بسم الله الرحمن الرحیم

ص: 2

شرحی بر دعای مکارم اخلاق

محسن جلالی

ص: 3

سرشناسه: جلالی، محسن، 1342

عنوان قراردادی: دعای مکارم الاخلاق. فارسی- عربی. برگزیده. شرح

عنوان و نام پديدآور: شرحی بر دعای مکارم الاخلاق/ محسن جلالی.

مشخصات نشر: اصفهان: حوزه علمیه اصفهان، مرکز مدیریت، 1394

شابک: 4 -19 -7302 -600 -978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

يادداشت: کتاب حاضر برگزیده شرح دعای مکارم الاخلاق از صحیفۀ سجادیه است.

موضوع: دعای مکارم الاخلاق-- نقد و تفسیر

موضوع: اخلاق اسلامی

شناسه افزوده: علی بن حسین علیه السلام، امام چهارم، 38 -94ق. صحیفۀ سجادیه. دعای مکارم الاخلاق. برگزیده. شرح

شناسه افزوده: علی بن حسین علیه السلام، امام چهارم، 38 -94ق. دعای مکارم الاخلاق. شرح

شناسه افزوده: حوزه علمیه اصفهان. مرکز مدیریت

رده بندی کنگره: 1394 8ج70422م/BP270

رده بندی دیویی: 297/774

شماره کتابشناسی ملی: 4068827

شرحی بر دعای مکارم الاخلاق

تدوین: محسن جلالی

چاپ اول

تیراژ: 1000جلد

شابک: 4 -19 -7302 -600 -978

ویراستار دیجیتالی: مرضیه حسینی

خیر اندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ص: 4

فراز دوم...69

مسئولیت های انسان...74

عبادت هدف خلقت...78

نعمت ها و آفت ها...83

عوامل عزت انسان...95

تكبر و تفاوت عزت...99

آثار سوء تكبر...102

عجب و معنای عجب...105

آثار عجب...106

علاج عجب...107

خیر رساندن به مردم...109

دارا بودن اخلاق عالی...115

اسباب فخر فروشی...116

موانع فخر فروشی...120

اسباب ترقی و کمال انسان...127

شک و تردید...130

نکات قابل توجه این فراز...134

پیام های این فراز دعا...137

متن دعای مکارم الاخلاق...141

فهرست منابع...156

ص: 6

ترین دعاهای صحیفۀ سجادیه است که حاوی تعالیمی مهم و درس های آموزنده و انسان ساز می باشد.» (1)

دعای مکارم الاخلاق دارای 19 فراز است که با صلوات بر محمد و آل محمد شروع می شود و در مجموعه حاضر 5 فراز آن شرح و بسطی مختصر به کمک آیات و روایات اهل البيت عليهم السلام داده شده تا اندکی از افق های گسترده مباحث موجود در آن نشان داده شود و گستره معارف آن اشاره گردد. روایات شرح غالباً از کتاب منتخب میزان الحکمه انتخاب شده و آدرس های آن کتاب در پاورقی آمده است، مقدمه کتاب در توصیف صحیفۀ سجادیه از کتاب فرهنگ حدیثی شیعه جلد اول اثر صدیق مکرم آقای سید محمود مدنی بجستانی آورده شده است. از همه همکاران معاونت آموزش و پژوهش حوزه علمیه اصفهان که برای آماده سازی این مجموعه تلاش کردن بخصوص برادر عزیز جناب آقای اکبری تقدیر و تشکر می کنم و از همه اساتید و طلاب محترم درخواست دارم نقاط ضعف و اشکال کتاب را متذکر شوند از خداوند منان توفیق شرح کامل این دعا و سایر دعاهای این کتاب ارزشمند را خواستارم.

2 بهمن 1394

11 ربیع الثانی 1437

محسن جلالی

ص: 8

طنطاوی عالم و مفسر بزرگ مصری هنگامی که به زیارت قم نایل شد، مرحوم آیت الله نجفی مرعشی علیه السلام صحیفۀ سجادیه را به عنوان بهترین هدیه حوزه علمیه قم به او اهدا کرد. طنطاوی پس از تلاوت صحیفه، بارها یادآور می شد که «و من الشقاء عدم معرفتي للصحيفه ...» یکی از بدبختی های من، ناآشنایی با صحیفۀ سجادیه بود.

لذا بر آن شدیم دریایی از معارف اهل البیت علیهم السلام را به طور اجمال مورد بررسی قرار داده و جایگاه موضوعات مطرح شده در صحیفۀ سجادیه را بیان نماییم.

ص: 10

پدرم متوکل بن هارون به من گفت: یحیی بن زید را در آستانه سفر به خراسان (همان سفری که در آن قیام کرد و به شهادت رسید) ملاقات کردم. من از سفر حج بر می گشتم و او درباره اوضاع حج و حجاز پرسید و از احوال خاندانش به ویژه امام صادق علیه السلام از من پرسش نمود و من به او خبر دادم که حضرت صادق علیه السلام از قیام و شهادت او خبر داده است. او ضمن اعتراف به عظمت و صداقت حضرت امام صادق علیه السلام، دعایی را که من از امام صادق علیه السلام فرا گرفته بودم، از من فراگرفت؛ سپس جعبه ای پیش آورد و گفت:

«امانتی مهم و بزرگ است؛ ولی چون امام صادق علیه السلام از شهادتم خبر داده است و سخن او یقیناً صحیح است، آن را به تو می سپارم مبادا به دست بنی امیّه افتد...».

آنگاه یحیی بن زید این کتاب شریف را به متوکل می سپارد تا آن را به دو پسر عمویش، محمد و ابراهیم، برساند. متوکل کتاب را به محضر امام صادق علیه السلام می برد و حضرت ضمن تصديق خطِّ زید و املای امام سجاد علیه السلام، کتابی همانند آن را می آورد که املای امام سجاد علیه السلام و نگارش حضرت باقرعلیه السلام بود.

راوی هر دو نسخه را با دقت مقابله می کند و هیچگونه اختلافى حتی یک حرف بین این دو نسخه نمی بیند؛ سپس امام صادق علیه السلام ابراهیم و محمد را می خواند و به متوكل ثقفی دستور می دهد امانت را به ایشان تحویل دهد و او نیز این کار را انجام می دهد؛ آنگاه امام صادق علیه السلام مجدداً دعاها را بر متوکل املا می کند و او آن ها را می نگارد.

متوکل میگوید: مجموع دعاهای این کتاب، هفتاد و پنج

ص: 14

باب بود که من تنها شصت و خورده ای از آن را ضبط کرده و یازده دعا را از دست دادم ... .

16

وی در پایان این فایده می نگارد:

سندهایی که در اینجا ذکر شده، به پنجاه و شش هزار و صد سند بالغ می شود. (1)

سید علیخان مدنی کبیر، در ابتدای شرح ارزشمند خود بر صحیفۀ سجادیه به نام «ریاض السالکین»، در بیان شرح حال راویان صحیفۀ سجادیه می گوید:

در کتب رجال از سید نجم الدین بهاء الشرف که اولین راوی در این سند است، نامی برده نشده است؛ ولی چون نسبت کتاب شریف صحیفۀ سجادیه به صاحبش، به صورت مستفیض ثابت است؛ بلکه نزدیک به حد تواتر است مجهول بودن برخی افراد سند، ضرری به صحت آن نمی زند و ذکر این افراد هم از باب تیمن و تبرک است . (2)

آیت الله العظمی حاج آقا حسین بروجردی می نویسد:

اینکه صحیفۀ سجادیه از امام سجاد علیه السلام است، از بدیهیات است و این کتاب زبور آل محمد هلیهم السلام می باشد و اسلوب و نظم و مضامین آن به این حقیقت شهادت می دهد و آثار اعجاز از آن پیداست. این صحیفه دارای سندهایی است که شیخ طوسی و نجاشی آن ها را ذکر کرده اند و شارح آن سید علیخان مدنی، دو هزار سند به این کتاب دارد. (3)

ص: 16

البته شایان ذکر است که اصل انتساب صحیفۀ سجادیه به امام سجاد علیه السلام مسلم و شاید از متواترات باشد؛ اما این نکته سبب نمی شود که تمامی عبارات آن که احیاناً در نسخ متعدد به گونه های مختلف ایراد شده اند نیز متواتر باشند و بتوان در فقه به آن ها استدلال کرد. اگرچه برخی همچون علامه شیخ محمد حسن نجفی (مؤلف کتاب ارزشمند جواهر الکلام (1) ) و نیز شیخ اعظم (شیخ مرتضی انصاری در کتاب المکاسب (2) ) به عبارات صحیفۀ سجادیه استشهاد و استدلال کرده اند، برخی دیگر از فقها و محققان عبارات آن را قابل استدلال فقهی ندانسته اند و سند به عبارات کتاب را کامل نمیدانند. بحث مفصل این موضوع به کتاب های مرتبط ارجاع می شود.

یکی از محققان، نسخه های مختلف این کتاب را در قرون پانزده گانه ای که بر این کتاب گذشته است، استقصاء کرده و به معرفی این نسخ پرداخته است و در پایان این تحقیق ژرف و زیبا می گوید:

سبحان الله! آیا کتابی دیگر پس از کتاب الله (قرآن) این چنین مورد توجه نسل های پیاپی، از روزگار تألیف تاکنون، واقع شده است؟

ص: 17

3. گستردگی معارف

صحیفۀ سجادیه، دریایی از معارف اسلامی است. موضوعاتی که در این کتاب با تفصیل یا اشارۀ به آن ها پرداخته شده، بسیار گسترده و متنوع است. در این کتاب به بسیاری از مسائل عقیدتی، اجتماعی، اخلاقی، فردی، فقهی، سیاسی، اقتصادی و حتی مسائل طبیعی توجه و اشاره شده است؛ به طوری که گاه در نظر بزرگان اخت القرآن (خواهر قرآن) و گاه زبور آل محمد علیهم السلام و بعضی اوقات انجیل اهل بیت علیهم السلام نام گرفته است. امام خمینی رحمه الله علیه در مقدمۀ وصیت نامه سیاسی الهی خود می نگارد:

ما مفتخریم که ادعیۀ حیات بخش که او را قرآن صاعد می خوانند از ائمه معصومین علیهم السلام ماست. ما به مناجات شعبانیۀ امامان و دعای عرفات حسین بن علی علیه السلام و صحیفۀ سجادیه، این زبور آل محمد علیهم السلام و صحیفۀ فاطمیه که کتاب الهام شده از جانب خداوند متعال به زهرای مرضیه عیها السلام است از ماست . (1)

4. فصاحت و بلاغت

هنر سخنوری و ظرایف و لطایف آن هماره جذابیت فوق العاده ای داشته و یکی از بهترین شیوه ها برای ماندگارکردن معانی بوده است. این هنر، با تمامی ظرافت هایش مقهور دست و زبان گویندۀ صحیفۀ سجادیه است و به خوبی در سرتاسر جملات کتاب تجلی دارد.

ص: 19

امام سجاد علیه السلام که به حق از «امراء الکلام» (1) است، ژرفای معانی را با زلال هنر آمیخته و صعوبت و اوج تفکر و اندیشه را با نرمی، شیرینی، زیبایی، سخنوری و هنرمندی آراسته است؛ به طوری که با نگاهی به دعاهای صحیفه، جملات آن در دل و ذهن جایگزین و ماندگار می شود. سید علیخان کبیر مدنی در اشاره به این ویژگی صحیفۀ سجادیه می نویسد:

اما بلاغت بیان صحیفۀ سجادیه، افسونگران سخن در مقابل آن سجده می کنند و بزرگان، از همسانی با آن به ناتوانی خویش اقرار می آورند که نبوت، غیر کهانت است و حق و باطل یکسان نیستند. کسی که در اطراف آسمان والای آن، با پَروبال اندیشه پرواز کند، با تیرهای نافذِ خواری و پستی، هدف قرار خواهد گرفت.

ابن شهر آشوب در مقدمۀ کتاب خود، المناقب می نویسد:

یکی از سخنوران اهل بصره هنگامی که کلمات صحیفۀ سجادیه را شنید، گفت: آماده باشید تا مانند آن را برایتان بیان کنم. قلم برگرفت و سر به زیر انداخت ولی سر بر نیاورد تا جان از پیکرش برفت. به جانم سوگند، سخنی بیجا گفت و دچار خشم و سخط الهی گردید. (2)

و بعضی مدعی هستند این صفت در کلام امام محمد باقر علیه السلام آمده است. آیت الله مرعشی علیه السلام در توضیح این صفت، به بیان یکی از علمای زیدیه پرداخته و می گوید:

صحیفۀ سجادیه دارای نسخه دیگریست که نزد علمای زیدیه مشهور بوده و نزدیک به نصف این نسخه ای است که در اختیار شیعیان می باشد؛ از این رو این نسخه که در اختیار شیعیان بوده است، به صحیفهٔ کامله شهرت یافته است. (1)

است، گردآوری کرده اند و به عنوان مستدرک صحیفه منتشر ساخته اند. برخی از این مستدرکات عبارت اند از:

الصحيفة الثانية، تأليف علامه شيخ محمّد بن حسن حرّ عاملی (متوفای 1104ق)؛

الصحيفة الثانية، تأليف شيخ محمّد بن علی الحرّفوشی (متوفای 1059ق)؛

الصحيفه الثالثه، تألیف میرزا عبد الله افندی، معاصر و شاگرد علامۀ مجلسی؛

الصحيفة الرابعة، تأليف علامه میرزا حسین نوری (متوفای 1320ق)؛

الصحيفة الخامسة، تألیف سید محسن امین جبل عاملی، از علمای معاصر لبنان؛

الصحيفة السادسة، تأليف شيخ محمد باقر بیرجندی قائنی؛

الصحيفة السادسة، تأليف شيخ محمد صالح مازندرانی، از معاصران؛

الصحيفة السابعة ، تأليف شيخ هادی آل كاشف الغطاء؛

الصحيفة الثامنة، تأليف ميرزا علی حسینی مرعشی شهرستانی؛ الصحيفة السجادية الجامعة، تأليف سید محمد باقر موحد ابطحی.

ذکر چند شرح مهم بسنده می کنیم:

1. رياض العارفين، تأليف محمّد بن محمّد اصطهباناتی شیرازی، عربی؛

2. رياض السالكين، تألیف علامه سید علی خان مدنی شیرازی، عربی، «شاید بزرگترین شرح صحیفۀ سجادیه باشد؛

3. السفينة الناجية، تأليف علامه محمد تقی مجلسی علیه السلام (مجلسی بزرگ) عربی؛

4. الفرائد الطريفة، تأليف علامه محمد باقر مجلسی علیه السلام، مؤلف کتاب بحارالانوار، عربی، «این کتاب ناتمام مانده و فقط چهار دعای اول را شرح داده است»؛

5. حدائق الصالحين، تأليف شيخ بهاءالدين محمّد عاملی معروف به «شیخ بهائی» که شرحی بسیار گسترده بود؛ ولی تنها قسمت های کمی از آن باقی مانده است که «الحديقة الهلالية» از آن به چاپ رسید؛

6. شرح الصحيفة السجادية، تأليف ملا محسن فیض کاشانی، عربی؛

7. شرح الصحيفة السجادية، تأليف سيد محمد باقر بن داماد «مشهور به میرداماد»، عربی؛

8. نورالانوار، تألیف محدث بزرگ سید نعمت الله جزائری که اخيراً انتشارات «دار المحجة البيضاء» آن را در بیروت به چاپ رسانده است؛

9. رياض العابدين، تأليف بدیع الزمان قُهپائی هرندی، فارسی؛

10. شرح الصحيفة السجادية، تأليف محمد جواد مغنیه، عربی؛

ص: 23

11. اللوامع الانوار العرشية في شرح الصحيفة الكاملة السجادية، تألیف سید میرزا محمد باقر حسینی شیرازی که همسان شرح سید علی خان است. (1)

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَ بَلِّغْ بِإِيمَانِي أَكْمَلَ الْإِيمَانِ وَ اجْعَلْ يَقِينِي أَفْضَلَ الْيَقِينِ وَانْتَهِ بِنِيَّتِي إِلَى أَحْسَنِ النِّيَّاتِ وَبِعَمَلِي إِلَى أَحْسَنِ الْأَعْمَالِ. اللَّهُمَّ وَفِّرْ بِلُطْفِكَ نِيَّتِي وَصَحِّحْ بِمَا عِنْدَكَ يَقِينِي وَاسْتَصْلِحْ بِقُدْرَتِكَ مَا فَسَدَ مِنِّى.

خدایا بر محمد و آلش رحمت فرست، و ایمان مرا به کاملترین مراتب ایمان برسان، و یقینم را فاضلترین درجات یقین ساز، و نیتم را به بهترین نیتها و عملم را به بهترین اعمال ترفیع ده.

خدایا به لطف خود نیتم را کامل و خالص ساز. و یقینم را ثابت و پا برجای دار و به قدرت خود آنچه را که از من تباه شده اصلاح فرمای.

ص: 27

ص: 28

حضرت علی علیه السلام می فرمایند:

﴿إِنَّ الإِيمَانَ يَبْدُو مُظَةً بَيْضَاءَ فِي الْقَلْبِ فَكُلَّمَا ازْدَادَ الإِيمَانُ عظيماً ازدادَ الْبَيَاضُ فَإِذَا اسْتَكْمَلَ الإِيمَانُ ابْيَضَّ الْقَلْبُ كله﴾ (1)

ایمان، به صورت نقطۀ سفیدی در قلب ظاهر و آغاز می شود و هر چه ایمان افزایش یابد آن نقطۀ نورانی و سفید قلب زیادتر می شود تا وقتی ایمان کامل شد نور و سفیدی همۀ قلب را فرا می گیرد.

﴿إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ﴾ (1)

دانشمندان و آگاهان خشیت خداوند را خواهند داشت.

عقل، دین انسان که مجموعه ایمان، اخلاق و عمل است را سامان می دهد.

پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرموده اند:

﴿إِنَّمَا يُدْرَكُ الخَيْرُ كُلُّهُ بِالْعَقْلِ وَلا دينَ لِمَنْ لا عَقْلَ لَهُ﴾ (2)

کل خیر و خوبی با عقل به دست می آید و کسی که عقل ندارد، دین ندارد.

عقل حیات و زندگی ایمانی دنیا و آخرت انسان را می سازد.

امام حسن مجتبی علیه السلام فرموده اند:

﴿و بالعقل تُدرَكُ الداران جميعاً وَ مَنْ حُرِم العقلُ حُرِمَهُمَا جَميعاً﴾ (3)

با عقل دنیا و آخرت به دست می آید و کسی که از عقل محروم باشد، از خیر دنیا و آخرت محروم خواهد بود.

در سورۀ ملک از زبان گرفتاران در عذاب قیامت گفته می شود:

ص: 32

﴿لَوْكُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ﴾ (1)

اگر ما گوش شنوا داشتیم یا تعقل می کردیم، جزء دوزخیان نبودیم.

عقل موجب سلامت دین و ایمان و راحتی قلب و صفات ارزنده آن است.

امام کاظم علیه السلام فرموده اند:

﴿مَنْ أَرادَ الْغِنى بِلا مال وَراحَةَ الْقَلْبِ مِنَ الْحَسَدِ وَالسَّلَامَةَ فِي الدّينِ فَلْيَتَضَّرَعْ إِلَى اللهِ في مَسْأَلَتِهِ بِأَنْ يَكْمِلَ عَقْلَهُ﴾ (2)

هر کس بی نیازی بدون مال و راحتی قلب از حسد و سلامت در دین را می خواهد، باید با تضرع و التماس از خدا بخواهد که عقل او را کامل کند.

خدا بر مردم دو حجت دارد: حجت آشکار و حجت پنهان، حجت آشکار رسولان و پیغمبران و امامانند و حجت پنهان عقل مردم است.

﴿الحِلمُ تَمامُ العَقلِ﴾ (1)

بردباری، کمال خرد است.

و همچنین می فرمایند:

﴿الحِلْمُ نِظامُ أمرِ المُؤمِنِ﴾ (2)

حلم و بردباری، امر مؤمن را نظام می بخشد و رفتار ایمانی او سامان می دهد.

استمرار عبادت بندگی خدا بدون حلم و بردباری ممکن نیست.

حضرت رضا علیه السلام فرموده اند:

﴿لَا يَكُونُ الرَّجُلُ عَابِداً حَتَّى يَكُونَ حَلِيماً﴾ (3)

انسان عابد نخواهد بود و خدا را عبادت نخواهد کرد مگر وقتی که حلیم و بردبار باشد.

هیچ بنده ای حقیقت ایمانش را کامل نمی کند مگر این که در او سه خصلت باشد: دین شناسی، تدبر نیکو در زندگی، و شکیبایی در مصیبت ها و بلاها.

حضرت امیر علیه السلام با تعبیرِ «حقیقت ایمان را نمی چشد مگر آنکه این سه صفت در او باشد» فرموده اند:

﴿لاَ يَذوُقُ المَرءُ مِنْ حَقيقَة الايمانِ حَتَّى يَكُون فِيهِ ثلاثُ خِصال: الفِقْهُ فِي الدِّينِ وَ الصبرُ عَلي المَصَائِبِ وحُسْنُ التَّقديرِ فِي المَعَاش﴾ (1)

آدمی حقیقت ایمان را نچشد مگر سه خصلت در او باشد: فهم در دین، صبر در برابر مصائب و برنامه ریزی درست در امر معاش.

دنیاپرستی)، موجب می شود تا آدمی گرفتار فقر نشود و عواقب سوء فقر و نداری که از آن جمله کفر و بی ایمانی است، سراغ او نیاید؛ همان طورکه حضرت امیر علیه السلام فرموده اند:

﴿كاد الفقر أن يكون كفراً﴾ (1)

فقر، انسان را در آستانه کفر قرار می دهد.

تقدیر معیشت موجب می شود، شخص به ورطهٔ زیاده خواهی که ایمان آدمی را زایل میکند، نیفتد. حضرت علی علیه السلام در غرر الحکم فرموده اند:

﴿حُسْنُ العَفَافِ والرِّضا بالكَفافِ من دعائمِ الايمانِ﴾ (2)

از ارکان و ستون های ایمان، رضا به کفاف و مقدار لازم از مایحتاج زندگی است و پرهیز از زیاده خواهی و زیاده طلبی دنیوی .

وقتی از حضرت امام صادق علیه السلام سؤال شد که چه چیزی ایمان را در قلب ثابت می کند، فرمودند:

﴿الَّذِى يُثبِتُهُ فِيهِ الْوَرَعُ وَالَّذِي يُخْرِجُهُ مِنْهُ الطَّمَعُ﴾

آنچه ایمان را ثابت می کند، ورع است و آنچه آن را خارج می کند طمع است. (3)

ص: 38

نیز حضرت فرمودند:

﴿حَرَامٌ عَلَى قُلُوبِكُم أن تَعرِفَ حَلَاوَةَ الإِيمَانِ حَتَّى تَزهَدَ فِي الدُّنْيَا﴾ (1)

ممکن نیست که قلوب شما شیرینی و حلاوت ایمان و عبودیت را درک کند مگر اینکه از گناهان بپرهیزید و زهد و تقوی پیشه کنید.

قرآن اهل ایمان به توحید را با وصف صابرینِ در مصائب می ستاید:

﴿وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾ (1)

و بشارت ده به استقامت کنندگان، آن ها که هر گاه مصیبتی به آن ها رسد می گویند ما از آن خدا هستیم و به سوی او باز می گردیم!

جایگاه صبر در ایمان آن قدر زیاد است که وقتی از پیامبر صلی الله علیه و آله دربارۀ ایمان سؤال شد، فرمودند:

﴿و سئل النبي صلی الله علیه و آله: ما الإيمان؟ قال: الصبر﴾ (2)

ایمان همان صبر است.

و نیز امام صادق علیه السلام صبر را رأس ایمان دانسته اند و فرمودند:

﴿الصبر رأس الايمان﴾ (3)

صبر سر ایمان است.

فرازو نشیب های زندگی، ایمان از قلب شخص زائل گردد؛ بلکه موجب می شود شخص به نهایت کمال و هدف برسد. علی علیه السلام فرمودند:

﴿مَنْ صَبَرَ عَلَى اللَّهِ وَصَلَ إِلَيْهِ﴾ (1)

هر که برای [وصال به] خدا صبر کند، به او می رسد.

(روزه، نماز، خمس و زکات) صبر نداشته باشد، این اعمال را انجام نخواهد داد و در این مرتبۀ عملی، ایمان نخواهد داشت. همچنین در محرمات الهی، اگر صبر از معصیت نداشته باشد، مرتکب گناه می شود و در این مرحله هم اهل ایمان نخواهد بود.

حضرت علی علیه السلام در اصول کافی می فرماید:

﴿ما بَرَأَ اللَّهُ نَسَمَةٌ خَيرَا مِن مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله﴾ (1)

خداوند هیچ موجودی را بهتر از محمد صلی الله علیه و آله خلق نکرده است.

و در توحید صدوق از حضرت نقل شده که خود را عبدی از عبدهای پیغمبر صلى الله عليه و آله می دانند. حضرت علی علیه السلام با آن همه فضائل صلى الله و ایمان و اخلاق، این طور پیامبر صلی الله علیه و آله را توصیف می کنند تا حدیث «خلق عظیم» آن حضرت روشن گردد:

﴿إِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ مِنْ عَبِيدِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله﴾ (2)

من بنده ای از بندگان محمد هستم.

ص: 43

﴿وَاجْعَلْ يَقِينِي أَفْضَلَ الْيَقِينِ﴾

خدایا یقین مرا برترین یقین قرار بده.

﴿خير ما القى فى القلب اليقين﴾ (1)

بهترین چیزی که در قلب افکنده شده، یقین است.

حضرت علی علیه السلام می فرمایند:

﴿أيُّها النَّاسُ، سَلُوا اللهَ اليَقينَ، ... و خَيرُ مادامَ في القَلبِ اليَقينُ﴾ (2)

مردم از خدا یقین بخواهید؛ زیرا بهترین چیزی که در قلب دوام پیدا می کند، یقین است.

امام صادق فرموده اند:

﴿إِنَّ العَمَلَ القَليلَ الدّائمَ عَلَى اليَقِينِ أَفْضَلُ عِندِ اللَّهِ مِنَ العَمَلِ الكثيرِ عَلى غَيرِيَقينٍ﴾ (1)

عمل اندک و بادوام که بر پایه یقین باشد و در نزد خداوند، از عمل زیاد که بدون یقین باشد برتر است.

4. صبر: صبر با همۀ ارزش و اهمیتی که دارد، خود از آثار یقین است. امام صادق علیه السلام فرموده اند:

﴿الصَّبرُ مِن اليَقِينِ﴾ (1)

شکیبایی از یقین پدید آید.

نیز قبلاً از کلام حضرت امیر علیه السلام خواندیم که فرمودند:

﴿أصْلُ الصَّبْرِ حُسْنُ الْيَقين بِالله﴾ (2)

ریشه صبر، ایمان نیکو و عقیده استوار به خداوند است.

5. رضا به قضای الهی:

مقام رضا که از مقامات عالی انسانی است، از درجات یقین دانسته شده است. امام صادق علیه السلام فرمودند:

﴿الرِّضا بِمَكْرُوهِ القَضا، مِنْ أَعْلى دَرَجاتِ الْيَقينِ﴾ (3)

راضي بودن به قضا و تقدیر ناخوشایند و سخت از عالی ترین مراتب یقین است.

ص: 48

آتش قرار می گیرد و به آن حق الیقین پیدا می کند. در سورۀ واقعه آیه نود و پنج، به مرتبۀ حق الیقین اشاره شده است:

﴿إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ﴾

بدرستیکه این همان حق الیقین است.

همچنین در سورۀ «الحاقّه» آیۀ پنجاه و یکم آمده است:

﴿وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ﴾

بدرستیکه آن یقین حق و خالص است.

از حضرت رضا علیه السلام سؤال شده: آیا در قلب ابراهیم شکی وجود داشت که آن درخواست را از خداوند کرد؟ حضرت رضا علیه السلام فرمودند:

نه ، ابراهیم علیه السلام بریقین بود، شکی نداشت؛ ولی از خدا زیادت در یقینش را درخواست کرد.

از مجموع آیه و روایت استفاده می شود که اولاً یقین دارای مراتب است و ثانیاً بعضی از مراتب یقین، ممکن است نام های دیگری پیدا کند که در اینجا مرتبۀ یقینِ بالاتری که ابراهیم علیه السلام آن را طلب می کرد، «اطمینان قلب» نامیده شده است لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي؛ البته در سورۀ انعام آیۀ هفتاد و پنجم بیان شده:

﴿وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ المُوقِنِينَ﴾

ملکوت آسمان ها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم تا از اهل یقین باشد.

﴿مَا أَخَافُ عَلَي أُمَّتِي إِلَّا ضَعْفُ اليَقِينِ﴾ (1)

برامت خویش بیم ندارم مگر از ضعف ایمان.

و آن حضرت صلى الله عليه و آله نشانه ضعف یقین را راضی کردن مردم با گناه و سخط الهی دانسته اند:

﴿انَّ مِنْ ضَعف اليقين ان تُرضى النَّاسِ بِسَخَطِ اللَّهِ تعالى﴾ (2)

از سستی یقین است که با به خشم آوردن خداوند متعال، مردم را خشنود گردانی.

3. رفاقت و نشست و برخاست با اهل دنیا:

﴿عن امير المؤمنين علیه السلام: خِلطَةُ أبناءِ الدُّنيا تَشينُ الدِّينَ وتُضعِفُ الیَقینَ﴾ (1)

مخالطه با فرزندان دنیا «دنیادوستان و دنیاپرستان»، دین را زائل و یقین را ضعیف می کند.

4. حرص:

﴿عن الصادق علیه السلام: حُرِمَ الحَريصُ خَصْلَتَينِ وَلَزِمَتهُ خَصَلَتانِ: حُرِمَ القَناعَةَ فَافْتَقَدَ الرّاحَةَ وَحُرِمَ الرِّضا فَافْتَقَدَ اليَقِينَ﴾ (2)

شخص حریص از دو صفت محروم و گرفتار دو صفت خواهد بود: از قناعت محروم است و راحتی را از دست می دهد و از رضا محروم است و یقین را از دست می دهد.

حضرت ابراهیم علیه السلام هم برای یقین به زنده شدن مردگان از خداوند درخواست نشانه کرد. علم الیقین و عین الیقین در آیات سورۀ تکاثر و حق القین در سورۀ «واقعه و الحاقه» هم مربوط به مرگ و قیامت است؛ البته این بدان معنا نیست که یقین منحصر به آخرت و مرگ است؛ بلکه بدین معناست که یکی از محورهای مهم یقین که مؤمن باید طالب آن باشد، یقین به آخرت و مرگ و قیامت است.

ص: 54

﴿واِنْتهِ بِنيَّتي إِلي أحسنِ النِّيَّاتِ﴾

خداوندا! نیت مرا به بهترین نیت ها برسان.﴾

از نیتِ بد تا نیتِ خوب و از نیتِ خوب تا نیتِ احسن دارای مراتب و درجات است و امام سجاد علیه السلام در این دعای نورانی به ما می آموزند که نه تنها نیت های سوء را باید کنار گذاشت؛ بلکه باید به دنبال بهترین نیت ها بود و به حسن نیت و نیتِ نیکویی که بالاتر از آن نیتی نیکوتر هست، اکتفا نکرد.

2. فساد نیت موجب گرفتاری می شود. امام علی علیه السلام می فرمایند:

﴿إذا فَسَدَتِ النِيَّةُ وَقَعَتِ البَليَّةُ﴾ (1)

هرگاه نیّت فاسد شود، بلا و گرفتاری پیش می آید.

معنای اخلاص است حدِّ عبادتِ صحیح دانسته اند:

﴿عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ حَدِّ الْعِبَادَةِ الَّتِي إِذَا فَعَلَهَا فَاعِلُهَا كَانَ مُؤَدِّياً فَقَالَ حُسْنُ النِّيَّةِ بِالطَّاعَةِ﴾ (1)

ابوبصیر گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم درباره حد و اندازه عبادتی که چون کسی انجام دهد، وظیفه خود را انجام داده باشد؟ فرمود حسن نیت به طاعت است

﴿لابُدَّ لِلْعَبْدِ مِنْ خالِص اِلنيَّة فِي كُلِّ حَرَكَةٍ وسُكُونٍ لِأَنَّهُ إِذا لَم يَكُنْ هذا المَعْني يَكُونُ غَافِلاً﴾ (1)

بنده خدا باید که در هر حرکت و سکون خود نیت خالص داشته باشد، زیرا اگر این گونه نباشد از غافلین خواهد بود.

از این روایت استفاده می شود که افضل عبادت و احسن اعمال، برگرفته از احسن نیات است و فضیلت عمل، به فضیلت نیت خواهد بود و به تعبیر رسول اکرم صلى الله عليه و آله و حضرت علی علیه السلام چگونگی اعمال به نیات بستگی دارد:

﴿إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ﴾ (1)

همانا اعمال به نیات است.

ص: 59

﴿وانته بِعَمَلي إلي أحسن الأعْمالِ﴾

و خدایا عمل مرا به احسن اعمال منتهی گردان

دارا بودن برترین عمل و اکتفاء نکردن به عمل خوب تا چه رسد مرتکب عمل بد شدن، از مکارم اخلاقی است که حضرت سجاد علیه السلام آن را از خداوند متعال درخواست کرده اند.

امیر علیه السلام در بیانی جامع و کامل فرموده اند:

﴿أَفْضَلُ العَمَلِ ما أُرِيدَ بِهِ وَجْهُ الله﴾ (1)

برترین عمل آن است که نیت خدایی در آن باشد.

﴿أَفْضَلُ الأَعْمَالِ لُزُومُ الحَقِّ﴾ (2)

خداوند و حق را در نظر داشتن برترین عمل است.

در این قسمت، ظاهراً مراد از احسن اعمال، همین برترشدن عمل به حسب نیت است.

أو تَكشِفُ عَنهُ كُرَبَتَهُ﴾ (1)

گرسنگی یا سختی مؤمن را برطرف کردن و او را خوشحال کردن، أحبّ اعمال است.

﴿اللَّهُمَّ وَفِّرْبِلُطْفِكَ نِيَّتِي وَصَحِّحْ بِمَا عِنْدَكَ يَقِينِي وَاسْتَصْلِحْ بِقُدْرَتِكَ مَا فَسَدَ مِنِّي﴾

خداوندا، به لطف خود نیّت مرا کامل گردان و یقین مرا به آنچه در نزد تو است از اشتباه بدور و تصحیح نما، و به قدرت خود فساد مرا به صلاح بدل نمای.

قبل از این، اکمل ایمان، افضل یقین، احسن نیات و احسن اعمال مورد توجه و طلب قرار گرفته است یعنی وضعیت مطلوب و هدف نهایی در سه عرصه ایمان و یقین و عمل؛ ولی در اینجا، توجه به وضعیت موجود است و اینکه تا وضع مطلوب فاصله داریم، نیت ما نقصان دارد، یقین ما صحیح نیست و اعمال ما آن صحت و صلابت لازم را ندارد، ناامید نمی شویم و باز برای تکمیل خود در این زمینه ها دست به دعا بر می داریم و از خدا درخواست می کنیم تا با لطف خود نیت ما را فراوان و تکمیل کند و یقین ما را به آنچه نزد اوست یا با آنچه از قدرت تحوّل نزد اوست، اصلاح فرماید و اعمال ناقص و فاسد و ناشایست ما را سامان دهد و به صلاح و سداد برساند.

خداوند مقلب القلوب و الابصار و محول الحول و الاحوال است و می تواند نیت ما را و قلب ما را به سمت تعالی برگرداند تا احوال و اعمال ما متعالی و احسن احوال و احسن اعمال گردد.

تا اینجا، فراز اول دعا با چهار موضوع ایمان، یقین، نیت و عمل به پایان رسید.

ص: 65

ص: 66

﴿اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَاكْفِنِي مَا يَشْغَلُنِي الِاهْتِمَامُ بِهِ.﴾

خداوندا کفایت کن برای من چیزی را که اهتمام به آن مرا مشغول و غافل می کند

ص: 67

ص: 68

دست خدا می باشد.

بر اساس این آیات، رزق وروزی ما و هر جنبندۀ دیگری، به دست خداوند است و ما نباید برای طلب روزی حریص باشیم و عمر خود را در آن مصروف داریم.

پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرموده اند:

﴿لَا تَتَشَاغَلْ عَمَّا فُرِضَ عَلَيْكَ بِمَا قَدْ ضُمِنَ لَكَ﴾ (1)

از کارهای واجبی که داری، خود را به رزق و روزی دنیا که برایت ضمانت شده است، مشغول نکن

همین توصیه از امام حسن عسکری علیه اسلام نقل شده است که رزقِ مضمون، تو را از عملِ مفروض مشغول نکند:

﴿لا يَشْغَلكَ رِزْقٌ مَضْمُونٌ عَنْ عَمَل مَفْرُوض﴾ (2)

رزق و روزیِ ضمانت شده، تو را از کار واجب باز ندارد.

حضرت صادق علیه السلام فرموده اند: اگر رزق، مقسوم است، حرص برای چیست؟

﴿إِنْ كَانَ الرِّزْقُ مَقْسُوماً فَالْحِرْصُ لِمَاذَا﴾ (3)

پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرموده اند: نه حرص، رزق را جلب می کند و نه کراهت، رزق را بر می گرداند چه بخواهی چه نخواهی، آنچه رزق توست، به سویت خواهد آمد:

ص: 71

﴿ان الرِّزقَ لا يجُرُّهُ حرص حريصٍ ولا يَصرِفُه كراهية كارِهٍ﴾ (1)

هیچ حرصی از سوی هیچ حریصی نمی تواند رزق را به سوی او بکشاند. همچنان که کراهت هیچ کارهی هم نمیتواند رزق را از کسی باز بدارد.

﴿وَاسْتَعْمِلْنِي بِمَا تَسْأَلُنِي غَداً عَنْهُ﴾:

و خدایا مرا به کاری برگمار که فردای قیامت دربارۀ آن از من سؤال و بازخواست خواهی کرد.

امور دسته دوم باید مورد اهتمام و توجه انسان باشد، و آن ها عبارتند از وظایف و تکالیف و مسئولیت های الهی که خداوند برای آن ها حساب و کتاب و ثواب و عقاب قرار داده است. از اینجا نقش اعتقاد و ایمان به معاد، قیامت، فردای حساب، کتاب و سوال وجواب (غداً) در تصمیم گیری و انتخاب کارها و فعالیت های دنیوی انسان، روشن می شود.

خداوند تبارک و تعالی در سوره حشر، خطاب به مؤمنین دستور می دهد: تقوا پیشه کنید و هر کس ببیند برای فردا چه پیش فرستاده است:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ﴾ (1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! از مخالفت خدا بپرهیزید، و هر انسانی باید بنگرد تا چه چیز را برای فردایش از پیش فرستاده

مفسرین بیان می کنند: اینکه از قیامت تعبیر به «غد» شده

ص: 73

است یا به دلیل نزدیکی آن است یا به دلیل آنکه دنیا مثل روزی است و آخرت فردای آن.

در تفسیر قمی ذیل آیۀ هشتم سورۀ تکاثر، حدیثی آمده که راوی از امام صادق علیه السلام دربارۀ معنا و مراد آیه، سؤال می کند و حضرت می فرمایند:

﴿تُسْأَلُ هَذِهِ الامَّهُ عَمَّا أَنْعَمَ اللهُ عَلَيْهَا بِرَسُولِهِ ثُمَّ بِأَهْلِ بَیتِهِ المعصومين﴾ (1)

سوال می شود این امت از آنچه خداوند نعمت داد بر او آن نعمت وجود مبارک رسول الله صلى الله عليه و آله و سپس اهل بیت معصومین علیهم السلام هستند.

البته این روایات در مقام بیان بهترین و با ارزش ترین مصادیق نعمت های الهی هستند و الّا در روایات دیگر آمده است که فردای قیامت از عمر و جوانی و مال انسان سؤال می شود که در چه راهی صرف شده است.

﴿قال رَسول الله صلى الله عليه و آله إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَهِ لَم تَزَلْ قَدَمَا عَبْدٍ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ: عَنْ عُمُرِهِ فِيمَ أَفْنَاهُ وَ عَنْ شَبَابِهِ فِيمَ أَبْلَاهُ وَ عَمَّا اكْتَسَبَهُ مِنْ أَيْنَ اكْتَسَبَهُ وَفِيمَ أَنْفَقَهُ وَعَنْ حُبِّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ...﴾ (2)

هرگاه روز قیامت بیاید بنده قدم از قدم برندارد، مگر اینکه از او درباره چهار چیز پرسیده می شود: 1- از عمرش که در چه راه نابود کرده است؛ 2- از جوانیش که در چه راه فرسوده است؛ 3- از کسبش که از کجا بدست آورده و در چه راهی مصرف کرده است؛ 4- و از دوستی ما اهل بیت.

ص: 77

﴿وَاسْتَفْرِغْ أَيَّامِي فِيمَا خَلَقْتَنِي لَهُ﴾.

و خدایا تمام روزهایم را در آنچه مرا برای آن خلق کرده ای، قرار بده.

امور دسته سوم: که هدف خلقت انسان است باید اولویت اول و همیشگی او باشد.

حضرت سجاد علیه السلام در این قسمت از خدا خواسته اند که روزها، لحظه ها، فرصت های عمر و جوانی شان درست برای آن چیزی که هدف خلقت انسان است، فارغ و خالی باشد.

﴿لا خَيْرَ فِي عِبادَةٍ ليسَ فِيها تَفقُّهٌ﴾ (1)

بدانید که در عبادتی که با فهم و اندیشه توأم نباشد، خیری نیست.

نیز امام سجاد علیه السلام فرمودند:

﴿لا عبادة الا بتفقه﴾ (2)

عبادت نمی باشد مگر با تفقه.

ولی گاه عبادت به معنای عام در نظر گرفته می شود یعنی نه خصوص نماز و روزه و ...؛ بلکه همۀ آنچه در دین به عنوان عبادت مطرح شده است، مدّنظر می باشد؛ در این صورت، آگاهی در دین افضل عبادات شمرده می شود:

﴿قال رَسُول اللَّهِ صلى الله عليه و آله أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ الْفِقْهُ﴾ (3)

برترین عبادت فهم [دین] است.

حضرت رضا علیه السلام در حدیثی، عبادت را منحصر به تفکر در امر خدا دانسته اند و می فرمایند:

ص: 80

﴿لَيسَتِ العِبادَهُ كَثرَةَ الصيّامِ وَالصَّلوهِ وَأَنَّمَا العِبادَهُ كَثرَهُ التَّفَكُّر في أمر اللهِ﴾ (1)

عبادت زیادی روزه و نماز نیست. همانا عبادت فقط كثرت تفکر در امر خداست.

نیز حضرت صادق علیه السلام فرمودند:

﴿أفضَلُ العِبادَةِ العِلمُ بِاللهِ والتَّواضُعُ لَهُ﴾ (2)

برترین عبادت، علم و آگاهی نسبت به خدا و تواضع در پیشگاه اوست.

براین اساس است که عالمان تنها گروهی هستند که به بیان قرآن، خشیت از خدا دارند؛ زیرا با علم میتوان قدرت خدا را درک کرد و هیبت و عظمت الهی را فهمید و نسبت به خدا خشیت و تواضع داشت:

﴿إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء﴾ (3)

از میان بندگان خدا تنها دانشمندان از او خشیت دارند.

در تفسیر صافی از امام سجاد علیه السلام در ذیل همین آیه نقل شده است که علم به خدا و عمل، لازم و ملزوم می باشند. معرفت خدا موجب خوف و خشیت از خدا بوده و این خوف و خشیت، محرک

ص: 81

انسان به سوی عمل و طاعت خواهد بود. به همین دلیل است که حضرت امیر علیه السلام فرموده اند:

﴿التَّفكُّر فى مَلكوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عِبادَةُ الْمُخْلَصِينَ﴾ (1)

اندیشیدن در حقیقت آسمان ها و زمین، پرستش مخلصان است.

وَأَغْنِنِي وَأَوْسِعْ عَلَيّ فِي رِزْقِكَ وَلَا تَفْتِنّي بِالبَطْرِ وَ أَعِزّنِي وَ لَا تَبْتَلِيَنِّي بِالْكِبْرِ وَ عَبِّدنِي لَكَ وَلَا تُفْسِد عِبَادَتِي بِالْعُجْبِ وَ ...

و بی نیازم کن و وسیع گردان بر من روزیت را و مرا به طغیان آزمایش مکن و عزیزم گردان و به بزرگمنشی مبتلایم مکن و به عبادتت وادارم کن و تباه مکن عبادتم را به خودبینی.

نعمت ها و آفت ها

در این فراز از دعا، امام سجادعلیه السلام شش نعمت را از خداوند طلب می فرمایند؛ ولی بلافاصله کنار هر کدام، آفت آن را ذکر می کنند و از خداوند می خواهند که مبتلای بدان آفت نشوند. آن پنج نعمت و پنج آفت عبارتند از:

عکس

ص: 83

عَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضَّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ﴾

و اموال و فرزندانتان چیزی نیست که شما را به پیشگاه ما نزديك گرداند مگر کسانی که ایمان آورده و کار شایسته کرده باشند پس برای آنان دو برابر آنچه انجام داده اند پاداش است و آن ها در غرفه ها [ی بهشتی] آسوده خاطر خواهند بود

براساس همین آیه، وقتی مردی نزد امام صادق علیه السلام مذمت اغنیاء و ثروتمندان را می گفت، حضرت به او فرمودند:

﴿اُسْكُتْ فَإِنَّ الْغَنى إذا كانَ وَصُولا لِرَحِمِهِ بارّاً بِإِخْوَانِهِ، أَضْعَفَ اللهُ تَعَالى لَهُ الاجْرَ ضِعْفَيْنِ لِإِنَّ اللهَ تَعالى يَقُولُ: وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ﴾ (1)

ساکت باش! بدرستی که غنی و ثروتمند وقتی با ثروت خود صله رحم کرده و به فامیل خود کمک کند و به برادران دینی خود نیکی کند، خداوند اجر او را مضاعف می گرداند. سپس حضرت همین آیۀ ﴿وَ مَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ﴾ را ذکر فرمودند.

2. معنای دیگر غنا عبارت است از بی نیازی. براساس این معنا، ممکن است کسی ثروت نداشته باشد و از اغنیاء نباشد؛ ولی به خاطر زهد یا به خاطر آنکه به اندازۀ کفاف و عفاف دارد یا به خاطر آنکه آرزوها و تمنی های زیادی ندارد و زیاده خواه نیست، بی نیاز باشد؛ البته همۀ این صفات درخورِ رجوع به یکدیگر و

ص: 85

رجوع به منشأ واحد هستند.

امام زین العابدین علیه السلام فرمودند:

﴿أظهِرِ اليَأسَ مِن الناسِ فَإِنَّ ذلكَ هُو الغِنى﴾ (1)

یأس و ناامیدی از دست مردم را ظاهر کن که غنا همین یأس از مردم است.

و امام هادی علیه السلام غنا را به قلّت و کمی تمناها و آرزوهای دنیوی و راضی و قانع بودن به مقدار کفاف از رزق و روزی تفسیر کرده اند:

﴿الْغِنَى قِلَّهُ تَمَنِّيكَ وَالرِّضَا بِمَا يَكْفِيكَ﴾ (2)

غنی کمترین آروزی تو باشد و راضی باشی به آنچه موجود و حاضر است.

در مقابل، فقر و نداری را به شِرَّة و خواهش نفس و شدت قنوط و خواستن تفسیر فرموده اند:

﴿وَالْفَقْرُ شِرَّةُ النَّفْسِ وَ شِدَّةُ الْقُنُوطِ﴾ (3)

فقر، آزمندیِ نفس و ناامیدی زیاد است

مردم دانسته اند:

﴿الغِنَى الأكبَرُ اليَأسُ عَمّا في أيدي النّاسِ﴾ (1)

بزرگ ترین بی نیازی آن است که به آن چه در دست مردم است بی اعتنا باشی.

نیز حضرت باقر علیه السلام فرمودند:

﴿مَنْ قَنِعَ بِمَا رَزَقَهُ اللهُ فَهُوَ مِنْ أَغْنَى النَّاسِ﴾ (2)

هر که بآنچه خدا روزیش کند قانع باشد، بی نیازترین مردم است.

همچنین امام صادق علیه السلام در حدیثی، قانع بودن به آنچه به انسان داده شده و یأس و ترک فضول و هزینه های زیادی و تجملات را غنای اکبر دانسته اند:

﴿مَن رُزِقَ ثلاثا نالَ ثلاثا وهُو الغِنَى الأَكبَرُ: القَناعَةُ بما أُعطِيَ واليَأسُ مِمّا في أيدِى الناسِ وَتَركُ الفُضولِ﴾ (3)

هر که سه چیز روزیش شود، به سه چیز دست یابد و این بزرگترین توانگری است قانع بودن به آنچه عطایش شده است، چشم امید برکندن از آنچه مردم دارند و ترک زياديها.

ص: 87

به چشم داشت مال مردم مبتلا نكن. ولكن با توجه به جملات دیگر این فراز مناسب همان کلمه «بطر» است که در برخی نسخه های دیگر از صحیفه ذکر شده. زیرا در این فراز سه نعمت و سه آفت همان نعمت ذکر شده. نعمت ها غنا، عزت، و عبادت است و آفت آن ها بطر و طغیان، کبر و عجب است. اگر کلمه «بطر» باشد هماهنگی بین سه آفت و سه نعمت برقرار خواهد بود آفت غنا و ثروت، بطر و طغیان است چنانچه آفت عزت، تکبر و فخر فروشی است و آفت عبادت، عجب و خود بزرگ بینی. اما اگر کلمه «نظر» آورده شود و چشم داشت معنا شود دیگر آفت و آسیب ثروت نیست بلکه آسیب فقر و نداری است و حال آن که در دو قسمت دیگر آفت خود نعمت (عزت- عبادت) مطرح شده نه آفت ضد آن. لذا هماهنگی بین نعمت های سه گانه و آفت های خود این نعمت ها مستلزم آن است که ما نسخه «بطر» را مقدم و صحیح بدانیم نسبت به کلمه «نظر».

امام علی علیه السلام فرمودند:

﴿كَثْرَةُ الْمَالِ يَفْسُدُ الْقُلُوبِ وَيَنسَي الذُّنُوبِ﴾ (1)

فزونی مال دلها را تباه می کند و گناهان را از یاد می برد.

قدرت و علم هم می تواند همین حالت را برای انسان به وجود آورد. در آیۀ ششم سوره علق، بعد از «علم انسان» آمده:

﴿عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ * كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى﴾

البته استغنای علم و طغیان عالم در اینجا می تواند مراد باشد که آن هم نوعی استغناء برای انسان به وجود می آورد و نیز می تواند منشأ طغیان و بطر باشد. منشأ این استغناء و طغیان، بعد از آن جهل و نادانی انسان نسبت به فقر ذاتی خود و افاضۀ همه نعمت ها از طرف خداست و جالب آن است که گفته اند: شأن نزول آیه، دربارۀ ابوجهل است. انسان جاهلی که با ذات فقیر و نیازمند خود احساس بی نیازی می کند و خود را مستغنی می پندارد: ﴿أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی﴾. او چون فراموش می کند که از علقه و نطفه ای آفریده شده و خداوند دانش و هر نعمتی به او داده است، خود را از او مستقل و بی نیاز می بیند و به ورطۀ طغیان و سرکشی می افتد و آبروی خود را می برد و مردم را به زحمت می اندازد.

ص: 93

ای مگس عرصۀ سیمرغ نه جولانگه توست *** عِرض خود می بری و زحمت ما می داری

در روایات متعدد از حضرات معصومین علیهم السلام با استناد به همین آیه فرموده اند: خداوند اجازه نمی دهد که مؤمن ذلیل و خوار و ناتوان باشد. راوی می گوید شنیدم امام صادق علیه السلام فرمودند:

﴿لايَنبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يُذِلَّ نَفْسَهُ﴾ (1)

سزاوار نیست مؤمن خود را ذلیل و خوار کند

کسی به آن حضرت گفت: «کیف يُذلّ نفسَه» چگونه خود را ذلیل می کند؟ حضرت فرمودند:

﴿يتعرَّضُ لِما لا يُطيق﴾ (2)

سراغ کاری که توان آن را ندارد، می رود و خود را در معرض اموری که نمی تواند، قرار می دهد و ذلیل و خوار می شود.

﴿إِنَّ أَكْرَمَكُم عِندَاللهِ أَتْقَاكُم﴾ (1)

گرامیترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست.

طاعت خود قرار دادم و مردم در خدمت سلطان و مستکبران آن را طلب می کنند و پیدا نمی کنند:

﴿يا داودُ اِنّي وَضَعتُ الْعِزَّفِي طَاعَتِي وَهُمْ يَطْلُبُونَهُ فِي خِدْمَةِ السُّلْطَانِ فَلَا يَجِدُونَهُ﴾ (1)

ای داود بدرستی که من عزّت را در اطاعت از خودم نهاده ام ولی مردم آن را در خدمت به سلاطین طلب می کنند و نمی یابند.

﴿ما مِن عَبدٍ كَظَمَ غَيظا إِلّا زادَهُ الله عَزَّوَجَلَّ عِزّا فى الدُّنيا و الآخِرَة﴾ (1)

هیچ بنده ای خشم خود را فرو نخورد، مگر این که خداوند عزّوجلّ بر عزّت او در دنیا و آخرت افزود.

نیز امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده اند:

﴿لا عِزَّ كالحِلم﴾ (2)

هیچ عزتی مانند حلم و بردباری نیست.

یعنی انسان بردبار، همواره عزیز و بزرگ است.

مردم است و اینکه شخص خود را از خواری و ذلیلی و زبونی جدا کند؛ امّا کبر و تکبر آن است که شخص خود را در مقابل دیگران بزرگ و برتر ببیند و به آن ها تکبر ورزد و فضل فروشی کند. خود را تافتۀ جدا بافته بداند و خون خود را از دیگران رنگین تر و آبروی خود را از دیگران برتر بداند. چنانچه ابلیس بر آدم تکبر کرد و سجده نکرد و گفت: او از خاک است و من از آتش.

امام صادق علیه السلام فرمودند:

﴿مَن ذَهَبَ يَرى أَنَّ لَهُ عَلَى الآخَرِ فَضلاً فَهُوَ مِنَ المُستَكبِرِينَ، قالَ حَفْصُ ْبنُ غياتٍ): فَقُلتُ لَهُ إِنَّما يَرى أَنَّ لَهُ عَلَيْهِ فَضْلاً بِالعافيَةِ إذا رَآهُ مُرتَكِبا لِلمَعاصى، فَقَالَ: هَيهاتَ هَيهاتَ! فَلَعَلَّهُ أن يَكونَ قَد غُفِرَلَهُ ما أتى وَأَنتَ موقوفٌ مُحاسَبٌ أَما تَلَوتَ قِصَّةَ سَحَرَةِ موسى عليه السلام﴾؛ (1)

کسی که بپندارد بر دیگری فضل دارد، او از مستکبرین است. راوی به حضرت گفت: گاه انسان می بیند که نسبت به دیگری برتری در عافیت دارد، وقتی آن دیگری مرتکب معاصی شده و ما نشده ایم. حضرت فرمودند هیهات هیهات، شاید گناه او بخشیده شده باشد؛ ولی تو هنوز بخشیده نشده ای و محاسبه از تو می شود. آیا قصۀ سحرۀ موسی را نخوانده ای؟ (که توبه کردند و بخشیده شدند.)

ص: 100

حضرت علی علیه السلام معرفت نفس را برای دوری از عجب چنین توضیح می دهند:

﴿ما لِابنِ آدَمَ وَالْعُجْبِ وَ أَوَّلُهُ نُطْفَةٌ مَذِرَةٌ وَ آخِرُهُ جِيفَةٌ قَذِرَةٌ وَ هُوَ بَيْنَ ذَلِكَ يَحْمِلُ الْعَذَرَة﴾ (1)

اگر آدمی به خود توجه کند که اولش نطفه و آخرش جیفه و در این وسط حاملِ عذره است، هیچ گاه عجب او را نخواهد گرفت.

﴿وَأَجْرِ لِلنَّاسِ عَلَى يَدِيَ الْخَيْرَ﴾

خداوندا! بر دستان من خیر را برای مردم جاری کن

﴿إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ﴾ (1)

آن ها در نیکی ها سرعت می کردند، و بخاطر عشق (به رحمت) و ترس (از عذاب) ما را می خواندند، و برای ما خاشع بودند (خضوعی توأم با ادب و ترس از مسئولیت)

بنابراین سرعت و سبقت در خیرات و خوبی ها از صفات نیک مردان خداست که قرآن مردم را به آن سفارش کرده است.

﴿يَوْمَ تَجِدُ كُلِّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا﴾ (1)

روزی که هر کس، آنچه را از كار نيك انجام داده، حاضر می بیند.

در این فقره از دعای امام سجاد علیه السلام خیر برای مردم از خداوند خواسته شده است. خیر برای مردم اقسام گوناگونی دارد؛ مثلاً صدقه و کمک مالی، آموزش دادن و هدایت، مشاوره فکری دادن درگرفتاری ها و تصمیم گیری ها و گذشت کردن در برابر بدی های مردم.

ص: 111

﴿وَلَا تَمْحَقَهُ بِالْمَنِّ﴾

خداوندا! آن خیر را با منت گذاشتن نابود نفرما

﴿الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتَّبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنّاً وَلا أذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ﴾ (1)

کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می کنند، سپس به دنبال انفاقی که کرده اند، منت نمی گذارند و آزاری نمی رسانند، پاداش آن ها نزد پروردگارشان (محفوظ) است، و نه ترسی دارند، و نه غمگین می شوند.

همچنین در آیۀ دیگری خداوند متعال سخن نیکو و بخشش را بهتر از صدقه ای دانسته اند که دنبال آن اذیت باشد:

﴿قَوْلُ مَّعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِّن صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ﴾ (2)

گفتار پسندیده (در برابر نیازمندان)، و عفو (و گذشت از خشونت های آن ها)، از بخششی که آزاری به دنبال آن باشد، بهتر است، و خداوند، بی نیاز و بردبار است.

معلوم می شود گاه انسان با کلام و زبان خود، خیرات را باطل می کند. سخنی می گوید که بر طرفِ مقابل کار خیر سنگین می شود، منت می شود و گاه نه با زبان؛ بلکه با برخورد و احترام نکردن و گذشت نکردن از کسانی که کار خیر برای آن ها انجام می دهیم آن ها را اذیت و آزار می کنیم. خداوند متعال می فرماید:

﴿قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِّن صَدَقَةٍ﴾

ص: 113

نسبت به پدر و مادر و نسبت به زن و بچه، انفاق مالی و خیرات معنا دارد؛ ولی فرزند که برای پدر و مادر کار خیری انجام می دهد، خریدی می کند، کمکی می کند، نباید با اذیت و آزار و منت گذاشتن آن را باطل کند. همچنین مرد، مخارجی که در خانه انجام می دهد و به نوعی صدقه و خیر محسوب می شود، نباید با منت و اذیت و به رخ کشیدن، آن ها را باطل کند. در این صورت، بهتر است با زن و بچه به خوبی سخن بگوید قولٌ معروفٌ. با گذشت و مغفرت با آن ها برخورد کند. همچنین در رابطۀ با فقراء و نیازمندان جامعه و نیز در رابطۀ با شاگردان و طلاب و همۀ کسانی که به نوعی خیری از ما به آن ها می رسد، باید این قاعدۀ کلی رعایت شود که خیرات نباید با منت و اذیت باطل شود زیرا خیرات آن وقت ارزش دارد که دنبال آن منت و اذیت نباشد.

ص: 114

﴿وَهَبْ لِي مَعَالِيَ الْأَخْلَاقِ﴾

و خدایا به من اخلاق برتر را ارزانی کن؛

﴿وَاعْصِمُنِي مِنَ الْفَخْرِ﴾

و مرا از فخر فروشی به مردم نگاه دار.

﴿وَمَن يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى﴾ (1)

کسی که روح خود را تسلیم خدا کند در حالی که نیکوکار باشد به دستگیره محکمی چنگ زده (و به تکیه گاه مطمئنی تکیه کرده است)

از دو آیۀ شریفه استفاده می شود که هرقدر تسلیم و توجه انسان به خداوند بیشتر باشد، فخرفروشی او کمتر و احسان او بیشتر خواهد شد. به عبارت دیگر، عبادت خدا و تسلیم در برابر او عامل احسان کردن و محسن شدن و دوری از فخور و مختال بودن است.

حضرت امیر علیه السلام می فرمایند:

﴿وَلَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله إِذَا ذَكَرَ لِنَفْسِهِ فَضِيلَةً قَالَ وَلَا فَخْرَ﴾ (2)

هرگاه پیامبر برای خود فضیلتی را نقل می کرد، بلافاصله می فرمودند: فخری نیست.

امام رضاء علیه السلام فرمودند:

امیرالمومنین علیه السلام به عیادت صعصعة بن صوحان رفتند و او را عیادت کردند و بعد هنگام خروج از منزل او فرمودند:

ص: 119

﴿يا صعصعة لا تفتخرن على إخوانك بعيادتي إياك واتق الله﴾ (1)

صعصعه! به خاطر آنکه من به عیادت تو آمدم بر برادرانت فخرفروشی نکن. تقوا پیشه کن و فخر نکن.

از این حدیث معلوم می شود که تفاخر و برتردیدن خود، حتی به خاطر ارتباط با اولیاء و ملاقات آنان هم پسندیده نیست و مورد نهی واقع شده است. از حضرت علی علیه السلام نقل شده است که:

﴿من صنع شيئا للمفاخره حشره الله يوم القيامة اسود﴾ (2)

هرکس کاری را برای برتری بر دیگران و مفاخره انجام دهد، خداوند او را روز قیامت سیاه محشور می کند.

و فقر و ناتوانی خود در نهج البلاغه فرموده اند:

﴿مَا لِابْنِ آدَمَ وَالْفَخْرَ أَوَّلُهُ نُطْفَةٌ وَآخِرُهُ جِيفَةٌ وَلَا يَرْزُقُ نَفْسَهُ وَلَا يَدْفَعُ حَتْفَهُ﴾ (1)

فرزند آدم را به فخرفروشی چه کار؟ اولش نطفه و آخرش جیفه و مردار است. روزی خود را ندارد و مرگ را از خود نمی تواند دفع کند.

نیز امام زین العابدین علیه السلام فرمودند:

﴿عَجَباً لِلْمُتَكَبِّرِ الْفَخُورِ الَّذِي كَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَةً ثُمَّ هُوَ غَداً جِيفَةٌ﴾ (2)

عجب است از تکبر کننده برخود بالنده، آنکس که دیروز نطفه (بد بو و بی ارزش) بوده، و سپس فردا مرداری (گندیده) است.

﴿ثَلَاثَةٌ هُنَّ فَخْرُ الْمُؤْمِنِ وَزِينَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ﴾

سه عمل است که در دنیا و آخرت فخر مؤمن و زینت او محسوب می شود

﴿اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِهِ، وَلَا تَرْفَعْنى فِي النَّاسِ دَرَجَةً إِلا حَطَطْتَنى عِنْدَ نَفْسى مِثْلَهَا، وَلا تُحْدِث لى عِزّاً ظَاهِراً إِلَّا أَحَدَثْتَ لى ذِلَّةً باطِنَةً عِنْدَ نَفْسى بِقَدَرِها،﴾

بارخدایا درود بفرست بر محمد و آل محمد و مرا در بین مردم رفعت و درجه ای بالا مده مگرآنکه به همان مقدار در نفس خودم خوارم کرده باشی و برای من عزّت و شخصیتی آشکار ایجاد مکن مگر آنکه به اندازه آن در درون خودم خواری و ذلت نهان ایجاد کرده باشی.

برای آنکه انسان دچار تکبر و فخرفروشی نسبت به بندگان خدا و افراد جامعه نشود لازم است قبل از آنکه به موقعیت و پست و مقامی برسد و جایگاهی نزد مردم داشته باشد از تربیت و معرفتی برخوردار شده باشد که او را از ظلم و خطا و عصیان و لغزش باز دارد. آن تربیت و معرفت این است که فریب ظاهر را نخورد و اگر قدرتی پیدا کرد ضعف نفس خود را فراموش نکند در واقع شخص که در نظر مردم بزرگ می شود نباید به دید مردم به خود بنگرد بلکه باید به فقر و ضعف ذاتی خود و دشمنی که در درون دارد و هر لحظه ممکن است او را به وادی هلاکت بکشاند توجه کند.

نفست اژدرهاست او کی مرده است *** از غم و بی آلتی افسرده است

ص: 123

امام علی علیه السلام می فرمایند:

﴿مَنْ ذَمَّ نَفْسَهُ أَصْلَحَها، مَنْ مَدَحَ نَفْسَهُ ذَبَحَها﴾؛ (1)

هر کس نفس خود را مذموم بداند و مذمت کند آن را اصلاح کرده است و هر کس نفس خود را مدح و ستایش کند نفس خود را ذبح و نابود کرده است.

قارون از قوم موسی بود اما بر آن ها ستم کرد، ما آنقدر از گنجها به او داده بودیم که حمل صندوقهای آن برای یک گروه زورمند مشکل بود، به خاطر بیاور هنگامی را که قومش به او گفتند: این همه شادی مغرورانه مکن که خداوند شادی کنندگان مغرور را دوست نمی دارد. * و در آنچه خدا به تو داده سرای آخرت را جستجو کن، بهره ات را از دنیا منما، و همانگونه که خدا به تو نیکی کرده است نیکی کن و هرگز فساد در زمین منما که خدا مفسدان را دوست ندارد.

اما در جواب با غفلت از عجز و ناتوانی خویش ثروت و دارایی را به زرنگی و دانایی خود نسبت داد. ﴿قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِندِی﴾ ({قارون} گفت: این ثروت را به وسیله دانشی که نزد من است به دست آورده ام) و در نهایت هم جزای او آن شد که خداوند او را و کاخ و خانه او را در زمین فرو برد و به هلاکت رسانید و نه ثروت او نه قدرت او نتوانست نجات بخش او باشد.

﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِن فِئَةٍ يَنصُرُونَهُ مِن دُونِ اللهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنتَصِرِينَ﴾

سپس ما، او و خانه اش را در زمین فرو بردیم، و گروهی نداشت که او را در برابر عذاب الهی یاری کنند، و خود نیز نمی توانست خویشتن را یاری دهد.

نمونه دوم بلعم باعورا که به او علم و کرامت و اجابت داده شده بود ولی او خود را کنترل نکرد و پیرو هوی و هوس شد و خداوند مَثَل او را مَثَل کلب دانسته است.

داستان او در سوره اعراف آیات 175 و 176 آمده است.

ص: 125

﴿وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنْ الْغَاوِينَ لَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصْ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ﴾

و خبر آن کس را که آیات خود را به او داده بودیم برای آنان بخوان که از آن عاری گشت آنگاه شیطان او را دنبال کرد و از گمراهان شد * و اگر می خواستیم قدر او را به وسیله آن [آیات] بالا می بردیم اما او به زمین [=دنیا] گرایید و از هوای نفس خود پیروی کرد از این رو داستانش چون داستان سگ است [که] اگر بر آن حمله ور شوی زبان از کام برآورد و اگر آن را رها کنی [باز هم] زبان از کام برآورد این مثل آن گروهی است که آیات ما را تکذیب کردند پس این داستان را [برای آنان] حکایت کن شاید که آنان بیندیشند.

﴿اللَّهُمَّ صَلَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَمَتِّعْنِي بِهُدًى صَالِحٍ لَا أَسْتَبْدِلُ بِهِ، وَطَرِيقَه حَقٍّ لَا أَزِيغُ عَنْهَا، وَنِيهِ رُشْدٍ لَا أَشُكَ فِيهَا، وَ عَمِّرْنِي مَا كانَ عُمْرِي بِذْلَهُ فِي طَاعَتِكَ﴾

خداوندا بر محمد و آل او درود فرست و مرا از هدایتی شایسته که آن را عوض نکنم و طریقه و روش حقی که از آن منحرف نشوم و نیت صحیح و کامل و رشدی که در آن شک نکنم بهره مند و برخوردار فرما و مادامی که عمرم در راه طاعت توست به عمر من و زندگی عنایت فرما و وقتی عمر من چراگاه شیطان شد جان من را بستان قبل از آنکه گرفتار عذاب تو شوم یا غضبت بر من شدید شود.

راه منحرف نگردد.

3. نیت رشد: ولی باز هدایت و طریقت کافی نیست «نیت و اراده» رشد و تعالی لازم است تا آن هدایت گرفته شود و این طریقت پیموده شود.

بعضاً افرادی که به موفقیت نمی رسند نه بخاطر نداشتن برنامه یا ندانستن راه آن است، بلکه بخاطر نداشتن نیت و تصمیم و اراده قوی است. بنابراین نیت رشد یعنی نیتی که به اندازه و قامت آن هدف و برنامه و در خور آن باشد، لازمه تعالی و رسیدن به هدف و موفقیت است.

بنابراین برای رسیدن به اهداف عالی و موفقیت، اول برنامه صحیح، دوم راه روشن و سوم نیت و عزم و اراده لازم است. مثلاً برای موفقیت در تحصیل و رسیدن به مراتب بالای علمی اول برنامه درسی دوم روش تحصیل و سوم اراده جدی برای پیمودن راه تحصیل لازم است.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام به این سه رکن موفقیت و تعالی اشاره شده و مانع طلب معالی و تعالی را کوتاهی همت (اراده) و کمی حیله و چاره (نداشتن راه و طریقه) و ضعف رأی و برنامه دانسته اند.

﴿ثَلاثٌ يَحجُزنَ المرءُ عَن طَلَبِ المَعالي قصَرُ الهِمَّة وقِلَّةُ الحِيلَة وَضَعفُ الرَّأي﴾ (1)

سه چیز آدمی را از خواستار شدن اسباب سربلندی باز می دارد: کوتاهی همت، چاره اندیش نبودن، و سستی اندیشه.

ص: 128

از حضرت علی علیه السلام احادیث زیبا و پرمعنایی درباره علو همت و آثار آن رسیده در حدیثی قدر و ارزش انسان را به قدر همت او دانسته اند:

﴿قَدر الرجلِ على قَدرِ هِمتِه﴾ (1)

ارزش مرد، به اندازه ی همت اوست.

و در حدیث دیگر قیمت و ارزش بالای آدمی را به بزرگی و شرافت همت او دانسته اند.

﴿مَنْ شَرُفَتْ هِمَّتُهُ عَظُمَتْ قِيمَتُهُ﴾ (2)

هر که همتش والا باشد، ارزشش عظیم شود.

و در حدیث دیگر فعل و کار زیبای آدمیان را دلیل وجود علو همت در وجود او دانسته اند یعنی با همت بالا میتوان «فعل جمیل» داشت.

﴿اَلفِعلُ الجَميلُ يُنبئُ عَن عُلُوِّاهِمَّةِ﴾؛ (3)

عمل زیبا از بالا بودن همت خبر می دهد.

همت بلند دار که مردان روزگار *** از همت بلند بجایی رسیده اند

ص: 129

و در حدیثی دیگر همت حقیر موجب بطلان فضیلت شمرده شده:

﴿مَنْ صَغُرَتْ هِمَّتُهُ بَطَلَتْ فَضيلَتُهُ﴾ (1)

هر که همتش حقیر باشد، فضیلتش از بین برود.

﴿الرِّجسُ هُو الشَّكُّ، واللهِ لا نَشُكُّ في رَبِّنا أَبدا﴾ (1)

رجس و پلیدی شک است و ما اهل البیت در پروردگارمان ابدا شکی نکرده ایم.

امام علی علیه السلام نیز چنین می فرمایند:

﴿الشَّكُّ ثَمَرَةُ الجَهْلِ﴾ (2)

شک ثمره و میوه جهل است.

لذا یکی از عناصر پلیدی را شک و جهل می توان دانست.امیرالمومنین علیه السلام هیچ چیز را برای نابودی دین انسان مثل غلبه شک بریقین او نمی دانند:

﴿لَيْسَ لِلْمَرْءِ شَيْءٌ أَهْلَكَ لِدِينِهِ مِنْ غَلَبَةِ الشَّكِّ عَلَى يَقِينِهِ﴾ (3)

برای دین انسان، چیزی نابود کننده تر از چیره آمدن شکّ بر یقین او نیست.

و بالاخره شک موجب حیرت و سردرگمی می شود و آدمی را از پیمودن راه باز می دارد و موفقیت را از او سلب می کند.

ص: 131

قال على علیه السلام:

﴿ثَمرَةُ الشَّكِّ الحَيرَةُ﴾ (1)

ثمره شكّ، سرگردانی است

بنابراین برای هدایت و رشد و تعالی نیازمند اراده و نیت قوی به دور از شک و تردید خواهیم بود.

ص: 132

﴿فَإِذَا كَانَ عُمُرِى مَرْتَعَاً لِلشَّيْطَانِ فَاقْبِضْنِي إِلَيْكَ﴾

و هرگاه (دیدی) عمر من چراگاه شیطان شد جانم را بگیر.

عمر و حیات دنیوی انسان مادامی ارزشمند است که مزرعه ای برای کشت و کار آخرت باشد.

قال رسول الله صلى الله عليه واله:

﴿الدنيا مَزرَعةُ الآخِرَةِ﴾ (1)

دنیا کشتزار آخرت است.

طول عمر خواستن بسیار سفارش شده برای توشه برداشتن و عبادت و خدمت کردن اما اگر کار آدمی به جایی رسید که شیطان بر او مسلط شد و همه لحظه ها و ساعات او را بطور فراگیر به خود اختصاص داد و نه تنها عمر بی حاصل شد بلکه عمر حاصل سوز و عذاب آفرین را رقم زد دیگر این عمر ارزشی ندارد و باید از خداوند درخواست کرد تا با لطف خود این عمر را از او بگیرد البته خود فرد حق ندارد به عمر خود پایان دهد چون خودکشی خود گناه بزرگی است لکن بایستی از خدا بخواهد که اگر عمر او مرتع و کشتگاه شیطان شده روح او را به سوی خودش قبض نماید.

ص: 133

بازآ بازآ هر آنچه هستی بازآ *** گر کافر و گبر و بت پرستی بازآ

این درگه ما درگه نومیدی نیست *** صد بار اگر توبه شکستی بازآ

و انحراف بیشتر را بگیرد و اگر غضب و سخط خداوند را جلب کرده، نگذارد غضب شدید خداوند برای او مستقر شود و یا غضب خداوند برایش ریشه دار و مستحکم گردد. و به تعبیر عرفی جلوی ضرر را هر کجا و هر وقت گرفته شود نفع است.

﴿اللّهُمّ لَا تَدَعْ خَصْلَةً تُعَابُ مِنّي إِلّا أَصْلَحْتَهَا، وَلَا عَائِبَةً أُوَنّبُ بِهَا إِلّا حَسّنتَهَا، وَلَا أُكْرُومَةً فِي نَاقِصَةً إِلّا أَتْمَمْتَهَا﴾.

خدایا هیچ خوئی که بر من عیب شمرده شود باقی مگذار جز آنکه آن را اصلاح کنی و هیچ صفت نکوهیده ای را بجای منه مگر آنکه آن را نکو سازی. و هیچ خصلت کریمه ناقصی برجای مگذار، جز آنکه آن را کامل کنی.

در این فراز حضرت بعد از دعای- خدایا اگر عمرم چراگاه شیطان شد جانم را بگیر- می فرمایند: خدایا هیچ خصلت بد و عیب و نقصی را در من مگذار شاید صفت بد و یا عیب و نقصی در وجود آدمی زمینه نفوذ شیطان شود و او را از همین نقطه ضعف زمین بزند.

2. پیام دیگر این فراز آن است که:

تا که از جانب معشوق نباشد کششی *** کوشش عاشق بیچاره به جایی نرسد

در اصلاح اخلاق و تهذیب نفس و رسیدن به کمال باید از خود خدا کمک خواست و یکی از دعاهایی که باید انسان داشته باشد دعا برای کمالات اخلاقی و جدا شدن از رذائل و نواقص نفسانی است.

3. پیام این متن آن است که آدمی باید پیش از آنکه به عیب دیگران مشغول باشد به عیوب و نواقص خود مشغول شود و به صدد رفع آن برآید امیرالمومنین علیه السلام در نهج البلاغه خطبه 176 فرموده اند:

﴿طوبي لِمَن شَغَله عيبه عن عيوب الناس﴾

خوشا بحال کسی که مشغول عیب خود است نه عیوب مردم.

بی خبر از عیب خود در پشت و روی *** گرتو را هوشی است خاموشی گزین

و امام صادق علیه السلام می فرمایند:

﴿أَنْفَعُ الْأَشْيَاءِ لِلْمَرْءِ سَبْقُهُ النَّاسَ إِلَى عَيْبِ نَفْسِهِ﴾.

نافع ترین چیز برای انسان زود تر از مردم به عیب خود پی بردن است.

ص: 138

خداوند در قرآن کریم در سوره همزه آیه اول می فرماید:

﴿وَيْلٌ لِّكُلِّ هُمَزَةٍ لُّمَزَةٍ﴾

وای بر هر عیب جوی هرزه زبان.

امام علی علیه السلام فرمودند:

﴿اَكبَرُ العَيبِ ان تَعيبَ ما فيكَ مِثْلُهُ﴾ (1)

بزرگ ترین عیب آن است که از چیزی خُرده گیری که مانند آن در خودت وجود دارد.

و چه بسیار مذمت و نکوهش شده است اینکه عیوب دیگران مورد توجه، نقد و نظر شخص قرار گیرد ولی عیوب خودش مورد فراموشی و غفلت واقع شود به تعبیر رسول اکرم صلى الله عليه و اله خار را در چشم دیگران می بیند و شاخه را در چشم خود نمیبیند و فراموش می کند.

﴿يُبْصِرُ أَحَدُكُمُ الْقَذَى فِي عَيْنٍ أَخِيهِ وَيَنْسَى الْجِذْعَ، أَوْ قَالَ الْجِذْلَ فِي عَيْنِهِ﴾ (2)

برخی از شما خس را در چشم برادرش می بیند و شاخه را در چشم خویش فراموش می کند.

ص: 139

در مقابل امام صادق علیه السلام محبوب ترین برادران را کسی دانسته اند که عیوب او را بیان می کند.

﴿أحَبُّ إِخوانِي إلىَّ مَن أهدى إلىَّ عُيُوبِي﴾ (1)

دوست داشتنی ترین برادرم کسی است که عیبهایم را به من هدیه کند.

﴿اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَ بَلِّغْ بِإِيمَانِي أَكْمَلَ الْإِيمَانِ، وَاجْعَلْ

بار خداوندا درود فرست بر محمد و آلش و ایمانم را به کاملترین ایمانها ارتقاء ده

يَقِينِي أَفْضَلَ الْيَقِينِ، وَانْتَهِ بِنِيَّتِي إِلَى أَحْسَنِ النِّيَّاتِ، وَبِعَمَلِي إِلَى

و یقینم را برترین یقین ها قرار ده و نیتم را به آخرین حد نیکویی نیت ها رسان و

أَحْسَنِ الْاَعْمَالِ.

عملم را به نیکوترین اعمال.

اللَّهُمَّ وَفِّرْ بِلُطْفِكَ نِيَّتِي، وَ صَحِّحْ بِمَا عِنْدَكَ يَقِينِي، وَاسْتَصْلِحْ

بارالها به لطف خود نیتم وافر و کامل ساز و باورم را به آنچه نزد توست پابرجا دار و

بِقُدْرَتِكَ مَا فَسَدَ مِنِّي.

آنچه را تباه کرده ام به نیروی خود اصلاح فرما.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاكْفِنِي مَا يَشْغَلُنِي الاِهْتِمَامُ بِهِ، وَ

بار خدایا درود فرست بر محمد و آلش،و کفایت مرا از کاری که سعی در آن مرا از تو، به

اسْتَعْمِلْنِي بِمَا تَسْأَلُنِي غَداً عَنْهُ،

خود سرگرم می سازد، و وادار مرا به کاری که فردای قیامت از آن بازپرسیم می نمایی و

وَاسْتَفْرِغْ أَيَّامِي فِيمَا خَلَقْتَنِي لَهُ،

روزهای عمر مرا صرف در آن کن که برای آنم آفریده ای، و بی نیازم ساز و در روزیت برایم

وَأَغْنِنِي وَأَوْسِعْ عَلَيَّ فِي رِزْقِكَ،

وسعت و فراخی قرار ده.

ص: 141

وَلَا تَفْتِنِّي بِالبَطَرِ، وَأَعِزَّنِي وَلَا تَبْتَلِيَنِّي بِالْكِبْرِ،

به طغیان آزمایش مکن تا عزیز باشم و به تکبر مبتلایم مساز تا برای تو بنده و رام

وَعَبِّدنِي لَكَ وَلَا تُفْسِد عِبَادَتِي بِالْعُجْبِ، وَأَجْرِ لِلنَّاسِ عَلَى يَدِيَ

باشم و عبادتم به خودبینی تباه مساز، و برای مردم بر دستانم خیر و نیکی جاری

الْخَيْرَ وَلَا تَمْحَقهُ بِالْمَنِّ، وَهَبْ لِي مَعَالِيَ الْأَخْلَاقِ،

ساز و آن را به منت باطل مکن و اخلاق والا و پسندیده به من عنایت کن

وَاعْصِمْنِي مِنَ الْفَخْرِ.

و از فخرفروشی نگاهم دار.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَلَا تَرْفَعْنِي فِي النَّاسِ دَرَجَةً إِلَّا حَطَطتَنِي

بارالها درود فرست بر محمد و آل محمد، و در میان مردم مقامم بلند مساز مگر

عِنْدَ نَفْسِي مِثْلَهَا، وَلَا تُحْدِث لِي عِزّاً ظَاهِراً إِلَّا أَحْدَثْتَ لِي ذِلَّةً بَاطِنَةً

آنکه مرا نزد خویشم همانقدر پست گردانی و عزتی آشکار برایم پدید میاور جز آنکه

عِنْدَ نَفْسِي بِقَدَرِهَا.

همان اندازه نزد خویشم فروتنی و خواری پنهانی پدید آوری.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَمَتِّعْنِي بِهُدًى صَالِحٍ

بارخدایا درود فرست بر محمد و آل محمد، و به هدایتی شایسته بهره مند کن که

لَا أَسْتَبْدِلُ بِهِ، وَطَرِيقَةِ حَقِّ لَا أَزِيغُ عَنْهَا،

آنرا به روش دیگر تغییر ندهم و به راه حقی که از آن پای بیرون ننهم

ص: 142

وَنِيَّةِ رُشْدٍ لَا أَشُكُّ فِيهَا، وَعَمِّرْنِى مَا كَانَ عُمْرِي بِذْلَةً فِي طَاعَتِكَ،

و به نیت درستی که در آن شک نکنم، و مادامی که عمرم صرف در طاعت و پیروی

فَإِذَا كَانَ عُمْرِي مَرْتَعاً لِلشَّيْطَانِ فَاقْبِضْنِي إِلَيْكَ

تو باشد بر آن بیفزا، و زمانی که عمرم چراگاه شیطان گشت جانم بگیر

قَبْلَ أَنْ يَسْبِقَ مَقْتُكَ إِلَيَّ، أَوْ يَسْتَحْكِمَ غَضَبُكَ عَلَيَّ.

پیش از آنکه دشمنی تو به سوی من پیشی گیرد، یا خشم تو بر من محکم گردد.

اللَّهُمَّ لَا تَدَعْ خَصْلَةً تُعَابُ مِنّى إِلَّا أَصْلَحْتَهَا.

بارخدایا خصلتی که از من زشت می دانند برایم باقی مگذار مگر آنکه اصلاحش نمایی،

وَلَا عَائِبَةً أُوَنَّبُ بِهَا إِلَّا حَسَّنتَهَا،

و نیز عیبی به آن سرزنش شوم برایم وامگذار جز آنکه نیکویش فرمایی،

وَلَا أُكْرُومَةً فِيَّ نَاقِصَةً إِلَّا أَتْمَمْتَهَا.

و نه کرامتی که در من ناقص باشد جز آنکه کاملش گردانی.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَ أَبْدِلْنِي مِنْ بِغْضَةِ أَهْلِ الشَّنَآنِ

بارالها درود و رحمت فرست بر محمد و آل محمد، و از کینه توزی به کینه ورزان

الْمَحَبَّةَ، وَمِنْ حَسَدِ أَهْلِ الْبَغْيِ الْمَوَدَّةَ،

مرا به محبت خود تغییر مرام ده، و از حسادت کردن به سرکشان مرا به مودت

وَمِنْ ظِنَّةِ أَهْلِ الصَّلَاحِ الثِّقَةَ،

خود تبدیل حال بخش، و از بدگمانی نیکان به اعتماد و اطمینان،

ص: 143

وَ مِنْ عَدَاوَةِ الْأَدْنَيْنَ الْوَلَايَةَ، وَمِنْ عُقُوقِ ذَوِى الْأَرْحَامِ الْمَبَرَّةَ،

و از دشمنی آشنایان به دوستی، و از بدرفتاری خویشاوندان به خوشرفتاری،

وَمِنْ خِذَلَانِ الْأَقْرَبِينَ النُّصْرَةَ، وَمِنْ حُبِّ الْمُدَارِينَ تَصْحِيحَ الْمِقَةِ

و از خوار کردن نزدیکان به یاری رساندن، و از دوستی ظاهری به دوستی واقعی،

، وَمِنْ رَدِّ الْمُلَابِسِينَ كَرَمَ الْعِشْرَةِ، وَ مِنْ مَرَارَةِ خَوْفِ الظَّالِمِينَ

و از اهانت مصاحبان به آمیزش نیکو، و از تلخکامی از خوف دشمنان به شیرینی

حَلَاوَةَ الْاَمَنَةِ الْاَمَنَةِ

امنیت تغییر حالم ده.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاجْعَلْ لِي يَداً عَلَى مَنْ ظَلَمَنِي، وَلِسَاناً

بارخدایا درود فرست بر محمد و آلش، و برایم دستی توانا علیه آنکه ستم می کند. قرار

عَلَى مَنْ خَاصَمَنِي، وَظَفَراً بِمَنْ عَانَدَنِي،

ده، و زبانی گویا علیه آنکه مجادله میکند، و پیروزی بر کسی که دشمنی می ورزد،

وَهَبْ لِي مَكْراً عَلَى مَنْ كَايَدَنِي،

و علیه آنکه به من مکر و نیرنگ می زند حیله ای بخش،

وَقُدْرَةٌ عَلَى مَنِ اضْطَهَدَنِي، وَتَكْذِيباً لِمَنْ قَصَبَنِي،

و علیه آنکه بر من چیره شود، نیرویی، و برای آنکه دشنامم دهد، تکذیبی،

وَسَلَامَةً مِمَّنْ تَوَعَّدَنِي، وَوَفِّقْنِي لِطَاعَةِ مَنْ سَدَّدَنِي،

و از آنکه مرا می ترساند، رهایی، و برای اطاعت کسی که مرا به راه راست برد و

ص: 144

وَمُتَابَعَةِ مَنْ أَرْشَدَنِي.

پیروی کسی که مرا راهنمایی کند توفیقم عنایت فرما.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَسَدِّدْنِي لِأَنْ أُعَارِضَ مَنْ

بارخدایا درود فرست بر محمد و آلش، و مرا بر آن دار تا با آنکه به من

غَشَّنِي بِالنُّصْحِ، وَأَجْزِيَ مَنْ هَجَرَنِي بِالْبِرِّ

نیرنگ زده از روی خیرخواهی برخورد کنم و با کسی که مرا رانده خوبی کنم،

وَأُثِيبَ مَنْ حَرَمَنِي بِالْبَذْلِ، وَأُكَافِيَ مَنْ قَطَعَنِي بِالصِّلَةِ،

و با آنکه مرا محروم ساخته بخشش کنم، و با کسی که از من بریده پیوند کنم،

وَأُخَالِفَ مَنِ اغْتَابَنِي إِلَى حُسْنِ الذِّكْرِ، وَأَنْ أَشْكُرَ الْحَسَنَةَ، وَ

و برخلاف آنکه از من بد یاد کرده به خوبی یاد کنم، و نیکی را سپاسگزار باشم،و

أُغْضِيَ عَنِ السَّيِّئَةِ.

از بدی چشم پوشی کنم.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَحَلِّنِى، بِحِلْيَةِ الصَّالِحِينَ،

بارالها درود فرست بر محمد و آلش، و مرا به زیور صالحان آراسته فرما،

وَأَلْبِسْنِي زِينَةَ الْمُتَّقِينَ، فِي بَسْطِ الْعَدْلِ، وَكَظْمِ الغَيْظِ،

و زینت پرهیزکاران بر من بپوشان: در گسترش عدل و داد، و فروخوردن خشم، و

وَإِطْفَاءِ النَّائِرَةِ، وَ ضَمِّ أَهْلِ الْفُرْقَةِ، وإِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ،

خاموش کردن آتش فتنه و دشمنی، و جمع کردن پراکنده شدگان، و اصلاح بین مردم،

ص: 145

وَإِفْشَاءِ الْعَارِفَةِ، وَسَتْرِ الْعَائِبَةِ، وَلِينِ الْعَرِيكَةِ،

آشکار کردن خوبی ها، و پوشانیدن زشتی ها و عیب ها، و نرمخویی و فروتنی و

وَخَفْضِ الْجَنَاحِ، وَحُسْنِ السِّيرَةِ، وَسُكُونِ الرِّيحِ، وَطِيبِ الْمخَالَقَةِ،

رفتار نیکو و وقار و سنگینی و حسن خلق

وَالسَّبْقِ إِلَى الْفَضِيلَةِ، وَإِيثَارِ التَّفَضُّلِ، وَ تَرْكِ التَّعْيِيرِ،

و سبقت جستن به فضیلت و ایثار احسان و ترک سرزنش و همراهی نکردن به غیر

وَالْإِفْضَالِ عَلَى غَيْرِ الْمُسْتَحِقِّ، وَالْقَوْلِ بِالْحَقِّ وَإِنْ عَزَّ،

مستحق، و گفتن حق هر چند سخت باشد،

وَ اسْتِقْلَالِ الْخَيْرِ وَإِنْ كَثُرَ مِنْ قَوْلِي وَفِعْلِي، وَاسْتِكْثَارِ الشَّرِ وَإِنْ

و ناچیز شمردن نیکی از گفتار و رفتارم اگر چه زیاد باشد، و بسیار دانستن بدی از

قَلَّ مِنْ قَوْلِي وَفِعْلِي، وَأَكْمِل ذلك لِي بِدَوَامِ الطَّاعَةِ.

حرف و عملم هر چند اندك باشد، و این همه را به دوام طاعت و فرمان بردن، و

وَلُزُومِ الْجَمَاعَةِ، وَرَفْضِ أَهْلِ الْبِدَع،

همراهی جماعت مسلمانان، و واگذاردن بدعت گزاردن

وَمُسْتَعْمِلِ الرَّاْيِ الْمُخْتَرَع.

و آنکه به رای و اندیشه ساختگی خود عمل می کند، برایم کامل گردان

ص: 146

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاجْعَلْ أَوْسَعَ رِزْقِكَ عَلَيَّ

بارخدایا درود فرست بر محمد و آل محمد، و هنگام سالخوردگی

إِذَا كَبِرْتُ، وَأَقْوَى قُوَّتِكَ فِیَّ إِذَا نَصِبْتُ،

وسیع ترین روزیت را بر من قرارده، و هنگام رنج و درماندگی نیرومندترین نیرویت را در من بگذار،

وَلَا تَبْتَلِيَنِي بِالْكَسَلِ عَنْ عِبَادَتِكَ ، وَلَا الْعَمَى عَنْ سَبِيلِكَ ،

و مرا مبتلای به سستی در عبادتت منما و نه به کوری از راهت

وَلَا بِالتَّعَرُّضِ لِخِلَافِ مَحَبَّتِكَ، وَلَا مُجَامَعَةِ مَنْ تَفَرَّقَ عَنْكَ، وَلَا

و نه به برخورداری خلاف محبتت و نه به گرد آمدن با کسی که از تو جدا شده، و

مُفَارَقَةِ مَنِ اجْتَمَعَ إِلَيْكَ.

نه به جدا شدن از کسی که با تو پیوسته.

اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي أَصُولُ بِكَ عِنْدَ الضَّرُورَةِ،

بارخدایا چنانم کن که در وقت ضرورت و اضطرار به كمك و یاری تو بپاخیزم

وَأَسْأَلُكَ عِنْدَ الْحَاجَةِ، وَأَتَضَرَّعُ إِلَيْكَ عِنْدَ الْمَسْكَنَةِ،

و در زمان نیاز از تو خواهش نمایم، و هنگام نداری و خواری به درگاه تو زاری کنم و

وَلَا تَفْتِنِّي بِالِاسْتِعَانَةِ بِغَيْرِكَ إِذَا اضْطُرِرْتُ،

مرا امتحان مکن به یاری خواستن از غیر خودت وقتی که چاره ای نداشتم،

وَلَا بِالْخُضُوعِ لِسُؤَالِ غَيْرِكَ إِذَا افْتَقَرْتُ، وَ لَا بِالتَّضَرُّعِ إِلَى مَنْ

و نه به فروتنی برای درخواست از غیر تو زمانی که فقیر شدم و نه به زاری کردن به

ص: 147

دُونَكَ إِذَا رَهِبْتُ، فَأَسْتَحِقَّ بِذَلِكَ خِذْلَانَكَ وَمَنْعَكَ وَإِعْرَاضَكَ

درگاه غیر تو هنگامی که ترسیدم، که بدین سبب شایسته ی خواری و بازداشتن و

يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.

روی گردانیدنت هستم، ای مهربان ترین مهربانان.

اللَّهُمَّ اجْعَلْ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِي رُوعِى مِنَ الَّتمَنِّي وَالتَّظَّنِّي وَالْحَسَدِ

بارخدایا آنچه شیطان در دلم القاء میکند از آرزو و بدگمانی و حسد

ذِكْراً لِعَظَمَتِكَ، وَتَفَكُّراً في قُدْرَتِكَ، وَتَدْبِيراً عَلَى عَدُوِّكَ، وَمَا

به ذکر عظمت خویش تبدیل کن و به تفکر در قدرتت، و چاره جویی بر دشمنت،

أَجْرَى عَلَى لِسَانِي مِنْ لَفْظَةِ فُحْشٍ أَوْ هُجْرٍ أَوْ شَتْمِ عِرْضِ

و آنچه شیطان بر زبانم جاری میسازد از سخن زشت یا بیهوده یا ناسزا به آبروی مردم

أَوْ شَهَادَةِ بَاطِلٍ أَوِ اغْتِيَابِ مُؤْمِنٍ غَائِبٍ أَوْ سَبِّ حَاضِرِ وَ مَا أَشْبَهَ

یا شهادت ناحق، یا غیبت مؤمن غایب، یا دشنام شخص حاضر و آنچه شبیه

ذَلِكَ نُطقاً بِالْحَمْدِ لَكَ، وَإِغْرَاقاً فِي الثَّنَاءِ عَلَيْكَ،

اینهاست را به سخن سپاس و ستایش برای تو، و زیاده روی در ثنای تو، و رهسپاری

وَذَهَاباً فِي تَمْجِيدِكَ، وَشُكراً لِنِعْمَتِكَ ، وَاعْتِرَافاً بِإِحْسَانِكَ

در بزرگداشت تو، و شکرگزاری بر نعمت تو، و اعتراف به احسان تو، و شمارش

واِحْصَاءً لِمِنَنِكَ.

نعمت های خود تبدیل فرما.

ص: 148

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَلَا أُظْلَمَنَّ وَأَنْتَ مُطِيقٌ

بارالها درود فرست بر محمد و آلش و مگذار بر من ستم رود در حالیکه تو به دوری

لِلدَّفْعِ عَنِّي، وَلَا أَظْلِمَنَّ وَأَنْتَ الْقَادِرُ عَلَى الْقَبْضِ مِنِّي،

ستم از من توانایی، و مگذار که من ستم کنم در آن حال که بر بازداشتنم قادری،

وَلَا أَضِلَّنَّ وَقَدْ أَمْكَنَتْكَ هِدَايَتِي،

و مرا در گمراهی مگذار در صورتیکه هدایت من البته برای تو امکان پذیر است،

وَلَا أَفْتَقِرَنَّ وَ مِنْ عِنْدِكَ وُسْعِي،

و مخواه که فقیر بمانم در حالیکه فراخی روزیم از سوی توست، و مپسند که سرکشی

وَلَا أَطْغَيَنَّ وَمِنْ عِنْدِكَ وُجْدِي.

کنم در آن حال که آنچه دارم از جانب توست.

اللَّهُمَّ إِلَى مَغْفِرَتِكَ وَفَدْتُ، وَإِلَى عَفْوِكَ قَصَدْتُ،

بارالها به سوی آمرزشت آمدم، و به سمت عفو و بخششت روی کردم،

وَإِلَى تَجَاوُزِكَ اشْتَقْتُ، وَبِفَضْلِكَ وَثِقْتُ،

و به جانب گذشتت اشتیاق دارم، و به فضل و احسانت اعتماد کردم، و نزد من

وَلَيْسَ عِنْدِي مَا يُوجِبُ لِي مَغْفِرَتَكَ، وَلَا فِي عَمَلِي مَا أَسْتَحِقُ بِهِ

چیزی که باعث آمرزش تو باشد نیست، و نه در عملم چیزی که به آن مستحق

عَفْوَكَ، وَ مَالِى بَعْدَ أَنْ حَكَمْتُ عَلَى نَفْسِي إِلَّا فَضْلَكَ

عفو تو گردم، و برایم بعد از آنکه بر علیه خود حکم نمودم جز فضل و احسانت

ص: 149

فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَتَفَضَّلْ عَلَيَّ.

چیزی نیست، پس درود فرست بر محمد و آلش، و بر من تفضل فرما.

اللَّهُمَّ وَأَنْطِقْنِي بِالْهُدَى، وَأَلْهِمْنِي التَّقْوَى، وَوَفِّقْنِي لِلَّتِي هِيَ أَزْكَى،

بارخداوندا مرا به هدایت خود به سخن وادار، و پرهیزگاری را الهامم ده، و بر آنچه

وَاسْتَعْمِلْنِي بِمَا هُوَ أَرْضَى.

پاک تر است موفق ساز، و به آنچه پسندیده تر است بگمار.

اللَّهُمَّ اسْلُك بِىَ الطَّرِيقَةَ الْمُثْلَى، وَاجْعَلْنِي عَلَى مِلَّتِكَ أَمُوتُ وَأَحْيَا

بارالها مرا به بهترین راه سلوك ده، و چنانم بدار که بر آئین تو بمیرم و زنده شوم.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَمَتِّعْنِي بِالِاقْتِصَادِ،

بارخدایا درود فرست بر محمد و آلش، و به میانه روی بهره مندم ساز،

وَاجْعَلْنِي مِنْ أَهْلِ السَّدَادِ، وَمِنْ أَدِلَّةِ الرَّشَادِ، وَمِنْ صَالِحِ الْعِبَادِ،

و از درستکارترین و راهنمایان به خیر و بندگان صالح قرارم ده، و رستگاری روز

وَارْزُقْنِي فَوْزَ الْمَعَادِ، وَسَلَامَةَ الْمِرْصَادِ.

رستاخیز و سلامتی از دوزخ روزیم فرما.

اللَّهُمَّ خُذْ لِنَفْسِكَ مِنْ نَفْسِى مَا يُخَلِّصُهَا،

بارالها برای خود از نفس من آنچه که موجب رهایی اش باشد بگیر،

وَأَبْقِ لِنَفْسِي مِنْ نَفْسِى مَا يُصْلِحُهَا،

و برای من از نفسم آنچه را که باعث اصلاحش شود بگذار،

ص: 150

فَإِنَّ نَفْسِي هَالِكَةٌ أَوْ تَعْصِمَهَا.

زيرا يقينا نفس من هلاك شود مگر آنکه تو او را حفظ نمایی.

اللَّهُمَّ أَنْتَ عُدَّتِى إِنْ حَزِنْتُ، وَأَنْتَ مُنْتَجَعِي إِنْ حُرِمْتُ،

بارخداوندا اگر اندوهگین شوم چاره ام تویی، و چون ناامید شوم جای امیدم تویی،

وَبِكَ اسْتِغَاثَتِي إِنْ كَرِثْتُ، وَعِنْدَكَ مِمَّا

و زمانی که سخت غمگین شوم از تو فریاد رسی خواهم، و جایگزین آنچه از دست

فَاتَ خَلَفٌ، وَلِمَا فَسَدَ صَلَاحٌ، وَفِيما أَنْكَرْتَ تَغْیِيرٌ،

رفته و صلاح آنچه تباه شده، و تغییر در آنچه ناپسند داشته ای نزد توست،

فَامْنُنْ عَلَيَّ قَبْلَ الْبَلَاءِ بِالْعَافِيَةِ، وَقَبْلَ الطَّلَبِ بِالْجِدَةِ،

پس بر من منت گذار به عافیت قبل از بلاء و مصیبت و به توانگری پیش از طلب

وَقَبْلَ الضَّلَالِ بِالرَّشَادِ، وَاكْفِنِي مَؤُونَةَ مَعَرَّةِ الْعِبَادِ، وَهَبْ لِي أَمْنَ

کردن، و به راه یافتن قبل از گمراهی، و مرا از آزار بندگان بازدار، و روز معاد به من

يَوْمِ الْمَعَادِ، وَامْنِحْنِي حُسْنَ الْإِرْشَادِ.

امنیت بخش، و به ارشادی نیکو راهنمائیم کن.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَادْرَأَ عَنِّى بِلُطْفِكَ، وَاغْذُنِى بِنِعْمَتِكَ،

بارالها درود فرست بر محمد و آلش و به لطف خود حوادث بد از من بران،

وَأَصْلِحْنِي بِكَرَمِكَ، وَدَاوِنِي بِصُنْعِكَ،

و به نعمت خود مرا بپرور، و به کرم خویش اصلاحم کن، و به احسانت مداوایم فرما،

ص: 151

وَأَظِلَّنِي فِي ذَرَاكَ، وَجَلِّلْنِي رِضَاكَ،

و در سایه ی رحمت خویش جایم ده، و لباس خشنودیت بپوشانم،

وَ وَفِّقْنِي إِذَا اشْتَكَلَتْ عَلَيَّ الْأُمُورُ لِأَهْدَاهَا، وَإِذَا تَشَابَهَتِ الْأَعْمَالُ

و چون کارها بر من در هم گردد به درست ترین آنها، و چون کردارها به هم شبیه شوند

لِأَزْكَاهَا، وَإِذَا تَنَاقَضَتِ الْمِلَلُ لِأَرْضَاهَا.

به پاکیزه ترین آنها، و چون آئین ها مخالف هم شوند به پسندیده ترین آن ها موفقم دار.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَتَوِّجْنِي بِالْكِفَايَةِ،

بارخدایا بر محمد و آل او درود فرست، و تاج خودکفایی بر سرم بگذار،

وَسُمْنِي حُسْنَ الْوِلَايَةِ، وَهَبْ لِي صِدْقَ الْهِدَايَةِ،

و نشانه ی حس سرپرستی خود بر من بنشان، و هدایتی درست به من بخش،

وَلَا تَفْتِنِي بِالسَّعَةِ، وَامْنِحْنِي حُسْنَ الدَّعَةِ،

و به فراخی روزی آزمایشم مکن، و زندگی نیکو و آسوده ام عطا فرما،

وَلَا تَجْعَلْ عَيْشِي كَدّاً كَدّاً، وَلَا تَرُدَّ دُعَائِی عَلَيَّ رَدّاً، فَإِنِّي لَا أَجَعَلُ

و زندگیم دشوار مکن، و دعایم را بر من بر مگردان چون من برایت همتایی مخالف

لَكَ ضِدّاً، وَلَا أَدْعُو مَعَكَ نِدّاً .

قرار نداده ام، و با وجود تو همانندی را نخواندم.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَامْنَعْنِي مِنَ السَّرَفِ، وَحَصِّنْ رِزْقِي مِنَ

بار خدایا بر محمد و آل او درود فرست و مرا از اسراف بازدار، و روزیم از تلف مصون

ص: 152

التَّلَفِ، وَوَفِّرْ مَلَكَتِي بِالْبَرَكَةِ فِيهِ، وَأَصِبْ بِي سَبِيلَ

دار، و دارائیم به سبب برکت زیاد کن و به نیکی آنچه از دارایی انفاق میکنم مرا به

الْهِدَايَةِ لِلْبِرِ فِيما أُنْفِقُ مِنْهُ.

راه هدایت رهنمون باش.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاكْفِنِي مَؤُونَةَ الِاكْتِسَابِ،

بارخدایا درود فرست بر محمد و آلش، و مرا از سختی در کسب معاش بی نیاز کن،

وَارْزُقْنِي مِنْ غَيْرِ احْتِسَابِ،

و بدون حساب یا از جایی که حساب نکرده ام و گمان ندارم مرا روزی ده، تا از

فَلَا أَشْتَغِلَ عَنْ عِبَادَتِكَ بِالطَّلَبِ، وَلَا أَحْتَمِلَ إِصْرَ تَبِعَاتِ الْمَكْسَبِ

عبادتت به طلب روزی بازنمانم، و بار سنگین عواقب کسب را به دوش نکشم.

اللَّهُمَّ فَأَطْلِبْنِي بِقُدْرَتِكَ مَا أَطْلُبُ،

بارخدایا و به قدرت خود آنچه طلب میکنم برایم فراهم ساز، و از آنچه بیم دارم

وَأَجِرْنِي بِعِزَّتِكَ مِمَّا أَرْهَبُ.

به توانایی و عزتت پناهم ده.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَصُنْ وَجْهِي بِالْيَسَارِ،

بارالها درود فرست بر محمد و آلش، و به توانگری آبرویم حفظ فرما،

وَلَا تَبْتَذِلْ جَاهِي بِالْإِقْتَارِ فَأَسْتَرْزِقَ أَهْلَ رِزْقِكَ، وَ أَسْتَعْطِيَ شِرَارَ

و به تنگدستی از منزلتم مکاه تا از روزی خواران تو روزی بخواهم، و از مردم فرومایه

ص: 153

خَلْقِكَ، فَأَفْتَتِنَ بِحَمْدِ مَنْ أَعْطَاني،

طلب عطا و بخشش کنم، پس به ستایش کردن آنکه عطایم کرده گرفتار،

وَأُبْتَلَى بِذَمِّ مَنْ مَنَعَنِي،

و به سرزنش آنکه از من بازداشته مبتلا شوم،

وَأَنْتَ مِنْ دُونِهِمْ وَلِيُّ الْاَعْطَاءِ وَالْمَنْعِ.

در صورتی که تنها تویی صاحب قدرت عطا کردن و محروم داشتن، نه ایشان .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَ ارْزُقْنِي صِحَّةً فِي عِبَادَةٍ،

بارالها درود فرست بر محمد و آلش، و مرا تندرستی در عبادتت ،

وَفَرَاغاً فِي زَهَادَةٍ، وَعِلْماً فِي اسْتِعْمَالٍ، وَوَرَعاً فِي إِجْمَالٍ.

و آسودگی در زهد، و دانش در عمل، و پرهیزگاری در میانه روی نصیب فرما.

اللَّهُمَّ اخْتِمُ بِعَفْوِكَ أَجَلِي، وَحَقِّقْ فِي رَجَاءِ

بار خدایا پایان زندگیم را به عفو و بخشش خود ببند، و آرزویم را در امید به رحمتت

رَحْمَتِكَ أَمَلِي، وَ سَهِّلْ إِلَى بُلُوغِ رِضَاكَ سُبُلِي،

محقق ساز، و راههایم را به سوی رسیدن به رضای خود آسان فرما

وَحَسِّنْ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِي عَمَلِي.

و کردارم را در همه ی حالات نیکو کن.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَنَبِّهْنِي لِذِكْرِكَ فى أَوْقَاتِ الْغَفْلَةِ، وَ

بار خدایا درود فرست بر محمد و آل محمد، و در زمانهای غفلت مرا به یاد خود

ص: 154

اسْتَعْمِلْنِي بِطَاعَتِكَ فِي أَيَّامِ الْمُهْلَةِ،

آگاه فرما، و در روزهای مهلت داده شده ی دنیا به طاعت خود و ادارام ساز،

وَانْهَجْ لِي إِلَى مَحَبَّتِكَ سَبِيلًا سَهْلَةً، أَكْمِلْ لِي

و به سوی عشق و محبت راهی هموار و آسان برایم آشکار کن،

بِهَا خَيْرَ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ.

و به سبب آن خیر دنیا و آخرت را برایم کامل کن.

اللَّهُمَّ وَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، كَأَفْضَلِ مَا صَلَّيْتَ عَلَى أَحَدٍ مِنْ

بارالها و درود فرست بر محمد و آلش، مانند بهترین درودی که قبل از او بر یکی از

خَلْقِكَ قَبْلَهُ، وَ أَنْتَ مُصَلٍّ عَلَى أَحَدٍ بَعْدَهُ، وَآتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَ

آفریدگانت فرستادی، و پس از او بر کسی می فرستی، و ما را در دنیا و

في الآخِرَةِ حَسَنَةً، وَقِنِي بِرَحْمَتِكَ عَذَابَ النَّارِ

آخرت نیکی عطا فرما، و به رحمت خود مرا از عذاب آتش نگاهدار.

ص: 155

12. حسینی خامنه ای، سید علی، انسان 250 ساله، موسسه فرهنگی هنری ایمان جهادی، تهران، 1390 ه_ ش

13. حسینی، سید علی خان، رياض السالكين فى شرح صحيفة سيد الساجدين، جماعة المدرسين في الحوزة العلميه بقم، موسسه النشر الاسلامى، قم، 1411ق

14. خمینی، سید روح الله، صحیفه نور، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران، 1370 ه_ ش

15. شريف الرض،ي محمد بن حسن، ترجمه و شرح نهج البلاغه، مترجم محمد دشتی، مشهور، تهران، 1385 ه_ ش

16. قمی، عباس بن محمد رضا، سفينَةُ البِحار و مَدينَةُ الحِكَمِ والآثار مَعَ تَطبيقِ النُّصوصِ الواردَة فيها عَلى بّحارِ الأنوار، انتشارات اسوه، قم، 1414 ه_ ق

17. کرمی، ناصر، البدر الزاهر في تراجم اعلام كتاب الجواهر، بخشایش، قم، 1424ق

18. کلینی الرازی، ابی جعفر محمد ابن يعقوب ابن اسحاق، اصول کافی، ولی عصر، تهران، 1375

19. کليني الرازی، ابی جعفر محمد ابن یعقوب ابن اسحاق، ترجمه اصول کافی (تحفه الاولياء)، محمد علی بن محمد حسن اردکانی (مترجم)، دریای معرفت 1392

20. متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام، كنز العمّال في سنن الاقوال و الافعال، مكتبة التراث الإسلامي، 1389ق

21. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1403 ه_.

22. محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه قرآن و حدیث، سازمان چاپ و نشر موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، 1391ه_ ش

ص: 157

23. محمدی ری شهری، محمد، منتخب میزان الحکمه، موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، قم، 1393

24. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، قم، 1386

25. مدنی بجستانی، سید محمود، فرهنگ کتب حدیثی شیعه، شرکت چاپ و نشر بین الملل، تهران، 1385

26. مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، صدرا، تهران، 1382 ه_ ش

27. مفید، محمد بن محمد بن نعمان، امالی شیخ مفید، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، 1364

28. نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، دارالکتب الإسلامية، چاپ ششم، قم، 1383ق

29. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، موسسه آل البيت عليهم السلام لاحياء التراث، قم، 1369 ه_ ش

ص: 158