويل شد و ما توانستيم با فرصت كافى به اجراى برنامه ها بپردازيم. جناب آقاى زرهانى بار ديگر از رييس مؤسسه و همكارانشان خواست محلّ بهداشتى خاصى براى عمل حلق اختصاص دهند. همين طور مهندس ازهر يادآور شد وزارت حج بابت خسارات وارده به چادره هاى منا كه نوعاً توسط مديران و عوامل كاروانهاى شما صورت مى گيرد از ما غرامت سنگينى خواهد گرفت. لذا تقاضا مى شود به مديران كاروانها تذكّرات لازم داده شود. جناب آقاى زرهانى در اين مورد اظهار داشت قطعاً مديران و نيروهاى خدماتى كاروانها قصد آسيب رساندن به امكانات شما را ندارند اما بايد براى اطلاع رسانى داخل محوطه مكاتب و دادن نشانى و مشخصات كاروان خود براى راهنمايى حاجيان فكر اساسى ترى كرد تا منجر به خسارت نشود. به هر حال، انديشه هر دو تشكيلات، صرفاً برنامه ريزى در اقدام جهت تأمين رفاه هرچه بيشتر حجاج در حد مقدورات و ارائه خدمات شايسته به آنان است. پس بايد به يكديگر كمك كنيم و به راهكارهاى عملى در اين راستا بينديشيم. در خاتمه جناب آقاى زرهانى از مساعى و مجاهدتهاى مديريت و اعضاى مؤسسه سپاسگزارى كرد.

شرحى در باره گروه بندى قيمتى كاروانها

در حج سال جارى، براى اسكان زائران ايرانى تعداد 215 ساختمان در مكه مكرمه اجاره شده و ميان 522 كاروان، با ظرفيتهاى 100 تا 200 نفره تقسيم گرديده است. باتوجه به اينكه اجاره بهاى هريك از ساختمانهاى مذكور براى موسم حج با ساختمان ديگر تفاوت دارد، بنابراين، از يك طرف نمى توان همه كاروانها و ساختمانها را با نرخ واحد و مبلغ يكسان محاسبه كرد و از سوى ديگر اگر بخواهيم دقيقاً وجه اجاره را براى يكايك كاروانها به طور جداگانه محاسبه و از زائران دريافت كنيم. فقط در مكه با صدها نرخ بابت اسكان حجاج ايرانى مواجه خواهيم بود. راه حل ميانه اين است كه براساس عوامل متعدد دخيل در امر مسكن؛ مانند كيفيت منزل، فاصله آن تا حرم، امكانات جانبى و نرخ اجاره و امثال آن، نسبت به دسته بندى منازل اجاره شده و بالأخره قيمت گذارى و در واقع تعيين

ص: 312

گروه قيمتى در مورد مسكن اقدام نماييم. بر اين مبنا در مكه مكرمه با درنظر گرفتن وضعيت ساختمانهاى متعدّد، روى هم رفته سه گروه قيمتى تنظيم شده است.

طبيعى است با تشكيل گروههاى قيمتىِ مسكن، گامى به سوى ايجاد عدالت نسبى برداشته شده، هرچند مبلغ اجاره ساختمان از زائر دريافت نشده باشد.

نكته بعدى اين است كه گروه بندى منازل مدينه، در واقع نسبت به مقدورات و امكانات و شرايط اسكان در مدينه منوره، معنا و مفهوم پيدا مى كند، همانطور كه گروههاى قيمتى مكه نيز با توجه به موقعيت شهر مكه قابل تنظيم است.

توضيح اينكه: در مدينه با ساخت وسازهاى موجود و گسترش شهر، تأمين مسكنِ مناسب تاحدّى امكان پذير است، ليكن در مكه عوامل مختلف؛ نظير كوهستانى بودن شهر، حضور جمعيت ميليونى زائران به طور همزمان براى انجام مناسك حج و همچنين نوع گسترش طولى شهر نسبت به مركزيت حرم كه ساختمانهاى جديد را از بيت اللَّه الحرام دور ساخته است، در كنار شرايط نامناسب فيزيكى و بهداشتى بسيارى از ساختمانهاى اطراف حرم و بالأخره سرانه فضاى اختصاص يافته به هر حاجى در مكه نسبت به مدينه، مجموعاً باعث مى شود كه توقّع ما از منازل مكه در سطحِ مدينه نباشد، لذا بايستى انتظار خود را با وضع موجود و امكانات و مقدورات تطبيق دهيم.

مقايسه منازل مكه مكرمه- كه بايد در آنِ واحد ميليونها حاجى در محدوده آن به سر ببرند- با منازل مدينه كه داراى امكانات مناسبى هستند، قياس مع الفارق است و در واقع بايد ساختمانهاى مدينه را با يكديگر بسنجيم و ساختمانهاى مكه را نيز جداگانه با همديگر مقايسه كنيم، نه اينكه مسكن مكه را با مدينه به مقايسه بگذاريم.

در پايان، شايان ذكر است كه مقايسه وضعيت اسكان در عمره با حج تمتع نيز اشتباه است. نظام عمره شرايط و بازار خاص خود را دارد و نمى توان آن را با موضوع حج مخلوط كرد. مطلب اخير، خود موضوع بحث ديگرى است كه در اين مجمل نمى گنجد و شايد در جاى ديگرى مطرح كنيم.

گزارشى از وضعيت اسكان حجاج ايرانى

از مهمترين مسائل مربوط به حج، وضعيت اسكان زائران است. بى گمان تهيّه

ص: 313

مسكن براى بيش از 94 هزار زائر ايرانى دشوارى هاى خاص خود را دارد. به ويژه با توجه به تراكم بيش از حد حجاج كه از سراسر جهان براى انجام مناسك حج به مكه مكرمه وارد مى شوند، اسكان زائران در اين شهر به مراتب سخت تر از مدينه منوره است.

در حج سال جارى، براى اسكان زائران ايرانى تعداد 215 ساختمان در مكه مكرمه اجاره گرديده و ميان 522 كاروان با ظرفيتهاى 100 تا 200 نفر تقسيم شده است. اما همه اين ساختمانها مشابه يكديگر نبوده و از نظر كيفيت، تفاوتهاى زيادى با هم دارند.

«عبدالحسين قنبرى،» زائر ماهشهرى، گرچه وضعيت محلّ اسكان خود در مكه را نسبتاً مناسب توصيف مى كند اما معتقد است مسكن آنها در اين شهر اصلًا قابل مقايسه با مدينه نيست.

يك زائر قائمشهرى نيز كه در ساختمان ابراج الصفاى مكه سكونت دارد، وضعيت مسكن خود را تأسف بار خواند و از اين وضعيت به شدت ناراضى است. به گفته وى اصلًا برايش قابل باور نبوده كه در مكه در «چنين هتل هايى» ساكن شوند.

آقاى «قهرودى» مسؤول ستاد مكه سازمان حج و زيارت، انتقاد اين زائران را درك مى كند و مى گويد:

«زائران ما در مدينه در ساختمانها و هتل هاى بسيار خوبى ساكن هستند و وضعيت آرام و دلنشينى دارند، از اين رو انتظار ندارند در مكه با چنين وضعيتى مواجه شوند. حتى برخى زائران ما در مكه هنگام ورود به محل هاى اسكان خود، شوكه مى شوند؛ چراكه اصلًا قابل مقايسه با مدينه نيست.»

وى مقايسه محل اسكان زائران در مكه با مدينه را اشتباه دانسته و مى گويد:

«در مدينه با توجه به ساخت وسازهاى موجود و گستردگى شهر، تأمين مسكن نسبتاً مناسب براى زائران امكان پذير است در حالى كه تهيه مسكن در مكه به دلايل مختلفى نظير كوهستانى بودن شهر، حضور جمعيت ميليونى زائران به طور همزمان براى انجام مناسك حج و همچنين نوع گسترش طولى شهر نسبت به مركزيت حرم كه ساختمانهاى جديد را از بيت اللَّه الحرام دور ساخته باعث مى شود كه توقع ما از منازل مكه در سطح مدينه نباشد.»

ص: 314

يك زائر تهرانى نيز از دورى مسافت منازل تا مسجدالحرام ناراضى است. وى كه در منطقه عزيزيه ساكن است وضعيت محل سكونت خود را مناسب مى داند اما مى گويد:

«اى كاش مسؤولان، ساختمانهايى نزديك حرم برايمان مى گرفتند تا بيشتر مى توانستيم به مسجدالحرام برويم و از اين فرصت معنوى استفاده بيشترى كنيم.»

اما آقاى قهرودى تهيه مسكن در اطراف حرم را براى زائران ايرانى غيرممكن مى داند. او مى گويد:

«برخى كشورها حجاج خود را در ساختمانهاى اطراف حرم ساكن كرده اند و بعثه آن كشورها هزينه اى هم براى رفت و آمد زائرانش پرداخت نمى كند، اما مطلبى كه هست اينكه هيچ يك از حاجيان ما حاضر نيستند براى يك ساعت هم در آن هتل ها ساكن شوند و زندگى كنند. اين ساختمانها از نظافت و بهداشت و خدمات رفاهى، به طور كامل بى بهره اند ...

حجاج برخى كشورها مى گويند: ما مى خواهيم نزديك حرم باشيم، اما مسائل ديگر براى آنها اهميت ندارد. مى گويند هرچه شد شد، مهم نيست كجا بخوابيم، چه بخوريم، تميز باشد يا نباشد. شلوغ باشد يا خلوت. مهم اين است كه نزديك حرم باشيم تا بتوانيم هر پنج وقت نماز، در نماز جماعت حرم شركت كنيم، ولى ما ترجيح داده ايم خانه هاى دورتر از حرم، اما تميزتر و مناسب تر براى حجاج ايرانى تهيه كنيم.

البته در كنار حرم تعداد انگشت شمارى از هتل هاى مناسب و تميز به چشم مى خورد؛ هتل هايى كه در ايام عمره، حجاج ايرانى نيز در آنها ساكن مى شوند. حال چرا مسؤولان ايرانى اين هتل ها را براى حجاج خود اجاره نمى كنند؟

در پاسخ بايد بگويم: اولًا تعداد اين هتل ها محدود است و نمى توان همه حجاج ايرانى را در آنها اسكان داد و دوم آنكه هتل هاى كنار حرم، كه در زمان عمره گرفته مى شود، براى ايام حج كرايه كلانى دريافت مى كنند. مطمئناً براى اغلب حجاج ايرانى ممكن نيست كه چهار هزار ريال كرايه هتل براى سكونت در مكه بپردازند.

ص: 315

شايد يك حاجى حاضر باشد چند ميليون بپردازد اما براى بيشتر حاجيان غيرممكن است. ضمن آنكه براساس دستور مقامات عربستان، امكان طبخ غذا در هتل هاى اطراف حرم وجود ندارد.»

مسؤول ستاد مكه مى افزايد:

«در قياس با حجاج ديگر كشورها، خانه هاى بهترى در اختيار ايران است و به طور نسبى حجاج ايرانى در بهترين خانه ها در مكه و مدينه ساكن شده اند.»

قهرودى برخى نارسايى ها در اين زمينه را مى پذيرد اما تأكيد مى كند كه چاره اى نداريم: «ما نمى توانيم به تمام آن چيزهايى كه مى خواهيم دست يابيم.»

قهرودى مى گويد:

«چنين نيست كه در مكه خانه هاى خوب فراوانى وجود داشته باشد و ما نگرفته باشيم. ما در سه سال گذشته زودتر از هر كشور ديگرى؛ يعنى از اوايل ربيع الثانى شروع به اجاره كرده ايم و پنج ماه طول كشيده تا خانه هاى خوبى را در اختيار بگيريم. در اينجا معروف شده كه ايرانى هازودتر از همه هتل اجاره مى كنند. اما بايد پذيرفت كه بازار رقابت است و لزوماً دست يافتن به آنچه ما مى خواهيم ممكن نيست.»

گروه بندى منازل

اكنون اين سؤال مطرح مى شود كه باتوجه به تفاوت ساختمانهاى در اختيار ايران، اين منازل براساس چه معيارهايى به حجاج اختصاص مى يابد؟

قهرودى در پاسخ اين پرسش مى گويد:

«منازل موجود در مكه و مدينه براساس هزينه هاى پرداخت شده توسط حجاج توزيع شده است. در مدينه شش گروه قيمتى وجود دارد. چهار گروه آن براساس قيمت اجاره، دورى از حرم، هتل و غير هتل بودن آن تقسيم شده و دو گروه آن هم خانوادگى است.

ص: 316

تمامى هتل هاى منطقه مركزىِ مدينه، به دو گروه «اول» و «دوم» و خانه هاى خارج از منطقه مركزى هم به 2 گروه قيمتى تقسيم شده است. برخى از هتل ها نيز به صورت نظام خانوادگى و يا به عبارتى نظام عمره استفاده مى شود؛ يعنى اتاقهاى دو تخته.

گرانترين گروه قيمتى در مدينه، هتل هايى است كه در منطقه مركزى شهر به صورت خانوادگى به زائران اختصاص مى يابد.»

آقاى قهرودى، منازل مكه را به سه گروه تقسيم مى كند و مى كند:

«در مكه هيچ هتلى در اختيار ايران نيست، بلكه همه حجاج در ساختمانهايى ساكن شده اند كه به ساختمانهاى حجّى معروف اند؛ يعنى فقط در موسم حج از آنها استفاده مى شود. برخى از اين ساختمانها متعلق به شهروندان ساكن مكه است كه در يك ماه موسم حج براى كسب درآمد، ساختمانها را اجاره داده و خود در جاهاى ديگرى ساكن مى شوند.»

قهرودى تأكيد مى كند:

«در مكه نبايد از عنوان «هتل» استفاده كرد؛ چراكه استفاده از اين عنوان توقّعاتى را نزد حجاج ايجاد مى كند، متأسفانه اشتباهى كه ناخواسته اتفاق افتاده، اين است كه بعضى از مديران كاروانها در ايران فرمهايى را چاپ كرده و در آن اعلام كرده اند كه؛ مثلًا ما، در مدينه از هتل درجه يك و در مكه هتل درجه دو استفاده مى كنيم. طبيعى است حجاج در مكه به دنبال هتل هستند در حالى كه در اينجا اصلًا هتل اجاره نشده است.»

مسؤول ستاد مكه مى افزايد:

«اشتباه ديگرى كه صورت گرفته، به جاى «گروه قيمتى»، «درجه» گفته شده است.

درجه بار معنايى و استاندارد دارد. هنگامى كه مى گوييم هتل درجه يك؛ يعنى هتل پنج ستاره كه همه خدمات آن در سطح پنج ستاره است. درجه دو؛ يعنى چهار ستاره

ص: 317

و ... اما ما اينجا نه هتل داريم و نه درجه، بلكه از گروه 1، 2 و 3 براى تقسيم بندى استفاده كرده ايم. ساخ