سرشناسه : انصاری زنجانی خوئینی، محمد، 1354 -
عنوان و نام پديدآور : دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير/ محمد انصارى زنجانى خوئینی.
مقدمه و فهرست
مشخصات نشر دیجیتالی : اصفهان: محمد انصارى زنجانى، 1405 -
مشخصات ظاهری : 20ج.
عنوان دیگر : جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدير.
موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- دایره المعارف ها
موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Encyclopedias
موضوع : غدیر خم -- دایره المعارف ها
Ghadir -- Encyclopedias
رده بندی کنگره : BP223/54
رده بندی دیویی : 297/452
شماره کتابشناسی ملی : 58119110
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا
شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم
Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM
ص: 1
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
يك قرن است كه در فرهنگ مكتوب جهانى دائرة المعارف نويسى رايج شده است. دائرة المعارف يا همان «موسوعة» و به انگليسى « encyclopaedia » به معناى كتابى جامع در يك موضوع است؛ كه هر چه دربارة آن موضوع متصور است يك جا و در يك كتاب جمع آورى شود، تا متقاضيان آن موضوع به جاى مراجعه به كتاب هاى متعدد همة مطالب را يك جا و به صورت دسته بندى شده پيش رو داشته باشند.
در جهان امروز در موضوعات مختلفى دائرة المعارف تدوين شده، چرا كه تدوين دائرة المعارف به معناى اهميت آن موضوع نزد تدوين كنندگان است، و مى خواهند عظمت موضوع را به همگان بشناسانند كه چه مقدار عظمت علمى، تاريخى و... و جهانى دارد.
در سطح جهانى نيز بهترين تبليغ براى هر موضوع عرضة دائرة المعارف است. كتابى جامع و دسته بندى شده در مورد يك موضوع، كه آنچه مخاطب مى خواهد دربارة آن بداند يك جا جمع شده باشد.
ص: 1
غديرِ الهى و جهانى
اكنون موضوعى به نام غدير:
غدير يعنى قرآن.
غدير يعنى آخرين پيامِ آخرين پيامبر صلى الله عليه و آله.
غدير يعنى روايت فاطمة اطهر عليها السلام.
غدير يعنى خروش خاموش محسن عليه السلام در پشت در، و فدا شدن به دست بى وفايان.
غدير يعنى ريسمان بر گردن اميرالمؤمنين عليه السلام.
غدير يعنى صبر امام مجتبى عليه السلام.
غدير يعنى لب هاى تشنة كنار فرات و آفتاب بر نيزه.
غدير يعنى نالة سوزان امام زين العابدين عليه السلام.
غدير يعنى شكوفايى علم به دست امام باقر عليه السلام.
غدير يعنى مذهب جعفرى و كرسى درس آسمانى امام صادق عليه السلام.
غدير يعنى موسى بن جعفر عليه السلام و زندان بغداد.
غدير يعنى جلال خداوندى در امام هشتم عليه السلام.
غدير يعنى امامت در هفت سالگى جواد الائمه علیه السلام.
غدير يعنى جامعة كبيره امام هادى عليه السلام.
غدير يعنى خانه نشينى امام عسكرى عليه السلام.
ص: 2
و غدير يعنى عدالت، يعنى صلح، يعنى دين فراگيرىِ اسلام، يعنى سرنگونى ظلم، يعنى انتظار، يعنى فرج..
و غدير يعنى حضرت مهدى عجّل اللَّه تعالى فرجه الشريف.
تابلوى جهانى غدير جملة «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ» است، كه خطبه اى بلند پشتوانة آن است. زمينة اين خطابة يك ساعته، واقعة سه روزه اى است كه در وادى غدير و كنار بركة خم اتفاق افتاده است. بازة زمانى اين ماجراى اعتقادى داستان سى روزه اى است كه از 25 ذى القعده تا 25 ذى الحجه سال دهم هجرى به وقوع پيوسته است.
سابقة اين وقايع سى روزه، بيست و سه سال زحمت پيامبر صلى الله عليه و آله از بعثت تا حجة الوداع است. گذشتة بلند مدت اين واقعه زحمات شش هزار سالة يكصد و بيست و چهار هزار پيامبر عليهم السلام از آغاز حضور بشر بر كرة خاكى است، كه از طرف خداوند به عنوان حجت بر مردم فرستاده شدند.
با اين حلقه هاى وصل بين غدير و نبوت و توحيد، در مى يابيم كه غدير پرچم بلند خداوند در زمين است، كه ميليون ها واژه و هزاران جمله و ده ها واقعه با آن مرتبط است، و صدها فراز از عقائد ما در آن نهفته است. در واقع ما به گنج عظيمى به نام غدير دست يافته ايم كه بايد قدر آن را بدانيم، و به معدن بى انتهايى از دُرّ نجف رسيده ايم كه سرماية سعادت براى همة نسل ها تا قيامت است.
حضور سيصد آية قرآن در سراسر واقعة غدير ارتباط ديگرى است كه نشان از ابعاد گستردة اعتقادى در اين ماجرا دارد، و قرآن شناسىِ ما را در كنار ولايت شناسى بالا مى برد. شأن نزول و تفسير اين تعداد از آيات قرآن ما را با
ص: 3
معاد پيوند مى دهد؛ يعنى روزى كه قرآن با غدير تكليف آخرتمان را روشن خواهند كرد.
خطبة بلند و يك ساعتة پيامبر صلى الله عليه و آله در متن اين ماجرا و به عنوان گلِ سر سبدِ آن، پروندة مفصل ديگرى است كه درهايى از معارف را به روى ما باز مى كند، و فكر ما را با مسير ابدى كه خدا برايمان تعيين فرموده آشنا مى سازد.
بنابراين، تدوين کتابی جامع به عنوان «دائرة المعارف غدير» براى استخراج همة آن چيزى است كه مى توان از آخرين يادگار رسول اللَّه صلى الله عليه و آله براى دنيا و آخرت انسان ها به دست آورد، و سعادت را بر اساس غدير برايشان هموار كرد.
غدير در فرهنگ اسلام
كتاب و قلم سابقة هزار و چهارصد ساله با غدير دارند. از همان روز غدير سال دهم هجرى، كار حفظ و ثبت آن نيز آغاز شد و در هر زمانى حقايق آن انعكاس يافت.
از قرن اول هجرى و همگام با روايت سينه به سينة غدير، كتاب نيز نقش خود را در نقل آن براى نسل هاى بعد ايفا كرد و پروندة پرافتخار غدير را باز نگه داشت، و از قرن دوم كتاب و كتابت به طور جدى در مورد آن به كار گرفته شد. به طورى كه حتى مؤلفين بزرگى از غير شيعه هم دربارة غدير كتاب هايى نوشتند.
ص: 4
در اينجا گزارشى از سابقة كتاب و غدير تقديم مى شود، چرا كه اين دائرة المعارف و فرهنگ مكتوب غدير نتيجة زحمات خادمان غدير در طول چهارده قرن است. پس جا دارد سير تأليفى غدير در فرهنگ اسلام از ابتداى رخداد واقعة غدير تا كنون را قدم به قدم پيش آييم، تا به گنجینه ای به نام «دائرة المعارف غدير» برسيم.
از روز شهادت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله تا پايان قرن اول هجرى، ثبت و تدوين احاديث و تاريخ اسلام از طرف غاصبين خلافت ممنوع اعلام گرديد، و مجازات هاى سختى براى اقدام كنندگان به چنين مهمى در نظر گرفته شد. علت اصلى اين نقشه جلوگيرى از ثبت مطالبى چون واقعة غدير بود كه با اساس حكومت غاصبين منافات داشت.
اما با چنان دشمنان پرقدرتى كه غدير دارد و با چنان جاهلان فراموشكارى كه نخواستند غدير را به ياد آورند و از گواهى به يك كلمه دربارة آن ابا كردند، اينك ميلياردها كلمه در وصفش به رشتة تحرير درآمده، و نور آن در جهان معرّف بزرگ مذهب اهل بيت عليهم السلام است.
اولين كتاب ها در ثبت غدير
به عنوان اولين كتاب ها در ثبت غدير، مى توان چهار كتاب را نام برد:
1 . كتابُ علىّ عليه السلام
«کتابُ علىّ عليه السلام» نوشتة اميرالمؤمنين عليه السلام از املاى پيامبر صلى الله عليه و آله است، و اين كتاب از ودايع امامت است، كه جز معصومين عليهم السلام كسى به آن راه ندارد.
ص: 5
2 . مصحف فاطمة عليها السلام
اين كتاب پس از شهادت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله تدوين شد؛ بدين گونه كه جبرئيل از وقايع جهان خدمت حضرت زهرا عليها السلام عرضه مى داشت و اميرالمؤمنين عليه السلام آنها را از گفتار حضرت زهرا عليها السلام مى نوشت، تا آنكه به صورت كتاب بزرگى در آمد. اين كتاب نيز از ودايع امامت است، و در دست امامان عليهم السلام بوده تاكنون كه در دست حضرت مهدى عليه السلام است.
3 . كتاب سليم بن قيس الهلالى
اولين كتاب از تأليفات بشرى كه مسئلة غدير را در خود ثبت كرده «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است. اين كتاب در سال هاى اوليه بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله تأليف شده، و مؤلف آن - كه در سال 76 هجرى درگذشته - دور از چشم غاصبين خلافت در موارد مختلف كتاب خود مسئلة غدير را آورده، و حتى در يك حديث مستقل ماجراى غدير را به طور كامل منعكس نموده است.
4 . خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير
اولين كتاب مستقلى كه در موضوع غدير تأليف شده كتابى به نام «خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير» ، از عالم بزرگ ادبيات عرب خليل بن احمد فراهيدى، متوفاى سال 175 هجرى قمرى است؛ كه خطبة مفصل پيامبراکرم صلى الله عليه و آله در غدير را در آن آورده است.
ص: 6
l مراحل چهارگانة فرهنگ غدير در تاريخ
مسير فرهنگى غدير در طول چهارده قرن را در چهار مرحله مى توان ترسيم نمود:
مرحلة اول : روايت
در طول قرن اول هجرى تدوين معارف اسلام ممنوعيت رسمى داشت، و اگر هم كتابى نوشته مى شد مخفيانه بود، و يا اگر كتابى مجوز پيدا مى كرد فقط اراجيف غاصبين خلافت بود.
در چنان جوّى، بهترين ثبت و كتاب براى غدير سينه هاى امين و حافظه هاى قوى افراد بود كه به مثابة كتاب عمل كرد؛ و به خوبى توانست در راه صد سالة خود اين وديعة آل محمد عليهم السلام را حفظ كند؛ تا جايى كه بيش از صد و بيست نفر از صحابه و عدة بسيارى از تابعين واقعة غدير را نقل كرده اند.
از سوی دیگر، اميرالمؤمنين و حضرت زهرا و امام حسن و امام حسين و دیگر امامان معصوم عليهم السلام، هر كدام بارها غدير را يادآور شده و با آن احتجاج كرده اند.
اصحاب ائمه نيز حاملان پيام غدير بودند، و در حضور امامان عليهم السلام اقدام به حفظ و نشر غدير نمودند. شعر شاعران نيز نقش مهمى در حفظ غدير در طول تاريخ ظلمانى داشته است.
اينها شكل هاى مختلف فرهنگى بود كه غدير را در قرن اول هجرى حفظ كرد، و البته اين طُرق در قرن هاى بعد نيز ادامه يافت.
ص: 7
مرحلة دوم : از روايت به تأليف
از اوائل قرن دوم هجرى كه تدوين معارف دينى رسماً آزاد اعلام شد، تبليغ غدير از شكل روايت به صورت تأليف در آمد. در اواسط قرن دوم به اولين تأليف مستقل دربارة غدير بر مى خوريم كه از خلیل فراهيدى است.
اين مسير ادامه يافت و كتاب هاى مختلفى به صورت مستقل يا ضمنى تدوين شد، كه بيشتر در موضوع اسناد و نقل حديث و خطبة غدير بود. تا جايى كه در قرن پنجم كتابى سى جلدى در اسناد حديث غدير وجود داشته است!
اين روند در طول قرن هاى دوم و سوم و چهارم و پنجم هجرى اوج خاص داشته، و خادمان غدير حق آن به خوبى ادا كرده اند.
مرحلة سوم : تحقيق در سند و متن
از قرن چهارم تحقيق و بحث در متن و سند حديث غدير آغاز شده، و قطعة اصلى خطبة غدير - كه جملة «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ» است - در مناظرات مطرح شده، و رجال اسناد و ناقلين حديث غدير به دقت مورد بررسى قرار گرفته است. كتب شيخ صدوق و سيد مرتضى و شيخ مفيد بهترين شاهد بر اين مدعا هستند.
اين تحقيقات در قرن هاى چهارم و پنجم و ششم اوج داشته و تا سال هزار و پس از هزار همچنان پيش رفته، به طورى كه آثار برجسته اى از اين قرون در دست است، حتى از بزرگان اهل سنت.
مرحلة چهارم : شكوفايى علمى غدير
از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى دربارة غدير تأليف كرده اند، و به
ص: 8
خوبى از زحمات هزار ساله نتيجه گيرى نمودند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت، و در هر بُعدى از آن به طور جداگانه كتابى نوشته شد.
تحقيقات بزرگانى همچون قاضى شوشترى، علامه مجلسى، شيخ حرّ عاملى، شيخ عبداللَّه بحرانى، سيد هاشم بحرانى، مير حامد حسين هندى، علامه امينى و بسيارى ديگر از علماى بزرگ شيعه، بهترين شاهد اين مدعا و تلاش مقدس است.
آمارى در رابطه با تأليفات غديرى
در كنار تاريخچة كتاب و غدير، جا دارد اشاره اى به آمار تأليفات غدير داشته باشيم: كتب چاپى 1742 عنوان : بيش از 1500 كتاب در ايران و بقيه در عراق و لبنان و هند و پاكستان و سوريه و كويت و بحرين و عربستان و يمن و امارات و افغانستان و تركيه و مصر و آذربايجان و بنگلادش و سريلانكا و اندونزى و گرجستان و آلبانى و انگلستان و نروژ و آمريكا.
همچنين كتاب هاى خطى اعم از نسخ خطى و يا دست نويس نزد مؤلف و يا به صورت ديجيتالى و پى دى اف در اينترنت و فضاى مجازى، مجموعاً 230 كتاب است، كه در 55 محل نگهدارى مى شود. از اين تعداد كتاب، 200 كتاب دستنويس مؤلفان است، و الباقى در ايران و سوريه و يمن و هند و پاكستان و آلمان و انگلستان و عراق است.
از نظر زبان نيز، تأليفات مستقل دربارة غدير تاكنون به 24 زبان دنيا به دست آمده است. اكثريت كتاب هاى اين مجموعه به زبان هاى فارسى 1334 كتاب،
ص: 9
عربى 331 كتاب و اردو 130 كتاب هستند، و اين دقيقاً به علت گسترش مذهب تشيع در اهل اين زبان ها است.
همچنين 64 كتاب انگليسى، و الباقى به زبان هاى فرانسوى، روسى، آلمانى، اسپانيايى، ايتاليايى، آلبانيايى، اكراينى، نروژى، تركى استانبولى، تركى آذرى، تاجيكى، گرجستانى، هندى، بنگالى، تايلندى، سواحلى، هوسايى، مالايو، تاميلى و كردى است.
مقالاتى كه مستقلاً در موضوع غدير نوشته شده 579 مقاله است، كه در نشريات، مجلات، روزنامه ها و مجموعه هاى علمى و فرهنگی به چاپ رسيده است.
همچنين تعدادى بروشور و كتاب و كارت در مورد غدير تدوين و به چاپ رسيده و هر ساله به مناسبت عيد غدير منتشر شده است.
دائرة المعارف غدير
تا اينجا سه حقيقت بيان شد: اهميت تدوين دائرة المعارف، اهميت غدير در مكتب تشيع، تاريخچة غدير و كتاب و تأليف.
اكنون كه بيش از هزار و چهارصد سال از ماجراى غدير گذشته و ميوة درخت غدير در فرهنگ مكتوب به ثمر رسيده، نقطة عطف اين سه حقيقت: اهميت دائرة المعارف نويسى، و اهميت غدير در مكتب تشيع، و تلاش هاى فراوان در فرهنگ مكتوب غدير، تدوين و عرضة كتابى جامع و كامل در قالب موضوعى در مورد غدير به نام «دائرة المعارف غدير» است.
ص: 10
امروز كه غديرِ مقدس و سربلند به اين مرحله از تكامل رسيده، جا دارد زحمات هزار و چهار صد سالة خادمان غدير در قالب كتابى جامع و كامل و به شكل دائرة المعارف تدوين شده و به جهان عرضه شود. آنچه پيش روى شماست مى تواند فرهنگنامة غدير و يا موسوعة غدير باشد، كه در قالب كتابى جامع و كامل با نام «دائرة المعارف غدير» تدوين شده و پس از تلاش هاى فراوان عرضه شده است.
اهداف دائرة المعارف غدیر
تدوين مجموعه اى به عنوان «دائرة المعارف غدير» آسان ترين و سريع ترين واسطة فكرى ما با معارف غدير خواهد بود. هر كسى در هر سطح علمى مى تواند خواستة ذهنى خود را به راحتى در بخش مرتبط با آن در دائرة المعارف غدیر بيابد، و با جستجوى آن در آب هاى زلال غدير مطالب زيرمجموعة آن موضوع را در ارتباط با غدير پيدا كند.
طرح كلى دائرة المعارف غدیر
شيوة تدوين و فوايد و نتايج اين دائرة المعارف، بر اساس يك كارشناسى چند ساله شكل گرفته، كه ذيلاً به شرح ابعاد آن مى پردازيم:
1 . مطالعه و بررسى انواع دائرة المعارف هاى شيعى و اسلامى و مذهبى و غير دينى و انتخاب شيوة حاضر از بين همة آنها.
2 . مشورت با كارشناسان و سابقه دارانِ فن تأليف و آشنايان با دائرة المعارف هاى جهان.
ص: 11
3 . با در نظر گرفتن محتواى غدير از يك سو و نياز و روحيات مخاطبين غدير از سوى ديگر، اين سبك خاص انتخاب شد كه تفاوت ها و اصلاحاتى نسبت به برخى دائرة المعارف ها دارد.
منابع دائرة المعارف غدير
اکنون در عيد غدير سال 1446 قمرى مطابق 1404 شمسى كتابى با نام «دائرة المعارف غدیر» در 20 جلد وزيرى عرضه می شود، كه در آن تمام موارد مرتبط با غدير از تمام كتاب هاى تأليف شده در مورد غدير جمع آورى و در قالب موضوعی تدوين شده است.
راه طی شده برای آماده سازی جامع ترین دائرة المعارف غدیر، به سابقة بلند مدت تحقیق و تألیف دربارة واقعة غدیر در طول تاریخ باز می گردد. برای استفادة همه جانبه از این گذشة درخشان در جای جای این دائرة المعارف، در جمع آوری متون مربوط به غدیر - از اعتقادی و حدیثی و تاریخی تا جغرافیایی و ادبی و غیره - همة منابع اسلامی اعم از شیعه و سنی مورد مراجعه قرار گرفته و مطالب مربوط به غدیر از آنها استخراج شده است.
بر اين اساس همة منابع و تأليفات اسلامى از قرن اول تا كنون مطالعه شده و هزاران كتاب در اين باره جستجو شده؛ و در هر كتابى كوچك ترين مطلبى درباره غدير وجود داشته استخراج و با ذكر آدرس و حذف موارد تكرارى در جاى خود از این دائرة المعارف منعكس شده است.
ص: 12
بدین گونه کاربران دائرة المعارف غدیر از مراجعه به هر کتابی دربارة غدیر مستغنی گردیده، و اطمینان می یابند که همة محتملات جستجو شده است.
در همين راستا، 3 محور اساسى و اصلی براى جمع آورى مطالب در نظر گرفته شده است:
محور اول
اخوى معظم اينجانب و بزرگ ترين استاد بنده جناب استاد حاج شيخ محمدباقر انصارى، طى سه دهه تحقيق دربارة غدير، تأليفات متعدد در جوانب مختلف آن داشته اند، و كتاب هاى ايشان در ابعاد مختلف موضوع غدير شامل و جامع و طبق ادبيات روز است، و همه مستند بوده و آدرس هر مطلبى در ذيل آن آمده است.
با توجه به وجود این مجموعه علمی، دائرة المعارف غدیر توانست با استفاده از کتاب های ایشان مسیر طولانی که برای تحقیق در پیش داشت را بر سر این سفرة آماده بسیار سریع طی کند.
لذا با اجازه و نظارت ايشان بر كار دائرة المعارف، منبع اصلى تدوين و تأليف دائرة المعارف غدير را كتاب هاى ايشان قرار داديم. بر اين اساس آدرس كتاب هاى ايشان به اضافه منبع اصلى در ذيل هر مطلب آمده است.
مجموعة تألیفات ایشان دربارة غدیر که در این دائرة المعارف مورد استفاده قرار گرفته و جامع همة مطالب مربوط به غدیر اضافه بر تحلیل های لازم است، 10 کتاب به ترتیب الفبایی زیر است:
ص: 13
1. اسرار غدیر 2. اولین میراث مکتوب غدیر 3. تبلیغ غدیر در سیرة معصومین علیهم السلام 4. چهارده قرن با غدیر 5. ژرفای غدیر 6. سخنرانی استثنائی غدیر 7. خطابة غدیر در آینة اسناد 8 . غدیر در قرآن، قرآن در غدیر
(3 جلد) 9. غدیر کجاست؟ 10. واقعة قرآنی غدیر.
محور دوم
بزرگ مدافع غدير علامه ميرحامد حسين هندى، طى ساليان متمادى در ده جلد از كتاب «عبقات الانوار» در ابعاد سندى و رجالى غدير تحقيقات گسترده اى به ثمر رسانده، كه از افتخارات غدير و غديريان است. چكيده اى از «عبقات» با عنوان «چكيدة عبقات الانوار» انجام گرفته و در ابحاث سندى و رجالى غدير در اين دائرة المعارف از آن استفاده شده است.
محور سوم
مجموعة نفيسى از همة كتب مستقل تأليف شده دربارة غدير توسط اينجانب (مؤلف دائرة المعارف غدير) به عنوان كتابخانة تخصصى غدير طى 30 سال جمع آورى شده ؛ كه حدود 1500 عنوان كتاب مستقل دربارة غدير است. همچنين فهرست علمى آنها به نام «غدير در آئينة كتاب» توسط بنده تأليف گرديده، كه معرفى حدود 2000 كتاب مستقل دربارة غدير از مؤلفين قرن دوم تا پانزدهم هجرى مى باشد، و بارها به چاپ رسيده است.
این کتابشناسی غدیر شامل کتاب های چاپی و خطی به 20 زبان است، که عبارت اند از: فارسی، عربی، اردو، ترکی اذری، ترکی استانبولی، گرجستانی، تاجیکی، کردی، مالایو، تایلندی، بنگالی، تامیلی، سواحلی، انگلیسی، آلمانی، فرانسوی، روسی، اسپانیایی، ایتالیایی و نروژی.
ص: 14
این کتاب های مستقل غدیر در ابعاد مختلف تحقیقی تأ لیف شده، و هر یک از زاویه ای واقعة غدیر را مورد بررسی قرار داده است. این جهات تحقیقی عبارت اند از:
اعتقادی و کلامی، تاریخی و جغرافیایی، حدیثی، نسخه شناسی و متن شناسی، رجالی و سندی، قرآنی، دشمن شناسی و احتجاجات و رد شبهات و جواب مخالفان، کتابشناسی، ترجمه و تلخیص، ادبیات و شعر و نثر.
استفاده از كتب اين مجموعه، اين توفيق را نصيب دائرة المعارف غدير نمود كه با آنچه همة صاحبان فكر و قلم دربارة غدير نوشته اند كامل شود، و در واقع همة غديرنويسان به نوعى در تدوين آن مشاركت داشته باشند و اين مجموعه انعكاس زحمات همة خدمتگزاران علمى غدير باشد.
براى اين هدف تك تك كتاب هاى غديرى در كتابخانة غدير مورد مطالعه و بررسى قرار گرفت، و آنچه دائرة المعارف غدير بدان نياز داشت از آنها استخراج گرديد و در جاى خود قرار داده شد، و آدرس مطلب مزبور در آن كتاب در پاورقى ذكر گرديد.
بدين صورت مى توان ادعا كرد مجموعة 20 جلدى «دائرة المعارف غدير» در بر گيرندة همة آن چيزى است كه مؤلفين غدير طى پانزده قرن از قرن اول اسلام تا كنون دربارة آن نوشته اند.
هر سه محور ذكر شده، از منابع دست اول اسلامى - اعم از شيعه و سنى - استفاده شده، و در ذيل هر مطلب آدرس آن را ذكر نموده اند.
ص: 15
تدوين دائرة المعارف غدير
در «دائرة المعارف غدير» تمام مطالب مرتبط با غدير در پنج بخش اصلى تقسيم شده است. در نگاه كلى مى توان الگوى معارف غديرى را بر اساس شاخه بندى زير ترسيم كرد، كه هر مطلبى در هر جنبه اى از غدير كه باشد زير مجموعة اين تقسيم بندى خواهد بود:
تقسيمات اصلى معارف غدير در 5 فصل:
فصل اول : تاريخ و ماجراى غدير
فصل دوم : حديث غدير و خطبة غدير
فصل سوم : اعتقادات غدير
فصل چهارم : مسائل فرهنگى غدير
فصل پنجم: مسائل عملى غدير
و اما تفصيل اين پنج فصل :
فصل اول : تاريخ و ماجراى غدير
بخش اول: پيش درآمد
بخش دوم: ماجراهاى در مدينه قبل از حجة الوداع
بخش سوم: ماجراهاى از مدينه تا مكه
بخش چهارم: ماجراهاى در مكه و حج
قسمت اول: ماجراهاى مكه
ص: 16
قسمت دوم: ماجراهاى عرفات
قسمت سوم: ماجراهاى منى
قسمت چهارم: بازگشت به مكه و اعمال حج
بخش پنجم: ماجراهاى پس از مكه تا غدير
بخش ششم: ماجراهاى سه روزة غدير
قسمت اول: پيش درآمد
قسمت دوم: ماجراهاى پيش از خطبة غدير
قسمت سوم: ماجراهاى حين خطبة غدير
قسمت چهارم: ماجراهاى پس از خطبة غدير
اول: موارد كلى
دوم: عمامه گذارى
سوم: تبريك و تهنيت
چهارم: بيعت
پنجم: سند مكتوب غدير
ششم: غديرية حسّان بن ثابت
هفتم: منافقين پس از خطبة غدير
هشتم: شياطين پس از خطبة غدير
نهم: ماجراى حارث فهرى و سنگ آسمانى
ص: 17
بخش هفتم: ماجراهاى پس از غدير تا مدينه
بخش هشتم: ماجراهاى در مدينه تا شهادت پيامبر صلى الله عليه وآله
بخش نهم: ماجراهاى پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه وآله
بخش دهم: بلندترين داستان غدير
بخش يازدهم: جغرافياى غدير
بخش دوازدهم: تاريخچة چهارده قرن بعد از غدير تا ظهور و قيامت
فصل دوم : حديث غدير و خطبة غدير
بخش اول: حديث غدير
قسمت اول: اسناد حديث غدير
اول: بحثى سلسه وار در اسناد حديث غدير
دوم: نكاتى در اسناد حديث غدير
قسمت دوم: منابع حديث غدير
اول: بحثى سلسه وار در منابع حديث غدير
دوم: نكاتى در منابع حديث غدير
قسمت سوم: دلالت حديث غدير
اول: بحثى سلسه وار در دلالت حديث غدير
دوم: شبهات حديث غدير
سوم: نكاتى در مورد «اولى» ، «ولى» ، «مولى» و «ولايت»
ص: 18
قسمت چهارم: نكاتى در مورد حديث غدير
بخش دوم: خطبة غدير
قسمت اول: اسناد و منابع خطبة غدير
اول: بحثى سلسه وار در اسناد خطبة غدير
دوم: نكاتى در اسناد و منابع خطبة غدير
قسمت دوم: متن كامل و مقابله شده خطبة غدير با ترجمة فارسى
قسمت سوم: گام هاى سخن در خطبة غدير
قسمت چهارم: محور و عصارة خطبة غدير: حديث غدير و امامت
قسمت پنجم: شرح خطبة غدير
قسمت ششم: نكاتى در مورد خطبة غدير
قسمت هفتم: آيات در خطبة غدير
اول: پيش درآمد
دوم: آيات در خطبة غدير
فصل سوم : اعتقادات غدير
بخش اول: غدير و اثبات امامت و حجت اللَّه
قسمت اول: غدير و امامت و حجت اللَّه
قسمت دوم: صاحب اختيار و غدير
قسمت سوم: خلافت و رهبرى جامعه و غدير
ص: 19
قسمت چهارم: انتصاب در امامت و خلافت
قسمت پنجم: امتحان الهى با غدير
قسمت ششم: حضرت مهدى عليه السلام و غدير
قسمت هفتم: ائمه اثنى عشر و غدير
بخش دوم: تحليل واقعة غدير
قسمت اول: تحليل هاى كلى غدير
قسمت دوم: تحليل هاى خط غدير
قسمت سوم: تحليل هاى خط ضد غدير
بخش سوم: اتمام حجت با غدير
قسمت اول: نكات كلى در مورد اتمام حجت با غدير
قسمت دوم: اتمام حجت خدا و معصومين عليهم السلام با غدير
قسمت سوم: اتمام حجت ملائكه، اصحاب، بانوان و علما با غدير و اقرار دشمنان
بخش چهارم: اگر غدير عملى مى شد
بخش پنجم: قرآن و غدير
قسمت اول: تفسير قرآن و آمارهاى قرآنىِ غدير
قسمت دوم: مراحل حضور قرآن در غدير
قسمت سوم: معرفى قرآنىِ غدير
ص: 20
قسمت چهارم: تحليل هاى قرآنى غدير
قسمت پنجم: موضوع بندى قرآنى غدير
قسمت ششم: در حاشية قرآن و غدير
قسمت هفتم: قرآن و غدير در يك نگاه
اول: سوره هاى مرتبط با غدير به ترتيب قرآنى
دوم: آيات مرتبط با غدير به ترتيب حروف الفبا
فصل چهارم : مسائل فرهنگى غدير
بخش اول: كتابشناسى غدير
قسمت اول: موارد كلى در مورد كتابشناسى غدير
قسمت دوم: معرفىِ موضوعى و كتب برگزيدة غدير
قسمت سوم: كتابنامة غدير
بخش دوم: ادبيات غدير
قسمت اول: موارد كلى ادبيات غدير
قسمت دوم: شعرِ غدير به زبان هاى مختلف
اول: عربى
دوم: فارسى
سوم: زبان هاى ديگر
ص: 21
بخش سوم: فرهنگنامه يا دانشنامة غدير
بخش چهارم: تبليغ غدير
قسمت اول: موارد كلى تبليغ غدير در سيرة معصومين عليهم السلام
قسمت دوم: تبليغ غدير توسط خداوند و معصومين عليهم السلام و...
قسمت سوم: شيوه هاى تبليغ غدير
قسمت چهارم: پشتوانه هاى تبليغ غدير
فصل پنجم: مسائل عملى غدير
بخش اول: اعمال غدير
قسمت اول: زيارت غديريه
قسمت دوم: دعاهاى شب و روز غدير
قسمت سوم: نمازهاى شب و روز غدير
قسمت چهارم: نماز جماعت غدير
قسمت پنجم: ساير اعمال غدير
بخش دوم: مسجد غدير
بخش سوم: عيد و جشن غدير
بخش چهارم: ايام غديريه
ص: 22
l
شيوه تدوين دائرة المعارف
تدوين و تأليف «دائرة المعارف غدير» بر اساس 3 اصل زير است:
1. مطالب دائرة المعارف بر اساس پنج فصل اصلى كه در بالا بيان شد تقسيم شده، و هر فصل به چند بخش اصلى، و در بعضى موارد هر بخش به چند قسمت تقسيم شده، و باز در بعضى موارد هر قسمت به چند زير قسمت تقسيم شده است.
در هر بخش يا قسمت، مطالب مربوطه در عناوين مشخص شده به طور سلسله وار و با علامت l آمده است، و سعى بر اين بوده تقسيم بندى ها زياد نباشد تا باعث سردرگمى مخاطب نشود.
2. در بعضى موارد از عناوين فرعى كه چند مطلب جداگانه دارد، با علامت تفكيك شده است.
3. در بعضى موارد از عناوين آيات كه علامت مساوى ( = ) خورده، براى پرهيز از تكرار و اهميت عنوان ديگر است. از آنجا كه مطالب اين گونه موارد مشترك است، مورد دوم به مورد اول در همان بخش يا قسمت ارجاع داده شده است.
روش نگارش دائرة المعارف
نگارش دائرة المعارف غدير بر اساس 2 ماده زير تنظيم شده است:
ص: 23
1. به غير از عناوين فصل ها و بخش ها و قسمت هاى اصلى كتاب، در متن دائرة المعارف چهار فونت استفاده شده است: عناوين اصلى با قلم سياه خاص، عناوين فرعى با قلم سياه ديگر، و عناوين فرعى تر با قلم سياه ديگر، و متن كتاب با قلم نازك.
براى يك دست بودن دائرة المعارف، سر تا سر متن يك دست و با يك قلم است و از به كار بردن قلم سياه در مطالب مهم متن اجتناب شده است.
2. در هر بخش يا عنوانِ فرعى، مطلب به طور كامل و جامع آورده شده است. ولى در پاره اى از موارد كه ممكن است مخاطب مطالب بيشترى دربارة آن عنوان يا موضوع بخواهد، براى توضيح بيشتر به موارد ديگر ارجاع داده شده است.
افتخار خدمتگزارى غدير
پس از گذشت چهارده قرن از غدير، به خدمتگزارى بر آستان حضرتش افتخار مى كنم، و اینک در پانزدهمین قرن غدیر، مژدة این دائرة المعارف را تقدیم نسل هایی می نمایم که در روزگار درخشش غدیر و اوج عظمت آن به دنیا می آیند. شیرینی غدیر به کامشان مبارک باد، که ازدوران اثبات غدیر گذشته اند و در زمان جوشش چشمة معارف آن بدون هیچ معارضی قدم در جهان گذاشته اند.
به امید آنکه نسل های بعد از ما قدر تلاش های گذشته غدیریان را بدانند، و به ترجمة این اثر به زبان های مختلف اقدام نمایند.
ص: 24
به اميد روزى كه آخرين وارث غدير حضرت مهدى عجل الله فرجه را ببينیم و بر توفيقِ اين خدمت بوسه بر دست مباركش زنیم، و دستان پر محبتش را بر سرمان احساس نمايیم.
قم، محمد انصارى زنجانى خوئينى
عيد غدير 1446 ق ، بهار 1404 ش
ص: 25
ص: 26
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
لقد مرّ قرنٌ كاملٌ على ظهور الكتابة الموسوعية في الأدب العالمي، حيث اُنشئت بهدف جمع المعلومات حول موضوعٍ معين في كتابٍ واحد؛ ليتمكن الباحث من الوصول إلى جميع ما يحتاجه حول ذلك الموضوع فى مكان واحد، دون الحاجة إلى مراجعة مصادر متفرقة.
وقد اُلّفت موسوعاتٌ كثيرة حول مواضيع متعددة في شتى أنحاء العالم، مما يُظهر أهمية هذا النهج ويجعله من أهم وسائل النشر والتبليغ العالمية لهذه المواضيع.
الغدير إلهيٌّ وعالميّ
وأما دائرة معارف الغدير، فلابدّ للاستطلاع على أهميتها من إدراك عظمة حادثة الغدير، فنقول:
إن الغدير هو ثمرة جميع الأديان الإلهية وخلاصة نبوّة مئة وأربعة وعشرين ألف نبي عليهم السلام. وهو يمثل ضمانة إلهية لنجاة البشرية في الدنيا والآخرة.
إن الرسالة العالمية للغدير تتجلّى في قول النبي الأكرم صلى الله عليه و آله: «مَن كنتُ مولاه فهذا عليّ مولاه». وقد اُلقيت هذه الكلمة ضمن خطبة مطوّلة ألقاها النبي محمد صلى الله عليه و آله خلال احتفال تاريخي دام ثلاثة أيام في غدير خم. وقد استغرق هذا الحدث الديني بكامله ثلاثين يوما، من الخامس والعشرين من ذي القعدة إلى الخامس والعشرين من ذي الحجة في السنة العاشرة للهجرة.
وترتبط هذه الوقائع ارتباطا وثيقا بالثلاثة والعشرين عاما من بعثة النبي الأكرم صلى الله عليه و آله من أوّل نزول الوحي وحتى حجة الوداع. غير أنّ أصل الغدير يمتد إلى أقدم من ذلك؛ إذ يرتبط بستة آلاف سنة من الرسالة النبوية، التي اُرسل فيها مئة وأربعة وعشرون ألف نبي كحجج إلهية للبشرية منذ بدء ظهور الإنسان على الأرض.
الغدير راية التوحيد على الأرض
وعند ما يتصل الغدير بالنبوّة والتوحيد يظهر أنه راية اللّه المرفوعة على الأرض، إذ يلتقي فيه ملايين الكلمات وآلاف الروايات وعشرات الأحداث العقائدية الأساسية. وفيه تتجذر مئات الأصول العقائدية لعقيدتنا. فالحق أننا نملك كنزا ثمينا اسمه الغدير لاينفد معدنه، وسيظل يفيض على الأجيال إلى يوم القيامة.
ومما يُميّز هذا الحدث العظيم أن أكثر من ثلاثمائة آية قرآنية ترتبط به من وجوه متعددة، مما
ص: 27
يدلّ على عمق الغدير العقائدي ويجعلنا نرتفع في فهمنا للقرآن ومعرفة الولاية معا. وهذه الآيات المرتبطة بالغدير توصلنا إلى معارف تُظهر لنا مصير الإنسان النهائي من خلال القرآن الكريم.
أما خطبة نبينا محمد صلى الله عليه و آله الطويلة فهي الذروة العقائدية لهذا الحدث، إذ تفتح آفاقا واسعة من المعرفة وترسم للبشرية الطريق الذي حدده اللّه تعالى لها. ولذلك فإن الغاية من تأليف هذه الموسوعة الغديرية هي جمع كل ما يمكن استخراجه من هذه الوديعة الأخيرة للنبي الأكرم صلى الله عليه و آله لكي يُفتح أمام البشرية طريق النجاة في الدنيا والآخرة.
الغدير في الثقافة الإسلامية
إنّ حادثة الغدير على مرّ أربعة عشر قرنا جرّبت ارتباطا وثيقا بالكتابة والتأليف. فمنذ يوم الغدير نفسه في السنة العاشرة للهجرة بُذلت مساعٍ كثيرة لحفظ هذه الحادثة وتدوينها مكتوبا.
وفي القرن الهجري الأول، وإلى جانب تناقل أحداث الغدير شفهيا، بدأت الكتابة تلعب دورا محوريا في نقل هذا التراث العظيم إلى الأجيال اللاحقة، وبفضل هذه المؤلفات حُفظت ذكرى الغدير المضيئة حيّة على مرّ العصور. وفي القرن الثاني من الهجرة أصبحت عملية الكتابة والتأليف بشأن الغدير أمرا مستقرا إلى درجة ألّف عدد من غير الشيعة كتبا حول الغدير.
نبذة تاريخية عن الأدب الغديري
إن تقديم نبذة تاريخية عن الأدب الغديري أمر ضروري، لأن هذه الموسوعة وكل ما كتب حول الغدير هو ثمرة جهود العلماء وخدّام الغدير عبر أربعة عشر قرنا. فمن اللائق استعراض المسار العلمي للغدير في الثقافة الإسلامية منذ يوم الغدير وحتى دائرة المعارف الحاضرة.
فمنذ استشهاد النبي الأكرم صلى الله عليه و آله حتى نهاية القرن الهجري الأول، كانت كتابة وتدوين الأحاديث الإسلامية محظورة رسميا من قبل الذين اغتصبوا الخلافة. وكان السبب الرئيسى لهذا المنع هو منع تدوين أحداثٍ كحادثة الغدير التي كان محتواها يتعارض جذريا مع شرعية الحاكمين آنذاك.
وعلى الرغم من شراسة الأعداء الذين سعوا لمحو الغدير، ورغم تجاهل البعض المتعمّدين بشأنه أو امتناعهم عن الحديث حوله، إلا أنّه في عصرنا هذا كُتبت مليارات الكلمات حول الغدير؛ وإن نور هذا الحدث العظيم أصبح اليوم أحد الشعارات اللامعة لمدرسة أهل البيت عليهم السلام في مختلف أنحاء العالم.
أوائل الكتب التي دوّنت الغدير
أربعة كتب أساسية تُعدّ من أقدم المصادر التاريخية التي دوّنت حديث و حادثة الغدير، و هي:
1. كتاب عليعليه السلام، الذي ألّفه أميرالمؤمنين الإمام علي عليه السلام بإملاء النبي الأكرم صلى الله عليه و آله. ويُعتبر هذا الكتاب من كنوز الإمامة ولا يزال محفوظا لدى الأئمة المعصومين عليهم السلام.(1)
ص: 28
2. مصحف فاطمة عليها السلام، الذي اُوحي إلى السيدة فاطمة الزهراء عليها السلام بعد استشهاد النبي صلى الله عليه و آله بواسطة المَلَك جبرائيل، وهو يحتوي على أخبار ما سيقع في العالم إلى آخر الزمان. وقد كتبه الإمام علي عليه السلام بإملاء السيدة فاطمة عليها السلام. ويُعدّ هذا المصحف أيضا من كنوز الإمامة المقدسة.(1)
3. كتاب سُليم بن قيس الهلالي، وهو أول كتاب ألّفه إنسان حول الغدير. وقد ألّفه بعد استشهاد النبي الأكرم صلى الله عليه و آله بمدة قصيرة، وقد توفي مؤلفه سنة 76 ه. وقد أورد فيه أحاديث كثيرة عن الغدير وخصّص رواية مستقلة للحديث عن حادثة الغدير.(2)
4. خطبة النبی صلى الله عليه و آله یوم الغدير، و هو أول كتاب ألّف بالكامل حول الغدير، كتبه اللغوي الشهير وعالم النحو العربي الخليل بن أحمد الفراهيدي المتوفى سنة 175 ق. وقد ذكر فيه نصّ خطبة النبي الأكرم صلى الله عليه و آله يوم الغدير. ورغم أنّ هذا الكتاب مفقود اليوم، إلاّ أنّ عنوانه وصفاته محفوظة في كتب الفهارس.(3)
المراحل التاريخية الأربعة لثقافة الغدير
يمكن تقسيم المسار الثقافي للغدير خلال أربعه عشر قرنا الماضية إلى أربع مراحل:
المرحلة الأولى: الغدير في النقل الشفهي
في القرن الهجري الأول كانت كتابة العلوم الإسلامية وتدوينها محظورة رسميا. وكل ما يُكتب آنذاك كان سرّا، وإن سُمح به فلا يتعدّى نشر الأخبار التي حرّفها المغتصبون للخلافة.
وفي ظل هذا الواقع، كان أوثق كتاب حفظ الغدير هو صدر الإنسان وقلبه، أي ذاكرة المؤمنين المخلصين الذين حفظوا أحداث الغدير عن ظهر قلب وتناقلوها شفويا. وبفضل هذه السلسلة الشفوية اجتاز تراث الغدير القرن الأول، وظلّ محفوظا كأمانة حملها أهل البيت عليهم السلام.
وقد نقل حادثة الغدير أكثر من مائة وعشرين صحابيا، فضلاً عن كثير من التابعين. كما أنّ أميرالمؤمنين والسيدة فاطمة والإمام الحسن والإمام الحسين عليهم السلام وسائر أئمة أهل البيت عليهم السلام، كانوا يستندون الى حادثة الغدير في كلماتهم وخطبهم ومناظراتهم، ويُقيمون بها الحجة الإلهية على الناس.
وكذلك كان أصحاب الأئمة عليهم السلام يؤدّون دورا فعّالاً في حفظ ونشر رسالة الغدير. بل إنّ الشعراء أيضا أسهموا بدور كبير في حفظ الغدير خلال تلك الفترة العصيبة بعد حادثة السقيفة.
وكل هذه المظاهر الثقافية كانت سببا في بقاء الغدير حيا خلال القرن الأول للهجرة، واستمرّت ركائزها في العصور التالية.
المرحلة الثانية: الغدير من النقل إلى التدوين
ص: 29
منذ بداية القرن الثاني للهجرة، رُفع الحظر الرسمي عن تدوين العلوم الإسلامية، فتحوّلت حركة نشر الغدير تدريجيا من النقل الشفهي إلى الكتابة والتدوين. وفي منتصف هذا القرن ظهر أول كتاب مستقل خُصّص لحادثة الغدير بالكامل، ألّفه الخليل بن أحمد الفراهيدي و قد مر ذكره.
وتواصلت هذه الحركة العلمية حيث اُلفت كتبٌ كثيرة عن الغدير، اما بشكل مستقل أو ضمن مجاميع، تناولت أسانيد الغدير ونصوص رواياته.
وفي القرن الهجري الخامس، وُجد كتاب ضخم يتكوّن من ثلاثين مجلدا خُصص بالكامل لأسانيد حديث الغدير!(1)
وقد شَهِدَت القرون الثاني والثالث والرابع والخامس للهجرة أوج النشاط العلمي والكتابي حول الغدير، وقد قام العلماء وخدّام الغدير فى هذه القرون بأداء واجبهم العلمي بأقصى طاقاتهم.
المرحلة الثالثة: الغدير فى التحقيق العلمي للنصوص والأسانيد(2)
منذ القرن الهجري الرابع بدأت حركة علمية متخصصة تهدف إلى دراسة نصّ حديث الغدير وأسانيده دراسة نقدية وتحقيقية.
وأصبحت الجملة المركزية في خطبة الغدير: «مَن كنتُ مولاه فهذا عليّ مولاه» محورا للنقاش والبحث بين العلماء. فصاروا يحققون تراجم رجال الحديث ويدرسون صحة أسانيد الروايات المتنوعة في ذلك.
وتشهد على ذلك مؤلّفات الشيخ الصدوق والسيد المرتضى والشيخ المفيد وغيرهم من كبار علماء الشيعة، التي تُعدّ دليلاً واضحا على هذا النشاط العلمي المكثّف.
وقد بلغ هذا التحقيق العلمي ذروته في القرون الرابع والخامس والسادس الهجرية، واستمر حتى ما بعد الألف الهجري. ووصلت إلينا كثير من هذه الكتب القيّمة، بما في ذلك إسهامات علماء أهل السنّة.
المرحلة الرابعة: ازدهار البحوث العلمية حول الغدير
منذ بداية القرن الهجري الحاديعشر وحتى يومنا هذا شهدت الساحة العلمية والفكرية الإسلامية حركة واسعة في البحث العلمي حول الغدير. فقد ألّف العلماء والمحققون المسلمون كتبا مهمة حول الغدير مستفيدين من حصيلة الجهود العلمية التي تراكمت على مدى ألف عام.
وفي هذه الفترة جُمعت كل أبعاد الغدير ودُرست ونُشرت، فظهرت كتب متخصصة تبحث في أبعاد الغدير من زوايا مختلفة؛ تاريخية وعقائدية ولغوية وغيرها. ومن آثار هذا الجهد العظيم مؤلّفات كبار العلماء مثل:
1. الشيخ حر العاملي
ص: 30
2. العلامة المجلسي
3. السيد هاشم البحراني
4. الشيخ عبد اللّه البحراني
5 . القاضي الشوشتري
6 . مير حامد حسين الهندي
7. العلامة الأميني
وغيرهم من كبار علماء الشيعة، وهي شواهد ناصعة على هذا المسعى العلمي الرفيع.
لمحة إحصائية عن مؤلفات الغدير(1)
من المناسب هنا تقديم لمحة إحصائية موجزة عمّا اُلف حول الغدير:
1. كتب الغدير المطبوعة
بلغ عدد الكتب المطبوعة حول الغدير حتى اليوم 1742 كتابا، نُشر أكثر من 1500 منها في إيران، والبقية طُبعت في دول أخرى مثل العراق ولبنان والهند وباكستان وسوريا والبحرين وتركيا والسعودية واليمن والإمارات وأفغانستان وأذربيجان ومصر والكويت وكرجستان وإندونيسيا وسريلانكا وبنغلادش إنجلترا والنرويج وأمريكا وألبانيا وغيرها.
2. كتب الغدير المخطوطة
توجد 230 كتابا مخطوطا حول الغدير، إما بخط مؤلفيها أو محفوظة بنسخ يدوية أو مصورة بصيغة PDF ومنشورة إلكترونيا. من بين هذه المخطوطات يوجد 200 كتاب منها بخط مؤلفيها أنفسهم، بينما بقية المخطوطات محفوظة في المكتبات الخاصة بامخطوطات في دول مختلفة مثل إيران والعراق وسوريا واليمن والهند وباكستان وألمانيا وإنجلترا.
3. كتب الغدير باللغات المختلفة
كُتبت مؤلفات مستقلة حول الغدير بلغات مختلفة بلغ عددها 24 لغة في العالم. وأكثر اللغات التي كُتبت بها هذه المؤلفات هي:
1. الفارسية: 1334 كتابا.
2. العربية: 331 كتابا.
3. الأردية: 130 كتابا.
ص: 31
وهذا التوزيع اللغوي يعكس انتشار التشيع في أوساط الشعوب المتحدثة بهذه اللغات. كما توجد 64 كتابا باللغة الإنجليزية، بالإضافة إلى كتب أخرى بلغات مثل الفرنسية والروسية والألمانية والإسبانية والإيطالية والألبانية والأوكرانية والنرويجية والتركية الإسطنبولية و التركية الأذرية والطاجيكية والكورجية والهندية والبنغالية والتايلندية والسواحيلية والهوسا والماليزية، والتاميلية والكردية.
4. مقالات الغدير
يوجد حتى الآن 579 مقالة علمية خُصصت حصريا بموضوع الغدير، وقد نُشرت في مجلات علمية وصحف وجرائد ومجموعات علمية. فضلاً عن ذلك، اُعِدَّت وطُبعت كُتَيبات ونشرات كثيرة خلال السنوات الماضية، خاصة بمناسبة الاحتفال السنوي بعيد الغدير.
الخطة العامة لدائرة المعارف
إن المنهج العلمي والفوائد والنتائج العلمية لهذا العمل الموسوعي، قد تمَّ وضعها بعد سنوات طويلة من الدراسات والبحوث العلمية المتخصصة. ويمكن تلخيص هيكلها العام كما يلي:
1. دراسة وتحليل مختلف الموسوعات الشيعية والإسلامية والدينية وغير الدينية، من أجل اختيار المنهج الحالي من بين كل المناهج الموجودة.
2. الاستعانة بخبراء وعلماء لديهم خبرة طويلة في تأليف الكتب العلمية ولديهم إلمام بالمعايير الدولية الخاصة بدوائر المعارف.
3. مع مراعاة طبيعة محتوى الغدير من جهة، واحتياجات القرّاء الفكرية من جهة أخرى، تم اختيار أسلوب محدد في هذه الدائرة المعارفية، يختلف عن بعض النماذج الموسوعية السابقة، ويتضمن تحسينات وتطويرات مقصودة.
مصادر دائرة معارف الغدير
من أجل إنجاز هذا العمل الضخم، تم استقصاء جميع المصادر الإسلامية وجميع الأعمال العلمية من القرن الأول الهجري حتى اليوم. وتمت مراجعة آلاف الكتب بدقة، واستُخرجت كل إشارة مهما كانت صغيرة تتعلق بالغدير ودُوِّنت بدقة، وتم تنظيمها بحيث لاتتكرر المعلومات. ويعتمد جمع محتوى هذه الموسوعة الغديرية على ثلاث ركائز:
الأولى: مؤلفات العلامة الشيخ محمد باقر الأنصاري
لقد ألّف الشيخ محمد باقر الأنصاري خلال أكثر من ثلاثين سنة من البحث حول الغدير، العديد من الكتب النفيسة في مختلف أبعاد موضوع الغدير. وقد شكّلت هذه المؤلفات المحور الأساسي لدائرة معارف الغدير.
ص: 32
الثانية: بحوث العلامة المير حامد حسين الهندي
إن العلامة المدافع عن الغدير المير حامد حسين الهندي، قام بأبحاث واسعة حول أسانيد وناقلي حديث الغدير، وجمعها في عشرة مجلدات في كتابه المعروف ب- «عبقات الأنوار». وقد اُعدّ مختصر لهذا الكتاب باسم «خلاصة عبقات الأنوار»، وقد استُخدم في هذه الموسوعة الغديرية فيما يخص بدراسة الأسانيد والتراجم.
الثالثة: مكتبة الغديرالتخصصية التي أسسها مؤلف الدائرة المعارفية
لقد أسّس مؤلف دائرة معارف الغدير خلال عشرين سنة مكتبة تخصصية عظيمة تحتوي على حوالي 1500 كتاب مستقل حول الغدير. فضلاً عن ذلك، أعدّ فهرسا علميا باسم «الغدير في مرآة الكتب»، يضم أكثر من 2000 كتاب مستقل حول الغدير من تأليف مختلف العلماء منذ القرن الثاني حتى القرن الخامس عشر الهجري.
وقد أدت الاستفادة من هذه الموارد المتنوعة إلى أن تكون دائرة معارف الغدير أكبر مجموعة علمية حول موضوع الغدير. ويمكن القول بإنّ كل عالم كتب عن الغدير قد شارك - مباشرة أو غير مباشرة
- في تأليف هذه الموسوعة، فهي صورة حقيقية لجهود العلماء وخدام الغدير على مدى قرون طويلة.
وهكذا يمكن التأكيد بأن هذه الدائرة المعارفية الغديرية المؤلفة فى 20 مجلدا تتضمن كل ما كُتب حول الغدير خلال القرون الخمسة عشر الماضية. وطبعا فإن محتويات الكتب القديمة قد عُرضت هنا بأسلوب جديد ومنظم يتناسب مع شكل الموسوعات العلمية.
تجميع دائرة معارف الغدير
لقد جُمعت كل الموضوعات المتعلقة بالغدير في دائرة معارف الغدير، وتم تنظيمها في خمسة أقسام رئيسية شاملة، بحيث يمكن عرض هيكل المعارف المرتبطة بالغدير بصورة تجعل كل موضوع ذي صلة به يجد مكانه ضمن واحدة من هذه الأقسام الخمسة:
الفصل الأول : تاريخ وحادثة الغدير.
الفصل الثاني : حديث وخطبة الغدير.
الفصل الثالث : الأبعاد العقائدية للغدير.
الفصل الرابع : الأبعاد الثقافية للغدير.
الفصل الخامس : الأبعاد العملية للغدير.
الفصل الأول: تاريخ وحادثة الغدير
يتناول هذا القسم السرد التاريخي المفصل لحادثة الغدير، ويشمل: الأحداث التي سبقت حجة الوداع، والسفر إلى مكة، والأحداث الخاصة بالغدير، والعودة إلى المدينة، حتى استشهاد النبي صلى الله عليه و آله وما تلا ذلك من أحداث. وينقسم هذا القسم إلى عشرة فصول فرعية:
ص: 33
الاول: الأحداث في المدينة قبل حجة الوداع.
الثانى: السفر من المدينة إلى مكة.
الثالث: الأحداث في مكة وعرفات ومِنى والعودة إلى مكة وبقية مناسك الحج.
الرابع: السفر من مكة إلى الغدير.
الخامس: أحداث الأيام الثلاثة في الغدير، الشاملة لأحداث ما قبل الخطبة وأثنائها وما بعدها كالتتويج والتهاني والشهادات والبيعة والولاء والتدوين الكتابي للغدير وقصيدة حسان بن ثابت وقضايا المنافقين والحركات الشيطانية بعد خطبة الغدير وقصة الحارث الفهري والحَجَر السماوي.
السادس: قضايا في مسير العودة إلى المدينة بعد الغدير.
السابع: أحداث المدينة حتى استشهاد النبي صلى الله عليه و آله.
الثامن: الأحداث بعد استشهاد النبي صلى الله عليه و آله.
التاسع: جغرافية الغدير.
العاشر: أربعة عشر قرنا من تاريخ الغدير حتى الظهور وإلى يوم القيامة.
الفصل الثاني: حديث وخطبة الغدير
الاول: حديث الغدير:
1. اسانيد حديث الغدير : دراسة منهجية أسانيده.
2. مصادر حديث الغدير : دراسة منهجية فى مصادره.
3. دلالة حديث الغدير : تحليل منهجي للدلالات، الرد على الشبهات والاختلافات حول الحديث، ملاحظات حول كلمات «الأولى» و «الولي» و «المولى» و «الولاية».
الثانى: خطبة الغدير:
1. أسانيد ومصادر الخطبة: دراسة منهجية لأسانيد الخطبة
2. النص العربي الكامل والمحقق للخطبة مع ترجمته إلى الفارسية.
3. البناء البلاغي للخطبة ومراحل الكلام فيها.
4. المعاني الجوهرية والرسالة الأساسية للخطبة: عقيدة الإمامة.
5 . التعليقات والشروح على الخطبة.
6 . الآيات القرآنية الواردة في الخطبة
الفصل الثالث: الأبعاد العقائدية للغدير
الاول: الغدير وإثبات الإمامة والولاية الإلهية، و هل تشمل:
ص: 34
1. الغدير والإمامة و الحجة الالاهية.
2 . صاحب الأمر والاختيار.
3. الخلافة والقيادة.
4. التعيين الإلهي
5 . الامتحانات الإلهية.
6 . الإمام المهدي عليه السلام.
7. الأئمة الإثناعشر عليهم السلام.
الثانى: الدراسات التحليلية حول الغدير:
1. دراسات عامة عن الغدير.
2. دراسات تتفق مع عقيدة الغدير.
3. دراسات مخالفة لعقيدة الغدير.
الثالث: الغدير كحجة إلهية:
1. ملاحظات عامة حول حجيّة الغدير.
2. الغدير كحجة عند اللّه والمعصومين عليهم السلام.
3. احتجاج الملائكة بالغدير، و كذلك الصحابة والنساء والعلماء، وحتى الأعداء الذين أقرّوا به.
الرابع: ماذا لو طُبّق الغدير بالكامل؟
الخامس: القرآن والغدير
1. التفسير القرآني والإحصائيات القرآنية المرتبطة بالغدير.
2. انواع حضور القرآن في الغدير.
3. عرض الغدير في القرآن.
4. المناهج التحليلية للغدير في القرآن.
5 . التصنيف الموضوعي للغدير في القرآن.
6 . مواضيع متنوعة حول القرآن والغدير.
7. الآيات التي نزلت في واقعة الغدير.
ص: 35
الفصل الرابع: الأبعاد الثقافية للغدير
الاول: ببليوغرافيا الغدير:
1. ملاحظات عامة حول ببليوغرافيا الغدير.
2. الكتب المهمة المختارة عن الغدير.
3. الفهرس الكامل لكتب الغدير.
الثانى: الأدب الغديري:
1. ملاحظات عامة حول التراث الأدبي للغدير.
2. الشعر الغديري في مختلف اللغات: العربية والفارسية ولغات أخرى.
الثالث: موسوعة الغدير، و هى هذه الدائرة االمعارفية عن الغدير.
الرابع: تبليغ ونشر الغدير:
1. عرض عام حول تبليغ الغدير في أحاديث المعصومين عليهم السلام.
2. تبليغ الغدير من قبل اللّه تعالى وجميع المعصومين عليهم السلام.
3. أساليب نشر الغدير.
4. الدعائم لتبليغ الغدير.
الفصل الخامس: الأبعاد العملية للغدير
الاول: العبادات والسنن المرتبطة بالغدير:
1. زيارة الغدير.
2. الأدعية الخاصة بالغدير.
3. صلوات الغدير الجماعية والفردية.
4. سائر الأعمال العبادية الخاصة بالغدير.
الثانى: مسجد الغدير:
الثالث: الأفراح والاحتفالات بالغدير.
الرابع: الايام الغديرية.
ص: 36
منهجية تحرير دائرة معارف الغدير
إن أسلوب التحرير والإخراج الفني في دائرة معارف الغدير بُني على أربعة عشر أصلاً أساسيا:
الف. إضافة إلى عناوين الكتاب الأصلية، استُخدمت ثلاث أنواع من الخطوط:
1. خط عريض للعناوين الأساسية.
2. خط عريض آخر للعناوين الفرعية.
3. خط خفيف للنصوص الداخلية.
ولأجل توحيد الشكل جرى كتابة النص كاملاً بخط موحّد دون أي خطوط إضافية داخل المتن، مما أضفى تنسيقا بصريا جميلاً للكتاب.
ب. في كل باب أو موضوع فرعي يُقدّم المضمون بشكل شامل وكامل. إلا أنّ القارئ يُحال عند الحاجة إلى مواضيع أخرى للحصول على شرح أوسع.
وأفتخر بخدمة الغدير
بعد أربعة عشر قرنا من تاريخ الغدير، اشكر اللّه تعالى على شرف الخدمة للغدير، وأعزو هذه التوفيقات إلى جهود ودعاء والدي الراحل الحاج إسماعيل الأنصاري خادم السيدة فاطمة الزهراء عليها السلام، الذي كان يشوقني ويشجعني إلى خدمة أهل البيت عليهم السلام دائما.
وأوجّه شكري الخاص إلى أستاذی و أخي الكريم الحاج الشيخ محمد باقر الأنصاري، الذي يدين له حياتي العلمية والأدبية.
وفي هذا القرن الخامس عشر من تاريخ الغدير، أهدي هذا العمل الموسوعي للأجيال القادمة التي ستولد في عصر نور الغدير وعظمته. وأبتهل إلى اللّه تعالى أن تملأ حياتهم من حلاوة الغدير ، وأن يقدّر لهم تقدير جهود العلماء السابقين، وأن يسعوا إلى ترجمة هذه الموسوعة إلى لغات متعددة.
وفي الختام أقدّم هذا العمل بتواضع إلى سيدتي فاطمة الزهراء عليهاالسلام، التي هي أول المدافعين وأول الشهداء في سبيل الغدير الاغر، وإلى ابنها الشهيد المحسن عليه السلام.
ثم إني أجدد بيعتي لسيد الغدير الإمام علي عليه السلام، وأخضع وأسلّم وأطيع بكل ما لَدَىَّ للأئمة المعصومين المنصوبين في الغدير؛ وأرجو أن يأتي اليوم الذي يلتقي فيه الوريث الأخير للغدير الإمام المهدي عليه السلام، فأقبّل يده المباركة، وأشعر بلمسة يده الرحيمة على رأسي.
قم المقدسة، محمد الأنصاري الزنجاني الخوئيني
عيد الغدير المبارك 1446 ق، 1404 ش، 2025 م
ص: 37
In the Name of Allah
A century has passed since the emergence of encyclopedic writing in the global literary tradition, aiming to collect all conceivable information on a single subject in one comprehensive volume. This approach enables researchers and seekers of knowledge to find everything they need in one place, sparing them the effort of consulting multiple resources. It is for this reason that, in today’s world, encyclopedias have been compiled on numerous topics, serving both as a testament to their importance and as a powerful medium for promoting those subjects worldwide.
Ghadir: Divine and Universal
As for the Encyclopedia of Ghadir, to grasp its significance, one must first understand the foundational role of Ghadir itself: Ghadir is the culmination of all divine religions and the final fruit
ص: 38
of the prophethood of 124,000 prophets (peace be upon them all). It is a heavenly promise from God that ensures both the worldly and eternal salvation of all humankind.
The universal proclamation of Ghadir lies in the statement:
"Whoever I am his master, Ali is his master."
This sentence is supported by a comprehensive sermon delivered by the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family), lasting for nearly an hour. The context of this sermon is a three-day event that took place in the Valley of Ghadir beside the pond of Khumm.
The event spanned 30 days—from the 25th of Dhu’l-Qa‘dah to the 25th of Dhu’l-Hijjah in the 10th year after Hijrah. These thirty days are rooted in the 23 years of tireless mission of the Noble Prophet (peace be upon him and his family), from the beginning of his prophethood until the Farewell Pilgrimage.
But the background of Ghadir stretches even further—it is rooted in the 6,000-year history of divine efforts, embodied in the mission of 124,000 prophets (peace be upon them), who were sent as divine proofs for mankind.
Ghadir: The Banner of Divine Unity on Earth
When we connect Ghadir to prophethood and monotheism, we realize that Ghadir is the exalted banner of God on earth. Millions of words, thousands of narrations, and dozens of theological events are linked to it, and hundreds of elements of our creed are embedded within it. Truly, Ghadir is a vast treasure, a divine mine
ص: 39
with no end—one that will continue to enlighten all generations until the Day of Resurrection.
One of the most astonishing features of this event is that over 300 Qur'anic verses are associated with various aspects of the Ghadir event. These connections highlight the doctrinal depth of Ghadir and elevate our understanding of both Qur'anic interpretation and the concept of Wilayah (divinely appointed leadership).
These verses, when interpreted alongside Ghadir, link us to the Day of Judgment and divine sustenance, revealing how the Qur'an guides us toward our ultimate destiny.
The lengthy sermon delivered by the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family) stands at the core of this event. It opens a rich gateway of knowledge and acquaints our minds with the divinely ordained path for humanity.
Thus, the compilation of the Encyclopedia of Ghadir is a scholarly attempt to extract everything from this final legacy of the Messenger of Allah—a legacy that can guide humanity toward eternal success.
Ghadir in Islamic Culture
Books and the written word have maintained a profound connection with the event of Ghadir for over fourteen centuries. From the very day of Ghadir in the 10th year after Hijrah, efforts to preserve and record the event began.
ص: 40
By the first century Hijrah, alongside oral narrations of the Ghadir event, books also started playing a significant role in transmitting its legacy to future generations. These written works kept the illustrious record of Ghadir alive.
In the second century Hijrah, scholarly writing on Ghadir became established practice, to the extent that even prominent scholars from non-Shi‘a traditions authored works about Ghadir.
A Brief History of Ghadir in Literature
Providing a brief history of Ghadir in literature is crucial because the current encyclopedia and the entire written culture around Ghadir are the cumulative fruit of countless scholars and servants of Ghadir across fourteen centuries. It is therefore fitting to trace the scholarly journey of Ghadir in Islamic culture—from the day of the event until the present day.
From the martyrdom of the Prophet (peace be upon him and his family) until the end of the first century Hijrah, the recording and compilation of Islamic traditions and history were officially prohibited by those who had usurped the caliphate.
The primary reason for this ban was to prevent the documentation of events such as Ghadir, which fundamentally undermined the legitimacy of the usurpers’ rule.
Despite Suppression, Ghadir Survives
It is astonishing that, despite powerful enemies intent on erasing Ghadir and despite indifferent people who deliberately forgot or
ص: 41
refrained from even uttering a word about it, today billions of words have been written describing Ghadir. Its radiant light shines as one of the great banners of the Shi‘a school of thought across the world.
The Earliest Books Preserving Ghadir
There are four primary works regarded as the earliest sources documenting the event of Ghadir:
Kitab
‘Ali (The Book of Ali)
Authored by Amir al-Mu’minin, Imam Ali (peace be upon him) under
the dictation of the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family).
This book is among the treasures of the Imamate and is accessible
only to the infallible Imams.¹
Mushaf
Fatimah (The Scroll of Fatimah)
This text was revealed to Lady Fatimah al-Zahra (peace be upon her)
by Angel Gabriel after the Prophet’s martyrdom, containing revelations about
future world events. Imam Ali (peace be upon him) recorded it based on
Lady Fatimah’s narration. This book, too, is preserved among the sacred
treasures of the Imams.²
The Book of Sulaym ibn Qays al-Hilali The earliest human-authored book recording the matter of Ghadir is the book of Sulaym ibn Qays al-Hilali. It was written in the years immediately following the Prophet’s martyrdom. The author, who passed away in 76 AH,
ص: 42
recorded
numerous references to Ghadir throughout his work and devoted an independent
narration entirely to the event of Ghadir.³
Khutbat
al-Nabi on the Day of Ghadir (The Prophet’s Sermon on Ghadir Day)
The first independent book exclusively dedicated to Ghadir was
authored by the eminent scholar of Arabic literature, Khalil ibn Ahmad
al-Farahidi (d. 175 AH). He included the complete sermon delivered by
the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family) on the Day of
Ghadir. Although this book is lost today, its title and details have been
preserved in bibliographic records.⁴
The Four Historical Stages of Ghadir’s Cultural Legacy
The cultural journey of Ghadir over the past fourteen centuries can be divided into four distinct stages:
Stage One: Transmission through Narration
Throughout the first century Hijrah, the compilation of Islamic knowledge was officially prohibited. Any book that was written either had to be clandestine or, if it was publicly sanctioned, typically served only to propagate the distorted narratives of those who had usurped the caliphate.
In such an environment, the most reliable book preserving Ghadir was the human memory—the hearts and minds of devoted individuals who memorized and transmitted its details.
ص: 43
Through this oral tradition, Ghadir’s legacy traversed the century and preserved the trust of the Ahl al-Bayt (peace be upon them).
Indeed, over one hundred and twenty companions and numerous followers (Tabi‘un) narrated the event of Ghadir.
Furthermore, Amir al-Mu’minin (Imam Ali), Lady Fatimah, Imam Hasan, and Imam Husayn (peace be upon them all), as well as other Imams from the Ahl al-Bayt, frequently referenced Ghadir in their speeches and debates, using it as a firm proof for their divine leadership.
Likewise, the companions of the Imams actively preserved and disseminated the message of Ghadir. Even poets played a significant role in safeguarding Ghadir throughout the dark era following the events of Saqifah.
These various forms of cultural expression collectively ensured Ghadir’s preservation in the first century Hijrah, and they continued to play essential roles in subsequent centuries as well.
Stage Two: From Narration to Authorship
From the early second century Hijrah, the official prohibition on compiling Islamic knowledge was lifted, allowing the propagation of Ghadir to evolve from mere narration to the realm of authorship.
By the mid-second century Hijrah, we find the earliest independent written work focused exclusively on Ghadir, authored by al-Farahidi.
This scholarly movement continued, with numerous works being written—either as independent volumes or as sections within
ص: 44
broader works—primarily focused on the chains of transmission (isnads) and narrations of the Ghadir event.
By the fifth century Hijrah, there even existed a comprehensive thirty-volume work dedicated to the chains of transmission for the Hadith of Ghadir!⁵
Throughout the second, third, fourth, and fifth centuries Hijrah, the literary production surrounding Ghadir reached impressive heights, and scholars and servants of Ghadir fulfilled their scholarly duties with remarkable dedication.
Stage Three: Scholarly Examination of Texts and Chains of Transmission
Beginning in the fourth century Hijrah, scholars initiated systematic research and critical examination of both the text (matn) and the chains of transmission (isnad) of the Hadith of Ghadir.
The core phrase of the Ghadir sermon—“Whomever I am his Master, Ali is his Master”—became a frequent topic in scholarly debates. Scholars meticulously examined the biographical details of the narrators and the authenticity of various chains of transmission.
Key works by figures such as Shaykh al-Saduq, Sayyid al-Murtada, and Shaykh al-Mufid serve as powerful evidence of this scholarly movement.
These investigations reached significant heights during the fourth, fifth, and sixth centuries Hijrah and continued even beyond the year 1000 Hijrah. Numerous invaluable works from these centuries
ص: 45
remain preserved, including contributions from prominent Sunni scholars as well.⁶
Stage Four: The Scientific Flourishing of Ghadir Studies
From the early eleventh century Hijrah until the present day, the scientific and scholarly space surrounding Ghadir has flourished dramatically. Researchers and Islamic scholars have produced highly significant works on Ghadir, drawing extensively from the thousand-year legacy of previous scholarship.
In this era, scholars examined all dimensions of Ghadir, leading to dedicated books focused on specific aspects—historical, theological, linguistic, and more.
The works of prominent scholars such as Qadi Shushtari, Allamah al-Majlisi, Shaykh Hurr al-Amili, Shaykh Abdullah al-Bahrani, Sayyid Hashim al-Bahrani, Mir Hamid Husayn al-Hindi, AllamahAmini, and many other great Shi‘a scholars stand as magnificent testimonies to this sacred intellectual endeavor.
The Scientific Flourishing of Ghadir Studies
From the early eleventh century Hijrah until the present, with the rise of a more open scholarly atmosphere, Islamic researchers and intellectuals have produced significant works on Ghadir. They successfully consolidated the results of a thousand years of scholarly effort.
ص: 46
In this period, every dimension of Ghadir has been gathered, examined, and researched, leading to the publication of dedicated works on specific aspects of the event.
Research and publications by major scholars such as:
Qadi Shushtari
Allamah
al-Majlisi
Shaykh Hurr
al-Amili
Shaykh Abdullah
al-Bahrani
Sayyid Hashim
al-Bahrani
Mir Hamid
Husayn al-Hindi
AllamahAmini
…and many other distinguished Shi‘a scholars, serve as powerful evidence of this sacred and scholarly dedication.
Statistical Overview of Ghadir Publications⁷
It is fitting to provide a brief statistical summary of the literature on Ghadir:
Printed
Books: There
are 1,742 printed books about Ghadir. Of these, more than 1,500
were published in Iran, while the rest were printed in countries such
as Iraq, Lebanon, India, Pakistan, Syria, Bahrain, Turkey, Saudi Arabia,
Yemen, the United Arab Emirates, Afghanistan, Azerbaijan, Egypt, Kuwait,
Georgia, Indonesia, Sri Lanka, Bangladesh, England, Norway, America,
Albania, and others.
ص: 47
Manuscripts: There are 230 books in
manuscript form—either handwritten by the authors themselves, held
privately, or digitized in PDF form and shared online. Among these, 200
manuscripts are autographs written by their authors, while the rest are
preserved as manuscript copies in countries such as Iran, Iraq, Syria,
Yemen, India, Pakistan, Germany, and England.
Languages: To date, independent works on
Ghadir exist in 24 languages worldwide. The majority of Ghadir
books are written in:
Persian: 1334 books
Arabic:
331 books
Urdu:
130 books
This linguistic distribution reflects the spread of Shi‘a Islam among communities speaking these languages. Additionally, there are 64 books in English, and others in languages such as French, Russian, German, Spanish, Italian, Albanian, Ukrainian, Norwegian, Turkish (Istanbul dialect), Azeri Turkish, Tajik, Georgian, Hindi, Bengali, Thai, Swahili, Hausa, Malay, Tamil, and Kurdish.
Articles: There are 579 scholarly
articles written exclusively on Ghadir, published in journals,
magazines, newspapers, and academic compilations. Furthermore, several
brochures and booklet-style publications have been prepared and published
over the years, particularly for distribution during the annual
celebration of Eid al-Ghadir.
ص: 48
The Encyclopedia of Ghadir
So far, three fundamental truths have been established:
* The significance of compiling encyclopedias in general.
* The profound importance of Ghadir in the Shi‘a doctrine.
* The historical and literary journey of Ghadir through Islamic culture.
Given these truths, the logical culmination of scholarly efforts is the creation and presentation of a **comprehensive and complete work on Ghadir** entitled:
The Encyclopedia of Ghadir
Ghadir, with its sacred and noble standing, has now reached such a stage of intellectual maturity that the efforts of fourteen centuries of Ghadir’s devoted scholars deserve to be preserved in the form of an encyclopedia—an endeavor now achieved through this monumental work before you.
Objectives of the Encyclopedia
The compilation of a work like the “Encyclopedia of Ghadir” represents the easiest and fastest path to access the knowledge of Ghadir. It ensures that anyone, regardless of their scholarly level, can readily find the specific information they seek in the relevant section of the encyclopedia.
ص: 49
By searching within its pages, readers can trace any topic related to Ghadir and discover all interconnected subtopics and analyses.
General Plan of the Encyclopedia
The methodology, benefits, and scholarly outcomes of this encyclopedia have been shaped through years of expert study and research. Its framework can be summarized as follows:
1. Review and analysis of various Shi‘a, Islamic, religious, and non-religious encyclopedias, selecting the current methodology from among them all.
2. Consultation with experts and veteran scholars experienced in authorship and familiar with global encyclopedic standards.
3. Considering the unique content of Ghadir on one hand, and the needs and intellectual tendencies of Ghadir’s audiences on the other, the chosen style of this encyclopedia includes deliberate differences and improvements compared to some previous encyclopedic models.
Sources of the Encyclopedia of Ghadir
To accomplish this monumental work, all Islamic sources and scholarly works from the first century Hijrah up to the present have been examined. Thousands of books were meticulously searched, and every reference, no matter how small, related to Ghadir was extracted, documented with exact references, and organized to eliminate any repetition.
ص: 50
Three primary pillars form the backbone of the content collection:
* First Pillar: Works of the Esteemed Author, Sheikh Mohammad Baqir Ansari
Over more than two decades of dedicated research on Ghadir, Sheikh Mohammad Baqir Ansari has authored numerous valuable works on various dimensions of Ghadir. His scholarly works form the principal axis of the Encyclopedia of Ghadir.
* Second Pillar: Investigations of Allamah Mir Hamid Husayn al-Hindi
The monumental defender of Ghadir, Allamah Mir Hamid Husayn al-Hindi, conducted extensive research on Ghadir’s chains of transmission and narrators, compiled in ten volumes of his celebrated work “Ubaqat al-Anwar.” A summarized version titled Summary of “Ubaqat al-Anwar” has been prepared and utilized in the encyclopedia for all discussions related to the chains of narration and biographical evaluation of transmitters.
* Third Pillar: Specialized Ghadir Library Compiled by the Author of the Encyclopedia
The compiler of the Encyclopedia of Ghadir has assembled a prestigious collection over twenty years, including around 1500 independent books on Ghadir. Moreover, he has compiled a scholarly catalog titled “Ghadir in the Mirror of Books” introducing over 2000 independent works on Ghadir written by authors from the second to the fifteenth centuries Hijrah.
ص: 51
The utilization of these diverse resources has enabled the Encyclopedia of Ghadir to become the most comprehensive scholarly collection on the topic. In truth, every scholar who has ever written about Ghadir has indirectly contributed to the creation of this encyclopedia, making it a true reflection of the collective scholarly efforts devoted to Ghadir across centuries.
Hence, it is fair to claim that this 20-volume Encyclopedia of Ghadir encompasses everything ever written about Ghadir by scholars over the past fifteen centuries. Naturally, the content of earlier works is represented here in a new, systematically organized format suitable for encyclopedic reference.
Compilation of the Encyclopedia of Ghadir
Within the Encyclopedia of Ghadir, all topics related to Ghadir have been organized into five main sections. From a comprehensive perspective, the structure of Ghadir-related knowledge can be depicted as follows, ensuring that any subject related to Ghadir finds its proper place under one of these categories:
The Five Main Divisions of Ghadir Studies:
*
Section One: History and Narrative of Ghadir
This section covers both the narrative and documented accounts of the Ghadir event, including:
Events preceding the Farewell Pilgrimage, the journey to Mecca, the events of Ghadir itself, and the subsequent
ص: 52
return
to Medina, extending to the Prophet’s martyrdom and events thereafter.
This section comprises eleven subsections, covering:
1. Introduction
2. Events in Medina prior to the Farewell Pilgrimage
3. Events from Medina to Mecca
4. Events in Mecca and during Hajj
o In Mecca
o In Arafat
o In Mina
o Return to Mecca and pilgrimage rites
5. Events from Mecca to Ghadir
6. The three-day events of Ghadir
o Introduction
o Events preceding the Ghadir sermon
o Events during the sermon
o Events following the sermon, including:
General matters
The ceremony of turban placement (crowning)
Congratulations and felicitations
Allegiance and pledges
Written documentation of Ghadir
Poem of Hassan ibn Thabit
Hypocrites after Ghadir
Satanic activities after Ghadir
The story of Harith al-Fihri and the heavenly stone
ص: 53
1. Events after Ghadir until returning to Medina
2. Events in Medina until the Prophet’s martyrdom
3. Events following the Prophet’s martyrdom
4. The Lengthiest Story of Ghadir
5. Geography of Ghadir
6. The fourteen-century history from Ghadir until the reappearance and Resurrection
* Section Two: Hadith and Sermon of Ghadir
Hadith
of Ghadir
o Chains of narration of the Hadith
A systematic study of chains of narration
Notes on the chains of narration
o Sources of the Hadith
A systematic study of sources
Observations about the sources
o Implications of the Hadith
Systematic discussion of implications
Doubts and misconceptions regarding the Hadith
Notes on terms like “Awla,” “Wali,” “Mawla,” and “Wilayah”
o Additional notes on the Hadith of Ghadir
Sermon
of Ghadir
o Chains of transmission and sources of the sermon
Systematic study of the sermon’s chains
Observations about the sermon’s sources
ص: 54
o Complete, verified Arabic text of the sermon with Persian translation
o The rhetorical structure of the sermon
o The central message and essence of the sermon:
Hadith of Ghadir and the doctrine of Imamate
o Commentary on the sermon
o Notes on the sermon
o Verses of the Qur’an found within the sermon
Introduction
Specific verses within the sermon
* Section Three: Doctrinal Aspects of Ghadir
1. Ghadir and the Proof of Imamate and Divine Authority
o Ghadir and Imamate
o The “possessor of authority”
o Leadership and governance
o Appointment by divine decree
o Divine tests
o Imam Mahdi (peace be upon him)
The
Twelve Imams
2. Analytical Perspectives on Ghadir
o General analyses of Ghadir
o Analytical views aligned with Ghadir
Analyses
opposing Ghadir
3. Ghadir as a Divine Proof
o General notes on Ghadir as proof
o Ghadir as proof from God and the Infallibles
ص: 55
o Ghadir as proof for angels, companions, women, scholars, and even confessed enemies
Hypothetical
Scenario: If Ghadir Had Been Fully Implemented
3. The Qur’an and Ghadir
o Qur’anic interpretations and statistical analyses related to Ghadir
o The stages of the Qur’an’s involvement in Ghadir
o Qur’anic depictions of Ghadir
o Analytical approaches to Ghadir in the Qur’an
o Thematic classification of Ghadir in the Qur’an
o Miscellaneous topics on the Qur’an and Ghadir
Verses
revealed in relation to Ghadir
* Section Four: Cultural Aspects of Ghadir
1. Bibliography of Ghadir
o General observations about Ghadir’s bibliography
o Selected noteworthy works
o Comprehensive bibliographic listings
Literary
Expressions of Ghadir
General
observations about Ghadir’s literary heritage
o Poetry about Ghadir in various languages:
(1) Persian
Other
languages
Lexicon of Ghadir
ص: 56
Preaching and
Dissemination of Ghadir
General
overview of preaching Ghadir in the traditions of the Infallibles
Preaching
efforts by God and each of the Infallibles individually
Various
methods of propagating Ghadir
Foundations
and supports for Ghadir’s propagation
*Section Five: Practical Aspects of Ghadir
Rituals
of Ghadir
o The GhadirZiyarah (pilgrimage recitation)
o Supplications specific to Ghadir
o Prayers associated with Ghadir and congregational Ghadir prayers
Individual Ghadir prayers
Congregational Ghadir prayers
o Other practical rituals and acts related to Ghadir
The
Ghadir Mosque
Celebrations
and Festivals of Ghadir
The
Ghadir Calendar
Methodology for Compiling the Encyclopedia
The editorial and typesetting methodology for the Encyclopedia of Ghadir has been established according to two key principles:
ص: 57
1. Apart from the book’s main titles, three font styles have been used:
o Bold font for main titles
o Another bold font for sub-titles
Standard
thin font for body text
For consistency, the entire body text uses a uniform font, avoiding bold
emphasis within the main text to ensure a cohesive visual presentation.
In
every section or sub-topic, content is presented comprehensively and
thoroughly. However, where necessary, readers are directed to other
entries for further explanation.
A Personal Note of Devotion
After fourteen centuries of Ghadir’s history, the author expresses profound gratitude for the honor of serving in the path of Ghadir. He attributes this opportunity to the efforts and prayers of his late revered father, Haj Isma‘il Ansari, a lifelong servant of Lady Fatimah al-Zahra (peace be upon her) and a model of encouragement.
He also offers special thanks to his respected brother, Haj Sheikh Mohammad Baqir Ansari, to whom he owes his scholarly and literary life.
In the fifteenth century of Ghadir’s history, the author dedicates this encyclopedia to the new generations who will be born during the era of Ghadir’s brilliance and ascendancy. He prays that the
ص: 58
sweetness of Ghadir may forever enrich their lives and that they may appreciate the scholarly efforts of previous generations and work to translate this encyclopedia into various languages.
Finally, he humbly dedicates this labor of devotion to Lady Fatimah al-Zahra (peace be upon her), the first defender and the first martyr of Ghadir, as well as to her martyred son, al-Muhsin (peace be upon him). The author renews his allegiance to the Master of Ghadir, Imam Ali (peace be upon him), and bows in humility and obedience before all the infallible Imams connected to Ghadir.
He prays for the day when he may see the final inheritor of Ghadir, Imam Mahdi (peace be upon him), kiss his blessed hand, fall at his feet, and feel his compassionate touch upon his head.
Qom, Muhammad Ansari Zanjani Khueini Eid al-Ghadir, 1446 AH / 1404 SH / 2025 AD
ص: 59
ص: 60
بسم اللہ الرحمن الرحیم
دنیاوی علمی ادب میں دائرۃ المعارف نویسی کو قائم ہوئے ایک صدی سے زائد کا عرصہ گزر چکا ہے۔ اس کا مقصد یہ تھا کہ کسی مخصوص موضوع سے متعلق تمام ممکنہ معلومات کو ایک ہی کتاب میں جمع کیا جائے۔
یہ طریقہ قارئین اور محققین کو اس قابل بناتا ہے کہ وہ کسی موضوع کے بارے میں درکار تمام معلومات ایک ہی جگہ سے حاصل کر سکیں، بغیر اس کے کہ انہیں متفرق منابع کی طرف رجوع کرنا پڑے۔
اسی وجہ سے دنیا کے مختلف حصوں میں مختلف موضوعات پر دائرۃ المعارف تالیف کی گئی ہیں، جو اس طرز تحریر کی اہمیت کو ظاہر کرتی ہیں اور انہیں کسی موضوع کے عالمی سطح پر فروغ کے اہم ترین ذرائع میں سے ایک بناتی ہیں۔
غدیر: الٰہی اورعالمی
ص: 61
دائرۃ المعارف الغدیر کے بارے میں گفتگو سے پہلے لازم ہے کہ اس واقعہ کی عظمت کو سمجھا جائے:
غدیر، تمام الٰہی ادیان کا حاصل اور ایک لاکھ چوبیس ہزار انبیاء (علیہم السلام) کی نبوتوں کا نچوڑ ہے۔
یہ واقعہ انسانی معاشرے کے لیے دنیا اور آخرت کی نجات کا الٰہی ضامن ہے۔
غدیر کی عالمگیریت اس مشہور جملے میں جلوہ گر ہے جو پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) نے ارشاد فرمایا:
«من کنت مولاہ فہٰذا علی مولاہ»
(جس کا میں مولا ہوں، اس کا علی بھی مولا ہے)
یہ جملہ پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) نے اپنی طویل خطبہ کے دوران ارشاد فرمایا، جو غدیر خم کے مقام پر ایک تاریخی اور تین دن پر محیط تقریب کے دوران ہوا۔
یہ دینی واقعہ مجموعی طور پر تیس دن پر محیط تھا، یعنی 25 ذیقعدہ سے 25 ذی الحجہ دہم ہجری تک۔ اس کے واقعات پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی تئیس سالہ بعثت کے مختلف مراحل سے مربوط ہیں، جو پہلی وحی کے نزول سے حجۃ الوداع تک پھیلے ہوئے ہیں۔
تاہم، غدیر کی روحانی جڑیں اس سے بھی قدیم ہیں اور وہ چھ ہزار سالہ نبوتی سلسلہ سے مربوط ہیں، جس میں ایک لاکھ چوبیس ہزار انبیاء (علیہم السلام) کو انسانیت کے لیے الٰہی حجت کے طور پر مبعوث کیا گیا۔
غدیر: زمین پرتوحید کا علم
ص: 62
جب غدیر کو نبوت اور توحید کے ساتھ جوڑا جائے تو معلوم ہوتا ہے کہ غدیر زمین پر خدا کا بلند کیا ہوا علم ہے۔ اس واقعہ میں لاکھوں الفاظ، ہزاروں روایات اور درجنوں بنیادی عقائدی واقعات جمع ہیں۔
ہماری عقیدے کی سینکڑوں اصول اس واقعہ سے مربوط ہیں۔ درحقیقت، ہمارے پاس غدیر کے نام سے ایک بے پایاں خزانہ موجود ہے، جس کے فیوضات قیامت تک نسلوں پر جاری رہیں گے۔
اس عظیم واقعہ کی خصوصیات میں سے یہ بھی ہے کہ تین سو سے زائد آیات قرآنی اس کے مختلف پہلوؤں سے مربوط ہیں، جو غدیر کی عقائدی گہرائی کو ثابت کرتی ہیں اور قرآن کی تفسیر اور ولایت کے مفہوم کے فہم میں وسعت پیدا کرتی ہیں۔
یہ آیات غدیر کے زاویہ سے تفسیر کی جائیں تو وہ قیامت اور رزق الٰہی جیسے اہم مسائل تک پہنچاتی ہیں اور قرآنی وحی کے ذریعے انسان کے حتمی مقدر کو واضح کرتی ہیں۔
پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کا طویل خطبہ اس واقعہ کی عقائدی چوٹی ہے، جو وسیع علمی افق کھولتا ہے اور انسانیت کے لیے وہ راستہ متعین کرتا ہے جو خدا نے اس کے لیے منتخب کیا ہے۔
اسی لیے دائرۃ المعارف الغدیر کی تالیف کا مقصد یہ ہے کہ پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کے اس آخری علمی ورثے سے جو کچھ حاصل کیا جا سکتا ہے، اسے جمع کیا جائے، تاکہ انسانیت کے سامنے دنیا و آخرت میں نجات کی راہ کھولی جا سکے۔
اسلامی ثقافت میں غدیر
کتاب نویسی اور تحریری کام گزشتہ چودہ صدیوں سے واقعہ غدیر کے ساتھ گہرا تعلق رکھتا ہے۔ خود واقعہ غدیر کے دن یعنی دہم ہجری میں
ص: 63
یہ کوششیں شروع ہو گئی تھیں کہ اس واقعہ کو تحریری صورت میں محفوظ کیا جائے۔
پہلی صدی ہجری میں غدیر کے واقعات کو زبانی طور پر نقل کرنے کے ساتھ ساتھ، تحریر بھی اس مقدس امانت کے آئندہ نسلوں تک منتقل ہونے کا ذریعہ بنی۔ انہی تحریروں کی بدولت غدیر کی درخشاں یاد زندہ رہی۔
اور دوسری صدی ہجری میں غدیر پر علمی کتابت ایک مستحکم صورت اختیار کر گئی، یہاں تک کہ بعض اہل سنت علماء نے بھی غدیر پر مستقل کتابیں تحریر کیں۔
غدیرکی ادبی تاریخ کا مختصر جائزہ
غدیر کی ادبی تاریخ کا مختصر جائزہ پیش کرنا ضروری ہے، کیونکہ موجودہ دائرۃ المعارف اور غدیر پر لکھی گئی تمام کتابیں علماء اور غدیر کے خادمین کی چودہ صدیوں پر محیط کاوشوں کا نتیجہ ہیں۔ لہٰذا مناسب ہے کہ غدیر کے علمی سفر کا اجمالی خاکہ پیش کیا جائے جو غدیر کے دن سے شروع ہو کر آج کی دائرۃ المعارف تک پہنچا ہے۔
پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد پہلی صدی ہجری کے آخر تک، اسلامی روایات کو تحریری طور پر جمع کرنا اور لکھنا سرکاری طور پر ممنوع تھا۔ یہ پابندی ان لوگوں نے لگائی تھی جنہوں نے خلافت پر قبضہ کیا تھا۔
اس پابندی کی سب سے بڑی وجہ یہ تھی کہ غدیر جیسے واقعات کو تحریری صورت میں محفوظ ہونے سے روکا جائے، کیونکہ ان کے مضامین حکمرانوں کی قانونی حیثیت کو بنیادوں سے ہلا دیتے تھے۔
ص: 64
دشمنوں کے باوجود غدیر محفوظ رہا
یہ بات قابل ذکر ہے کہ دشمنوں کی شدید مخالفت کے باوجود جو غدیر کو مٹانا چاہتے تھے، اور بعض لوگوں کی غفلت یا دانستہ خاموشی کے باوجود، آج غدیر پر اربوں الفاظ تحریر کیے جا چکے ہیں۔
اور آج یہ واقعہ شیعہ مکتب فکر کا ایک روشن نشان بن کر دنیا کے کونے کونے میں جگمگا رہا ہے۔
غدیر کو محفوظ کرنے والی ابتدائی کتابیں
یہ کہا جا سکتا ہے کہ چار کتابیں ایسی ہیں جو سب سے قدیم مصادر ہیں جن میں غدیر کا واقعہ محفوظ ہوا:
1. کتاب علی (علیہ السلام)
یہ کتاب امیر المؤمنین حضرت علی (علیہ السلام) نے پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کے املاء سے تحریر فرمائی۔ یہ کتاب خزائن امامت میں شمار ہوتی ہے اور آج تک معصوم آئمہ (علیہم السلام) کے پاس محفوظ ہے۔
2. مصحف فاطمہ (سلام اللہ علیہا)
یہ مصحف حضرت فاطمہ زہرا (سلام اللہ علیہا) پر پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد فرشتہ جبرائیل کے ذریعے نازل ہوا۔ اس میں دنیا میں قیامت تک پیش آنے والے واقعات درج ہیں۔ حضرت علی (علیہ السلام) نے اسے فاطمہ (سلام اللہ علیہا) کے املاء پر تحریر فرمایا۔ یہ مصحف بھی خزائن امامت میں شمار ہوتا ہے۔
3. کتاب سلیم بن قیس ہلالی
غدیر پر انسان کے ہاتھ سے لکھی جانے والی سب سے پہلی کتاب سلیم بن قیس ہلالی کی کتاب ہے۔ انہوں نے اسے پیغمبر اکرم (صلى الله عليه
ص: 65
وآله)کی شہادت کے کچھ سال بعد تحریر کیا۔ مصنف سن 76 ہجری میں وفات پا گئے۔ انہوں نے اپنی کتاب میں غدیر کے متعلق متعدد احادیث درج کیں اور غدیر پر ایک مستقل روایت بھی نقل کی۔
4. خطبت النبی یوم الغدیر (آزاد کتاب)
غدیر پر سب سے پہلی آزاد اور مستقل کتاب، جو مکمل طور پر غدیر کے واقعہ پر لکھی گئی، مشہور لغت نویس اور عالم نحو خلیل بن احمد الفراہیدی (وفات 175 ہجری) نے تحریر کی۔ اس میں پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی خطبت غدیر کا مکمل متن درج تھا۔ اگرچہ یہ کتاب آج مفقود ہے، لیکن اس کا نام اور اس کی تفصیل کتب فہارس میں محفوظ ہے۔
غدیر کی ثقافت کی چار تاریخی مراحل
غدیر کی ثقافت کی تاریخ کو گزشتہ چودہ صدیوں کے دوران چار نمایاں ادوار میں تقسیم کیا جا سکتا ہے:
پہلا مرحلہ: زبانی نقل و اشاعت
پہلی صدی ہجری میں اسلامی علوم کی تحریر اور تدوین سرکاری طور پر ممنوع تھی۔ جو کچھ بھی لکھا جاتا، وہ یا تو خفیہ طور پر لکھا جاتا یا اگر سرکاری طور پر اجازت ملتی تو وہ صرف ان خبروں کے اشاعت تک محدود رہتا جو غاصب خلفاء کی پالیسیوں کے مطابق ہوتی تھیں۔
اس صورتحال میں غدیر کو محفوظ کرنے والی سب سے مضبوط کتاب انسانی سینہ اور دل تھا، یعنی مومنین کے حافظے، جنہوں نے غدیر کے واقعات کو زبانی یاد رکھا اور دوسروں تک منتقل کیا۔
ص: 66
اسی زبانی روایت کے باعث غدیر کا علمی خزانہ پہلی صدی ہجری سے محفوظ رہا اور اہل بیت (علیہم السلام) کی طرف سے ایک امانت کے طور پر محفوظ کیا گیا۔
غدیر کے واقعہ کو 120سے زائد صحابہ کرام اور کثیر تعداد میں تابعین نے روایت کیا۔
اسی طرح امیر المؤمنین (علیہ السلام)، حضرت فاطمہ زہرا، امام حسن، امام حسین (علیہم السلام) اور دیگر آئمہ اہل بیت (علیہم السلام) اپنی تقریروں اور مناظروں میں غدیر کا ذکر کرتے تھے اور غدیر کے ذریعے الٰہی حجت قائم کرتے تھے۔
اسی طرح ائمہ (علیہم السلام) کے اصحاب بھی غدیر کی تبلیغ اور اس کی حفاظت میں بھرپور کردار ادا کرتے رہے۔ یہاں تک کہ شعراء نے بھی سقيفہ کے بعد کے تاریک دور میں اپنے اشعار کے ذریعے غدیر کو زندہ رکھا۔
یہ تمام ثقافتی مظاہر اس بات کا سبب بنے کہ غدیر پہلی صدی ہجری میں محفوظ رہا، اور اس کے اثرات اگلی صدیوں میں بھی نمایاں رہے۔
دوسرا مرحلہ: زبانی روایت سے تحریر تک
دوسری صدی ہجری کے آغاز سے اسلامی علوم کی تحریر پر عائد پابندی ختم ہو گئی۔ اس کے بعد غدیر کے پیغام کی اشاعت زبانی روایت سے تحریری صورت میں منتقل ہونا شروع ہو گئی۔
دوسری صدی کے وسط میں غدیر پر پہلا مستقل کتابی کام سامنے آیا جسے الخلیل بن احمد الفراہیدی نے تحریر کیا۔
یہ علمی تحریک جاری رہی اور متعدد کتابیں تالیف ہوئیں، بعض تو مستقل کتابوں کی صورت میں اور بعض وسیع علمی مجموعوں کے ابواب کے طور پر، جن میں غدیر کی اسناد اور روایات کو موضوع بحث بنایا گیا۔
ص: 67
پانچویں صدی ہجری میں تو ایک ایسا ضخیم مجموعہ تالیف ہوا جو تیس جلدوں پر مشتمل تھا اور صرف غدیر کی اسناد پر مبنی تھا!
دوسری، تیسری، چوتھی اور پانچویں صدی ہجری کے دوران غدیر پر علمی اور ادبی کام اپنی انتہاء کو پہنچا۔ اور علماء اور خدام غدیر نے اپنی علمی ذمہ داریوں کو پورا کرنے میں کوئی کسر باقی نہ چھوڑی۔
تیسرا مرحلہ: اسناد اور متون کی علمی تحقیق
چوتھی صدی ہجری سے غدیر کے حدیثی متون (متن) اور اسناد (اسناد) پر تحقیقی اور تنقیدی کام شروع ہوا۔
غدیر کے خطبے کا وہ مرکزی جملہ:
«من کنت مولاہ فہٰذا علی مولاہ »
علماء کے درمیان تحقیق اور بحث کا مرکز بن گیا۔ محدثین نے روات کی سوانح اور اسناد کی صحت کو باریک بینی سے پرکھا۔
اس بات کی گواہی شیخ صدوق، سید مرتضی، شیخ مفید اور دیگر شیعہ علماء کی کتب سے ملتی ہے، جو اس علمی سرگرمی کا واضح ثبوت ہیں۔
یہ علمی تحقیقات چوتھی، پانچویں اور چھٹی صدی ہجری میں اپنی انتہاء کو پہنچ گئیں اور یہ سلسلہ ہزار ہجری کے بعد بھی جاری رہا۔ اور اس زمانے کی متعدد قیمتی کتابیں ہمارے پاس موجود ہیں، جن میں اہل سنت علماء کے کام بھی شامل ہیں۔
چوتھا مرحلہ: غدیر پر علمی تحقیق کا عروج
گیارہویں صدی ہجری کے آغاز سے لے کر آج تک غدیر پر وسیع علمی اور تحقیقی سرگرمیاں دیکھنے میں آئی ہیں۔ محققین اور اسلامی علماء نے غدیر پر ایسی عظیم کتابیں تحریر کیں جو ہزار سالہ علمی ذخیرے کا نچوڑ ہیں۔
ص: 68
اس دور میں غدیر کے تمام پہلو جمع کیے گئے، ان پر تحقیق کی گئی اور ان پر مختلف پہلوؤں سے تخصصی کتابیں منظرعام پر آئیں، چاہے وہ تاریخی پہلو ہوں، عقائدی، لسانی یا دیگر۔
ان محققین میں شامل ہیں:
قاضی شوشتری
علامہ مجلسی
شیخ حر عاملی
شیخ عبد اللہ بحرانی
سید ہاشم بحرانی
میر حمید حسین ہندی
علامہ امینی
اور دیگر جلیل القدر شیعہ علماء جن کی تحریریں اس مقدس علمی خدمت کی درخشاں مثال ہیں۔
غدیر پر علمی تحقیق کا عروج
گیارہویں صدی ہجری کے آغاز سے آج تک اسلامی علمی اور فکری میدان میں غدیر کے بارے میں وسیع پیمانے پر تحقیق اور مطالعہ ہوا ہے۔ اسلامی محققین اور علماء نے غدیر پر ایسی بلند پایہ کتب تالیف کیں جو ہزار سالہ علمی کوششوں کا نتیجہ ہیں۔
اس دور میں غدیر کے تمام پہلو جمع کیے گئے، ان پر تحقیق کی گئی اور خصوصی کتب منظر عام پر آئیں جو غدیر کے مختلف علمی اور فکری جہتوں جیسے تاریخ، عقائد، زبان وغیرہ پر مبنی تھیں۔
ان محققین میں شامل ہیں:
ص: 69
قاضی شوشتری
علامہ مجلسی
شیخ حر عاملی
شیخ عبد اللہ بحرانی
سید ہاشم بحرانی
میر حمید حسین ہندی
علامہ امینی
اور دیگر عظیم شیعہ علماء، جن کی تصانیف اس عظیم علمی خدمت کی درخشاں مثالیں ہیں۔
غدیر پر شائع شدہ کتب کا مختصر شماریاتی جائزہ
یہاں غدیر پر تحریر ہونے والی کتب کے بارے میں ایک مختصر شماریاتی جائزہ پیش کیا جا رہا ہے:
شائع شدہ کتب:
اب تک غدیر پر 1742شائع شدہ کتابیں موجود ہیں۔ ان میں سے 1500سے زائد ایران میں شائع ہوئیں، جبکہ باقی عراق، لبنان، ہندوستان، پاکستان، شام، بحرین، ترکی، سعودی عرب، یمن، متحدہ عرب امارات، افغانستان، آذربائیجان، مصر، کویت، جارجیا، انڈونیشیا، سری لنکا، بنگلہ دیش، انگلینڈ، ناروے، امریکہ، البانیا اور دیگر ممالک میں شائع ہوئیں۔
مخطوطات:
غدیر پر 230کتابیں مخطوطہ صورت میں موجود ہیں۔ ان میں سے بعض
ص: 70
مصنفین کے اپنے ہاتھ کے قلمی نسخے ہیں، کچھ ذاتی کتب خانوں میں محفوظ ہیں، اور کچھ PDF شکل میں ڈیجیٹل صورت میں دستیاب ہیں۔ ان میں 200کے قریب کتابیں مصنفین کے اپنے ہاتھ کی تحریر میں ہیں، جبکہ باقی مختلف ممالک جیسے ایران، عراق، شام، یمن، ہندوستان، پاکستان، جرمنی اور انگلینڈ میں محفوظ ہیں۔
زبانیں:
اب تک غدیر پر آزادانہ طور پر لکھی جانے والی کتابیں دنیا کی 24 زبانوں میں موجود ہیں۔ غدیر پر زیادہ تر کتابیں مندرجہ ذیل زبانوں میں تحریر ہوئیں:
فارسی:1334کتابیں
عربی:331کتابیں
اردو:130کتابیں
یہ لسانی تقسیم شیعہ مکتب فکر کے پھیلاؤ کو ظاہر کرتی ہے۔ علاوہ ازیں 64کتابیں انگریزی زبان میں اور دیگر کتب فرانسیسی، روسی، جرمن، ہسپانوی، اطالوی، البانی، یوکرینی، نارویجین، ترکی (استنبولی لہجہ)، ترکی آذری، تاجک، جارجیائی، ہندی، بنگالی، تھائی، سواحیلی، ہاؤسا، ملیالم، تمل اور کردی زبانوں میں بھی تحریر کی گئی ہیں۔
مضامین:
اب تک 579تحقیقی مضامین صرف غدیر کے موضوع پر تحریر ہوئے ہیں، جو مختلف سائنسی جرائد، مجلّات، اخبارات اور علمی مجموعوں میں شائع ہوئے ہیں۔ اس کے علاوہ غدیر پر چھوٹے رسالے اور بروشرز بھی مختلف مواقع پر خصوصاً عید غدیر کے موقع پر شائع کیے گئے ہیں۔
ص: 71
دائرۃالمعارف الغدیر
اب تک تین بنیادی حقیقتیں سامنے آ چکی ہیں:
عمومی سطح پر دائرۃ المعارف نویسی کی اہمیت۔
غدیر کی شیعہ فکر میں گہری معنویت۔
اسلامی ثقافت میں غدیر کی ادبی اور علمی تاریخ۔
ان حقائق کو مدنظر رکھتے ہوئے، اہل علم اور محققین کی محنت کا فطری نتیجہ یہ ہے کہ غدیر پر ایک جامع اور مکمل علمی اثر تیار کیا جائے، جسے کہا جاتا ہے:
«دائرۃ المعارف الغدیر»
غدیر کی عظیم اور مقدس حیثیت کے پیش نظر، آج یہ علمی طور پر اتنے بالغ مرحلے تک پہنچ چکا ہے کہ چودہ صدیوں میں علماء اور خادمین غدیر کی تمام محنتیں ایک دائرۃ المعارف کی شکل میں محفوظ کی جا سکیں۔ اور یہی عظیم کام اس موجودہ علمی اثر میں پایہ تکمیل تک پہنچا ہے۔
دائرۃالمعارف الغدیر کے مقاصد
»دائرۃ المعارف الغدیر«جیسا علمی مجموعہ تالیف کرنا غدیر کے موضوع پر سب سے آسان اور تیز ترین ذریعہ ہے، جس کے ذریعے کوئی بھی قاری، چاہے اس کا علمی معیار کچھ بھی ہو، آسانی سے اپنی مطلوبہ معلومات متعلقہ باب میں تلاش کر سکتا ہے۔
اس دائرۃ المعارف کے صفحات کو دیکھ کر قاری غدیر کے موضوع اور اس سے متعلق تمام ذیلی مباحث اور تجزیے کو جان سکتا ہے۔
ص: 72
دائرۃالمعارف کا عمومی خاکہ
اس علمی اثر کی تالیف کا طریقہ کار، اس کے فوائد اور علمی نتائج کئی سال کی تخصصی علمی تحقیق کے بعد مرتب کیے گئے۔ اس کا خلاصہ یوں بیان کیا جا سکتا ہے:
شیعہ، اسلامی، دینی اور غیر دینی دائرۃ المعارفوں کا مطالعہ اور تجزیہ تاکہ موجودہ دائرۃ المعارف کے لیے مناسب اسلوب منتخب کیا جا سکے۔
ماہرین اور تجربہ کار علماء کی رہنمائی حاصل کرنا، جو علمی کتابوں کی تالیف میں ماہر اور بین الاقوامی دائرۃ المعارفوں کے معیارات سے واقف ہیں۔
غدیر کے خاص مواد اور قارئین کی فکری ضروریات کو مدنظر رکھتے ہوئے، اس دائرۃ المعارف میں ایسا مخصوص اسلوب اختیار کیا گیا جو بعض سابقہ دائرۃ المعارفوں سے مختلف اور کئی لحاظ سے بہتر ہے۔
دائرۃالمعارف الغدیر کے مصادر
اس عظیم کام کی تکمیل کے لیے اسلامی منابع اور علمی آثار کو پہلی صدی ہجری سے لے کر آج تک مکمل طور پر چھان پھٹک کر دیکھا گیا۔ ہزاروں کتابیں بغور دیکھی گئیں، غدیر سے متعلق چھوٹی سے چھوٹی بات بھی الگ کر کے محفوظ کی گئی، اسے ثبت کیا گیا اور ترتیب دیا گیا تاکہ تکرار نہ ہو۔
دائرۃ المعارف کے مواد کو جمع کرنے کی تین اہم بنیادیں ہیں:
پہلی بنیاد: علامہ شیخ محمد باقر انصاری کی تالیفات
ص: 73
شیخ محمد باقر انصاری نے غدیر پر بیس سال سے زائد عرصے کی تحقیق کے دوران غدیر کے مختلف پہلوؤں پر قیمتی کتابیں تحریر کیں۔ ان کی تحریریں دائرۃ المعارف الغدیر کا بنیادی محور ہیں۔
دوسری بنیاد: علامہ میر حامدحسین ہندی کی تحقیقات
غدیر کے عظیم مدافع علامہ میر حامدحسین ہندی نے غدیر کی اسناد اور راویوں پر وسیع تحقیق کی اور انہیں اپنے مشہور کتاب «عبقات الأنوار»کی دس جلدوں میں محفوظ کیا۔ اس کتاب کا اختصار «خلاصہ عبقات الأنوار»کے نام سے تیار ہوا، جسے دائرۃ المعارف میں اسناد اور رجال کی تحقیقات کے حوالے سے استعمال کیا گیا۔
تیسری بنیاد: مؤلف دائرۃ المعارف کی تخصصی غدیر لائبریری
مؤلف دائرۃ المعارف الغدیر نے بیس سال کی مدت میں ایک تخصصی لائبریری قائم کی جس میں تقریباً 1500 آزاد کتابیں غدیر کے موضوع پر موجود ہیں۔ علاوہ ازیں، انہوں نے «غدیر آئینہ کتب میں»کے نام سے ایک علمی فہرست بھی تیار کی، جس میں دوسری سے پندرہویں صدی ہجری تک 2000سے زیادہ آزاد کتابیں غدیر پر لکھی ہوئی درج ہیں۔
ان متنوع منابع کے استعمال سے دائرۃ المعارف الغدیر کو غدیر کے موضوع پر سب سے وسیع علمی مجموعہ بنانے کا موقع ملا۔ حقیقت میں یہ کہا جا سکتا ہے کہ غدیر پر لکھنے والا ہر عالم براہِ راست یا بالواسطہ اس دائرۃ المعارف کی تالیف میں شریک ہے، کیونکہ یہ علمی مجموعہ صدیوں کی علمی محنت کا عکس ہے۔
یوں کہا جا سکتا ہے کہ یہ 20جلدوں پر مشتمل دائرۃ المعارف الغدیر دراصل وہ مجموعہ ہے جس میں پچھلے پندرہ صدیوں میں غدیر پر جو کچھ لکھا گیا ہے، سب موجود ہے۔ البتہ سابقہ کتابوں کے مضامین
ص: 74
کو یہاں ایک نئے اور منظم دائرۃ المعارف کے اسلوب میں پیش کیا گیا ہے۔
دائرۃالمعارف الغدیر کی تدوین
دائرۃ المعارف الغدیر میں غدیر سے متعلق تمام موضوعات کو پانچ بنیادی حصوں میں تقسیم کیا گیا ہے۔ ایک جامع نگاہ سے دیکھا جائے تو غدیر سے متعلق ہر موضوع انہی پانچ شعبوں میں سے کسی ایک میں اپنی جگہ پاتا ہے:
غدیر کے علمی مطالعے کے پانچ بڑے شعبے
پہلا شعبہ: غدیر کی تاریخ اور واقعہ
یہ شعبہ غدیر کے واقعے کی تفصیلی تاریخی روایات پر مشتمل ہے، جس میں شامل ہیں:
حجة الوداع سے قبل کے واقعات، مدینہ سے مکہ کا سفر، خود غدیر کا واقعہ، مدینہ واپسی تک اور پھر پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد کے حالات۔
یہ شعبہ گیارہ ذیلی ابواب پر مشتمل ہے:
مقدمہ
حجة الوداع سے قبل مدینہ کے حالات
مدینہ سے مکہ کا سفر
مکہ اور حج کے دوران کے واقعات
مکہ میں
عرفات میں
ص: 75
منی میں
مکہ واپسی اور حج کے مناسک
مکہ سے غدیر تک کا سفر
غدیر کے تین دن کے واقعات
مقدمہ
خطبہ سے قبل کے واقعات
خطبہ کے دوران کے واقعات
خطبہ کے بعد کے واقعات، جیسے:
عمومی نکات
دستار بندی (تتویج) کی رسم
مبارک باد اور گواہی دینا
بیعت اور وفاداری کے اعلانات
غدیر کا تحریری دستاویز بنانا
حسان بن ثابت کی نظم
غدیر کے بعد کے منافقین
غدیر کے بعد شیطانی سرگرمیاں
حارث فہری اور آسمانی پتھر کا واقعہ
غدیر کے بعد مدینہ واپسی
پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت تک مدینہ کے حالات
پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد کے حالات
ص: 76
غدیر کی بلند داستان
غدیر کی جغرافیہ
غدیر کی چودہ صدیوں کی تاریخ، ظہور اور قیامت تک
دوسرا شعبہ: حدیث اور خطبہ غدیر
حدیث غدیر
حدیث غدیر کی اسناد
اسناد کا منظم مطالعہ
اسناد کے بارے میں نوٹ
حدیث کے مصادر
مصادر کا منظم مطالعہ
مصادر کے بارے میں نوٹ
حدیث کے اعتقادی مفاہیم
مفاہیم کا منظم تجزیہ
حدیث کے متعلق شبہات کا جواب
«اَوْلى»، «وَلى»، «مَوْلى» اور «وِلایت» جیسے الفاظ پر نوٹ
حدیث غدیر کے بارے میں دیگر نوٹ
خطبہ غدیر
خطبہ کے اسناد اور مصادر
خطبہ کے اسناد کا منظم مطالعہ
خطبہ کے مصادر پر نوٹ
ص: 77
خطبہ کا مکمل عربی متن تحقیق کے ساتھ اور فارسی ترجمہ
خطبہ کی بلاغی ساخت
خطبہ کا بنیادی پیغام اور اس کا جوہر:
حدیث غدیر اور امامت کا عقیدہ
خطبہ پر شروح اور تبصرے
خطبہ کے بارے میں دیگر نوٹ
خطبہ میں شامل قرآنی آیات
مقدمہ
خطبہ میں مذکور مخصوص آیات کی فہرست
تیسرا شعبہ: غدیر کے اعتقادی ابعاد
غدیر، امامت اور الٰہی ولایت کا ثبوت
غدیر اور امامت
ولی الامر (صاحب حکومت)
حکومت اور قیادت
الٰہی تقرری
الٰہی آزمائشیں
امام مہدی (عجل اللہ فرجہ الشریف)
بارہ آئمہ (علیہم السلام)
غدیر پر اعتقادی تحقیقات
غدیر پر عمومی تحقیقی جائزے
ص: 78
غدیر کے موافق تجزیے
غدیر کے مخالف تجزیے
غدیر بطور الٰہی حجت
غدیر بطور الٰہی حجت پر عمومی نوٹ
خدا اور معصومین کے نزدیک غدیر بطور حجت
فرشتوں، صحابہ، خواتین، علماء اور یہاں تک کہ غدیر کو ماننے والے مخالفین پر غدیر بطور حجت
مفروضہ: اگر غدیر مکمل طور پر نافذ ہو جاتا تو کیا ہوتا؟
قرآن اور غدیر
قرآن کے تفسیری اور شماریاتی پہلو غدیر کے تعلق سے
قرآن کی نزولی مراحل اور غدیر سے اس کا ربط
قرآن میں غدیر کا تذکرہ
غدیر پر قرآنی تجزیاتی نقطہ نظر
قرآن میں غدیر کے موضوعاتی ابواب
قرآن اور غدیر پر مختلف مباحث
غدیر کے بارے میں نازل ہونے والی آیات
چوتھا شعبہ: غدیر کے ثقافتی ابعاد
غدیر کی ببلیوگرافی
غدیر کی ببلیوگرافی پر عمومی نوٹ
ص: 79
منتخب اہم کتب
مکمل فہرستیں
غدیر کا ادبی ورثہ
غدیر کے ادبی ورثے پر عمومی نوٹ
غدیر پر مختلف زبانوں میں شاعری:
عربی
فارسی
دیگر زبانیں
غدیر کا لغت نامہ
غدیر کی تبلیغ اور اشاعت
معصومین (علیہم السلام) کی روایات میں غدیر کی تبلیغ پر عمومی جائزہ
اللہ تعالیٰ اور ہر معصوم کی انفرادی کوششیں غدیر کی تبلیغ کے لیے
غدیر کے پھیلاؤ کے مختلف طریقے
غدیر کی تبلیغ کے اصول اور اس کی تائیدات
پانچواں شعبہ: غدیر کے عملی پہلو
غدیر سے متعلق عبادات اور اعمال
غدیر کی زیارت
غدیر کے مخصوص دعائیں
ص: 80
غدیر کی انفرادی اور اجتماعی نمازیں
انفرادی غدیر نمازیں
اجتماعی غدیر نمازیں
غدیر کے متعلق دیگر عملی عبادات
مسجد غدیر
غدیر کی خوشیاں اور تقریبات
غدیر کا تقویم (کیلنڈر)
دائرۃالمعارف کی تدوینی روش
دائرۃ المعارف الغدیر کی ادبی اور فنی تدوین چودہ بنیادی اصولوں پر مبنی ہے:
اصل عناوین کے علاوہ تین قسم کے فونٹس استعمال ہوئے ہیں:
مرکزی عناوین کے لیے موٹا فونٹ
ذیلی عناوین کے لیے الگ موٹا فونٹ
متن کے لیے سادہ فونٹ
پورے متن کو ایک ہی فونٹ میں رکھا گیا ہے تاکہ بصری حسن اور ہم آہنگی برقرار رہے۔
ہر باب یا ذیلی موضوع میں مضمون کو مکمل اور جامع طور پر پیش کیا گیا ہے۔ تاہم قاری کو مزید تفصیل کے لیے دوسرے مقالات کی طرف بھی رہنمائی کی گئی ہے۔
ص: 81
دائرۃ المعارف کے پانچویں جلد میں (پہلے شعبے میں "غدیر کی جغرافیہ" کے تحت) غدیر کے جغرافیائی مقامات کے نقشے اور تصویریں شامل کی گئی ہیں۔
ذاتی ہدیہ اور اخلاص
غدیر کی چودہ صدیوں کی تاریخ کے بعد، مصنف اللہ تعالیٰ کا شکریہ ادا کرتے ہیں کہ انہیں غدیر کی خدمت کی سعادت نصیب ہوئی۔ وہ یہ سعادت اپنے مرحوم والد حاج اسماعیل انصاری کی دعاؤں اور کوششوں کا نتیجہ سمجھتے ہیں، جو سیدہ فاطمہ زہرا (سلام اللہ علیہا) کے خادم اور تشویق کا نہ ختم ہونے والا سرچشمہ تھے۔
مصنف اپنے محترم بھائی حاج شیخ محمد باقر انصاری کا بھی خاص شکریہ ادا کرتے ہیں، جن کی بدولت انہیں علمی اور ادبی زندگی ملی۔
غدیر کی پندرہویں صدی میں مصنف یہ دائرۃ المعارف آنے والی نسلوں کے نام ہدیہ کرتے ہیں، جو غدیر کے نور اور عظمت کے دور میں پیدا ہوں گی۔ وہ دعا کرتے ہیں کہ غدیر کی مٹھاس ہمیشہ ان کی زندگیوں کو لبریز رکھے، اور وہ پچھلی نسلوں کی علمی محنت کی قدر کریں اور اس دائرۃ المعارف کے مختلف زبانوں میں ترجمے میں حصہ لیں۔
آخر میں مصنف یہ علمی کام سیدہ فاطمہ زہرا (سلام اللہ علیہا) کو جو غدیر کی پہلی مدافع اور اس کی راہ میں پہلی شہید ہیں، اور ان کے مظلوم شہید فرزند محسن (علیہ السلام) کے نام معنون کرتے ہیں۔ مصنف اپنے دل و جان سے سید الغدیر امام علی (علیہ السلام) کی بیعت کی تجدید کرتے ہیں اور غدیر سے وابستہ سب معصومین (علیہم السلام) کے سامنے سر تسلیم خم کرتے ہیں۔
مصنف دل کی گہرائیوں سے دعا کرتے ہیں کہ وہ دن جلد آئے جب وہ غدیر کے آخری وارث امام مہدی (عجل اللہ فرجہ الشریف) سے ملاقات
ص: 82
کریں، ان کے دست مبارک کو چومیں، ان کے قدموں میں سجدہ کریں اور ان کے دست مبارک کی لمس اپنے سر پر محسوس کریں۔
قم مقدسہ ، محمد انصاری زنجانی خوئینی
عید غدیر1446 ہجری قمری / 1404 ہجری شمسی / 2025 میلادی
ص: 83
ص: 84
✅ دانلود رایگان کتاب «دائرةالمعارف غدیر — اولین دائرة المعارف موضوعی غدیر در جهان»
📚 دائرة المعارف غدیر (20 جلدی)
جامع ترین دائرة المعارف تخصصی غدیر در جهان
---
🌻 به نام پروردگار غدیر
غدیر، پیشانی پرنور شیعه، قلهٔ امامت و ولایت و شناسنامهٔ تشیع است. از همین رو، محدثان و محققان مکتب اهل بیت علیهم السلام همواره همه ی همت خود را بر حفظ و نشر غدیر گمارده اند. روایت های پرشمار حدیث غدیر، نقل کامل خطبهٔ بلند غدیر، و آثار ارزشمندی همچون *عبقات الانوار* و *الغدیر*، گواه روشنی بر این تلاش بی وقفه است.
اکنون پس از چهارده قرن و به لطف خداوند غدیر و یاری صاحب غدیر امیرالمؤمنین علیه السلام، برای نخستین بار در تاریخ اسلام، **کتابی جامع و کامل به شکل موضوعی** با عنوان:
> **«دائرة المعارف غدیر» در 20 جلد (حدود 10٬000 صفحه)**
به فرهنگ مکتوب جهان تقدیم می شود.
---
🎯 چرا این اثر بی نظیر است؟
در عصری که دائرة المعارف نویسی در موضوعات مختلف رواج یافته، غدیر پرافتخار نیز سزاوار داشتن دانشنامه ای اختصاصی بود. این مجموعه، حاصل بیش از **20 سال تحقیق** و جمع آوری هزاران منبع از قرن اول هجری تا امروز است.
📌 **ویژگی های کمّی اثر:**
- بیش از **1,742 کتاب چاپی**
- **230 نسخه خطی**
- هزاران روایت و آیهٔ قرآنی مرتبط با غدیر
این مجموعه، میراث 1400 سالهٔ خادمان غدیر را به صورت منظم، علمی و مستند به نسل امروز و آینده تقدیم می کند و **رهپویان غدیر را از مراجعه به هر کتاب دیگری بی نیاز می سازد**.
---
🧭 ساختار پنج فصلِ دائرة المعارف غدیر:
1. **تاریخ و ماجرای غدیر**
2. **حدیث غدیر و خطبهٔ غدیر**
3. **اعتقادات غدیر** (ابعاد اعتقادی)
4. **مسائل فرهنگی غدیر** (ابعاد فرهنگی و ادبی)
5. **مسائل عملی غدیر** (ابعاد عملی و عبادی)
---
👤 نویسنده و تقدیم اثر:
**نویسنده:** محمد انصاری زنجانی خوئینی
**تقدیم به:** حضرت پیامر و فاطمه زهرا و حضرت محسن علیهم السلام و امام مهدی عجّل الله فرجه
ص: 2
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
تقديم به اولين شهداى غدير :
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله ، و دخترش فاطمه زهرا و فرزندش محسن مظلوم عليهماالسلام ..
كه در راه غدير و به دست فراموشكاران غدير به شهادت رسيدند .
و تقديم به تنها وارث غدير ..
و احيا كننده آن پس از ظهور :
مولانا حجة بن الحسن مهدى موعود عجّل اللّه فرجه الشريف .
ص: 3
«دائرة المعارف غدير» به عنوان كتابى جامع و راهنماى فراگير نسبت به معارف غدير، از آرزوهاى ديرينه اينجانب بوده است. طى بيست سال گذشته كه به طور جدى درگير مسائل مربوط به غدير بوده ام، نياز شديد به چنين مجموعه اى و لزوم تدوين هر چه سريع تر آن را احساس كرده ام، تا محقق ارجمند جناب حاج محمد انصارى حفظه اللّه، با همت بلند و پشتكار ستودنى خود پيگير اين مهم شدند.
بنا به درخواست ايشان، و با توجه به نياز جدى دنياى فرهنگى تشيع به چنين كتاب مفصلى و جاى خالى آن در حوزه هاى اعتقادى شيعه، اينجانب براى حضور در مراحل عملى و پشتيبانى علمى و نظارت بر نتيجه نهايى دائرة المعارف غدير، با كمال افتخار پا در اين عرصه گذاشتم و تجارب چندين ساله را در اختيار ايشان قرار دادم، و در مراحل لازم انجام وظيفه نمودم.
امروز كه اين دائرة المعارف به ثمر رسيده، در اوج اشتياق آن را ابتكارى جديد در زمينه معارف اهل بيت عليهم السلام و وزنه اى سنگين و لايق عرضه جهانى درباره غدير يافتم. اين محصول جديد فرهنگى را از جهت محتوايى كامل عيار، و از جهت ادبيات مقبول، و از جهات فنى تأليف و چينش مطالب دقيق و مطالعه شده ديدم.
با تشكر از مؤلف دائرة المعارف جناب آقاى محمد انصارى كه اين اثر گرانقدر و باعث افتخار شيعه را در بيست جلد تقديم به مكتب آل محمد عليهم السلام نموده اند؛ چشم اميد به ساحت مقدس موعود غدير حضرت مهدى عليه السلام دوخته ايم، تا با امضاى
مباركشان خدمتگزارى خود را به اثبات رسانيم.
قم، محمد باقر انصارى
عيد غدير 1446 ق ، 1404 ش
ص: 4
ص: 5
فهرست جلد اول:
مقدمه دائرة المعارف غدير
ص 7 - 50
خلاصه اى از واقعه غدير
ص 51 - 56
مقدمه عربى
ص 57 - 73
مقدمه اردو
73 - 99
فهرست تفصيلى دائرة المعارف غدير
101 - 586
مقدمه انگليسى
587
- 616
ص: 6
ص: 7
غدير در فرهنگ اسلام
اولين كتاب ها در ثبت غدير
1. كتابُ علىٍّ عليه السلام
2. مصحف فاطمة عليهاالسلام
3. كتاب سليم بن قيس الهلالى
4. خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير
مراحل چهار گانه فرهنگ غدير
مرحله اول: روايت
مرحله دوم: از روايت به تأليف
مرحله سوم: تحقيق در سند و متن
مرحله چهارم: شكوفايى علمى غدير
آمارى در رابطه با تأليفات غديرى
يك. آمار كتب چاپى و خطى غدير
دو. آمار مؤلفين غدير
سه. آمار زبان هاىِ كتب غديرى
چهار. آمار موضوعات غديرى
پنج. آمار گرايش هاى تحقيقىِ غدير
دائرة المعارف نويسى و غدير
دائرة المعارف نويسى
غديرِ الهى
غديرِ جهانى
دائرة المعارف غدير
«دائره المعارف» سند ماندگار غدير
اهداف دائرة المعارف
طرح كلى دائرة المعارف
منابع دائرة المعارف غدير
تدوين دائرة المعارف غدير
فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير
فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير
فصل سوم: اعتقادات غدير
فصل چهارم: مسائل فرهنگى غدير
فصل پنجم: مسائل عملى غدير
شيوه تدوين دائرة المعارف
راهنماى دائرة المعارف
روش نگارش دائرة المعارف
افتخار خدمتگزارى غدير
ص: 8
كتاب و قلم سابقه هزار و چهارصد ساله با غدير دارند. از روزى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در صحراى غدير اميرالمؤمنين عليه السلام را به عنوان جانشين خود به جهانيان معرفى كرد، كار حفظ و ثبت آن نيز آغاز شد و در هر زمانى حقايق آن انعكاس يافت. خداوند مردانى را براى ثبت اين واقعه عظيم برانگيخت، تا در كتاب هاى خود «غدير» را به عنوان يك اصل اسلام ثبت كنند.
از قرن اول هجرى و همگام با روايت سينه به سينه غدير، كتاب نيز نقش خود را در نقل آن براى نسل هاى بعد ايفا كرد و پرونده پرافتخار غدير را باز نگه داشت، و از قرن
دوم كتاب و كتابت به طور جدى در مورد آن به كار گرفته شد.
غدير - كه كتاب ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام و حد فاصل دوستان و دشمنان
اهل بيت عليهم السلام است -
با به كارگيرى قلم از دست دشمنان مصون ماند، و كسى نتوانست مانع اين حقيقت بزرگ شود. به طورى كه حتى مؤلفين بزرگى از غير شيعه هم درباره غدير كتاب هايى نوشتند، و اينگونه بود كه فرهنگنامه عظيم غدير شكل گرفت. آرى، اين سربلندى دائمى تشيع است كه حقايقش همگان را در مقابل آن تسليم كرده، و همه در پيشگاه معارف والاى آن سر تعظيم فرود مى آورند.
ص: 9
در اينجا، ابتدا گزارشى از سابقه كتاب و غدير تقديم مى شود، چرا كه اين دائرة المعارف و فرهنگ مكتوب غدير نتيجه زحمات تك تك خادمان غدير در طول چهارده قرن اسلام است. پس جا دارد سير تأليفى غدير در فرهنگ اسلام را از ابتداى رخداد واقعه بزرگ غدير تا كنون، قدم به قدم پيش آييم، تا به «دائرة المعارف غدير» برسيم.
از روز شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله تا پايان قرن اول هجرى، ثبت و تدوين احاديث و تاريخ اسلام از طرف غاصبين خلافت ممنوع اعلام گرديد، و مجازات هاى سختى براى اقدام كنندگان به چنين مهمى در نظر گرفته شد. علت اصلى اين نقشه جلوگيرى از ثبت مطالبى چون واقعه غدير بود كه با اساس حكومت غاصبين منافات داشت.
اكنون بايد ديد غدير چگونه از اين گذرگاه تاريك عبور كرده و خود را به نسل هاى آينده مسلمين رسانده است ؟ آنان كه با گذشت هفتاد روز غدير را به فراموشى سپردند و صاحب غدير يعنى اميرالمؤمنين عليه السلام را خانه نشين كردند، چگونه باور مى كنند كه امروز نام غدير در سراسر جهان شناخته شده و جشن چهاردهمين قرن خود را پشت سر گذاشته باشد ؟
با چنان دشمنان پرقدرتى كه غدير دارد و با چنان جاهلان فراموشكارى كه نخواستند غدير را به ياد بياورند و از گواهى به يك كلمه درباره آن ابا كردند، اينك ميلياردها كلمه در وصفش به رشته تحرير درآمده، و نور آن در جهان معرفِ بزرگ مذهب اهل بيت عليهم السلام است.
با آنكه هر يك از صد و بيست هزار مخاطب پيامبر صلى الله عليه و آله - كه در غدير خم حضور داشتند - بايد در راه ثبت و ضبط آن واقعه بزرگ اقدام مى كردند و نكردند، و با آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله سفارش اكيد كرده بود كه پيام غدير را به نسل هاى آينده برسانيد و اختناق حكومت ها مانع از آن شد، ولى باز فرهنگ اسلام پر از نام غدير است، و در كتب تاريخ و حديث - در هر كجا و هر زمان كه تأليف شده باشد - نور غدير قابل كتمان نبوده است.
ص: 10
همه اينها نظر عنايت الهى و قدرت اوست، و او حافظ غدير است كه خود آن را نازل كرده است. اگر دين با غدير تكميل شده و نعمت پروردگار با ولايت به درجه كمال خود رسيده، نگهدارنده اش نيكو نگاه خواهد داشت، و دشمن عاجزتر از آن است كه در مقابل ذات الهى آهنگ مخالف برافرازد.
آرى، بايد اذعان داشت كه حافظ غدير خداوند است، و غدير زنده است چون پيامبر و على و حسين عليهم السلام زنده اند. آبيارى اين درخت پا برجاى اسلام به دست صاحبان دين و حجج الهى صورت گرفته است، و تا ابديت باقى خواهد ماند.
چهار كتاب را بايد به عنوان اولين كتاب هايى نام برد كه غدير را ثبت كرده اند:
«كتابُ علىٍّ عليه السلام» نوشته اميرالمؤمنين عليه السلام از املاى پيامبر صلى الله عليه و آله است، و اين كتاب از ودايع امامت است كه جز معصومين عليهم السلام كسى به آن راه ندارد.
شخصى به نام معروف خدمت امام باقر عليه السلام رسيد و داستان غدير را به نقل از ابوالطفيل براى حضرت نقل كرد. حضرت آن را تأييد كرد و فرمود: اين مطلب را در كتاب على عليه السلام ديده ايم و نزد ما صحيح است.(1)
«مصحف فاطمة عليهاالسلام» اينگونه تدوين شد كه پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله جبرئيل از وقايع آينده جهان خدمت حضرت زهرا عليهاالسلام عرضه مى داشت و اميرالمؤمنين عليه السلام از گفتار حضرت زهرا عليهاالسلام مى نوشت، تا آنكه به صورت كتاب بزرگى در آمد. اين كتاب نيز از ودايع امامت است و در دست امامان عليهم السلام بوده، تا كنون كه در دست حضرت بقية اللّه حجة بن الحسن العسكرى عليه السلام است.
ص: 11
امام صادق عليه السلام آيه «َسألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِعٌ» را - كه در غدير نازل شده - تلاوت فرمودند، و بيان داشتند كه منظور از آن كافرانِ به ولايت
اميرالمؤمنين عليه السلام هستند، و سپس فرمودند: اين مطلب در مصحف فاطمة عليهاالسلام اينگونه است.
در روايتى ديگر در همين باره فرمودند: به خدا قسم اين مطلب را جبرئيل اين چنين بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل نمود، و اين مطلب در مصحف فاطمه عليهاالسلام اين گونه ثبت شده است.(1)
اولين كتاب از تأليفات بشرى كه ماجرا و حديث غدير را در خود ثبت كرده «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است. اين كتاب در سال هاى اوليه بعد از شهادت
پيامبر صلى الله عليه و آله تأليف شده، و مؤلف آن - كه در سال 76 هجرى درگذشته - دور از چشم غاصبين خلافت در موارد مختلف كتاب خود مسئله غدير را آورده، و حتى در يك حديث مستقل ماجراى غدير را به طور كامل منعكس نموده است.(2) اين يادگار هزار و چهارصد ساله هم اكنون موجود است، و به فارسى و اردو و انگليسى ترجمه و بارها چاپ شده است.
اولين كتاب مستقلى كه در موضوع غدير تأليف شده كتابى به نام «خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير» ، از عالم بزرگ ادبيات عرب خليل بن احمد فراهيدى، متوفاى سال 175 هجرى قمرى است؛ كه خطبه مفصل پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير را در آن آورده است. گر چه اين كتاب امروزه مفقود است، ولى نام و خصوصيات آن ثبت شده است.(3)
ص: 12
مسير فرهنگى غدير در طول چهارده قرن را در چهار مرحله مى توان ترسيم نمود:
در طول قرن اول هجرى تدوين معارف اسلام ممنوعيت رسمى داشت، و اگر هم كتابى نوشته مى شد مخفيانه بود، و يا اگر كتابى مجوز پيدا مى كرد فقط اراجيف غاصبين خلافت بود.
در چنان جوى بهترين كتاب براى غدير سينه هاى امين و حافظه هاى قوى افراد بود كه به مثابه كتاب عمل كرد؛ و به خوبى توانست اين راه صد ساله را بپيمايد و اين وديعه آل محمد عليهم السلام را در خود حفظ كند.
بيش از صد و بيست نفر از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله و نيز عده بسيارى از تابعين، واقعه غدير
را در محافل بيان مى كردند و آن را به نسل هاى بعد از خود انتقال مى دادند. به عنوان
نمونه حذيفة بن يمان و زيد بن ارقم متن كامل خطبه غدير را كه بيش از يك ساعت به طول انجاميده و حدود بيست صفحه است، حفظ كرده و براى مردم بازگو كرده اند.
از سوى ديگر، صاحب غدير اميرالمؤمنين عليه السلام براى اتمام حجت و براى آنكه نسل هاى آينده راه خود را بيابند، در اجتماعات مختلف مردم و در مناسبت ها و فرصت هاى گوناگون مسئله غدير را مطرح مى ساخت، و درباره آن از شاهدان عينى
اقرار مى گرفت. آن حضرت حتى در بحبوحه جنگ صفين بر فراز منبر رفت و در آن سخنرانى مسئله غدير را به طور مفصل مطرح كرد. يا در روز عيد غدير در كوفه سخنرانى مفصلى درباره آن ايراد فرمود.
فاطمه زهرا عليهاالسلام در عمر كمتر از سه ماهه خود پس از شهادت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، بارها جريان غدير را براى مردم متذكر شد و تعجب خود را از آن جوّ ظلمانى فرهنگى اعلام فرمود.
ص: 13
جا دارد در اينجا گفته شود: امامان عليهم السلام نيز از هر فرصت مناسبى براى تبليغ پيام غدير استفاده برده و آن را براى مردم بيان مى كردند؛ تا آنجا كه امام باقر عليه السلام متن كامل خطبه غدير را براى مردم بازگو فرمود، و امام رضا عليه السلام مناظراتى در اين باره برقرار كرد و حقايق مهمى از غدير را بيان فرمود.
از سوى ديگر، اصحاب ائمه عليهم السلام نيز حاملان پيام غدير بودند، و در حضور امامان عليهم السلام اقدام به حفظ و نشر غدير نمودند. حتى يك نمونه از قرن اول به صورت كتابتِ غدير به چشم مى خورد كه «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است.
شعر شاعران نيز نقش مهمى در حفظ غدير در طول تاريخ ظلمانى داشته است، چه آنكه قالب شعر محفوظ تر است و مردم علاقه خاصى به آن دارند. از ساعتى كه خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله پايان يافت، حسان بن ثابت اولين شعر را در حضور آن حضرت سرود، و دليل روشنى شد تا شاعران در طول چهارده قرن در قالب شعر - كه تبليغ نافذى است - غدير را حفظ كنند و پيام آن را به راحتى به نسل هاى بعد برسانند.
اينها شكل هاى مختلف فرهنگى بود كه غدير را در قرن اول هجرى حفظ كرد، و البته در قرن هاى بعد نيز ادامه يافت.
از اوائل قرن دوم هجرى كه تدوين معارف دينى رسما آزاد اعلام شد، تبليغ غدير نيز شكلى تازه به خود گرفت و كم كم از شكل روايت به صورت تأليف در آمد. در اواسط قرن دوم به اولين تأليف مستقل درباره غدير بر مى خوريم كه از خليل بن احمد فراهيدى (م 175 ق) است.
اين مسير ادامه يافت و كتاب هاى مختلفى به صورت مستقل يا ضمنى در موضوع غدير تدوين شد. به طورى كه ابوالمعالى جوينى از قرن پنجم مى گويد: در بغداد در دست صحافى كتابى ديدم كه بر جلد آن نوشته بود: جلد بيست و هشتم از اسناد حديث من كنت مولاه فعلى مولاه، و بعد از اين جلد بيست و نهم خواهد بود ! !
ص: 14
همچنين ابن كثير دمشقى مى گويد: كتابى در دو جلد ضخيم ديدم كه محمد بن جرير طبرى احاديث غدير خم را در آن جمع آورى كرده بود !(1)
آنچه در اين مرحله مشهود است اينكه اكثر كتاب ها مربوط به اسناد و رجال حديث و خطبه غدير است، چرا كه هدف اول مؤلفين استحكام اصل مطلب بوده است. آنان كه جوّ خاص فرهنگى را به خوبى لمس مى كردند، در مرحله اول دست به كار استحكام اسناد و حفظ متون شدند، تا نسل هاى آينده مدارك لازم را براى تحقيق و موشكافى و بحث و بررسى داشته باشند.
اين روند در طول قرن دوم و سوم و چهارم و پنجم هجرى اوج خاص داشته، و خادمان غدير حق آن به خوبى ادا كرده اند.
از قرن چهارم تحقيق و بحث در متن و سند حديث غدير آغاز شده، و قطعه اصلى خطبه غدير - كه جمله «من كنت مولاه فهذا على مولاه» است - در مناظرات مطرح شده، و رجال اسناد و ناقلين حديث غدير به دقت مورد بررسى قرار گرفته است. كتب شيخ صدوق و سيد مرتضى و شيخ مفيد بهترين شاهد بر اين مدعا هستند.
اين تحقيقات در قرن هاى چهارم و پنجم و ششم اوج داشته و تا سال هزار و پس از هزار همچنان پيش رفته، به طورى كه آثار برجسته اى از اين قرون در دست است.
در اينجا به چند نمونه از تأليفات بزرگان اهل سنت در مورد حديث غدير اشاره
مى كنيم؛ كسانى كه يا تأليف مستقل در اين باره دارند، و يا حديث غدير را به طور مفصل در كتابشان آورده اند(2):
1. ابن مَغازلى شافعى
ابن مغازلى در كتابش اقرار كرده كه حديث غدير را نزديك به صد تن - كه عَشَره
ص: 15
مُبَشَّره نيز از آنان هستند - روايت كرده اند. ابن مغازلى از دانشمندان بزرگ و مورد
اعتماد و اهل روايت نزد اهل سنت است، كه بسيار وى را ستوده اند.(1)
2. ابن عقده (ت 244 يا 249 - م 332 ق)
به نقل سيد بن طاووس، از جمله شواهدى كه كثرت طرق حديث غدير و تواتر آن را نشان مى دهد، نگارش كتابى است ويژه درباره طُرُق حديث غدير؛ شامل بيش از صد تن از صحابيان بزرگ و با اسانيد پرشمار، كه به دست حافظ ابوالعباس احمد بن محمد معروف به ابن عقده كوفى تأليف شده و به نام «الموالاة» است. ابن عقده افزوده كه 28 تن ديگر از صحابه راويان حديث غدير هستند، ولى نامشان را ذكر نكرده است. بزرگان اهل سنت ابن عقده را توثيق كرده و از كتاب «الموالاة» روايت كرده اند.(2)
3. طبرى
يحيى بن حسن اسدى حلّى (ابن بطريق) و سيد بن طاووس در كتب خود اشاره نموده اند كه ابوجعفر محمد بن جرير طبرى عامى كتابى درباره طُرُق حديث غدير
تأليف كرده است. نام اين كتاب «كتاب الولاية» يا «الردّ على الحُرقوصيّة» است. جماعتى از حافظان بزرگ اهل سنت نيز نگارش اين كتاب به دست طبرى را تصديق كرده اند. همچنين علماى بزرگ اهل سنت طبرى را توثيق فراوان نموده اند.(3)
ص: 16
4. عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى، ابوالقاسم
سيد بن طاووس در دو كتاب خود اشاره نموده؛ كه حَسكانى كتابى به نام «الهداة الى اداء حقّ الموالاة» در 12 جزوه نگاشته، و در آن حديث غدير را اثبات كرده و طُرُقش را آورده است. بزرگان اهل سنت حاكم حسكانى را توثيق كرده اند.(1)
5 . مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد سِجِزّى ركّاب (م 477 ق)
سيد بن طاووس مى گويد كه سِجِستانى كتاب جداگانه اى در 17 جزء درباره طُرُق
حديث غدير؛ شامل 110 تن از صحابه - كه 6 تن از آنان بانوان هستند - به نام «كتاب دراية حديث الولاية» نوشته است. سجستانى در شمار موثق ترين مردان مذاهب چهارگانه و از حافظان بزرگ اهل سنت است. بسيارى از بزرگان اهل سنت نيز او را توثيق كرده اند.(2)
6 . شمس الدين ذهبى
حافظ ذهبى نيز درباره طرق حديث غدير كتابى جداگانه نوشته است. عده اى از بزرگان اهل سنت به اين كتاب ذهبى اشاره نموده اند. خود ذهبى نيز تصريح كرده است كه اين حديث طرق نيكويى دارد. ذهبى مى نويسد:
شكى نيست كه در المستدرك حاكم، احاديث بسيارى هست كه شروط صحيح بودن در آنها جمع نشده است، بلكه آنها احاديثى ساختگى اند كه حاكم كتابش المستدرك را با نقل آنها زشت گردانده است. «حديث طير» طرق بسيار فراوانى دارد، و من كتاب جداگانه اى نوشته ام و مجموعه اين طرق را در آن گرد آورده ام كه نشان مى دهد حديث طير ريشه دار است. حديث «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» نيز طرق نيكويى دارد، و من طرق اين حديث را نيز در نوشته اى جداگانه فراهم آورده ام.(3)
ص: 17
7. يكى از دانشمندان
بنا بر نقل حسين بن جبر از ابن شهرآشوب، يكى از دانشمندان در جمع طُرُق حديث غدير، كتاب بزرگى در بيش از 28 مجلد نوشته است. حسين بن جبر مى گويد: جدّم ابن شهرآشوب گفت: شنيدم كه ابوالمعالى جوينى با شگفتى مى گفت: در بغداد، نزد صحّافى، كتاب جلدشده اى ديدم كه نقل هاى حديث غدير در آن آمده بود. روى آن كتاب نوشته شده بود: مجلّد بيست و هشتم از طرق حديث «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ
مَوْلاهُ» كه مجلّد بيستم و نهم در پى آن خواهد آمد . حافظ قُندوزى حنفى نيز اين سخن را از جوينى حكايت كرده است. ابوالمعالى جوينى - كه كتاب عظيم ياد شده را ديده - از بزرگان اهل حديث و تحقيق است.(1)
8 . محمد بن على بن دُحَيم شيبانى كوفى، ابوجعفر (م 351 ق)
علامه امينى، شيبانى كوفى را از راويان قرن چهارم و از كسانى كه درباره غدير كتاب تأليف كرده اند شمرده است.
9. عبدالرحيم بن حسين شافعى، زين الدين، حافظ عِراقى (م 806 ق)
ابن فَهْد مكّى در «ذيل تذكرة الحفّاظ» شرح حال حافظ عِراقى را نوشته و كتابى در غدير را از آثار او شمرده است.(2)
10. محمد بن عمر بغدادى، ابوبكر جِعابى (م 355 ق)
ابوبكر جِعابى صاحب كتاب «من روى حديث غدير خمّ» است. شرح حال وى در «تذكرة الحفّاظ» و «تاريخ بغداد» و «طبقات الحفّاظ» آمده است. ابوالعباس نجاشى نيز در «الفهرست» اين كتاب را در شمار آثار وى آورده است.(3)
ص: 18
11. على بن عمر بغدادى دارَقُطنى (م 385 ق)
گنجى در «كفاية الطالب» ضمن ياد كرد حديث غدير مى نويسد: حافظ دارقُطنى درباره طرق اين حديث رساله اى تأليف كرده است.
12. محمد بن محمد دمشقى شافعى، شمس الدين، ابن جَزَرى (ت 751 - م 833 ق) ابن جَزَرى دمشقى كتابى دارد به نام «اسنى المطالب فى مناقب على بن ابى طالب عليه السلام» كه در آن به اثبات تواتر حديث غدير پرداخته است. سخاوى در كتاب «الضوء اللامع» ضمن شرح حال او، اين كتاب را از آثار وى شمرده است.
از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى درباره غدير تأليف كرده اند، و به خوبى از زحمات هزار ساله نتيجه گيرى نمودند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت، و در هر جنبه اى به طور جداگانه كتابى نوشته شد.
از جمله ارتباط غدير با قرآن كريم، بحث هاى مفصل در اسناد غدير، بررسى هاى عميق در متن حديث غدير، جمع آورى و تدوين اشعار مربوط به غدير و جوانب ديگر آن مورد توجه خاص واقع شد، و در هر مورد كتبى تدوين گرديد.
تحقيقات بزرگانى همچون قاضى شوشترى، علامه مجلسى، شيخ حرّ عاملى، شيخ عبداللّه بحرانى، سيد هاشم بحرانى، مير حامد حسين هندى، علامه امينى و بسيارى ديگر از علماى بزرگ شيعه، بهترين شاهد اين مدعا و تلاش مقدس است.
علامه مجلسى در كتاب «بحار الانوار» به طور مفصل درباره غدير سخن گفته، كه در چاپ فعلى نيمى از جلد 37 «بحار الانوار» است.
شيخ عبداللّه بحرانى نيز در كتاب عظيم خود «عوالم العلوم» مفصلاً غدير را بيان داشته، كه در چاپ هاى فعلى همراه با مستدركات و تحقيقات يك جلد جداگانه را در بر مى گيرد.
ص: 19
سيد هاشم بحرانى كتابى مستقل بنام «كشف المهم» تأليف نموده است.
سيد حامدحسين هندى در 10 جلد 400 صفحه اى از كتاب «عبقات الانوار» به بحث هاى تحقيقى درباره سند و دلالت غدير پرداخته است.
علامه امينى طى 11 جلد كتاب «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» جوانبى از غدير و نيز شعراى عرب زبان غدير و شعرهاى آنان را جمع آورى نموده و مطالب مهمى درباره آن آورده است.
كتاب هايى از قبيل «التكميل» از سيد مرتضى حسين، و «الغدير فى الاسلام» از شيخ محمدرضا فرج اللّه نمونه هاى ديگرى از اين تحقيقات علمى هستند.
در همين راستا، سلطان حسين صفوى در زمان حكومت خود دستور داد كتاب ها و رساله هايى مخصوص عيد غدير و ماجراى غدير تأليف شود.(1)
اين تلاش ها ادامه يافته، تا زمان ما كه شاهد گام هاى علمى فرهنگى ارزشمندى در مورد غدير هستيم، و هر روزه پرونده كتاب و غدير پرافتخارتر مى گردد.
بد نيست به اين نكته اشاره شود كه بعضى از كتاب هاى مربوط به غدير به عنوان يك جلد از مجموعه اى بزرگ است. مانند جلد 15/3 از كتاب «عوالم العلوم» ، و يا يك جلد از مجموعه اى است كه به عنوان آشنايى با معارف اسلام و امثال آن منتشر شده است.
همچنين در اين سال هاى اخير، كتابى ارزشمند با نام «دانشنامه غدير» در 26 جلد، توسط محقق ارجمند و خادمِ غدير آقاى حاج شيخ محمدرضا شريفى در عرصه مكتوب غدير عرضه شد، و توسط مجموعه «غديرستان» اصفهان منتشر گرديد. در اين كتاب تمامى مطالب مربوط به غدير در قالب واژه اى جمع آورى شده، و در نوع خود مجموعه اى جامع و كامل است.
ص: 20
آمارى در رابطه با تأليفات غديرى(1)
در كنار مرور تاريخچه كتاب و غدير، جا دارد اشاره اى اجمالى به آمار تأليفات غدير داشته باشيم.
با در دست داشتن تعداد زياد و اطلاعات وسيع از كتاب هاى تأليف شده درباره غدير - كه در كتاب حاضر جمع آورى شده - مى توان آمارهاى سودمند و متعددى در
مورد آنها تهيه كرد. اين آمارها در محاسبات مذهبى نسبت به مكان ها و زمان ها و ملت ها بسيار مؤثر است، و بيانگر عظمت كارهاى انجام شده در موضوع غدير خواهد بود. در اينجا فقط به پنج جهت اشاره مى شود: كتاب هاى چاپى و خطى و محل چاپ يا نگهدارى كتب خطى، مؤلفين، زبان هاى مختلف، موضوعات، گرايش هاى تحقيقى.
كتب چاپى مستقل غدير 1742 كتاب است. كه بيش از 1500 كتاب در ايران و الباقى در عراق و لبنان و هند و پاكستان و سوريه و بحرين و تركيه و آذربايجان و بنگلادش و انگلستان و مصر و نروژ و كويت و گرجستان و اندونزى و سريلانكا و آمريكا و عربستان و يمن و امارات و افغانستان و آلبانى.
همچنين كتاب هاى خطى اعم از نسخ خطى و يا دستنويس نزد مؤلف و يا به صورت ديجيتالى و پى دى اف در اينترنت و فضاى مجازى، مجموعا 230 كتاب است، كه در 55 محل نگهدارى مى شود. از اين تعداد كتاب، 200 كتاب دستنويس مؤلفان است، و الباقى در ايران و سوريه و يمن و هند و پاكستان و آلمان و انگلستان و عراق است.
از نظر مؤلفين نيز، تأليفات مربوط به غدير اكثرا به صورت فردى انجام شده،
ص: 21
و گاهى به صورت گروهى و يا با نام هيئت تحريريه است. در ميان اين خدمتگزاران غدير كه به نام اميرالمؤمنين عليه السلام و اظهار محبت به ساحت اقدسش قلم زده اند، علماى بزرگ و محدثين طراز اول ديده مى شوند. همچنين خطباى مشهورى ديده مى شوند كه مستقلاً درباره غدير تأليف داشته اند، و يا متن خطابه هاى پرمحتواى آنان به صورت كتاب عرضه شده است. دامنه اين محبت تا آنجا كشيده شده كه حتى جوانانى را
مى بينيم كه با سن كم خود مشتاقانه و آگاهانه قلم به دست گرفته اند و شعاعى از نور علوى را به نمايش گذاشته اند.
اكثر مؤلفين كتاب هاى مربوط به غدير از شيعه اثناعشرى هستند و بايد هم چنين
باشد. در اين ميان چند مؤلف از اسماعيليه و زيديه و چند نفر از عامه نيز ديده مى شوند. مجموع مؤلفين كتب مستقل غدير 2251 نفر هستند؛ كه 2209 نفر شيعه و 21 نفر از اهل سنت و 5 نفر زيدى و 7 نفر اسماعيلى مذهب هستند.
از نظر زبان نيز، تأليفات مستقل درباره غدير تا كنون به 24 زبان دنيا به دست آمده است. اكثريت كتاب هاى مستقل غدير به زبان هاى فارسى 1334 كتاب، عربى 331 كتاب و اردو 130 كتاب هستند، و اين دقيقا به علت گسترش مذهب تشيع در اهل اين زبان ها است.
همچنين 64 كتاب انگليسى، و الباقى به زبان هاى فرانسوى، روسى، آلمانى، اسپانيايى، ايتاليايى، آلبانيايى، اكراينى، نروژى، تركى استانبولى، تركى آذرى، تاجيكى، گرجستانى، هندى، بنگالى، تايلندى، سواحلى، هوسايى، مالايو، تاميلى، كردى است.
مقالاتى كه مستقلاً در موضوع غدير نوشته شده 579 مقاله است كه در نشريات، مجلات، روزنامه ها و مجموعه هاى علمى به چاپ رسيده است. همچنين تعدادى بروشور و كتاب كارت در مورد غدير تدوين و به چاپ رسيده و هر ساله به مناسبت عيد غدير منتشر شده است.
ص: 22
غدير در ظاهر يك عنوان و يك موضوع به نظر مى رسد، ولى در مراجعه به كتاب هاى غدير مى بينيم دانشمندان و دلسوزان شمع ولايت موضوع هاى مختلفى از اين گلواژه تشيع انتخاب نموده اند، و گاه در يك موضوع از موضوعات غدير كتاب هاى متعدد و به شكل هاى متفاوت تأليف نموده اند.
در اينجا آمارى از موضوعاتى كه مؤلفين غدير درباره آن تأليف كرده اند و يا هر موضوعى كه مى توان از غدير استفاده نمود - حتى اگر در آن موضوع كتاب نوشته نشده باشد - تقديم مى شود:
1. خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير: در مورد خطبه تحقيقاتى از قبيل ترجمه خطبه، شرح و تفسير خطبه، شاهد آوردن براى فرازهاى خطبه از آيات و روايات، بررسى مدارك و مصادر و نسخه هاى خطبه انجام شده است.
2. خطبه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير: خطبه اى كه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير در زمان خلافت ظاهرى خود بيان فرموده كه موضوع ديگرى در غدير است.
3. عيد غدير و اعمال آن: اين موضوع در دو بخش ارائه شده است: الف. جوانب روز عيد غدير، از قبيل اهميت روز غدير و وقايعى كه در امم گذشته در اين روز اتفاق افتاده است و تطابق غدير با نوروز و ... ب. اعمال روز غدير، از قبيل روزه و عقد اخوت و زيارت و ساير مستحبات اين روز.
4. خلافت و امامت: از آنجا كه غدير مظهر خلافت و امامت است، اين دو موضوع در كتاب هاى غدير بسيار به چشم مى خورند، حتى امامت دوازده امام عليهم السلام و به خصوص امام زمان عليه السلام كه در خطبه غدير بارها اشاره به آن حضرت شده است.
5 . آيات غدير: تحقيق ديگر در مورد غدير آياتى است كه در غدير و يا در رابطه با غدير نازل گرديده؛ كه عمده آنها سه آيه است: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ... » ، «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » ، «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... » .
ص: 23
6 . واقعه غدير و حجة الوداع: از موضوعات مربوط به غدير تحقيق در واقعه آن است؛ كه در چند جنبه مى تواند باشد:
يك. ابتداى حركت پيامبر صلى الله عليه و آله براى سفر حجة الوداع و سپس مراسم حج.
دو. منتهى شدن آن به واقعه غدير كه در راه بازگشت از اين سفر در كنار غدير خم رخ داد و فرمان توقف توسط پيامبر صلى الله عليه و آله صادر گرديد.
سه. خطبه و مراسم پس از خطبه از بيعت مردان و زنان و سلام به اميرالمؤمنين عليه السلام كه تا سه روز به طول انجاميد.
چهار. منافقين در غدير، كه شامل ماجراى سنگ آسمانى و كلمات منافقين در غدير و نقشه هاى آنان پس از غدير و نيز جريان عقبه و صحيفه معلونه دوم است.
پنج. مكان غدير كه بحث در مكان و محل واقع شدن واقعه غدير و تحقيق در تعيين موقعيت جغرافيايى آن در آن زمان و اين زمان است.
7. شعر غدير: در مورد غدير شعرهاى بسيارى توسط شاعران عرب و فارس يا اردو زبان از شيعه و يا مذاهب ديگر سروده شده است. اين اشعار - كه در اصطلاح «غديريه» ناميده مى شوند - بسيار مورد توجه بوده و كتاب هاى مستقلى براى جمع آورى اين اشعار در هر زبانى تأليف شده است.
8 . حديث غدير: در موضوع غدير حديث پيامبر صلى الله عليه و آله كه فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ»
- كه به عبارات مختلف و در موارد متعدد بيان شده و عمده آن غديراست - به طور خاص موضوع بحث و تحقيق گسترده قرار گرفته است. بحث در حديث غدير در چند قسمت است:
يك. جمع آورى اسناد و طرق حديث غدير از صحابه و تابعين كه از صحابه نقل نموده اند و ... .
دو. بحث در دلالت حديث غدير بر امامت و خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام.
سه. جمع آورى عبارات مختلف حديث غدير.
چهار. جمع آورى ناقلين حديث غدير در كتاب هايشان از شيعه و غيرشيعه.
ص: 24
9. چهل حديث غدير: جمع آورى چهل حديث از قديم يكى از روش هاى تأليفى علما بوده و در موضوعات مختلف چهل حديث تأليف گرديده است. از جمله در مورد غدير چهل حديث در مورد يك يا چند جنبه از غدير جمع آورى شده، كه اكثرا به زبان هاى ديگر ترجمه شده است.
10. هفته غدير: بحث در رخدادهاى هفته غدير، كه به غير از خود غدير چند واقعه است: خاتم بخشى اميرالمؤمنين عليه السلام و نزول آيه «إنَّما وَليُّكُم اللّه ... » . ازدواج اميرالمؤمنين عليه السلام با حضرت زهرا عليهاالسلام. خطبه خلافت كه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز اول خلافت ظاهرى خود كه مصادف با غدير بود ايراد فرمودند. حديث بساط كه ماجرايى معروف است. پيمان برادرى بين مهاجرين و انصار كه پيامبر صلى الله عليه و آله هم خود را با
اميرالمؤمنين عليه السلام برادر نمود. ماجراى مباهله پيامبر صلى الله عليه و آله همراه با اهل بيت عليهم السلام با نصاراى نجران. ماجراى روزه و صدقه دادن پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام و نزول سوره «هل اتى» .
11. احتجاج به غدير: از جمله موضوعات بسيار مهم و ارزشمند در مورد غدير احتجاجات معصومين عليهم السلام به حديث غدير است. احتجاجاتى از اميرالمؤمنين و حضرت زهرا و ساير ائمه عليهم السلام، و احتجاج هاى بعضى امامزادگان و نيز اصحاب ائمه عليهم السلام و علماى شيعه و ديگر افراد در طول تاريخ كه با استناد به غدير انجام شده، موضوع اين تحقيقات است.
12. ردّ شبهات: از جمله امور تحقيقى در مورد غدير ردّ شبهاتى است كه دشمنان تشيع و علماى عامه در مسئله غدير و به خصوص حديث غدير ايراد نموده اند؛ شبهاتى كه امثال فخر رازى و دهلوى در مورد معناى حديث غدير و مفاد كلمه «مولى» و ساير موارد مطرح كرده اند. در اين باره كتاب هايى از سوى مخالفين تأليف شده، و علماى شيعه امثال سيد مرتضى و ديگران كتاب هايى در ردّ كلام مخالفين تأليف نموده اند.
13. كتابشناسى غدير: از ديگر ابعاد تأليفى و فرهنگ مكتوب غدير موضوع كتابشناسى است؛ كه به دو صورت متصور است: الف. كتابشناسى به صورت
ص: 25
جمع آورى كتاب ها و يا فهرست موضوعى براى كتاب هاى غدير، فهرست مؤلفين، فهرست زبان ها، آمارهاى مختلف در مورد كتاب ها غدير، و ... . ب. كتابشناسى به صورت معرفى يك يا چند كتاب ارزشمند و عظيم و مهم در غدير.
در آخر يادآور مى شود موضوعاتى در رابطه با غدير وجود دارد كه در تحقيق و تأليف درباره غدير نبايد از آنها غفلت شود، اگر چه از نظر تحقيقى از موضوعات غدير نيستند.
نمونه اى از اين موضوعات چنين است:
فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام، شروع و دوران حكومت ظاهرى آن حضرت، مسئله غصب خلافت و سقيفه و جوانب آن، ماجراى شورى و جوانب آن، دعوت ذوالعشيره از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله در ابتداى رسالت و جوانب آن، مسئله شهادت ثالثه، اخوت و برادرى اميرالمؤمنين عليه السلام با پيامبر صلى الله عليه و آله، حديث منزلت، حديث سفينه، حديث ثقلين، حديث طير و ... .
پنج. آمار گرايش هاى تحقيقىِ غدير
آمارى از گرايش هاى تحقيقى در مورد غدير از انواع راهكارها و تحقيقاتى كه محققان از طريق آنها در آستان غدير خدمت نموده اند و يا جا دارد كه خدمت نمايند چنين است:
1. كتاب كودك و نوجوان: از موارد فرهنگى در مورد غدير تدوين مجموعه هاى تفريحى و سرگرمى و يا علمى و پرسش و پاسخ و يا داستان نويسى و قلم انشايى و مجموعه هاى مسابقه و پرسشنامه و ... ، براى كودكان و نوجوانان است. تأثير اين گونه نگاشته ها بر ذهن كودكان و نوجوانان كه نسل آينده تشيع خواهند بود بسيار بالاست، و ساختار فكرى آنان را از كودكى طبق مبانى غدير تطابق خواهد داد و از ابتدا با اعتقادى راسخ به غدير پرورش خواهند يافت.
ص: 26
2. ترجمه كتاب هاى غدير: از موارد بسيار لازم ترجمه كتاب هاى مفيد درباره غدير به زبان هاى مختلف است. اين روش باعث مى شود زحمتى كه مؤلفى طى مدت هاى طولانى كشيده منحصر به يك زبان و مملكت نباشد، و مخاطبان گسترده ترى پيدا كند و جهانى شود.
به عنوان مثال در زبان اردو و به خصوص در كشور هند كتاب هاى بسيار ارزشمند علمى و تحقيقى در موضوع غدير به رشته تحرير در آمده، ولى به علت اردو بودن كتاب قدر آنها ناشناخته مانده است.
كتاب هايى نيز به زبان فارسى است كه اگر به عربى ترجمه شود در تمام كشورهاى عربى مورد استقبال قرار خواهد گرفت. همچنين ترجمه كتاب هاى غدير به زبان هاى اروپايى و به خصوص انگليسى و نيز به زبان هاى آفريقايى بسيار ارزشمند خواهد بود.
گاهى متون قديمى بازنويسى و يا تأليفات جديد به زبان هاى ديگر برگردانده مى شود. پيداست كه اشتياق فارسى زبانان و عرب زبانان و اردوزبانان به آثار يكديگر با توجه به يگانگى مذهب از نشاط خاصى برخوردار است. ترجمه به زبان هاى ديگر اكثرا جنبه تبليغى دارند، و يا براى كسانى است كه به آن زبان ها مأنوس هستند.
3. خلاصه نويسى غدير: از ديگر كارهاى لازم درباره غدير خلاصه نمودن كتاب هاى مهم است. اين روش در واقع نوعى فهرست گويا براى كتاب هاى مفصل است، و موارد آن در كتاب هاى غدير بسيار به چشم مى خورد. خلاصه نمودن آثار بزرگان و كتاب هاى مرجع و تأليفات قديم به چند صورت ديده مى شود: تلخيص كتاب هاى بزرگ، تلخيص احاديث و قطعه هاى تاريخى، داستان پردازى تلفيقى كه با برداشت از چند متن به دست مى آيد، تدوين چهل حديث ها، انتخاب يك قطعه از كتاب ها مؤلفين و نشر جداگانه آن به خاطر اهميت محتواى آن.
ص: 27
4. تنظيم سخنرانى هاى غدير: تنظيم سخنرانى ها و بيانات بزرگان كه در غدير ايراد مى كنند نيز از ديگر مسائل مهم در كتاب غدير است، چرا كه علماى شيعه سخنرانى ها و بيانيه هايى ايراد مى نمايند كه شامل نكات و ظرائف بسيار است. اين گونه گفتارها اگر ثبت نشود، با گذشت زمان از اذهان نيز پاك خواهد شد. ولى اگر به صورت مكتوب در آمده و چاپ و نشر گردد، اثرى جاودان در فرهنگ غدير خواهد بود.
5 . جمع آورى مقالات و قصائد: تنظيم چندين مقاله و آنها را به صورت مجموعه اى درباره غدير چاپ و نشر نمودن به صورت كتاب و يا شماره اى از مجله، از ديگر گرايش هاى تأليفى غدير است. اين روش - همانند تنظيم سخنرانى ها - باعث مى شود نكات و تحقيقات افراد در لا به لاى نوشته ها و كتابخانه هاى شخصى نمانده و به زيور طبع آراسته و منتشر گردد. نمونه اى از اين دست كتاب ها، كتاب ارزشمند «غدير در احساس ملت ها» و «افق روشن» است كه در اين كتابنامه معرفى شده است.
6 . جواب سؤالات: بسيار به جاست مجموعه هايى تدوين شود كه در آنها جواب سؤالات به خصوص براى جوانان داده شود؛ چه سؤالاتى كه تا كنون مطرح شده، و چه سؤالات پيش فرضى كه ممكن است مطرح گردد.
7. تحقيقات علمى: تحقيقاتى درباره غدير، كه در دو جهت جلوه بيشترى دارد: الف. مقابله و تنظيم و ويرايش نسخ خطى مربوط به غدير ب. بحث هاى سندى و رجالى درباره متون مرتبط با غدير.
8 . اقتباس از آثار بزرگان: اين كار براى استفاده عمومى تر و سريع تر از آثار ارزشمند است، كه اكثرا به صورت برداشت از كتاب هاى مرجع و تأليفات علماى بزرگ انجام شده است.
9. شرح و توضيح متون: اين مهم درباره خطبه مفصل غدير بارها به انجام رسيده و آثار بسيار پرارزشى در زمينه شرح و توضيح ادبى، اعتقادى، اخلاقى و اجتماعى آن در دست است.
ص: 28
10. ادبيات: تأليفاتى هستند كه به گردآورى اشعار نغز درباره غدير از شعراى مختلف پرداخته اند. در نثر فارسى و عربى هم - به خصوص در سال هاى اخير - شاهد آثار زيبايى هستيم كه به حق عظمت غدير را همچون زلالى از چشمه غدير و كوثر ولايت در قلب خوانندگان جاى مى دهد.
جلوه ديگر ادبى انتخاب نام هاى زيبا و پرمحتواى كتاب هاى غدير است، كه به تنهايى يك دنيا معناى اعتقادى به همراه دارد و وقايع غدير را تداعى مى كند و روح شنونده را به حقيقت غدير و مفاهيم آن نزديك مى نمايد.
نمونه هايى از اين نام هاى روحبخش چنين است:
انوار ولايت در خطبه غدير، افق روشن، بر كرانه غدير، بركه آفتاب، بيعت با خورشيد، پيامى بزرگ از بزرگ پيامبران، جرعه اى از چشمه سار غدير، خورشيد غدير، در ساحل غدير، دريا در غدير، روزى كه محبت گل كرد، زلالى از كوثر غدير، صهباى غدير، غدير تا ابديت مى درخشد، غدير چشمه زلال طهارت توحيدى، كوثر غدير، گلبانگ غدير، يك جرعه از غدير.
11. جواب مخالفان: در طول تاريخ دشمنان در جوانب مختلف غدير اقدام به تحريف و حذف حقايق نموده و با فكر كوتاه خود به جنگ حقيقت آمده اند. در سوى مقابل امامان معصوم عليهم السلام و به پيروى از ايشان اصحاب و علماى بزرگ در طول چهارده قرن در مقابل آنان ايستاده اند و پاسخ هاى دندان شكن به آنان داده اند. بخش قابل توجهى از اين مهم كتاب هايى است كه در ردّ آنان تأليف و منتشر شده است.
12. يادنامه ها: كه به چند صورت ديده مى شوند:
يك. آنچه در غدير و يا هفته غدير به عنوان يادبود همان سال منتشر مى شود، كه اكثرا مجموعه اى از حديث و تاريخ و شعر است، و گاهى به صورت شماره مخصوص يك مجله ارائه شده است.
ص: 29
دو. كتاب هايى كه در كنگره هاى مربوط به غدير انتشار مى يابد؛ و شامل مقالات ارائه شده در كنگره و نيز كتاب هاى تدوين شده به مناسبت كنگره است.
سه. سخنرانى هاى پرمحتوايى كه صورت كتاب درآمده و منتشر شده است.
13. مسابقه غدير: طرح مسابقه در مورد غدير نيز چند نوع ممكن است:
مسابقه كتاب و تأليف در موضوع غدير.
مسابقه مقاله نويسى و انشا در سطوح مختلف سنى و اجتماعى و شغلى.
مسابقه نامه نگارى و پيام غدير.
مسابقه شعر؛ چه شعر قديم يا شعر نو و يا نثر زيبا.
مسابقه آثار هنرى در هر رشته هنرى كه با غدير و صاحب آن اميرالمؤمنين عليه السلام مناسبت داشته باشد و از محدوده شرع خارج نباشد.
در تمام اين موارد با جمع آورى آثار شركت كنندگان در مسابقه و انتخاب بهترين ها و اهداى جوايز به مؤلفين و محققين و شاعران و هنرمندان برتر، مى توان گنجينه اى درباره غدير جمع آورى نمود، و در همين راستا افكار عمومى را از هر قشر و طبقه اى به سوى غدير رهنمون ساخت.
ص: 30
نزديك به يك قرن است در فرهنگ مكتوب جهانى و زمينه تأليف، شيوه دائرة المعارف نويسى رايج شده، و بسيار روش به جا و علمى است. دائرة المعارف يا همان «موسوعة» و به انگليسى «encyclopaedia » به معنى كتابى جامع در يك موضوع
است؛ به اين معنى كه هر چه درباره آن موضوع متصور است يك جا و در يك عنوان كتاب جمع آورى شود.
اين روش مكتوب، به متقاضيان آن موضوع كمك مى كند كه به جاى مراجعه به كتاب هاى متعدد و خواندن مطالب پراكنده در موضوع مدّ نظر، همه مطالب را يك جا و به صورت دسته بندى شده پيش رو داشته باشند.
در جهان امروز، در موضوعات مختلفى دائرة المعارف تدوين شده است، چرا كه تدوين دائرة المعارف به معنى اهميت موضوع نزد آن تدوين كنندگان است. در واقع آنان با اين كار مى خواهند عظمت موضوع مدّ نظر را به همگان بشناسانند. مى خواهند همه بدانند آن موضوع چقدر غنىّ است و تا چه مقدار عظمت علمى، تاريخى و ... و جهانى دارد.
ص: 31
از سوى ديگر، در سطح جهانى نيز، بهترين تبليغ براى هر موضوع عرضه دائرة المعارف است. كتابى جامع و دسته بندى شده در مورد يك موضوع، كه آنچه مخاطب مى خواهد درباره آن بداند يك جا جمع شده باشد.
و اكنون موضوعى به نام غدير:
غدير يعنى رُخ و نمايه شيعه.
غدير يعنى پيشانىِ سفيد و تابان مكتب اهل بيت عليهم السلام.
يعنى برادرى و محبت.
يعنى سر سپردن به همه خوبى ها.
غدير يعنى جلوه عدالت و دين گرايى.
يعنى فرسايش ظلم و جاهليت.
يعنى ستودن سپيده عالم.
غدير يعنى موج درياها و زلال چشمه انسانيت.
غدير يعنى هزار برگ زيبا در نهال سبز ولايت.
غدير روزى است كه آفتاب تيغه نورانيش را بر ساحل دل ها كشيد، و گل محبت شكفت.
غدير يعنى قرآن.
غدير يعنى آخرين پيامِ آخرين پيامبر صلى الله عليه و آله.
غدير يعنى روايت فاطمه اطهر عليهاالسلام.
غدير يعنى خروش خاموش محسن عليه السلام در پشت در، و فدا شدن به دست بى وفايان.
غدير يعنى ريسمان بر گردن اميرالمؤمنين عليه السلام.
غدير يعنى صبر امام مجتبى عليه السلام.
غدير يعنى لب هاى تشنه كنار فرات، و آفتاب بر نيزه.
ص: 32
غدير يعنى ناله سوزان زين العابدين عليه السلام.
غدير يعنى شكوفايى علم به دست امام باقر عليه السلام.
غدير يعنى مذهب جعفرى، و كرسى درس آسمانى امام جعفر صادق عليه السلام.
غدير يعنى موسى بن جعفر عليه السلام و زندان بغداد.
غدير يعنى جلال خداوندى در امام هشتم عليه السلام.
غدير يعنى امامت در هفت سالگى جواد الائمة عليه السلام.
غدير يعنى جامعه كبيره امام هادى عليه السلام.
غدير يعنى خانه نشينى امام عسكرى عليه السلام.
و غدير يعنى عدالت، يعنى صلح، يعنى دين فراگيرى اسلام، يعنى سرنگونى ظلم،
يعنى انتظار، يعنى فرج.
و غدير يعنى مهدى، عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف.
تابلوى جهانى غدير جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ» است، كه خطبه اى بلند پشتوانه آن است. زمينه اين خطابه يك ساعته واقعه سه روزه اى است كه در وادى غدير
كنار بركه خم اتفاق افتاده است. بازه زمانى اين ماجراى اعتقادى داستان سى روزه اى
است كه از 25 ذى القعده تا 25 ذى الحجه سال دهم هجرى به وقوع پيوسته است. سابقه اين وقايع سى روزه، بيست و سه سال زحمت پيامبر معظم صلى الله عليه و آله از بعثت تا
حجة الوداع است. گذشته بلند مدت اين واقعه، زحمات شش هزار ساله يكصد و بيست و چهار هزار پيامبر عليهم السلام از آغاز حضور بشر بر كره خاكى است، كه از طرف خداوند به عنوان حجت بر مردم فرستاده شدند.
با اين حلقه هاى وصل بين غدير و نبوت و توحيد، در مى يابيم كه غدير پرچم بلند
خداوند در زمين است كه ميليون ها واژه و هزاران جمله و ده ها واقعه با آن مرتبط است، و صدها قطعه از عقائد ما در آن نهفته است. در واقع ما به گنج عظيمى به نام غدير
ص: 33
دست يافته ايم كه بايد قدر آن را بيشتر بدانيم؛ و به معدن بى انتهايى از دُرِّ نجف رسيده ايم كه با استفاده همه نسل هاى ما تا قيامت به پايان نخواهد رسيد.
حضور سيصد آيه قرآن در سراسر واقعه غدير ارتباط ديگرى است كه نشان از ابعاد گسترده اعتقادى در اين ماجرا دارد، و قرآن شناسى ما را در كنار ولايت شناسى بالا مى برد. شأن نزول و تفسير اين تعداد از آيات قرآن ما را با معاد و روزى پيوند
مى دهد كه ژرفاى قرآن تكليف آخرتمان را روشن خواهد كرد.
خطبه بلند و يك ساعته پيامبر صلى الله عليه و آله در متن اين ماجرا و به عنوان گلِ سر سبدِ آن، پرونده مفصل ديگرى است كه درهايى از معارف را به روى ما باز مى كند، و فكر ما را با مسيرى كه خدا برايمان تعيين فرموده آشنا مى كند.
در يك جمع بندى بايد گفت: واقعه غدير اگرچه ماجرايى براى اعلان «ولايت دوازده امام عليهم السلام» است، اما يك مراسم رسمى بوده براى آنكه خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله در آخرين فرصت هاى عمرش همه آنچه از راه اسلام تا قيامت مانده را ترسيم فرمايد، و ره توشه لازم را براى اين مسير طولانى پيش بينى فرمايد. اين است كه در جاى جاى واقعه مسائل متعددى از معارف اسلام مطرح شده و پايه هاى اعتقادى بيان گرديده و راهكارهاى بشر ترسيم شده است.
بنا بر اين، تدوين «دائرة المعارف غدير» براى استخراج همه آن چيزى است كه مى توان از اين آخرين يادگار رسول اللّه صلى الله عليه و آله براى دنيا و آخرت انسان ها به دست آورد و راه سعادت را بر اساس غدير برايشان هموار كرد.
ص: 34
تا به اينجا سه حقيقت بيان شد:
اهميت غدير در فرهنگ اسلام، تاريخچه غدير و كتاب و تأليف، دائرة المعارف نويسى و غدير.
اكنون كه بيش از هزار و چهارصد سال از ماجراى غدير گذشته، و ميوه درخت غدير در فرهنگ مكتوب به ثمر رسيده است، نقطه عطف اين سه حقيقت (اهميت غدير در فرهنگ اسلام و مكتب تشيع و تلاش هاى فراوان در فرهنگ مكتوب غدير و اهميت دائرة المعارف نويسى و غدير) تدوين و عرضه كتابى جامع و كامل در قالب موضوعى در مورد غدير به نام «دائرة المعارف غدير» است.
حال كه غديرِ مقدس و سربلند به اين مرحله از تكامل رسيده، جا دارد زحمات هزار و چهار صد ساله خادمان غدير در قالب كتابى جامع و كامل و به شكل دائرة المعارفى جامع تدوين شده و به جهان عرضه شود.
ص: 35
امروزه پديده اى به نام «دائرة المعارف غدير» در فرهنگ تشيع به معناى اتمام حجت غدير بر همگان است، و بدان معناست كه دسترسى به غدير آسان شده، و فرمانِ «حاضران به غايبان برسانند» به احسن وجه انجام گرفته است. اين يعنى روز قيامت در برابر پيامبر و اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهم السلام عذرى نخواهيم داشت اگر بپرسند: أما سَمِعتُم ما قالَ رَسولُ اللّه ِ يَومَ غَديرِ خُمٍّ ؟ ! (1): آيا نشنيديد آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم فرمود ؟
اگر در اثر فتنه گرى هاى سقيفه نسل هاى مسلمانان از غدير اطلاع نداشتند و يا خود را به بى اطلاعى زده بودند، امروز «دائرة المعارف» چنان حجت را بر همه تمام
كرده و اعماق آن بركه را به همه نشان مى دهد كه جا دارد امامان معصوم عليهم السلام از ما بپرسند: شما از اقيانوس غدير چه سهمى دريافت كرده ايد و چقدر در آن غوص نموده ايد و از اين روزىِ لذيذ و گوارا بر سر سفره آماده غدير چه توشه اى براى خود برداشته ايد ؟
جايى كه پيامبر و اميرالمؤمنين و حضرت زهرا و يازده امام معصوم عليهم السلام پيشتازان تبليغ غدير اند و به ما هم اين دستور را داده اند، چه وظيفه خطيرى در اين باره بر عهده ما خواهد بود ؟ اگر تبليغ غدير به صورت فردى و اجتماعى، به شيوه گفتارى و نوشتارى، به صورت استدلالى و با استناد به قرآن و نگاه به خطبه آن، و با روش هاى عملى مانند زيارت و دعا و جشن تا كنون انجام گرفته، يك دائرة المعارف جامع لازم دارد تا همه اطلاعات در اين باره را براى يافتن تنوع در تبليغ آن در اختيار غديريان بگذارد.
آنچه پيش روى شماست مى تواند فرهنگنامه غدير و يا موسوعه غدير باشد، كه در قالب كتابى جامع و كامل با نام «دائرة المعارف غدير» تدوين شده، و پس از
ص: 36
تلاش هاى فراوان عرضه شده است، كه آنچه در مورد غدير است به طور مفصل در آن بيان شده است، و مورد استفاده شما در موقعيت هاى مختلف ابلاغ غدير قرار مى گيرد.
اكنون كه عصاره تلاش صد و بيست و چهار هزار پيامبر عليهم السلام در خطابه غدير و وقايع قبل و بعد از آن گنجانده شده، و راه آينده بشر تا قيامت در همين خطبه نهفته
است، نمى توانيم به سرعت از كنار آن بگذريم. درنگى بايد تا چراغ راه هاى هدايت خود را در آن جستجو كنيم، و با راهنمايانى كه غدير به ما نشان مى دهد راه بهشت را با قلبى مطمئن طى كنيم.
اين مهم هنگامى اتفاق مى افتد كه به همه ابعاد غدير دست پيدا كنيم، و اين دستيابى جز از طريق تقسيم بندى موضوعى امكان پذير نيست. كسى كه راه غدير را تا انتها نرفته و از جوانب و فراز و نشيب آن و تفصيل مسائل مرتبط با غدير آگاهى ندارد، با مراجعه به دائرة المعارف غدير و مرور موضوعات اصلى و فرعى آن، مى داند از كجا و از كدام پنجره به غدير نگاه كند، تا دور آشنايى و دير آشنايى او جبران شود ؟
تدوين مجموعه اى به عنوان «دائرة المعارف غدير» آسان ترين و سريع ترين راه است كه واسطه فكرى ما با معارف غدير خواهد بود. هر كسى در هر سطح علمى مى تواند خواسته ذهنى خود را به راحتى در بخش مرتبط با آن در دائرة المعارف بيابد، و با جستجوى آن در آب هاى زلال غدير، مطالب زير مجموعه آن موضوع را در ارتباط با غدير پيدا كند.
اكنون شما را به «دائرة المعارف غدير» دعوت مى كنيم. ورق ورقِ اين كتاب دست شما را مى گيرد و يك ماه تمام با پيامبر صلى الله عليه و آله از مدينه تا مكه و از آنجا تا غدير و سپس بازگشت تا مدينه همراهى مى نمايد، و سپس در طول چهارده قرن با غدير همگام با شما خواهد بود. برگ برگِ اين نوشته شما را تا كشورها و شهرهاى مختلف جهان
مى برد و در هر جايى آثار غدير را نشانتان مى دهد.
ص: 37
صفحه صفحه اين مجموعه با سير تكميلى غدير در طول قرن ها حركت مى كند، و از مراسم غدير فراتر مى رود، تا آنجا كه هر موضوعى به هر شكلى با غدير گره خورده باشد و ارتباط يافته باشد برايتان پيدا مى كند و در اختيار شما قرار مى دهد، و در صدد بازگشايى همه راه هاى منتهى به غدير است.
كيفيت تدوين «دائرة المعارف» بر اساس اين تفكر است كه هر كس با هر انگيزه اى بر سر سفره غدير بيايد توشه اى نصيبش مى شود، و هر كس با هر سؤالى بر در خانه
غدير آيد بى پاسخ برنمى گردد؛ و هر كس از مرد و زن در هر سن و سالى با غدير كار
داشته باشد بر سر سفره غدير از او پذيرايى مى شود و همه امكانات غدير در اختيارش قرار مى گيرد، تا روح و جانش را از چشمه آن غسلى دهد، و فكر و عقلش را از معارف
آن سرشار نمايد، و قلب و خونش را از محبت غدير سرريز كند.
با اذعان به اينكه به هر مطلبى از پنجره هاى مختلفى مى توان وارد شد و از هر نگاه مى توان نتيجه فكرى جديدى گرفت، ما هر قطعه از واقعه غدير را با دقت واكاوى كرده ايم، و هر موضوعى از آن قابل استخراج بوده به دست آورده ايم و در بخش و عنوان مربوط به آن قرار داده ايم. در واقع با يك نگاه اجمالى و گذرا به عناوين اصلى
«دائرة المعارف غدير» به راحتى مى توان موارد مرتبط با غدير را در محل خود يافت.
شيوه تدوين و فوايد و نتايج اين دائرة المعارف، بر اساس يك كارشناسى چند ساله شكل گرفته، كه ذيلاً به شرح ابعاد آن مى پردازيم:
1. سبك انواع دائرة المعارف هاى شيعى و اسلامى و مذهبى و غير دينى مطالعه شده، و شيوه حاضر از بين همه آنها براى موضوع غدير مناسب تشخيص داده شد.
2. با كارشناسان و سابقه دارانِ فن تأليف و آشنايان با دائرة المعارف هاى جهان، كه با معارف غدير سر و كار داشتند مشورت هاى متعددى صورت گرفت و از مجموع آنها شيوه اين دائرة المعارف نتيجه گيرى شد.
ص: 38
3. با در نظر گرفتن محتواى غدير از يك سو، و نياز و روحيات مخاطبين غدير از سوى ديگر، اين سبك خاص انتخاب شد، كه تفاوت ها و اصلاحاتى نسبت به برخى دائرة المعارف ها دارد.
4. پس از تدوين اوليه شيوه نامه اين دائرة المعارف، گفتگوها و مشورت ها و اصلاحات بسيارى انجام گرفته تا شكل نهايى خود را پيدا كرده است.
5 . با توجه به آنچه ذكر شد، مخاطب اين دائرة المعارف بايد مطمئن باشد كه آنچه در برخورد ابتدائى به عنوان تغيير در شيوه آن به ذهن كسى مى رسد، طى مراحل مفصل و طولانى كارشناسى مورد بحث قرار گرفته، و اندازه اى كه صلاح تشخيص داده شده به كار گرفته شده است. بنا بر اين اگر مواردى در شيوه اين دائرة المعارف استفاده نشده از روى غفلت نبوده است.
6 . با همه آنچه ذكر شد دائرة المعارف حاضر يك كار پايان يافته نيست؛ بلكه هم شيوه آن قابليت بهينه سازى دارد، و هم محتواى آن قابل افزايش است. بنا بر اين متواضعانه پذيراى پيشنهادات درباره سبك دائرة المعارف و نيز مطالب جديد براى افزودن به محتواى آن هستيم، كه البته مطالب رسيده بعد از كار شناسى اعمال و اضافه
خواهد شد.
اكنون و در عيد غدير سال 1446 قمرى مصابق 1404 شمسى، كتابى با نام «دائرة المعارف غدير» در 20 جلد وزيرى عرضه مى شود، كه در آن تمام موارد مرتبط با غدير از تمام كتاب هاى تأليف شده در مورد غدير جمع آورى و در قالب موضوعى تدوين شده باشد.
راه طى شده براى آماده سازى جامع ترين دائرة المعارف غدير، به سابقه بلند مدت تحقيق و تأليف درباره واقعه غدير در طول تاريخ باز مى گردد. براى استفاده همه جانبه از اين گذشته درخشان در جاى جاى اين دائرة المعارف، در جمع آورى متون مربوط
ص: 39
به غدير - از اعتقادى و حديثى و تاريخى تا جغرافيايى و ادبى و غيره - همه منابع اسلامى اعم از شيعه و سنى مورد مراجعه قرار گرفته و مطالب مربوط به غدير از آنها استخراج شده است.
بر اين اساس همه منابع و تأليفات اسلامى از قرن اول تاكنون مطالعه شده و هزاران كتاب در اين باره جستجو شده؛ و در هر كتابى كوچك ترين مطلبى درباره غدير وجود داشته استخراج و با ذكر آدرس و حذف موارد تكرارى در جاى خود از دائرة المعارف منعكس شده است. بدين گونه كاربران اين دائرة المعارف از مراجعه به هر كتابى درباره غدير مستغنى گرديده و اطمينان مى يابند كه همه محتملات جستجو شده است.
در همين راستا، 3 محور اساسى براى جمع آورى مطالب دائرة المعارف در نظر گرفته شده است:
اخوى معظم اينجانب و بزرگ ترين استاد بنده جناب حجة الاسلام و المسلمين استاد حاج شيخ محمدباقر انصارى، طى سه دهه تحقيق درباره غدير، تأليفات متعدد در جوانب مختلف آن داشته اند، و كتاب هاى ايشان در ابعاد مختلف موضوع غدير شامل و جامع و طبق ادبيات روز است، و همه مستند بوده و آدرس هر مطلبى در ذيل آن آمده است. با توجه به وجود اين مجموعه علمى، دائرة المعارف غدير توانست با استفاده از كتاب هاى ايشان مسير طولانى كه براى تحقيق در پيش داشت، بر سر اين سفره آماده بسيار سريع طى كند.
لذا با اجازه و نظارت ايشان بر كار دائرة المعارف، منبع اصلى تدوين و تأليف دائرة المعارف غدير را كتاب هاى ايشان قرار داديم. بر اين اساس آدرس كتاب هاى ايشان به اضافه منبع اصلى در ذيل هر مطلب آمده است.
مجموعه تأليفات ايشان درباره غدير كه در اين دائرة المعارف مورد استفاده قرار گرفته، و جامع همه مطالب مربوط به غدير اضافه بر تحليل هاى لازم است، 10 كتاب به ترتيب الفبايى زير است:
ص: 40
1. اسرار غدير
2. اولين ميراث مكتوب غدير
3. تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم السلام
4. چهارده قرن با غدير
5 . ژرفاى غدير
6 . سخنرانى استثنائى غدير
7. خطابه غدير در آينه اسناد
8 . غدير در قرآن، قرآن در غدير (3 جلد)
9. غدير كجاست ؟
10. واقعه قرآنى غدير
بزرگ مدافع غدير علامه ميرحامد حسين هندى، طى ساليان متمادى در ده جلد از كتاب «عبقات الانوار» در ابعاد سندى و رجالى غدير تحقيقات گسترده اى به ثمر رسانده، كه از افتخارات غدير و غديريان است. چكيده اى از «عبقات» با عنوان «چكيده عبقات الانوار» انجام گرفته و در ابحاث سندى و رجالى غدير در اين دائرة المعارف از آن استفاده شده است.
مجموعه نفيسى از همه كتب مستقل تأليف شده درباره غدير توسط اينجانب (مؤلف دائرة المعارف غدير) به عنوان كتابخانه تخصصى غدير طى 30 سال جمع آورى شده؛ كه حدود 1500 عنوان كتاب مستقل درباره غدير است. همچنين فهرست علمى آنها به نام «غدير در آينه كتاب» توسط بنده تأليف گرديده، كه معرفى حدود 2000
كتاب مستقل درباره غدير از مؤلفين قرن دوم تا پانزدهم هجرى مى باشد، و بارها به چاپ رسيده است.
ص: 41
اين كتابشناسى غدير، شامل كتاب هاى چاپى و خطى آن به 20 زبان است، كه عبارتند از: فارسى، عربى، اردو، تركى آذرى، تركى استانبولى، گرجستانى، تاجيكى، كردى، مالايو، تايلندى، بنگالى، تاميلى، سواحلى، انگليسى، آلمانى، فرانسوى، روسى، اسپانيايى، ايتاليايى، نروژى.
اين كتاب هاى مستقل غدير، در ابعاد مختلف تحقيقى تأليف شده و هر يك از زاويه اى واقعه غدير را مورد بررسى قرار داده است. اين جهات تحقيقى عبارتند از اعتقادى و كلامى، تاريخى و جغرافيايى، حديثى، نسخه شناسى و متن شناسى، رجالى و سندى، قرآنى، دشمن شناسى، احتجاجات و رد شبهات و جواب مخالفان، كتابشناسى، ترجمه و تلخيص، ادبيات شعر و نثر.
استفاده از كتب اين مجموعه اين توفيق را نصيب دائرة المعارف غدير مى كرد، كه با آنچه همه صاحبان فكر و قلم درباره غدير نوشته اند كامل شود؛ و در واقع همه غدير نويسان به نوعى در تدوين آن مشاركت داشته باشند و اين مجموعه انعكاس زحمات همه خدمتگزاران علمى غدير باشد.
براى اين هدف تك تك كتاب هاى غديرى در كتابخانه غدير مورد مطالعه و بررسى قرار گرفت، و آنچه دائرة المعارف غدير بدان نياز داشت از آنها استخراج گرديد و در جاى خود قرار داده شد، و آدرس مطلب مزبور در آن كتاب در پاورقى ذكر گرديد.
بدين صورت مى توان ادعا كرد مجموعه 20 جلدى «دائرة المعارف غدير» در برگيرنده همه آن چيزى است كه مؤلفين غدير طى پانزده قرن از قرن اول اسلام تا كنون درباره آن نوشته اند.
هر سه محور ذكر شده، از منابع دست اول اسلامى - اعم از شيعى و سنى - استفاده كرده اند، و در ذيل هر مطلب آدرس آن را ذكر نموده اند.
ص: 42
در «دائرة المعارف غدير» تمام مطالب مرتبط با غدير در پنج بخش اصلى تقسيم شده است. در نگاه كلى مى توان الگوى معارف غديرى را بر اساس شاخه بندى زير ترسيم كرد، كه هر مطلبى در هر جنبه اى از غدير كه باشد زير مجموعه اين تقسيم بندى خواهد بود:
تقسيمات اصلى معارف غدير در 5 فصل :
فصل اول : تاريخ و ماجراى غدير
فصل دوم : حديث غدير و خطبه غدير
فصل سوم : اعتقادات غدير
فصل چهارم : مسائل فرهنگى غدير
فصل پنجم: مسائل عملى غدير
و اما تفصيل اين پنج فصل :
فصل اول : تاريخ و ماجراى غدير
ماجراى داستانى و مستند غدير: از پيش از حجة الوداع تا مكه و سپس غدير و بعداز آن، تا بازگشت به مدينه و تا شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله و پس از آن. در اين فصل يازده بخش آمده است:
بخش اول: پيش درآمد
بخش دوم: ماجراهاى در مدينه قبل از حجة الوداع
بخش سوم: ماجراهاى از مدينه تا مكه
بخش چهارم: ماجراهاى در مكه و حج
قسمت اول: ماجراهاى مكه
قسمت دوم: ماجراهاى عرفات
قسمت سوم: ماجراهاى منى
قسمت چهارم: بازگشت به مكه و اعمال حج
ص: 43
بخش پنجم: ماجراهاى پس از مكه تا غدير
بخش ششم: ماجراهاى سه روزه غدير
قسمت اول: پيش درآمد
قسمت دوم: ماجراهاى پيش از خطبه غدير
قسمت سوم: ماجراهاى حين خطبه غدير
قسمت چهارم: ماجراهاى پس از خطبه غدير
اول: موارد كلى
دوم: عمامه گذارى
سوم: تبريك و تهنيت
چهارم: بيعت
پنجم: سند مكتوب غدير
ششم: غديريه حسّان بن ثابت
هفتم: منافقين پس از خطبه غدير
هشتم: شياطين پس از خطبه غدير
نهم: ماجراى حارث فهرى و سنگ آسمانى
بخش هفتم: ماجراهاى پس از غدير تا مدينه
بخش هشتم: ماجراهاى در مدينه تا شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله
بخش نهم: ماجراهاى پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله
بخش دهم: بلندترين داستان غدير
بخش يازدهم: جغرافياى غدير
بخش دوازدهم: تاريخچه چهارده قرن بعد از غدير تا ظهور و قيامت
فصل دوم : حديث غدير و خطبه غدير
بخش اول: حديث غدير
قسمت اول: اسناد حديث غدير
اول: بحثى سلسه وار در اسناد حديث غدير
دوم: نكاتى در اسناد حديث غدير
قسمت دوم: منابع حديث غدير
اول: بحثى سلسه وار در منابع حديث غدير
دوم: نكاتى در منابع حديث غدير
ص: 44
قسمت سوم: دلالت حديث غدير
اول: بحثى سلسه وار در دلالت حديث غدير
دوم: شبهات حديث غدير
سوم: نكاتى در مورد «اولى» ، «ولى» ، «مولى» و «ولايت»
قسمت چهارم: نكاتى در مورد حديث غدير
بخش دوم: خطبه غدير
قسمت اول: اسناد و منابع خطبه غدير
اول: بحثى سلسه وار در اسناد خطبه غدير
دوم: نكاتى در اسناد و منابع خطبه غدير
قسمت دوم: متن كامل و مقابله شده خطبه غدير با ترجمه فارسى
قسمت سوم: گام هاى سخن در خطبه غدير
قسمت چهارم: محور سخن و عصاره خطبه غدير: حديث غدير و امامت
قسمت پنجم: شرح خطبه غدير
قسمت ششم: نكاتى در مورد خطبه غدير
قسمت هفتم: آيات در خطبه غدير
اول: پيش درآمد
دوم: آيات در خطبه غدير
فصل سوم : اعتقادات غدير
بخش اول: غدير و اثبات امامت و حجت اللّه
قسمت اول: غدير و امامت و حجت اللّه
قسمت دوم: صاحب اختيار و غدير
قسمت سوم: خلافت و رهبرى جامعه و غدير
قسمت چهارم: انتصاب در امامت و خلافت
ص: 45
قسمت پنجم: امتحان الهى با غدير
قسمت ششم: حضرت مهدى عليه السلام و غدير
قسمت هفتم: ائمه اثنى عشر و غدير
بخش دوم: تحليل واقعه غدير
قسمت اول: تحليل هاى كلى غدير
قسمت دوم: تحليل هاى خط غدير
قسمت سوم: تحليل هاى خط ضد غدير
بخش سوم: اتمام حجت با غدير
قسمت اول: نكات كلى در مورد اتمام حجت با غدير
قسمت دوم: اتمام حجت خدا و معصومين عليهم السلام با غدير
قسمت سوم: اتمام حجت ملائكه، اصحاب، بانوان و علما با غدير و اقرار دشمنان
بخش چهارم: اگر غدير عملى مى شد
بخش پنجم: قرآن و غدير
قسمت اول: تفسير قرآن و آمارهاى قرآنىِ غدير
قسمت دوم: مراحل حضور قرآن در غدير
قسمت سوم: معرفى قرآنىِ غدير
قسمت چهارم: تحليل هاى قرآنى غدير
قسمت پنجم: موضوع بندى قرآنى غدير
قسمت ششم: در حاشيه قرآن و غدير
قسمت هفتم: قرآن و غدير در يك نگاه
اول: سوره هاى مرتبط با غدير به ترتيب قرآنى
دوم: آيات مرتبط با غدير به ترتيب حروف الفبا
فصل چهارم : مسائل فرهنگى غدير
بخش اول: كتابشناسى غدير
قسمت اول: موارد كلى در مورد كتابشناسى غدير
ص: 46
قسمت دوم: معرفىِ موضوعى و كتب برگزيده غدير
قسمت سوم: كتابنامه غدير
بخش دوم: ادبيات غدير
قسمت اول: موارد كلى ادبيات غدير
قسمت دوم: شعرِ غدير به زبان هاى مختلف
اول: عربى
دوم: فارسى
سوم: زبان هاى ديگر
بخش سوم: فرهنگنامه يا دانشنامه غدير
بخش چهارم: تبليغ غدير
قسمت اول: موارد كلى تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم السلام
قسمت دوم: تبليغ غدير توسط خداوند و معصومين عليهم السلام و...
قسمت سوم: شيوه هاى تبليغ غدير
قسمت چهارم: پشتوانه هاى تبليغ غدير
فصل پنجم: مسائل عملى غدير :
بخش اول: اعمال غدير
قسمت اول: زيارت غديريه
قسمت دوم: دعاهاى شب و روز غدير
قسمت سوم: نمازهاى شب و روز غدير
قسمت چهارم: نماز جماعت غدير
قسمت پنجم: ساير اعمال غدير
بخش دوم: مسجد غدير
بخش سوم: عيد و جشن غدير
بخش چهارم: ايام غديريه
ص: 47
تدوين و تأليف «دائرة المعارف غدير» بر اساس 3 اصل زير بوده است:
1. مطالب دائرة المعارف بر اساس پنج فصل اصلى كه در بالا بيان شد تقسيم شده، و هر فصل به چند بخش اصلى، و در بعضى موارد هر بخش به چند قسمت تقسيم شده، و باز در بعضى موارد هر قسمت به چند زيرقسمت تقسيم شده است.
در هر بخش يا قسمت، مطالب مربوطه در عناوين مشخص شده به طور سلسله وار و با علامت آمده است، و سعى بر اين بوده تقسيم بندى ها زياد نباشد تا
باعث سردرگمى مخاطب نشود.
2. در بعضى موارد از عناوين فرعى كه چند مطلب جداگانه دارد، با علامت تفكيك شده است.
3. در بعضى موارد از عناوين آيات كه علامت مساوى ( = ) خورده، براى پرهيز از تكرار و اهميت عنوان ديگر است. از آنجا كه مطالب اين گونه موارد مشترك است، مورد دوم به مورد اول در همان بخش يا قسمت ارجاع داده شده است.
جلد اول دائرة المعارف به عنوان مقدمه و در واقع راهنماى آن تدوين گرديده، كه مراحل طى شده در آماده سازى اين دائرة المعارف را به تفصيل شرح داده است. با اين هدف 6
بخش مقدمه به شرح زير تدوين شده است:
مقدمه مؤلف، كه شامل كليه مراحل تدوين دائرة المعارف از انگيزه ها و اهداف تا جمع آورى و تأليف آن است.
اجمالى از واقعه غدير، با اين هدف كه مخاطبِ دائرة المعارف، با مطالعه
ص: 48
خلاصه اى از ماجراى غيدير بتواند سؤالات خود را مطرح نموده و محل مراجعه مورد نياز خود را در دائرة المعارف پيدا كند.
خلاصه مقدمه به زبان عربى و اردو، كه براى آشنايى كاربران اين دو زبان با محتوا و كيفيت استفاده از دائرة المعارف غدير است.
فهرست كل موضوعات اصلى و فرعى، كه براى تسهيل در مطالعه و جستجو و به دست آوردن جمع بندى هاست. چينش اين نمايه به ترتيب دائرة المعارف است.
خلاصه مقدمه به زبان انگليسى، كه براى آشنايى كاربران در سطح بين المللى با محتوا و كيفيت استفاده دائرة المعارف غدير است.
شيوه نگارش دائرة المعارف غدير بر اساس 2 ماده زير تنظيم شده است:
1. به غير از عناوين فصل ها و بخش ها و قسمت هاى اصلى كتاب، در متن دائرة المعارف چهار فونت استفاده شده است: عناوين اصلى با قلم سياه خاص، عناوين فرعى با قلم سياه ديگر، و عناوين فرعى تر با قلم سياه ديگر، و متن كتاب با قلم
نازك. براى يك دست بودن دائرة المعارف سر تا سر متن يك دست و با يك قلم است و از به كار بردن قلم سياه در مطالب مهم متن اجتناب شده است.
2. در هر بخش يا عنوانِ فرعى، مطلب به طور كامل و جامع آورده شده است. ولى در پاره اى از موارد كه ممكن است مخاطب مطالب بيشترى درباره آن عنوان يا موضوع بخواهد، براى توضيح بيشتر به موارد ديگر ارجاع داده شده است.
ص: 49
پس از گذشت چهارده قرن از غدير، به خدمتگزارى بر آستان حضرتش افتخار مى كنم، و آن را مديون زحمات و دعاى پدر بزرگوارم و استاد دلسوزم مرحوم حاج اسماعيل انصارى مى دانم؛ كه عمرى خدمتگزار حضرت زهرا عليهاالسلام و بهترين الگو و مشوّقِ من بودند.
در رتبه بعد، از استاد و پدرِ علمى خود اخوى معظم حاج شيخ محمد باقر انصارى تشكر مى كنم، كه زندگى تحقيقى و تأليفى خود را مديون زحمات و تعليمات و راهنمايى هاى هميشگى ايشان هستم.
در پانزدهمين قرن غدير، مژده اين دائرة المعارف را تقديم نسل هايى مى نمايم، كه در روزگار درخشش غدير و اوج عظمت آن به دنيا مى آيند. شيرينىِ غدير به كامشان مبارك باد كه از دوران اثبات غدير گذشته اند و در زمان جوشش چشمه معارف آن بدون هيچ مُعارضى قدم در جهان گذاشته اند. به اميد آنكه نسل هاى بعد از ما قدر تلاش هاى گذشته غديريان را بدانند، و به ترجمه اين اثر به زبان هاى مختلف اقدام نمايند.
اين انجام وظيفه را خاضعانه به اولين مدافع و نخستين شهيده غدير حضرت صديقه طاهره فاطمه زهرا عليهاالسلام و غنچه شهيدش حضرت محسن عليه السلام تقديم مى نمايم.
آنگاه تجديد بيعتى با صاحب غدير حضرت ولى اللّه الاعظم اميرالمؤمنين عليه السلام مى نمايم، و سر تعظيم و تسليم و اطاعت در برابر امامان معصوم غدير فرود مى آورم. به اميد روزى كه آخرين وارث غدير حضرت مهدى عليه السلام را ببينم و بر توفيقِ اين خدمت بوسه بر دست مباركش زنم، و بر پايش افتم و دستان پر محبتش را بر سرم احساس نمايم.
قم، محمد انصارى زنجانى خوئينى
عيد غدير 1446 ق ، بهار 1404 ش
ص: 50
ص: 51
در اينجا خلاصه اى فهرست وار از كل ماجراى غدير از ابتداى سفر حجة الوداع تا غدير و خطبه غدير و مراسم سه روزه غدير بيان مى شود:
در سال دهم هجرت، به دستور الهى آخرين سفر پيامبر صلى الله عليه و آله به مكه براى تعليم حج
و اعلام ولايت ائمه عليهم السلام آغاز شد. در اين سفر بيش از يكصد و بيست هزار نفر آن حضرت را همراهى كردند كه در شرايط آن زمان سابقه نداشت.
بلافاصله پس از پايان مراسم حج، اعلام شد همه حجاج از مكه خارج شوند و براى برنامه اى مهم در غدير خم - كه كمى قبل از محل جداشدن كاروان ها بودحضور يابند. سه روز پس از پايان مراسم حج، سيل جمعيت به سوى غدير حركت كردند.
با رسيدن به محل موعود، فرمان توقف از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله صادر شد و مَركب ها از حركت ايستادند. مردم پياده شدند؛ و هر كس جايى براى توقف سه روزه آماده كرد.
ص: 52
به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله، سلمان و ابوذر و مقداد و عمار زير چند درخت كهنسال را آماده كردند، و روى درختان پارچه اى به عنوان سايبان قرار دادند. در زير سايبان، منبرى به بلندى قامت پيامبر صلى الله عليه و آله از سنگ ها و روانداز شتران ساختند، به طورى كه حضرت هنگام خطبه بر همه مردم مشرف باشند.
هنگام ظهر پس از اداى نماز جماعت، پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز منبر ايستادند
و اميرالمؤمنين عليه السلام را فرا خواندند تا بر فراز منبر در سمت راست حضرت بايستند. قبل از شروع خطبه، اميرالمؤمنين عليه السلام يك پله پائين تر در طرف راست حضرت ايستاده بودند.
پيامبر صلى الله عليه و آله نگاهى به سمت راست و چپ جمعيت نمودند و منتظر شدند تا همه مردم در مقابل منبر اجتماع كنند. سپس سخنرانى تاريخى و آخرين خطابه رسمى خود را براى جهانيان آغاز كردند. با در نظر گرفتن اين شكل خاص از منبر و سخنرانى كه دو نفر بر فراز منبر در حال قيام ديده مى شوند به استقبال سخنان حضرت مى رويم كه آن را مى توان در يازده بخش ترسيم نمود:
پيامبر صلى الله عليه و آله در اولين بخش سخن به حمد و ثناى الهى پرداختند و صفات قدرت و رحمت خداوند را ذكر فرمودند، و به بندگى خود در مقابل ذات الهى شهادت دادند.
در بخش دوم، حضرت سخن را متوجه مطلب اصلى نمودند و تصريح كردند كه بايد فرمان مهمى درباره على بن ابى طالب عليه السلام ابلاغ كنم، و اگر اين پيام را نرسانم رسالت الهى را نرسانده ام و ترس از عذاب او دارم.
در سومين بخش، حضرت امامت دوازده امام عليهم السلام را تا آخرين روز دنيا اعلام نمودند تا همه طمع ها يكباره قطع شود. از نكات مهم در سخنرانى حضرت، اشاره به عموميت ولايت آنان بر همه انسان ها در طول زمان ها و در همه مكان ها و نفوذ كلماتشان در جميع امور بود، و نيابت تام ائمه عليهم السلام را از خدا و رسول در حلال و حرام و جميع اختيارات اعلام فرمودند.
ص: 53
در بخش چهارم خطبه، براى آنكه هرگونه ابهامى از بين برود و دست منافقين از هر جهت بسته باشد، پيامبر صلى الله عليه و آله با دست هاى مبارك بازوان اميرالمؤمنين عليه السلام را گرفتند و آن حضرت را از جا بلند كردند تا حدى كه پاهاى آن حضرت محاذى زانوان پيامبر صلى الله عليه و آله قرار گرفت. در اين حال فرمودند:
مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ
وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ: هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر بوده ام اين على
هم نسبت به او صاحب اختيارتر است. خدايا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند.
سپس كمال دين و تمام نعمت را با ولايت ائمه عليهم السلام اعلام فرمودند و بعد از آن خدا و ملائكه و مردم را بر ابلاغ اين رسالت شاهد گرفتند.
در بخش پنجم حضرت صريحا فرمودند: هر كس از ولايت ائمه عليهم السلام سرباز زند اعمال نيكش سقوط مى كند و در جهنم خواهد بود. بعد از آن شمه اى از فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام را متذكر شدند.
مرحله ششم از سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله جنبه غضب الهى را نمودار كرد. حضرت با تلاوت آيات عذاب و لعن از قرآن فرمودند: منظور از اين آيات عده اى از اصحاب من هستند كه مأمور به چشم پوشى از آنان هستم، ولى بدانند كه خداوند ما را بر معاندين و مخالفين و خائنين و مقصرين حجت قرار داده است، و چشم پوشى از آنان در دنيا مانع از عذاب آخرت نيست.
سپس به امامانِ گمراهى كه مردم را به جهنم مى كشانند اشاره كرده فرمودند: من از همه آنان بيزارم. اشاره اى رمزى هم به «اصحاب صحيفه ملعونه» داشتند و تصريح كردند كه بعد از من مقام امامت را غصب مى كنند و سپس غاصبين را لعنت كردند.
در بخش هفتم، حضرت تكيه سخن را بر اثراتِ ولايت و محبت اهل بيت عليهم السلام قرار داده و فرمود: اصحاب صراط مستقيم در سوره حمد شيعيان اهل بيت عليهم السلام هستند.
ص: 54
سپس آياتى از قرآن درباره اهل بهشت تلاوت كردند و آنها را به شيعيان و پيروان آل محمد عليهم السلام تفسير فرمودند. آياتى هم درباره اهل جهنم تلاوت نمودند و آنها را به دشمنان آل محمد عليهم السلام معنى كردند.
در بخش هشتم مطالبى اساسى درباره حضرت بقيّه اللّه الاعظم حجة بن الحسن المهدى ارواحنا فداه فرمودند، و به اوصاف و شئون خاص حضرتش اشاره كردند، و آينده اى پر از عدل و داد به دست امام زمان عجل اللّه فرجه را به جهانيان مژده دادند.
در بخش نهم فرمودند: پس از اتمام خطابه شما را به بيعت با خودم و سپس بيعت با على بن ابى طالب عليه السلام دعوت مى كنم. پشتوانه اين بيعت آن است كه من با خداوند بيعت كرده ام، و على هم با من بيعت نموده است. پس اين بيعتى كه از شما مى گيرم از طرف خداوند و بيعت با حقتعالى است.
در دهمين بخش، حضرت درباره احكام الهى سخن گفتند كه مقصود بيانِ چند پايه مهم عقيدتى بود؛ از جمله اينكه چون بيان همه حلال ها و حرام ها توسط من امكان ندارد با بيعتى كه از شما درباره ائمه عليهم السلام مى گيرم بنوعى حلال و حرام را تا روز قيامت بيان كرده ام. ديگر اينكه بالاترين امر به معروف و نهى از منكر، تبليغ پيام غدير
درباره امامان عليهم السلام و امر به اطاعت از ايشان و نهى از مخالفتشان است.
در آخرين مرحله خطابه، بيعتِ لسانى انجام شد. حضرت با توجه به آن جمعيت انبوه و شرايط غيرعادى زمان و مكان و عدم امكان بيعت با دست براى همه مردم، فرمودند: خداوند دستور داده تا قبل از بيعت با دست، از زبان هاى شما اقرار بگيرم.
سپس مطلبى را كه مى بايست همه مردم به آن اقرار مى كردند تعيين كردند كه خلاصه آن اطاعت از دوازده امام عليهم السلام و عهد و پيمان بر عدم تغيير و تبديل و بر رساندن پيام غدير به نسل هاى آينده و غائبان از غدير بود. در ضمن بيعت با دست هم حساب مى شد زيرا حضرت فرمودند: بگوييد با جان و زبان و دستمان بيعت مى كنيم.
پس از اتمام خطابه پيامبر صلى الله عليه و آله، دو خيمه برپا شد كه در يكى خود آن حضرت و در
ص: 55
ديگرى اميرالمؤمنين عليه السلام جلوس فرمودند. مردم دسته دسته وارد خيمه حضرت مى شدند و پس از بيعت و تبريك، در خيمه اميرالمؤمنين عليه السلام حضور مى يافتند و با آن حضرت بيعت مى كردند و تبريك مى گفتند.
زنان نيز، با قرار دادن ظرف آبى كه پرده اى در وسط آن بود بيعت نمودند. به اين صورت كه اميرالمؤمنين عليه السلام دست مبارك را در يك سوى پرده داخل آب قرار مى دادند
و در سوى ديگر زنان دست خود را در آب قرار مى دادند.
در طول سه روز توقف در غدير، پس از ايراد خطابه چند جريان به عنوان تأكيد و به نشانه اهميت غدير به وقوع پيوست كه شرح آن چنين است:
پيامبر صلى الله عليه و آله در اين مراسم، عمامه خود را - كه «سحاب» نام داشت - به عنوان افتخار بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام قرار دادند.
حسّان بن ثابت از پيامبر صلى الله عليه و آله درخواست كرد تا در مورد غدير شعرى بگويد، و با اجازه حضرت اولين شعر غدير را سرود.
جبرئيل امين عليه السلام به صورت انسانى ظاهر شد و خطاب به مردم فرمود: پيامبر براى على بن ابى طالب عهد و پيمانى گرفت كه جز كافر به خدا و رسولش آن را بر هم نمى زند.
مردى از منافقين گفت: خدايا اگر آنچه محمد مى گويد از طرف توست سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذاب دردناكى بر ما بفرست. همانجا سنگى از آسمان بر سر او فرود آمد و او را هلاك كرد، و اين معجزه غدير تأييد الهى را بر همگان روشن كرد.
پس از سه روز مراسم پرشور غدير پايان يافت، و آن روزها به عنوان «ايّام الولاية» در صفحات تاريخ نقش بست. مردم پس از وداع با پيامبرشان و معرفتِ كامل به جانشينان حضرت تا قيامت، راهى ديار خود شدند. خبرِ واقعه غدير در شهرها منتشر شد و به سرعت شايع گرديد و خداوند بدين گونه حجتش را بر همه مردم تمام كرد.
ص: 56
ص: 57
ص: 58
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
لقد مرّ قرنٌ كاملٌ على ظهور الكتابة الموسوعية في الأدب العالمي، حيث اُنشئت بهدف جمع المعلومات حول موضوعٍ معين في كتابٍ واحد؛ ليتمكن الباحث من الوصول إلى جميع ما يحتاجه حول ذلك الموضوع فى مكان واحد، دون الحاجة إلى مراجعة مصادر متفرقة.
وقد اُلّفت موسوعاتٌ كثيرة حول مواضيع متعددة في شتى أنحاء العالم، مما يُظهر أهمية هذا النهج ويجعله من أهم وسائل النشر والتبليغ العالمية لهذه المواضيع.
وأما دائرة معارف الغدير، فلابدّ للاستطلاع على أهميتها من إدراك عظمة حادثة الغدير، فنقول:
إن الغدير هو ثمرة جميع الأديان الإلهية وخلاصة نبوّة مئة وأربعة وعشرين ألف نبي عليهم السلام.
وهو يمثل ضمانة إلهية لنجاة البشرية في الدنيا والآخرة.
ص: 59
إن الرسالة العالمية للغدير تتجلّى في قول النبي الأكرم صلى الله عليه و آله: «مَن كنتُ مولاه فهذا عليّ مولاه». وقد اُلقيت هذه الكلمة ضمن خطبة مطوّلة ألقاها النبي محمد صلى الله عليه و آله خلال احتفال تاريخي دام ثلاثة أيام في غدير خم. وقد استغرق هذا الحدث الديني بكامله ثلاثين يوما،
من الخامس والعشرين من ذي القعدة إلى الخامس والعشرين من ذي الحجة في السنة العاشرة للهجرة.
وترتبط هذه الوقائع ارتباطا وثيقا بالثلاثة والعشرين عاما من بعثة النبي الأكرم صلى الله عليه و آله من أوّل نزول الوحي وحتى حجة الوداع. غير أنّ أصل الغدير يمتد إلى أقدم من ذلك؛ إذ يرتبط
بستة آلاف سنة من الرسالة النبوية، التي اُرسل فيها مئة وأربعة وعشرون ألف نبي كحجج
إلهية للبشرية منذ بدء ظهور الإنسان على الأرض.
وعند ما يتصل الغدير بالنبوّة والتوحيد يظهر أنه راية اللّه المرفوعة على الأرض، إذ يلتقي فيه ملايين الكلمات وآلاف الروايات وعشرات الأحداث العقائدية الأساسية. وفيه تتجذر مئات الأصول العقائدية لعقيدتنا. فالحق أننا نملك كنزا ثمينا اسمه الغدير لاينفد
معدنه، وسيظل يفيض على الأجيال إلى يوم القيامة.
ومما يُميّز هذا الحدث العظيم أن أكثر من ثلاثمائة آية قرآنية ترتبط به من وجوه متعددة، مما يدلّ على عمق الغدير العقائدي ويجعلنا نرتفع في فهمنا للقرآن ومعرفة الولاية معا.
وهذه الآيات المرتبطة بالغدير توصلنا إلى معارف تُظهر لنا مصير الإنسان النهائي من خلال
القرآن الكريم.
أما خطبة نبينا محمد صلى الله عليه و آله الطويلة فهي الذروة العقائدية لهذا الحدث، إذ تفتح آفاقا واسعة من المعرفة وترسم للبشرية الطريق الذي حدده اللّه تعالى لها. ولذلك فإن الغاية من تأليف
هذه الموسوعة الغديرية هي جمع كل ما يمكن استخراجه من هذه الوديعة الأخيرة للنبي الأكرم صلى الله عليه و آله لكي يُفتح أمام البشرية طريق النجاة في الدنيا والآخرة.
ص: 60
إنّ حادثة الغدير على مرّ أربعة عشر قرنا جرّبت ارتباطا وثيقا بالكتابة والتأليف. فمنذ يوم الغدير نفسه في السنة العاشرة للهجرة بُذلت مساعٍ كثيرة لحفظ هذه الحادثة وتدوينها
مكتوبا.
وفي القرن الهجري الأول، وإلى جانب تناقل أحداث الغدير شفهيا، بدأت الكتابة تلعب دورا محوريا في نقل هذا التراث العظيم إلى الأجيال اللاحقة، وبفضل هذه المؤلفات حُفظت ذكرى الغدير المضيئة حيّة على مرّ العصور. وفي القرن الثاني من الهجرة أصبحت عملية الكتابة والتأليف بشأن الغدير أمرا مستقرا إلى درجة ألّف عدد من غير الشيعة كتبا
حول الغدير.
إن تقديم نبذة تاريخية عن الأدب الغديري أمر ضروري، لأن هذه الموسوعة وكل ما كتب حول الغدير هو ثمرة جهود العلماء وخدّام الغدير عبر أربعة عشر قرنا. فمن اللائق
استعراض المسار العلمي للغدير في الثقافة الإسلامية منذ يوم الغدير وحتى دائرة المعارف
الحاضرة.
فمنذ استشهاد النبي الأكرم صلى الله عليه و آله حتى نهاية القرن الهجري الأول، كانت كتابة وتدوين الأحاديث الإسلامية محظورة رسميا من قبل الذين اغتصبوا الخلافة. وكان السبب الرئيسى لهذا المنع هو منع تدوين أحداثٍ كحادثة الغدير التي كان محتواها يتعارض جذريا
مع شرعية الحاكمين آنذاك.
وعلى الرغم من شراسة الأعداء الذين سعوا لمحو الغدير، ورغم تجاهل البعض المتعمّدين بشأنه أو امتناعهم عن الحديث حوله، إلا أنّه في عصرنا هذا كُتبت مليارات
الكلمات حول الغدير؛ وإن نور هذا الحدث العظيم أصبح اليوم أحد الشعارات اللامعة لمدرسة أهل البيت عليهم السلام في مختلف أنحاء العالم.
ص: 61
أربعة كتب أساسية تُعدّ من أقدم المصادر التاريخية التي دوّنت حديث و حادثة الغدير، و هي:
1. كتاب علي عليه السلام، الذي ألّفه أميرالمؤمنين الإمام علي عليه السلام بإملاء النبي الأكرم صلى الله عليه و آله. ويُعتبر هذا الكتاب من كنوز الإمامة ولا يزال محفوظا لدى الأئمة المعصومين عليهم السلام.(1)
2. مصحف فاطمة عليهاالسلام الذي اُوحي إلى السيدة فاطمة الزهراء عليهاالسلام بعد استشهاد النبي صلى الله عليه و آله بواسطة المَلَك جبرائيل، وهو يحتوي على أخبار ما سيقع في العالم إلى آخر الزمان. وقد
كتبه الإمام علي عليه السلام بإملاء السيدة فاطمة عليهاالسلام. ويُعدّ هذا المصحف أيضا من كنوز الإمامة المقدسة.(2)
3. كتاب سُليم بن قيس الهلالي، وهو أول كتاب ألّفه إنسان حول الغدير. وقد ألّفه بعد استشهاد النبي الأكرم صلى الله عليه و آله بمدة قصيرة، وقد توفي مؤلفه سنة 76 ه. وقد أورد فيه أحاديث كثيرة عن الغدير وخصّص رواية مستقلة للحديث عن حادثة الغدير.(3)
4. خطبة النبي صلى الله عليه و آله يوم الغدير، و هو أول كتاب ألّف بالكامل حول الغدير، كتبه اللغوي الشهير وعالم النحو العربي الخليل بن أحمد الفراهيدي المتوفى سنة 175 ق. وقد ذكر فيه
نصّ خطبة النبي الأكرم صلى الله عليه و آله يوم الغدير. ورغم أنّ هذا الكتاب مفقود اليوم، إلاّ أنّ عنوانه وصفاته محفوظة في كتب الفهارس.(4)
يمكن تقسيم المسار الثقافي للغدير خلال أربعه عشر قرنا الماضية إلى أربع مراحل:
ص: 62
المرحلة الأولى: الغدير في النقل الشفهي
في القرن الهجري الأول كانت كتابة العلوم الإسلامية وتدوينها محظورة رسميا. وكل ما يُكتب آنذاك كان سرّا، وإن سُمح به فلا يتعدّى نشر الأخبار التي حرّفها المغتصبون للخلافة.
وفي ظل هذا الواقع، كان أوثق كتاب حفظ الغدير هو صدر الإنسان وقلبه، أي ذاكرة المؤمنين المخلصين الذين حفظوا أحداث الغدير عن ظهر قلب وتناقلوها شفويا. وبفضل هذه السلسلة الشفوية اجتاز تراث الغدير القرن الأول، وظلّ محفوظا كأمانة حملها أهل البيت عليهم السلام.
وقد نقل حادثة الغدير أكثر من مائة وعشرين صحابيا، فضلاً عن كثير من التابعين. كما أنّ أميرالمؤمنين والسيدة فاطمة والإمام الحسن والإمام الحسين عليهم السلام وسائر أئمة أهل البيت عليهم السلام، كانوا يستندون الى حادثة الغدير في كلماتهم وخطبهم ومناظراتهم، ويُقيمون بها الحجة الإلهية على الناس.
وكذلك كان أصحاب الأئمة عليهم السلام يؤدّون دورا فعّالاً في حفظ ونشر رسالة الغدير. بل إنّ الشعراء أيضا أسهموا بدور كبير في حفظ الغدير خلال تلك الفترة العصيبة بعد حادثة السقيفة.
وكل هذه المظاهر الثقافية كانت سببا في بقاء الغدير حيا خلال القرن الأول للهجرة، واستمرّت ركائزها في العصور التالية.
المرحلة الثانية: الغدير من النقل إلى التدوين
منذ بداية القرن الثاني للهجرة، رُفع الحظر الرسمي عن تدوين العلوم الإسلامية، فتحوّلت حركة نشر الغدير تدريجيا من النقل الشفهي إلى الكتابة والتدوين. وفي منتصف هذا القرن ظهر أول كتاب مستقل خُصّص لحادثة الغدير بالكامل، ألّفه الخليل بن أحمد الفراهيدي و قد مر ذكره.
وتواصلت هذه الحركة العلمية حيث اُلفت كتبٌ كثيرة عن الغدير، اما بشكل مستقل أو ضمن مجاميع، تناولت أسانيد الغدير ونصوص رواياته.
ص: 63
وفي القرن الهجري الخامس، وُجد كتاب ضخم يتكوّن من ثلاثين مجلدا خُصص بالكامل لأسانيد حديث الغدير!(1)
وقد شَهِدَت القرون الثاني والثالث والرابع والخامس للهجرة أوج النشاط العلمي والكتابي حول الغدير، وقد قام العلماء وخدّام الغدير فى هذه القرون بأداء واجبهم العلمي بأقصى طاقاتهم.
المرحلة الثالثة: الغدير فى التحقيق العلمي للنصوص والأسانيد(2)
منذ القرن الهجري الرابع بدأت حركة علمية متخصصة تهدف إلى دراسة نصّ حديث الغدير وأسانيده دراسة نقدية وتحقيقية.
وأصبحت الجملة المركزية في خطبة الغدير: «مَن كنتُ مولاه فهذا عليّ مولاه» محورا للنقاش والبحث بين العلماء. فصاروا يحققون تراجم رجال الحديث ويدرسون صحة أسانيد الروايات المتنوعة في ذلك.
وتشهد على ذلك مؤلّفات الشيخ الصدوق والسيد المرتضى والشيخ المفيد وغيرهم من كبار علماء الشيعة، التي تُعدّ دليلاً واضحا على هذا النشاط العلمي المكثّف.
وقد بلغ هذا التحقيق العلمي ذروته في القرون الرابع والخامس والسادس الهجرية، واستمر حتى ما بعد الألف الهجري. ووصلت إلينا كثير من هذه الكتب القيّمة، بما في ذلك إسهامات علماء أهل السنّة.
المرحلة الرابعة: ازدهار البحوث العلمية حول الغدير
منذ بداية القرن الهجري الحاديعشر وحتى يومنا هذا شهدت الساحة العلمية والفكرية الإسلامية حركة واسعة في البحث العلمي حول الغدير. فقد ألّف العلماء والمحققون
ص: 64
المسلمون كتبا مهمة حول الغدير مستفيدين من حصيلة الجهود العلمية التي تراكمت على مدى ألف عام.
وفي هذه الفترة جُمعت كل أبعاد الغدير ودُرست ونُشرت، فظهرت كتب متخصصة تبحث في أبعاد الغدير من زوايا مختلفة؛ تاريخية وعقائدية ولغوية وغيرها. ومن آثار هذا
الجهد العظيم مؤلّفات كبار العلماء مثل:
1. الشيخ حر العاملي
2. العلامة المجلسي
3. السيد هاشم البحراني
4. الشيخ عبد اللّه البحراني
5 . القاضي الشوشتري
6 . مير حامد حسين الهندي
7. العلامة الأميني
وغيرهم من كبار علماء الشيعة، وهي شواهد ناصعة على هذا المسعى العلمي الرفيع.
لمحة إحصائية عن مؤلفات الغدير(1)
من المناسب هنا تقديم لمحة إحصائية موجزة عمّا اُلف حول الغدير:
1. كتب الغدير المطبوعة
بلغ عدد الكتب المطبوعة حول الغدير حتى اليوم 1742 كتابا، نُشر أكثر من 1500 منها في إيران، والبقية طُبعت في دول أخرى مثل العراق ولبنان والهند وباكستان وسوريا والبحرين وتركيا والسعودية واليمن والإمارات وأفغانستان وأذربيجان ومصر والكويت وكرجستان وإندونيسيا وسريلانكا وبنغلادش إنجلترا والنرويج وأمريكا وألبانيا وغيرها.
ص: 65
2. كتب الغدير المخطوطة
توجد 230 كتابا مخطوطا حول الغدير، إما بخط مؤلفيها أو محفوظة بنسخ يدوية أومصورة بصيغة PDF ومنشورة إلكترونيا. من بين هذه المخطوطات يوجد 200 كتاب منها بخط مؤلفيها أنفسهم، بينما بقية المخطوطات محفوظة في المكتبات الخاصة بامخطوطات في دول مختلفة مثل إيران والعراق وسوريا واليمن والهند وباكستان وألمانيا وإنجلترا.
3. كتب الغدير باللغات المختلفة
كُتبت مؤلفات مستقلة حول الغدير بلغات مختلفة بلغ عددها 24 لغة في العالم. وأكثر اللغات التي كُتبت بها هذه المؤلفات هي:
1. الفارسية: 1334 كتابا.
2. العربية: 331 كتابا.
3. الأردية: 130 كتابا.
وهذا التوزيع اللغوي يعكس انتشار التشيع في أوساط الشعوب المتحدثة بهذه اللغات. كما توجد 64 كتابا باللغة الإنجليزية، بالإضافة إلى كتب أخرى بلغات مثل الفرنسية والروسية والألمانية والإسبانية والإيطالية والألبانية والأوكرانية والنرويجية والتركية
الإسطنبولية و التركية الأذرية والطاجيكية والكورجية والهندية والبنغالية والتايلندية
والسواحيلية والهوسا والماليزية، والتاميلية والكردية.
4. مقالات الغدير
يوجد حتى الآن 579 مقالة علمية خُصصت حصريا بموضوع الغدير، وقد نُشرت في مجلات علمية وصحف وجرائد ومجموعات علمية. فضلاً عن ذلك، اُعِدَّت وطُبعت كُتَيبات ونشرات كثيرة خلال السنوات الماضية، خاصة بمناسبة الاحتفال السنوي بعيد الغدير.
تبيّنت لنا - حتى الآن - ثلاث حقائق: أهمية التأليف الموسوعي بوجه عام، وأهمية الغدير العميقة في الفكر الشيعي، والتاريخ العلمي والأدبي للغدير في الثقافة الإسلامية.
ص: 66
وبالنظر إلى هذه الحقائق، فإنّ النتيجة الطبيعية لجهود العلماء والباحثين هي تأليف وتقديم عمل علمي شامل وكامل حول الغدير، وقد اُطلق عليه اسم: «دائرة معارف الغدير».
إن الغدير باعتباره حدثا مقدّسا وعظيما، قد بلغ اليوم مرحلة من النضج العلمي تجعله يستحق أن تُحفظ جهود العلماء وخدّام الغدير طوال أربعة عشر قرنا في صورة جامعة لمعارفها العلمية الضخمة. وهذا ما تحقق في هذا العمل الموسوعي الكبير.
يُعتبر تأليف «دائرة معارف الغدير» أسهل وأسرع وسيلة للوصول إلى المعلومات المتعلقة بالغدير. فهو يمكّن أي قارئ - مهما كان مستواه العلمي - من الوصول بسهولة إلى
ما يبحث عنه من معلومات الغدير في الباب الخاص به في هذا الموسوعة مع جميع فروعه وتحليلاته.
إن المنهج العلمي والفوائد والنتائج العلمية لهذا العمل الموسوعي، قد تمَّ وضعها بعد سنوات طويلة من الدراسات والبحوث العلمية المتخصصة. ويمكن تلخيص هيكلها العام كما يلي:
1. دراسة وتحليل مختلف الموسوعات الشيعية والإسلامية والدينية وغير الدينية، من أجل اختيار المنهج الحالي من بين كل المناهج الموجودة.
2. الاستعانة بخبراء وعلماء لديهم خبرة طويلة في تأليف الكتب العلمية ولديهم إلمام بالمعايير الدولية الخاصة بدوائر المعارف.
3. مع مراعاة طبيعة محتوى الغدير من جهة، واحتياجات القرّاء الفكرية من جهة أخرى، تم اختيار أسلوب محدد في هذه الدائرة المعارفية، يختلف عن بعض النماذج الموسوعية السابقة، ويتضمن تحسينات وتطويرات مقصودة.
ص: 67
من أجل إنجاز هذا العمل الضخم، تم استقصاء جميع المصادر الإسلامية وجميع الأعمال العلمية من القرن الأول الهجري حتى اليوم. وتمت مراجعة آلاف الكتب بدقة، واستُخرجت كل إشارة مهما كانت صغيرة تتعلق بالغدير ودُوِّنت بدقة، وتم تنظيمها بحيث
لاتتكرر المعلومات. ويعتمد جمع محتوى هذه الموسوعة الغديرية على ثلاث ركائز:
الأولى: مؤلفات العلامة الشيخ محمد باقر الأنصاري
لقد ألّف الشيخ محمد باقر الأنصاري خلال أكثر من ثلاثين سنة من البحث حول الغدير، العديد من الكتب النفيسة في مختلف أبعاد موضوع الغدير. وقد شكّلت هذه المؤلفات المحور الأساسي لدائرة معارف الغدير.
الثانية: بحوث العلامة المير حامد حسين الهندي
إن العلامة المدافع عن الغدير المير حامد حسين الهندي، قام بأبحاث واسعة حول أسانيد وناقلي حديث الغدير، وجمعها في عشرة مجلدات في كتابه المعروف ب- «عبقات الأنوار». وقد اُعدّ مختصر لهذا الكتاب باسم «خلاصة عبقات الأنوار»، وقد استُخدم في
هذه الموسوعة الغديرية فيما يخص بدراسة الأسانيد والتراجم.
الثالثة: مكتبة الغدير التخصصية التي أسسها مؤلف الدائرة المعارفية
لقد أسّس مؤلف دائرة معارف الغدير خلال عشرين سنة مكتبة تخصصية عظيمة تحتوي على حوالي 1500 كتاب مستقل حول الغدير. فضلاً عن ذلك، أعدّ فهرسا علميا باسم «الغدير في مرآة الكتب»، يضم أكثر من 2000 كتاب مستقل حول الغدير من تأليف مختلف العلماء منذ القرن الثاني حتى القرن الخامس عشر الهجري.
وقد أدت الاستفادة من هذه الموارد المتنوعة إلى أن تكون دائرة معارف الغدير أكبر مجموعة علمية حول موضوع الغدير. ويمكن القول بإنّ كل عالم كتب عن الغدير قد شارك - مباشرة أو غير مباشرة - في تأليف هذه الموسوعة، فهي صورة حقيقية لجهود العلماء وخدام الغدير على مدى قرون طويلة.
ص: 68
وهكذا يمكن التأكيد بأن هذه الدائرة المعارفية الغديرية المؤلفة فى 20 مجلدا تتضمن كل ما كُتب حول الغدير خلال القرون الخمسة عشر الماضية. وطبعا فإن محتويات الكتب القديمة قد عُرضت هنا بأسلوب جديد ومنظم يتناسب مع شكل الموسوعات العلمية.
لقد جُمعت كل الموضوعات المتعلقة بالغدير في دائرة معارف الغدير، وتم تنظيمها في خمسة أقسام رئيسية شاملة، بحيث يمكن عرض هيكل المعارف المرتبطة بالغدير بصورة تجعل كل موضوع ذي صلة به يجد مكانه ضمن واحدة من هذه الأقسام الخمسة:
الفصل الأول : تاريخ وحادثة الغدير.
الفصل الثاني : حديث وخطبة الغدير.
الفصل الثالث : الأبعاد العقائدية للغدير.
الفصل الرابع : الأبعاد الثقافية للغدير.
الفصل الخامس : الأبعاد العملية للغدير.
الفصل الأول: تاريخ وحادثة الغدير
يتناول هذا القسم السرد التاريخي المفصل لحادثة الغدير، ويشمل: الأحداث التي سبقت حجة الوداع، والسفر إلى مكة، والأحداث الخاصة بالغدير، والعودة إلى المدينة، حتى استشهاد النبي صلى الله عليه و آله وما تلا ذلك من أحداث. وينقسم هذا القسم إلى عشرة فصول فرعية:
الاول: الأحداث في المدينة قبل حجة الوداع.
الثانى: السفر من المدينة إلى مكة.
الثالث: الأحداث في مكة وعرفات ومِنى والعودة إلى مكة وبقية مناسك الحج.
الرابع: السفر من مكة إلى الغدير.
الخامس: أحداث الأيام الثلاثة في الغدير، الشاملة لأحداث ما قبل الخطبة وأثنائها وما بعدها كالتتويج والتهاني والشهادات والبيعة والولاء والتدوين الكتابي للغدير وقصيدة حسان بن ثابت وقضايا المنافقين والحركات الشيطانية بعد خطبة الغدير وقصة الحارث الفهري والحَجَر السماوي.
ص: 69
السادس: قضايا في مسير العودة إلى المدينة بعد الغدير.
السابع: أحداث المدينة حتى استشهاد النبي صلى الله عليه و آله.
الثامن: الأحداث بعد استشهاد النبي صلى الله عليه و آله.
التاسع: جغرافية الغدير.
العاشر: أربعة عشر قرنا من تاريخ الغدير حتى الظهور وإلى يوم القيامة.
الفصل الثاني: حديث وخطبة الغدير
الاول: حديث الغدير:
1. اسانيد حديث الغدير : دراسة منهجية أسانيده.
2. مصادر حديث الغدير : دراسة منهجية فى مصادره.
3. دلالة حديث الغدير : تحليل منهجي للدلالات، الرد على الشبهات والاختلافات حول الحديث، ملاحظات حول كلمات «الأولى» و «الولي» و «المولى» و «الولاية».
الثانى: خطبة الغدير:
1. أسانيد ومصادر الخطبة: دراسة منهجية لأسانيد الخطبة
2. النص العربي الكامل والمحقق للخطبة مع ترجمته إلى الفارسية.
3. البناء البلاغي للخطبة ومراحل الكلام فيها.
4. المعاني الجوهرية والرسالة الأساسية للخطبة: عقيدة الإمامة.
5 . التعليقات والشروح على الخطبة.
6 . الآيات القرآنية الواردة في الخطبة
الفصل الثالث: الأبعاد العقائدية للغدير
الاول: الغدير وإثبات الإمامة والولاية الإلهية، و هل تشمل:
1. الغدير والإمامة و الحجة الالاهية.
2. صاحب الأمر والاختيار.
3. الخلافة والقيادة.
4. التعيين الإلهي
5 . الامتحانات الإلهية.
ص: 70
6 . الإمام المهدي عليه السلام.
7. الأئمة الإثناعشر عليهم السلام.
الثانى: الدراسات التحليلية حول الغدير:
1. دراسات عامة عن الغدير.
2. دراسات تتفق مع عقيدة الغدير.
3. دراسات مخالفة لعقيدة الغدير.
الثالث: الغدير كحجة إلهية:
1. ملاحظات عامة حول حجيّة الغدير.
2. الغدير كحجة عند اللّه والمعصومين عليهم السلام.
3. احتجاج الملائكة بالغدير، و كذلك الصحابة والنساء والعلماء، وحتى الأعداء الذين أقرّوا به.
الرابع: ماذا لو طُبّق الغدير بالكامل؟
الخامس: القرآن والغدير
1. التفسير القرآني والإحصائيات القرآنية المرتبطة بالغدير.
2. انواع حضور القرآن في الغدير.
3. عرض الغدير في القرآن.
4. المناهج التحليلية للغدير في القرآن.
5 . التصنيف الموضوعي للغدير في القرآن.
6 . مواضيع متنوعة حول القرآن والغدير.
7. الآيات التي نزلت في واقعة الغدير.
الفصل الرابع: الأبعاد الثقافية للغدير
الاول: ببليوغرافيا الغدير:
1. ملاحظات عامة حول ببليوغرافيا الغدير.
2. الكتب المهمة المختارة عن الغدير.
3. الفهرس الكامل لكتب الغدير.
ص: 71
الثانى: الأدب الغديري:
1. ملاحظات عامة حول التراث الأدبي للغدير.
2. الشعر الغديري في مختلف اللغات: العربية والفارسية ولغات أخرى.
الثالث: موسوعة الغدير، و هى هذه الدائرة االمعارفية عن الغدير.
الرابع: تبليغ ونشر الغدير:
1. عرض عام حول تبليغ الغدير في أحاديث المعصومين عليهم السلام.
2. تبليغ الغدير من قبل اللّه تعالى وجميع المعصومين عليهم السلام.
3. أساليب نشر الغدير.
4. الدعائم لتبليغ الغدير.
الفصل الخامس: الأبعاد العملية للغدير
الاول: العبادات والسنن المرتبطة بالغدير:
1. زيارة الغدير.
2. الأدعية الخاصة بالغدير.
3. صلوات الغدير الجماعية والفردية.
4. سائر الأعمال العبادية الخاصة بالغدير.
الثانى: مسجد الغدير:
الثالث: الأفراح والاحتفالات بالغدير.
الرابع: الايام الغديرية.
إن أسلوب التحرير والإخراج الفني في دائرة معارف الغدير بُني على أربعة عشر أصلاً أساسيا:
الف. إضافة إلى عناوين الكتاب الأصلية، استُخدمت ثلاث أنواع من الخطوط:
1. خط عريض للعناوين الأساسية.
2. خط عريض آخر للعناوين الفرعية.
3. خط خفيف للنصوص الداخلية.
ص: 72
ولأجل توحيد الشكل جرى كتابة النص كاملاً بخط موحّد دون أي خطوط إضافية داخل المتن، مما أضفى تنسيقا بصريا جميلاً للكتاب.
ب. في كل باب أو موضوع فرعي يُقدّم المضمون بشكل شامل وكامل. إلا أنّ القارئ يُحال عند الحاجة إلى مواضيع أخرى للحصول على شرح أوسع.
بعد أربعة عشر قرنا من تاريخ الغدير، اشكر اللّه تعالى على شرف الخدمة للغدير، وأعزو هذه التوفيقات إلى جهود ودعاء والدي الراحل الحاج إسماعيل الأنصاري خادم السيدة فاطمة الزهراء عليهاالسلام، الذي كان يشوقني ويشجعني إلى خدمة أهل البيت عليهم السلام دائما.
وأوجّه شكري الخاص إلى أخي الكريم الحاج الشيخ محمد باقر الأنصاري، الذي يدين له حياتي العلمية والأدبية.
وفي هذا القرن الخامس عشر من تاريخ الغدير، أهدي هذا العمل الموسوعي للأجيال القادمة التي ستولد في عصر نور الغدير وعظمته. وأبتهل إلى اللّه تعالى أن تملأ حياتهم من حلاوة الغدير ، وأن يقدّر لهم تقدير جهود العلماء السابقين، وأن يسعوا إلى ترجمة هذه
الموسوعة إلى لغات متعددة.
وفي الختام أقدّم هذا العمل بتواضع إلى سيدتي فاطمة الزهراء عليهاالسلام، التي هي أول المدافعين وأول الشهداء في سبيل الغدير، وإلى ابنها الشهيد المحسن عليه السلام.
ثم إني أجدد بيعتي لسيد الغدير الإمام علي عليه السلام، وأخضع وأسلّم وأطيع بكل ما لَدَىَّ
للأئمة المعصومين المنصوبين في الغدير؛ وأرجو أن يأتي اليوم الذي يلتقي فيه الوريث الأخير للغدير الإمام المهدي عليه السلام، فأقبّل يده المباركة، وأشعر بلمسة يده الرحيمة على رأسي.
قم المقدسة، محمد الأنصاري الزنجاني الخوئيني
عيد الغدير المبارك 1446 ق، 1404 ش، 2025 م
ص: 73
ص: 74
ص: 75
ص: 76
بسم اللہ الرحمن الرحیم
دنیا میں دائرۃالمعارف نویسی کی ایک صدی
دنیاوی علمی ادب میں دائرۃ المعارف نویسی کو قائم ہوئے ایک صدی سے زائد کا عرصہ گزر چکا ہے۔ اس کا مقصد یہ تھا کہ کسی مخصوص موضوع سے متعلق تمام ممکنہ معلومات کو ایک ہی کتاب میں جمع کیا جائے۔
یہ طریقہ قارئین اور محققین کو اس قابل بناتا ہے کہ وہ کسی موضوع کے بارے میں درکار تمام معلومات ایک ہی جگہ سے حاصل کر سکیں، بغیر اس کے کہ انہیں متفرق منابع کی طرف رجوع کرنا پڑے۔
اسی وجہ سے دنیا کے مختلف حصوں میں مختلف موضوعات پر دائرۃ المعارف تالیف کی گئی ہیں، جو اس طرز تحریر کی اہمیت کو ظاہر کرتی ہیں اور انہیں کسی موضوع کے عالمی سطح پر فروغ کے اہم ترین ذرائع میں سے ایک بناتی ہیں۔
ص: 77
غدیر: الٰہی اورعالمی
دائرۃ المعارف الغدیر کے بارے میں گفتگو سے پہلے لازم ہے کہ اس واقعہ کی عظمت کو سمجھا جائے:
غدیر، تمام الٰہی ادیان کا حاصل اور ایک لاکھ چوبیس ہزار انبیاء (علیہم السلام) کی نبوتوں کا نچوڑ ہے۔
یہ واقعہ انسانی معاشرے کے لیے دنیا اور آخرت کی نجات کا الٰہی ضامن ہے۔
غدیر کی عالمگیریت اس مشہور جملے میں جلوہ گر ہے جو پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) نے ارشاد فرمایا:
«من کنت مولاہ فہٰذا علی مولاہ»
(جس کا میں مولا ہوں، اس کا علی بھی مولا ہے)
یہ جملہ پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) نے اپنی طویل خطبہ کے دوران ارشاد فرمایا، جو غدیر خم کے مقام پر ایک تاریخی اور تین دن پر محیط تقریب کے دوران ہوا۔
یہ دینی واقعہ مجموعی طور پر تیس دن پر محیط تھا، یعنی 25 ذیقعدہ سے 25 ذی الحجہ دہم ہجری تک۔ اس کے واقعات پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی تئیس سالہ بعثت کے مختلف مراحل سے مربوط ہیں، جو پہلی وحی کے نزول سے حجۃ الوداع تک پھیلے ہوئے ہیں۔
تاہم، غدیر کی روحانی جڑیں اس سے بھی قدیم ہیں اور وہ چھ ہزار سالہ نبوتی سلسلہ سے مربوط ہیں، جس میں ایک لاکھ چوبیس ہزار انبیاء (علیہم السلام) کو انسانیت کے لیے الٰہی حجت کے طور پر مبعوث کیا گیا۔
ص: 78
غدیر: زمین پر توحید کا علم
جب غدیر کو نبوت اور توحید کے ساتھ جوڑا جائے تو معلوم ہوتا ہے کہ غدیر زمین پر خدا کا بلند کیا ہوا علم ہے۔ اس واقعہ میں لاکھوں الفاظ، ہزاروں روایات اور درجنوں بنیادی عقائدی واقعات جمع ہیں۔
ہماری عقیدے کی سینکڑوں اصول اس واقعہ سے مربوط ہیں۔ درحقیقت، ہمارے پاس غدیر کے نام سے ایک بے پایاں خزانہ موجود ہے، جس کے فیوضات قیامت تک نسلوں پر جاری رہیں گے۔
اس عظیم واقعہ کی خصوصیات میں سے یہ بھی ہے کہ تین سو سے زائد آیات قرآنی اس کے مختلف پہلوؤں سے مربوط ہیں، جو غدیر کی عقائدی گہرائی کو ثابت کرتی ہیں اور قرآن کی تفسیر اور ولایت کے مفہوم کے فہم میں وسعت پیدا کرتی ہیں۔
یہ آیات غدیر کے زاویہ سے تفسیر کی جائیں تو وہ قیامت اور رزق الٰہی جیسے اہم مسائل تک پہنچاتی ہیں اور قرآنی وحی کے ذریعے انسان کے حتمی مقدر کو واضح کرتی ہیں۔
پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کا طویل خطبہ اس واقعہ کی عقائدی چوٹی ہے، جو وسیع علمی افق کھولتا ہے اور انسانیت کے لیے وہ راستہ متعین کرتا ہے جو خدا نے اس کے لیے منتخب کیا ہے۔
اسی لیے دائرۃ المعارف الغدیر کی تالیف کا مقصد یہ ہے کہ پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کے اس آخری علمی ورثے سے جو کچھ حاصل کیا جا سکتا ہے، اسے جمع کیا جائے، تاکہ انسانیت کے سامنے دنیا و آخرت میں نجات کی راہ کھولی جا سکے۔
ص: 79
اسلامی ثقافت میں غدیر
کتاب نویسی اور تحریری کام گزشتہ چودہ صدیوں سے واقعہ غدیر کے ساتھ گہرا تعلق رکھتا ہے۔ خود واقعہ غدیر کے دن یعنی دہم ہجری میں یہ کوششیں شروع ہو گئی تھیں کہ اس واقعہ کو تحریری صورت میں محفوظ کیا جائے۔
پہلی صدی ہجری میں غدیر کے واقعات کو زبانی طور پر نقل کرنے کے ساتھ ساتھ، تحریر بھی اس مقدس امانت کے آئندہ نسلوں تک منتقل ہونے کا ذریعہ بنی۔ انہی تحریروں کی بدولت غدیر کی درخشاں یاد زندہ رہی۔
اور دوسری صدی ہجری میں غدیر پر علمی کتابت ایک مستحکم صورت اختیار کر گئی، یہاں تک کہ بعض اہل سنت علماء نے بھی غدیر پر مستقل کتابیں تحریر کیں۔
غدیر کی ادبی تاریخ کا مختصر جائزہ
غدیر کی ادبی تاریخ کا مختصر جائزہ پیش کرنا ضروری ہے، کیونکہ موجودہ دائرۃ المعارف اور غدیر پر لکھی گئی تمام کتابیں علماء اور غدیر کے خادمین کی چودہ صدیوں پر محیط کاوشوں کا نتیجہ ہیں۔ لہٰذا مناسب ہے کہ غدیر کے علمی سفر کا اجمالی خاکہ پیش کیا جائے جو غدیر کے دن سے شروع ہو کر آج کی دائرۃ المعارف تک پہنچا ہے۔
پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد پہلی صدی ہجری کے آخر تک، اسلامی روایات کو تحریری طور پر جمع کرنا اور لکھنا سرکاری طور پر ممنوع تھا۔ یہ پابندی ان لوگوں نے لگائی تھی جنہوں نے خلافت پر قبضہ کیا تھا۔
ص: 80
اس پابندی کی سب سے بڑی وجہ یہ تھی کہ غدیر جیسے واقعات کو تحریری صورت میں محفوظ ہونے سے روکا جائے، کیونکہ ان کے مضامین حکمرانوں کی قانونی حیثیت کو بنیادوں سے ہلا دیتے تھے۔
دشمنوں کے با وجود غدیرمحفوظ رہا
یہ بات قابل ذکر ہے کہ دشمنوں کی شدید مخالفت کے باوجود جو غدیر کو مٹانا چاہتے تھے، اور بعض لوگوں کی غفلت یا دانستہ خاموشی کے باوجود، آج غدیر پر اربوں الفاظ تحریر کیے جا چکے ہیں۔
اور آج یہ واقعہ شیعہ مکتب فکر کا ایک روشن نشان بن کر دنیا کے کونے کونے میں جگمگا رہا ہے۔
غدیر کو محفوظ کرنے والی ابتدائی کتابیں
یہ کہا جا سکتا ہے کہ چار کتابیں ایسی ہیں جو سب سے قدیم مصادر ہیں جن میں غدیر کا واقعہ محفوظ ہوا:
1. کتاب علی (علیہ السلام)
یہ کتاب امیر المؤمنین حضرت علی (علیہ السلام) نے پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کے املاء سے تحریر فرمائی۔ یہ کتاب خزائن امامت میں شمار ہوتی ہے اور آج تک معصوم آئمہ (علیہم السلام) کے پاس محفوظ ہے۔
2. مصحف فاطمہ (سلام اللہ علیہا)
یہ مصحف حضرت فاطمہ زہرا (سلام اللہ علیہا) پر پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد فرشتہ جبرائیل کے ذریعے نازل ہوا۔ اس میں دنیا میں قیامت تک پیش آنے والے واقعات درج ہیں۔ حضرت علی (علیہ السلام) نے اسے
ص: 81
فاطمہ (سلام اللہ علیہا) کے املاء پر تحریر فرمایا۔ یہ مصحف بھی خزائن امامت میں شمار ہوتا ہے۔
3. کتاب سلیم بن قیس ہلالی
غدیر پر انسان کے ہاتھ سے لکھی جانے والی سب سے پہلی کتاب سلیم بن قیس ہلالی کی کتاب ہے۔ انہوں نے اسے پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله)کی شہادت کے کچھ سال بعد تحریر کیا۔ مصنف سن 76 ہجری میں وفات پا گئے۔ انہوں نے اپنی کتاب میں غدیر کے متعلق متعدد احادیث درج کیں اور غدیر پر ایک مستقل روایت بھی نقل کی۔
4. خطبت النبی یوم الغدیر (آزاد کتاب)
غدیر پر سب سے پہلی آزاد اور مستقل کتاب، جو مکمل طور پر غدیر کے واقعہ پر لکھی گئی، مشہور لغت نویس اور عالم نحو خلیل بن احمد الفراہیدی (وفات 175 ہجری) نے تحریر کی۔ اس میں پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی خطبت غدیر کا مکمل متن درج تھا۔ اگرچہ یہ کتاب آج مفقود ہے، لیکن اس کا نام اور اس کی تفصیل کتب فہارس میں محفوظ ہے۔
غدیر کی ثقافت کی چار تاریخی مراحل
غدیر کی ثقافت کی تاریخ کو گزشتہ چودہ صدیوں کے دوران چار نمایاں ادوار میں تقسیم کیا جا سکتا ہے:
پہلا مرحلہ: زبانی نقل و اشاعت
پہلی صدی ہجری میں اسلامی علوم کی تحریر اور تدوین سرکاری طور پر ممنوع تھی۔ جو کچھ بھی لکھا جاتا، وہ یا تو خفیہ طور پر لکھا جاتا یا اگر سرکاری طور
ص: 82
پر اجازت ملتی تو وہ صرف ان خبروں کے اشاعت تک محدود رہتا جو غاصب خلفاء کی پالیسیوں کے مطابق ہوتی تھیں۔ اس صورتحال میں غدیر کو محفوظ کرنے والی سب سے مضبوط کتاب انسانی سینہ اور دل تھا، یعنی مومنین کے حافظے، جنہوں نے غدیر کے واقعات کو زبانی یاد رکھا اور دوسروں تک منتقل کیا۔
اسی زبانی روایت کے باعث غدیر کا علمی خزانہ پہلی صدی ہجری سے محفوظ رہا اور اہل بیت (علیہم السلام) کی طرف سے ایک امانت کے طور پر محفوظ کیا گیا۔
غدیر کے واقعہ کو 120سے زائد صحابہ کرام اور کثیر تعداد میں تابعین نے روایت کیا۔
اسی طرح امیر المؤمنین (علیہ السلام)، حضرت فاطمہ زہرا، امام حسن، امام حسین (علیہم السلام) اور دیگر آئمہ اہل بیت (علیہم السلام) اپنی تقریروں اور مناظروں میں غدیر کا ذکر کرتے تھے اور غدیر کے ذریعے الٰہی حجت قائم کرتے تھے۔
اسی طرح ائمہ (علیہم السلام) کے اصحاب بھی غدیر کی تبلیغ اور اس کی حفاظت میں بھرپور کردار ادا کرتے رہے۔ یہاں تک کہ شعراء نے بھی سقيفہ کے بعد کے تاریک دور میں اپنے اشعار کے ذریعے غدیر کو زندہ رکھا۔
یہ تمام ثقافتی مظاہر اس بات کا سبب بنے کہ غدیر پہلی صدی ہجری میں محفوظ رہا، اور اس کے اثرات اگلی صدیوں میں بھی نمایاں رہے۔
دوسرا مرحلہ: زبانی روایت سے تحریر تک
دوسری صدی ہجری کے آغاز سے اسلامی علوم کی تحریر پر عائد پابندی ختم ہو گئی۔ اس کے بعد غدیر کے پیغام کی اشاعت زبانی روایت سے تحریری صورت میں منتقل ہونا شروع ہو گئی۔
ص: 83
دوسری صدی کے وسط میں غدیر پر پہلا مستقل کتابی کام سامنے آیا جسے الخلیل بن احمد الفراہیدی نے تحریر کیا۔
یہ علمی تحریک جاری رہی اور متعدد کتابیں تالیف ہوئیں، بعض تو مستقل کتابوں کی صورت میں اور بعض وسیع علمی مجموعوں کے ابواب کے طور پر، جن میں غدیر کی اسناد اور روایات کو موضوع بحث بنایا گیا۔
پانچویں صدی ہجری میں تو ایک ایسا ضخیم مجموعہ تالیف ہوا جو تیس جلدوں پر مشتمل تھا اور صرف غدیر کی اسناد پر مبنی تھا!
دوسری، تیسری، چوتھی اور پانچویں صدی ہجری کے دوران غدیر پر علمی اور ادبی کام اپنی انتہاء کو پہنچا۔ اور علماء اور خدام غدیر نے اپنی علمی ذمہ داریوں کو پورا کرنے میں کوئی کسر باقی نہ چھوڑی۔
تیسرا مرحلہ: اسناد اور متون کی علمی تحقیق
چوتھی صدی ہجری سے غدیر کے حدیثی متون (متن) اور اسناد (اسناد) پر تحقیقی اور تنقیدی کام شروع ہوا۔
غدیر کے خطبے کا وہ مرکزی جملہ:
«من کنت مولاہ فہٰذا علی مولاہ »
علماء کے درمیان تحقیق اور بحث کا مرکز بن گیا۔ محدثین نے روات کی سوانح اور اسناد کی صحت کو باریک بینی سے پرکھا۔
اس بات کی گواہی شیخ صدوق، سید مرتضی، شیخ مفید اور دیگر شیعہ علماء کی کتب سے ملتی ہے، جو اس علمی سرگرمی کا واضح ثبوت ہیں۔
یہ علمی تحقیقات چوتھی، پانچویں اور چھٹی صدی ہجری میں اپنی انتہاء کو پہنچ گئیں اور یہ سلسلہ ہزار ہجری کے بعد بھی جاری رہا۔ اور اس زمانے کی
ص: 84
متعدد قیمتی کتابیں ہمارے پاس موجود ہیں، جن میں اہل سنت علماء کے کام بھی شامل ہیں۔
چوتھا مرحلہ: غدیر پر علمی تحقیق کا عروج
گیارہویں صدی ہجری کے آغاز سے لے کر آج تک غدیر پر وسیع علمی اور تحقیقی سرگرمیاں دیکھنے میں آئی ہیں۔ محققین اور اسلامی علماء نے غدیر پر ایسی عظیم کتابیں تحریر کیں جو ہزار سالہ علمی ذخیرے کا نچوڑ ہیں۔
اس دور میں غدیر کے تمام پہلو جمع کیے گئے، ان پر تحقیق کی گئی اور ان پر مختلف پہلوؤں سے تخصصی کتابیں منظرعام پر آئیں، چاہے وہ تاریخی پہلو ہوں، عقائدی، لسانی یا دیگر۔
ان محققین میں شامل ہیں:
قاضی شوشتری
علامہ مجلسی
شیخ حر عاملی
شیخ عبد اللہ بحرانی
سید ہاشم بحرانی
میر حمید حسین ہندی
علامہ امینی
اور دیگر جلیل القدر شیعہ علماء جن کی تحریریں اس مقدس علمی خدمت کی درخشاں مثال ہیں۔
ص: 85
غدیر پر علمی تحقیق کا عروج
گیارہویں صدی ہجری کے آغاز سے آج تک اسلامی علمی اور فکری میدان میں غدیر کے بارے میں وسیع پیمانے پر تحقیق اور مطالعہ ہوا ہے۔ اسلامی محققین اور علماء نے غدیر پر ایسی بلند پایہ کتب تالیف کیں جو ہزار سالہ علمی کوششوں کا نتیجہ ہیں۔
اس دور میں غدیر کے تمام پہلو جمع کیے گئے، ان پر تحقیق کی گئی اور خصوصی کتب منظر عام پر آئیں جو غدیر کے مختلف علمی اور فکری جہتوں جیسے تاریخ، عقائد، زبان وغیرہ پر مبنی تھیں۔
ان محققین میں شامل ہیں:
قاضی شوشتری
علامہ مجلسی
شیخ حر عاملی
شیخ عبد اللہ بحرانی
سید ہاشم بحرانی
میر حمید حسین ہندی
علامہ امینی
اور دیگر عظیم شیعہ علماء، جن کی تصانیف اس عظیم علمی خدمت کی درخشاں مثالیں ہیں۔
ص: 86
غدیر پر شائع شدہ کتب کا مختصر شماریاتی جائزہ
یہاں غدیر پر تحریر ہونے والی کتب کے بارے میں ایک مختصر شماریاتی جائزہ پیش کیا جا رہا ہے:
شائع شدہ کتب:
اب تک غدیر پر 1742شائع شدہ کتابیں موجود ہیں۔ ان میں سے 1500سے زائد ایران میں شائع ہوئیں، جبکہ باقی عراق، لبنان، ہندوستان، پاکستان، شام، بحرین، ترکی، سعودی عرب، یمن، متحدہ عرب امارات، افغانستان، آذربائیجان، مصر، کویت، جارجیا، انڈونیشیا، سری لنکا، بنگلہ دیش، انگلینڈ، ناروے، امریکہ، البانیا اور دیگر ممالک میں شائع ہوئیں۔
مخطوطات:
غدیر پر 230 کتابیں مخطوطہ صورت میں موجود ہیں۔ ان میں سے بعض مصنفین کے اپنے ہاتھ کے قلمی نسخے ہیں، کچھ ذاتی کتب خانوں میں محفوظ ہیں، اور کچھ PDF شکل میں ڈیجیٹل صورت میں دستیاب ہیں۔ ان میں 200 کے قریب کتابیں مصنفین کے اپنے ہاتھ کی تحریر میں ہیں، جبکہ باقی مختلف ممالک جیسے ایران، عراق، شام، یمن، ہندوستان، پاکستان، جرمنی اور انگلینڈ میں محفوظ ہیں۔
زبانیں:
اب تک غدیر پر آزادانہ طور پر لکھی جانے والی کتابیں دنیا کی 24 زبانوں میں موجود ہیں۔ غدیر پر زیادہ تر کتابیں مندرجہ ذیل زبانوں میں تحریر ہوئیں:
فارسی:1334کتابیں
عربی:331کتابیں
اردو:130کتابیں
ص: 87
یہ لسانی تقسیم شیعہ مکتب فکر کے پھیلاؤ کو ظاہر کرتی ہے۔ علاوہ ازیں 64کتابیں انگریزی زبان میں اور دیگر کتب فرانسیسی، روسی، جرمن، ہسپانوی، اطالوی، البانی، یوکرینی، نارویجین، ترکی (استنبولی لہجہ)، ترکی آذری، تاجک، جارجیائی، ہندی، بنگالی، تھائی، سواحیلی، ہاؤسا، ملیالم، تمل اور کردی زبانوں میں بھی تحریر کی گئی ہیں۔
مضامین:
اب تک 579تحقیقی مضامین صرف غدیر کے موضوع پر تحریر ہوئے ہیں، جو مختلف سائنسی جرائد، مجلّات، اخبارات اور علمی مجموعوں میں شائع ہوئے ہیں۔ اس کے علاوہ غدیر پر چھوٹے رسالے اور بروشرز بھی مختلف مواقع پر خصوصاً عید غدیر کے موقع پر شائع کیے گئے ہیں۔
دائرۃ المعارف الغدیر
اب تک تین بنیادی حقیقتیں سامنے آ چکی ہیں:
عمومی سطح پر دائرۃ المعارف نویسی کی اہمیت۔
غدیر کی شیعہ فکر میں گہری معنویت۔
اسلامی ثقافت میں غدیر کی ادبی اور علمی تاریخ۔
ان حقائق کو مدنظر رکھتے ہوئے، اہل علم اور محققین کی محنت کا فطری نتیجہ یہ ہے کہ غدیر پر ایک جامع اور مکمل علمی اثر تیار کیا جائے، جسے کہا جاتا ہے:
«دائرۃ المعارف الغدیر»
ص: 88
غدیر کی عظیم اور مقدس حیثیت کے پیش نظر، آج یہ علمی طور پر اتنے بالغ مرحلے تک پہنچ چکا ہے کہ چودہ صدیوں میں علماء اور خادمین غدیر کی تمام محنتیں ایک دائرۃ المعارف کی شکل میں محفوظ کی جا سکیں۔ اور یہی عظیم کام اس موجودہ علمی اثر میں پایہ تکمیل تک پہنچا ہے۔
دائرۃ المعارف الغدیر کے مقاصد
»دائرۃ المعارف الغدیر«جیسا علمی مجموعہ تالیف کرنا غدیر کے موضوع پر سب سے آسان اور تیز ترین ذریعہ ہے، جس کے ذریعے کوئی بھی قاری، چاہے اس کا علمی معیار کچھ بھی ہو، آسانی سے اپنی مطلوبہ معلومات متعلقہ باب میں تلاش کر سکتا ہے۔
اس دائرۃ المعارف کے صفحات کو دیکھ کر قاری غدیر کے موضوع اور اس سے متعلق تمام ذیلی مباحث اور تجزیے کو جان سکتا ہے۔
دائرۃ المعارف کا عمومی خاکہ
اس علمی اثر کی تالیف کا طریقہ کار، اس کے فوائد اور علمی نتائج کئی سال کی تخصصی علمی تحقیق کے بعد مرتب کیے گئے۔ اس کا خلاصہ یوں بیان کیا جا سکتا ہے:
شیعہ، اسلامی، دینی اور غیر دینی دائرۃ المعارفوں کا مطالعہ اور تجزیہ تاکہ موجودہ دائرۃ المعارف کے لیے مناسب اسلوب منتخب کیا جا سکے۔
ماہرین اور تجربہ کار علماء کی رہنمائی حاصل کرنا، جو علمی کتابوں کی تالیف میں ماہر اور بین الاقوامی دائرۃ المعارفوں کے معیارات سے واقف ہیں۔
ص: 89
غدیر کے خاص مواد اور قارئین کی فکری ضروریات کو مدنظر رکھتے ہوئے، اس دائرۃ المعارف میں ایسا مخصوص اسلوب اختیار کیا گیا جو بعض سابقہ دائرۃ المعارفوں سے مختلف اور کئی لحاظ سے بہتر ہے۔
دائرۃ المعارف الغدیر کے مصادر
اس عظیم کام کی تکمیل کے لیے اسلامی منابع اور علمی آثار کو پہلی صدی ہجری سے لے کر آج تک مکمل طور پر چھان پھٹک کر دیکھا گیا۔ ہزاروں کتابیں بغور دیکھی گئیں، غدیر سے متعلق چھوٹی سے چھوٹی بات بھی الگ کر کے محفوظ کی گئی، اسے ثبت کیا گیا اور ترتیب دیا گیا تاکہ تکرار نہ ہو۔
دائرۃ المعارف کے مواد کو جمع کرنے کی تین اہم بنیادیں ہیں:
پہلی بنیاد: علامہ شیخ محمد باقر انصاری کی تالیفات
شیخ محمد باقر انصاری نے غدیر پر بیس سال سے زائد عرصے کی تحقیق کے دوران غدیر کے مختلف پہلوؤں پر قیمتی کتابیں تحریر کیں۔ ان کی تحریریں دائرۃ المعارف الغدیر کا بنیادی محور ہیں۔
دوسری بنیاد: علامہ میر حامدحسین ہندی کی تحقیقات
غدیر کے عظیم مدافع علامہ میر حامدحسین ہندی نے غدیر کی اسناد اور راویوں پر وسیع تحقیق کی اور انہیں اپنے مشہور کتاب «عبقات الأنوار»کی دس جلدوں میں محفوظ کیا۔ اس کتاب کا اختصار «خلاصہ عبقات الأنوار»کے نام سے تیار ہوا، جسے دائرۃ المعارف میں اسناد اور رجال کی تحقیقات کے حوالے سے استعمال کیا گیا۔
ص: 90
تیسری بنیاد: مؤلف دائرۃ المعارف کی تخصصی غدیر لائبریری
مؤلف دائرۃ المعارف الغدیر نے بیس سال کی مدت میں ایک تخصصی لائبریری قائم کی جس میں تقریباً 1500 آزاد کتابیں غدیر کے موضوع پر موجود ہیں۔ علاوہ ازیں، انہوں نے «غدیر آئینہ کتب میں»کے نام سے ایک علمی فہرست بھی تیار کی، جس میں دوسری سے پندرہویں صدی ہجری تک 2000سے زیادہ آزاد کتابیں غدیر پر لکھی ہوئی درج ہیں۔
ان متنوع منابع کے استعمال سے دائرۃ المعارف الغدیر کو غدیر کے موضوع پر سب سے وسیع علمی مجموعہ بنانے کا موقع ملا۔ حقیقت میں یہ کہا جا سکتا ہے کہ غدیر پر لکھنے والا ہر عالم براہِ راست یا بالواسطہ اس دائرۃ المعارف کی تالیف میں شریک ہے، کیونکہ یہ علمی مجموعہ صدیوں کی علمی محنت کا عکس ہے۔
یوں کہا جا سکتا ہے کہ یہ 20جلدوں پر مشتمل دائرۃ المعارف الغدیر دراصل وہ مجموعہ ہے جس میں پچھلے پندرہ صدیوں میں غدیر پر جو کچھ لکھا گیا ہے، سب موجود ہے۔ البتہ سابقہ کتابوں کے مضامین کو یہاں ایک نئے اور منظم دائرۃ المعارف کے اسلوب میں پیش کیا گیا ہے۔
دائرۃ المعارف الغدیر کی تدوین
دائرۃ المعارف الغدیر میں غدیر سے متعلق تمام موضوعات کو پانچ بنیادی حصوں میں تقسیم کیا گیا ہے۔ ایک جامع نگاہ سے دیکھا جائے تو غدیر سے متعلق ہر موضوع انہی پانچ شعبوں میں سے کسی ایک میں اپنی جگہ پاتا ہے:
ص: 91
غدیر کے علمی مطالعے کے پانچ بڑے شعبے
پہلا شعبہ: غدیر کی تاریخ اور واقعہ
یہ شعبہ غدیر کے واقعے کی تفصیلی تاریخی روایات پر مشتمل ہے، جس میں شامل ہیں:
حجة الوداع سے قبل کے واقعات، مدینہ سے مکہ کا سفر، خود غدیر کا واقعہ، مدینہ واپسی تک اور پھر پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد کے حالات۔
یہ شعبہ گیارہ ذیلی ابواب پر مشتمل ہے:
مقدمہ
حجة الوداع سے قبل مدینہ کے حالات
مدینہ سے مکہ کا سفر
مکہ اور حج کے دوران کے واقعات
مکہ میں
عرفات میں
منی میں
مکہ واپسی اور حج کے مناسک
مکہ سے غدیر تک کا سفر
غدیر کے تین دن کے واقعات
مقدمہ
ص: 92
خطبہ سے قبل کے واقعات
خطبہ کے دوران کے واقعات
خطبہ کے بعد کے واقعات، جیسے:
عمومی نکات
دستار بندی (تتویج) کی رسم
مبارک باد اور گواہی دینا
بیعت اور وفاداری کے اعلانات
غدیر کا تحریری دستاویز بنانا
حسان بن ثابت کی نظم
غدیر کے بعد کے منافقین
غدیر کے بعد شیطانی سرگرمیاں
حارث فہری اور آسمانی پتھر کا واقعہ
غدیر کے بعد مدینہ واپسی
پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت تک مدینہ کے حالات
پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد کے حالات
غدیر کی بلند داستان
غدیر کی جغرافیہ
غدیر کی چودہ صدیوں کی تاریخ، ظہور اور قیامت تک
ص: 93
دوسرا شعبہ: حدیث اور خطبہ غدیر
حدیث غدیر
حدیث غدیر کی اسناد
اسناد کا منظم مطالعہ
اسناد کے بارے میں نوٹ
حدیث کے مصادر
مصادر کا منظم مطالعہ
مصادر کے بارے میں نوٹ
حدیث کے اعتقادی مفاہیم
مفاہیم کا منظم تجزیہ
حدیث کے متعلق شبہات کا جواب
«اَوْلى»، «وَلى»، «مَوْلى» اور «وِلایت» جیسے الفاظ پر نوٹ
حدیث غدیر کے بارے میں دیگر نوٹ
خطبہ غدیر
خطبہ کے اسناد اور مصادر
خطبہ کے اسناد کا منظم مطالعہ
خطبہ کے مصادر پر نوٹ
خطبہ کا مکمل عربی متن تحقیق کے ساتھ اور فارسی ترجمہ
خطبہ کی بلاغی ساخت
ص: 94
خطبہ کا بنیادی پیغام اور اس کا جوہر:
حدیث غدیر اور امامت کا عقیدہ
خطبہ پر شروح اور تبصرے
خطبہ کے بارے میں دیگر نوٹ
خطبہ میں شامل قرآنی آیات
مقدمہ
خطبہ میں مذکور مخصوص آیات کی فہرست
تیسرا شعبہ: غدیر کے اعتقادی ابعاد
غدیر، امامت اور الٰہی ولایت کا ثبوت
غدیر اور امامت
ولی الامر (صاحب حکومت)
حکومت اور قیادت
الٰہی تقرری
الٰہی آزمائشیں
امام مہدی (عجل اللہ فرجہ الشریف)
بارہ آئمہ (علیہم السلام)
غدیر پر اعتقادی تحقیقات
غدیر پر عمومی تحقیقی جائزے
غدیر کے موافق تجزیے
ص: 95
غدیر کے مخالف تجزیے
غدیر بطور الٰہی حجت
غدیر بطور الٰہی حجت پر عمومی نوٹ
خدا اور معصومین کے نزدیک غدیر بطور حجت
فرشتوں، صحابہ، خواتین، علماء اور یہاں تک کہ غدیر کو ماننے والے مخالفین پر غدیر بطور حجت
مفروضہ: اگر غدیر مکمل طور پر نافذ ہو جاتا تو کیا ہوتا؟
قرآن اور غدیر
قرآن کے تفسیری اور شماریاتی پہلو غدیر کے تعلق سے
قرآن کی نزولی مراحل اور غدیر سے اس کا ربط
قرآن میں غدیر کا تذکرہ
غدیر پر قرآنی تجزیاتی نقطہ نظر
قرآن میں غدیر کے موضوعاتی ابواب
قرآن اور غدیر پر مختلف مباحث
غدیر کے بارے میں نازل ہونے والی آیات
چوتھا شعبہ: غدیر کے ثقافتی ابعاد
غدیر کی ببلیوگرافی
غدیر کی ببلیوگرافی پر عمومی نوٹ
منتخب اہم کتب
ص: 96
مکمل فہرستیں
غدیر کا ادبی ورثہ
غدیر کے ادبی ورثے پر عمومی نوٹ
غدیر پر مختلف زبانوں میں شاعری:
عربی
فارسی
دیگر زبانیں
غدیر کا لغت نامہ
غدیر کی تبلیغ اور اشاعت
معصومین (علیہم السلام) کی روایات میں غدیر کی تبلیغ پر عمومی جائزہ
اللہ تعالیٰ اور ہر معصوم کی انفرادی کوششیں غدیر کی تبلیغ کے لیے
غدیر کے پھیلاؤ کے مختلف طریقے
غدیر کی تبلیغ کے اصول اور اس کی تائیدات
پانچواں شعبہ: غدیر کے عملی پہلو
غدیر سے متعلق عبادات اور اعمال
غدیر کی زیارت
غدیر کے مخصوص دعائیں
غدیر کی انفرادی اور اجتماعی نمازیں
انفرادی غدیر نمازیں
ص: 97
اجتماعی غدیر نمازیں
غدیر کے متعلق دیگر عملی عبادات
مسجد غدیر
غدیر کی خوشیاں اور تقریبات
غدیر کا تقویم (کیلنڈر)
دائرۃ المعارف کی تدوینی روش
دائرۃ المعارف الغدیر کی ادبی اور فنی تدوین چودہ بنیادی اصولوں پر مبنی ہے:
اصل عناوین کے علاوہ تین قسم کے فونٹس استعمال ہوئے ہیں:
مرکزی عناوین کے لیے موٹا فونٹ
ذیلی عناوین کے لیے الگ موٹا فونٹ
متن کے لیے سادہ فونٹ
پورے متن کو ایک ہی فونٹ میں رکھا گیا ہے تاکہ بصری حسن اور ہم آہنگی برقرار رہے۔
ہر باب یا ذیلی موضوع میں مضمون کو مکمل اور جامع طور پر پیش کیا گیا ہے۔ تاہم قاری کو مزید تفصیل کے لیے دوسرے مقالات کی طرف بھی رہنمائی کی گئی ہے۔
دائرۃ المعارف کے پانچویں جلد میں (پہلے شعبے میں "غدیر کی جغرافیہ" کے تحت) غدیر کے جغرافیائی مقامات کے نقشے اور تصویریں شامل کی گئی ہیں۔
ص: 98
ذاتی ہدیہ اور اخلاص
غدیر کی چودہ صدیوں کی تاریخ کے بعد، مصنف اللہ تعالیٰ کا شکریہ ادا کرتے ہیں کہ انہیں غدیر کی خدمت کی سعادت نصیب ہوئی۔ وہ یہ سعادت اپنے مرحوم والد حاج اسماعیل انصاری کی دعاؤں اور کوششوں کا نتیجہ سمجھتے ہیں، جو سیدہ فاطمہ زہرا (سلام اللہ علیہا) کے خادم اور تشویق کا نہ ختم ہونے والا سرچشمہ تھے۔
مصنف اپنے محترم بھائی حاج شیخ محمد باقر انصاری کا بھی خاص شکریہ ادا کرتے ہیں، جن کی بدولت انہیں علمی اور ادبی زندگی ملی۔
غدیر کی پندرہویں صدی میں مصنف یہ دائرۃ المعارف آنے والی نسلوں کے نام ہدیہ کرتے ہیں، جو غدیر کے نور اور عظمت کے دور میں پیدا ہوں گی۔ وہ دعا کرتے ہیں کہ غدیر کی مٹھاس ہمیشہ ان کی زندگیوں کو لبریز رکھے، اور وہ پچھلی نسلوں کی علمی محنت کی قدر کریں اور اس دائرۃ المعارف کے مختلف زبانوں میں ترجمے میں حصہ لیں۔
آخر میں مصنف یہ علمی کام سیدہ فاطمہ زہرا (سلام اللہ علیہا) کو جو غدیر کی پہلی مدافع اور اس کی راہ میں پہلی شہید ہیں، اور ان کے مظلوم شہید فرزند محسن (علیہ السلام) کے نام معنون کرتے ہیں۔ مصنف اپنے دل و جان سے سید الغدیر امام علی (علیہ السلام) کی بیعت کی تجدید کرتے ہیں اور غدیر سے وابستہ سب معصومین (علیہم السلام) کے سامنے سر تسلیم خم کرتے ہیں۔
مصنف دل کی گہرائیوں سے دعا کرتے ہیں کہ وہ دن جلد آئے جب وہ غدیر کے آخری وارث امام مہدی (عجل اللہ فرجہ الشریف) سے ملاقات کریں، ان کے دست مبارک کو چومیں، ان کے قدموں میں سجدہ کریں اور ان کے دست مبارک کی لمس اپنے سر پر محسوس کریں۔
قم مقدسہ، محمد انصاری زنجانی خوئینی
عیدغدیر 1446 ہجری قمری / 1404 ہجری شمسی / 2025 میلادی
ص: 99
ص: 100
ص: 101
(مقدمه و فهرست)
مقدمه و فهرست
ج 1
مقدمه
7 - 50
غدير در فرهنگ اسلام: 9 - 30
اولين كتاب ها در ثبت غدير··· 11
1. كتابُ علىٍّ عليه السلام··· 11
2. مصحف فاطمة عليهاالسلام··· 11
3. كتاب سليم بن قيس الهلالى··· 12
4. خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير··· 12
مراحل چهار گانه فرهنگ غدير··· 13
مرحله اول: روايت··· 13
مرحله دوم: از روايت به تأليف··· 14
مرحله سوم: تحقيق در سند و متن··· 15
1. ابن مَغازلى شافعى··· 15
2. ابن عقده (ت 244 يا 249 - م 332 ق)··· 16
3. طبرى··· 16
4. عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى، ابوالقاسم··· 17
5 . مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد سِجِزّى ركّاب (م 477 ق)··· 17
ص: 102
6 . شمس الدين ذهبى··· 17
7. يكى از دانشمندان··· 18
8 . محمد بن على بن دُحَيم شيبانى كوفى، ابوجعفر (م 351 ق)··· 18
9. عبدالرحيم بن حسين شافعى، زين الدين، حافظ عِراقى (م 806 ق)··· 18
10. محمد بن عمر بغدادى، ابوبكر جِعابى (م 355 ق)··· 18
11. على بن عمر بغدادى دارَقُطنى (م 385 ق)··· 19
12. محمد بن محمد دمشقى شافعى، شمس الدين، ابن جَزَرى (ت 751 - م 833 ق)··· 19
مرحله چهارم: شكوفايى علمى غدير··· 19
آمارى در رابطه با تأليفات غديرى··· 21
يك. آمار كتب چاپى و خطى غدير··· 21
دو. آمار مؤلفين غدير··· 21
سه. آمار زبان هاىِ كتب غديرى··· 22
چهار. آمار موضوعات غديرى··· 23
پنج. آمار گرايش هاى تحقيقىِ غدير··· 26
دائرة المعارف نويسى و غدير: 31 - 34
دائرة المعارف نويسى··· 31
غديرِ الهى··· 32
غديرِ جهانى··· 33
دائرة المعارف غدير: 35 - 50
«دائرة المعارف» سند ماندگار غدير··· 36
اهداف دائرة المعارف··· 37
طرح كلى دائرة المعارف··· 38
ص: 103
منابع دائرة المعارف غدير··· 39
محور اول··· 40
محور دوم··· 41
محور سوم··· 41
تدوين دائرة المعارف غدير··· 43
شيوه تدوين دائرة المعارف··· 48
راهنماى دائرة المعارف··· 48
روش نگارش دائرة المعارف··· 49
افتخار خدمتگزارى غدير··· 50
خلاصه اى از واقعه غدير
51 - 56
واقعه غدير در يك نگاه: 52 - 56
1 - اعلان عمومى براى سفر حج··· 52
2 - اجتماع عظيم در غدير··· 52
3 - سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله··· 53
4 - بيعت عمومى··· 55
5 - وقايع سه روز در غدير··· 56
المقدمة
57 - 72
الغدير إلهيٌّ وعالميّ··· 58
الغدير راية التوحيد على الأرض··· 59
الغدير في الثقافة الإسلامية··· 60
ص: 104
نبذة تاريخية عن الأدب الغديري··· 60
أوائل الكتب التي دوّنت الغدير··· 61
المراحل التاريخية الأربع لثقافة الغدير··· 62
المرحلة الأولى: الغدير في النقل الشفهي··· 62
المرحلة الثانية: الغدير من النقل إلى التدوين··· 62
المرحلة الثالثة: الغدير فى التحقيق العلمي للنصوص والأسانيد··· 63
المرحلة الرابعة: ازدهار البحوث العلمية حول الغدير··· 64
لمحة إحصائية عن مؤلفات الغدير··· 64
1. كتب الغدير المطبوعة··· 64
2. كتب الغدير المخطوطة··· 65
3. كتب الغدير باللغات المختلفة··· 65
4. مقالات الغدير··· 65
موسوعة الغدير أو دائرة معارف الغدير··· 66
أهداف دائرة معارف الغدير··· 66
الخطة العامة لدائرة المعارف··· 66
مصادر دائرة معارف الغدير··· 67
الأولى: مؤلفات العلامة الشيخ محمد باقر الأنصاري··· 67
الثانية: بحوث العلامة المير حامد حسين الهندي··· 67
الثالثة: مكتبة الغدير التخصصية التي أسسها مؤلف الدائرة المعارفية··· 67
تجميع دائرة معارف الغدير··· 68
الفصل الأول: تاريخ وحادثة الغدير··· 68
الفصل الثاني: حديث وخطبة الغدير··· 69
الفصل الثالث: الأبعاد العقائدية للغدير··· 70
الفصل الرابع: الأبعاد الثقافية للغدير··· 71
الفصل الخامس: الأبعاد العملية للغدير··· 71
ص: 105
منهجية تحرير دائرة معارف الغدير··· 72
وأفتخر بخدمة الغدير··· 72
مقدمه، اور دائرة المعارف غدير كى نوعيت
(مقدمه اردو)
73 - 99
فهرست دائرة المعارف غدير
101 - 586
The Encyclopedia of Ghadir
587 - 616
ص: 106
(فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير: ش 1)
فصل اول
تاريخ و ماجراى غدير
ج 2 - 5
بخش اول
پيش درآمد
9 - 43
تاريخ نگاران و غدير خم··· 10
داستان واره مختصر و مستندِ غدير و قبل و بعد آن··· 13
1 - برنامه ريزى دقيق براى سفر··· 14
2 - از مدينه تا آغاز خطبه··· 15
يك. از مدينه تا مكه··· 15
دو. نخستين سخنرانى در منى··· 17
سه. دومين سخنرانى در مسجد خيف··· 18
چهار. ميراث نبوت در دست مقام وصايت··· 18
پنج. لقب امير المؤمنين··· 19
شش. اعلام حضور همگانى در غدير··· 19
3 - سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير··· 21
يك. كاروان در غدير··· 21
دو. جايگاه سخنرانى··· 22
سه. پيامبر صلى الله عليه و آله و امير المؤمنين عليه السلام بر فراز منبر··· 22
ص: 107
چهار. على عليه السلام بر فراز دست پيامبر صلى الله عليه و آله··· 28
پنج. بيعت قلب ها و زبان ها··· 29
4 - مراسم پس از خطبه··· 30
يك. تبريك مقام نبوت و ولايت··· 30
دو. بيعت مردان··· 31
سه. بيعت زنان··· 32
چهار. عمامه سحاب··· 32
پنج. شاعر غدير··· 33
شش. امضاى الهى با معجزه غدير و سنگ آسمانى··· 33
هفت. برنامه هاى جانبى مراسم غدير··· 35
5 - ماجراهاى پس از غدير تا مدينه··· 38
6 - ماجراهاى در مدينه تا شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 39
يك. صحيفه ملعونه دوم بر ضد غدير··· 39
دو. ماجراى لشكر اسامه··· 39
سه. ماجراى كِتف··· 40
چهار. شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله مبلّغ غدير··· 41
7 - ماجراهاى پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 41
يك. غصب خلافت و انكار غدير··· 41
دو. هجوم يه خانه صاحب غدير··· 42
سه. غصب فدك و تكذيب قرآن··· 42
بخش دوم
ماجراهاى در مدينه قبل از حجة الوداع
45 - 96
موقعيت زمانى حجة الوداع··· 46
1 - سفرى مهم··· 46
ص: 108
2 - تقارن سفر مهم با حج··· 46
3 - سال آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 47
4 - غدير براى ملل مختلف··· 47
پيشگيرى پيامبر صلى الله عليه و آله از كارشكنى منافقين··· 48
عزل خالد از مأموريت يمن··· 49
دعوت همگانى براى حج و غدير··· 50
آيه «اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسوُلَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ» = آيه «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ ... »··· 52
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »··· 52
1 - نزول آيه در مدينه پيش از غدير··· 52
2 - در خطبه غدير و پس از آن··· 53
الف. متن خطبه غدير··· 53
ب. موقعيت تاريخى··· 54
ج. تحليل اعتقادى··· 59
3 - احتجاج به آيه «أطيعوا اللّه َ ... »··· 60
الف. امير المؤمنين عليه السلام بين لشكريان خود در صفين··· 60
ب. پاسخ به سؤال از آيه··· 62
ج. امام باقر عليه السلام در پاسخ سؤال قرآنى··· 63
د. امام باقر عليه السلام درباره تفسير قرآنى غدير··· 64
4 - آيه «أطيعوا اللّه َ ... » در دعاى روز غدير··· 64
الف. متن دعا··· 65
ب. نتيجه اعتقادى··· 65
5 - آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ ... » در زيارت غديريه··· 66
6 - آيه ولايت در پاسخ امام هادى عليه السلام به نامه اهالى اهواز··· 67
آيه «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللّه الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ... » = آيه «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ ... »··· 68
ص: 109
آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ ... »··· 68
1 - موقعيت تاريخى··· 69
2 - تحليل اعتقادى··· 72
تحليل اول··· 72
تحليل دوم··· 72
3 - آيه «النَبىُّ أولى ... » در خطبه غدير و احتجاجات··· 73
الف. متن روايت··· 73
ب. موقعيت تاريخى··· 74
ج. موقعيت قرآنى··· 74
د. تحليل اعتقادى··· 74
تحليل اعتقادى اول··· 74
تحليل اعتقادى دوم··· 75
حديث اول··· 75
حديث دوم··· 75
حديث سوم··· 77
حديث چهارم··· 77
حديث پنجم··· 78
حديث ششم··· 79
حديث هفتم··· 80
4 - آيه «النَبىُّ أولى ... » در زيارت غديريه··· 81
الف. متن زيارت··· 81
ب. نتيجه اعتقادى··· 82
از ولايت محمد صلى الله عليه و آله تا ولايت على عليه السلام··· 82
مسير ارتباط ولايت محمدى و علوى··· 83
مراحل اجراى اعلام ولايت··· 83
5 - تحريف معنوىِ آيه··· 84
ص: 110
آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ ... »··· 85
1 - موقعيت تاريخى··· 86
2 - تحليل اعتقادى··· 87
3 - آيه ميثاق در دعاى ملاقات مؤمنين در روز غدير··· 90
الف. متن دعا··· 91
ب. نتيجه اعتقادى··· 91
نكته اول: واليان امر خدا··· 92
يك. اطاعت اگر چه خوشمان نيايد··· 92
دو. اطاعت ياد نعمت است··· 92
نكته دوم: انكار به معناى تكذيب··· 93
4 - كتاب در مورد آيه ميثاق··· 93
آيه «وَ اَذِّنْ فِى النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ ... »··· 94
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ ... » = آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »··· 95
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ للّه ِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ ... » = آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ . إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللّه َ ... »··· 95
بخش سوم
ماجراهاى از مدينه تا مكه
97 - 122
شروع حجة الوداع··· 98
منازل كاروان حجة الوداع از مدينه تا مكه··· 99
جمعيت كاروان حجة الوداع··· 101
ص: 111
شبهه حضور امير المؤمنين عليه السلام در ايام غدير در يمن··· 103
1 - نصوص بازگشت امير المؤمنين عليه السلام به مكه··· 106
2 - نصوص حضور امير المؤمنين عليه السلام در غدير··· 109
3 - قربانى امير المؤمنين عليه السلام همراه پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع··· 116
4 - حضور امير المؤمنين عليه السلام در منى در حجة الوداع··· 117
بخش چهارم
ماجراهاى در مكه و حج
123 - 326
زمينه حجة الوداع··· 124
قسمت اول: ماجراهاى مكه: 125 - 138
ورود كاروان حجة الوداع به مكه··· 125
آيه «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ . وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ»··· 126
1 - قرائت كسره يا فتحه در «فَانْصَبْ»··· 128
2 - تصريح به نزول آيه درباره غدير··· 131
3 - ارتباط كل سوره با غدير··· 132
4 - منظور از فراغت و منصوب كردن··· 134
الف. إذا فَرَغْتَ مِنْ حَجِّكَ ... ، اذا فَرَغْتَ مِنْ حَجَّةِ الْوِداعِ ... .··· 134
ب. إذا فَرَغْتَ مِنْ دُنْياكَ ... .··· 134
ج. إذا فَرَغْتَ مِنْ نَبُّوَتِكَ ... ، اذا فَرَغْتَ مِنْ اقامَةِ الْفَرائِضَ ... ، اذا فَرَغْتَ مِنْ اكْمالِ··· 134
تبليغ با آيه «فإذا فَرَغتَ فَانصَب»··· 136
آيه «وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ» = آيه «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ . وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ»··· 137
ص: 112
قسمت دوم: ماجراهاى عرفات: 139 - 160
خطبه هاى پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع و پيش از غدير··· 139
1 - در كنار كعبه··· 139
2 - در مسجد خيف··· 140
3 - در مناسك حج··· 142
4 - در منى··· 143
وقوف در عرفات در حجة الوداع··· 144
مفاهيم پايه اى انديشه اسلامى در خطبه هاى حجة الوداع··· 145
1 - قانون برابرى انسان ها··· 146
2 - قانون يگانگى بين مؤمنين··· 146
3 - قانون يگانگى دينى و فرهنگى مؤمنين··· 147
4 - قانون روند خلافت پس از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 147
5 - قانون مجازات مخالفان خط پيامبر صلى الله عليه و آله··· 147
عرفات و بيان فضائل امير المؤمنين عليه السلام··· 148
عرفات و اعلان امامت··· 149
مغفرت الهى در عرفات··· 151
اغتشاش منافقين در عرفات··· 152
1 - جوسازى و خشونت··· 152
دو نكته قابل توجه:··· 156
نكته اول: مكان حادثه··· 156
نكته دوم: عبارت «همگى از قريش»··· 157
2 - موضوع گيرى و رسوايى··· 157
شبهه: عرفات بهترين مكان براى معرفى جانشين··· 158
و اما پاسخ اين شبهه··· 159
ص: 113
قسمت سوم ماجراهاى منى: 161 - 176
حضور شيطان در منى··· 161
مراسم پايانى در منى··· 162
پيام پيامبر صلى الله عليه و آله و سؤال ابوذر··· 163
نزول سوره نصر و آيه اخوت در مِنى··· 164
آيه «اِنِّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ» = نزول سوره نصر و آيه اخوت در مِنى··· 167
آيه «أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِى وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ» = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »··· 167
آيه «رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِى فِى الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ» = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »··· 167
آيه «فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذى اُوحِىَ اِلَيْكَ اِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ» = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »··· 168
آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »··· 168
1 - نتايج آيات ولايت على عليه السلام در مِنا··· 172
هدف اول··· 172
هدف دوم··· 172
هدف سوم··· 172
هدف چهارم··· 173
2 - على عليه السلام صراط مستقيم تا قيامت··· 173
آيه «قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّى ما يُوعَدُونَ» = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »··· 176
آيه «وَ إنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ لَسَوْفَ تُسْاَلُونَ» = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »··· 176
آيه «وَ إنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ» = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »··· 176
ص: 114
قسمت چهارم: بازگشت به مكه و اعمال حج: 177 - 326
اعمال حج و حواشى آن در حجة الوداع··· 177
1 - اعمال حج··· 177
2 - پوشش كعبه در حجة الوداع··· 178
3 - خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در كنار كعبه··· 179
4 - مراسم پايانىِ حجة الوداع··· 179
اعلان ولايت در مكه··· 180
لقب «امير المؤمنين» در مكه··· 181
ماجراى صحيفه ملعونه اول··· 183
مرحله اول··· 184
مرحله دوم··· 186
اصحاب صحيفه ملعونه اول و جاهليت··· 187
مقابله با غدير با جعل حديث در صحيفه ملعونه اول··· 189
اِخبار پيامبر صلى الله عليه و آله از صحيفه ملعونه اول··· 190
1 - اِخبار از صحيفه در حجة الوداع··· 190
2 - يادآورى صحيفه در خطبه غدير··· 192
3 - يادآورى صحيفه پس از ترور نافرجام··· 194
افشاگرى امير المؤمنين عليه السلام درباره اصحاب صحيفه ملعونه اول··· 195
1 - افشاگرى در غصب خلافت··· 195
2 - افشاگرى در زمان عثمان··· 197
اصحاب صحيفه ملعونه اول كانديداهاى غصب خلافت··· 198
اقرار اصحاب صحيفه··· 199
1 - اقرار معاذ بن جبل··· 199
2 و 3 - اقرار ابوعبيده جراح و سالم··· 200
4 - اقرار ابوبكر··· 201
5 - اقرار عمر··· 201
ص: 115
تحليل ماجراى صحيفه ملعونه اول··· 203
1 - سابقه اصحاب صحيفه··· 204
2 - نقطه آغاز توطئه بر ضد غدير··· 206
3 - همپيمانى اولين دشمنان غدير··· 207
4 - نقشه اى براى مهاجر و انصار··· 208
5 - تكميل پنج نفر براى صحيفه··· 210
6 - امضاى اولين معاهده بر ضد غدير··· 211
7 - دعوت از بنى اميه براى همكارى··· 212
8 - توطئه چند مرحله اى در صحيفه··· 212
9 - اطلاع پيامبر صلى الله عليه و آله و اصحاب خاص از صحيفه··· 212
10 - نقش عايشه و حفصه در برنامه هاى ضد غدير··· 213
تقيه راويان در مورد اصحاب صحيفه··· 214
شهيد صحيفه ملعونه اول··· 215
كارشكنى هاى اصحاب صحيفه مقارن با مراسم غدير··· 216
1 - اجازه بى موقع براى جدايى از كاروان··· 216
2 - عبور بى اجازه از غدير··· 217
3 - طرح سؤال هاى بى جا درباره توقف در غدير··· 218
4 - پراكنده شدن از برابر منبر پيامبر صلى الله عليه و آله !··· 218
5 - مسخره كردن در بين خطبه··· 220
جهت اول: تشكيك در نسبت سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله به خدا··· 221
جهت دوم: اظهار نارضايتى از اقدامات حضرت··· 222
جهت سوم: مطرح كردن تعصبات قومى··· 222
جهت چهارم: مسخره كردن مقام نبوت··· 222
6 - استهزاء بعد از خطبه··· 223
اول: انكار سخنان حضرت··· 224
ص: 116
دوم: مطرح كردن خلافت به عنوان غنيمت !··· 224
سوم: مرحله اى بودن نقشه هاى ضد غدير··· 225
چهارم: تصميم بر ادامه راه بعد از شكست··· 226
7 - تكبر و انكار معاويه در غدير··· 226
8 - آيا غدير از طرف خداست ؟··· 226
9 - پيشنهاد معرفى شخص ديگرى به جاى على عليه السلام !··· 228
10 - پيشنهاد شركت با على عليه السلام در خلافت !··· 229
نتايج صحيفه ملعونه اول بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 230
1 - فيصله مشكل سقيفه به كمك صحيفه !··· 230
2 - خليفه از پيش تعيين شده صحيفه بر فراز منبر··· 230
3 - بيعت اجبارى صاحب غدير با اصحاب صحيفه··· 231
4 - افشاى اسرار صحيفه ملعونه پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 232
5 - اتمام حجت با غدير زير شمشير سقيفه··· 233
6 - افشاى اسرار صحيفه ملعونه··· 234
ابطح در بازگشت از سفر حجة الوداع··· 235
كاروان غدير و وداع با كعبه در حجة الوداع··· 236
اهميت ولايت نزد خداوند··· 238
آيات در مورد صحيفه ملعونه اول··· 238
آيه « ... اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »··· 241
1 - موقعيت تاريخى··· 242
2 - تحليل اعتقادى··· 245
آيه «إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ» = آيه «وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ ... »··· 247
آيه «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها» = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 247
ص: 117
آيه «الم . اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لايُفْتَنُونَ» = آيه «اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »··· 247
آيه «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّه يَعْلَمُ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الْأَرْضِ ... »··· 247
1 - موقعيت تاريخى··· 248
2 - تحليل اعتقادى··· 250
نكته اول: مخفى كردن از خدا ؟··· 250
نكته دوم: عملكرد شيطانى اصحاب صحيفه··· 250
آيه «أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَنْ يَسْبِقُونا ساءَ ما يَحْكُمُونَ» = آيه « ... أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »··· 251
آيه «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»··· 251
آيه «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 252
آيه «أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 252
آيه «إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا ... » = آيه «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّه يَعْلَمُ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الْأَرْضِ ... »··· 252
آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 252
1 - موقعيت تاريخى··· 253
دسته اول: نزول آيه درباره صحيفه ملعونه··· 253
روايت اول··· 253
روايت دوم··· 254
روايت سوم··· 254
روايت چهارم··· 254
ص: 118
روايت پنجم··· 254
دسته دوم: صحيفه و منع خمس··· 255
روايت اول··· 255
روايت دوم··· 255
دسته سوم: نزول هفت آيه درباره صحيفه··· 256
2 - تحليل اعتقادى··· 257
اول: برداشتى جامع از آيات··· 257
دوم: عنوان «نجوى» براى صحيفه··· 258
سوم: اظهار محتواى صحيفه با اشاره··· 259
چهارم: از صحيفه ملعونه تا كربلا··· 259
آيه «أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللّه فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمى أَبْصارَهُمْ» =آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 261
آيه «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّه يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ» = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 261
آيه «سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْأَلُونَ»··· 261
آيه «فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِى ذلِكَ لاَيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ» = آيه «وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ... »··· 262
آيه «فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ» = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 262
آيه «فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفا» = لقب «امير المؤمنين» در مكه··· 262
آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 263
1 - موقعيت تاريخى··· 263
ص: 119
روايت اول··· 264
روايت دوم··· 264
روايت سوم··· 265
روايت چهارم··· 265
روايت پنجم··· 266
روايت ششم··· 267
2 - تحليل اعتقادى··· 268
اول: فساد در زمين و دشمنى با آل محمد عليهم السلام از آثار صحيفه··· 268
دوم: اصحاب صحيفه ملعونند··· 269
سوم: ياران صحيفه كوردل اند··· 270
چهارم: ارتداد اهل صحيفه از اسلام··· 271
پنجم: رياست عمر در اصحاب صحيفه··· 272
ششم: بنى اميه اولين ياوران صحيفه··· 273
آيه «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا للّه مَثْنى وَ فُرادى ... »··· 275
1 - موقعيت تاريخى··· 275
2 - تحليل اعتقادى··· 277
تحليل اعتقادى اول··· 277
تحليل اعتقادى دوم··· 278
الف. مفهوم «إِنَّما» در آيه··· 278
ج. مفهوم «تَتَفَكَّرُوا» در آيه··· 279
د. مفهوم «نَذير» در آيه··· 280
رابطه اين آيه با غدير··· 281
1 - موقعيت تاريخى··· 283
2 - تحليل اعتقادى··· 284
آيه «لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 284
ص: 120
آيه «لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 285
آيه «وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ» = آيه «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطانا ... »··· 285
آيه «وَ جَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثا أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ ... » = آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ... »··· 285
آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ... »··· 285
1 - موقعيت تاريخى··· 286
2 - تحليل اعتقادى··· 288
تحليل اعتقادى اول··· 288
جهت اول: پرونده خاص اصحاب صحيفه··· 289
جهت دوم: محاكمه مخصوص اصحاب صحيفه··· 289
جهت سوم: غدير براى قطع اميد اصحاب صحيفه··· 290
جهت چهارم: روزگار ندامت اصحاب صحيفه··· 291
تحليل اعتقادى دوم··· 292
اول. شيطانِ اصحاب صحيفه··· 292
دوم. راه اصحاب صحيفه مقابله با «صراط مستقيم»··· 293
سوم. بيزارى اصحاب صحيفه از يكديگر··· 293
چهارم. عذاب مشاركين صحيفه و سقيفه··· 293
تحليل اعتقادى سوم··· 294
الف. بنيان گذاران ظلم سقيفه··· 294
ب. انواع پيروان ظلم سقيفه··· 294
1. اصل يارى و پيروى··· 294
2. جهات كلى پيروى··· 295
3. صف آرايىِ اتباع··· 295
ص: 121
4. اصول اعتقادى منحرف··· 296
5 . رضايت قلبى به ضلالت··· 297
6 . عموميت پيروان در زمان و مكان··· 298
رابطه آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً...» با غدير··· 298
1 - متن خطبه غدير··· 299
2 - موقعيت تاريخى··· 299
3 - موقعيت قرآنى··· 300
4 - تحليل اعتقادى··· 300
آيه «وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ ... »··· 301
1- موقعيت تاريخى··· 302
2 - موقعيت قرآنى··· 303
3 - تحليل اعتقادى··· 304
آيه «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِىَ اَشَدُّ قُوَةً مِنْ قَرْيَتِكَ ... » = كاروان غدير و وداع با كعبه در حجة الوداع··· 310
آيه «وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّه الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ» = آيه « ... أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »··· 310
آيه «وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» = آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ... »··· 310
آيه «وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 310
آيه «وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ... »··· 311
1 - موقعيت تاريخى··· 311
2 - تحليل اعتقادى··· 313
ص: 122
آيه «وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ»··· 314
1 - موقعيت تاريخى··· 314
2 - تحليل اعتقادى··· 315
آيه «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطانا ... »··· 316
آيه «وَ نادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 319
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً ... »··· 319
1 - موقعيت قرآنى··· 319
2 - تحليل اعتقادى··· 320
اول: نامسلمانى اصحاب صحيفه··· 321
دوم: لزوم اجتناب از اصحاب صحيفه··· 321
سوم: اصحاب صحيفه مفسدين اجتماع··· 321
چهارم: لذت اصحاب صحيفه از رنج مردم··· 321
پنجم: عداوت علنى اصحاب صحيفه··· 322
ششم: كينه هاى پنهانى اصحاب صحيفه··· 323
آيه «يا اَيُّهَا النّاسُ اِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ اُنْثى ... » = نزول سوره نصر و آيه اخوت در مِنى··· 326
ص: 123
(فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير: ش 2)
بخش پنجم
ماجراهاى پس از مكه تا غدير
5 - 379
منازل كاروان حجة الوداع بين مكه تا غدير··· 6
افشاى سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله در راه مكه به غدير = آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »··· 8
ماجراى اخوّت در منزل «قُدَيد» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 8
اهانت ابوبكر و عمر به پيامبر صلى الله عليه و آله در منزل «قُدَيد» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 8
آشوب منافقين اندكى مانده به غدير··· 8
كارشكنى علنى منافقين پيش از غدير··· 11
آيه «اَمْ يَقُولُونَ افْتَريهُ . قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 13
آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 13
1 - موقعيت تاريخى··· 13
اول. دعا براى محبت امير المؤمنين عليه السلام در دل مردم··· 16
دوم. استجابت دعا و نزول آيه··· 17
سوم. استهزاء ابوبكر و عمر به دعاى پيامبر صلى الله عليه و آله··· 18
ص: 124
چهارم. عكس العمل وحى و نزول آيات درباره گفته ابوبكر و عمر··· 19
2 - تحليل اعتقادى··· 23
آيه «الَّذينَ يَجعَلونَ مَعَ اللّه ِ إلها آخَرَ فَسَوفَ يَعلَمونَ» = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »··· 25
آيه «الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ يَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 26
آيه «اِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ» = آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسألَنَّهُم اَجْمَعينَ ... »··· 26
آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 26
آيه «اِنَّما اَنْتَ نَذيرٌ وَ اللّه ُ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ وَكيلٌ» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 26
آيه «اُولئِكَ الَّذينَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ ... » = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 26
آيه «أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِى الاْخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 26
آيه «أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِى الْأَرْضِ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه مِنْ أَوْلِياءَ ... » = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 27
آيه «عَمّا كانُوا يَعْمَلُونَ» = آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسألَنَّهُم اَجْمَعينَ ... »··· 27
آيه «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرْ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 27
آيه «فَاِنْ لَمْ يَسْتَجيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا اَنَّما اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه ِ وَ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 27
ص: 125
آيه «فَسَبِّح بِحَمدِ رَبِّكَ وَ كُن مِنَ الساجِدينَ» = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »··· 27
آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... » = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 27
آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »··· 28
1 - موقعيت تاريخى··· 28
2 - تحليل اعتقادى··· 29
يك. سؤال از همه مردم درباره ولايت··· 29
دو. اعلان ولايت، مأموريتى الهى با صداى بلند··· 30
سه. وعده حفظ پيامبر صلى الله عليه و آله··· 30
آيه «لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الاْخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 31
آيه «مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَكَّرُونَ» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 32
آيه «مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَ هُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »··· 32
آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »··· 32
1 - موقعيت تاريخى··· 33
2 - تحليل اعتقادى··· 44
نكته اول: ودايع امامت··· 44
نكته دوم: نتيجه مخالفت عايشه با على عليه السلام··· 45
نكته سوم: خيانت عايشه··· 45
1. جهات اهميت خيانت عايشه··· 46
ص: 126
2. نزول آيات در تقبيح خيانت عايشه··· 46
نكته چهارم: شهادت و مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله··· 48
1. پيشگويى پيامبر صلى الله عليه و آله درباره شهادت خود··· 48
2. مسموميت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 48
3. نقشه مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله··· 49
4. اجراى نقشه مسموميت··· 49
آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ ... »··· 50
آيه «وَ أعبُد رَبَّكَ حَتّى يَأتيكَ اليَقينَ» = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »··· 50
آيه «وَ اِنْ تَتُوبا اِلَى اللّه ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ اِنْ تَظاهَرا ... » = آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »··· 51
آيه «وَ لَقَد نَعلَمُ أنَّكَ يَضيقُ صَدرَكَ بِما يَقولونَ» = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ
أَجْمَعِينَ ... »··· 51
آيه «يا اَيُّهَا الَّذينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» = آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »··· 51
آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما ... »··· 51
1 - موقعيت تاريخى··· 52
2 - تحليل اعتقادى··· 56
مرحله اول: آيه «بَلِّغْ» مهم ترين آيه غدير··· 56
مرحله دوم: زمان و مكان نزول آيه بلّغ··· 59
اول. زمان و مكان دقيق آيه··· 59
1. اواخر شب هجدهم ذى الحجه در نزديكى غدير··· 59
2. پنج ساعت از روز هجدهم گذشته در غدير خم··· 59
دوم. زمان و مكان اجمالى آيه··· 60
1. بين راه··· 60
ص: 127
2. روز هجدهم در غدير··· 60
3. در جحفه··· 61
سوم. جمع بندى در زمان و مكان آيه··· 61
قرينه اول··· 62
قرينه دوم··· 62
قرينه سوم··· 63
قرينه چهارم··· 63
مرحله سوم: كيفيت نزول آيه بلّغ··· 63
مرحله چهارم: تفسير گونه اى بر آيه بلّغ··· 67
فراز اول: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ»··· 67
قسمت اول: «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ»··· 68
قسمت دوم: «بَلِّغ»··· 70
فراز دوم: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»··· 71
قسمت اول: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ»··· 71
الف. ترس از چه كسانى ؟··· 72
ب. ترس از چه جهاتى ؟··· 73
جهت اول: نپذيرفتن و اطاعت نكردن و مخالفت··· 73
جهت دوم: تكذيب··· 74
جهت سوم: اتهام··· 74
جهت چهارم: استهزاء و مسخره كردن··· 75
جهت پنجم: تفرقه··· 75
جهت ششم: اضطراب و طغيان··· 75
جهت هفتم: بازگشت به جاهليت··· 76
جهت هشتم: خطر جانى براى پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام··· 76
ج. ريشه هاى نامساعد بودن شرايط··· 77
ص: 128
1. نفاق··· 77
2. دشمنى با على عليه السلام··· 78
3. تازه مسلمان بودن و نزديكى به جاهليت··· 79
4. كمى متقين··· 80
د. عكس العمل هاى پيامبر صلى الله عليه و آله با احساس شرّ مردم··· 81
قسمت دوم: «فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ»··· 82
فراز سوم: «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»··· 84
1. حفظ از چه كسى و چه چيزى ؟··· 85
3. عكس العمل پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از ضمانت حفظ··· 87
شاهد اول: نپذيرفتن ولايت··· 90
شاهد دوم: تكذيب پيامبر صلى الله عليه و آله در مسئله ولايت الهى··· 91
شاهد سوم: اتهام به حضرت كه با اعلام ولايت اهداف ديگرى
دارد !··· 93
شاهد چهارم: استهزاء و به مسخره گرفتن غدير··· 94
شاهد پنجم: تفرقه در اثر شنيدن مسئله ولايت··· 96
شاهد ششم: طغيان و توطئه··· 96
شاهد هفتم: بازگشت مردم به جاهليت··· 98
شاهد هشتم: خطر جانى··· 99
فراز چهارم: «إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ»··· 100
مرحله پنجم: تحليلى بر محتواى آيه بلّغ··· 101
يك. پاسخ اجمالى··· 103
دو. پاسخ تفصيلى··· 106
پاسخ اول: استثنايى بودن ابلاغ ولايت··· 106
پاسخ دوم: پيامبر صلى الله عليه و آله تابع مطلق اراده خدا··· 106
پاسخ سوم: دقت فوق العاده براى ابلاغ ولايت··· 107
ص: 129
پاسخ چهارم: آگاهىِ مردم از اسرار خدا و رسول صلى الله عليه و آله··· 108
پاسخ پنجم: فهماندن دشوارى ابلاغ به مردم··· 111
پاسخ ششم: عدم امكان ابلاغ بدون ضمانت الهى··· 111
پاسخ هفتم: خداوند درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله را مؤاخذه نكرده··· 112
پاسخ هشتم: ضمانت حفظ از طرف خدا قبول شده··· 113
سه. نتيجه اين شكل از ابلاغ··· 113
نتيجه اول: انتساب امر ولايت به خدا··· 114
نتيجه دوم: نظم سه روزه معجزه الهى··· 114
نتيجه سوم: اجراى كامل مراسم در سايه ضمانت الهى··· 115
نتيجه چهارم: اشاره رمزى به غايبين از غدير··· 116
آيه تبليغ در خطبه غدير··· 117
متن خطبه غدير··· 121
آيه تبليغ در غديريه حسّان بن ثابت··· 122
آيه تبليغ در احتجاج امير المؤمنين عليه السلام در صفين··· 123
تبليغ غدير توسط معصومين عليهم السلام با آيه تبليغ··· 124
1 - استناد امام باقر عليه السلام به آيه تبليغ در برابر حسن بصرى··· 125
2 - امام صادق عليه السلام و آيه تبليغ پشتوانه قرآنى غدير··· 126
3 - امام صادق عليه السلام و آيه تبليغ آخرين دستور قرآنى غدير··· 126
4 - امام هادى عليه السلام در شرح كيفيت خطابه غدير··· 127
آيه تبليغ در دعاى بعد از نماز روز غدير··· 129
1 - متن دعا··· 129
2 - نتيجه اعتقادى··· 131
آيه تبليغ در زيارت غديريه··· 132
متن زيارت غديريه··· 134
ص: 130
آيه تبيلغ از وجوه دلالت حديث غدير بر امامت··· 135
يك - شمارى از راويان نزول آيه تبليغ در روز غدير خم··· 136
1. عبدالرحمن بن محمد بن ادريس رازى، ابومحمد، ابن ابى حاتِم (ت 240 يا 241 - م 327 ق)··· 137
2. احمد بن عبدالرحمن بن احمد بن محمد بن موسى فارسى، ابوبكر شيرازى (م 407 يا 411 ق)··· 138
3. احمد بن موسى بن مَردَوَيه اصفهانى، ابوبكر، ابن مَردَوَيه (ت 323 - م 410 ق)··· 138
4. احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى، ابواسحاق··· 139
5 . احمد بن عبداللّه بن احمد بن اسحاق بن موسى بن مهران اصفهانى، ابونُعَيم (ت 334 - م 430 ق)··· 140
6 . على بن احمد بن محمد بن متويه واحدى نيشابورى، ابوالحسن (م 468 ق)··· 140
7. مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد (م 477 ق)··· 141
9. على بن حسن بن هبه اللّه بن عساكر دمشقى، ابوالقاسم، ابن عساكر(ت 499 - م 571 ق)··· 142
10. محمد بن عمر بن حسين بن حسن بن على تَيمى بكرى طبرستانى رازى، ابوعبداللّه، ابن الخطيب، فخرالدين (ت 543 يا 544 - م 606 ق)··· 142
11. محمد بن طلحة بن محمد قرشى نصيبى، ابوسالم··· 143
12. عبدالرزّاق بن رزق اللّه بن ابى بكر بن خلف جَزَرى رَسعَنى، ابومحمد، عزّالدين (ت 589 - 660 يا 661 ق)··· 144
13. حسن بن محمد بن حسين قمى نيشابورى، نظام الدين··· 144
14. سيد على بن شِهاب الدين همدانى··· 145
15. على بن محمد مالكى، ابوالحسن، نورالدين، ابن صبّاغ··· 145
ص: 131
16. محمود بن احمد بن موسى بن احمد بن حسين بن يوسف بن محمود عَينى حنفى، ابومحمد، ابوالثناء، بدرالدين (ت 762 - م 855 ق)··· 146
17. عبدالرحمن بن ابى بكر سُيوطى، جلال الدين··· 147
18. محمد محبوب عالم بن صفى الدين جعفر، بدر عالم··· 148
19. عبدالوهاب بن محمد بن رفيع الدين احمد بخارى، حاج عبدالوهاب (ت 869 - م 932 ق)··· 149
20. عطاءاللّه بن فضل اللّه شيرازى حسينى، جمال الدين محدّث··· 149
21. شهاب الدين احمد··· 149
22. محمد بن معتمدخان حارثى بدخشانى، ميرزا··· 150
دو - دلالت نزول آيه تبليغ در غدير به امامت··· 150
نقدى بر بزرگان اهل سنت پيرامون آيه تبليغ··· 154
بررسى آيه تبليغ··· 159
1 - مخاطب آيه··· 160
2 - غدير و امامت··· 160
3 - حادثه جاودان··· 161
4 - راه حلّ··· 162
5 - غدير، خلافت يا امامت··· 163
6 - نقش غدير در ساختار انسان و زندگى··· 164
7 - «فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ»··· 166
نكاتى در فرازهاى آيه تبليغ··· 167
فراز اول: «يا أيُّهَا الرَسولِ»··· 167
فراز دوم: «بَلِّغ»··· 168
فراز سوم: «ما أُنزِلَ إلَيكَ»··· 169
فراز چهارم: «مِن رَبِّكَ»··· 169
فراز پنجم: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ»··· 170
ص: 132
فراز ششم: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ»··· 171
فراز هفتم: «مِنَ الناسِ»··· 174
فراز هشتم: «إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ»··· 176
شبهات در مورد آيه تبليغ و پاسخ به آنها··· 177
1 - شبهه اول: خوف پيامبر صلى الله عليه و آله··· 177
پاسخ اول: ماجراى عقبه··· 178
پاسخ دوم: تقطيع حديث··· 179
پاسخ سوم: بررسى خوف پيامبر صلى الله عليه و آله··· 180
يك. خوف انبيا عليهم السلام در قرآن··· 180
دو. خوف پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله··· 181
1. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله در قرآن··· 181
2. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله در غير از واقعه غدير خم··· 182
3. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله از خواص گمراه··· 182
4. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله از شرك و شهوت امتش··· 182
5 . خوف پيامبر صلى الله عليه و آله از عمل قوم لوط··· 183
6 . خوف از رغبت امت بر مال دنيا··· 183
7. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله در واقعه غدير خم··· 183
سه. علت خوف پيامبر صلى الله عليه و آله··· 185
1. خوف از كشته شدن··· 186
2. خوف از مشركين··· 186
3. خوف از اعراب بت پرست در اول بعثت··· 187
4. خوف از معرفى كردن على بن ابى طالب عليه السلام··· 187
2 - شبهه دوم: چرا نام على عليه السلام در آيه تبليغ نيامده··· 191
پاسخ اول··· 191
پاسخ دوم··· 197
ص: 133
پاسخ سوم··· 198
استدلال به آيه تبليغ و شبهات آن··· 200
1 - استدلال شيعه به آيه تبليغ··· 200
نكته اول: نزول سوره مائده··· 201
نكته دوم: سياق آيه··· 202
نكته سوم: مقصود از ناس··· 202
نكته چهارم: مقصود از عصمت··· 202
نكته پنجم: مقصود از عبارت «ما أُنزِلَ إلَيكَ»··· 202
نكته ششم: شخصيت روحى رسول خدا صلى الله عليه و آله··· 202
اول: استقامت رسول خدا صلى الله عليه و آله··· 203
دوم: شجاعت رسول خدا صلى الله عليه و آله··· 203
سوم: عصمت رسول خدا صلى الله عليه و آله··· 204
2 - بررسى آراء اهل سنت در مورد آيه تبليغ··· 204
1. نزول آيه در مكه··· 204
نقد اين نظريه··· 204
2. نزول آيه در مكه، بدون ذكر تاريخ··· 205
نقد اين نظريه··· 205
3. نزول آيه در مدينه··· 206
نقد اين نظريه··· 206
نقد اين نظريه··· 208
4. نزول آيه در مدينه و در جنگ ذات الرقاع··· 208
5 . نزول آيه در غدير خم··· 209
3 - شبهات ادبى··· 209
شبهه اول: سياق··· 209
پاسخ اين شبهه··· 210198
ص: 134
شبهه دوم: تفكيك كلام··· 212
پاسخ اين شبهه··· 212
شبهه سوم: شبهات محتوايى··· 212
پاسخ اين شبهه··· 213
الف. پاسخ بخش اول شبهه··· 213
ب. پاسخ بخش دوم شبهه··· 214
موضع گيرى قريش در برابر رسول خدا صلى الله عليه و آله··· 216
راه اول: برخورد مستقيم براى جلوگيرى از تبليغ دين··· 217
راه دوم: طرح سازش··· 220
راه سوم: تحريم اقتصادى و اجتماعى··· 221
راه چهارم: هجوم نظامى··· 222
راه پنجم: پيمان صلح يا شكست سياسى··· 222
راه ششم: ترور رسول خدا صلى الله عليه و آله··· 223
راه هفتم: گرايش به نفاق··· 224
راه هشتم: استقلال سياسى··· 227
راه نهم: تقسيم قدرت··· 228
ج. پاسخ بخش سوم شبهه··· 229
سخن پايانى··· 238
شأن نزول آيه تبليغ··· 230
ابعاد مختلف آيه تبليغ··· 240
1 - تحليلى درباره آيه··· 240
نكته اول: ظهور فعل در ماضى··· 240
نكته دوم: بيان اهميت شرط··· 241
نكته سوم: نوع خوف پيامبر صلى الله عليه و آله··· 241
نكته چهارم: مقصود از «الناس»··· 242
ص: 135
نكته پنجم: معناى عصمت··· 242
2 - بررسى روايات اهل سنت··· 242
روايت اول: روايت ابونعيم اصفهانى··· 242
روايت دوم: روايت ابن عساكر··· 243
روايت سوم: روايت واحدى··· 245
روايت چهارم: روايت حبرى··· 245
3 - شأن نزول آيه از ديدگاه اهل بيت عليهم السلام··· 246
4 - راويان حديث··· 247
5 - ديدگاه شيعه درباره آيه تبليغ··· 250
6 - شبهه در آيه تبليغ··· 252
تحقيق در آيه تبليغ··· 253
1 - ساختار و بافت آيه تبليغ··· 253
الف. سياق آيه تبليغ··· 253
ب. جايگاه آيه در قرآن··· 254
2 - ديدگاه بزرگان اهل سنت··· 256
نظريه اول··· 256
نظريه دوم··· 265
نظريه سوم··· 273
نظريه چهارم··· 278
نظريه پنجم··· 279
نظريه ششم··· 286
3 - ديدگاه اهل سنتِ موافق اهل بيت عليهم السلام··· 287
4 - ديدگاه وهابيان درباره آيه تبليغ··· 292
5 - ديدگاه اهل بيت عليهم السلام درباره آيه تبليغ··· 303
6 - نكاتى درباره ديدگاه هاى مخالفان··· 310
ص: 136
نكته اول··· 310
نكته دوم··· 311
نكته سوم··· 311
7 - ارزيابى نظريه هاى مخالف اهل بيت عليهم السلام··· 312
مورد اول: مأموريت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 312
مورد دوم: صحت شرط و مشروط در تبليغ··· 313
مورد سوم: چگونگى خوف پيامبر صلى الله عليه و آله··· 314
مورد چهارم: منظور از الناس (مردم) چه كسانى هستند ؟··· 314
مورد پنجم: معناى عصمت (محفوظ داشتن) از مردم··· 316
8 - دو مسئله درباره مصونيت از مردم··· 317
بررسى وضعيت اجتماعى و سياسىِ زمان نزول آيه تبليغ··· 332
نكته اول··· 334
نكته دوم··· 335
نكته سوم··· 345
نكته چهارم··· 349
اول. امت حضرت موسى عليه السلام··· 349
دو. امت حضرت عيسى عليه السلام··· 351
سه. امت اسلام··· 353
نكاتى در مورد آيه تبليغ··· 359
نكته اول: آيات قبل و بعد آيه تبليغ··· 359
نكته دوم: زمينه آيه تبليغ··· 360
نكته سوم: اعجاز آيه تبليغ··· 361
نكته چهارم: پيوند نبوت و امامت··· 362
نكته پنجم: هدف بعثت و آيه تبليغ··· 363
نكته ششم: متعلق «ما أُنزِلَ»··· 365
ص: 137
نكته هفتم: موضوع آيه تبليغ··· 367
نكته هشتم: پيامبر صلى الله عليه و آله مخاطب آيه تبليغ··· 368
نكته نهم: الهى بودن خلافت در آيه تبليغ··· 368
نكته دهم: پيشينه امر خلافت··· 368
نكته يازدهم: امامت مهم ترين پيام پيامبر صلى الله عليه و آله··· 369
نكته دوازدهم: شباهت با امت حضرت موسى عليه السلام··· 369
كتابشناسى آيه تبليغ··· 372
ص: 138
(فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير: ش 3)
بخش ششم
ماجراهاى سه روزه غدير
5 - 559
نقل ماجراى غدير··· 7
1 - واقعه غدير و تواتر··· 7
2 - نقل ماجراى غدير به طور خلاصه··· 7
3 - نقل ماجراى غدير به طور مفصل··· 8
قسمت اول: ماجراهاى پيش از خطبه غدير: 98 - 39
منظره غدير··· 9
حضور پنج تن عليهم السلام در غدير··· 12
زمينه سازى براى خطبه غدير··· 12
1 - جمع آورى مردم··· 12
2 - خالى نگه داشتن زير درختان··· 13
3 - اسكان منظم جمعيت··· 13
4 - مقابله با گرما··· 14
5 - پيش بينى آرايش مجلس سخنرانى··· 14
6 - موقعيت استقرار مردم در برابر سخنران··· 15
7 - صدا رسانى به آن جمعيت انبوه··· 15
8 - آماده سازى زير درختان براى منبر··· 15
9 - بناى منبر در موقعيت ويژه··· 15
ص: 139
10 - سايبان بر فراز منبر··· 16
11 - كيفيت و بلنداى منبر··· 16
12 - نداى عمومى براى نماز جماعت··· 17
برخورد تند پيامبر صلى الله عليه و آله با منافقين پيش از مراسم غدير··· 17
كارشكنى علنى منافقين در غدير··· 18
اغتشاش منافقين در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 20
اهانت ابوبكر و عمر به پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از خطبه غدير··· 21
تدابير امنيتى در غدير ضد منافقين··· 22
1 - نظارت مستقيم خداوند در غدير··· 23
2 - واداشتن منافقين به سكوت··· 24
3 - زير نظر داشتن دقيق منافقين··· 25
4 - تهديد منافقين به افشاگرى··· 25
5 - مدارا با منافقين براى حفظ امنيت··· 25
6 - نمونه هايى از تحركات منافقين··· 26
عرضه ولايت بر همه مخلوقات در روز غدير··· 27
نماز جماعت در صحراى غدير··· 28
كيفيت ابلاغ ولايت··· 29
1 - صد و بيست هزار نفر در برابر يك منبر··· 30
2 - منبر استثنايى زير درختان··· 30
3 - دو نفر بر فراز يك منبر··· 30
4 - يك ساعت سخنرانى زير آفتاب··· 30
5 - بلند كردن و معرفى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 31
6 - بيعت لسانى از فراز منبر··· 31
منبر غدير و آماده سازى فضاى خطبه غدير··· 31
1 - جمع آورى مردم··· 31
ص: 140
2 - خالى نگه داشتن زير درختان··· 32
3 - اسكان منظم جمعيت··· 32
4 - مقابله با گرما··· 33
5 - پيش بينى آرايش مجلس سخنرانى··· 33
6 - موقعيت استقرار مردم در برابر سخنران··· 34
7 - صدا رسانى به آن جمعيت انبوه··· 34
8 - آماده سازى زير درختان براى منبر··· 34
9 - بناى منبر در موقعيت ويژه··· 36
10 - سايبان بر فراز منبر··· 36
11 - كيفيت و بلنداى منبر··· 36
12 - توصيف منبر غدير··· 37
13 - عظمت غدير با منبر··· 38
قسمت دوم: ماجراهاى حين خطبه غدير: 418 - 39
خطبه غدير و ماجراهاى آن··· 41
قسمت سوم: ماجراهاى پس از خطبه غدير: 438 - 559
اقدامات سه روزه پس از خطبه غدير··· 43
اول: موارد كلى··· 45 - 80
پيش بينى هاى بعد از خطبه غدير··· 45
اقرار به نبوت و ولايت پس از خطبه غدير··· 46
امضاى الهى براى ولايت··· 54
اسناد ماندگار غدير··· 57
پرسش و پاسخ از ولايت پس از خطبه غدير = آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »··· 57
ص: 141
نداى آسمانى در غدير··· 58
حضور و ظهور جبرئيل پس از خطبه غدير··· 58
پايان سفر حجة الوداع··· 59
تزيين آسمان چهارم به بيت المعمور در روز غدير··· 60
آيه «اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسوُلَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ» = آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »··· 60
آيه «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللّه الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ... » = آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »··· 60
آيه «وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْرا غَيْرَ مَمْنُونٍ»··· 61
1 - موقعيت تاريخى··· 61
2 - تحليل اعتقادى··· 62
نكته اول: اجر و مزد پيامبر صلى الله عليه و آله··· 62
نكته دوم: سند سپاس الهى··· 62
نكته سوم: نشان تقدير در غدير··· 62
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »··· 63
1 - آيه ولايت در خطبه غدير··· 64
2 - سؤال سلمان از معناى اولوالامر··· 65
3 - سؤال منافقين از معناى اولوالامر··· 68
آيه ولايت به بيانى ديگر··· 70
1 - موقعيت تاريخى··· 70
2 - تحليل اعتقادى··· 72
آيه ولايت از منظرى ديگر··· 74
1 - موقعيت تاريخى··· 74
2 - تحليل اعتقادى··· 76
ص: 142
آيه ولايت در ادامه تاريخ··· 76
1 - جنگ صفين··· 76
2 - پاسخِ اهل اهواز··· 79
3 - زيارت غديريه··· 79
دوم: عمامه گذارى··· 81 - 92
ماجراى عمامه گذارى در غدير··· 81
نقل عمامه گذارى در غدير توسط اهل سنت··· 82
آثار عمامه گذارى در غدير··· 86
تحليل مراسم عمامه گذارى در غدير··· 87
آيه «إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ» = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »··· 88
آيه «بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ ... » = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »··· 88
آيه «ثُمَّ أَنْزَلَ اللّه سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها ... » = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »··· 88
آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »··· 88
1 - متن روايت··· 90
2 - موقعيت تاريخى··· 90
3 - موقعيت قرآنى··· 91
آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ فى مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ ... » = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »··· 92
سوم: تبريك و تهنيت··· 93 - 101
تبريك و تهنيت در روز غدير··· 93
ص: 143
تبريك گفتن عمر در روز غدير··· 95
1 - راويان خبر شادباش گفتن عمر··· 96
2 - وجه دلالت··· 97
3 - اعتبار «معارج النبوة» و «روضة الصفا» و «حبيب السير»··· 98
رسميت تبريك و تهنيت در غدير··· 99
1 - تبريك رسمى در غدير خم··· 100
2 - آموزش تبريك غدير از امام صادق عليه السلام··· 101
3 - آموزش تهنيت غدير توسط امام رضا عليه السلام··· 101
چهارم: بيعت··· 103 - 174
امر الهى بر بيعت··· 103
اعلان مراسم بيعت غدير··· 105
1 - سه اقدام براى بيعت زبانى··· 110
2 - متن بيعت نامه··· 111
3 - اى مردم، چه مى گوييد ؟··· 112
4 - آمادگى براى بيعت بعد از خطابه··· 112
5 - سلام به عنوان «اميرالمؤمنين»··· 113
6 - سپاس بر نعمت ولايت··· 113
7 - فضائل بى انتهاى على عليه السلام··· 113
8 - نشان بهشت براى اهل ولايت··· 114
9 - دعا و حمد در پايان خطابه··· 114
بيعت عملى در غدير··· 118
بيعت ابوبكر و عمر و منافقين در غدير··· 121
اهانت به پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام پس از بيعت در غدير··· 123
1 - روز نوزدهم ذى الحجه··· 124
ص: 144
2 - روز بيستم··· 126
3 - اهانت زشت به اميرالمؤمنين عليه السلام··· 127
4 - آرزوى مرگ اميرالمؤمنين عليه السلام··· 127
5 - خشم ابوبكر و عمر از بيعت در غدير··· 128
6 - ماجراى حارث فهرى··· 129
مراسم همزمان با بيعت در غدير··· 130
خداوند شاهد بيعت غدير··· 131
آمرزش پس از بيعت در غدير··· 131
لقب «اميرالمؤمنين» در بيعت غدير··· 132
سلام ابوبكر و عمر به لقب «اميرالمؤمنين»··· 133
مورد اول··· 133
مورد دوم··· 134
مورد سوم··· 134
مورد چهارم··· 135
حضور ملائكه پس از بيعت در غدير··· 135
1 - جبرئيل··· 135
2 - جمعى از ملائكه··· 136
بيعت در غدير بيعت با خدا··· 137
1 - متن خطبه غدير··· 139
2 - موقعيت قرآنى··· 140
3 - تحليل اعتقادى··· 141
تحليل اعتقادى اول··· 141
تحليل اعقادى دوم··· 142
الف. عمق معناى بيعت با خدا در غدير··· 142
ب. پيام بيعت الهى غدير··· 142
ج. دست بالاى خدا در بيعت غدير··· 143
ص: 145
مفهوم مولى در بيعت غدير··· 145
بيعت، يكى از دو ركن غدير··· 145
اتمام حجت با بيعت غدير··· 147
اشتهار غدير به خاطر مراسم سه روزه بيعت··· 148
مفهوم بيعت و جوانب آن··· 149
1 - بيعت و نقش اجتماعى··· 149
2 - انواع بيعت··· 150
3 - اركان و شرايط بيعت··· 150
4 - اهميت و نقش بيعت··· 151
5 - بيعت و نقش مردم··· 153
6 - بيعت شكنى··· 155
7 - علل بيعت شكنى··· 157
الف. مغالطه كارى··· 157
ب. رشك و حسد··· 157
ج. فريب خوردگى··· 158
د. عدالت گريزى··· 158
8 - برخورد با بيعت شكنان··· 158
9 - مفهوم بيعت غدير··· 159
نكاتى در مورد بيعت غدير··· 160
1 - نظر تعدادى از علماى عامه··· 161
2 - شمارى از بيعت ها كه توسط شخص پيامبر صلى الله عليه و آله گرفته شده··· 162
تحليل بيعت در غدير··· 163
1 - هدف از بيعت لسانى··· 164
جهت اول··· 164
جهت دوم··· 164
ص: 146
جهت سوم··· 164
جهت چهارم··· 165
جهت پنجم··· 165
2 - كيفيت بيعت عملى و لسانى··· 165
واكاوى بيعت غدير··· 166
1 - موضوع اصلى بيعت غدير··· 166
2 - محتواى بيعت غدير··· 167
3 - ارزش و پشتوانه بيعت غدير··· 167
4 - ضامن و شاهد بيعت غدير··· 168
5 - نتيجه بيعت غدير··· 168
زمينه بيعت غدير··· 169
جهت اول··· 169
جهت دوم··· 169
لعن بر بيعت شكنان غدير··· 172
بيعت با غدير در تبليغ غدير··· 172
تقيه راويان در نقل بيعت غدير··· 173
بيعت در زيارت غديريه··· 173
پنجم: سندِ مكتوبِ غدير··· 175 - 186
ماجراى سند مكتوب غدير به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله··· 175
تحليل سند مكتوب غدير··· 178
تحليل اول··· 179
نكته اول: وقوع ماجرا در ايام غدير··· 179
نكته دوم: سند مكتوب براى آيندگان··· 180
نكته سوم: ثبت اقرار مردم··· 180
ص: 147
نكته چهارم: غدير متعلق به همه··· 180
نكته پنجم: امضاى الهى در كنار سند مكتوب··· 180
نكته ششم: بيان مقام عظيم پيامبر صلى الله عليه و آله··· 181
تحليل دوم··· 182
الف. نفى هواى نفس درباره غدير: «وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى»··· 183
ب. اثبات وَحْيانيت غدير: «إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْىٌ يُوحى»··· 183
نقل و ثبت سند مكتوبِ غدير··· 184
آيه «إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْىٌ يُوحى» = آيه «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى . ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ
وَ ما غَوى ... »··· 185
آيه «ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى» = آيه «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى . ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى ... »··· 185
آيه «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى . ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى ... » = ماجراى سند مكتوب غدير به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله··· 185
آيه «وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى»··· 185
ششم: غديريه حسّان بن ثابت··· 187 - 201
غديريه حَسّان، اولين غديريه در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله··· 187
جهت اول··· 188
جهت دوم··· 188
غديريه حَسّان و تأييد پيامبر صلى الله عليه و آله و معناى مولى··· 193
الف - نقل شعر حسّان توسط مشاهير اهل سنت··· 194
1. ابن مَردَوَيه (ت 240 يا 241 - م 327 ق)··· 195
2. احمد بن عبداللّه اصفهانى، ابونُعَيم··· 195
3. موفّق بن احمد مكّى خوارزمى··· 195
ص: 148
4. محمد بن على بن ابراهيم نطنزى، ابوالفتح··· 196
5 . سبط بن جوزى، ابوالمظفر··· 196
6 . صدرالدين حموينى··· 196
7. ابوعبداللّه گنجى شافعى··· 196
8 . جلال الدين سُيوطى··· 197
ب - وجوه استدلال به شعر حسّان··· 197
1. سراينده اين شعر از صحابه است··· 198
مورد اول··· 198
مورد دوم··· 199
مورد سوم··· 199
2. اين شعر به اِذن پيامبر صلى الله عليه و آله سروده شده است··· 200
3. تقرير پيامبر صلى الله عليه و آله··· 200
4. پيامبر صلى الله عليه و آله شعر حسّان را نيكو شمرد··· 201
5 . اين شعر در حضور صحابه سروده شد··· 201
6 . تقرير خلفاى سه گانه··· 201
هفتم: منافقين پس از خطبه غدير··· 203 - 319
توطئه هاى منافقين در غدير··· 203
كارشكنى علنى منافقين پس از خطبه غدير··· 204
1- تشكيك در نسبت سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله به خدا··· 207
2 - مطرح كردن خلافت به عنوان غنيمت !··· 208
3 - مرحله اى بودن نقشه هاى ضد غدير··· 209
4 - تصميم بر ادامه راه بعد از شكست··· 209
5 - مطرح كردن تعصبات قومى··· 210
6 - مسخره كردن مقام نبوت··· 210
ص: 149
شبهه منافقين در معناى «مولى»··· 211
شبهه منافقين در نسبت غدير به امر الهى = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 211
پيشنهاد جايگزينىِ فردى به جاى على عليه السلام = آيه «وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ... »··· 211
پيشنهاد مشاركت در خلافت = آيه «وَ لَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ... »··· 212
سؤال ابوبكر و عمر در غدير··· 212
وسوسه مردم پس از غدير توسط عمر = آيه «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ ... »··· 212
اهانت به پيامبر صلى الله عليه و آله پس از خطبه غدير··· 212
برخورد منافقين با اصحاب اميرالمؤمنين عليه السلام پس از غدير··· 216
آيه «الَّذى يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ» = آيه «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنّاسِ . الَّذى يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ»··· 220
آيه «اِنّا لَنَعْلَمُ اَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبينَ» = آيه «تَنْزيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الاَقاويلِ»··· 220
آيه «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 220
آيه «اِنْ هُوَ اِلاّ عَبْدٌ اَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَ جَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنى اِسْرائيلَ . وَ لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِى الاَرْضِ يَخْلُفُونَ» = اهانت به پيامبر صلى الله عليه و آله پس از خطبه غدير··· 220
آيه «أَوْلى لَكَ فَأَوْلى» = آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى. وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّى ... »··· 220
آيه «بَلِ اللّه فَاعْبُدْ وَ كُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ» = آيه «وَ لَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ... »··· 220
ص: 150
آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 220
1 - موقعيت تاريخى··· 221
حديث اول··· 223
حديث دوم··· 224
حديث سوم··· 224
حديث چهارم··· 224
حديث پنجم··· 225
حديث ششم··· 226
2 - تحليل اعتقادى··· 226
تحليل اعتقادى اول··· 226
جهت اول: گوينده سخن ناروا··· 227
جهت دوم: تكيه گاه سخن منافقين··· 227
تحليل اعتقادى دوم··· 228
اول. ارتباط اين آيات با آيات قبل··· 228
دوم. تشابه اين آيات با آيه تبليغ··· 229
سوم. ارتباط همه اين آيات با پاسخ منافقين··· 230
تحليل اعتقادى سوم··· 232
نكته اول: غدير رسالت ربانى··· 232
نكته دوم: تحفّظ بر مقام عظيم رسول··· 232
1. معناى دقيق «تَقَوَّلَ»··· 232
2. پاسخ اساسى به منافقين··· 233
3. حفظ حرمت مقام عصمت در آيه··· 234
نكته سوم: ارتباط ولايت و تقوى··· 234
نكته چهارم: اطلاع از تكذيب كنندگان ولايت··· 235
نكته پنجم: حسرت كافران براى ولايت··· 235
ص: 151
آيه «ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى» = آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى. وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّى ... »··· 236
آيه «ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى» = آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى. وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّى ... »··· 236
آيه «ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 236
آيه «عَلَى الأرائك يَنْظُرون» = آيه «فَالْيَوم الَّذينَ آمَنوا مِنَ الكُفّارِ يَضْحَكونَ ... »··· 236
آيه «فَالْيَوم الَّذينَ آمَنوا مِنَ الكُفّارِ يَضْحَكونَ . عَلَى الأرائك يَنْظُرون»··· 237
آيه «فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 238
آيه «فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 238
آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى . وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى ... »··· 239
1 - موقعيت تاريخى··· 239
2 - تحليل اعتقادى··· 242
نكته اول: روايت حاضرين غدير··· 242
نكته دوم: سابقه ابوموسى و مغيره با معاويه··· 242
نكته سوم: گفتار معاويه كفر است··· 243
نكته چهارم: معاويه همچون حارث فهرى··· 243
نكته پنجم: انعكاس قرآنى ماجرا··· 244
نكته ششم: اعلان برائت از معاويه··· 244
نكته هفتم: معاويه و استحقاق قتل··· 245
نكته هشتم: مهلت ظالمين··· 245
نكته نهم: چهار بار استحقاق عذاب براى معاويه··· 246
ص: 152
آيه «فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 249
آيه «لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 249
آيه «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ ... »··· 249
1 - متن روايت··· 250
2 - موقعيت تاريخى··· 250
3 - تحليل اعتقادى··· 252
آيه «وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماما» = آيه «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ»··· 253
آيه «وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ... »··· 253
1 - موقعيت تاريخى··· 254
حديث اول··· 256
حديث دوم··· 256
حديث سوم··· 257
حديث چهارم··· 257
2 - تحليل اعتقادى··· 258
نكته اول: غدير از آيات روشن الهى··· 259
نكته دوم: منكر غدير منكر قيامت··· 259
نكته سوم: على عليه السلام قرآن ناطق··· 260
نكته چهارم: آسمانى بودن غدير··· 260
فراز اول: برنامه ربّانى پيامبر صلى الله عليه و آله··· 260
فراز دوم: وَحْيانى بودن غدير··· 261
فراز سوم: حُجَج منتخب خدا··· 262
نكته پنجم: كفر اعتراض كنندگان بر غدير··· 263
اول: توطئه اى با عنوان تقاضاى تبديل··· 263
ص: 153
دوم: پيشنهادِ مخالفتِ خدا با درخواست تبديل··· 263
سوم: پيشنهاد تبديل مساوى با كفر··· 264
نتيجه گيرى از نكات سه گانه··· 264
اعتراض كنندگان چه كسانى بودند ؟··· 265
آيه «وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 266
آيه «وَ إِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 266
آيه «وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 266
آيه «وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 266
آيه «وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ» = اهانت به پيامبر صلى الله عليه و آله پس از خطبه غدير··· 267
آيه «وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه ِ إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها ... »··· 267
1 - موقعيت تاريخى··· 268
2 - تحليل اعتقادى··· 269
نكته اول: نزول آيه در غدير··· 270
نكته دوم: نزول آيه درباره ابوبكر و عمر··· 270
نكته سوم: پيمان شكنان كيانند ؟··· 270
نكته چهارم: جمع بندى آيات درباره غدير··· 271
آيه «وَ قالُوا ءَآلِهَتُنا خَيْرٌ اَمٌ هُوَ ما ضَرَبُوهُ لَكَ اِلاّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ» = اهانت به پيامبر صلى الله عليه و آله پس از خطبه غدير··· 271
آيه «وَ لا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها ... » = آيه «وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها ... »··· 271
ص: 154
آيه «وَ لا تَكُونُوا كَالَّتِى نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثا تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ ... » = آيه «وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها ... »··· 271
آيه «وَ لَوْ شاءَ اللّه لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِى مَنْ يَشاءُ ... » = آيه «وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها ... »··· 271
آيه «وَ لَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ... »··· 271
1 - موقعيت تاريخى··· 272
نكته اول: نزول آيه پس از طرح مسئله شركت··· 274
نكته دوم: كسى كه پيشنهاد شركت در خلافت داد··· 275
نكته سوم: پيشنهاد شركت در خلافت چگونه مطرح شد ؟··· 276
نكته چهارم: نزول آيات در پاسخ به پيشنهاد شركت··· 278
نكته پنجم: ظهور جبرئيل در پاسخ به پيشنهاد شركت !··· 279
2 - تحليل اعتقادى··· 280
تحليل اعتقادى اول··· 280
تحليل اعتقادى دوم··· 281
اول. شريك قائل شدن در ولايت··· 281
دوم. حبط عمل و خسارت··· 283
بيانى ديگر براى اين آيه··· 284
آيه «وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى» = آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى . وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى ... »··· 287
آيه «وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً اِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصُدُّونَ » = اهانت به پيامبر صلى الله عليه و آله پس از خطبه غدير··· 287
آيه «وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 287
ص: 155
آيه «وَ ما لا تُبْصِرُونَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 287
آيه «وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلاً ما تُؤمِنونَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 287
آيه «وَ ما هُوَ بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلاً ما تَذَكَّرونَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 287
آيه «هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ ما كانُوا يَفْعَلُونَ» = آيه «فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ ... »··· 287
آيه «يَحلِفونَ بِاللّه ِ ما قالوا وَ لَقَد قالوا كَلِمَةَ الكُفرِ بَعدَ إسلامِهِم ... »··· 288
1 - موقعيت تاريخى··· 288
2 - تحليل تاريخى··· 289
تحليل تاريخى اول··· 289
نكته اول: آيه در هفت مورد··· 289
1. در برابر منبر غدير··· 289
2. پس از خطابه در خيمه··· 290
3. هنگام بيعت··· 290
4. در جمع خصوصى منافقين··· 290
5 . در مكه پس از امضاى صحيفه··· 290
6 . پس از خنثى شدن توطئه قتل پيامبر صلى الله عليه و آله··· 290
7. پس از خنثى شدن توطئه قتل اميرالمؤمنين عليه السلام··· 291
نكته دوم: اين آيه چند بار نازل شده ؟··· 291
نكته سوم: نتيجه نزول آيه··· 292
تحليل تاريخى دوم··· 292
موردِ اولِ نزولِ آيه: در مقابل منبر غدير··· 292
ص: 156
حديث اول··· 292
حديث دوم··· 294
حديث سوم··· 295
موردِ دومِ نزولِ آيه: در پى گفتگوى مخفيانه در خيمه ها··· 296
حديث اول··· 297
حديث دوم··· 298
موردِ سومِ نزولِ آيه: در پى سخن ناروا بعد از بيعت··· 300
موردِ چهارمِ نزولِ آيه: به دنبال ماجراى سوسمار··· 302
موردِ پنجمِ نزولِ آيه: درباره صحيفه ملعونه··· 303
موردِ ششمِ نزول آيه: در ماجراى عقبه هرشى··· 304
موردِ هفتمِ نزولِ آيه: در نقشه قتل على عليه السلام··· 308
فراز اول: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا»··· 309
فراز دوم: «وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ إِسْلامِهِمْ»··· 309
فراز سوم: «وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا»··· 310
فراز چهارم: «فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرا لَهُمْ وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللّه ... »··· 310
تحليل اعتقادى سوم··· 309
بيانى براى آيه «يَحلِفونَ بِاللّه ِ ما قالوا ... »··· 311
1 - مرحله اول··· 311
2 - مرحله دوم··· 311
3 - مرحله سوم··· 312
4 - مرحله چهارم··· 313
5 - مرحله پنجم··· 313
6 - مرحله ششم··· 314
7 - مرحله هفتم··· 315
ص: 157
آيه «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ»··· 316
آيه «يَوم نَدعو ...» در دعاى بعد از نماز روز غدير··· 317
1 - متن دعا··· 318
2 - نتيجه اعتقادى··· 318
نكته اول: امام غدير مظهر تقوا و موضع اعتماد··· 318
نكته دوم: امامت متقين تا قيامت··· 319
نكته سوم: سرفرازى پيروان غدير در قيامت··· 319
هشتم: شياطين پس از خطبه غدير··· 321 - 347
اندوه شيطان در غدير··· 321
تلاش شيطان براى اغواى شيعيان··· 322
منبر شيطان در غدير··· 322
تهديدات الهى در برابر منافقين··· 323
1 - قريش و خلافت بنى هاشم··· 324
2 - مداخله الهى··· 325
3 - نكته اى ضرورى: ورع و تقوى !··· 326
خلاصه سخن··· 329
آيه «إِنَّ عِبادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ» = آيه «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»··· 329
آيه «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»··· 330
1 - موقعيت تاريخى··· 330
2 - تحليل اعتقادى··· 338
نكته اول: وحشتناك ترين روز شيطان··· 338
نكته دوم: روز آدم عليه السلام، روز عيسى عليه السلام··· 339
نكته سوم: راهكارهاى شيطان در برابر غدير··· 341
ص: 158
آيه اول··· 341
فراز اول··· 341
فراز دوم··· 341
فراز سوم··· 342
آيه دوم··· 342
فراز اول··· 343
فراز دوم··· 343
جلوه اول··· 345
جلوه دوم··· 346
جلوه سوم··· 347
نكته چهارم: ياران شيطان در غدير··· 343
نكته پنجم: شيطان از سقيفه تا عاشورا··· 345
نهم: ماجراى حارث فهرى و سنگ آسمانى··· 349 - 559
ماجراى سنگ آسمانى··· 349
ماجراى حارث فهرى به بيانى ديگر··· 355
1 - موقعيت تاريخى··· 358
مباهله در غدير··· 366
اعتراض حارث دليل بر ولايت··· 370
تحليل ماجراى حارث فهرى و سنگ آسمانى··· 370
تحليل اول··· 370
نكته اول: مسير عجيب مباهله در غدير··· 371
نكته دوم: طرز تفكر حارث فهرى چه بود ؟··· 373
تحليل دوم··· 374
تحليل اعتقادىِ آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 377
برداشت اول: قرآنى شدن ماجراى حارث··· 378
ص: 159
برداشت دوم: زمينه سؤالات حارث··· 379
برداشت سوم: كيفيت تشكيك حارث··· 379
برداشت چهارم: مباهله در غدير··· 381
برداشت پنجم: شرط نزول عذاب بر حارث··· 384
برداشت ششم: مشابهت به اصحاب فيل··· 385
برداشت هفتم: تصريح قرآن به كفر منكر ولايت··· 386
برداشت هشتم: تأييد آسمانى در غدير··· 387
برداشت نهم: انتخابِ بهترين در غدير··· 387
برداشت دهم: شباهت به حضرت عيسى عليه السلام··· 389
1. فضيلت عظيم··· 389
2. ترس از غلوّ··· 389
3. وجه شباهت به عيسى7··· 390
4. خاك پاى على عليه السلام··· 391
يك. لا تَمُرُّ بِمَلَأ مِنَ النّاسِ··· 391
دو. مِنْ تَحْتِ قَدَمَيْكَ··· 391
سه. يَلْتَمِسُونَ بِذلِكَ الْبَرَكَةَ··· 391
چهار. از خاك پا تا خاك قبرش··· 392
5 . پاسخ به شبهات··· 393
اول. پاسخ به اشكال تراشى··· 393
دوم. پاسخ به منكران··· 393
برداشت يازدهم: اشكال در آيه «سَألَ سائِلٌ ... » و پاسخ آن··· 394
عبرت هاى ماجراى حارث و سنگ آسمانى··· 394
عبرت اول··· 395
عبرت دوم··· 395
ص: 160
اسناد ماجراى حارث فهرى و وجوه دلالت آن··· 397
الف . نام شمارى از راويان ماجراى حارث و نزول آين آيه··· 397
1. ثعلبى··· 398
2. سبط بن جوزى··· 400
3. وصّابى··· 401
4. زَرَندى حنفى··· 401
5 . دولت آبادى··· 402
6 . سمهودى··· 402
7. ابن صبّاغ مالكى··· 403
8 . سيد جمال الدين شيرازى··· 403
9. مُناوى··· 404
10. عيدروس··· 404
11. شيخانى قادرى··· 405
12. نورالدين حلبى··· 405
13. احمد بن باكثير··· 405
14. محبوب عالم··· 405
15. محمد صدر عالم··· 406
16. محمد صنعانى··· 406
17. احمد بن عبدالقادر شافعى··· 406
18. شبلنجى··· 407
ب . دلالت نزول آيات سوره معارج بر افضليت و امامت على عليه السلام··· 407
1. افضليت مستلزم امامت است··· 407
2. دلالت حديث بر امامت از وجهى ديگر··· 412
3. ابن تيميه آن را تكذيب كرده است !··· 412
ص: 161
اسناد ماجراى حارث فهرى و وجوه دلالت آن به بيان ديگر··· 428
الف - اعتراف به نزول آيه در غدير··· 428
1. ابواسحاق ثعلبى··· 428
شرح حال ابواسحاق ثعلبى429
شرح حال سفيان بن عيينه430
2. ابوعبيد هروى (م 223 ق)··· 430
3. شيخ الاسلام حمّوئى··· 431
4. حاكم حسكانى··· 431
بررسى سند432
ب - راويان حديث از اهل بيت عليهم السلام و اصحاب··· 433
ج - راويان حديث از عامه··· 434
ابعاد گسترده آيه «سَألَ سائِلٌ ... »··· 435
1 - حادثه سازى هاى منافقين و قريش··· 436
مورد اول··· 436
مورد دوم··· 436
مورد سوم··· 438
مورد چهارم··· 440
مورد پنجم··· 440
مورد ششم··· 441
مورد هفتم··· 442
مورد هشتم··· 442
مورد نهم··· 443
مورد دهم··· 444
مورد يازدهم··· 445
2 - آماده باش قريش پس از غدير··· 446
ص: 162
3 - سنگ هاى آسمانى براى معترضان قريشى··· 450
4 - روايت داستان در منابع اهل سنت··· 451
5 - سوره معارج مكى است يا مدنى ؟··· 454
6 - آيا «عَذابٍ واقِعٍ» دنيوى است يا اخروى ؟··· 459
7 - موضع اهل سنت درباره حديث فرود سنگ··· 464
اشكال اول··· 469
اشكال دوم··· 470
اشكال سوم··· 470
8 - ديدگاه ناصبى ها درباره حديث فرود سنگ··· 471
اشكال اول··· 479
پاسخ··· 480
اشكال دوم··· 480
پاسخ··· 480
اشكال سوم··· 481
پاسخ··· 482
اشكال چهارم··· 482
پاسخ··· 482
اشكال پنجم··· 483
پاسخ··· 483
اشكال ششم··· 484
پاسخ··· 484
اشكال هفتم··· 485
پاسخ··· 485
9 - دلائل تقويت حديث فرود سنگ··· 486
دليل اول··· 486
ص: 163
دليل دوم··· 486
دليل سوم··· 487
10 - طرق و اسانيد حديث فرود سنگ عذاب··· 488
الف. طرق و اسانيد منابع اهل سنت··· 488
طريق اول: حديث عبيد هروى در كتاب «غريب القرآن»··· 488
طريق دوم: حديث ثعلبى به نقل از سفيان بن عيينه··· 488
طريق سوم: طريق قاضى حسكانى از جابر جعفى··· 493
طريق چهارم: سند قاضى حسكانى از حذيفة بن يمان··· 493
طريق پنجم: طريقه قاضى حسكانى از ابوهريره··· 494
ب. طرق و اسانيد شيعيان··· 495
سند فرات بن ابراهيم كوفى به سفيان بن عيينه··· 495
سند محمد بن عباس به سفيان بن عيينه··· 496
سند سيد مرتضى به سفيان بن عيينه··· 497
سند منتخب الدين رازى به سفيان بن عيينه··· 497
سند طبرسى به سفيان بن عيينه··· 499
سند محمد بن يعقوب كلينى··· 500
سند فرات بن ابراهيم كوفى··· 502
سند محمد بن عباس··· 506
سند «جامع الاخبار»··· 507
سند مناقب ابن شهرآشوب··· 512
سند على بن ابراهيم قمى··· 514
نتيجه··· 514
11 - ابحاث مرتبط با ماجراى سنگ آسمانى··· 516
مسئله اول··· 516
مسئله دوم··· 516
ص: 164
مسئله سوم··· 517
مسئله چهارم··· 517
مسئله پنجم··· 518
12 - كدام قبيله درخواست عذاب كرد ؟··· 518
اول. رشك ديرينه و پيمانِ جامِ خون··· 518
دوم. بنى عبدالدار پرچمداران قريش··· 522
سوم. بنى عبدالدار و آموزش فنون دفاعى به قريش··· 525
چهارم. نضر بن حارث رئيس طايفه بنى عبدالدار··· 526
پنجم. عضويت نضر در گروه توطئه گرى··· 529
ششم. نضر، سفير قريش در نزد يهوديان··· 532
هفتم. نضر، نويسنده صحيفه تحريم و انزواى بنى هاشم··· 533
هشتم. نضر، پشتيبان تداركاتى قريش در جنگ بدر··· 536
نهم. نضير بن حارث كيست ؟··· 539
دهم. جايگاه نضير نزد راويان قريش··· 540
يازدهم. رابطه نضير با پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله··· 541
دوازدهم. قبيله هاى فاجر··· 544
آيه «ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَ لا اَنْتُمْ تَحْزَنُونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 545
آيه «أَ فَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 545
آيه «إِنْ هُوَ إِلاّ عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَ جَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنِى إِسْرائِيلَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 545
آيه «أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ ... »··· 545
1 - متن روايت··· 546
2 - موقعيت تاريخى··· 547
3 - تحليل اعتقادى··· 549
ص: 165
آيه «تَرْمِيهِمْ بِحِجارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 551
«جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِكَةُ ... » = آيه «أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ ... »··· 551
آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 552
آيه «سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدّارِ»··· 552
آيه «فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 553
آيه «فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 553
آيه «فيها ما تَشْتَهيهِ الاَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الاَعْيُنُ»··· 553
آيه «لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 553
آيه «لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 554
آيه «مِنَ اللّه ِ ذِى الْمِعارِجِ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 554
آيه «مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَ يُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ
واقِعٍ ... »··· 554
آيه «وَ إِذْ قالُوا اللهمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً ... »··· 554
آيه «وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ كُلُّ جَبّارٍ عَنيدٍ»··· 555
آيه «وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّه ِ اَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعظيمُ»··· 556
آيه «وَعَدَ اللّه الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً ... » = آيه «أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ ... »··· 556
آيه «وَ قالُوا ءَآلِهَتُنا خَيْرٌ اَمٌ هُوَ ما ضَرَبُوهُ لَكَ اِلاّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 557
ص: 166
آيه «وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً اِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصُدُّونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 557
آيه «وَ لَوْ يَجْعَلُ اللّه ُ لِلنّاسِ الشَّرَ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ ... »··· 557
آيه «وَ لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِى الاَرْضِ يَخْلُفُونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 557
آيه «وَ ما كانَ اللّه ُ لَيُعَذِّبَهُمْ وَ اَنْتَ فيهِمْ ... »··· 558
آيه «يَتَجَرَّعُهُ وَ لا يَكادُ يُسِيغُهُ وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ ... » = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 559
آيه «يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَكْوابٍ وَ فِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ ... » = آيه «أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ ... »··· 559
ص: 167
(فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير: ش 4)
بخش هفتم
ماجراهاى پس از غدير تا مدينه
ص 5 - 52
بازگشت از غدير به مدينه پس از سفر حجة الوداع··· 6
انتشار خبر غدير··· 8
1 - از يمن تا اردن و از نجد تا سودان··· 9
2 - شهرنشينان، روستائيان و چادرنشينان··· 10
3 - شمال و جنوب و غرب و شرق مدينه··· 11
4 - خبر رسانى در شهر و روستا و قبايل··· 11
5 - پيرمردان، بزرگسالان، جوانان، كودكان··· 12
6 - خانواده ها و فضاهاى مختلف اجتماعى··· 12
7 - كشورهاى بزرگ: ايران و روم و چين··· 12
8 - پيامدهاى انتشار خبر غدير··· 13
ماجراى عقبه هَرشى و ترور پيامبر صلى الله عليه و آله و واكاوى آن··· 15
1 - مقدمات ترور پيامبر صلى الله عليه و آله··· 15
2 - ماجراى ترور پيامبر صلى الله عليه و آله··· 18
3 - واكاوى ترور پيامبر صلى الله عليه و آله··· 26
1 - نقشه قتل پيامبر صلى الله عليه و آله··· 27
2 - موقعيت سنجى اجراى توطئه قتل··· 27
3 - انتخاب چهارده نفر براى اجراى توطئه قتل··· 27
4 - زمان و مكان اجراى توطئه قتل··· 28
ص: 168
5 - حركت به سوى قله «هَرشى»··· 29
6 - اجراى توطئه در قله كوه··· 30
7 - معرفى چهارده نفر بر فراز كوه··· 30
8 - برخورد پيامبر صلى الله عليه و آله با توطئه گران··· 31
9 - شكست توطئه و ادامه نجوى··· 32
جغرافياى منطقه هرشى··· 34
آيه «أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطَ... »··· 36
1 - موقعيت تاريخى··· 37
2 - موقعيت قرآنى··· 38
3 - تحليل تاريخى··· 39
4 - تحليل اعتقادى··· 42
آيه «اَنْتُمْ اَعْلَمُ اَمِ اللّه ُ . وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً ... »··· 43
آيه «اِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرصادِ» = آيه «أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطَ ... »··· 44
آيه «اِنَّ الَّذينَ يَكْفُرُونَ بِاللّه ِ وَ رُسُلِهِ وَ يُريدُونَ اَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللّه ِ وَ رُسُلِهِ ... » = آيه «فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ»··· 44
آيه «فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ»··· 45
1 - موقعيت تاريخى··· 46
2 - تحليل اعتقادى··· 48
الف. قبول اسلام به خاطر توطئه··· 48
ب. كفر بعد از اسلام··· 48
ج. دينى جديد غير از دين الهى··· 49
آيه «لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ ... » = آيه «فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ»··· 49
ص: 169
آيه «نُمَتِّعُهُمْ قَليلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ اِلى عَذابٍ غَليظٍ»··· 50
آيه «وَ لَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللّه مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ وَ كانَ عَهْدُ اللّه مَسْؤُلاً»··· 51
آيه «يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِى قُلُوبِهِمْ ... »··· 51
بخش هشتم
ماجراهاى در مدينه تا شهاد ت پيامبر صلى الله عليه و آله
53 - 172
ياد غدير در مدينه··· 54
1 - مرد چادرنشين··· 55
2 - بيان مولى··· 55
3 - انذار منافقين··· 55
4 - مثال كعبه براى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 56
5 - عيد غدير و ولايت بر ملائكه··· 56
6 - نداى آسمانى در غدير··· 57
نقش عايشه در برنامه هاى ضد غدير در مدينه··· 57
سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در رابطه با غدير در جمع همسرانش = شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 58
اجتماعات فتنه آميز··· 58
ترور اميرالمؤمنين عليه السلام پس از غدير··· 60
ماجراى صحيفه ملعونه دوم و تحليل آن··· 63
1 - اقدامات اوليه پس از غدير··· 64
2 - متن صحيفه ملعونه دوم··· 67
3 - برخورد پيامبر صلى الله عليه و آله با صحيفه ملعونه دوم··· 70
4 - تحليل ماجراى صحيفه ملعونه دوم··· 71
شناختى از جامعه مسلمين در سال آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 72
5 - تحليل متن صحيفه ملعونه دوم··· 74
ص: 170
يك. استفاده از مدح مهاجرين و انصار در قرآن··· 74
دو. دلسوزى بى جا براى نسل هاى آينده··· 75
سه. انكار غدير و ادعاى تعيين نشدن خليفه··· 75
چهار. استناد باطل به آيه اسوة حسنة··· 76
پنج. استفاده از تعصبات جاهلى··· 76
شش. ارتباط دادن خلافت با ثروت اندوزى··· 77
هفت. ارزش دادن به انتخاب مردم در مقابل انتخاب خدا··· 77
هشت. استفاده از عنوان اصحاب و جماعت مسلمين··· 78
نه. استفاده از تساوى حقوق مسلمين··· 78
ده. تمسك به آيه تقوى در قرآن··· 79
يازده. تمسك به جماعت مسلمين براى قتل مخالف سقيفه··· 80
دوازده. تمسك به اتحاد امت براى مباح كردن خون مخالف سقيفه··· 81
6 - نتايج صحيفه ملعونه دوم بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 82
يك. فيصله مشكل سقيفه به كمك صحيفه !··· 83
دو. خليفه از پيش تعيين شده صحيفه بر فراز منبر··· 83
سه. بيعت اجبارى صاحب غدير با اصحاب صحيفه··· 84
چهار. افشاى اسرار صحيفه ملعونه پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 84
پنج. اتمام حجت با غدير زير شمشير سقيفه··· 85
شش. افشاى اسرار صحيفه ملعونه··· 87
7 - مقابله با غدير با جعل حديث··· 88
اول. «نَحنُ مَعاشِرَ الأنبياءِ لا نُوَرِّث»··· 91
دوم. «أصحابى كَالنُجومِ ... »··· 92
سوم و چهارم. دو حديث جعلى ديگر··· 93
پيشگيرى پيامبر صلى الله عليه و آله از كارشكنى منافقين··· 94
لشكر اُسامه··· 95
ص: 171
ماجراى كِتف و اهانت عمر به پيامبر صلى الله عليه و آله··· 98
شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 101
1 - امتحان امت پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 102
2 - تحليل شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 103
جهت اول: پيشگويى پيامبر صلى الله عليه و آله درباره شهادت خود··· 105
جهت دوم: مسموميت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 105
جهت سوم: نقشه مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله··· 106
جهت چهارم: اجراى نقشه مسموميت··· 106
3 - جانشينى و شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 107
4 - علت شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 107
5 - شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله از قرائن معناى «مولى»··· 110
آيه «أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لكِنْ لا يَشْعُرُونَ» = آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 110
آيه «اللّه ُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ يَمُدُّهُمْ فى طُغْيانِهِمْ ... » = آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 110
آيه «اَمْ اَبْرَمُوا اَمْرا فَاِنّا مُبْرِمُونَ، اَمْ يَحْسَبُونَ اِنّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ» = آيه «اِنَّ الَّذينَ ارْتَدّوا عَلى اَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى ... »··· 110
آيه «اِنَّ اَكْرَمُكُمْ عِنْدَ اللّه ِ اَتْقيكُمْ»··· 110
آيه «اِنَّ الَّذينَ ارْتَدّوا عَلى اَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى ... »··· 113
آيه «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّه يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ» = آيه «اِنَّ الَّذينَ ارْتَدّوا عَلى اَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى ... »··· 116
آيه «ضَرَبَ اللّه ُ مَثَلاً لِلَّذينَ كَفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَامْرَأَةَ لُوطٍ ... » = شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 116
ص: 172
آيه «فَاَمَّا الَّذينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ اَكَفَرْتُمْ بَعْدَ ... » = ترور اميرالمؤمنين عليه السلام پس از غدير··· 116
آيه «فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللّه ... »··· 116
1 - موقعيت تاريخى اول··· 119
2 - موقعيت قرآنى··· 121
3 - موقعيت تاريخى دوم··· 121
4 - تحليل اعتقادى··· 123
اول: نسبت دادن صحيفه به خدا !··· 123
دوم: جنايتى عظيم به خاطر دنيا··· 124
سوم: واى بر صحيفه از كربلا !··· 125
چهارم: صحيفه مخفى از غير خدا !··· 126
پنجم: صحيفه ملعونه نمونه اى از كار امت هاى گذشته··· 127
ششم: صحيفه اى مثل صحيفه جاهليت··· 128
هفتم: اغماض از صحيفه براى امتحان··· 129
آيه «فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه ُ مَرَضا ... » = آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 133
آيه «لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدِ ايمانِكُمْ» = آيه «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ اِنَّما كُنّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ ... »··· 133
آيه «وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ آمَنُوا كَما آمَنَ النّاسُ قالُوا اَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ . اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السَّفَهاءُ وَ لكِنْ لا يَعْلَمُونَ» = آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 134
آيه «وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِى الاَرْضِ قالُوا اِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ» = آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 134
ص: 173
آيه «وَ اِذا لَقُوا الَّذينَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا . وَ اِذا خَلَوا اِلى شَياطينِهِمْ قالُوا اِنّا مَعَكُمْ اِنَّما ... » = آيه «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنّا بِاللّه ِ وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ ... »··· 134
آيه «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ اِنَّما كُنّا نَخُوضُ وَ ... » = ترور اميرالمؤمنين عليه السلام پس از غدير··· 134
آيه «ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ اِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ ... » = ترور اميرالمؤمنين عليه السلام پس از غدير··· 134
آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 134
1 - موقعيت تاريخى··· 140
آغاز خط نفاق پس از بيعت غدير··· 142
خبر خداوند از نفاق آنان··· 143
نمونه هايى از نفاق در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 143
خبر الهى از نيرنگ منافقان··· 144
معجزه در برابر خط نفاق··· 144
عكس العمل منافقان در برابر معجزات··· 148
برخورد منافقين با اصحاب غدير··· 150
حكايت خداوند از اوج نفاق··· 153
2 - تحليل تاريخى··· 153
مرحله اول: تشديد نفاق پس از غدير··· 153
مرحله دوم: اتمام حجت نهايى بر منافقين··· 154
مرحله سوم: اوج عملكردهاى خط نفاق··· 154
3 - تحليل اعتقادى··· 155
نكته اول: شناختى از روح نفاق··· 155
يك. مرض قلب منافقين··· 156
دو. پايه هاى فكرى منافقين··· 156
مرحله اول: صحيح پنداشتن نفاق··· 157
ص: 174
مرحله دوم: بى اعتقادى··· 158
مرحله سوم: سفيهانه پنداشتن ايمان خالص··· 158
سه. رفتارهاى نفاق آميز منافقين··· 159
1. اشمئزاز از مؤمنين··· 159
2. برخورد مسخره آميز··· 159
3. حيله و خدعه در گفتار··· 160
4. تشويش در افكار مستضعفين··· 160
5 . كتمان از مؤمنين··· 160
6 . فرصت طلبى··· 161
7. تصميم بر تمرّد··· 161
8 . تصميم بر قتل··· 161
نكته دوم: عجز منافقين··· 162
الف. مهلت، قدرت، صبر··· 162
1. مهلت خدا به دشمنان··· 162
2. قدرت الهى ولى اللّه ··· 163
3. صبر ولى اللّه به امر خدا··· 164
ب. قواى اقتصادى و نظامى··· 164
1. امر خدا به لعن منافقين··· 166
2. امر پيامبر صلى الله عليه و آله به لعن منافقين··· 166
3. لعن ابدى منافقين··· 167
4. مسخره منافقين در قيامت··· 167
نكته سوم: لعن منافقين··· 165
نكته چهارم: خط ولايت و خط نفاق··· 169
اول: على عليه السلام ضابطه دين و دنيا··· 169
دوم: تشبيه غاصبين خلافت به مدعيان خدايى··· 170
ص: 175
آيه «يُخادِعُونَ اللّه َ وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ اِلاّ اَنْفُسَهُمْ» = آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 171
بخش نهم
ماجراهاى پس از شهاد ت پيامبر صلى الله عليه و آله
173 - 257
فتنه هاى پس از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 174
انكار نور غدير··· 175
كفر ابوبكر و عمر و عثمان با انكار غدير··· 175
هجوم به خانه وحى، اولين لشكر كشى ضد غدير··· 176
محسن بن على عليه السلام شهيد غدير··· 177
صبر اميرالمؤمنين عليه السلام··· 179
غصب خلافت و سقيفه و رابطه آن با غدير··· 180
1 - ماجراى سقيفه و غصب خلافت··· 181
2 - اِخبار از غصب خلافت در خطبه غدير··· 182
3 - غرور مسلمانى و افتراق امت در خطبه غدير··· 183
4 - ارتداد در خطبه غدير و قرآن··· 184
5 - سقيفه در خطبه فدكيه··· 185
6 - امتحان الهى··· 186
7 - منافقينِ غدير سازندگان روزهاى سقيفه··· 187
8 - صحيفه ملعونه اول و دوم و غصب خلافت··· 187
9 - پيروان سقيفه شريك در جرم سقيفه··· 189
10 - فراموشى غدير توسط مهاجرين و شركت در غصب خلافت··· 189
11 - زمينه سازى براى غصب خلافت··· 192
12 - زمينه غصب خلافت··· 193
ص: 176
13 - نقطه آغاز غصب خلافت··· 195
14 - كانديداهاى غصب خلافت··· 197
15 - بيعت شكنان غدير··· 198
16 - بيعتِ اجبارى و ياد غدير··· 198
17 - جعل حديث براى غصب خلافت··· 208
18 - جانشينىِ ابوبكر و معناى «مولى»··· 210
19 - تحليل موضع گيرى هاى غدير در برابر سقيفه··· 210
يك. آغاز رويارويى غدير با سقيفه··· 211
دو. غدير در جمل و صفين و نهروان··· 212
سه. چهره هاى سقيفه در برابر غدير··· 212
چهار. قيافه هاى ظاهر فريب سقيفه در برابر غدير··· 213
پنج. قربانگاه غدير ! !··· 214
شش. غدير يعنى حسين عليه السلام··· 214
هفت. حيات حقيقى غدير··· 215
هشت. غدير و سقيفه در هميشه تاريخ··· 215
20 - سابقه غاصبين خلافت در اسلام··· 216
21 - پيامدهاى شوم غصب خلافت مقابل غدير··· 218
22 - غصب خلافت و كتمان غدير··· 219
مورد اول: اتمام حجت با خطبه غدير··· 219
مورد دوم: اتمام حجت با غدير زير شمشير بيعت اجبارى··· 220
مورد سوم: اتمام حجت با ابوبكر··· 223
23 - شيطان و غصب خلافت··· 225
24 - غاصبين خلافت و نقل غدير··· 226
25 - غصبِ خلافت و عمر··· 226
26 - سؤال منافقانه در مورد غدير از حضرت زهرا عليهاالسلام··· 228
ص: 177
27 - تقابل اعتقادات غدير و سقيفه··· 229
يك. توحيد غدير در برابر توحيد سقيفه··· 229
دو. خداى عادل بر اساس غدير··· 230
سه. پيامبر معصوم در اعتقاد غدير··· 230
چهار. بدون غدير راه بى ضمانت است··· 230
28 - جايگاه غدير در سقيفه··· 230
29 - چند سؤال درباره غدير و سقيفه··· 233
30 - خليفه غدير، خليفه سقيفه··· 234
31 - زمينه اعتقادى سقيفه··· 235
32 - سقيفه، موقعيت تبليغى غدير··· 237
33 - نقشه شيطان در غدير و ارتداد··· 238
34 - شاهدان غدير معترضان سقيفه··· 241
35 - شبهه عمل صحابه در امر امامت··· 242
پاسخ اول··· 243
پاسخ دوم··· 244
پاسخ سوم··· 245
36 - فتنه ها به نام سقيفه··· 245
37 - لشكر سقيفه··· 246
38 - مانع غدير تا ايام ظهور··· 246
39 - مرورى بر راه طى شده غدير و سقيفه··· 247
يك. سقيفه چه كرد ؟ غديرِ مظلوم تا كجا پيش رفت ؟··· 248
دو. اسلام واقعى و غير واقعى در سايه غدير كشف شد··· 248
سه. تعيين اشخاصى براى ابديت اسلام لازم بود··· 249
چهار. معارف صحيح اسلام با شخص ضمانت شده الهى تضمين شد··· 250
پنج. غدير كه عملى نشد چه فايده اى داشت ؟··· 251
ص: 178
شش. اگر غدير نبود اشكال معكوس آغاز مى شد !··· 252
هفت. تعيين امام فقط با خدا··· 252
هشت. استمرار نبوت با ولايت··· 253
نه. نصب خليفه يا شورا ؟··· 253
تبيين غدير با استهزاء خالد و منافقين··· 254
1 - معناى دقيق «مولى»··· 254
2 - معناى دقيق غدير··· 255
3 - بيعت اجبارى سقيفه در مقابل بيعت اختيارى غدير··· 255
رابطه فدك و غدير··· 256
بخش دهم
بلندترين داستان غدير
259 - 336
بلندترين داستان غدير به نقل حذيفه··· 260
1 - مقدمه اى براى مطالعه روايت حذيفه··· 263
يك. بلندترين داستان غدير··· 263
دو. تبيين شرايط زمانى و مكانى و اجتماعى نقل اين حديث در مدائن··· 265
مورد اول: شرايط فكرىِ داستان بلند غدير··· 265
مورد دوم: شرايط زمانى··· 265
مورد سوم: شرايط مكانى··· 266
مورد چهارم: شرايط اجتماعى··· 268
سه. معرفى حذيفه، راوى داستان بلند غدير··· 269
مورد اول. حذيفه كيست؟··· 269
مورد دوم. خصوصيت حذيفه در اين حديث··· 270
خصوصيت اول: نقل حديث بلند توسط يك نفر··· 270
ص: 179
خصوصيت دوم: حضور شخصى در قضايا··· 270
خصوصيت سوم: توجه به اهميت بنيادى جريانات··· 271
مورد سوم. مرورى بر زندگى جوان ايرانى··· 271
خصوصيت اول: جوان ايرانى كيست ؟··· 271
خصوصيت دوم: مادر جوان ايرانى و روحياتش272
مورد چهارم. اسناد و منابع بلندترين داستان غدير··· 272
معرفى منابع··· 272
شناختى از منبع اصلى··· 272
تطبيق روايات··· 273
اسناد··· 273
2 - پيش درآمدِ بلندترين داستان غدير··· 275
يك. قتل عثمان و خلافت صاحب غدير··· 275
دو. نامه اميرالمؤمنين عليه السلام به حذيفه حاكم مدائن··· 276
سه. نامه اميرالمؤمنين عليه السلام به مردم مدائن··· 277
چهار. سخنرانى حذيفه درباره خلافت صاحب غدير··· 279
پنج. كنجكاوى جوان ايرانى درباره غدير و سقيفه··· 280
شش. سلام جبرئيل به صاحب غدير با لقب «اميرالمؤمنين»··· 281
هفت. اعلام عمومى سلام به اميرالمؤمنين عليه السلام··· 283
هشت. مراسم سلام به اميرالمؤمنين عليه السلام و عكس العمل منافقين··· 284
نه. اولين سخنان منافقين درباره غصب خلافت··· 286
ده. فتنه عظيم سقيفه··· 287
3 - مقدمات واقعه غدير و توطئه هاى منافقين··· 288
يك. پايه گذاران اصلى غصب خلافت··· 288
دو. اعلان عمومى سفر حجه الوداع··· 289
سه. اولين نشانه هاى غدير··· 290
ص: 180
چهار. اصرار عايشه براى اطلاع از اسرار غدير ! ؟··· 291
پنج. افشاء سرّ غدير توسط عايشه··· 292
شش. آيه هاى اعلان عمومى غدير··· 295
4 - واقعه غدير خم··· 296
يك. سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله قبل از معرفى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 296
دو. معرفى اميرالمؤمنين عليه السلام و دعوت براى بيعت··· 298
سه. مراسم بيعت غدير··· 300
چهار. نشانه هاى فتنه در غدير··· 302
4 - ماجراهاى پس از غدير تا مدينه··· 302
يك. توطئه بر ضد غدير: قتل پيامبر صلى الله عليه و آله ! و صحيفه ملعونه اول··· 303
دو. معرفى توطئه گران ضد غدير··· 303
سه. برخورد شديد پيامبر صلى الله عليه و آله با توطئه گران··· 305
چهار. نخستين پيمان نامه بر ضد غدير··· 305
5 - ماجراهاى پس از غدير در مدينه··· 307
يك. اساسنامه اصلى ضد غدير··· 307
دو. اساسنامه سقيفه··· 308
سه. سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله درباره صحيفه ملعونه دوم··· 314
چهار. مقابله عايشه با غدير، و يارى توطئه گران بر ضد غدير··· 315
پنج. لشكر اسامه براى اخراج منافقين از مدينه و تخلف از آن··· 318
شش. توطئه منافقين براى بازگشت به مدينه··· 319
هفت. آغاز اقدامات ضد غدير براى تشكيل سقيفه··· 320
هشت. ماجراى سقيفه··· 323
نُه. ريشه يابى نفوذ فتنه سقيفه بين مردم··· 325
6 - جوان ايرانى در خدمت صاحب غدير··· 326
ص: 181
7 - مؤيدات بلندترين داستان غدير··· 330
يك. حديثى مفصل در تأييد بلندترين داستان غدير··· 330
دو. تأييد فرازهاى بلندترين داستان غدير از منابع ديگر··· 330
فراز اول: برگرداندن عثمان حكم بن ابى العاص را به مدينه··· 331
فراز دوم: غصب لقب «اميرالمؤمنين» توسط ابوبكر و عمر··· 331
فراز سوم: حضور جبرئيل نزد پيامبر صلى الله عليه و آله به صورت دحيه كلبى··· 331
فراز چهارم: اعتراض ابوبكر و عمر در مسئله سلام به امرة المؤمنين··· 331
فراز پنجم: سخنان بريده در اعتراض به ابوبكر··· 332
فراز ششم: اعلان عمومى حج··· 332
فراز هفتم: خطبه غدير··· 332
فراز هشتم: بيعت مردان در غدير··· 332
فراز نهم: بيعت زنان در غدير··· 332
فراز دهم: اعتراض ابوبكر و عمر در بيعت غدير··· 332
فراز يازدهم: تحويل ودايع انبياء به على بن ابى طالب عليه السلام··· 332
فراز دوازدهم: مشورت در قتل پيامبر صلى الله عليه و آله در برگشت از تبوك··· 333
فراز سيزدهم: عقبه هَرشى··· 333
فراز چهاردهم: صحيفه ملعونه اول··· 333
فراز پانزدهم: كلام اميرالمؤمنين عليه السلام كنار جنازه كفن پيچيده عمر··· 334
فراز شانزدهم: حمله سگ هاى حوأب به عايشه··· 334
فراز هفدهم: دور كردن بعضى از اصحاب از حوض كوثر··· 334
فراز هجدهم: تخلّف ابوبكر و عمر از جيش اسامة··· 334
فراز نوزدهم: نماز ابوبكر··· 335
فراز بيستم: شهادت جوان ايرانى در جنگ جمل··· 335
8 - نتيجه گيرى از بلندترين داستان غدير··· 335
ص: 182
بخش يازدهم
جغرافياى غدير
337 - 396
پيش درآمد··· 338
تاريخ سرزمين غدير··· 339
1 - ورود غدير به جغرافياى اسلام··· 340
يك. غدير خم كجاست ؟··· 340
دو. ارتباط جغرافى غدير با تاريخ اسلام··· 341
سه. آغاز پرونده بلند غدير··· 341
چهار. حركت به سوى سرزمين اعتقاد··· 342
پنج. چرا غدير انتخاب شد ؟··· 343
2 - كاروان اسلام در غدير··· 343
يك. كاروان حجاج در نزديكى غدير··· 343
دو. آماده سازى جايگاه خطابه··· 344
سه. نماز جماعت قبل از سخنرانى··· 345
3 - بلندترين خطابه انبيا: در غدير··· 345
يك. خطيب اعظم بر جايگاه غدير··· 345
دو. خطابه اى براى نسل ها··· 346
سه. سه برنامه استثنايى بر فراز منبر··· 347
4 - خاطره هايى در جغرافياى غدير··· 348
يك. پايان سخنرانى و ادامه مراسم··· 348
دو. براى بيعت صف كشيدند··· 349
سه. بيعت بانوان در غدير··· 350
چهار. ملائكه در غدير··· 350
پنج. مباهله در غدير··· 351
ص: 183
5 - ناگفته هاى پنهان غدير··· 351
يك. فرياد شيطان در غدير··· 352
دو. منافقين در غدير··· 352
سه. قله «هَرشى» ادامه جغرافياى غدير··· 353
چهار. «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» حافظ پيامبر صلى الله عليه و آله··· 353
6 - جغرافياى غدير در چهارده قرن··· 354
يك. اولين خرابى مسجد غدير به دست سقيفه··· 354
دو. خرابى دوم مسجد غدير به دست معاويه··· 355
سه. غدير خم در زمان ائمه عليهم السلام··· 355
چهار. غدير خم از غيبت صغرى تا قرن چهاردهم··· 356
7 - غدير در عصر حفظ ميراث فرهنگى··· 357
يك. قرن چهاردهم و انهدام مسجد غدير··· 357
دو. اكتشاف جغرافيايى غدير در قرن پانزدهم··· 358
ارتباط جغرافى غدير با تاريخ اسلام··· 359
توصيف جغرافيايى غدير خمّ··· 359
1 - توصيف عمومى غدير··· 361
2 - توصيف تفصيلى غدير··· 362
يك. چشمه غدير··· 362
دو. آبگير··· 363
سه. درختان··· 363
چهار. مجموعه درختان··· 364
پنج. علف هاى بيابانى··· 364
شش. مسجد··· 364
هفت. سكونت··· 365
ص: 184
توصيف جغرافياى جحفه··· 366
1 - در كتب تاريخ··· 366
2 - غدير در جحفه··· 367
3 - فاصله غدير تا جحفه··· 368
موقعيت كنونى غدير··· 369
1 - راه حجفه··· 370
2 - راه رابغ··· 370
غدير جايگاهى مناسب براى سخنرانى··· 371
وجه اول··· 372
وجه دوم··· 372
وجه سوم··· 373
وجه چهارم··· 373
وجه پنجم··· 373
وجه ششم··· 373
وجه هفتم··· 373
وجه هشتم··· 373
تحليل جغرافياى غدير··· 374
1 - غدير مكانى سابقه دار··· 374
2 - غدير قبل از تقاطع··· 374
3 - به ياد ماندن توقف در بيابان غدير··· 375
4 - گرما و غير عادى بودن مكان غدير··· 375
«غدير خمّ» و حدود آن نزد جغرافى دانان··· 375
واژه «غدير خمّ»··· 377
الف. غدير··· 377
ب. خمّ··· 378
ص: 185
1 - غدير خم··· 378
2 - وادى خُمّ··· 379
3 - خُمّ··· 379
4 - جُحفة··· 380
5 - خَرّار··· 380
6 - غَدير··· 380
7 - غُرَبَة··· 381
چشمه غدير··· 381
1 - آبگير··· 382
2 - مسجد كنار چشمه··· 382
3 - سكونت··· 383
دليل اول··· 383
دليل دوم··· 383
دليل سوم··· 383
انتخاب سرزمين غدير··· 385
جهت اول··· 385
جهت دوم··· 385
جهت سوم··· 386
جهت چهارم··· 386
امكانات حياتى و مسافرتى غدير··· 387
سفرنامه هاى غدير··· 388
1 - سفرنامه عاتق بن غيث بلادى··· 389
دليل اول··· 390
دليل دوم··· 390
دليل سوم··· 391
ص: 186
2 - سفرنامه عبدالهادى فضلى··· 392
سفر اول: سال 1402 قمرى··· 392
سفر دوم: سال 1409 قمرى··· 395
بخش دوازدهم
تاريخچه چهارده قرن بعد از غدير تا ظهور و قيامت
397 - 463
غدير در مفاخره اميرالمؤمنين با امام حسين عليهماالسلام··· 398
احتجاج و اتمام حجت با غدير··· 399
آثار نفى غدير··· 399
غدير در جمل و صفين و نهروان و پس از آن··· 401
1 - آغاز رويارويى غدير با سقيفه··· 402
2 - غدير در جمل و صفين و نهروان··· 403
3 - چهره هاى سقيفه در برابر غدير··· 403
4 - قيافه هاى ظاهر فريب سقيفه در برابر غدير··· 404
5 - قربانگاه غدير ! !··· 405
6 - غدير يعنى حسين عليه السلام··· 405
7 - حيات حقيقى غدير··· 406
8 - غدير و سقيفه در هميشه تاريخ··· 406
مجلس معاويه و ياد غدير و جنايت مغيره از زبان امام حسن عليه السلام··· 407
مسجد غدير در زمان ائمه عليهم السلام··· 409
بنى اميه، ادامه انكار غدير··· 412
بنى عباس، ادامه انكار غدير··· 415
عاشورا و غدير··· 416
قَنبر شهيدِ غدير··· 418
ص: 187
ابوحنيفه و حديث غدير··· 418
دو تلاش متقابل براى زنده نگه داشتن و از بين بردن غدير··· 419
غدير با كتمان محو نمى شود··· 420
پاسدارى و حفاظت از دين با غدير··· 422
مسائل فرهنگى و عملى غدير··· 423
1 - روايت··· 424
2 - از روايت به تأليف··· 425
3 - تحقيق در سند و متن··· 426
4 - شكوفائى علمى غدير··· 426
اهتمام و جديّت علما در تفصيل و تبيين گفتمان غدير··· 428
رُشد فكرها در نسل جديد و غدير··· 429
غدير و خاورشناسان··· 429
مقدمه··· 430
1 - خاورشناسان و مطالعه تفكر شيعه··· 431
2 - واقعه غدير خم از فراموشى تا اعتراف به آن··· 436
مورد اول··· 442
مورد دوم··· 443
3 - شعبان و تفسير جديد او··· 443
اول. اكراه مرسوم اعراب در سپردن مسئوليت بزرگ به جوانان··· 444
دوم. اكراه مرسوم نسبت به واگذارى مسئوليت بزرگ به مردان كم تجربه··· 446
سوم. رفتار اهل مدينه در برابر اعلام انتصاب امام على عليه السلام در غدير خم··· 447
جمع بندى··· 449
غدير و وقف··· 449
غدير در زمان حاضر··· 452
رشد دين، تجلى غدير در عصر ظهور··· 453
ص: 188
غدير در قيامت··· 454
فاطميانِ غديرى در قيامت و دشمنانشان··· 455
1 - عظمت فاطمه عليهاالسلام در قيامت··· 455
2 - اى كاش هاى بى جاى دشمنان غدير !··· 455
3 - شريك جرم سقيفه··· 456
4 - تشريح ظلم به غدير··· 457
اقدام اول··· 457
اقدام دوم··· 457
5 - اولين شهيد غدير··· 457
6 - گمراه شدگان دنبال گمراه كنندگان مى گردند··· 458
7 - التماس به صاحب غدير··· 458
جشن غدير در آسمان ها··· 459
1 - جشن غديرِ ملائكه مقابل بيت المعمور··· 459
2 - جشن غدير در قصرِ غدير در بهشت··· 459
جزاى تبسّمِ غديرى، قصرى در بهشت··· 460
سؤال از غدير در قيامت··· 460
منكر ولايت، منكر قيامت··· 462
جزاى توطئه هاى منافقين در غدير در قيامت··· 462
ص: 189
(فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير: ش 1)
فصل دوم
حديث غدير و خطبه غدير
ج
6 - 11
بخش اول
حديث غدير
ج 6 - 8
حديث غدير··· 10
1 - تحقيق در سند و متن حديث غدير··· 10
2 - علت جاودانگى حديث غدير··· 13
قسمت اول: اسناد حديث غدير: 15 - 393
اول: بحثى سلسله وار در اسناد حديث غدير··· 17 - 323
ابعاد تحقيق در سند حديث غدير··· 17
1 - جمع آورى اسناد··· 17
2 - بيشترين سند براى حديث غدير··· 19
3 - تواتر حديث غدير··· 20
4 - سند و متن حديث غدير··· 20
5 - سند حديث غدير و امام رضا عليه السلام··· 20
شبهه دهلوى در سند حديث غدير··· 21
ص: 190
تواتر حديث غدير··· 23
اول. حافظ ذهبى··· 26
دوم. حافظ ابن جَزَرى (ت 751 - م 833 ق)··· 26
سوم. حافظ سُيوطى··· 27
چهارم. شيخ على متّقى هندى··· 28
پنجم. ميرزا مخدوم··· 28
ششم. جمال الدين محدّث··· 29
هفتم. ملا على قارى··· 29
هشتم. محمد بن اسماعيل، امير··· 30
نهم. محمد صدر عالم··· 30
دهم. پانى پتى (م 1216 ق)··· 31
يازدهم. محمدمبين لكنهوى (م 1225 ق)··· 31
خلاصه بحث··· 31
سخنى با منكران تواتر حديث غدير··· 32
اول: سخنان منكرين تواتر حديث غدير··· 33
1 - نورالدين حلبى··· 33
2 - على قارى··· 34
3 - ميرزا مخدوم بن عبدالباقى··· 35
4 - اسحاق هروى··· 35
5 - عبدالحق دهلوى··· 36
مورد اول: ابن مسعود و تواتر در فاتحه الكتاب و معوّذتين··· 39
مورد دوم: حليمى و انكار تواتر حديث شقّ القمر··· 40
6 - محمد بَرزَنجى··· 40
7 - حسام الدين سهارنپورى··· 41
8 - ابن تيميّه··· 42
ص: 191
9 - ابن حزم (ت 384 - م 456 ق)··· 44
10 - محمدمحسن كشميرى··· 46
دوم: زشتى ردّ احاديث··· 47
1 - بيهقى··· 47
2 - ذهبى··· 48
3 - سيوطى··· 48
4 - ذهبى··· 48
5 - سيوطى··· 49
6 - مكّى··· 49
7 - سمعانى··· 49
8 - دولت آبادى··· 50
9 - عبدالحليم··· 50
10 - كتاب الخلاصة··· 51
11 - قارى··· 51
12 - دهلوى··· 52
13 - علامه حلّى··· 52
سوم: تعصّب، علت انكار حديث غدير··· 53
1 - ميرزا محمد بن معتمدخان بدخشى··· 53
2 - شمس الدين جَزَرى··· 53
3 - دهلوى··· 53
اشكال فخر رازى در سند حديث غدير··· 55
اول: عدم روايت حديث غدير توسط بخارى و مسلم··· 59
پاسخ اول: دليل تعصّب··· 59
پاسخ دوم: مُثبِت بر نافى مقدمّ است··· 59
پاسخ سوم: نشنيدن، روايت نكردن، نپذيرفتن، دليل بر رد نيست··· 60
ص: 192
پاسخ چهارم: شهادت به نفى پذيرفته نيست··· 61
پاسخ پنجم: عدمِ نقل يك حديث نشان دهنده وجود نداشتن آن نيست··· 61
پاسخ ششم: صحيحين تمام احاديث صحيح را در خود جاى نداده اند··· 61
پاسخ هفتم: عيبجويى حتى با نقل بخارى و مسلم··· 62
پاسخ هشتم: نظر بزرگان اهل سنت درباره صحيحين و مؤلفان اين دو كتاب··· 63
1. عبدالقادر بن محمد قرشى حنفى، محى الدين (ت 676 - م 775 ق)··· 64
2. على بن سلطان قارى، ملا على قارى··· 65
3. ابوالفضل اُدفُوى شافعى (ت 680 - م 748 ق)··· 65
4. ابوزرعه رازى (ت 190 - م 264 ق)··· 66
ابوزُرعه و مسلم··· 66
ابوزُرعه و بخارى··· 66
5 . ابوحاتِم رازى··· 67
6 . عبدالرحمن بن ابى حاتم، ابن ابى حاتم (ت 240 يا 241 - م 327 ق)··· 67
7. محمد بن يحيى ذُهلى··· 67
8 . ابوبكر بن اعين··· 68
9. عبدالعلى انصارى هندى سهالى··· 68
پاسخ نهم: احاديثى از صحيحين در ترازو··· 69
حديث اول··· 69
حديث دوم··· 69
حديث سوم··· 70
حديث چهارم··· 70
حديث پنجم··· 70
ص: 193
حديث ششم··· 71
حديث هفتم··· 71
حديث هشتم··· 72
حديث نهم··· 72
حديث دهم··· 72
حديث يازدهم··· 73
حديث دوازدهم و سيزدهم و چهاردهم··· 73
حديث پانزدهم··· 74
حديث شانزدهم··· 74
پاسخ دهم: فخر رازى و احاديث صحيحين··· 75
نكته اول··· 75
نكته دوم··· 75
تكميل و خلاصه بحث··· 77
دوم: عدم روايت حديث غدير توسط واقدى··· 78
پاسخ اول: واقدى از راويان مطاعن خلفاست··· 78
1. آتش زدن خانه وحى··· 78
2. تبعيد ابوذر توسط عثمان··· 78
3. بازگرداندن حَكَم بن ابى العاص··· 78
4. تقسيم اموال مسلمين بين خويشاوندان··· 79
پاسخ دوم: رويگردانى فخر رازى از روايات واقدى··· 79
پاسخ سوم: واقدى راوى معتبرى نيست··· 79
پاسخ چهارم: عدم نقل واقدى حجت بر شيعه نيست··· 80
سوم: عدم روايت حديث غدير توسط ابن اسحاق··· 80
پاسخ اول: ابن اسحاق از راويان حديث غدير است··· 80
پاسخ دوم: ابن اسحاق حضور على عليه السلام در حجة الوداع را نقل كرده است··· 81
ص: 194
پاسخ سوم: ابن اسحاق را جرح كرده اند··· 81
چهارم: عدم روايت حديث غدير توسط جاحظ··· 82
پاسخ اول: جاحظ از ناصبيان است··· 82
پاسخ دوم: دروغ هاى جاحظ و پاسخ هاى شيخ مفيد··· 82
پاسخ سوم: اسكافى و ردّ جاحظ··· 83
پاسخ چهارم: خطّابى و ردّ جاحظ··· 83
پاسخ پنجم: جاحظ و صفات نكوهيده··· 84
جاحظ و نظّام و طعن بر عمر··· 84
جاحظ و طعنى ديگر بر عمر··· 85
جاحظ و طلحه و زبير و عايشه··· 85
پاسخ ششم: آثار مترتّب بر اعتماد به جاحظ··· 84
پنجم: عدم روايت حديث غدير توسط ابن ابى داوود سِجِستانى··· 86
پاسخ اول: هيچ دليلى بر قدح ابن ابى داوود در حديث غدير وجود ندارد··· 86
پاسخ دوم: استدلال رازى با قواعد مناظره ناسازگار است··· 87
پاسخ سوم: قدح ابن ابى داوود با تصحيح پيشوايان سنّى معارض است··· 88
پاسخ چهارم: قدح ابن ابى داوود با روايت ابوداوود معارض است··· 88
پاسخ پنجم: قدح بزرگان اهل سنت نسبت به ابن ابى داوود··· 88
پاسخ ششم: نقل حديث جعلى توسط ابن ابى داوود··· 89
ششم: عدم روايت حديث غدير توسط ابوحاتم رازى··· 90
پاسخ اول: ابوحاتم فردى عيب جو است··· 90
پاسخ دوم: ابوحاتم از خرده گيران بخارى است··· 90
پاسخ سوم: ابوحاتم كتاب بخارى را به خود نسبت داده است··· 90
پاسخ چهارم: تعارض با روايت پسر ابوحاتم··· 91
خلاصه بحث··· 91
هفتم: فخر رازى، خودش را ردّ كرده است !··· 91
ص: 195
هشتم: ردّ معارضه با حديث «قريش و انصار و ... مولاى ديگر مردم اند»··· 92
پاسخ اول: اين حديث از اخبار مخالفان شيعه است··· 92
پاسخ دوم: اين حديث از احاديث مشهور نيست··· 92
پاسخ سوم: اين حديث خبر واحدى است كه راوى اش ابوهريره است··· 92
پاسخ چهارم: حديث غدير به روايت ابوهريره··· 92
پاسخ پنجم: وجوه قدح ابوهريره··· 93
پاسخ ششم: نگاهى به سند حديث··· 94
پاسخ هفتم: اين حديث نقل به معنى شده است··· 96
پاسخ هشتم: «إنَّما» گاهى به حصر دلالت نمى كند··· 96
پاسخ نهم: ميان اين دو حديث منافاتى نيست··· 97
نهم: ردّ اين ادعا كه: على عليه السلام همراه نبى صلى الله عليه و آله نبود··· 98
پاسخ اول: نصوص بازگشت اميرالمؤمنين عليه السلام به مكه··· 102
پاسخ دوم: نصوص حضور اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير··· 105
مورد اول··· 105
مورد دوم··· 108
مورد سوم··· 108
مورد چهارم··· 109
مورد پنجم··· 109
مورد ششم··· 109
مورد هفتم··· 110
مورد هشتم··· 111
مورد نهم··· 111
مورد دهم··· 112
مورد يازدهم··· 112
مورد دوازدهم··· 112
ص: 196
پاسخ سوم: قربانى اميرالمؤمنين عليه السلام همراه پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع··· 112
پاسخ چهارم: حضور اميرالمؤمنين عليه السلام در منى در حجة الوداع··· 114
دهم: پيامبر صلى الله عليه و آله در 18 ذى الحجه در جحفه نبود !··· 117
يازدهم: سخنانى در نكوهش فخر رازى··· 119
راويان حديث غدير··· 119
اول: فهرستواره اى از مضامين و موارد حديث غدير··· 120
مورد اول··· 121
مورد دوم··· 121
مورد سوم··· 121
مورد چهارم··· 121
مورد پنجم··· 122
مورد ششم··· 122
مورد هفتم··· 122
مورد هشتم··· 122
مورد نهم··· 123
مورد دهم··· 123
مورد يازدهم··· 123
مورد دوازدهم··· 123
مورد سيزدهم··· 123
مورد چهاردهم··· 123
مورد پانزدهم··· 123
مورد شانزدهم··· 124
مورد هفدهم··· 124
مورد هجدهم··· 124
مورد نوزدهم··· 124
ص: 197
مورد بيستم··· 124
مورد بسيست و يكم··· 124
مورد بيست و دوم··· 124
مورد بيست و سوم··· 125
دوم: راويان حديث غدير از صحابه و تابعين··· 125
عنايت و توجه مخصوص به حديث غدير··· 125
اول. راويان حديث غدير از صحابه··· 127
1. ابن ارقم··· 128
2. ابوبسطام خادم اسامة بن زيد··· 128
3. ابوبكر بن ابى قحافه تيمى (م 13 ق)··· 128
ابوذويب = خويلد (خالد) بن خالد بن محرث هذلى، ابوذويب··· 128
4. ابورافع قبطى، مولى رسول اللّه صلى الله عليه و آله··· 128
5 . ابوزينب بن عوف انصارى··· 129
6 . ابوشريحه غفارى··· 129
7. ابوعبيده جرّاح··· 129
ابوعمره = بشير بن عمرو بن محصن انصارى، ابوعمره··· 129
8 . ابوفضاله انصارى··· 129
ابوقتاده = حارث (عمرو، نعمان) بن ربعى سلمى خزرجى انصارى، ابوقتاده··· 130
9. ابوقدامه انصارى··· 130
10. ابوكامل احمس··· 130
11. ابوكاهل··· 130
ابولبابه = بشير بن عبدالمنذر اوسى انصارى، ابولبابه··· 130
12. ابوليلى بن سعيد انصارى (م 37 ق)··· 131
13. ابوهريره دوسى (م 58 يا 59 ق)··· 131
ص: 198
14. ابوالهيثم بن التيهان (م 37 ق)··· 132
ابويعلى = شداد بن اوس بن ثابت خزرجى انصارى، ابويعلى··· 132
15. ابىّ بن كعب انصارى خزرجى، سيد القرّاء (م 30 يا 31 يا 32 ق)··· 132
16. اسامة بن زيد بن حارثه كلبى، ابوزيد (م 54 ق)··· 132
17. اسعد بن زراره نجارى خزرجى انصارى، ابوامامه (م 1 ق)··· 132
18. اسماء بنت عميس خثعميّه (م 55 ق)··· 133
19. امّ سلمه، همسر پيامبر صلى الله عليه و آله (م 59 يا 61 يا 62 يا 63 ق)··· 133
20. امّ هانى بنت ابى طالب··· 134
21. انس بن مالك انصارى خزرجى، ابوحمزه، خدمتكار رسول خدا صلى الله عليه و آله (م 93 ق)··· 134
22. براء بن عازب انصارى اوسى (م 72 ق)··· 135
23. بريدة بن حصيب اسلمى، ابوسهل (م 63 ق)··· 136
24. بشير بن عبدالمنذر اوسى انصارى، ابولبابه··· 136
25. بشير بن عمرو بن محصن خزرجى انصارى، ابوعمره··· 136
26. تميم بن اسد عدوى، ابورفاعه (م 44 ق)··· 137
27. ثابت بن وديعه انصارى خزرجى مدنى، ابوسعيد··· 137
28. ثابت بن يزيد بن وديعه انصارى··· 137
29. جابر بن سمرة بن جناده سوائى، ابوسليمان (م 66 يا 74 ق)··· 137
30. جابر بن عبداللّه سلمى انصارى (م 73 يا 74 يا 78 ق)··· 138
31. جابر بن نضر بن حارث بن كلده عبدرى··· 138
32. جبلة بن عمرو انصارى··· 138
33. جبير بن مطعم بن عدى قرشى نوفلى (م 57 يا 58 يا 59 ق)··· 139
34. جرير بن حميد حميرى··· 139
35. جرير بن عبداللّه بن جابر بجلى (م 51 يا 52 يا 53 يا 54 ق)··· 139
36. جُندب انصارى··· 139
ص: 199
37. جندب بن جناده غفارى، ابوذر (م 31 ق)··· 139
38. جُندب بن عبداللّه بن سفيان بجلّى عقلى··· 140
39. جندع بن عمرو بن مازن اوسى مازنى انصارى، ابوجنيده··· 140
40. حارث (عمرو، نعمان) بن ربعى سلمى خزرجى انصارى، ابوقتاده··· 140
41. حبّاب بن عتبه··· 140
42. حَبّة بن جوين عَرَنى بجلى، ابوقدامه (م 76 تا 79 ق)··· 140
43. حَبشى بن جناده سلولى··· 141
44. حبيب بن بديل بن ورقاء خزاعى··· 142
45. حذيفة بن اسيد غفارى، ابوسَريحه (م 40 يا 41 يا 42 ق)··· 142
46. حذيفة بن يمان يمانى عبسى (م 36 ق)··· 143
47. حسّان بن ثابت انصارى (م 36 يا 40 يا 50 يا 54 ق)··· 143
48. امام حسن بن على المجتبى عليه السلام··· 144
49. امام حسين بن على الشهيد عليه السلام (م 61 ق)··· 144
50 . خالد بن زيد خزرجى، ابوايوب انصارى (م 50 يا 51 يا 52 ق)··· 144
51 . خالد بن وليد بن مغيره مخزومى، ابوسليمان (م 21 يا 22 ق)··· 145
52 . خباب بن سَمره··· 145
53 . خزيمة بن ثابت انصارى، ذوالشهادتين (م 37 ق)··· 145
54 . خويلد (خالد) بن خالد بن محرث هذلى، ابوذويب (م در خلافت عثمان)··· 146
55 . خويلد بن عمرو خزاعى، ابوشريح (م 68 ق)··· 146
56 . رفاعة بن رافع انصارى··· 146
57 . رفاعة بن عبدالمنذر انصارى··· 147
58 . زبير بن عوام قرشى (م 37 ق)··· 147
59 . زيد بن ارقم انصارى خزرجى (م 66 يا 67 يا 68 ق)··· 147
ص: 200
60 . زيد بن ثابت خزرجى انصارى نجّارى، ابوسعيد (م 45 يا 46 يا 47 يا 48 يا بعد از 50 ق)··· 149
61 . زيد بن حارثه انصارى، شهاب الدين··· 149
62 . زيد (يزيد) بن شراحيل انصارى··· 149
63 . زيد بن عبداللّه انصارى··· 150
64 . سعد بن ابى وقاص، ابواسحق (م 54 يا 55 يا 56 يا 58 ق)··· 150
65 . سعد (سعيد) بن جناده عوفى، پدر عطيه عوفى··· 151
66 . سعد بن عباده انصارى خزرجى (م 14 يا 15 ق)··· 151
67 . سعد بن مالك انصارى خدرى، ابوسعيد (م 63 يا 64 يا 65 يا 74 ق)··· 151
68 . سعيد بن زيد قرشى عدوى (م 51 يا 52 ق)··· 152
69 . سعيد بن سعد بن عباده انصارى··· 152
70. سلمان فارسى، ابوعبداللّه (م 36 يا 37 ق)··· 152
71. سلمة بن عمرو بن اكوع اسلمى، ابومسلم (م 74 ق)··· 153
72. سمرة بن جندب فزارى، ابوسليمان هلالى (م 58 يا 59 يا 60 ق)··· 153
73. سهل بن حنيف انصارى اوسى (م 38 ق)··· 153
74. سهل بن سعد انصارى خزرجى ساعدى، ابوالعباس (م 91 ق)··· 154
75. شداد بن اوس بن ثابت خزرجى انصارى، ابويعلى (م 58 ق)··· 154
76. صدى بن عجلان باهلى، ابوامامه (م 86 ق)··· 154
77. ضميره اسدى··· 155
78. طلحة بن عبيداللّه تميمى (م 36 ق)··· 155
79. عامر بن عمير نميرى··· 156
80 . عامر بن ليلى بن ضمره غفارى··· 156
81 . عامر بن واثله ليثى، ابوالطفيل (م 100 يا 102 يا 108 يا 110 ق)··· 157
82 . عايشه بنت ابى بكر بن ابى قحافه (م 57 ق)··· 158
ص: 201
83 . عبادة بن صامت سالمى خزرجى انصارى (م 34 ق)··· 158
84 . عباس بن عبدالمطلب بن هاشم قرشى هاشمى (م 32 ق)··· 158
85 . عبدالاعلى بن عدى بهرانى··· 158
86 . عبدالرحمن بن عبدرب انصارى··· 159
88 . عبدالرحمن بن مدلج··· 159
89 . عبدالرحمن بن يعمر ابوالاسود دُئَلى··· 160
90. عبداللّه بن انيس··· 160
91. عبداللّه بن بديل بن ورقاء، سيد خزاعه··· 160
92. عبداللّه بن بشير (بُسر) مازنى··· 160
93. عبداللّه بن ثابت انصارى··· 160
94. عبداللّه بن جعفر بن ابى طالب هاشمى (م 80 ق)··· 161
95. عبداللّه بن حنطب قرشى مخزومى··· 161
96. عبداللّه بن ربيعه··· 161
97. عبداللّه بن عباس قرشى هاشمى (م 68 ق)··· 161
98. عبداللّه بن عبدالاسد (ابى عبدالاسد) بن هلالى مخزومى، برادر رضاعى پيامبر صلى الله عليه و آله و همسر ام سلمه (م حدود 2 ق)··· 163
99. عبداللّه بن علقمه (ابى اوفى) اسلمى (م 80 يا 86 يا 87 ق)··· 163
100. عبداللّه بن عمر بن خطاب عدوى، ابوعبدالرحمن (م 72 يا 73 ق)··· 163
101. عبداللّه بن مسعود هذلى، ابوعبدالرحمن (م 32 يا 33 ق)··· 164
102. عبداللّه بن ياميل··· 164
103. عبيداللّه بن عباس قرشى هاشمى (م 58 يا 87 ق)··· 165
104. عبيد بن عازب انصارى، برادر براء بن عازب··· 165
105. عثمان بن حنيف اوسى انصارى··· 165
106. عثمان بن عفان اموى (م 35 ق)··· 165
ص: 202
107. عدى بن حاتم طائى، ابوطريف (م 68 ق)··· 166
108. عروة بن ابى الجعد ازدى بارقى··· 166
109. عطية بن بسر مازنى··· 166
110. عقبة بن عامر جهنى (م 60 ق)··· 166
111. عقبة بن عمرو بدرى، ابومسعود··· 167
112. على بن ابى طالب عليه السلام، اميرالمؤمنين··· 167
113. عمّار بن ياسر عنسى، ابواليقظان (م 37 ق)··· 168
114. عمارة بن حزم خزرجى انصارى··· 169
115. عمران بن حصين خزاعى كعبى، ابونجيد (م 52 ق)··· 169
116. عمر بن ابى سلمة بن عبدالاسد مخزومى، ربيب پيامبر صلى الله عليه و آله، پسر ام سلمه (م 83 ق)··· 169
117. عمر بن خطاب عدوى (م 23 ق)··· 169
118. عمرو بن حريث قرشى مخزومى (م 55 يا 98 ق)··· 170
119. عمرو بن حمق بن كاهن خزاعى كوفى (م 50 ق)··· 170
120. عمرو بن ذى مرّ··· 171
121. عمرو بن شراحيل··· 171
122. عمرو بن شرحبيل··· 171
123. عمرو بن عاص بن وائل سهمى (م 43 يا 47 يا 48 يا 51 ق)··· 171
124. عمرو بن مرّه جهنى، ابوطلحه، ابومريم (م در خلافت معاويه)··· 171
125. فاطمه بنت حمزة بن عبدالمطلب··· 172
126. فاطمه بنت محمد عليهاالسلام، صديقه (م 11 ق)··· 172
127. فضل بن عباس··· 172
128. فضلة (نضلة) بن عتبه (عبيد) اسلمى، ابوبرزه (م 65 ق)··· 172
129. قيس بن ثابت بن شماس انصارى··· 173
130. قيس بن سعد بن عباده انصارى خزرجى (م 59 يا 60 ق)··· 173
ص: 203
131. قيس بن عاصم··· 173
132. كعب بن عجره (عجزه) انصارى مدنى، ابومحمد (م 51 ق)··· 173
133. مالك بن حويرث ليثى، ابوسليمان (م 74 ق)··· 174
134. محمد بن ابى بكر··· 174
135. محمد بن مسلمه انصارى (م 43 يا 46 يا 47 ق)··· 174
136. مقداد بن عمرو كندى زهرى (م 33 ق)··· 175
137. ناجية بن عمرو خزاعى··· 175
138. نعمان بن عجلان زرقى انصارى··· 175
139. نيط بن شريط··· 176
140. هاشم بن عتبة بن ابى وقاص مرقال زهرى مدنى (م 37 ق)··· 176
141. هلال بن حارث، ابوحمراء خادم رسول خدا صلى الله عليه و آله··· 176
142. وحشى بن حرب حبشى حمصى، ابووسمه (ابودسمه)··· 176
143. وهب بن حمزه··· 177
144. وهب بن عبداللّه سوائى (شوائى) ، ابوحجيفه، وهب الخير (م 64 يا 74 ق)··· 177
145. يزيد بن خطيب اسلمى··· 177
146. يزيد بن وديعه··· 177
147. يعلى بن مرّة بن وهب ثقفى، ابومُرازم··· 177
دوم. راويان حديث غدير از تابعين··· 179
1. ابوراشد حبرانى (حرانى)··· 179
2. ابوسلمة بن عبدالرحمن بن عوف زهرى مدنى (م 94 ق)··· 179
3. ابوسليمان (ابوسلمان) مؤذّن··· 180
4. سمان (ذكوان) مدنى، ابوصالح (م 101 ق)··· 180
5 . ابوعنفوانه مازنى··· 180
6 . ابوعبدالرحيم كندى··· 180
ص: 204
7. اصبغ بن نباته تميمى كوفى، ابوالقاسم··· 180
8 . ابوليلى كندى··· 180
9. اياس بن نذير··· 181
10. جميل بن عماره··· 181
11. حارثة بن نصر··· 181
12. حبيب بن ابى ثابت اسدى كوفى (م 117 يا 118 يا 119 ق)··· 181
13. حرث بن مالك··· 181
14. حسن بصرى··· 181
15. حسن بن حسن بن على عليه السلام··· 182
16. حسين بن مالك بن حويرث··· 182
17. حكم بن عيينه (عتيبه) كوفى كندى (م 114 يا 115 ق)··· 182
18. حميد بن عماره خزرجى انصارى··· 182
19. حميد بن ابى حميد بصرى، ابوعبيده، حميد طويل (م 143 ق)··· 182
20. خيثمة بن عبدالرحمن جعفى كوفى (م 80 ق)··· 183
21. ربيعه جرشى (م 60 يا 61 يا 74 ق)··· 183
22. رياح بن حارث نخعى كوفى، ابوالمثنى··· 183
23. زاذان بن عمر كندى كوفى، ابوعمرو بزار (بزاز) (م 82 ق)··· 183
24. زر بن حبيش اسدى، ابومريم (م 81 يا 82 يا 83 ق)··· 183
25. زياد بن ابى زياد··· 184
26. زيد بن على··· 184
27. زيد بن يثيع همدانى كوفى··· 184
28. سالم بن عبداللّه بن عمربن خطاب قرشى عدوى مدنى (م 106ق)··· 184
29. سعيد بن جبير اسدى كوفى··· 184
30. سعيد بن ابى حُدّان (ذى حدّان) كوفى··· 185
31. سعيد بن مسيب قرشى مخزومى، داماد ابوهريره (م 94 ق)··· 185
ص: 205
32. سعيد بن وهب همدانى كوفى (م 76 ق)··· 185
33. سلمة بن كهيل حضرمى كوفى، ابويحيى (م 121 ق)··· 185
34. سليم بن قيس هلالى، ابوصادق (م 90 ق)··· 185
35. سليمان بن مهران اعمش، ابومحمد (م 147 يا 148 ق)··· 186
36. سهم بن حصين اسدى··· 186
37. شريط بن انس بن مالك اشجعى··· 186
38. شهر بن جوشب··· 186
39. ضحاك بن مزاحم هلالى، ابوالقاسم (م 105 ق)··· 186
40. طاووس بن كيسان يمانى جندى (م 106 ق)··· 186
41. طلحة بن مصرف ايامى (يمامى) كوفى (م 112 ق، يا بعد آن)··· 187
42. عامر بن سعد بن ابى وقاص مدنى (م 104 ق)··· 187
43. عايشه بنت سعد (م 117 ق)··· 187
44. عبدالحميد بن منذر بن جارود عبدى··· 188
45. عبدخير بن يزيد همدانى كوفى مخضرمى، ابوعماره··· 189
46. عبدالرحمن بن ابى ليلى (م 82 يا 83 يا 84 ق)··· 189
47. عبدالرحمن بن سابط (عبدالرحمن بن عبداللّه بن سابط) جمحى مكى (م 118 ق)··· 189
48. عبداللّه بن اسعد بن زراره··· 189
49. عبداللّه بن زياد اسدى كوفى، ابومريم··· 190
50 . عبداللّه بن شريك عامرى كوفى··· 190
51 . عبداللّه بن محمد بن عقيل هاشمى مدنى، ابومحمد (م بعد از 140 ق)··· 190
52 . عبداللّه بن يعلى بن مره··· 190
53 . عدى بن ثابت انصارى كوفى خطمى (م 116 ق)··· 190
54 . عطية بن جناده عوفى كوفى، ابوالحسن (م 111 ق)··· 191
ص: 206
55 . على بن زيد بن جدعان بصرى (م 129 يا 131 ق)··· 191
57 . عمر بن عبدالعزيز، خليفه اموى (م 101 ق)··· 192
56 . عمارة بن جوين عبدى، ابوهارون (م 134 ق)··· 192
58 . عمر بن عبدالغفار··· 193
59 . عمر بن على عليه السلام··· 193
60 . عمرو بن جعدة بن هبيره··· 193
61 . عمرو بن مره كوفى همدانى، ابوعبداللّه، ذومرة (م 116 ق)··· 193
62 . عمروبن عبداللّه سبيعى همدانى، ابواسحاق(م 127 ق يا بعدازآن)··· 194
63 . عمرو بن ميمون (ميمونه) اودى، ابوعبداللّه (م 74 ق يا بعد از آن)··· 194
64 . عميرة (عمرو) بن سعد همدانى كوفى··· 195
65 . عميرة بنت سعد بن مالك مدنى، خواهر سهل و مادر رفاعة بن مبشر··· 195
66 . عيسى بن طلحة بن عبيداللّه تميمى مدنى، ابومحمد··· 195
67 . فطر بن خليفه مخزومى حناط، ابوبكر، آزاد شده بنى مخزوم (م 150 يا 153 ق)··· 196
68 . قبيصة بن ذويب··· 196
69 . قيس ثقفى مدائنى، ابومريم··· 196
70. محمد بن عمر بن على عليه السلام (م حدود 100 يا 130 ق)··· 196
71. مسلم بن صُبيح همدانى كوفى عطار، ابوالضحى··· 196
72. مسلم ملائى··· 197
73. مصعب بن سعد بن ابى وقاص زهرى مدنى، ابوزراره (م 103 ق)··· 197
74. مطلب بن عبداللّه قرشى مخزومى مدنى··· 197
75. مطر وراق··· 197
76. معروف بن خربوذ (خربود)··· 197
77. منصور بن ربعى··· 197
ص: 207
78. مهاجر بن مسمار زهرى مدنى··· 197
79. موسى بن اكتل (اكيل) بن عمير نميرى··· 198
80 . ميمون بصرى، ابوعبداللّه، آزاد كرده عبدالرحمن بن سمره··· 198
81 . نذير ضبى كوفى··· 198
82 . هانى بن هانى همدانى كوفى··· 198
83 . يحيى بن سليم فزارى واسطى، ابوبلج··· 198
84 . يحيى بن جعدة بن هبيره مخزومى··· 199
85 . يزيد بن ابى زياد كوفى (م 136 ق)··· 199
86 . يزيد بن حيّان تيمى كوفى عاصمى··· 199
87 . يزيد بن عبدالرحمن بن اودى كوفى، ابوداود··· 199
88 . يسار ثقفى، ابونجيح (م 109 ق)··· 199
سوم: فهرستواره راويان حديث غدير از اهل سنت از قرن دوم تا چهاردهم··· 200
قرن دوم··· 201
قرن سوم··· 203
قرن چهارم··· 207
قرن پنجم··· 209
قرن ششم··· 210
قرن هفتم··· 211
قرن هشتم··· 212
قرن نهم··· 213
قرن دهم··· 214
قرن يازدهم··· 215
قرن دوازدهم··· 216
قرن سيزدهم··· 217
قرن چهاردهم (استدراك محقق)··· 217
ص: 208
چهارم: شرح راويان حديث غدير از اهل سنت از قرن دوم تا چهاردهم··· 218
قرن دوم··· 219
1. محمد بن اسحاق (م 151 ق)··· 219
2. مَعمَر بن راشد (م 154 ق)··· 220
3. اسرائيل بن يونس سَبيعى (ت 100 - م 160 يا 162 ق)··· 221
4. شريك بن عبداللّه نخعى (ت 95 - م 177 ق)··· 221
5 . محمد بن جعفر غُندَر بصرى (م 193 ق)··· 221
6 . وكيع بن جرّاح (م 196 يا 197 ق)··· 222
7. عبداللّه بن نُمَير (م 199 ق)··· 222
8 . عمرو بن دينار جُمَحى مكّى، ابومحمد (م 115 يا 116 ق)··· 222
9. محمد بن مسلم بن عُبَيداللّه قرشى زُهرى، ابوبكر، ابن شهاب (م 124 ق)··· 223
10. عبدالرحمن بن قاسم بن محمد بن ابى بكر تيمى مدنى، ابومحمد (م 126 ق)··· 223
11. بكر بن سَوادة بن ثُمامه بصرى، ابوثُمامه (م 128 ق)··· 223
12. عبداللّه بن ابى نجيح يسار ثقفى مكّى، ابويسار (م 131 ق)··· 224
13. مغيرة بن مقسم ضبّى كوفى اعمى، ابوهشام (م 133 ق)··· 224
14. خالد بن يزيد جمحى مصرى كِندى سكسكى، ابوعبدالرحيم (م 139 ق)··· 224
15. حسن بن حكم نخعى كوفى، ابوحاتِم، ابوحكم (م بعد از 140 ق)··· 224
16. ادريس بن يزيد اودى كوفى، ابوعبداللّه ··· 225
17. عبدالملك بن ابى سليمان عرزمى كوفى (م 145 ق)··· 225
18. عَوف بن ابى جميله عبدى هجرى بصرى (م 146 يا 147 ق)··· 225
19. عبيداللّه بن عمر بن حفص بن عاصم بن عمر بن خطّاب عدوى عمرى مدنى (م 147 ق)··· 226
ص: 209
20. نعيم بن حكيم مدائنى (م 148 ق)··· 226
21. طلحة بن يحيى بن طلحة بن عبيداللّه تَيمى كوفى (م 148 ق)··· 226
22. كثير بن زيد اسلمى، ابومحمد، ابن ماقَبَه (م بعد از 150 ق)··· 226
23. مِسعَر بن كِدام كوفى احول (م 153 يا 155 ق)··· 227
24. حَكَم بن ابان عدنى، ابوعيسى (م 154 يا 155 ق)··· 227
25. عبداللّه بن شَوذَب بلخى (م 156 يا 157 ق)··· 227
26. شعبة بن حجّاج واسطى (م 160 ق)··· 228
27. كامل بن علاء تميمى كوفى، ابوعلاء (م حدود 160 ق)··· 228
28. سفيان بن سعيد ثورى (م 161 ق)··· 228
29. جعفر بن زياد كوفى احمر (م (165 يا 167 ق)··· 229
30. مسلم بن سالم نهدى كوفى، ابوفَروه (م اواسط قرن دوم)··· 229
31. قيس بن ربيع اودى اسدى كوفى، ابومحمد (م 165 ق)··· 229
32. حمّاد بن سَلَمه بصرى، ابوسَلَمه (م 167 ق)··· 229
33. عبداللّه بن لَهيعه مصرى، ابوعبدالرحمن، ابن لهيعه (م 174 ق)··· 230
34. وضّاح بن عبداللّه يَشكُرى واسطى بزّاز،ابوعوانه (م 175يا 176ق)··· 230
35. نوح بن قيس حَدّانى بصرى، ابوالروح (م 183 ق)··· 230
36. مطّلب بن زياد بن ابى زهير كوفى، ابوطالب (م 185 ق)··· 231
37. حسّان بن ابراهيم عَنَزى كرمانى، ابوهاشم (م 186 ق)··· 231
38. فضل بن موسى مَروَزى سينانى، ابوعبداللّه (م 192 ق)··· 231
39. اسماعيل بن ابراهيم بن مقسم بصرى اسدى، ابن عُلَيَّه، ابوالبشر، پسر خواهر حميد طويل (م 193 ق)··· 232
40. محمد بن ابراهيم سلمى بصرى، ابوعمرو، ابن ابى عدى (م 194 ق)··· 232
41. محمد بن خازم تميمى ضرير، ابومعاويه (م 195 ق)··· 232
42. محمد بن فضيل بن غزوان كوفى، ابوعبدالرحمن (م 195 ق)··· 233
ص: 210
43. سفيان بن عُيَينه بن ميمون هلالى كوفى، ابومحمد (م 198 ق)··· 233
44. حَنَش بن حارث بن لقيط نخعى اشجعى··· 233
45. موسى بن يعقوب زمعى مدنى، ابومحمد··· 233
46. علاء بن سالم عبدى كوفى عطّار··· 234
47. ازرق بن على بن مسلم كوفى، ابوجَهم··· 234
48. هانى بن ايّوب حنفى كوفى··· 234
49. فُضَيل بن مرزوق اَغَرّ رَقاشى رُؤاسى كوفى، ابوعبدالرحمن··· 234
50 . موسى بن مسلم حزامى شيبانى كوفى طحّان، ابوعيسى، موسى صغير··· 235
51 . يعقوب بن جعفر بن ابى كثير انصارى مدنى··· 235
52 . سعد بن عُبَيده سلمى كوفى، ابوحمزه··· 235
قرن سوم··· 236
53 . محمد بن عبداللّه زُبَيرى، ابواحمد حَبّال (م 203 ق)··· 236
54 . يحيى بن آدم بن سليمان قرشى اموى كوفى، ابوزكريا (م 203 ق)··· 236
55 . محمد بن ادريس شافعى، ابوعبداللّه ··· 236
56 . اسود بن عامر شامى، ابوعبدالرحمن (م 208 ق)··· 237
57 . عبدالرزّاق بن همّام صنعانى، ابوبكر (م 211 ق)··· 237
58 . حسين بن محمد بن بهرام تميمى مَروَزى، ابواحمد (م 213
يا 214 ق)··· 238
59 . فضل بن دكين كوفى، ابونُعَيم، استاد بخارى (م 218 يا 219 ق)··· 239
60 . عفّان بن مسلم صفّار، ابوعثمان، استاد بخارى (م 220 ق)··· 239
61 . سعيد بن منصور بن شعبه خراسانى، ابوعثمان (م 227 ق)··· 240
62 . ابراهيم بن حجّاج بن زيد سامى ناجى بصرى، ابواسحاق (م 231 ق)··· 240
63 . على بن حكيم بن ذبيان اودى كوفى، ابوالحسن (م 231 ق)··· 240
ص: 211
64 . على بن محمد بن اسحاق طَنافِسى كوفى، ابوالحسن (م 233 يا 235 ق)··· 241
65 . هُدْبَة بن خالد قيسى بصرى، ابوخالد هداب (م 235 ق)··· 241
66 . عبداللّه بن ابى شَيبه، ابوبكر (م 235 ق)··· 241
67 . عبيداللّه بن عمر بن ميسره قواريرى، ابوسعيد (م 235 ق)··· 242
68 . اسحاق بن ابراهيم بن مخلّد بن ابراهيم حنظلى مَروَزى، ابويعقوب (م 238 ق)··· 243
69 . عثمان بن محمد بن ابى شَيبه عَبسى كوفى، ابوزيد، ابوالحسن (م 239 ق)··· 243
70. قُتَيبة بن سعيد بلخى، ابورجاء (م 239 يا 240 يا 241 ق)··· 243
71. احمد بن حنبل··· 243
72. هارون بن عبداللّه بن مروان بغدادى بزّاز، ابوموسى حمّال (م 243 ق)··· 243
73. محمد بن بشّار بن عثمان عبدى بصرى، ابوبكر بندار (م 252 ق)··· 245
74. محمد بن مثنّى عَنَزى، ابوموسى (م 252 ق)··· 245
75. حسن بن عرفة بن يزيد عبدى بغدادى، ابوعلى (م 257 ق)··· 245
76. محمد بن يحيى بن عبداللّه بن خالد بن فارس ذُهلى نيشابورى، ابوعبداللّه (م 258 ق)··· 245
77. حجّاج بن يوسف، ابن شاعر (م 259 ق)··· 246
78. اسماعيل بن عبداللّه سَمّويَه (م 267 ق)··· 246
79. حسن بن على بن عفّان عامرى··· 246
80 . ابن ماجه قزوينى (م 273 ق)··· 246
81 . احمد بن يحيى بَلاذُرى··· 247
82 . ابن قُتَيبه··· 247
83 . محمد بن عيسى تِرمِذى، ابوعيسى (م 279 ق)··· 247
ص: 212
84 . احمد بن عمرو بن ابى عاصم ضحّاك بن مخلّد شيبانى بصرى، ابوبكر، ابن ابى عاصم (م 287 ق)··· 248
85 . زكريا بن يحيى سِجْزى، ابوعبدالرحمن (ت 195 - م 289 ق)··· 248
86 . عبداللّه بن احمد بن حنبل، ابوعبدالرحمن (م 290 ق)··· 248
87 . على بن محمد بن على بن ابى المضا مَصّيصى··· 249
88 . ابراهيم بن يونس بن محمد طرسوسى، مؤدّب حرمى··· 249
89 . احمد بن عمرو بن عبدالخالق بصرى بَزّار، ابوبكر (م 292 ق)··· 249
91. مُصعَب بن مِقدام خثعمى كوفى، ابوعبداللّه (م 203 ق)··· 250
92. زيد بن حباب خراسانى كوفى عكلى زاهد، ابوالحسين (م 203 ق)··· 250
93. شَبابة بن سوار فَزارى مدائنى (م 206 ق)··· 251
94. محمد بن خالد بن عثمه حنفى بصرى··· 251
95. خلف بن تميم تميمى كوفى، ابوعبدالرحمن (م 206 يا 213 ق)··· 251
96. حسين بن حسن اشقر فزارى كوفى، ابوعبداللّه (م 208 ق)··· 252
97. حسن بن عطيّة بن نجيح قرشى كوفى بزّاز (م 211 ق)··· 252
98. عبداللّه بن يزيد عدوى مُقرى قصير، ابوعبدالرحمن (م 212 يا 213 ق)··· 252
99. عبيداللّه بن موسى عَبسى كوفى، ابومحمد (م 212 يا 213 ق)··· 252
100. على بن قادم خُزاعى كوفى، ابوالحسن (م 213 ق)··· 253
101. محمد بن سليمان بن ابى داوود حرّانى، ابوعبداللّه، بومه (م 213 ق)··· 253
102. عبداللّه بن داوود خريبى همدانى كوفى، ابوعبدالرحمن (م 213 ق)··· 253
103. على بن حسن بن دينار عبدى، ابوعبدالرحمن (م 215 ق)··· 254
104. يحيى بن حمّاد شيبانى مصرى (م 215 ق)··· 254
ص: 213
105. حجّاج بن منهال سلمى انماطى بصرى، ابومحمد (م 217 ق)··· 254
106. على بن عيّاش الهانى حمصى بكاء، ابوالحسن (ت 143 - م 218 يا 219 ق)··· 255
107. مالك بن اسماعيل بن درهم نهدى كوفى، ابوغسّان (م 219 ق)··· 255
108. قاسم بن سلام هروى، ابوعُبَيد (م 223 يا 224 ق)··· 255
109. محمد بن كثير عبدى بصرى، ابوعبداللّه (م 223 ق)··· 256
110. موسى بن اسماعيل منقرى بصرى تبوذكى (م 223 ق)··· 256
111. قيس بن حفص بن قعقاع دارمى بصرى، ابومحمد (م 227 ق)··· 256
112. يحيى بن عبدالحميد حِمّانى كوفى، ابوزكريا (م 228 ق)··· 257
113. خلف بن سالم مهلّبى مخرمى بغدادى (م 231 ق)··· 257
114. احمد بن عمر بن حفص جلاب وكيعى، ابوجعفر (م 235 ق)··· 257
115. ابراهيم بن منذر بن عبداللّه حزامى مدنى، ابواسحاق (م 236 ق)··· 258
116. يحيى بن سليمان كوفى جعفى مُقرى، ابوسعيد (م 237 يا 238 ق)··· 258
117. يعقوب بن حميد بن كاسب مدنى، ابويوسف (م 240 يا 241 ق)··· 258
118. حسن بن حمّاد بن كسيب سجاده بغدادى، ابوعلى (م 241 ق)··· 259
119. حسين بن حُرَيث مَروَزى، ابوعمّار (م 244 ق)··· 259
120. هلال بن بشر بصرى، ابوالحسن (م 246 ق)··· 259
121. احمد بن عثمان بصرى، ابوالجوزاء (م 246 ق)··· 259
122. محمد بن علاء همدانى كوفى، ابوكُرَيب (م 248 ق)··· 260
123. يوسف بن عيسى بن دينار زُهرى مَروَزى، ابويعقوب (م 249 ق)··· 260
124. نصر بن على بن نصر جهضمى، ابوعمرو (م 250 يا 251 ق)··· 260
125. يوسف بن موسى قّطان كوفى، ابويعقوب (م 253 ق)··· 261
126. محمد بن عبدالرحيم بغدادى بزّاز، ابويحيى، صاعقه (م 255 ق)··· 261
ص: 214
127. محمد بن عبداللّه عدوى مُقرى (م 256 ق)··· 261
128. محمد بن اسماعيل بخارى، ابوعبداللّه، صاحب صحيح (م 256 ق)··· 262
129. عبداللّه بن سعيد بن حصين كِندى كوفى، ابوسعيد، اَشَجّ، صاحب تفسير (م 257 ق)··· 262
130. احمد بن عثمان بن حكيم اودى، ابوعبداللّه (م 261 يا 262 ق)··· 262
131. عمر بن شبه نُمَيرى بصرى، ابوزيد (م 262 ق)··· 263
132. احمد بن يوسف بن خالد سلمى نيشابورى، ابوالحسن، حمدان (م 264 ق)··· 263
133. عبيداللّه بن عبدالكريم مخزومى رازى، ابوزُرعه (م 264 ق)··· 263
134. احمد بن منصور بن سيّار رمادى، ابوبكر (م 265 ق)··· 264
135. محمد بن عوف بن سفيان طائى حمصى، ابوجعفر (م 272 يا 273 ق)··· 264
136. سليمان بن سيف بن يحيى طائى حرّانى، ابوداوود (م 272 ق)··· 264
137. عبدالملك بن محمد رَقاشى، ابوقِلابه (م 276 ق)··· 265
138. احمد بن حازم غِفارى كوفى، ابن ابى غرزه، ابن عزيزه (م 276 ق)··· 265
139. ابراهيم بن حسين كِسائى همدانى، ابواسحاق، ابن دَيزيل، دابّة عَفّان،سيفَنَه (م 280 يا 281 ق)··· 265
140. ابراهيم بن عبداللّه بن مسلم كجى بصرى (م 292 ق)··· 266
141. صالح بن محمد بن عمرو بغدادى، جَزَره (م 293 يا 294 ق)··· 266
142. محمد بن عثمان بن ابى شَيبه عَبسى كوفى (م 297 ق)··· 266
143. محمد بن ايّوب واسطى، ابوهريره··· 267
قرن چهارم··· 267
144. نَسايى (م 303 ق)··· 267
ص: 215
145. حسن بن سفيان، ابوالعباس (م 303 ق)··· 267
146. احمد بن على بن مثنّى بن يحيى تميمى، ابويَعلى موصلى (م 307 ق)··· 268
147. محمد بن جرير طبرى، ابوجعفر (م 310 ق)··· 268
148. عبداللّه بن محمد بَغَوى، ابوالقاسم (م 317 ق)··· 268
149. محمد بن على تِرمِذى (م 317 ق)··· 268
150. حمد بن محمد اَزدى طَحاوى، ابوجعفر (ت 237 - م 321 ق)··· 269
151. احمد بن محمد بن عبدربّه، ابوعمر، ابن عبدربه (م 328 ق)··· 269
152. حسين بن اسماعيل بن سعيد بن ابانِ ضبّى مَحاملى، ابوعبداللّه (ت 235 يا 236 - م 330 ق)··· 270
153. احمد بن محمد بن سعيد كوفى، ابوالعباس ابن عقده (ت 244 يا 249 - م 332 ق)··· 270
154. يحيى بن محمد غبرى بغيانى نيشابورى، ابوزكريا (م 344 ق)··· 270
155. دَعلَج بن احمد بن دَعلَج سِجزى (م 351 ق)··· 271
156. محمد بن عبداللّه بن ابراهيم بن عبدويه بغدادى شافعى بزّاز، ابوبكر شافعى (ت 260 - م 354 ق)··· 271
157. محمد بن حِبّان بن احمد بن حِبّان بن مُعاذ تميمى بُستى، ابوحاتم (م 354 ق)··· 271
158. سليمان بن احمد بن ايوب لخمى طَبَرانى، ابوالقاسم (م 360 ق)··· 271
159. احمد بن جعفر بن حمدان قطيعى، ابوبكر (م 368 ق)··· 272
160. عبيداللّه بن محمد، ابوعبداللّه، ابن بَطّه··· 272
161. على بن عمر بن احمد بغدادى دارقطنى، ابوالحسن (م 385 ق)··· 273
162. محمد بن عبدالرحمن، ابوطاهر، مخلّص ذهبى··· 273
163. عبداللّه بن صقر بن نصر سكرى بغدادى، ابوالعباس (م 302 ق)··· 273
164. احمد بن محمد ضُبَعى احول، ابوجعفر (م 311 ق)··· 274
ص: 216
165. محمد بن جمعة بن خلف قهستانى، ابوقريش (م 313 ق)··· 274
166. محمد بن احمد دولابى، ابوبشر (م 320 ق)··· 274
167. احمد بن عبداللّه بن احمد بزّاز نيرى، ابوجعفر، ابن نيرى (م 320 ق)··· 275
168. ابراهيم بن عبدالصمد بن موسى هاشمى، ابواسحاق (م 325 ق)··· 275
169. عبدالرحمن بن ابى حاتِم رازى، ابن ابى حاتم (ت 240 يا 241 - م 327 ق)··· 275
170. حَبشون بن موسى خلاّل، ابونصر (ت 134 - م 331 ق)··· 276
171. محمد بن على بن خلف عطّار كوفى، ابوعبداللّه ··· 276
172. هيثم بن كُلَيب چاچى، ابوسعيد (م 335 ق)··· 276
173. محمد بن صالح بن هانى ورّاق نيشابورى، ابوجعفر (م 340 ق)··· 276
174. على بن حسين مسعودى بغدادى (م 346 ق)··· 277
175. محمد بن احمد بن تميم خيّاط قنطرى حنظلى، ابوالحسين (م 348 ق)··· 277
176. جعفر بن محمد بن نصير خواصّ، ابومحمد خلدى (م 347 يا 348 ق)··· 277
177. محمد بن على شيبانى كوفى، ابوجعفر (م 351 ق)··· 278
178. محمد بن حسن بن محمد نقّاش مفسّر موصلى بغدادى، ابوبكر (م 351 ق)··· 278
179. احمد بن جعفر بن محمد بن سلم ختلى، ابوبكر (م 365 ق)··· 278
180. زبير بن عبداللّه (عبيداللّه، عبدالواحد) بن موسى بغدادى توزى، ابويَعلى (م 370 ق)··· 278
181. محمد بن احمد بن بالويه نيشابورى معدّل (م 374 ق)··· 279
182. حسن بن ابراهيم مصرى، ابومحمد، ابن زولاق (م 387 ق)··· 279
183. احمد بن سهل فقيه بخارى··· 279
ص: 217
184. عباس بن على بن عباس نَسايى··· 279
185. يحيى بن محمد بن عمر بن عبداللّه بن عمر بن حف بن عمر بن بيان بن دينار اخبارى بغدادى كاتب، ابوعمر··· 280
قرن پنجم··· 280
186. محمد بن عبداللّه نيشابورى، ابن بيّع، حاكم (م 405 ق)··· 280
187. عبدالملك بن ابى عثمان نيشابورىِ، ابوسعد خرگوشى··· 280
188. ابوبكر شيرازى··· 281
189. احمد بن موسى اصفهانى، ابوبكر، ابن مَردَوَيه (ت 323 - م 410 ق)··· 281
190. احمد بن محمد بن يعقوب، ابوعلى، مِسْكَوَيه (م 421 ق)··· 281
191. احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى نيشابورى، ابواسحاق (م 427 يا 437 ق)··· 281
192. احمد بن عبداللّه بن احمد بن اسحاق صوفى، ابونُعَيم اصفهانى (م 430 ق)··· 282
193. اسماعيل بن على بن حسين سَمّان رازى، ابوسعد، ابن سمّان (م 443 ق)··· 282
194. احمد بن حسين بن على بن موسى خسروجردى، ابوبكر بيهقى (ت 384 - م 458 ق)··· 283
195. ابن عبدالبَرّ قُرطُبى، ابوعمر (م 463 ق)··· 283
196. احمد بن على بن ثابت بغدادى، ابوبكر، خطيب (م 463)··· 283
197. على بن احمد بن على بن متوّيه واحدى، ابوالحسن (م 468 ق)··· 284
198. مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد (م 477 ق)··· 284
199. على بن محمد بن محمد بن طيّب جُلاّبى، ابوالحسن، ابن مَغازِلى (م 438 ق)··· 284
200. عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى··· 285
ص: 218
201. منصور بن محمد بن عبدالجبار سمعانى، ابوالمظفّر (م 489 ق)··· 285
202. على بن حسن مصرى خِلَعى، ابوالحسن (ت 405 - م 492 ق)··· 285
203. محمد بن طيّب بن محمد (جعفر) بصرى مالكى باقِلاّنى، قاضى ابوبكر (م 403 ق)··· 286
204. احمد بن محمد بن موسى بن قاسم بن صلت مجبّر بغدادى، ابوالحسن (م 405 ق)··· 286
205. محمد بن احمد بن محمد بن سهل بن ابى الفوارس، ابوالفتح (ت 338 - م 412 ق)··· 286
206. احمد بن حسين بن احمد بغدادى، ابوالحسن، ابن سمّاك (ت 330 - م 424 ق)··· 287
207. عبداللّه بن على بن محمد بن عبداللّه بن بشران، ابومحمد، ابن بشران شاهد (ت 355 - م 429 ق)··· 287
208. عبدالملك بن محمد ثعالبى نيشابورى، ابومنصور (م 429 ق)··· 287
209. حسن بن على تميمى واعظ، ابوعلى، ابن مُذهِب (ت 355 - م 444 ق)··· 287
210. ابوحامد غزّالى··· 288
قرن ششم··· 288
211. حسين بن مسعود بن محمد فرّاء بَغَوى شافعى، ابومحمد، ركن الدين (م 516 ق)··· 288
212. رزين بن معاويه عَبدَرى اندلسى سرقسطى، ابوالحسن··· 288
213. احمد بن محمد عاصمى··· 289
214. محمد بن عمر بن محمد بن عمر زَمخشرى، جاراللّه (ت 467 - م 537 ق)··· 289
215. محمد بن على بن ابراهيم نطنزى، ابوالفتح··· 289
216. موفّق بن احمد مكّى خوارزمى، اخطب خوارزم··· 289
ص: 219
217. عمر بن محمد بن خضر، عمر ملاّ··· 290
218. على بن حسين بن هبه اللّه بن عبداللّه بن حسين، ابوالقاسم، ابن عساكر (ت 499 - م 571 ق)··· 290
219. محمد بن عمر بن احمد (محمد) مدينى اصفهانى، ابوموسى (ت 501 - م 581 ق)··· 290
220. فضل اللّه تورِبِشتى (م 660 ق حدودا)··· 291
221. اسعد بن محمود (ابى الفضائل) بن خلف عِجلى اصفهانى واعظ، ابوالفتح، منتجب الدين (م 600 ق)··· 291
222. محمد بن على كوفى نَرسى، ابوالغنائم (م 510 ق)··· 291
223. يحيى بن عبدالوهّاب اصفهانى، ابوزكريا، ابن منده (م 512 ق)··· 292
224. هبه اللّه بن محمد بن عبدالواحد (حصين) شيبانى (م 525 ق)··· 292
225. محمد بن عبيداللّه بن نصر، ابوبكر، ابن زاغونى (ت 468 - م 552 ق)··· 292
226. عياض بن موسى يحصبى (م 544 ق)··· 293
227. محمد بن عبدالكريم شهرستانى، ابوالفتح، متكلّم اشعرى (م 548 ق)··· 293
قرن هفتم··· 293
228. محمد بن عمر بن حسين قرشى تيمى بكرى، ابوعبداللّه، فخر رازى (ت 533 - م 606 ق)··· 293
229. مبارك بن محمد بن محمد شيبانى جزرىِ موصلى، مجدالدين، ابوالسعادات، ابن اثير (م 606 ق)··· 294
230. على بن محمد جَزَرى، ابوالحسن، ابن اثير (م 630 ق)··· 294
231. محمد بن عبدالواحد بن احمد مَقدِسى، ابوعبداللّه، ضياءالدين (ت 569 - م 643 ق)··· 294
232. يوسف بن محمد بَلَوى اندلسى، ابوالحجّاج، ابن شيخ ... 295
ص: 220
233. ابن طلحه··· 295
234. سبط بن جوزى··· 295
235. گنجى··· 295
236. عبدالرزّاق بن رزق اللّه رسعنى··· 296
237. يحيى بن شرف حزامى نَوَوى (نَواوى) دمشقى، محى الدين، ابوزكريا (ت 631 - م 676 يا 677 ق)··· 296
238. احمد بن عبداللّه بن محمد طبرى مكّى، ابوالعباس، محب الدين (ت 615 - م 694 ق)··· 296
239. وصابى··· 297
240. سعيدالدين فَرغانى (م 689 ق)··· 297
241. محمد بن احمد بن ابى بكر بن فرج انصارى خزرجى قُرطُبى، ابوعبداللّه (م 671 ق)··· 297
242. زيد بن حسن بن زيد بن حسن كِندى بغدادى، ابويمن، تاج الدين (ت 520 - م 613 ق)··· 297
243. على بن حميد بن احمد بن جعفر بن وليد قرشى (م 621 ق)··· 298
244. حنبل بن عبداللّه بن سعاده مكبّر رُصافى، ابوعبداللّه (م 604 ق)··· 298
245. عبداللّه بن محمود بن مودود حنفى موصلى، مجدالدين (ت 599 - م 683 ق)··· 298
246. عبداللّه بن عمر بَيضاوى شافعى، ابوالخير ناصرالدين (م 685 ق)··· 298
قرن هشتم··· 299
247. حموينى (م 722 ق)··· 299
248. يوسف بن عبدالرحمن مِزّى، جمال الدين (م 742 ق)··· 299
249. ذهبى··· 299
250. حسن بن حسين نيشابورى··· 300
ص: 221
251. احمد بن محمد سمنانى، علاءالدوله··· 300
252. خطيب تبريزى··· 300
253. عمر بن مظفّر بن عمر بن محمد بن ابى الفوارس بن على مَعَرّى حلبى، ابوحفص، زين الدين، ابن الوردى··· 300
254. ابن مكتوم قيسى··· 300
255. محمد بن يوسف زرندى، جمال الدين··· 300
256. يافعى··· 301
257. سعيدالدين كازرونى··· 301
258. اسماعيل بن عمر دمشقى شافعى، ابن كثير··· 301
259. عمر بن حسن بن مزيد بن اميلة بن جمعه مراغى، ابوحفص (م 778 ق)··· 301
260. سيد على بن شهاب الدين همدانى··· 302
261. محمد بن عبداللّه بن محبّ مَقدِسى، ابوبكر، شمس الدين، ابن محبّ (ت 712 - م 789 ق)··· 302
262. عبدالرحمن بن احمد بن عبدالغفّار ايجى شيرازى شافعى، عضدالدين (ت 700 - م 753 يا 756 ق)··· 302
263. محمد بن احمد بن على هوارى مالكى، ابوعبداللّه، شمس الدين، ابن جابر اندلسى (م 780 ق)··· 302
264. مسعود بن عمر تَفتازانى، سعدالدين (م 791 يا 792 ق)··· 303
قرن نهم··· 303
265. محمد بن محمد حافظى، خواجه پارسا··· 303
266. محمد بن محمد بن محمد جَزَرى دمشقى مُقرى شافعى، ابن جَزَرى، شمس الدين، ابوالخير (م 833 ق)··· 303
267. احمد بن على بن عبدالقادر مَقريزى··· 303
268. شِهاب الدين بن شمس الدين دولت آبادى··· 304
ص: 222
269. ابن حَجَر عَسقَلانى··· 304
270. على بن محمد مكّى، نورالدين، ابن صبّاغ مالكى··· 304
271. حسين بن معين الدين ميبدى··· 304
272. محمود بن احمد عَينى··· 305
273. عبداللّه بن عبدالرحمن حسينى، اصيل الدين واعظ (م 883 ق)··· 305
274. فضل بن روزبهان شيرازى، ابن روزبهان··· 305
275. على بن ابى بكر بن سليمان هيثمى (ت 735 - م 807 ق)··· 305
276. عبدالرحمن بن محمد، ابن خلدون، ولى الدين (ت 732 - م 808 ق)··· 306
277. على بن محمد بن على حسينى حنفى، شريف جرجانى (ت 740 - م 816 ق)··· 306
278. محمد بن خِلفه وشتانى اُبّى (اَبى) مالكى، ابوعبداللّه، مخلوف (م 827 يا 828 ق)··· 306
279. محمد بن عبداللّه بن عبدالرحمن اذرعى (زرعى) دمشقى شافعى، نجم الدين، ابن عَجلون (ت 831 - م 876 ق)··· 306
280. على بن محمد قوشچى، علاءالدين (م 879 ق)··· 307
281. محمد بن يوسف بن شعيب حسينى سَنوسى تِلِمسانى، ابوعبداللّه (م 895 ق)··· 307
قرن دهم··· 307
282. على بن عبداللّه سَمهودى، نورالدين··· 307
283. سُيوطى··· 308
284. عطاءاللّه بن فضل اللّه شيرازى، جمال الدين محدّث··· 308
285. عبدالوهاب بن محمد بن رفيع الدين بخارى··· 308
286. احمد بن محمد بن على بن حَجَر مكّى، ابن حجر··· 308
287. على بن حسام الدين، متّقى هندى··· 309
ص: 223
288. محمدطاهر فَتَّنى··· 309
289. مخدوم بن عبدالباقى، ميرزا مخدوم··· 309
290. احمد بن محمد بن ابى بكر قَسطَلانى مصرى شافعى، ابوالعباس (ت 851 - م 926 ق)··· 310
291. عبدالرحمن بن على شيبانى، ابوالفرج، ابن دَيبَع (م 944 ق)··· 310
292. محمد شَربينى قاهرى شافعى، شمس الدين (م 977 ق)··· 310
293. احمد بن محمد وَتَرى شافعى رِفاعى، ابومحمد ضياءالدين (م 980 ق)··· 310
294. عبدالرحمن بن عبدالسلام بن عبدالرحمن بن عثمان صَفّورى شافعى (م 894 ق)··· 311
قرن يازدهم··· 311
295. على بن سلطان محمد هروى قارى··· 311
296. محمد مُناوى، شمس الدين، عبدالرئوف (ت 952 - م 1031 ق)··· 311
297. شيخ بن عبداللّه عيدروس··· 312
298. محمود بن محمد بن على شيخانى قادرى مدنى··· 312
299. نورالدين حلبى شافعى··· 312
300. احمد بن فضل بن محمد باكثير مكّى شافعى، ابن باكثير··· 312
301. عبدالحق بن سيف الدين دهلوى بخارى··· 313
302. محمد بن محمد مصرى··· 313
303. محمد محبوب عالم بن صفى الدين جعفر بدر عالم··· 313
304. ضياءالدين صالح بن مهدى مقبلى··· 313
305. احمد بن يوسف بن احمد چَلَبى قَرَمانى دمشقى، ابوالعباس، ابن سِنان (ت 939 - م 1019 ق)··· 314
306. حسين بن امام المنصور باللّه قاسم بن محمد بن على يمنى (م 1050 ق)··· 314
ص: 224
307. احمد بن محمد بن عمر خَفاجى مصرى حنفى، شِهاب الدين قاضى القضاة (م 1069 ق)··· 314
قرن دوازدهم··· 314
308. بَرزَنجى··· 314
309. حسام الدين بن محمد بايزيد سهارنپورى··· 315
310. محمد بن معتمدخان بدخشانى··· 315
311. محمد صدر عالم··· 315
312. احمد بن عبدالرحيم دهلوى، ولى اللّه، پدر دهلوى··· 315
313. محمد بن اسماعيل بن صلاح يمانى صنعانى، امير··· 316
314. صَبّان··· 316
315. ابراهيم بن مرعى بن عطيّه مالكى، شَبرَخيتى··· 316
316. احمد بن عبدالقادر بن بكرى عجيلى··· 316
317. ابراهيم بن محمد بن محمد حنفى، كمال الدين ابن حمزه حَرّانى دمشقى (م 1120 ق)··· 316
318. محمد بن عبدالباقى بن يوسف ازهرى زُرقانى مالكى، ابوعبداللّه (م 1122 ق)··· 317
319. حامد بن على بن ابراهيم بن عبدالرحيم حنفى دمشقى، عمادى (م 1171 ق)··· 317
320. محمد بن سالم بن احمد مصرى حِفنى شافعى، شمس الدين (م 1181 ق)··· 317
قرن سيزدهم··· 317
321. رشيدالدين خان دهلوى، شاگرد دهلوى··· 317
322. محمدمبين لكهنوى··· 318
323. محمدسالم دهلوى بخارى··· 318
324. ولى اللّه لكهنوى··· 318
ص: 225
325. حيدرعلى فيض آبادى··· 318
326. محمد بن محمد حسينى زَبيدى حنفى، ابوالفيض مرتضى (م 1205 ق)··· 318
327. محمد بن على بن محمد شوكانى، قاضى (م 1250 ق)··· 318
328. محمود بن عبداللّه حسينى آلوسى بغدادى شافعى، شِهاب الدين ابوثناء (م 1270 ق)··· 319
329. محمد بن درويش حوت بيروتى شافعى، ابوعبدالرحمن حوت (م 1276 ق)··· 319
330. سليمان بن ابراهيم قُندوزى حنفى بلخى حسينى صوفى (م 1270 يا 1293 ق)··· 319
قرن چهاردهم (استدراك محقق)··· 320
331. احمد بن مصطفى قادين خانى رومى صوفى (م 1306 ق)··· 319
332. احمد بن زينى بن احمد دحلان مكّى شافعى (م 1304 ق)··· 320
333. مؤمن بن حسن مؤمن شِبلَنجى (زنده در سال 1322 ق)··· 320
334. محمد عبده بن حسن خيراللّه مصرى (م 1323 ق)··· 320
335. عبدالحميد بن عبداللّه بن محمود بن حسين آلوسى بغدادى شافعى (م 1324 ق)··· 320
336. عبدالمسيح بن فتح اللّه انطاكى حلبى (م 1341 ق)··· 320
337. يوسف بن اسماعيل بن يوسف نَبهانى بيروتى، ابوالمحاسن شافعى (م 1350 ق)··· 321
338. احمد نسيم مصرى (م 1356 ق)··· 321
339. محمد حبيب اللّه بن عبداللّه بن احمد شِنقيطى (م 1363 ق)··· 321
340. احمد بن محمد بن صديق، ابوالفيض (م 1380 ق)··· 321
341. قاضى بهلول بهجت شافعى··· 321
342. احمد فريد رِفاعى··· 322
ص: 226
343. احمد زكى عدوى مصرى··· 322
344. محمد محمود رافعى مصرى··· 322
345. محمد شاكر خيّاط نابلسى ازهرى مصرى··· 322
346. على جلال الدين حسينى مصرى··· 322
347. حسين على اعظمى بغدادى··· 322
348. محمد سعيد دحدوح··· 322
349. صفا خلوصى··· 323
350. عبدالفتاح عبدالمقصود مصرى··· 323
دوم: نكاتى در اسناد حديث غدير··· 325 - 394
روايت غدير در فرهنگ اسلام··· 325
مرحله اول: روايت غدير··· 328
مرحله دوم: انتقال فرهنگ غدير از روايت به تأليف··· 331
مرحله سوم: تحقيق در سند و متن··· 331
مرحله چهارم: شكوفايى علمى در فرهنگ غدير··· 332
احتجاج به حديث غدير··· 333
اقرار البانى به اسناد صحيح براى حديث غدير··· 334
اول. حديث غدير از زيد بن ارقم··· 334
دوم. حديث غدير از سعد بن ابى وقاص··· 334
سوم. حديث غدير از بُرَيده··· 335
چهارم. حديث غدير از على بن ابى طالب7··· 335
پنجم. حديث غدير از ابوايوب انصارى··· 335
ششم. حديث غدير از براء بن عازب··· 335
هفتم. حديث غدير از ابن عباس··· 335
هشتم. حديث غدير از انس ابن مالك··· 336
ص: 227
عدم نقل غدير توسط برخى از معاندين··· 336
علت اول: تعصب فرقه اى··· 337
علت دوم: سخت گيرى خلفا··· 337
علت سوم: وجود منافع مادى··· 338
حذيفه و ابوسعيد راوى ماجراى غدير··· 338
حَبشى بن جناده سلولى، مبلّغ بصير غدير··· 339
1 - حديث غدير به روايت حبشى بن جناده··· 341
2 - بصيرت حبشى بن جناده در دفاع از اميرالمؤمنين عليه السلام··· 342
3 - بصيرت وى در ترويج فرهنگ غدير··· 343
4 - نتيجه گيرى··· 344
روايت غدير توسط بانوان··· 345
اول. بانوان از صحابه··· 347
1 - حضرت زهرا عليهاالسلام··· 347
2 - ام سلمه··· 349
3 - اسماء بنت عميس··· 351
4 - امّ هانى بنت ابى طالب··· 352
5 - عايشه دختر ابى بكر··· 353
6 - فاطمه دختر حمزة بن عبدالمطلب··· 353
7 - همسر زيد بن ارقم··· 353
8 - ام كلثوم بنت اميرالمؤمنين عليه السلام··· 354
دوم. بانوان از تابعين··· 354
1 تا 10 - فواطم··· 354
11 - عايشه بنت سعد (م 117 ق)··· 355
12 - دارميه حجونيه كنانيه··· 357
13 - حُسنيه··· 360
ص: 228
14 - عميرة بنت سعد بن مالك··· 361
15 - ام المجتبى علويه··· 361
16 - فاطمه بنت على بن ابى طالب عليه السلام··· 361
نقل حديث غدير توسط فواطم··· 362
اقرار دشمنان به حديث غدير··· 369
1 - ابليس و حديث غدير··· 370
2 - حارث فهرى و حديث غدير··· 370
3 - ابوبكر و حديث غدير··· 371
4 - عمر و حديث غدير··· 371
5 - ابوهريره و حديث غدير··· 372
6 - انس بن مالك و حديث غدير··· 373
7 - سعد بن ابى وقاص و حديث غدير··· 373
8 - عمرو بن عاص و حديث غدير··· 374
9 - حسن بصرى و حديث غدير··· 374
10 - عمر بن عبدالعزيز و حديث غدير··· 375
11 - ابوحنيفه و حديث غدير··· 375
12 - مأمون عباسى و حديث غدير··· 376
13 - طبرى و حديث غدير··· 376
نقل حديث و ماجرا و خطبه غدير در قالب شعر··· 377
1 - غديريه سرايان به زبان عربى در چهارده قرن··· 378
قرن اول··· 378
قرن دوم··· 378
قرن سوم··· 378
قرن چهارم··· 379
قرن پنجم··· 380
ص: 229
قرن ششم··· 381
قرن هفتم··· 381
قرن هشتم··· 382
قرن نهم··· 383
قرن دهم··· 383
قرن يازدهم··· 383
قرن دوازدهم··· 384
2 - غديريه سرايان به زبان فارسى در چهارده قرن··· 385
قرن چهارم··· 385
قرن پنجم··· 385
قرن ششم··· 385
قرن هفتم··· 386
قرن هشتم··· 386
قرن نهم··· 386
قرن دهم··· 386
قرن يازدهم··· 387
قرن دوازدهم··· 387
قرن سيزدهم··· 388
قرن چهاردهم··· 389
قرن پانزدهم (معاصر)··· 391
قسمت دوم: منابع حديث غدير: 395 - 499
اول: بحثى سلسله وار در منابع حديث غدير··· 395 - 486
منابع حديث غدير در كتب شيعه و اهل سنت··· 395
ص: 230
قرن اول··· 396
قرن سوم··· 396
ليست اسامى مؤلفين قرن سوم··· 400
قرن چهارم··· 401
ليست اسامى مؤلفين قرن چهارم··· 405
قرن پنجم··· 406
ليست اسامى مؤلفين قرن پنجم··· 411
قرن ششم··· 412
ليست اسامى مؤلفين قرن ششم··· 415
قرن هفتم··· 416
ليست اسامى مؤلفين قرن هفتم··· 422
قرن هشتم··· 424
ليست اسامى مؤلفين قرن هشتم··· 430
قرن نهم··· 431
ليست اسامى مؤلفين قرن نهم··· 436
قرن دهم··· 437
ليست اسامى مؤلفين قرن دهم··· 440
قرن يازدهم··· 441
ليست اسامى مؤلفين قرن يازدهم··· 444
قرن دوازدهم··· 444
ليست اسامى مؤلفين قرن دوازدهم··· 448
قرن سيزدهم··· 449
ليست اسامى مؤلفين قرن سيزدهم··· 452
قرن چهاردهم··· 453
ليست اسامى مؤلفين قرن چهاردهم··· 458
ص: 231
قرن پانزدهم··· 460
ليست اسامى مؤلفين قرن پانزدهم··· 466
منابع حديث و واقعه غدير در شيعه و اهل سنت··· 468
الف. كتب شيعه··· 469
ب. كتب اهل سنت··· 471
روايت حديث غدير در تاريخ اسلام··· 479
1 - تاريخ نگاران··· 481
2 - حديث نگاران··· 483
3 - تفسير نگاران··· 484
4 - متكلّمان··· 485
دوم: نكاتى در منابع حديث غدير··· 487 - 499
ميراث مكتوب غدير در دوران منع از حديث و تأليف··· 487
اهميت حديث غدير در اهل سنت··· 489
كتابشناسى غدير··· 490
كتابشناسى سند حديث غدير··· 490
اول. كتب پيشينيان··· 492
1. ابن عقده (ت 244 يا 249 - م 332 ق)··· 492
2. طبرى··· 492
3. عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى، ابوالقاسم··· 492
4. مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد سِجِزّى ركّاب (م 477 ق)··· 492
5 . شمس الدين ذهبى··· 493
6 . يكى از دانشمندان··· 493
7. محمد بن على بن دُحَيم شيبانى كوفى، ابوجعفر (م 351 ق)··· 493
8 . عبدالرحيم بن حسين شافعى، زين الدين، حافظ عِراقى (م 806 ق)··· 494
ص: 232
9. محمد بن عمر بغدادى، ابوبكر جِعابى (م 355 ق)··· 494
10. على بن عمر بغدادى دارَقُطنى (م 385 ق)··· 494
11. محمد بن محمد دمشقى شافعى، شمس الدين، ابن جَزَرى(ت 751 - م 833 ق)··· 494
دوم. كتب اخير··· 495
1. كشف المهمّ فى طريق خبر غدير خم··· 496
2. اللهم وال من والاه··· 496
3. حديث ولايت در روايت صحابه··· 497
4. الغدير فى مصادر الفريقين··· 497
5 . عبقات الأنوار فى امامة الائمة الاطهار:، (حديث الغدير) 10 ج··· 498
ص: 233
(فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير: ش 2)
قسمت سوم: دلالت حديث غدير: 5 - 503
اول: بحثى سلسه وار در دلالت حديث غدير··· 9 - 503
شبهه دهلوى در دلالت حديث غدير··· 9
1 - سخن عبدالعزيز دهلوى··· 9
شبهه اول··· 10
شبهه دوم··· 11
شبهه سوم··· 11
شبهه چهارم··· 11
شبهه پنجم··· 12
شبهه ششم··· 13
شبهه هفتم··· 13
شبهه هشتم··· 14
شبهه نهم··· 14
شبهه دهم··· 15
شبهه يازدهم··· 15
شبهه دوازدهم··· 16
شبهه سيزدهم··· 17
2 - پاسخ سخنان دهلوى··· 17
«مولى» به معناى «أولى بالتصرف»··· 20
ص: 234
آمدن «مَولى» به معناى «أولى»··· 20
گروه اول: كسانى كه به آمدن «مَولى» به معناى «أولى» تصريح كرده اند··· 21
1 - محمد بن سائب بن بشر كلبى، ابونضر (م 146 ق)··· 23
2 - يحيى بن زياد بن عبداللّه بن منظور اسلمى ديلمى كوفى، فرّاء (م 207 ق)··· 24
3 - سعيد بن اوس انصارى لغوى، ابوزيد (ت 120 - م 207 يا 210 يا 211 ق)··· 25
4 - مَعمَر بن مثنّى تَيمى بصرى، ابوعُبَيده (م 209 يا 210 يا 211 ق)··· 25
5 - سعيد بن مسعدة مُجاشِعى بلخى نحوى، اخفش اوسط (م 215 يا 221 ق)··· 25
6 - احمد بن يحيى شيبانى بغدادى، ابوالعباس ثعلب (ت 200 - م 291 ق)··· 26
7 - محمد بن يزيد مُبَرَّد، ابوالعباس··· 26
8 - ابراهيم بن سرى بن سهلِ بصرى نحوى زجّاج، ابواسحاق (م 311 ق)··· 27
9 - محمد بن قاسم بن محمد انبارى، ابوبكر، ابن انبارى (ت 271 - م 328 ق)··· 27
10 - محمد بن عزيز عزيزى (عُزَيرى) سِجِستانى، ابوبكر (م 303 ق)··· 28
11 - على بن عيسى بن على بن عبداللّه رُمّانى، ابوالحسن (م 384 ق)··· 29
12 - اسماعيل بن حمّاد جوهرى فارابى، ابونصر··· 29
13 - احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى، ابواسحاق··· 29
14 - على بن احمد واحدى، ابوالحسن··· 30
15 - يوسف بن سليمان اعلم شَنتَمَرى، ابوالحجّاج (م 476 ق)··· 30
16 - حسين بن احمد زوزنى، ابوعبداللّه قاضى (م 486 ق)··· 31
17 - يحيى بن على شيبانى تبريزى، ابوزكريا خطيب (م 502 ق)··· 31
18 - حسين بن مسعود بن محمد بَغَوى، ابومحمد فرّاء (م 510 ق)··· 32
ص: 235
19 - محمود بن عمر بن مجدالدين زَمخشرى خوارزمى (ت 467 - م 538 ق)··· 32
20 - عبدالرحمن بن على بغدادى حنبلى، ابوالفرج، ابن جوزى (م 597 ق)··· 33
21 - احمد بن حسن بن احمد درواجكى، ابونصر زاهد، فخر الاسلام··· 34
22 - حسن بن محمد نيشابورى، نظام الدين··· 34
23 - محمد بن طلحه قرشى نصيبى، ابوسالم، ابن طلحه··· 35
24 - يوسف بن قِزُغلى، شمس الدين ابوالمظفر، سبط بن جوزى··· 35
25 - عبداللّه بن عمر بَيضاوى، قاضى ناصرالدين (م 692 ق)··· 35
26 - احمد بن يوسف بن عبدالدائم بن محمد حلبى مقرى نحوى، (م 756 ق)··· 36
27 - محمد بن ابى بكر رازى··· 36
28 - احمد خُجَندى، جلال الدين··· 37
29 - عبداللّه بن احمد بن محمود نَسَفى، ابوالبركات حافظ الدين (م 701 يا 710 ق)··· 37
30 - عمر بن عبدالرحمن فارسى قزوينى (م 745 ق)··· 37
31 - نورالدين على، ابن صبّاغ مالكى··· 38
32 - محمد بن احمد مَحَلّى (ت 791 - م 864 ق)··· 38
33 - حسين بن على كاشفى، واعظ (م حدود 900 ق)··· 38
34 - ابوالسعود بن محمد عمادى··· 39
35 - سعيد چَلَبى (م 945 ق)··· 40
36 - احمد بن محمد بن عمر خَفاجى مصرى حنفى، شِهاب الدين··· 40
37 - سليمان جمل··· 41
38 - جاراللّه اله آبادى··· 42
39 - محب الدين افندى (م 1014 ق)··· 43
40 - محمد بن اسماعيل بن صلاح يمانى صنعانى، امير··· 43
ص: 236
41 - عبدالرحيم بن عبدالكريم··· 43
42 - رشيد نبى··· 43
43 - سيد مؤمن بن حسن شِبلَنجى··· 43
گروه دوم: اعتراف دانشمندان علم كلام به آمدن مَولى به معناى أولى··· 44
1 - مسعود بن عمر بن عبداللّه تَفتازانى شافعى، سعدالدين (ت 712 - م 791 ق)··· 44
2 - على بن محمد قوشچى، علاءالدين (م 879 ق)··· 45
شبهه و پاسخ آن··· 45
گروه سوم: ابوبكر و عمر از «مَولى» ، «أولى» فهميده اند··· 47
شبهه··· 47
پاسخ شبهه··· 48
گروه چهارم: حديث غدير به لفظ: «مَن كُنتُ أولى بِهِ ... »··· 50
اول. مواردى كه «مَن كُنتُ أولى بِنَفسِه ... » آمده··· 51
دوم. استدلال به تعبير «مَن كُنتُ أولى بِنَفسِه ... »··· 52
گروه پنجم: آمدن «مَولى» به معناى «متصرّف درامر» و«ولىّ امر» و«پادشاه» و...··· 53
اول. آمدن «مَولى» به معناى «متصرّف در امر»··· 53
مورد اول: كسانى كه به آمدن «مَولى» به اين معنى تصريح كرده اند··· 53
مورد دوم: كسانى كه به آمدن «مَولى» به اين معنى را انكار نكرده اند··· 54
دوم. آمدن «مَولى» به معناى «متولّى امر»··· 56
1. محمد بن يزيد مُبَرَّد··· 57
2. راغب اصفهانى··· 58
3. على بن احمد واحدى، ابوالحسن··· 58
4. احمد بن حسن زاهد درواجكى··· 58
5 . جاراللّه زَمخشرى··· 59
6 . ابوالسعادات ابن اثير··· 59
ص: 237
7. احمد بن يوسف كواشى··· 59
8 . ناصرالدين بَيضاوى··· 60
9. عبداللّه بن احمد نَسَفى··· 61
10. ابوحيّان اندلسى··· 61
11. نظام الدين نيشابورى··· 61
12. جلال الدين سُيوطى··· 62
13. محمد بن طاهر فَتَّنى گُجَراتى··· 63
14. ابوالسُعود عمادى··· 63
15. سعيد چَلَبى··· 63
16. شِهاب الدين خَفاجى··· 63
17. فخر رازى··· 63
سوم. آمدن «مَولى» به معناى «وارث» يا «أولى»··· 64
1. فخر رازى··· 64
2. مَولى به معناى «أولى» در حديثى منقول در صحيحين··· 66
چهارم. آمدن «مَولى» به معناى «ولىّ امر»··· 68
مورد اول: مفسّرين··· 68
1. مَحَلّى··· 68
2. واحدى··· 68
3. نيشابورى··· 68
4. فخر رازى··· 69
مورد دوم: لغويّين··· 70
1. انبارى··· 70
2. سِجِستانى عزيزى70
3. ابوزكريّا پسر خطيب تبريزى··· 70
4. فيروزآبادى··· 71
ص: 238
5 . ابواللّيث سمرقندى··· 71
6 . ثعلبى··· 71
7. واحدى··· 71
8 و 9 و 10. بَغَوى و ابن جوزى و قمولى··· 72
11. نيشابورى··· 72
12. فخر رازى··· 72
پنجم. آمدن «مَولى» به معناى پادشاه··· 73
ششم. آمدن «مَولى» به معناى «رئيس»··· 75
گروه ششم: حديث غدير به لفظ «مَن كُنتُ وَليُّهُ فَعَلىٌّ وَليُّهُ»··· 76
اول. روايت احمد بن حنبل··· 76
دوم. روايت نَسايى··· 77
سوم. روايت ابن ماجه··· 78
چهارم. روايت طبرى··· 79
پنجم. روايت حاكم نيشابورى··· 80
ششم. روايت خطيب خوارزمى··· 80
هفتم. روايت ابن مَغازلى··· 81
هشتم. روايت حموينى··· 83
نهم. روايت ابن كثير··· 83
دهم. روايت ولى اللّه دهلوى··· 83
گروه هفتم: آمدن «مَولى» به معناى «سيّد» (سرور و مهتر قوم)··· 84
اول. احمد بن حسن زاهد··· 84
دوم. زَمخشرى··· 84
سوم. ابن اثير··· 84
چهارم. نَوَوى··· 85
پنجم تا هفتم. احمد كواشى و بَيضاوى و نَسَفى··· 85
ص: 239
هشتم. طيّبى··· 85
نهم. ابن كثير··· 85
دهم. جلال الدين سيوطى··· 85
يازدهم. على بن سلطان قارى··· 85
دوازدهم. فاضل رشيدالدين خان دهلوى (شاگرد دهلوى) ··· 85
نتيجه··· 85
معناى «اولى» براى «مولى» به بيانى ديگر··· 87
گروه اول··· 87
آيه اول··· 87
آيه دوم··· 95
آيه سوم··· 96
آيه چهارم··· 96
آيه پنجم··· 96
گروه دوم··· 97
گروه سوم··· 99
شبهات و اشكالات بر معناى «مَولى»··· 101
شبهه اول: نيامدن «مَفعَل» به معناى «أفعَل»··· 102
اول. دروغ هاى دهلوى در اين ادعا··· 103
دوم. اصل اين ادعا از فخر رازى است··· 104
پاسخ اول··· 105
پاسخ دوم··· 106
پاسخ سوم··· 106
پاسخ چهارم··· 106
پاسخ پنجم··· 106
سوم. پاسخى ديگر به اشكال دهلوى··· 110
ص: 240
چهارم. آمدن «مَولى» به معناى «أولى» منحصر به قول به ابوزيد لغوى نيست··· 113
1. اين دعوى دروغ است··· 113
2. اين سخن ردّ كابلى است··· 113
3. سخن فخر رازى تكذيب كننده اين ادعاست··· 113
4. قول ابوزيد براى استدلال به حديث غدير كافى است··· 114
وجه اول··· 114
وجه دوم··· 114
وجه سوم··· 115
وجه چهارم··· 115
وجه پنجم··· 116
وجه ششم··· 116
5 . شرح حال ابوزيد لغوى··· 116
پنجم. مستمسك ابوزيد قول ابوعُبَيده است··· 117
ششم. لغويان آمدن «مَولى» به معناى «أولى» را انكار كرده اند··· 118
هفتم. «مَولى» به معناى «أولى» لوازم نادرستى دارد··· 120
1. نسبت اين كلام به جمهور دروغ است··· 120
2. اصل اين گفتار از فخر رازى است··· 120
3. نصّ سخن فخر رازى و پاسخ آن··· 120
يك. سخن فخر رازى··· 120
دو. پاسخ گفتار فخر رازى··· 122
هشتم. نقض مورد نظر دهلوى··· 129
يك. اگر اقتران بر اساس عقل باشد مانعى وجود نخواهد داشت··· 130
دو. پاسخ شارحان «المقاصد» و «التجريد» به اين نقض··· 130
سه. بقاى «مَولى» به معناى اصلى اش نزد گروهى از دانشمندان··· 130
ص: 241
چهار. بطلان نقض با استفاده از سخن دهلوى··· 131
پنج. بطلان نقض با استفاده از سخن فخر رازى··· 131
شش. اعتراف فخر رازى به اينكه اشكالات او محل تأمّل اند··· 132
هفت. محقّقان آمدن يكى از دو مترادف به جاى ديگرى را واجب نمى دانند··· 132
هشت. نمونه هايى از نيامدن يكى از دو مترادف به جاى ديگرى··· 133
نه. قياس در زبان جارى نيست··· 137
ده. ظنّ با قطع معارضه نمى كند··· 138
يازده. شهادت بر نفى پذيرفته نيست··· 138
دوازده. جايز نبودن استعمال تركيباتى مانند: «هُوَ أولى» و «هُما أولَيانِ»
مسلّم نيست
سيزده. بطلان عبارت «هُوَ أولى الرَجُلِ» درست نيست··· 141
چهارده. پاسخ به اينكه تركيب «هُما مَولى رَجُلَينِ» درست نيست··· 143
پانزده. نادرستى تركيبات «هُوَ أولاهُ» و «هُوَ أولاكَ» غير مسلّم است··· 144
شبهه دوم: ادعاى «سخن ابوعبيده بيان حاصل معناى آيه است»··· 145
وجه اول: هيچ يك از دانشمندان زبان عربى اين را نگفته اند··· 145
وجه دوم: به زعم دهلوى، علماى عربيّت ابوزيد را تخطئه كرده اند··· 146
وجه سوم: ابوعبيده در اين تفسير تنها نيست··· 146
وجه چهارم: اصل اين ادعا نيز از فخر رازى است··· 148
وجه پنجم: اشكال نيشابورى به سخن فخر رازى··· 149
شبهه سوم: بعضى از لغويان معناى «أولى» را براى «مَولى» ذكر نكرده اند··· 150
وجه اول··· 150
وجه دوم··· 150
وجه سوم··· 151
وجه چهارم··· 151
ص: 242
وجه پنجم··· 152
وجه ششم··· 152
وجه هفتم··· 152
شبهه چهارم: تفسير ابوعبيده اقتضا مى كند كه كافران را در بهشت حقّى باشد··· 154
وجه اول··· 155
وجه دوم··· 155
وجه سوم··· 156
شبهه پنجم: اگر سخن ابوعبيده درست بود بايد گفته مى شد: «هِىَ مَولاتُكُم»··· 157
وجه اول··· 157
وجه دوم··· 157
وجه سوم··· 158
وجه چهارم··· 159
شبهه ششم: شبهه فخر رازى پيرامون بيت لبيد··· 161
وجه اول··· 161
وجه دوم··· 162
وجه سوم··· 162
وجه چهارم··· 162
وجه پنجم··· 162
شبهه هفتم: شبهاتى ديگر پيرامون شواهدى ديگر··· 163
مورد اول··· 164
مورد دوم··· 165
مورد سوم··· 165
مورد چهارم··· 166
مورد پنجم··· 166
مورد ششم··· 166
ص: 243
مورد هفتم··· 166
شبهه هشتم: بازگشت به گفتار دهلوى··· 167
اول. «بالتصرّف» صله «أولى» است··· 167
دوم. چكيده واقعه غدير··· 167
شبهه نهم: تأخير در معنى··· 170
شبهه دهم: ردّ پيشنهاد براى بيعت··· 171
و اما پاسخ اين شبهه··· 171
شبهه يازدهم: جمله «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ ... » در ادامه حديث غدير··· 172
تتمه شبهات··· 173
يك. معناى ناصر··· 175
دو. معناى محبوب··· 177
سه. نتيجه··· 180
بعضى از وجوه دلالت حديث غدير··· 184
قرينه 1 : نزول آيه تبليغ··· 186
الف. شمارى از راويان نزول آيه تبليغ در روز غدير خم··· 186
1. عبدالرحمن بن محمد بن ادريس رازى، ابومحمد، ابن ابى حاتِم (ت 240 يا 241 - م 327 ق)··· 187
2. احمد بن عبدالرحمن بن احمد بن محمد بن موسى فارسى، ابوبكر شيرازى (م 407 يا 411 ق)··· 188
3. احمد بن موسى بن مَردَوَيه اصفهانى، ابوبكر، ابن مَردَوَيه (ت 323 - م 410 ق)··· 189
4. احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى، ابواسحاق··· 190
5 . احمد بن عبداللّه بن احمد بن اسحاق بن موسى بن مهران اصفهانى، ابونُعَيم (ت 334 - م 430 ق)··· 190
ص: 244
6 . على بن احمد بن محمد بن متويه واحدى نيشابورى، ابوالحسن (م 468 ق)··· 191
7. مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد (م 477 ق)··· 191
8 . عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى، ابوالقاسم، حاكم··· 192
9. على بن حسن بن هبه اللّه بن عساكر دمشقى، ابوالقاسم، ابن عساكر (ت 499 - م 571 ق)··· 192
10. محمد بن عمر بن حسين بن حسن بن على تَيمى بكرى طبرستانى رازى، ابوعبداللّه، ابن الخطيب، فخرالدين (ت 543 يا 544 - م 606 ق)··· 193
11. محمد بن طلحة بن محمد قرشى نصيبى، ابوسالم··· 194
12. عبدالرزّاق بن رزق اللّه بن ابى بكر بن خلف جَزَرى رَسعَنى، ابومحمد، عزّالدين (ت 589 - 660 يا 661 ق)··· 194
13. حسن بن محمد بن حسين قمى نيشابورى، نظام الدين··· 195
14. سيد على بن شِهاب الدين همدانى··· 196
15. على بن محمد مالكى، ابوالحسن، نورالدين، ابن صبّاغ··· 196
16. محمود بن احمد بن موسى بن احمد بن حسين بن يوسف بن
محمود عَينى حنفى، ابومحمد، ابوالثناء، بدرالدين (ت 762 - م 855 ق)··· 196
17. عبدالرحمن بن ابى بكر سُيوطى، جلال الدين··· 197
18. محمد محبوب عالم بن صفى الدين جعفر، بدر عالم··· 199
19. عبدالوهاب بن محمد بن رفيع الدين احمد بخارى، حاج عبدالوهاب (ت 869 - م 932 ق)··· 199
20. عطاءاللّه بن فضل اللّه شيرازى حسينى، جمال الدين محدّث··· 199
21. شهاب الدين احمد··· 200
22. محمد بن معتمدخان حارثى بدخشانى، ميرزا··· 200
ب. دلالت نزول آيه تبليغ در غدير به امامت··· 200
ص: 245
قرينه 2 : نزول آيه اكمال··· 205
الف. نام شمارى از راويان نزول آيه اكمال در روز غدير خم··· 206
1. احمد بن موسى بن مَردَوَيه اصفهانى، ابوبكر، ابن مَردَوَيه (ت 323 - م 410 ق)··· 207
2. احمد بن عبداللّه اصفهانى، ابونُعَيم··· 207
3. على بن محمد بن خطيب جُلاّبى، ابوالحسن، ابن مَغازلى··· 207
4. موفّق بن احمد بن ابى سعيد مكّى خوارزمى، اخطب خوارزم··· 207
5 . محمد بن على بن ابراهيم نطنزى، ابوالفتح··· 207
6 . محمود بن محمد صالحانى، ابوحامد··· 207
7. ابراهيم بن مؤيّد حموينى··· 208
ب. ابن كثير و تكذيب نزول آيه اكمال در غدير خم··· 208
1. شبهه ابن كثير··· 208
2. پاسخ شبهه ابن كثير··· 209
جواب اول: اعتبار كتب صحاح اهل سنت و راويانش··· 209
جواب دوم: روات حديث ابوهريره از رجال صحاح و ثقه اند··· 210
جواب سوم: بطلان سخن ابن كثير پيرامون روزه روز غدير··· 212
جواب چهارم: و اما پاسخ معارضه حديث ثواب روزه روز غدير با حديث منقول در صحيحين··· 219
قرينه 3 : شعر حسّان بن ثابت در روز غدير خم··· 220
الف. فهم كلمه «مولى» با شعر حسّان··· 221
ب. نقل شعر حسّان توسط شمارى از پيشوايان مشهور اهل سنت··· 222
1. ابن مَردَوَيه (ت 240 يا 241 - م 327 ق)··· 222
2. احمد بن عبداللّه اصفهانى، ابونُعَيم··· 222
3. موفّق بن احمد مكّى خوارزمى··· 223
4. محمد بن على بن ابراهيم نطنزى، ابوالفتح··· 223
ص: 246
5 . سبط بن جوزى، ابوالمظفر··· 223
6 . ابراهيم بن محمد مؤيّد بن عبداللّه بن على بن محمد بن حمويه خراسانى جوينى صوفى، صدرالدين ابوالمجامع (ت 644 - م 722 ق)··· 223
7. ابوعبداللّه گنجى شافعى··· 224
8 . جلال الدين سُيوطى··· 224
ج. وجوه استدلال به شعر حسّان··· 224
وجه اول: سراينده اين شعر از صحابه است··· 225
وجه دوم: اين شعر به اِذن پيامبر صلى الله عليه و آله سروده شده است··· 228
وجه سوم: تقرير پيامبر صلى الله عليه و آله··· 228
وجه چهارم: پيامبر صلى الله عليه و آله شعر حسّان را نيكو شمرد··· 228
وجه پنجم: اين شعر در حضور صحابه سروده شد··· 228
وجه ششم: تقرير خلفاى سه گانه··· 228
قرينه 4 : شعر قيس بن سعد بن عُباده··· 229
الف - شعر قيس··· 229
ب. توثيق و ستايش قيس··· 230
1. ابن عبدالبَرّ··· 230
2. عزّالدين ابن اثير··· 231
3. ابن حجر عسقلانى··· 232
قرينه 5 : شعر اميرالمؤمنين عليه السلام··· 233
مورد اول··· 233
مورد دوم··· 233
مورد سوم··· 236
مورد چهارم··· 238
قرينه 6 : ماجراى حارث فهرى و نزول آيات سوره معارج··· 238
ص: 247
الف. ماجراى حارث و امضاى الهى بر ولايت··· 239
ب. نام شمارى از راويان اين خبر··· 242
1. احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى (ثعالبى) نيشابورى، ابواسحاق (م 427 يا 437 ق)··· 243
2. يوسف بن قِزُغْلى تركى بغدادى عونى هبيرى حنفى، شمس الدين، ابوالمظفر، سبط بن جوزى (م 656 ق)··· 245
3. ابراهيم بن عبداللّه يمنى وصابى··· 245
4. محمد بن يوسف بن حسن بن محمد بن محمود بن حسن زرندى مدنى حنفى، شمس الدين (ت 693 - پس از 750 ق)··· 246
5 . شِهاب الدين بن شمس الدين بن عمر زاولى دولت آبادى، ملك العلماء (م 2849ق)··· 246
6 . على بن عبداللّه سَمهودى شافعى، نورالدين (ت 844 - م 911 ق)··· 246
7. على بن محمد مالكى، نورالدين، ابن صبّاغ··· 247
8 . سيد عطاءاللّه بن فضل اللّه محدّث شيرازى، جمال الدين··· 247
9. عبدالرئوف بن تاج العارفين مُناوى، شمس الدين (ت 952 - م 1031 ق)··· 248
10. شيخ بن عبداللّه بن شيخ بن عبداللّه بن شيخ بن عبداللّه عيدروس (ت 993 - م 1041 ق)··· 248
11. محمود بن محمد شيخانى قادرى··· 249
12. على بن ابراهيم حلبى، نورالدين (ت 975 - م 1044 ق)··· 249
13. احمد بن فضل بن محمد باكثير مكّى شافعى (م 1047 ق)··· 249
14. محبوب عالم··· 249
15. محمد صدر عالم··· 250
16. محمد بن اسماعيل بن صلاح امير صنعانى (م 1182 ق)··· 250
17. احمد بن عبدالقادر حفظى شافعى··· 250
ص: 248
18. سيد مؤمن بن حسن مؤمن شِبلَنجى··· 251
ج. دلالت نزول آيات سوره معارج بر افضليت و امامت على عليه السلام··· 251
وجه اول: افضليت مستلزم امامت است··· 251
وجه دوم: دلالت حديث بر امامت از وجهى ديگر··· 256
آيات سوره معارج و تكذيب ابن تيميه··· 256
يك. شبهه ابن تيميه··· 257
دو. پاسخ به شبهه ابن تيميه··· 260
قرينه 7 : مُناشده اميرالمؤمنين عليه السلام با صحابه به حديث غدير··· 273
الف. نام شمارى از راويان اين خبر··· 273
1. محمد بن عبداللّه بن ابراهيم بن عبدويه بن موسى بن بنان جبلّى شافعى، ابوبكر (ت 260 - م 354 ق)··· 275
2. ابن مَغازلى، ابوالحسن جُلاّبى··· 276
3. خطيب خوارزمى··· 276
4. على بن محمد بن اثير جَزَرى، ابوالحسن، ابن اثير··· 276
5 . ابن حجر عسقلانى··· 276
6 . ابراهيم بن عبداللّه يمنى وصابى شافعى··· 277
7. على بن عبداللّه سَمهودى، نورالدين··· 277
ب. نفرين امام بر كسانى كه شهادت ندادند··· 277
1. نقل نفرين حضرت و بلاى كتمان كنندگان··· 278
2. نام بعضى از كتمان كنندگان··· 278
ج. نتيجه بحث··· 281
د. اشكال ابن روزبهان و پاسخ آن··· 283
1. اشكال ابن روزبهان··· 283
2. جواب اشكال ابن روزبهان··· 283
پاسخ اول: مُناشده انس و ديگران متواتر است··· 283
ص: 249
پاسخ دوم: حديث غدير متواتر است نه مستفيض گونه··· 283
پاسخ سوم: نمونه هايى از نفرين پيامبر صلى الله عليه و آله بر مخالفان··· 284
پاسخ چهارم: نمونه هايى از نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام··· 285
پاسخ پنجم: نمونه هايى از نفرين صحابه··· 286
پاسخ ششم: پاسخ صاحب «احقاق» به ابن روزبهان··· 288
ه . اعتراف حلبى به دلالت شهادت طلبى··· 289
1. اشكال حلبى··· 289
2. پاسخ اشكال حلبى··· 290
پاسخ اول··· 290
پاسخ دوم··· 290
پاسخ سوم··· 291
و. استبعاد ابوالطُفَيل نسبت به حديث غدير··· 297
قرينه 8 : سخن پيامبر صلى الله عليه و آله در صدر حديث غدير: ألَستُ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم··· 298
الف. نام شمارى از راويان اين خبر··· 299
ب. دلالت جمله صدر حديث به «اولى بالتصرّف» بودن پيامبر صلى الله عليه و آله··· 302
1. واحدى··· 303
2. بَغَوى··· 303
3. قاضى بَيضاوى··· 304
4. جاراللّه زَمخشرى··· 304
5 . احمد بن خليل خويى، ابوالعباس، قاضى القضات (ت 583 ق)··· 305
6 . نَسَفى··· 306
7. نيشابورى··· 307
8 . مَحَلّى··· 307
9. شَربينى··· 308
ص: 250
10. احمد بن عبدالرحيم عراقى، ابوزُرعه، ولى الدين··· 309
11. بدر عَينى··· 311
12. شِهاب قَسطَلانى··· 311
13. مُناوى··· 312
14. عزيزى··· 312
15. سُيوطى··· 313
ج. «مَولى» در حديث غدير، همان «اولى» در صدر حديث است··· 316
دليل اول··· 316
دليل دوم··· 318
دليل سوم··· 319
دليل چهارم··· 319
دليل پنجم··· 320
دليل ششم··· 321
دليل هفتم··· 323
قرينه 9 : حديث غدير به لفظ: «مَن كُنتُ أولى بِهِ مِن نَفسِهِ فَعَلىٌّ وَليُّهُ»··· 324
قرينه 10 : سياق حديث غدير در «المستدرك على الصحيحين»··· 326
الف. كلام حاكم نيشابورى··· 326
ب. شرح حال حاكم نيشابورى (ت 321 - م 405 ق)··· 329
قرينه 11 : وحدت سياق ميان حديث غدير و حديثى در صحيح بخارى··· 329
قرينه 12 : حديث غدير به روايت « ... فَإنَّ عَليّا بَعدى مَولاهُ»··· 330
قرينه 13 : سخن ابن حجر مكّى با استناد به فهم ابوبكر و عمر··· 331
قرينه 14 : حديث مسلم بن حجّاج··· 332
قرينه 15 : روايت حضرت زهرا عليهاالسلام··· 333
قرينه 16 : حديث غدير به لفظ: «مَن وَليُّكُم ؟ ... مَن كانَ اللّه ُ وَليُّهُ فَهذا وَليُّهُ»··· 334
قرينه 17 : حديث غدير به لفظى كه از چند وجه به مطلوب دلالت مى كند··· 336
ص: 251
الف. نصّ حديث··· 336
ب. وجوه دلالت اين حديث··· 337
وجه اول··· 337
وجه دوم··· 337
وجه سوم··· 337
قرينه 18 : استدلال به سخن ابن حجر در پرتو حديث غدير··· 338
قرينه 19 : جمله اول حديث: «إنَّ اللّه َ مَولاىَ وَ أنا مَولَى المُؤمِنينَ وَ أولى بِهِم...»··· 339
قرينه 20 : سلام عده اى از صحابه به اميرالمؤمنين عليه السلام با عبارت «مولاى ما»··· 348
الف. نقل ماجرا··· 348
ب. استدلال به آن··· 349
قرينه 21 : رفتار و سخن عمر بن خطّاب··· 350
الف. نقل ماجرا··· 350
ب. وجه دلالت··· 350
قرينه 22 : سخن عمر به كسى كه داورى على عليه السلام را نپذيرفت··· 353
قرينه 23 : شادباش ابوبكر و عمر در روز غدير و «بَخٍ بَخٍ» گفتن آنان··· 354
الف. راويان خبر شادباش گفتن عمر··· 354
ب. وجه دلالت··· 355
ج. اعتبار «معارج النبوة» و «روضة الصفا» و «حبيب السير»··· 357
قرينه 24 : سخن پيامبر صلى الله عليه و آله: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است ...··· 357
قرينه 25 : خطبه غدير در كتاب «توضيح الدلائل»··· 358
الف. متن خطبه غدير به نقل عامه··· 358
ب. وجوه دلالت خطبه بر امامت اهل بيت:··· 361
وجه اول··· 361
ص: 252
وجه دوم··· 362
وجه سوم··· 362
وجه چهارم تا دهم··· 362
وجه يازدهم··· 363
وجه دوازدهم··· 363
وجه سيزدهم··· 363
وجه چهاردهم··· 363
ج. ستايش صاحب «توضيح الدلائل»··· 363
قرينه 26 : سخن پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير: خدا على بن ابى طالب عليه السلام را نسبت به...··· 364
الف. متن حديث ابن مغازلى··· 364
ب. دلالت حديث ابن مغازلى··· 365
قرينه 27 : سخن پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير: اين ولىّ و نماينده من است··· 366
الف. متن حديث ابن كثير··· 366
ب. دلالت حديث ابن كثير··· 367
قرينه 28 : سخن پيامبر صلى الله عليه و آله: هر كس خدا و من مولايش هستيم اين على...··· 367
قرينه 29 : سخن پيامبر صلى الله عليه و آله: هر كس من ولىّ او هستم على ولىّ او است و...··· 369
قرينه 30 : استفاده از واژه «نصب»··· 370
تكميل بحث قرائن براى معناى مولى··· 370
قرينه اول··· 371
قرينه دوم··· 371
قرينه سوم··· 371
قرينه چهارم··· 371
قرينه پنجم··· 372
قرينه ششم··· 372
ص: 253
قرينه هفتم··· 372
قرينه هشتم··· 372
قرينه نهم··· 372
قرينه دهم··· 373
قرينه يازدهم··· 373
قرينه دوازدهم··· 373
قرينه سيزدهم··· 373
اعترافات دانشمندان بزرگ اهل سنت به مفاد حديث غدير··· 374
1 - محمد بن محمد غزّالى (م 505 ق)··· 374
2 - مجدود بن آدم سنايى، حكيم ابوالمجد··· 376
3 - احمد بن محمد نيشابورى، فريدالدين عطّار همدانى··· 377
4 - محمد بن طلحة بن محمد قرشى نصيبى، ابن طلحه شافعى(ت 582 - م 652 ق)··· 378
5 - يوسف بن قِزُغْلى بن عبداللّه بغدادى، سبط بن جوزى (ت 581 يا 582 - م 645 ق)··· 380
6 - محمد بن يوسف بن محمد گنجى شافعى··· 387
7 - محمد بن احمد فرغانى، سعيدالدين (م 700 ق)··· 387
8 - احمد بن على بن عبدالقادر بن محمد مَقريزى، تقى الدين (ت 769 - م 840 ق)··· 388
9 - شِهاب الدين دولت آبادى··· 389
10 - شِهاب الدين احمد··· 389
11 - محمد بن اسماعيل بن صلاح يمانى صنعانى، امير··· 390
12 - محمداسماعيل بن عبدالغنى بن ولى اللّه دهلوى (م 1246 ق)··· 393
ابطال شبهات دهلوى در دلالت حديث غدير··· 395
شبهه اول: احتمال اراده اولويّت در تعظيم··· 395
ص: 254
پاسخ اين شبهه··· 395
شبهه دوم: نقض دلالت حديث غدير به امامت با تمسّك به آيه··· 397
پاسخ اين شبهه··· 397
شبهه سوم: ذيل حديث دلالت دارد كه مراد از «مولى» محبت است··· 398
شبهه اول··· 398
پاسخ اين شبهه··· 398
دسته اول··· 399
دسته دوم··· 400
دسته سوم··· 401
شبهه دوم··· 403
پاسخ اين شبهه··· 403
شبهه سوم··· 404
پاسخ اين شبهه··· 404
شبهه چهارم: امامت در حديث غدير با روش پيامبر صلى الله عليه و آله در بيان احكام مخالف است··· 406
شبهه اول··· 406
پاسخ اين شبهه··· 406
شبهه دوم··· 409
پاسخ اين شبهه··· 409
شبهه سوم··· 409
پاسخ اين شبهه··· 410
شبهه چهارم··· 416
پاسخ اين شبهه··· 417
شبهه پنجم: تمسّك به كلامى كه از حسن مثنّى روايت مى كنند··· 418
پاسخ اين شبهه··· 419
ص: 255
پاسخ اول: اين روايت از متفرّدات اهل سنت است··· 419
پاسخ دوم: اين استدلال مخالف چيزى است كه به آن التزام داده بود··· 419
پاسخ سوم: اعتراف دهلوى به عدم حجيت روايات مختصّ هر گروه بر گروه ديگر··· 419
پاسخ چهارم: اين حديث در كتاب هاى صحيح نيامده است··· 420
پاسخ پنجم: به حديثى كه سند ندارد گوش داده نمى شود··· 420
پاسخ ششم: احتجاج دهلوى به اين حديث علمى نيست··· 421
پاسخ هفتم: بطلان معارضه به روايت ابونعيم، بر اساس سخن پدر دهلوى··· 422
پاسخ هشتم: بطلان معارضه به روايت ابونعيم، بر اساس سخن شاگرد دهلوى··· 422
پاسخ نهم: اعتراض اهل سنت به تمسّك اماميه به روايت ابونعيم··· 422
پاسخ دهم: تصريح دهلوى به نامعتبر بودن نوشته هاى ابونعيم··· 423
پاسخ يازدهم: طعن ابن جوزى در ابونعيم··· 424
پاسخ دوازدهم: در ميان راويان روايت ابونعيم «فضيل بن مرزوق» نيز هست··· 424
پاسخ سيزدهم: اشتمال حديث بر بهتانى زشت··· 424
پاسخ چهاردهم: اشتمال اين حديث بر بهتانى ديگر··· 425
پاسخ پانزدهم: بيان آشكار پيامبر صلى الله عليه و آله به امر جانشينى على عليه السلام··· 427
پاسخ شانزدهم: اين حديث به چند وجه مذهب حق را تأييد مى كند··· 428
پاسخ هفدهم: معارضه گفتار منسوب به حسن مثنّى با كلامى از نوه او··· 430
پاسخ هجدهم: طعن علماى اهل سنت در ائمه عليهم السلام و فرزندانشان··· 431
شبهه ششم: دو ولايت در يك زمان··· 433
پاسخ اين شبهه··· 433
ص: 256
شبهه اول··· 433
شبهه دوم··· 437
پاسخ اين شبهه··· 437
شبهه سوم··· 438
پاسخ اين شبهه··· 438
شبهه چهارم··· 438
پاسخ اين شبهه··· 438
شبهه پنجم··· 439
پاسخ اين شبهه··· 439
شبهه هفتم: قيد ولايت امام عليه السلام به زمان پس از عثمان··· 440
پاسخ اول: بر خلافت خلفاى سه گانه نصّى وجود ندارد··· 440
پاسخ دوم: لفظ عامّ «مَن» در حديث غدير، خلفاى سه گانه را نيز در بر مى گيرد··· 441
پاسخ سوم: بطلان ادعاى دهلوى بر اساس گفتار دانشمندان بزرگ اهل سنت··· 442
پاسخ چهارم: شادباش عمر به اميرالمؤمنين عليه السلام··· 444
پاسخ پنجم: كلام جبرئيل در روز غدير به روايت عمر بن خطاب··· 445
پاسخ ششم: احاديث عدم موافقت پيامبر صلى الله عليه و آله با جانشينى ابوبكر و عمر··· 445
شبهه هشتم: تخصيص ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام براى فتنه هاى زمانش··· 447
پاسخ اين شبهه··· 447
پاسخ اول: فتنه هميشه بوده است··· 447
پاسخ دوم: در زمان خلفاى سه گانه نيز فتنه بود··· 448
پاسخ سوم: آشوب گران كافر هستند··· 448
شبهه نهم: تشكيك در دلالت صدر حديث··· 449
شبهه اول··· 449
ص: 257
پاسخ اين شبهه··· 449
شبهه دوم··· 449
پاسخ اين شبهه··· 449
شبهه سوم··· 450
پاسخ اين شبهه··· 450
شبهه چهارم··· 450
پاسخ اين شبهه··· 450
شبهه پنجم··· 450
پاسخ اين شبهه··· 451
شبهه ششم··· 451
پاسخ اين شبهه··· 451
شبهه هفتم··· 452
پاسخ اين شبهه··· 452
شبهه هشتم··· 453
پاسخ اين شبهه··· 453
شبهه نهم··· 453
پاسخ اين شبهه··· 453
شبهه دهم··· 454
پاسخ اين شبهه··· 454
شبهه يازدهم··· 455
پاسخ اين شبهه··· 455
شبهه دوازدهم··· 455
پاسخ اين شبهه··· 455
شبهه سيزدهم··· 457
پاسخ اين شبهه··· 457
ص: 258
شبهه چهاردهم··· 457
پاسخ اين شبهه··· 457
شبهه پانزدهم··· 459
پاسخ اين شبهه··· 459
شبهه شانزدهم··· 460
پاسخ اين شبهه··· 460
شبهه هفدهم··· 461
پاسخ اين شبهه··· 461
شبهه هجدهم··· 462
پاسخ اين شبهه··· 462
شبهه نوزدهم··· 463
پاسخ اين شبهه··· 463
شبهه بيستم··· 463
پاسخ اين شبهه··· 464
شبهه بيست و يكم··· 465
پاسخ اين شبهه··· 465
شبهه بيست و دوم··· 466
پاسخ اين شبهه··· 466
شبهه دهم: ادعاى دهلوى درباره سبب ايراد خطبه غدير و ماجراى شكايت··· 468
پاسخ اول: استدلال به روايت ابن اسحاق در برابر شيعه درست نيست··· 469
پاسخ دوم: ابن اسحاق نزد بعضى از اهل تسنّن معتبر نيست··· 469
پاسخ سوم: عدم نقل حديث غدير توسط ابن اسحاق به گفته رازى··· 470
پاسخ چهارم: آنچه دهلوى به ابن اسحاق نسبت داده در سيره ابن هشام نيست··· 470
ص: 259
پاسخ پنجم: آيا صحابه اوامر نبى صلى الله عليه و آله را بر اغراض شخصى حمل مى كردند ؟··· 470
پاسخ ششم: پيامبر صلى الله عليه و آله تنها بُرَيده را از بدگويى نسبت به على عليه السلام بازداشت··· 471
پاسخ هفتم: صدور حديث غدير به امر خدا بوده است··· 472
پاسخ هشتم: واقعه غدير پس از قضيّه شكايت بريده بوده است··· 473
پاسخ نهم: اگر دو قضيه مذكور يكى باشند، دلالت حديث محفوظ است··· 474
پاسخ دهم: بطلان كلام دهلوى بر اساس سخن قاضى القضات عبدالجبّار معتزلى··· 474
پاسخ يازده هم: حديث غدير در هر صورت بر امامت دلالت مى كند··· 476
پاسخ دوازدهم: اختلاف اهل سنت در سبب صدور حديث دليلِ ساختگى بودن··· 477
پاسخ سيزدهم: اعتراف به دلالت حديث غدير بر امامت··· 478
پاسخ چهاردهم: اشعار اميرالمؤمنين عليه السلام و حسّان و قيس و ادلّه ديگر··· 480
پاسخ پانزدهم: پاسخ شبهه شكايت لشكريان يمن از اميرالمؤمنين عليه السلام به بيانى ديگر··· 481
طرح شبهه··· 483
تحليل ماجراى شكايت··· 484
مرتبه اول: سفر به يمن براى دعوت به اسلام··· 485
اشكال اول: وقوع سفر در سال هشتم هجرى··· 487
اشكال دوم: وقوع شكايت در مدينه··· 487
اشكال سوم: علت شكايت بغض و حسادت خالد بن وليد··· 488
اشكال چهارم: غضب پيامبر صلى الله عليه و آله بر بعضى از اصحابش··· 489
اشكال پنجم: دلالت حديث بر امامت و خلافت حضرت على عليه السلام··· 489
مرتبه دوم: سفر حضرت على عليه السلام به يمن براى قضاوت··· 489
ص: 260
مرتبه سوم: سفر حضرت على عليه السلام به يمن براى گرفتن صدقات··· 490
نكاتى درباره سفر سوم··· 491
پاسخ شانزدهم: پاسخ شبهه شكايت لشكريان يمن از على عليه السلام از منظرى ديگر··· 494
ابطال حمل امامت در حديث غدير بر امامت تصوّف··· 498
پاسخ اول: تأويل نبوت با اين تأويل در امامت··· 499
پاسخ دوم: اميرالمؤمنين عليه السلام از صوفيه نيست··· 499
پاسخ سوم: ردود شاه ولى اللّه بر عقايد صوفيه··· 500
پاسخ چهارم: امامت بر خلاف ديگر مقامات، مبتنى بر اظهار است··· 500
پاسخ پنجم: كلام دهلوى به لزوم حمل كلام خدا و رسول صلى الله عليه و آله و على عليه السلام بر ظاهر آن··· 500
پاسخ ششم: تصريح دهلوى به حمل نصوص كتاب و سنت بر معناى ظاهرى··· 500
پاسخ هفتم: استدلال ابوبكر به حديث «الأئمَّةُ مِن قُرَيشٍ» براى خلافتش··· 501
پاسخ هشتم: نزد اهل سنت، امامت به معناى خلافت است··· 501
پاسخ نهم: «امامت» رياستِ دين و دنياست··· 502
پاسخ دهم: امامت مستلزم عصمت است··· 503
ص: 261
(فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير: ش 3)
دوم: شبهات حديث غدير··· 5 - 168
شبهه منافقين در معناى «مولى»··· 5
شبهه عدم استشهاد اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در غصب خلافت··· 6
پاسخ اول··· 7
پاسخ دوم··· 7
پاسخ سوم··· 7
پاسخ چهارم··· 7
پاسخ پنجم··· 8
شبهه حضور اميرالمؤمنين عليه السلام در يمن··· 10
پاسخ اول: نصوص بازگشت اميرالمؤمنين عليه السلام به مكه··· 14
پاسخ دوم: نصوص حضور اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير··· 17
مورد اول··· 18
مورد دوم··· 20
مورد سوم··· 21
مورد چهارم··· 21
مورد پنجم··· 22
مورد ششم··· 22
مورد هفتم··· 23
مورد هشتم··· 24
مورد نهم··· 24
مورد دهم··· 24
ص: 262
مورد يازدهم··· 25
مورد دوازدهم··· 25
پاسخ سوم: قربانى اميرالمؤمنين عليه السلام همراه پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع··· 25
شبهه بيعت و رضايت اميرالمؤمنين عليه السلام··· 26
شبهه روايت مجعول از قول اميرالمؤمنين عليه السلام··· 28
پاسخ اول··· 28
پاسخ دوم··· 28
پاسخ سوم··· 28
شبهه سكوت اميرالمؤمنين عليه السلام··· 29
جهت اول··· 30
جهت دوم··· 30
جهت سوم··· 30
جهت چهارم··· 30
جهت پنجم··· 30
جهت ششم··· 31
جهت هفتم··· 32
شبهه سياقِ آيه اكمال در حديث غدير··· 33
پاسخ اول··· 34
پاسخ اول··· 34
پاسخ سوم··· 34
شبهه عمل نكردن صحابه به حديث غدير··· 36
ديدگاه اول در پاسخ به «عدم عمل صحابه به حديث غدير»··· 36
مورد اول: سرپيچس از فرمان پيامبر صلى الله عليه و آله··· 37
مورد دوم: فتنه انگيزى و تبليغات منفى··· 39
مورد سوم: فرار از جنگ··· 40
ص: 263
مورد چهارم: اعتراض و سرزنش پيامبر صلى الله عليه و آله··· 42
مورد پنجم: نافرمانى و آزار پيامبر صلى الله عليه و آله··· 42
مورد ششم: تهمت به همسر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 45
مورد هفتم: افشاى سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله··· 45
مورد هشتم: سوگند و شهادت دروغ··· 46
مورد نهم: ماجراى دوات و قلم··· 46
مورد دهم: حديث حوض··· 50
مورد يازدهم: حديث افتراق امت··· 51
مورد دوازدهم: سرپيچى بعضى از اصحاب··· 53
مورد سيزدهم: دنيا پرستى بعضى از اصحاب··· 54
مورد چهاردهم: نافرمانى بعضى از اصحاب··· 54
نتيجه··· 55
دو راه گريز ديگر··· 55
ديدگاه دوم در پاسخ به «عدم عمل صحابه به حديث غدير»··· 57
مورد اول: كلام صاحب غدير··· 57
مورد دوم: مظلوميت اميرالمؤمنين عليه السلام··· 58
مورد سوم: سركشىِ بعضى از صحابه··· 59
مورد چهارم: كربلا بهترين نمونه انكار غدير ؟··· 61
ديدگاه سوم در پاسخ به «عدم عمل صحابه به حديث غدير»··· 65
عامل اول: وجود دو خط فكرى در ميان صحابه··· 65
خط فكرى اول··· 66
خط فكرى دوم··· 66
جهت اول: طريق اجتهاد··· 66
جهت دوم: عذر مدرسه خلفا در مخالفت با امام على عليه السلام··· 67
توجيه اول: كراهت قريش··· 67
ص: 264
توجيه دوم: عرب تحمل على عليه السلام را ندارد··· 69
توجيه سوم: كمىِ سنّ··· 71
توجيه چهارم: خدا نخواست··· 72
عامل دوم: حقد و كينه··· 73
عامل سوم: امام على عليه السلام مرد عدالت··· 75
عامل چهارم: دشمنى با بنى هاشم··· 76
ديدگاه چهارم در پاسخ به «عدم عمل صحابه به حديث غدير»··· 78
پاسخ اول: اهل سقيفه و غاصبين اندك بودند··· 79
پاسخ دوم: باور ديگران غلط در مورد مردم مدينه··· 80
پاسخ سوم: غافلگيرى در فتنه ناگهانى··· 81
پاسخ چهارم: احتجاجات اميرالمؤمنين عليه السلام··· 82
پاسخ پنجم: عبرت از امت هاى گذشته··· 83
شبهه به كار نرفتن لفظ «خليفة» در غدير··· 87
پاسخ اول: غرض ورزىِ هميشگى مخالفان··· 87
پاسخ دوم: استعمال لفظ «خليفة» در بعضى روايات··· 88
پاسخ سوم: استعمال لفظ «خليفة» در اصل خطبه غدير··· 89
پاسخ چهارم: وجه تكيه بر لفظ ولىّ و مولى در خطبه غدير··· 89
شبهه عدم نقل عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... » در ادامه حديث غدير··· 90
پاسخ اول: نمونه هايى از حديث «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... »··· 92
مورد اول··· 92
مورد دوم··· 93
مورد سوم··· 93
مورد چهارم··· 94
مورد پنجم··· 94
مورد ششم··· 94
ص: 265
مورد هفتم··· 95
مورد هشتم··· 95
مورد نهم··· 96
مورد دهم··· 96
مورد يازدهم··· 97
مورد دوازدهم··· 97
مورد سيزدهم··· 97
پاسخ دوم: عبارات مختلفِ «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... »··· 98
عبارت اول··· 98
عبارت دوم··· 98
عبارت سوم··· 98
عبارت چهارم··· 99
عبارت پنجم··· 99
عبارت ششم··· 99
پاسخ سوم: سخن ابن حجر··· 100
پاسخ چهارم: تصريح به دنباله حديث··· 101
پاسخ پنجم: ادعاى گزاف··· 103
پاسخ ششم: كتبى كه اين عبارت را نقل كرده اند··· 104
پاسخ هفتم: القاب به كار گرفته شده درباره راويانِ اين عبارت··· 106
پاسخ هشتم: نام كسانى كه «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ... » را نقل كرده اند··· 107
پاسخ نهم: توثيقات رجالى··· 123
پاسخ دهم: دفع توهم··· 144
پاسخ يازدهم: چرا پافشارى ؟ !··· 146
شبهه در مورد جمله «وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ»··· 147
شبهه اول··· 147
ص: 266
پاسخ اول··· 148
پاسخ دوم··· 148
پاسخ سوم··· 148
شبهه دوم··· 149
پاسخ اول··· 149
پاسخ دوم··· 150
پاسخ سوم··· 150
دو كتابِ مستقل و ايرادِ شبهاتِ غدير··· 150
الف. چند نكته··· 154
نكته اول: حقيقت پنهان··· 154
نكته دوم: ماجراى غدير به روايت نويسنده كتاب··· 155
نكته سوم: حقيقت ماجراى غدير به روايت شيعيان··· 156
نكته چهارم: قضاوتى درباره نقل ماجراى غدير··· 159
ب. شبهات مطرح شده و پاسخ آنها··· 160
شبهه اول: استفاده پيامبر صلى الله عليه و آله از جملات دو پهلو··· 160
شبهه دوم. عرفات بهترين مكان براى معرفى جانشين··· 165
شبهه سوم. ناسازگارى اقدامات پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از واقعه غدير با موضوع جانشينى··· 166
سوم: نكاتى در مورد «أولى» ، «وَلىّ» ، «مَولى» ، «ولايت»··· 169 - 395
احتجاج و اتمام حجت با حديث غدير و «مولى» و «صاحب اختيار»··· 169
معنى و محدوده ولايت و مشتقات آن در آيات قرآن··· 170
نكته اول: پيش درآمد··· 170
نكته دوم: ولايت در قرآن··· 173
مرتبه اول··· 173
ص: 267
مرتبه دوم··· 173
مرتبه سوم··· 173
مرتبه چهارم··· 173
مرتبه پنجم··· 175
نكته سوم: معناى لغوى مولى و ولايت··· 183
نكته چهارم: ولايت در كاربردهاى اسلامى··· 191
قسمت اول··· 191
قسمت دوم··· 192
نكته اول··· 208
نكته دوم··· 209
نكته سوم··· 210
نكته چهارم··· 210
نكته پنجم··· 210
نكته ششم··· 210
نكته هفتم··· 211
نكته هشتم··· 211
نكته نهم··· 211
نكته دهم··· 212
نكته يازدهم··· 212
نكته دوازدهم··· 213
نكته سيزدهم··· 214
انتصاب و انتخاب بهترين مولى··· 214
تحليل واژه «مولى»··· 216
نكته اول: پيش زمينه مولى··· 216
نكته دوم: ولايت مطلقه··· 216
ص: 268
دعاى روز غدير و واژه «مولى»··· 217
زيارت غديريه و واژه «مولى»··· 217
شرائط مولى··· 218
جلوه هاى واژه «مولى» در خطبه غدير··· 220
جلوه اول··· 220
جلوه دوم··· 220
جلوه سوم··· 221
جلوه چهارم··· 221
جلوه پنجم··· 222
جلوه ششم··· 222
جلوه هفتم··· 222
صاحب اختيار در خطبه غدير··· 223
معناى مولى در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله··· 226
اهل لغت و معناى مولى··· 231
واژه «مولى» و ائمه اثنى عشر عليهم السلام··· 232
ارزش دادن به انتخاب مردم در مقابل انتخاب خدا··· 233
پيامبر صلى الله عليه و آله بين ولايت خدا و ولايت امام··· 234
شرائط صاحب اختيار··· 234
صاحب اختيار در كلام اميرالمؤمنين عليه السلام با ابوبكر··· 236
صاحب اختيار در كلام امام باقر عليه السلام··· 237
غدير روز معرفى اولو الامر و صاحب اختيار··· 238
معناى دقيق جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ»··· 239
مفهوم صاحب اختيار··· 239
جهت اول··· 240
جهت دوم··· 240
ص: 269
جهت سوم··· 240
جهت چهارم··· 240
حضرت مهدى عليه السلام صاحب اختيار خدا در زمين··· 241
شركت شيطان در عدم قبول ولايت··· 242
كتاب «رسالة فى معنى المولى»··· 244
رسالة فى معنى المولى، محمد بن محمد مفيد (ابن المعلم، عكبرى، بغدادى،··· 244
هراس دشمنان از كلمه «مولى»··· 245
مفهوم «مولى» در بيعت غدير··· 245
اعتراض عمر و كلام او دليل بر ولايت··· 248
جانشينىِ عمر و معناى «مولى»··· 248
بيان معناى «مولى» در زمان عثمان··· 249
معناى «مولى» در لسان دشمنان··· 255
اقرار همگانى بر ولايت··· 257
حاضرين در غدير و اقرار به ولايت··· 259
اقرار مسلمانان به ولىّ امر بودن اميرالمؤمنين عليه السلام··· 262
دشمنان اهل بيت عليهم السلام و اقرار به ولايت در جهنم··· 263
اقرار همگان درباره صاحب اختيارى در غدير··· 264
گفتگوهايى در معناى «مولى» و «ولايت»··· 266
گفتگوى اول: برداشت از كلمه «مولى»··· 266
گفتگوى دوم: گذرى اجمالى بر تاريخچه «مولى»··· 272
1. پاسخ به منافقين··· 272
2. پس از غدير··· 273
3. در كلام صحابه··· 273
4. از زبان اميرالمؤمنين عليه السلام··· 274
5 . امام سجاد عليه السلام··· 275
ص: 270
6 . امام باقر عليه السلام··· 275
7. امام صادق عليه السلام··· 275
8 . امام حسن عسكرى عليه السلام··· 276
گفتگوى سوم: بررسى معناى ولايت··· 276
1. ولايت ذاتى··· 278
2. ولايت عَرَضى··· 280
نوع اول: ولايت اولويت··· 281
قرآن··· 281
سنت··· 284
اجماع··· 285
عقل··· 285
نوع دوم: ولايت تشريعى··· 286
نوع سوم: ولايت تكوينى··· 287
گفتگوى چهارم: قرائن حديث غدير··· 292
قرينه اول··· 293
قرينه دوم··· 293
قرينه سوم··· 293
قرينه چهارم··· 293
قرينه پنجم··· 293
قرينه ششم··· 294
قرينه هفتم··· 294
قرينه هشتم··· 294
قرينه نهم··· 294
قرينه دهم··· 294
قرينه يازده··· 295
ص: 271
قرينه دوازده··· 295
قرينه سيزده··· 295
گفتگوى چهارم: «مولى» در كلام مشاهير··· 296
نتيجه كلام··· 302
گفتگوى پنجم: تفسير «مولى» در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله··· 304
گفتگوى ششم: «مولى» در كلام متعصّبين و شعراى مشهور··· 311
1. ابن زولاق، حسن بن ابراهيم، ابومحمد مصرى (م 387 ق)··· 311
2. ابوالحسن واحدى (م 468 ق)··· 312
3. ابوحامد محمد بن محمد غزّالى (م 505 ق)··· 312
4. شمس الدين سبط بن جوزى حنفى (ت 581 يا 582 - م 645 ق)··· 315
5 . كمال الدين ابن طلحه شافعى (ت 582 - م 652 ق)··· 322
6 . صدر الحفاظ، فقيد الحرمين، ابوعبداللّه گنجى شافعى (م 658 ق)··· 327
7. محمد بن احمد سعيدالدين فرغانى (م 700 ق)··· 327
8 . علاءالدين ابوالمكارم سمنانى بياضى مكى (م 736 ق)··· 328
9. حسن بن محمد طيبى (م 743 ق)··· 329
10. شهاب الدين بن شمس الدين دولت آبادى (م 1049 ق)··· 330
11. ابوشكور، محمد بن عبدالسعيد بن محمد كشى سالمى حنفى··· 331
12. ابن باكثير مكى شافعى (م 1047 ق)··· 332
13. سيد امير محمد يمنى (م 1181 ق)··· 332
14. شيخ احمد عجيلى شافعى··· 333
15. مجدود بن آدم سنايى، حكيم ابوالمجد··· 336
16. احمد بن محمد نيشابورى، فريدالدين عطّار همدانى··· 336
17. تقى الدين مَقريزى (ت 769 - م 840 ق)··· 337
18. شِهاب الدين احمد··· 338
19. محمد بن اسماعيل بن صلاح يمانى صنعانى، امير··· 338
ص: 272
20. محمد اسماعيل دهلوى (م 1246 ق)··· 342
گفتگوى هفتم: تشكيك در معناى «مولى» و جواب آن··· 343
گفتگوى هشتم: سؤال از معناى «مولى»··· 344
گفتگوى نهم: معناى «مولى» در كلام معصومين عليهم السلام··· 344
1. اطاعت در آنچه دوست داريد يا نداريد··· 344
2. نمونه اى براى ولايت على عليه السلام··· 345
3. ولايت يعنى امامت··· 345
4. اين هم جاى سؤال دارد··· 345
5 . علامت حزب اللّه ··· 345
6 . با امر او ايشان را اختيارى نيست··· 345
گفتگوى دهم: «مولى» بهترين واژه··· 346
گفتگوى يازدهم: گذرى بر معانىِ «مولى»··· 348
اول. مُنعِم: بخشنده··· 350
دوم. عَقيد: كسى كه پيمان مى بندد··· 350
سوم و چهارم. مُحبّ و ناصر··· 351
پنجم. اولى بتصرف··· 352
ششم. سيّد··· 352
هفتم. متصرّف فى الامر··· 352
هشتم. متولّى فى الامر··· 352
گفتگوى دوازدهم: ولايت مطلقه در واژه «مولى»··· 353
اولاً··· 355
ثانيا··· 355
نتيجه اينكه:··· 356
گفتگوى سيزدهم: قرائن حاليّه و مقاليّه براى معناى «مولى»··· 356
1. مقدمه حديث··· 357
ص: 273
2. ذيل حديث··· 358
3. استشهاد پيامبر صلى الله عليه و آله··· 359
4. سپاس پيامبر صلى الله عليه و آله بر تكميل دين··· 359
5 . اِخبار از وفات··· 359
6 . تهنيت گويى··· 360
7. توصيه به پيام رسانى··· 360
8 . تصريح پيامبر صلى الله عليه و آله··· 360
9. شاهد گرفتن خداوند··· 361
10. بيم از آينده··· 361
11. تعبير «نصب»··· 361
12. ترس مردم از نقل حديث··· 362
13. عقوبت الهى كتمان كنندگان··· 362
14. تفسير «مولى» در حديث··· 363
گفتگوى چهاردهم: اشكال بر معناى «مولى» و پاسخ آن··· 363
حديث اول··· 364
حديث دوم··· 364
حديث سوم··· 364
حديث چهارم··· 365
حديث پنجم··· 365
حديث ششم··· 365
گفتگوى پانزدهم: جوانب مختلف واژه «مولى»··· 370
1. معناى «مولى» لغت نامه نمى خواهد··· 370
2. معناى «مولى» در غدير روشن شد··· 371
3. اگر معناى «مولى» روشن نيست پس ابلاغى نشده !··· 371
4. آيا در سقيفه هم معناى «مولى» روشن نيست ؟··· 372
ص: 274
5 . آيا حديث مبهم متواتر است ؟··· 372
6 . اعتراض به معناى كلمه «مولى» در غدير··· 372
گفتگوى شانزدهم: «مولى» در قرآن و لغت··· 373
1. در قرآن··· 373
2. در لغت··· 375
آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ ... »··· 377
1 - موقعيت تاريخى··· 377
2 - تحليل اعتقادى··· 380
تحليل اعتقادى اول··· 381
تحليل اعتقادى دوم··· 381
آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ ... » در غدير··· 382
1 - متن روايت··· 382
2 - موقعيت تاريخى··· 383
3 - موقعيت قرآنى··· 383
4 - تحليل اعتقادى··· 384
حديث اول··· 384
حديث دوم··· 385
حديث سوم··· 386
حديث چهارم··· 386
حديث پنجم··· 387
حديث ششم··· 388
حديث هفتم··· 389
آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ ... » در زيارت غديريه··· 390
1 - متن زيارت··· 390
2 - نتيجه اعتقادى··· 391
ص: 275
الف. از ولايت محمد صلى الله عليه و آله تا ولايت على عليه السلام··· 392
ب. مسير ارتباط ولايت محمدى و علوى··· 392
ج. مراحل اجراى اعلام ولايت··· 393
قسمت چهارم: نكاتى در مورد حديث غدير: 397 - 515
بيان حديث غدير پيش از غدير··· 397
مقدمات حديث غدير··· 399
آماده سازى مردم براى حديث غدير··· 402
منظره حديث غدير··· 403
1 - موقعيت سمعى بصرىِ حديث غدير··· 404
2 - موقعيت كلامىِ حديث غدير··· 405
3 - در بيان حذيفه··· 406
4 - در بيان سعد بن ابى وقاص··· 406
5 - در بيان جابر بن عبداللّه انصارى··· 407
محور خطبه غدير: حديث غدير، و پيام هاى آن··· 407
بيان اول··· 407
بيان دوم··· 409
بيان سوم··· 410
بيان چهارم··· 412
بيان پنجم··· 413
1. بلند كردن و نشان دادن اميرالمؤمنين عليه السلام··· 413
2. مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ··· 413
3. بار ديگر كنار پيامبر صلى الله عليه و آله··· 413
4. على عليه السلام مفسر قرآن··· 414
5 . پيشگويى از جمل وصفين و نهروان··· 414
ص: 276
6 . ولايت على عليه السلام تغيير يافتنى نيست··· 414
7. اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم··· 414
8 . اسلام بدون ولايت قبول نيست··· 415
بيان حديث غدير پس از خطبه غدير··· 418
مورد اول··· 418
مورد دوم··· 419
مورد سوم··· 419
مورد چهارم··· 423
شيطان پس از بيان حديث غدير··· 424
اتمام حجت با حديث غدير··· 425
1 - اتمام حجت خداوند و معصومين عليهم السلام با غدير··· 427
2 - اتمام حجت اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله و ياران اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير··· 428
حديث غدير در ادعيه··· 431
1 - دعاى عديله··· 431
2 - دعاى ندبه··· 431
حديث غدير در زيارت غديريه··· 431
حديث غدير در شعر و ادبيات··· 433
شهرت حديث غدير··· 433
نتايج شهرت خبر غدير··· 434
فراگير بودن حديث غدير··· 435
تبليغ غدير با حديث غدير··· 436
ويژگى هاى منحصر به فرد حديث غدير··· 436
علت جاودانگى حديث غدير··· 438
حديث غدير و انتصاب خدا، فضيلت انحصارى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 438
روش هاى حذف حديث غدير··· 439
ص: 277
حق پوشى اهل سنت در مسئله ولايت و حديث غدير··· 439
قبول و عدم قبول حديث غدير در اهل سنت··· 442
سؤال اول··· 443
پاسخ اول··· 443
پاسخ دوم··· 443
پاسخ سوم··· 443
سؤال دوم··· 444
پاسخ اول··· 444
پاسخ دوم··· 444
پاسخ سوم··· 444
عواقب انكار حديث غدير··· 445
1 - دكتر احمد محمود صبحى··· 446
2 - جاحظ··· 446
3 - ابن قتيبه··· 447
4 - مقريزى··· 447
5 - ابن حزم ظاهرى··· 447
6 - ابوالثناء آلوسى··· 448
7 - دكتر طه حسين مصرى··· 448
8 - موّرخ مشهور سيد اميرعلى هندى··· 450
9 - دكتر احمد امين مصرى··· 451
10 - دكتر على سامى نشار··· 452
11 - عباس محمود عقّاد··· 453
12 - دكتر محمود خالدى (استاد دانشگاه يرموك، اردن)··· 453
13 - مصطفى رافعى (دكتراى حقوق در دانشگاه پاريس)··· 453
14 - محمد رشيد رضا··· 454
ص: 278
نتيجه گيرى از حديث غدير··· 454
1 - صراط مستقيم··· 454
جمله اول··· 454
جمله دوم··· 455
2 - كمال دين و تمام نعمت··· 455
جمله اول··· 455
جمله دوم··· 455
چالش هاى كلامى در حديث غدير··· 456
1 - چالش هاى كلامى در حديث غدير··· 456
2 - سبب ادعاى روشن نبودن معناى «مولى»··· 457
مورد اول··· 458
مورد دوم··· 458
مورد سوم··· 458
مورد چهارم··· 458
مورد پنجم··· 458
مورد ششم··· 459
مورد هفتم··· 459
تحليل حديث غدير··· 459
1 - توضيح كلمه هاى جمله «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... »··· 459
2 - معناى دقيق جمله «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... »··· 460
3 - تصريح به نام «على عليه السلام» به خاطر نام امامان··· 461
4 - نكته مهم درباره كلمه «مولى»··· 461
5 - انتخاب بهترين مولى··· 462
خداوند شاهد حديث غدير··· 463
حديث غدير حقيقتى انكارناپذير··· 463
ص: 279
غدير و نصب··· 470
«مولى» و امامت··· 471
اقرار و عدم اقرار به حديث غدير از سوى صحابه··· 471
اقرار دشمنان به حديث غدير··· 475
1 - ابليس و اقرار به حديث غدير··· 476
2 - ابوبكر و اقرار به حديث غدير··· 476
3 - عمر بن خطاب و اقرار به حديث غدير··· 477
4 - عمرو بن عاص و اقرار به حديث غدير··· 478
5 - حارث فهرى و اقرار به حديث غدير··· 478
6 - انس بن مالك و اقرار به حديث غدير··· 479
7 - سعد بن ابى وقاص و اقرار به حديث غدير··· 479
مورد اول··· 480
مورد دوم··· 480
مورد سوم··· 480
8 - ابوهريره و اقرار به حديث غدير··· 481
مورد اول··· 481
مورد دوم··· 481
مورد سوم··· 481
9 - ابوالدرداء و اقرار به حديث غدير در جنگ صفين··· 482
10 - حسن بصرى و اقرار به حديث غدير··· 483
11 - عمر بن عبدالعزيز و اقرار به حديث غدير··· 486
12 - ابوحنيفه و اقرار به حديث غدير··· 486
13 - مأمون عباسى و اقرار به حديث غدير··· 487
مورد اول··· 487
مورد دوم··· 487
ص: 280
14 - طبرى و اقرار به حديث غدير··· 488
احاديث مرتبط با حديث غدير، يا زمينه هاى حديث غدير··· 488
1 - حديث ثقلين··· 488
2 - حديث سفينه (متواتر)··· 489
3 - حديث منزلت··· 489
خطبه غدير و حديث منزلت··· 489
اتمام حجت ابن عباس با حديث منزلت··· 490
اتمام حجت قيس بن سعد حديث منزلت··· 491
ماجراى حارث فهرى و حديث منزلت··· 492
نامه معاويه در صفين و حديث منزلت··· 493
حسن بصرى و اقرار به غدير و منزلت··· 495
تبليغ غدير با حديث منزلت··· 495
4 - حديث مدينة العلم··· 495
5 - حديث طير مشوى··· 496
6 - حديث «على عليه السلام مع الحق ... »··· 496
7 - حديث «على عليه السلام مع القرآن ... »··· 496
8 - حديث رايت··· 496
9 - حديث تشبيه··· 497
10 - حديث قِتال بر تأويل··· 497
11 - حديث ولايت··· 497
12 - حديث «أوصى مَن آمَنَ بى ... »··· 497
13 - حديث نور··· 498
14 - حديث اِمرة المؤمنين··· 499
15 - حديث ائمه اثنى عشر عليهم السلام··· 499
دسته اول··· 500
ص: 281
دسته دوم··· 500
دسته سوم··· 500
دسته چهارم··· 500
دسته پنجم··· 500
دسته ششم··· 500
16 - احاديث ديگر··· 502
زمينه هاى حديث غدير··· 504
روايت اول··· 505
روايت دوم··· 506
روايت سوم··· 507
روايت چهارم··· 507
روايت پنجم··· 507
روايت ششم··· 508
روايت هفتم··· 510
روايت هشتم··· 510
روايت نهم··· 511
روايت دهم··· 513
روايت يازدهم··· 514
روايت دوازدهم··· 514
روايت سيزدهم··· 514
روايت چهاردهم··· 515
روايت پانزدهم··· 515
ص: 282
(فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير: ش 4)
بخش دوم
خطبه غدير
ج 9 - 11
قسمت اول: اسناد و منابع خطبه غدير: 7 - 274
اول: بحثى سلسه وار در اسناد خطبه غدير··· 7 - 151
پيشينه تحقيق در اسناد خطبه غدير··· 7
1 - پيشينه تحقيق در خطبه··· 7
2 - گونه هاى مختلف ضبط سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير··· 12
يك. آشنايى اجمالى با حديث غدير··· 12
دو. درآمدى بر خطبه غدير··· 17
سند خطبه خواندن در غدير··· 24
1 - اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام··· 26
2 - اُمّ هانى بنت ابى طالب··· 26
3 - عبداللّه بن جعفر بن ابى طالب··· 27
4 - ابورافع··· 27
5 - ضُميره اسلمى··· 27
6 - سعد بن ابى وقّاص··· 27
7 - ابوجنيده بن جندع··· 28
8 - ابوهريره··· 28
ص: 283
9 - زيد بن ارقم··· 28
10 - براء بن عازب··· 29
اسناد و منابع و متن خطبه كوتاهِ غدير··· 32
1 - خطبه كوتاه غدير در منابع اماميه··· 33
اول. سند و متن خطبه كوتاه غدير در «المسترشد»··· 35
دوم. اسناد و متن خطبه كوتاه غدير در «الخصال»··· 36
سوم. تحقيقى در اسناد خطبه كوتاه غدير در «الخصال» شيخ صدوق··· 39
چهارم. شرح متنى اسناد خطبه كوتاه غدير··· 40
پنجم. بررسى اسناد خطبه كوتاه غدير··· 42
2 - خطبه كوتاه غدير در منابع زيديه··· 47
يك. تحقيقى در شناخت القاسم الرسّى··· 48
دو. متن خطبه غدير در «الكامل المنير»··· 58
سه. خطبه غدير در ساير آثار زيديه··· 65
3 - خطبه كوتاه غدير در منابع مخالفان··· 66
روايت اول··· 66
روايت دوم··· 70
اسناد و منابع و متن خطبه متوسطِ غدير··· 73
1 - منابع و سند خطبه متوسط غدير··· 73
يك. تحقيقى در شناخت كتاب «النشر و الطىّ» و مؤلف آن··· 76
دو. بررسى سند خطبه متوسط غدير··· 78
2 - نگاهى به متن خطبه متوسط غدير··· 79
يك. نكاتى پيرامون متن خطبه متوسط غدير··· 79
دو. نتايج محصّل از بحث··· 83
سه. متن خطبه متوسط غدير··· 84
ص: 284
اسناد و منابع خطبه طولانىِ غدير··· 87
1 - گذرى بر منابع موجود و غير موجود خطبه طولانى غدير··· 88
2 - پژوهشى در اعتبار اسناد خطبه طولانى غدير··· 93
اول: پژوهشى در سند خطبه طولانى غدير در «التحصين» بر پايه نظريه اطمينان··· 93
دوم: «روضة الواعظين» و خطبه طولانى غدير··· 133
سوم: «الاحتجاج» و خطبه طولانى غدير··· 135
چهار: «اليقين» و خطبه طولانى غدير··· 141
نتيجه بحث پيرامون اسناد خطبه طولانى غدير··· 150
دوم: نكاتى در اسناد و منابع خطبه غدير··· 153 - 274
نقل متن كامل خطبه غدير··· 153
1 - مدارك خطبه··· 156
طريق اول··· 156
طريق دوم··· 156
طريق سوم··· 156
2 - اسناد خطبه··· 157
روايت اول: روايت امام باقر عليه السلام به دو سند··· 158
روايت دوم: روايت حذيفة بن يمان به يك سند··· 158
روايت سوم: روايت زيد بن ارقم به يك سند··· 159
3 - بررسى رجالى··· 160
4 - تأييد مضمون خطبه غدير با احاديث ديگر··· 166
الف. تواتر مضمون خطبه غدير··· 166
ب. شهرت خطبه غدير··· 166
ج. خطبه غدير به نقل كتاب «نوالهدى»··· 167
ص: 285
مستند سازى خطبه غدير··· 167
1 - «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ... »··· 168
2 - عَلىٌّ عليه السلام أخى··· 168
3 - عَلىٌّ عليه السلام وَصيّى··· 169
4 - عَلىٌّ عليه السلام خَليفَتى··· 169
5 - عَلىٌّ عليه السلام الإمامُ مِن بَعدى··· 170
6 - أنت مِنّى بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسى··· 170
7 - إنَّما وَليُّكُم اللّه ُ وَ رَسولُهُ ... ··· 170
8 - «وَ مِنهُمُ الَذينَ يُؤذونَ النَبىَّ ... »··· 171
9 - «يا أيُّهَا الرَسولِ بَلِّغ ... »··· 171
10 - فَرَضَ اللّه ُ طاعَةَ عَلىٍّ عليه السلام عَلَى الأبيَضِ وَ الأسوَدِ وَ ... ··· 171
11 - عَلى كُلِّ مُوَحِّدٍ جازَ قَولُهُ··· 171
12 - مَلعونٌ مَن خالَفَهُ مَرحومٌ مَن تَبِعَهُ··· 171
13 - عَلىٌّ عليه السلام وَليُّكُم··· 172
14 - عَلىٌّ عليه السلام إمامٌ بِأمرِ اللّه ِ··· 172
15 - الإمامَةُ فى وُلدِ عَلىٍّ عليه السلام إلى يَومِ القيامَةِ··· 173
16 - لا حَلالَ إلاّ ما أحَلَّهُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ هُم··· 173
17 - عَلَّمتُ عَليّا عليه السلام عِلمَ الحَلالِ وَ الحَرامِ··· 173
18 - عَلىٌّ عليه السلام إمامُ المُتَّقينِ··· 174
19 - كُلَّما عَلَّمنى رَبّى فَقَد عَلَّمتُهُ عَليّا عليه السلام··· 174
20 - «وَ كُلُّ شَى ءٍ أحصَيناهُ فى إمامٍ مُبينٍ»··· 174
21 - لا تَأخُذُهُ فِى اللّه ِ لَومَةُ لائِمٍ··· 175
22 - لَم يَسبِقُهُ إلى الإيمانِ بِاللّه ِ أحَدٍ··· 175
ص: 286
23 - لَيلَةُ المَبيتِ··· 175
24 - أوَّلُ الناسِ إسلاما··· 175
25 - أوَّلُ الناسِ صَلاةً··· 176
26 - أوَّلُ مَن عَبَدَ اللّه َ··· 176
27 - فَدى رَسولُ اللّه ِ بِنَفسِهِ··· 176
28 - نَصَبَهُ اللّه ُ··· 177
29 - إنِّهُ إمامٌ مِنَ اللّه ِ··· 177
30 - لِن يِتوبَ اللّه ُ عَلى أحَدٍ أنكَرَ وِلايَتَهُ··· 178
31 - مَن شَكَّ فِى الوُلاةِ فَقَد كَفَرَ··· 178
32 - مَن شَكَّ فى واحِدٍ مِنَ الأئِمَّةِ فَقَد شَكَّ فِى الكُلِّ مِنهُم··· 178
33 - عَلىٌّ عليه السلام أفضَلُ الناسِ بَعدى··· 178
34 - مَن عادى عَليّا عليه السلام وَ لَم يَتَوَلَّهُ فَعَلَيهِ لَعنَتى··· 178
35 - عَلىٌّ عليه السلام جَنبُ اللّه ِ··· 179
36 - لَن يوضَحَ تَفسيرُهُ الأعلى··· 179
37 - مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ··· 179
38 - عَلىٌّ عليه السلام أخى··· 179
39 - عَلىٌّ عليه السلام وَصيّى··· 180
40 - مُوالاتُهُ مِنَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ··· 180
41 - لَن يَفتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلىَّ الحَوضَ··· 180
42 - إنَّهُم أُمَناءُ اللّه ِ فى أرضِهِ··· 180
43 - «إن هُوِ إلاّ وَحىٌ يوحى»··· 181
44 - مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ··· 181
45 - عَلىٌّ عليه السلام أخى··· 181
ص: 287
46 - عَلىٌّ عليه السلام وَصيّى··· 181
47 - عَلىٌّ عليه السلام واعى عِلمى··· 182
48 - عَلىٌّ عليه السلام خَليفَتى عَلى تَفسيرِ كِتابِ اللّه ِ··· 182
49 - عَلىٌّ عليه السلام الداعىُ إلَى اللّه ِ وَ العامِلُ بِما يَرضاهُ··· 182
50 - عَلىٌّ عليه السلام الإمامُ الهادىُ مِنَ اللّه ِ··· 182
51 - عَلىٌّ عليه السلام قاتِلُ الناكِثينَ وَ القاسِطينَ وَ المارِقينَ بِأمرِ اللّه ِ··· 182
52 - اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ··· 183
53 - أكمَلَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ دينَكُم بِإمامَتِهِ··· 183
54 - مَن لَم يَأتَمَّ بِالأئِمَّةِ حَبِطَ عَمَلُهُ··· 183
55 - عَلىٌّ عليه السلام أنصَرُكُم لى··· 183
56 - عَلىٌّ عليه السلام أحَقُّكُم بى··· 184
57 - عَلىٌّ عليه السلام أقرَبُكُم إلَىَّ··· 184
58 - عَلىٌّ عليه السلام أعَزُّكُم عَلَىَّ··· 184
59 - اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أنا عَنهُ راضيانِ··· 184
60 - ما نَزَلَت آيَةٌ مَدَحَ فِى القُرآنِ إلاّ فيهِ··· 185
61 - نُزولُ «هَل أتى عَلَى الإنسانِ» فى أهلِ البَيتِ عليهم السلام··· 185
62 - عَلىٌّ عليه السلام ناصِرُ دينِ اللّه ِ··· 185
63 - عَلىٌّ عليه السلام التَقىُّ النَقىُّ الهادِى المَهدىُّ··· 185
64 - عَلىٌّ وَ بَنوهُ: خَيرُ الأوصياءِ··· 185
65 - ذُرّيَّتى مِن صُلبِ أميرِالمُؤمِنينَ عَلىٍّ عليه السلام··· 186
66 - مِنكُم أعداءُ اللّه ِ··· 186
67 - لا يُبغِض عَليّا عليه السلام إلاّ شَقىٌّ··· 186
68 - لا يُوالى عَليّا عليه السلام إلاّ تَقىٌّ··· 187
ص: 288
69 - «وَ العَصرِ . إنَّ الإنسانَ لَفى خُسرٍ»··· 187
70 - لِيَعمَل كُلُّ امرِئٍ عَلى ما يَجِدُ لِعَلىٍّ عليه السلام فى قَلبِهِ مِنَ الحُبِّ وَ البُغضِ··· 187
71 - المَهدىُّ عليه السلام يَأخُذُ بِحَقِّ اللّه ِ وَ بِكُلُّ حَقٍّ هُوَ لَنا··· 187
72 - إنَّ اللّه َ جَعَلَنا حُجَّةً··· 187
73 - عَلىٌّ عليه السلام المَوصوفُ بِالصَبرِ وَ الشُكرِ··· 187
74 - صحيفه ملعونه··· 188
75 - أدَعُها إمامَةً وَ وِراثَةً فى عَقِبى··· 188
76 - فَليُبَلِّغِ الحاضِرُ الغائِبَ إلى يَومِ القيامَةِ··· 188
77 - قَد ضَلَّ قَبلَكُم أكثرُ الأوَّلينَ··· 188
78 - عِلمُ الأمرِ وَ النَهىِ لَدَيهِ··· 188
79 - أطيعوهُ تَهتَدوا··· 188
80 - حِزبُ عَلىٍّ عليه السلام حَزبُ اللّه ِ··· 188
81 - وَليُّنا كُلُّ مَن مَدَحَهُ اللّه ُ وَ أحَبَّهُ··· 189
82 - إنَّما أنتَ مُنذِرٌ وَ عَلىٌّ عليه السلام هادٍ··· 189
83 - إنّى نَبىٌّ وَ عَلىٌّ عليه السلام وَصيّى··· 189
84 - الأئِمَةٌ مِن بَعدِ عَلىٍّ وُلدُهُ:··· 189
85 - المَهدىُّ عليه السلام أمينُ اللّه ِ فى سِرِّهِ وَ عَلانيَتِهِ··· 189
86 - عَلىٌّ عليه السلام يُفهِمُكُم بَعدى··· 189
87 - عَلىٌّ عليه السلام وَليُّكُم وَ مُبينٌ لَكُم··· 189
88 - نَصَبَهُ اللّه ُ لَكُم أمينَ خَلقِهِ··· 190
89 - إنَّه مِنّى وَ أنَا مِنهُ··· 190
90 - الأئِمَّةُ يُخبِرونَكُم بِما تَسألونَ··· 190
91 - خاتَمُ الأئِمَّةِ الإمامُ المَهدىِّ عليه السلام··· 190
ص: 289
92 - الأمرُ بِالمَعروفِ أن تَأمُروا بِقَبولِ الوِلايَةِ عَنّى··· 190
93 - لَن تَضِلُّوا ما إن تَمَسَّكتُم بِهِما··· 190
94 - ذُرّيَّتى مِن صُلبِ عَلىٍّ عليه السلام··· 191
95 - فِالعِهدُ وَ الميثاقُ لَهُم مَأخوذٌ مِنّا··· 191
96 - يُهلِكُ اللّه ُ مَن غَدَرَ وَ يَرحَمُ مَن وَفى··· 191
97 - سَلِّموا عَلى عَلىٍّ عليه السلام بِإمرَةِ المُؤمِنينَ··· 191
98 - فَضائِلُ عَلىٍّ عليه السلام أكثَرُ مِن أن أُحصيها··· 191
99 - السابِقونَ إلى مُبايَعَتِهِ هُمُ الفائِزونَ··· 191
100 - اللّهُمَّ أغضِب عَلى جاحِدى الوِلايَةِ··· 191
انعكاس خطبه غدير در دعاى ندبه··· 192
1 - آخرين سخن و اتمام حجت··· 195
در خطبه غدير··· 195
در دعاى ندبه··· 195
2 - جاهليت پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله تا هنگام ظهور··· 196
در خطبه غدير··· 196
در دعاى ندبه··· 197
3 - آرى، هنوز هم !··· 197
در خطبه غدير··· 197
در دعاى ندبه··· 198
4 - قرآن و وارثانِ بر حق آن··· 199
در خطبه غدير··· 199
در دعاى ندبه··· 201
5 - سنت ها و فرائض··· 202
در خطبه غدير··· 202
در دعاى ندبه··· 202
ص: 290
نقل خطبه غدير در شيعه و اهل سنت··· 203
پاسخ اول··· 203
پاسخ دوم··· 204
پاسخ سوم··· 204
پاسخ چهارم··· 204
پاسخ پنجم··· 204
در كتب شيعه··· 204
در كتب اهل تسنن··· 205
نقل خطبه غدير در اهل سنت و وجوه دلالت آن··· 205
1 - متن خطبه غدير به نقل عامه··· 205
2 - وجوه دلالت خطبه بر امامت اهل بيت:··· 208
وجه اول··· 208
وجه دوم··· 209
وجه سوم··· 209
وجه چهارم تا دهم··· 209
وجه يازدهم··· 209
وجه دوازدهم··· 210
وجه سيزدهم··· 210
وجه چهاردهم··· 210
3 - ستايش صاحب «توضيح الدلائل»··· 210
سؤالاتى درباره اسناد خطبه غدير··· 211
سؤال اول··· 211
پاسخ··· 211
سؤال دوم··· 212
پاسخ··· 212
ص: 291
سؤال سوم··· 213
پاسخ··· 213
سؤال چهارم··· 214
پاسخ··· 214
سؤال 5··· 215
پاسخ··· 215
سؤال 6··· 215
پاسخ··· 215
سؤال 7··· 215
پاسخ··· 215
خطبه غدير و تقيه و تقطيع··· 216
خطبه غدير در «كتابُ علىٍّ عليه السلام»··· 216
اولين كتاب در ثبت خطبه غدير··· 217
نسخه هاى خطبه غدير و ارزش و ضرورت مقابله آنها··· 217
1 - مقابله نسخه هاى خطبه غدير··· 218
جهت اول··· 218
جهت دوم··· 218
جهت سوم··· 218
2 - نتايج مقابله خطبه غدير··· 219
نتيجه اول··· 219
نتيجه دوم··· 219
نتيجه سوم··· 219
نتيجه چهارم··· 220
نتيجه پنجم··· 220
نتيجه ششم··· 220
ص: 292
نتيجه هفتم··· 220
نتيجه هشتم··· 220
كتابشناسى خطبه غدير··· 220
مورد اول: كتاب هاى شرح خطبه غدير··· 221
1 - خطبه غدير چيست، محمدباقر انصارى··· 221
2 - خطابه غدير جمله به جمله، سيد حسين حسينى··· 221
3 - شرح خطابه غدير خم، 5 ج، محمدرضا شريفى··· 222
4 - شرح خطبة الغديرية، على بن محمد نراقى (جلال الدين، كاشانى)··· 222
5 . شرح الخطبة الغديرية، سيد محمدتقى بن باقر نقوى··· 223
6 - شرح خطبه غدير، سيد محمد امين··· 223
7 - شرح وتفسيرخطبه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله درغديرخم،سيدمحمدتقى نقوى223
8 - شرحى بر خطبه غدير، احمد حبيبيان··· 224
9 - شرحى بر سروش آفتاب، 6 ج، سيد حسين حسينى··· 224
مورد دوم: كتاب هاى كلى در مورد خطبه غدير··· 225
1 - آخرين خورشيد، مهدى وحيدى صدر··· 225
2 - اعتقادات در خطبه غدير، سيد حسين حسينى··· 225
3 - امام مهدى عليه السلام و منتظران از زبان خطابه غدير··· 225
4 - بايسته ها در مقام بيان خطبه غدير، على انصارى بويراحمدى··· 226
5 - پيام ماندگار غدير، يونس حبيبى افروزى··· 226
6 - پيام نگار، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى··· 226
7 - پيام ها و هدايت ها در خطبه غدير، على اصغر رضوانى··· 226
8 - پيمان آسمانى (طرح نوين از متن و ترجمه خطبه غدير)··· 227
9 - پيمان غدير بيعت با مهدى عليه السلام، سيد محمد بنى هاشمى··· 228
10 - تجلى مهدويت در غدير، رضاعلى عزيزى··· 230
11 - تفسير آيات در خطابه غدير، حسين ضرّابى مقدم··· 230
ص: 293
12 - تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، سيد حسينى حسينى··· 230
13 - حماسه غدير، مهدى شفيعى (پرديسى)··· 232
14 - خطابه غدير، فاطمه مشايخ··· 232
15 - خطابه غدير در آينه اسناد، محمدباقر انصارى··· 232
16 - خطبه غدير نگاه فورى، محمدباقر انصارى··· 233
17 - درآمدى بر خطبه غدير، سيد عباس طباطبائى فر··· 233
18 - درسنامه خطبه غدير، اكبر روستايى، حبيب عباسى··· 233
19 - سخنرانى استثنائى غدير، محمدباقر انصارى··· 233
20 - غدير و مهدويت، محمدرضا شريفى··· 234
21 - فرازى از خطبه شريف غدير درباره حضرت ولى عصر عليه السلام، غلامرضا حاتمى··· 234
22 - فرهنگ فراگير غدير، محمدرضا رفيعى··· 234
23 - كعبه در پيام آفتاب، سيد حسين حسينى··· 235
24 - كلام هادى، سيد محمود هاشمى··· 235
25 - مرواريد فضائل در صدف غدير··· 235
26 - معرفى و متن و ترجمه منظوم خطبه غدير··· 235
27 - منظومه خطبه غدير، مصطفى جعفرى (فائق)··· 235
28 - موعود غدير، اصغر صادقى··· 236
29 - مهدويت در خطبه غدير، سميه حسين جواد··· 236
30 - ناگفته هايى از اسناد خطبه غدير، محمدعلى موحدى··· 236
31 - نگاه آمارى به خطبه غدير، سيد محمود هاشمى··· 236
32 - نور الامير فى تثبيت خطبة الغدير، امير تقدمى معصومى··· 236
غديريه ها، سندى مجزّى براى خطبه غدير··· 237
نكته اول: نقل حديث و ماجرا و خطبه غدير در قالب شعر··· 238
يك. اسامى غديريه سرايان به زبان عربى در طول چهارده قرن··· 239
ص: 294
دو. اسامى غديريه سرايان به زبان فارسى در طول چهارده قرن··· 246
نكته دوم: كتابشناسى شعر غدير··· 255
1 - از ميقات تا ميثاق (با كاروان غدير) ، حسين خليلى راد··· 256
2 - الاصالة (مجله) ، جمعى از شاعران··· 256
3 - افق روشن، جمعى از معلمان··· 256
4 - الامام على عليه السلام و قصة عيد الغدير، جمعى از محققين··· 257
5 - بيعت با خورشيد، گروهى از محققين··· 257
6 - تذكره شعراى غدير، 6 ج، محمدهادى بن عبدالحسين امينى··· 258
7 - حديث مهر در بلور شعر، على ثاقب بخشايشى··· 259
8 - حماسه غدير، مهدى شفيعى (پرديسى)··· 259
9 - خطابه غدير در آيينه شعر، سيد حسين حسينى··· 259
10 - دانشنامه شعر غدير، 5 ج، محمد صحتى سردرودى··· 260
11 - در ساحل غدير، احمد احمدى بيرجندى··· 260
12 - ديوان الغدير، باقر محسنى (خرمشهرى)··· 261
13 - ديوان غديريات الراشد، محمدجواد راشد، احمد كعبى··· 261
14 - رشك ملك سلامى بر آستان غدير، مؤلف: ؟··· 262
15 - ژرفاى غدير، محمد وافى··· 262
16 - شعراء الغدير، 3 ج، مركز الغدير للدراسات الاسلامية··· 262
17 - شعراء الغدير فى التاريخ عن موسوعة الغدير،2 ج، سعيد ابومعاش··· 264
18 - شعراى غدير، على اصغر رضوانى··· 264
19 - شعر غدير 2 ج، بنياد بين المللى غدير··· 265
20 - على عليه السلام در خطابه غدير و دعاى كميل، ولى اللّه فتحى (فاتح)··· 265
21 - على گويان از غدير مى گويند، گردآورى: ستاد غدير استان تهران··· 265
22 - غديردرآئينه شعر، على رضا مهرپرور، حسين تركان··· 266
23 - غدير در شعر فارسى، سيد مصطفى گرمارودى··· 266
ص: 295
24 - غدير روز كمال دين، على اصغر بن محمد مروّج··· 267
25 - الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، 11 ج، عبدالحسين بن احمد امينى··· 267
26 - الغدير فى مصادر الفريقين، على يعقوب سويف القطيفى··· 268
27 - غديريات، عبدالحسين امينى، نعمان نصرى··· 269
28 - الغديريات فى الشعر العربى، حربى نعيم محمد شبلى··· 269
29 - غديريه در ادب پارسى از قرن چهارم تا قرن معاصر، دفتر مطالعات و بررسى هاى اسلامى··· 269
30 - كمى غدير بياور (گزيده اشعار جشنواره آينه در غدير) ، عبدالرضا شهبازى··· 269
31 - گلبانگ غدير، محمدمهدى بهداروند··· 270
32 - مجالس الشعراء فى غدير امام البلغاء، عبدالحسين امينى··· 271
33 - مجموعه اشعار مولا على عليه السلام، مؤلف: ؟··· 271
34 - مهر آب خم، گزينش و تصحيح: سيد على رضوى··· 271
35 - نسيم غدير (غديريه هايى از شاعران معاصر) ، عليرضا ميرزامحمد··· 272
36 - واقعة غدير خم، شاكر عبدالحسين كسرائى··· 272
37 - ولايت نامه (غديريه) ، مهرعلى فدوى (خويى) ، حقيق و تنظيم: على
صدرائى (خويى) ··· 273
38 - هشتمين كنگره سراسرى ادبيات، اداره فرهنگ و ارشاد قم··· 273
39 - يك جرعه از غدير، شوراى شعر شهرستان قم··· 274
قسمت دوم: متن كامل و مقابله شده خطبه غدير با ترجمه فارسى: 275 - 342
متن كامل و مقابله شده خطبه غدير··· 275
1. الْحَمْدُ وَ الثَّناءُ··· 278
ص: 296
2. أمْرٌ إلهيٌّ في مَْوضُوعٍ هامٍّ··· 281
3. الإعلانُ الرَّسْمِيُّ بِإمامَةِ الْأَئِمَةِ الاْءثْنَيْعَشَرَ عليهم السلام··· 284
4. رَفْعُ عَلِيٍّ عليه السلام بِيَدَيْ رَسوُلِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله··· 288
5 . التَّأْكيدُ عَلى تَوَجُّهِ الْأُمَّةِ نَحْوَ مَسْأَلَةِ الاْءمامَةِ··· 290
6 . الاْءشارَةُ إلى مَقاصِدِ الْمُنافِقينَ··· 292
7. أوْلِياءُ أهْلِ الْبَيْتِ عليهم السلام وَ أعْداؤُهُمْ··· 296
8 . الاْءمامُ الْمَهْدِيُّ عَجَّلَ اللّه ُ فَرَجَهُ··· 299
9. التَّمْهيدُ لِأمْرِ الْبَيْعَةِ··· 300
10. الْحَلالُ وَ الْحَرامُ ، الْواجِباتُ وَ الْمُحَرَّماتُ··· 301
11. الْبَيْعَةُ بِصُورَةٍ رَسْمِيَّةٍ··· 304
ترجمه فارسى خطبه غدير··· 307
1. حمد و ثناى الهى··· 309
2. فرمان الهى براى مطلبى مهم··· 312
3. اعلان رسمى ولايت و امامت دوازده امام عليهم السلام··· 315
4. معرفى اميرالمؤمنين عليه السلام بر فراز دستان پيامبر صلى الله عليه و آله··· 319
5 . تأكيد بر توجه امت به مسئله امامت··· 321
6 . اشاره به كارشكنى هاى منافقين··· 323
7. پيروان اهل بيت عليهم السلام و دشمنان ايشان··· 326
8 . حضرت مهدى عجّل اللّه فرجه··· 329
9. مطرح كردن بيعت··· 330
10. حلال و حرام، واجبات و محرمات··· 331
11. بيعت گرفتن رسمى··· 334
ترجمه هاى خطبه غدير··· 337
1 - فارسى··· 338
ص: 297
1. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، حسين عمادزاده··· 339
2. غديريه، ملا محمدجعفر بن محمدصالح قارى··· 339
3. غدير پيوند ناگسستنى رسالت و امامت، حسن سعيد تهرانى··· 339
4. خطابه غدير، محمدباقر انصارى··· 339
2 - اردو··· 339
1. غدير خم اور خطبه غدير، سيد ابن الحسن نجفى··· 339
2. حديث الغدير، سيد سبط الحسن جايسى··· 339
3. حجة الغدير فى شرح حديث الغدير··· 339
3 - انگليسى··· 339
1. ترجمه الغدير، عبدالحسين امينى، مترجم: دكتر صفا خلوصى··· 339
2. دِ لَست سرمن آو پِرافت محمد ات غدير خم، حسين بهانجى··· 340
3. دِ لَست تو خطباز آو د لست پِرافت، سيد فيض الحسن فيضى··· 340
4. وات هپِند اين غدير، محمدباقر انصارى، مترجم: بدر شاهين··· 340
4 - تركى آذرى··· 340
غدير خطبه سى، محمدباقر انصارى، مترجم: عباد مَمى زاده··· 340
5 - تركى استانبولى··· 340
گَديرى هوم، اوزتلى الگَدير، على اصغر مروج خراسانى، مترجم: سيد على حسينى بحرى آكيول··· 340
6 - زبان هاى مختلف··· 341
ترجمه خطبه غدير در قالب شعر··· 341
1. خطبة الغدير، صغير اصفهانى، حسين عمادزاده··· 342
2. خطبه غديريه، ميرزا رفيع··· 342
3. ترجمه (منظوم) خطبه غدير خم، عباس جبروتى قمى··· 342
4. غدير خم، مرتضى سرافراز··· 342
5 . پيام نگار منظوم، غلامرضا سازگار··· 342
ص: 298
قسمت سوم: گام هاى سخن در خطبه غدير: 343 - 392
سَبْك شناسى خطبه غدير··· 343
مقدمه··· 344
1 - استفاده از مشتقات··· 345
2 - بسامد تكرار مترادفات··· 346
يك. ستايش: حمد، شكر، مدح··· 346
دو. خداوند: ربّ، اللّه، إله··· 347
سه. بزرگ: عظيم، مجيد، كبير··· 347
چهار. آتش: نار، شُواظ، سعير··· 347
پنج. سرپرست و سرپرستى: موالاه، وصى··· 347
شش. پيمان: عهد، ميثاق··· 347
هفت. پاداش: جزاء، اجر، ثواب، نصيب··· 347
هشت. پيروان: اولياء، اتباع، انصار، اشياع··· 348
نه. دشمنان: اعداء، معاندين، مخالفين··· 348
3 - كاربرد نحوى افعال و كلمات در جمله··· 348
يك. كاربرد افعال··· 348
دو. تركيب واژگان··· 350
4 - كاربرد حروف··· 350
يك. حرف جرّ··· 350
دو. حروف تنبيه و عرض «الا»··· 351
5 - به كارگيرى صيغه هاى جمع··· 351
6 - ساختار بلاغى··· 352
يك. عناصر معانى خطبه غدير··· 353
دو. موسيقى درونى خطبه (آرايه هاى بديع)··· 353
نتيجه··· 357
ص: 299
فنون خطابه در خطبه غدير··· 358
1 - فصاحت··· 360
2 - مأنوس بودن كلمات··· 361
3 - مقتضاى حال و زمان بودن··· 361
4 - احترام به مخاطبان در حين صحبت··· 361
5 - مخاطب سنجى··· 362
6 - ايجاد انگيزه··· 363
7 - آگاه بودن و آگاه كردن··· 363
8 - همراه كردن مخاطب با متكلم··· 364
9 - بهره گيرى مناسب براى اثبات موضوعات ديگر··· 364
10 - جلب اعتماد مستمعين به خود··· 365
11 - معرفى هدف··· 365
12 - پرهيز سخنان تشنج زا··· 365
13 - تشويق و تهديد يا تبشير و تنذير··· 366
14 - به روز بودن موضوع و متن كلام··· 366
15 - تبيين صريح و شيواى موضوع (شفاف سازى)··· 367
16 - ابتكار عمل در خطابه··· 367
17 - شروع و ورودى مناسب··· 368
18 - استفاده از منبر··· 368
19 - رفع شبهات··· 369
20 - بيان مشكلات جامعه اسلامى··· 370
21 - اداى وظيفه الهى، هدف اصلى خطابه··· 370
22 - مخاطب قرار دادن مستمعين··· 371
مراحل و سير سخن در خطابه غدير··· 372
ص: 300
شاخصه هاى واقعه و خطبه غدير··· 375
تحليل مراحل خطبه غدير··· 378
1 - ايستادن پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز منبر··· 378
2 - على عليه السلام بر فراز منبر··· 379
3 - آغاز سخنرانى تاريخى غدير··· 379
تحليل فرازهاى خطبه غدير··· 380
1 - توحيد··· 380
2 - انتصاب يا انتخاب··· 381
يك. امامان حق و پيشوايان باطل··· 381
دو. مقام امامت··· 382
سه. شورايى كه مشروعيت نداشت··· 383
چهار. توجيهى نا آگاهانه يا مغرضانه··· 384
شش. شوراها و قراردادهاى اجتماعى··· 385
3 - جاودانگى امامت··· 386
4 - حلال و حرام··· 386
5 - ائمه اثنى عشر:··· 386
قسمت چهارم: محور سخن وعصاره خطبه غدير: حديث غدير وامامت: 393 - 430
امامت، محور خطبه غدير··· 393
ديدگاه اول··· 394
ديدگاه دوم··· 400
حديث غدير، عصاره خطبه غدير··· 402
مبانى خطبه غدير در مسائل مرتبط با ولايت··· 407
ص: 301
معناى مولى در خطبه غدير··· 408
حديث ثقلين، فراز حساس خطبه غدير··· 409
حديث غدير در خطبه غدير··· 413
حساسيت هاى خطبه غدير در مسئله امامت··· 415
1 - چهارده معصوم عليهم السلام صاحب اختيار مردم··· 415
2 - خاتميتِ پيامبر صلى الله عليه و آله··· 416
3 - صاحب اختيارِ تامّ بر مردم··· 416
4 - فضيلت بى انتها براى على عليه السلام··· 417
جنبه اول: محبت و عداوت نزد خدا··· 420
جنبه دوم: ميزان سنجش اعمال محبت آل محمد عليهم السلام··· 421
جنبه سوم: ارتباط سعادت و شقاوت با محبت و عداوت اهل بيت عليهم السلام··· 421
8 - شناخت رؤساى ضلالت··· 423
پيش بينى اول··· 424
پيش بينى دوم··· 424
پيش بينى سوم··· 424
9 - اهل بيت عليهم السلام پاسخگوى نياز علمى بشر··· 425
مورد اول··· 425
مورد دوم··· 425
اكمال دين با امامت در خطبه غدير··· 427
امامت همطراز نبوت در خطبه غدير··· 428
اتصال امامت در خطبه غدير··· 428
امامت مهم ترين امر به معروف در خطبه غدير··· 428
نسل پيامبر صلى الله عليه و آله و امامت در خطبه غدير··· 429
نسل اميرالمؤمنين عليه السلام و امامت در خطبه غدير··· 429
ص: 302
قسمت پنجم: شرح خطبه غدير: 431 - 505
حمد و ثناى الهى··· 432
1 - ياد عظمت خداوند··· 432
2 - قدرت و فضل الهى··· 432
3 - علم بيكرانه پروردگار··· 432
4 - قداست خالق··· 433
5 - تسليم در برابر ذات الهى··· 433
6 - بندگان در پناه اللّه ··· 433
7 - سپاسگزارى و اطاعت او··· 434
آيه تبليغ و فرمان اعلان ولايت در خطبه غدير··· 439
1 - وحى خاص براى ابلاغ ولايت··· 440
2 - سابقه قرآنى ولايت··· 441
3 - علت امر شديد اللحن در ابلاغ ولايت··· 441
4 - خدا جز با ابلاغ ولايت راضى نمى شود··· 442
اعلان ولايت دوازده امام:··· 446
1 - ولايت براى عرب و عجم و سياه و سفيد··· 446
2 - از ولايت خدا و رسول صلى الله عليه و آله تا ولايت دوازده امام عليهم السلام··· 446
3 - اختصاص طريق الهى به حجج خداوند··· 447
4 - همه علوم نزد اصحاب ولايت··· 447
5 - على عليه السلام مدار حق و باطل··· 447
6 - سبقت على عليه السلام در گذشته اسلام··· 447
7 - عذاب دائم براى منكرين ولايت··· 448
8 - شك در ولايت مساوى با كفر··· 448
9 - همه بايد درباره ولايت پاسخگو باشند··· 448
10 - اشاره به علت حضور على عليه السلام بر فراز منبر··· 449
ص: 303
11 - ثقل اكبر و ثقل اصغر··· 450
12 - انجام وظيفه در ابلاغى همه جانبه··· 450
معرفى و بلند كردن اميرالمؤمنين عليه السلام··· 456
1 - بلند كردن و نشان دادن اميرالمؤمنين عليه السلام··· 456
2 - مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ··· 456
3 - بار ديگر كنار پيامبر صلى الله عليه و آله··· 457
4 - على عليه السلام مفسر قرآن··· 457
5 - پيشگويى از جمل وصفين و نهروان··· 457
6 - ولايت على عليه السلام تغيير يافتنى نيست··· 457
7 - اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم··· 458
8 - اسلام بدون ولايت قبول نيست··· 458
تبيين كمال دين با امامت··· 461
1 - انكار امامت مساوى با جهنم است··· 461
2 - رضايت خدا و رسول از على عليه السلام··· 461
3 - على عليه السلام رئيس مؤمنين··· 461
4 - مدح على عليه السلام در قرآن··· 462
5 - يك سوره كامل درباره على عليه السلام··· 462
6 - شيطان و حسد درباره على عليه السلام··· 462
7 - سوره عصر درباره على عليه السلام··· 462
8 - رسالت عظيم به انجام رسيد··· 463
اشاره به اهداف منافقين··· 466
1 - مقام نورانيت چهارده معصوم:··· 466
2 - نور ستيزى دشمنان ولايت··· 466
3 - توطئه هاى اصحاب صحيفه··· 467
4 - حب و بغض على عليه السلام معيار اعمال··· 467
ص: 304
5 - خطر ارتداد مردم··· 468
6 - خطر غرور مسلمانان··· 468
7 - خطر رهبران گمراه··· 469
8 - تصريح به اصحاب صحيفه··· 469
9 - امامت در نسل پيامبر صلى الله عليه و آله··· 469
10 - پيام غدير را تا قيامت برسانيد··· 470
11 - پيشگويى از غصب خلافت··· 470
12 - جدايى خبيث و طيب··· 470
13 - پيشگويى از حضرت مهدى عليه السلام··· 470
14 - فريب اكثريت را نخوريد··· 471
معرفى دوستان و دشمنان اهل بيت عليهم السلام··· 475
1 - معرفى صراط مستقيم··· 475
2 - تفسير سوره حمد··· 476
3 - امامان حزب اللّه اند··· 476
4 - دوستان و دشمنان اهل بيت عليهم السلام··· 476
5 - ظاهر فريبى دشمنان··· 477
6 - برائت نشان ولايت··· 477
7 - ايمان با ظلم مخلوط نشود··· 477
8 - شك در ولايت··· 477
9 - بهشت براى دوستان اهل بيت عليهم السلام··· 477
10 - يرزقون فيها بغير حساب··· 478
11 - آتش براى دشمنان اهل بيت عليهم السلام··· 478
12 - وحشت از جهنم براى دشمنان ولايت··· 478
13 - لعن دشمنان ولايت در جهنم··· 478
14 - اعتراف دشمنان ولايت در جهنم··· 479
ص: 305
15 - ايمان به غيب در دوستان اهل بيت عليهم السلام··· 479
16 - مذمت و لعنت خدا بر دشمنان اهل بيت عليهم السلام··· 479
17 - على عليه السلام بشير و هادى و پدر امامان··· 479
معرفى حضرت مهدى عليه السلام··· 484
1 - حل مشكلات جهان به دست حضرت مهدى عليه السلام··· 485
2 - حضرت مهدى عليه السلام آخرين حجت الهى··· 485
3 - قيام و غلبه قائم آل محمد عليهم السلام··· 485
4 - درياى علم الهى نزد حضرت مهدى عليه السلام··· 485
5 - صاحب اختيار خدا در زمين··· 486
زمينه سازى براى بيعت غدير··· 487
1 - تعيين كيفيت بيعت··· 487
2 - بيعت با خدا··· 488
حلال و حرام، واجبات و محرمات··· 489
1 - حج و نماز و زكات با كمال دين··· 489
2 - امامان مُبيِّن احكام الهى··· 489
3 - لزوم ضابطه براى آينده احكام··· 490
4 - دو ضابطه در حلال و حرام··· 490
5 - دو ضابطه در امر به معروف و نهى از منكر··· 490
6 - امامت معصومين عليهم السلام در متن قرآن··· 491
7 - هشدار از مرگ و معاد و حساب··· 491
بيعت گرفتن رسمى··· 495
1 - سه اقدام براى بيعت زبانى··· 495
2 - متن بيعت نامه··· 495
3 - اى مردم، چه مى گوييد ؟··· 496
4 - آمادگى براى بيعت بعد از خطابه··· 496
ص: 306
5 - سلام به عنوان «اميرالمؤمنين»··· 496
6 - سپاس بر نعمت ولايت··· 497
7 - فضائل بى انتهاى على عليه السلام··· 497
8 - نشان بهشت براى اهل ولايت··· 497
9 - دعا و حمد در پايان خطابه··· 498
كتابشناسىِ شرح خطبه غدير··· 502
1 - شرح خطابه غدير خم، 5 ج، محمدرضا شريفى··· 502
2 - شرح خطبة الغديرية، على بن محمد نراقى (جلال الدين، كاشانى)··· 503
3 - شرح الخطبة الغديرية، سيد محمدتقى بن باقر نقوى (خراسانى، قائنى)··· 503
4 - شرح و تفسير خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، سيد محمدتقى نقوى··· 503
5 - شرحى بر خطبه غدير، احمد حبيبيان··· 504
6 - شرحى بر سروش آفتاب، 6 ج، سيد حسين حسينى··· 504
قسمت ششم: نكاتى در مورد خطبه غدير: 507 - 645
نكات شاخص در خطبه غدير··· 507
نتايج ابدى خطبه غدير··· 508
1 - ثمره تمام عيار بر اساس پيش بينى ها··· 508
2 - اتمام حجت غدير در بلند مدت··· 509
مقاصد كلى از خطبه غدير··· 510
كارهاى استثنائى در خطبه غدير··· 510
منظره خطبه غدير··· 512
موقعيت زمانىِ خطبه غدير··· 514
نكته اول··· 514
نكته دوم··· 515
نكته سوم··· 515
ص: 307
نكته چهارم··· 515
موقعيت مكانىِ خطبه غدير··· 515
نكته اول··· 516
نكته دوم··· 516
نكته سوم··· 516
نكته چهارم··· 516
اقرار مردم پس از خطبه غدير··· 517
مفاهيم پايه اى انديشه اسلامى در خطبه هاى حجة الوداع··· 518
1 - قانون برابرى انسان ها··· 518
2 - قانون يگانگى بين مؤمنين··· 518
3 - قانون يگانگى دينى و فرهنگى مؤمنين··· 519
4 - قانون روند خلافت پس از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 519
5 - قانون مجازات مخالفان خط پيامبر صلى الله عليه و آله··· 520
مخاطبين خطبه غدير··· 520
كيفيت ابلاغ در خطبه غدير··· 521
1 - صد و بيست هزار نفر در برابر يك منبر··· 521
2 - منبر استثنايى زير درختان··· 522
3 - دو نفر بر فراز يك منبر··· 522
4 - يك ساعت سخنرانى زير آفتاب··· 522
5 - بلند كردن و معرفى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 522
6 - بيعت لسانى از فراز منبر··· 522
عظمت خطبه غدير··· 523
خطبه غدير در زيارت غديريه··· 524
خطبه اى براى كل بشريت··· 524
جلوه هاى كلمه «مولى» در خطبه غدير··· 532
ص: 308
جلوه اول··· 532
جلوه دوم··· 533
جلوه سوم··· 533
جلوه چهارم··· 533
جلوه پنجم··· 534
جلوه ششم··· 534
جلوه هفتم··· 534
تكميل مفاهيم خطبه غدير··· 535
جلوه عملى مفاهيم خطبه غدير··· 535
تحقيق در خطبه غدير··· 537
آمار حقايق و معارف در خطبه غدير··· 538
مورد اول: آمارهاى كلى در خطبه غدير··· 538
مورد دوم: سيماى موعود در خطبه غدير··· 539
مورد سوم: سيماى امير عليه السلام در خطبه غدير··· 540
مورد چهارم: جايگاه رفيع مولا در خطبه غدير··· 541
مورد پنجم: سپاه سفيانى در خطبه غدير··· 541
مورد ششم: اصحاب صحيفه در خطبه غدير··· 542
مورد هفتم: نور فراگير··· 542
مورد هششتم: ميراث پيامبر صلى الله عليه و آله··· 543
مورد نهم: ضرورت اطلاع رسانى··· 544
مورد دهم: بيعت با خدا··· 544
مورد يازدهم: امام هدايتگر··· 545
پايه هاى اعتقادى خطبه غدير درباره ولايت··· 545
خطبه غدير، پيامى جاودانى و همگانى··· 546
نكته اول··· 550
ص: 309
نكته دوم··· 551
نكته سوم··· 551
نكته چهارم··· 551
نكته پنجم··· 552
خطبه غدير و فصاحت و بلاغت··· 552
مقدمه··· 555
1 - تشبيهات··· 556
يك. امام مبين··· 556
دو. اخوان الشياطين··· 557
سه. اصحاب صحيفه··· 558
چهار. ثقل اصغر و ثقل اكبر··· 558
پنج. جنب اللّه ··· 559
شش. حزب اللّه ··· 560
هفت. خيرة اللّه ··· 561
هشت. صراط اللّه: صراط مستقيم··· 562
نُه. كلمه طيبه··· 564
ده. كلمه باقيه··· 565
يازده. هيزم آتش جهنم··· 566
دوازده. يد اللّه ··· 566
2 - استعارات··· 569
يك. بحر عميق··· 569
دو. شيطان··· 570
سه. نور··· 571
3 - كنايات··· 572
يك. اذن··· 572
ص: 310
دو. كوثر··· 573
نتيجه گيرى··· 574
بهره گيرى از تكنيك ها و متدلوژى مناسب در خطبه غدير··· 574
رويكرد اول··· 575
رويكرد اول··· 575
رويكرد دوم··· 575
رويكرد سوم··· 575
رويكرد چهارم··· 576
رويكرد پنجم··· 576
رويكرد شش··· 577
اهداف مهم غدير در خطبه غدير··· 577
ديدگاه اول: اهداف مهم غدير در خطبه غدير··· 577
1. اعلان نزول پيك وحى براى معرفى امامت··· 577
2. علل صبر و انتظار پيامبر صلى الله عليه و آله··· 578
3. اعلام ولايت عمومى و جهانى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 580
4. يادآورى لياقت ها و ويژگى هاى امام على عليه السلام··· 581
5 . تكميل دين با ولايت على عليه السلام··· 582
6 . افشاى چهره واقعى دشمنان على عليه السلام··· 583
7. هشدار به قدرت طلبانِ منتظر فرصت··· 584
8 . مسؤوليت همگانى تبليغ··· 585
9. دعا و درخواست از خدا··· 586
10. فرمان بيعت عمومى··· 586
ديدگاه دوم: تحليل هاى غدير، آمارهاى غدير، نتايج غدير··· 587
اول. تحليل هاى غدير··· 587
دوم. آمارهاى خطبه غدير··· 589
ص: 311
سوم. نتايج خطبه غدير··· 591
ابدى بودن خطبه غدير··· 592
اشتهار غدير به خاطر خطبه يك ساعته··· 593
امضاى الهى پس از خطبه غدير··· 594
خطبه غدير و تبليغ··· 596
حضور بانوان در خطبه غدير··· 598
اكمال دين پس از خطبه غدير··· 599
خطبه غدير و احتجاج··· 601
آماده سازى مردم براى معرفى ائمه اثنى عشر··· 602
هيبت پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير در نظر منافقين··· 603
شكست توطئه گران با خطبه غدير··· 604
اهانت منافقين به پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير··· 605
1 - در ابتداى خطبه··· 605
2 - در اوائل خطبه··· 607
3 - در اواسط خطبه··· 608
4 - افشاگرى پيامبر صلى الله عليه و آله··· 609
اهانت ابوبكر و عمر به پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير··· 611
1 - مورد اول··· 611
2 - مورد دوم··· 613
پيشگويى از ائمه ضلال در خطبه غدير··· 614
اخطار اول: پيشگويى از امامان ضلالت··· 615
اخطار دوم: پيشگويى از نفاق و ضعف ايمان مردم بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 615
وعده هاى منافقين به شيطان هنگام خطبه غدير··· 615
شبهات خطبه غدير··· 616
1 - شبهه ابن تيميه در فرازى از خطبه غدير··· 616
ص: 312
پاسخ اين شبهه··· 616
2 - شبهه جملات دو پهلو در خطبه غدير··· 617
پاسخ اين شبهه··· 617
3 - شبهه سببِ ايراد خطبه غدير··· 622
پاسخ اول: استدلال به روايت ابن اسحاق در برابر شيعه درست نيست··· 623
پاسخ دوم: ابن اسحاق نزد بعضى از اهل تسنّن معتبر نيست··· 623
پاسخ سوم: عدم نقل حديث غدير توسط ابن اسحاق به گفته رازى··· 623
پاسخ چهارم: آنچه دهلوى به ابن اسحاق نسبت داده در سيره ابن هشام نيست··· 623
پاسخ پنجم: آيا صحابه اوامر نبى صلى الله عليه و آله را بر اغراض شخصى حمل مى كردند ؟··· 624
پاسخ ششم: پيامبر صلى الله عليه و آله تنها بُرَيده را از بدگويى نسبت به على عليه السلام بازداشت··· 625
پاسخ هفتم: صدور حديث غدير به امر خدا بوده است··· 626
پاسخ هشتم: واقعه غدير پس از قضيّه شكايت بريده بوده است··· 627
پاسخ نهم: اگر دو قضيه مذكور يكى باشند، دلالت حديث محفوظ است··· 627
پاسخ دهم: بطلان كلام دهلوى بر اساس سخن قاضى القضات عبدالجبّار معتزلى··· 628
پاسخ يازدهم: حديث غدير در هر صورت بر امامت دلالت مى كند··· 629
پاسخ دوازده: اختلاف اهل سنت در سبب صدور حديث دليلِ ساختگى بودن··· 630
پاسخ سيزدهم: اعتراف به دلالت حديث غدير بر امامت··· 632
پاسخ چهاردهم: اشعار اميرالمؤمنين عليه السلام و حسّان و قيس و ادلّه ديگر··· 634
4 - «خليفة» در خطبه غدير··· 634
پاسخ اول: غرض ورزى هميشگى مخالفان··· 634
پاسخ دوم: استعمال لفظ «خليفه» در بعضى روايات··· 636
ص: 313
پاسخ سوم: استعمال لفظ «خليفه» در اصل خطبه غدير··· 636
پاسخ چهارم: وجه تكيه بر لفظ ولىّ و مولى در خطبه غدير··· 637
ساير كلمات پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير··· 638
احتمال اول··· 638
احتمال دوم··· 638
احتمال سوم··· 639
احتمال چهارم··· 639
خطبه غدير و تفسير··· 639
نكته اول: مصاديق آيات در غدير··· 641
نكته دوم: انواع تفسير در خطابه غدير··· 641
نكته سوم: تفسير از لسان معصوم عليه السلام··· 642
نكته چهارم: تفسير آيات غدير··· 642
اول. تفسير كلى موضوعى در سراسر قرآن··· 642
دوم. تفسير يك سوره كامل در غدير··· 643
نزول دو آيه مهم حين خطبه غدير··· 644
ص: 314
(فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير: ش 5)
قسمت هفتم: آيات در خطبه غدير: 5 - 423
پيش در آمد··· 5
1 - تفسير قرآن در خطبه غدير··· 5
نكته اول: مصاديق آيات در غدير··· 7
نكته دوم: انواع تفسير در خطابه غدير··· 7
نكته سوم: تفسير از لسان معصوم عليه السلام··· 8
نكته چهارم: تفسير آيات غدير··· 8
2 - روابط بينامتنى قرآن با خطبه غدير··· 9
مقدمه··· 10
مورد اول: نظريه بينامتنى (تناص) ntiertextuality··· 11
مورد دوم: روابط بينامتنى··· 12
يك. نفى جزئى يا اجترار··· 12
دو. نفى متوازى يا امتصاص··· 12
سه. نفى كلى يا حوار··· 13
مورد سوم. روابط بينامتنى قرآن با خطبه غدير··· 15
نتيجه··· 23
آيه «آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّه وَ ... »··· 24
1 - متن خطبه غدير··· 26
2 - موقعيت قرآنى··· 27
3 - تحليل تاريخى: سمع و طاعت در امامت دوازده امام:··· 27
ص: 315
آيه «اتَّقُوا اللّه َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» = آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»··· 28
آيه «اُدْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنينَ» = آيه «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ»··· 28
آيه «إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقا وَ هِىَ تَفُورُ» = آيه «وَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ ... »··· 28
آيه «اِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظا وَ زَفيرا» = آيه «وَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ ... »··· 28
آيه «إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَيِّنا ... » = آيه «سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا ... »··· 28
آيه «أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ... » = آيه «قُلْ أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ... »··· 28
آيه «أَ فَغَيْرَ دِينِ اللّه يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعا وَ كَرْها وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ» = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 29
آيه «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللّه لَوَجَدُوا فِيهِ ... »··· 29
1 - متن خطبه غدير··· 30
2 - موقعيت تاريخى··· 31
3 - موقعيت قرآنى··· 33
4 - تحليل اعتقادى··· 33
يك. تدبّر در قرآن··· 33
نكته اول: تدبر كليد استفاده از قرآن··· 33
نكته دوم: تدبر كليد فهم قرآن··· 34
نكته سوم: تدبر كليد حركت عقل و دل··· 34
دو. پرهيز از متشابهات قرآن··· 35
ص: 316
اول: تفسير متشابهات··· 35
دوم: تفسير محكمات··· 35
سه. راه فهم باطن قرآن··· 35
اول: تأويل قرآن فقط در اختيار امامان عليهم السلام··· 35
دوم: نگرانى از تفسير نادرست قرآن··· 36
سوم: احاطه علم ائمه عليهم السلام به قرآن··· 37
چهار. غدير و سقيفه دو فرهنگ متقابل درباره قرآن··· 38
آيه «أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللّه لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ» = آيه «وَ مَنْ يَتَوَلَّى اللّه وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّه هُمُ الْغالِبُونَ»··· 42
آيه «الَّذينَ آمَنُوا»··· 43
1 - متن خطبه غدير··· 43
2 - موقعيت تاريخى··· 43
3 - تحليل اعتقادى··· 44
آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ ... »··· 45
1 - متن خطبه غدير··· 46
2 - موقعيت تاريخى··· 46
3 - تحليل اعتقادى··· 46
آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّه بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ ... »··· 47
1 - متن خطبه غدير··· 48
2 - موقعيت تاريخى··· 49
3 - موقعيت قرآنى··· 50
4 - تحليل اعتقادى··· 50
آيه «الَّذينَ اِنْ مَكَّنّاهُمْ فِى الاَرْضِ اَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ ... » = آيه «وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ»··· 50
ص: 317
آيه «الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ النَّبِىَّ الْأُمِّىَّ الَّذِى يَجِدُونَهُ مَكْتُوبا عِنْدَهُمْ فِى التَّوْراةِ وَ الاْءِنْجِيلِ ... » = آيه «فَآمِنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِى أَنْزَلْنا وَ اللّه بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»··· 50
آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبا مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ ... »··· 51
آيه «أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ . ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرِينَ . كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ . وَيْلٌ ... »··· 52
1 - متن خطبه غدير··· 52
2 - موقعيت تاريخى··· 53
3 - موقعيت قرآنى··· 53
4 - تحليل اعتقادى··· 54
تحليل اعتقادى اول··· 54
تحليل اعتقادى دوم··· 55
مورد اول: تكذيب هاى رو در رو در غدير··· 56
مورد دوم: تكذيب هاى غيابى در غدير··· 56
مورد سوم: تكذيب چه كسى و چه موضوعى ؟ !··· 57
آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ... »··· 58
1 - متن خطبه غدير··· 59
2 - موقعيت تاريخى··· 60
3 - موقعيت قرآنى··· 62
4 - تحليل اعتقادى··· 65
تحليل اعتقادى اول: اسلام بدون ولايت، ناقص و غير قابل قبول··· 65
تحليل اعتقادى دوم: اسلام يعنى تسليم واقعى··· 67
تحليل اعتقادى سوم: دعوت همه انبياء عليهم السلام به اسلام و ولايت··· 68
آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ» = آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّه بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه ... »··· 72
ص: 318
آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ ... » = آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّه بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه ... »··· 72
آيه «إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ... » = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 72
آيه «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ كُفَّارٌ . أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللّه ... »··· 73
آيه «إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللّه . يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ... »··· 73
1 - متن خطبه غدير··· 75
2 - موقعيت تاريخى··· 76
3 - موقعيت قرآنى··· 78
4 - تحليل اعتقادى··· 78
تحليل اعتقادى اول: غدير مصداق اتَمّ بيعت با خدا··· 78
تحليل اعتقادى دوم: غدير شفاف ترين بيعت تاريخ··· 79
تحليل اعتقادى سوم: معناى بيعت در غدير··· 81
يك. عمق معناى بيعت با خدا در غدير··· 81
دو. پيام بيعت الهى غدير··· 82
سه. دست بالاى خدا در بيعت غدير··· 82
تحليل اعتقادى چهارم: تقابل بيعتِ غدير با بيعتِ سقيفه··· 83
يك. بيعت الهىِ غدير و بيعت شيطانىِ سقيفه··· 83
دو. سند شيطانى بودن سقيفه··· 84
سه. اكنون با غدير در برابر سقيفه··· 85
آيه «إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ كَبِيرٌ»··· 86
1 - متن خطبه غدير··· 87
2 - موقعيت تاريخى··· 87
3 - موقعيت قرآنى··· 88
4 - تحليل اعتقادى··· 88
نكته اول: ايمان به غيب··· 88
نكته دوم: اجر كبير··· 90
ص: 319
آيه «إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَ الْهُدى مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ ... »··· 90
آيه «إِنَّ اللّه رَبِّى وَ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ» = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 91
آيه «إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ» = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 91
آيه «اِنَّ الْمُنافِقينَ فِى الدَّرْكِ الاَسْفَلِ مِنَ النّارِ» = آيه «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ»··· 91
آيه «اِنْ اَنَا اِلاّ نَذيرٌ وَ بَشيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ» = آيه «قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِى نَفْعا وَ لا ضَرّا إِلاّ ما شاءَ اللّه وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ ... »··· 91
آيه «إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ الْمَوْتى وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَىْ ءٍ ... »··· 92
1 - متن خطبه غدير··· 92
2 - موقعيت تاريخى··· 93
آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ ... »··· 94
1 - متن خطبه غدير··· 95
2 - موقعيت تاريخى··· 95
3 - موقعيت قرآنى··· 96
4 - تحليل اعتقادى··· 97
آيه «اِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الاَرْضِ جَميعا فَاِنَّ اللّه َ لَغَنِىٌّ حَميدٌ» = آيه «وَ قالَ مُوسى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الْأَرْضِ جَمِيعا فَإِنَّ اللّه لَغَنِىٌّ حَمِيدٌ»··· 97
آيه «اِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرصادِ» = آيه «يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا . قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلامَكُمْ . بَلِ اللّه يَمُنُّ عَلَيْكُمْ ... »··· 97
آيه «اِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَىْ ءٌ عَظيمٌ» = آيه «يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْ ءٌ عَظِيمٌ»··· 97
ص: 320
آيه «إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ ... »··· 97
1 - متن خطبه غدير··· 99
2 - موقعيت تاريخى··· 99
3 - موقعيت قرآنى··· 100
4 - تحليل اعتقادى··· 100
نكته اول··· 100
نكته دوم··· 100
نكته سوم··· 101
نكته چهارم··· 101
آيه «إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ»··· 102
1 - متن خطبه غدير··· 102
2 - موقعيت تاريخى··· 102
3 - موقعيت قرآنى··· 102
4 - تحليل اعتقادى··· 103
آيه «اِنَمّا اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ»··· 103
آيه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَ جاهَدُوا ... »··· 104
1 - متن خطبه غدير··· 104
2 - موقعيت تاريخى··· 104
3 - موقعيت قرآنى··· 105
4 - تحليل اعتقادى··· 105
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »··· 106
1 - متن خطبه غدير··· 107
2 - موقعيت تاريخى··· 108
آيه «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ»··· 108
ص: 321
1 - متن خطبه غدير··· 109
2 - موقعيت تاريخى··· 110
3 - موقعيت قرآنى··· 110
4 - تحليل اعتقادى··· 110
نكته اول: ارتباط تقوى و ولايت··· 111
نكته دوم: تشريفات ورود شيعيان به بهشت··· 114
آيه «إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرا»··· 115
1 - متن خطبه غدير··· 116
2 - موقعيت تاريخى··· 117
3 - تحليل اعتقادى··· 119
تحليل اعتقادى اول··· 119
يك. انصار امامانِ آتش··· 119
دو. اتباع امامانِ آتش··· 120
سه. اشياع امامانِ آتش··· 121
تحليل اعتقادى دوم··· 122
يك. درك اسفل چاهى در قعر جهنم··· 122
دو. ابليس و ابوبكر و عمر··· 122
سه. حكايت اولى و دومى از قعر جهنم··· 124
تحليل اعتقادى سوم··· 125
آيه «اِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَ يُعيدُ»··· 126
آيه «أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِى كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ» = آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ»··· 127
آيه «أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللّه هَدانِى لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ» = آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ»··· 127
ص: 322
آيه «أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللّه وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ» = آيه «كَيْفَ يَهْدِى اللّه قَوْما كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ ... »
و آيه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ كُفْرٌ بِهِ ... »··· 128
آيه «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ ... »··· 128
آيه «بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ» = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 130
آيه «بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِى فَكَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَكْبَرْتَ وَ كُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ» = آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ»··· 131
آيه «تَحْسَبُونَهُ هَيِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه ِ عَظيمٌ» = آيه «سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا ... »··· 131
آيه «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِىَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ ... »··· 131
1 - متن خطبه غدير··· 132
2 - موقعيت تاريخى··· 132
3 - تحليل اعتقادى··· 133
آيه «ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرِينَ» = آيه «أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ . ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرِينَ . كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ . وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ»··· 134
آيه «حَتّى اِذا جاؤُوها وَ فُتِحَتْ اَبْوابُها قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها ... » = آيه «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ»··· 134
آيه «حُرِّمَت عَلَيكُم المَيتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحمُ الخِنزيرِ وَ ما اُحِلَّ لِغَيرِ اللّه ِ بِهِ وَ ... » = آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا»··· 134
آيه «الْحَمْدُ للّه الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ» = آيه «وَ نَزَعْنا ما فِى صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَ قالُوا الْحَمْدُ للّه ... »··· 135
ص: 323
آيه «خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ» = آيه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ كُفْرٌ بِهِ ... »··· 135
آيه «ذلِكَ بِاَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما اَسْخَطَ اللّه ُ وَ كَرِهُوا رِضْوانَهُ ... » = آيه «يُرْسِلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ»··· 135
آيه «سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ»··· 135
1 - متن خطبه غدير··· 136
2 - موقعيت تاريخى··· 137
3 - موقعيت قرآنى··· 138
4 - تحليل اعتقادى··· 138
يك. سقيفه سدّ راه اسلام··· 139
دو. آثار بلند مدت سقيفه در دنيا··· 141
سه. نتيجه پيروى از سقيفه در آخرت··· 141
آيه «سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا ... »··· 145
1 - متن خطبه غدير··· 146
2 - موقعيت تاريخى··· 147
3 - موقعيت قرآنى··· 147
4 - تحليل اعتقادى··· 148
جهت اول: ارادت دروغين··· 148
جهت دوم: عادى نشان دادن نفاق··· 148
جهت سوم: نمونه هايى از دورويى منافقين در غدير··· 148
1. مسخره گروهى در خيمه··· 149
2. «بَخٍ بَخٍ» پس از بيعت··· 149
3. استهزاء هفت نفر در برابر منبر··· 149
4. تهديد پس از منبر··· 150
5 . تهديد در اثناى خطابه··· 150
ص: 324
6 . تملّق پس از خطابه و بيعت··· 150
7. مسخره با تشبيه به سوسمار··· 151
8 . قسم دروغين در كنار توطئه··· 152
آيه «صِراطَ الَّذينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ... » = آيه «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ ... »··· 152
آيه «فَآمِنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِى أَنْزَلْنا وَ اللّه بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»··· 152
1 - متن خطبه غدير··· 154
2 - موقعيت تاريخى··· 156
3 - موقعيت قرآنى··· 157
4 - تحليل اعتقادى··· 158
تحليل اعتقادى اول··· 158
تحليل اعتقادى دوم··· 158
تحليل اعتقادى سوم··· 159
تحليل اعتقادى چهارم··· 160
تحليل اعتقادى پنجم··· 162
آيه «فَادْخُلُوا اَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدينَ فيها فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرينَ» = آيه «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ»··· 164
آيه «فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقا لِأَصْحابِ السَّعِيرِ» = آيه «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِىَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ ... »··· 164
آيه «فَاَمّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ عَذابا نُكْرا» = آيه «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِسابا شَدِيدا ... »··· 165
آيه «فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ: أَسْلَمْتُ وَجْهِىَ للّه وَ مَنِ اتَّبَعَنِ ... » = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 165
آيه «فَاِنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْغالِبُونَ» = آيه «وَ مَنْ يَتَوَلَّى اللّه وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّه هُمُ الْغالِبُونَ»··· 165
ص: 325
آيه «فَاُولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ ... » = آيه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ كُفْرٌ بِهِ ... »··· 165
آيه «فَاُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فيها بِغَيْرِ حِسابٍ» = آيه «مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاّ مِثْلَها وَ مَنْ عَمِلَ صالِحا مِنْ ذَكَرٍ و أُنْثى ... »··· 165
آيه «فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها» = آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه ... »··· 165
آيه «فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ» = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 165
آيه «فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورا وَ يَصْلى سَعيرا» = آيه «وَ أَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ»··· 166
آيه «فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ. إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ» = آيه «يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا . قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلامَكُمْ . بَلِ اللّه يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلاْءِيمانِ ... »··· 166
آيه «فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَ هِىَ ظالِمَةٌ . فَهِىَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها ... »··· 166
1 - متن خطبه غدير··· 167
2 - موقعيت تاريخى··· 167
3 - موقعيت قرآنى··· 167
4 - تحليل اعتقادى··· 168
اول: تكذيب على عليه السلام ظلم است··· 168
دوم: انواع تكذيب و استحقاق هلاكت··· 169
سوم: على عليه السلام وعده گاه امتحان··· 169
آيه «فَلا تُطِع المُكَذِّبين» = آيه «وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 170
آيه «فَلَمّا اَحَسَّ عيسى مِنهُمُ الكُفرَ قالَ مَنْ أَنْصارِى إِلَى اللّه قالَ الحَواريّون نَحْنُ أَنْصارُ اللّه آمَنَّا بِاللّه وَ اشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ» = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 170
ص: 326
آيه «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللّه كَذِبا أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ ... » = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 170
آيه «فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها» = آيه «مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ... »··· 170
آيه «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها» = آيه «مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ... »··· 170
آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 170
1 - متن خطبه غدير··· 171
2 - موقعيت تاريخى··· 172
3 - تحليل اعتقادى··· 173
آيه «قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها ... » = آيه «إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرا»··· 174
آيه «قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ . أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ» = آيه «إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرا»··· 174
آيه «قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللّه ُ مِنْ شَىْ ءٍ . اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ فى ضَلالٍ كَبيرٍ» = آيه «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ ... »··· 174
آيه «قُلْ آمَنَّا بِاللّه وَ ما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ ... » = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 174
آيه «قُلْ أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ ... »··· 174
1 - متن خطبه غدير··· 175
2 - موقعيت تاريخى··· 176
3 - موقعيت قرآنى··· 176
ص: 327
4 - تحليل تاريخى··· 176
5 - تحليل اعتقادى··· 178
آيه «قُلْ كَفى بِاللّه ِ شَهيدا بَيْنى وَ بَيْنَكُمْ»··· 178
آيه «قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِى نَفْعا وَ لا ضَرّا إِلاّ ما شاءَ اللّه وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ ... »··· 179
1 - متن خطبه غدير··· 180
2 - موقعيت تاريخى··· 180
3 - موقعيت قرآنى··· 180
4 - تحليل اعتقادى··· 181
الف. على عليه السلام چگونه بشير است ؟··· 181
ب. على عليه السلام چگونه نذير است ؟··· 184
آيه «قُل هُوَ اللّه ُ أحَدٌ ... »··· 185
آيه «قُل يا اَهلَ الكِتابِ تَعالَوا اِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَينَنا ... فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ» = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 185
آيه «كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ» = آيه «أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ . ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرِينَ . كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ . وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ»··· 186
آيه «كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذيرٌ» = آيه «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ ... »··· 186
آيه «كُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتّى اِذا ادّارَكُوا فيها جَميعا ... » = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 186
آيه «كَيْفَ يَهْدِى اللّه قَوْما كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ ... »··· 186
آيه «لا تَجِدُ قَوْما يُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ ... »··· 187
آيه «لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ» = آيه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ كُفْرٌ بِهِ ... »··· 188
ص: 328
آيه «لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ» = آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا»··· 188
آيه «لَقَدْ كانَ لَكُمْ فى رَسُولِ اللّه ِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُو اللّه َ وَ الْيَوْمَ الآخَرَ» = آيه «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ»··· 188
آيه «لَم يَلِد وَ لَم يولَد . وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفْوا اَحَدٌ»··· 188
آيه «لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَ كَذلِكَ نَجْزِى
الظَّالِمِينَ» = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 189
آيه «لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ قَديرٌ»··· 189
آيه «لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلى ما اَنْتُمْ عَلَيْهِ ... » = آيه «ما كانَ اللّه لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ... »··· 190
آيه «ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ» = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 190
آيه «ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيّا وَ لا نَصْرانِيّا وَ لكِنْ كانَ حَنِيفا مُسْلِما وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ» = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 190
آيه «ما كانَ اللّه لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ ... »··· 190
1 - متن خطبه غدير··· 191
2 - موقعيت تاريخى··· 192
3 - موقعيت قرآنى··· 192
4 - تحليل اعتقادى··· 192
تحليل اعتقادى اول··· 192
نكته اول: لزوم آزمايش درباره ولايت··· 192
نكته دوم: معناى خبيث و طيب··· 194
نكته سوم: منشأ طهارت و خباثت··· 195
تحليل اعتقادى دوم··· 196
ص: 329
بحث اول: ولايت در عالم ذرّ و روز الَسْت··· 197
بحث دوم: ارتباط ولايت با طيب ولادت··· 200
بحث سوم: ارتباط ولايت با خبث ولادت··· 202
بحث چهارم: ارتباط ولايت با شرك شيطان··· 203
بحث پنجم: آثار طهارت مولد در قيامت··· 204
بحث ششم: كثرت خبيث و قلت طيّب··· 205
آيه «ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ وَ ما أَنَا بِظَلاّمٍ لِلْعَبِيدِ»··· 207
1 - متن خطبه غدير··· 207
2 - موقعيت تاريخى··· 208
3 - موقعيت قرآنى··· 209
4 - تحليل اعتقادى··· 209
يك. در تَوَلّى··· 210
دو. در تَبَرّى··· 210
5 - تحليل اعتقادى تاريخى··· 211
آيه «مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ ... »··· 213
1 - متن خطبه غدير··· 213
2 - موقعيت تاريخى··· 214
3 - موقعيت قرآنى··· 215
4 - تحليل اعتقادى: پذيرش ولايت منت خدا بر ماست··· 215
آيه «مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاّ مِثْلَها وَ مَنْ عَمِلَ صالِحا مِنْ ذَكَرٍ و أُنْثى ... »··· 216
1 - متن خطبه غدير··· 217
2 - موقعيت قرآنى··· 217
3 - موقعيت تاريخى··· 218
4 - تحليل اعتقادى··· 218
ص: 330
آيه «مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلى اَدْبارِها ... » = آيه «فَآمِنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِى أَنْزَلْنا وَ اللّه بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»··· 218
آيه «ن . وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... » = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 218
آيه «وَ أَتْبَعْناهُمْ فِى هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ» = آيه «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ»··· 219
آيه «وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ»= آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ»··· 219
آيه «وَ اتَّبِعُوا النُّورَ الَّذى اُنْزِلَ مَعَهُ» = آيه «فَآمِنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِى أَنْزَلْنا وَ اللّه بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»··· 219
آيه «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِيسَ أَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ» = آيه «إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرا»··· 219
آيه «وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ»··· 219
1 - متن خطبه غدير··· 220
2 - موقعيت تاريخى··· 222
3 - موقعيت قرآنى··· 222
4 - تحليل اعتقادى··· 223
آيه «وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ» = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 224
آيه «وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّه مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللّه بِهِ ... »··· 224
آيه «وَ العَصرِ . إنَّ الإنسانَ لَفى خُسرٍ ... »··· 225
1 - متن خطبه غدير··· 225
2 - موقعيت تاريخى··· 226
ص: 331
3 - تحليل اعتقادى··· 226
آيه «وَ أَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ»··· 227
1 - متن خطبه غدير··· 228
2 - موقعيت تاريخى··· 228
3 - موقعيت قرآنى··· 228
4 - تحليل اعتقادى··· 229
آيه «وَ إِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ» = آيه «قُلْ أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ... »··· 229
آيه «وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ» = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 229
آيه «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» = آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ ... »··· 229
آيه «وَ إِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذابا ... »··· 230
1 - متن خطبه غدير··· 230
2 - موقعيت تاريخى··· 231
3 - موقعيت قرآنى··· 232
4 - تحليل اعتقادى··· 232
جهت اول: علت هلاك سرزمين ها··· 232
جهت دوم: هلاك سرزمين ها قبل از قيامت··· 233
آيه «وَ أَنَّ هذا صِراطِى مُسْتَقِيما فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ ... »··· 234
1 - متن خطبه غدير··· 235
2 - موقعيت تاريخى··· 236
3 - موقعيت قرآنى··· 237
4 - تحليل اعتقادى··· 237
جهت اول: معرفى جهت گيرى و محتواى صراط مستقيم··· 237
جهت دوم: معرفى هدايتگران به صراط مستقيم··· 239
ص: 332
جهت سوم: حق يكى بيشتر نيست كه همان صراط مستقيم است··· 239
5 - آيه «وَ أَنَّ هذا صِراطِى مُسْتَقِيما ... » در زيارت غديريه··· 240
آيه «وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ ... »··· 242
1 - موقعيت تاريخى··· 242
2 - تحليل اعتقادى··· 244
تحليل اول··· 245
نكته اول: غيظ و كينه و بغض اصحاب صحيفه··· 245
نكته دوم: جهانى بودن ولايت على عليه السلام··· 246
تحليل دوم··· 247
مورد اول: ولايت بر همه مخلوقات··· 247
1. ولايت حتى بر جمادات··· 247
2. ولايت ما سوى اللّه ··· 248
3. ولايت بر همه عوالم··· 248
4. ولايت بر اهل آسمان و زمين··· 249
5 . ولايت بر دوازده هزار عالم··· 249
6 . ولايت بر موجودات بدون استثنا··· 250
7. ولايت شامل بر همه خلق··· 251
8 . ولايت و اتصال كامل عيار··· 251
9. ولايت به معناى حضور در محضر معصوم··· 251
10. ولايت مانند احاطه بر كف دست··· 252
مورد دوم: ولايت بر ملائكه··· 252
1. اعتقاد همه ملائكه به ولايت··· 252
2. شرافت ملائكه با ولايت··· 253
3. تقرّب ملائكه با ولايت··· 253
4. ملائكه در خدمت صاحب ولايت··· 253
ص: 333
1. پيروان اهل بيت عليهم السلام از جن··· 254
2. اطاعت جنّيان از مقام ولايت··· 254
3. سؤال جنّيان از مقام عصمت··· 254
4. فرستادگان جن نزد امام··· 255
مورد چهارم: ولايت بر حيوانات و گياهان و جمادات··· 255
1. ولايت بر حيوانات و گياهان··· 255
2. ولايت تمام عيار بر حيوانات··· 256
آيه «وَ أَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ» = آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ»··· 256
آيه «وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَريرا» = آيه «هَلْ اَتى عَلَى الاِنسانِ حينٌ مِنَ الدَهرِ لَم يَكُن شَيئا مَذكورا»··· 256
آيه «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ»··· 256
1 - متن خطبه غدير··· 257
2 - موقعيت تاريخى··· 257
3 - موقعيت قرآنى··· 258
4 - تحليل تاريخى··· 259
نكته اول: سير صعودى نفاق در آغاز اسلام··· 259
نكته دوم: اوج نفاق در حجه الوداع··· 260
نكته سوم: سردمداران خط نفاق و صحيفه··· 260
نكته چهارم: افشاى خبر صحيفه در سقيفه··· 262
نكته پنجم: آمادگى مردم براى اجراى صحيفه··· 263
نكته ششم: صحيفه تكميلى دوم··· 263
5 - تحليل اعتقادى··· 266
تحليل اعتقادى اول··· 266
يك. سوء استفاده از عنوان مهاجر و انصار··· 268
ص: 334
دو. استفاده از تعصبات جاهلى··· 268
سه. مطرح كردن خلافت به عنوان سلطنت··· 269
چهار. رأى اهل هر زمانى براى خود !··· 269
پنج. سوء استفاده از آيه تقوى··· 269
شش. سوء استفاده از تساوى حقوق مسلمين··· 269
هفت. سوء استفاده از اتحاد و عدم تفرقه··· 270
هشت. چراغ سبز صحيفه براى پيروان سقيفه··· 270
تحليل اعتقادى دوم··· 271
اول. فرعونيت سقيفه در آغاز··· 271
دوم. فرعونيت سقيفه در روزگار قدرت··· 272
سوم. شكايت على عليه السلام از فرعونيت سقيفه··· 273
چهار. فرعون سقيفه در برابر ابليس··· 273
آيه «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ ... » در دعاى بعد از نماز روز غدير··· 274
1 - متن دعا··· 275
2 - نتيجه اعتقادى··· 275
آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ... »··· 276
1 - متن خطبه غدير··· 277
2 - موقعيت قرآنى··· 278
3 - موقعيت تاريخى··· 279
4 - تحليل اعتقادى··· 280
تحليل اعتقادى اول··· 281
جهت اول: پرونده خاص اصحاب صحيفه··· 282
جهت دوم: محاكمه مخصوص اصحاب صحيفه··· 282
جهت سوم: غدير براى قطع اميد اصحاب صحيفه··· 283
جهت چهارم: روزگار ندامت اصحاب صحيفه··· 284
ص: 335
تحليل اعتقادى دوم··· 285
نكته اول: شيطانِ اصحاب صحيفه··· 285
نكته دوم: راه اصحاب صحيفه مقابله با «صراط مستقيم»··· 286
نكته سوم: بيزارى اصحاب صحيفه از يكديگر··· 286
نكته چهارم: عذاب مشاركين صحيفه و سقيفه··· 286
تحليل اعتقادى سوم··· 287
يك. بنيان گذاران ظلم سقيفه··· 287
دو. انواع پيروان ظلم سقيفه··· 287
1. اصل يارى و پيروى··· 287
2. جهات كلى پيروى··· 288
3. صف آرايىِ اتباع··· 288
4. اصول اعتقادى منحرف··· 289
5 . رضايت قلبى به ضلالت··· 289
6 . عموميت پيروان در زمان و مكان··· 290
آيه «وَ السابِقونَ الاَوَّلونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَ الاَنْصارِ وَ الَّذينَ اتَّبَعوهُم ... »··· 290
آيه «وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرا حَتَّى إِذا جاؤُها وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها ... » = آيه «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ . ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ»··· 291
آيه «وَعَدَ اللّه الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها . هِىَ ... »··· 292
آيه «وَ عَذَّبْناها عَذابا نُكْرا» = آيه «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِسابا شَدِيدا ... »··· 293
آيه «وَ قالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ» = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 293
ص: 336
آيه «وَ قالَ مُوسى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الْأَرْضِ جَمِيعا فَإِنَّ اللّه لَغَنِىٌّ ... »··· 294
1 - متن خطبه غدير··· 295
2 - موقعيت تاريخى··· 295
3 - موقعيت قرآنى··· 296
4 - تحليل اعتقادى··· 296
نكته اول: غدير يعنى اعتقاد به خواسته خدا··· 296
نكته دوم: كثرت اهل سقيفه راه خدا را عوض نمى كند··· 297
نكته سوم: اتحاد بر باطل خللى به حق وارد نمى كند··· 297
آيه «وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ»··· 298
آيه «وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِى أَصْحابِ السَّعِيرِ» = آيه «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِىَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ ... »··· 299
آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 299
1 - موقعيت تاريخى··· 299
2 - تحليل اعتقادى··· 302
اول: استفاده منافقين از حربه هاى جاهليت··· 302
دوم: پاداش ابلاغ عظيم ترين رسالت··· 303
سوم: ابلاغ رسالت در سايه اخلاق عظيم··· 303
چهارم: راه على عليه السلام راه خداست··· 303
آيه «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِسابا ... »··· 304
1 - متن خطبه غدير··· 306
2 - موقعيت تاريخى··· 306
3 - موقعيت قرآنى··· 307
4 - تحليل اعتقادى··· 307
تحليل اعتقادى اول··· 307
تحليل اعتقادى دوم··· 309
ص: 337
جهت اول: ولايت از اصول دين··· 309
جهت دوم: عذاب شديد براى انكار ولايت··· 309
جهت سوم: انكار ولايت كفر است··· 310
آيه «وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِىٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الاْءِنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحِى ... »··· 311
1 - متن خطبه غدير··· 312
2 - موقعيت تاريخى··· 313
3 - موقعيت قرآنى··· 313
4 - تحليل اعتقادى··· 314
نكته اول: ياران سفيه و گمراه شيطان در اين امت··· 314
نكته دوم: دشمن شيطانى پيامبر صلى الله عليه و آله و امتش··· 316
نكته سوم: سخنان فريبنده شياطين امت··· 317
يك. غرور··· 317
دو. سخنان فريبنده··· 317
سه. يُوحِى بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ··· 319
آيه «وَ كُلَّ شَىْ ءٍ اَحْصَيْناهُ فى اِمامٍ مُبينٍ» = آيه «إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ الْمَوْتى وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَىْ ءٍ أَحْصَيْناهُ فِى إِمامٍ مُبِينٍ»··· 320
آيه «وَ لا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها ... » = آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه إِنَّ اللّه خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ»··· 320
آيه «وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه َ ... » = آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه إِنَّ اللّه خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ»··· 320
آيه «وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ»··· 320
1 - متن خطبه غدير··· 322
2 - موقعيت تاريخى··· 322
3 - موقعيت قرآنى··· 322
4 - تحليل اعتقادى··· 323
ص: 338
تحليل اعتقادى اول··· 323
تحليل اعتقادى دوم··· 323
تحليل اعتقادى سوم: ريشه قرآنى مسئله اقليت و اكثريت··· 324
يك. نفى اصل اكثريت··· 325
دو. نفى اكثريت در ايمان··· 326
سه. نفى اكثريت در آگاهى··· 328
چهار. نفى اكثريت در عقل و قدرت فكر··· 329
پنج. نفى اكثريت در تقوى··· 330
شش. نفى اكثريت در شكر و قدردانى از خدا··· 332
تحليل اعتقادى چهارم: تجربه عملى اكثريت در امت هاى گذشته تا امروز··· 333
يك. اكثريت در تاريخ انبياء عليهم السلام··· 333
مورد اول: سوء سابقه اكثريت به طور كلى··· 334
مورد دوم: مخالفت اكثريت با ذكر نام پيامبرانشان··· 334
اكثريت قوم نوح عليه السلام··· 334
اكثريت قوم ابراهيم عليه السلام··· 335
اكثريت قوم لوط عليه السلام··· 335
اكثريت قوم صالح عليه السلام··· 335
اكثريت قوم شعيب عليه السلام··· 336
اكثريت قوم الياس عليه السلام··· 336
اكثريت قوم موسى عليه السلام··· 337
اكثريت قوم عيسى عليه السلام··· 339
مورد سوم: مخالفت اكثريت با ذكر نام آنها··· 340
اكثريت قوم ثمود··· 340
اكثريت قوم عاد··· 340
ص: 339
اكثريت اصحاب رسّ··· 341
اكثريت اصحاب ايكَة··· 341
اكثريت قوم تُبَّع··· 341
اكثريت اصحاب حِجر··· 341
دو. اكثريت در تاريخ پيامبر صلى الله عليه و آله··· 342
اكثريت قبل از هجرت··· 343
اكثريت بعد از هجرت··· 343
اكثريت منافق هنگام شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 346
سه. اكثريت در تاريخ امامان عليهم السلام··· 347
اكثريت در زمان اميرالمؤمنين عليه السلام··· 347
اكثريت در زمان امام مجتبى عليه السلام··· 347
اكثريت در زمان امام حسين عليه السلام··· 348
جشن اكثريت در دمشق··· 349
اكثريت در 245 سال امامت··· 349
اكثريت در دوران غيبت··· 350
تحليل اول: علل گرايش به اكثريت··· 351
يك. تبليغ و سوق ديگران··· 351
دو. واهمه از اشتباه اكثريت··· 351
سه. همرنگى با جماعت··· 352
چهار. حفظ منافع··· 352
پنج. تعصبات قومى··· 352
تحليل دوم: سبب گمراهى اكثريت··· 353
يك. علت قرآنى گمراهى اكثريت··· 353
دو. قدرت شيطانى اكثريت··· 353
سه. تكذيب پيامبران توسط اكثريت··· 354
ص: 340
تحليل سوم: مسئله اكثريت نزد غاصبين خلافت··· 354
نكته اول: پر كردن خلأ اعتقادى و عملى··· 358
نكته دوم: استفاده ابزارى از اكثريت··· 359
نكته سوم: ولايت رمز اتحاد و اكثريت مشروع··· 360
نكته چهارم: سقيفه بارزترين مخالف اكثريت··· 361
نكته پنجم: سوء استفاده از مفاهيم كلى اكثريت··· 363
نكته ششم: تحريف روايات اكثريت··· 365
نكته هفتم: تضادِّ روايات اكثريت با روايات ديگر··· 366
نكته هشتم: معناى جماعة المسلمين··· 367
تحليل اعتقادى پنجم: تحليلى از ارزش علمى - دينى اكثريت و اقليت··· 350
تحليل اعتقادى ششم: ريشه يابى سوء استفاده از «اكثريت» در مخالفين
شيعه··· 357
تحليل اعتقادى هفتم: اصالت نداشتن اكثريت و اقليت··· 369
تحليل اعتقادى هشتم: زمان اكثريت اهل حق··· 371
آيه «وَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ ... »··· 372
1 - متن خطبه غدير··· 373
2 - موقعيت تاريخى··· 374
3 - موقعيت قرآنى··· 374
4 - تحليل اعتقادى··· 375
نكته اول: معناى «زَفير» و «شَهيق»··· 375
نكته دوم: نسبت «زفير» و «شهيق» به جهنم··· 375
نكته سوم: ديدن يا شنيدنِ «زفير» و «شهيق»··· 376
نكته چهارم: عكس العمل جهنم با حضور اهل آن··· 376
آيه «وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفْوا اَحَدٌ» = آيه «لَم يَلِد وَ لَم يولَد . وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفْوا اَحَدٌ»··· 377
آيه «وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِى أَرَيْناكَ إِلاّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ ... »··· 377
ص: 341
آيه «وَ ما عَلَى الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبينِ» = آيه «قُلْ أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ... »··· 378
آيه «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ . أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ ... »··· 378
1 - متن خطبه غدير··· 379
2 - موقعيت تاريخى··· 380
3 - موقعيت قرآنى··· 381
4 - تحليل اعتقادى··· 381
فراز اول: «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِىَ الرُّسُلُ»··· 381
فراز دوم: «أ فَانْ مِتُّ اوْ قُتِلْتُ»··· 382
فراز سوم: «انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ»··· 383
جهت اول: معناى «انقلاب عَلَى الاعْقابِ»··· 383
جهت دوم: پيش بينى بازگشت مردم از دين··· 386
جهت سوم: مسئولان و سردمداران اين ارتداد··· 387
جهت چهارم: مصون ماندگان از اين ارتداد··· 389
جهت پنجم: بيان تحقق ارتداد پس از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 390
فراز چهارم: «وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه شَيْئا»··· 391
فراز پنجم: «سَيَجْزِى اللّه الشَّاكِرِينَ»··· 392
آيه «وَ ما هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ» = آيه «وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ ... »··· 396
آيه «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا اُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ» = آيه «وَ أَنَّ هذا صِراطِى مُسْتَقِيما فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ... »··· 396
آيه «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللّه كَذِبا أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ ... » = آيه «وَعَدَ اللّه الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها . هِىَ حَسْبُهُمْ ... »··· 396
ص: 342
آيه «وَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِىَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ... »··· 396
1 - متن خطبه غدير··· 397
2 - موقعيت تاريخى··· 398
3 - موقعيت قرآنى··· 399
4 - تحليل تاريخى··· 399
5 - تحليل اعتقادى··· 400
تحليل اعتقادى اول··· 400
تحليل اعتقادى دوم··· 401
1. هنگام ورود به غدير··· 401
2. در مقابل منبر··· 401
3. هنگام «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... »··· 402
4. پس از خطابه غدير··· 402
5 . در پايان سخنرانى··· 402
6 . پس از بيعت··· 402
7. همپيمانى بعد از بيعت··· 402
8 . گفتگو در خيمه نفاق··· 403
آيه «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْءِسْلامِ دِينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ» = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 403
آيه «وَ مَنْ يَتَوَلَّى اللّه وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّه هُمُ الْغالِبُونَ»··· 403
1 - متن خطبه غدير··· 404
2 - موقعيت تاريخى··· 405
3 - موقعيت قرآنى··· 405
4 - تحليل اعتقادى··· 406
جلوه اول: كثرت روز افزون شيعيان··· 408
ص: 343
جلوه دوم: غلبه علمى تشيع··· 412
جلوه سوم: امام زمان عليه السلام مظهر غلبه مطلق تشيع··· 412
آيه «وَ مَنْ يُطِعِ اللّه َ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظيما» = آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّه بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه ... »··· 413
آيه «وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّه ِ فَإنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ» = آيه «إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ ... »··· 413
آيه «وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه َ شَيْئا» = آيه «وَ قالَ مُوسى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الْأَرْضِ جَمِيعا فَإِنَّ اللّه لَغَنِىٌّ حَمِيدٌ» و آيه «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ . أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ ... »··· 414
آيه «وَ نَزَعْنا ما فِى صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَ قالُوا ... »··· 414
1 - متن خطبه غدير··· 415
2 - موقعيت تاريخى··· 415
3 - موقعيت قرآنى··· 415
4 - تحليل اعتقادى··· 416
آيه «وَ هُوَ يُدْرِكُ الاَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ»··· 416
آيه «وَ يَصْلى سَعِيرا» = آيه «وَ أَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ»··· 417
آيه «وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِكِينَ وَ الْمُشْرِكاتِ الظَّانِّينَ بِاللّه ظَنَّ السَّوْءِ ... » = آيه «وَعَدَ اللّه الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها . هِىَ حَسْبُهُمْ ... »··· 417
آيه «وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ» = آيه «أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ . ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرِينَ . كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ . وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ»··· 417
آيه «هَلْ اَتى عَلَى الاِنسانِ حينٌ مِنَ الدَهرِ لَم يَكُن شَيئا مَذكورا»··· 418
1 - متن خطبه غدير··· 418
ص: 344
2 - موقعيت تاريخى··· 419
3 - موقعيت قرآنى··· 419
4 - تحليل اعتقادى··· 421
نكته اول··· 422
نكته دوم··· 423
نكته سوم··· 423
آيه «هُوَ الَّذِى أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ ... » = آيه «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللّه لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافا كَثِيرا»··· 423
ص: 345
(فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير: ش 5)
ادامه قسمت هفتم: آيات در خطبه غدير: 5 - 354
آيه «يا اَيُّهَا الّذينَ آمَنُوا» = آيه «الَّذينَ آمَنُوا»··· 5
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلا...»··· 5
1 - متن خطبه غدير··· 6
2 - موقعيت تاريخى··· 6
3 - موقعيت قرآنى··· 6
4 - تحليل اعتقادى··· 7
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه ... »··· 8
1 - متن خطبه غدير··· 9
2 - موقعيت تاريخى··· 10
3 - موقعيت قرآنى··· 11
4 - تحليل اعتقادى··· 12
اول. انتخاب ولايت يا عداوت براى قيامت··· 12
دوم. لغزش ثابت قدمان با مخالفت على عليه السلام··· 12
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ . آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقا لِما مَعَكُمْ ... »··· 15
1 - متن خطبه غدير··· 15
2 - موقعيت تاريخى··· 16
3 - موقعيت قرآنى··· 16
4 - تحليل اعتقادى··· 17
يك. عذاب غاصبين خلافت در برزخ··· 18
دو. عذاب غاصبين خلافت در قيامت··· 18
ص: 346
آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما ... »··· 19
آيه «يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْ ءٌ عَظِيمٌ»··· 24
1 - متن خطبه غدير··· 25
2 - موقعيت تاريخى··· 26
3 - موقعيت قرآنى··· 26
4 - تحليل اعتقادى··· 26
آيه «يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ» = آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّه بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه ... »··· 27
آيه «يُجاهِدُونَ فى سَبيلِ اللّه ِ وَ لا يَخافُونَ فِى اللّه ِ لَوْمَةُ لائِمٍ»··· 27
آيه «يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ... » = آيه «إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللّه . يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ... »··· 28
آيه «يُرْسِلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ» = آيه «يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا . قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلامَكُمْ . بَلِ اللّه يَمُنُّ عَلَيْكُمْ ... »··· 28
آيه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ ... »··· 28
1 - متن خطبه غدير··· 30
2 - موقعيت تاريخى··· 31
3 - موقعيت قرآنى··· 31
4 - تحليل اعتقادى··· 32
مرحله اول: امامت دوازده امام يعنى دين كامل··· 32
مرحله دوم: منكرين امامت تا روز قيامت··· 33
مرحله سوم: جزاى منكرين امامت ائمه عليهم السلام··· 34
جزاى اول: حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ··· 34
جزاى دوم: فِى النَّارِ··· 34
ص: 347
آيه «يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ... »··· 35
1 - متن خطبه غدير··· 35
2 - موقعيت تاريخى··· 36
3 - موقعيت قرآنى··· 36
4 - تحليل اعتقادى··· 36
اطاعت فقط از معصومين عليهم السلام··· 37
آيه «يُغْشِى اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثيثا»··· 37
آيه «يَقوُلُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ» = آيه «سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا ... »··· 38
آيه «يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا . قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلامَكُمْ . بَلِ اللّه يَمُنُّ ... »··· 38
1 - متن خطبه غدير··· 40
2 - موقعيت تاريخى··· 41
3 - موقعيت قرآنى··· 43
4 - تحليل اعتقادى··· 44
سزاى اول··· 47
سزاى دوم··· 47
سزاى سوم··· 47
سزاى چهارم··· 47
آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ...»··· 48
1 - موقعيت تاريخى··· 49
2 - تحليل اعتقادى··· 50
عنوان اول: زمان و مكان نزول آيه اكمال··· 51
نكته اول: آن روزى كه دين كامل شد··· 53
نكته دوم: نزول آيه هنگام سخنرانى··· 54
نكته سوم: نكته انحرافى در روايت اهل سنت··· 55
ص: 348
پاسخ اول: اشتباه در قرائت «عَرَّفَهُ»··· 55
پاسخ دوم: هدف از تحريف در تاريخ آيه··· 57
عنوان دوم: كيفيت نزول آيه اكمال··· 58
مرحله اول: اعلام قبل از نزول آيه··· 58
مرحله دوم: نزول آيه بر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 59
مرحله سوم: اعلام آيه به مردم··· 60
مرحله چهارم: مطالب بعد از نزول آيه··· 61
عنوان سوم: تفسير آيه اكمال··· 62
قسمت اول آيه: «الْيَوْمَ»··· 62
نكته اول: على عليه السلام··· 63
نكته دوم: ولايت يا امامت··· 64
نكته سوم: ولايت همه امامان عليهم السلام··· 65
نكته چهارم: پيروى از مقام ولايت··· 65
نكته پنجم: ولايت و برائت··· 65
نكته ششم: معرفى حافظ دين خدا··· 66
قسمت دوم آيه: «أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ»··· 66
1. ابلاغ بقيه دين الهى··· 69
2. سرپرستى دائمى دين··· 70
3. تحقّق عملى حبّ و بغض··· 70
قسمت سوم آيه: «أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى»··· 71
قسمت چهارم آيه: «رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا»··· 75
نتيجه اول: اسلام فقط يك گروه··· 76
نتيجه دوم: انزجار خداوند از اسلام بدون ولايت··· 78
نتيجه سوم: اسلام يعنى تسليم در برابر ائمه عليهم السلام··· 79
ص: 349
عنوان چهارم. تحليل آيه اكمال··· 80
تحليل اول: ولايت آخرين فريضه··· 80
وجه اول: تحقق عينى ولايت پس از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 82
وجه دوم: جلوگيرى از فتنه هاى احتمالى··· 82
وجه سوم: ثبت در خاطره ها··· 82
وجه چهارم: آسانى در تحمل اين اعتقاد··· 83
تحليل دوم: اتمام حجت نهايى بر مردم··· 83
نكته اول: آخرين اتمام حجت از نظر زمانى··· 83
نكته دوم: آخرين درجه اتمام حجت··· 84
نكته سوم: سِرِّ عظمتِ آخرين اتمام حجت··· 86
تحليل سوم: ريشه اصلى كمال دين··· 89
1. نقطه اصلى ولايت89
2. آثار ولايت··· 90
اشاره به آيه اكمال در خطبه غدير و پس از آن··· 94
1 - در خطبه غدير··· 94
مورد اول··· 94
مورد دوم··· 95
2 - پس از خطبه غدير··· 95
آيه اكمال در ذكر روز غدير··· 96
1 - متن ذكر··· 97
2 - نتيجه اعتقادى··· 97
آيه اكمال در زيارت غديريه··· 97
1 - متن زيارت··· 97
مورد اول··· 97
مورد دوم··· 98
ص: 350
2 - نتيجه اعتقادى··· 98
فقره اول··· 98
فقره دوم··· 99
آيه اكمال در مفاخره بين معصومين عليهم السلام··· 99
آيه اكمال در كلام و احتجاج معصومين عليهم السلام··· 100
1 - استناد اميرالمؤمنين عليه السلام به آيه اكمال در روزهاى اول غصب خلافت··· 101
2 - استناد اميرالمؤمنين عليه السلام به آيه اكمال در زمان عثمان در مسجد نبوى··· 101
3 - آيه اكمال در كلام اميرالمؤمنين عليه السلام··· 103
4 - يوم الولاية و آيه اكمال··· 103
5 - احتجاج به آيه اكمال در جنگ صفين··· 104
6 - استناد صاحب غدير به آيه اكمال··· 104
7 - استناد امام رضا عليه السلام به آيه اكمال··· 105
8 - نامه امام حسن عسكرى عليه السلام به نيشابور در مورد آيه اكمال··· 106
آيه اكمال در كلام اصحاب و دشمنان··· 107
1 - آيه اكمال در كلام ابوسعيد خدرى··· 108
2 - آيه اكمال در كتاب سليم بن قيس··· 108
3 - آيه اكمال در كلام ابوهريره··· 109
4 - آيه اكمال در كلام يهودى در مجلس عمر··· 109
شأن نزول آيه اكمال، ( ش 1 )··· 110
1 - شأن نزول آيه اكمال··· 110
يك. روايات دسته نخست··· 112
دو. روايات دسته دوم··· 113
روايت اول··· 113
روايت دوم··· 114
2 - بررسى شأن نزول ها··· 115
ص: 351
اول. لوازم پذيرش روايات گروه اول··· 115
دوم. نقد اهل سنت بر روايات گروه اول··· 115
سوم. بررسى و نقد روايات دسته دوم··· 117
3 - اتفاقات مهم روز عرفه··· 121
بيان احكام حج تمتّع··· 122
شأن نزول آيه اكمال، ( ش 2 )··· 127
1 - مسلك اهل سنت··· 130
يك. روز بعثت··· 130
دو. روز فتح مكه··· 131
پاسخ اول··· 131
پاسخ دوم··· 133
پاسخ سوم··· 133
سه. روز قرائت سوره برائت به وسيله اميرالمؤمنين عليه السلام در منى··· 133
2 - مسلك شيعه··· 135
اول. جنبه تاريخى··· 135
دوم. قرائن موجود در آيه··· 136
3 - محكمات و متشابهات··· 137
شأن نزول آيه اكمال، ( ش 3 )··· 140
1 - مراد از «اليَومَ»··· 141
احتمال اول··· 141
احتمال دوم··· 142
احتمال سوم··· 142
احتمال چهارم··· 143
احتمال پنجم··· 143
2 - مراد از «يَئِسَ الَذينَ كَفَروا مِن دينِكُم فَلا تَخشَوهُم وَ اخشَونِ»··· 144
ص: 352
شأن نزول آيه اكمال ( ش 4 ) و تحقّق اكمال با انتصاب امام··· 146
1 - اكمال دين··· 146
يك. روز بعثت··· 147
دو. روز هجرت··· 147
سه. روز پيروزى··· 147
چهار. روز فتح مكه··· 147
پنج. روز نصب امام··· 147
2 - اتمام نعمت··· 147
يك. قرآن در سه مورد مى گويد··· 148
دو. سه مرتبه در قرآن آمده است··· 148
سه. آيه اكمال و مهدويت··· 149
استدلال شيعه به آيه اكمال··· 150
مقدمه اول: پايان بيان احكام اسلامى··· 151
يك. پايان بيان احكام اسلامى در منابع اهل سنت··· 151
صحابه و اهل سنت··· 154
آخرين سوره قرآن··· 158
دو. پايان بيان احكام اسلامى در منابع شيعه··· 161
مقدمه دوم: نزول آيه در حجة الوداع··· 162
اول. نزول در روز جمعه در عرفات··· 162
دوم. نزول در شب جمعه··· 163
نقد اين نظريه··· 163
بررسى آيه اكمال··· 169
1 - بررسى احاديث··· 170
يك. روايت ابونعيم اصفهانى··· 170
بررسى سند··· 170
ص: 353
دو. روايت خطيب بغدادى··· 171
بررسى سند··· 172
سه. روايت ابن عساكر··· 173
بررسى سند··· 174
چهار. طريق ديگر از ابن عساكر··· 174
بررسى سند··· 174
2 - راويان نزول آيه اكمال در روز غدير خم··· 175
3 - شأن نزول آيه··· 176
4 - استعمالات واژه «اليَومَ»··· 177
معناى اول: روز··· 177
معناى دوم: مجموع شبانه روز··· 178
معناى سوم: عصر··· 178
معناى چهارم: مرحله··· 178
5 - ويژگى هاى روز غدير در آيه··· 178
ويژگى اول··· 178
ويژگى دوم··· 179
ويژگى سوم··· 179
ويژگى چهارم··· 179
ويژگى پنجم··· 179
ويژگى ششم··· 179
آيه اكمال از وجود دلالت حديث غدير··· 179
يك. نام شمارى از راويان نزول آيه اكمال در روز غدير خم··· 180
1. احمد بن موسى بن مَردَوَيه اصفهانى، ابوبكر، ابن مَردَوَيه (ت 323 - م 410 ق)··· 180
2. احمد بن عبداللّه اصفهانى، ابونُعَيم··· 181
ص: 354
3. على بن محمد بن خطيب جُلاّبى، ابوالحسن، ابن مَغازلى··· 181
4. موفّق بن احمد بن ابى سعيد مكّى خوارزمى، اخطب خوارزم··· 181
5 . محمد بن على بن ابراهيم نطنزى، ابوالفتح··· 181
6 . محمود بن محمد صالحانى، ابوحامد··· 181
7. ابراهيم بن مؤيّد حموينى··· 182
دو. ابن كثير و تكذيب نزول آيه اكمال در غدير خم··· 182
1. شبهه ابن كثير··· 182
2. پاسخ شبهه ابن كثير··· 183
جهت اول··· 186
يك. فضل روزه بيست و هفتم ماه رجب··· 186
دو. فضيلت روزه روزهاى ماه رجب··· 187
سه. فضيلت روزه روز عرفه··· 189
چهار. باز فضيلت روزه سه روز از هر ماه··· 190
پنج. فضيلت روزه روز عاشورا و هر يك از روزهاى ماه محرم الحرام··· 191
شش. روزه روز غدير مانند روزه شصت ماه است··· 192
جهت دوم··· 193
آيه اكمال، نشان دهنده راه كمال··· 194
1 - توضيح اكمال و اتمام··· 194
2 - بيان كننده اكمال و اتمام··· 208
چند نكته در آيه اكمال··· 220
نكته اول: روز نوميدى كافران··· 220
نكته دوم: خطر منافقان··· 224
نكته سوم: بزرگ ترين نعمت··· 226
نكته چهارم: آخرين آيه نازل شده··· 227
ص: 355
نكته پنجم: سوره مائده آخرين سوره قرآن··· 229
اول. نظريه اهل بيت عليهم السلام درباره آخرين سوره قرآن··· 229
دوم. موافقت برخى منابع اهل سنت به نظريه اهل بيت عليهم السلام··· 231
سوم. ديدگاه هاى مخالف و متناقض··· 235
چهارم. منشأ پيدايش نظريات متناقض··· 236
ماجراى اول··· 237
ماجراى دوم··· 238
پيامدهاى اين دو داستان··· 243
پنجم. نظريات ديگر درباره آخرين آيه يا سوره قرآن··· 244
نظريه اول: آخرين آيه نازل شده آيه قتل مؤمن است··· 245
نظريه دوم: آخرين آيه قرآن آيه 128 سوره توبه است··· 246
نظريه سوم: سوره نصر، آخرين سوره قرآن··· 249
نظريه چهارم: آخرين آيه قرآن، آيه 281 سوره بقره مى باشد··· 250
نكته ششم: متن كامل آيه اكمال دين··· 253
نكته هفتم: موقعيت كنونى آيه اكمال دين در قرآن··· 254
ديدگاه اول: ديدگاه اهل بيت عليهم السلام··· 257
ديدگاه دوم: دسته اى از مفسران اهل سنت كه با ديدگاه اهل بيت عليهم السلام موافق اند··· 261
ديدگاه سوم: نظريه عمر و مشهور اهل سنت··· 264
نكته هشتم: تحليل علمى چگونگى نزول آيه اكمال دين··· 270
مُرَجِّح اول··· 271
مُرَجِّح دوم··· 271
مُرَجِّح سوم··· 272
مُرَجِّح چهارم··· 273
مُرَجِّح پنجم··· 273
ص: 356
مُرَجِّح ششم··· 274
مُرَجِّح هفتم··· 275
مُرَِّح هشتم··· 278
مُرَجِّح نهم··· 281
مُرَجِّح دهم··· 286
مرورى بر آنچه گفته شد··· 288
جمع بندى آنچه گفته شد··· 293
نكته نهم: نعمت در آيه اكمال··· 294
نكته دهم: رابطه اكمال و اسلام··· 296
نكاتى از فرازهاى آيه اكمال و شبهات مطرح شده··· 297
فراز اول: «اليَومَ»··· 297
فراز دوم: «اليَومَ يَئِسَ الَذينَ كَفَروا مِن دينِكُم»··· 302
فراز سوم: «فَلا تَخشَوهُم وَ اخشَونِ»··· 310
فراز چهارم: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم»··· 311
فراز پنجم: «وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى»··· 312
فراز ششم: «وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا»··· 313
پاسخ به سه شبهه كلى در مورد آيه اكمال··· 315
نقدى بر بزرگان اهل سنت پيرامون آيه اكمال··· 323
پاسخ اول··· 324
پاسخ دوم··· 326
پاسخ سوم··· 327
شبهه سياق آيه اكمال و پاسخ آن··· 329
جواب اول··· 330
جواب دوم··· 330
جواب سوم··· 330
ص: 357
چرا آيه اكمال عملى نشد··· 332
نظريه اول··· 333
نظريه دوم··· 333
نظريه سوم و صحيح··· 334
رابطه آيه اكمال و آيه تبليغ··· 337
كتابشناسى آيه اكمال··· 339
1 - آيه تبليغ، آيه اكمال··· 339
2 - تفسير آيه اكمال، محمد عرب صالحى، سعيد متقى پور··· 345
3 - رسالت اكمال و اتمام، هادى رزاقى هربكندى··· 345
آيه «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ ... »··· 345
1 - موقعيت تاريخى··· 346
2 - موقعيت قرآنى··· 347
3 - تحليل اعتقادى··· 347
تحليل اول··· 347
اول: «الْيَوْمَ»··· 348
دوم: «الَّذِينَ كَفَرُوا»··· 348
سه: «يَئِسَ ... مِنْ دِينِكُمْ»··· 349
تحليل دوم··· 349
اول: محور اصلى نااميدى دشمنان··· 349
دوم: چهار ركن اعلان خلافت··· 350
سوم: يأس كفار در همه انواع كفر··· 350
چهارم: يأس ابليس و شياطين··· 351
پنجم: اگر مأيوس شدند پس چرا سقيفه ؟ !··· 351
ص: 358
(فصل سوم: اعتقادات غدير: ش 1)
فصل سوم
اعتقادات غدير
ج
12 - 16
بخش اول
غدير و اثبات امامت و حجة اللّه
9 - 502
قسمت اول: غدير و امامت و حجة اللّه: 11 - 263
اتمام حجت با غدير و اثبات امامت··· 11
پايه هاى اعتقادى خطبه غدير درباره ولايت··· 11
قرائن دلالت حديث غدير بر امامت··· 12
تصريح به وصايت در خطبه غدير··· 14
ارتباط خطبه غدير با امامت و ولايت··· 15
لزوم وصىّ و جانشين··· 21
تكميل رسالت با ابلاغ ولايت··· 26
رسالت جهانى و غدير··· 29
غدير روز پايان رسالت··· 30
پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير جاى حرفى باقى نگذاشت··· 31
توجه الهى در غدير··· 32
1 - فرمان الهى براى سفر غدير··· 32
ص: 359
2 - فرمان ابلاغ خاص براى غدير··· 32
3 - تأكيد الهى درباره غدير··· 33
4 - ضمانت حفظ الهى براى ابلاغ غدير··· 33
5 - تعيين غدير به امر خدا··· 33
6 - حضور منافقين در غدير و حفظ الهى··· 33
اميرالمؤمنين عليه السلام نَفْس پيامبر صلى الله عليه و آله··· 33
عمامه گذارى در غدير و امامت··· 34
1 - متن روايت··· 36
2 - موقعيت تاريخى··· 37
3 - موقعيت قرآنى··· 37
ميثاق همگانى با ولايت··· 39
اطاعت محض در برابر امام عليه السلام··· 41
اعلان حلافت و وصايت در حجة الوداع··· 43
منّت خدا با امامت در غدير··· 43
قبول ولايت توسط پيامبران عليهم السلام و ملائكه و مؤمنين··· 44
جمعيت حجة الوداع از دليل هاى امامت··· 45
قدردانى از پيامبر صلى الله عليه و آله با غدير··· 47
همراه بودن قرآن با امام عليه السلام در خطبه غدير··· 48
تواتر حديث غدير دليل بر ولايت··· 48
اهميت و ضرورت غدير از منظر كلامى··· 49
1 - اهميت و ضرورت غدير از منظر كلامى··· 49
يك. ارتباط غدير با مبحث امامت··· 49
دو. ارتباط بحث غدير با ضرورت شناخت امام در هر عصر و عصر حاضر··· 53
2 - اهميت غدير از لحاظ تاريخى··· 54
ص: 360
شبهه اول··· 56
شبهه دوم··· 57
متكلمين و غدير خم··· 58
مثال كعبه براى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 60
همخوانى غدير با فطرت··· 60
غدير و فضائل··· 61
1 - تكرار احاديث فضائل··· 61
2 - دائره فضائل··· 62
3 - نمونه اى از فضائل··· 62
غدير، بزرگ ترين فضيلت اميرالمؤمنين عليه السلام··· 65
امامت، ادامه غدير تا قيامت··· 66
پيام هاى غدير در مورد امامت··· 70
پيام اول··· 71
پيام دوم··· 71
پيام سوم··· 71
پيام چهارم··· 72
پيام پنجم··· 72
پيام ششم··· 72
پيام هفتم··· 72
پيام هشتم··· 72
پيام نهم··· 73
پيام دهم··· 73
پيام يازدهم··· 73
پيش درآمد غدير با امامت··· 73
نكته اول··· 74
ص: 361
نكته دوم··· 74
نكته سوم··· 76
نكته چهارم··· 77
نكته پنجم··· 79
نكته ششم: پاسخ به دو پرسش··· 80
پرسش يكم··· 80
پرسش دوم··· 81
نكته هفتم: ضرورت شناخت امام··· 81
اول: بُعد تشريعى··· 82
دوم: بُعد تكوينى··· 84
نكته هشتم: عصمت امام··· 85
امامت ثمره غدير··· 87
1 - پاسخ هاى اجمالى··· 87
2 - پاسخ تفصيلى··· 87
ژرف نگرى در امامت غدير··· 88
1 - امامتِ تعيين شده··· 90
2 - مردم و انتخاب··· 92
3 - مراحل تحقق غدير··· 94
يك. انتخاب الهى··· 95
دو. ابلاغ پيامبران عليهم السلام··· 96
سه. بيعت عمومى مردم··· 96
غدير ماجرايى براى پيشوايىِ كلّ بشريت··· 101
نتايج اعتقادى غدير··· 109
نكات برجسته در امامت غديرى··· 109
غدير، يوم الولاية··· 112
ص: 362
حديث امامتِ امام رضا··· 112
اميرالمؤمنين عليه السلام، قائِدُ الغُرِّ المُحَجَّلين··· 114
امامت صاحب شمشير··· 115
ضابطه دين و دنيا عليهم السلام اميرالمؤمنين عليه السلام··· 116
معجزات غديرىِ اميرالمؤمنين عليه السلام··· 117
1 - سنگ آسمانى بر منكر غدير··· 117
2 - معجزه پس از غدير در مدينه··· 118
3 - معجزه بزرگ اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير··· 121
امامت غديرى از مَفاخر اميرالمؤمنين عليه السلام··· 126
غدير در مفاخره اميرالمؤمنين با امام حسين عليهماالسلام··· 126
وصيت پيامبر صلى الله عليه و آله به اميرالمؤمنين عليه السلام در دوران غربت غدير··· 127
سنت الهى و قانون عقلى در غدير··· 128
حكمت امامت··· 130
از ديدگاه شيعه··· 130
تعيين امام معصوم··· 135
ضمانت الهىِ امامتِ غدير با عصمت··· 135
اطاعت خدا و رسول صلى الله عليه و آله و صادقين··· 136
ارزش دادن به انتخاب مردم در مقابل انتخاب خدا··· 137
غدير روز معرفى اولو الامر··· 138
بلافصل بودن امامت اميرالمؤمنين عليه السلام··· 139
پيش بينى هاى امامت در خطبه غدير··· 139
1 - انتخاب بهترين مولى··· 140
2 - معرفى دوازده امام عليه السلام تا آخر دنيا··· 140
3 - تعيين امام معصوم··· 140
4 - معدن علم··· 141
ص: 363
5 - ولايت مطلقه الهيه··· 141
6 - حضرت مهدى عليه السلام··· 141
جهت اول··· 142
جهت دوم··· 142
غدير روز تبيين و آغاز امامت··· 142
وفورِ نعمت با امامتِ غدير··· 143
كمال دين و رضايت خداوند با قبول ولايتِ غديرى··· 145
ولايت، مفهوم اتمام نعمت··· 146
روز كمال دين و تمام نعمت با ولايت··· 147
كمال اسلام با امامت در غدير··· 148
اراده خداوند بر ولايت در غدير··· 149
اسلام بدون ولايت قبول نيست··· 150
اهميت ولايت نزد خداوند··· 151
قبولى اعمال با ولايت··· 152
تبيين وظايف مردم در برابر ولايت··· 153
تولد رسمى امامت و ولايت در غدير··· 153
اهميت غدير در اعتقادات اسلامى··· 154
مفهوم ولايت در غدير··· 155
مورد اول··· 155
مورد دوم··· 156
مورد سوم··· 156
مورد چهارم··· 156
مورد پنجم··· 156
جايگاه ولايت در دين··· 156
مورد اول··· 157
ص: 364
مورد دوم··· 157
مورد سوم··· 157
مورد چهارم··· 157
جلوه هاى ولايت در كلمه «مولى»··· 157
جلوه اول··· 159
جلوه دوم··· 160
جلوه سوم··· 160
جلوه چهارم··· 160
جلوه پنجم··· 161
جلوه ششم··· 161
جلوه هفتم··· 161
امامت راه نجات··· 162
ولايت الهى اساس ولايت علوى··· 162
سنگينىِ ولايت··· 163
سؤال از معناى ولايت در حديث غدير··· 163
صَعبٌ و مُستَصعَب··· 164
قبول ولايت در غدير همانند سجده بر آدم عليه السلام··· 164
آيه اكمال و لياقت براى ولايت··· 166
محكم ترين دستور الهى··· 166
محوريت پيامبر صلى الله عليه و آله در تعيين مصاديق ولايت··· 168
مستند ولايت، كلام پيامبر صلى الله عليه و آله··· 168
نور غدير، حافظ ولايت··· 169
ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله··· 170
ولايتِ غدير يعنى ولاية اللّه ··· 171
1 - غدير حقيقى است كه در تاريخ سريان دارد··· 174
ص: 365
2 - شوراى سقيفه انكار ولايت پروردگار است !··· 177
يك. خبر وصيت آدم بر شيث عليهماالسلام··· 178
دو. خبر يوشع فرزند نون وصى موسى عليهماالسلام··· 179
1. يوشع پسر نون عليه السلام در تورات··· 179
2. در قرآن كريم··· 180
3. خبر شمعون وصى عيسى عليه السلام··· 180
3 - غدير نقشه هدايت پروردگار··· 182
4 - زهرا عليهاالسلام ترجمان غدير است··· 186
نتيجه··· 188
ولايت مطلقه الهيه··· 189
ولايتِ غدير، نتيجه گيرى ولايت مطلقه رسول اللّه صلى الله عليه و آله··· 190
تفكر بايسته درباره غدير··· 192
شيعيان در آيه اكمال··· 193
ارتباط ولايت با حبّ و بغض··· 194
1 - اهميت حبّ و بغض اهل بيت عليهم السلام نزد خداوند··· 194
نكته اول··· 194
نكته دوم··· 194
نكته سوم··· 194
2 - حب اهل بيت عليهم السلام ضابطه و ترازوى سنجش اعمال··· 195
موضوع اول··· 195
موضوع دوم··· 195
موضوع سوم··· 195
3 - حب اهل بيت عليهم السلام درّ گرانمايه··· 195
نياز به غدير و امامت··· 196
ارتباط غدير با هدف خلقت بشر··· 197
ص: 366
پايه گذارى هدف غدير از آغاز خلقت··· 197
وظايف مردم نسبت به على عليه السلام در خطبه غدير··· 198
وظيفه اول··· 199
وظيفه دوم··· 199
وظيفه سوم··· 199
وظيفه چهارم··· 199
مبانى خطبه غدير در مسائل مرتبط با ولايت··· 199
مورد اول··· 199
مورد دوم··· 200
مورد سوم··· 200
مورد چهارم··· 200
مورد پنجم··· 200
پيامى جاودانى و همگانى··· 201
نكته اول··· 205
نكته دوم··· 206
نكته سوم··· 206
نكته چهارم··· 206
نكته پنجم··· 207
هم پيوندى تكوين غدير و اراده تكوينى خداوند··· 207
غدير در سايه تهديدات الهى··· 208
1 - قريش و خلافت بنى هاشم··· 208
2 - مداخله الهى··· 209
3 - نكته اى ضرورى: ورع و تقوى !··· 210
خلاصه سخن··· 213
ص: 367
«الَّذِينَ آمَنُوا» در قرآن··· 214
1 - موقعيت تاريخى··· 215
2 - تحليل اعتقادى··· 215
آيات ولايت در سراسر قرآن··· 217
1 - موقعيت تاريخى··· 217
2 - تحليل اعتقادى··· 218
دعوت همه انبياء عليهم السلام به اسلام و ولايت··· 219
اهل بيت عليهم السلام در قرآن··· 224
امر به معروف و ولايت و امامت··· 225
1 - ارتباط امر به معروف و ولايت··· 225
2 - خطبه غدير و امر به معروف··· 226
نكته اول··· 226
نكته دوم··· 227
جهت اول··· 227
جهت دوم··· 228
جهت سوم··· 228
ايمان و ولايت و امامت··· 228
1 - پايه هاى ايمان··· 228
2 - محبت اهل بيت عليهم السلام و ايمان··· 230
3 - ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام و ايمان··· 231
عدالت و غدير··· 232
1 - عدل علوى در غدير··· 232
2 - عصر ظهور و جلوه هايى از سيره علوى··· 234
3 - رفاه همگانى و نزول بركات آسمانى··· 236
ص: 368
رابطه صبر و ولايت و امامت··· 239
1 - امر پيامبر صلى الله عليه و آله به صبر اميرالمؤمنين عليه السلام··· 239
2 - بهشت جزاى صبر ائمه عليهم السلام و شيعيان··· 240
آيه «آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ ... »··· 245
1 - متن خطبه غدير··· 245
2 - موقعيت تاريخى··· 246
3 - موقعيت قرآنى··· 246
4 - تحليل تاريخى: سمع و طاعت در امامت دوازده امام عليهم السلام··· 246
آيه «إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ الْمَوْتى وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَىْ ءٍ ... »··· 247
1 - متن خطبه غدير··· 248
2 - موقعيت تاريخى··· 248
آيه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا ... »··· 249
1 - متن خطبه غدير··· 249
2 - موقعيت تاريخى··· 250
آيه «وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ ... »··· 250
1 - ولايت بر همه مخلوقات··· 252
روايت اول: ولايت حتى بر جمادات··· 252
روايت دوم: ولايت ما سوى اللّه ··· 252
روايت سوم: ولايت بر همه عوالم··· 253
روايت چهارم: ولايت بر اهل آسمان و زمين··· 254
روايت پنجم: ولايت بر دوازده هزار عالم··· 254
روايت ششم: ولايت بر موجودات بدون استثنا··· 255
روايت هفتم: ولايت شامل بر همه خلق··· 255
روايت هشتم: ولايت و اتصال كامل عيار··· 256
روايت نهم: ولايت به معناى حضور در محضر معصوم··· 256
ص: 369
روايت دهم: ولايت مانند احاطه بر كف دست··· 256
2 - ولايت بر ملائكه··· 257
روايت اول: اعتقاد همه ملائكه به ولايت··· 257
روايت دوم: شرافت ملائكه با ولايت··· 258
روايت سوم: تقرّب ملائكه با ولايت··· 258
روايت چهارم: ملائكه در خدمت صاحب ولايت··· 258
3 - ولايت بر جنّيان··· 259
مورد اول: پيروان اهل بيت عليهم السلام از جن··· 259
مورد دوم: اطاعت جنّيان از مقام ولايت··· 259
مورد سوم: سؤال جنّيان از مقام عصمت··· 259
مورد چهارم: فرستادگان جن نزد امام··· 260
4 - ولايت بر حيوانات و گياهان و جمادات··· 260
حديث اول: ولايت بر حيوانات و گياهان··· 261
حديث دوم: ولايت تمام عيار بر حيوانات··· 261
آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ ... »··· 261
قسمت دوم: صاحب اختيار و غدير: 265 - 293
صاحب اختيارى امامانِ غدير عليهم السلام··· 265
اتمام حجت اميرالمؤمنين عليه السلام با «صاحب اختيار»··· 267
بيان پيامبر صلى الله عليه و آله در مورد صاحب اختيار··· 267
شرح حديث غدير و صاحب اختيار··· 268
صاحب اختيار در خطبه غدير··· 270
صاحب اختيارىِ پيامبر صلى الله عليه و آله··· 273
صاحب اختيار در كلام اميرالمؤمنين عليه السلام با ابوبكر··· 274
صاحب اختيار در كلام امام باقر عليه السلام··· 274
ص: 370
مفهوم صاحب اختيار··· 275
موقعيت تبليغى غدير و صاحب اختيارى··· 276
مهدى عليه السلام صاحب اختيار خدا در زمين··· 277
آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... »··· 277
1 - موقعيت تاريخى··· 278
2 - تحليل اعتقادى··· 280
تحليل اعتقادى اول··· 280
تحليل اعتقادى دوم··· 281
آيه اولى الامر در احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام··· 281
1 - متن روايت··· 282
2 - موقعيت تاريخى··· 283
3 - موقعيت قرآنى··· 283
4 - تحليل اعتقادى··· 283
تحليل اعتقادى اول··· 283
تحليل اعتقادى دوم··· 284
حديث اول··· 284
حديث دوم··· 284
حديث سوم··· 285
حديث چهارم··· 286
حديث پنجم··· 287
حديث ششم··· 288
حديث هفتم··· 289
آيه اولى الامر در زيارت غديريه··· 289
1 - متن زيارت··· 290
2 - نتيجه اعتقادى··· 291
ص: 371
الف. از ولايت محمد صلى الله عليه و آله تا ولايت على عليه السلام··· 291
ب. مسير ارتباط ولايت محمدى و علوى··· 292
ج. مراحل اجراى اعلام ولايت··· 292
قسمت سوم: خلافت و رهبرى جامعه و غدير: 295 - 318
پاسدارى و حفاظت از دين با رهبرىِ غدير··· 295
خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله··· 297
مرورى بر راه طى شده غدير و خلافت··· 298
1 - سقيفه چه كرد ؟ غدير مظلوم تا كجا پيش رفت ؟··· 298
2 - اسلام واقعى و غير واقعى در سايه غدير كشف شد··· 299
3 - تعيين اشخاصى براى ابديت اسلام لازم بود··· 300
4 - معارف صحيح اسلام با شخص ضمانت شده الهى تضمين شد··· 301
5 - غدير كه عملى نشد چه فايده اى داشت ؟··· 302
6 - اگر غدير نبود اشكال معكوس آغاز مى شد !··· 303
7 - تعيين امام هرگز از دست بشر ساخته نيست !··· 303
8 - اگر ولايت اعلام نمى شد نبوت زير سؤال مى رفت !··· 304
9 - منصوب كردن خليفه چه فرق هايى با سپردن آن به شورا داشت ؟··· 304
ضرورت خلافت و زمينه سازى براى ولايت··· 305
امامت و خلافت، موضوع اصلى بيعت غدير··· 305
كلمه «خلافت»··· 306
خلافتِ غديرى در قرآن··· 310
تصريح به خلافت در خطبه غدير··· 310
بلافصل بودن خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام··· 311
آيه «وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا ... »··· 312
1 - متن خطبه غدير اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير··· 312
ص: 372
2 - موقعيت تاريخى··· 313
3 - موقعيت قرآنى··· 314
4 - تحليل اعتقادى··· 314
الف. «تَمَّتْ كَلِمَةُ اللّه» يعنى واقعه غدير··· 314
ب. «تَمَّتْ كَلِمَةُ اللّه» يعنى دوران خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 316
قسمت چهارم: انتصاب در امامت و خلافت: 319 - 352
امر به انتصاب در مكه··· 319
1 - قرائت كسره يا فتحه در «فَانْصَبْ»··· 321
2 - تصريح به نزول آيه درباره غدير··· 324
3 - ارتباط كل سوره با غدير··· 325
4 - منظور از فراغت و منصوب كردن··· 327
انتصاب در عرفات··· 329
انتصاب پس از حجة الوداع··· 331
امامت و انتصابِ خداوند در خطبه غدير··· 333
مورد اول··· 334
مورد دوم··· 335
انتصاب خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله تنها گزينه صحيح··· 337
1 - امامان حق و پيشوايان باطل··· 339
2 - مقام امامت··· 340
3 - شورايى كه مشروعيت نداشت··· 342
4 - توجيهى نا آگاهانه يا مغرضانه··· 342
5 - شوراها و قراردادهاى اجتماعى··· 343
انتصابِ بهترين مولى··· 344
پيامبر صلى الله عليه و آله و انتصاب··· 344
ص: 373
ثمره انتصاب··· 345
1 - پاسخ هاى اجمالى··· 345
2 - پاسخ تفصيلى··· 346
سابقه انتصاب در موقعيت هاى مختلف··· 347
1 - غدير براى مردمى كه على عليه السلام را مى شناختند··· 347
2 - تهديد براى مردم نه پيامبر صلى الله عليه و آله !··· 347
3 - وحشت از مسلمانان در غدير !··· 348
4 - چرا سقيفه دلسوزتر از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 348
مكتب انتصابِ الهى و نبوى در مقابل مكتب شوراىِ مردمى··· 349
انتصاب، فضيلت انحصارى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 350
نَصْب و غدير··· 351
آيه «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» = امر به انتصاب در مكه··· 352
قسمت پنجم: امتحان الهى با غدير: 353 - 367
آزمونِ الهى در غدير··· 353
غدير روز امتحان نهايى مردم··· 354
آيات مربوط به امتحان و مقابله با دشمنان غدير··· 355
آيه «أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »··· 358
1 - موقعيت تاريخى··· 359
2 - تحليل اعتقادى··· 362
تحليل اعتقادى اول··· 362
تحليل اعتقادى دوم··· 363
آيه «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللّه ُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ...» = آيه «أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »··· 365
آيه «فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَ هِىَ ظالِمَةٌ فَهِىَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَ ... »··· 366
آيه «لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلى ما اَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّى يَميزَ الْخَبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ...»··· 367
ص: 374
قسمت ششم: حضرت مهدى عليه السلام و غدير: 369 - 454
حضرت مهدى عليه السلام در خطبه غدير··· 369
بيعت غدير و حضرت مهدى عليه السلام··· 370
رابطه غدير با حضرت مهدى عليه السلام··· 370
حضرت مهدى عليه السلام و آيه اكمال··· 372
نكته اول··· 372
نكته دوم··· 373
نكته سوم··· 373
زمينه سازى غدير براى عصر ظهور··· 374
1 - تجلّى آيات غدير در عصر ظهور··· 375
2 - تجلّى خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير در عصر ظهور··· 376
يك. جلوه هايى از خطبه غدير در عصر ظهور··· 376
دو. سيماى موعود در خطبه غدير··· 377
سه. سيماى امير عليه السلام در خطبه غدير··· 378
چهار. جايگاه رفيع مولا در خطبه غدير··· 379
پنج. سپاه سفيانى در خطبه غدير··· 379
شش. اصحاب صحيفه در خطبه غدير··· 380
هفت. نور فراگير··· 381
هشت. ميراث پيامبر صلى الله عليه و آله··· 381
نه. ضرورت اطلاع رسانى··· 382
ده. بيعت با خدا··· 383
يازده. امام هدايتگر··· 383
3 - جلوه هايى از خطبه حضرت امير عليه السلام در عصر ظهور··· 383
يك. سيماى غدير در سخنان امير عليه السلام··· 383
دو. رهبران گمراه در خطبه امير عليه السلام··· 385
ص: 375
سه. روز امن و امان··· 386
4 - جلوه هايى از خطبه امام رضا عليه السلام در عصر ظهور··· 386
يك. به خاك ماليده شدن بينى شيطان··· 387
دو. روز رهايى از غم و اندوه··· 387
سه. روز نشر دانش··· 387
چهار. روز بشارت··· 388
پنج. روز خرسندى··· 388
5 - جلوه هايى از رخدادهاى غدير در عصر ظهور··· 389
يك. مؤاخات··· 389
منابع حديث مؤاخات··· 390
اوج اخوّت و برادرى··· 391
دو. يگر رخدادها··· 392
زمينه هاى تجلّى غدير در عصر ظهور··· 392
1 - تلخى روزگارِ سقيفه، مشوّق اميد به ظهور··· 393
2 - سؤالاتِ زمينه سازِ بحثِ «تجلّى غدير در ظهور»··· 393
3 - خصوصيات علمى در بحث «تجلّى غدير در ظهور»··· 394
4 - ورودى هاى بحث درباره «تجلّى غدير در ظهور»··· 395
5 - منابع بحث درباره «تجلّى غدير در ظهور»··· 396
ظهور، پاسخ به فطرت غديرى انسان ها··· 397
1 - همخوانى غدير با فطرت··· 397
2 - غدير پاسخ منجى گرايى بشريت··· 398
3 - ظهور روز تحقق حقايق پنهان غدير··· 399
4 - لزوم غدير براى بقاى اسلام··· 401
5 - غدير شاقول افكار در طول تاريخ اسلام··· 402
6 - غدير با سقيفه محو نمى شود··· 405
ص: 376
7 - غدير ترسيم هندسى فكر و عمل بشريت··· 406
8 - روزگار ظهور زمان ظاهر شدن مبانىِ غدير··· 407
9 - غدير روز رشد عقول··· 407
ظهور، تجلى غلبه حق غدير بر باطل ها··· 408
1 - دگرگونى هاى عصر ظهور··· 408
2 - غدير براى پاسدارى و حفاظت از دين··· 409
3 - بدون غدير رهبرى امكان ندارد··· 410
4 - اهداف غدير··· 411
5 - موانع تحقق غدير··· 411
ظهور، روز قابليت انسان براى غدير··· 412
1 - عدالت يكپارچه با تحقق غدير··· 413
2 - جبت و طاغوت مانع تحقق غدير··· 413
3 - پايه گذارى هدف غدير از آغاز خلقت··· 413
4 - بشارت انبيا عليهم السلام به بنيانگذار غدير··· 414
5 - ابلاغ هدف خلقت در غدير··· 415
6 - چرا هدف خلقت در غدير تحقق نيافت ؟··· 415
7 - مردم بايد نياز به غدير را احساس كنند··· 416
8 - مردم در جستجوى مصلح كل··· 417
ظهور يعنى اعاده حق غدير··· 417
1 - غدير و آزمون الهى··· 418
2 - غدير و رسالت جهانى··· 419
3 - عصر ظهور و بازگشت به غدير··· 421
4 - جلوه هايى از غدير در عصر ظهور··· 424
محور اول: غدير نماد حقّ··· 424
محور دوم: غدير و عدالت علوى··· 426
ص: 377
محور سوم: عصر ظهور و جلوه هايى از سيره علوى··· 429
محور چهارم: رفاه همگانى و نزول بركات آسمانى··· 430
محور پنجم: فراخوان به ولايت علوى··· 433
5 - غدير و ظهور و منتظران··· 434
عصر ظهور، تجليگاه غدير··· 435
1 - غدير از آغاز خلقت تا ظهور و تا قيامت··· 436
2 - سقيفه مانع غدير تا ايام ظهور··· 439
3 - ظهور با پيام غدير··· 440
4 - آثار غدير در ايام ظهور··· 441
مورد اول: عدالت··· 442
مورد دوم: عقل··· 443
مورد سوم: علم··· 443
مورد چهارم: دين··· 444
غدير و اعتقاد به حضرت مهدى عليه السلام··· 445
غدير روز وعده به حضرت مهدى عليه السلام··· 445
مهدويت نتيجه غدير··· 446
نگاهى گذرا به سه رخداد: بعثت، غدير، عصر ظهور··· 448
1 - بعثت··· 448
2 - غدير خم··· 448
3 - ظهورِ موعود منتظر··· 449
كتابشناسى امام زمان عليه السلام و غدير··· 449
1 - آخرين خورشيد، مهدى وحيدى صدر··· 449
2 - از غدير تا ظهور، ابوالفضل سبزى··· 449
3 - امام مهدى عليه السلام و منتظران از زبان خطابه غدير، اميرمحمد داودى پور، محمدتقى اختيارى، تورج شجاعى··· 449
ص: 378
4 - تجلى اهداف غدير در عصر ظهور، على اصغر رضوانى··· 450
5 - تجلى غدير در عصر ظهور، سيد محمود بحرالعلوم ميردامادى··· 450
6 - تجلى غدير در عصر ظهور، جمعى از محققين غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله··· 450
7 - تجلى مهدويت در غدير، رضاعلى عزيزى··· 451
8 - حضرت مهدى عليه السلام آخرين وارث غدير، محمدرضا شريفى··· 451
9 - غدير در عصر ظهور، محمدحسين رحيميان··· 452
10 - غدير روز تجديد بيعت با امام زمان عليه السلام، محمدباقر فقيه ايمانى··· 452
11 - غدير و امام زمان عليه السلام، ابوالفضل سبزى··· 452
12 - غدير و مهدويت، محمدرضا شريفى··· 452
13 - فرازى از خطبه شريف غدير درباره حضرت ولى عصر عليه السلام، غلامرضا حاتمى··· 452
14 - قائم مهدى عليه السلام در خطبه غدير، عمران عليزاده··· 453
15 - كعبه در پيام آفتاب، سيد حسين حسينى··· 453
16 - مدرسه غدير با پيوندهاى مهدوى، قنبرعلى آل بويه··· 453
17 - موعود غدير، اصغر صادقى··· 453
18 - مهدويت در خطبه غدير، سميه حسين جواد··· 453
19 - نداى ولايت و مهدويت، ش 3، حسين احمدى··· 454
20 - ياد امام عصر عليه السلام در عيد غدير خم، محمدرضا رحيميان··· 454
قسمت هفتم: ائمه اثنى عشر و غدير: 455 - 502
ائمه اثنى عشر عليهم السلام از مبانى خطبه غدير··· 455
ولايت دوازده امام عليهم السلام در آيات قرآن··· 456
ائمه عليهم السلام از مصاديق «مولى»··· 457
ائمه عليهم السلام از نسل پيامبر صلى الله عليه و آله··· 458
ص: 379
ائمه عليهم السلام از نسل اميرالمؤمنين عليه السلام = آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ»··· 459
ائمه عليهم السلام، انتصابِ بهترين در غدير··· 459
بيان ائمه عليهم السلام در خطبه غدير··· 461
ائمه عليهم السلام، يكى از پايه هاى اعتقادى خطبه غدير··· 469
امامانِ غدير و جهان شمولى··· 470
ولايت ائمه عليهم السلام بر جنّيان و موجودات ديگر··· 471
1 - ولايت بر جنّيان··· 472
مورد اول: پيروان اهل بيت عليهم السلام از جنّ··· 472
مورد دوم: اطاعت جنّيان از مقام ولايت··· 472
مورد سوم: سؤال جنّيان از مقام عصمت··· 473
مورد چهارم: فرستادگان جنّ نزد امام7··· 473
2 - ولايت بر موجودات ديگر··· 473
ائمه اثنى عشر عليهم السلام و حزب اللّه ··· 474
ارتباط امامت ائمه عليهم السلام با غدير··· 475
اعلان ولايت دوازده امام عليهم السلام··· 477
1 - ولايت براى عرب و عجم و سياه و سفيد··· 477
2 - از ولايت خدا و رسول صلى الله عليه و آله تا ولايت دوازده امام عليهم السلام··· 477
3 - اختصاص طريق الهى به حجج خداوند··· 478
4 - همه علوم نزد اصحاب ولايت··· 478
5 - على عليه السلام مدار حق و باطل··· 479
6 - سبقت على عليه السلام در گذشته اسلام··· 479
7 - عذاب دائم براى منكرين ولايت··· 479
8 - شك در ولايت مساوى با كفر··· 479
9 - همه بايد درباره ولايت پاسخگو باشند··· 480
ص: 380
10 - اشاره به علت حضور على عليه السلام بر فراز منبر··· 480
11 - ثقل اكبر و ثقل اصغر··· 481
12 - انجام وظيفه در ابلاغى همه جانبه··· 481
اكمال دين با ائمه اثنى عشر عليهم السلام··· 488
1 - ائمه عليهم السلام و آيه اكمال··· 488
2 - اكمالِ در غدير با ائمه عليهم السلام··· 494
الف. نقطه اصلى ولايت··· 494
ب. آثار ولايت··· 495
امامان عليهم السلام و سرپرستى قرآن··· 496
1 - امامان عليهم السلام دعوت كننده به قرآن··· 497
تحليل اعتقادى··· 497
2 - امامان عليهم السلام مفسران قرآن··· 498
تحليل اعتقادى··· 499
آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ»··· 500
1 - متن خطبه غدير··· 500
2 - موقعيت تاريخى··· 501
3 - تحليل اعتقادى··· 502
ص: 381
(فصل سوم: اعتقادات غدير: ش 2)
بخش دوم
تحليل واقعه غدير
5 - 492
قسمت اول: تحليل هاى كلى غدير: 7 - 133
سرفصل هاى تحليل غدير··· 7
1 - عمق نگاه ها نسبت به غدير··· 7
2 - سؤالات نسل امروز درباره غدير··· 8
3 - رنج نامه غدير در مقابل سقيفه··· 8
تحليل كلى بر اصل واقعه غدير··· 9
1 - غدير حق همه انسان ها··· 9
2 - غدير آسودگى خاطر پيامبر رنجديده··· 9
3 - آيا از انتخاب پيامبر صلى الله عليه و آله مى شود گذشت ؟··· 10
4 - قضاوت بى طرفانه درباره غدير··· 10
5 - صحنه غدير در تاريخ نظير ندارد··· 11
تحليل كلى برنامه هاى غدير··· 11
1 - ايستادن بر فراز منبر··· 11
2 - بيعت لسانى و عملى··· 12
الف. هدف از بيعت لسانى··· 12
ب. كيفيت بيعت عملى و لسانى··· 13
3 - بستن عمامه مبارك بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام··· 14
ص: 382
4 - شعر غدير··· 14
5 - ماجراى حارث فهرى و سنگ آسمانى··· 15
مخاطبين غدير··· 19
غدير و رشد فكرها در نسل جديد··· 20
سؤالات نسل امروز درباره غدير··· 21
1 - اهميت غدير در چيست ؟··· 21
2 - آيا به موقعيت غدير در اعتقادات توجه شده است ؟··· 22
3 - غدير به كداميك از ابعاد زندگى مربوط است ؟··· 22
4 - آيا گزارش كاملى از واقعه غدير ارائه شده است ؟··· 23
5 - غدير واقعه است يا حادثه ؟··· 23
6 - اگر غدير نباشد چه دستورى براى خلافت داريم ؟··· 24
7 - اين همه بحث درباره غدير براى چيست ؟··· 24
8 - در غدير بحث بر سر چيست ؟··· 25
9 - چطور 120000 فراموشكار در غدير جمع شده بودند ؟··· 25
10 - چرا امت اسلام با داشتن غدير منحرف شد ؟··· 26
11 - اگر غدير عملى مى شد دنيا چگونه بود ؟··· 26
12 - ما چه اندازه توانسته ايم با غدير باشيم ؟··· 27
روشى براى نسل حاضر در تحليل واقعه غدير··· 28
1 - راه علمى براى دستيابى به حقايق واقعه غدير··· 28
2 - واقعه غدير با جمع بندى منابع موجود··· 29
3 - حقيقت غدير در سايه زحمات مدافعان غدير··· 30
جمعيت حجة الوداع··· 31
حضور همگانى و تركيب قبائلى در غدير··· 32
1 - مؤمن و منافق··· 33
2 - مؤمنين قوى الايمان و ضعيف الايمان··· 34
ص: 383
كثرت حاضرين در غدير··· 35
بررسى و تحليل روايات جمعيت حاضر در غدير··· 36
1 - واقعه غدير خم··· 37
2 - مقدمات آخرين سفر··· 39
اقدام اول: تشكيل قدرت اسلام··· 40
اقدام دوم: فراخوانى مردم به حجة الوداع··· 44
اقدام سوم: حضور زنان، كودكان و كهنسالان··· 46
3 - روايات جمعيت غدير خم··· 46
قول اول: هزار و سيصد نفر··· 47
نقد و بررسى··· 47
قول دوم: ده هزار نفر··· 48
نقد و بررسى··· 49
قول سوم: دوازده هزار نفر··· 50
نقد و بررسى··· 51
قول چهارم: هفده هزار نفر··· 51
نقد و بررسى··· 51
قول پنجم: شصت هزار نفر··· 52
نقد و بررسى··· 52
قول ششم: هفتاد هزار نفر··· 52
نقد و بررسى··· 53
قول هفتم: هشتاد و شش هزار نفر··· 53
نقد و بررسى··· 54
قول هشتم: نود هزار نفر··· 54
نقد و بررسى··· 54
قول نهم: يك صد و چهارده هزار نفر··· 55
ص: 384
نقد و بررسى··· 55
قول دهم: يك صد و بيست هزار نفر··· 56
نقد و بررسى··· 56
4 - جمع بندى··· 56
مديريت منابع انسانى توسط پيامبر صلى الله عليه و آله در واقعه غدير··· 58
1 - مقدمه··· 59
2 - مديريت··· 59
3 - آماده سازى منبر غدير··· 60
4 - خبر رسانى در واقعه غدير··· 60
يك. بلال··· 61
دو. ربيعة بن امية بن خلف··· 61
5 - نحوه چينش مردم··· 61
6 - حفظ امنيت··· 62
اول. برقرارى امنيت توسط خداوند··· 62
دوم. برقرارى امنيت توسط پيامبر صلى الله عليه و آله··· 63
سوم. بر قرارى امنيت توسط حضرت على عليه السلام··· 64
چهارم. برقرارى امنيت توسط صحابه··· 64
7 - بستن عمامه··· 65
8 - اولين شاعر غدير··· 65
9 - بيعت گرفتن از مردم در روز غدير··· 66
10 - بيعت با زنان··· 67
11 - نتيجه گيرى··· 67
شناخت غدير و مصافحه ملائكه··· 68
مراسم غدير··· 72
نكته اول: نظم سه روزه معجزه الهى··· 72
ص: 385
نكته دوم: اجراى كامل مراسم در سايه ضمانت الهى··· 73
مراسم غير عادى براى غدير··· 75
1 - انتشار فورىِ خبرِ فوق العاده غدير··· 75
2 - ماجراى عجيب غدير، هم مشهور هم معروف··· 76
3 - غير عادى بودن غدير براى انبياء عليهم السلام··· 77
4 - غير عادى بودن غدير در عالم خلقت··· 78
5 - غير عادى بودن غدير براى ملائكه··· 79
تحليل انعكاس خبر غدير در آن زمان··· 80
توصيف غدير··· 82
جوّ حاكم در غدير··· 83
شاخصه هاى واقعه غدير··· 85
عمق نگاه ها نسبت به غدير··· 88
1 - برنامه يك ساعته با توقفى ناگهانى··· 88
2 - مراسمى سه روزه با حضور 120000 نفر··· 89
3 - پشت پرده غدير، توطئه هاى منافقين··· 90
4 - برنامه اى مفصل با پيش بينى هاى لازم··· 90
5 - غدير با نكات شاخص و اهداف پيگيرى شده··· 92
6 - غدير تاريخچه اى به بلنداى چهارده قرن··· 93
غدير از آغاز خلقت تا جهانى شدنِ و تا ظهور و قيامت··· 94
غدير از واقعه تا تحليل علمى··· 97
مَدخَل هاى مرتبط با غدير··· 98
وقايع مرتبط به غدير··· 99
ايجاد زمينه شهرت غدير··· 99
1 - اشتهار غدير به خاطر سرعت خروج از مكه به سوى غدير··· 100
2 - اشتهار غدير به خاطر مكان فوق العاده آن··· 101
ص: 386
3 - اشتهار غدير به خاطر خطبه يك ساعته··· 102
4 - اشتهار غدير به خاطر مراسم سه روزه بيعت··· 103
5 - تابلوى اشتهار بر پيشانى غدير··· 104
جوانب مختلف شهرتِ غدير··· 105
1 - انتشار فورى و فراگيرِ خبر غدير··· 106
2 - ماجراى مشهور و معروف غدير··· 107
3 - هزاران شاهد در غدير··· 107
4 - تغافل اكثريت مردم از غدير··· 108
5 - اقرار غاصبين درباره غدير در شوراى عمر··· 109
6 - اقرار جمعيت به غدير در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله··· 110
7 - شهادت گروهى به غدير پس از 25 سال··· 111
8 - اقرار صحابه به غدير پس از 50 سال··· 115
9 - همگان شاهد غدير··· 116
10 - پيامبر صلى الله عليه و آله براى غدير زحمت كشيد··· 116
سابقه هاى اعتقادى حاضرين غدير··· 118
تركيب جامعه اسلامى در غدير··· 119
اهميت اعتقادى، تاريخى و سياسى غدير··· 120
اولين هاى غدير··· 122
زمان و مكان غدير··· 123
1 - عرفه··· 124
2 - موسم حج··· 125
3 - حضور شخص پيامبر صلى الله عليه و آله··· 125
4 - يادگارهاى گرانقيمت··· 126
5 - مردم و مسئوليت هايشان··· 126
6 - انحصار در تصميم گيرى··· 127
ص: 387
7 - فرو افتادن نقاب ها··· 127
8 - به همين ترتيب با ديگران نيز ...··· 129
9 - حكم ثابت الهى··· 130
10 - تهديد و توطئه··· 130
سخن آخر··· 131
غدير در مسير حجة الوداع··· 131
1 - غدير مكانى سابقه دار··· 132
2 - غدير قبل از تقاطع··· 132
3 - به ياد ماندن توقف در بيابان غدير··· 132
4 - گرما و غير عادى بودن مكان غدير··· 133
قسمت دوم: تحليل هاى خط غدير: 135 - 451
نور غدير، حافظ ولايت··· 135
وصيت پيامبر صلى الله عليه و آله و غدير··· 136
غدير، روز معرفت به پيامبر صلى الله عليه و آله··· 136
رابطه غدير با بعثت و يوم الدار و عصر ظهور··· 137
1 - بعثت و يوم الدار··· 137
2 - روز غدير··· 144
3 - ظهورِ موعود منتظر··· 146
نقل فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام با معرفت··· 147
مفهوم و عظمت غدير··· 147
مورد اول··· 149
مورد دوم··· 149
مورد سوم··· 149
مورد چهارم··· 149
ص: 388
مورد پنجم··· 149
غدير و آينده نگرى براى امت··· 150
شباهت حضرت زهرا عليهاالسلام با غدير··· 153
غدير روز چه كسى است ؟··· 154
غدير شاقول افكار در طول تاريخ اسلام··· 157
غدير متعلق به همه··· 160
مقايسه هاى اعتقادى غدير··· 160
1 - توحيد غدير در برابر توحيد سقيفه··· 161
2 - خداى عادل بر اساس غدير··· 161
3 - پيامبر معصوم در اعتقاد غدير··· 161
4 - بدون غدير راه بى ضمانت است··· 161
ويژگى هاى غدير··· 161
1 - اعلام امامت در اجتماعى بى همانند··· 162
2 - اجتماعى از سراسر بلاد اسلامى··· 162
3 - جاذبه معنوى حاضران در غدير··· 163
4 - انگيزه معنوى گردهمايى غدير··· 163
5 - فراوانى و انبوه حاضران و راويان··· 163
6 - تحقق بيعت عمومى و همگانى··· 164
7 - كيفيت والاى حادثه غدير··· 166
8 - صراحت در گفتار پيامبر صلى الله عليه و آله··· 167
عهد و پيمانِ غدير··· 167
غدير و ميثاق الهى··· 168
شاهدان غدير معترضان سقيفه··· 181
ره آوردهاى غدير··· 182
1 - غدير و جامعه اى پاك و بى اختلاف··· 182
ص: 389
2 - غدير و حقيقت صلح و بخشش··· 183
3 - غدير، تأمين كننده معاد و معاش بى دغدغه··· 185
4 - حكومت اميرالمؤمنين عليه السلام نمادى از غدير··· 186
عوامل تأثير گذار در جاودانگى گفتمان غدير··· 189
1 - كليات··· 189
يك. مقدمه··· 189
دو. تعاريف مفاهيم··· 191
سه. اهداف··· 192
چهار. روش پژوهش··· 193
پنج. سازماندهى پژوهش··· 193
شش. پيشينه پژوهش··· 193
هفت. چارچوب نظرى پژوهش··· 193
2 - ادبيات موضوع··· 194
عامل اول: وحيانى بودن گفتمان غدير··· 198
عامل دوم: هم پيوندى تكوين غدير و اراده تكوينى خداوند··· 199
عامل سوم: قدرت و قطعيت گفتمان غدير··· 200
عامل چهارم: حق مدارى و حق گرايى··· 200
عامل پنجم: جامعيت گفتمان غدير··· 201
عامل ششم: جهان شمولىِ گفتمان غدير··· 202
عامل هفتم: تضمين و ضمانتمندى الهى گفتمان غدير··· 203
عامل هشتم: بهره گيرى از تكنيك ها و متدلوژى مناسب در گفتمان غدير··· 204
عامل نهم: نقش مندى شخصيت الهى پيامبر صلى الله عليه و آله در كارآمدى پردازش و تبيين غدير··· 206
عامل دهم: قابليت و كفايت الهىِ على عليه السلام در ولايت پذيرى··· 207
عامل يازدهم: تواتر و اتقان حديث غدير··· 208
ص: 390
عامل دوازدهم: اهتمام و جديّت علما در تفصيل و تبيين گفتمان غدير··· 208
خاتمه··· 209
عوامل جاودانگى غدير··· 211
1 - غدير حقيقى است كه در تاريخ سريان دارد··· 212
2 - شوراى سقيفه انكار ولايت پروردگار است !··· 216
يك. خبر وصيت آدم بر شيث عليهماالسلام··· 217
دو. خبر يوشع فرزند نون وصى موسى عليهماالسلام··· 217
سه. خبر شمعون وصى عيسى عليهماالسلام··· 219
3 - غدير نقشه هدايت پروردگار··· 220
4 - حضرت زهرا عليهاالسلام ترجمان غدير است··· 224
نتيجه··· 227
عوامل جاودانگى غدير از منظرى ديگر··· 227
1 - نزول چهار آيه درباره غدير··· 228
يك. آيه تبليغ··· 228
دو. آيه اتمام دين و اكمال نعمت··· 229
سه و چهار. آيه مسألت عذاب··· 231
2 - اهتمام اصحاب به غدير··· 231
3 - غدير در آثار علماى عامه··· 232
4 - غدير در اشعار··· 232
5 - احتجاج به غدير··· 232
غدير بهترين راه براى جامعه اسلامى··· 232
توحيد غدير··· 233
اهميت غدير از لحاظ تاريخى··· 233
شبهه اول··· 235
شبهه دوم··· 236
ص: 391
تحليل بيعت و تهنيت در غدير··· 237
1 - موضوع اصلى بيعت غدير··· 238
2 - محتواى بيعت غدير··· 238
3 - ارزش و پشتوانه بيعت غدير··· 238
4 - ضامن و شاهد بيعت غدير··· 239
5 - نتيجه بيعت غدير··· 239
6 - مراسم بيعت غدير پس از خطبه··· 240
رسميت تبريك در غدير··· 244
1 - تبريك رسمى در غدير خم··· 245
2 - آموزش تبريك غدير از امام صادق عليه السلام··· 245
3 - آموزش تهنيت غدير توسط امام رضا عليه السلام··· 246
عللِ عدمِ پيگيرى مداومِ اميرالمؤمنين عليه السلام براى غدير و خلافت··· 246
پاسخ اول··· 247
پاسخ دوم··· 248
پاسخ سوم··· 248
پاسخ چهارم··· 248
پاسخ پنجم··· 248
قسمت سوم: تحليل هاى خط ضد غدير: 453 - 492
حضور مشركين در غدير··· 253
اغتشاش و اعتراض در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير··· 254
1 - جوسازى و خشونت··· 255
دو نكته قابل توجه··· 258
نكته اول: مكان حادثه··· 258
نكته دوم: عبارت «همگى از قريش»··· 259
ص: 392
2 - موضوع گيرى و رسوايى··· 260
3 - رويارويى تلخ··· 261
نفاق در جامعه اسلامى پيش از غدير··· 263
فرصت طلبان جامعه اسلامى در غدير··· 264
كارشكنى هاى منافقين در ماجراى غدير··· 265
1 - اجازه بى موقع براى جدايى از كاروان··· 265
2 - عبور بى اجازه از غدير··· 266
3 - طرح سؤال هاى بى جا درباره توقف در غدير··· 267
4 - پراكنده شدن از برابر منبر پيامبر صلى الله عليه و آله !··· 267
5 - مسخره كردن در بين خطبه··· 269
جهت اول: تشكيك در نسبت سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله به خدا··· 271
جهت دوم: اظهار نارضايتى از اقدامات حضرت··· 271
جهت سوم: مطرح كردن تعصبات قومى··· 271
جهت چهارم: مسخره كردن مقام نبوت··· 272
6 - استهزاء بعد از خطبه··· 272
اول. انكار سخنان حضرت··· 274
دوم. مطرح كردن خلافت به عنوان غنيمت !··· 274
سوم. مرحله اى بودن نقشه هاى ضد غدير··· 274
چهارم. تصميم بر ادامه راه بعد از شكست··· 275
7 - تكبر و انكار معاويه در غدير··· 275
8 - آيا غدير از طرف خداست ؟··· 276
9 - پيشنهاد معرفى شخص ديگرى به جاى على عليه السلام !··· 277
10 - پيشنهاد شركت با على عليه السلام در خلافت !··· 278
دشمنان ولايت··· 279
خطر منافقين··· 280
ص: 393
حضور منافقين در غدير··· 281
تحليل عملكرد منافقين در غدير··· 282
1 - نگاه آگاهانه به تحركات دشمنان غدير··· 282
2 - تحليل كلى عملكرد منافقين در غدير··· 283
3 - واكسينه جامعه اسلامى در برابر منافقين··· 283
4 - از برخورد شديد با منافقين در غدير چه مى فهميم ؟··· 284
5 - از اجراى مراسم غدير بايد تعجب كرد ! ؟··· 285
6 - منافقين غدير سازندگان روزهاى سقيفه··· 286
7 - غدير در كدام جامعه اسلامى اجرا شد ؟··· 286
8 - نقش فرصت طلبان در غدير··· 287
اهداف منافقين··· 288
جايگاه صحابه و غدير··· 290
1 - فرو افتادن نقاب ها··· 290
2 - به همين ترتيب با ديگران نيز ... ··· 291
3 - حكم ثابت الهى··· 292
4 - تهديد و توطئه··· 292
سخن آخر··· 293
تهديدات الهى در برابر منافقين··· 293
1 - قريش و خلافت بنى هاشم··· 294
2 - مداخله الهى··· 295
3 - نكته اى ضرورى: ورع و تقوى !··· 296
خلاصه سخن··· 299
شباهت امت پيامبر صلى الله عليه و آله با امت حضرت موسى عليه السلام··· 300
مظلوميّت غدير··· 303
علت فراموشى غدير··· 303
ص: 394
نظريه اول: متمرّد شدن مسلمانان··· 304
نظريه دوم: سختگيرى و صلابت و انعطاف ناپذيرى حضرت على عليه السلام··· 304
نظريه سوم و صحيح: اغفال مسلمين··· 305
ريشه يابى ضديت با غدير··· 308
اوضاع جامعه مسلين قبل و بعد از غدير··· 309
1 - دو گروه عمده··· 310
2 - رياست طلبان··· 310
3 - اهل كتاب (يهود)··· 311
4 - مهاجران··· 311
5 - منافقان··· 311
6 - نامسلمانان··· 312
7 - قبايل تسليم شده··· 313
8 - بنى اميه در پيكره اسلام··· 313
9 - طرفداران پيامبران دروغين··· 313
10 - بعضى از اصحاب خاصِ مشكل دار··· 314
آمادگى مردم براى فراموشى غدير و غصب خلافت··· 317
اكراهِ عرب در مورد جوانى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 318
1 - اكراه مرسوم اعراب در سپردن مسئوليت بزرگ به جوانان··· 319
2 - اكراه مرسوم نسبت به واگذارى مسئوليت بزرگ به مردان كم تجربه··· 321
جامعه مسلمين پيش از غدير··· 322
تحليل ماجراى حارث فهرى و سنگ آسمانى··· 333
نكته اول: مسير عجيب مباهله در غدير··· 334
نكته دوم: طرز تفكر حارث فهرى چه بود ؟··· 335
عبرت هاى ماجراى حارث و سنگ آسمانى··· 341
عبرت اول··· 341
ص: 395
عبرت دوم··· 341
جبت و طاغوت مانع تحقق غدير··· 343
استفاده دشمنان از جاهليت در غدير··· 343
1 - تعصب قومى و سنّ··· 344
2 - مطرح كردن خلافت به عنوان غنيمت !··· 345
اصحاب صحيفه ملعونه و جاهليت··· 346
صحابه و جامعه اسلامى و جاهليت و نفاق··· 347
جاهليت در قرآن··· 354
شك در ولايت مساوى با كفر و جاهليت··· 355
چهره هاى سقيفه در برابر غدير··· 356
كمىِ متقين در جامعه اسلامى··· 357
بى لياقتىِ جامعه اسلامى براى ولايتِ غدير··· 358
حديث جعلىِ «أصحابى كَالنُجومِ ... »··· 358
انكار غدير در امت هاى گذشته و اسلام··· 359
شباهت امت اسلام با امت هاى سابقه··· 363
نكته اول··· 365
نكته دوم··· 366
نكته سوم··· 375
مورد اول··· 375
مورد دوم··· 376
مورد سوم··· 376
مورد چهارم··· 376
مورد پنجم··· 376
مورد ششم··· 376
نكته چهارم··· 379
ص: 396
اول: امت حضرت موسى عليه السلام··· 379
دوم: امت حضرت عيسى عليه السلام··· 382
سوم: امت اسلامى··· 384
مردم و تأثير خارجى انتخاب··· 390
پادشاهى يا خلافت··· 392
تهديد اسلام با كفر··· 393
كفر بعد از اسلام و ريشه ضديت با غدير··· 394
غرور مسلمانى و پذيرش امامت··· 396
افتراق امت و غدير··· 396
1 - قرآن و آگاهى از آينده··· 399
2 - روايات و آگاهى از آينده··· 400
روايت اول··· 400
روايت دوم··· 401
روايت سوم··· 401
روايت سوم··· 402
روايت چهارم··· 403
روايت پنجم··· 403
روايت شش··· 404
3 - سه راه پيش روى پيامبر صلى الله عليه و آله··· 405
ترويج كنندگان راه اول··· 405
اشكالات راه اول··· 406
اشكالات راه دوم··· 413
اختلاف در جانشينى و افتراق امت··· 415
1 - آيا پيامبر صلى الله عليه و آله از اختلاف بين امت اسلامى خبر داشت ؟··· 415
مورد اول··· 415
ص: 397
مورد دوم··· 416
2 - براى حل اختلاف در موضوع جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله چه بايد كرد ؟··· 416
3 - جانشينان ساير پيامبران عليهم السلام چگونه انتخاب مى شده اند ؟··· 417
آيه اول··· 417
آيه دوم··· 417
آيه سوم··· 418
شاهدان غدير معترضان سقيفه··· 418
انكار ولايت توسط منافقين··· 419
سؤالات منافقين درباره ولايت··· 421
جماعت مسلمين در برابر غدير··· 424
شباهت امت پيامبر صلى الله عليه و آله با امت حضرت موسى عليه السلام··· 428
فتنه هاى پس از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 431
اعتراض عمر دليل بر ولايت··· 431
جانشينىِ ابوبكر و معناى «مولى»··· 432
تفاوت انكار على عليه السلام با انكار غدير··· 433
شبهه عمل صحابه در امر امامت··· 434
پاسخ اول··· 435
علت اول··· 435
علت دوم··· 435
علت سوم··· 436
پاسخ دوم··· 436
شِرك در ولايت شرك به خدا··· 437
رأى مردم در مكتب غدير و سقيفه··· 440
هراس دشمنان از كلمه مولى··· 440
لزوم تعيين خليفه از زبان دشمنان··· 441
ص: 398
انتخاب يا انتصاب··· 444
عدم قبول ولايت و جهنم··· 446
جمله اول··· 446
جمله دوم··· 447
منكرين ولايت··· 447
انكار ولايت يعنى ارتداد··· 448
كمال دين با برائت··· 448
غدير روز جداسازى حق و باطل··· 449
انكار غدير و پيامدهاى آن··· 450
1 - تحريف و تغيير احكام الهى··· 451
2 - از بين رفتن بسيارى از احاديث نبوى··· 453
مورد اول··· 453
مورد دوم··· 454
3 - ايجاد اختلاف طبقاتى··· 454
4 - حاكم شدن شجره ملعونه··· 454
يك. بنى اميه در قرآن··· 455
دو. بنى اميه در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله··· 456
سه. چه كسى خلافت را به دست بنى اميه داد··· 457
«مُنكَر» يعنى مخالفت با ولايت··· 459
ابطال حمل امامت در حديث غدير بر امامت تصوّف··· 461
1 - تأويل نبوت با اين تأويل در امامت··· 461
2 - اميرالمؤمنين عليه السلام از صوفيه نيست··· 462
3 - ردود شاه ولى اللّه بر عقايد صوفيه··· 462
4 - امامت بر خلاف ديگر مقامات، مبتنى بر اظهار است··· 462
5 - تصريح دهلوى به لزوم حمل كلام خدا و رسول صلى الله عليه و آله و على عليه السلام بر ظاهر آن··· 463
ص: 399
6 - تصريح دهلوى به حمل نصوص كتاب و سنت بر معناى ظاهرى··· 463
7 - استدلال ابوبكر به حديث «الأئمَّةُ مِن قُرَيشٍ» براى خلافتش··· 464
8 - نزد اهل سنت، امامت به معناى خلافت است··· 464
9 - «امامت» رياستِ دين و دنياست··· 464
10 - امامت مستلزم عصمت است··· 466
برائت، معيار ولايتِ غديرى··· 466
چرا هدفِ خلقت در غدير، تحقق نيافت ؟··· 467
آيات مربوط به امتحان و مقابله با دشمنان غدير··· 468
آيه «أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ . ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرِينَ . كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ . وَيْلٌ ... »··· 470
1 - متن خطبه غدير··· 471
2 - موقعيت تاريخى··· 471
3 - موقعيت قرآنى··· 472
4 - تحليل اعتقادى··· 473
تحليل اعتقادى اول··· 473
تحليل اعتقادى دوم··· 473
مورد اول: تكذيب هاى رو در رو در غدير··· 474
مورد دوم: تكذيب هاى غيابى در غدير··· 475
آيه «وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ ... »··· 476
1 - توطئه اى با عنوان تقاضاى تبديل··· 477
2 - پيشنهادِ مخالفتِ خدا با درخواست تبديل··· 477
3 - پيشنهاد تبديل مساوى با كفر··· 478
4 - نتيجه گيرى از نكات سه گانه··· 478
5 - اعتراض كنندگان چه كسانى بودند ؟··· 479
آيه «وَ لا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ ... »··· 480
ص: 400
آيه «وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ»··· 483
1 - متن خطبه غدير··· 483
2 - تحليل اعتقادى··· 483
تحليل اعتقادى اول··· 483
تحليل اعتقادى دوم··· 486
آيه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ ... »··· 486
1 - متن خطبه غدير··· 488
2 - موقعيت تاريخى··· 488
3 - موقعيت قرآنى··· 489
4 - تحليل اعتقادى··· 489
مرحله اول: امامت دوازده امام يعنى دين كامل··· 490
مرحله دوم: منكرين امامت تا روز قيامت··· 490
مرحله سوم: جزاى منكرين امامت ائمه عليهم السلام··· 491
جزاى اول: «حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ»··· 491
جزاى دوم: «فِى النَّارِ»··· 492
ص: 401
(فصل سوم: اعتقادات غدير: ش 3)
بخش سوم
اتمام حجت با غدير
5 - 484
قسمت اول: نكات كلى در مورد اتمام حجت با غدير: 70 - 32
فهرستواره احتجاج با غدير··· 7
1 - اتمام حجت خداوند و معصومين عليهم السلام با غدير··· 10
2 - اتمام حجت اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله و ياران اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير··· 10
دفاع از غدير با استناد به قرآن··· 14
حديث غدير و مناظره··· 16
تاريخچه اتمام حجت در چهارده قرن··· 16
زمينه اتمام حجت با غدير··· 18
تبليغ غدير با احتجاج و تحقيق در آن··· 20
تلاش در زنده نگهداشتن غدير با احتجاج··· 20
اتمام حجت كامل با غدير··· 21
احاديث مرتبط با احتجاج به غدير··· 23
حديث ثقلين··· 24
حديث سفينه··· 24
حديث منزلت··· 24
حديث مدينة العلم··· 24
حديث طير مَشوى··· 25
ص: 402
حديث على عليه السلام مع الحق ...··· 25
حديث على عليه السلام مع القرآن ...··· 25
حديث رايت··· 25
حديث تشبيه··· 26
حديث قِتال بر تأويل··· 26
حديث ولايت··· 26
حديث نور··· 26
حديث اِمرة المؤمنين··· 27
حديث ائمه اثنى عشر عليهم السلام··· 28
قسمت دوم: اتمام حجت خدا و معصومين عليهم السلام با غدير: 33 - 369
اتمام حجت هاى قرآنىِ غدير··· 33
1 - آيه تبليغ··· 34
2 - آيه اكمال··· 34
نكته اول: آخرين اتمام حجت از نظر زمانى··· 37
نكته دوم: آخرين درجه اتمام حجت··· 38
نكته سوم: سِرِّ عظمتِ آخرين اتمام حجت··· 40
3 - آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ»··· 46
4 - اميرالمؤمنين عليه السلام: منظور از آيه اكمال ولايت من است··· 49
5 - اميرالمؤمنين عليه السلام: سوره اى از قرآن درباره من نازل شده است··· 50
6 - اميرالمؤمنين عليه السلام: «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى» درباره مسخره كنندگان غدير است··· 51
7 - اميرالمؤمنين عليه السلام: با نزول آيه «اكمال» نداى تكبير برخاست··· 52
8 - اميرالمؤمنين عليه السلام: به حكم «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ» پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به ابلاغ شد··· 53
9 - اميرالمؤمنين عليه السلام: آيات «اولوا الامر» و «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ» در غدير تفسير شد··· 54
10 - اميرالمؤمنين عليه السلام: نَبَأِ عَظيم من هستم··· 55
11 - اميرالمؤمنين عليه السلام: از «بَلِّغْ» تا «يَعْصِمُكَ» تا «أَكْمَلْتُ»··· 56
ص: 403
12 - اميرالمؤمنين عليه السلام: «أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى» با ولايت من بود··· 57
13 - اميرالمؤمنين عليه السلام: منم نبأ عظيمى كه دين را كامل كرد··· 57
14 - اميرالمؤمنين عليه السلام: «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» دليل من است··· 59
15 - امام باقر عليه السلام: «بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» براى چه نازل شد ؟··· 60
16 - امام باقر عليه السلام: «أولُوا الأمر» را بايد پيامبر صلى الله عليه و آله معرفى كند··· 61
17 - امام صادق عليه السلام: «يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللّه ِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها» ولايت است··· 62
18 - امام صادق عليه السلام: آيه تبليغ يعنى: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ...··· 62
19 - امام صادق عليه السلام: «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» اشاره به آيه تبليغ است··· 63
20 - امام صادق عليه السلام: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا» كافرين به ولايت اند··· 63
21 - امام كاظم عليه السلام: «مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ» سزاى دشمنان غدير است··· 64
22 - امام رضا عليه السلام: «أَكْمَلْتُ لَكُمْ» يعنى بدون دخالت مردم دين كامل است !··· 65
23 - امام هادى عليه السلام: از «أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ» تا «بَلِّغْ» تا «أَكْمَلْتُ»··· 67
24 - امام هادى عليه السلام: از حديث ثقلين تا «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ» تا مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ··· 69
25 - امام عسكرى عليه السلام: آيه «اكمال» منت خدا بر مردم است··· 70
26 - حذيفه يمانى: «أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا» اشاره به فتنه سقيفه است··· 70
27 - حذيفه يمانى: «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ» عايشه است··· 72
28 - حذيفه يمانى: از «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ» تا «بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ»··· 74
29 - حذيفه يمانى: پيامبر صلى الله عليه و آله «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ» را در خطبه غدير يادآور شد··· 75
30 - حذيفه يمانى: سه آيه درباره صحيفه ملعونه نازل شده است··· 77
31 - بلال: «لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَىِ اللّه ِ وَ رَسُولِهِ» اجازه بيعت با سقيفه را نمى دهد··· 79
32 - ابوسعيد خدرى: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ» بر فراز منبر نازل شد··· 80
33 - بُرَيده اسلمى: «أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ» ناظر به ملك عظيم آل محمد عليهم السلام است··· 81
34 - ابوهريره: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ» در غدير نازل شد··· 81
ص: 404
احتجاج به رابطه آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ ... » با حديث غدير··· 82
1 - متن روايت··· 83
2 - موقعيت تاريخى··· 83
3 - موقعيت قرآنى··· 84
4 - تحليل اعتقادى··· 84
تحليل اعتقادى اول··· 84
تحليل اعتقادى دوم··· 84
حديث اول··· 85
حديث دوم··· 85
حديث سوم··· 86
حديث چهارم··· 87
حديث پنجم··· 88
حديث ششم··· 89
حديث هفتم··· 90
اتمام حجت با آيه «وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ ... »··· 90
1 - متن خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير··· 91
2 - موقعيت تاريخى··· 91
3 - موقعيت قرآنى··· 92
4 - تحليل اعتقادى··· 92
احتمال اول: «تَمَّتْ كَلِمَةُ اللّه» يعنى واقعه غدير··· 93
احتمال دوم: «تَمَّتْ كَلِمَةُ اللّه» يعنى دوران خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 95
اتمام حجت هاى عملىِ خداوند براى غدير··· 96
1 - عذاب آسمانى بر دشمن غدير··· 97
2 - ظهور جبرئيل در غدير··· 97
3 - نداى آسمانى در غدير··· 98
ص: 405
4 - عقوبت كتمان غدير··· 98
5 - عذاب انكار غدير··· 99
احتجاج خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله در ماجراى حارث فهرى و سنگ آسمانى··· 101
اتمام حجت پيامبر صلى الله عليه و آله براى ابلاغ غدير··· 109
خطبه غدير و احتجاج··· 111
سند مكتوب غدير و احتجاج به آن··· 112
اتمام حجت و يادآورى پيامبر صلى الله عليه و آله با غدير··· 113
1 - مرد چادرنشين··· 113
2 - عيد غدير··· 114
3 - سفارش پيامبر صلى الله عليه و آله··· 114
4 - توضيح پيامبر صلى الله عليه و آله··· 114
5 - پاسخ منافقين··· 115
6 - اتمام حجت كامل و همگانى··· 115
7 - اتمام حجت حتى پس از شهادت··· 116
اتمام حجت خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام پس از غدير در مدينه··· 117
اتمام حجت پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام بر منافقين··· 122
اتمام حجت اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير··· 123
1 - اتمام حجت با خطبه غدير··· 130
2 - از من - كه صاحب روز غديرم - بيعت خواستند ! ؟··· 131
3 - اتمام حجت اميرالمؤمنين عليه السلام در غصب خلافت··· 132
4 - اتمام حجت اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير در غصب خلافت··· 133
5 - اتمام حجت با غدير زير شمشير و بيعت اجبارى··· 135
مورد اول··· 141
مورد دوم··· 142
6 - طبق حديث غدير من صاحب اختيارم يا تو ؟ !··· 143
ص: 406
7 - اتمام حجت اميرالمؤمنين عليه السلام خصوصى بر ابوبكر با غدير··· 144
8 - احتجاج با غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام در ماجراى فدك··· 146
9 - احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير در مسجد النبى صلى الله عليه و آله زمان عمر··· 148
10 - احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير در ماجراى شوراى عمر··· 149
11 - احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير پس از انتخاب عثمان··· 151
12 - احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام در مسجد النبى صلى الله عليه و آله در زمان عثمان··· 152
13 و 14 - اتمام حجت اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير بر طلحه··· 165
مورد اول: در زمان عثمان··· 165
مورد دوم: در جنگ جمل··· 165
15 - اتمام حجتِ جنگ جمل در خطبه غدير··· 166
16 - تعجب از حاضرين غدير در مقايسه على عليه السلام و معاويه··· 167
17 - اتمام حجت اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير در برابر معاويه··· 168
18 - احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير در صفين··· 170
19 - احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير در نامه براى معاويه··· 175
20 - در روز غدير دانستيد و در قيامت خواهيد دانست··· 175
21 - نامه ادبى درباره غدير به امر اميرالمؤمنين عليه السلام··· 177
22 - اتمام حجت اميرالمؤمنين عليه السلام با عيد غدير··· 179
23 - احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير در رحبه كوفه··· 180
24 - احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير بعد از نهروان··· 180
25 - يوم الولاية··· 180
26 - تبليغ غدير براى اصبغ توسط اميرالمؤمنين عليه السلام··· 182
27 - غدير بالاترين منقبت··· 182
28 - غدير در مفاخره اميرالمؤمنين عليه السلام··· 183
29 - غدير از مختصات اميرالمؤمنين عليه السلام··· 184
30 - براى غدير عذرى نيست··· 184
ص: 407
31 - يادآورى غدير··· 185
32 - احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث ثقلين و غدير براى امامت··· 185
33 - خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير در كوفه··· 186
34 - اتمام حجت اميرالمؤمنين عليه السلام با حديث غدير در نامه اى به شيعيان··· 186
احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام در رحبه كوفه··· 192
1 - ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام در رحبه كوفه··· 193
2 - اسناد و منابع احتجاج در رحبه كوفه··· 204
يك. نام شمارى از راويان اين خبر··· 204
1. محمد بن عبداللّه بن ابراهيم بن عبدويه بن موسى بن بنان جبلّى شافعى، ابوبكر (ت 260 - م 354 ق)··· 206
2. ابن مَغازلى، ابوالحسن جُلاّبى··· 207
3. خطيب خوارزمى··· 207
4. على بن محمد بن اثير جَزَرى، ابوالحسن، ابن اثير··· 207
5 . ابن حجر عسقلانى··· 208
6 . ابراهيم بن عبداللّه يمنى وصابى شافعى··· 208
7. على بن عبداللّه سَمهودى، نورالدين··· 208
دو. نفرين امام عليه السلام بر كسانى كه شهادت ندادند··· 208
1. نقل نفرين حضرت و بلاى كتمان كنندگان··· 209
2. نام بعضى از كتمان كنندگان··· 210
سه. نتيجه بحث··· 213
چهار. اشكال ابن روزبهان و پاسخ آن··· 215
1. اشكال ابن روزبهان··· 215
2. پاسخ اشكال ابن روزبهان··· 215
پاسخ اول: مُناشده انس و ديگران متواتر است··· 215
پاسخ دوم: حديث غدير متواتر است نه مستفيض گونه··· 215
ص: 408
پاسخ سوم: نمونه هايى از نفرين پيامبر صلى الله عليه و آله بر مخالفان··· 216
مورد اول··· 216
مورد دوم··· 217
مورد سوم··· 217
پاسخ چهارم: نمونه هايى از نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام··· 218
پاسخ پنجم: نمونه هايى از نفرين صحابه··· 218
مورد اول··· 219
مورد دوم··· 219
پاسخ ششم: پاسخ صاحب «احقاق» به ابن روزبهان··· 220
پنج. اعتراف حلبى به دلالت شهادت طلبى··· 221
الف. اشكال حلبى··· 221
ب. پاسخ اشكال حلبى··· 222
پاسخ اول··· 222
پاسخ دوم··· 222
پاسخ سوم··· 223
شش. استبعاد ابوالطُفَيل نسبت به حديث غدير··· 229
خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير در كوفه··· 231
1 - متن خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام··· 234
2 - ترجمه خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام··· 242
3 - تبليغ غدير با خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه السلام··· 251
4 - تجلى خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام در عصر ظهور··· 251
يك. سيماى غدير در سخنان امير عليه السلام··· 251
دو. رهبران گمراه در خطبه امير عليه السلام··· 253
سه. روز امن و امان··· 253
5 - واكاوى متن و سند خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام··· 254
ص: 409
اول. منابع خطبه··· 254
دوم. متن روايت··· 255
سوم. سند و دلالت خطبه··· 257
الف. استدلال به عبارت «أخبَرَنا جَماعَةٌ»··· 257
ب. «مُعَنعَن» بودن روايت در بين ائمه عليهم السلام··· 258
ج. معتبر بودن مراسيلِ شيخ طوسى··· 258
د. سلسله سند روايت··· 258
چهارم. احكام فقهى مرتبط با روايت··· 260
پنجم. كلمات بزرگان پيرامون خطبه غديريه··· 261
6 - سرفصل هاى خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام··· 262
توحيد··· 262
نبوت··· 262
امامت··· 262
خِرَد··· 263
غدير··· 264
موعظه هاى اخلاقى··· 264
7 - كتاب درباره خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه السلام··· 264
1. نهج الولاية (شرح خطبه غديريه مولا اميرالمؤمنين على عليه السلام) ، سيد كاظم ارفع··· 265
2. آرمان غدير از ديدگاه اميرالمؤمنين عليه السلام، سيد محمد مجيدى (نظامى) ، حسن عرفان··· 266
8 - گزيده خطبه غدير اميرالمؤمنين عليه السلام··· 267
روز غدير، عيد بزرگ··· 268
روز بيان اراده خدا و روز ابلاغ··· 269
غدير روز بزرگ، روز گشايش، روز تكامل··· 269
ص: 410
روز پرده بردارى از مقام امامت··· 269
روز كامل شدن دين··· 270
روز شهود و حضور··· 270
روز نمايش قرارها و از دورويى ها··· 270
روز بيان حقايق··· 270
روز راندن شيطان··· 271
روز برهان··· 271
روز داورى··· 271
روز فرشتگان··· 272
روز رهنمون··· 272
روز آزمون··· 272
روز پيشاهنگان··· 273
روز هويدا شدن نهان ها··· 273
روز شناسايى خاصان··· 273
روز اوصياء و انبياء عليهم السلام··· 273
روز آسايش و آسودگى··· 274
روز گنج پنهان··· 274
روز آشكار شدن رازها··· 274
9 - واكاوىِ خطبه غدير اميرالمؤمنين عليه السلام··· 275
نكته اول··· 275
نكته دوم··· 275
نكته سوم··· 276
نكته چهارم··· 276
نكته پنجم··· 276
ص: 411
سكوت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از پيامبر صلى الله عليه و آله يا احتجاج ؟··· 279
پاسخ اول··· 281
پاسخ دوم··· 281
حقيقت اتمام حجت هاى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 282
1 - پاسخ محكم و منطقى به فرصت طلبان··· 283
2 - زنده نگهداشتن دو جريان مثبت و منفى تاريخى··· 283
3 - نفى دلبستگى به حكومت··· 284
4 - عدم جواز سستى و سهل انگارى از بيان حق··· 284
5 - ناتوانى خلفاى ثلاثه در برابر منطق اميرالمؤمنين عليه السلام··· 285
اتمام حجت حضرت زهرا عليهاالسلام با غدير··· 285
1 - نقل غدير توسط حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام··· 287
2 - تبليغ غدير توسط حضرت زهرا عليهاالسلام از پشت در آتش گرفته··· 288
3 - دفاع از غدير توسط صديقه كبرى عليهاالسلام در مقابل ابن لُبَيد در منطقه اُحُد··· 288
4 - ياد غدير در عيادت بانوان صحابه··· 290
5 - تذكر به غدير در برابر سقيفه ايان··· 292
6 - در عيادت بعضى از صحابه··· 293
اتمام حجت حضرت زهرا عليهاالسلام و بيان علل فراموشى غدير در خطبه فدكيه··· 293
مقدمه··· 294
1 - علت بيان خطبه فدكيه··· 296
2 - علل محقق نشدن اهداف غدير از منظر خطبه فدكيه··· 299
علت اول: بيم فتنه··· 299
علت دوم: رويگردانى از كتاب خدا··· 300
علت سوم: پاسخ به نداى شيطان··· 301
علت چهارم: توطئه هاى پنهان و آشكار عليه خاندان رسول خدا صلى الله عليه و آله··· 302
علت پنجم: سكوت در برابر ناحق و حق غصب شده··· 303
ص: 412
علت ششم: نفاق··· 304
علت هفتم: پوشاندن حق و كتمان آن و كفر بعد از ايمان··· 306
علت هشتم: راحت طلبى و تن آسايى··· 307
علت نهم: دروغ بستن به پيامبر صلى الله عليه و آله و خيانت به ايشان··· 308
علت دهم: حركت توده مردم به سمت باطل و چشم پوشى بر آن··· 309
علت يازدهم: به سخن آمدن گمراهان خاموش و فرومايگان و سركردگان
باطل··· 310
علت دوازدهم: خاموشى نور دين و نابودى سنت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 311
علت سيزدهم: بازگشت به سنت ها و جهالت هاى گذشته··· 312
نتيجه گيرى··· 314
احتجاج امام حسن عليه السلام با غدير در برابر معاويه··· 315
1 - دفاع امام حسن عليه السلام از غدير در مجلس معاويه··· 315
2 - دفاع امام حسن عليه السلام از غدير در مسجد كوفه··· 317
اتمام حجت امام حسين عليه السلام با غدير در منى··· 318
اتمام حجت امام سجاد عليه السلام با غدير··· 320
اتمام حجت امام باقر عليه السلام با غدير··· 320
1 - متن كامل خطابه غدير از امام باقر عليه السلام··· 321
2 - استناد امام باقر عليه السلام به آيه «تبليغ» در برابر حسن بصرى··· 322
3 - استناد امام باقر عليه السلام به آيه «اولوا الامر» درباره تفسير قرآنى غدير··· 324
4 - تعجب از نفهميدن معناى غدير··· 325
5 - تعجب از انكار حقيقت بزرگ غدير··· 325
6 - تعجب از بى انصافى مردم با غدير··· 326
7 - اتمام حجت براى همه··· 326
8 - اتمام حجت در شام··· 327
9 - احياى مسجد غدير در زمان امام باقر عليه السلام··· 327
ص: 413
اتمام حجت امام صادق عليه السلام با غدير··· 328
1 - بيان مظلوميت غدير··· 329
2 - نعمت انكار شده··· 329
3 - شاهدانِ بى شهادت !··· 330
4 - ثبات قدم بر سر غدير··· 330
5 - آيه تبليغ··· 330
6 - «فَإذا فَرَغتَ فَانصَب...»··· 331
7 - كفرِ منكر غدير··· 332
8 - مسجد غدير··· 332
9 - پيمان ولايت··· 332
10 - عظمت روز غدير··· 333
11 - انتشار خبر غدير··· 333
12 - مفهوم حديث غدير··· 333
13 - نعمت انكار شده··· 334
14- آيه اكمال··· 334
اتمام حجت امام كاظم عليه السلام با غدير··· 335
1 - اتمام حجت قرآنىِ امام كاظم عليه السلام براى غدير··· 336
2 - اتمام حجت امام كاظم عليه السلام بر هارون با غدير··· 337
اتمام حجت امام رضا عليه السلام با غدير··· 338
1 - خطبه غديرِ امام رضا عليه السلام در ضيافت افطار براى اصحاب··· 339
يك. متن خطبه غديريه امام رضا عليه السلام··· 341
دو. ترجمه خطبه غديرِ امام رضا عليه السلام··· 344
سه. تجلى خطبه غديريه امام رضا عليه السلام در عصر ظهور··· 347
تجلى اول: به خاك ماليده شدن بينى شيطان··· 347
تجلى دوم: روز رهايى از غم و اندوه··· 348
ص: 414
تجلى سوم: روز نشر دانش··· 348
تجلى چهارم: روز بشارت··· 349
تجلى پنجم: روز خرسندى··· 349
2 - استناد امام رضا عليه السلام به سه آيه قرآن درباره الهى بودن امامت غدير··· 350
3 - دستور زيارت صاحب غدير از امام رضا عليه السلام··· 351
4 - دستور اظهار سرور قلبى و زبانى··· 352
5 - دستور ديدار مؤمنان در غدير··· 352
6 - امر به تهنيت گفتن غدير در كلام امام رضا عليه السلام··· 353
7 - دستور جشن عمومى غدير··· 353
8 - امر به پوشيدن لباس نو در غدير··· 354
9 - دستور توسعه بر خانواده و برادران در غدير··· 354
10 - دستور صلوات و لعن و برائت در غدير··· 355
11 - غير عادى بودن غدير در عالم خلقت··· 355
12 - افطارى عيد غدير··· 357
13 - غير عادى بودن غدير براى ملائكه··· 357
14 - غدير، قدردانى از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 357
15 - جشن رسمى دوستان غدير توسط امام رضا عليه السلام··· 358
16 - نقل حديث غدير··· 359
17 - آيه اكمال··· 359
اول. قبول و انكار ولايت··· 359
دوم. حديث امامت··· 360
اتمام حجت امام هادى عليه السلام با غدير··· 361
1 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير··· 362
2 - از حديث «ثقلين» تا «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ» تا «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ»··· 366
3 - عيد غدير در كلام امام هادى عليه السلام··· 367
اتمام حجت امام حسن عسكرى عليه السلام با غدير··· 367
ص: 415
قسمت سوم: اتمام حجت ملائكه، اصحاب، بانوان و علما با غدير
و اقرار دشمنان: 371 - 484
اتمام حجت جبرئيل بر عمر در غدير··· 371
اتمام حجت بر ابوبكر با غدير··· 372
اتمام حجت اصحاب با غدير در ماجراى هجوم··· 373
احتجاج صحابه با غدير در قالب اعتراض به ابوبكر··· 374
اتمام حجت چهار نفر از صحابه با غدير··· 380
اتمام حجت عده اى از انصار با غدير··· 380
اتمام حجت چهل نفر از صحابه با غدير··· 381
اتمام حجت ابوذر با غدير··· 381
1 - اتمام حجت ابوذر بر همگان··· 381
2 - اتمام حجت ابوذر بر عمر··· 382
اتمام حجت مقداد بر ابوبكر با غدير در غصب خلافت··· 384
1 - اتمام حجت مقداد در زمان ابوبكر··· 385
2 - اتمام حجت مقداد در زمان عمر··· 385
3 - اتمام حجت مقداد در زمان عثمان··· 388
اتمام حجت عمّار با غدير··· 389
1 - حديث غدير به روايت عمار··· 392
2 - بصيرت عمار در ترويج فرهنگ غدير··· 392
3 - شهادت عمار براى غدير در زمان عثمان··· 395
4 - شهادت عمار براى غدير در صفين··· 397
5 - اتمام حجت عمار بر عمروعاص··· 397
اتمام حجت ابن عباس با غدير··· 399
1 - اتمام حجت ابن عباس بر معاويه··· 399
2 - نقل ماجراى غدير توسط ابن عباس··· 400
ص: 416
اتمام حجت بلال حبشى با غدير و بيعت نكردن با ابوبكر··· 400
اتمام حجت ابوسعيد خدرى با غدير··· 402
1 - نقل ماجراى غدير توسط ابوسعيد خدرى··· 402
2 - نقل غدير در مكه توسط ابوسعيد خدرى··· 403
اتمام حجت مالك بن نويره با غدير··· 404
اتمام حجت حذيفة بن يمان با غدير··· 405
1 - نقل ماجراى غدير توسط حذيفه··· 406
2 - اتمام حجت حذيفه در زمان عثمان··· 406
3 - اتمام حجت قرآنىِ حذيفه با غدير··· 407
4 - آيه «وَ إذ أَسَرَّ النَّبىُّ إلى بَعضِ أزواجِهِ» عايشه است··· 409
5 - از «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ» تا «بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ»··· 411
6 - «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ» در خطبه غدير··· 412
7 - سه آيه درباره صحيفه ملعونه··· 414
اتمام حجت جابر بن عبداللّه انصارى با غدير··· 416
اتمام حجت زيد بن ارقم با غدير··· 417
1 - نقل حديث غدير توسط زيد بن ارقم··· 417
2 - نقل خطبه غدير توسط زيد بن ارقم··· 417
3 - نقل ماجراى غدير توسط زيد بن ارقم··· 418
4 - شهادت زيد بن ارقم براى غدير در زمان خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام··· 418
اتمام حجت بريدة بن خصيب اسلمى با غدير··· 422
اتمام حجت عبدالرحمن بن ابى ليلى با غدير··· 427
1 - نقل حديث غدير توسط عبدالرحمن بن ابى ليلى··· 427
2 - اتمام حجت عبدالرحمن بن ابى ليلى با غدير در قالب سؤال··· 427
اتمام حجت اسامة بن زيد كلبى با غدير··· 427
ص: 417
اتمام حجت ابوالطفيل عامر بن واثله ليثى با غدير··· 428
1 - حديث غدير به روايت ابوالطفيل··· 430
2 - تجلى بصيرت ابوالطفيل در همراهى وى با اميرالمؤمنين عليه السلام··· 431
3 - بررسى اعتبار روايات ابوالطفيل نزد اهل تسنن··· 432
4 - نتيجه گيرى··· 433
اتمام حجت حذيفة بن اسيد غِفارى با غدير··· 434
اتمام حجت عبداللّه بن جعفر هاشمى با غدير··· 435
اتمام حجت قيس بن سعد بن عباده··· 436
1 - اتمام حجت قيس در زمان ابوبكر··· 436
اول: معناى دقيق «مولى»··· 437
دوم: معناى دقيق غدير··· 438
سوم: بيعت اجبارى سقيفه در مقابل بيعت اختيارى غدير··· 438
2 - اتمام حجت قيس در برابر معاويه··· 439
3 - غديريه قيس بن سعد··· 441
يك. شعر قيس··· 441
دو. توثيق و ستايش قيس··· 441
1. ابن عبدالبَرّ··· 442
2. عزّالدين ابن اثير··· 442
3. ابن حجر عسقلانى··· 444
غدير در جمل و صفين و نهروان··· 445
اتمام حجت اصبغ بن نباته بر معاويه··· 446
اتمام حجت زيد بن صوحان با غدير··· 446
اتمام حجت طِرِمّاح و مُرادى و حِميَرى بر معاويه··· 447
اتمام حجت بَرد همدانى با غدير··· 448
اتمام حجت عَمرو بن مَيمون با غدير··· 449
ص: 418
اتمام حجت عمران بن حصين با غدير··· 450
1 - نقل ماجراى غدير··· 450
2 - اتمام حجت در برابر ابوبكر··· 450
اتمام حجت زيد بن على بن الحسين عليهماالسلام با غدير··· 451
اتمام حجت هَيثَم بن حبيب صَيرَفى با غدير··· 451
نقل حديث غدير توسط بانوان··· 451
1 - حضرت زهرا عليهاالسلام··· 453
2 - ام سلمه··· 454
3 - توسط امّ هانى··· 455
4 - فاطمه بنت حمزة بن عبدالمطلب··· 456
5 - اسماء بنت عميس··· 456
6 - عايشه بنت ابى بكر··· 456
7 - ام كلثوم بنت اميرالمؤمنين عليه السلام··· 457
8 و 9 - فاطمه و سكينه دختران سيدالشهداء عليه السلام··· 457
10 - عايشه بنت سعد بن ابى وقّاص··· 457
11 - روايت فواطم (فاطمه ها)··· 458
احتجاج خَوله حَنَفيّه با غدير··· 462
اتمام حجت دارَميّه حَجونيّه با غدير··· 464
احتجاج حُسنيّه با غدير··· 468
اتمام حجت بر بانوان با غدير··· 470
1 - احتجاج بر بانوان در غدير··· 470
2 - احتجاج بر بانوان در عيادت حضرت زهرا عليهاالسلام··· 471
مناظرات علما با غدير··· 473
1 - مناظره شيخ مفيد با رمّانى و قاضى معتزلى··· 474
2 - داستان ابن غاليه و فقيه حنبلى در زيارت عيد غدير··· 476
3 - مناظره دكتر تيجانى و دانشمند تونسى··· 477
ص: 419
غدير در كلام ابن سينا··· 481
اقرار سعد بن ابى وقاص به غدير··· 482
اقرار عمروعاص به غدير··· 483
اقرار ابوهريره به غدير··· 483
اتمام حجت شريك بن عبداللّه نخعى با غدير··· 484
اتمام حجت يهودى بر عمر در مورد عيد غدير··· 484
بخش چهارم
اگر غدير عملى مى شد
485 - 570
سعادت بشر با غدير··· 486
اهداف بلند مدت غدير··· 487
1 - امامت··· 487
اول. انتخاب بهترين مولى··· 488
دوم. معرفى دوازده امام عليهم السلام تا آخر دنيا··· 488
سوم. تعيين امام معصوم··· 488
چهارم. معدن علم··· 489
پنجم. ولايت مطلقه الهيه··· 489
ششم. حضرت مهدى عليه السلام··· 489
2 - منابع و مراجع دينى··· 490
اول. حلال و حرام غير قابل تغيير··· 490
دوم. اهل بيت عليهم السلام مبين حلال و حرام··· 490
3 - آينده مسلمين··· 491
اول. پيشگويى از امامان ضلالت··· 491
دوم. پيشگويى از نفاق و ضعف ايمان مردم بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 491
ص: 420
اهداف واقعه غدير··· 492
اهداف مهم غدير در خطبه غدير··· 494
1 - اعلان نزول پيك وحى براى معرفى امامت··· 494
2 - علل صبر و انتظار پيامبر صلى الله عليه و آله··· 495
3 - اعلام ولايت عمومى و جهانى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 496
4 - يادآورى لياقت ها و ويژگى هاى امام على عليه السلام··· 497
5 - تكميل دين با ولايت على عليه السلام··· 499
6 - افشاى چهره واقعى دشمنان على عليه السلام··· 500
7 - هشدار به قدرت طلبان منتظرِ فرصت··· 501
8 - مسؤوليت همگانى تبليغ··· 501
9 - دعا و درخواست از خدا··· 502
10 - فرمان بيعت عمومى··· 503
اهداف خطبه غدير از منظرى ديگر··· 504
1 - تحليل هاى غدير··· 504
اول. عمق نگاه ها نسبت به غدير··· 504
دوم. سؤالات نسل امروز درباره غدير··· 504
سوم. رنج نامه غدير در مقابل سقيفه··· 505
2 - آمارهاى خطبه غدير··· 506
اول: موضوعات··· 506
دوم: كلمات و اسماء··· 506
سوم: آيات··· 507
3 - نتايج خطبه غدير··· 507
نتيجه اول··· 507
نتيجه دوم··· 508
نتيجه سوم··· 508
ص: 421
غدير تنها راه وحدت··· 509
غدير تنها راه وحدت، از منظرى ديگر··· 514
1 - راه رسيدن به وحدت··· 514
2 - ضرورت شناخت جايگاه غدير··· 517
3 - غدير و سطحى نگرى ها··· 518
غدير تنها راه وحدت، از منظرى ديگر··· 520
شبهه اول··· 522
شبهه دوم··· 523
زندگى پر نعمت با قبول غدير··· 524
نعمتِ با منّت··· 525
وفور نعمت در غدير··· 526
موانع اهداف غدير و تجلى غدير در عصر ظهور··· 528
1 - اهداف تجلى غدير در عصر ظهور··· 530
هدف اول: پياده كردن اسلام از كانال صحيح··· 530
هدف دوم: تحقق حكومت جهانى عدل گستر الهى··· 531
هدف سوم: رفع اختلاف بين امت اسلامى··· 531
2 - موانع تحقق اهداف غدير··· 532
يك. بر هم زدن خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در منى··· 533
دو. دوات و قلم··· 534
سه. جيش اسامه··· 535
3 - تحقّق غدير در عصر ظهور··· 535
مطلب اول··· 535
مطلب دوم··· 536
تجلى عبوديت انسان بر اساس غدير در ظهور··· 537
1 - وعده تفوُّق دين مورد رضاى خدا··· 538
ص: 422
2 - تأمين آينده دين در غدير··· 539
3 - تدبّر و دقت در موقعيت قرآنى آيه اكمال··· 539
پاسخ اول··· 539
پاسخ دوم··· 540
پاسخ سوم··· 540
4 - بررسى علل يأس دشمنان در غدير··· 542
5 - تولد رسمى امامت و ولايت··· 543
6 - ارتباط غدير با عصر ظهور··· 544
7 - غدير از آغاز تا جهانى شدن··· 544
8 - حركت به سوى تعالى غدير در عصر ظهور··· 545
آينده مسلمانان در گرو غدير··· 546
اخطار اول: پيشگويى از امامان ضلالت··· 546
اخطار دوم: پيشگويى از نفاق و ضعف ايمان مردم بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 546
ره آوردهاى غدير··· 547
1 - غدير و جامعه اى پاك و بى اختلاف··· 547
2 - غدير و حقيقت صلح و بخشش··· 548
3 - غدير، تأمين كننده معاد و معاش بى دغدغه··· 549
4 - حكومت اميرالمؤمنين عليه السلام نمادى از غدير··· 551
آثار كوتاه مدتِ غدير··· 553
1 - ثمرات سريع غدير··· 553
اول. پيشگيرى از بهانه هاى ارتداد مردم··· 554
دوم. حفظ قوام امت اسلامى··· 554
سوم. خنثى كردن اقدامات منافقين··· 554
چهارم. نشان دادن پابرجايى اسلام به ملل جهان··· 554
پنجم. مقابله آسان با طاغيان··· 554
ص: 423
ششم. اتمام حجت بر پيروان سقيفه··· 554
2 - بهتر از غدير هيچ راهى نبود··· 555
3 - آنان كه لايق ولايت نبودند··· 556
4 - فتنه به نام سقيفه شد، نه به نام پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام··· 557
آثار نفىِ غدير··· 557
1 - سلب آزادى··· 558
2 - تحريف شريعت··· 558
3 - جنگ افروزى عليه اميرالمؤمنين عليه السلام··· 560
4 - منافق پرورى··· 560
5 - پيش بينى حضرت زهرا عليهاالسلام از پيامدهاى نفى غدير··· 561
رشد علم، تجلّى غدير در عصر ظهور··· 562
معرفى معدن علم در غدير··· 562
غدير روز رشد عقول و تجلى آن در عصر ظهور··· 563
غدير بهترين راه براى جامعه اسلامى··· 564
ثروت حلال و نزول بركات با قبول ولايت··· 564
اسلامِ كامل و واقعى فقط غدير··· 565
لزوم غدير براى بقاى اسلام··· 567
اقتدار اسلام با غدير··· 568
ابديت اسلام با غدير··· 569
ص: 424
(فصل سوم: اعتقادات غدير: ش 4)
بخش پنجم
قرآن و غدير
5 - 384
تاريخچه قرآنىِ غدير··· 6
قسمت اول: تفسير قرآن و آمارهاى قرآنىِ غدير: 9 - 109
تفسير قرآن و آمارهاى قرآنىِ غدير··· 9
سوره اى كامل درباره اميرالمؤمنين عليه السلام··· 9
تفسير سوره اى كامل در غدير··· 10
1 - سوره حمد··· 10
2 - سوره مائده··· 11
3 - سوره هَل اَتى··· 11
4 - سوره انشراح··· 12
5 - سوره نصر··· 13
6 - سوره عصر··· 13
7 - سوره كوثر··· 14
8 - سوره توحيد··· 15
تحليل نزول و تفسير آيات قرآن در غدير··· 16
1 - معرفى قرآن در غدير··· 16
يك. منزلت قرآن··· 16
دو. مطالعه قرآن··· 17
ص: 425
سه. تفسير قرآن··· 17
چهار. رابطه قرآن با اهل بيت عليهم السلام··· 17
پنج. نزول پياپى وحى در غدير··· 17
2 - تفسير آيات قرآن در غدير··· 18
3 - جهت گيرى آيات قرآن در غدير··· 18
مقامات پيامبر صلى الله عليه و آله در قرآن در خطبه غدير··· 19
1 - معناى دقيق «تَقَوَّلَ»··· 19
2 - پاسخ اساسى به منافقين··· 20
3 - حفظ حرمت مقام عصمت در آيه··· 21
تفسير به رأى در خطبه غدير··· 22
آمارهاى كلىِ قرآنى و آيات غدير··· 23
1 - آيات نازل شده در واقعه غدير: 153 آيه··· 23
يك. آيات مربوط به اقدامات پيامبر صلى الله عليه و آله: 49 آيه··· 23
دو. آيات مربوط به اقدامات دشمنان: 104 آيه··· 23
2 - آيات تفسير شده در مراحل واقعه غدير: 132 آيه··· 24
يك. مواردى كه يك موضوع قرآنى به صورت كلى تفسير شده: 5 آيه··· 24
دو. مواردى كه يك سوره به طور كامل تفسير شده: 3 سوره··· 24
سه. مواردى كه يك به صراحت تفسير شده: 18 آيه··· 24
چهار. مواردى كه يك به صورت اقتباس يا استشهاد تفسير شده: 92 آيه··· 24
پنج. مواردى كه يك به صورت اشاره آمده: 14 آيه··· 25
3 - كتاب هاى تأليف شده درباره بحث هاى قرآنى غدير: 55 كتاب··· 25
4 - احتجاجات قرآنى درباره غدير··· 26
5 - ادعيه و زيارات قرآنى غدير··· 26
6 - شعرهاى قرآنى غدير··· 27
7 - معرفى قرآنى غدير··· 27
ص: 426
يك. مقام قرآن: 3 موضوع··· 27
دو. محتواى قرآن: 3 موضوع··· 27
سه. سرپرست قرآن: 2 موضوع··· 27
چهار. وظايف ما در برابر قرآن: 4 موضوع··· 27
آيات غدير به ترتيب قرآنى··· 28
1 - فهرست سوره ها و آيات غدير به ترتيب قرآنى··· 28
2 - متن آيات غدير به ترتيب قرآنى··· 29
آمارى از دعاها و زيارت هاى قرآنى غدير··· 58
1 - دعاهاى قرآنى غدير··· 61
2 - زيارت هاى قرآنى غدير··· 67
قرآن و فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه غدير··· 68
تفسير صريح هجده آيه در خطبه غدير··· 73
آيات مربوط به دستورات الهى درباره ولايت··· 75
آيات مربوط به دوستان اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه غدير··· 77
آيات مربوط به دشمنان غدير··· 78
آيات مربوط به امتحان و مقابله با دشمنان غدير··· 81
آيات مربوط به مناسبت هاى خاص در غدير··· 83
آيات مربوط به موضوعات غير ولايت در خطبه غدير··· 86
تفسير يك آيه به صورت اقتباس يا استشهاد در خطبه غدير··· 87
يك. معناى اقتباس و استشهاد··· 88
دو. انواع تضمين قرآن در كلام··· 88
سه. انواع تفسير ضمنى قرآن··· 89
چهار. موارد تفسير ضمنى قرآن··· 89
خطبه غدير و تفسير··· 90
1 - مصاديق آيات در غدير··· 91
ص: 427
2 - انواع تفسير در خطابه غدير··· 91
3 - تفسير از لسان معصوم7··· 92
4 - تفسير آيات غدير··· 93
يك. تفسير كلى موضوعى در سراسر قرآن··· 93
دو. تفسير يك سوره كامل در غدير··· 93
مفسرين و غدير خم··· 95
غدير روز تفسير قرآن··· 96
آيات قرآن در شعر غدير··· 97
كتابشناسى قرآن و غدير··· 98
1 - آيات الغدير، على كورانى عاملى··· 100
2 - آيات الغدير، سيد على حسينى ميلانى··· 100
3 - آيات غدير، سيد على حسينى ميلانى··· 101
4 - آيات ولايت در قرآن، ج 2 و 3، سيد محمد مرتضوى··· 101
5 - آية البلاغ، عربى، چاپى، الامانة العامة للعتبة الكاظمية المقدسة··· 101
6 - آيت الغدير، حيدر الوكيل··· 101
7 - آية الولاية، باسم انصارى··· 102
8 - آيه تبليغ، محمدعلى موحدى··· 102
9 - آيه تبليغ، آيه اكمال، غلامرضا صادقى فرد··· 102
10 - آيه ميثاق غدير، غلامرضا صادقى فرد··· 103
11 - آيه هاى غدير، واحد پژوهش ستاد غديريه··· 103
12 - آيه هاى قرآنى غدير، گروه پژوهش ستاد غديريه··· 104
13 - آيه هاى ولايت، واحد تحقيق و پژوهش ستاد ايام غديريه··· 104
14 - ابلاغ ولايت، اكمال رسالت (پندارها و پاسخ ها) ، على جلائيان اكبرنيا··· 104
15 - اگر ايجاد نكنى، على سريع··· 104
16 - بررسى مبانى قرآنى زيارت غديريه امام هادى عليه السلام، معصومه آعبداللّه ··· 104
ص: 428
17 - تفسير آيات در خطابه غدير، حسين ضرّابى مقدم··· 105
18 - تفسير آيات الغدير الثلاث، على كورانى عاملى··· 105
19 - تفسير آية تبليغ الولاية، محمد على بن عناية اللّه تبريزى··· 105
20 - تفسير آيه اكمال، محمد عرب صالحى، سعيد متقى پور··· 105
21 - جواب مسألة فى شأن آية التبليغ، اسد اللّه بن محمد على خالصى كاظمى··· 105
22 - چهل آيه مطرح در خطبه غدير در خلافت امير عليه السلام، مجتبى حسنى··· 106
23 - دائره المعارف قرآن كريم، حسن سعيد··· 106
24 - رسالت اكمال و اتمام، هادى رزاقى هربكندى··· 106
25 - غدير در قرآن از منظر تفاسير اهل سنت، محمديعقوب بشوى··· 106
26 - غدير در قرآن، قرآن در غدير، 3 ج، محمدباقر انصارى··· 106
27 - قرآن نامه غدير، محمدباقر انصارى··· 107
28 - قرآن و غدير، محسن قرائتى··· 108
29 - قصه قرآنى غدير، محمدباقر انصارى··· 108
30 - واقعه قرآنى غدير، محمدباقر انصارى··· 109
قسمت دوم: مراحل حضور قرآن در غدير: 111 - 201
مقدمه چينى براى غدير در قرآن··· 111
موارد مطرح شدن آيات غدير··· 112
مراحل حضور قرآن در حجة الوداع و غدير به ترتيب زمانى و مكانى··· 122
1 - نزول آيات قرآن از مدينه تا مكه··· 127
2 - نزول آيات قرآن در ايام حج··· 129
3 - نزول آيات قرآن در مكه پس از حج··· 134
4 - نزول آيات قرآن از مكه تا غدير··· 143
5 - نزول آيات قرآن در خطابه غدير··· 148
6 - نزول آيات قرآن در ايام سه روزه در غدير··· 169
ص: 429
7 - نزول آيات قرآن از غدير تا مدينه··· 184
8 - نزول آيات قرآن پس از بازگشت به مدينه··· 190
نزول آيات توسط جبرئيل در غدير··· 199
بيعت غدير در قرآن و خطبه غدير··· 201
قسمت سوم: معرفى قرآنىِ غدير: 203 - 220
معرفى قرآن در غدير··· 203
1 - منزلت قرآن··· 203
2 - مطالعه قرآن··· 203
3 - تفسير قرآن··· 204
4 - رابطه قرآن با اهل بيت عليهم السلام··· 204
معرفى قرآنىِ غدير··· 205
روز كمال دين و نعمت··· 205
روز ختم كلام نبوت··· 206
روز تجديد عهد··· 206
روز بى ارزشى دشمن··· 207
1 - معرفى غدير در آينه قرآن··· 207
يك. روز تبيين امامت··· 207
دو. روزى با بيشترين پشتوانه قرآنى··· 208
سه. روز شناخت فرهنگبانان قرآن··· 208
چهار. روز تفسير قرآنى··· 208
پنج. روز تبيين وظايف مردم··· 208
شش. روز معرفت به پيامبرِ دلسوز··· 209
هفت. روز پايان رسالت··· 209
هشت. روز آخرين واجب الهى··· 209
ص: 430
نه. روز محكم ترين دستور الهى··· 209
ده. روز وضوح راه راست··· 210
يازده. روز معرفى «اولو الامر»··· 211
دوازده. روز معرفى اولى به نفس··· 211
سيزده. روز نشان دادن نفس رسول··· 211
چهارده. روز كمال دين··· 212
پانزده. روز نعمت تمام··· 212
شانزده. روز رضايت الهى··· 212
هفده. روز معرفى نسل پاك امامت··· 212
هجده. روز يادآورى ميثاق··· 213
نوزده. روز برات بهشت··· 213
بيست. روز وعده مهدى عليه السلام··· 213
بيست و يك. روز بيعت با خدا··· 214
بيست و دو. روز اعطاى نشان رسالت··· 214
2 - معرفى دشمنان غدير در آينه قرآن··· 214
يك. روز امتحان نهايى مردم··· 214
دو. روز شناخت ناراضيان از خدا··· 215
سه. روز تبيين بى ارزشى اكثريت··· 215
چهار. روز شناسايى امامان آتش !··· 215
پنج. روز هشدار از عقبگرد امت··· 216
شش. روز عذاب بر دشمنان غدير··· 216
هفت. روز شناخت شياطينِ انس··· 216
هشت. روز افتضاح مكّاران··· 216
نه. روز شناخت كينه توزان··· 217
ده. روز معرفى آزار دهندگان رسول صلى الله عليه و آله··· 217
ص: 431
يازده. روز معرفى افشاگران اسرار··· 217
دوازده. روز شناخت ياوران ابليس··· 217
سيزده. روز شناخت ملحدين در لباس اسلام··· 218
چهارده. روز معرفى كفار بعد از اسلام··· 218
پانزده. روز معرفى مفسدين··· 218
شانزده. روز سقوط اعمال دشمن··· 218
هفده. روز بيزارى از دشمنان ولايت··· 219
هجده. روز معرفى حسرت كشان··· 219
نوزده. روز تأسف بر منكرين··· 219
بيست. روز يأس كفار··· 219
بيست و يك. روز جداسازى حق و باطل··· 220
قسمت چهارم: تحليل هاى قرآنىِ غدير: 221 - 265
تحليل هاى قرآنى غدير··· 221
1 - حضور جدى قرآن در غدير··· 222
2 - استناد مفصل به قرآن در خطبه غدير··· 222
3 - آيه اكمال شهادت خدا بر ابلاغ رسالت غدير··· 223
4 - رابطه اهل بيت عليهم السلام با قرآن در خطابه غدير··· 223
5 - صراط مستقيم در قرآن فقط اهل بيت عليهم السلام··· 224
جمله اول··· 224
جمله دوم··· 224
6 - ولايت كمال نهايى دين خدا به حكم قرآن··· 225
7 - قرائن قرآنى براى معناى «مولى»··· 225
قرينه اول··· 226
قرينه دوم··· 226
ص: 432
قرينه سوم··· 226
قرينه چهارم··· 226
8 - پشتوانه قرآنى بيعت غدير··· 227
جمله اول··· 227
جمله دوم··· 227
9 - مباهله غدير با دلايل قرآنى··· 228
10 - واقعه غدير دليل بر عدم تحريف قرآن··· 229
11 - فضيلتِ بى نهايت اميرالمؤمنين عليه السلام به شهادت قرآن··· 229
جمله اول··· 229
جمله دوم··· 230
جمله سوم··· 231
جمله چهارم··· 231
جمله پنجم··· 232
غدير روز شناخت ناراضيان از خدا··· 232
رضايت الهى در غدير··· 233
نتايج اعتقادى آيات غدير··· 234
1 - راه مستقيم غدير كدام است ؟··· 234
2 - از غدير آموخته ايم كه گول نفاق را نخوريم··· 235
3 - آنكه بهشت غدير را نپذيرد آتشگيره جهنم است··· 235
4 - نقشه ضد غدير همفكرى نفاق بود··· 235
5 - كتمان حقايق اهرمى بر ضد غدير··· 236
6 - حسرت و لعنت و خلود سزاى توطئه گران بر ضد غدير··· 236
7 - از ارتداد تا كفر تا سقوط عمل··· 237
8 - غدير يعنى اطاعت محض از پروردگار··· 237
9 - متشابه را اگر اهل آن تفسير كنند··· 237
ص: 433
10 - آغازگر اختلاف بعد از غدير را بايد شناخت !··· 238
11 - بى ولايت دوازده امام عليهم السلام اعمال ساقط مى شود··· 238
12 - خدايا، غدير دستور تو به دست پيامبرِ توست··· 238
13 - آنان كه غدير را ديدند انكارشان پذيرفته نيست··· 239
14 - تقواى اعتقادى كدام است ؟··· 239
15 - دشمنان غدير كينه اسلام را بر دل داشتند !··· 239
16 - ولايت وديعه نباشد، دائمى باشد !··· 240
17 - بگذار هر كس حقيقتِ خود را نشان دهد··· 240
18 - پيامبر صلى الله عليه و آله منادى ولايت در غدير بود··· 241
19 - سقيفه لعنت شده و عقبگرد كننده··· 241
20 - دشمنان حسود غدير آرزوى محال داشتند··· 241
21 - غدير يعنى معرفى «اولو الامر»··· 242
22 - سقيفه خود را صاحب اختيار مطلق قرار داد··· 242
23 - سقيفه كفرى غير قابل هدايت است··· 243
24 - صحيفه در قعر آتش··· 243
25 - «رضيت» يعنى غير غدير قبول نيست !··· 243
26 - ميثاقى كه نبايد فراموش كرد··· 243
27 - نذير و بشير در غدير معرفى شدند··· 244
28 - نشانه هايى از صاحب اختيار مردم··· 244
29 - ولايت پذيران حزب خدايند··· 244
30 - آيه «تبليغ» تابلوى قرآنى غدير··· 245
31 - زلال ولايت را پاكيزه از ظلم حفظ كنيم··· 245
32 - با چشم باز بايد راه راست را ديد··· 245
33 - شكر نعمت ولايت ابدى است··· 246
34 - غدير بهشت دنيا و آخرت است··· 246
ص: 434
35 - غدير روز روشن شدن نور ولايت··· 246
36 - ولايت همراه پيمان نامه توحيد است··· 246
37 - هدايت و عدالت فقط در امامان معصوم عليهم السلام··· 247
38 - غدير بشارتى بود و انذارى !··· 247
39 - مقابله با عذاب از تفكر دشمنان غدير است··· 247
40 - رحمتِ ولايت به دست پيام آورِ رحمت··· 248
41 - پذيرش انتخاب الهى آخرين امتحان انسان هاست··· 248
42 - بهشت و رحمت و رضايت، تقديمى خدا به غديريان··· 249
43 - چشمِ ديدن على عليه السلام را نداشتند··· 249
44 - از بهشت تا رضوان اكبر براى شيعيان··· 249
45 - قَسَم كافران خنده آور است··· 250
46 - از پايدارى بر ولايت تا «قدم صدق»··· 250
47 - عجله دشمن غدير براى عذاب··· 250
48 - تعيين خدا تغييرناپذير است··· 251
49 - امامان غدير هدايت الهى دارند··· 251
50 - ترس و حزن اهل سقيفه در برابر شادمانى اهل غدير··· 251
51 - از وظيفه غديرى خود هراس نداشته باشيم··· 252
52 - غديريان از كمى افراد وحشت ندارند··· 252
53 - از در خانه ولايت كجا برويم ؟ !··· 252
54 - دشمنان غدير جز جهنم لايق هيچ نيستند··· 253
55 - با بصيرت كامل همه را به غدير دعوت مى كنيم··· 253
56 - منذر و هادى راه هدايت را تا غدير رساندند··· 253
57 - سلام بر صبر در راه ولايت على عليه السلام··· 254
58 - غدير پايدار است اگر چه همه كافر شوند··· 254
59 - دشمن غدير جبّار عَنود است··· 254
ص: 435
60 - شيطان دست بردار نيست !··· 254
61 - راه غدير بدون توجه به مستهزئين ادامه خواهد يافت··· 255
62 - متكبران در برابر غدير درهاى جهنم را باز كردند !··· 255
63 - انكار ولايت پس از شناخت آن جرم عظيم است··· 256
64 - تصميم نهايى ولايت را زود بايد گرفت··· 256
65 - ما را با امام غدير محشور فرما !··· 257
66 - عذابى عجيب براى دشمن ولايت··· 257
67 - ملائكه به استقبال دوستان غدير مى آيند··· 257
68 - اطاعت و خشيت و تقوا و فلاح در غدير است··· 257
69 - امتى كه در پى رهبران لعنت شده رفت··· 258
70 - با انتخاب خدا، بشر را چه حقى ؟··· 258
71 - بيعت با على عليه السلام قيمتِ بهشت است··· 259
72 - قرآن لغتنامه معناى «مولى» است··· 259
73 - آب در آسياب ابليس نريزيم··· 259
74 - امام غدير به علم الهى متصل است··· 260
75 - امامت فقط در نسل پاك محمد صلى الله عليه و آله است··· 260
76 - صحيفه بود كه كربلا را رقم زد··· 261
77 - بيعت با دست خدا را نشكنيم··· 261
78 - انكار غدير يعنى جلو افتادن از خدا و رسول صلى الله عليه و آله··· 262
79 - اعتقاد و محبت غدير با سقيفه جمع نمى شود··· 262
80 - منكر ولايت قابل گذشت نيست··· 262
81 - افشا كنندگان اسرار اسلام را بشناسيم··· 263
82 - جاى هر شبهه اى درباره غدير بسته است··· 263
83 - معاويه مظهرى از ضديت با غدير··· 264
84 - از وسوسه در ولايت به خدا پناه بريم··· 264
ص: 436
قسمت پنجم: موضوع بندى قرآنىِ غدير: 267 - 358
قرآن در غدير··· 267
موضوع بندى آيات غدير··· 268
ولايت در قرآن··· 270
همراه بودن قرآن با ائمه عليهم السلام··· 270
غدير روز شناخت كينه توزان··· 271
حسرت كافران براى ولايت··· 272
قرآن و صراط مستقيم در خطبه غدير··· 272
1 - نتايج آيات ولايت على عليه السلام در مِنا··· 275
هدف اول··· 275
هدف دوم··· 275
هدف سوم··· 276
هدف چهارم··· 276
2 - على عليه السلام صراط مستقيم تا قيامت··· 276
آيات عذاب و لعن در قرآن در خطبه غدير··· 279
شاكرين در قرآن و خطبه غدير··· 279
معرفىِ قرآنىِ پيامبران: در خطبه غدير··· 284
1 - آيه «وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ»··· 284
متن خطبه غدير··· 285
تحليل اعتقادى··· 285
2 - آيه «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ... »··· 288
3 - ايمان به پيامبران عليهم السلام در خطبه غدير··· 289
بشارت قرآنى انبياء عليهم السلام به پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير··· 290
آيات «رضاى خداوند» در قرآن در خطبه غدير··· 291
1 - موقعيت تاريخى··· 292
2 - تحليل اعتقادى··· 292
ص: 437
آيات مدح اميرالمؤمنين عليه السلام در قرآن در خطبه غدير··· 293
1 - موقعيت تاريخى··· 293
2 - تحليل اعتقادى··· 293
آيات مربوط به اقدامات پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير··· 294
غدير روز معرفى آزار دهندگان رسول اللّه صلى الله عليه و آله··· 295
دوستان و دشمنان اهل بيت عليهم السلام در قرآن در خطبه غدير··· 295
1 - موقعيت تاريخى··· 295
2 - موقعيت قرآنى··· 296
يك. لعنتِ كتمان كنندگان··· 296
دو. لعنتِ كافران··· 296
سه. لعنتِ طرفداران جبت و طاغوت··· 297
چهار. لعنتِ منافقان··· 298
پنج. لعنتِ مفسدين فى الارض··· 299
شش. لعنتِ شجره ملعونه··· 299
هفت. لعنتِ اذيت كنندگان خدا و رسول صلى الله عليه و آله··· 300
هشت. لعنتِ منافقين و مشركين··· 300
3 - تحليل اعتقادى··· 301
آيات مربوط به اقدامات منافقين در غدير··· 301
اشاره به آيات ولايت در سراسر قرآن در خطبه غدير··· 302
1 - موقعيت تاريخى··· 303
2 - تحليل اعتقادى··· 304
بيان «الَّذِينَ آمَنُوا» در قرآن در خطبه غدير··· 304
1 - موقعيت تاريخى··· 305
2 - تحليل اعتقادى··· 305
اميرالمؤمنين عليه السلام در قرآن··· 307
ص: 438
اميرالمؤمنين عليه السلام و تفسير قرآن در خطبه غدير··· 308
اميرالمؤمنين عليه السلام، قرآنِ ناطق··· 308
اهل بيت عليهم السلام مبيّن و مفسّر قرآن در خطبه غدير··· 309
رضايت خدا در قرآن در خطبه غدير··· 310
معصومين عليهم السلام تنها مفسّرين قرآن··· 311
«ذكر» در قرآن يعنى ولايت··· 315
بشارت قرآنى انبياء عليهم السلام به حضرت مهدى عليه السلام در خطبه غدير··· 316
قرآن و اهل بيت عليهم السلام در خطبه غدير··· 317
1 - تفسير قرآن··· 317
2 - رابطه قرآن با اهل بيت عليهم السلام··· 317
قرآن و انتصاب در غدير··· 317
1 - قرائت كسره يا فتحه در «فَانْصَبْ»··· 318
2 - تصريح به نزول آيه «فَإذا فَرَغتَ فَانصَب» درباره غدير··· 321
3 - ارتباط كل سوره انشراح با غدير··· 322
4 - منظور از فراغت و منصوب كردن··· 324
قرآن و امامت··· 326
پاسخ اول··· 327
پاسخ دوم··· 328
پاسخ سوم··· 329
پاسخ چهارم··· 330
معرفىِ قرآنىِ اسلام و نا اميدى شياطين در غدير··· 331
آيه اول··· 331
اول. متن خطبه غدير··· 332
دوم. موقعيت تاريخى··· 333
سوم. موقعيت قرآنى··· 334
ص: 439
چهارم. تحليل اعتقادى··· 337
تحليل اعتقادى اول: اسلام بدون ولايت، ناقص و غير قابل قبول··· 337
تحليل اعتقادى دوم: اسلام يعنى تسليم واقعى··· 337
تحليل اعتقادى سوم: دعوت همه انبياء عليهم السلام به اسلام و ولايت··· 340
آيه دوم··· 344
غدير روز شناخت شياطينِ انس و ياوران ابليس··· 348
معرفى قرآنى شجره ملعونه در خطبه غدير··· 349
معرفى قرآنىِ دشمنان غدير··· 350
1 - روز امتحان نهايى مردم··· 351
2 - روز شناخت ناراضيان از خدا··· 352
3 - روز تبيين بى ارزشى اكثريت··· 352
4 - روز شناسايى امامان آتش !··· 352
5 - روز هشدار از عقبگرد امت··· 352
6 - روز عذاب بر دشمنان غدير··· 353
7 - روز شناخت شياطينِ انس··· 353
8 - روز افتضاح مكّاران··· 353
9 - روز شناخت كينه توزان··· 354
10 - روز معرفى آزار دهندگان رسول صلى الله عليه و آله··· 354
11 - روز معرفى افشاگران اسرار··· 354
12 - روز شناخت ياوران ابليس··· 354
13 - روز شناخت ملحدين در لباس اسلام··· 355
14 - روز معرفى كفار بعد از اسلام··· 355
15 - روز معرفى مفسدين··· 355
16 - روز سقوط اعمال دشمن··· 355
17 - روز بيزارى از دشمنان ولايت··· 356
ص: 440
18 - روز معرفى حسرت كشان··· 356
19 - روز تأسف بر منكرين··· 356
20 - روز يأس كفار··· 356
21 - روز جداسازى حق و باطل··· 356
يأس دشمنان در غدير··· 357
حسد دشمنان اهل بيت عليهم السلام در قرآن··· 358
قسمت ششم: در حاشيه قرآن و غدير: 359 - 384
ولايت، قطبِ قرآن··· 359
نزول پياپى وحى در غدير··· 359
وحيانى بودن گفتمان غدير··· 360
احياى قرآن با غدير··· 360
ارتباط غدير و قرآن··· 361
بقاى قرآن در سايه غدير··· 362
پيوند ناگسستنى قرآن و غدير··· 363
تجلّى آياتِ غدير در عصر ظهور··· 363
غدير مانع تحريف قرآن··· 365
نام اهل بيت عليهم السلام در قرآن··· 365
اتمام حجت هاى قرآنىِ غدير··· 366
روابط بينامتنى قرآن با خطبه غدير··· 368
مقدمه··· 369
1 - نظريه بينامتنى (تناص) ntiertextuality··· 370
2 - روابط بينامتنى··· 370
يك. نفى جزئى يا اجترار··· 371
دو. نفى متوازى يا امتصاص··· 371
ص: 441
سه. نفى كلى يا حوار··· 372
3 - روابط بينامتنى قرآن با خطبه غدير··· 373
نتيجه··· 382
آيات در حديث امامتِ امام رضا عليه السلام··· 382
ص: 442
(فصل سوم: اعتقادات غدير: ش 5)
قسمت هفتم: قرآن و غدير در يك نگاه : 5 - 389
قرآن و غدير··· 5
اول: سوره هاى مرتبط با غدير به ترتيب قرآنى··· 7 - 41
سوره حمد··· 7
متن خطبه غدير··· 9
سوره مائده··· 9
1 - سوره مائده و فتنه هاى بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 10
2 - روش مزجى در آيات مورد بحث··· 10
3 - بيدار باش در مورد خطرات داخلى··· 11
4 - احكام فرعى آيات مورد بحث··· 14
5 - بيدار باش در مورد خطرات داخلى··· 16
6 - ولايت، مائده روحانى امت اسلام··· 18
نكته اول··· 18
نكته دوم··· 20
نكته سوم··· 21
7 - بررسى عمومى آيات سوره مائده··· 23
مطلب اول··· 31
مطلب دوم··· 32
سوره هَل اَتى··· 33
متن خطبه غدير··· 33
ص: 443
متن زيارت غديريه··· 34
نزول هل اتى در دهه غديريه··· 34
سوره انشراح··· 34
سوره نصر··· 36
1 - سؤال مردم درباره جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله··· 38
2 - سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله با على عليه السلام درباره خلافت··· 38
3 - سخنرانى عمومى درباره ولايت··· 39
سوره عصر··· 40
متن خطبه غدير··· 40
سوره توحيد··· 41
متن خطبه غدير··· 41
دوم: آيات مرتبط با غدير به ترتيب حروف الفبا··· 43 - 389
1. آيه «آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّه وَ ... »··· 43
متن خطبه غدير··· 44
2. آيه «اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللّه ِ فَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 45
3. آيه «اتَّقُوا اللّه َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» = آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»··· 45
4. آيه «أ حَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »··· 45
5. آيه «ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَ لا اَنْتُمْ تَحْزَنُونَ» = آيه «أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ ... »··· 46
6. آيه «اُدْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنينَ» = آيه «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ . ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ»··· 46
ص: 444
7. آيه «إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقا وَ هِىَ تَفُورُ» = آيه «وَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ ... »··· 46
8. آيه «اِذا جاءَ نَصْرُ اللّه ِ وَ الْفَتْحِ ... »··· 46
9. آيه «اِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظا وَ زَفيرا» = آيه «وَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ ... »··· 47
10. آيه «إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ» = آيه «وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ ... »··· 47
11. آيه «إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ» = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »··· 48
12. آيه «إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَيِّنا ... » = آيه «سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا ... »··· 48
13. آيه «اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِكْرَ اللّه ِ أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ ... » = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 48
14. آيه «أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ... » = آيه «قُلْ أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ... »··· 48
15. آيه «أعَدَّ اللّه ُ لَهُم عَذابا شَديدا إنَّهُم ساءَ ما كانوا يَعمَلونَ» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 48
16. آيه «أَ فَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 48
17. آيه «أَ فَغَيْرَ دِينِ اللّه يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعا وَ كَرْها وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ» = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 49
ص: 445
18. آيه «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها» = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 49
19. آيه «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللّه لَوَجَدُوا فِيهِ ... »··· 49
متن خطبه غدير··· 50
20. آيه «أ فَمَن كانَ مُؤمِنا كَمَن كانَ فاسِقا لا يَستَوون»··· 51
متن زيارت غديريه··· 51
21. آيه «أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللّه لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ»··· 51
متن خطبه غدير··· 52
22. آيه «أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لكِنْ لا يَشْعُرُونَ» = آيه «فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه ُ مَرَضا ... » و آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 52
23. آيه «الَّذِى أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَ لا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ» = آيه «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا . فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ ... »··· 52
24. آيه «الَّذينَ آمَنُوا»··· 52
متن خطبه غدير··· 53
25. آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ ... »··· 53
متن خطبه غدير··· 53
26. آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّه بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ ... »··· 53
متن خطبه غدير··· 54
27. آيه «الَّذينَ اِنْ مَكَّنّاهُمْ فِى الاَرْضِ اَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ ... »··· 54
متن خطبه غدير··· 55
28. آيه «الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ النَّبِىَّ الْأُمِّىَّ الَّذِى يَجِدُونَهُ مَكْتُوبا عِنْدَهُمْ فِى التَّوْراةِ وَ الاْءِنْجِيلِ ... » = آيه «فَآمِنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِى أَنْزَلْنا وَ اللّه بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»··· 55
ص: 446
29. آيه «الَّذينَ يَجعَلونَ مَعَ اللّه ِ إلها آخَرَ فَسَوفَ يَعلَمونَ» = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »··· 56
30. آيه «الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ يَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ» = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... »··· 56
31. آيه «الَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 56
32. آيه «الَّذِى هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ» = آيه «عَمَّ يَتَسائلونَ . عَنِ النَّبَأ العَظيمِ . الَّذى هُم فيهِ مُختَلِفونَ ... » و آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 56
33. آيه «الَّذى يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ» = آيه «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنّاسِ . الَّذى يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ»··· 56
34. آيه «اللّه ُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ يَمُدُّهُمْ فى طُغْيانِهِمْ ... » = آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 56
35. آيه «الم . أ حَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لايُفْتَنُونَ» = آيه «أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »··· 57
36. آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبا مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ ... »··· 57
متن خطبه غدير··· 57
37. آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ ... »··· 58
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 60
38. آيه «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّه يَعْلَمُ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الْأَرْضِ ... »··· 61
موقعيت تاريخى··· 62
39. آيه «أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ . ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرِينَ . كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ ... »··· 63
ص: 447
متن خطبه غدير··· 63
40. آيه «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 64
41. آيه «أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطَ ... »··· 64
موقعيت تاريخى··· 65
42. آيه «أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَنْ يَسْبِقُونا ساءَ ما يَحْكُمُونَ» = آيه «أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »··· 67
43. آيه «أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 67
44. آيه «اَمْ يَقُولُونَ افْتَريهُ . قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ» = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا ... »··· 67
45. آيه «اِنَّ اَكْرَمُكُمْ عِنْدَ اللّه ِ اَتْقيكُمْ»··· 68
46. آيه «اِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ» = آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسألَنَّهُم اَجْمَعينَ ... »··· 68
47. آيه «اِنَّ الَّذينَ آمَنوا ثُمَّ كَفَروا ثُمَّ آمَنوا ثُمَّ كَفَروا ثُمَّ ازدادوا كُفرا لَن تُقْبَل ... »··· 68
48. آيه «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»··· 69
49. آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا ... » = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا ... »··· 70
50. آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ» = آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّه بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه ... »··· 70
51. آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ» = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... »··· 70
ص: 448
52. آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ ... » = آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّه بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه ... »··· 70
53. آيه «اِنَّ الَّذينَ ارْتَدّوا عَلى اَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى ... » = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 70
54. آيه «إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ... » = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 70
55. آيه «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ كُفَّارٌ . أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللّه ... »··· 71
متن خطبه غدير··· 71
56. آيه «إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللّه يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ... »··· 71
متن خطبه غدير··· 72
57. آيه «إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ كَبِيرٌ»··· 73
متن خطبه غدير··· 74
58. آيه «إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَ الْهُدى مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ ... »··· 74
متن خطبه غدير··· 75
59. آيه «اِنَّ الَّذينَ يَكْفُرُونَ بِاللّه ِ وَ رُسُلِهِ وَ يُريدُونَ اَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللّه ِ وَ رُسُلِهِ ... » = آيه «فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ»··· 75
60. آيه «إِنَّ اللّه رَبِّى وَ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ» = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 75
61. آيه «اِنّا لَنَعْلَمُ اَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبينَ» = آيه «تَنْزيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الاَقاويلِ»··· 75
62. آيه «اِنْ اَنَا اِلاّ نَذيرٌ وَ بَشيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ» = آيه «قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِى نَفْعا وَ لا ضَرّا إِلاّ ما شاءَ اللّه وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ ... »··· 75
ص: 449
63. آيه «إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ الْمَوْتى وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَىْ ءٍ ... »··· 75
متن خطبه غدير··· 76
64. آيه «اِنْ تَتُوبا اِلَى اللّه ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ اِنْ تَظاهَرا ... » = آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »··· 76
65. آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ ... »··· 77
متن خطبه غدير··· 77
66. آيه «اِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الاَرْضِ جَميعا فَاِنَّ اللّه َ لَغَنِىٌّ حَميدٌ» = آيه «وَ قالَ مُوسى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الْأَرْضِ جَمِيعا فَإِنَّ اللّه لَغَنِىٌّ حَمِيدٌ»··· 77
67. آيه «اَنْتُمْ اَعْلَمُ اَمِ اللّه ُ . وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً ... » = آيه «أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطَ كانُوا هُودا ... »··· 77
68. آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ ... »··· 78
متن خطبه غدير··· 79
69. آيه «اِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرصادِ»··· 80
متن خطبه غدير··· 81
70. آيه «إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ» = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 81
71. آيه «اِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَىْ ءٌ عَظيمٌ» = آيه «يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْ ءٌ عَظِيمٌ»··· 81
72. آيه «إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا ... »··· 81
متن خطبه غدير··· 82
73. آيه «إِنَّ عِبادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ» = آيه «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»··· 82
ص: 450
74. آيه «إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ»··· 82
متن خطبه غدير··· 83
75. آيه «اِنَمّا اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ»··· 83
متن خطبه غدير··· 83
آيه «اِنَمّا اَنْتَ مُنْذِرٌ ... » در احتجاج قيس بن سعد··· 83
آيه «اِنَمّا اَنْتَ مُنْذِرٌ ... » در ادعيه··· 84
متن دعا··· 85
76. آيه «اِنَّما اَنْتَ نَذيرٌ وَ اللّه ُ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ وَكيلٌ» = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى اِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرَكَ ... »··· 86
77. آيه «اِنِّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ»··· 86
78. آيه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَ جاهَدُوا ... »··· 87
متن خطبه غدير··· 87
79. آيه «إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا ... » = آيه «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّه يَعْلَمُ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الْأَرْضِ ... »··· 87
80. آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »··· 88
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ ... » در خطبه غدير··· 89
متن خطبه غدير··· 90
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ ... » در احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام··· 90
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ ... » در جنگ صفين··· 91
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ ... » در نامه امام هادى عليه السلام··· 93
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ ... » در زيارت غديريه··· 93
متن زيارت غديريه··· 93
ص: 451
81. آيه «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللّه الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ... » = آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »··· 94
82. آيه «إنَّما يُريدُ اللّه ُ لِيُذهِبَ عَنكُم الرّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرِكَم تَطهيرا»··· 94
آيه تطهير در زيارت غديريه··· 95
متن زيارت غديريه··· 95
83. آيه «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ . ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ»··· 95
متن خطبه غدير··· 96
84. آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 96
85. آيه «إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرا»··· 97
متن خطبه غدير··· 98
86. آيه «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 98
87. آيه «إِنْ هُوَ إِلاّ عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَ جَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنِى إِسْرائِيلَ» = آيه «رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِيا يُنادِى لِلاْءِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا» و آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... » و آيه «وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً اِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصُدُّونَ»··· 98
88. آيه «إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْىٌ يُوحى» = آيه «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى . ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى ... »··· 99
89. آيه «اِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَ يُعيدُ»··· 99
متن خطبه غدير··· 99
90. آيه «إِنْ يَدْعُونَ إِلاّ شَيْطانا مَرِيدا» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 99
ص: 452
91. آيه «أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِى كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ» = آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ»··· 100
92. آيه «أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللّه هَدانِى لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ» = آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ»··· 100
93. آيه «اُولئِكَ الَّذينَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ ... » = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى اِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرَكَ ... »··· 100
94. آيه «أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللّه فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمى أَبْصارَهُمْ» = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 100
95. آيه «أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِى الاْخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ» = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... »··· 100
96. آيه «أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللّه وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ» = آيه «كَيْفَ يَهْدِى اللّه قَوْما كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ ... » و آيه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ كُفْرٌ بِهِ ... »··· 100
97. آيه «أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِى الْأَرْضِ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه مِنْ أَوْلِياءَ ... » = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... »··· 101
98. آيه «أَوْلى لَكَ فَأَوْلى» = آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى. وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّى ... »··· 101
99. آيه «أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِى وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ» = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »··· 101
100. آيه «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ ... »··· 101
متن خطبه غدير··· 101
ص: 453
101. آيه «أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ ... »··· 102
موقعيت تاريخى··· 103
102. آيه «بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ» = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 104
103. آيه «بَلِ اللّه فَاعْبُدْ وَ كُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ» = آيه «وَ لَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ... »··· 105
104. آيه «بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ ... » = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »··· 105
105. آيه «بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِى فَكَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَكْبَرْتَ وَ كُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ» = آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ»··· 105
106. آيه «تَحْسَبُونَهُ هَيِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه ِ عَظيمٌ» = آيه «سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا ... »··· 105
107. آيه «تَرْمِيهِمْ بِحِجارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 105
108. آيه «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِىَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ ... »··· 105
متن خطبه غدير··· 106
109. آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 107
110. آيه «ثُمَّ أَنْزَلَ اللّه سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها ... » = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »··· 107
111. آيه «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا . فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ ... »··· 107
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 108
112. آيه «ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى» = آيه «فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى. وَ لكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى ... »··· 109
113. آيه «ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى» = آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى. وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّى ... »··· 109
ص: 454
114. آيه «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ» = آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 109
115. آيه «ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 109
116. آيه «ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرِينَ» = آيه «أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ . ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرِينَ . كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ . وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ»··· 109
117. آيه «جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِكَةُ ... » = آيه «أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ ... » و آيه «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا . فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ ... »··· 109
118. آيه «حَتّى اِذا جاؤُوها وَ فُتِحَتْ اَبْوابُها قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها ... » = آيه «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ . ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ»··· 110
119. آيه «حُرِّمَت عَلَيكُم المَيتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحمُ الخِنزيرِ وَ ما اُحِلَّ لِغَيرِ اللّه ِ بِهِ وَ ... » = آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا»··· 110
120. آيه «الْحَمْدُ للّه الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ» = آيه «وَ نَزَعْنا ما فِى صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَ قالُوا الْحَمْدُ للّه ... »··· 110
121. آيه «خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ» = آيه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ كُفْرٌ بِهِ ... »··· 110
122. آيه «ذلِكَ بِاَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما اَسْخَطَ اللّه ُ وَ كَرِهُوا رِضْوانَهُ ... » = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 110
123. آيه «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّه يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ» = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 110
ص: 455
124. آيه «الَّذى ... » و آيه «الَّذينَ ... »··· 111
125. آيه «رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِى فِى الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ» = آيه «قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّى ما يُوعَدُونَ. رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِى فِى الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ»··· 111
126. آيه «رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَ هَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَدا»··· 111
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 111
127. آيه «رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَ الْعَنْهُمْ لَعْنا كَبِيرا» = آيه «يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِى النَّارِ يَقُولُونَ يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللّه وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ ... »··· 111
128. آيه «رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ»··· 112
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 112
129. آيه «رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِيا يُنادِى لِلاْءِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا ... »··· 112
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 114
130. آيه «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ ... »··· 116
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 116
متن زيارت غديريه··· 116
131. آيه «رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَ لا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ ... »··· 117
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 117
132. آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 118
133. آيه «سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْأَلُونَ» = آيه «وَ جَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثا أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ ... »··· 128
134. آيه «سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدّارِ» = آيه «أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ ... »··· 128
135. آيه «سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ» = آيه «يُرْسِلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ»··· 129
ص: 456
136. آيه «سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا ... »··· 129
متن خطبه غدير··· 130
137. آيه «صِراطَ الَّذينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ... » = آيه «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ ... »··· 130
138. آيه «ضَرَبَ اللّه ُ مَثَلاً لِلَّذينَ كَفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَ امْرَأَةَ لُوطٍ ... »··· 130
139. آيه «عَلَى الأرائك يَنْظُرون» = آيه «فَالْيَوم الَّذينَ آمَنوا مِنَ الكُفّارِ يَضْحَكونَ. عَلَى الأرائك يَنْظُرون»··· 131
140. آيه «عَمّا كانُوا يَعْمَلُونَ» = آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسألَنَّهُم اَجْمَعينَ ... »··· 132
141. آيه «عَمَّ يَتَسائلونَ . عَنِ النَّبَأ العَظيمِ . الَّذى هُم فيهِ مُختَلِفونَ ... »··· 132
142. آيه «عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ» = آيه «عَمَّ يَتَسائلونَ . عَنِ النَّبَأ العَظيمِ . الَّذى هُم فيهِ مُختَلِفونَ ... » و آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 133
143. آيه «فَآتاهُمُ اللّه ُ ثَوابَ الدُّنْيا وَ حُسْنَ ثَوابِ الاْخِرَةِ وَ اللّه ُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» = آيه «وَ ما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاّ أَنْ قالُوا: رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ إِسْرافَنا فِى أَمْرِنا وَ ثَبِّتْ أَقْدامَنا ... »··· 133
144. آيه «فَآمِنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِى أَنْزَلْنا وَ اللّه بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»··· 133
متن خطبه غدير··· 134
145. آيه «فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ»··· 135
متن خطبه غدير··· 136
146. آيه «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ . وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ»··· 136
آيه «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ ... » در تبليغ معصومين:··· 138
147. آيه «فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ»··· 139
موقعيت تاريخى··· 141
ص: 457
148. آيه «فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذى اُوحِىَ اِلَيْكَ اِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ» = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »··· 141
149. آيه «فَ-اصْ-دَعْ بِما تُؤْمَرْ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ» = آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسألَنَّهُم اَجْمَعينَ ... »··· 142
150. آيه «فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقا لِأَصْحابِ السَّعِيرِ» = آيه «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِىَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ ... »··· 142
151. آيه «فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه وَ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... »··· 142
152. آيه «فَاَمَّا الَّذينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ اَكَفَرْتُمْ بَعْدَ ايمانِكُمْ ... »··· 142
153. آيه «فَاَمّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ عَذابا نُكْرا» = آيه «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِسابا شَدِيدا وَ ... »··· 143
154. آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »··· 143
155. آيه «فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ: أَسْلَمْتُ وَجْهِىَ للّه وَ مَنِ اتَّبَعَنِ ... » = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 146
156. آيه «فَاِنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْغالِبُونَ» = آيه «وَ مَنْ يَتَوَلَّى اللّه وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّه هُمُ الْغالِبُونَ»··· 146
157. آيه «فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ» = آيه «وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ... »··· 146
158. آيه «فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِى وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ» = آيه «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِسابا شَدِيدا وَ عَذَّبْناها عَذابا نُكْرا»··· 146
ص: 458
159. آيه «فَاِنْ لَمْ يَسْتَجيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا اَنَّما اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه ِ وَ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى اِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرَكَ ... »··· 146
160. آيه «فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدًّا» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا ... »··· 146
161. آيه «فَاُولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ ... » = آيه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ ... »··· 147
162. آيه «فَاُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فيها بِغَيْرِ حِسابٍ» = آيه «مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاّ مِثْلَها وَ مَنْ عَمِلَ صالِحا مِنْ ذَكَرٍ و أُنْثى ... »··· 147
163. آيه «فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها» = آيه «وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها ... »··· 147
164. آيه «فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِى ذلِكَ لاَيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ» = آيه «وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ... »··· 147
165. آيه «فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 147
166. آيه «فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ اِنَّهُ كانَ تَوّابا» = آيه «اِذا جاءَ نَصْرُ اللّه ِ وَ الْفَتْحِ ... »··· 147
167. آيه «فَسَبِّح بِحَمدِ رَبِّكَ وَ كُن مِنَ الساجِدينَ» = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »··· 147
168. آيه «فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ» = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 148
169. آيه «فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِىِّ وَ مَنِ اهْتَدى»··· 148
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 148
170. آيه «فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورا وَ يَصْلى سَعيرا» = آيه «وَ أَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ ... »··· 148
ص: 459
171. آيه «فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ. إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ» = آيه «إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ»··· 149
172. آيه «فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَ هِىَ ظالِمَةٌ . فَهِىَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها ... »··· 149
متن خطبه غدير··· 149
173. آيه «فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ» = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 150
174. آيه «فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 150
175. آيه «فَلا تُطِع المُكَذِّبين» = آيه «وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 150
176. آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى . وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى ... »··· 150
آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى ... » در احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام··· 153
177. آيه «فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفا»··· 154
178. آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا ... »··· 155
179. آيه «فَلَمّا اَحَسَّ عيسى مِنهُمُ الكُفرَ قالَ مَنْ أَنْصارِى إِلَى اللّه قالَ الحَواريّون نَحْنُ أَنْصارُ اللّه ... » = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 161
180. آيه «فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 161
181. آيه «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللّه كَذِبا أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ ... » = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 161
182. آيه «فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها» = آيه «مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ... »··· 161
ص: 460
183. آيه «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها»··· 162
متن خطبه غدير··· 162
184. آيه «فَمَنْ يَنْصُرُنِى مِنَ اللّه ِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِى غَيْرَ تَخْسِيرٍ» = آيه «ما آمَنَ مَعَهُ إِلاّ قَلِيلٌ»··· 163
185. آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »··· 163
186. آيه «فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ ... »··· 165
187. آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »··· 166
موقعيت تاريخى··· 167
آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ ... » در خطبه غدير··· 172
متن خطبه غدير··· 173
188. آيه «فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 173
189. آيه «فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه ُ مَرَضا ... » = آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 173
190. آيه «فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 173
191. آيه «فَيَوْمَئِذٍ لا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ . وَ لا يُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ»··· 173
192. آيه «فَالْيَوم الَّذينَ آمَنوا مِنَ الكُفّارِ يَضْحَكونَ . عَلَى الأرائك يَنْظُرون»··· 175
193. آيه «فيها ما تَشْتَهيهِ الاَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الاَعْيُنُ» = آيه «أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ ... »··· 177
194. آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 177
متن خطبه غدير··· 178
ص: 461
195. آيه «قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها ... » = آيه «إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرا»··· 178
196. آيه «قالوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ» = آيه «هذا وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ»··· 179
197. آيه «قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللّه ُ مِنْ شَىْ ءٍ . اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ فى ضَلالٍ كَبيرٍ» = آيه «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ ... »··· 179
198. آيه «قالوا ربنا من قدم لنا هذه فزده عذابا ضعفا من النار» = آيه «هذا وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ
لَشَرَّ مَآبٍ»··· 179
199. آيه «قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ . أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ» = آيه «إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرا»··· 179
200. آيه «قَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ اَكْثَرُ الاَوَّلينَ» = آيه «وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ اَكْثَرُ الاَوَّلينَ»··· 179
201. آيه «قُلْ آمَنَّا بِاللّه وَ ما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ ... » = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 179
202. آيه «قُلْ أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ ... »··· 180
متن خطبه غدير··· 180
سؤال از آيه «قُلْ أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا ... »··· 180
آيه «قُلْ أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا ... » در ادعيه··· 182
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 182
203. آيه «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا للّه مَثْنى وَ فُرادى ... »··· 182
204. آيه «قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّى ما يُوعَدُونَ . رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِى فِى الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ»··· 184
205. آيه «قُلْ كَفى بِاللّه ِ شَهيدا بَيْنى وَ بَيْنَكُمْ»··· 187
متن خطبه غدير··· 187
ص: 462
206. آيه «قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِى نَفْعا وَ لا ضَرّا إِلاّ ما شاءَ اللّه وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ ... »··· 188
متن خطبه غدير··· 188
207. آيه «قُلْ هذِهِ سَبِيلِى أَدْعُوا إِلَى اللّه ِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِى وَ ... »··· 189
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 189
208. آيه «قُل هُوَ اللّه ُ أحَدٌ ... »··· 189
متن خطبه غدير··· 190
209. آيه «قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ» = آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 190
210. آيه «قُل يا اَهلَ الكِتابِ تَعالَوا اِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَينَنا ... فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ» = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 190
211. آيه «كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ» = آيه «أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ . ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرِينَ . كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ . وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ»··· 190
212. آيه «كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذيرٌ» = آيه «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ ... »··· 190
213. آيه «كُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتّى اِذا ادّارَكُوا فيها جَميعا ... » = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 190
214. آيه «كَيْفَ يَهْدِى اللّه قَوْما كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ ... »··· 191
متن خطبه غدير··· 191
215. آيه «لا تَجِدُ قَوْما يُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ ... »··· 191
متن خطبه غدير··· 192
216. آيه «لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ» = آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى . وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى ... »··· 193
ص: 463
217. آيه «لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدِ ايمانِكُمْ» = آيه «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ اِنَّما كُنّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ ... »··· 193
218. آيه «لا تُفْسِدُوا فِى الاَرْضِ قالُوا اِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ» = آيه «فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه ُ مَرَضا ... »··· 193
219. آيه «لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الاْخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ» = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... »··· 193
220. آيه «لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 193
221. آيه «لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 193
222. آيه «لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ»··· 193
متن خطبه غدير··· 195
223. آيه «لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 195
224. آيه «لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ»··· 195
225. آيه «الَّذى ... » و آيه «الَّذينَ ... »··· 197
226. آيه «لَعَنَهُ اللّه ُ وَ قالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيبا مَفْرُوضا» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 197
227. آيه «لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ ... » = آيه «فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ»··· 198
228. آيه «لَقَدْ أَضَلَّنِى عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِى وَ كانَ الشَّيْطانُ لِلاْءِنْسانِ خَذُولاً» = آيه «ويَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً ... »··· 198
ص: 464
229. آيه «لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 198
230. آيه «لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى» = آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 198
231. آيه «لَقَدْ كانَ لَكُمْ فى رَسُولِ اللّه ِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُو اللّه َ وَ الْيَوْمَ ... »··· 198
232. آيه «لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 199
233. آيه «لَنْ تُغْنِىَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللّه ِ شَيْئا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 199
234. آيه «لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» = آيه «حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِى وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ ... »··· 199
235. آيه «لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ قَديرٌ»··· 199
متن خطبه غدير··· 200
236. آيه «لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَ كَذلِكَ نَجْزِى
الظَّالِمِينَ» = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 200
237. آيه «لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلى ما اَنْتُمْ عَلَيْهِ ... » = آيه «ما كانَ اللّه لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ... »··· 200
238. آيه «ما آمَنَ مَعَهُ إِلاّ قَلِيلٌ»··· 201
متن زيارت غديريه··· 201
239. آيه «ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ» = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 203
240. آيه «ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى» = آيه «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى . ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى ... »··· 203
ص: 465
241. آيه «ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيّا وَ لا نَصْرانِيّا وَ لكِنْ كانَ حَنِيفا مُسْلِما وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ» = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 203
242. آيه «ما كانَ اللّه لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ ... »··· 203
متن خطبه غدير··· 204
243. آيه «ما كانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنَةٍ اِذا قَضَى اللّه ُ وَ رَسولُهُ اَمرا اَن يَكونَ ... »··· 204
244. آيه «ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ وَ ما أَنَا بِظَلاّمٍ لِلْعَبِيدِ»··· 206
متن خطبه غدير··· 206
245. آيه «ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ اِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ ... » = آيه «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّه يَعْلَمُ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الْأَرْضِ ... »··· 206
246. آيه «مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَكَّرُونَ» = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... »··· 207
247. آيه «مِنَ اللّه ِ ذِى الْمِعارِجِ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »··· 207
248. آيه «مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ ... » = آيه «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها»··· 207
249. آيه «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ ... »··· 207
متن روايت··· 207
250. آيه «مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاّ مِثْلَها وَ مَنْ عَمِلَ صالِحا مِنْ ذَكَرٍ و ... »··· 208
متن خطبه غدير··· 208
251. آيه «مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلى اَدْبارِها ... » = آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقا لِما مَعَكُمْ ... »··· 208
ص: 466
252. آيه «مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَ هُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ» = آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... »··· 209
253. آيه «مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَ يُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 209
254. آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا ... »··· 209
موقعيت تاريخى··· 209
آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ ... » در احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام··· 211
آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ ... » در زيارت غديريه··· 211
متن زيارت غديريه··· 211
255. آيه «نُمَتِّعُهُمْ قَليلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ اِلى عَذابٍ غَليظٍ» = آيه «أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطَ كانُوا هُودا ... »··· 212
256. آيه «ن . وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... » = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 212
257. آيه «وَ أَتْبَعْناهُمْ فِى هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ» = آيه «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ»··· 212
258. آيه «وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ» = آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ»··· 213
259. آيه «وَ اتَّبِعُوا النُّورَ الَّذى اُنْزِلَ مَعَهُ» = آيه «فَآمِنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِى أَنْزَلْنا وَ اللّه بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»··· 213
260. آيه «وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماما» = آيه «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ»··· 213
261. آيه «وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ... »··· 213
موقعيت تاريخى··· 214
ص: 467
262. آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى ... »··· 215
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 216
263. آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »··· 218
موقعيت تاريخى··· 219
264. آيه «وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ آمَنُوا كَما آمَنَ النّاسُ قالُوا اَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ . اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السَّفَهاءُ وَ لكِنْ لا يَعْلَمُونَ» = آيه «فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه ُ مَرَضا ... » و آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 222
265. آيه «وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ» = آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 222
266. آيه «وَ اِذا لَقُوا الَّذينَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا . وَ اِذا خَلَوا اِلى شَياطينِهِمْ قالُوا اِنّا مَعَكُمْ اِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُونَ» = آيه «فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه ُ مَرَضا ... » و آيه «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنّا بِاللّه ِ وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ ... »··· 223
267. آيه «وَ إِذْ قالُوا اللهمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا ... »··· 223
268. آيه «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِيسَ أَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ» = آيه «إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرا»··· 224
269. آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ ... »··· 224
موقعيت تاريخى··· 224
آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُم ... » در عرفات··· 226
آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُم ... » در بازگشت از غدير··· 227
آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُم ... » در ذكر روز غدير··· 228
متن ذكر روز غدير··· 228
كتاب در مورد آيه ميثاق··· 228
آيه ميثاق غدير، غلامرضا صادقى فرد··· 229
ص: 468
270. آيه «وَ اَذِّنْ فِى النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ ... »··· 229
271. آيه «وَ إذ يَعِدُكُم اللّه ُ إحدَى الطائفَتَين أنَّها لَكُم وَ تَوَدّونَ أنَّ غَيرَ ذاتِ ... »··· 230
متن زيارت غديريه··· 230
272. آيه «وَ أرسل عَلَيْهِمْ طَيْرا أَبابِيلَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 231
273. آيه «وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ كُلُّ جَبّارٍ عَنيدٍ»··· 231
274. آيه «وَ أعبُد رَبَّكَ حَتّى يَأتيكَ اليَقينَ» = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »··· 232
275. آيه «وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ»··· 232
متن خطبه غدير··· 232
276. آيه «وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ» = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 233
277. آيه «وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّه مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللّه بِهِ ... »··· 233
متن خطبه غدير··· 234
278. آيه «وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ» = آيه «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ . وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ»··· 234
279. آيه «وَ أَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ ... »··· 234
متن خطبه غدير··· 234
280. آيه «وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 235
281. آيه «وَ إِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ» = آيه «قُلْ أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ... »··· 235
282. آيه «وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ» = آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 235
283. آيه «وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْرا غَيْرَ مَمْنُونٍ»··· 235
موقعيت تاريخى··· 235
ص: 469
284. آيه «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»··· 236
285. آيه «وَ إِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذابا ... »··· 237
متن خطبه غدير··· 237
286. آيه «وَ أَنَّ هذا صِراطِى مُسْتَقِيما فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ ... »··· 237
متن خطبه غدير··· 238
آيه «وَ أَنَّ هذا صِراطِى مُسْتَقِيما ... » در زيارت غديريه··· 239
متن زيارت غديريه··· 239
287. آيه «وَ إِنَّهُ فِى أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِىٌّ حَكِيمٌ» = آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 240
288. آيه «وَ إِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 240
289. آيه «وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 240
290. آيه «وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 240
291. آيه «وَ اِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ لَسَوْفَ تُسْاَلُونَ»··· 241
292. آيه «وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ»··· 241
293. آيه «وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ» = آيه «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطانا ... »··· 244
294. آيه «وَ أَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ» = آيه «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ»··· 244
295. آيه «وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ ... »··· 244
موقعيت تاريخى··· 245
ص: 470
296. آيه «وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا ... »··· 247
متن خطبه غدير··· 248
297. آيه «وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها ... »··· 248
متن خطبه غدير··· 249
آيه «وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه إِذا عاهَدْتُمْ ... » و منافقين··· 249
موقعيت تاريخى··· 250
298. آيه «وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ»··· 252
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 252
299. آيه «وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ»··· 252
متن خطبه غدير··· 253
300. آيه «وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَريرا» = آيه «هَلْ اَتى عَلَى الاِنسانِ حينٌ مِنَ الدَهرِ لَم يَكُن شَيئا مَذكورا»··· 253
301. آيه «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ»··· 253
متن خطبه غدير··· 254
آيه «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ...» در ادعيه··· 254
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 254
302. آيه «وَ جَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثا أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ ... »··· 255
موقعيت تاريخى··· 255
303. آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ... »··· 257
متن خطبه غدير··· 258
304. آيه «وَ رَأَيْتَ النّاسَ يَدْخُلُونَ فى دينِ اللّه ِ اَفْواجا» = آيه «اِذا جاءَ نَصْرُ اللّه ِ وَ الْفَتْحِ ... » ··· 259
305. آيه «وَ رَبُّكَ يَخلُقُ ما يَشاءُ وَ يَختارُ ما كان لَهُمُ الخِيَرَةُ»··· 259
ص: 471
306. آيه «وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّه ِ اَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعظيمُ» = آيه «أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ ... »··· 261
307. آيه «وَ السابِقونَ الاَوَّلونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَ الاَنْصارِ وَ الَّذينَ اتَّبَعوهُم ... »··· 261
متن خطبه غدير··· 261
308. آيه «وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَىَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ»··· 262
متن زيارت غديريه··· 262
309. آيه «وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرا حَتَّى إِذا جاؤُها وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها ... » = آيه «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ . ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ»··· 264
310. آيه «وَعَدَ اللّه الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً ... » = آيه «أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ ... »··· 264
311. آيه «وَعَدَ اللّه الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها ... »··· 264
متن خطبه غدير··· 264
312. آيه «وَ عَذَّبْناها عَذابا نُكْرا» = آيه «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِسابا شَدِيدا وَ عَذَّبْناها عَذابا نُكْرا»··· 265
313. آيه «وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ ... »··· 265
موقعيت تاريخى··· 266
314. آيه «وَ قالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ» = آيه «قالَ ادْخُلُوا فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ فِى النَّارِ ... »··· 267
315. آيه «وَ قالَ مُوسى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الْأَرْضِ جَمِيعا فَإِنَّ اللّه لَغَنِىٌّ ... »··· 267
متن خطبه غدير··· 268
ص: 472
316. آيه «وَ قالُوا ءَآلِهَتُنا خَيْرٌ اَمٌ هُوَ ما ضَرَبُوهُ لَكَ اِلاّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... » و آيه «وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً اِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصُدُّونَ»··· 268
317. آيه «وَ قالُوا الْحَمْدُ للّه ِ الَّذِى أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا غفور شَكُورٌ ... » = آيه «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا . فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ ... »··· 269
318. آيه «وَ قالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ كُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا» = آيه «يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِى النَّارِ يَقُولُونَ يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللّه وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ ... »··· 269
319. آيه «وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ»··· 269
متن خطبه غدير··· 269
320. آيه «وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِى أَصْحابِ السَّعِيرِ» = آيه «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِىَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ ... »··· 269
321. آيه «و قالوا ما لَنا لا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ» = آيه «هذا وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ»··· 270
322. آيه «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ» = آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 270
323. آيه « ... وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ... »··· 270
موقعيت تاريخى··· 270
324. آيه «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِسابا ... »··· 274
متن خطبه غدير··· 274
325. آيه «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِىَ اَشَدُّ قُوَةً مِنْ قَرْيَتِكَ ... »··· 275
326. آيه «وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِىٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الاْءِنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحِى ... »··· 276
متن خطبه غدير··· 276
ص: 473
327. آيه «وَ كُلَّ شَىْ ءٍ اَحْصَيْناهُ فى اِمامٍ مُبينٍ» = آيه «إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ الْمَوْتى وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَىْ ءٍ أَحْصَيْناهُ فِى إِمامٍ مُبِينٍ»··· 276
328. آيه «وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ»··· 276
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 277
329. آيه «وَ كونوا مَعَ الصادِقينَ»··· 278
متن زيارت غديريه··· 278
330. آيه «وَ لا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها ... » = آيه «وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها ... » و آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه إِنَّ اللّه خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ»··· 278
331. آيه «وَ لا تَكُونُوا كَالَّتِى نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثا تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ ... » = آيه «وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها ... »··· 278
332. آيه «وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَ لاَمُرَنَّهُمْ فليبتكن آذان الانعام فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللّه ِ ... » = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 278
333. آيه «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ اِنَّما كُنّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ ... »··· 279
334. آيه «وَ لا يُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ» = آيه «فَيَوْمَئِذٍ لا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ . وَ لا يُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ»··· 280
335. آيه «وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه َ ... » = آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه ... »··· 280
336. آيه «وَ لَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ ... »··· 280
موقعيت تاريخى··· 280
337. آيه «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»··· 282
موقعيت تاريخى··· 283
ص: 474
338. آيه «وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ»··· 285
متن خطبه غدير··· 285
339. آيه «وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّه الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ» = آيه «أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »··· 286
340. آيه «وَ لَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللّه مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ وَ كانَ عَهْدُ اللّه مَسْؤُلاً» = آيه «فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ»··· 286
341. آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »··· 286
متن روايت··· 287
342. آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ فى مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ ... » = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »··· 288
343. آيه «وَ لَقَد نَعلَمُ أنَّكَ يَضيقُ صَدرَكَ بِما يَقولونَ» = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »··· 288
344. آيه «وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى» = آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى . وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى ... »··· 288
345. آيه «وَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ ... »··· 288
متن خطبه غدير··· 289
346. آيه «وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً اِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصُدُّونَ»··· 289
347. آيه «وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً»··· 292
آيه «وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ در دعاى بعد از نماز روز غدير··· 293
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 293
348. آيه «وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفْوا اَحَدٌ» = آيه «قل هو اللّه احد ... »··· 294
349. آيه «وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ»··· 294
موقعيت تاريخى··· 294
ص: 475
350. آيه «وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 296
351. آيه «وَ لَوْ شاءَ اللّه لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِى مَنْ يَشاءُ ... » = آيه «وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها ... »··· 296
352. آيه «وَ لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِى الاَرْضِ يَخْلُفُونَ» = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... » و آيه «وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً اِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصُدُّونَ»··· 297
353. آيه «وَ لَوْ يُعَجِّلُ اللّه لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِىَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ ... » = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 297
354. آيه «وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِى أَرَيْناكَ إِلاّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ ... »··· 297
متن خطبه غدير··· 297
355. آيه «وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 298
356. آيه «وَ ما عَلَى الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبينِ»··· 298
متن خطبه غدير··· 298
357. آيه «وَ ما كانَ اللّه ُ لَيُعَذِّبَهُمْ وَ اَنْتَ فيهِمْ ... »··· 298
358. آيه «وَ ما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ إِسْرافَنا فِى ... »··· 300
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 300
359. آيه «وَ ما لا تُبْصِرُونَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 301
360. آيه «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ . أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ ... »··· 301
متن خطبه غدير··· 301
ص: 476
361. آيه «وَ ما هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ» = آيه «وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ ... »··· 302
362. آيه «وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلاً ما تُؤمِنونَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 302
363. آيه «وَ ما هُوَ بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلاً ما تَذَكَّرونَ» = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »··· 302
364. آيه «وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ... »··· 302
موقعيت تاريخى··· 303
365. آيه «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا اُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ»··· 304
متن خطبه غدير··· 305
366. «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللّه كَذِبا أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ ... » = آيه «وَعَدَ اللّه الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها ... »··· 305
367. آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 305
موقعيت تاريخى··· 306
368. آيه «وَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِىَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ... »··· 313
متن خطبه غدير··· 313
369. آيه «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْءِسْلامِ دِينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ» = آيه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ... »··· 315
370. آيه «وَ مَنْ يَتَوَلَّى اللّه وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّه هُمُ الْغالِبُونَ»··· 315
متن خطبه غدير··· 315
371. آيه «وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ»··· 316
موقعيت تاريخى··· 316
ص: 477
372. آيه «وَ مَنْ يُطِعِ اللّه َ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظيما» = آيه «يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ... »··· 317
373. آيه «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطانا ... »··· 317
374. آيه «وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّه ِ فَإنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ»··· 320
375. آيه «وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه َ شَيْئا»··· 320
متن خطبه غدير··· 321
376. آيه «وَ نادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ» = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »··· 321
377. آيه «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى . ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى ... »··· 321
موقعيت تاريخى··· 322
378. آيه «وَ نَزَعْنا ما فِى صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَ قالُوا ... »··· 323
متن خطبه غدير··· 324
379. آيه «وَ هُوَ الَّذِى أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا ... »··· 324
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 325
380. آيه «وَ هُوَ يُدْرِكُ الاَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ»··· 325
متن خطبه غدير··· 326
381. آيه «وَ يَصْلى سَعِيرا» = آيه «وَ أَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ»··· 326
382. آيه «وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِكِينَ وَ الْمُشْرِكاتِ الظَّانِّينَ ... »··· 326
متن خطبه غدير··· 326
383. آيه «وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... » و آيه «أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ . ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرِينَ . كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ . وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ»··· 327
384. آيه «و يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ ... »··· 327
ص: 478
385. آيه «هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ» = آيه «هذا وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ»··· 329
386. آيه «هَلْ اَتى عَلَى الاِنسانِ حينٌ مِنَ الدَهرِ لَم يَكُن شَيئا مَذكورا»··· 329
متن خطبه غدير··· 330
387. آيه «هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ ما كانُوا يَفْعَلُونَ» = آيه «فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ ... »··· 330
388. آيه «هُوَ الَّذى اَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ اُمُّ الْكِتابِ ... »··· 330
متن خطبه غدير··· 332
389. آيه «يا اَيُّهَا الّذينَ آمَنُوا»··· 332
390. آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلا وَ أَنْتُمْ ... »··· 333
متن خطبه غدير··· 333
391. آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه َ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ» = آيه «أَطِيعُوا اللّه َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ»··· 334
392. آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه ... »··· 334
متن خطبه غدير··· 335
393. آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ ... »··· 336
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه ... » در غدير··· 336
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه ... » در احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام··· 339
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه ... » در كلام صاحب غدير··· 340
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه ... » در صفين··· 341
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه ... » در كلام امام باقر7··· 343
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه ... » در دعاى بعد از نماز روز غدير··· 344
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 344
ص: 479
394. آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ للّه ِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ ... » = آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ . إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللّه َ ... »··· 344
395. آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً ... »··· 345
موقعيت قرآنى··· 345
396. آيه «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا مَن يَرتَدَّ مِنكُم عَن دينِه فَسَوفَ يَأتِى اللّه ُ ... »··· 346
397. آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقا لِما مَعَكُمْ ... »··· 347
متن خطبه غدير··· 348
398. آيه «يا اَيُّهَا الَّذينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»··· 348
موقعيت تاريخى··· 349
399. آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ ... »··· 353
آيه تبليغ در خطبه غدير··· 356
متن خطبه غدير··· 357
آيه تبليغ در غديريه حَسّان··· 358
آيه تبليغ در احتجاج با معاويه··· 359
آيه تبليغ در كلام معصومين عليهم السلام··· 359
آيه تبليغ در دعاى بعد از نماز روز غدير··· 361
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 361
آيه تبليغ در زيارت غديريه··· 362
آيه تبليغ از وجوه دلالت حديث غدير··· 364
كتاب در مورد آيه تبليغ··· 365
آيه تبليغ، آيه اكمال، غلامرضا صادقى فرد··· 365
400. آيه «يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْ ءٌ عَظِيمٌ»··· 365
متن خطبه غدير··· 365
ص: 480
401. آيه «يا اَيُّهَا النّاسُ اِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ اُنْثى ... » = آيه «اِنِّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ»··· 366
402. آيه «يا وَيلَتا لَيتَنى لَم اَتَّخِذ فُلانا خَليلاً» = آيه «و يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً ... »··· 366
403. آيه «يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ» = آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّه بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه ... »··· 366
404. آيه «يَتَجَرَّعُهُ وَ لا يَكادُ يُسِيغُهُ وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ ... » = آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »··· 366
405. آيه «يُجاهِدُونَ فى سَبيلِ اللّه ِ وَ لا يَخافُونَ فِى اللّه ِ لَوْمَةُ لائِمٍ»··· 367
متن خطبه غدير··· 367
406. آيه «يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِى قُلُوبِهِمْ ... » = آيه «فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ»··· 367
407. آيه «يَحلِفونَ بِاللّه ِ ما قالوا وَ لَقَد قالوا كَلِمَةَ الكُفرِ بَعدَ إسلامِهِم ... »··· 367
موقعيت تاريخى··· 368
408. آيه «يُخادِعُونَ اللّه َ وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ اِلاّ اَنْفُسَهُمْ» = آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ... »··· 372
409. آيه « ... يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ... » = آيه «إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللّه . يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ... »··· 372
410. آيه «يُرْسِلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ»··· 372
متن خطبه غدير··· 374
411. آيه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ ... »··· 375
متن خطبه غدير··· 376
ص: 481
412. آيه «يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ... »··· 376
متن خطبه غدير··· 377
413. آيه «يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَكْوابٍ وَ فِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ ... » = آيه «أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّه بِرَحْمَةٍ . ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ ... »··· 377
414. آيه «يَعِدُهُمْ وَ يُمَنِّيهِمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاّ غُرُورا» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 378
415. آيه «يَعْرِفُوْنَ نِعْمَةَ اللّه َ ثُمَّ يُنْكِرُونَها»··· 378
416. آيه «يُغْشِى اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثيثا»··· 378
متن خطبه غدير··· 379
417. آيه «يَقوُلُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ» = آيه «سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا ... »··· 379
418. آيه «يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا . قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلامَكُمْ . بَلِ اللّه يَمُنُّ ... »··· 379
متن خطبه غدير··· 380
419. آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ ... »··· 381
موقعيت تاريخى··· 381
آيه اكمال در زيارت غديريه··· 382
آيه اكمال در ذكر روز غدير··· 383
آيه اكمال مكمّل آيه تبليغ··· 383
كتاب در مورد آيه اكمال··· 385
آيه تبليغ، آيه اكمال، غلامرضا صادقى فرد··· 385
420. آيه «يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِى النَّارِ يَقُولُونَ يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللّه وَ أَطَعْنَا ... »··· 385
421. آيه «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ»··· 386
ص: 482
آيه «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» در دعاى روز غدير··· 387
متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 387
422. آيه «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ ... »··· 388
موقعيت تاريخى··· 388
423. آيه «يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللّه ُ جَمِيعا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَىْ ءٍ ... » = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 389
ص: 483
(فصل چهارم: مسائل فرهنگى غدير: ش 1)
فصل چهارم
مسائل فرهنگى غدير
ج 17 - 19
بخش اول
كتابشناسى غدير
9 - 395
قسمت اول: موارد كلى در مورد كتابشناسى غدير: 11 - 45
تأليفات در مورد غدير و حديث غدير··· 11
1 - مؤلفين مشهور چهارده قرن··· 11
2 - كتب مصدرى در مورد حديث غدير··· 13
اولين كتاب ها در ثبت غدير··· 16
1 - مُصحَفُ فاطمة عليهاالسلام··· 16
2 - كتابُ عَلىٍّ عليه السلام··· 17
3 - كتاب سليم بن قيس الهلالى··· 17
4 - خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير··· 18
تاريخ نگاران و غدير خم··· 19
علماى شيعه و تحقيق در جوانب مختلف غدير··· 22
1 - علامه مجلسى··· 22
2 - مؤلفين مشهور··· 22
3 - شيخ محمدباقر انصارى··· 23
ص: 484
مراكز علمى و فرهنگى غدير··· 24
تبليغ گسترده غدير با فرهنگ مكتوب··· 25
زمينه كتابشناسى غدير··· 26
يادنامه هاى غدير··· 27
غدير و كتاب داستان··· 27
كتاب بِرِيل با موضوع غدير··· 28
غدير خم، حبيب اللّه رهبر اصفهانى··· 28
داستان غدير، جمعى از دبيران مشهد··· 28
كتاب ها و مقالات لاتين در زمينه غدير··· 28
1 - انگليسى··· 30
2 - تركى آذرى··· 31
3 - تركى استانبولى··· 31
4 - نروژى··· 31
5 - بنگالى··· 31
كتابخانه و كلكسيون غدير··· 31
مسابقه تأليف در كنگره جهانى غدير در لندن··· 32
مقالات غدير··· 33
1 - افق روشن، جمعى از معلمان··· 35
2 - الامام على عليه السلام و قصة عيد الغدير، جمعى از محققين··· 35
3 - انتظار، ش 4، جمعى از نويسندگان··· 35
4 - پيام غدير، لطف اللّه صافى گلپايگانى··· 36
5 - تجلى غدير در عصر ظهور، جمعى از محققين غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله··· 36
6 - تراثنا، ش 21 (العدد الخاص بالغدير) (مجله) ، جمعى از محققين··· 37
7 - جرعه اى از بركه غدير، جمعى از اساتيد، پژوهشگر: امير شياسى··· 37
8 - چكيده مقالات كنگره ملى غدير، بنياد بين المللى غدير··· 38
ص: 485
9 - در آسمان غدير، 2 ج، ستاد دهه غدير كشور··· 38
10 - زلال غدير، 5 ج، جمعى از محققين··· 38
11 - شعر خورشيد، جمعى از نويسندگان··· 38
12 - غدير در احساس ملت ها، فارسى··· 39
13 - كتاب غدير (مجله) ، جمعى از محققين··· 41
14 - كوثر، ش 2، ويژه نامه غدير (ماهنامه) ، جمعى از نويسندگان··· 42
15 - مجموعه مقالات كنگره بين المللى غدير و انسجام اسلامى، گروهى از محققين··· 42
16 - منبع شناسى جامع غدير، سيد احمد حسين زاده، حميده جعفرى پاورسى··· 42
17 - مهرجان الإمام على عليه السلام، 3 ج، اللجنة الثقافية لمهرجان الامام على عليه السلام، جمعى از محققين··· 42
18 - نافله (ويژه نامه هفتمين كنگره سراسرى ادبيات غدير) ، گروهى از محققين··· 43
قسمت دوم: معرفىِ موضوعى و كتب برگزيده: 47 - 189
كتابشناسى كتب مصدرىِ غدير··· 47
1 - اقسام المولى فى اللسان، محمد بن محمد مفيد··· 48
2 - الايضاح و التبصير فى فضل يوم الغدير، هبة اللّه بن موسى شيرازى··· 48
3 - بيان من كنت مولاه، محسن بن حسين خزاعى··· 48
4 - حديث الغدير، منصور بن حسين آبى··· 48
نثرالدرر، م قرن 5 ق)··· 48
5 - حديث الولاية، احمد بن محمد··· 49
نكته اول: انگيزه طبرى از تأليف اين كتاب··· 50
نكته دوم: تأليف كتاب در غدير··· 51
نكته سوم: عنوان اين كتاب··· 51
ص: 486
نكته چهارم: كسانى كه اين كتاب را در اختيار داشته اند··· 54
نكته پنجم: نسخه هاى كتاب··· 59
نكته ششم: جمع آورى كتاب··· 59
6 - خصائص الغدير، محمد بن يعقوب كلينى··· 60
7 - خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير، خليل بن احمد فراهيدى··· 60
8 - الدراية فى حديث الولاية، 17 جزء، مسعود بن ناصر سجستانى··· 60
9 - دعاء الهداة إلى أداء حق الموالاة، 10 ج، عبيداللّه بن عبداللّه حسكانى··· 61
10 - دليل النص بخبر الغدير على امامة اميرالمؤمنين عليه السلام، محمد بن على كراجكى··· 62
11 - رسالة فى معنى المولى، محمد بن محمد مفيد··· 62
12 - الروضة النبيعة و تحفة مجالس الشيعة بخلافة من ساء على مضر و ربيعة، محمد بن عبداللّه خطى··· 62
13 - الروض النضير فى معنى حديث الغدير، فارس حسون كريم··· 63
14 - طرق حديث الغدير، حسن بن ابراهيم علوى (نصيبى)··· 63
15 - طرق حديث الغدير، عبيداللّه بن احمد انبارى··· 63
16 - طرق حديث الغدير، محمد بن على شيبانى··· 64
17 - طرق حديث الغدير، محمود بن احمد خراسانى··· 64
18 - طرق حديث الغدير برواية ابى بكر ابن ابى شيبة ... ، امير تقدمى معصومى··· 64
19 - طرق حديث الغدير برواية الحافظ ابى القاسم ... ، امير تقدمى معصومى··· 64
20 - طرق حديث الغدير (جزء فى ... ) ، على بن عمر دارقطنى··· 65
21 - طرق حديث من كنت مولاه فعلى مولاه، عبدالرحيم بن حسين عراقى··· 65
22 - طرق حديث من كنت مولاه، محمد بن احمد ذهبى··· 65
23 - طرق حديث من كنت مولاه فعلى مولاه، عبدالرحيم بن حسين عراقى··· 66
24 - طرق خبر الولاية، على بن عبدالرحمن قناتى··· 66
25 - طرق من كنت مولاه، محمد بن عبداللّه نيشابورى··· 66
ص: 487
26 - عدة البصير فى حجج يوم الغدير، محمد بن على كراجكى··· 67
27 - عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآيات و الاخبار و الاقوال، ج 15/3··· 67
28 - كتاب الغدير، على بن بلال بصرى··· 68
29 - كتاب الغدير، محمد بن جبير طبرى··· 69
30 - كشف المهمّ فى طريق خبر غدير خم، سيد هاشم بن سليمان بحرانى··· 69
31 - مسألة فى الجواب عن الشبهات الواردة لخبر الغدير، سيد على بن حسين موسوى··· 69
32 - مسألة فى معنى من كنت مولاه فعلى مولاه، محمد بن موسى نحوى··· 70
33 - من روى حديث غدير خم، محمد بن عمر جعابى··· 70
34 - من روى حديث غدير خم، محمد بن عبداللّه شيبانى··· 71
35 - يوم الغدير، حسين بن عبيداللّه غضائرى··· 71
كتابشناسى قرآن و غدير··· 71
1 - آيات الغدير، على كورانى عاملى··· 74
2 - آيات الغدير، سيد على حسينى ميلانى··· 74
3 - آيات غدير، سيد على حسينى ميلانى، ترجمه هيئت تحريريه انتشارات الحقايق··· 74
4 - آيات ولايت در قرآن، ج 2 و 3، سيد محمد مرتضوى··· 74
5 - آية البلاغ··· 75
6 - آيت الغدير، حيدر الوكيل··· 75
7 - آية الولاية، باسم انصارى··· 75
8 - آيه تبليغ، محمدعلى موحدى··· 75
9 - آيه تبليغ، آيه اكمال، غلامرضا صادقى فرد··· 76
10 - آيه ميثاق غدير، غلامرضا صادقى فرد··· 76
11 - آيه هاى غدير، واحد پژوهش ستاد غديريه··· 77
ص: 488
12 - آيه هاى قرآنى غدير، گروه پژوهش ستاد غديريه··· 77
13 - آيه هاى ولايت، واحد تحقيق و پژوهش ستاد ايام غديريه··· 77
14 - ابلاغ ولايت، اكمال رسالت (پندارها و پاسخ ها) ، على جلائيان اكبرنيا··· 78
15 - اگر ايجاد نكنى، على سريع··· 78
16 - بررسى مبانى قرآنى زيارت غديريه امام هادى عليه السلام، معصومه آعبداللّه ··· 78
17 - تفسير آيات در خطابه غدير، حسين ضرّابى مقدم··· 78
18 - تفسير آيات الغدير الثلاث، على كورانى عاملى··· 79
19 - تفسير آية تبليغ الولاية، محمد على بن عناية اللّه تبريزى··· 79
20 - تفسير آيه اكمال، محمد عرب صالحى، سعيد متقى پور··· 79
21 - جواب مسألة فى شأن آية التبليغ، اسد اللّه بن محمد على خالصى كاظمى··· 79
22 - چهل آيه مطرح در خطبه غدير در خلافت امير عليه السلام، مجتبى حسنى··· 79
23 - دائره المعارف قرآن كريم، حسن سعيد··· 80
24 - رسالت اكمال و اتمام، هادى رزاقى هربكندى··· 80
25 - غدير در قرآن از منظر تفاسير اهل سنت، محمديعقوب بشوى··· 80
26 - غدير در قرآن، قرآن در غدير، 3 ج، محمدباقر انصارى··· 80
27 - قرآن نامه غدير، محمدباقر انصارى··· 81
28 - قرآن و غدير، محسن قرائتى··· 82
29 - قصه قرآنى غدير، محمدباقر انصارى··· 82
30 - واقعه قرآنى غدير، محمدباقر انصارى··· 82
كتابشناسى تبليغ غدير··· 83
1 - ابلاغ پيام غدير در كلام اهل بيت رسالت عليهم السلام، سيد رضا حسينى··· 83
2 - احتجاج به من كنت مولاه، سيد محمدجعفر روضاتى··· 83
3 - ايده هايى با شال سبز، رويش رسانه، فارسى، چاپى، كاظمى··· 83
4 - بلندترين داستان غدير، محمدرضا انصارى··· 84
5 - پيام غدير را برسانيم، عدنان درخشان··· 84
ص: 489
6 - تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم السلام، محمدباقر انصارى··· 84
7 - تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، سيد حسينى حسينى··· 84
8 - چگونه غدير را تبليغ كنيم، محمدجواد رحيم پور··· 86
9 - حديث غدير از زبان اميرالمؤمنين عليه السلام، محمد محمديان··· 86
10 - خانواده غديرى، محمدرضا شريفى··· 86
11 - راهكارهاى پيشنهادى براى بزرگداشت غدير، مؤلف: انتشارات نبأ (تهران)··· 87
12 - شيوه هاى تبليغ غدير در بحران كرونا، غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله، اصفهان··· 87
13 - 160 پيشنهاد براى غدير، واحد تحقيقات مركز تحقيقات رايانه اى قائميه··· 87
14 - غدير از بيان على بن موسى الرضا عليه السلام، احمد آقايى··· 87
15 - غدير اَكتيويتِز، شور ولايت فاؤونديشن، هندوستان··· 87
16 - غدير در خانواده، محمدرضا شريفى··· 87
17 - غدير در مدائن، خاكريز ايمان و انديشه··· 88
18 - غديرستان در تبليغ غدير، محمدرضا شريفى··· 88
19 - گزارشى از عملكرد خدمت به غدير، غديرستان كوثر نبى صلى الله عليه و آله، اصفهان··· 88
20 - مؤسسه فرهنگى هنرى غديرستان كوثر نبى صلى الله عليه و آله، محمدرضا شريفى··· 88
21 - مهندسى تبليغ غدير، محمدرضا شريفى··· 89
كتابشناسى پاسخ به شبهات غدير··· 90
1 - آئينه حق نما، سيد سجادحسين بارهوى··· 91
2 - اهداء الحقير فى معنى حديث الغدير (الى اخيه البارع البصير) ، سيد مرتضى خسروشاهى··· 92
3 - جواب مسألة فى شأن آية التبليغ، اسد اللّه بن محمد على خالصى كاظمى··· 92
4 - حديث الغدير فوق الشبهات، حسن بن عبداللّه على عجمى··· 92
5 - حديث الغدير و شبهات المعاصرين، سيد على حسينى ميلانى··· 92
6 - حديث الغدير و شبهة شكوى جيش اليمين، سيد محمد قزوينى··· 92
ص: 490
7 - حقيقت غدير، م. خراسانى··· 93
8 - ردّ اباطيل عثمان الخميس، ج 3، حسن بن عبداللّه عُمانى··· 93
9 - ردّ الشبهات عن الشيعة، ج 5 ، مركز آموزش تخصصى كاربردى مبلغان خارج كشور، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى··· 93
10 - الردّ على الحرقوصيّة، محمد بن جرير طبرى··· 94
11 - شبهات غدير، 3 ج، سيد مجتبى عصيرى كاشانى··· 94
12 - عبقات الانوار فى امامة الائمة الاطهار (حديث الغدير) ، 10 ج، سيد حامدحسين بن محمدقلى كنتورى··· 95
13 - غدير خم و پاسخ به شبهات از كتب اهل سنت، 2 ج، عبدالصالح انتصارى··· 98
14 - غديرشناسى و پاسخ به شبهات، على اصغر رضوانى··· 99
15 - نفحات الازهار فى خلاصة عبقات الانوار، ج 6 - 9، تلخيص و ترجمه: سيد على ميلانى··· 99
كتابشناسى خطبه غدير··· 100
الف. كتاب هاى شرح خطبه غدير··· 101
1 - خطبه غدير چيست، محمدباقر انصارى··· 101
2 - خطابه غدير جمله به جمله، سيد حسين حسينى··· 101
3 - شرح خطابه غدير خم، 5 ج، محمدرضا شريفى··· 101
4 - شرح خطبة الغديرية، على بن محمد نراقى··· 102
5 - شرح الخطبة الغديرية، سيد محمدتقى بن باقر نقوى··· 102
6 - شرح خطبه غدير، سيد محمد امين··· 102
7 - شرح و تفسير خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، سيد محمدتقى نقوى··· 102
8 - شرحى بر خطبه غدير، احمد حبيبيان··· 103
9 - شرحى بر سروش آفتاب، 6 ج، سيد حسين حسينى··· 103
ب. كتاب هاى كلى در مورد خطبه غدير··· 104
1 - اعتقادات در خطبه غدير، سيد حسين حسينى··· 104
ص: 491
2 - بايسته ها در مقام بيان خطبه غدير، على انصارى بويراحمدى··· 104
3 - پيام ماندگار غدير، يونس حبيبى افروزى··· 104
4 - پيام نگار، سيد حسين حسينى··· 105
5 - پيام ها و هدايت ها در خطبه غدير، على اصغر رضوانى··· 105
6 - پيمان آسمانى (طرح نوين از متن و ترجمه خطبه غدير) ، محمدحسين رحيميان··· 106
7 - تفسير آيات در خطابه غدير، حسين ضرّابى مقدم··· 106
8 - تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، سيد حسينى حسينى··· 106
9 - خطابه غدير در آينه اسناد، محمدباقر انصارى··· 108
10 - خطابه غدير در آيينه شعر، سيد حسين حسينى··· 108
11 - خطبه غدير چيست، محمدباقر انصارى··· 108
12 - خطبه غدير نگاه فورى، محمدباقر انصارى··· 108
13 - درآمدى بر خطبه غدير، سيد عباس طباطبائى فر··· 109
14 - درسنامه خطبه غدير، اكبر روستايى، حبيب عباسى··· 109
15 - سخنرانى استثنائى غدير، محمدباقر انصارى··· 109
16 - فرهنگ فراگير غدير، محمدرضا رفيعى··· 109
17 - كعبه در پيام آفتاب، سيد حسين حسينى··· 110
18 - كلام هادى، سيد محمود هاشمى··· 110
19 - مرواريد فضائل در صدف غدير، حبيب عباسى··· 110
20 - موعود غدير، اصغر صادقى··· 110
21 - ناگفته هايى از اسناد خطبه غدير، محمدعلى موحدى··· 111
22 - نور الامير فى تثبيت خطبة الغدير، امير تقدمى معصومى··· 111
كتابشناسى خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه السلام··· 111
1 - نهج الولاية (شرح خطبه غديريه مولا اميرالمؤمنين على عليه السلام) ، سيد كاظم ارفع··· 112
ص: 492
2 - آرمان غدير از ديدگاه اميرالمؤمنين عليه السلام، سيد محمد مجيدى (نظامى) ، حسن عرفان··· 112
كتابشناسى زيارت غديريه··· 112
1 - بررسى مبانى قرآنى زيارت غديريه امام هادى عليه السلام، معصومه آعبداللّه ··· 112
2 - در پيشگاه امام پارسايان، محمدرضا بحرينى··· 113
3 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز عيد غدير، عبدالحسين طالعى··· 113
4 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير، محمدتقى رهبر··· 113
5 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در عيد غدير، آستانه مقدسه حضرت معصومه عليهاالسلام··· 113
6 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز عيد غدير، سجاد سعادت خواه، سعيد روستايى··· 113
7 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير خم··· 113
8 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام على در روز غدير از امام هادى عليه السلام، على اكبر تلافى··· 114
9 - زيارت خورشيد، جمعى از نويسندگان··· 114
10 - زيارت غديريه، فارسى، چاپى، سيد اميد مؤذنى··· 114
11 - زيارت غديريه، رفيق لبّون··· 114
12 - زيارت غديريه، محمدحسن شفيعى شاهرودى··· 114
13 - زيارت غديريه امام هادى عليه السلام حسين ظريف منش··· 114
14 - زيارت غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام از امام هادى عليه السلام، سيد صادق ميرشفيعى··· 114
15 - زيارت غديريه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، محمدرضا رحيميان··· 115
16 - زيارت مخصوص اميرالمؤمنين على عليه السلام در روز عيد سعيد غدير خم، ستاد بزرگ داشت غدير··· 115
17 - زيارت مولى المؤمنين على عليه السلام در روز غدير، عبدالامير فائق··· 115
18 - شرح زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام يوم الغدير، سيد محمدعلى حسينى ميلانى··· 115
ص: 493
19 - شرح زيارة الغدير، سيد عبدالمطلب موسوى خرسان··· 115
20 - على عليه السلام آفتاب ملكوت، 3 ج، سيد صادق ميرشفيعى··· 116
21 - غدير در كلام امام هادى عليه السلام، زهرا مسائلى··· 116
22 - غديريه، مهدى نيلى پور··· 116
23 - ميثاق با غدير، محمدتقى رهبر··· 116
24 - ميراث امام هادى عليه السلام، واحد تحقيق و پژوهش ستاد احياء ايام امامت و ولايت··· 116
25 - نگاهى بر زيارت غديريه، محمدحسين صفاخواه، عبدالحسين طالعى··· 117
26 - هادىِ غدير، مؤلف، ؟··· 117
كتابشناسى ايام غديريه··· 117
1 - آشنايى با ايام غديريه، گروه پژوهش ستاد غديريه··· 117
2 - آيا تا كنون پانزده روز شادى را با عمق جانتان احساس كرده ايد ؟ ، ستاد احياء ايام امامت و ولايت··· 118
3 - از غدير تا ظهور، قنبرعلى آل بويه فارسى··· 118
4 - از غدير تا ظهور، مهدى عابدينى··· 118
5 - الماس هستى، مهدى خدّاميان آرانى··· 118
6 - انوار غدير، گروه تحقيق ستاد احياء امامت و ولايت (ستاد غديريه) ،··· 118
7 - بيست و سه روز با غدير، عدنان درخشان··· 118
8 - 15 روز با غدير، محمد صدرى··· 119
9 - تقويم ايام غديريه، حسين يارى زاده··· 119
10 - تقويم نفحات، مهدى شاهچراغى··· 119
11 - درسنامه ايام امامت، محمد صدرى··· 119
12 - درسنامه ايام غديريه، عباس شواخى··· 119
13 - دو هفته شادى، على باباجانى··· 119
14 - روزهاى شاد آسمانى، سيد صادق ميرشفيعى··· 120
ص: 494
15 - غدير در گذر زمان، على اكبر مهدى پور··· 120
16 - غدير ... هفتاد روز بعد، عدنان درخشان··· 120
17 - غديريه، گروه پژوهش ستاد غديريه··· 120
18 - ماه اميرالمؤمنين عليه السلام، محسن حاجى ترخانى··· 120
19 - ماه ولايت، سيد صادق ميرشفيعى··· 120
20 - ماه ولايت، على نظرى··· 121
21 - مدرسه غدير با پيوندهاى مهدوى، قنبرعلى آل بويه··· 121
22 - وقايع هفته غدير، على اصغر يونسيان··· 121
23 - هشت روز پس از غدير (از غدير تا مدينه) ، عدنان درخشان··· 121
24 - يك روز به ياد ماندنى يك هفته طلايى··· 121
كتابشناسى امام زمان عليه السلام و غدير··· 121
1 - آخرين خورشيد، مهدى وحيدى صدر··· 122
2 - از غدير تا ظهور، ابوالفضل سبزى··· 122
3 - امام مهدى عليه السلام و منتظران از زبان خطابه غدير، اميرمحمد داودى پور، محمدتقى اختيارى، تورج شجاعى··· 122
4 - تجلى اهداف غدير در عصر ظهور، على اصغر رضوانى··· 122
5 - تجلى غدير در عصر ظهور، سيد محمود بحرالعلوم ميردامادى··· 122
6 - تجلى غدير در عصر ظهور، جمعى از محققين غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله، اصفهان··· 122
7 - تجلى مهدويت در غدير، رضاعلى عزيزى، فارسى، چاپى··· 124
8 - حضرت مهدى عليه السلام آخرين وارث غدير، محمدرضا شريفى··· 124
9 - غدير در عصر ظهور، محمدحسين رحيميان··· 124
10 - غدير روز تجديد بيعت با امام زمان عليه السلام، محمدباقر فقيه ايمانى··· 124
11 - غدير و امام زمان عليه السلام، ابوالفضل سبزى··· 125
12 - غدير و مهدويت، محمدرضا شريفى··· 125
ص: 495
13 - فرازى از خطبه شريف غدير درباره حضرت ولى عصر عليه السلام، غلامرضا حاتمى··· 125
14 - قائم مهدى عليه السلام در خطبه غدير، عمران عليزاده··· 125
15 - كعبه در پيام آفتاب، سيد حسين حسينى··· 125
16 - مدرسه غدير با پيوندهاى مهدوى، قنبرعلى آل بويه··· 126
17 - موعود غدير، اصغر صادقى··· 126
18 - مهدويت در خطبه غدير، سميه حسين جواد··· 126
19 - نداى ولايت و مهدويت، ش 3، حسين احمدى··· 126
20 - ياد امام عصر عليه السلام در عيد غدير خم، محمدرضا رحيميان··· 126
كتابشناسى چهل حديث در مورد غدير··· 127
1 - اربعين فى فضائل مولانا اميرالمؤمنين عليه السلام، ابوالقاسم مقرب على زائرخان نقوى··· 127
2 - ترجمه چهل حديث از جلد دهم كتاب الغدير، سيد حسن موسوى (اصفهانى) ،··· 127
3 - چهل حديث، مؤلف: ؟··· 127
4 - چهل حديث پيرامون غدير، محمد محمدى (اشتهاردى)··· 128
5 - چهل حديث پيرامون غدير، سيد مهدى موسوى··· 128
6 - چهل حديث در غدير، مؤسسه فرهنگى و تحقيقاتى برهان، مترجم: مريم عليزاده··· 128
7 - چهل حديث در منزلت غدير، على اكبر قحطانى (حائرى)··· 128
8 - چهل حديث غدير، احمد شاملو··· 128
9 - چهل حديث غدير، حسين احمدى··· 128
10 - چهل حديث غدير، سيد محمدجعفر روضاتى··· 128
11 - چهل حديث ولايت و غدير، معاونت امور فرهنگى وزارت ارشاد··· 128
12 - چهل درّ از درياى غدير، على ايمان پرست··· 129
ص: 496
13 - چهل مرواريد از اقيانوس غدير، واحد پژوهش مؤسسه فرهنگى هنرى رهپويان حق··· 129
14 - زلال غدير، مصطفى نظرى تهرانى··· 129
15 - غدير (چهل حديث) ، محمود شريفى··· 129
16 - غدير عيد برتر، مهدى صدرى··· 129
كتابشناسى شعر غدير··· 129
1 - از ميقات تا ميثاق (با كاروان غدير) ، حسين خليلى راد··· 131
2 - الاصالة (مجله) ، جمعى از شاعران··· 131
3 - بر جبين صبح (گزيده شعر شاعران معاصر درباره غدير) ، عباس براتى پور··· 132
4 - بركه شانزدهم، حبيب صدقى··· 132
5 - بيعت با خورشيد، مؤلف: گروهى از محققين··· 132
6 - پاسداران حماسه غدير، پرويز عباسى··· 133
7 - تا هميشه غدير، رضا بيات··· 133
8 - تذكره شعراى غدير، 6 ج، محمدهادى امينى··· 134
9 - ترانه غدير، سيد محمدرضاساجد بن سبط الرضا زيدپورى (م 1958 م)··· 134
10 - چهار قرن با شاعران غدير عرب، مظاهر اسكندرزاده··· 134
11 - حديث مهر در بلور شعر، على ثاقب بخشايشى··· 134
12 - حماسه غدير، مهدى شفيعى (پرديسى)··· 135
13 - خطابه غدير، فاطمه مشايخ··· 135
14 - خطابه غدير در آيينه شعر، سيد حسين حسينى··· 135
15 - دانشنامه شعر غدير، 5 ج، محمد صحتى سردرودى··· 135
16 - در ساحل غدير، احمد احمدى بيرجندى··· 136
17 - در ساحل غدير، دبيرخانه جشنواره سراسرى شعر غدير··· 137
18 - ديوان الغدير، باقر محسنى (خرمشهرى)··· 137
ص: 497
19 - ديوان غدير، اكبر بهداد (متخلص به: حبيب)··· 137
20 - ديوان غديريات الراشد، محمدجواد راشد، تهيه و تنظيم: احمد كعبى··· 137
21 - رشك ملك سلامى بر آستان غدير، مؤلف: ؟··· 138
22 - روى دست آسمان، ليلا امير عربى بناب··· 138
23 - ژرفاى غدير، محمد وافى··· 138
24 - ساقى خم غدير، كريم اسدى··· 138
25 - سرود غدير، 2 ج، سيد احمد بن على حسينى (اشكورى)··· 138
26 - شرح و بررسى غديريات قرن نهم، على فلاح احمدى··· 138
27 - شعراء الغدير، 3 ج، مركز الغدير للدراسات الاسلامية··· 139
28 - شعراء الغدير فى التاريخ عن موسوعة الغدير، 2 ج، سعيد ابومعاش··· 140
29 - شعراى غدير، على اصغر رضوانى··· 140
30 - شعر خورشيد، جمعى از نويسندگان··· 141
31 - شعر غدير، بنياد بين المللى غدير، قم··· 141
32 - شعر غدير، بنياد بين المللى غدير، قم··· 142
33 - شعر غديريه كودكانه، عيسى ثاقب بخشايش··· 143
34 - الشعر و الشعراء، عبدالحسين امينى، گردآورنده: محمدحسن شفيعى··· 143
35 - صهباى غدير، جمعى از شعراى هند··· 143
36 - على گويان از غدير مى گويند، گرد آورى: ستاد غدير استان تهران··· 143
37 - على عليه السلام در خطابه غدير و دعاى كميل، ولى اللّه فتحى (فاتح)··· 144
38 - غدير در آئينه شعر، عليرضا مهرپرور، حسين تركان··· 145
39 - غدير در آئينه شعر فارسى، مهدى آصفى··· 145
40 - غدير در شعر فارسى، سيد مصطفى بن محمدعلى گرمارودى··· 145
41 - الغدير و الادب الشَعبى، ج 1، حسين بن حسن بهبهانى··· 146
42 - غديريات، عبدالحسين بن احمد امينى (تبريزى، نجفى) ، تهيه و تنظيم: نعمان نصرى··· 146
ص: 498
43 - الغديريات فى الشعر العربى، حربى نعيم محمد شبلى··· 146
44 - غديريّات هادفة، سيد طالب بن يوسف خرسان (م 1353 ق)··· 148
45 - غديريه در ادب پارسى از قرن چهارم تا قرن معاصر، دفتر مطالعات و بررسى هاى اسلامى··· 148
46 - غديريه هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم، محمد صحتى سردرودى··· 148
47 - كمى غدير بياور (گزيده اشعار جشنواره آينه در غدير) ، عبدالرضا شهبازى··· 149
48 - گلبانگ غدير، محمدمهدى بهداروند··· 149
49 - گوهر عشق، ضياءالدين ترابى··· 150
50 - ماه در سايه سار خورشيد: برگزيدگان كنگره شعر غدير، محمدعلى مجاهدى··· 150
51 - مجالس الشعراء فى غدير امام البلغاء، عبدالحسين امينى··· 151
52 - مجموعه اشعار مولا على عليه السلام، مؤلف: ؟··· 151
53 - معرفى و متن و ترجمه منظوم خطبه غدير، محمدرفيع باذل مشهدى··· 151
54 - منظومه خطبه غدير، مصطفى جعفرى (فائق)··· 151
55 - مهر آب خم، گزينش و تصحيح: سيد على رضوى··· 151
56 - ميثاق الغدير فى معاجم اللغة و الادب، محمد سعيد مخزومى··· 152
57 - نسيم غدير (غديريه هايى از شاعران معاصر) ، عليرضا ميرزامحمد··· 152
58 - هشتمين كنگره سراسرى ادبيات، اداره فرهنگ و ارشاد قم··· 152
59 - يك جرعه از غدير، شوراى شعر شهرستان قم··· 153
معرفى كتب برگزيده غدير··· 153
1 - آداب عيد غدير، خانه كودك··· 153
2 - آينه غدير در روايت شيعه و اهل سنت، محمدعلى صاعد اصفهانى، به كوشش: عليرضا مهرپرور··· 154
ص: 499
3 - اسرار غدير، محمدباقر انصارى··· 154
4 - اشراق غدير، محمدعلى انصارى··· 155
5 - اللّهمَّ والِ مَن والاهُ، غلامرضا صادقى فرد··· 155
6 - الماس هستى، مهدى خدّاميان آرانى··· 156
7 - بر بلنداى غدير، سيد مجتبى فلاح··· 156
8 - بيعات الامير عليه السلام، من يوم الدار الى يوم الغدير، سيد احمد حسينى··· 156
9 - پيامى بزرگ از بزرگ پيامبران، حسين بن احمد عمادزاده··· 157
10 - التكميل، سيد مرتضى حسين هندى (خطيب، فتح پورى، اله آبادى)··· 157
11 - جرعه اى از غدير، محترم شكريان··· 159
12 - جرعة من الغدير، سيد محمدعلى حسينى كاشانى غروى··· 159
13 - چهارده قرن با غدير، محمدباقر انصارى··· 159
14 - حديث الغدير بين ادّلة المثبتين و اوهام المبطلبين، سيد هاشم ميلانى··· 160
15 - حديث غدير نص بر امامت و خلافت مذكور در حديث ثقلين، ابوالقاسم صلواتى··· 160
16 - حديث ولايت، سعيد نظرى توكلى··· 160
17 - حديث ولايت در روايت صحابه، محمود طلوعى گوگانى··· 161
18 - حماسه غدير (و آشكار شدن توطئه هاى پنهان) ، محمد دشتى··· 161
19 - خاورشناسان و غدير، سيد مجيد پورطباطبايى··· 161
20 - خطابه هاى غدير، سيد حسين حسينى··· 161
21 - خطبه امير عليه السلام در عيد غدير، محمدحسين رحيميان··· 162
22 - دانشنامه غدير، 26 ج، محمدرضا شريفى··· 162
23 - ژرفاى غدير، محمدباقر انصارى··· 163
24 - شرح اسانيد الغدير، ج 1، حسين معتوق (قطيفى، كويتى)··· 164
25 - عيد الغدير فى عهد الفاطميين، محمدهادى امينى··· 164
26 - غدير تا فاطميه، محمدباقر انصارى، محمدرضا شريفى··· 165
ص: 500
27 - غدير در آئينه كتاب، محمد انصارى زنجانى··· 165
28 - غدير در نگارگرى، مرضيه على پور··· 165
29 - الغدير رحلة التاريخ و المستقبل، احمد مصرى، تحقيق: قاسم محمد بصرى··· 166
30 - الغدير فى الاسلام، محمد رضا فرج اللّه (حلفى، نجفى، م 1386 ق) ، تحقيق: على جهاد ظاهر حسانى··· 166
31 - الغدير فى التراث الاسلامى، سيد عبدالعزيز طباطبايى··· 166
32 - الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، 11 ج، عبدالحسين امينى··· 167
33 - الغدير فى مصادر الفريقين، على يعقوب سويف قطيفى··· 176
34 - غدير و چشمه هاى جوشان ولايت، سيد على موحد (ابطحى)··· 177
35 - غدير و دشمنان، مرور فورى، محمدباقر انصارى··· 177
36 - غدير و علل فراموشى آن، سيد محمد مرتضوى··· 177
37 - غدير و وقف، معاونت فرهنگى سازمان اوقاف و امور خيريه··· 178
38 - الغدير و الولاية، سيد عبدالامير بن سيد ادريس مدنى··· 178
39 - الغدير يتحدّى التشكيك بأسانيده، سيد ياسين موسوى··· 178
40 - فروغ غدير، سيد شاهدجمال رضوى گوپال پورى··· 179
41 - فرهنگ غدير، جواد محدثى··· 179
42 - فرهنگ غديريه محمدرضا رجايى··· 180
43 - فرهنگ فراگير غدير، محمدرضا رفيعى··· 180
44 - فرهنگنامه موضوعى غدير، 17 ج، محمدرضا شريفى··· 180
45 - فضائل و اعمال روز غدير، امين اوحدى··· 181
46 - كتابشناسى و كتابخانه جامع غدير، سيد احمد حسين زاده··· 181
47 - كتاب غدير، ج 1، سيد محمدعلى موحد (ابطحى، اصفهانى)··· 181
48 - گزارش لحظه به لحظه از واقعه غدير، محمدباقر انصارى··· 182
49 - مدخل الى دراسة نصّ الغدير، محمد مهدى آصفى··· 182
ص: 501
50 - مدرسه سبز غدير، مجيد حيدرى فر··· 183
51 - منبع شناسى جامع غدير، سيد احمد حسين زاده، حميده جعفرى پاورسى··· 183
52 - المنير فى نبأ الغدير، 20 ج (حدودا) ، امير تقدمى معصومى··· 183
53 - المولى فى الغدير، مؤسسة السبطين عليهماالسلام، قم··· 186
54 - ناگفته هاى غدير، يد اللّه نفرى··· 186
55 - نگرشى نو به غدير، على اصغر رضوانى··· 187
56 - نماز ولايت، كريم زارع··· 187
57 - النهج السوى فى معنى المولى و الولى، محسن على بن حسن جان بلتستانى··· 187
58 - واقعة غدير خم، سيد محمد قزوينى (حسينى)··· 188
59 - هديه غدير، حامد دل بيشه··· 188
60 - يوم الغدير، مهدى على بن نواب جعفرحسن عظيم آبادى··· 188
قسمت سوم: كتابنامه غدير: 191 - 395
غدير در آئينه كتاب··· 191
1 - غدير در فرهنگ اسلام··· 193
الف. اولين كتاب ها در ثبت غدير··· 194
ب. مراحل چهارگانه فرهنگ غدير در تاريخ··· 195
مرحله اول: روايت··· 195
مرحله دوم: از روايت به تأليف··· 197
مرحله سوم: تحقيق در سند و متن··· 198
1. ابن مَغازلى شافعى··· 198
2. ابن عقده (ت 244 يا 249 - م 332 ق)··· 198
3. طبرى··· 199
ص: 502
4. عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى، ابوالقاسم··· 200
5 . مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد سِجِزّى ركّاب (م 477 ق)··· 200
6 . شمس الدين ذهبى··· 200
7. يكى از دانشمندان··· 201
8 . محمد بن على بن دُحَيم شيبانى كوفى، ابوجعفر (م 351 ق)··· 202
9. عبدالرحيم بن حسين شافعى،زين الدين،حافظ عِراقى(م806ق)··· 202
10. محمد بن عمر بغدادى، ابوبكر جِعابى (م 355 ق)··· 202
11. على بن عمر بغدادى دارَقُطنى (م 385 ق)··· 202
12. محمد بن محمد دمشقى شافعى، شمس الدين، ابن جَزَرى (ت 751 - م 833 ق)··· 202
مرحله چهارم: شكوفايى علمى غدير··· 202
يك. غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله··· 204
دو. شعور ولايت فاؤونديشن··· 205
چهار. ترجمه هاى خطبه غدير··· 205
پنج. مقالات درباره غدير از ملل مختلف··· 206
شش. فعاليت هاى فرهنگى غدير··· 207
هفت. كتاب هاى بريل··· 208
2 - آمارى در رابطه با كتابشناسى غدير··· 209
يك. آمار كتب چاپى و خطى··· 209
ايران··· 212
سوريه··· 212
يمن··· 212
هند··· 213
پاكستان··· 213
آلمان··· 213
انگلستان··· 213
ص: 503
عراق··· 213
دو. آمار مؤلفين··· 213
سه. آمار زبان هاى مختلف··· 215
چهار. آمار محصولات فرهنگى··· 216
لوح فشرده··· 217
1. زبان (بعضى از لوح ها چند زبانه اند) 217
2. نوع تدوين··· 217
كاست··· 217
پنج. آمار موضوعات··· 217
شش. آمار گرايش هاى تحقيقى··· 221
3 - كتابنامه هاى غدير··· 225
اول. كتابشناسى ضمنى··· 225
دوم. كتابشناسى مستقل··· 226
يك: كتابشناسى مكتوب··· 227
دو: كتابشناسى نرم افزارى··· 228
سوم. زمينه كتابشناسى غدير··· 229
4 - كتابنامه حاضر··· 230
الف. برنامه تدوين فهرست حاضر··· 230
ب. خصوصيات فهرست حاضر··· 231
ج. روش فهرست نگارى در كتاب حاضر··· 233
د. كتابخانه و كلكسيون غدير··· 233
كتابنامه و مقاله نامه و عرصه ديجيتالِ غدير··· 234
كتابنامه غدير··· 237
مقالات غدير··· 333
غدير در عرصه ديجيتال (CD) و (DVD)··· 385
كاست هاى غدير··· 395
ص: 504
(فصل چهارم: مسائل فرهنگى غدير: ش 2)
بخش دوم
ادبيات غدير
5 - 219
قسمت اول: موارد كلى ادبيات غدير: 7 - 48
حديث و ماجرا و خطبه غدير در قالب شعر··· 7
1 - شعرِ غدير··· 8
2 - شعرِ غدير در زبان هاى مختلف··· 8
3 - جلوه هاى شعرى در ادبيات غدير··· 9
4 - شعرِ غدير و دائرة المعارف··· 11
تبليغ غدير با ادبيات··· 11
1 - فرهنگ سازى با شعر غدير در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله··· 12
2 - شعرِ غدير توسط معصومين و در حضور امامان عليهم السلام··· 14
3 - ادبيات و نثر غدير در تاريخ··· 16
4 - تبليغ غدير با تدوين ديوان بزرگ غدير··· 16
5 - شاعران و روايت و تبليغ غدير با شعر··· 17
شعر غدير و آيات قرآن··· 18
تحليل شعرِ غدير··· 20
اديبان و شاعران و معناى مولى··· 21
شعراى غدير··· 21
مسابقه شعر غدير··· 24
ص: 505
كتابشناسى شعر غدير··· 24
1 - از ميقات تا ميثاق (با كاروان غدير) ، حسين خليلى راد··· 26
2 - الاصالة (مجله) ، جمعى از شاعران··· 26
3 - بر جبين صبح (گزيده شعر شاعران معاصر درباره غدير) ، عباس براتى پور··· 27
4 - بركه شانزدهم، حبيب صدقى··· 27
5 - بيعت با خورشيد، مؤلف: گروهى از محققين··· 27
6 - پاسداران حماسه غدير، پرويز عباسى··· 28
7 - تا هميشه غدير، رضا بيات··· 28
8 - تذكره شعراى غدير، 6 ج، محمدهادى امينى··· 29
9 - ترانه غدير، سيد محمدرضاساجد بن سبط الرضا زيدپورى··· 29
10 - چهار قرن با شاعران غدير عرب، مظاهر اسكندرزاده··· 29
11 - حديث مهر در بلور شعر، على ثاقب بخشايشى··· 29
12 - حماسه غدير، مهدى شفيعى (پرديسى)··· 30
13 - خطابه غدير، فاطمه مشايخ··· 30
14 - خطابه غدير در آيينه شعر، سيد حسين حسينى··· 30
15 - دانشنامه شعر غدير، 5 ج، محمد صحتى سردرودى··· 30
16 - در ساحل غدير، احمد احمدى بيرجندى··· 31
17 - در ساحل غدير، دبيرخانه جشنواره سراسرى شعر غدير··· 32
18 - ديوان الغدير، باقر محسنى (خرمشهرى)··· 32
19 - ديوان غدير، اكبر بهداد (متخلص به: حبيب)··· 32
20 - ديوان غديريات الراشد، محمدجواد راشد تهيه و تنظيم: احمد كعبى··· 32
21 - رشك ملك سلامى بر آستان غدير، مؤلف: ؟··· 33
22 - روى دست آسمان، ليلا امير عربى بناب··· 33
23 - ژرفاى غدير، محمد وافى··· 33
24 - ساقى خم غدير، كريم اسدى··· 33
ص: 506
25 - سرود غدير، 2 ج، سيد احمد بن على حسينى (اشكورى)··· 33
26 - شرح و بررسى غديريات قرن نهم، على فلاح احمدى··· 33
27 - شعراء الغدير، 3 ج، مركز الغدير للدراسات الاسلامية··· 34
28 - شعراء الغدير فى التاريخ عن موسوعة الغدير، 2 ج، سعيد ابومعاش··· 35
29 - شعراى غدير، على اصغر رضوانى··· 35
30 - شعر خورشيد، جمعى از نويسندگان··· 36
31 - شعر غدير، بنياد بين المللى غدير، قم··· 36
32 - شعر غدير، بنياد بين المللى غدير، قم··· 37
33 - شعر غديريه كودكانه، عيسى ثاقب بخشايش··· 38
34 - الشعر و الشعراء، عبدالحسين امينى، گردآورنده: محمدحسن شفيعى··· 38
35 - صهباى غدير، جمعى از شعراى هند··· 38
36 - على گويان از غدير مى گويند، گرد آورى: ستاد غدير استان تهران··· 38
37 - على عليه السلام در خطابه غدير و دعاى كميل، ولى اللّه فتحى (فاتح)··· 39
38 - غدير در آئينه شعر، عليرضا مهرپرور، حسين تركان··· 40
39 - غدير در آئينه شعر فارسى، مهدى آصفى··· 40
40 - غدير در شعر فارسى، سيد مصطفى بن محمدعلى گرمارودى··· 40
41 - الغدير و الادب الشَعبى، ج 1، حسين بن حسن بهبهانى··· 41
42 - غديريات، عبدالحسين بن احمد امينى، نعمان نصرى··· 41
43 - الغديريات فى الشعر العربى، حربى نعيم محمد شبلى··· 41
44 - غديريّات هادفة، سيد طالب بن يوسف خرسان (م 1353 ق)··· 43
45 - غديريه در ادب پارسى از قرن چهارم تا قرن معاصر، دفتر مطالعات و بررسى هاى اسلامى··· 43
46 - غديريه هاى فارسى ازقرن چهارم تا چهاردهم، محمد صحتى سردرودى··· 43
47 - كمى غدير بياور (گزيده اشعار جشنواره آينه در غدير) ، عبدالرضا شهبازى··· 44
ص: 507
48 - گلبانگ غدير، محمدمهدى بهداروند··· 44
49 - گوهر عشق، ضياءالدين ترابى··· 45
50 - ماه در سايه سار خورشيد: برگزيدگان كنگره شعر غدير، محمدعلى مجاهدى··· 45
51 - مجالس الشعراء فى غدير امام البلغاء، عبدالحسين امينى، تهيه و تنظيم: محسن عقيل··· 46
52 - مجموعه اشعار مولا على عليه السلام، مؤلف: ؟··· 46
53 - معرفى و متن و ترجمه منظوم خطبه غدير، محمدرفيع باذل مشهدى··· 46
54 - منظومه خطبه غدير، مصطفى جعفرى (فائق)··· 46
55 - مهر آب خم، گزينش و تصحيح: سيد على رضوى··· 46
56 - ميثاق الغدير فى معاجم اللغة و الادب، محمد سعيد مخزومى··· 47
57 - نسيم غدير (غديريه هايى از شاعران معاصر) ، عليرضا ميرزامحمد··· 47
58 - هشتمين كنگره سراسرى ادبيات، اداره فرهنگ و ارشاد قم··· 47
59 - يك جرعه از غدير، شوراى شعر شهرستان قم··· 48
قسمت دوم: شعرِ غدير به زبان هاى مختلف: 49 - 219
اول: عربى··· 49 - 112
معرفى غديريه سرايان به زبان عربى··· 49
قرن اول··· 50
قرن دوم··· 50
قرن سوم··· 51
قرن چهارم··· 51
قرن پنجم··· 52
قرن ششم··· 53
ص: 508
قرن هفتم··· 53
قرن هشتم··· 54
قرن نهم··· 55
قرن دهم··· 55
قرن يازدهم··· 55
قرن دوازدهم··· 56
شعر اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير··· 57
شعر حضرت مهدى عليه السلام در عيد غدير··· 63
غديريه ها و حضرت مهدى عليه السلام··· 65
غديريه حَسّان بن ثابت، اولين غديريه به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله··· 66
جهت اول··· 68
جهت دوم··· 68
سند و دلالت غديريّه حسّان براى حديث غدير··· 72
1 - نقل شعر حسّان توسط شمارى از پيشوايان مشهور اهل سنت··· 73
1. ابن مَردَوَيه (ت 240 يا 241 - م 327 ق)··· 73
2. احمد بن عبداللّه اصفهانى، ابونُعَيم··· 73
3. موفّق بن احمد مكّى خوارزمى··· 74
4. محمد بن على بن ابراهيم نطنزى، ابوالفتح··· 74
5 . سبط بن جوزى، ابوالمظفر··· 74
6 . ابراهيم بن محمد مؤيّد بن عبداللّه بن على بن محمد بن حمويه خراسانى جوينى صوفى، صدرالدين ابوالمجامع (ت 644 - م 722 ق)··· 74
7. ابوعبداللّه گنجى شافعى··· 75
8 . جلال الدين سُيوطى··· 75
2 - وجوه استدلال به شعر حسّان··· 76
وجه اول: سراينده اين شعر از صحابه است··· 77
ص: 509
وجه دوم: اين شعر به اِذن پيامبر صلى الله عليه و آله سروده شده است··· 79
وجه سوم: تقرير پيامبر صلى الله عليه و آله··· 79
وجه چهارم: پيامبر صلى الله عليه و آله شعر حسّان را نيكو شمرد··· 80
وجه پنجم: اين شعر در حضور صحابه سروده شد··· 80
وجه ششم: تقرير خلفاى سه گانه··· 80
وجه هفتم: آيه تبليغ در شعر حسّان··· 80
شعرِ قيس بن سعد در حضور اميرالمؤمنين عليه السلام··· 81
شعر غديرِ طرِمّاح در حضور معاويه··· 82
شعرِ غدير كُميت در حضور امام عليه السلام··· 82
سيد حِميَرى و شعر غدير در حضور امام··· 85
غديريه اول··· 85
غديريه دوم··· 86
غديريه سوم··· 88
غديريه چهارم··· 89
غديريه پنجم··· 91
غديريه ششم··· 92
غديريه هفتم··· 92
شعرِ غدير عَبدى كوفى در حضور امام عليه السلام··· 95
شعرِ غدير ابوتمام طائى در حضور امام عليه السلام··· 97
شعرِ دِعبِل خُزاعى در غدير··· 98
شعرِ صاحب بن عبّاد در غدير··· 99
شعر غديرِ پولِس سَلامه و علل و انگيزه هاى آن··· 100
1 - دلايل انتخاب موضوع··· 101
2 - عشق به اهل بيت و حضرت على عليهم السلام··· 104
3 - واقعه غدير خم··· 104
ص: 510
4 - حديث غدير··· 106
5 - شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله··· 111
6 - كتابشناسىِ كتاب «عيد الغدير» و مؤلف آن··· 112
1. حماسه عيد الغدير، سيد حسين مرعشى··· 112
2. بولس سلامة و ملحمة عيد الغدير، عبدالحسين جواهرى··· 112
3. حماسه عيد الغدير، پولس سلامه، انتخاب: سيد حسين مرعشى··· 112
دوم: فارسى··· 113 - 209
معرفى غديريه سرايان به زبان فارسى··· 113
قرن چهارم··· 114
قرن پنجم··· 114
قرن ششم··· 114
قرن هفتم··· 115
قرن هشتم··· 115
قرن نهم··· 115
قرن دهم··· 115
قرن يازدهم··· 116
قرن دوازدهم··· 116
قرن سيزدهم··· 117
قرن چهاردهم··· 117
قرن پانزدهم (معاصر)··· 120
اشعار شعراى مشهور فارسى در غدير··· 123
1 - ابوالقاسم فردوسى (م 411 ق)··· 123
2 - خواجه عبداللّه انصارى (م 481 ق)··· 123
3 - ناصر خسرو قباديانى (م 481 ق) :··· 123
ص: 511
4 - جلال الدين بلخى (مثنوى)··· 123
5 - سنايى غزنوى (م 590 ق)··· 124
6 - ابراهيم بن على خاقانى شروانى (م 582 ق)··· 124
7 - فريدالدين عطار نيشابورى (م 586 ق)··· 124
8 - مصلح الدين سعدى شيرازى (ق 690 ق)··· 124
9 - سيد محمدحسين شهريار (م 1367 ش)··· 125
جلوه هاى غدير در شعر فارسى كهن··· 125
مقدمه··· 125
1 - شرح روش تحقيق··· 126
2 - پيشينه تحقيق··· 127
3 - بحث··· 127
يك. تحليل بسامدى غدير در شعر فارسى··· 128
دو. تحليل محتوايى غدير در شعر فارسى··· 131
نتيجه گيرى··· 144
جلوه هاى غدير در شعر فارسى معاصر··· 145
مقدمه··· 147
الف. پيشينيه غديريه سرايى در شعر فارسى··· 147
ب. پيشينه و روش تحقيق··· 147
1 - دگرگونى درون مايه اى شعر معاصر··· 148
2 - شعر آئينى و گروه بندى آن··· 148
3 - مختصات فكرى و زبانى شعر آئينى··· 149
4 - قالب شعرى غديريه ها··· 149
5 - نگاهى به برخى جلوه هاى غدير در شعر معاصر فارسى··· 150
اديب الممالك فراهانى··· 151
اديب پيشاورى··· 151
ص: 512
صبورى كاشانى··· 151
ميرزا حبيب اللّه خراسانى··· 151
شيخ محمد حسين غروى اصفهانى··· 152
ميرزا محمد كاظم صبورى··· 152
صغير اصفهانى··· 152
رفعت سمنانى··· 152
ملك الشعراء محمد تقى بهار··· 153
عمان سامانى··· 153
سيد محمدحسين شهريار··· 153
نيمايوشيج··· 154
مهدى الهى قمشه اى··· 154
محيط قمى··· 154
ابوالحسن ميرزا شيخ الرئيس قاجار··· 155
صفى اصفهانى··· 155
طوطى همدانى··· 155
ناصر شعار ابوذرى··· 155
ناظم زاده كرمانى··· 156
فرصت شيرازى··· 156
محمدجواد غفورزاده(شفق)··· 156
سيد رضا مؤيد··· 157
حالى اردبيلى··· 157
نظيرى نيشابورى··· 157
دكتر يحيى حدادى ابيانه··· 157
سيد مصطفى آرنگ··· 158
مهرداد اوستا··· 158
ص: 513
عبدالعلى نگارنده··· 158
محمدعلى مردانى··· 158
ناظرزاده كرمانى··· 158
دكتر قاسم رسا··· 158
مصطفى جوادى مقدم··· 159
حبيب چايچيان (حسان)··· 159
احمد عزيزى··· 159
ارمغان بهداروند··· 159
يوسفعلى ميرشكاك··· 160
مصطفى محدثى خراسانى··· 160
محمدعلى سالارى··· 160
طاهره موسوى گرمارودى··· 161
خوشدل كرمانشاهى··· 161
سيد مصطفى موسوى گرمارودى··· 161
محمود شاهرخى··· 161
محمد على صفرى (زرافشان)··· 162
احمد عزيزى··· 162
غلام رضا سازگار··· 162
نعمت ميرزاده آزرم··· 163
عباس براتى پور··· 163
پروانه نجاتى··· 163
نادر بختيارى··· 163
جواد جهان آرايى··· 164
مهدى رحيمى··· 164
رضا اسماعيلى··· 164
ص: 514
محمدعلى مجاهدى··· 164
نصراللّه مردانى··· 165
ابوالقاسم حسينجانى··· 165
مرتضى اميرى اسفندقه··· 165
محمود اكرامى··· 165
على رضا سپاهى لائين··· 166
على رضا قزوه··· 166
ولى اللّه پاشا··· 166
زهرا حسين زاده··· 167
شمس الدين بختكى··· 167
الهام عمومى··· 167
سيد محمد باباميرى··· 167
على حيدرى زاده··· 168
6 - مؤلّفه هاى فكرى و ادبى شعر غدير معاصر··· 168
مورد اول··· 168
مورد دوم··· 168
مورد سوم··· 168
مورد چهارم··· 169
مورد پنجم··· 169
مورد ششم··· 169
مورد هفتم··· 169
7 - آسيب شناسى شعر غدير معاصر··· 171
نكته اول··· 171
نكته دوم··· 171
نكته سوم··· 171
ص: 515
نكته چهارم··· 171
نكته پنجم··· 172
نكته ششم··· 172
نكته هفتم··· 172
نكته هشتم··· 172
8 - غديريه هاى مفصل فارسى··· 172
خطابه غدير در آيينه شعر، سيد حسين حسينى··· 172
نتيجه··· 173
تقارن غدير و نوروز در شعر فارسى··· 174
1 - تقارن غدير و نوروز در شعر فارسى··· 174
يك. هاتف اصفهانى··· 174
دو. ميرزا حبيب قاآنى شيرازى··· 174
سه. صغير اصفهانى··· 174
چهار. صغير اصفهانى··· 174
پنج. شعرهاى محلى كشور افغانستان··· 175
2 - نوروز و غدير در پاكستان و افغانستان··· 175
الف. نوروز و غدير در افغانستان··· 176
جشن گل سرخ··· 176
ب. نوروز و غدير در پاكستان··· 177
كنگره سراسرى ادبيات غدير··· 180
1 - معرفى كنگره··· 180
2 - مقالات ارسالى به كنگره··· 182
سوم: زبان هاى ديگر··· 211 - 219
غدير در شعرِ زبان هاى ديگر··· 211
ص: 516
1 - اردو··· 212
غديريه اول··· 212
غديريه دوم··· 213
غديريه سوم··· 214
غديريه چهارم··· 216
غديريه پنجم··· 217
2 - تركى··· 218
يوسف شهاب··· 218
قُمرى··· 219
يوسف معزى اردبيلى··· 219
بخش سوم
فرهنگنامه يا دانشنامه غدير
221 - 436
ص: 517
(فصل چهارم: مسائل فرهنگى غدير: ش 3)
بخش چهارم
تبليغ غدير
5 - 665
قسمت اول: موارد كلى تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم السلام: 7 - 110
تبليغ غدير با احتجاج··· 7
موقعيت هاى معصومين عليهم السلام در تبليغ غدير··· 7
1 - موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله··· 9
موقعيت اول··· 9
موقعيت دوم··· 10
موقعيت سوم··· 10
موقعيت چهارم··· 10
موقعيت پنچم··· 11
2 - موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان حضرت زهرا عليهاالسلام··· 11
موقعيت اول··· 11
موقعيت دوم··· 12
موقعيت سوم··· 12
موقعيت چهارم··· 12
3 - موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان اميرالمؤمنين عليه السلام··· 12
موقعيت اول··· 13
موقعيت دوم··· 13
ص: 518
موقعيت سوم··· 13
موقعيت چهارم··· 13
موقعيت پنجم··· 14
موقعيت ششم··· 14
موقعيت هفتم··· 14
موقعيت هشتم··· 14
موقعيت نهم··· 15
موقعيت دهم··· 15
موقعيت يازدهم··· 15
موقعيت دوازدهم··· 15
موقعيت سيزدهم··· 16
موقعيت چهاردهم··· 16
موقعيت پانزدهم··· 16
موقعيت شانزدهم··· 16
موقعيت هفدهم··· 16
موقعيت هجدهم··· 17
موقعيت نوزدهم··· 17
موقعيت بيستم··· 17
موقعيت بيست و يكم··· 17
موقعيت بيست و دوم··· 18
موقعيت بيست و سوم··· 18
موقعيت بيست و چهارم··· 18
موقعيت بيست و پنجم··· 18
موقعيت بيست و ششم··· 18
ص: 519
4 - موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امام حسن و امام حسين عليهماالسلام··· 19
موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امام حسن عليه السلام··· 19
موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امام حسين عليه السلام··· 19
5 - موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان ائمه بقيع عليهم السلام··· 20
موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امام سجاد عليه السلام··· 20
موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امام باقر عليه السلام··· 20
موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امام صادق عليه السلام··· 20
6 - موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امام هفتم و هشتم عليهماالسلام··· 21
موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امام كاظم عليه السلام··· 21
موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امام رضا عليه السلام··· 21
7 - موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امامين عسكريّين عليهماالسلام··· 22
موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امام هادى عليه السلام··· 22
موقعيت هاى تبليغى غدير در زمان امام عسكرى عليه السلام··· 22
جهت گيرى هاى تبليغى غدير توسط معصومين عليهم السلام··· 23
1 - مراسم غير عادى براى غدير··· 24
يك. انتشار فورىِ خبرِ فوق العاده غدير··· 25
دو. ماجراى عجيب غدير، هم مشهور هم معروف··· 25
سه. غير عادى بودن غدير براى انبياء عليهم السلام··· 26
چهار. غير عادى بودن غدير در عالم خلقت··· 27
پنج. غير عادى بودن غدير براى ملائكه··· 28
2 - پيامبر صلى الله عليه و آله محور ابلاغ غدير··· 29
اول. هدايت مراسم غدير به دست پيامبر صلى الله عليه و آله··· 30
دوم. تأكيد معصومين عليهم السلام بر محوريت پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير··· 32
3 - ايجاد زمينه شهرت غدير··· 42
جهت اول: اشتهار غدير به خاطر سرعت خروج از مكه به سوى غدير··· 42
ص: 520
جهت دوم: اشتهار غدير به خاطر مكان فوق العاده آن··· 44
جهت سوم: اشتهار غدير به خاطر خطبه يك ساعته··· 45
جهت چهارم: اشتهار غدير به خاطر مراسم سه روزه بيعت··· 45
جهت پنجم: تابلوى اشتهار بر پيشانى غدير··· 46
4 - فرمان ابلاغ عمومى غدير··· 47
5 - رسميت غدير در تقويم اسلام··· 48
اول. تبريك رسمى در غدير خم··· 48
دوم. آموزش تبريك غدير از امام صادق عليه السلام··· 49
سوم. آموزش تهنيت غدير توسط امام رضا عليه السلام··· 50
چهارم. رسميت عيد غدير به امر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 50
پنجم. دستور عيد گرفتن غدير به على عليه السلام··· 51
ششم. نام گذارى رسمى غدير به «يوم الولاية»··· 51
هفتم. جشن رسمى غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام··· 51
هشتم. افضليت غدير بين سه عيد رسمى··· 53
نهم. جشن رسمى دوستان غدير توسط امام رضا عليه السلام··· 53
6 - استفاده از فرصت هاى حساس در تبليغ غدير··· 54
فرصت اول: از پشت در آتش زده··· 56
فرصت دوم: در حال بيعت به زور طناب و شمشير··· 56
فرصت سوم: در عيادت غير مترقبه نمايندگان سقيفه··· 56
فرصت چهارم: در شوراى فرمايشى عمر براى ادامه غصب خلافت··· 57
فرصت پنجم: در جنگ با همسر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 58
فرصت ششم: در حركت براى جنگ با معاويه··· 58
فرصت هفتم: بر منبر در ميدان جنگ صفين··· 59
فرصت هشتم: در پاسخ به تكبر معاويه··· 59
فرصت نهم: در حكومت غدير و حيات صاحب غدير··· 60
ص: 521
فرصت دهم: بر منبرى مقابل معاويه··· 63
فرصت يازدهم: در مجلسِ اهانت به صاحب غدير··· 63
فرصت دوازدهم: در مقابله با يكى از اركان فرهنگى سقيفه··· 64
فرصت سيزدهم: در سفر مكه كنار بركه غدير··· 65
فرصت چهاردهم: در برابر هارون در اوج خلافت سقيفه··· 66
فرصت پانزدهم: در نجف در عيد غدير··· 67
7 - اهتمام در نقل حديث غدير··· 68
نكته اول: حضور جدى اهل بيت: در نقل حديث غدير··· 68
نكته دوم: راويان غدير بسيار زياد ولى بسيار كم ! !··· 69
نكته سوم: انتقال فرهنگ غدير با روايت··· 70
نكته چهارم: انتقال فرهنگ غدير با تأليف··· 70
نكته پنجم: انتقال فرهنگ غدير با تحقيق در سند و متن··· 71
نكته ششم: شكوفايى علمى در فرهنگ غدير··· 71
8 - ادبيات غدير··· 72
مرحله اول: پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام بنيانگذارانِ شعرِ غدير··· 72
مرحله دوم: شعرِ غدير در حضور امامان عليهم السلام··· 72
مرحله سوم: ادبيات و نثر غدير در تاريخ··· 73
روش هاى عَمَلى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم السلام··· 73
1 - احياى مسجد غدير··· 74
يك. پايه گذارى مسجد غدير توسط پيامبر صلى الله عليه و آله··· 74
دو. احياى مسجد غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام··· 75
سه. احياى مسجد غدير در زمان امام باقر عليه السلام··· 75
چهار. احياى مسجد غدير در زمان امام صادق عليه السلام··· 76
پنج. احياى مسجد غدير در زمان امام كاظم عليه السلام··· 77
شش. احياى مسجد غدير در زمان غيبت صغرى··· 77
ص: 522
2 - زيارت اميرِ غدير··· 78
يك. دستور زيارت صاحب غدير از امام صادق عليه السلام··· 78
دو. دستور زيارت صاحب غدير از امام رضا عليه السلام··· 79
سه. دستور زيارت «غديريه» از امام على نقى عليه السلام··· 79
3 - اظهار سرور در عيد غدير··· 79
يك. دستور اظهار سرور قلبى و زبانى··· 80
دو. دستور ديدار مؤمنان در غدير··· 81
سه. دستور تبريك به پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير خم··· 81
چهار. كيفيت تبريك غدير در كلام امام صادق عليه السلام··· 82
پنج. امر به تهنيت گفتن غدير در كلام امام رضا عليه السلام··· 83
شش. دستور عقد اُخوّت در غدير··· 84
4 - برپائى جشن هاى غدير··· 85
يك. دستور جشن عمومى غدير··· 85
دو. امر به پوشيدن لباس نو در غدير··· 86
سه. دستور هديه دادن در غدير··· 87
چهار. دستور توسعه بر خانواده و برادران در غدير··· 87
5 - عبادات خاص عيد غدير··· 88
يك. دستور صلوات و لعن و برائت در غدير··· 88
دو. دستور شكر و حمد الهى در غدير··· 89
سه. دستور نماز و عبادت در غدير··· 90
چهار. دستور روزه گرفتن در غدير··· 90
كيفيت برخورد معصومين عليهم السلام با خط ضدّ غدير··· 91
1 - مفهوم ولايت در غدير··· 92
2 - جايگاه ولايت در دين··· 93
3 - تفكر بايسته درباره غدير··· 94
ص: 523
4 - اتمام حجت كامل با غدير··· 95
5 - تعجب از كوتاهى درباره غدير··· 98
6 - ريشه يابى ضديت با غدير··· 101
كتابشناسى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم السلام··· 103
1 - ابلاغ پيام غدير در كلام اهل بيت رسالت عليهم السلام، سيد رضا حسينى··· 103
2 - احتجاج به من كنت مولاه، سيد محمدجعفر روضاتى··· 103
3 - پيام غدير را برسانيم، عدنان درخشان··· 103
4 - تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم السلام، محمدباقر انصارى··· 103
5 - تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، سيد حسينى حسينى··· 109
6 - حديث غدير از زبان اميرالمؤمنين عليه السلام، محمد محمديان··· 110
7 - غدير از بيان على بن موسى الرضا عليه السلام، احمد آقايى··· 110
قسمت دوم: تبليغ غديرتوسط خداوند ومعصومين عليهم السلام و... : 111- 351
تبليغ غدير با احتجاج··· 111
تبليغ غدير توسط خداوند··· 111
1 - دستور به ابلاغ ولايت پيش از غدير··· 112
2 - آيه تبليغ و ابلاغ ولايت··· 114
يك. وحى خاص براى ابلاغ ولايت··· 118
دو. سابقه قرآنى ولايت··· 119
سه. علت امر شديد اللحن در ابلاغ ولايت··· 119
چهار. خدا جز با ابلاغ ولايت راضى نمى شود··· 120
3 - آيه اكمال و ابلاغ ولايت··· 124
رابطه ابلاغ و اكمال··· 126
4 - آيه اولى الامر و ابلاغ ولايت··· 128
يك. متن خطبه غدير··· 129
ص: 524
دو. موقعيت تاريخى··· 129
سه. موقعيت قرآنى··· 129
چهار. تحليل تاريخى··· 130
پنج. تحليل اعتقادى··· 131
6 - آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... » و ابلاغ ولايت··· 132
الف. موقعيت تاريخى··· 132
ب. تحليل اعتقادى··· 133
7 - آيه «سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ ... » و خطر ابلاغ ولايت··· 136
يك. متن خطبه غدير··· 137
دو. موقعيت تاريخى··· 137
سه. موقعيت قرآنى··· 137
8 - اجر ابلاغ ولايت در قرآن··· 138
الف. موقعيت تاريخى··· 139
ب. تحليل اعتقادى··· 139
تبليغ غدير توسط پيامبر صلى الله عليه و آله··· 140
1 - ابلاغ ولايت پيش از غدير··· 144
اول. ابلاغ ولايت در مدينه··· 144
دوم. ابلاغ ولايت در مكه··· 145
سوم. ابلاغ ولايت در عرفات··· 148
چهارم. نزول سوره نصر··· 151
پنجم. ابلاغ ولايت در مسير غدير··· 154
2 تا 5 - تبليغ غدير در خطبه غدير··· 154
مورد اول: دستور به ابلاغ ولايت··· 157
مورد دوم: وظيفه تبليغ غدير براى همگان در خطبه غدير··· 164
مورد سوم: بزرگ ترين امر به معروف ابلاغ ولايت··· 166
ص: 525
مورد چهارم: بيعت براى ابلاغ غدير به نسل هاى آينده··· 167
6 - امر پيامبر صلى الله عليه و آله به ابلاغ ولايت··· 168
7 - سند مكتوب غدير به امر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 169
اول. نفى هواى نفس درباره غدير: «وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى»··· 172
دوم. اثبات وَحْيانيت غدير: «إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْىٌ يُوحى»··· 173
8 - تبليغ غدير توسط پيامبر صلى الله عليه و آله به يك چادرنشينِ غدير نيامده··· 173
9 - دفاع پيامبر صلى الله عليه و آله از غدير در حضور منافقين··· 174
10 - پايه گذارى مسجد غدير توسط پيامبر صلى الله عليه و آله··· 174
11 - دستور تبريك به پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير خم··· 174
12 - فرهنگ سازى با شعر غدير در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله··· 176
13 - فرهنگ سازى غدير براى نسل هاى آينده··· 177
14 - غير عادى بودن غدير براى انبياء عليهم السلام··· 178
15 - پيامبر صلى الله عليه و آله محور ابلاغ غدير··· 179
يك. هدايت مراسم غدير به دست پيامبر صلى الله عليه و آله··· 179
دو. تأكيد معصومين عليهم السلام بر محوريت پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير··· 181
16 - ايجاد زمينه شهرت غدير··· 192
اول. اشتهار غدير به خاطر سرعت خروج از مكه به سوى غدير··· 192
دو. اشتهار غدير به خاطر مكان فوق العاده آن··· 193
سه. اشتهار غدير به خاطر خطبه يك ساعته··· 195
چهار. اشتهار غدير به خاطر مراسم سه روزه بيعت··· 195
پنج. تابلوى اشتهار بر پيشانى غدير··· 196
17 - پيامبر صلى الله عليه و آله بين ولاية اللّه و ولايت امام··· 197
18 - رسميت عيد غدير به امر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 197
19 - دستور عيد گرفتن غدير به على عليه السلام··· 198
20 - تبليغ ولايت پس از خطبه غدير··· 198
ص: 526
تبليغ غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام··· 199
1 - تبليغ غدير زير شمشير بيعت اجبارى··· 201
2 - استناد به آيه اكمال در روزهاى اول غصب خلافت··· 202
3 - استدلال بر ابوبكر با حديث غدير··· 203
4 - استناد به خطابه غدير هفت روز پس از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 204
5 - تبليغ غدير در ملاقات ابوبكر و عمر··· 204
6 - دفاع از غدير در مقابله با ابوبكر در مسجد قبا··· 205
7 - دفاع از غدير در مقابله با ابوبكر در كوچه بنى النجار··· 206
8 - دفاع از غدير در حضور صحابه در زمان عمر··· 207
9 - احتجاج به غدير و اقرار غاصبين در شوراى عمر··· 207
10 - استدلال با حديث غدير بر صحابه··· 208
11 - دفاع از غدير در جمع صحابه در زمان عثمان··· 209
12 - ياد غدير و اقرار جمعيت در مسجد نبوى در زمان عثمان··· 211
13 - استناد به غدير در جنگ جمل··· 213
14 - تبليغ عمومى غدير در ميدان بزرگ كوفه··· 213
15 - نامه ادبى درباره غدير به امر اميرالمؤمنين عليه السلام··· 214
16 - تبليغ غدير با آيه ولايت در صفين··· 216
17 - استناد به آيه «عمَّ يتسائلون» در برابر معاويه··· 219
18 - احتجاج و شهادت گروهى به غدير در رحبه كوفه··· 220
19 - خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه السلام در كوفه··· 225
20 - احياى مسجد غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام··· 226
21 - دستور اظهار سرور قلبى و زبانى··· 226
22 - دستور جشن عمومى غدير··· 227
23 - مقاله اى درباره غدير به امر اميرالمؤمنين عليه السلام··· 227
24 - دستور هديه دادن در غدير··· 228
ص: 527
25 - دستور توسعه بر خانواده و برادران دينى در غدير··· 229
26 - دستور شكر و حمد الهى در روز غدير··· 229
27 - روزه گرفتن اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير··· 230
28 - دستور به تبليغ غدير به عنوان وظيفه همگانى··· 230
29 - تعجب از قانع نشدن با غدير··· 231
30 - تعجب از حاضرين غدير در مقايسه على عليه السلام و معاويه··· 232
31 - پيامبر صلى الله عليه و آله، خدا و شما را شاهد گرفت··· 233
32 - فرمان ابلاغ عمومى غدير··· 234
33 - جشن رسمى غدير با نماز جمعه در دهه غدير··· 235
34 - تبليغ غدير در مفاخره اميرالمؤمنين با امام حسين عليهماالسلام··· 236
35 - پذيرندگان غدير اندك اند··· 237
36 - غدير بالاترين فضيلت··· 238
37 - غدير و ايمان··· 238
خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير در كوفه··· 239
1 - متن خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام··· 242
2 - ترجمه خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام··· 250
3 - تبليغ غدير با خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه السلام··· 259
4 - تجلى خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام در عصر ظهور··· 259
يك. سيماى غدير در سخنان امير عليه السلام··· 259
دو. رهبران گمراه در خطبه امير عليه السلام··· 261
سه. روز امن و امان··· 262
5 - واكاوى متن و سند خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام··· 262
اول. منابع خطبه··· 262
دوم. متن روايت··· 263
سوم. سند و دلالت خطبه··· 266
ص: 528
چهارم. احكام فقهى مرتبط با روايت··· 268
پنجم. كلمات بزرگان پيرامون خطبه غديريه··· 269
6 - سرفصل هاى خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام··· 270
توحيد··· 271
نبوت··· 271
امامت··· 271
خِرَد··· 272
غدير··· 272
موعظه هاى اخلاقى··· 273
7 - كتاب درباره خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه السلام··· 273
1. نهج الولاية (شرح خطبه غديريه مولا اميرالمؤمنين على عليه السلام) ، سيد كاظم ارفع··· 273
2. آرمان غدير از ديدگاه اميرالمؤمنين عليه السلام، سيد محمد مجيدى (نظامى) ، حسن عرفان··· 274
8 - گزيده خطبه غدير اميرالمؤمنين عليه السلام··· 276
روز غدير، عيد بزرگ··· 277
روز بيان اراده خدا و روز ابلاغ··· 277
غدير روز بزرگ، روز گشايش، روز تكامل··· 278
روز پرده بردارى از مقام امامت··· 278
روز كامل شدن دين··· 278
روز شهود و حضور··· 278
روز نمايش قرارها و از دورويى ها··· 279
روز بيان حقايق··· 279
روز راندن شيطان··· 279
روز برهان··· 280
ص: 529
روز داورى··· 280
روز فرشتگان··· 280
روز رهنمون··· 281
روز آزمون··· 281
روز پيشاهنگان··· 281
روز هويدا شدن نهان ها··· 281
روز شناسايى خاصان··· 282
روز اوصياء و انبياء عليهم السلام··· 282
روز آسايش و آسودگى··· 282
روز گنج پنهان··· 282
روز آشكار شدن رازها··· 283
9 - واكاوىِ خطبه غدير اميرالمؤمنين عليه السلام··· 283
نكته اول··· 283
نكته دوم··· 284
نكته سوم··· 284
نكته چهارم··· 284
نكته پنجم··· 285
تبليغ غدير توسط حضرت زهرا عليهاالسلام··· 288
1 - پاسخ به سؤال حيله گرانه··· 288
2 - ياد غدير در هجوم به خانه وحى··· 290
3 - حديث غدير به نقل فواطم (فاطمه ها)··· 290
4 - ياد غدير در روزهاى آخر··· 294
تبليغ غدير توسط امام حسن مجتبى عليه السلام··· 295
1 - دفاع امام حسن عليه السلام از غدير در برابر ناسزا گويان··· 295
ص: 530
2 - دفاع امام حسن عليه السلام از غدير در مسجد كوفه··· 297
تبليغ غدير توسط امام حسين عليه السلام··· 298
تبليغ غدير توسط امام سجاد عليه السلام··· 302
تبليغ غدير توسط امام باقر عليه السلام··· 302
1 - آيه تبليغ··· 303
2 - آيه اولى الامر··· 304
تبليغ غدير توسط امام صادق عليه السلام··· 305
1 - آيه «يَعرِفونَ نِعمةَ اللّه» درباره انكار نعمت غدير در سقيفه··· 305
2 - آيه «تبليغ» پشتوانه قرآنى غدير··· 306
3 - دو آيه «فَانصَب» و «تبليغ» درباره آخرين دستور قرآنى غدير··· 306
4 - آيه «إزدادوا كُفرا» درباره غاصبين حق غدير··· 307
5 - انتشار فورى و فراگيرِ خبر غدير··· 308
6 - هزاران شاهد در غدير··· 308
7 - تغافل اكثريت مردم از غدير··· 309
8 - احياى مسجد غدير در زمان امام صادق عليه السلام··· 310
9 - دستور زيارت صاحب غدير··· 311
10 - دستور اظهار سرور قلبى و زبانى··· 311
11 - كيفيت تبريك غدير در كلام امام صادق عليه السلام··· 312
12 - دستور صلوات و لعن و برائت در غدير··· 312
13 - دستور شكر و حمد الهى در غدير··· 313
14 - دستور روزه گرفتن در غدير··· 314
15 - انتشار فورىِ خبرِ غدير··· 314
16 - غير عادى بودن غدير براى انبياء عليهم السلام··· 315
17 - غير عادى بودن غدير براى ملائكه··· 316
ص: 531
18 - غدير روز نتيجه گيرى پيامبر صلى الله عليه و آله از رسالت··· 317
19 - افضليت غدير بين سه عيد رسمى··· 317
تبليغ غدير توسط امام كاظم عليه السلام··· 318
1 - احياى مسجد غدير در زمان امام كاظم عليه السلام··· 319
2 - ماجراى عجيب غدير، هم مشهور هم معروف··· 319
3 - مستند ولايت، كلام پيامبر صلى الله عليه و آله··· 320
4 - تابلوى اشتهار بر پيشانى غدير··· 321
تبليغ غدير توسط امام رضا عليه السلام··· 322
1 - خطبه غديرِ امام رضا عليه السلام در ضيافت افطار··· 323
يك. متن خطبه غديريه امام رضا عليه السلام··· 325
دو. ترجمه خطبه غديرِ امام رضا عليه السلام··· 327
سه. تجلى خطبه غديريه امام رضا عليه السلام در عصر ظهور··· 331
چهار. برداشت هايى از خطبه غديريه امام رضا عليه السلام··· 333
2 - حديث امامت و استناد به سه آيه قرآن درباره امامت غدير··· 340
3 - دستور زيارت صاحب غدير از امام رضا عليه السلام··· 342
4 - حديث غدير··· 343
تبليغ غدير توسط امام هادى عليه السلام··· 343
1 - زيارت غديريه و ابلاغ ولايت··· 343
2 - پاسخ به نامه شيعيان اهواز··· 347
تبليغ غدير توسط امام حسن عسكرى عليه السلام··· 348
1 - نامه امام عسكرى عليه السلام به نيشابور درباره غدير··· 348
2 - پاسخ امام عسكرى عليه السلام به نامه اى درباره معناى غدير··· 349
تبليغ غدير توسط امام زمان عليه السلام··· 350
تبليغ غدير توسط اصحاب و علما··· 350
ص: 532
قسمت سوم: شيوه هاى تبليغ غدير: 353 - 536
تبليغ غدير با احتجاج··· 353
شيوه هاى كلى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم السلام··· 353
1 - ادامه زمانى و مكانى تبليغ غدير··· 354
يك. تبليغ غدير توسط حضرت زهرا عليهاالسلام از پشت در آتش گرفته··· 355
دو. تبليغ غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام زير شمشير بيعت اجبارى··· 356
2 - تبليغ غدير به صورت فردى··· 356
يك. تبليغ غدير توسط پيامبر صلى الله عليه و آله به يك چادرنشين··· 358
دو. دفاع از غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام در مقابله با ابوبكر در مسجد قبا··· 358
سه. دفاع از غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام در مقابله با ابوبكر در كوچه بنى النجار··· 359
چهار. دفاع از غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام در مقابل طلحه در جنگ جمل··· 360
پنج. دفاع از غدير توسط صديقه كبرى عليهاالسلام در مقابل ابن لُبَيد در منطقه اُحُد··· 360
3 - تبليغ غدير به صورت عمومى··· 361
يك. تبليغ عمومى غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام در ميدان بزرگ كوفه··· 361
دو. تبليغ عمومى غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام بين لشكريان خود در صفين··· 362
سه. تبليغ عمومى غدير توسط امام حسين عليه السلام در مِنا در مراسم حج··· 363
چهار. تبليغ عمومى غدير توسط امام رضا عليه السلام براى اصحابشان در افطار··· 364
4 - دفاع از غدير در برابر گروهى خاص··· 365
يك. دفاع پيامبر صلى الله عليه و آله از غدير در حضور منافقين··· 366
دو. دفاع اميرالمؤمنين عليه السلام از غدير در حضور صحابه در زمان عمر··· 366
سه. دفاع اميرالمؤمنين عليه السلام از غدير در جمع صحابه در زمان عثمان··· 367
چهار. دفاع امام حسن عليه السلام از غدير در برابر ناسزاگويان··· 368
ص: 533
5 - دفاع از غدير به صورت گفتارى··· 369
يك. دفاع گفتارى صديقه كبرى عليهاالسلام از غدير··· 369
دو. مرحله اول دفاع گفتارى اميرالمؤمنين عليه السلام از غدير··· 369
سه. مرحله دوم دفاع گفتارى اميرالمؤمنين عليه السلام از غدير··· 370
چهار. دفاع گفتارى امام حسن عليه السلام از غدير··· 371
پنج. دفاع گفتارى بقيه امامان عليهم السلام از غدير··· 371
6 - دفاع از غدير به صورت نوشتارى··· 372
يك. سند مكتوب غدير به امر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 372
دو. مقاله اى درباره غدير به امر اميرالمؤمنين عليه السلام··· 374
سه. نامه ادبى درباره غدير به امر اميرالمؤمنين عليه السلام··· 375
چهار. متن كامل خطابه غدير به امر امام باقر عليه السلام··· 375
پنج. نامه امام هادى عليه السلام به اهل اهواز درباره غدير··· 376
شش. نامه امام عسكرى عليه السلام به نيشابور درباره غدير··· 377
هفت. پاسخ امام عسكرى عليه السلام به نامه اى درباره معناى غدير··· 377
آموزشِ تبليغ غدير··· 378
مورد اول··· 378
مورد دوم··· 378
مورد سوم··· 378
مورد چهارم··· 379
مورد پنجم··· 379
مورد ششم··· 379
مورد هفتم··· 380
كيفيت و راهكارهاى تبليغى غدير··· 381
مرحله اول: ما هم پيش برنامه داشته باشيم··· 382
پيش بينى اول: براى غدير آمادگى فكرى ايجاد كنيم··· 382
ص: 534
پيش بينى دوم: تركيب جامعى از مخاطبين داشته باشيم··· 385
پيش بينى سوم: شرايط زمانى و مكانى را در نظر بگيريم··· 387
مرحله دوم: ما هم ميان برنامه داشته باشيم··· 389
ميان برنامه اول: فنون سخن را به كار گيريم··· 389
ميان برنامه دوم: روش هاى استثنائى را به كار گيريم··· 390
مرحله سوم: ما هم پس برنامه داشته باشيم··· 395
پس برنامه اول: تشويق مخاطبين و پاسخ به ابراز احساسات··· 396
پس برنامه دوم: تماس با مخاطبين و بكارگيرى جذابيت ها··· 396
پس برنامه سوم: تابلوهاى گفتارى و شنيدارى و تصويرى··· 397
پس برنامه چهارم: پاسخ به سؤالات با پرونده هاى تخصصى··· 397
پس برنامه پنجم: هر پيروزى غدير را جشنى تازه بگيريم··· 397
پس برنامه ششم: تأكيد بر الهى بودن غدير··· 398
پس برنامه هفتم: قدردانى از پاسداران غدير··· 398
پس برنامه هشتم: تأكيد بر قبولى اعمال با ولايت··· 398
پس برنامه نهم: تأكيد بر كفر و نفاق دشمنان غدير··· 399
پس برنامه دهم: تأكيد بر پشتيبانى 1400 ساله خدا از غدير··· 399
پس برنامه يازدهم: از هر تلاشى اسناد ماندگار بگذاريم··· 399
پس برنامه دوازدهم: گزارش خبرى جامع از مناسبت هاى غدير··· 400
پس برنامه سيزدهم: تدوين ديوان بزرگ غدير··· 400
پس برنامه چهاردهم: ياد غدير در مقاطع متفاوت··· 400
پس برنامه پانزدهم: بناى يادبودهاى غدير··· 401
فهرستواره راهكارهاى تبليغ غدير··· 401
راهكارهاى تبليغ غدير به بيانى ديگر··· 408
گرايش هاى تحقيقىِ غدير··· 410
1 - كتاب كودك و نوجوان··· 410
ص: 535
2 - ترجمه كتاب هاى غدير··· 411
3 - خلاصه نويسى غدير··· 411
4 - تنظيم سخنرانى هاى غدير··· 412
5 - جمع آورى مقالات و قصائد··· 412
6 - جواب سؤالات··· 412
7 - تحقيقات علمى··· 412
8 - اقتباس از آثار بزرگان··· 412
9 - شرح و توضيح متون··· 413
10 - ادبيات··· 413
11 - جواب مخالفان··· 413
12 - يادنامه ها··· 414
13 - مسابقه غدير··· 414
فعاليت هاى فرهنگى ارائه شده غديرى··· 415
تبليغ غدير با بيان واقعه غدير و حجة الوداع··· 417
تبليغ غدير با خطبه غدير··· 417
1 - تبليغ غدير با استناد به خطبه غدير··· 417
يك. استناد به خطابه غدير هفت روز پس از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 418
دو. نشر متن كامل خطابه غدير صد سال پس از واقعه··· 419
سه. شرح كيفيت خطابه غدير دويست سال پس از ماجرا··· 419
چهار. استفاده از انواع ابزارهاى فرهنگ سازى براى غدير··· 421
2 - روش هاى تبليغى خطبه غدير··· 422
3 - تبليغ غدير در خطبه غدير··· 423
4 - تبليغ غدير با فنّ ترجمه··· 425
يك. فارسى··· 428
دو. اردو··· 428
ص: 536
سه. انگليسى··· 428
چهار. تركى آذرى··· 429
پنج. تركى استانبولى··· 429
5 - تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير··· 430
تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، سيد حسينى حسينى··· 430
تبليغ غدير با هنر··· 430
تبليغ غدير با هديه دادن··· 431
تبليغ غدير در خانواده··· 432
1 - خانواده غديرى، محمدرضا شريفى··· 435
2 - غدير در خانواده، محمدرضا شريفى··· 435
تبليغ غدير براى نسل هاى آينده··· 436
1 - تحليل غدير براى نسل هاى آينده··· 436
2 - حفظ غدير براى نسل هاى آينده··· 436
تبليغ غدير با روايت حديث غدير··· 439
نشر غدير با اسناد ماندگار غدير··· 440
تبليغ غدير براى كودكان و نوجوانان··· 442
1 - وظيفه تبليغ غدير براى كودكان و نوجوانان به امر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 442
2 - تبليغ غدير با كتاب كودك و نوجوان··· 443
3 - تبليغ غدير با هديه دادن به كودكان و نوجوانان··· 444
تبليغ غدير توسط جوانان··· 444
تبليغ غدير با نمايشگاه هاى غدير··· 445
تبليغ غدير با احياى نُسخ خطى··· 446
تبليغ غدير با نام حضرت مهدى7··· 446
1 - ظهور امام زمان عليه السلام مشوِّق غدير··· 447
2 - حضرت مهدى عليه السلام يادگار غدير··· 447
ص: 537
تبليغ غدير با توسعه بر برادران دينى··· 447
تبليغ غدير با ديدار مؤمنان در غدير··· 448
تبليغ غدير با احاديث مرتبط با غدير··· 449
1 - حديث ثقلين··· 449
2 - حديث سفينه··· 449
3 - حديث منزلت··· 450
4 - حديث مدينة العلم··· 450
5 - حديث طَير مَشوى··· 450
6 - حديث على عليه السلام مع الحق ...··· 451
7 - حديث على عليه السلام مع القرآن ...··· 451
8 - حديث رايت··· 451
9 - حديث تشبيه··· 451
10 - حديث قِتال بر تأويل··· 452
11 - حديث ولايت··· 452
12 - حديث نور··· 452
13 - حديث اِمرة المؤمنين··· 453
14 - حديث ائمه اثنى عشر··· 454
15 - احاديث ديگر··· 456
تبليغ غدير با سخنرانى··· 458
تبليغ غدير با مقاله نويسى··· 459
تبليغ غدير در اماكن مقدس··· 460
تبليغ غدير با برگزارى مسابقات غديرى··· 461
تبليغ غدير با استناد به قرآن··· 462
تبليغ غدير در مجالس دينى··· 465
ص: 538
تبليغ غدير با برگزارى كنگره و تدوين يادنامه··· 466
1 - مهرجان الإمام على عليه السلام··· 467
اول. كنفرانس هاى علمى··· 467
دوم. مجالس فرعى··· 468
سه. نمايشگاه كتاب··· 468
چهار. مسابقه تأليف كتاب··· 468
پنج. نمايشگاه فنى··· 469
2 - كنگره سراسرى ادبيات غدير··· 469
تبليغ غدير با مظلوميت اميرالمؤمنين عليه السلام··· 472
تبليغ غدير با عبادت··· 472
1 - دستور صلوات و لعن و برائت در غدير··· 473
2 - دستور شكر و حمد الهى در غدير··· 474
3 - دستور نماز و عبادت در غدير··· 474
4 - دستور روزه گرفتن و افطارى دادن در غدير··· 475
تبليغ غدير در حوزه و دانشگاه··· 476
فهرست موضوعات براى تبليغ غدير··· 476
1 - خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير··· 477
2 - خطبه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير··· 477
3 - عيد غدير و اعمال آن··· 477
4 - خلافت و امامت··· 477
5 - آيات غدير··· 477
6 - واقعه غدير و حجة الوداع··· 478
7 - شعر غدير··· 478
8 - حديث غدير··· 478
9 - چهل حديث غدير··· 479
ص: 539
10 - هفته غدير··· 479
11 - احتجاج به غدير··· 480
12 - ردّ شبهات··· 480
13 - كتابشناسى غدير··· 480
تبليغ غدير در رسانه··· 481
تبليغ غدير با رايزنى هاى فرهنگى··· 482
تبليغ غدير در عيد غدير··· 482
1 - ايده هاى تبليغ غدير در عيد غدير··· 482
يك. دستپخت نذرى··· 483
دو. افطار المؤمنين··· 484
سه. سفره هدايت··· 484
چهار. با كاروان غدير··· 485
پنج. هنگامه بيعت··· 485
شش. احياگران غدير··· 485
هفت. ديگ غذاى نذرى··· 486
هشت. پايگاه نذورات غدير··· 486
نه. شب شعر غدير··· 487
ده. ظرف اطعام غدير··· 487
يازده. قرض الحسنه غدير··· 487
دوازده. پيام سبز··· 488
2 - روش هاى تبليغى عيد غدير در روايات··· 488
3 - تبليغات اجتماعى در عيد غدير··· 489
مورد اول: دستور جشن عمومى غدير··· 489
مورد دوم: امر به پوشيدن لباس نو در غدير··· 490
مورد سوم: دستور هديه دادن در غدير··· 491
ص: 540
مورد چهارم: دستور توسعه بر خانواده و برادران در غدير··· 491
مورد پنجم: دستور اظهار سرور قلبى و زبانى··· 492
مورد ششم: دستور ديدار مؤمنان در غدير··· 492
مورد هفتم: دستور تبريك به پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير خم··· 493
مورد هشتم: كيفيت تبريك غدير در كلام امام صادق عليه السلام··· 494
مورد نهم: امر به تهنيت گفتن غدير در كلام امام رضا عليه السلام··· 495
مورد دهم: دستور عقد اُخوّت در غدير··· 495
تبليغ غدير با طرح جدول··· 498
جدول ايمان، مصطفى تحريرچى··· 498
تبليغ غدير در جوامع مختلف انسانى··· 498
تبليغ غدير با تبريك گفتن··· 499
1 - دستور تبريك به پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير خم··· 499
2 - تبريك گفتن به اميرالمؤمنين عليه السلام··· 501
3 - تبريك گفتن مؤمنين به يكديگر··· 501
تبليغ غدير با پرسش و پاسخ··· 503
سؤال اول··· 503
سؤال دوم··· 503
سؤال سوم··· 504
سؤال چهارم··· 504
سؤال پنجم··· 505
سؤال ششم··· 505
سؤال هفتم··· 506
سؤال هشتم··· 507
سؤال نهم··· 507
سؤال دهم··· 508
ص: 541
سؤال يازدهم··· 508
سؤال دوازدهم··· 509
سؤال سيزدهم··· 510
سؤال چهاردهم··· 510
سؤال پانزدهم··· 511
سؤالات ديگر··· 511
سؤالات نسل امروز درباره غدير··· 512
1 - اهميت غدير در چيست ؟··· 512
2 - آيا به موقعيت غدير در اعتقادات توجه شده است ؟··· 513
3 - غدير به كداميك از ابعاد زندگى مربوط است ؟··· 513
4 - آيا گزارش كاملى از واقعه غدير ارائه شده است ؟··· 514
5 - غدير واقعه است يا حادثه ؟··· 514
6 - اگر غدير نباشد چه دستورى براى خلافت داريم ؟··· 515
7 - اين همه بحث درباره غدير براى چيست ؟··· 516
8 - در غدير بحث بر سر چيست ؟··· 516
9 - چطور 120000 فراموشكار در غدير جمع شده بودند ؟··· 516
10 - چرا امت اسلام با داشتن غدير منحرف شد ؟··· 517
11 - اگر غدير عملى مى شد دنيا چگونه بود ؟··· 517
12 - ما چه اندازه توانسته ايم با غدير باشيم ؟··· 518
تبليغ غدير با بيعت در غدير··· 519
تبليغ غدير با لعن و برائت··· 520
تبيين غدير و فاطميه با استهزاء دشمن··· 521
اول: معناى دقيق «مولى»··· 521
دوم: معناى دقيق غدير··· 522
سوم: بيعت اجبارى سقيفه در مقابل بيعت اختيارى غدير··· 522
غدير تا فاطميه، محمدباقر انصارى، محمدرضا شريفى··· 523
ص: 542
تبليغِ كمال دين در غدير··· 529
تبليغِ غدير با آمار··· 529
تبليغ غدير با قبولى اعمال با ولايت··· 530
تبليغ غدير با ادبيات··· 531
تبليغ غدير با شعر و تدوين ديوان بزرگ غدير··· 532
خطبة الغدير، صغير اصفهانى··· 534
خطبه غديريه، ميرزا رفيع··· 534
ترجمه (منظوم) خطبه غدير خم، عباس جبروتى قمى··· 534
غدير خم، مرتضى سرافراز··· 534
تبليغ غدير با اتصال آن به خداوند··· 535
1 - غدير دريچه اى به درياى علم الهى··· 535
2 - تأكيد بر پشتيبانى 1400 ساله خدا از غدير··· 535
قسمت چهارم: پشتوانه هاى تبليغ غدير: 537 - 665
تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم السلام و ادعيه و زيارات غديرى··· 537
پشتوانه هاى تبليغى غدير در شيوه معصومين عليهم السلام··· 537
1 - دفاع از غدير به صورت استدلال··· 538
مورد اول: استدلال اميرالمؤمنين عليه السلام بر ابوبكر با حديث غدير··· 538
مورد دوم: استدلال اميرالمؤمنين عليه السلام با حديث غدير بر صحابه··· 539
مورد سوم: استدلال امام باقر عليه السلام با حديث غدير در پاسخ سؤال قرآنى··· 540
2 - دفاع از غدير با استناد به قرآن··· 541
يك. استناد اميرالمؤمنين عليه السلام به آيه اكمال در روزهاى اول غصب خلافت··· 541
دو. استناد اميرالمؤمنين عليه السلام به آيه اكمال در زمان عثمان در مسجد نبوى··· 542
سه. استناد اميرالمؤمنين عليه السلام به آيه ولايت و تبليغ در برابر معاويه در جنگ صفين··· 544
ص: 543
چهار. استناد اميرالمؤمنين عليه السلام به آيه «عمَّ يتسائلون» در برابر معاويه در جنگ صفين··· 544
پنج. استناد امام باقر عليه السلام به آيه «تبليغ» در برابر حسن بصرى··· 545
شش. استناد امام باقر عليه السلام به آيه «اولو الامر» درباره تفسير قرآنى غدير··· 546
هفت. استناد امام صادق عليه السلام به آيه «يَعرِفونَ نِعمةَ اللّه» و انكار نعمت غدير در سقيفه··· 546
هشت. استناد امام صادق عليه السلام به آيه «تبليغ» درباره پشتوانه قرآنى غدير··· 547
نه. استناد امام صادق عليه السلام به آيه «فَانصَب» و «تبليغ» براى آخرين دستور قرآنى غدير··· 547
ده. استناد امام صادق عليه السلام به آيه «ازدادوا كفرا» درباره غاصبين حق غدير··· 548
يازده. استناد امام رضا عليه السلام به سه آيه قرآن درباره الهى بودن امامت غدير··· 549
دوازده. استناد امام هادى عليه السلام به آيه «ولايت» درباره شهادت قرآن به صدق غدير··· 550
سيزده. استناد امام عسكرى عليه السلام به آيه «اكمال» درباره منت عظيم خدا با غدير··· 551
3 - دفاع از غدير با استناد به شهرت غدير··· 551
نتايج شهرت خبر غدير··· 552
اول. انتشار فورى و فراگيرِ خبر غدير··· 552
دوم. ماجراى مشهور و معروف غدير··· 553
سوم. هزاران شاهد در غدير··· 554
چهارم. تغافل اكثريت مردم از غدير··· 554
پنجم. اقرار غاصبين درباره غدير در شوراى عمر··· 555
ششم. اقرار جمعيت به غدير در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله··· 556
هفتم. شهادت گروهى به غدير پس از 25 سال··· 557
هشتم. اقرار صحابه به غدير پس از 50 سال··· 559
ص: 544
4 - تبليغ غدير با استناد به خطابه آن··· 560
اول. استناد به خطابه غدير هفت روز پس از پيامبر صلى الله عليه و آله··· 560
دوم. نشر متن كامل خطابه غدير صد سال پس از واقعه··· 561
سوم. شرح كيفيت خطابه غدير دويست سال پس از ماجرا··· 562
فرهنگ سازى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم السلام··· 563
1 - دستور اكيد بر عمومى سازى فرهنگ غدير··· 564
اول. فرهنگ سازى عمومى غدير در تبليغ شخص پيامبر صلى الله عليه و آله··· 564
دوم. دستور پيامبر صلى الله عليه و آله به فرهنگ سازى عمومى درباره غدير··· 565
سوم. استفاده از انواع ابزارهاى فرهنگ سازى براى غدير··· 567
چهارم. وظيفه همگانى در تبليغ پيام غدير··· 569
2 - فرهنگ سازى غدير با ادبيات تعجب !··· 569
تعجب اول: تعجب از فراموشى غدير··· 570
تعجب دوم: تعجب از قانع نشدن با غدير··· 571
تعجب سوم: تعجب از عذرخواهى بى جا پس از غدير··· 572
تعجب چهارم: تعجب از حاضرين غدير در مقايسه على عليه السلام و معاويه··· 573
تعجب پنجم: تعجب از بى انصافى مردم با غدير··· 574
تعجب ششم: تعجب از نفهميدن معناى غدير··· 574
تعجب هفتم: تعجب از انكار حقيقت بزرگ غدير··· 575
تعجب هشتم: تعجب از تغافل مردم از غدير··· 575
تعجب نهم: تعجب از كوتاهى درباره غدير··· 576
3 - فرهنگ سازى با شعر غدير··· 579
ماجراى اول: فرهنگ سازى با شعر غدير در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله··· 580
ماجراى دوم: فرهنگ سازى با شعر غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام··· 581
4 - فرهنگ سازى غدير در دعا··· 582
مورد اول: فرهنگ سازى غدير در دعاى ندبه و انتظار··· 582
ص: 545
مورد دوم: فرهنگ سازى براى غدير در دعاى هنگام مرگ··· 583
مورد سوم: فرهنگ سازىِ «غدير دعوتِ خدا»··· 583
مورد چهارم: فرهنگ سازى «غدير ميثاق آسمانى»··· 584
مورد پنجم: فرهنگ سازى «برائت از دشمن غدير»··· 585
مورد ششم: فرهنگ سازى «سپاس بر كمال دين»··· 586
5 - فرهنگ سازى غدير در زيارت··· 586
فراز اول: فرهنگ سازى «معانى غدير» در زيارت غدير··· 587
فراز دوم: فرهنگ سازى «ارتباط قرآن، نبوت، غدير»··· 588
فراز سوم: فرهنگ سازىِ «علل عدم اجراى غدير»··· 588
فراز چهارم: فرهنگ سازى «لعنت بر دشمن غدير»··· 589
فراز پنجم: فرهنگ سازى «غلبه غدير بر باطل»··· 590
فراز ششم: فرهنگ سازى «شناخت انواع دشمنان غدير»··· 592
6 - فرهنگ سازى غدير در ميراث مكتوب··· 593
امر به معروفِ غدير با هدايتِ معصوم7··· 594
تبليغ غدير توسط صحابه و تابعين··· 595
1 - صحابه پيشگامان در تبليغ غدير··· 595
2 - وظيفه تبليغ غدير توسط صحابه به امر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 596
فرهنگ سازى براى غدير در دعاى هنگام مردن··· 597
نقش شيعيان مازندران در گسترش فرهنگ غدير··· 597
تبليغ غدير با زيارت غديريه··· 598
1 - دستور زيارت صاحب غدير از امام صادق عليه السلام··· 599
2 - دستور زيارت صاحب غدير از امام رضا عليه السلام··· 599
3 - دستور زيارت «غديريه» از امام هادى عليه السلام··· 599
جهنم سزاى ترك ابلاغ ولايت··· 600
تفكر بايسته درباره غدير··· 601
ص: 546
تفكر در آيات غديرى··· 602
رُشد فكرها در نسل جديد و غدير··· 603
هدف از بررسى وقايع تبليغى غدير··· 604
نكات تبليغ غدير··· 605
واكاوى تبليغ غدير··· 606
مراحل چهار گانه تبليغ غدير در تاريخ··· 610
1 - روايت··· 610
2 - از روايت به تأليف··· 611
3 - تحقيق در سند و متن··· 612
4 - شكوفايى علمى غدير··· 612
مؤسسات و مراكز غديرى··· 614
1 - غدير اَكتيويتِز، شور ولايت فاؤونديشن، هندوستان··· 615
2 - غديرستان در تبليغ غدير، محمدرضا شريفى··· 615
3 - گزارشى از عملكرد خدمت به غدير، غديرستان كوثر نبى صلى الله عليه و آله، اصفهان··· 615
4 - مؤسسه فرهنگى هنرى غديرستان كوثر نبى صلى الله عليه و آله، محمدرضا شريفى··· 616
عوامل تأثير گذار در جاودانگى گفتمان غدير··· 616
1 - كليات··· 617
يك. مقدمه··· 617
دو. تعاريف مفاهيم··· 619
سه. اهداف··· 619
چهار. روش پژوهش··· 620
پنج. سازماندهى پژوهش··· 621
شش. پيشينه پژوهش··· 621
هفت. چارچوب نظرى پژوهش··· 621
ص: 547
2 - ادبيات موضوع··· 622
يك. نگاه اجمالى بر حقيقت گفتمان غدير··· 622
دو. علل و عوامل ماندگارى و جاودانگى گفتمان غدير··· 625
3 - نتيجه گيرى و ارائه راهكار··· 637
پيمان با غدير در تبليغ غدير··· 639
تشكر از خالِق و مُبلِّغ غدير··· 640
امر به معروف و تبليغ غدير··· 640
كتابشناسى تبليغ غدير··· 641
1 - ابلاغ پيام غدير در كلام اهل بيت رسالت عليهم السلام، سيد رضا حسينى··· 641
2 - احتجاج به من كنت مولاه، سيد محمدجعفر روضاتى··· 641
3 - ايده هايى با شال سبز، رويش رسانه··· 641
4 - بلندترين داستان غدير، محمدرضا انصارى··· 642
5 - پيام غدير را برسانيم، عدنان درخشان··· 642
6 - تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم السلام، محمدباقر انصارى··· 642
7 - تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، سيد حسينى حسينى··· 647
8 - چگونه غدير را تبليغ كنيم، محمدجواد رحيم پور··· 649
9 - حديث غدير از زبان اميرالمؤمنين عليه السلام، محمد محمديان··· 649
10 - خانواده غديرى، محمدرضا شريفى··· 649
11 - راهكارهاى پيشنهادى براى بزرگداشت غدير، مؤلف: انتشارات نبأ (تهران)··· 649
12 - شيوه هاى تبليغ غدير در بحران كرونا، غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله، اصفهان··· 650
13 - 160 پيشنهاد براى غدير، واحد تحقيقات مركز تحقيقات رايانه اى قائميه··· 650
14 - غدير از بيان على بن موسى الرضا عليه السلام، احمد آقايى··· 650
ص: 548
15 - غدير اَكتيويتِز، شور ولايت فاؤونديشن··· 650
16 - غدير در خانواده، محمدرضا شريفى··· 650
17 - غدير در مدائن، خاكريز ايمان و انديشه··· 651
18 - غديرستان در تبليغ غدير، محمدرضا شريفى··· 651
19 - گزارشى از عملكرد خدمت به غدير، غديرستان كوثر نبى صلى الله عليه و آله، اصفهان··· 651
20 - مؤسسه فرهنگى هنرى غديرستان كوثر نبى صلى الله عليه و آله، محمدرضا شريفى··· 651
21 - مهندسى تبليغ غدير، محمدرضا شريفى··· 652
ص: 549
(فصل پنجم: مسائل عملى غدير)
فصل پنجم
مسائل عملى غدير
ج 20
بخش اول
اعمال غدير
7 - 470
اعمال و آداب عيد غدير··· 8
قسمت اول: زيارت غديريه: 13 - 156
زيارت غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير··· 13
1 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام از دور و نزديك··· 20
متن زيارت··· 20
ترجمه زيارت··· 21
2 - زيارت امين اللّه ··· 22
متن زيارت··· 22
ترجمه زيارت··· 23
3 - زيارت غديريه··· 25
اذن دخول··· 25
متن زيارت غديريه··· 27
ترجمه زيارت غديريه··· 39
ص: 550
سند زيارت غديريه··· 54
نكته اول··· 55
نكته دوم··· 56
سند زيارت غديريه به بيانى ديگر··· 57
نمايى از زيارت غديريه··· 62
اول. برخى از مناقب و القاب اميرالمؤمنين عليه السلام در زيارت غديريه··· 62
دوم. حقايق ديگرى كه در زيارت غديريه مطرح شده است··· 64
سوم. تبرّى در زيارت غديريه··· 66
فرهنگ سازى غدير براى نسل هاى آينده در زيارت غديريه··· 67
كلمه مولى و ولايت در زيارت غديريه··· 68
زحمات پيامبر صلى الله عليه و آله براى غدير در زيارت غديريه··· 70
ليلة المبيت در زيارت غديريه··· 71
حضرت زهرا عليهاالسلام و فدك در زيارت غديريه··· 72
عمّار در زيارت غديريه··· 73
جنگ هاى اميرالمؤمنين عليه السلام در زيارت غديريه··· 74
ابن ملجم در زيارت غديريه··· 74
صلوات در زيارت غديريه··· 75
صفين و حكميّت در زيارت غديريه··· 75
كفر و برائت و لعن منكر ولايت در زيارت غديريه··· 77
1 - بنيان گذاران ظلم سقيفه··· 83
2 - انواع پيروان ظلم سقيفه··· 84
يك. اصل يارى و پيروى··· 84
دو. جهات كلى پيروى··· 84
سه. صف آرايىِ اتباع··· 85
چهار. اصول اعتقادى منحرف··· 86
ص: 551
پنج. رضايت قلبى به ضلالت··· 86
شش. عموميت پيروان در زمان و مكان··· 87
خطبه غدير و زيارت غديريه··· 88
زيارت غديريه و نام امام حسين عليه السلام··· 88
1 - رد شهادت امام حسين عليه السلام در فدك··· 88
2 - لعن قاتل امام حسين عليه السلام··· 89
اتمام حجت در زيارت غديريه··· 89
تبليغ غدير با زيارت غديريه··· 91
1 - دستور زيارت صاحب غدير از امام صادق عليه السلام··· 91
2 - دستور زيارت صاحب غدير از امام رضا عليه السلام··· 92
3 - دستور زيارت «غديريه» از امام هادى عليه السلام··· 92
راهنماى موضوعى زيارت غديريه··· 93
عقائد در زيارت غديريه··· 96
1 - اطاعت و ولايت تو را واجب كرد··· 96
2 - قرآن به ولايت تو گوياست··· 96
3 - به خاطر ترس حق خود را رها نكردى··· 97
4 - خدا لعنت كند آنان كه حرمتت شكستند··· 98
5 - جز عده كمى ايمان نياوردند··· 98
6 - معتقديم كه اين حقى از جانب خداست··· 99
7 - مسئله عجيب بعد از انكار حق تو··· 100
8 - متحير است كسى كه به تو ظلم كرده··· 100
9 - خدايا، منكرين حق وليت را لعنت كن··· 101
10 - خدايا، اولين ظالم به آل محمد عليهم السلام را لعنت فرما··· 101
فرهنگ سازى غدير در زيارت غدير··· 102
1 - فرهنگ سازى «معانى غدير» در زيارت غدير··· 102
ص: 552
2 - فرهنگ سازى «ارتباط قرآن، نبوت، غدير»··· 103
3 - فرهنگ سازىِ «علل عدم اجراى غدير»··· 104
4 - فرهنگ سازى «لعنت بر دشمن غدير»··· 105
5 - فرهنگ سازى «غلبه غدير بر باطل»··· 106
6 - فرهنگ سازى «شناخت انواع دشمنان غدير»··· 107
جهنم در زيارت غديريه··· 109
بيعت در زيارت غديريه··· 109
لقب «اميرالمؤمنين» در زيارت غديريه··· 110
اكثريت در زيارت غديريه··· 111
برادرى اميرالمؤمنين عليه السلام با پيامبر صلى الله عليه و آله در زيارت غديريه··· 112
كتابشناسى زيارت غديريه··· 112
1 - بررسى مبانى قرآنى زيارت غديريه امام هادى عليه السلام، معصومه آعبداللّه ··· 113
2 - در پيشگاه امام پارسايان، محمدرضا بحرينى··· 113
3 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز عيد غدير، عبدالحسين طالعى··· 113
4 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير، محمدتقى رهبر··· 113
5 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در عيد غدير، آستانه مقدسه حضرت معصومه عليهاالسلام··· 113
6 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز عيد غدير، سجاد سعادت خواه، سعيد روستايى··· 114
7 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير خم··· 114
8 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام على در روز غدير از امام هادى عليه السلام، على اكبر گل افشانى··· 114
9 - زيارت خورشيد، فارسى، چاپى، جمعى از نويسندگان··· 114
10 - زيارت غديريه سيد اميد مؤذنى··· 114
11 - زيارت غديريه، رفيق لبّون··· 114
12 - زيارت غديريه، محمدحسن شفيعى شاهرودى··· 114
ص: 553
13 - زيارت غديريه امام هادى عليه السلام، حسين ظريف منش··· 114
14 - زيارت غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام از امام هادى عليه السلام، سيد صادق ميرشفيعى··· 115
15 - زيارت غديريه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، محمدرضا رحيميان··· 115
16 - زيارت مخصوص اميرالمؤمنين على عليه السلام در روز عيد سعيد غدير خم··· 115
17 - زيارت مولى المؤمنين على عليه السلام در روز غدير، عبدالامير فائق··· 115
18 - شرح زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام يوم الغدير، سيد محمدعلى حسينى ميلانى··· 115
19 - شرح زيارة الغدير، سيد عبدالمطلب موسوى خرسان··· 115
20 - على عليه السلام آفتاب ملكوت، 3 ج، سيد صادق ميرشفيعى··· 116
21 - غدير در كلام امام هادى عليه السلام، زهرا مسائلى··· 116
22 - غديريه، مهدى نيلى پور··· 116
23 - ميثاق با غدير، محمدتقى رهبر··· 116
24 - ميراث امام هادى عليه السلام، واحد تحقيق و پژوهش ستاد احياء ايام امامت و ولايت··· 117
25 - نگاهى بر زيارت غديريه، محمدحسين صفاخواه، عبدالحسين طالعى··· 117
26 - هادىِ غدير، مؤلف، ؟··· 117
آيات در زيارت غديريه··· 117
1 - سوره مائده، آيه 3 (آيه اكمال)··· 121
2 - سوره مائده، آيات 54 - 56··· 121
3 - سوره مائده، آيه 67 (آيه تبليغ)··· 122
4 - سوره انعام، آيه 153··· 124
5 - سوره انفال، آيه 7··· 125
6 - سوره احزاب، آيه 6··· 126
آيه «أفَمَن كانَ مُؤمِنا كَمَن كانَ فاسِقا لا يَستَوون»··· 128
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »··· 128
ص: 554
آيه «إنَّما يُريدُ اللّه ُ لِيُذهِبَ عَنكُم الرّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرِكَم تَطهيرا»··· 129
آيه «فَمَنْ يَنْصُرُنِى مِنَ اللّه ِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِى غَيْرَ تَخْسِيرٍ» = آيه «ما آمَنَ مَعَهُ إِلاّ قَلِيلٌ»··· 130
آيه «ما آمَنَ مَعَهُ إِلاّ قَلِيلٌ»··· 130
1 - متن زيارت··· 131
2 - نتيجه اعتقادى··· 132
يك. غدير استجابت دعاى رسول صلی الله عليه وآله··· 133
دو. هدف از غدير··· 133
سه. علت نزول آيه تبليغ··· 134
چهار. حرارت غدير··· 135
پنج. اقرار مردم به گذشته··· 135
شش. اولى به نفس··· 136
هفت. زيباترين تبليغ··· 136
هشت. چرا مؤمنين كم اند ؟··· 136
آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... »··· 137
1 - متن زيارت··· 137
2 - نتيجه اعتقادى··· 138
الف. از ولايت محمد صلى الله عليه و آله تا ولايت على عليه السلام··· 139
ب. مسير ارتباط ولايت محمدى و علوى··· 139
ج. مراحل اجراى اعلام ولايت··· 139
آيه «وَ إذ يَعِدُكُم اللّه ُ إحدَى الطائفَتَين أنَّها لَكُم وَ تَوَدّونَ أنَّ ... »··· 142
1 - متن زيارت··· 142
2 - تحليل تاريخى··· 142
آيه «وَ أَنَّ هذا صِراطِى مُسْتَقِيما فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ ... »··· 143
ص: 555
آيه «وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَىَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ»··· 145
1 - متن زيارت··· 146
2 - نتيجه اعتقادى··· 147
يك. غدير از جانب خداست··· 147
دو. منكر غدير در برابر خداوند··· 148
آيه «يا أيُّها الَذينَ آمَنوا اتَقوا اللّه َ وَ كونوا مَعَ الصادِقينَ»··· 148
آيه «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا مَن يَرتَدَّ مِنكُم عَن دينِه فَسَوفَ يَأتِى اللّه ُ ... »··· 149
آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ... »··· 150
1 - متن زيارت··· 150
2 - تحليل اعتقادى··· 152
آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ...»··· 154
مورد اول··· 154
مورد دوم··· 155
قسمت دوم: دعاهاى شب و روز غدير: 157 - 263
دعاى شب غدير··· 157
متن دعاى شب غدير··· 158
ترجمه دعاى شب غدير··· 159
ادعيه روز غدير··· 160
1 - دعاى اول براى صبح روز غدير··· 161
متن دعاى اول براى صبح روز غدير··· 161
ترجمه دعاى اول براى صبح روز غدير··· 162
2 - دعاى دوم براى روز غدير··· 163
متن دعاى دوم براى روز غدير··· 163
ترجمه دعاى دوم براى روز غدير··· 163
ص: 556
3 - دعاى سوم براى روز غدير··· 164
متن دعاى سوم براى روز غدير··· 164
ترجمه دعاى سوم براى روز غدير··· 177
4 - دعاى چهارم براى روز غدير··· 192
متن دعاى چهارم براى روز غدير··· 192
ترجمه دعاى چهارم براى روز غدير··· 194
5 - دعاى پنجم براى روز غدير··· 195
متن دعاى پنجم براى روز غدير··· 196
ترجمه دعاى پنجم براى روز غدير··· 197
6 - دعاى ششم براى روز غدير: دعاى ندبه··· 199
متن دعاى ششم براى روز غدير: دعاى ندبه··· 200
ترجمه دعاى ششم براى روز غدير: دعاى ندبه··· 206
7 - دعاى نماز عيد غدير··· 214
8 - دعاى نماز ديگر عيد غدير··· 215
9 - دعا براى تعجيل در فرج··· 215
10 - دعاهاى كلى··· 216
نگاهى به دعاهاى شب و روز غدير··· 217
1 - پذيرش غدير··· 218
2 - معرفت غدير··· 219
3 - لعنت بر منكر حق غدير··· 219
4 - شكرگزارى براى غدير··· 220
5 - فرازهايى ديگر از دعاهاى غدير··· 220
انعكاس خطبه غدير در دعاى ندبه··· 221
1 - آخرين سخن و اتمام حجت··· 224
خطبه غدير··· 224
ص: 557
دعاى ندبه··· 225
2 - جاهليت پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله تا هنگام ظهور··· 226
خطبه غدير··· 226
دعاى ندبه··· 226
3 - آرى، هنوز هم !··· 227
خطبه غدير··· 227
دعاى ندبه··· 227
4 - قرآن و وارثانِ بر حق آن··· 229
خطبه غدير··· 229
دعاى ندبه··· 231
5 - سنت ها و فرائض··· 231
خطبه غدير··· 231
دعاى ندبه··· 232
معارف و اعتقادات در دعاى روز غدير··· 233
1 - حضرت مهدى عليه السلام··· 233
نكته اول··· 234
نكته دوم··· 234
2 - ايمان و تصديق پيامبر صلى الله عليه و آله و مفهوم مولى و دوستى اهل بيت عليهم السلام··· 234
3 - لعن دشمنان در دعاى روز غدير··· 235
4 - عالم ذرّ در دعاهاى روز غدير··· 235
4 - شكر در دعاهاى روز غدير··· 236
5 - عيد غدير در دعاهاى روز غدير··· 237
غدير در دعاى عديله··· 237
فرهنگ سازى غدير در ادعيه··· 237
1 - فرهنگ سازى غدير در دعاى ندبه و انتظار··· 238
ص: 558
2 - فرهنگ سازى براى غدير در دعاى هنگام مرگ··· 238
3 - فرهنگ سازىِ «غدير دعوتِ خدا»··· 239
4 - فرهنگ سازى «غدير ميثاق آسمانى»··· 240
5 - فرهنگ سازى «برائت از دشمن غدير»··· 241
6 - فرهنگ سازى «سپاس بر كمال دين»··· 242
نكاتى در مورد دعا در روز غدير··· 242
حضرت مهدى عليه السلام در دعاهاى روز غدير··· 245
1 - حضرت مهدى عليه السلام در ادعيه روز غدير··· 246
مورد اول··· 246
مورد دوم··· 247
مورد سوم··· 247
2 - چند نكته··· 248
نكته اول··· 248
نكته دوم··· 248
نكته سوم··· 248
جبت و طاغوت در دعاى روز غدير··· 248
بدعت و تحريف در دعاهاى روز غدير··· 249
برائت در دعاهاى روز غدير··· 250
ايمان در دعاى روز غدير··· 251
اكمال دين در دعاى روز غدير··· 252
امامان عليهم السلام در دعاى روز غدير··· 253
آيه «اِنَمّا اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ»··· 254
1 - متن دعاى ندبه و دعاى بعد از نماز روز غدير··· 255
2 - نتيجه اعتقادى··· 256
يك. فراز دعاى ندبه··· 256
ص: 559
الف. حلقه وصل رسالت و وصايت··· 257
ب. هدايت پس از دوران انذار··· 257
ج. جمعيت عظيم در غدير··· 258
دو. فراز دعاى بعد از نماز روز غدير··· 258
وجه اول: تمام نعمت چيست ؟··· 259
وجه دوم: رضايت ربّ به چيست ؟··· 259
آيه «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ ... »··· 260
1 - متن دعاى روز غدير··· 261
2 - نتيجه اعتقادى··· 262
نكته اول: عقد و پيمان در غدير··· 262
نكته دوم: درخواست كمك و مواظبت··· 262
آيه «وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ» = آيه «اِنَمّا اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ»··· 263
آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ ... » = آيه «اِنَمّا اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ» و آيه «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ»··· 263
قسمت سوم: نمازهاى شب و روز غدير: 265 - 368
نمازهاى غدير··· 265
1 - نماز شب عيد غدير··· 265
2 - نماز روز عيد غدير··· 267
نماز اول··· 267
كيفيت اول··· 269
كيفيت دوم··· 269
كيفيت سوم··· 269
ترجمه دعا··· 274
ترجمه دعا··· 283
ص: 560
نماز دوم··· 281
نماز سوم (نماز شكر)··· 286
ترجمه دعا··· 288
نماز چهارم (نماز جماعت در عيد غدير)··· 289
آمار آيات در دعاهاى بعد از نمازهاى روز غدير··· 289
آيه «اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللّه ِ فَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 295
آيه «إسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِكْرَ اللّه ِ أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ ... » = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 295
آيه «أطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسوُلَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ»··· 296
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 296
2 - نتيجه اعتقادى··· 297
آيه «أعَدَّ اللّه ُ لَهُم عَذابا شَديدا إنَّهُم ساءَ ما كانوا يَعمَلونَ» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 298
آيه «الَّذِى أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَ لا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ» = آيه «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا . فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ ... »··· 298
آيه «الَّذِى هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ» = آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 298
آيه «الَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 298
آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 298
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 300
2 - نتيجه اعتقادى··· 302
ص: 561
نكته اول: ولايت كمال توحيد··· 303
نكته دوم: تفسير «إنَّما أنتَ مُنذِرٌ»··· 304
نكته سوم: تفسير آيه اكمال··· 304
مورد اول: اتمام نعمت بر همه مردم··· 304
مورد دوم: تحقق عملى تمام نعمت··· 304
مورد سوم: رمز رضايت از اسلام··· 305
نكته چهارم: تفسير آيه «المُكَذِّبينَ بِيَوْمِ الدّينِ»··· 305
نكته پنجم: تفسير آيات سوره نساء··· 306
نكته ششم: تفسير «إستَحوَذَ عَلَيهِمُ الشَّيطانُ»··· 307
نكته هفتم: لعنت بر حزب شيطان··· 308
آيه «اِنَمّا اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ»··· 309
1 - متن دعاى ندبه و دعاى بعد از نماز روز غدير··· 309
2 - نتيجه اعتقادى··· 310
آيه اول: «إنَّما أنتَ مُنذِرٌ ... »··· 310
نكته اول: حلقه وصل رسالت و وصايت··· 311
نكته دوم: هدايت پس از دوران انذار··· 312
نكته سوم: جمعيت عظيم در غدير··· 312
آيه دوم و سوم: آيه اكمال و آيه «وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ»··· 313
جهت اول: تمام نعمت چيست ؟··· 313
جهت دوم: رضايت رب به چيست ؟··· 313
آيه «إِنْ هُوَ إِلاّ عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَ جَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنِى إِسْرائِيلَ» = آيه «رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِيا يُنادِى لِلاْءِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا»··· 315
آيه «إِنْ يَدْعُونَ إِلاّ شَيْطانا مَرِيدا» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 315
ص: 562
آيه «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا . فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ ... »··· 315
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 316
2 - نتيجه اعتقادى··· 316
يك. بهشت و رضوان اللّه براى اهل ولايت··· 316
دو. عظمت شيعه در بهشت··· 317
آيه «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ» = آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 319
آيه «جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِكَةُ ... » = آيه «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا . فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ ... »··· 319
آيه «رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَ هَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَدا»··· 319
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 319
2 - نتيجه اعتقادى··· 319
آيه «رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ»··· 320
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 320
2 - نتيجه اعتقادى··· 320
آيه «رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِيا يُنادِى لِلاْءِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا ... »··· 321
1 - متن دعاى كه بعد از نماز روز غدير··· 323
ترجمه دعا··· 324
2 - نتيجه اعتقادى··· 325
آيه اول: تفسير آيه «رَبَّنا إنَّنا سَمِعنا ... »··· 326
يك. منادى كيست ؟··· 326
دو. ندا چيست ؟··· 327
آيه دوم: تفسير آيه «تبليغ»··· 327
آيه سوم: تفسير آيه «الصِّراطِ السَّوِىِّ»··· 328
ص: 563
آيه چهارم: تفسير آيه «وَلِيجَةً»··· 328
آيه پنجم: تفسير آيه «قُلْ هذِهِ سَبِيلِى»··· 330
آيه «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ ... »··· 331
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 331
2 - نتيجه اعتقادى··· 332
آيه «رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَ لا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ ... »··· 332
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 332
2 - نتيجه اعتقادى··· 333
آيه «فَآتاهُمُ اللّه ُ ثَوابَ الدُّنْيا وَ حُسْنَ ثَوابِ الاْخِرَةِ وَ اللّه ُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» = آيه «وَ ما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاّ أَنْ قالُوا: رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ إِسْرافَنا فِى أَمْرِنا وَ ثَبِّتْ أَقْدامَنا ... »··· 333
آيه «فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِىِّ وَ مَنِ اهْتَدى»··· 333
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 333
2 - نتيجه اعتقادى··· 334
آيه «قُلْ هذِهِ سَبِيلِى أَدْعُوا إِلَى اللّه ِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِى وَ ... »··· 334
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 335
2 - نتيجه اعتقادى··· 335
آيه «قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ» = آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 336
آيه «لَعَنَهُ اللّه ُ وَ قالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيبا مَفْرُوضا» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 336
آيه «لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى» = آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 336
ص: 564
آيه «لَنْ تُغْنِىَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللّه ِ شَيْئا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 337
آيه «وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إماما» = آيه «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ»··· 337
آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى ... »··· 337
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 338
2 - نتيجه اعتقادى··· 340
نكته اول: تفسير آيه «اكمال»··· 341
يك. كمال دين··· 341
دو. تمام نعمت··· 342
نكته دوم: تفسير آيه «أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ»··· 342
نكته سوم: اوصاف قرآنى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 344
اول. علىّ حكيم··· 344
دوم. آيت كبرى··· 345
سوم. نبأ عظيم··· 345
چهارم. مسؤولٌ عَنه··· 347
نكته چهارم: سؤال از ولايت··· 347
آيه «وَ إِنَّهُ فِى أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِىٌّ حَكِيمٌ» = آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 349
آيه «وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ»··· 349
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 349
2 - نتيجه اعتقادى··· 350
ثبات قدم در ولايت··· 350
ص: 565
آيه «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ»··· 350
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 351
2 - نتيجه اعتقادى··· 351
آيه «وَ قالُوا الْحَمْدُ للّه ِ الَّذِى أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا غفور شَكُورٌ ... » = آيه «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا . فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ ... »··· 352
آيه «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ» = آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ... »··· 352
آيه «وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ»··· 352
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 352
2 - نتيجه اعتقادى··· 353
نكته اول: يادآورى عهد و پيمان··· 353
نكته دوم: ارتباط ولايت با توحيد··· 353
نكته سوم: ارتباط ولايت با برائت··· 354
آيه «وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَ لاَمُرَنَّهُمْ فليبتكن آذان الانعام فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللّه ِ ... » = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 354
آيه «وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً»··· 354
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 354
2 - نتيجه اعتقادى··· 355
آيه «وَ ما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ إِسْرافَنا فِى أَمْرِنا ... »··· 358
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 358
2 - نتيجه اعتقادى··· 359
آيه «وَ هُوَ الَّذِى أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا ... »··· 359
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 359
2 - نتيجه اعتقادى··· 360
ص: 566
جهت اول: پيمان غدير··· 361
جهت دوم: ثابت قدم بر غدير··· 361
آيه «وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 362
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه َ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ» = آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ ... »··· 362
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه َ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ» = آيه «أَطِيعُوا اللّه َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ»··· 362
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ ... » = آيه «أَطِيعُوا اللّه َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ»··· 362
آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ ... »··· 362
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 363
2 - نتيجه اعتقادى··· 364
آيه «يَعِدُهُمْ وَ يُمَنِّيهِمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاّ غُرُورا» = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 365
آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» = آيه «وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ»··· 366
آيه «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ»··· 366
1 - متن دعاى بعد از نماز روز غدير··· 367
2 - نتيجه اعتقادى··· 367
نكته اول: امام غدير مظهر تقوا و موضع اعتماد··· 368
نكته دوم: امامت متقين تا قيامت··· 368
نكته سوم: سرفرازى پيروان غدير در قيامت··· 368
ص: 567
آيه «يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللّه ُ جَمِيعا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَىْ ءٍ ... » = آيه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّه ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ ... »··· 368
قسمت چهارم: نماز جماعت غدير: 369 - 394
نماز جماعت مستحبى در عيد غدير··· 369
1 - اقوال علما و بزرگان··· 371
يك. المقنعة··· 371
دو. الكافى فى الفقه··· 372
سه. جامع الخلاف و الوفاق··· 373
چهار. غنية النزوع الى علمى الاصول و الفروع··· 374
پنج. قواعد الاحكام فى معرفة الحلال و الحرام··· 374
شش. تذكرة الفقهاء فى فقه الاستدلالى كبير··· 374
هفت. مختلف الشيعة فى احكام الشريعة··· 375
هشت. رساله فخريه··· 375
نُه. اللمعة الدمشقية··· 376
ده. الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية··· 376
يازده. مجمع الفائدة البرهان فى شرح ارشاد الاذهان··· 377
دوازده. مصباح الفقيه··· 377
سيزده. كتب فقهى ديگر··· 378
2 - بحث علمى و استدلالى··· 379
يك. نماز مستحبى به جماعت و نماز جماعت عيد غدير··· 379
دو. نماز عيدين دو حقيقت يا يك حقيقت ؟··· 383
سه. روايات نماز غدير··· 384
روايت اول··· 384
ص: 568
روايت دوم··· 385
چهار. داخل نبودن نماز غدير در نهى از برگزارى نماز نوافل به جماعت··· 386
پنج. بررسى سندى روايت كيفيت نماز غدير··· 386
شش. معناى «نودِىَ» دلالت بر نماز جماعت دارد··· 386
هفت. اشكال صاحب جواهر بر صاحب مدارك··· 387
نه. در پاسخ ايشان مى گوييم··· 388
3 - تاريخچه نماز جماعت از ابتدا تا كنون··· 388
كتاب درباره نماز جماعت در روز غدير··· 390
1 - سنت جماعت در نماز روز عيد غدير، محمدحسن احمدى فقيه يزدى، مقرّران: على اكبر ميرزايى، على سليمانى بروجردى،··· 390
2 - سنت جماعت در نماز عيد غدير، ميثاق با ولايت، محمدحسن احمدى فقيه يزدى··· 391
3 - قنوت خورشيد، كريم زارع··· 391
4 - قنوت خورشيد، جمعى از نويسندگان··· 392
5 - نماز ولايت، كريم زارع··· 393
قسمت پنجم: ساير اعمال غدير: 395 - 470
وظايف مؤمنين نسبت به يكديگر در عيد غدير··· 395
1 - دوستى كردن با مؤمنين··· 396
2 - شاد كردن مؤمنين··· 396
3 - توسعه بر عيال··· 398
4 - تبسم كردن··· 399
5 - تبريك گفتن··· 399
يك. تبريك گفتن به رسول خدا صلى الله عليه و آله··· 400
دو. تبريك گفتن به اميرالمؤمنين عليه السلام··· 400
ص: 569
سه. تبريك گفتن مؤمنين به يكديگر··· 400
6 - هديه دادن به مؤمنين··· 401
7 - عيدى دادن··· 403
8 - اطعام مؤمنين··· 404
9 - افطارى دادن در عيد غدير··· 405
10 - احسان كردن به مؤمنين··· 406
11 - انفاق و صدقه··· 408
12 - ديدار مؤمنين با يكديگر··· 410
13 - كفالت شيعيان··· 413
14 - مصافحه كردن··· 413
15 - مهربانى به يكديگر··· 414
16 - رسيدگى به فقرا در عيد غدير··· 414
17 - قرض دادن به شيعيان در عيد غدير··· 414
18 - صله رحم در عيد غدير··· 415
19 - ديدار امام عليه السلام يا سادات و علما در عيد غدير··· 415
20 - عقد اُخُوَّت (برادرى)··· 416
يك. نكاتى در مورد اخوّت و برادرى··· 416
نكته اول: اخوّت و برادرى··· 416
نكته دوم: آثار اخوّت اسلامى··· 417
نكته سوم: آثار عقد اخوت··· 420
نكته چهارم: عقد اخوت بين زنان··· 421
دو. عقد اخوّت در روز غدير··· 421
اول. دستور عقد اُخوّت در غدير··· 421
دوم. عقد اخوت در كلام بزرگان··· 423
سوم. ماجراى اخوّت پس از حجة الوداع و پيش از غدير··· 424
ص: 570
مورد اول: عقد اخوت در قُدَيد··· 425
مورد دوم: عقد اخوّت در منى··· 426
چهارم. تبليغ غدير با عقد اخوت··· 427
اعمال فردى عيد غدير··· 427
1 - غسل··· 429
2 - روزه··· 431
اول: روايات روزه روز غدير··· 431
دوم. چند نكته در مورد روزه روز غدير··· 437
نكته اول: استحباب روزه غدير··· 437
نكته دوم: نيت روزه غدير··· 438
نكته سوم: ثواب روزه عيد غدير··· 438
نكته چهارم: روزه عيد غدير از نظر فقهى··· 438
نكته پنجم: تبليغ غدير با روزه روز غدير··· 440
3 - لعن و برائت··· 440
4 - صلوات··· 442
5 - آراستگى و پوشيدن لباس نو··· 447
6 - پرهيز از گناه··· 448
7 - سرور و شادمانى··· 449
8 - نشر دانش··· 450
9 - عطر زدن··· 450
10 - عبادت··· 450
11 - ذكر مخصوص عيد غدير··· 452
12 - حرز و تعويذ··· 453
13 - شكرگزارى··· 455
14 - بيان فضائل··· 458
ص: 571
15 - دعا براى امام زمان عليه السلام··· 458
16 - كارهاى پسنديده··· 460
17 - تزكيه نفس در عيد غدير··· 461
آثار اعمال عيد غدير··· 461
1 - رابطه احياى غدير و وسعت رزق··· 463
2 - بشارت ملائكه به بهشت براى ديدار مؤمنين··· 463
3 - شناخت غدير و مصافحه ملائكه··· 463
آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ ... »··· 466
1 - متن ذكر روز غدير··· 467
2 - نتيجه اعتقادى··· 467
نكته اول: واليان امر خدا··· 468
يك. اطاعت اگر چه خوشمان نيايد··· 468
دو. اطاعت ياد نعمت است··· 468
نكته دوم: انكار به معناى تكذيب··· 469
آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ...»··· 469
1 - متن ذكر روز غدير··· 469
2 - نتيجه اعتقادى··· 470
بخش دوم
مسجد غدير
471 - 488
بنا و اِحيا و اِخفا و تخريبِ مسجد غدير··· 472
1 - احياى مسجد غدير··· 476
مرحله اول: پايه گذارى مسجد غدير توسط پيامبر صلى الله عليه و آله··· 476
مرحله دوم: احياى مسجد غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام··· 479
ص: 572
مرحله سوم: احياى مسجد غدير در زمان امام باقر عليه السلام··· 479
مرحله چهارم: احياى مسجد غدير در زمان امام صادق عليه السلام··· 480
مرحله پنجم: احياى مسجد غدير در زمان امام كاظم عليه السلام··· 481
مرحله ششم: احياى مسجد غدير در زمان غيبت صغرى··· 482
2 - تخريب مسجد غدير··· 482
موقعيت كنونى مسجد غدير··· 484
1 - راه جُحفه··· 484
2 - راه رابِغ··· 485
اعمال مسجد غدير··· 486
روايت اول··· 486
روايت دوم··· 487
بخش سوم
عيد و جشن غدير
489 - 607
تاريخچه عيد غدير··· 490
1 - اساس و سابقه عيد و جشن غدير··· 492
2 - مرورى بر جشن هاى غدير در تاريخ··· 492
3 - جشن غدير توسط فاطميان در مصر··· 498
الف. نخستين دهه غدير··· 498
ب. نخستين جشن رسمى غدير در مصر··· 499
3 - جشن چهاردهمين قرن غدير··· 501
يك. كنفرانس هاى علمى··· 502
دو. مجالس فرعى··· 503
سه. نمايشگاه كتاب··· 503
ص: 573
چهار. مسابقه تأليف كتاب··· 503
پنج. نمايشگاه فنى··· 503
4 - عيد تاريخى آل محمد عليهم السلام··· 503
عيد غدير نزد انبياء عليهم السلام و امت هاى گذشته··· 504
عيد غدير در لسان پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان عليهم السلام··· 505
1 - پيامبر صلى الله عليه و آله··· 506
2 - اميرالمؤمنين عليه السلام··· 506
اول. متن خطبه غديرِ اميرالمؤمنين عليه السلام··· 508
دوم. موقعيت تاريخى··· 509
3 - امام صادق عليه السلام··· 510
4 - امام رضا عليه السلام··· 513
5 - امام هادى عليه السلام··· 514
جشن غدير در آسمان ها··· 514
1 - غدير در آسمان ها··· 514
2 - غدير، روز عهد معهود··· 515
3 - غدير، روز عرضه ولايت بر اهل آسمان ها··· 515
4 - ملائكه در جشن غدير··· 515
5 - نثار فاطمه عليهاالسلام در جشن غدير··· 516
اسامى روز غدير··· 517
1 - روز غدير، عيد بزرگ··· 522
2 - روز بيان اراده خدا و روز ابلاغ··· 522
3 - غدير روز بزرگ، روز گشايش، روز تكامل··· 522
4 - روز پرده بردارى از مقام امامت··· 523
5 - روز كامل شدن دين··· 523
6 - روز شهود و حضور··· 523
ص: 574
7 - روز نمايش قرارها و از دورويى ها··· 524
8 - روز بيان حقايق··· 524
9 - روز راندن شيطان··· 524
10 - روز برهان··· 525
11 - روز داورى··· 525
12 - روز فرشتگان··· 525
13 - روز رهنمون··· 526
14 - روز آزمون··· 526
15 - روز پيشاهنگان··· 526
16 - روز هويدا شدن نهان ها··· 526
17 - روز شناسايى خاصان··· 526
18 - روز اوصياء و انبياء عليهم السلام··· 527
19 - روز آسايش و آسودگى··· 527
20 - روز گنج پنهان··· 527
21 - روز آشكار شدن رازها··· 528
شعر حضرت مهدى عليه السلام در عيد غدير··· 528
غدير برتر از فطر و قربان و جمعه··· 530
پيامبر صلى الله عليه و آله و غدير در قيامت··· 531
موهبت هاى الهى و زندگانىِ پر نعمت در غدير··· 531
1 - غدير و مواهب الهى··· 531
2 - غدير و زندگى پر نعمت··· 533
اعمال و آداب عيد غدير··· 534
احياى غدير و وسعت رزق··· 537
شادمانى در غدير با عيد گرفتن··· 537
آداب برگزارى جشن و عيد غدير··· 539
ص: 575
اتمام حجت با عيد غدير··· 541
اعلان عيدِ دائمى غدير··· 542
انكار عيد غدير و بررسى آن··· 543
پاسخ اول··· 544
پاسخ دوم··· 547
پاسخ سوم··· 547
ايده هاى تبليغ غدير در عيد غدير··· 550
1 - دستپخت نذرى··· 551
2 - افطار المؤمنين··· 551
3 - سفره هدايت··· 551
4 - با كاروان غدير··· 552
5 - هنگامه بيعت··· 552
6 - احياگران غدير··· 553
7 - ديگ غذاى نذرى··· 553
8 - پايگاه نذورات غدير··· 553
9 - شب شعر غدير··· 554
10 - ظرف اطعام غدير··· 554
11 - قرض الحسنه غدير··· 555
12 - پيام سبز··· 555
تبليغ غدير با عيد غدير··· 555
1 - دستور جشن عمومى غدير··· 557
2 - امر به پوشيدن لباس نو در غدير··· 557
3 - دستور هديه دادن در غدير··· 558
4 - دستور توسعه بر خانواده و برادران در غدير··· 558
5 - دستور اظهار سرور قلبى و زبانى··· 559
ص: 576
6 - دستور ديدار مؤمنان در غدير··· 560
7 - دستور تبريك به پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير خم··· 560
8 - كيفيت تبريك غدير در كلام امام صادق عليه السلام··· 562
9 - امر به تهنيت گفتن غدير در كلام امام رضا عليه السلام··· 562
10 - دستور عقد اُخوّت در غدير··· 563
تبليغ غدير در مجالس دينى··· 564
جهانى شدن عيد غدير··· 566
خصائص عيد غدير··· 566
1 - درجات متعالى··· 566
2 - فزونى پاداش··· 569
دانستنى هاى عيد غدير··· 570
1 - برترين عيد امت··· 571
2 - ارزش شناخت غدير··· 571
3 - غدير، عيد پيامبران:··· 571
4 - فضائل بى شمار غدير··· 572
5 - معرفى امير غدير در آسمان ها··· 572
6 - چشم روشنى به عيد غدير··· 572
7 - شهرت آسمانى عيد غدير··· 572
8 - آزادى از آتش با زيارت غدير··· 573
9 - بيزارى از ستمگران در روز عيد غدير··· 573
10 - صد حج و عمره مقبول··· 573
11 - عيد گرفتن روز عيد غدير··· 574
12 - خشم ابليس از غدير··· 574
13 - شيون شياطين در روز عيد غدير··· 574
14 - پاداش ويژه عيد غدير··· 574
ص: 577
15 - عيد غدير در قيامت··· 575
16 - سپاسگزارى بر معرفت روز غدير··· 575
17 - پاداش هشتاد ماه عبادت در روز عيد غدير··· 575
18 - عيد غدير و پيامبران عليهم السلام··· 576
19 - روزه عيد غدير، برتر از روزه روزگار··· 576
20 - جايگزين روزه غدير··· 576
21 - فرجام نيك با افطارى دادن در عيد غدير··· 577
22 - مخالفت با مخالفان غدير··· 577
23 - نفرين بر منكران روز قيامت و غدير··· 577
24 - قرض كردن براى كمك به نيازمندان در روز عيد غدير··· 578
25 - خير دنيا و آخرت با نيكى در روز غدير··· 578
26 - تغيير چهره زندگى در روز عيد غدير··· 578
27 - حضور در غدير با نماز غدير··· 579
28 - پاداش خرج كردن در عيد غدير··· 579
29 - دعاى مستجاب بعد از غدير··· 579
30 - اطعام اوليا با افطارى دادن در عيد غدير··· 580
31 - عيد غدير، گرامى ترين روز سال··· 580
32 - طلب آمرزش جبرئيل براى شيعيان در روز غدير··· 580
33 - تبريك و تهنيت روز غدير··· 580
34 - غدير روز تبسم··· 581
35 - آراستن در عيد غدير··· 581
36 - پاداش ديدار اهل ايمان در عيد غدير··· 581
37 - مَثل فرشته ها و ابليس با پذيرفتن و انكار غدير !··· 581
38 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در عيد غدير··· 582
ص: 578
رسميت غدير در تقويم اسلام··· 583
1 - تبريك رسمى در غدير خم··· 583
2 - آموزش تبريك غدير از امام صادق عليه السلام··· 584
3 - آموزش تهنيت غدير توسط امام رضا عليه السلام··· 585
4 - رسميت عيد غدير به امر پيامبر صلى الله عليه و آله··· 585
5 - دستور عيد گرفتن غدير به على عليه السلام··· 585
6 - نام گذارى رسمى غدير به «يوم الولاية»··· 586
7 - جشن رسمى غدير توسط اميرالمؤمنين عليه السلام··· 586
8 - افضليت غدير بين سه عيد رسمى··· 587
9 - جشن رسمى دوستانِ غدير توسط امام رضا عليه السلام··· 588
جشن ملّىِ غدير··· 588
تقارن غدير با نوروز··· 589
عيد غدير، رمز بقاء غدير··· 590
سرّ بزرگىِ عيد غدير··· 591
نكته اول··· 591
نكته دوم··· 591
نكته سوم··· 592
نكته چهارم··· 592
نكته پنجم··· 592
عظمت و شناخت عيد غدير··· 596
عيد غدير در دعاى روز غدير··· 601
اتمام حجت يهودى بر عمر با عيد غدير··· 602
مفهوم عيد غدير··· 603
آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ ... »··· 606
ص: 579
بخش چهارم
ايام غديريه
609 - 702
تاريخچه و زيربناى دهه غدير··· 610
يك. عيد غدير در تاريخ در يك نگاه··· 610
دو. نخستين دهه غدير··· 611
سه. نخستين جشن رسمى غدير در مصر··· 613
چهار. چرا دهه غدير ؟··· 615
پنج. تبليغ غدير با وقايع هفته غدير··· 616
نامگذارى «ايام الولاية»··· 617
رخدادهاى ايّام غدير··· 619
1 - نهم ذى الحجه··· 621
يك. صدور حديث شريف سدّ الابواب··· 621
دو. روز عرفه··· 621
سه. انتقال نور پيامبر صلى الله عليه و آله به حضرت آمنه··· 622
چهار. ميلاد حضرت ابراهيم عليه السلام··· 622
پنج. قبول توبه حضرت داوود عليه السلام··· 623
شش. ماجراى صحيفه ملعونه اول توسط منافقين··· 623
هفت. تولد حضرت عيسى عليه السلام··· 624
هشت. معراج پيامبر صلى الله عليه و آله··· 625
2 - دهم ذى الحجه··· 625
يك. بيان حديث شريف ثقلين··· 625
دو. ابلاغ سوره توبه (برائت) توسط اميرالمؤمنين عليه السلام··· 626
سه. عيد سعيد قربان··· 627
جهت اول: عمل حضرت آدم عليه السلام··· 627
ص: 580
جهت دوم: نبوت حضرت موسى عليه السلام··· 627
جهت سوم: جريان ذبح عظيم و قربانى حضرت اسماعيل عليه السلام··· 627
چهار. تجلى نور خداوند بر حضرت موسى عليه السلام··· 628
پنج. ميلاد امام رضا عليه السلام (به روايتى)··· 629
شش. «اذان» نام قرآنى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 629
هفت. ايام معلومات··· 630
3 - يازدهم ذى الحجه··· 631
اعطاى الواح به حضرت موسى عليه السلام··· 631
4 - دهم تا دوازدهم ذى الحجه··· 632
ايّام معدودات··· 632
5 - دوازدهم ذى الحجه··· 632
يك. سپردن ودايع الهى به اميرالمؤمنين عليه السلام··· 632
دو. قبول توبه حضرت آدم عليه السلام با واسطه قرار دادن پنج تن عليهم السلام··· 633
6 - سيزدهم ذى الحجه··· 634
اعلان عمومى لقب «اميرالمؤمنين» براى حضرت على عليه السلام··· 634
7 - چهاردهم ذى الحجه··· 634
يك. بخشش فدك به حضرت زهرا عليهاالسلام و نزول آيه ذوى القربى··· 634
دو. ماجراى شقّ القمر··· 635
8 - پانزدهم ذى الحجه··· 635
ميلاد امام هادى عليه السلام··· 635
9 - هفدهم ذى الحجه··· 636
يك. نزول آيه تبليغ··· 636
دو. نزول آيه محبت (وُدّ) در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام··· 636
سه. زوال دولت بنى اميه لعنة اللّه عليهم··· 637
ص: 581
10 - هجدهم ذى الحجه··· 637
يك. نزول آيه اكمال··· 637
دو. ايراد خطبه غدير توسط رسول خدا صلى الله عليه و آله··· 638
سه. عيد بزرگ غدير··· 638
چهار. تأكيد رسول خدا صلى الله عليه و آله بر حديث منزلت··· 639
پنج. روز بيعت با امام زمان عليه السلام··· 639
شش. روز نصب جانشينان انبياء الهى عليهم السلام (عيد اديان)··· 640
هفت. عقد اخوت بين پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام (مؤاخات)··· 640
هشت. تشريع نماز عيد غدير توسط رسول اللّه صلى الله عليه و آله··· 641
نه. پيروزى حضرت موسى عليه السلام بر ساحران··· 642
ده. آغاز حكومت ظاهرى اميرالمؤمنين عليه السلام··· 642
يازده. نجات كشتى حضرت نوح عليه السلام و توجه به حديث سفينه··· 643
دوازده. نجات حضرت ابراهيم عليه السلام از آتش··· 644
سيزده. وفات خواجه نصيرالدين طوسى··· 645
چهارده. وفات محقق كَرَكى··· 645
پانزده. تولد شيخ انصارى··· 645
شانزده. قتل عام شيعيان كربلا··· 646
11 - نوزدهم ذى الحجه··· 647
يك. عروسى حضرت فاطمه عليهاالسلام··· 647
دو. ادامه مراسم بيعت در غدير··· 648
12 - بيستم ذى الحجه··· 648
يك. ادامه مراسم بيعت در غدير··· 648
دو. سنگ آسمانى معجزه غدير··· 649
سه. درگذشت اديب نيشابورى··· 650
13 - بيست و يكم ذى الحجه··· 650
ص: 582
يك. ماجراى عقبه «هَرشى»··· 650
دو. عزيمت به سوى مدينه··· 652
سه. روز صدور «حديث بساط» (فرش پرنده)··· 652
چهار. روز نزول آيه اولى الامر··· 653
پنج. ملاقات زهير با امام حسين7··· 653
شش. مرگ سبط بن جوزى··· 654
هفت. ارتحال آخوند خراسانى··· 654
14 - بيست و دوم ذى الحجه··· 654
يك. واقعه هَرشى··· 654
دو. ديدار حضرت يوسف عليه السلام با برادران··· 655
سه. شهادت ميثم تمّار··· 655
چهار. خبر شهادت حضرت مسلم عليه السلام··· 656
پنج. سروش آسمانى··· 657
شش. حركت ابراهيم اشتر··· 657
هفت. درگذشت علامه شيخ مجتبى قزوينى··· 658
15 - بيست و سوم ذى الحجه··· 658
يك. نزول آيه مباهله··· 658
دو. پراكنده شدن ياران امام حسين عليه السلام··· 659
سه. درگذشت يحيى بن معين··· 659
چهار. وفات مسعودى··· 660
پنج. وفات محدث قمى··· 660
شش. شهادت شيخ مرتضى بروجردى··· 660
هفت. صدور توقيع شريف امام زمان عليه السلام به شيخ مفيد··· 661
16 - بيست و چهارم ذى الحجه··· 661
يك. ماجراى مباهله··· 661
ص: 583
دو. ماجراى حديث كساء در جريان مباهله و نزول آيه تطهير··· 662
سه. خاتم بخشى اميرالمؤمنين عليه السلام و نزول آيه ولايت··· 664
چهار. مؤاخات··· 665
پنج. ولادت حضرت ابوطالب عليه السلام··· 665
شش. هلاكت الواثِق باللّه عباسى··· 665
هفت. درگذشت شيخ مرتضى آشتيانى··· 666
17 - بيست و پنجم ذى الحجه··· 666
يك. نزول سوره هل اتى··· 666
دو. اقامه اولين نماز جمعه توسط اميرالمؤمنين عليه السلام··· 667
سه. درگذشت سيد ناصرحسين··· 667
18 - بيست و ششم ذى الحجه··· 668
نزول استغفار بر حضرت داوود عليه السلام··· 668
19 - بيست و هفتم ذى الحجه··· 669
يك. ولادت امام هادى عليه السلام··· 669
دو. فاجعه حَرّه··· 669
سه. وفات على بن جعفر عُرَيضى··· 670
چهار. هلاكت مروان حمار··· 671
پنج. انقراض دولت امويان··· 672
شش. درگذشت سعدى··· 673
20 - دهه آخر ذى الحجه··· 673
يك. ميلاد امام موسى بن جعفر عليه السلام··· 673
دو. فتح خيبر توسط اميرالمؤمنين عليه السلام··· 674
سه. بازگشت جعفر بن ابى طالب از حبشه و تشريع نماز جعفر طيّار··· 674
چهار. ميلاد ابراهيم پسر رسول اللّه صلى الله عليه و آله··· 674
21 - ماه ذى الحجه··· 675
ص: 584
نزول آيات در غدير··· 675
تقارن وقايعى با روز غدير··· 677
1 - روزهاى حساس از تاريخ انبيا عليهم السلام··· 677
2 - عرضه ولايت اهل بيت عليهم السلام بر همه مخلوقات··· 678
3 - يك تقارن جالب··· 679
تقارن روز غدير با نوروز··· 682
1 - در علم رياضى و نجوم··· 683
اول. نحوه محاسبه··· 683
دوم. شرح و توضيح محاسبات··· 683
سوم. استخراج سال شمسى··· 687
2 - كلام بزرگان··· 688
يك. علامه محمدتقى مجلسى··· 689
دو و سه. صاحب جواهر الكلام و فاضل هندى··· 689
چهار. علامه محمدباقر مجلسى··· 689
3 - تقارن غدير و نوروز در شعر فارسى··· 689
الف. هاتف اصفهانى··· 689
ب. ميرزا حبيب قاآنى شيرازى··· 689
ج. صغير اصفهانى··· 690
د. شعراى افغانستان··· 690
4 - نوروز و غدير در هند و پاكستان و افغانستان··· 691
الف. نوروز در افغانستان··· 691
ب. نوروز در پاكستان··· 693
5 - مقايسه نوروز و غدير··· 696
كتابشناسى ايام غديريه··· 699
1 - آشنايى با ايام غديريه، گروه پژوهش ستاد غديريه··· 699
ص: 585
2 - آيا تا كنون پانزده روز شادى را با عمق جانتان احساس كرده ايد ؟ ، ستاد احياء ايام امامت و ولايت، قم··· 699
3 - از غدير تا ظهور، قنبرعلى آل بويه··· 699
4 - از غدير تا ظهور، مهدى عابدينى··· 699
5 - الماس هستى، مهدى خدّاميان آرانى··· 699
6 - انوار غدير، اردو، چاپى، گروه تحقيق ستاد احياء امامت و ولايت (ستاد غديريه)··· 700
7 - بيست و سه روز با غدير، عدنان درخشان··· 700
8 - 15 روز با غدير، محمد صدرى··· 700
9 - تقويم ايام غديريه، حسين يارى زاده··· 700
10 - تقويم نفحات، مهدى شاهچراغى··· 700
11 - درسنامه ايام امامت، محمد صدرى··· 700
12 - درسنامه ايام غديريه، عباس شواخى··· 701
13 - دو هفته شادى، على باباجانى··· 701
14 - روزهاى شاد آسمانى، سيد صادق ميرشفيعى··· 701
15 - غدير در گذر زمان، على اكبر مهدى پور··· 701
16 - غدير ... هفتاد روز بعد، عدنان درخشان··· 701
17 - غديريه، گروه پژوهش ستاد غديريه··· 701
18 - ماه اميرالمؤمنين عليه السلام، محسن حاجى ترخانى··· 702
19 - ماه ولايت، سيد صادق ميرشفيعى··· 702
20 - ماه ولايت، على نظرى··· 702
21 - وقايع هفته غدير، على اصغر يونسيان··· 702
22 - هشت روز پس از غدير (از غدير تا مدينه) ، عدنان درخشان··· 702
23 - يك روز به ياد ماندنى يك هفته طلايى مجمع احياء غدير··· 702
ص: 586
ص: 587
ص: 588
Finally, he humbly dedicates this labor of devotion to Lady Fatimah al-Zahra (peace be upon her), the first defender and the first martyr of Ghadir, as well as to her martyred son, al-Muhsin (peace be upon him). The author renews his allegiance to the Master of Ghadir, Imam Ali (peace be upon him), and bows in humility and obedience before all the infallible Imams connected to Ghadir.
He prays for the day when he may see the final inheritor of Ghadir, Imam Mahdi (peace be upon him), kiss his blessed hand, fall at his feet, and feel his compassionate touch upon his head.
Qom, Muhammad Ansari ZanjaniKhueini
Eid al-Ghadir, 1446 AH / 1404 SH / 2025 AD
ص: 589
the main text to ensure a cohesive visual presentation.
2. In every section or sub-topic, content is presented comprehensively and thoroughly. However, where necessary, readers are directed to other entries for further explanation.
A Personal Note of Devotion
After fourteen centuries of Ghadir’s history, the author expresses profound gratitude for the honor of serving in the path of Ghadir. He attributes this opportunity to the efforts and prayers of his late revered father, Haj Isma‘il Ansari, a lifelong servant of Lady Fatimah al-Zahra (peace be upon her) and a model of encouragement.
He also offers special thanks to his respected brother, Haj Sheikh Mohammad Baqir Ansari, to whom he owes his scholarly and literary life.
In the fifteenth century of Ghadir’s history, the author dedicates this encyclopedia to the new generations who will be born during the era of Ghadir’s brilliance and ascendancy. He prays that the sweetness of Ghadir may forever enrich their lives and that they may appreciate the scholarly efforts of previous generations and work to translate this encyclopedia into various languages.
ص: 590
o Prayers associated with Ghadir and congregational Ghadir prayers
Individual Ghadir prayers
Congregational Ghadir prayers
o Other practical rituals and acts related to Ghadir
2. The Ghadir Mosque
3. Celebrations and Festivals of Ghadir
4. The Ghadir Calendar
Methodology for Compiling the Encyclopedia
The editorial and typesetting methodology for the Encyclopedia of Ghadir has been established according to two key principles:
1. Apart from the book’s main titles, three font styles have been used:
o Bold font for main titles
o Another bold font for sub-titles
o Standard thin font for body text
For consistency, the entire body text uses a uniform font, avoiding bold emphasis within
ص: 591
o General observations about Ghadir’s literary heritage
o Poetry about Ghadir in various languages:
Arabic
Persian
Other languages
3. Lexicon of Ghadir
4. Preaching and Dissemination of Ghadir
o General overview of preaching Ghadir in the traditions of the Infallibles
o Preaching efforts by God and each of the Infallibles individually
o Various methods of propagating Ghadir
o Foundations and supports for Ghadir’s propagation
*Section Five: Practical Aspects of Ghadir
1. Rituals of Ghadir
o The GhadirZiyarah (pilgrimage recitation)
o Supplications specific to Ghadir
ص: 592
4. Hypothetical Scenario: If Ghadir Had Been Fully Implemented
5. The Qur’an and Ghadir
o Qur’anic interpretations and statistical analyses related to Ghadir
o The stages of the Qur’an’s involvement in Ghadir
o Qur’anic depictions of Ghadir
o Analytical approaches to Ghadir in the Qur’an
o Thematic classification of Ghadir in the Qur’an
o Miscellaneous topics on the Qur’an and Ghadir
o Verses revealed in relation to Ghadir
* Section Four: Cultural Aspects of Ghadir
1. Bibliography of Ghadir
o General observations about Ghadir’s bibliography
o Selected noteworthy works
o Comprehensive bibliographic listings
2. Literary Expressions of Ghadir
ص: 593
* Section Three: Doctrinal Aspects of Ghadir
1. Ghadir and the Proof of Imamate and Divine Authority
o Ghadir and Imamate
o The “possessor of authority”
o Leadership and governance
o Appointment by divine decree
o Divine tests
o Imam Mahdi (peace be upon him)
o The Twelve Imams
2. Analytical Perspectives on Ghadir
o General analyses of Ghadir
o Analytical views aligned with Ghadir
o Analyses opposing Ghadir
3. Ghadir as a Divine Proof
o General notes on Ghadir as proof
o Ghadir as proof from God and the Infallibles
o Ghadir as proof for angels, companions, women, scholars, and even confessed enemies
ص: 594
Notes on terms like “Awla,” “Wali,” “Mawla,” and “Wilayah”
o Additional notes on the Hadith of Ghadir
2. Sermon of Ghadir
o Chains of transmission and sources of the sermon
Systematic study of the sermon’s chains
Observations about the sermon’s sources
o Complete, verified Arabic text of the sermon with Persian translation
o The rhetorical structure of the sermon
o The central message and essence of the sermon:
Hadith of Ghadir and the doctrine of Imamate
o Commentary on the sermon
o Notes on the sermon
o Verses of the Qur’an found within the sermon
Introduction
Specific verses within the sermon
ص: 595
7. Events after Ghadir until returning to Medina
8. Events in Medina until the Prophet’s martyrdom
9. Events following the Prophet’s martyrdom
10. The Lengthiest Story of Ghadir
11. Geography of Ghadir
12. The fourteen-century history from Ghadir until the reappearance and Resurrection
* Section Two: Hadith and Sermon of Ghadir
1. Hadith of Ghadir
o Chains of narration of the Hadith
A systematic study of chains of narration
Notes on the chains of narration
o Sources of the Hadith
A systematic study of sources
Observations about the sources
o Implications of the Hadith
Systematic discussion of implications
Doubts and misconceptions regarding the Hadith
ص: 596
o In Mina
o Return to Mecca and pilgrimage rites
5. Events from Mecca to Ghadir
6. The three-day events of Ghadir
o Introduction
o Events preceding the Ghadir sermon
o Events during the sermon
o Events following the sermon, including:
General matters
The ceremony of turban placement (crowning)
Congratulations and felicitations
Allegiance and pledges
Written documentation of Ghadir
Poem of Hassan ibn Thabit
Hypocrites after Ghadir
Satanic activities after Ghadir
The story of Harith al-Fihri and the heavenly stone
ص: 597
Compilation of the Encyclopedia of Ghadir
Within the Encyclopedia of Ghadir, all topics related to Ghadir have been organized into five main sections. From a comprehensive perspective, the structure of Ghadir-related knowledge can be depicted as follows, ensuring that any subject related to Ghadir finds its proper place under one of these categories:
The Five Main Divisions of Ghadir Studies:
* Section One: History and Narrative of Ghadir
This section covers both the narrative and documented accounts of the Ghadir event, including:
•Events preceding the Farewell Pilgrimage, the journey to Mecca, the events of Ghadir itself, and the subsequent return to Medina, extending to the Prophet’s martyrdom and events thereafter.
This section comprises eleven subsections, covering:
1. Introduction
2. Events in Medina prior to the Farewell Pilgrimage
3. Events from Medina to Mecca
4. Events in Mecca and during Hajj
o In Mecca
o In Arafat
ص: 598
prepared and utilized in the encyclopedia for all discussions related to the chains of narration and biographical evaluation of transmitters.
* Third Pillar: Specialized Ghadir Library Compiled by the Author of the Encyclopedia
The compiler of the Encyclopedia of Ghadir has assembled a prestigious collection over twenty years, including around 1500 independent books on Ghadir. Moreover, he has compiled a scholarly catalog titled “Ghadir in the Mirror of Books” introducing over 2000 independent works on Ghadir written by authors from the second to the fifteenth centuries Hijrah.
The utilization of these diverse resources has enabled the Encyclopedia of Ghadir to become the most comprehensive scholarly collection on the topic. In truth, every scholar who has ever written about Ghadir has indirectly contributed to the creation of this encyclopedia, making it a true reflection of the collective scholarly efforts devoted to Ghadir across centuries.
Hence, it is fair to claim that this 20-volume Encyclopedia of Ghadir encompasses everything ever written about Ghadir by scholars over the past fifteen centuries. Naturally, the content of earlier works is represented here in a new, systematically organized format suitable for encyclopedic reference.
ص: 599
Sources of the Encyclopedia of Ghadir
To accomplish this monumental work, all Islamic sources and scholarly works from the first century Hijrah up to the present have been examined. Thousands of books were meticulously searched, and every reference, no matter how small, related to Ghadir was extracted, documented with exact references, and organized to eliminate any repetition.
Three primary pillars form the backbone of the content collection:
* First Pillar: Works of the Esteemed Author, Sheikh Mohammad Baqir Ansari
Over more than two decades of dedicated research on Ghadir, Sheikh Mohammad Baqir Ansari has authored numerous valuable works on various dimensions of Ghadir. His scholarly works form the principal axis of the Encyclopedia of Ghadir.
* Second Pillar: Investigations of Allamah Mir Hamid Husayn al-Hindi
The monumental defender of Ghadir, Allamah Mir Hamid Husayn al-Hindi, conducted extensive research on Ghadir’s chains of transmission and narrators, compiled in ten volumes of his celebrated work “Ubaqat al-Anwar.” A summarized version titled Summary of “Ubaqat al-Anwar” has been
ص: 600
information they seek in the relevant section of the encyclopedia.
By searching within its pages, readers can trace any topic related to Ghadir and discover all interconnected subtopics and analyses.
General Plan of the Encyclopedia
The methodology, benefits, and scholarly outcomes of this encyclopedia have been shaped through years of expert study and research. Its framework can be summarized as follows:
1. Review and analysis of various Shi‘a, Islamic, religious, and non-religious encyclopedias, selecting the current methodology from among them all.
2. Consultation with experts and veteran scholars experienced in authorship and familiar with global encyclopedic standards.
3. Considering the unique content of Ghadir on one hand, and the needs and intellectual tendencies of Ghadir’s audiences on the other, the chosen style of this encyclopedia includes deliberate differences and improvements compared to some previous encyclopedic models.
ص: 601
The Encyclopedia of Ghadir
So far, three fundamental truths have been established:
* The significance of compiling encyclopedias in general.
* The profound importance of Ghadir in the Shi‘a doctrine.
* The historical and literary journey of Ghadir through Islamic culture.
Given these truths, the logical culmination of scholarly efforts is the creation and presentation of a **comprehensive and complete work on Ghadir** entitled:
The Encyclopedia of Ghadir
Ghadir, with its sacred and noble standing, has now reached such a stage of intellectual maturity that the efforts of fourteen centuries of Ghadir’s devoted scholars deserve to be preserved in the form of an encyclopedia—an endeavor now achieved through this monumental work before you.
Objectives of the Encyclopedia
The compilation of a work like the “Encyclopedia of Ghadir” represents the easiest and fastest path to access the knowledge of Ghadir. It ensures that anyone, regardless of their scholarly level, can readily find the specific
ص: 602
such as Iran, Iraq, Syria, Yemen, India, Pakistan, Germany, and England.
• Languages: To date, independent works on Ghadir exist in 24 languages worldwide. The majority of Ghadir books are written in:
o Persian: 1334 books
o Arabic: 331 books
o Urdu: 130 books
This linguistic distribution reflects the spread of Shi‘a Islam among communities speaking these languages. Additionally, there are 64 books in English, and others in languages such as French, Russian, German, Spanish, Italian, Albanian, Ukrainian, Norwegian, Turkish (Istanbul dialect), Azeri Turkish, Tajik, Georgian, Hindi, Bengali, Thai, Swahili, Hausa, Malay, Tamil, and Kurdish.
• Articles: There are 579 scholarly articles written exclusively on Ghadir, published in journals, magazines, newspapers, and academic compilations. Furthermore, several brochures and booklet-style publications have been prepared and published over the years, particularly for distribution during the annual celebration of Eid al-Ghadir.
ص: 603
• Sayyid Hashim al-Bahrani
• Mir Hamid Husayn al-Hindi
• AllamahAmini
…and many other distinguished Shi‘a scholars, serve as powerful evidence of this sacred and scholarly dedication.
Statistical Overview of Ghadir Publications
It is fitting to provide a brief statistical summary of the literature on Ghadir:
• Printed Books: There are 1,742 printed books about Ghadir. Of these, more than 1,500 were published in Iran, while the rest were printed in countries such as Iraq, Lebanon, India, Pakistan, Syria, Bahrain, Turkey, Saudi Arabia, Yemen, the United Arab Emirates, Afghanistan, Azerbaijan, Egypt, Kuwait, Georgia, Indonesia, Sri Lanka, Bangladesh, England, Norway, America, Albania, and others.
• Manuscripts: There are 230 books in manuscript form—either handwritten by the authors themselves, held privately, or digitized in PDF form and shared online. Among these, 200 manuscripts are autographs written by their authors, while the rest are preserved as manuscript copies in countries
ص: 604
The works of prominent scholars such as Qadi Shushtari, Allamah al-Majlisi, Shaykh Hurr al-Amili, Shaykh Abdullah al-Bahrani, Sayyid Hashim al-Bahrani, Mir Hamid Husayn al-Hindi, AllamahAmini, and many other great Shi‘a scholars stand as magnificent testimonies to this sacred intellectual endeavor.
The Scientific Flourishing of Ghadir Studies
From the early eleventh century Hijrah until the present, with the rise of a more open scholarly atmosphere, Islamic researchers and intellectuals have produced significant works on Ghadir. They successfully consolidated the results of a thousand years of scholarly effort.
In this period, every dimension of Ghadir has been gathered, examined, and researched, leading to the publication of dedicated works on specific aspects of the event.
Research and publications by major scholars such as:
• Qadi Shushtari
• Allamah al-Majlisi
• Shaykh Hurr al-Amili
• Shaykh Abdullah al-Bahrani
ص: 605
The core phrase of the Ghadir sermon—“Whomever I am his Master, Ali is his Master”—became a frequent topic in scholarly debates. Scholars meticulously examined the biographical details of the narrators and the authenticity of various chains of transmission.
Key works by figures such as Shaykh al-Saduq, Sayyid al-Murtada, and Shaykh al-Mufid serve as powerful evidence of this scholarly movement.
These investigations reached significant heights during the fourth, fifth, and sixth centuries Hijrah and continued even beyond the year 1000 Hijrah. Numerous invaluable works from these centuries remain preserved, including contributions from prominent Sunni scholars as well.
Stage Four: The Scientific Flourishing of Ghadir Studies
From the early eleventh century Hijrah until the present day, the scientific and scholarly space surrounding Ghadir has flourished dramatically. Researchers and Islamic scholars have produced highly significant works on Ghadir, drawing extensively from the thousand-year legacy of previous scholarship.
In this era, scholars examined all dimensions of Ghadir, leading to dedicated books focused on specific aspects—historical, theological, linguistic, and more.
ص: 606
allowing the propagation of Ghadir to evolve from mere narration to the realm of authorship.
By the mid-second century Hijrah, we find the earliest independent written work focused exclusively on Ghadir, authored by al-Farahidi.
This scholarly movement continued, with numerous works being written—either as independent volumes or as sections within broader works—primarily focused on the chains of transmission (isnads) and narrations of the Ghadir event.
By the fifth century Hijrah, there even existed a comprehensive thirty-volume work dedicated to the chains of transmission for the Hadith of Ghadir!⁵
Throughout the second, third, fourth, and fifth centuries Hijrah, the literary production surrounding Ghadir reached impressive heights, and scholars and servants of Ghadir fulfilled their scholarly duties with remarkable dedication.
Stage Three: Scholarly Examination of Texts and Chains of Transmission
Beginning in the fourth century Hijrah, scholars initiated systematic research and critical examination of both the text (matn) and the chains of transmission (isnad) of the Hadith of Ghadir.
ص: 607
In such an environment, the most reliable book preserving Ghadir was the human memory—the hearts and minds of devoted individuals who memorized and transmitted its details. Through this oral tradition, Ghadir’s legacy traversed the century and preserved the trust of the Ahl al-Bayt (peace be upon them).
Indeed, over one hundred and twenty companions and numerous followers (Tabi‘un) narrated the event of Ghadir.
Furthermore, Amir al-Mu’minin (Imam Ali), Lady Fatimah, Imam Hasan, and Imam Husayn (peace be upon them all), as well as other Imams from the Ahl al-Bayt, frequently referenced Ghadir in their speeches and debates, using it as a firm proof for their divine leadership.
Likewise, the companions of the Imams actively preserved and disseminated the message of Ghadir. Even poets played a significant role in safeguarding Ghadir throughout the dark era following the events of Saqifah.
These various forms of cultural expression collectively ensured Ghadir’s preservation in the first century Hijrah, and they continued to play essential roles in subsequent centuries as well.
Stage Two: From Narration to Authorship
From the early second century Hijrah, the official prohibition on compiling Islamic knowledge was lifted,
ص: 608
devoted an independent narration entirely to the event of Ghadir.
4. Khutbat al-Nabi on the Day of Ghadir (The Prophet’s Sermon on Ghadir Day)
The first independent book exclusively dedicated to Ghadir was authored by the eminent scholar of Arabic literature, Khalil ibn Ahmad al-Farahidi (d. 175 AH). He included the complete sermon delivered by the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family) on the Day of Ghadir. Although this book is lost today, its title and details have been preserved in bibliographic records.
The Four Historical Stages of Ghadir’s Cultural Legacy
The cultural journey of Ghadir over the past fourteen centuries can be divided into four distinct stages:
Stage One: Transmission through Narration
Throughout the first century Hijrah, the compilation of Islamic knowledge was officially prohibited. Any book that was written either had to be clandestine or, if it was publicly sanctioned, typically served only to propagate the distorted narratives of those who had usurped the caliphate.
ص: 609
The Earliest Books Preserving Ghadir
There are four primary works regarded as the earliest sources documenting the event of Ghadir:
1. Kitab ‘Ali (The Book of Ali)
Authored by Amir al-Mu’minin, Imam Ali (peace be upon him) under the dictation of the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family). This book is among the treasures of the Imamate and is accessible only to the infallible Imams.
2. Mushaf Fatimah (The Scroll of Fatimah)
This text was revealed to Lady Fatimah al-Zahra (peace be upon her) by Angel Gabriel after the Prophet’s martyrdom, containing revelations about future world events. Imam Ali (peace be upon him) recorded it based on Lady Fatimah’s narration. This book, too, is preserved among the sacred treasures of the Imams.
3. The Book of Sulaym ibn Qays al-Hilali
The earliest human-authored book recording the matter of Ghadir is the book of Sulaym ibn Qays al-Hilali. It was written in the years immediately following the Prophet’s martyrdom. The author, who passed away in 76 AH, recorded numerous references to Ghadir throughout his work and
ص: 610
scholars and servants of Ghadir across fourteen centuries. It is therefore fitting to trace the scholarly journey of Ghadir in Islamic culture—from the day of the event until the present day.
From the martyrdom of the Prophet (peace be upon him and his family) until the end of the first century Hijrah, the recording and compilation of Islamic traditions and history were officially prohibited by those who had usurped the caliphate.
The primary reason for this ban was to prevent the documentation of events such as Ghadir, which fundamentally undermined the legitimacy of the usurpers’ rule.
Despite Suppression, Ghadir Survives
It is astonishing that, despite powerful enemies intent on erasing Ghadir and despite indifferent people who deliberately forgot or refrained from even uttering a word about it, today billions of words have been written describing Ghadir. Its radiant light shines as one of the great banners of the Shi‘a school of thought across the world.
ص: 611
Thus, the compilation of the Encyclopedia of Ghadir is a scholarly attempt to extract everything from this final legacy of the Messenger of Allah—a legacy that can guide humanity toward eternal success.
Ghadir in Islamic Culture
Books and the written word have maintained a profound connection with the event of Ghadir for over fourteen centuries. From the very day of Ghadir in the 10th year after Hijrah, efforts to preserve and record the event began.
By the first century Hijrah, alongside oral narrations of the Ghadir event, books also started playing a significant role in transmitting its legacy to future generations. These written works kept the illustrious record of Ghadir alive.
In the second century Hijrah, scholarly writing on Ghadir became established practice, to the extent that even prominent scholars from non-Shi‘a traditions authored works about Ghadir.
A Brief History of Ghadir in Literature
Providing a brief history of Ghadir in literature is crucial because the current encyclopedia and the entire written culture around Ghadir are the cumulative fruit of countless
ص: 612
Ghadir: The Banner of Divine Unity on Earth
When we connect Ghadir to prophethood and monotheism, we realize that Ghadir is the exalted banner of God on earth. Millions of words, thousands of narrations, and dozens of theological events are linked to it, and hundreds of elements of our creed are embedded within it. Truly, Ghadir is a vast treasure, a divine mine with no end—one that will continue to enlighten all generations until the Day of Resurrection.
One of the most astonishing features of this event is that over 300 Qur'anic verses are associated with various aspects of the Ghadir event. These connections highlight the doctrinal depth of Ghadir and elevate our understanding of both Qur'anic interpretation and the concept of Wilayah (divinely appointed leadership).
These verses, when interpreted alongside Ghadir, link us to the Day of Judgment and divine sustenance, revealing how the Qur'an guides us toward our ultimate destiny.
The lengthy sermon delivered by the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family) stands at the core of this event. It opens a rich gateway of knowledge and acquaints our minds with the divinely ordained path for humanity.
ص: 613
fruit of the prophethood of 124,000 prophets (peace be upon them all). It is a heavenly promise from God that ensures both the worldly and eternal salvation of all humankind.
The universal proclamation of Ghadir lies in the statement:
"Whoever I am his master, Ali is his master."
This sentence is supported by a comprehensive sermon delivered by the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family), lasting for nearly an hour. The context of this sermon is a three-day event that took place in the Valley of Ghadir beside the pond of Khumm.
The event spanned 30 days—from the 25th of Dhu’l-Qa‘dah to the 25th of Dhu’l-Hijjah in the 10th year after Hijrah. These thirty days are rooted in the 23 years of tireless mission of the Noble Prophet (peace be upon him and his family), from the beginning of his prophethood until the Farewell Pilgrimage.
But the background of Ghadir stretches even further—it is rooted in the 6,000-year history of divine efforts, embodied in the mission of 124,000 prophets (peace be upon them), who were sent as divine proofs for mankind.
ص: 614
In the Name of Allah
A century has passed since the emergence of encyclopedic writing in the global literary tradition, aiming to collect all conceivable information on a single subject in one comprehensive volume. This approach enables researchers and seekers of knowledge to find everything they need in one place, sparing them the effort of consulting multiple resources. It is for this reason that, in today’s world, encyclopedias have been compiled on numerous topics, serving both as a testament to their importance and as a powerful medium for promoting those subjects worldwide.
Ghadir: Divine and Universal
As for the Encyclopedia of Ghadir, to grasp its significance, one must first understand the foundational role of Ghadir itself:
Ghadir is the culmination of all divine religions and the final
ص: 615
The Encyclopedia of Ghadir
ص: 616
ص: 617
THE QADIR ENCYCLOPAEDIA
The most comprehensive encyclopaedia of Qadir
1
BY :
Mohammad Ansari Zanjani
ص: 618
سرشناسه : انصاری زنجانی خوئینی، محمد، 1354 -
عنوان و نام پديدآور : دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 2/ محمد انصارى زنجانى خوئینی.
فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير ( 1)
مشخصات نشر دیجیتالی: اصفهان: محمد انصارى زنجانى، 1405 -
مشخصات ظاهری : ج2.
عنوان دیگر : جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدير.
موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- دایره المعارف ها
موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Encyclopedias
موضوع : غدیر خم -- دایره المعارف ها
Ghadir -- Encyclopedias
رده بندی کنگره : BP223/54
رده بندی دیویی : 297/452
شماره کتابشناسی ملی : 58119110
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا
شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم
Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM
ص: 1
✅ دانلود رایگان کتاب «دائرةالمعارف غدیر — اولین دائرة المعارف موضوعی غدیر در جهان»
📚 دائرة المعارف غدیر (20 جلدی)
جامع ترین دائرة المعارف تخصصی غدیر در جهان
---
🌻 به نام پروردگار غدیر
غدیر، پیشانی پرنور شیعه، قلهٔ امامت و ولایت و شناسنامهٔ تشیع است. از همین رو، محدثان و محققان مکتب اهل بیت علیهم السلام همواره همه ی همت خود را بر حفظ و نشر غدیر گمارده اند. روایت های پرشمار حدیث غدیر، نقل کامل خطبهٔ بلند غدیر، و آثار ارزشمندی همچون *عبقات الانوار* و *الغدیر*، گواه روشنی بر این تلاش بی وقفه است.
اکنون پس از چهارده قرن و به لطف خداوند غدیر و یاری صاحب غدیر امیرالمؤمنین علیه السلام، برای نخستین بار در تاریخ اسلام، **کتابی جامع و کامل به شکل موضوعی** با عنوان:
> **«دائرة المعارف غدیر» در 20 جلد (حدود 10٬000 صفحه)**
به فرهنگ مکتوب جهان تقدیم می شود.
---
🎯 چرا این اثر بی نظیر است؟
در عصری که دائرة المعارف نویسی در موضوعات مختلف رواج یافته، غدیر پرافتخار نیز سزاوار داشتن دانشنامه ای اختصاصی بود. این مجموعه، حاصل بیش از **20 سال تحقیق** و جمع آوری هزاران منبع از قرن اول هجری تا امروز است.
📌 **ویژگی های کمّی اثر:**
- بیش از **1,742 کتاب چاپی**
- **230 نسخه خطی**
- هزاران روایت و آیهٔ قرآنی مرتبط با غدیر
این مجموعه، میراث 1400 سالهٔ خادمان غدیر را به صورت منظم، علمی و مستند به نسل امروز و آینده تقدیم می کند و **رهپویان غدیر را از مراجعه به هر کتاب دیگری بی نیاز می سازد**.
---
🧭 ساختار پنج فصلِ دائرة المعارف غدیر:
1. **تاریخ و ماجرای غدیر**
2. **حدیث غدیر و خطبهٔ غدیر**
3. **اعتقادات غدیر** (ابعاد اعتقادی)
4. **مسائل فرهنگی غدیر** (ابعاد فرهنگی و ادبی)
5. **مسائل عملی غدیر** (ابعاد عملی و عبادی)
---
👤 نویسنده و تقدیم اثر:
**نویسنده:** محمد انصاری زنجانی خوئینی
**تقدیم به:** حضرت پیامر و فاطمه زهرا و حضرت محسن علیهم السلام و امام مهدی عجّل الله فرجه
ص: 2
ص: 3
فهرست فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير: ج 2 - 5
بخش اول: پيش درآمد
ج 2 : ص 9 - 43
بخش دوم: ماجراهاى در مدينه قبل از حجة الوداع
ج 2 : ص 45 - 95
بخش سوم: ماجراهاى از مدينه تا مكه
ج 2 : ص 97 - 121
بخش چهارم: ماجراهاى در مكه و حج
ج 2 : ص 123 - 326
قسمت اول: ماجراهاى مكه··· 125 - 137
قسمت دوم: ماجراهاى عرفات··· 139 - 159
قسمت سوم: ماجراهاى منى··· 161 - 176
قسمت چهارم: بازگشت به مكه و اعمال حج··· 177 - 326
بخش پنجم: ماجراهاى پس از مكه تا غدير
ج 3 : ص 5 - 379
بخش ششم: ماجراهاى سه روزه غدير
ج 4 : ص 5 - 559
قسمت اول: ماجراهاى پيش از خطبه غدير··· 9 - 39
قسمت دوم: ماجراهاى حين خطبه غدير··· 41
ص: 4
قسمت سوم: ماجراهاى پس از خطبه غدير··· 43 - 559
اول: موارد كلى··· 45 - 80
دوم: عمامه گذارى··· 81 - 92
سوم: تبريك و تهنيت··· 93 - 101
چهارم: بيعت··· 103 - 174
پنجم: سند مكتوب غدير··· 175 - 186
ششم: غديريه حسّان بن ثابت··· 187 - 201
هفتم: منافقين پس از خطبه غدير··· 203 - 319
هشتم: شياطين پس از خطبه غدير··· 321 - 347
نهم: ماجراى حارث فهرى و سنگ آسمانى··· 349 - 559
بخش هفتم: ماجراهاى پس از غدير تا مدينه
ج 5 : ص 5 - 51
بخش هشتم: ماجراهاى در مدينه تا شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله
ج 5 : ص 53 - 171
بخش نهم: ماجراهاى پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله
ج 5 : ص 173 - 258
بخش دهم: بلندترين داستان غدير
ج 5 : ص 259 - 336
بخش يازدهم: جغرافياى غدير
ج 5 : ص 337 - 395
بخش دوازدهم: تاريخچه چهارده قرن بعد از غدير تا ظهور و قيامت
ج 5 : ص 397 - 463
ص: 5
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
در موضوع غدير، ابتدا لازم است يك دور ماجراى غدير از ابتدا تا انتها و با تمام جزئيات و حواشى، به طور كامل و مستند مرور شود؛ كه سرفصل هاى آن از اين قرار است:
اعلان حجة الوداع در مدينه و شروع سفر.
سير كاروان حجة الوداع همراه پيامبر صلى الله عليه و آله از مدينه تا مكه.
رسيدن كاروان حجة الوداع در مكه و اعمال حج در محضر پيامبر صلى الله عليه و آله.
حركت از مكه و طى مسير تا غدير.
ماجراهاى سه روزه و مفصل در صحراى غدير.
حركت از غدير و طى مسير تا مدينه.
ماجراهايى كه پس از بازگشت از حجه الوداع و رسيدن به مدينه تا شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله رخ داد، و واكاوى شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله و حواشى آن.
و رخدادهايى كه پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله اتفاق افتاد.
در فصل اول «دائرة المعارف غدير» همين ابحاث به عنوان تاريخ و ماجراى غدير در دوازده بخش و در چهار جلد آمده است.
ص: 6
لازم به ذكر است، آنچه در اين فصل در غير از بخش ماجراهاى سه روزه غدير آورده شده، مثل شروع سفر حجة الوداع و سير كاروان تا مكه و نيز در مكه و اعمال حج و پس از آن تا غدير، و نيز پس از غدير تا مدينه و تا شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله و پس از شهادت حضرت، فقط مواردى است كه ارتباط مستقيم با غدير دارد.
بنا بر اين،
مطالبى مثل اعمال حج و رخدادهاى در مسير و در حجة الوداع كه غير مرتبط با غدير است آورده نشده است. تا هم از موضوع دائرة المعارف كه غدير است خارج نشويم، و هم اينكه اگر بنا بر آن باشد هر بخش جلدى مجزا مى طلبد.
ضمنا در آخر اين فصل، دو بخش به عنوان تكميل تاريخ و ماجراى غدير و مرتبط با اين مبحث آورده شده است:
بخش يازدهم كه عبارت است از جغرافياى غدير و مشخص نمودن محدوده آن در زمان حال است.
بخش دوازدهم كه تاريخچه چهارده قرن بعد از غدير تا ظهور و قيامت بررسى شده، كه به نوعى پرونده باز غدير از زمان وقوع آن تا ظهور حضرت مهدى عليه السلام و حتى در قيامت بيان شده است.
ص: 7
فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير:
ماجراى كامل و داستانى و مستند غدير؛ از پيش از حجة الوداع تا مكه و سپس غدير
و بعد از آن ، تا بازگشت به مدينه و تا شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله و پس از آن :
بخش اول: پيش درآمد··· 9 - 43
بخش دوم: ماجراهاى در مدينه قبل از حجة الوداع··· 45 - 95
بخش سوم: ماجراهاى از مدينه تا مكه··· 97 - 121
بخش چهارم: ماجراهاى در مكه و حج··· 123 - 326
قسمت اول: ماجراهاى مكه··· 125 - 137
قسمت دوم: ماجراهاى عرفات··· 138 - 159
قسمت سوم: ماجراهاى منى··· 161 - 176
قسمت چهارم: بازگشت به مكه و اعمال حج··· 177 - 326
ص: 8
ص: 9
تاريخ نگاران و غدير خم(1)
بر هيچ خردمندى پوشيده نيست كه شرف و برترى هر چيزى بسته به فايده و نتيجه آن است. بنا بر اين، در ميان موضوعات تاريخى، نخستين امرى كه مهم ترين فوايد و نتايج را داراست، موضوعى است كه بر اساس آن دينى پايه گذارى شده، يا كيش و آئينى استوار گشته باشد، و نيز زيربناى مذهبى بوده است كه امت هايى بدان گرويده اند و دولت هايى به خاطر آن شكل گرفته اند، و سرانجام نامى جادوان از آن بر جاى مانده است.
به همين جهت است كه تاريخ نگاران بزرگ در ثبت مبادى و تعاليم اديان سخت كوش بوده و تمامى وقايع و شئون مربوط به آنها را از قبيل كيفيت پيدايش و نحوه دعوت و مبارزات و حكومت ها و ساير تشكيلاتى كه روزگاران دراز و قرن هاى متمادى بر آنها گذشته است ثبت و ضبط نموده اند.
«اين سنت خدايى است كه در ميان پيشينيان بود و در سنت خدا تغييرى نخواهى يافت» .(2)
ص: 10
بديهى است كه در اين موارد چنانچه مورخ نسبت به امرى مسامحه كند و يا در ثبت و ضبط واقعه اى اهمال روا دارد، در تأليفش خللى پديد شود كه جبران پذير نباشد، و تاريخى كه آغاز و مبدأ آن در اثر چنين غفلت و اهمالى مبهم و نامعلوم گردد، چه بسا موجب سرگردانى خواننده به هنگام مطالعه متن اثر تا پايان آن گردد.
واقعه تاريخى غدير خم از مهم ترين قضايا و خطيرترين موضوعات تاريخى در جهان اسلام است، زيرا اين واقعه مهم با بسيارى از براهين قاطع مرتبط به آن زيربناى مذهب ميليون ها انسان است كه از آثار خاندان پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله پيروى مى كنند. از ميان اين جمعيت انبوه مردان بزرگ، دانشمندان، فيلسوفان، نخبگان، فرهيختگان، شاهان، سياستمداران، فرماندهان، اديبان و دانشورانى برجسته برخاسته اند و كتاب هايى گرانبها در فنون مختلف از خود بر جاى نهاده اند.
بنا بر اين، اگر مورخ خود از اين گروه باشد، بر او لازم است كه اخبار و مطالب مهم و مربوط به آغاز دعوت نبوى را ثبت و ضبط كند و در دسترس امت اسلامى قرار دهد. اما اگر مورخ از اين گروه نباشد، باز هم ضمن تحقيق در تاريخ جمعيت بزرگى چون اين گروه، ناگزير است كه از چنين واقعه مهمى هر چند به اجمال و اختصار ياد كند، يا چنانچه تحت تأثير عواطف قومى و هيجانات قبيله اى قرار دارد، ذكر اين قضيه تاريخى را با امورى كه از لحاظ انتقاد در دلالت مورد نظر او است توأم نمايد. زيرا براى تاريخ نگاران هرگز مقدور نيست كه بر سند و مدارك اين قضيه ايرادى وارد كنند و آن را ضعيف بشمارند.
بنا بر اين، با آن جهد و مشقتى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در كيفيت زمانى و مكانى ابلاغ اين امر در روز غدير خم بر خود هموار فرمود، وقوع اين واقعه طورى است كه حتى دو نفر هم در آن اختلاف نتوانند داشت. هر چند بنا به اغراض و شائبه هايى كه بر افراد آگاه و پوشيده نيست، در مدلول و مفاد آن اختلاف كردند.
اينك چند تن از مشهورترين مورخان كه واقعه غدير خم را در آثار و كتب تاريخى خود ثبت نموده اند معرفى مى گردد:
ص: 11
1. بلاذرى (م 179 ق) در انساب الاشراف.
2. ابن قتيبه (م 276 ق) در المعارف و الامامة و السياسة.
3. طبرى (م 310 ق) در كتابى مختص به اين موضوع.
4. ابن زولاق ليثى مصرى (م 287 ق) در تأليف خود.
5 . خطيب بغدادى (م 463 ق) در تاريخ بغداد.
6 . ابن عبدالبرّ (م 463 ق) در الاستيعاب.
7. شهرستانى (م 548 ق) در الملل و النحل.
8 . ابن عساكر (م 571 ق) در تاريخ الشام.
9. ياقوت حموى (م 626 ق) در معجم الادباء: 18 / 84 .
10. ابن اثير (م 630 ق) در اسد الغايه.
11. ابن ابى الحديد (م 656 ق) در شرح نهج البلاغه.
12. ابن خلّكان (م 681 ق) در وفيات الاعيان.
13. يافعى (م 768 ق) در مرآة الجنان.
14. ابن الشيخ بلوى (م 604 ق) در الف باء.
15. ابن كثير شامى (م 774 ق) در البداية و النهاية.
16. ابن خلدون (م 808 ق) در مقدمه ابن خلدون.
17. شمس الدين ذهبى (م 748 ق) تذكرة الحفاظ.
18. نويرى (م حدود 733 ق) در نهاية الارب فى فنون الادب.
19. ابن حجر عسقلانى (م 852 ق) در الاصابة و تهذيب التهذيب.
20. ابن صبژاغ مالكى (م 855 ق) در الفصول المهمة.
21. مقريزى (م 845 ق) در الخطط.
22. جلال الدين سيوطى (م 911 ق) در تعدادى از كتاب هايش.
23. قرمانى دمشقى (م 1019 ق) در اخبار الدول.
24. نورالدين حلبى (م 1044 ق) در السيرة الحلبية.
ص: 12
داستان واره مختصر و مستندِ غدير و قبل و بعد آن(1)
واقعه عظيم غدير، شامل مراحل مقدماتىِ قبل از خطبه و متن خطبه و وقايعى كه همزمان با خطبه اتفاق افتاد و آنچه پس از خطبه به وقوع پيوست، به صورت يك روايت واحد و متسلسل به دست ما نرسيده است. بلكه هر يك از حاضرين در غدير، گوشه اى از مراسم يا قطعه اى از سخنان حضرت را نقل نموده اند. البته قسمت هايى از اين واقعه به طور متواتر به دست ما رسيده است، و خطبه غدير نيز به طور كامل در كتب حديث حفظ شده است.
لازم به ذكر است:
ماجراى مفصلى نقل شده، كه طى آن حذيفه بن يمان در شهر مدائن، غدير و ماجراهاى قبل و بعد آن مفصل را توضيح داده است. گر چه در اين روايت تاريخىِ حذيفه تمام ريزه كارى هاى غدير و قبل و بعد آن به طور كامل و جامع نيامده، ولى طولاترين نقلى است كه در اين زمينه نسبتا جامع و يكجا مطالب را نقل كرده است. و لذا اين روايت حذيفه به طور كامل در اواخر همين فصل «تاريخ و ماجراى غدير» ، در بخش دهم «بلندترين داستان غدير» آورده شده است.
و اما در اينجا، گزارشى متصل و داستان گونه و مختصر و البته مستند، از ابتداى سفر حجة الوداع تا غدير و خطبه غدير و مراسم سه روزه غدير، و نيز اتفاقاتى كه مرتبط با غدير هستند و پس از غدير تا مدينه و در مدينه تا شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله و پس از آن رخ داد، با استناد به معتبرترين منابع حديثى و تاريخى اهل سنت و شيعه ارائه مى شود.
از آنجا كه جزئيات واقعه غدير خم يك جا و از يك نفر نقل نشده، بلكه هر يك از حاضران گوشه هايى از آن مراسم با شكوه را بازگو كرده اند، بنا بر اين لازم است كه در يك تصوير و نماى كلى تمامى ابعاد اين واقعه بزرگ نمايانده شود.
ص: 13
به منظور ارائه اين تصوير كلى و جامع از برنامه ريزى هايى كه پيش از خطبه غدير براى زمينه سازى آن انجام گرفت سخن را آغاز مى كنيم، و در ادامه به سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله و اقدامات وى بر فراز منبر و مراسمى كه پس از خطبه غدير انجام گرفت مى پردازيم.
با استمداد از احاديث و تاريخ، تصويرى از جريان غدير به شكل گذرا و اجمالى؛ از ابتداى سفر حجة الوداع تا مكه، و پس از آن از مكه تا غدير و مراسم غدير، و از غدير تا مدينه و تا شهات پيامبر صلى الله عليه و آله در شش مرحله تقديم مى شود:
1 - برنامه ريزى دقيق براى سفر(1)
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در طول تاريخ 23 ساله بعثت سفرهاى بسيارى انجام داد، كه گاه براى جنگ يا تبليغ يا گريز از دست دشمنان بود. بدون شك برنامه هاى حضرت با دستور خداوند و الهام از وحى الهى بوده است. ولى مراسم غدير از ويژگى برجسته اى برخوردار بوده، و از نقطه آغاز تا پايان لحظه به لحظه به فرمان خدا بود، و در هر موردى دستور لازم از سوى پروردگار نازل مى شد.
اين حاكى از عظمت محتوايى برنامه غدير بود، كه بايد بسيار دقيق و با حراست خداوندى انجام مى شد، تا هر يك از اهداف پيش بينى شده در جاى خود عملى شود.
دورنماى اين برنامه شكوهمند را در چند مرحله مى توان در نظر گرفت:
آغاز سفر و اعلام رسمى و فرستادن افرادى به اطراف حجاز براى خبر رساندن به مردم.
فرستادن نامه براى امير المؤمنين عليه السلام به يمن كه براى ايام حج و حجة الوداع خود را به مكه برساند.
راهپيمايى ده روزه و احرام از مسجد شجره.
ص: 14
انجام دادن اعمال حج به ترتيب خاص آن.
آماده سازى مردم در مكه و عرفات و منا درباره مسئله ولايت.
تعيين غدير و حركت فورى پس از حج به سوى آن.
فرمان تبليغ و ضمانت الهى براى حفظ از توطئه هاى منافقين.
اجراى دقيق سخنرانى در حالى كه بسيارى از منافقان پاى منبر بودند.
اجراى برنامه سه روزه از بيعت و شعر و امثال آن بدون اغتشاشى كه احتمال آن مى رفت.
حفظ پيامبر صلى الله عليه و آله از توطئه قتل در كوه «هرشى» .
بازگشت به مدينه با سلامتى كامل.
در موارد بسيارى از سفر حجة الوداع، وحى خاص نازل مى شد و دستور لازم به آن حضرت ابلاغ مى گرديد. بسيارى از توطئه ها و نقشه هاى منافقان به پيامبر صلى الله عليه و آله خبر داده شد و دفع گرديد. آرى، چنين سفر عظيمى جز با حمايت و عنايت خدا امكان پذير نبود.
دستور الهى براى اين سفر مقارن ايام حج صادر شد، و پيامبر صلى الله عليه و آله شرايط مختلف را براى حضور همه جانبه مردم مهيا نمود. در اين سفر، دو مقصد اساسى در نظر بود: يكى بيان دو حكم مهم از قوانين اسلام كه هنوز براى مردم به طور كامل و رسمى تبيين نشده بود، و دوم مناسك حج و موضوع جانشينى على عليه السلام.
يك. از مدينه تا مكه(1)
پس از دستور خداوند، پيامبر صلى الله عليه و آله مناديانى را به اطراف مدينه و دورترين شهرهاى
ص: 15
اسلامى آن عصر فرستاد، تا تصميم حضرت را به اطلاع همه برسانند، و اعلام كنند كه هر كس بخواهد مى تواند همراه حضرت باشد. پس از اعلام عمومى، عده بسيارى از اطراف مدينه به شهر آمدند تا همراه حضرت و مهاجران و انصار به سوى مكه حركت كنند.
با حركت كاروان پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان راه مدينه تا مكه، افراد قبايل به جمعيت اضافه مى شدند. با رسيدن اين خبر مهم به مناطق دورتر، مردم اطراف مكه و شهرهاى يمن و غير آن نيز به سوى مكه سرازير شدند تا جزئيات احكام حج را شخصا از پيامبرشان بياموزند و در نخستين سفر رسمى حج شركت كنند. همچنين حضرت اشاره كردند كه امسال سال آخر عمر من است، و اين مى توانست سبب شركت همه جانبه مردم باشد.
جمعيتى حدود يكصد و بيست هزار نفر در مراسم حج شركت كردند، كه فقط هفتاد هزار نفر آنان از مدينه به همراه حضرت حركت كرده بودند و لبيك گويان در فواصل مختلف از مدينه تا مكه راه مى پيمودند.
حضرت روز شنبه 25 ماه ذى القعده غسل كرده، دو لباس احرام برداشت و از مدينه خارج شد. اهل بيت حضرت؛ حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسين عليهم السلام و ساير فرزندانش، و همچنين همسران ايشان سوار بر هودج هاى شتران روانه شدند.
همگى با احرام از «مسجد شَجَره» در منطقه ذوالحَليفه نزديك مدينه، راهى مكه شدند و مردم سواره و پياده همراه آن حضرت به حركت در آمدند.
روز يكشنبه را در منطقه يَلَملَم توقف كردند و نماز مغرب و عشا را همان جا خواندند و حركت كردند. صبح روز بعد به «عِرقُ الظَبية» رسيدند، و سپس در «رَوحاء» توقف كوتاهى كردند. آنگاه نماز عصر را در «مُنصرف» و نماز مغرب و عشا را در «مُتَعَشّى» گزاردند و شام خوردند. براى نماز صبح به «اَثايه» رسيدند، و صبح سه شنبه در «عَرْج» بودند، و چهارشنبه به «سَقياء» وارد شدند.
ص: 16
پنجشنبه به «اَبواء» رسيدند و حضرت قبر مادرش را زيارت كرد. جمعه با عبور از «جُحفه» و «غدير خُمّ» عازم «قُدَيد» شدند، و شنبه را در آنجا ماندند. يكشنبه به «عَسفان» آمدند و دوشنبه به «مَرُّ الظَهران» رسيدند و شب را آنجا بيتوته كردند. همان شب به سوى «سَرِف» حركت كردند، كه يك منزل بيشتر به مكه باقى نمانده بود.
امير المؤمنين عليه السلام براى دعوت به اسلام و جمع آورى خمس و زكات و جزيه با لشكرى از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله به نجران، و سپس به يمن رفته بود. پيامبر صلى الله عليه و آله هنگام حركت از مدينه نامه اى براى امير المؤمنين عليه السلام فرستاد، و دستور داد حضرت نيز براى سفر حج حركت كند. آن حضرت نيز پس از پايان دادن به كارهايش در نجران و يمن، با لشكر همراه دوازده هزار نفر از اهل يمن، پس از احرام در ميقات عازم مكه شدند. پيامبر صلى الله عليه و آله از طرف مدينه، امير المؤمنين عليه السلام هم از طرف يمن به مكه نزديك شدند.
آنگاه حضرت جانشينى در ميان سپاه گمارد، و خود به ملاقات پيامبر صلى الله عليه و آله شتافت و در نزديكى مكه خدمت رسول اللّه صلى الله عليه و آله رسيد و گزارش سفر خود را داد. رسول خدا صلى الله عليه و آله بسيار مسرور شد و دستور داد هر چه زودتر لشكر همراهش را به مكه بياورد. امير المؤمنين عليه السلام به محل سپاه بازگشت، و همراه آنان و با ورود قافله پيامبر صلى الله عليه و آله در روز سه شنبه پنجم ذى الحجه وارد مكه شد.
روز نهم ذى الحجه، حضرت به موقف عرفات، و سپس به مشعر و منى رفت. پس از آن، اعمال حج را يكى پس از ديگرى انجام داد، و در هر مورد واجبات و مستحبات آن را براى مردم بيان فرمود.
دو. نخستين سخنرانى در منى(1)
پيامبر مكرم اسلام صلى الله عليه و آله در دو موقعيت حساس براى مردم سخنرانى كرد، كه در واقع مقدمه چينى و زمينه سازى براى ايراد خطبه غدير بود. نخستين خطابه حضرت در منى بود.
ص: 17
در اين خطبه، ابتدا به امنيت اجتماعى مسلمانان از نظر جان و مال و آبرو اشاره كرد، و جوّ جامعه را براى تأمين امنيت كامل آماده ساخت. سپس مردم را از رويكرد به اختلاف و شمشير كشيدن به روى يكديگر پرهيز داد و فرمود: اگر من نباشم، على بن ابى طالب عليه السلام در مقابل تبهكاران خواهد ايستاد.
سپس حديث ثقلين بر لسان مبارك حضرت جارى شد و فرمود: من دو چيز گرانبها در ميان شما باقى مى گذارم. اگر به اين دو چنگ زنيد، هرگز گمراه نمى شويد: كتاب خدا و خاندانم. همچنين اشاره اى كرد به اينكه نحو برخى از همين اصحاب من روز قيامت به جهنم مى روند.
جالب توجه است كه امير المؤمنين عليه السلام سخنان حضرت را براى مردم تكرار مى كرد تا دور دستان نيز بشنوند.
سه. دومين سخنرانى در مسجد خيف(1)
روز سوم توقف در منى، حضرت فرمان داد تا مردم در مسجد خيف گرد هم آيند. در آنجا خطابه اى ايراد فرمود، و ضمن آن صريحا از مردم خواست كه گفته هاى او را به خاطر بسپارند و به غائبان برسانند.
در اين خطبه، تساوى همه مسلمانان را در برابر قوانين الهى اعلام كرد. سپس بار ديگر متعرض مسئله خلافت شد و حديث ثقلين را بر مردم خواند.
چهار. ميراث نبوت در دست مقام وصايت(2)
در مكه، دستور خداوند بر پيامبر صلى الله عليه و آله چنين ابلاغ شد: نبوت تو به پايان رسيده و روزگارت كامل شده است. اسم اعظم و آثار علم و ميراث انبياء عليهم السلام را به على بن ابى طالب عليه السلام بسپار كه او نخستين مؤمن است. من، زمين را بدون عالمى كه اطاعت من و ولايتم با او شناخته شود و حجت پس از پيامبرم باشد، رها نخواهم كرد.
ص: 18
يادگارهاى پيامبران عليهم السلام مانند صحف آدم و نوح و ابراهيم عليهم السلام، تورات، انجيل، عصاى موسى عليه السلام، انگشترى سليمان عليه السلام و ساير ميراث هاى ارجمندى كه فقط در دست حجج الهى است و تا آن روز خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله حافظ آن بود، در آنجا به فرمان الهى به امير المؤمنين عليه السلام سپرده شد.
پنج. لقب امير المؤمنين(1)
جبرئيل در مكه لقب «امير المؤمنين» را از سوى خدا ويژه على بن ابى طالب عليه السلام قرار دارد، اگر چه اين لقب قبلاً نيز براى آن حضرت تعيين شده بود. پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا بزرگان اصحاب نزد على عليه السلام بروند و بر او سلام كنند و «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنين» بگويند. بدين وسيله، در زمان حيات خود از آنان بر امير بودن على عليه السلام اقرار گرفت.
ابوبكر و عمر گفتند: آيا اين حق از طرف خدا و رسول او است ؟ حضرت فرمود: آرى. حقى است از سوى خدا و رسول او. خداوند به من چنين دستور داده است.
شش. اعلام حضور همگانى در غدير(2)
انتظار مى رفت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در آخرين سفر حج خود مدتى در مكه بماند. ولى بلافاصله پس از اتمام حج اين آيه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد: «يا أيَّهَا الرَسول بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ»(3): «اى پيامبر آنچه را از سوى پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ كن و گرنه رسالت او را نرسانده اى و خداوند تو را از شر مردم حفظ خواهد كرد» .
ص: 19
نزول اين آيه به معناى رسيدن وقت ابلاغ ولايت امير المؤمنين عليه السلام بود. حضرت به بلال دستور داد تا به مردم چنين اعلام كند: كسى جز معلولان نبايد فردا باقى بماند و همه بايد حركت كنند، تا در وقت معين در غدير خم حاضر باشند.
انتخاب منطقه «غدير خم» از سوب پيامبر صلى الله عليه و آله و البته به فرمان الهى از چند جهت شايان ملاحظه است:
الف. غدير خم در راه بازگشت از مكه و كمى پيش از محل افتراق كاروان ها و تقاطع مسيرهاست.
ب. كاروان هاى حج هماره در راه رفت و برگشت از اين مسير عبور مى كنند، و با رسيدن به وادى غدير و نماز در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله با اين زيربناى اعتقادى خود تجديد خاطره و بيعتى مى كنند و ياد آن را در دل ها زنده مى شود.
ج. منطقه غدير كمى پيش از «جحفه» بيابانى وسيع و آبگيرى براى جمع شدن سيلاب و نيز آب چشمه اى بود كه از سمت شمال غربى به آن مى ريخت، و چند درخت كهنسال تنومند در آن بود و براى اقامت سه روزه پيامبر صلى الله عليه و آله و ايراد خطبه براى آن جمعيت انبوه بسيار مناسب بود.
براى مردم بسيار جالب توجه بود كه پيامبرشان پس از ده سال دورى از مكه، بدون آنكه مدتى اقامت كند تا مسلمانان به ديدارش آيند و مسائل خود را مطرح كنند، پس از اتمام مراسم حج فورا از مكه خارج شد و مردم را نيز به خروج از مكه و حضور در غدير امر فرمود.
صبح آن روز كه پيامبر صلى الله عليه و آله از مكه بيرون رفت، سيل جمعيت - كه بيش از 120 هزار نفر بودند - به همراه حضرت حركت كردند. حتى پنج هزار نفر از مكه و عده اى؛ حدود دوازده هزار نفر از اهل يمن - كه مسيرشان به سمت شمال نبود - براى درك مراسم غدير رسول خدا صلى الله عليه و آله را همراهى كردند.
ص: 20
يك. كاروان در غدير(1)
نزديك ظهر روز دوشنبه(2) كاروان به منطقه غدير خم رسيد، و حضرت مسير حركت خود را به سمت راست جاده و به سوى غدير برگرداند و فرمود: أيُّهَا الناس، أجيبوا داعِىَ اللّه ِ؛ أنا رَسولُ اللّه ِ: اى مردم ! دعوت كننده خدا را اجابت كنيد؛ كه من پيام آور خدايم.
اين سخن، كنايه از فرا رسيدن هنگام ابلاغ پيام مهمى بود. سپس فرمان دادند تا منادى چنين ندا كند: همه مردم بايستند و پيش روندگان بازگردند و نيامدگان در اينجا توقف كنند.
همچنين دستور داد كه زير درختان كهنسالى كه در آنجا بود كسى نرود و آن مكان خالى بماند. آنگاه همه مركب ها ايستادند و همه مردم در منطقه غدير پياده شدند و هر يك براى خود جايى جستند و كم كم آرام گرفتند.
صحرا براى نخستين بار شاهد تجمع بزرگ بشرى بود. شدت گرما بر اثر حرارت آفتاب و داغى زمين به حدى بود كه مردم و حتى خود حضرت گوشه اى از لباس خود را به سرانداخته، و گوشه اى از آن را زير پاى خود نهاده بودند، و عده اى از شدت گرما عباى خود را به پايشان پيچيده بودند.
ص: 21
دو. جايگاه سخنرانى(1)
رسول خدا صلى الله عليه و آله مقداد و سلمان و ابوذر و عمار را فراخواند و به آنان دستور داد تا به محل درختان كهنسال - كه در يك رديف كنار هم بودند - بروند و آنجا را آماده كنند. آنان خارهاى زير درختان را كندند و سنگ هاى ناهموار را جمع و زير درختان را جارو كردند و آب پاشيدند. سپس شاخه هاى پايين آمده درختان را چيدند. آنگاه در فاصله ميان دو درخت، روى شاخه ها پارچه اى انداختند تا سايبانى از آفتاب باشد، و آن محل براى برنامه سه روزه حضرت كاملاً مساعد شود.
سپس در زير سايبان، سنگ ها را روى هم گذاشتند و از رواندازهاى شتران منبرى به بلندى قامت حضرت ساختند و روى آن پارچه اى گستردند. منبر را در ميان جمعيت قرار دادند تا پيامبر صلى الله عليه و آله هنگام سخنرانى بر مردم مشرف باشد و صدايش به مردم برسد و همه او را ببينند. ربيعة بن امية بن خلف نيز مأموريت يافت كه سخنان حضرت را براى مردم تكرار كند، تا افراد دور دست نيز مطالب را بهتر بشنوند.
سه. پيامبر صلى الله عليه و آله و امير المؤمنين عليه السلام بر فراز منبر(2)
مقارن ظهر، انتظار مردم به پايان رسيد و منادى حضرت نداى نماز جماعت سرداد. پس از خروج مردم از خيمه ها و آمادگى صف ها براى نماز، پيامبر صلى الله عليه و آله از خيمه خود بيرون آمد و نماز را به جماعت خواند. آنگاه بر فراز منبر ايستاد وامير المؤمنين عليه السلام را نزد خود خواند و در سمت راستش نشاند. پيش از شروع خطبه، امير المؤمنين عليه السلام يك پله پايين تر بر فراز منبر در طرف راست حضرت ايستاده بود و دست پيامبر صلى الله عليه و آله بر شانه وى بود.
ص: 22
سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله نگاهى به راست و چپ جمعيت كرد و در انتظار تجمع كامل مردم بود. زنان نيز در قسمتى از مجلس نشستند كه پيامبر صلى الله عليه و آله را به خوبى مى ديدند. پس از آماده شدن مردم، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله سخنرانى تاريخى و آخرين خطابه رسمى خود را آغاز كرد.
اجتماع 120 هزار نفر براى شنيدن سخنرانى در دنياى امروز هم غير عادى است. در تاريخ نبوت، از شش هزار سال پيش تا آن روز هرگز چنان مجلس شكوهمندى براى سخنرانى تشكيل نشده بود.
سخنرانى تاريخى پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير(1) كه حدود يك ساعت طول كشيد، در يازده بخش زير ترسيم مى شود:
بخش اول. حمد و ثناى الهى: حضرت در نخستين بخش خطبه غدير، صفات قدرت و رحمت خدا را بيان فرمود. سپس به بندگى و خضوع خود در مقابل پروردگار متعال شهادت داد، و صفات ثبوتى و سلبى بارى تعالى را براى همگان متذكر گرديد.
بخش دوم. فرمان الهى براى مطلبى مهم: در اين بخش، پيامبر صلى الله عليه و آله عنان سخن را متوجه موضوع اصلى كرده، صريحا فرمود كه فرمان قاطعى از سوى خداوند آمده تا مطلب مهمى را درباره على بن ابى طالب عليه السلام بيان كنم، و گرنه رسالت خود را نرسانده ام و از عقاب خداوند بيم دارم. همچنين تصريح فرمود كه به جهت فتنه منافقان و دشمنان، هر چه از خداوند خواستم كه مرا از ابلاغ اين مهم معذور بدارد مقبول نيفتاد. سپس با اشاره به موضوع دستور خاص خدا، آن را امامت و ولايت امير المؤمنين عليه السلام معرفى كرد.
ص: 23
بخش سوم. اعلام رسمى ولايت و امامت دوازده امام عليهم السلام: پيامبر صلى الله عليه و آله امامت دوازده امام پس از خودش را به طور رسمى و قانونى تا آخرين روز دنيا اعلام فرمود، تا همه طمع يك باره بريده شود.
از نكات مهم، اشاره حضرت به عموميت ولايت آنان بر همه انسان ها، در طول زمان ها و در همه مكان ها و نفوذ كلماتشان در جميع امور بود، و نيابت تامه امامان از خدا و رسول صلى الله عليه و آله را در بيان حلال و حرام و در جميع علوم اعلام فرمود. سپس نتيجه گيرى كرد كه شك كننده در اين مسئله كافر و ملعون و مغضوب خداست.
بخش چهارم. معرفى و بلند كردن امير المؤمنين عليه السلام: در بخش چهارم خطبه، براى آنكه هر گونه ابهامى از بين برود و دست منافقين از هر جهت بسته باشد، پيامبر صلى الله عليه و آله با دست هاى مبارك بازوان امير المؤمنين عليه السلام را گرفته و آن حضرت را از جا بلند كردند تا حدى كه پاهاى آن حضرت محاذى زانوان پيامبر صلى الله عليه و آله قرار گرفت. در اين حال فرمودند:
مَن كُنت مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ
وَ اخذُل مَن خَذَلَه: هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر بوده ام اين على هم نسبت به او صاحب اختيارتر است. خدايا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند.
حضرت با بيان «حديث غدير» با صراحت كامل فرمود: آنچه گفتم درباره «اين على» و «اولاد اين على» است، و بدين ترتيب هر گونه شبهه اى را از ميان برداشت.
سپس پيامبر صلى الله عليه و آله كمال دين و تمام نعمت را با ولايت ائمه عليهم السلام اعلام فرمود و نزول آيه «اليَومُ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رضيتُ لَكُم الإسلامَ دينا»(1) را درباره روز غدير نويد داد، و بعد از آن خدا و ملائكه و مردم را بر ابلاغ اين رسالت شاهد گرفتند.
ص: 24
بخش پنجم. تأكيد بر توجه امت به مسئله امامت: در اين بخش حضرت صريحا فرمود: هر كس از امامت امامان سرباز زند، اعمال نيكش نابود مى شود و هميشه در جهنم خواهد بود. بعد از آن پاره اى از فضائل امير المؤمنين عليه السلام را ذكر فرمود، و با اشاره به مسئله حسد، متذكر شد كه از علل گمراهى و سرپيچى و مخالفت مردم با ائمه عليهم السلام حسدورزى آنان است. و نيز يادآور شد كه دشمنى با امير المؤمنين عليه السلام دليل شقاوت است.
بخش ششم. اشاره به كارشكنى هاى منافقان: اين مرحله از سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله جنبه غضب الهى را نمودار ساخت. حضرت آيات لعن و عذاب را از قرآن تلاوت كرده، فرمود:
مصداق اين آيات، برخى از اصحاب من هستند كه مأمور به چشم پوشى از آنان هستم. ولى بدانيد كه خداوند ما را بر معاندان و مخالفان و خائنان و مقصران حجت قرار داده است، و چشم پوشى از آنان در دنيا مانع از عذاب آخرت نيست.
سپس سه نكته مهم ديگر را افزودند:
مبادا بعد از من به عقب برگرديد !
مبادا مسلمان بودن خود را بر خدا منت بگذاريد كه خدا در كمين شماست !
بدانيد كه پس از من امامان گمراهى ظهور مى كنند، و مردم را به سوى جهنم مى كشانند. من از آنان بيزارم و همه آنان در جهنم خواهند بود !
همچنين اشاره گويايى به اصحاب سقيفه فرمود، و تصريح كرد كه پس از من مقام امامت را غصب كرده و آن را به صورت پادشاهى در مى آورند. سپس غاصبان را لعنت كرد.
در پايان اين بخش متذكر شد كه خداوند متعال شما را رها نكرده است، و همان گونه كه امت هاى گذشته به سبب تكذيبشان معذب شدند، شما هم گرفتار عذاب خواهيد شد.
ص: 25
بخش هفتم. پيروان اهل بيت عليهم السلام و دشمنان ايشان: آنگاه حضرت محور كلام را بر آثار دوستى و دشمنى با اهل بيت عليهم السلام قرار داد. نخست با اشاره به سوره حمد - كه مسلمانان هر روز آن را در نماز خويش مى خوانند - فرمود: اين سوره و اصحاب «صراه مستقيم» - كه تكيه گاه اين سوره است - درباره اهل بيت عليهم السلام و شيعيان آنان است.
سپس چندين آيه قرآنى را درباره مؤمنان و صفات و جايگاه بهشتى آنان تلاوت فرمود، و همه را بر شيعيان و پيروان آل محمد عليهم السلام تطبيق كرد. همچنين چند آيه از قرآن را درباره منافقان و جهنميان و اخوان شياطين و ملعونان تلاوت فرمود، و آنها را دشمنان آل محمد عليهم السلام خواند.
بخش هشتم. اشاره به حضرت مهدى عليه السلام: حضرت مطالبى اساسى درباره حضرت بقية اللّه الاعظم حجة بن حسن المهدى ارواحنا فداه فرمود، و به اوصاف و ويژگى هاى ايشان به اختصار اشاره كرد؛ بدين قرار:
آخرين امامان كه حجتى پس از او نيست.
بر همه اديان و مذاهب پيروز مى شود.
بر همه قبايل شرك و كفر و رهبران آنان چيره مى گردد.
انتقام گيرنده همه خون هاى ناحق ريخته اولياى خداست.
بيان كننده دقيق درجات افراد در علم و فضيلت و در جهل و جهالت است.
وارث جميع علوم است.
همه پيشينيان درباره او بشارت داده اند.
هيچ كس بر او غالب نمى گردد و هيچ كس عليه او يارى نمى شود.
بخش نهم. فراخوانى به بيعت: آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله اشاره فرمود كه من پس از اتمام خطبه، شما را به بيعت كردن با خود و على بن ابى طالب عليه السلام دعوت مى كنم. ضمانت اين بيعت آن است كه من با خداوند بيعت كرده ام و على عليه السلام هم با من. پس بيعتى را كه از شما مى گيرم از سوى خداوند و بيعت با او است.
ص: 26
بخش دهم. حلال و حرام، واجبات و محرمات: حضرت در اين بخش از سخنان خود، نخست مطالبى درباره حج و عمره، فضائل و آثار دنيوى و اخروى آن دو مطرح فرمود. سپس اشاره مختصرى به نماز و زكات و امر به معروف و نهى از منكر كرد. ولى مقصد اصلى حضرت بيان چند مطلب اساسى زير بود:
1. اگر درباره حلال و حرام جهل يا ابهامى داشتيد يا فراموش كرديد، على بن ابى طالب و امامان پس از او عليهم السلام براى شما بيان مى كنند.
2. شمار حلال ها و حرام ها بيش از آن است كه من همه را يك جا بيان كنم. پس اين بيعتى كه از شما درباره امامان عليهم السلام مى گيرم، در حقيقت نوعى بيان حلال و حرام تا روز قيامت است كه از زبان امامان عليهم السلام بيان خواهد شد.
3. هر حلال يا حرامى كه بيان كردم، هرگز از آنها بر نمى گردم و آنها تغيير ناپذير است.
4. بالاترين و شاخص ترين امر به معروف، رساندن پيام غدير درباره امامان عليهم السلام است؛ مردم را به اطاعت آنان امر كنيد، و از مخالفت ايشان بر حذر باشيد.
پنجم. راهنماى امر به معروف و نهى از منكر بايد امام معصوم باشد.
در پايان، حضرت تقوى، روز قيامت، حسابرسى و ميزان ثواب و عقاب الهى را يادآورى فرمود.
بخش يازدهم. بيعت گرفتن رسمى: در آخرين مرحله خطبه، موضوع بيعت گيرى مطرح شد. حضرت با توجه به آن جمعيت انبوه و شرايط غير عادى زمان و مكان، تصريح كرد كه شايد بيعت كردن با همگان با كف دست و اين همه مردم ممكن نشود، و طبق فرمان خداوند بايد پيش از بيعت كردن با دست، از زبان هاى شما اقرار بگيرم.
سپس متنى را خواند كه همه بايد به آن اعتراف كنند؛ و خلاصه آن اقرار به اطاعت دوازده امام عليهم السلام و پيمان بر عدم تغيير و تبديل و نيز رساندن اين پيام به آيندگان بود،
ص: 27
و بيعت با دست هم به شمار مى رفت. زيرا حضرت فرمود: بگوييد با جان و زبان و دستمان بيعت مى كنيم؛ يعنى اگر بيعت كردن با دست امكان ندارد، به اين صورت بيعت مى كنيم.
آنگاه به فضائل بى كران امير المؤمنين عليه السلام اشاره كرد و فرمود: فضائل او پيش از آن است كه يك جا همه را بيان كنم. پس هر كس با شناخت و معرفت فضيلتى را درباره او خبر داد او را راستگو بدانيد و از او بپذيريد.
سرانجام، بار ديگر به بيعت و گفتن «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنينَ» و ولايت حضرتش تأكيد فرمود، و با دعا براى مؤمنان و نفرين بر كافران و منكران، خطبه را به پايان رساند.
چهار. على عليه السلام بر فراز دست پيامبر صلى الله عليه و آله(1)
يكى از اقدامات بسيار بديع پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله آن بود كه پس از مقدمه چينى و ذكر مقام خلافت و ولايت امير المؤمنين عليه السلام، براى پيشگيرى از هر گونه شك و شبهه، نخست مطلب را با زبان و سپس به صورت عملى براى مردم بيان كرد. بدين ترتيب كه فرمود:
باطن قرآن و تفسير آن را براى شما بيان نمى كند، مگر اين كسى كه من دست او را مى گيرم و او را بلند مى كنم.
پس از آن، حضرت گفته خود را عملى كرد و به امير المؤمنين عليه السلام - كه بر فراز منبر يك پله پايين تر از حضرت ايستاده بود - فرمود: نزديك تر بيا ! حضرت امتثال كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله دو بازوى او را گرفت.
ص: 28
در اين هنگام على عليه السلام دست خود را باز كرد تا دست هاى هر دو به سوى آسمان قرار گرفت. سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله امير المؤمنين عليه السلام را بلند كردند؛ به گونه اى كه پاهاى او محاذى زانوهاى پيامبر صلى الله عليه و آله قرار گرفت. در اين حال فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ: هر كس من مولا و صاحب اختيار اويم، اين على عليه السلام مولا و صاحب اختيار او است.
پنج. بيعت قلب ها و زبان ها(1)
بيعت گرفتن از فرد فرد آن جمعيت انبوه از طرفى غير ممكن بود، و از سوى ديگر امكان داشت افرادى به بهانه هاى مختلف از بيعت شانه خالى كنند و حضور نيابند، و در نتيجه نتوان التزام عملى و گواهى قانونى از آنان گرفت.
از اين رو حضرت در اواخر سخنانشان فرمودند:
اى مردم ! چون با يك كف دست و با اين وقت محدود و با اين سيل جمعيت، بيعت كردن براى همه ممكن نيست. پس همگى اين سخن مرا تكرار كنيد و بگوييد: ما فرمانى را كه از جانب خداوند درباره على بن ابى طالب عليه السلام و امامانى از فرزندانش به ما رساندى بر سر مى نهيم و به آن راضى هستيم، و با قلب و جان و زبان و دستمان با تو بر اين مدعا بيعت مى كنيم ... . در اين باره براى ايشان از قلب ها و جان ها و زبان ها و دستانمان عهد و پيمان گرفته شد. هر كس كه با دستش نتوانست با زبانش بدان اقرار كرده است.
مردم يكايك سخنان حضرت را تكرار كردند، و بدين وسيله بيعت عمومى گرفته شد. پيداست كه حضرت متن كلامى را كه بايد مردم تكرار كنند به آنان القا فرمود، تا هر كس به شكل خاصى اقرار نكند، بلكه همه به مطلبى كه حضرت از آنان مى خواهد التزام دهند و بر سر آن بيعت كنند.
ص: 29
يك. تبريك مقام نبوت و ولايت(1)
پس از پايان خطبه، مردم به سوى پيامبر صلى الله عليه و آله و امير المؤمنين عليه السلام روى آوردند، صداى مردم بلند شد: آرى، شنيديم و طبق فرمان خدا و رسول با قلب و جان و زبان و دستمان اطاعت مى كنيم.
سپس براى بيعت كردن بر هم سبقت مى گرفتند و با ايشان دست بيعت مى دادند، و به پيامبر صلى الله عليه و آله و امير المؤمنين عليه السلام تهنيت مى گفتند. رسول خدا صلى الله عليه و آله هم مى فرمود:
الحَمدُ للّه ِ الَذى فَضَّلَنا عَلى جَميعِ العالَمينَ. ابراز احساسات و فريادهاى شادى مردم - كه از هر سو بر مى خاست - شكوه و ابهت بى مانندى به آن اجتماع بزرگ مى بخشيد.
نكته در خور توجيهى كه در هيچ يك از پيروزى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله در جنگ ها و ساير مناسبت ها و حتى فتح مكه مشاهده نمى شود، اين سخنان حضرت در روز غدير است:
به من تبريك بگوييد، به من تهنيت بگوييد؛ زيرا خداوند مرا به نبوت و اهل بيتم را به امامت اختصاص داده است.
از سوى ديگر، پيامبر صلى الله عليه و آله به منادى خود دستور داد ميان مردم بگردد و خلاصه غدير را چنين تكرار كند:
مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ. أللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.
بدين سان تابلويى از غدير در ذهن ها نقش بست.
ص: 30
دو. بيعت مردان(1)
براى آنكه رسميت موضوع محكم تر شود و آن جمعيت انبوه بتوانند مراسم بيعت را منظم و برنامه ريزى شده انجام دهند، پيامبر صلى الله عليه و آله پس از فرود از منبر دستور داد تا دو خيمه بر پا شود: يكى را مخصوص خود قرار داد و در آن جلوس فرمود، و به امير المؤمنين عليه السلام دستور داد تا در خيمه ديگر بنشيند، و امر كرد تا مردم جمع شوند.
پس از آن، مردم دسته دسته در خيمه پيامبر صلى الله عليه و آله حضور مى يافتند و با آن حضرت بيعت كرده، به وى تبريك مى گفتند. سپس در خيمه مخصوص امير المؤمنين عليه السلام حاضر مى شدند و به عنوان امام و خليفه پس از پيامبرشان با آن حضرت بيعت و با وصف «امير المؤمنين» بر آن حضرت سلام مى كردند، و اين مقام والا را به حضرت تهنيت مى گفتند.
برنامه بيعت تا سه روز ادامه داشت، و در همه اين مدت حضرت در منطقه غدير ماند. اين برنامه چنان حساب شده بود كه همه مردم در آن شركت كردند.
دو قطعه جالب از تاريخ اين بيعت شنيدنى است:
الف. نخستين كسانى كه در غدير با امير المؤمنين عليه السلام بيعت كردند، زودتر از همه آن را شكستند و پيش از همه پيمان خود را زير پا گذاشتند و پس از پيامبر صلى الله عليه و آله رو در روى امير المؤمنين عليه السلام ايستادند. جالب تر اينكه عمر پس از بيعت اين كلمات را بر زبان مى راند: افتخار برايت باد ! گوارايت باد اى پسر ابى طالب ! خوشا به حالت اى ابالحسن ! اكنون مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى !
ص: 31
ب. پس از امر پيامبر صلى الله عليه و آله، همه مردم بدون چون و چرا با امير المؤمنين عليه السلام بيعت مى كردند. ولى همان گروه - با آنكه تظاهر به پيش قدمى مى كردند - پيش از بيعت كردن معترضانه گفتند: آيا اين فرمان از سوى خداوند است يا رسولش ؟ (يعنى از جانب خودت مى گويى) حضرت فرمود: از طرف خدا و رسول او است. آيا چنين مسئله بزرگى بدون امر خداوند مى شود ؟ و همچنين فرمود: آرى، حق است از طرف خدا و رسولش كه على عليه السلام امير المؤمنين است.
سه. بيعت زنان(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا زنان هم با آن حضرت بيعت و با وصف «امير المؤمنين» به او سلام كنند و به وى تبريك بگويند، و به همسران خويش تأكيد كرد. بدين منظور دستور داد ظرفى آب آوردند، و پرده اى بر روى آن زدند؛ به گونه اى كه امير المؤمنين عليه السلام در يك نيمه و زنان در آن سوى پرده دستانشان را در ميان ظرف آب نهادند، و بدين سان با حضرت بيعت كردند.
بانوى بزرگ اسلام حضرت زهرا عليهاالسلام و همچنين همه همسران پيامبر صلى الله عليه و آله و امّ هانى خواهر امير المؤمنين عليه السلام و فاطمه دختر حضرت حمزه و اسماء بنت عميس در آن مراسم پرشكوه حضور داشتند.
خود را كه «سحاب» نام داشت، به عنوان نشان افتخار بر سر امير المؤمنين عليه السلام بست و انتهاى عمامه را بر دوش آن حضرت آويخت.
امير المؤمنين عليه السلام در اين باره چنين مى فرمايد:
پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير عمامه اى بر سرم بست و يك طرف آن را بر دوشم آويخت و فرمود: خداوند در روز بدر و حنين با ملائكه اى كه چنين عمامه اى به سر داشتند مرا يارى فرمود.
پنج. شاعر غدير(1)
بخش ديگرى از مراسم پر شور غدير، درخواست حسّان بن ثابت بود. او به حضرت عرض كرد: يا رسول اللّه ! اجازه مى فرماييد شعرى را بخوانم، كه درباره على بن ابى طالب عليه السلام - به مناسبت اين حماسه بزرگ - سروده ام ؟ حضرت فرمود: بخوان به نام خداوند و به بركت او.
حسان بر جاى بلندى قرار گرفت و مردم براى شنيدن سخنانش ازدحام كردند و گردن كشيدند. او گفت: اى بزرگان قريش ! سخن مرا به گواهى و امضاى پيامبر صلى الله عليه و آله گوش كنيد. سپس اشعارى را خواند كه همان جا سروده بود، و سندى تاريخى در غدير به نام خود ثبت كرد. پس از اشعار حسان، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى حسان ! مادامى كه با زبانت از ما دفاع مى كنى از سوى روح القدس مؤيد خواهى بود.
شش. امضاى الهى با معجزه غدير و سنگ آسمانى(2)
واقعه عجيبى كه معجزه آسا امضاى خداى متعال را بر همايش غدير ثبت كرد و بر
ص: 33
همگان تابت شد كه غدير امرى الهى است، داستان حارِث فِهرى بود. در آخرين ساعات از روز سوم در صحراى غدير، حارث با دوازده نفر از اصحابش نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت:
اى محمد ! سه سؤال از تو دارم: شهادت به يگانگى خداوند و پيامبرى خودت را از جانب پروردگارت آورده اى يا از پيش خود گفتى ؟ اينكه درباره على بن ابى طالب گفتى: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ ... ، از جانب پروردگارت بود يا از پيش خود گفتى ؟
حضرت در جواب هر سه سؤال فرمودند:
خداوند به من وحى كرد، واسطه ميان من و خدا جبرئيل است و من رساننده پيام خدا هستم و بدون اجازه پروردگارم خبرى را اعلام نمى كنم.
حارث - به نص قرآن - گفت: «اللّهُمَّ إن كانَ هذا هُوَ الحَقُّ مِن عِندَكَ فَأمطِر عَلَينا حِجارَةً مِنَ السَماءِ أوِ ائتِنا بِعَذابٍ أليمٍ»(1): «خدايا اگر اين مطالب حق و از جانب تو است سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذاب دردناكى بر ما بفرست» .
همين كه سخن حارث تمام شد و به راه افتاد، خداوند سنگى از آسمان بر او فرستاد كه بر مغزش فرود آمد و او را هلاك كرد.
آنگاه آيه «سَألَ سائلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِعٌ»(2) نازل شد. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله به اصحابش فرمود: ديديد و شنيديد ؟ گفتند: آرى.
با اين معجزه، بر همگان آشكار شد كه «غدير» از منبع وحى سرچشمه گرفته و فرمان الهى است. از سوى ديگر، تكليف همه منافقان آن روز و طول تاريخ كه هم چون حارث فهرى فكر مى كنند روشن مى شد.
ص: 34
هفت. برنامه هاى جانبى مراسم غدير(1)
در طول سه روزى كه مراسم بيعت ادامه داشت، قشرهاى مختلف مردم گروه گروه در پيشگاه پيامبر صلى الله عليه و آله حضور مى يافتند. در اين اجتماعات كوچك - با توجه به اهميت خطبه و مسئله بيعت - سؤالاتى درباره آن مطرح مى كردند و توضيح بيشترى مى خواستند.
حضرت نيز محتواى خطبه را كوتاه تر و با عبارت ديگرى بيان مى فرمود، و گاه مطالب ديگرى در توضيح آن مى افزود. در اين زمينه به نمونه هايى از خطبه اشاره مى شود:
خبر از وفات خود: اى مردم ! همه پيامبران عليهم السلام پيش از من، پس از سپرى كردن دورانى از عمر خود، نداى خداوند را اجابت كرده اند. خداوند لطيف خيبر به من خبر داده كه «إنَّكَ مَيِّتٌ وَ إنَّهُم مَيِّتونَ» .(2) گويا مرا نيز فرا خوانده است و من اجابت كرده ام. اى مردم ! دوران توقف هر پيامبرى در ميان قوم خودش نصف پيامبر پيشين است. حضرت عيسى بن مريم عليه السلام چهل سال در ميان قوم خود بود، و من پس از بيست سال آماده رفتن هستم و به زودى از شما جدا مى شوم.
اقرار بر ابلاغ رسالت: بدانيد كه از من و شما سؤال خواهد شد. من و شما درباره كتاب خدا و حجت او - كه به يادگار در ميان شما گذارده ام - مسئوليم. آيا من ابلاغ كرده ام ؟ شما به پروردگارتان چه خواهيد گفت ؟
ص: 35
صداى مردم از هر سو بلند شد: ما شهادت مى دهيم كه تو بنده خدا و پيامبر او هستى. پيام هاى او را رساندى و در راه او جهاد كردى. دلسوز بودى و مأموريت خود را به پايان بردى. خداوند از سوى ما به تو جزاى خير دهد؛ به بهترين صورتى كه به پيامبرى از امتش جزا داده است. سپس حضرت فرمود: خدايا شاهد باش !
بيان ولايت امير المؤمنين عليه السلام به تعبيرهاى ديگر:
اى بندگان خدا ! نسب مرا بگوييد. گفتند: تو محمد بن عبداللّه بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف هستى. فرمود: خداوند متعال در معراج به من چنين وحى كرد: اى محمد ! من محمود هستم و تو محمدى؛ نام تو را از نام خود مشتق ساخته ام. هر كس به تو نيكى كند به او نيكى مى كنم، و هر كس از تو جدا شود من از او جدا شوم. نزد بندگانم برو و كرامتم را نسبت به تو به آنان خبر ده. من هيچ پيامبرى را نفرستاده ام، مگر آنكه براى او وزيرى قرار داده ام. تو پيامبر من هستى و على عليه السلام وزير تو است.
بدانيد شما را شاهد مى گيرم كه من گواهى مى دهم خداوند صاحب اختيار من است، و من صاحب اختيار هر مؤمنى هستم. آيا به اين مطلب اقرار داريد و به آن شهادت مى دهيد ؟ گفتند: آرى، شهادت مى دهيم. فرمود: إعلَموا، مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ، وَ هُوَ هذا. و به امير المؤمنين عليه السلام اشاره نمود.
اى مسلمانان ! حاضران به غايبان برسانند: كسانى را كه به من ايمان آورده و مرا تصديق كرده اند، به ولايت على عليه السلام سفارش مى كنم. بدانيد كه ولايت على عليه السلام ولايت من، و ولايت من ولايت پروردگار من است. اين پيمانى است كه پروردگارم با من بسته و مأمورم كه آن را به شما ابلاغ كنم. سپس سه مرتبه فرمود: آيا شنيديد ؟ گفتند: يا رسول اللّه ! شنيديم.
اى مردم ! به چه شهادت مى دهيد ؟ گفتند: شهادت مى دهيم كه خدايى جز اللّه نيست. فرمود: سپس به چه شهادت مى دهيد ؟ گفتند: محمد بنده و پيامبر خداست. فرمود: صاحب اختيار شما كيست ؟ گفتند: خدا و پيامبر صاحب اختيار ما هستند. فرمود: هر كس خدا و پيامبر صاحب اختيار اوست، على صاحب اختيار اوست.
ص: 36
آيا من بر هر مؤمنى از خودش اولى نيستم ؟ گفتند: آرى. فرمود: على عليه السلام صاحب اختيار كسى است كه من صاحب اختيار اويم. آيا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتند: آرى، يا رسول اللّه ! فرمود: آيا صاحب اختيار شما از خودتان بيشتر بر شما اختيار ندارد ؟ گفتند: آرى، يا رسول اللّه ! حضرت نگاهى به طرف آسمان كرده، سه مرتبه فرمودند: خدايا، شاهد باش ! سپس فرمودند: بدانيد هر كس من صاحب اختيار او بوده ام و نسبت به او اختيارم از خودش بيشتر است، اين على عليه السلام صاحب اختيار او است و اختيارش نسبت به او از خودش بيشتر است.
سلمان پرسيد: ولايت على عليه السلام چگونه است و نمونه آن چيست ؟ فرمود: ولايت او چون ولايت من است. هر كس من بر او بيش از خودش اختيار داشته ام، على عليه السلام نيز بر او بيش از خودش اختيار دارد.
ديگرى پرسيد: مراد از ولايت على عليه السلام چيست ؟ فرمود: هر آن كس من پيامبر او بوده ام، على عليه السلام امير او است.
سؤال از ولايت در روز قيامت: آيا قبول داريد خدايى جز اللّه نيست و من پيامبر او به سوى شمايم و بهشت و جهنم و زنده شدن پس از مرگ حق است ؟ گفتند: به اين مطالب شهادت مى دهيم. فرمود: خدايا، بر آنچه مى گويند شاهد باش !
بدانيد شما از خود من شنيده ايد و مرا ديده ايد. هر كس عمدا بر من دروغ ببندد، جاى خود را در جهنم آماده كند.
بدانيد من كنار حوض كوثر منتظر شما هستم، و روز قيامت در مقابل امت هاى ديگر به كثرت شما افتخار مى كنم. نزد امتم ديگر مرا روسياه نكنيد !
بدانيد من منتظر شما هستم و شما فرداى قيامت كنار حوض كوثر بر من وارد مى شويد، و آن حوضى است كه عرض آن به وسعت بصرى تا صنعاست.(1) در آن قدح هايى از نقره به شمار ستارگان آسمان است.
ص: 37
بدانيد فرداى قيامت وقتى كنار حوض نزد من مى آييد، از شما سؤال خواهم كرد درباره آنچه امروز شما را شاهد گرفتم، و ثقلين. ببينيد براى روزى كه مرا ملاقات مى كنيد، در غيبت من با آنان چگونه رفتار مى كنيد.
پرسيدند: يا رسول اللّه ! ثقلين كدام اند ؟ فرمود:
ثقل اكبر كتاب خداوند بزرگ است، كه واسطه متصل خدا و من با شماست. يك سوى آن (يعنى قرآن) در دست خدا و طرف ديگر آن در دست شماست. در آن علوم گذشته و آينده است، تا روزى كه قيامت بر پا شود. ثقل اصغر همتاى قرآن است و آن على بن ابى طالب و عترت او عليهم السلام است، و اين دو از يكديگر جدا نمى شوند تا بر حوض كوثر نزد من بيايند. از آنان سؤال كنيد و از غير ايشان نپرسيد كه گمراه مى شويد.
من براى اين دو از خداوند لطيف خبير در خواست هايى كرده ام و خداوند به من عطا فرموده است. يار آن دو ياور من و خواركننده آن دو خوار كننده من است. ولى آن دو ولى من، و دشمن آن دو دشمن من است. هيچ امتى پيش از شما هلاك نشده، مگر زمانى كه دينشان را طبق هوا و هوس خود قرار داده و عليه پيامبرشان قيام كرده و قيام كنندگان به عدالت را كشته اند.
بدانيد من عده اى را از آتش نجات خواهم داد، ولى گروهى را از دست من مى گيرند. من خواهم گفت: خدايا اصحابم ! به من گفته مى شود: تو نمى دانى پس از تو چه كردند !
با اتمام مراسم سه روزه غدير، پيامبر صلى الله عليه و آله دستور حركت داد و كاروان حجة الوداع به سوى مدينه حركت كرد. پس از طى چند منزل و در حالى كه كاروان به عقبه (گردنه) هَرشى نزديك مى شد، جبرئيل نازل شد و پيامبر صلى الله عليه و آله را از نقشه ترور حضرت توسط منافقين در عقبه هرشى خبر داد.
ص: 38
ماجرا از اين قرار بود كه چند تن از منافقين به سرگردگى ابوبكر و عمر، وقتى ديدند امر خلافت و امامت در غدير مستحكم و مسجّل شد، تصميم گرفتند فبل از رسيدن به مدينه كار پيامبر صلى الله عليه و آله را تمام كنند، تا به محض رسيدن به مدينه بهتر بتوانند مقاصد شوم خود را اجرا كننند.
به همين منظور، از كاروان حجة الوداع پيشى گرفتند و در عقبه هرشى كمين كردند، تا با رها كردن سنگ هاى بزرگ شتر پيامبر صلى الله عليه و آله را رَم دهند و حضرت را در سراشيبى گردنه به قتل برسانند.
ولى اين نقشه شوم با خبر دادن جبرئيل و پيشگيرى حضرت نقش بر آب شد و حضرت به راه خود ادامه دادند تا به مدينه رسيدند.
همچنين در فاصله از غدير تا مدينه، آياتى بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد.
به محض رسيدن به مدينه، منافقين بى كار ننشستند و به طور جدى كارشكنى هاى خود را ادامه دادند. از مهم ترين اقدامات آنان ماجراى صحيفه ملعونه دوم، ماجراى تخلّف از لشكر اُسامه، ماجراى كِتف و ماجراى شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله بود:
به محض بازگشت از سفر حجة الوداع و رسيدن به مدينه، بيش از سى نفر از منافقين در منزل ابوبكر جمع شدند، و پيرو صحيفه اول - كه پنج نفرى در مكه نوشته بودند - صحيفه دوم را نوشتند كه مفصل تر از صحيفه اول بود، و همگى آن را امضا كردند. نكته اصلى اين صحيفه همان نكته صحيفه اول بود؛ و آن اينكه نگذارند خلافت به اهل بيت عليهم السلام برسد.
پيامبر صلى الله عليه و آله در روزهاى آخر عمرِ خود بسيار نگرانِ وضع مدينه و توسعه فعاليت هاى هر چه بيشترِ منافقين؛ چه از نظر افراد و چه از نظر عمل بود. بنا بر اين،
ص: 39
لشكرى را به سركردگى جوانى به نام اسامة بن زيد به بيرون مدينه و به قصد جنگى فرستاد، و اكثر منافقين را در اين لشكر جاى داد، تا حتى الامكان مدينه خالى از منافقين باشد.
به خصوص پيامبر صلى الله عليه و آله اصحاب صحيفه و عقبه و به خصوص ابوبكر و عمر را نام برد، و به نقل شيعه و عامه با تأكيد فرمود: لعن اللّه من تَخَلَّفَ عَن جَيشِ اُسامَة: خدا لعنت كند كسى را كه (همراه اسامه نرود) و از لشكر اسامه تخلف كند. لشكر اسامه حركت كرد و تا دو منزل از مدينه به نام «جُرف» دور شد.
از سوى ديگر، عايشه و حفصه - كه دو جاسوس ابوبكر و عمر در منزل پيامبر صلى الله عليه و آله بودند - به پدران خود خبر دادند كه حال پيامبر صلى الله عليه و آله مساعد نيست و بايد هر چه زودتر يازگردند. ابوبكر و عمر هم از همان جا مخفيانه و شبانه به مدينه بازگشتند !
صبح آن روز، چون پيامبر صلى الله عليه و آله از شدت ضعف نمى توانست براى نماز جماعت به مسجد بيايد و محراب هنوز خالى بود، ابوبكر به محراب رفت، و در جواب اعتراض مردم به دروغ گفت كه پيامبر صلى الله عليه و آله خود چنين دستور داده است ! پشت سرِ او هم منافقين صف بستند و نماز جماعت را شروع كردند.
بلال مؤذن پيامبر صلى الله عليه و آله چون چنين ديد، دويد و حضرت را خبر نكرد. پيامبر صلى الله عليه و آله در عين ضعف شديد آمد و ابوبكر را كنار زد و خود به نماز ايستاد. سپس در همان پايين منبر نشست و حديث مشهور ثقلين را فرمود، كه پيشتر در غدير نيز بيان فرموده بود.
ساعات آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله، عده اى از جمله عمر و اتباعش بر بالين حضرت بودند. ناگهان حضرت چشم گشود و فرمود: قلم و دوات و كِتْفى(1) بياوريد، تا بنويسم آنچه را كه اگر بدان اخذ كنيد هيچ گاه گمراه نشويد.
ص: 40
عمر كه در مجلس بود، دانست كه آن حضرت چه مى خواهد بنويسد. لذا براى اينكه مانع از اين نوشته شود، در حضور همه و در حال حيات رسول اللّه صلى الله عليه و آله و با كمال وقاحت گفت: دَعَوه، إنَّ الرَجُلَ لَيَهجُر، حَسبُنا كِتابُ اللّه ِ: واگذاريدش ! اين مرد هذيان مى گويد ! ! كتاب خداوند براى ما بس است !
در حديث آمده است: عايشه و حفصه به دستور پدرانشان ابوبكر و عمر، پيامبر صلى الله عليه و آله را در مريضى كه داشت مسموم كردند و حضرت را به شهادت رساندند.
امام صادق صلى الله عليه و آله مى فرمايد: آيا مى دانيد پيامبر صلى الله عليه و آله به مرگ خود از دنيا رفت يا كشته شد ؟ خداوند مى فرمايد: «أ فَإن ماتَ أو قُتِل إنقَلَبتُم عَلى أعقابِكُم»(1) : «اگر (پيامبر صلى الله عليه و آله) از دنيا برود يا كشته شود شما به حالِ گذشته خود باز مى گرديد» . پس (بدانيد) پيامبر صلى الله عليه و آله مسموم شد. آن دو زن (عايشه و حفصه) حضرت را قبل از وفات سمّ دادند. راوى مى گويد: گفتيم: اين دو زن و پدرانشان (ابوبكر و عمر) بدترين خلق خدا هستند.
البته اين مطلب با در نظر گرفتن سوء قصد مكرر دشمنان و منافقين به خصوص ابوبكر و عمر نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله در موارد متعدد و به شكل هاى مختلف بسيار عادى است.
به محض اينكه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به شهادت رسيد، منافقين و دشمنان اسلام برنامه هاى شوم خود را شروغ كردند، كه به چند مورد از مهم ترين آنها اشاره مى شود:
پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله، منافقين به سركردگى ابوبكر و عمر به سقيفه بنى ساعده ريختند، و با ارعاب و تهديد و چوب و چماق و البته با برنامه ريزى هاى قبلى، خلافت را غصب كرده و به ناحق ابوبكر را خليفه پيامبر صلى الله عليه و آله معرفى كردند.
ص: 41
ماجراى غصب خلافت توسط ابوبكر و عمر و در ادامه عثمان، و نيز ماجراى سقيفه از ابتدا تا انتهاى آن و تعيين و منبر رفتن ابوبكر مهم ترين جنايت در تاريخ بشريت است. جنايتى كه لازم به توضيح نيست و از آفتاب روشن تر است، و بدون شك در اين مختصر مجال بازگويى و شرح اين مصيبت عظمى و واكاوى تمام جوانب و اثرات مخرّب آن تا قيامت نيست.
بحث غصب خلافت در كنار بحث غدير و فدك جزو عقايد شيعه بوده، و جلدها كتاب لازم است تا عُمق اين جنايتِ عظيم تاريخ روشن گردد.
يكى از بزرگ ترين جنايات پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله اين است كه عمر به دستور ابوبكر عده اى را برداشت و به درب خانه حضرت فاطمه عليهاالسلام هجوم برده و خانه وحى را به آتش كشيدند. اين حقيقت به قدرى غير قابل انكار است كه به نقل متواتر شيعه و عامه خود ابوبكر در لحظه مرگ گفت: كاش سه كار را انجام نمى دادم؛ ... اى كاش نسبت به خانه فاطمه پرده درى نمى كردم ... !
اوج نفاق ابوبكر آنجاست كه پس از هجوم به بيت ولايت، وقتى امير المؤمنين عليه السلام را سر و پاى برهنه و ريسمان در گردن به مسجد بردند، ابوبكر تا چشمش به حضرت افتاد فرياد بر آورد كه او را رها كنيد ! آرى اينگونه است اوج نفاق و نهايت دورويى و تزوير و شدت خباثت و كفر.
حادثه غم انگيز و پرفتنه غصب فدك به اصلِ مسئله ولايت و خلافت و غدير باز مى گردد، و دامنه آن بسيار وسيع است. غصب فدك از بزرگ ترين جناياتى بود كه دشمنانِ دين و منافقين انجام دادند.
همين اهميت است كه حضرت زهرا و امير المؤمنين عليهماالسلام مقصد شوم آنان را بر ملا كردند و آبرويشان نزد همگان رفت. خطابه پرمحتواى فاطمى و احتجاج هاى مكرر و قاطعِ علوى و ساير ائمه عليهم السلام خود بهترين دليل بر اين مدعى است.
ص: 42
اين بود داستان واره اى فهرستوار و مختصر و اشاره به موارد شاخص و مهم از ماجراى غدير و اتفاقات قبل و بعد و مرتبط با آن، كه ذيلاً به تك تك اين ماجراها به ترتيب زمانى و تفصيل جريانات و حواشى آن مى پردازيم. ضمنا در آخر هر بخش، آيات نازل شده در آن مقطع زمانى همراه با توضيحات آورده مى شود.
لازم به ذكر است: براى تاريخ و ماجراى غدير تحليل هايى هم بيان شده است. اين تحليل ها در فصل سوم «اعتقادات غدير» : بخش دوم «تحليل واقعه غدير» در سه قسمت آمده است: قسمت اول: تحليل هاى كلى غدير، قسمت دوم: تحليل هاى خط غدير، قسمت سوم: تحليل هاى خط ضد غدير.
ص: 43
ص: 44
ص: 45
پيامبر صلى الله عليه و آله پس از هجرت، يك بار در صلح حديبيه - طبق قرارداد - فقط چند ساعت به مكه آمد و بازگشت؛ و بار ديگر در فتح مكه كه به عنوان جنگ آمد و پس از برچيدن بساط بت پرستى به طائف رفت، و در بازگشت عمره انجام داد و به مدينه بازگشت.
اكنون پس از ده سال از هجرت - در حالى كه مكه يك شهر اسلامى شده بود - در كمال قدرت وارد اين شهر مى شد. جلوه اين عظمت در آن زمان به قدرى بود كه به محض اعلام سفر حضرت، بيش از يكصد و بيست هزار نفر همراه حضرت حركت كردند كه در آن زمان بسيار غير عادى بود.(2)
اينكه سفر مهم پيامبر صلى الله عليه و آله به مكه براى اهدافى مهم و مقدمه بودن براى غدير با ايام حج كه از زمان حضرت ابراهيم عليه السلام سابقه داشت و همه ساله مردم از اطراف و اكناف بدين منظور به مكه مى آمدند تقارن پيدا كرد بسيار جالب توجه بود.
ص: 46
به خصوص آنكه آداب و احكام اسلامى حج براى اولين بار توسط حضرت بازگو مى شد، و اين يك پديده قابل توجه در برنامه اى بود كه سابقه هزاران ساله داشت. در پايان چنين شرايطى مراسم غدير انجام شد كه از نظر زمانى از تقدسى خاص و سابقه اى طولانى برخوردار بود.
با توجه به اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله از آغاز اين سفر نزديكى رحلت خويش را گوشزد مى نمود، همه متوجه اين خبر دهشت آور براى جامعه اسلامى نوپاى خود شده بودند، و طبعا واهمه دسيسه ها و اجراى توطئه هاى داخلى و خارجى در دل ها اوج مى گرفت. در چنين شرايطِ روحىِ مردم، حضرت جانشين خود را معرفى كرد كه از نظر زمانى موقعيت بسيار مناسبى ايجاد شده بود.
در مراسم غدير كه پس از حج به وقوع پيوست، اهل ملل مختلف از سياه و سفيد، ثروتمند و نيازمند، شجاع و ناتوان، بى سواد و باسواد، مهاجر و انصار، شهرى و روستايى، مرد و زن و بچه، همه شركت داشتند؛ كه اين تركيب خاص قابل تجزيه و تحليل است.
وقوع ماجراى غدير پس از حج، حاكى از اين است كه ابتدا در سايه مراسم حج و لباس احرام و اعمال يكسان براى همه، يك برابرى مطلق در برابر احكام الهى ايجاد شد، و آمادگى براى اعلام ولايت و قبول آن شمول همگانى پيدا كرد. پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه خود اين نكته را خاطر نشان كرده فرمودند:
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّه َ قَدْ نَصَبَهُ لَكُمْ وَلِيّا وَ إِماما فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَى الْمُهاجِرينَ وَ الْأَنْصارِ وَ عَلَى التَّابِعينَ لَهُمْ بِإِحْسانٍ، وَ عَلَى الْبادى وَ الْحاضِرِ، وَ عَلَى الْعَجَمِيِّ وَ الْعَرَبِىِّ، وَ الْحُرِّ وَ الْمَمْلُوكِ وَ الصَّغيرِ وَ الْكَبيرِ، وَ عَلَى الْأَبْيَضِ وَ الْأَسْوَدِ، وَ عَلى كُلِّ مُوَحِّدٍ ماضٍ حُكْمُهُ:
ص: 47
بدانيد كه خداوند او را براى شما صاحب اختيار و امامى قرار داده كه اطاعتش را واجب نموده است بر مهاجرين و انصار و بر تابعين آنان به نيكى، و بر روستايى و شهرى، و بر عجم و عرب، و بر آزاد و بنده، و بر بزرگ و كوچك، و بر سفيد و سياه. بر هر يكتاپرستى حكم او اجرا شونده است.
پيشگيرى پيامبر صلى الله عليه و آله از كارشكنى منافقين(1)
از جمله مواردى كه رابطه مستقيم با غدير دارد موضوع «منافقين» است، چرا كه غدير بزرگ ترين سدّ راه آنان و اهداف پليدشان بوده است. لذا حضور آنان در جاى جاى غدير و قبل و بعد آن مكرر مشاهده مى شود.
به همين جهت، يكى از مسائلى كه پس از اعلام نزديكى شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله و طبعا در روزها و ماه ها و سال هاى اول پس از رحلت آن حضرت، اسلام را تهديد مى كرد و مى بايست به طور شفاف براى مردم بيان مى شد اقدامات منافقين بود.
آنچه مى توانست همه نقشه هاى منافقين و دشمنان را يكجا خنثى نمايد و اسلام را در جوّ اجتماعى آغشته به نفاق زمان پيامبر صلى الله عليه و آله بر حقيقت خود حفظ كند، و نيز براى جلوگيرى از انحرافات و مقابله با منافقين كه بى شرمانه در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله نيز توطئه مى كردند، تعيين و اعلان رسمى جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله لازم بود تا اقدامات آنان خنثى شود.
آن حضرت اين مهم را از آغاز بعثت خويش در هر فرصت مناسب بيان مى فرمود، و حتى بارها با سند و پشتوانه اجتماعى مطرح مى كرد. تا آنجا كه روزى امير المؤمنين عليه السلام را فراخواند و سپس به خادم خود دستور داد تا صد نفر از قريش و هشتاد نفر از ساير عرب و شصت نفر از عجم و چهل نفر از اهل حبشه را جمع نمايد. وقتى اين عده جمع شدند دستور داد ورقه اى بياورند.
ص: 48
سپس به آنان دستور داد مانند صف نماز در كنار يكديگر بايستند و فرمود: اى مردم، آيا قبول داريد كه خداوند صاحب اختيار من است و به من امر و نهى مى نمايد و من در برابر سخن خدا حق امر و نهى ندارم ؟
گفتند: آرى، يا رسول اللّه. فرمود: آيا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارتر نيستم و به شما امر و نهى مى كنم و شما در برابر سخن من حق امر و نهى نداريد ؟ گفتند: بلى ، يا رسول اللّه.
فرمود: هر كس كه خداوند و من صاحب اختيار اوييم اين على صاحب اختيار او است. او شما را امر و نهى مى كند و شما در برابر سخن او حق امر و نهى نداريد. خداوندا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند. خداوندا تو شاهد من بر اينان هستى كه من ابلاغ كردم و دلسوزى نمودم.
سپس دستور داد آن ورقه (كه اين مطالب در آن نوشته شده بود) سه بار براى آنان خوانده شود. بعد سه بار فرمود: چه كسى از شما مايل است اين پيمان را باز پس گيرد ؟ آنان سه مرتبه گفتند: به خدا و پيامبرش پناه مى بريم از اينكه گفته خود را باز پس گيريم.
بعد آن حضرت ورقه را بست و با مُهر يكايك آن جمع ورقه را مهر نمود و فرمود: اى على، اين نوشته را نزد خود نگه دار، و هر كس اين پيمان را شكست آن را برايش بخوان تا من در روز قيامت خصم او باشم.(1)
عزل خالد از مأموريت يمن(2)
پيش از سفر حجة الوداع پيامبر صلى الله عليه و آله لشكرى هزار نفرى از اهل مدينه همراه خالد به يمن فرستاد. سپس او را عزل كرده و امير المؤمنين عليه السلام را فرستاد.
ص: 49
سپس پيامبر صلى الله عليه و آله نامه اى براى امير المؤمنين عليه السلام نوشت و حضرت را براى اعمال حج به مكه فراخواند. امير المؤمنين عليه السلام همراه با لشكر دوازده هزار نفرى خود از يمن براى حج به مكه آمدند.
اضافه بر آن لشكر هزار نفرى بود كه اهل مدينه بودند و همراه خالد به يمن رفته بودند و پس از عزل خالد با حضرت همراه شدند و در مكه و براى اعمال حج به پيامبر صلى الله عليه و آله ملحق شدند.(1)
دعوت همگانى براى حج و غدير(2)
با در نظر گرفتن شيوه هاى اطلاع رسانى در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله، بايد اقدامى بديع صورت مى گرفت، تا خبر مهم ترين سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله و خطبه غدير در گسترده ترين و سريع ترين شكل ممكن منتشر شود و هيچ كس را ياراى كتمان آن نباشد.
پيشرفته ترين شيوه همان بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله به كار گرفت كه تا امروز حيرت همه رسانه ها را برانگيخته است. اين اقدامات طى چند مرحله دست به دست هم داد و جلوه هايى از عظمت تبليغ را نشان داد، كه فقط در آيه «يا أيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما أُنْزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» قابل ترسيم است، و جمله «و اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ» مى تواند آن را به تصوير كشد.
پس از دستور الهى براى سفر حجة الوداع، پيامبر صلى الله عليه و آله مناديانى را در مدينه و اطراف آن فرستادند تا تصميم حضرت براى اين سفر را به اطلاع همه برسانند و اعلان كنند كه هر كس بخواهد مى تواند همراه حضرت باشد.
پس از اين اعلان عمومى، عده بسيارى از اطراف مدينه به شهر آمدند تا همراه حضرت و مهاجرين و انصار به سوى مكه حركت كنند. با حركت كاروان پيامبر صلى الله عليه و آله در بين راه مدينه تا مكه افراد قبايل به جمعيت اضافه مى شدند.
ص: 50
در مرحله بعد، حضرت افرادى را به اطراف مدينه فرستاد، و به مكه و طائف و يمن درباره آمادگى مراسم حج نامه نوشت، تا مردمى كه اولين بار مى خواستند اعمال حج ابراهيمى را بياموزند پيامبر صلى الله عليه و آله را همراهى كنند.
با رسيدن اين خبر مهم به مناطق دورتر، مردم اطراف مكه و شهرهاى يمن و غير آن؛ از قبايل و اقوام گرفته تا گروه هاى مختلف، و از شهرها و روستاهاى مختلف؛ از فدك تا يمن و از نجد و عمان تا سودان و حبشه، همگى براى مراسم حج بار سفر بستند، و زحمت اين سفر نسبتا طولانى را بر خود استوار ساختند. اين خيل عظيم از مسلمانان به سوى مكه سرازير شدند، تا جزئيات احكام حج را شخصا از پيامبرشان بياموزند، و در اين اولين سفر رسمىِ حضرت به عنوان حج شركت داشته باشند.(1)
در نتيجه، جمعيت عظيمى كه گرد آوردن آنان در آن زمان تقريبا محال بود، و اگر عظمت پيامبر صلى الله عليه و آله از يك سو و اولين بار بودن حج مطرح نبود، اجتماع آنان امكان نداشت. جمعيتى حدود يكصد و بيست هزار نفر و طبق نقل بعضى روايات تا صد و هشتاد هزار نفر در مراسم حجة الوداع شركت كردند كه فقط هفتاد هزار نفر آنان از مدينه به همراه حضرت حركت كرده بودند، به طورى كه لبّيك گويان از مدينه تا مكه متصل بودند.
اكنون يكصد و بيست هزار مخاطب كه از مكان هاى متفاوت با افكار گوناگون آماده شركت در مراسم غدير بودند، با يك فرمان پيامبر صلى الله عليه و آله به سوى غدير خم حركت مى كردند؛ و اين زيباترين شيوه اى بود كه توانست آن جمع عظيم انسان ها را در برابر منبر غدير جمع نمايد.(2)
به خصوص كه حضرت اشاراتى فرموده بودند كه امسال سال آخر عمر من است. اين مى توانست باعث شركت همه جانبه مردم باشد.
ص: 51
آيه «اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسوُلَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ»(1) = آيه «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ ... »
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »(2)
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ و ...» - كه معروف به آيه ولايت و خاتم بخشى امير المؤمنين عليه السلام است - در ايام الولاية و در روز 24 ذيحجة الحرام نازل شده است. اين آيه در چند مورد مرتبط با غدير است:
پيش از سفر حجة الوداع و واقعه غدير سه آيه در مدينه نازل شد:
«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ فَاِنْ تَنازَعْتُمْ فى شَىْ ءٍ فَرَدُّوهُ اِلَى اللّه ِ وَ الرَّسُولِ اِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ ... » :
«اى كسانى كه ايمان آورده ايد خدا و پيامبر و صاحب اختيار خود را اطاعت كنيد اگر در چيزى نزاع كرديد آن را به خدا و رسول ارائه كنيد اگر به خدا و روز قيامت ايمان آورده ايد ... » .
«اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»(3):
ص: 52
«صاحب اختيار شما خدا و رسول و كسانى هستند كه ايمان آورده نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند» .
«اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّه ُ الَّذينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخُذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً ... »(1):
«آيا گمان كرده ايد كه رها مى شويد در حالى كه هنوز خدا بايد جهاد كنندگان از شما را ببيند كه جز خدا و رسول و مؤمنين محل اعتمادى براى خود برنگزيده اند ... » .
با نزول اين آيات مردم پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين سه آيه و عناوين اصلى آنها يعنى «اولو الامر» و «مؤتى الزكاة فى الركوع» و «المؤمنين» درباره گروه خاصى از مؤمنين است يا شامل همه آنان مى شود ؟
در پاسخ خداوند به پيامبرش دستور داد واليان امر مردم را به آنان بشناساند، و ولايت را براى آنان تفسير و بيان كند همان گونه كه نماز و زكات را برايشان بيان كرده است؛ و از همين جا بود كه برنامه غدير تدارك ديده شد تا در آن مراسم عظيم مفهوم و شئون ولايت در شكوهمندترين شكل خود براى مردم بيان شود.
پس از نزول آيه «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه ... » در مدينه، اين آيه در خطبه غدير نيز مورد استشهاد قرار گرفت:
پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازى از بخش دوم خطبه غدير و پس از بيان وحى خاص براى ابلاغ ولايت، اين مسئله را مطرح كرد كه خداوند درباره ولايت على عليه السلام آيه خاصى بر من نازل كرده، و سپس آيه 55 سوره مائده را قرائت كرد: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» و سپس آن را به على عليه السلام
ص: 53
تفسير كرده فرمود: «على است كه نماز را به پا داشته و در حال ركوع زكات داده است» :
وَ هُوَ وَلِيُّكُمْ بَعْدَ اللّه وَ رَسُولِهِ. وَ قَدْ انْزَلَ اللّه تَبارَكَ وَ تَعالى عَلَىَّ بِذلِكَ آيَةً مِنْ كِتابِهِ هِىَ: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» ، وَ عَلِىُّ بْنُ ابى طالِبٍ الَّذى اقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ وَ هُوَ راكِعٌ يُريدُ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ فى كُلِّ حالٍ:
او (على) صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسولش است، و خداوند در اين باره آيه اى از كتابش بر من نازل كرده: «صاحب اختيار شما خدا و رسولش هستند و كسانى كه ايمان آورده و نماز را بپا داشته و در حال ركوع زكات مى دهند» ، و على بن ابى طالب است كه نماز را بپا داشته و در حال ركوع زكات داده و در هر حال خداوند عز و جل را قصد مى كند» .
در مراحل آغازين خطبه، در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله دستور ابلاغ ولايت على عليه السلام را با آيه «بلِّغ» اعلام مى فرمايد، يادآور مى شود كه خداوند قبلاً در قرآن اين ولايت را به اطلاع شما رسانده است. سپس آيه خاتم بخشى امير المؤمنين عليه السلام را بر مردم مى خواند.
معناى اين كار آن است كه «ولايت» در آيه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ... » دقيقا همان ولايتى است كه در غدير بيش از يك ساعت درباره آن سخنرانى شده است. براى تكميل اين تفسير مصداق معين آن را نام مى برد و مى فرمايد: على بود كه در حال ركوع زكات داد. و بر همه روشن مى فرمايد كه از اين آيه هم ولايت به معناى خاص اراده شده و هم صاحب اين ولايت شخص خاصى است.
پس از خطبه غدير، مردم به ياد آوردند كه در مدينه درباره همين سه آيه سؤال كردند و امروز روز پاسخ آن است. اين بود كه درباره همين سه آيه بار ديگر سؤال كردند.
ص: 54
با اين مقدمات كه مردم را براى مسئله ولايت به كنجكاوى وادار كرده بود، جبرئيل بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد و با اشاره به آيه اكمال دين - كه بعدا به عنوان آيه 67 سوره مائده نازل شد - چنين پيام آورد: يا محمد، خداوند - جل اسمه - به تو سلام مى رساند و مى فرمايد:
من پيامبرى از پيامبرانم و رسولى از فرستادگانم را از دنيا نبردم مگر بعد از كمال دينم و مؤكد نمودن حجتم. اكنون دو مسئله از واجبات باقى مانده كه بايد آن را به قومت ابلاغ نمايى: يكى حج و ديگرى ولايت و خلافت بعد از خودت، چرا كه من زمينم را از حجتم خالى نگذاشته ام و تا ابد خالى نمى گذارم.(1)
مى بينيم كه در يك آيه عنوان «أُولِى الْأَمْرِ» به معناى «صاحب اختيار» ، و در آيه ديگر «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ... » به همان معناى «صاحب اختيار» ، و در آيه سوم «وَليجَة» به معناى «محل اعتماد مردم» مطرح شده بود.
و لذا باز هم مردم پرسيدند: آيا اين عناوين عموميت دارد يا منظور افراد خاصى هستند ؟ يعنى هر كس امور مردم را در دست بگيرد «اولِى الامْر» خواهد بود ؟ هر كس در ركوع صدقه بدهد صاحب اختيار مردم خواهد بود ؟ آيا هر مؤمنى محل اعتماد مؤمنين خواهد بود ؟ پيداست كه سؤال درباره مقام ولايت پاسخى مفصل و شفاف در زمينه اى مناسب مى طلبد كه هم ابهامى نماند و هم از سوى فتنه جويان مورد سوء استفاده واقع نشود.
در پاسخ به چنين سؤال مهمى خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد مسئله ولايت را هم مثل نماز و زكات و حج به طور كامل بيان كند و صاحبان اين ولايت را به مردم بشناساند، و اين كار را در غدير انجام دهد و على بن ابى طالب عليه السلام را به امامت منصوب فرمايد.
ص: 55
بنا بر اين واقعه غدير پاسخ به سؤالى بزرگ درباره ولايت است كه از نزول سه آيه قرآن قبل از آن مراسم عظيم نشأت گرفته است. به عبارت ديگر نقطه آغاز غدير نزول آياتى بود كه مسئله ولايت رابه مردم گوشزد كرد و آمادگى لازم را براى پذيرش آنچه در غدير گفته شد ايجاد كرد.
داستان اين تسلسل تاريخى را امير المؤمنين عليه السلام در اتمام حجت هاى خود در زمان عثمان در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله و در حضور حاضرين غدير در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده، و بر نازل شدن اين آيات در آغاز سفر غدير تصريح نموده است:
وقتى آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه ... » : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد از خدا و پيامبر و صاحبان امر خود اطاعت كنيد» نازل شد، و آنگاه كه آيه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ... » : «فقط صاحب اختيار شما خدا و رسولش و كسانى هستند كه نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند» نازل شد، و هنگامى كه آيه «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا ... » : «گمان كرده ايد كه رها مى شويد در حالى كه هنوز خدا بايد جهاد كنندگان شما را ببيند كسانى كه جز خدا و پيامبرش و مؤمنين را محل اعتماد خود قرار نمى دهند» ، اين سه آيه كه نازل شد مردم گفتند: يا رسول اللّه ! آيا مخصوص بعضى از مؤمنين است يا شامل همه مى شود ؟
خداوند عزوجل به پيامبرش دستور داد واليانِ امر مردم را به آنان معرفى كند، و ولايت را برايشان تفسير كند همان گونه كه نماز و زكات و حجّشان را تفسير كرده است و مرا در غدير خم منصوب نمايد.
(در غدير) پيامبر صلى الله عليه و آله مردم را مورد خطاب قرار داد و فرمود:
اى مردم ! خداوند مرا براى رسالتى فرستاده كه سينه ام از آن به تنگ آمد و گمان كردم كه مردم مرا تكذيب مى كنند، ولى خدا مرا تهديد كرده كه يا آن رسالت را ابلاغ كنم و يا مرا عذاب خواهد كرد ! سپس پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا براى جمع شدن مردم ندا كنند.
ص: 56
آنگاه خطبه اى ايراد كرد و فرمود: اى مردم، آيا مى دانيد كه خداى عزوجل صاحب اختيار من است و من صاحب اختيار مؤمنينم و نسبت به آنان از خودشان بيشتر اختيار دارم ؟ گفتند: بله يا رسول اللّه. فرمود: يا على، بپاخيز. من هم بپا خاستم و حضرت فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللهمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ.
سلمان برخاست و گفت: يا رسول اللّه، اين ولايت چگونه ولايتى است ؟ فرمود: ولايتى همچون ولايت من، هر كس من نسبت به او از خودش بيشتر اختيار داشته ام على هم نسبت به او از خودش بيشتر اختيار دارد. اينجا بود كه خداوند تعالى آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » را نازل كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله با تكبير چنين فرمود: اللّه اكْبَر، كمال نبوت من و تكميل دين خدا ولايت على عليه السلام بعد از من است.
پس از سؤال سلمان و شخصى ديگر، ابوبكر و عمر سه آيه «اُولِى الاَمْرِ» و «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه» و «وَليجَة» را كه هنگام حركت از مدينه نيز سؤال شده بود مطرح كردند و پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين سه آيه مخصوص على است ؟
حضرت فرمود: آرى، درباره او و جانشينانم تا روز قيامت است. گفتند: يا رسول اللّه، آنان را براى ما روشن فرما. فرمود: برادرم على و وزيرم و وارثم و وصيّم و جانشينم در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من. سپس پسرم حسن و بعد حسين و آنگاه نُه نفر از فرزندان پسرم حسين كه يكى پس از ديگرى خواهند بود. قرآن با آنان است و آنان با قرآنند. از آن جدا نمى شوند و قرآن هم از آنان جدا نمى شود تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.(1)
در واقع منافقين سؤالى مطرح كردند كه نشان مى داد هدف آن قرار دادن آياتى از قرآن در برابر آيات غدير است ! آنان سه آيه «اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الأَمْرِ مِنْكُمْ»(2) و «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ
ص: 57
وَ هُمْ راكِعُونَ»(1) و «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّه ُ الَّذينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً»(2) را مطرح كردند.
هر سه آيه ظاهرى كلى داشت و سه كلمه «اولى الامر» در آيه اول و «زكات در حال ركوع» در آيه دوم و «مؤمنين» در آيه سوم قابليت انطباق بر مصاديق مختلفى داشت. اما پيامبر صلى الله عليه و آله درباره هر سه آيه بارها فرموده بود كه منظور از اين موارد فقط على بن ابى طالب عليه السلام است.
اكنون منافقين با پيش كشيدن اين سه آيه، تفسير هميشگى پيامبر صلى الله عليه و آله را درباره آنها زير سؤال بردند و گفتند: آيا اين سه آيه مخصوص على عليه السلام است ؟
پيامبر صلى الله عليه و آله فرصت را بسيار مناسب براى بستن راه هر شبهه اى ديد و با سؤال كنندگان وارد گفتگو شد تا با ذكر تفصيلى درباره آيات مزبور به تكميل مفاهيم خطبه غدير بپردازد. آن حضرت ابتدا در پاسخ آنان يازده امام را به على عليه السلام اضافه كرد و فرمود: آرى، اين آيات درباره على و جانشينان من تا روز قيامت است !
منافقين گفتند: يا رسول اللّه، آنان را براى ما بيان فرما. حضرت كه منتظر چنين سؤالى بود پاسخ داد:
على برادرم و وزيرم و وارثم و وصيم و خليفه ام در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من، سپس پسرم حسن، و سپس حسين، و بعد از او نُه نفر از فرزندان پسرم حسين، يكى پس از ديگرى كه قرآن با آنان است و آنان با قرآنند. از آن جدا نمى شوند و قرآن از آنان جدا نمى شود تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.
با معرفى دوازده امام عليهم السلام اكنون جاى آن بود كه دست و پاى نفاق بسته شود و با نشان دادن گستره ولايتِ امامان، همسان بودن و صاحب اختيارى آنان با صاحب اختيارى خود اعلام گردد.
ص: 58
براى اين منظور آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله در پيشگاه مردم رو به على عليه السلام كرد و فرمود: مَنْ اَطاعَكَ فَقَدْ اَطاعَنى، وَ مَنْ اَطاعَنى فَقَدْ اَطاعَ اللّه ُ، وَ مَنْ عَصاكَ فَقَدْ عَصانى، وَ مَنْ عَصانى فَقَدْ عَصَى اللّه ُ تَعالى: هر كس تو را اطاعت كند مرا اطاعت كرده؛ و هر كس مرا اطاعت كند خدا را اطاعت كرده است؛ و هر كس از تو سرپيچى كند از من سرپيچى كرده، و هر كس از من سرپيچى كند از خداى تعالى سرپيچى كرده است.(1)
مراسم عظيم غدير به دستور خدا براى پاسخ به چند سؤال حياتى پيرامون ركن اعتقادى ولايت تشكيل شد. اگر اين سؤال ها و پاسخ آنها را از متن بالا استخراج كنيم و كنار هم قرار دهيم نتايج زير بدست مى آيد كه تفسيرى بر آيات مذكور نيز هست:
سؤال 1 : آيا مسئله ولايت و صاحب اختيارى مردم مخصوص افراد خاصى است يا آنكه منظور اصل بدست گرفتن امور مردم است و افراد آن مهم نيستند و مى توانند در هر زمانى انتخاب شوند ؟
پاسخ: ولايت و صاحب اختيارى مردم نه تنها عموميت ندارد، بلكه مخصوص دوازده نفرِ معين شده است، كه مقام عصمت را دارند.
سؤال 2 : پشتوانه اين ولايت و صاحب اختيارى مردم چيست ؟
پاسخ: ولايتِ خدا اصل و ريشه اين ولايت بر مردم است. در پله دوم ولايت رسول اللّه صلى الله عليه و آله است، و در امتداد آن ولايت ائمه عليهم السلام قرار دارد. بنا بر اين ولايت پيامبر و امام به ترتيب تكيه بر ولايت اول دارد، كه ولايت خالق جهان بر مخلوقاتش است.
سؤال 3 : آيا ولايت مخصوص على عليه السلام است ؟
پاسخ: على و جانشينانش تا روز قيامت صاحب اين ولايتند، كه عبارتند از حسن و حسين و نه نفر از فرزندان حسين عليهم السلام.
ص: 59
سؤال 4 : محدوده اين ولايت چقدر است ؟
پاسخ: عينا مانند ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله است و هيچ فرقى ندارد، و به معناى صاحب اختيارى بر همه مردم در همه ابعاد حتى امور شخصى آنان است.
سؤال 5 : اهميت ولايت چقدر است ؟
پاسخ: با اين ولايت دين كامل شده و رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان ختم نبوت به انجام رسيده است.
بنا بر اين، هنگام نزول اين آيات درباره ولايت، مردم سؤالاتى داشتند و به امر خداوند وعده آنها غدير قرار داده شد، و واقعا جواب هاى كاملى براى سؤالات خود يافتند.
يكى از شاخص هاى زندگى معصومين عليهم السلام تبليغ غدير به شكل هاى مختلف است. از جمله تبليغ غدير با آيه «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا اَطيعوا اللّه َ وَ اَطيعوا الرَسولَ وَ اولِى الأمرِ مِنكُم ... » است كه ذيلاً به بيان آن مى پردازيم:
غدير در واقع تفسير قرآن بود و منبر غدير بيانى براى آيات الهى درباره ولايت. خداوند در كتابش به اطاعت اولو الامر دستور داده و ما بايد بدانيم منظور از اولوالامر كيانند، و با «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه َ ... » صاحب اختيار ما را معرفى كرده و ما بايد شئون اين ولايت را بدانيم.
جنگ صفين يكى از حساس ترين مقاطعى بود كه امير المؤمنين عليه السلام فرصت را براى تبليغ غدير در آن مغتنم شمرد. آن سوى ميدان جنگ معاويه با پرچم ضد غدير و اين سو على عليه السلام با عَلَم ولايتِ الهى. روزى كه خنكاى ولايت در آن وزيد و جان ها طراوت ولايت را احساس كرد غدير بود كه پرونده اش كاملاً باز شد.
ص: 60
شرايط حساسى براى يك خطابه غديرى پيش آمده كه بايد غير منتظره آن را ايراد كرد، در حالى كه مهاجرين و انصار و نيز فرستادگان معاويه حضور داشته باشند، تا خبرها را براى آن سوى ميدان ببرند.
در اين جنگ پس از چند نامه و پيام كه بين امير المؤمنين عليه السلام و معاويه رد و بدل شد، آن حضرت در ميان لشكر خود در جمع مهاجرين و انصار و با حضور فرستادگان معاويه بر فراز منبر قرار گرفت و مناقب خود را برشمرد، و در هر كدام مردم را قسم داد و آنان اقرار كردند. از جمله غدير را مطرح كرد و فرمود:
اى مردم، مناقب من بيشتر از آن است كه احصا گردد و شمرده شود. من با ذكر آنچه خداوند در كتابش نازل كرده و پيامبر صلى الله عليه و آله درباره ام فرموده از ذكر ساير مناقب و فضائلم صرف نظر مى كنم.
شما را به خدا قسم مى دهم درباره قول خداوند: «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ»(1) : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد از خدا و رسول و اولى الامر خود اطاعت كنيد» ، و قول خداوند: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»(2) : «صاحب اختيار شما خدا و رسولش و كسانى هستند كه ايمان آورده نماز را به پا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند» ، و مى فرمايد: «وَ لَمْ يَتَّخِذْ مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً»(3) : «غير از خدا و رسولش و مؤمنين براى خود محل اعتمادى بر نمى گزيند» .
مردم پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين مخصوص بعضى از مؤمنين است يا شامل همه آنان است ؟ اينجا بود كه خداوند عزوجل دستور داد تا به مردم بفهماند كه آيات درباره چه كسى نازل شده است و ولايت را براى آنان تفسير كند همانطور كه نماز و روزه و زكات و حجّشان را بيان كرده است.
ص: 61
آن حضرت هم مرا در غدير خم منصوب كرد و فرمود: خداوند رسالتى را به من سپرده كه به خاطر آن سينه ام به تنگ آمده است و چنين گمان برده ام كه مردم مرا تكذيب مى كنند، ولى خداوند مرا ترسانده كه بايد ابلاغ كنم و گرنه مرا عذاب خواهد كرد. اى على، بپا خيز !
سپس نداى نماز جماعت داد و نماز ظهر را با مردم خواند، و سپس فرمود: اى مردم، خداوند صاحب اختيار من و من صاحب اختيار مؤمنين هستم و اختيارم بر آنان از خودشان بيشتر است. بدانيد كه هر كس من صاحب اختيار او بوده ام على صاحب اختيار اوست. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد. يارى كن هر كس او را يارى كند و خوار كن هر كس او را خوار كند.
پس از اين سخنانِ امير المؤمنين عليه السلام، دوازده نفر از كسانى كه از شركت كنندگان در جنگ بدر بودند و در صفين همراه حضرت حضور داشتند برخاستند و به گفتار حضرت شهادت دادند. سپس هفتاد نفر ديگر از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله برخاستند و شهادت دادند. بعد از آن چهار نفر از اهل بدر برخاستند و تفصيل ماجرا و آنچه در غدير ديده بودند بازگو كردند.(1)
پيداست كه اين منظره فوق العاده تبليغى در حال جنگ آن هم در برابر لشكر معاويه، اثرى به ياد ماندنى از غدير در ذهن ها باقى گذاشت كه تا امروز در كتب غير شيعه هم نقل شده است.
اين آيه در موردى ديگر در كلام امير المؤمنين عليه السلام نيز آمده است:
ابان بن ابى عيّاش از سليم بن قيس نقل مى كند كه گفت: از على بن ابى طالب عليه السلام شنيدم در حالى كه مردى از آن حضرت درباره ايمان سؤال كرد و گفت: يا امير المؤمنين عليه السلام، مرا از ايمان خبر ده به طورى كه از غير تو و بعد از تو از كسى در اين باره سؤال نكنم.
ص: 62
حضرت پايه هاى ايمان را بيان كرد و سپس فرمود: كم ترين چيزى كه شخص با آن گمراه مى شود آن است كه حجت خدا در زمين و شاهد او بر خلقش را كه امر به اطاعت او نموده و ولايتش را واجب كرده، نشناسد.
آن مرد عرض كرد: يا امير المؤمنين، آنان را برايم نام ببر. فرمود: كسانى كه خداوند ايشان را با خود و پيامبرش قرين نموده و فرموده است: «اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسوُلَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ»(1): «از خدا و پيامبر و اولى الامرتان پيروى كنيد» ... .(2)
يك دليل قرآنى در پاسخ به يك سؤال قرآنى درباره غدير، گفتگويى بود كه طى آن امام باقر عليه السلام به ابوبصير فرمود: آيه «اَطيعوا اللّه َ وَ اَطيعوا الرَّسولَ وَ اولِى الاَمرِ مِنكُم» درباره على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده است.
ابوبصير عرض كرد: مردم به ما مى گويند: چرا خداوند نام على و اهل بيتش را در كتابش ذكر نكرده است ؟
حضرت فرمود: به مردم بگوييد: خداوند نماز را بر پيامبرش نازل كرده و سه و چهار ركعت بودن آن را ذكر نكرده تا آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را براى مردم تفسير نموده است. (و همچنين زكات و حج را) ، و نيز نازل كرده «اَطيعوا اللّه َ وَ اَطيعوا الرَّسولَ وَ اولِى الاَمرِ مِنكُم» كه درباره على و حسن و حسين عليهم السلام است. (در بيان كلمه «اولى الامر» ) پيامبر صلى الله عليه و آله درباره على عليه السلام فرموده: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ، و نيز فرموده: شما را به كتاب خدا و اهل بيتم وصيت مى كنم ... . اگر پيامبر صلى الله عليه و آله سكوت مى كرد و اهل آيه «اولى الامر» را معرفى نمى كرد، آل عباس و آل عقيل و ديگران آن را ادعا مى كردند ! !
... وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت، على عليه السلام صاحب اختيار مردم بود ... ، چون پيامبر صلى الله عليه و آله ولايت او را به مردم ابلاغ فرموده و او را منصوب كرده بود.(3)
ص: 63
سؤال ديگر اين است كه: چرا خدا در قرآن نام اهل بيت عليهم السلام را به صراحت نياورده است ؟
پاسخ اين است: براى آنكه عترت قرآن را تفسير كند و ثقلين در كنار يكديگر معنى دهد، همان دوازده امامى كه در غدير معرفى شدند. اين سؤال را ابوبصير از امام باقر عليه السلام پرسيد و حضرت فرمود:
خداوند نماز را بر پيامبرش نازل كرده و سه و چهار ركعت بودن آن را ذكر نكرده تا آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را براى مردم تفسير نموده است؛ (و همچنين زكات و حج را) ، و نيز نازل كرده «اَطيعوا اللّه َ وَ اَطيعوا الرَّسولَ وَ اولِى الاَمرِ مِنكُم»(1) كه درباره على و حسن و حسين عليهم السلام است. (در بيان كلمه «اولى الامر» ) پيامبر صلى الله عليه و آله درباره على عليه السلام فرموده است:
مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ، و نيز فرموده: شما را به كتاب خدا و اهل بيتم وصيت مى كنم ... .(2)
يكى از جلوه هاى قرآنى غدير كه مورد غفلت قرار گرفته، فرازهاى دعا و زياراتى است كه در آنها به تبيين و تفسير آيات مربوط به واقعه غدير پرداخته شده است. در بسيارى از دعاها و زيارات - به خصوص آنچه مربوط به شب و روز غدير است - ناگفته هايى از مسئله غدير آمده، كه در هيچ روايت ديگرى يافت نمى شود.
در مواردى شأن نزول آيات و در مواردى استشهاد به آيه هاى قرآن و در مواردى مصداق قرار دادن غدير براى آيه مزبور مطرح شده است. از جمله اين دو آيه است: «أَطِيعُوا اللّه َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ» و «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه َ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ» .(3) اين دو آيه و دعاى مربوط به آن از دو بُعد قابل بررسى است:
ص: 64
در دعاى بعد از نماز روز غدير چنين مى گوييم: رَبَّنا انَّكَ امَرْتَنا بِطاعَةِ وُلاةِ امْرِكَ وَ امَرْتَنا انْ نَكُونَ مَعَ الصّادِقينَ فَقُلْتَ: «أَطِيعُوا اللّه َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ» وَ قُلْتَ: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه َ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ» . رَبَّنا سَمِعْنا وَ اطَعْنا(1):
پروردگارا، تو به ما دستور اطاعت از واليان امرت داده اى و نيز دستور داده اى كه با صادقين باشيم و فرموده اى: «اطاعت كنيد از خدا و رسول و از اولى الامرتان» و نيز فرموده اى: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد تقواى خدا پيشه كنيد و با صادقين باشيد» .
پروردگارا، ما شنيديم و اطاعت كرديم.
در اين فراز دو بار از اين دو آيه ياد شده است: يك بار با اشاره در اول آن است كه با كلمه «امَرْتَنا» آمده است، يعنى خدايا تو ما را به اين دو مسئله امر كرده اى. بار دوم عين دو آيه آورده شده است.
مطرح كردن اين دو آيه درباره غدير بدين معناست كه خدايا ما با پذيرش غدير در واقع توانسته ايم به دو مسئله اساسى در قرآن عمل كنيم. به عبارت ديگر غدير آمد كه بگويد: اولى الامر كيست و صادقين كيانند، و وظيفه مردم در برابر ايشان چيست ؟
از پيامبر صلى الله عليه و آله درباره آيه «اولُو الامْرِ» پرسيدند. حضرت فرمود: جانشينان تا هنگامى كه بر سر حوض كوثر نزد من آيند. همه آنان هدايت كننده و هدايت شده اند. خوار كردن خوار كنندگان به آنان ضرر نمى رساند. آنان با قرآنند و قرآن با آنان است ... .(2)
در غدير پيامبر صلى الله عليه و آله اولين نفر از اين جانشينان را كه على بن ابى طالب عليه السلام است، از فراز آن منبر به همه نشان داد و آن چنان كه ممكن بود معرفى كرد و يازده امام بعد از او را نيز براى همه روشن ساخت و معرفى كرد كه «صادقين» اينانند.
ص: 65
نتيجه گيرى از اين همه آن است كه هر كس امامت غدير را نپذيرد و امام ديگرى براى خود انتخاب كند، نه از اولوالامر قرآنى اطاعت كرده كه قرين خدا و رسول هستند، و نه با صادقين بوده است. در نتيجه از كسانى اطاعت كرده كه غير دستور خدا يا ضد دستور خدا را داده اند و در نگاه ديگر با كاذبين بوده يا با كسانى كه صدق آنان تأييد نشده است.
يكى از مطالبى كه در زيارت غديريه به آن اشاره شده تصدّق امير المؤمنين عليه السلام در حال نماز و آيه ولايت است:
فَمَا آمَنَ بِمَا أَنْزَلَ اللّه ُ فِيكَ عَلَى نَبِيِّهِ إِلاّ قَلِيلٌ، وَ لا زَادَ أَكْثَرَهُمْ غَيْرَ تَخْسِيرٍ. وَ لَقَدْ أَنْزَلَ اللّه ُ تَعَالَى فِيكَ مِنْ قَبْلُ وَ هُمْ كَارِهُونَ: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِى اللّه ُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللّه ِ وَ لا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللّه ِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَ اللّه ُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ. إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ رَاكِعُونَ. وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللّه َ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْغَالِبُونَ» (1):
پس به آنچه خدا درباره تو بر پيامبرش نازل كرد ايمان نياورد جز عده اى اندك، و اكثرشان را نيفزود جز زيانكارى. پيش از آن نيز خدا در حق تو اين آيه را نازل كرد در حالى كه آنان دوست نداشتند:
«اى كسانى كه ايمان آورده ايد هر كه از شما از دينش برگردد خدا به زودى قومى را بياورد كه آنها را دوست دارد و آنها هم خدا را دوست دارند بر مؤمنان نرمند و بر كافران سخت در راه خدا جهاد كنند از سرزنش سرزنش كنندگان نمى ترسند اين است فضل خدا به هر كه بخواهد عنايت مى كند خدا گسترانده و داناست. جز اين نيست كه شما ولىّ خدا و رسول او و همه آنانى هستند كه ايمان آورند و آنانى كه نماز
ص: 66
را بر پا مى دارند و زكات مى دهند در حالى كه ركوع كننده اند. و هر كه با خدا و رسولش و كسانى كه ايمان آوردند دوستى كند پس حزب خدا حزب پيروز است» .
6 - آيه ولايت در پاسخ امام هادى عليه السلام به نامه اهالى اهواز(1)
معرفى قرآنى غدير وجوب پيروى از آن را در پى دارد، چرا كه مُهر تأييد كتاب الهى به معناى اجرايى شدن آن دستور قرآنى است. امام هادى عليه السلام اين ارتباط قرآنىِ غدير را بيان فرموده است.
در روزگار امام هادى عليه السلام كه دستگاه خلافت با تبعيد و تحت نظر قرار دادن امامان عليهم السلام سعى در قطع ارتباط گفتارى و شنيدارى مردم با ايشان داشت، نامه نگارى رواج يافت و اين نوع تبليغ از شهرهاى دوردست نيز با آسايش بيشتر و به دور از چشم جاسوسان انجام مى شد.
نامه اى از ايران براى امام هادى عليه السلام ارسال شد و آن حضرت در پاسخ با بيانى زيبا، پيوند غدير را با حديث ثقلين در يك ارتباط قرآنى ترسيم فرمود. آن حضرت آيه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ» را مرحله آغازين «انّى تارِكٌ فيكُمُ الثِّقْلَيْنِ كِتابَ اللّه ِ وَ عِتْرَتى» معرفى كرد و اين وجه تمايز على بن ابى طالب عليه السلام را تا غدير پيش برد، كه از فراز آن منبر به عنوان اولين مصداق عترت به جهانيان معرفى شد.
امام هادى عليه السلام اين اتمام حجت را با كنار هم قرار داشتن ثقلين و توافق كامل آنها در كامل ترين وجه بيان فرمود. ماجرا هنگامى بود كه اهل اهواز خدمت امام هادى عليه السلام نامه اى نوشتند و طى آن سؤالاتى مطرح كردند. حضرت در جواب آنان نامه اى نوشت و پاسخ سؤالاتشان را داد و از جمله فرمود:
صحيح ترين خبرى كه اثبات آن از قرآن شناخته شده حديث ثقلين است كه نقل آن از پيامبر صلى الله عليه و آله مورد اتفاق است. آنگاه اين آيه را به صراحت در قرآن مى يابيم كه
ص: 67
مى فرمايد: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا ... »(1)، و روايات متفق است كه اين آيه درباره امير المؤمنين عليه السلام است كه انگشتر خود را در حال ركوع صدقه داد و خدا از اين عمل او قدردانى نمود و اين آيه را درباره آن حضرت نازل فرمود.
بعد مى بينيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله او را از اصحابش متمايز كرد و درباره او فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ. از اين ارتباط مى فهميم كه قرآن به درستى اين اخبار و حقانيت اين شواهد گواهى مى دهد.
لذا امت بايد بدان اقرار كنند چرا كه اينها با قرآن موافق است و قرآن با آنها موافق است. اينجاست كه پيروى از چنين احاديثى واجب مى شود و جز اهل عناد و فساد نمى توانند از آن سرپيچى كنند.(2)
آيه «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللّه الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ... »(3) = آيه «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ ... »
آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ ... »(4)
اولين آيه اى كه در مدينه و به عنوان پيش درآمد سفر حجة الوداع و غدير نازل شد اين آيه بود:
«النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِى كِتابِ اللّه مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ إِلاَّ أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفا كانَ ذلِكَ فِى الْكِتابِ مَسْطُورا» :
ص: 68
«پيامبر بر مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر است و همسران او مادران آنان هستند و خويشاوندان از مؤمنين و مهاجرين برخى بر بعض ديگر در كتاب خدا تقدم دارند مگر آنكه نسبت به اولياء آنان كار خيرى انجام داده باشند كه اين در كتاب پنهان است» .
اين آيه از پنج جهت قابل بررسى است:
ماه ذى القعده سال دهم هجرى، مدينه غافل از مراسم عظيمى بود كه در آينده اى نزديك در مكه و غدير به وقوع مى پيوست. هنوز سفر حج از سوى خدا و رسول صلى الله عليه و آله اعلام نشده بود كه آماده سازى فكرى مردم براى پذيرش و درك مفاهيم بلند ولايت و امامت با نام قرآن آغاز شد.
اين شروع با نزول آيه بسيار مهمى از قرآن درباره مقام با عظمت پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه بعد از آن محور غدير قرار گرفت. آيه ششم سوره احزاب «النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ ... » : «پيامبر بر مردم از خودشان صاحب اختيارتراست ... » در آن روزها در مدينه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد، كه صاحب اختيارى آن حضرت را بيان مى كرد و مقدمه اى بود براى كلمه «مولى» در «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ» كه در غدير اعلام شد.
كلمه «اَولى به نَفْس» كه تركيب پر معنايى بود در اذهان همه سؤال ايجاد كرد و انگيزه اى براى فهم دقيق تر آن شد. اولين جرقه هاى فكرى براى مراسم غدير از مدينه آغاز شد، و ناخودآگاه مردم را به سوى چنين برنامه اى سوق داد. اين آيه قبل از سفر غدير و به عنوان مقدمه اى بر آن نازل شد و در خطابه غدير شأن نزول آن به طور كامل بيان شد. در مدينه كه اين آيه نازل شد، سؤال مردم اين بود كه: اين ولايت به چه معنى و در چه محدوده اى است ؟
پيامبر صلى الله عليه و آله اين صاحب اختيارى مقام نبوت نسبت به مردم را به اطاعت مطلق از او در آنچه خوش داريد يا نداريد معنى كردند. با اين ذهنيّت سفر حج آغاز شد تا روز
ص: 69
غدير كه همين صاحب اختيارى مطلق براى على بن ابى طالب عليه السلام و امامان بعد از او اعلام گرديد. متن حديث كه نزول آيه قبل از غدير را تصريح كرده چنين است:
عطيه سعدى مى گويد: از حذيفه يمانى درباره منصوب كردن پيامبر صلى الله عليه و آله امير المؤمنين عليه السلام را در روز غدير سؤال كردم كه چگونه بود.
حذيفه گفت: خداوند بر پيامبرش اين آيه را در مدينه نازل كرد: «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِى كِتابِ اللّه مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ» : «پيامبر نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر است ... » .
پرسيدند: يا رسول اللّه ! اين ولايت چيست كه شما به وسيله آن بر ما از خودمان بيشتر اختيار داريد ؟ فرمود: شنيدن و اطاعت كردن در آنچه كه دوست بداريد يا بر شما خوش نيايد. ما گفتيم: شنيديم و اطاعت مى كنيم.
پس از اين بود كه به عنوان حجة الوداع به سوى مكه حركت كرديم و جبرئيل نازل شد و گفت: اى محمد ! خدايت سلام رسانده مى گويد: على را به عنوان عَلَمى براى مردم منصوب كن.(1)
مردم با اين خاطره از «ولايت نبوى» از مدينه حركت كردند كه «النَّبِىُّ أَولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم» ، و با رسيدن به مكه سراغ اعمال حج رفتند و پس از اتمام حج راهى غدير شدند؛ تا ساعتى كه در برابر منبر غدير نشستند. آن روز روزى بود كه بايد شأن نزول اين آيه كامل مى شد و ارتباط غدير با اين فراز قرآن تبيين مى گرديد.
پيامبر صلى الله عليه و آله با يادآورى آيه مزبور درباره ولايت خود از مردم اقرار گرفت، و سپس ضمن معنى كردن اين ولايت، ادامه اين صاحب اختيارى را درباره امير المؤمنين و امام حسن و امام حسين عليهم السلام با ظرافت كامل بيان فرمود، به گونه اى كه ولايت آنان استمرار ولايت نبوى به شمار آيد و از متن قرآن استخراج شود.
ص: 70
اين بخش حساس تاريخ را عبد اللّه بن جعفر - كه خود حاضر در غدير بوده - خطاب به معاويه چنين توصيف مى كند:
من از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم در حالى كه آن حضرت بر فراز منبر بود، و من و عمر بن ابى سلمه و اسامة بن زيد و سعد بن ابى وقاص و سلمان فارسى و ابوذر و مقداد و زبير در مقابل او قرار داشتيم.(1)
در آن لحظه حضرت فرمود: «الَستُ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم» : «آيا من نسبت به مؤمنان از خودشان صاحب اختيارتر نيستم» ؟ گفتيم: بلى، يا رسول اللّه. فرمود: آيا همسران من مادران شما نيستند ؟ گفتيم: بلى، يا رسول اللّه.
فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ: هر كس من صاحب اختيار او هستم على صاحب اختيار اوست و بر او از خودش بيشتر اختيار دارد - و با دست مبارك بر شانه على عليه السلام زد - و فرمود: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.
سپس فرمود: اى مردم، من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارترم و با بودن من آنان را امرى و اختيارى نيست. بعد از من على نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر است و با بودن او آنان را امرى و اختيارى نيست. سپس پسرم حسن نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر است و با بودن او آنان را امرى و اختيارى نيست.
سپس بار ديگر بر سر مطلب بازگشت و فرمود: اى مردم، وقتى من به شهادت رسيدم على بر شما از خودتان صاحب اختيارتر است، و آنگاه كه على به شهادت برسد پسرم حسن بر مؤمنين صاحب اختيارتر است، و آنگاه كه حسن به شهادت برسد پسرم حسين بر مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر است.(2)
ص: 71
در مورد اين آيه دو تحليل اعتقادى مى توان بيان كرد:
مى بينيم كه جرقّه غدير از مسئله «ولايت» و «صاحب اختيارى مردم» آغاز شده و از همان ابتدا اين ارتباط در ذهن مردم جاى گرفته است. حتى عظمت مسئله به خوبى جلوه كرده است كه فورا درباره معنى و محدوده آن سؤال كرده اند.
با اين ذهنيت، آيا مضحكه نيست كه بگوييم پيامبر صلى الله عليه و آله آن جمعيت 120000 نفرى را در غدير جمع كرد تا بگويد: على را دوست بداريد ؟ ! ! اينجاست كه اگر قضاياى تاريخى را با همه جوانب آن از آغاز تا انجام دنبال كنيم، تأثير عجيبى در درك و تحليل آن خواهد گذاشت و گاهى صورت ماجرا تغيير پيدا مى كند.
خط ارتباط غدير با قرآن بسيار زيبا به تصوير كشيده شده است، و جا دارد آن را اين گونه به خاطر بسپاريم:
قرآن ولايت نبوى را اثبات مى كند. پيامبر صلى الله عليه و آله همان آيه را در غدير به عنوان شاهد بر ولايت خود ذكر مى كند. آنگاه ولايت امير المؤمنين و امامان عليهم السلام را به عنوان تفريع و ادامه ولايت خود بيان مى كند. سپس اين ولايت را به معناى تصميم گيرندگان در همه امور مردم توضيح مى دهد. آنگاه با ذكر ولايت سه امام، استمرار آن را از بقيه فرازهاى غدير به ما مى فهماند.
تأكيد خاص اين حديث بر جمله «لَيْسَ لَهُمْ مَعَهُ امْرٌ» است، يعنى با وجود آنان براى مردم امرى و اختيارى نيست. بايد گفت: قوام ولايت مطلقه امامان عليهم السلام به همين نكته است، يعنى اگر آنان صاحب فرمان على الاطلاق باشند هيچ كس ديگرى - حتى خود كسى كه درباره اش تصميم گيرى مى شود - نبايد حق دخالت و رأى و نظر در آن موضوع داشته باشد.
ص: 72
ضمانت چنين فرمان قاطعى عصمت الهى است كه فقط درباره امامان عليهم السلام وجود دارد؛ و هر كسى را متقاعد مى كند كه در برابر دستور و نظر مبارك معصوم عليهم السلام خود را تخطئه نمايد و فرمان او را مقدم بداند، كه فرمان او همان فرمان خداست و در واقع فرمان خدا را مقدم داشته است.
با در نظر گرفتن اينكه غدير مراسم مفصلى در سه روز بوده، گذشته از آياتى كه مستقيما در آن ايام نازل شده و در قسمت آيات نازل شده در غدير ذكر شد، آياتى هم در ضمن كلام به صورت اشاره آمده و منظور از آنها بيان شده است. اين موارد در تفسير 18 آيه است، كه يكى از اين آيات، آيه 6 سوره احزاب است:
«النَّبِىُّ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم وَ أزواجُهُ أُمَّهاتُهُم وَ أُولُوا الأرحامِ بَعضُهُم أولى بِبَعضٍ فى كِتابِ اللّه ِ مِنَ المُؤمِنينَ وَ المُهاجِرينَ إلاّ أن تَفعَلُوا إلى أوليائِكُم مَعرُوفا كانَ ذلِكَ فِى الكِتابِ مَسطُورا» .
اين آيه از چهار بُعد قابل بررسى است:
فيما انشَدَ اميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام النّاسَ فى رُحْبَةِ الْكُوفَةِ: انْشِدُ اللّه مَنْ سَمِعَ رَسُولَ اللّه صلى الله عليه و آله يَقُولُ يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ، الاّ قامَ. فَقامَ اثْناعَشَرَ بَدْرِيّا فَقالُوا: نَشْهَدُ انّا سَمِعْنا رَسُولَ اللّه صلى الله عليه و آله يَقُولُ يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ: الَسْتُ اوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ انْفُسِهِمْ وَ ازْواجى امَّهاتهمْ ؟ قُلْنا: بَلى يا رَسُولَ اللّه. فَقالَ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللّهمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ:
از مواردى كه امير المؤمنين عليه السلام مردم را در ميدان كوفه قسم داد اين بود كه: قسم مى دهم هر كس را كه از پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم شنيده كه فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ، كه برخيزد. در اينجا دوازده نفر از شركت كنندگان در جنگ بدر
ص: 73
برخاستند و گفتند: ما شهادت مى دهيم كه در روز غدير خم از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيديم كه مى فرمود: آيا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارتر نيستم ؟ مردم گفتند: بلى يا رسول اللّه. پس دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست. خدايا هر كس ولايت او را بپذيرد دوست بدار و با هر كس كه با او دشمنى كند دشمنى كن.(1)
در احاديثى كه خلاصه واقعه غدير را نقل كرده اند قبل از جمله «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... » استشهاد پيامبر صلى الله عليه و آله به اين آيه قرآن به عنوان مقدمه اعتقادى آن ديده مى شود. اضافه بر اينكه از روايات استفاده مى شود استشهاد به اين آيه در ايام سه روزه غدير به طور مكرر صورت گرفته است و حضرت گذشته از اصل خطبه، به مناسبت هاى مختلفى اين ركن غدير را مطرح فرموده اند.
موقعيت اين آيه در قرآن به عنوان تنها آيه صريح در ولايت شخص پيامبر صلى الله عليه و آله ممتاز است، اگر چه آيات بسيارى دلالت بر مقام با عظمت آن حضرت دارد. اين آيه به صورت يك سؤال در قالب ضمير متكلم در خطابه حضرت آمده است كه آيا من اولى به نفس مؤمنين نيستم ؟
تحليل اعتقادى اول
عصاره غدير مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ است كه از ميان ده ها كلمه كه مى توانست بيانگر چنين مقامى باشد كلمه «مولى» به عنوان پرمحتواترين و گوياترين آنها انتخاب شد.
ص: 74
براى آنكه درك معانى مولى روشن باشد و مورد بحث قرار نگيرد و راه دور دست مسلمانان دچار مسائل سؤال برانگيز نشود، يك جمله كوتاه قرآنى براى تبيين معناى «مولى» انتخاب شد كه مربوط به مقام والاى پيامبر صلى الله عليه و آله است و كسى در معناى آن شك ندارد.
در آن آيه عين كلمه اى كه درباره امير المؤمنين عليه السلام به كار رفته درباره شخص خاتم انبياء صلى الله عليه و آله استفاده شده است. «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ ... » يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله اولويت دارد بر مؤمنين از خودشان، و به عبارت ديگر اختيار پيامبر صلى الله عليه و آله بر مؤمنين از خودشان بيشتر است. آنگاه كه مى فرمايد: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... ؛ يعنى همان اولويت و اختيارى كه درباره من معتقديد عينا بايد درباره على عليه السلام معتقد باشيد و او را صاحب اختيارتر از خود بر خودتان بدانيد، و اين واضح ترين شكل از تبيين معناى مولى است.
تحليل اعتقادى دوم
درباره «اولى به نفس بودن» پيامبر صلى الله عليه و آله و ارتباط آن با اولى به نفس بودن امير المؤمنين عليه السلام چند فراز بسيار مهم در كلام معصومين عليهم السلام وجود دارد، كه مطالعه آنها به درك عميق ما از معناى مولى كمك مى كند.
حديث اول
از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدند: اين ولايت كه شما در آن از خود ما مقدم هستيد، چيست ؟ فرمود: گوش جان سپردن و اطاعت در همه موارد؛ آنچه دوست بداريد و آنچه شما را خوش نيايد.(1)
حديث دوم
قالَ اميرُ الْمُؤْمِنينَ عليه السلام فى مُناشِداتِهِ فى عَصْرِ عُثْمانَ بِمَسْجِدِ رَسُولِ اللّه صلى الله عليه و آله يَذْكُرُ غَديرَ خُمٍّ: ثُمَّ امَرَ (رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله) فَنُودِىَ بِالصَّلاةِ جامِعَةً، ثُمَّ خَطَبَ فَقالَ: ايُّهَا النّاسُ، اتَعْلَمُونَ انَّ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ مَوْلاىَ وَ انَا مَوْلَى الْمُؤْمِنينَ وَ انَا اوْلى بِهِمْ مِنْ انْفُسِهِمْ ؟ قالُوا: بَلى يا
ص: 75
رَسُولَ اللّه. قالَ: قُمْ يا عَلِىُّ. فَقُمْتُ، فَقالَ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ اللهمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ. فَقامَ سَلْمانُ فَقالَ: يا رَسُولَ اللّه، وِلاءٌ كَما ذا ؟ فَقالَ: وِلاءٌ كَوِلايَتى، مَنْ كُنْتُ اوْلى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِىٌّ اوْلى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ.
امير المؤمنين عليه السلام در مجلسى كه در زمان عثمان در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله منعقد شده بود، مردم را درباره فضايل خود قسم مى داد و از جمله غدير را يادآور شد و فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد ندا شود تا همه مردم جمع شوند. آنگاه خطابه اى ايراد كرد و فرمود: اى مردم، آيا مى دانيد كه خداوند عز و جل صاحب اختيار من است، و من صاحب اختيار مؤمنينم، و نسبت به آنان از خودشان صاحب اختيارترم ؟ گفتند: بلى، يا رسول اللّه.
فرمود: اى على برخيز. من برخاستم و حضرت فرمود: هر كس كه من صاحب اختيار او بوده ام على صاحب اختيار اوست. خدايا، هر كس ولايت او را بپذيرد دوست بدار و هر كس با او دشمنى كند با او دشمن باش.
سلمان برخاست و پرسيد: يا رسول اللّه، اين ولايت چگونه ولايتى است ؟ فرمود: ولايتى همچون ولايت من. هر كس كه اختيار من بر او از خودش بيشتر است على نيز اختيارش بر او از خودش بيشتر است.(1)
در اين حديث عبارات دقيق تر است و در فهماندن ولايت على عليه السلام ظرافت بيشترى از آن دريافت مى شود. پيامبر صلى الله عليه و آله از ولايت خدا آغاز مى فرمايد و سپس ولايت خود و آنگاه ولايت على عليه السلام را مطرح مى نمايد.
اين ترتيب شكى در معناى ولايت باقى نمى گذارد، چرا كه معناى صاحب اختيارى خداوند بر كسى پوشيده نيست و در واقع همان ولايت مطلقه است كه بايد بدون هيچ قيد و شرطى تسليم خدا باشيم. آنگاه درجه بعدى ولايت را از طرف خداوند براى خود و على عليه السلام اعلام مى فرمايد.
ص: 76
جالب تر اينكه عين كلمه «مولى» را درباره خداوند و خود و على عليه السلام مطرح مى فرمايد تا كسى در حد اختلاف كلمات نيز شبهه وارد نكند. آنگاه در «مولى المؤمنين» بودن خود به آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» به صورت اقتباس در كلام استشهاد مى فرمايد.
حديث سوم
تفسير كامل اين آيه را در حديثى مى بينيم كه از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدند: منظور از مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ چيست ؟ حضرت فرمود: خداوند مولاى من است و بر من از خودم بيشتر اختيار دارد و با امر او مرا امرى و اختيارى نيست. و من مولاى مؤمنين هستم و نسبت به آنان از خودشان بيشتر اختيار دارم و با امر من ايشان را امرى و اختيارى نيست. و هر كس كه من صاحب اختيار او هستم و با امر من او را اختيارى نيست، على بن ابى طالب مولاى اوست و بر او از خودش بيشتر اختيار دارد، و با امر او برايش امرى و اختيارى نيست.(1)
حديث چهارم
جاءَ ابُو ايُّوبِ الانْصارى مَعَ رَهْطٍ مِنَ الانْصارِ الى عَلِىٍّ عليه السلام بِالرُّحْبَةِ، فَقالَ عليه السلام: مَنِ الْقَوْمُ ؟ قالُوا: مَواليكَ يا اميرَالْمُؤْمِنينَ ... . سَمِعْنا رَسُولَ اللّه صلى الله عليه و آله يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ وَ هُوَ آخِذٌ بِيَدِكَ، يَقُولُ: ايُّهَا النّاسُ، الَسْتُ اوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ انْفُسِهِمْ ؟ قُلْنا: بَلى يا رَسُولَ اللّه. فَقالَ: انَّ اللّه مَوْلاىَ وَ انَا مَوْلَى الْمُؤْمِنينَ، وَ عَلِىٌّ مَوْلى مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ، اللّه مَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ.(2)
ابوايوب انصارى با عده اى از انصار در ميدان كوفه نزد امير المؤمنين عليه السلام آمدند. حضرت پرسيد: شما كيستيد ؟ گفتند: اهل ولايت تو يا امير المؤمنين ... . ما از پيامبر صلى الله عليه و آله
ص: 77
شنيديم كه در روز غدير خم در حالى كه دست تو را گرفته بود مى فرمود: اى مردم، آيا من بر مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتيم: بلى يا رسول اللّه.
فرمود: خداوند مولى و صاحب اختيار من است، و من مولى و صاحب اختيار مردم هستم، و على مولى و صاحب اختيار هر كسى است كه من صاحب اختيار او بوده ام. خدايا، هر كس ولايت او را بپذيرد دوست بدار و هر كس با او دشمنى كند با او دشمنى كن.
تضمين آيه در كلام حضرت در اين حديث شبيه حديث قبلى است، فقط در تفسير آن يك فرق شاخص ديده مى شود كه حامل صراحت بيشترى است، و آن عبارتِ «عَلِىٌّ مَوْلى مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ» است، كه در چينش كلام جالب تر و الهام بخش تر است و اين صورت را تداعى مى كند: اللّه مَوْلى انَا مَوْلى عَلِىٌّ مَوْلى ! ! و به معناى اثبات ولايت مطلقه الهيه براى پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام در سايه ولايت پروردگار است.
حديث پنجم
أنْشَدَ اميرُ الْمُؤْمِنينَ عليه السلام النّاسَ يَوْما فيمَنْ شَهِدَ غَديرِ خُمٍّ. فَقامَ سَبْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً، مِنْهُمْ ابُوقُدّامَةِ الانْصارى فَقالُوا: نَشْهَدُ انّا اقْبَلْنا مَعَ رَسُولِ اللّه صلى الله عليه و آله مِنْ حَجَّةِ الْوِداعِ ... . ثُمَّ قامَ فَحَمِدَ اللّه تَعالى وَ اثْنى عَلَيْهِ ثُمَّ قالَ: ايُّهَا النّاسُ، اتَعْلَمُونَ انَّ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ مَوْلاىَ وَ انَا مَوْلَى الْمُؤْمِنينَ وَ انّى اوْلى بِكُمْ مِنْ انْفُسِكُمْ ؟- يَقُولُ ذلِكَ مِرارا قُلْنا: نَعَمْ - وَ هُوَ آخِذٌ بِيَدِكَ - يَقُولُ: «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ، اللّهمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ» ثَلاثَ مَرّاتٍ.
امير المؤمنين عليه السلام روزى مردم را درباره غدير خم قسم داد كه هر كس حاضر بوده شهادت دهد. هفده نفر برخاستند كه ابوقدّامه انصارى جزء آنان بود، و گفتند: ما شهادت مى دهيم كه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله از حجة الوداع باز مى گشتيم ... . تا آنجا كه حضرت برخاست و حمد و ثناى الهى به جا آورد و سپس فرمود:
ص: 78
اى مردم آيا مى دانيد كه خداى عز و جل مولى و صاحب اختيار من است، و من مولى و صاحب اختيار مؤمنين هستم، و من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارترم» - و اين مطلب را چند بار فرمود - . ما در پاسخ گفتيم: آرى - و اين در حالى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله دست تو را گرفته بود - در اين حال فرمود: هر كس من صاحب اختيار او بوده ام على صاحب اختيار اوست. خدايا، هر كس ولايت او را بپذيرد دوست بدار، و هر كس با او دشمنى كند با او دشمنى كن. و اين را سه مرتبه فرمود.(1)
اشاره و استناد به آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» در اين حديث هم شبيه قبلى است و به صورت ضمير مخاطب آورده شده است. آنچه در اين حديث جلب توجه مى كند تكرار اين جمله است كه چند بار صورت گرفته است كما اينكه جمله «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... » طبق اين نقل سه بار تكرار شده است.
از تكرار مى توان تأكيد پيامبر صلى الله عليه و آله را بر حساس ترين فراز غدير دريافت، چرا كه تنها اين مطلب در خطابه غدير تكرار شده است. جهت اين تأكيد نيز واضح است كه نقطه پرگار غدير همانا اعلام اولى به نفس بودن على عليه السلام نسبت به مردم همچون ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله است، كه اين دو مقام والا به اراده خداوند و اعطايى ذات اقدس اوست؛ و به همين جهت است كه در چينش كلام پس از ذكر ولايت اللّه آمده است.
حديث ششم
قالَ عَمْرُو بْنُ مَيْمُونِ الاوْدى: وَ هُوَ صاحِبُ يَوْمِ غَديرِ خُمٍّ اذْ نَوَّهَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله بِاسْمِهِ وَ الْزَمَ امَّتَهُ وِلايَتَهُ وَ عَرَّفَهُمْ بِخَطَرِهِ وَ بَيَّنَ لَهُمْ مَكانَهُ فَقالَ: ايُّهَا الناسُ، مَنْ اوْلى بِكُمْ مِنْ انْفُسِكُمْ ؟ قالُوا: اللّه وَ رَسُولُهُ. قالَ: فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ:
عمرو بن ميمون اودى مى گويد: على عليه السلام صاحب روز غدير خم است، آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله او را با نام صدا زد و ولايت او را بر امتش واجب نمود و عظمت او را به آنان شناساند و مقام او را برايشان بيان داشت و فرمود: چه كسى نسبت به شما از خودتان
ص: 79
صاحب اختيارتر است ؟ گفتند: خدا و پيامبرش. فرمود: پس هر كس كه من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست.(1)
در اين حديث اقتباس آيه به صورت سؤالى است كه پاسخ آن آيه را مجسم مى كند؛ حضرت مى پرسد: اولى به نفس شما كيست ؟ وقتى مى گويند: «اللّه و رسول» ، مجموع اين پرسش و پاسخ تداعى آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» را مى نمايد كه بدين صورت در كلام حضرت تضمين شده است.
نكته بسيار جالبى كه در اين حديث به چشم مى خورد «فاء» نتيجه در «فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... » است، كه براى استحكام بخشيدن به ارتباط ولايت امير المؤمنين عليه السلام با ولايت خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله است، يعنى: اكنون كه قبول داريد خدا و رسول صاحب اختيار شمايند پس دنباله اين اعتقاد را قطع نكنيد كه على پس از من صاحب اختيار شماست.
حديث هفتم
فِى احْتِجاجِ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ عَلى مُعاوِيَةَ، انَّهُ قالَ بِشَأْنِ اميرِ الْمُؤْمِنينَ عليه السلام: الَّذى نَصَبَهُ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله بِغَديرِ خُمٍّ فَقالَ: مَنْ كُنْتُ اوْلى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِىٌّ اوْلى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ.
قيس بن سعد در اتمام حجت بر معاويه، درباره امير المؤمنين عليه السلام گفت: على عليه السلام همان كسى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله او را در غدير خم منصوب نمود و فرمود: هر كس كه من بر او از خودش صاحب اختيارتر بوده ام على نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است.(2)
در اين حديث كلمه «اولى» كه در آيه آمده درباره امير المؤمنين عليه السلام هم عينا به كار رفته است. از سوى ديگر آنچه در احاديث قبلى در دو قسمت بود كه يكى طرح آيه و ديگرى نتيجه گيرى براى ولايت على عليه السلام، در اين حديث در يك جمله تنظيم شده، و آيه و نتيجه آن كنار هم آمده است.
ص: 80
مى توان گفت: عبارت اين حديث جلوه ديگرى از وضوح معناى ولايت در غدير را مى رساند و پرده بردارى بى دغدغه اى در ارائه دقيق معناى «مولى» است.
يكى از جلوه هاى قرآنى غدير كه مورد غفلت قرار گرفته، فرازهاى دعا و زياراتى است كه در آنها به تفسير آيات مربوط به واقعه غدير پرداخته شده است. در بسيارى از دعاها و زيارات - به خصوص آنچه مربوط به شب و روز غدير است - ناگفته هايى از مسئله غدير به چشم مى خورد كه در هيچ روايت ديگرى يافت نمى شود. در مواردى شأن نزول آيات و در مواردى استشهاد به آيه هاى قرآن و در مواردى مصداق قرار دادن غدير براى آيه مزبور مطرح شده است. از جمله اين موارد است:
«النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» .
«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .(1)
اين دو آيه و زيارت مربوط به آن از دو بُعد قابل بررسى است:
در فرازى از زيارت غديريه امير المؤمنين عليه السلام خطاب به حضرت چنين مى خوانيم:
اشْهَدُ انَّكَ اخُو رَسُولِ اللّه ِ صلَّى اللّه عليه و آله ... ، و انَّهُ قَدْ بَلَّغَ عَنِ اللّه ِ ما انْزَلَهُ فيكَ، فَصَدَعَ بِأَمْرِهِ وَ اوْجَبَ عَلى امَّتِهِ فَرْضَ طاعَتِكَ وَ وِلايَتِكَ وَ عَقَدَ عَلَيْهِمُ الْبَيْعَةَ لَكَ وَ جَعَلَكَ اوْلى بِالُمؤْمِنينَ مِنْ انْفُسِهِمْ كَما جَعَلَهُ اللّه ُ كَذلِكَ. ثُمَّ اشْهَدَ اللّه َ تَعالى عَلَيْهِمْ فَقالَ: الَسْتُ قَدْ بَلَّغْتُ ؟ فَقالُوا: اللَّهُمَّ بَلى فَقالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ وَ كَفى بِكَ شَهيدا و حاكِما بَيْنَ الْعِبادِ. فَلَعَنَ اللّه ُ جاحِدَ وِلايَتِكَ بَعْدَ الاقْرارِ وَ ناكِثَ عَهْدِكَ بَعْدَ الْميثاقِ(2):
ص: 81
سلام بر تواى صاحب اختيار من و صاحب اختيار مؤمنين. سلام بر تواى دين محكم خداوند و راه مستقيم او. شهادت مى دهم كه تو برادر پيامبر صلى الله عليه و آله هستى ... ، و آن حضرت از طرف خداوند آنچه درباره تو نازل كرده بود رسانيد و دستور خدا را به اجرا درآورد و وجوب اطاعت تو و ولايتت را بر مردم واجب كرد، و براى تو از آنان بيعت گرفت و تو را نسبت به مؤمنين صاحب اختيارتر از خودشان قرار داد همانطور كه خداوند به آن حضرت چنين مقامى داده بود.
سپس خداى تعالى را بر آنان شاهد گرفت و فرمود: آيا من به شما رساندم ؟ گفتند: آرى بخدا قسم. عرض كرد: خدايا شاهد باش و تو به عنوان شاهد و حاكم بين بندگان كفايت مى كنى. خداوند منكرِ ولايت تو را بعد از اقرار و شكننده عهد تو را بعد از پيمان لعنت كند.
در اين قسمت از زيارت غدير دو آيه از قرآن به صورت اشاره مطرح شده است:
يكى آيه تبليغ است كه به صورت خبر از انجام آن مطرح شده است. يعنى خدا فرموده: «بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» و در اينجا مى فرمايد: انَّهُ قَدْ بَلَّغَ عَنِ اللّه ِ ما انْزَلَهُ فيكَ. آيه دوم كه درباره اولى به نفس بودن پيامبر صلى الله عليه و آله است به عنوان اعلام عين آن درباره امير المؤمنين عليه السلام مطرح شده و مى گويد: جَعَلَكَ اوْلى بِالُمؤْمِنينَ مِنْ انْفُسِهِمْ كَما جَعَلَهُ اللّه ُ كَذلِكَ، و در واقع با جمله دوم به آيه اشاره مى كند كه خدا در قرآن درباره پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده: «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» .
از ولايت محمد صلى الله عليه و آله تا ولايت على عليه السلام
آنچه از اين فراز غدير استفاده مى كنيم نقطه اوج آن است كه مى توان به عنوان «رمز غدير» و «حساس ترين نقطه غدير» نيز از آن ياد كرد. آن نقطه ارتباط بين ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله با ولايت على بن ابى طالب عليه السلام است. بدين معنى كه ولايت و امامت پيامبر صلى الله عليه و آله به نص قرآن امرى مسلم است و در معناى آن - كه صاحب اختيارى مطلق است - كوچك ترين شكى راه ندارد.
ص: 82
غدير با آن مراسم عظيمش و با آن آيات پى در پى كه نازل مى شد، آمد تا بگويد همان ولايت و همان مقام و همان منصب و همان عظمت براى على عليه السلام عينا اعلام مى شود، و همان گونه كه پذيرفتن اين ولايت درباره پيامبر صلى الله عليه و آله يك واجب اعتقادى است، پذيرفتن آن درباره على عليه السلام نيز واجب است.
مسير ارتباط ولايت محمدى و علوى
آنچه در اين فراز دعا به صورت بسيار زيبايى ترسيم شده نشان دادن ارتباط دو آيه طبق مراسمى است كه در غدير به اجرا درآمد. بدين معنى كه اعلام «اولى به نفس بودن» امير المؤمنين عليه السلام همانند پيامبر صلى الله عليه و آله در يك برنامه رسمى انجام شد. شكل اين برنامه مسيرى را طى كرد كه تا امروز وظيفه عظيمى را بر عهده ما گذاشته است، و آن مسير چنين است:
خداوند با آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» پيامبر صلى الله عليه و آله را صاحب اختيار مطلق مردم قرار داد. در اواخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله با آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... » زمينه اعلام صاحب اختيارى على عليه السلام را به همان معنى كه در آيه قبل براى پيامبر صلى الله عليه و آله آمده بود آماده كرد، و با وعده «وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور اعلام آن را داد.
مراحل اجراى اعلام ولايت
اكنون نوبت آن است كه ببينيم اين دستور چگونه اجرا شد. اين فراز دعا مى گويد:
ما شهادت مى دهيم كه آنچه خدا نازل كرده بود و قرار بود پيامبر صلى الله عليه و آله اعلام كند آن حضرت ابلاغ فرمود. با اين اعلام پنج نتيجه پايه گذارى شد:
يك: فَصَدَعَ بِأَمْرِهِ؛ امر الهى ابلاغ گرديد و حجت تمام شد.
دو: اوْجَبَ عَلى امَّتِهِ فَرْضَ طاعَتِكَ وَ وِلايَتِكَ ؛ وجوب اطاعت و پذيرفتن صاحب اختيارى على عليه السلام رسميت يافت.
سه: عَقَدَ عَلَيْهِمُ الْبَيْعَةَ لَكَ ؛ براى تو از مردم بيعت و عهد و پيمان گرفته شد.
ص: 83
چهار: جَعَلَكَ اوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ انْفُسِهِمْ كَما جَعَلَهُ اللّه ُ كَذلِكَ ؛ رسما اعلام شد كه على عليه السلام مانند پيامبر صلى الله عليه و آله است در صاحب اختيارى مطلق مردم به همان معنى كه براى پيامبر صلى الله عليه و آله اعلام شده است.
پنج: ثُمَّ اشْهَدَ اللّه َ تَعالى عَلَيْهِمْ ... ؛ پيامبر صلى الله عليه و آله خدا و مردم را بر ابلاغ خود شاهد گرفت، تا هم خود و هم مردم روز قيامت در برابر خدا پاسخگو باشند.
بنا بر اين ما در زيارت غديريه اقرار مى كنيم كه آنچه به دستور آيه «بَلِّغْ» قرار بود تبليغ شود شده، و درباره ولايت امير المؤمنين عليه السلام هيچ عذرى از هيچ كسى پذيرفته نيست و هيچ جاى ابهامى در آن باقى نمانده است.
درباره اين آيه شريفه و ارتباط آن با حديث غدير توضيحى كوتاه لازم است؛ و آن اينكه دشمنان براى ردّ و انكار احاديث فضائل اهل بيت پيامبر عليهم السلام تدابيرى انديشيدند و به شيوه هاى مختلف در كتمان آن احاديث كوشيدند كه برخى از رئوس كلى آنها با ذكر نمونه هاى تاريخى در كتاب «معالم المدرستين»(1) بيان شده است. از جمله:
حذف قسمتى از حديث و تبديل آن به كلمه اى مبهم.
حذف تمام حديث، يا اشاره به حذف.
حذف حديث يا قول صحابه، بدون اشاره به حذف.
تضعيف روايت.
سوزاندن كتابخانه ها
نهى از كتابت سنّت نبوى.
تحريف اخبار.
جعل و وضع احاديث ديگر، در برابر احاديث صحيح و معتبر.
تأويل معناى حديث.
ص: 84
در مورد حديث غدير، تواتر خبر چنان بود كه هيچ راهى براى انكار نبود.(1) تنها راهى كه براى انكار باقى مانده بود، تأويل معناى حديث بود، كه اين تأويل هم با استفاده از معانى مختلف كلمه «مولى» انجام شد. براى لفظ «مولى» در كتب لغت، تا بيست و شش معنى ثبت شده كه به دليل قرائن عديده، هيچ كدام جز «سرپرست و اولى به مؤمنين از نفس آنها» در اين حديث نمى تواند مورد قبول باشد.(2)
اين تحريف معنوى، از همان زمان صدر اسلام آغاز شد. به شهادت احاديثى كه موجود است، از امام سجاد، امام باقر و امام حسن عسكرى عليهم السلام اين سؤال مطرح شد.
آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ ... »(3)
يكى از آياتى كه در مدينه و پيش از سفر حجة الوداع بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد آيه ميثاق بود:
«وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللّه إِنَّ اللّه عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» : «به ياد آوريد نعمت خدا را بر شما و پيمانى كه از شما
ص: 85
گرفت آنگاه كه گفتيد: شنيديم و اطاعت نموديم و تقواى خدا را پيشه كنيد كه خدا به آنچه در سينه هاست آگاه است» .
اين آيه از چهار بُعد قابل بررسى است:
پس از نزول آيه «النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ ... » در مسير پيامبر صلى الله عليه و آله به سوى غدير و با اين اقرار كه مردم در برابر مقام اولى به نفس بودن پيامبر صلى الله عليه و آله نمودند، آيه اى ديگر به عنوان سند و شاهدى از اين اعتراف نازل شد: «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَيْكُمْ وَ ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللّه ِ اِنَّ اللّه َ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» : «نعمت خدا بر شما و پيمان او را به ياد آوريد كه با شما ميثاق بست آنگاه كه گفتيد شنيديم و اطاعت كرديم و تقواى خدا را پيشه كنيد كه خداوند به باطن قلب ها آگاه است» .(1)
توضيح اينكه:
در پىِ نزول آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» در مدينه و سؤال مردم از معناى آن و پاسخ پيامبر صلى الله عليه و آله كه «سمع و طاعت مطلق» است، مردم بر اين ولايت اقرار كردند و پيمان بستند كه وفادار بمانند، و اين عهد را با جمله «سَمِعْنا وَ أَطَعْنا» اعلان كردند. متعاقب اين پيمان آيه نازل شد كه اين عهد و پيمان را به ياد داشته باشيد، چرا كه زمينه هاى مختلفى براى شكستن آن در پيش بود.
حذيفه يمانى پس از آنكه نزول آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ ... » را در مدينه به عنوان مقدمه اى بر سفر غدير ذكر مى كند، در دنباله ماجرا با ذكر ارتباط محتواى آيه با غدير تصريح به نزول آن در آغاز اين داستان پر ماجرا مى نمايد:
گفتند: يا رسول اللّه ! اين كدام ولايت است كه شما در آن بر ما از خودمان سزاوارتريد ؟ حضرت فرمود: سمع و طاعت در آنچه دوست بداريد يا خوش
ص: 86
نداريد. ما هم گفتيم: «سَمِعْنا وَ اطَعْنا» . اينجا بود كه خداوند اين آيه را نازل كرد: «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا» : «به ياد آوريد نعمت خدا را بر شما و پيمانى كه با شما بست آنگاه كه گفتيد شنيديم و اطاعت كرديم» .(1)
در روايات ديگرى نزولِ اين آيه پس از نزولِ آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... » در بازگشت از مكه به غدير ذكر شده است. عبارت چنين است: فَاَنْزَلَ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » ثُمَّ اَنْزَلَ: «اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ ... »(2)؛ كه به هر حال اصل نزول آيه در موسم غدير مسلّم است.
نزول اين آيه در چنين موقعيتى، با هدفِ خاطرنشان ساختن پيمان هاى بعدى بر سر همين مسئله ولايت صورت گرفت؛ چرا كه در حديثى امام باقر عليه السلام درباره همين آيه شريفه مى فرمايد: ميثاق و پيمان (كه در آيه ذكر شده) آن چيزى است كه خداوند در حجة الوداع بيان كرد ... ، كه نصب امير المؤمنين عليه السلام به عنوان امام همه خلق است.(3)
در حديث ديگرى در تفسير همين آيه مى فرمايد: آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله پيمان ولايت را از مردم گرفت گفتند: سَمِعْنا وَ اطَعْنا، ولى سپس پيمان خداوند را شكستند.(4)
اينك با مرورى بر پيمان بستن هاى متعدد مردم در مقاطع مختلف غدير در مى يابيم كه ميثاق واحدى در جلوه هاى مختلف بر حسب مسير واقعه بوده، كه هر يك ديگرى را مؤكدتر مى كند و نزول آيه در شأن همه اين موارد مى تواند باشد:
بار اول در مدينه براى ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله «سَمِعْنا وَ اطَعْنا» گفتند.
ص: 87
بار دوم در اواخر خطابه غدير بود؛ كه حضرت از مردم اقرار لسانى گرفت و صراحتا كلمه عهد و پيمان را به ميان آورد و بدين صورت پيمان دوم به انجام رسيد، آنجا كه فرمود:
فَقُولُوا بِأجْمَعِكُمْ: انّا سامِعُونَ مُطيعُونَ ... ، لا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَ لا نَنْقُضُ الْميثاقَ ... . فَالْعَهْدُ وَ الْميثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنّا مِنْ قُلُوبِنا وَ أنُفِسنا وَ ألْسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ أيْدينا ... ، لا نَبْتَغى بِذلِكَ بَدَلاً وَ لا يَرَى اللّه مِنْ انْفُسِنا حِوَلاً:
پس همگى چنين بگوييد: ما شنيديم و اطاعت مى كنيم ... ، از اين قول بر نمى گرديم و پيمان را نمى شكنيم ... . پس براى آنان عهد و پيمان از ما گرفته شد، از قلب هايمان و جان هايمان و زبان هايمان و ضمائرمان و دست هايمان ... ، هرگز در پى تغيير اين عهد نيستيم و خداوند در اين باره از نفس هايمان دگرگونى نبيند.
بار سوم با پايان يافتنِ خطبه، مردم به طرف منبر پيامبر صلى الله عليه و آله جلو آمدند و صداى مردم بلند شد: نَعَمْ، نَعَمْ ! سَمِعْنا وَ أطَعْنا امْرَ اللّه وَ امْرَ رَسُولِهِ بِقُلُوبِنا وَ انْفُسِنا وَ الْسِنَتِنا وَ أيْدينا : آرى، آرى ! شنيديم و اطاعت مى كنيم امر خدا و رسولش را با قلب ها و جان ها و زبان ها و دستانمان.(1)
بار چهارم بيعت رسمى بود كه هم با پيامبر صلى الله عليه و آله و هم با امير المؤمنين عليه السلام رسما دست بيعت دادند و اين ميثاق الهى را به محكم ترين شكل ممكن نشان دادند.
مى بينيم هيچ پيمانى چنين مراحل بهم پيوسته و محكمى نداشته، و هيچ پيمان مستحكمى اين گونه زير پا گذاشته نشده است. پس جا دارد خداوند آن را به رخ مردم بكشد و يادآور شود كه: «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا» ، و از مردم بخواهد كه در اين باره از خدا بترسند كه خدا از نيت قلب ها آگاه است: «وَ اتَّقُوا اللّه إِنَّ اللّه عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» .
ص: 88
در عرفات در سفر حجة الوداع نيز، جبرئيل نازل شد و با اشاره به آيه 7 سوره مائده «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَيْكُمْ وَ ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ» - كه در مدينه قبل از سفر نازل شده بود - اين پيام را آورد:
اى محمد، خداوند عز و جل به تو سلام مى رساند و مى فرمايد: اجل تو نزديك شده و مدت تو پايان يافته است؛ و من تو را به سوى آنچه چاره اى و فرارى از آن نيست (يعنى مرگ) خواهم برد. اكنون عهد خويش را بسپار و وصيت خود را پيش بينى نما؛ و آنچه از علم و ميراث علوم انبياى قبل از توست واسلحه و تابوت و همه آنچه از نشانه هاى پيامبران نزد توست به وصى و خليفه بعد از خود تحويل ده، كه او حجت تمام عيار من بر خلقم على بن ابى طالب است.
او را به عنوان علامت براى مردم به پا دار و عهد و پيمان و بيعت او را تجديد كن، و به آنان ياد آورى كن آنچه از آنان تعهد گرفته ام از بيعتم و پيمانى كه با آنان محكم كرده ام، و عهدى كه با آنان داشته ام درباره ولايت وليم و صاحب اختيار آنان و هر مرد و زن مؤمنى، يعنى على بن ابى طالب.
آنگاه خداوند با اشاره به آيه 3 سوره مائده «اليَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ» - كه هنوز نازل نشده بود - ارتباط كمال دين را با ولايت على عليه السلام بيان كرد ... .(1)
در ادامه نيز، هنگامى كه نماز صبح دوشنبه هجدهم ذى الحجه در مسير بازگشت از حجة الوداع به سوى غدير خم خوانده شد و كاروان به حركت خود به سمت غدير ادامه داد و حدود پنج ساعت ديگر از راه باقى مانده بود، پيامبر صلى الله عليه و آله امير المؤمنين عليه السلام را فرا خواند و نزول آيه تبليغ را خبر داد.
بقيه مسير با سرعت بيشترى طى شد و پيامبر صلى الله عليه و آله براى اجراى فرمان الهى عجله نشان داد. همزمان آيه 7 سوره مائده كه در مدينه قبل از سفر حج نازل شده بود تكرار
ص: 89
شد: «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَيْكُمْ وَ ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا» : «به ياد آوريد نعمت خدا را بر شما و پيمانى را كه با شما محكم نمود آنگاه كه گفتيد پذيرفتيم و اطاعت مى كنيم» .
اين پيمان اشاره به «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا» بود كه مردم قبل از حركت به سوى مكه در مدينه درباره آيه «النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ ... » گفتند، و اكنون نتايج آن را در غدير با «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» مى گرفتند.(1)
يكى از جلوه هاى قرآنى غدير كه مورد غفلت قرار گرفته، فرازهاى دعا و زياراتى است كه در آنها به تفسير آيات مربوط به واقعه غدير پرداخته شده است. در بسيارى از دعاها و زيارات - به خصوص آنچه مربوط به شب و روز غدير است - ناگفته هايى از مسئله غدير به چشم مى خورد كه در هيچ روايت ديگرى يافت نمى شود. در مواردى شأن نزول آيات و در مواردى استشهاد به آيه هاى قرآن و در مواردى مصداق قرار دادن غدير براى آيه مزبور مطرح شده است. از جمله اين موارد است:
«وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ، إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللّه َ إِنَّ اللّه َ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ. يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ للّه ِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَ اتَّقُوا اللّه َ إِنَّ اللّه َ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ» :
«بياد آوريد نعمت خدا را بر شما و پيمانى كه از شما گرفته آنگاه كه گفتيد شنيديم و اطاعت كرديم و تقوى را به كار بنديد كه خداوند از راز سينه ها آگاه است. اى كسانى كه ايمان آورده ايد به خاطر خدا استوار و بر عدالت شاهد باشيد و كينه توزى با قومى باعث نشود كه بى عدالتى نماييد عدل پيشه كنيد كه آن به تقوى نزديك تر است و تقوا پيشه كنيد كه خداوند به آنچه انجام مى دهيد آگاه است.
ص: 90
«وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ»(1):
«و چنين بوديم كه روز قيامت را تكذيب مى كرديم» .
اين دو آيه و دعاى مربوط به آن از دو بُعد قابل بررسى است:
امام صادق عليه السلام درباره ملاقات دو مؤمن با ولايت در غدير، دستور داده اند كه وقتى به يكديگر مى رسند چنين بگويند:
الْحَمْدُ للّه ِ الَّذى اكْرَمَنا بِهذَا الْيَوْمِ وَ جَعَلَنا مِنَ الْمُؤْمِنينَ وَ جَعَلَنا مِنَ الْمُوفينَ بِعَهْدِهِ الَّذى عَهِدَهُ الَيْنا وَ ميثاقِهِ الَّذى واثَقَنا بِهِ مِنْ وِلايَةِ وُلاةِ امْرِهِ وَ الْقُوّامِ بِقِسْطِهِ وَ لَمْ يَجْعَلْنا مِنَ الْجاحِدينَ وَ الْمُكَذِّبينَ بِيَوْمِ الّدينِ:
سپاس خدايى را كه ما را به اين روز اكرام فرموده و ما را از مؤمنين و وفا كنندگان به پيمانش - كه با ما عهد بسته و ميثاقى كه با ما پيمان بسته - قرار داده، كه آن پيمان صاحب اختيارى واليان امرش و قائمين به عدلش است، و خدا را شكر كه ما را از منكرين و تكذيب كنندگان به روز قيامت قرار نداده است.(2)
در اين فراز از دعا دو آيه قرآن تضمين شده است. يكى آيه ميثاق كه فعل آن به خاطر سياق دعا از ضمير خطاب به متكلم برگردانده شده و به جاى «واثَقَكُمْ» كلمه «واثَقَنا» آمده است. ديگرى آيه سوره مدثر است كه جمله «كُنَّا نُكَذِّبُ» به صورت اسم فاعل و كلمه «الْمُكَذِّبينَ» آورده شده است.
از اين دعايى كه براى ملاقات برادران مؤمن در روز غدير آموخته اند، دو نكته مهم فرا مى گيريم كه در واقع تفسير دو آيه قرآن است:
ص: 91
نكته اول: واليان امر خدا
پيمانى كه خدا با ما به نام ولايت بسته بايد تفسير شود. در اين دعا با نسبت دادن «وُلاة امر» و نيز «قائمين به عدل» به خدا با ضمير «ه» به ما مى فهماند كه اگر ما ولايت را پذيرفته ايم به خاطر آن است كه واليان امر از طرف خداوند تعيين شده اند، و آنكه بتواند عدالت واقعى را بر قرار كند كسى است كه از طرف خدا براى اين كار منصوب شود.
درباره اين آيه دو حديث وارد شده كه عمق مطلب را روشن تر مى نمايد:
يك. اطاعت اگر چه خوشمان نيايد
حذيفة بن يمان مى گويد: وقتى آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» نازل شد، پرسيدند: يا رسول اللّه، اين ولايتى كه شما از خود ما بر ما صاحب اختيارتريد، كدام است ؟ فرمود: گوش به فرمان بودن و اطاعت در آنچه خوشتان بيايد يا شما را خوش نيايد.
گفتيم: گوش به فرمانيم و اطاعت مى كنيم. اينجا بود كه آيه نازل شد: «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا» .(1)
دو. اطاعت ياد نعمت است
درباره آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ ... » فرمود: هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر مردم پيمان ولايت را گرفت گفتند: شنيديم و اطاعت مى كنيم، ولى بعد پيمان خود را شكستند.(2)
نتيجه اين است كه ما با خداوند متعال پيمان بسته ايم كه فقط منصوب شدگان از طرف او را به صاحب اختيارى خود بپذيريم، و در اين باره از آنچه در توان داريم دريغ نكنيم.
ص: 92
نكته دوم: انكار به معناى تكذيب
آيا انكار ولايت ارتباطى با انكار روز قيامت دارد ؟ در اين دعا پس از آنكه از خداوند مى خواهيم ما را در ولايت ثابت قدم فرمايد متقابلاً مى گوييم: ما را از منكرين قرار مده؛ و با اشاره به آيه قرآن انكار ولايت را تكذيب روز قيامت به حساب مى آوريم.
اين بدان معنى است كه اگر كسى اين دستور و پيمان الهى را زير پا مى گذارد گويا قبول ندارد كه روزى در پيشگاه الهى بايد پاسخگوى سؤال درباره آن باشد، وگرنه چه پاسخى در برابر سؤال روز قيامت خواهد داشت.
در مورد آيه ميثاق كتابى ارزشمند و جامع تأليف شده، كه حاوى نكات و دقائق ارزشمندى است. لازم است در اينجا اين كتاب گرانسنگ معرفى شود:
«آيه ميثاق غدير» ، غلامرضا صادقى فرد، فارسى، چاپى، تاسوعا، مشهد، چاپ اول، سال 1393 ش، وزيرى، 998 ص. در اين كتاب طى نوزده فصل، مفصل در مورد آيه ميثاق: «وَ اذكُروا نِعمَةَ اللّه ِ عَلَيكُم وَ ميثاقَهُ الَذى واثَقَكُم بِهِ ... » و از جهات مختلف در مورد اين آيه شريفه سخن گفته است. فهرست اين عناوين كتاب از اين قرار است:
فصل 1: پيشگفتارى بر تحليل آيه ميثاق غدير. فصل 2: مرورى بر آيه ميثاق غدير. فصل 3: كلمه ها و تركيب هاى آيه ميثاق غدير. فصل 4: نعمت و ميثاق خدا در زمان و مكانى ويژه و راه ذكر آن. فصل 5 : فرمان به ذكر تنها نعمتى كه خدا آن را نعمت مى داند. فصل 6 : عهد، مبايعه، ميثاق، اقرار و اداى شهادت. فصل 7: «سمعنا و اطعنا» تعهدى قطعى براى هميشه. فصل 8 : مواثقه با ميثاق خدا. فصل 9: توضيح «ذكر» . فصل 10: اقرارى همگانى در يك واقعه. فصل 11: سمع و طاعت مطلق. فصل 12: تحليلى از آيه ميثاق غدير. فصل 13: تلاشى براى شناخت نعمت و ميثاق و اقرار و شهادت آيه ميثاق غدير. فصل 14: واقعه غدير خم. فصل 15: مذاكره ذكر نعمت و ميثاق خدا در غدير خم بخشى از «تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر» . فصل 16: اقرار
ص: 93
و ذكر نعمت و ميثاق خدا در غدير خم همه در سوره مباركه حمد. فصل 17: ميثاقى براى بعثت دوازده نقيب پيامبر صلى الله عليه و آله. فصل 18: «اشهد ان عليا امير المؤمنين و ولى اللّه» سومين شهادت اذان. فصل 19: تعهد خداوند در برابر ميثاق خودش، ميثاق غدير خم.
آيه «وَ اَذِّنْ فِى النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ ... »(1)
يكى از رخدادهاى مهم پيش از غدير، نزول آيات حج و در پى آن سفر حجة الوداع است. از جمله اين آيه است:
«وَ اَذِّنْ فِى النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَميقٍ» :
«بين مردم براى حج اعلان عمومى كن كه پياده و بر هر مركب لاغرى و از هر گردنه دور دستى نزد تو مى آيند» .
با نزول اين آيات برنامه حج و اعلام ولايت همزمان و با پشتيبانى آيات قرآن آغاز شد. با اين دستور پيامبر صلى الله عليه و آله درباره حج اعلان عمومى داد. از يك سو مناديانى را در مدينه و اطراف آن فرستاد تا تصميم حضرت براى اين سفر را به اطلاع همه برسانند، و اعلان كنند كه هر كس بخواهد مى تواند همراه حضرت باشد.
از سوى ديگر، به مناطق دوردست از قلمرو اسلام و كسانى كه امكان نامه فرستادن به آنان بود نامه نوشته شد كه: پيامبر صلى الله عليه و آله قصد حج دارد، و براى هر كس امكان دارد خود را براى حضور در اين سفر آماده كند.
با اين روش، خبر اين سفر تا اقصى نقاط قلمرو اسلام در آن روز رسيد. از اطراف دور و نزديك مدينه، مردم بسيارى براى همراهى حضرت در اين سفر وارد مدينه شدند، تا اعمال حج را از نزديك ببينند و از خود حضرت بياموزند.(2)
ص: 94
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ ... »(1) = آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ للّه ِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ ... »(2) = آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ . إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللّه َ ... »
ص: 95
ص: 96
ص: 97
شروع حجة الوداع(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله روز شنبه بيست و پنجم ماه ذى القعده سفر حجة الوداع را شروع نمودند. حضرت غسل كرده و دو لباس احرام همراه برداشتند و همراه كاروان هفتاد هزار نفرى حجاج از مدينه خارج شدند.(2)
در سفر حجة الوداع دو مقصد اساسى در نظر بود، و آن عبارت بود از بيان دو حكم مهم از قوانين اسلام كه هنوز براى مردم به طور كامل و رسمى تبيين نشده بود؛ يكى حج، و ديگرى مسئله خلافت و ولايت و جانشينى بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله.
در اين كاروان عظيم مردانى به تنهايى عازم سفر بودند. زنانى نيز تنها براى حج مى رفتند. گروهى با همسران خود آمده بودند. عده اى با پسران و دختران بزرگسال خود همراه بودند و گروهى كودكان خود را نيز آورده بودند.
در اين سفر، اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله - كه فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسين عليهم السلام و ساير فرزندان آن حضرت بودند - همگى سوار بر هودج هاى شتران همراه حضرت بودند.
ص: 98
كليه همسران حضرت هم براى سفر حج آمده بودند. همسران حضرت كه عبارت بودند از: ام سلمه، ريحانه، صفيه، زينب بنت جَحَش، ميمونه بنت حارث، سُوده بنت زَمعَه، امّ حبيبه بنت ابى سفيان، عايشه، حفصه. همسران حضرت در اعمال حج و پس از آن و در غدير و مراسم آن و بازگشت به مدينه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بودند.
كاروان حجة الوداع با احرام از «مسجد شجره» - كه در نزديكى مدينه است - راهى مكه شدند، و مردم سواره و پياده همراه آن حضرت به حركت در آمدند و پس از طى منازل به مكه رسيدند، و همچنين در اعمال حج و پس از آن و در غدير و مراسم آن و بازگشت به مدينه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بودند.
اين كاروان به يادماندنى، به راه افتاد، تا پس از رسيدن به غدير و آماده سازى منبر و سايبان و اعلان رسمى، غدير براى اولين بار شاهد اجتماع عظيم بشرى بود. تا خاتم انبياء صلى الله عليه و آله سخنرانى تاريخى و آخرين و بلندترين خطابه رسمى خود را براى جهانيان آغاز كند. افتخار اين مجلس حضور پنج وجود معصوم يعنى پيامبر و على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام بود، و حضرت محسن عليه السلام نيز در آن روزها انتظار تولد خويش را داشت.
منازل كاروان حجة الوداع از مدينه تا مكه(1)
سير كاروان حجة الوداع از مدينه تا مكه، به طور اجمال از اين قرار است(2):
حضرت در مسجد شجره - كه در «ذو الحليفة» در نزديكى مدينه است - احرام بستند. آنگاه كاروان عظيم حجاج لبّيك گويان به سوى مكه حركت كردند.
در بين راه مدينه تا مكه، افراد قبايل و كسانى كه از دو سوى جاده راهى به منطقه خود داشتند به جمعيت اضافه شدند. هر چه كاروان به مكه نزديك تر مى شد، تعداد
ص: 99
جمعيت بيشتر مى شد؛ به گونه اى كه لبيك گويان از مكه تا مدينه متصل بودندو بسيارى از آنان پياده بودند.
از آنجا كه دستجمعى حركت كرده بودند و وقت نيز تا ايام حج كم بود، لذا سرعت قافله زياد بود و اكثر اوقات را در حال حركت بودند و فقط براى نماز و استراحت پياده مى شدند. نماز ظهر و عصر را در يك وقت و نيز مغرب و عشا را در يك وقت به جماعت مى خواندند.
پيامبر صلى الله عليه و آله پس از احرام در مسجد شجره وارد بيابان «بَيْداء» شدند و پس از عبور از بَيْداء، صبح روز يكشنبه در منزل «مَلَل» بودند و نماز صبح را در آنجا خواندند، و پس از آن به راه افتاده و تا شب به حركت ادامه دادند. پس از روز يكشنبه از منزل «مَلَل» حركت كردند و تا شب به «شَرف السَيّالة» رسيدند، و در آنجا نماز مغرب و عشا را خواندند.
پيامبر صلى الله عليه و آله صبح روز دومِ سفر خود به سومين منزل به نام «عِرْق الظَبْيَة» رسيدند و نماز صبح را در آنجا خواندند. منزل چهارم حضرت در روز اول سفر حجة الوداع «رَوْحاء» بود كه حضرت توقف مختصرى كردند. سپس از روحاء حركت كردند تا به «رُوَيثَه» رسيدند.
منزل ششم «مُنصرَف» بود، كه «غَزاله» نيز ناميده مى شد، و حضرت نماز عصر را در آنجا خواندند.
منزل هشتم «مُتَعَشّى» بود كه نماز مغرب و عشا در را خواندند و شام را همانجا صرف كردند، و براى نماز صبح روز سه شنبه به «اَثايَه» رسيدند. منزل دهم «عَرْج» بود، كه روز سه شنبه به آنجا رسيدند، و پس از آن به منطقه «لُحَى الجَمَل» رسيدند.
پيامبر صلى الله عليه و آله در روز چهارشنبه به منزل دوازدهم به نام «سَقْياء» ، و در روز پنجشنبه به منزل سيزدهم به نام «اَبْواء» رسيدند، و در آنجا قبر مادر خود حضرت آمنه را زيارت كردند، و پس از ابواء به منزل چهاردهم به نام «تَلَعاتُ الْيَمَن» آمدند.
ص: 100
حضرت روز جمعه با عبور از منزل شانزدهم كه همان «جُحْفه» و «غدير خُم» بود، عازم منزل هفدهم به نام «قُدَيد» شده و شنبه آنجا بودند. «قُدَيْد» وادى وسيعى قبل از غدير است كه كمتر از يك روز تا غدير فاصله دارد و آبادى به همين نام در آغاز آن قرار گرفته است. در واقع قافله حجاج با ورود به بيابان «قديد» وارد منطقه «غدير خم» شدند.
در قُديد پياده ها سختى راه را مطرح كردند و از آن حضرت مركب هايى براى سوار شدن خواستند. حضرت ضمن اعلام نداشتن سوارى دستور داد براى آسانى سير كمرهاى خود را ببندند و با حركت سريع تر طى طريق را بر خود آسان تر نمايند.
كاروان حجة الوداع روز يكشنبه به منزل نوزدهم به نام «عُسفان» رسيدند، و پس از آن و در روز دوشنبه چهارم ذى الحجه به منزل بيستم به نام «مَرُّ الظَهران» رسيدند و تا شب آنجا ماندند.
در روز دوشنبه چهارم ذى الحجه و پس از توقف در منزل «مَرُّ الظَهران» ، پيامبر صلى الله عليه و آله به سوى منزل بيست و يكم به نام «سَرِف» حركت كرده و به آنجا رسيد. بالاخره كاروان حجة الوداع، پس از ده روز طىّ مسافت، در روز سه شنبه پنجم ذى الحجه وارد مكه شدند.
جمعيت كاروان حجة الوداع(1)
هنگامى كه مراسم حجة الوداع در شُرف آغاز بود، تركيب جمعيتى كه براى مراسم حج آماده مى شدند قابل توجه بود. كاروانى كه از مدينه به همراه پيامبر صلى الله عليه و آله براى حجة الوداع حركت كرد هفتاد هزار نفر بودند.
كاروان همراه امير المؤمنين عليه السلام كه از يمن براى حج آمدند دوازده هزار نفر بودند، گذشته از لشكر هزار نفرى كه اهل مدينه بودند و همراه خالد به يمن رفته بودند و پس از عزل خالد با حضرت همراه شدند.
ص: 101
بين راه مدينه تا مكه - از راست و چپ جاده - جمعيت انبوهى از شهرها و روستاها و چادرنشينان به كاروان پيامبر صلى الله عليه و آله پيوستند.
اهالى مكه و اطراف آن از سمت طائف و نجد و جده، و كسانى كه از آن سوى درياى سرخ در آفريقا با خبر شده و از حبشه و سودان و غير آن براى حج آمده بودند، جمعيت هاى ديگرى بودند كه به سيل عظيم حجاج افزوده شدند.
طوايفى بزرگ و گروه هايى عظيم به طور دست جمعى و يكجا در حجة الوداع شركت كرده بودند. از طايفه ثقيف - كه در طائف بودند - احدى نماند مگر آنكه مسلمان شده بود و همگى در حجة الوداع شركت كردند.(1)
در مكه احدى از قريش نماند مگر آنكه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع حاضر شد.(2)
در سال دهم هجرى در مكه و طائف احدى نماند مگر آنكه مسلمان شده و در حجة الوداع شركت كرد.(3)
در روايتى به صراحت ياد شده كه عده اى از اهل نجد آمده بودند.(4)
در روايتى ديگر صد نفر از طايفه «صداء» ياد شده اند كه در حجة الوداع شركت كردند.(5)
افرادى نيز بودند كه در حجة الوداع مسلمان شدند و با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كردند.(6)
روزى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى خواست به سوى عرفات حركت كند و اعمال حج را آغاز
ص: 102
نمايد، بيش از صد و بيست هزار نفر اين كاروان عظيم را تشكيل مى دادند، كه شامل مردان و زنان و كودكان بودند.(1)
شبهه حضور امير المؤمنين عليه السلام در ايام غدير در يمن(2)
يكى از شبهاتى كه در مورد ماجرا و بيان حديث غدير مطرح شده اين است كه: آيا امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام در ماجراى غدير حضور داشته، يا در آن زمان در يمن بوده است ؟
اصل ماجرا اينگونه است:
قبل از حركت پيامبر صلى الله عليه و آله براى سفر حجة الوداع، امير المؤمنين عليه السلام با لشكرى از طرف آن حضرت به نَجْران و سپس يمن رفته بودند كه هدف آن دعوت به اسلام و نيز جمع آورى خمس و زكات و جِزيه بود، و اين جزيه قرادادى بود كه اهل كتاب (يهوديان و مسيحيان و زرتشتيان) طبق آن مبلغى به حكومت اسلامى مى پرداختند. اين قرار بين مسيحيان نجران و پيامبر صلى الله عليه و آله هم در سال قبل از حج برقرار شده بود.
اين بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از حركت از مدينه، نامه اى براى امير المؤمنين عليه السلام در يمن فرستاد و ضمن اعلان سفر حج براى آن مناطق، دستور داد آن حضرت نيز براى سفر حج حركت كند.
لذا امير المؤمنين عليه السلام پس از پايان كارهاى محوَّله در نجران و يمن، با لشكر همراه و دوازده هزار نفر از اهل يمن عازم مكه شدند، كه حدود 800 كيلومتر راه بود. آنان پس از احرام در ميقات «يَلَمْلَم» در جنوب مكه به سوى اين شهر حركت كردند تا براى ايام حج در آنجا حضور داشته باشند.
ص: 103
با نزديك شدن پيامبر صلى الله عليه و آله به مكه از طرف مدينه، امير المؤمنين عليه السلام هم از طرف يمن به اين شهر نزديك شدند. حضرت جانشينى در لشكر براى خود تعيين كردند و خود پيشتر به ملاقات پيامبر صلى الله عليه و آله شتافتند و در نزديكى مكه خدمت حضرت رسيدند و گزارش سفر را دادند.
پيامبر صلى الله عليه و آله بسيار مسرور شدند و دستور دادند هر چه زودتر لشكر همراه را به مكه بياورد.
امير المؤمنين عليه السلام به محل لشكر بازگشتند و همراه آنان - همزمان با قافله پيامبر صلى الله عليه و آله روز سه شنبه پنجم ذى الحجه وارد مكه شدند.
با رسيدن ايام حج در روز نهم ذى الحجه، حضرت به موقف عرفات و سپس به مشعر و منى رفتند. بعد از آن اعمال حج را يكى پس از ديگرى انجام دادند، و در هر مورد واجبات و مستحبات آن را براى مردم بيان فرمودند.
شبهه قاضى لايجى
ظاهرا اولين كسى كه اين شبهه را مطرح كرده و در اين باره ترديد كرده، قاضى عبدالرحمن بن احمد لايجى (م 756 ق)(1) در كتاب «المواقف» است. او مى گويد: على عليه السلام در روز غدير با پيامبر صلى الله عليه و آله نبود، زيرا در يمن حضور داشت.(2)
ص: 104
و اما پاسخ به شبهه قاضى لايجى:
بسيار جاى تأسف است كه قاضى براى سخنش هيچ دليلى نياورده و هيچ شاهدى براى اين ادعاى بزرگ ذكر نكرده است !
در اينجا در ردّ اين ادعاى بى دليل مى گوييم: آيا او به تاريخ مراجعه كرده و اين اشكال را كرده است ؟ ! بعيد است كه گفته شود امثال قاضى از تاريخ آگاهى ندارند. ظاهر اين است كه خود را در اين باره به نادانى زده باشد، زيرا ما در پيشگاه صاحبان سيره هاى صحيح نزد مسلمانان هستيم. تاريخ به ما مى گويد كه اميرمؤمنان عليه السلام به دستور رسول اعظم صلى الله عليه و آله در يمن حاضر بوده، كه اين را قاضى نيز بيان كرده است.
ولى خود تاريخ - كه از اين ماجرا سخن مى گويد - از بازگشت حضرت از يمن و پيوستنش به نبى مكرم صلى الله عليه و آله در مكه مكرمه براى اداى مناسك حج نيز سخن مى گويد. بنا بر اين، براى چه قاضى ماجراى اول را ذكر مى كند و از دومى ياد نمى كند و خود را به فراموشى مى زند ؟ ! واقعا انسان نمى داند اينگونه تحريف تاريخِ صحيح را چه بنامد ! ؟ پس در اين مجال، رواياتى را مى آوريم كه به عكس ادعاى قاضى در كتاب «المواقف» تصريح مى كند:
ص: 105
ابن سعد (م 231 ق) مى گويد: گفته مى شود سرّيه على بن ابى طالب عليه السلام به يمن دوبار بوده است: يكى از آن دو در ماه رمضان سال دهم هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله روى داد. گفته اند:
رسول خدا صلى الله عليه و آله على عليه السلام را به يمن فرستاد، و پرچمى به او داد و با دست خويش عمامه بر سرش نهاد و فرمود: برو و به جايى توجه نكن. وقتى به ديار يمنى ها فرود آمدى و رسيدى، با آنان نبرد نكن مگر آنكه با تو بجنگند.
حضرت با سيصد سواره حركت كرد و آن اولين سپاهى بود كه وارد آن سرزمين - يعنى سرزمين مذحج - شد. پس يارانش را گسيل داشت كه غنائم و زنان و اطفال اسير و چارپايان بسيار و ... را آوردند.
على عليه السلام بريدة بن خصيب اسلمى(1) را مسئول غنائم گردانيد. غنائمى را كه به دست آورده بودند نزد حضرت گرد آوردند، تا آنكه امام به جماعت يمنى ها برخورد. ايشان را به اسلام دعوت كرد، اما سرباز زدند و نيزه و سنگ پرتاب كردند.
امام يارانش را صف كرد و پرچم را به مسعود بن سنان سُلّمى داد. آنگاه على عليه السلام با يارانش بدانان حمله كرد و بيست نفر از آنان را كشت. پس پراكنده شدند و عقب نشستند، و حضرت هم از تعقيب يمنى ها دست برداشت.
سپس آنان را به اسلام فراخواند كه به سرعت اجابت كردند، و گروهى از رؤساى آنان با على عليه السلام بر اسلام بيعت كردند و گفتند: ما نماينده قوم خويشيم و اين صدقات ماست. پس حق خدا را از آن برگير. على عليه السلام غنائم را گرد آورد. آن را به پنج جزء قسمت كرد و بر سهمى از آن نوشت كه اين از آن خداست. حضرت على عليه السلام قرعه
ص: 106
انداخت. اولين سهم، سهم خمس بود و بقيه غنائم را بين يارانش تقسيم كرد. آنگاه حركت كرد و به پيامبر صلى الله عليه و آله در مكه ملحق شد، كه براى حج سال دهم به آنجا آمده بود.(1)
از ابن اثير جزرى (م 663 ق) نقل شده است: على بن ابى طالب عليه السلام به نجران فرستاده شد(2)، تا صدقات و جزيه آنان را جمع كند و باز گردد. پس چنين كرد و بازگشت، و با رسول خدا صلى الله عليه و آله در مكه در حجة الوداع ديدار كرد، و بر فرماندهى سپاهى كه همراهش بود يكى از يارانش را گماشت و پيش از همه به سوى پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و در مكّه به ايشان رسيد.(3)
واقدى (م 270 ق) پس از آنكه سريه امام اميرمؤمنان عليه السلام را به يمن ياد كرده مى گويد: عمر بن محمد بن عمر بن على از پدرش براى من نقل كرد كه على عليه السلام تمام غنائمى را كه به دست آورده بود به پنج بخش تقسيم كرد، و براى آن قرعه انداخت، و در يكى از سهم هاى آن نوشت: از آنِ خدا. كه اولين سهم، سهم خمس خارج شد. به كسى چيزى غنيمت نداد و نبخشيد.
فرماندهان پيشين به ياران حاضر (و نه ديگران) از خمس مى دادند و سپس به رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى گفتند، كه ايراد نمى گرفت. اين كار را از على عليه السلام خواستند.
ص: 107
اما آن حضرت خوددارى كرد و فرمود: خمس را نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله مى برم تا حضرت دستور دهد. اينك رسول خدا صلى الله عليه و آله در موسم حج است. او را ديدار مى كنيم و در مورد خمس هر چه را خدا بخواهد انجام مى دهد.
پس بازگشت و خمس را با خود برد، و نيز باقى اموال و غنائم را. چون به فُتُق(1) رسيد، عجله كرد و ابورافع را بر يارانش و خمس گمارد. در ميان خمس، لباسى از لباس هاى يمنى بود. همچنين بارهاى بسته و چهارپايانى كه غنيمت گرفته بود؛ چهارپايانى كه صدقه اموال يمنى ها بود.(2)
جزرى شافعى در «اسنى المطالب» گفته است: سبب اين خطبه در روز غدير مطلبى است كه ابن اسحاق ذكر كرده است: كه پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام و خالد بن وليد را به يمن به عنوان امير فرستاد. امام بازگشت و در مكه هنگام حج آخرين پيامبر صلى الله عليه و آله با حضرت ديدار كرد، و در مورد امام قيل و قال زيادى شده بود. برخى از همراهان امام بر ضد ايشان سخن مى گفتند، چرا كه بازگشت و جانشين امام غنائم را به سپاهان بخشيد. امام شتابان به سوى رسول اللّه صلى الله عليه و آله رفت. چون رسول خدا صلى الله عليه و آله از حج فارغ شد، به غدير خم فرود آمد و اين خطبه را خواند، تا ارزش على عليه السلام را به مردم برساند و گفته ديگران را در مورد او ردّ كند.(3)
ص: 108
هر كس در اين نصوص و مطالب به دور از تعصب و جانبدارى بينديشد، آشكارا در مى يابد كه امام اميرمؤمنان على عليه السلام بعد از آنكه كار مهمى را كه رسول خدا صلى الله عليه و آله بدان فرمان داده بود انجام داد، از يمن پيروزمندانه بازگشت و در مكه مكرمه براى اداى مناسك حج به پيامبر صلى الله عليه و آله پيوست.
از امورى كه دلالت مى كند امير المؤمنين عليه السلام در رويداد غدير حاضر بوده و در يمن نبوده، روايات متواترى است كه صراحت دارند پيامبر صلى الله عليه و آله در واقعه غدير دست على عليه السلام را بالا برد و فرمود: هر كس كه من مولاى اويم اين على عليه السلام مولاى او است.
در اينجا به پاره اى از اين نصوص - كه از مصادر معتبر نزد مسلمانان نقل شده - توجه فرماييد:
يك. امام حنابله، احمد بن حنبل (م 240 ق) در كتاب خويش «فضائل الصحابة» نقل كرده است: عبداللّه براى ما روايت كرد و گفت: پدرم براى من از ابن نمير از عبدالملك از عطيه عوفى روايت كرد: نزد زيد بن ارقم آمدم و به او گفتم: يكى از بستگانم از تو حديثى درباره على عليه السلام در روز غدير نقل كرده است. دوست دارم آن را از زبان خودت بشنوم.
گفت: اى عراقيان، شما قابل اعتماد نيستيد ! به او گفتم: از جانب من هراسى نداشته باش. گفت: باشد. ما در جحفه بوديم(1) كه رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگام ظهر بر ما وارد شد، در حالى كه بازوى على عليه السلام را گرفته بود. پس فرمود: اى مردم، آيا نمى دانيد به مؤمنان از خودشان شايسته ترم ؟ گفتند: آرى ! فرمود: پس هر كس من مولاى اويم على عليه السلام
ص: 109
مولاى او است. به او گفتم: آيا فرمود: خدايا، دوست بدار كسى كه على عليه السلام را دوست بدارد، و دشمن بدار كسى كه او را دشمن دارد ؟ گفت: چنان كه شنيدم به تو خبر مى دهم.(1)
بسيار جاى تأسف است كه اين صحابى به روشنى تمام حديث را نقل نكرده و رعايت امانت را ننموده است ! چگونه ممكن است بگوييم كه زيد صدر حديث را شنيده ولى ذيل و پايان حديث را نشنيده است ؟
اين سخن او كه «چنان كه شنيدم به تو خبر مى دهم» چه معنى دارد ؟ ! عجيب است كه ذيل روايت: خدايا دوست بدار كسى كه على عليه السلام را دوست دارد، و دشمنش بدار كسى كه او را دشمن دارد.
احمد نيز از زيد بن ارقم در همين كتاب نقل كرده است: زيد بن ارقم گفت و من شنيدم: با رسول خدا صلى الله عليه و آله در منطقه اى فرود آمديم كه به آن خُمّ مى گفتند. حضرت فرمان نماز داد كه در گرماى سخت نماز خوانده شد. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله براى ما سخن فرمود. براى رسول اللّه صلى الله عليه و آله پارچه اى از درختى كه از خورشيد زرد شده بود پهن گشت، و فرمود:
آيا نمى دانيد يا گواهى نمى دهيد كه من شايسته تر به هر مؤمنى از خود او هستم ؟ گفتند: آرى. فرمود: پس هر كس مولاى اويم، اين على عليه السلام مولاى او است. خدايا ! دشمن بدار كسى كه او را دشمن دارد، و دوست بدار كسى كه او را دوست دارد.(2)
عجيب است كه نسائى در «الخصائص» اين روايت را كه در آن «خدايا دوست بدار كسى كه او را دوست دارد، و دشمن بدار كسى كه او را دشمن دارد» آمده است، از عامر بن واثله روايت مى كند:
ص: 110
على عليه السلام مردم را در ميدان كوفه گرد آورد و فرمود: هر كسى كه از رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير خم شنيد: آيا نمى دانيد از هر مؤمنى شايسته تر به اويم ... . سپس در حالى كه ايستاده بود، دست مرا (على عليه السلام) را گرفت و فرمود: هر كس مولايش هستم، على مولاى او است. خدايا ! دوست بدار دوست بدار هر كس او را دست بدارد ... ، گواهى دهد. ابوالطفيل مى گويد: خارج شدم و هنوز در ذهنم درباره امام اشكال وجود داشت. پس با زيد بن ارقم ملاقات كردم و به من خبر داد و گفت: شك دارى ؟ حديث را از رسول اللّه صلى الله عليه و آله شنيدم.(1)
پس در اينجا زيد بن ارقم، عامر بن واثله صحابى را - كه هنوز در ذهنش شكى بود - مخاطب ساخت و او را از ترديد در حديث بيرون آورد. ولى وقتى از او در مورد اين اضافه «خدايا دوست بدار كسى كه على عليه السلام را دوست بدارد، و دشمن بدار كسى كه او را دشمن بدارد» مى پرسند، مى گويد: چنان كه شنيدم خبر مى دهم ! ؟
گويى زيد عبارت را نشنيده و خواسته در ذيل روايت تشكيك كند و آن را پنهان سازد، اما صدر و ابتداى روايت را تأييد مى كند ! شايد ترديد او سبب شده كه بعضى از محدثان و راويان و اهل حديث و رجال و مانند ابن تيميه(2) و ابن ابى داوود و ابن ابى حاتم در عبارت ترديد كنند.
در كتاب «المصنّف» ابن ابى شيبه آمده است: شريك براى ما از ابويزيد، و وى از پدرش نقل كرد: ابوهريره وارد مسجد شد. نزد او آمديم. در مقابل او جوانى برخاست و گفت: تو را به خدا قسم مى دهم، آيا از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدى كه فرمود: هر كس من مولاى اويم، پس اين على عليه السلام مولاى او است. خدايا، دوست بدار كسى كه او را دوست دارد، و دشمنش بدار هر كس او را دشمن دارد ؟ گفت: آرى. جوان گفت: اما من از تو بيزارم. گواهى مى دهم كه دشمنى كرده اى با كسى كه على عليه السلام را دوست دارد، و دوستى نموده اى با كسى كه على عليه السلام را دشمن مى دارد. مردم او را با سنگريزه زدند.(3)
ص: 111
دو. همچنين احمد به سند خويش از براء بن عازب نقل كرده است: با پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع حركت كرديم تا به غدير رسيديم. در اين هنگام ندا داده شد كه براى نماز جمع شويد، و زير درختى را براى پيامبر جارو و تميز كردند.(1)
حضرت دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: آيا به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم ؟ گفتند: چرا اى رسول خدا. فرمود: اين (على عليه السلام) مولاى كسى است كه من مولا و سرپرست اويم. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن دارد. پس از آن عمر به على عليه السلام برخورد و گفت: اى فرزند ابى طالب، مباركت باد، مولاى هر مرد و زن مؤمن گرديدى.(2)
سه. احمد بن سند خويش از ابوليلى كندى(3) نقل مى كند: از زيد بن ارقم شنيدم: منتظر تشيع جنازه اى بوديم كه كسى از اباعامر پرسيد: آيا از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدى كه روز غدير خم به على عليه السلام بگويد: هر كس من مولاى اويم اين على عليه السلام مولاى او است ؟ گفت: بله. ابوليلى گفت: به زيد بن ارقم گفتم: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود ؟ گفت: بله، آن را چهار مرتبه فرمود.(4)
ص: 112
چهار. در «تاريخ مدينة دمشق» آمده است: ابوعبداللّه خلاّل و ام مجتبى دختر ناصر به نقل از ابراهيم بن منصور، از ابوبكر بن مقرى، از ابويعلى، از ازرق بن على، از حسان، از محمد بن سلمه، از پدرش، از ابوعبداللّه شامى گفته است:
وقتى نزد زيد بن ارقم نشسته بوديم و او در مجلس بنى ارقم نشسته بود، مردى از قبيله «مراد» بر استرى وارد شد و گفت: ميان شما زيد كسيت ؟ قوم گفتند: اين شخص زيد است. گفت: تو را به خدايى كه جز او خدايى نيست قسم مى دهم، آيا از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدى كه فرمود: هر كس من مولاى اويم اين على عليه السلام مولاى او است. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد ؟ گفت: آرى.(1)
پنج. ميمون راوى مى گويد: يكى براى من از زيد نقل كرد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: خدايا دوست بدار هر كس على عليه السلام را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد.
شش. ام مجتبى علوى به ما خبر داد: بر ابراهيم بن منصور خوانده شد: ابوبكر بن مقرى نقل كرد: هدبة بن خالد، از حمّاد - يعنى ابن سلمه - از على بن (زيد) ، از عدى بن ثابت، از براء نقل كرد:
با رسول خدا صلى الله عليه و آله در حجة الوداع بوديم. وقتى به غدير خم رسيديم، زير دو درخت را براى رسول خدا صلى الله عليه و آله جارو كردند، و در ميان مردم ندا داده شد براى نماز جمع شوند. رسول خدا صلى الله عليه و آله على عليه السلام را فراخواند و دست او را گرفت و او را از جانب راست خويش بلند كرد و فرمود: آيا از هر مؤمنى شايسته تر و اولى از خود وى نيستم ؟ گفتند: آرى.
ص: 113
و در يكى از دو حديث آمده: آيا همسرانم ام المؤمنين نيستند ؟ - . پس اين (يعنى حضرت على عليه السلام) دوستدار كسى است كه من دوستارش هستم و مولاى شخصى است كه من مولايش هستم. خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و هر كس او را دشمن بدارد دشمنش باش.(1)
هفت. ابوالقاسم سمرقندى، از ابوالحسن بن نقور و ابوالقاسم بن بسرى و ابومحمد احمد بن على بن حسن بن ابى عثمان، از ابوالحسن احمد بن محمد بن قاسم بن موسى بن قاسم بن صلت، از ابوبكر احمد بن عبداللّه (نحاس) دوست ابى صخره نقل مى كنند كه املا كرد، از محمد بن زنجويه، از حميدى، از يعقوب بن جعفر بن ابى كثير مدنى، از مجاهر بن مسمار، از ابن ابى نقور، از عايشه دختر سعد، از سعد:
همراه رسول خدا صلى الله عليه و آله در راه مكه بوديم كه بدان سو مى رفت. وقتى به غدير خم رسيد - كه در منطقه خُمّ است - مردم توقف كردند. كسانى كه رفته بودند بازگشتند و كسانى كه عقب مانده بودند رسيدند. وقتى مردم گرد آمدند، رسول خدا فرمود: اى مردم ! آيا فرمان هاى خدا را به شما رساندم ؟ گفتند: آرى. فرمود: خدايا شاهد باش.
دوباره فرمود: مردم، آيا فرمان خدا را به شما ابلاغ كردم ؟ گفتند: آرى. فرمود: خدايا، گواه باش. بار سوم پرسيد: مردم، چه كسى ولىّ (سرپرست) شماست ؟ سه بار گفتند: خدا و رسولش. سپس دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و برخيزاند.
ص: 114
ابن نقور مى افزايد: سپس فرمود: هر كس خدا و رسولش صلى الله عليه و آله ولىّ او است، پس اين نيز ولى او است. خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و هر كس با وى دشمن باشد دشمنش باش.(1)
هشت. ابن عساكر نيز به سند خود از سهم بن حصين اسدى نقل مى كند: من و عبداللّه بن علقمه به مكه آمديم، روزگارى عبداللّه علقمه به على عليه السلام ناسزا مى گفت. به ابوسعيد خدرى گفتم: در اين باره حديثى دارى ؟ مقصودم سخن از عهد و زمان پيشين بود. گفت: آرى. اگر برايت نقل كردم، در اين باره از مهاجرين و انصار و قريش بپرس. رسول اللّه صلى الله عليه و آله روز غدير خم برخاست و فرمان خدا را ابلاغ كرد و فرمود: اى مردم ! آيا از مؤمنان به خودشان سزاوارتر نيستم ؟ عبداللّه بن علقمه پرسيد: آيا اين را از رسول اللّه صلى الله عليه و آله شنيدى ؟ ابوسعيد گفت: آرى، و به گوش و سينه اش اشاره كرد و گفت: با دو گوشم شنيدم و به دلم سپردم.(2)
نه. ابوهريره مى گويد: هر كس روز هجدهم ذى الحجه را روزه بگيرد، پاداش روزه شصت ماه برايش نوشته مى شود. كه روز غدير خم است؛ وقتى كه پيامبر صلى الله عليه و آله دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت.(3)
ابن كثير در «البداية» به نقل از ابوهريره افزون بر مطلب فوق آورده است: پس خدا اين آيه را نازل كرد: «اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى» .(4)
ده. جرير بن عبداللّه بجلى(5): رسول اللّه صلى الله عليه و آله با دست بر بازوى على عليه السلام زد و او را برخيزاند، كه بازويش كشيده شد. پس دستانش را گرفت و فرمود: ... .(6)
ص: 115
يازده. ابوسعيد خدرى: وقتى رسول اللّه صلى الله عليه و آله على عليه السلام را در غدير منصوب فرمود ... .(1)
دوازده. عبداللّه: ديدم پيامبر صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را گرفت ... .(2)
اين بود شمارى از نصوص و متونى كه تصريح دارد پيامبر صلى الله عليه و آله دست امام اميرمؤمنين على عليه السلام را در غدير گرفت. با ملاحظه اينها، آيا مجالى هست بگوييم على عليه السلام در يمن بود و در غدير خم حاضر نبوده است ؟ واقعا علت اين كينه ها در حق امام اميرمؤمنان عليه السلام و سرور اوصيا و صاحب ولايت كبرى پس از پيامبر صلى الله عليه و آله چيست ؟ !
3 - قربانى امير المؤمنين عليه السلام همراه پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع
براى اثبات اينكه امام اميرمؤمنان عليه السلام از يمن بازگشت و در مكه مكرمه به پيامبر صلى الله عليه و آله پيوست، نصوص بسيارى است كه صراحت دارد امام فرمود: اهللتُ باهلال النبى صلى الله عليه و آله: همان كه پيامبر صلى الله عليه و آله قربانى كرد، قربانى نمودم.
رويانى رازى (م 307 ق) در «مسند الصحابة» به سند متصل از براء نقل كرده است: هنگامى كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله على بن ابى طالب عليه السلام را بر يمن فرمانروا كرد همراهش بودم، و همراهش بر بعضى غنائم دست يافتم. وقتى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد، حضرت على عليه السلام عرض كرد: ديدم فاطمه عليهاالسلام خانه را با مواد خوشبوكننده خوشبو كرده است.(3) بدين سبب از كنار خانه گذر كردم (چون حاجى نبايد در حال احرام خوشبو كننده استفاده كند) . فاطمه عليهاالسلام پرسيد: چه دارى ؟
رسول اللّه صلى الله عليه و آله به اصحابش دستور داد و مُحلّ شدند (از احرام در آمدند) . پاسخ دادم: با همان كه پيامبر صلى الله عليه و آله قربانى كرد، قربانى مى كنم. پس خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيدم
ص: 116
و رسول اللّه صلى الله عليه و آله به من فرمود: چه كردى ؟ عرض كردم: با قربانى شما حج را به پايان رساندم. پس قربانى آورده و روى آنها علامت گذاردم.
پيامبر صلى الله عليه و آله به يارانش فرمود: اگر سال آينده به حج آيم (چنان كه امسال ميسر گشت) ، همان كارى را مى كنم كه اصحاب كردند. اما قربانى كرده و روى آنها علامت گذارده ام. به من فرمود: 67 - يا 66 - شتر قربانى كن. براى خود 33 - يا 34 -
تا را نگهدار. از هر قربانى برايم مقدارى نگهدار.(1)
طبرانى به سند خويش به نقل از مروان اصغر، از انس ابن مالك مى گويد: وقتى على بن ابى طالب عليه السلام از يمن آمد، پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: با چه قربانى كردى ؟ عرض كرد: با قربانى (شما اى) پيامبر. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اگر همراهم قربانى نبود، مُحِلّ مى شدم(2)
چنانچه مى بينيم اين احاديث نيز دلالت دارد كه در حجة الوداع امام حضور داشت و همراه پيامبر صلى الله عليه و آله قربانى كرد. پس در غدير نيز بود.
ابن سيدالناس در «السيرة النبوية» وقتى به چگونگى قربانى كردن پيامبر صلى الله عليه و آله اشاره مى كند، مى نويسد:
على عليه السلام جزو اهل صفّه بود. سپس رسول اللّه صلى الله عليه و آله به قربانگاه در منى رو كرد و 33 شتر قربانى نمود. بعد به على عليه السلام دستور داد هر چقدر باقى مانده بود قربانى كرد. از جمله قربانى هايى كه على عليه السلام از يمن آورد. همچنين آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله از مدينه آورده بود؛ كه تمامى صد شتر مى شدند.
ص: 117
حلبى شافعى مى نويسد: از ابن عباس نقل است: رسول اللّه صلى الله عليه و آله در حجة الوداع صد قربانى همراه آورد. سى تا از آنها را قربانى كرد، سپس به على عليه السلام دستور داد هر چه باقى مانده بود قربانى نمود. به او فرمود: گوشت و پوست و جهازشان را بين مردم تقسيم كند. وقتى رسول اللّه صلى الله عليه و آله به محلى بين مكه و مدينه رسيد و سپس به غدير خم (نزديك رابغ) رسيد، صحابه را گرد آورد و براى آنها سخنرانى كرد و در آن فضل على عليه السلام را بيان فرمود.
همچنين از بدگويى برخى كسانى كه همراه على عليه السلام در يمن بودند بيزارى جست، چرا كه از على عليه السلام به سبب كار عادلانه اى كه در حقشان كرد ايراد گرفتند؛ برخى گمان مى كردند ستم و بخل بوده است. در حالى كه در اين باره حق با على عليه السلام بود. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى مردم ! همانا بشرى مانند شمايم. نزديك است فرستاده پروردگارم (فرشته مرگ) به سراغم آيد و دعوت خدا را لبيك گويم. در نقل طبرانى آمده است كه فرمود: اى مردم ! خداى مهربان و آگاه مرا خبر كرده كه پيامبر بعدى نصف عمر پيامبر پيشين را خواهد داشت. گمان مى كنم نزديك است (براى مرگ) خوانده شوم، و بايد اجابت كنم. من مسئولم و شما مسئول. چه مى گوييد ؟
گفتند: گواهى مى دهيم فرمان خدا را به ما رساندى و تلاش كردى و خيرخواه ما بودى. خدا به شما پاداش خير بدهد.
فرمود: شهادت مى دهيد معبودى جز خدا نيست، و محمد بنده و فرستاده اش است، و بهشت و جهنم حق است، و حشر بعد از مرگ حق است و قيامت بى شك مى آيد و خدا هر كس را در قبر است بر مى انگيزاند ؟ گفتند: بلى، شهادت مى دهيم. فرمود: خدايا، گواه باش ... .
سپس به تمسّك و چنگ زدن به كتاب خدا تشويق فرمود، و سفارش اهل بيتش عليهم السلام را كرد، و افزود: ميانتان دو چيز گرانبها به جاى مى گذارم؛ كتاب خدا و عترت (اهل بيتم) . هرگز از هم جدا نمى شوند تا كنار حوض كوثر نزد من آيند.
ص: 118
به طور مكرر سه بار در حق على عليه السلام فرمود: آيا از خودتان به شما اَولى و سزاوارتر نيستم ؟ مردم با تصديق و پذيرش پاسخ مى دادند. دست على عليه السلام را بالا برد و فرمود: هر كس مولايش منم على عليه السلام مولايش است. خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و دشمن كسى باش كه وى را دشمن بدارد. هر كس به وى محبت داشته باشد به او محبت داشته باش. اما هر كس از وى كينه به دل داشته باشد بر او خشم گير. هر كس وى را يارى دهد يارى اش ده، و هر كس كمكش كند كمكش كن. اما هر كس وى را تنها گذارد و يارى ندهد ياريش مده. هر جا گردد، حق را همراهش گردان.
اين محكم ترين دليلى است كه شيعه اماميه و رافضه بدان تمسك مى كنند؛ كه على عليه السلام از هر كس ديگرى به امامت شايسته تر است، و مى گويند: اين نص صريحى بر خلافت او است، كه سى صحابى آن را شنيده و بر آن گواهى دادنده اند. گفتند: بنا بر اين، براى على عليه السلام بر ايشان همانند ولايتى است كه براى پيامبر صلى الله عليه و آله بود. به دليل فرمايش حضرت رسول صلى الله عليه و آله: آيا شايسته تر به شما نيستم ؟
اين حديث صحيحى است كه با سندهاى صحيح و حسن نقل شده است، و به كسانى مثل ابوداوود و ابوحاتم رازى(1) كه در صحت حديث اشكال كرده اند اعتنايى نمى شود. عده اى كه گفته اند: عبارت «خدايا، دوست بدار كسى كه على عليه السلام را دوست بدارد ... » جعلى و مردود است، جوابشان اين است كه اين عبارت از راه هايى روايت شده كه ذهبى بسيارى از آنها را صحيح دانسته است.
وارد شده كه على عليه السلام خطبه اى خواند، و در آن حمد و ثناى الهى را به جا آورد. سپس فرمود: هر كس كه روز غدير حاضر بود را به خدا سوگند مى دهم برخيزد. كسى برنخاست بگويد. با واسطه خبردار شدم يا شنيدم: بلكه كسانى برخاستند كه با دو
ص: 119
گوش خود شنيده و به دل سپرده بودند. هفده تن از اصحاب و در روايتى سى صحابى و در «المعجم الكبير» شانزده و در روايتى آمده: دوازده تن از اصحاب برخاستند. حضرت فرمود: آنچه را شنيديد بيان كنيد. آنان حديث را ذكر كردند، و بخشى از آن عبارت بود از «هر كس من مولاى اويم پس على عليه السلام مولاى او است» . و در روايتى «اين مولاى او است» .(1)
از زيد بن ارقم نقل شده است: من از كسانى بودم كه اين ماجرا را كتمان كردم. به همين خاطر خدا بينايى ام را گرفت، و على عليه السلام كسانى را كه كتمان كرده بودند نفرين كرد.(2)
از ابن كثير نقل شده كه در حديث جابر آمده است: على عليه السلام از يمن با شترى (جهت قربانى) نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد. در سياق عبارت ابن اسحاق آمده است كه حضرت على عليه السلام را در قربانى اش شريك قرار داد، و خدا آگاه تر است. غير ابن كثير ذكر كرده اند كه حضرت و امام على عليه السلام در روز كشتار صد شتر قربانى كردند. بنا بر اين قربانى را همراهش از منطقه ذى حليفه آورده است. بعضى از آن شتران را بعد از اين ماجرا و در حالى كه محرم بود خريد.(3)
باز ابن كثير گفته است: در اين ايام على بن ابى طالب عليه السلام از يمن با گروهى از مسلمانان و اموالى كه همراه او بود وارد شدند.(4)
ص: 120
اين نصوص و شواهد تاريخى دلالتى روشن بر بازگشت امام امير المؤمنين على عليه السلام از يمن دارد، و اينكه به پيامبر صلى الله عليه و آله ملحق شد. با اين مطالب، سخن قاضى در كتاب «المواقف» از درجه اعتبار ساقط مى شود، چون قائل شده كه حضرت على عليه السلام هنگام واقعه غدير در يمن بود.
فخر رازى مى گويد: على عليه السلام در آن وقت همراه نبى صلى الله عليه و آله نبوده و در يمن بود. در حالى كه اين دروغى بيش نيست، زيرا بازگشت امير المؤمنين عليه السلام از يمن و همراهى اش با پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع بر اساس احاديث صحيح و نقل هاى تواريخ معتبر و آثار مشهور امرى مسلّم است. نمونه هايى از اين دست: بخارى، مسلم، ابن ماجه، ابوداوود، تِرمِذى، نَسايى، قارى، شريف جرجانى.(1)
مسئله انقدر واضح است كه حتى ابن حجر مكّى درباره حديث غدير گفته است: نبايد به كسى كه صحت اين حديث را انكار مى كند و مى گويد كه على عليه السلام در يمن بوده و به اين سان به دنبال ردّ آن است اعتنايى كرد، چرا كه نقل هاى معتبر ثابت مى كند كه على عليه السلام از يمن بازگشت و همراه با پيامبر صلى الله عليه و آله حج گزارد.(2)
ص: 121
ص: 122
ص: 123
زمينه حجة الوداع(1)
تركيب جامعه مسلمين در سال آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله از يك سو شامل مسلمانانِ مخلصى چون سلمان و ابوذر و مقداد، و از يك سو در برگيرنده تازه مسلمانانى بود كه تا ديروز عليه اسلام شمشير مى زدند، و از سوى ديگر شامل افراد شهوت پرست و دنيا طلبى كه هدفى جز مقاصد دنيوى نداشتند، بوده است.
تعصبات جاهلىِ حاكم بر افكار عده اى از مردم، و عُقده هاى باقيمانده از خون هاى بدر و اُحد و حُنين و خيبر، و مطامع دنيوى كه آن ايمان راسخ را از قلوب عده اى ربوده بود، و حسدهاى نهفته اى كه هر روز آشكارتر مى گشت، اينها همگى جوّ حاكم بر جامعه مسلمين در سال حجة الوداع را روشن مى كند.(2)
ص: 124
ورود كاروان حجة الوداع به مكه(1)
در ساعات پايانى روز دوشنبه چهارم ذى الحجه كاروان عظيم حجاج همراه پيامبر صلى الله عليه و آله از سمت بالاى مكه از «عَقَبه مَدَنيّين» وارد مكه شدند. همزمان كاروان يمن نيز از سمت جنوب وارد مكه شدند و خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيدند و در محل از پيش تعيين شده «أبطَح» - كه منطقه هموار شهر مكه بود - اسكان يافتند، و آماده اعمال حج شدند.
پس از جا به جايى اثاثيه و خواباندن شتران و برپايى خيمه ها، پيامبر صلى الله عليه و آله بدون وقفه كاروان عظيم حجاج را براى زيارت خانه خدا و انجام مناسك به طرف مسجد الحرام حركت داد و اعمال حج را انجام داد. حضرت در آنجا رسما تشريع حج تمتع را اعلام فرمود كه با عمره قرار دادن اعمال قبلى، تا پنج روز ديگر مردم براى اعمال حج آماده شوند.(2)
ص: 125
از سوى ديگر، هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله به سفر حجة الوداع رفتند، امير المؤمنين عليه السلام با لشكرى از طرف پيامبر صلى الله عليه و آله به نجران و سپس به يمن رفته بودند، كه هدف آن جمع آورى خمس و زكات و جزيه و نيز دعوت به اسلام بود، و در مكه براى مراسم حج به پيامبر صلى الله عليه و آله ملحق شد.
با رسيدن ايام حج در روز نهم ذى الحجه، حضرت به موقف عرفات و سپس به مشعر و منى رفتند. بعد از آن اعمال حج را يكى پس از ديگرى انجام دادند، و در هر مورد واجبات و مستحبات آن را براى مردم بيان فرمودند.
در اين باره به طور مفصل در صفحات گذشته در بخش قبلى سخن گفته شد.
آيه «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ . وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ»(1)
در مسئله خلافت و امامت، آنچه وجه تمايز اصلى بين شيعه و اهل سنت است اينكه شيعه خلافت و امامت را فقط با نصب از جانب خداوند و ابلاغ رسول مى داند، و اهل سنت با انتخاب مردم و اجماع امت. شيعه براى اثبات مدعاى خود ادله و موارد متعددى دارد، و اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله در طول عمر خود بارها به اين حقيقت دينى اشاره كرد. از جمله:
پيامبر صلى الله عليه و آله حركت از مكه را يك روز زودتر از آغاز اعمال حج اعلام كرد؛ و مسير حركت حجاج به سوى عرفات را از مِنا قرار داد تا با توقفى كوتاه در مِنا خيمه ها را بر پا نمايند و لوازم استراحت و آذوقه را آماده كنند تا پس از بازگشت از عرفات و مشعر محل اسكان حاجيان براى توقف سه روزه در آنجا مهيا باشد.
چهار روز از ورود به مكه مى گذشت و روز هشتم ذى الحجه فرا رسيده بود. پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد كسانى كه قربانى همراه خود آورده اند در همه مراحل مناسك حج از عرفه و مشعر و بعد از آن آنها را همراه خود ببرند تا به قربانگاه برسند.(2)
ص: 126
همچنين به كسانى كه از احرام اول به عنوان عمره بيرون آمده بودند، دستور داد تا از خود مكه به نيت حج احرام ببندند.
مقارن شروع حج، با دو آيه از سوى خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله اعلام شد كه با پايان اين آخرين واجب الهى، برنامه اعلان ولايت و منصوب نمودن على عليه السلام آغاز مى شود. اين دستور با آيه 8 - 7 سوره انشراح نازل شد: «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ. وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ» .
البته درباره قرائت كلمه «فانصَِب» در اين آيه با كسره يا فتحه در قرائت ها اختلاف است و بحث مفصلى در كتب تفسير وجود دارد. آنچه در روايات اهل بيت عليهم السلام رسيده معناى فوق را تأكيد مى كند. در اين باره به تفاسير مراجعه شود.(1)
و چنين تفسير شد كه «هرگاه از بيان همه واجبات - كه آخرين آنها حج است فراغت يافتى على عليه السلام را منصوب كن و براى حركت به سوى پروردگارت آماده باش» .(2)
توضيح اينكه:
در حالى كه سفر حجة الوداع در پيش بود و پيامبر صلى الله عليه و آله از پايان عمر خود خبر مى داد و نشانه هاى ختمِ نبوّتِ حضرت خاتم ظاهر شده بود، در يك آيه كوتاه دستورالعمل ادامه اين سفر داده شد كه پس از فراغت از حج - كه ابلاغ همه احكام الهى كامل مى شود - نوبت اعلان آخرين دستور يعنى ولايت و منصوب كردن امير المؤمنين عليه السلام به خلافت است:
«فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» : «آنگاه كه فراغت يافتى منصوب كن» .
اثبات نزول اين آيه درباره غدير باز مى گردد به تفسير «فَرَغْتَ» و «فَانْصَبْ» در روايات اهل بيت عليهم السلام؛ كه در چهار مرحله تبيين مى شود:
ص: 127
اولين سخنى كه قبل از شأن نزول اين آيه مطرح است قرائت كلمه «فَانْصَبْ» است كه آيا بايد با كسره صاد خوانده شود يا فتحه آن. در اينجا با يادآورى اينكه اختلاف قرائت در حد حركات و اعراب قرآن مسئله اى مورد قبول است، يادآور مى شود كه در روايات ما تصريح به قرائت كسره شده است.
اين تصريح گاهى با نام بردن «كسره» است و گاهى از تركيب عبارت پيداست، زيرا اگر با فتحه خوانده شود به معناى «تلاش كردن» است و فعل لازم بوده نيازى به مفعول ندارد، ولى اگر با كسره خوانده شود به معناى «منصوب كردن» است و فعل متعدى بوده بدون مفعول معنى نمى دهد و حتى گاهى به دو مفعول نياز دارد؛ مثلاً «فَانْصِبْ عَلِيّا» يعنى على را منصوب كن، و «فَانْصِبْ عَلِيّا اماما» يعنى على را به امامت منصوب كن.
در همه مواردى كه در روايات ائمه عليهم السلام اين آيه تفسير شده، حتى اگر تصريحى به كسره نباشد معنى كردن آن به صورت فعل متعدى با ذكر يك يا دو مفعول، به معناى قرائت با كسره و صحيح شمردن آن است.
اقتضاى حكم و موضوع و روند مطلب در سوره نيز با قرائت كسره بيشتر تناسب دارد، زيرا «فَانْصَبْ» با فتحه يعنى: «تلاش كن، و خود را به زحمت بينداز» ، و معناى عبارت چنين مى شود: «وقتى از وظيفه پيامبرى فراغت يافتى تلاش كن و خود را به زحمت انداز» ، كه چندان معناى عميقى را نمى رساند. ولى «فَانْصِبْ» با كسره يعنى «منصوب كن» ، و معناى عبارت چنين مى شود: «وقتى از وظيفه پيامبرى فراغت يافتى منصوب كن» ، كه دقيقا متوجه مسئله خلافت مى شود كه پيامبر صلى الله عليه و آله در مرحله پايانى نبوت بدان اقدام مى فرمايد.
با اين مقدمه درباره قرائت آيه، دو روايت كه به قرائت كسره تصريح دارند مى آوريم و سپس از عكس العمل خاص اهل سنت به اهميت موضوع پى مى بريم:
ص: 128
عَنْ ابى عَبْدِاللّه جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام، عَنْ ابيهِ عليه السلام، انَّهُ قالَ فى قَوْلِهِ تَعالى: «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» ، قالَ: فَانْصِب بِكَسْرِ الصّادِ. اذا فَرَغْتَ مِنْ اقامَةِ الْفَرائِضِ فَانْصِبْ عَلِيّا عليه السلام، فَفَعَلَ صلى الله عليه و آله.(1)
از امام صادق عليه السلام از پدرشان امام باقر عليه السلام نقل شده كه درباره كلام خداوند تعالى «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» فرمود: كلمه فَانْصِبْ با كسره صاد است، و معنايش چنين است كه هر گاه از اقامه اعمال واجب فراغت يافتى على را منصوب نما، و پيامبر صلى الله عليه و آله اين دستور را عملى ساخت.
در اين روايت به كلمه «بِكَسْرِ الصّادِ» تصريح فرموده، و در عبارت بعدى هم كلمه «فَانْصِبْ عَلِيّا» را به كار برده، كه اگر با فتحه بخوانيم نياز به مفعول ندارد و معنى غلط مى شود.
در روايت ديگرى با كلمه «قَرَأَ» تصريح به قرائت حضرت با كسره نموده و سپس با عبارت «فَانْصِبْ لَهُمْ عَلِيا اماما» مطلب را واضح تر نموده و نشان داده كه منظور قرائت با كسره است كه نياز به مفعول دارد. متن روايت چنين است:
انَّ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليه السلام قَرَأَ: «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» ، قالَ: فَاذا فَرَغْتَ مِنْ اكْمالِ الشَّريعَةِ فَانْصِبْ لَهُمْ عَلِيّا اماما.(2)
حضرت جعفر بن محمد عليه السلام چنين قرائت كرد: «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» ، و چنين معنى كرد كه: هرگاه از تكميل شريعت فراغت يافتى على را به عنوان امام آنان منصوب نما.
با توجه به قرائت ائمه عليهم السلام با كسره در كلمه «فَانْصِبْ» ، برخورد شديد برخى از اهل سنت و تأكيد بر خارج ساختن آيه از موضوع «ولايت» جلب توجه مى كند و ريشه مسئله را بازگو مى نمايد:
ص: 129
قالَ الزَّمَخْشَرى: وَ مِنَ الْبِدَعِ ما رُوِىَ عَنْ بَعْضِ الرّافِضَةِ انَّهُ قَرَأَ «فَانْصِبْ» بِكَسْرِ الصّادِ، اىْ انْصِبْ عَلِيّا لِلاِمامَةِ.
زمخشرى مى گويد: از بدعت ها مطلبى است كه از بعضى رافضيان نقل شده كه كلمه «فَانْصَبْ» در آيه را با كسره صاد خوانده، يعنى على را به امامت منصوب كن.(1)
قالَ ابْنُ الْعَرَبِىِّ: مِنَ الْمُبْتَدِعَةِ مَنْ قَرَأَ هذِهِ الاْيَةِ «فَانْصِبْ» بِكَسْرِ الصّادِ وَ الْهَمْزِ مِنْ اوَّلِهِ. قالُوا: مَعْناهُ: انْصِبِ الامامَ الَّذى تَسْتَخْلِفُهُ، وَ هذا باطِلٌ فِى الْقَراءَةِ باطِلٌ فِى الْمَعْنى، لاَنَّ النَّبِىَّ صلى الله عليه و آله لَمْ يَسْتَخْلِفْ احَدا.
ابن عربى مى گويد: عده اى از بدعت گزاران اين آيه را به صورت «فَانْصِبْ» با كسره صاد و همزه اوّلش خوانده اند و گفته اند معنايش چنين مى شود: امامى را كه جانشين توست منصوب كن. و اين هم از نظر قرائت باطل است و هم از نظر معنى، زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله هيچكس را به عنوان خليفه و جانشين خود منصوب نكرده است !(2)
بدعت شمردن قرائت آيه با كسره به ضميمه كلمه «روافض» گوياى همه چيز است، چرا كه اختلاف قرائت آن هم در حدّ حركات هرگز بدعت شمرده نشده و در روايت اهل سنت نيز موارد بسيارى دارد. چگونه است كه وقتى نوبت به شيعيان رسيده مارك بدعت به خود گرفته است ؟ !
پاسخ اين سؤال ما را محى الدين عربى در آخر كلام خود - كه در عبارت فوق ذكر شد - داده است كه مى گويد: اين هم از نظر قرائت باطل است و هم از نظر معنى، زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله هيچ كس را خليفه خود منصوب نكرده است ! !
پس بدعت بودنِ تغيير يك حركت در كلمه «فَانْصَبْ» به خاطر آن است كه به نظر محى الدين خلافت انتصابى نيست بلكه مردم بايد انتخاب كنند !
ص: 130
و ما مى گوييم: چون خلافت پيامبر صلى الله عليه و آله فقط بايد با منصوب كردن آن حضرت باشد، بنا بر اين قرائت اصلى با كسر بوده است؛ و بدعت گزاران براى فرار از حقيقتِ خلافت و ايجاد بدعتِ خلافت انتخابى، آن را با فتحه خوانده اند ! !
رواياتى كه در تفسير و شأن نزول اين آيه وارد شده در مواردى دقيقا موقعيت زمانى آن را حجة الوداع و پس از اتمام حج معين مى كند، و گاهى با آوردن مسئله «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» به دنبال بيان آيه به تحقق آن در غدير اشاره مى كند. سه روايت زير گوياى اين جهت است:
عَنْ ابى عَبْدِاللّه عليه السلام قالَ: قَوْلُهُ: «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» ، كانَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله حاجّا، فَنَزَلَتْ: «فَإِذا فَرَغْتَ» مِنْ حجِّكَ «فَانْصَبْ» عَلِيّا عَلَما لِلنّاسِ.
امام صادق عليه السلام فرمود: قول خداوند: «آنگاه كه فراغت يافتى منصوب كن» ، پيامبر صلى الله عليه و آله در سفر حج بود كه چنين نازل شد: وقتى از حج خود «فراغت يافتى» على را به عنوان عَلَم و علامتى براى مردم «منصوب كن» .(1)
در اين حديث به نزول آيه در سفر حج كه مقدمه غدير بود تصريح شده است. در حديث ديگر حجة الوداع ذكر شده كه صراحت بيشترى دارد:
«فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» ، قالَ: فَاذا فَرَغْتَ مِنْ حَجَّةِ الْوِداعِ فَانْصِبْ اميرَالْمُؤْمِنينَ «وَ الى رَبِّكَ فَارْغَبْ» .
درباره معناى آيه «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» فرمود: وقتى از حجة الوداع فراغت يافتى امير المؤمنين را منصوب كن «و به سوى پروردگارت رغبت نما» .(2)
ص: 131
در حديث سوم با ذكر مراسم غدير اين موقعيت زمانى را بيان كرده است، كه پيامبر صلى الله عليه و آله پس از اين آيه فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ ... . و شكى نيست كه حضرت اين كلام را در غدير فرموده است:
عَنْ ابى عَبْدِاللّه عليه السلام: قالَ عَزَّ ذِكْرُهُ: «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ. وَ إِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ» ، يَقُولُ: فَاذا فَرَغْتَ فَانْصِبْ عَلَمَكَ وَ اعْلِنْ وَصِيَّكَ فَاعْلِمْهُمْ فَضْلَهُ عَلانِيَةً. فَقال صلى الله عليه و آله: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللهمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ -
ثَلاثَ مَرّاتٍ - .
امام صادق عليه السلام فرمود: خداوند فرمود: «آنگاه كه فراغت يافتى منصوب كن. و به سوى پروردگارت رغبت نما» ، مى فرمايد: وقتى فراغت يافتى علامت خود را منصوب كن و جانشين خود را اعلان نما و فضيلت او را علنا بيان كن. اين بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله سه مرتبه فرمود: هر كس من صاحب اختيار اويم على صاحب اختيار اوست. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد.(1)
سوره انشراح حاكى از گشايش اساسى در رسالت پيامبر معظمم اسلام صلى الله عليه و آله است و خداوند خبر از انشراح سينه و آسودگى قلب آن حضرت مى دهد. در اين سوره از مسئوليت عظيمى ياد شده كه با انجام آن سنگينى از دوش پيامبر صلى الله عليه و آله برداشته شده و دوران عسر و سختى پشت سر گذاشته مى شود و دوران يُسر و آسايش به استقبال مى آيد.
كليد همه اين گشايش ها على بن ابى طالب عليه السلام است، كه آرامش نهايى و مطلق با منصوب كردن او به مقام امامت حاصل مى شود. اين تسلسلِ مراحل اسلام و ارتباط نهايى آن با غدير در كلام امام باقر و امام صادق عليه السلام چنين ترسيم شده است:
ص: 132
كلام خداوند «أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ» ، يعنى آيا به تو نفهمانيديم جانشينت كيست ؟ آيا او را يار تو و خوار كننده دشمن تو قرار نداديم ؟ همان دشمنى كه كمر تو را مى شكست. آيا از نسل على عليه السلام فرزندان انبياء عليهم السلام را قرار نداده كه هدايت يافته اند ؟
«وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ» ، تا آنجا كه هر جا نام من (خدا) برده شود تو هم (اى پيامبر) همراه من نام برده مى شوى ؟ هرگاه از دنياى خود فارغ شدى على را براى ولايت منصوب كن تا به وسيله او از اختلاف هدايت يابند.(1)
در حديث فوق فرازهاى سوره انشراح، انسجام مقام نبوت و ولايت را در مسير 23 ساله رسالت نشان داده است. در حديثى ديگر به جزئيات بيشترى از اين ارتباط پرداخته شده است:
«أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ» : «آيا سينه تو را فراخ قرار نداديم» ، فرمود: به وسيله على عليه السلام كه او را جانشين تو قرار داديم. آنگاه كه مكه را فتح كرد و قريش به اسلام داخل شدند، خداوند سينه پيامبر صلى الله عليه و آله و باطن او را گشايش عنايت فرمود.
«وَ وَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ» : «مشكل تو را از دوشت برداشتيم» ، فرمود: به وسيله على، جنگى را كه كمرت را مى شكست يعنى بار آن بر كمرت سنگينى مى كرد از دوشت برداشتيم.
«وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ» : «و ياد تو را بلند آوازه قرار داديم» ، فرمود: هر گاه نام من (خدا) برده شود نام تو هم ذكر مى شود، و اين همان كلام مردم است كه مى گويند: «اشْهَدُ انْ لا الهَ الاَّ اللّه، وَ اشْهَدُ انَّ مُحَمَّدا رَسُولُ اللّه» .
سپس مى فرمايد: «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرا» : «با هر سختى آسانى هست» ، فرمود: مادامى كه در سختى بودى آسانى برايت آمد.
ص: 133
«فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» : «آنگاه كه فراغت يافتى منصوب كن» ، فرمود: آنگاه كه از حجة الوداع فراغت يافتى امير المؤمنين را منصوب كن. «وَ إِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ» : «و به سوى پروردگارت رغبت كن» .(1)
نقطه اى كه ارتباط دقيق اين آيه را با غدير روشن مى كند، فهميدن متعلق دو كلمه «فَرَغْتَ» و «فَانْصَبْ» است؛ آيا منظور فراغت از چه كارى و منصوب كردن چه كسى به چه منصبى است ؟ احاديث در تفسير آيه به غدير، بر اين دو نكته تأكيد دارند.
درباره متعلق «فَرَغْتَ» سه جهت به چشم مى خورد كه منظور از همه آنها يك مطلب است، ولى هر يك از بُعد خاصى به مسئله مى نگرد:
الف. إذا فَرَغْتَ مِنْ حَجِّكَ(2) ... ، اذا فَرَغْتَ مِنْ حَجَّةِ الْوِداعِ(3) ... .
در اين روايت دو بُعد زمانى مورد تأكيد قرار گرفته و نشان دهنده آن است كه منصوب كردن امير المؤمنين عليه السلام در غدير پس از مراسم حج، آن هم در سال حجة الوداع انجام گرفته است.
ب. إذا فَرَغْتَ مِنْ دُنْياكَ(4) ... .
در اين مورد اشاره به نصب مقام ولايت در آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله است.
ج. إذا فَرَغْتَ مِنْ نَبُّوَتِكَ(5) ... ، اذا فَرَغْتَ مِنْ اقامَةِ الْفَرائِضَ(6) ... ، اذا فَرَغْتَ مِنْ اكْمالِ الشَّريعَةِ(7) ... .
ص: 134
در اين سه مورد آخرين رسالت بودن ابلاغ حكم ولايت مورد توجه است، و اين نكته با سه تعبير متفاوت مطرح شده است: نبوت، يعنى پس از انجام همه آنچه به عنوان نبوت بر عهده حضرت بود. اقامه فرائض، يعنى ولايت آخرين واجبى است كه پس از همه آنها اعلام شد.
اكمال شريعت، يعنى چيزى از آنچه دين خداست باقى نماند و فقط ولايت باقى و پا بر جا بماند، كه بايد به عنوان روح حاكم بر آنها و قبول آنها پس از پايان اعلان آنها مطرح شود.
درباره متعلق «فَانْصَبْ» بايد توجه داشت كه فعل «نَصَبَ» به معناى منصوب كردن دو مفعول مى خواهد كه يكى منصوب شونده و ديگرى منصبى است كه بدان منصوب مى گردد:
مفعول اول در شش حديث با ذكر نام امير المؤمنين عليه السلام به صورت «عَلِيّا» آمده، و در يك مورد «امير المؤمنين» آمده، و در مورد ديگرى هم «عَلَمَكَ» ذكر شده است. مفعول دوم هم در يك مورد «وَصِيّا» آمده، و در يك مورد «اماما» ذكر شده، و در دو مورد «عَلَما» مطرح شده و در دو حديث ديگر با حرف جر با كلمه «لِلْوِلايَة» آمده است، كه مجموع عبارات از اين قرار است:
فَانْصِبْ اميرَالْمُؤْمِنينَ.(1)
فَانْصِبْ عَلِيّا.(2)
فَانْصِبْ عَلِيّا اماما.(3)
فَانْصِبْ عَلِيّا لِلْوِلايَةِ.(4)
ص: 135
فَانْصِبْ عَلِيّا وَصِيّا.(1)
فَانْصِبْ عَلِيّا عَلَما لِلنّاسِ.(2)
فَانْصِبْ عَلَمَكَ وَ اعْلِنْ وَصِيَّكَ.(3)
هر يك از اين كلمات نيز يادآور بُعدى مهم و عميق از ولايت مطلقه امير المؤمنين عليه السلام است. امامت به معناى پيشوايى و رهبرى مردم، وصايت از بُعد جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله، عَلَم بودن به معناى انحصار و تنها نشانِ هدايت بودن على بن ابى طالب عليه السلام است.
يكى از شاخص هاى زندگى معصومين عليهم السلام تبليغ غدير به شكل هاى مختلف است. از جمله تبليغ غدير با آيه «فَاِذا فَرَغتَ فَانصَب. وَ اِلى رَبِّكَ فَارغَب» به عنوان آخرين دستور قرآنى غدير است كه ذيلاً به بيان آن مى پردازيم:
امام صادق عليه السلام بين دستور و اجراى غدير دو مرحله را طبق آيات قرآن بيان مى فرمايد، كه نشان از دقيق بودن مسئله غدير در مقدّر الهى دارد. مرحله اول دستور اصلى نصب امام است كه در سوره انشراح آمده است، و امام عليه السلام تفسير آن چنين بيان فرمود:
خداوند عزوجل به پيامبرش فرمود: «فَاِذا فَرَغتَ فَانصَب. وَ اِلى رَبِّكَ فَارغَب»(4): «وقتى فراغت يافتى منصوب كن. و به سوى پروردگارت رغبت نما» ، تفسيرش اين است: آنگاه كه فراغت يافتى عَلَم و علامت خود را نصب كن، و وصيَّت را معرفى نما، و فضيلت او علنا بيان كن.
ص: 136
مرحله دوم دستور اجراى آن بود كه در نزديكى غدير خم نازل شد و واقعه غدير بر اساس آن شكل گرفت. امام صادق عليه السلام در اين باره مى فرمايد:
تا آنگاه كه از حجة الوداع باز مى گشت آيه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ ... »(1) نازل شد. حضرت مردم را ندا داد تا جمع شوند و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ، اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.(2)
آيه «وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ»(3) = آيه «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ . وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ»
ص: 137
ص: 138
خطبه هاى پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع و پيش از غدير(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله در سفر حجة الوداع و پيش از غدير چند خطبه خواندند، كه ذيلاً به آنها اشاره مى شود:
پيامبر صلى الله عليه و آله پس از معرفى اصحاب صحيفه ملعونه اول به اصحاب خاص خود در سفر حجة الوداع، روز چهاردهم ذى الحجه را به پايان رساند. در همين گير و دار مردم در حال آماده سازى مقدمات سفر براى حركت فردا صبح بودند كه بلال از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله اعلام كرده بود.
پيامبر صلى الله عليه و آله در باقيمانده روز چهاردهم ذى الحجه كنار كعبه آمد. در آنجا محاذى درب خانه كعبه ايستاد و دست بر حلقه در گرفت و خطابه مفصلى درباره امت
ص: 139
خويش ايراد فرمود، كه ضمن آن نگرانى هاى خود را از آينده آنان ابراز داشت و مردم را از انحرافات بر حذر داشت.
روز چهاردهم ذى الحجه به پايان رسيد، و شب را همه با آمادگى استراحت كردند تا سحرگاهان قبل از اذان صبح حركت كنند.(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله قبل از غدير و در سفر حجة الوداع، در دو موقعيت حساس براى مردم خطابه ايراد كردند كه در واقع زمينه سازى براى خطبه غدير بود و در آن اشاره به حديث ثقلين داشتند.
اين دومين خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع بود، كه پس از نزول سوره نصر و شنيدن خبر رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله در سفر حجة الوداع و پيش از غدير، در فرصت باقيمانده از آخرين روز مراسم حج، مردم را در مسجد خيف در مِنا جمع كند و براى آينده خلافت پيش بينى هاى اساسى بنمايد.
اين بود كه در فرصت باقيمانده از آخرين روز مراسم حج، مردم را كنار مسجد خيف در منا جمع كرد و سخنرانى مفصلى براى آنان ايراد كرد. حضرت پس از نماز ظهر و عصر در مسجد خيف - كه يادگار حضرت ابراهيم عليه السلام است - در منى ايراد شد. حضرت فرمان دادند تا مردم در مسجد خيف اجتماع كنند، و در آنجا خطابه اى ايراد فرمودند، كه ضمن آن صريحا از مردم خواستند گفته هاى او را به خاطر بسپارند و به غائبان برسانند.
در اين سخنرانى پس از حمد و ثناى الهى، به چند مسئله اجتماعى اشاره نمود، و با ذكر آيات 36 و 37 سوره توبه اشاره به ابطال برخى مسائل جاهلى مانند رباى جاهليت و خونريزى هاى آن زمان فرمود.(2)
ص: 140
همچنين حضرت به اخلاص عمل و دلسوزى براى امام مسلمين و تفرقه نينداختن سفارش فرمودند، و تساوى همه مسلمانان در برابر حقوق و قوانين الهى را اعلام كردند. بعد از آن متعرض مسئله خلافت شدند و حديث ثقلين بر لسان حضرت جارى شد، و بار ديگر زمينه را براى غدير آماده كردند.
با توجه به امامت ابدى دوازده امام عليهم السلام كه برنامه خلافت اسلام بود و مردم بايد دلسوزانه و از عمق جان از آنان حمايت مى نمودند و با حضور آنان از هر اختلافى پرهيز مى كردند.
پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر جمعيت عظيم حاجيان بر منبر مسجد خيف چنين خطبه خواند:
خدا آباد كند زندگى كسى را كه به گفتار من گوش فرا دهد و آن را در قلب خود جاى دهد و حفظ نمايد و به كسانى كه نشنيده اند برساند. اى مردم، حاضران به غايبان برسانند. چه بسيار كسانى كه عِلم را منتقل مى كنند ولى خود معناى آن را نمى دانند، و چه بسيار كسانى كه علم را به كسانى كه از خودشان عالم ترند منتقل مى كنند. اى مردم، من دو چيز گرانبها بين شما مى گذارم.
پرسيدند: يا رسول اللّه، ثقلين چيست ؟
فرمود: كتاب خدا و عترتم اهل بيتم. خداى لطيف خبير به من خبر داده كه اين دو از يكديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند، مانند اين دو انگشتم - و حضرت دو انگشت سبابه را كنار هم قرار داد - و نمى گويم: مانند اين دو - و حضرت انگشت سبابه و وسط را كنار يكديگر قرار داد - يعنى يكى بر ديگرى مقدم نيست و فضيلت ندارد.
آگاه باشيد كه هر كس به آن دو متمسك شود نجات يافته و هر كس با آن دو مخالفت كند هلاك شده است.
آگاه باشيد ! به زودى مردانى از شما بر سر حوض كوثر نزد من وارد مى شوند ولى آنان را از من دور مى كنند. من مى گويم: پروردگارا اصحابم ! به من گفته مى شود:
ص: 141
يا محمد، اينان بعد از تو بدعت گذاشتند و سنت تو را تغيير دادند. من هم گويم: دور باشند، دور !
در بيان جهتى ديگر از ثقلين، پيامبر صلى الله عليه و آله، قرآن و اهل بيت را هر يك جداگانه مورد تأكيد قرار داده فرمود:
اى مردم، من در بين شما دو چيز باقى گذارده ام كه هرگز گمراه نشويد: كتاب خدا و عترتم اهل بيتم. حلال آن (قرآن) را حلال بدانيد و حرام آن را حرام بدانيد و به محكمات آن عمل كنيد و به متشابهات آن ايمان داشته باشيد و بگوييد: به آنچه خدا در قرآن نازل كرده ايمان آورديم.
اهل بيت و عترت مرا دوست بداريد و هر كس كه آنان را دوست بدارد دوست بداريد و آنان را يارى كنيد در برابر كسانى كه با آنان دشمنى مى كنند.
قرآن و عترت همچنان در بين شما خواهند بود تا روز قيامت بر سر حوض بر من وارد شوند ... . خدايا، هر كس با على دشمنى كند در زمين براى او جايگاهى قرار مده و در آسمان براى او جاى صعودى مگذار و او را در پايين ترين درجه آتش قرار ده.
در اين مقطع، منافقين كاملاً احساس خطر كردند و قضيه را جدى گرفتند و پيمان نامه نوشتند و هم قسم شدند و برنامه هاى خود را آغاز كردند.(1)
پس از توقف در مكه در سفر حجة الوداع و انجام اعمال حج در مكه حضرت متوجه آموزش مناسك حج به مردم بود. اين بود كه بعد از ظهر روز هفتم ذى الحجه
ص: 142
- يعنى يك روز قبل از ترويه - در مكه براى مردم خطابه اى ايراد كرد و مناسك و اعمال حج را براى مردم بيان فرمود.(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله قبل از غدير و در سفر حجة الوداع، در دو موقعيت حساس براى مردم خطابه ايراد كردند كه در واقع زمينه سازى براى خطبه غدير بود. اولين خطابه آن حضرت در منى بود. در اين خطبه در مورد آينده جامعه مسلمين و جايگاه امير المؤمنين عليه السلام مطالبى فرمودند.
سپس حديث ثقلين بر لسان مبارك حضرت جارى شد و فرمودند: من دو چيز گرانبها در ميان شما باقى مى گذارم كه اگر به اين دو تمسك كنيد هرگز گمراه نمى شويد: كتاب خدا و عترتم يعنى اهل بيتم. اشاره اى هم داشتند به اينكه عده اى از همين اصحاب من روز قيامت به جهنم برده مى شوند.
نكته جالب توجه اينكه در اين خطابه، امير المؤمنين عليه السلام سخنان حضرت را براى مردم تكرار مى كردند تا آنان كه دورتر بودند بشنوند.(2)
در روايتى زمان دقيقِ صحيفه ملعونه اول مقارن خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در منى بيان شده است: پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع خطبه اى در مِنا ايراد كرد و بعد از حمد و ثناى خداوند فرمود: اى مردم ! سخن مرا بشنويد و خوب بفهميد، چرا كه ممكن است بعد از امسال ديگر شما را نبينم.
عده اى از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله جمع شدند و گفتند: محمد مى خواهد امامت را در اهل بيتش قرار دهد !
ص: 143
اين بود كه چهار نفر از آنان به مكه آمدند و وارد كعبه شدند و هم پيمان شدند و قرار داد بستند و بين خود نوشته اى نوشتند كه اگر خدا محمد را ميراند يا كُشت هرگز نگذارند اين امر خلافت به اهل بيت او باز گردد.
خداوند هم بر پيامبرش چنين نازل كرد: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ. أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ ... » .(1)
در آخر بد نيست اشاره شود كه در بعضى روايات كه قطعه اى از خطبه يا واقعه غدير نقل شده، مطالبى به چشم مى خورد كه در متن خطبه كامل وجود ندارد. درباره اين موارد احتمال دارد كه چون حضرت در مكه و عرفات و مِنى چند بار خطبه هايى ايراد فرموده اند؛ لذا همه آنها به عنوان سخنان حضرت در حجة الوداع در نظر راويان بوده و احيانا قطعه اى از آنها به عنوان گوشه اى از خطبه غدير نقل شده است.
وقوف در عرفات در حجة الوداع(2)
پيامبر صلى الله عليه و آله در سفر حجة الوداع حركت از مكه را يك روز زودتر از آغاز اعمال حج اعلام كرد؛ و مسير حركت حجاج به سوى عرفات را از مِنا قرار داد تا با توقفى كوتاه در مِنا خيمه ها را برپا نمايند و لوازم استراحت و آذوقه را آماده كنند تا پس از بازگشت از عرفات و مشعر محل اسكان حاجيان براى توقف سه روزه در آنجا مهيا باشد.
چهار روز از ورود كاروان حجه الوداع به مكه مى گذشت و روز هشتم ذى الحجه فرا رسيده بود. پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد كسانى كه قربانى همراه خود آورده اند در همه مراحل مناسك حج از عرفه و مشعر و بعد از آن آنها را همراه خود ببرند تا به قربانگاه برسند.(3)
ص: 144
همچنين به كسانى كه از احرام اول به عنوان عمره بيرون آمده بودند، دستور داد تا از خود مكه به نيت حج احرام ببندند.(1)
روز هشتم ذى حجة الحرام، همه حجاج از مكه احرام حج را بستند و لبيك گويان آماده حركت و اعمال حج شدند. اكنون كاروان صد و بيست هزار نفرى حجاج از مرد و زن و كودك و جوان و پير آماده حركت مى شدند، و تا نزديك ظهر همه آماده حركت شدند.
اندكى قبل از ظهر، سيل عظيم مردم از مكه به سمت مِنا حركت كردند و ساعتى بعد به آنجا رسيدند. هنگام ظهر كه به منا رسيدند، پيامبر صلى الله عليه و آله نماز ظهر و عصر را به جماعت با مردم خواندند. آنگاه مردم مشغول برپايى خيمه ها و جابجايى اثاثيه خود شدند و اين جابجايى تا غروب به طول انجاميد.
هنگام غروب نماز مغرب و عشا را به جماعت با مردم خواندند؛ و شب را در منا ماندند تا صبح به سوى «عرفات» حركت كنند.
با طلوع فجر روز نهم ذى الحجه نماز صبح را به جماعت خواندند و منتظر شدند تا آفتاب طلوع كند. آنگاه به سوى عرفات حركت كردند تا قبل از ظهر در آنجا حاضر باشند. قبل از ظهر روز نهم همه حجاج در بيابان عرفات حضور داشتند و «وقوف» در آنجا به عنوان اولين عمل حج آغاز شد.(2)
مفاهيم پايه اى انديشه اسلامى در خطبه هاى حجة الوداع(3)
خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در عرفات سال حجة الوداع، بشارت درباره دوازده امام پس از خود و توصيه هاى آنان را در برداشت. حال پرسش اينجاست كه در پنج خطبه
ص: 145
ديگر در روز ترويه(1) در مكه، روز عيد قربان در منى، ميانه ايام تشريق(2)، روز كوچ در مسجد خيف و در غدير خم چه فرموده است ؟
در منابع روايى و روايات متعدد اين خطبه ها به مضامين مختلف ديده مى شود، كه پيامبر صلى الله عليه و آله همه امور مهمى را كه امت اسلام پس از ايشان نياز داشتند مطرح كرده است.
سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در اين خطبه ها پنج محور يا اصل را شامل مى شود:
اصل ملاحظه روابط اجتماعى از بُعد انسانى بين بشر و لغو تبعيض نژادى.
اصل خوشرفتارى با زنان و پرهيز از ظلم به آنان.
اصل لغو نشانه ها، افتخارات و قوانين جاهلى مخالف اسلام.
اصل برادرى و برابرى ميان مؤمنين.
اصل احترام به مالكيت خصوصى و تحريم تجاوز به اموال ديگران (حرمت اموال مردم) .
اصل احترام به جان و زندگى مسلمانان، و تحريم قتل نفس (حرمت ريختن خون مردم) .
اصل احترام به آبرو و كرامت مسلمانان و تحريم ريختن آبروى افراد.
اصل هر كس جمله «لا اله الا اللّه» بگويد، مال و جانش در امان است.
اصل امنيت جان و مال هر كس كه به وحدانيت خدا اقرار كند.
اصل شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله بر امت راستين در آخرت و وارد آمدن امت بر او در حوض كوثر.
ص: 146
اصل ضرورت دقت و پرهيز از رفتارهاى كوچكى كه آدمى را به انحراف مى كشاند.
اصل پرهيز از نسبت دروغ بر پيامبر صلى الله عليه و آله و تحقيق در روايات او.
اصل امانتدارى و اداى امانت.
قوانين ارث.
قوانين ديات و قصاص.
قانون گذارى هاى مناسك حج: خذوا عنّى مناسككم: دستورات عباديتان را از من بگيرد.
اصل بشارت به دوازده امام از اهل بيت خود.
اصل تأكيد بر دو چيز گرانبها: قرآن و عترت.
اصل اعلام حضرت على عليه السلام به عنوان حاكم پس از خود و اولين امام از دوازده امام.
اصل اداى واجبات و اطاعت از خلفاى بر حق.
اصل هميشگى بودن پيمان قريش و كنانه بر حفاظت از بنى هاشم.
اصل پرهيز دادن قريش از طغيان پس از پيامبر صلى الله عليه و آله.
اصل پرهيز دادن صحابه از ارتداد پس از پيامبر صلى الله عليه و آله و نهى از جنگ بر سر حكومت.
اصل لعن و نفرين بر كسانى كه پدرى غير از پدر حقيقى و يا مولايى جز مولايى حقيقى خود برگزينند.
مجالى نيست تا درباره همه اصول ياد شده به تفصيل سخن گفته شود. لذا به همين اندازه بسنده مى كنيم. البته سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله درباره اصول و قوانين ياد شده محدود به
ص: 147
همين چند فقره خطبه حجة الوداع نيست. بلكه آن حضرت به جز خطبه هاى مذكور، در هر يك از اين موارد سخنان متعددى نيز دارد.
ولى همه بياناتى كه در شش خطبه حجة الوداع ايراد شده، معناى واحدى را تشكيل مى دهند؛ به گونه اى كه هيچ كدام را نمى توان از ديگرى جدا كرد. از آنجا كه همه سخنان آن حضرت از منشأ وحى صادر مى شوند، هر سخنى از ايشان سخن ديگرش را تكميل و تفسير مى كند، و در هر موضوعى نوعى يگانگى اعتقادى و سيستم و قانون گذارى پيشرفته در بستر اسلام اصيل و فراگير شكل مى دهد.
عرفات و بيان فضائل امير المؤمنين عليه السلام(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله در ايام حج از هر فرصتى براى زمينه سازى غدير استفاده مى كرد. در عرفات كه سيل جمعيت اطراف پيامبر صلى الله عليه و آله بودند، حضرت به على عليه السلام اشاره كرد و فرمود: يا على به من نزديك شو. على عليه السلام به آن حضرت نزديك شد. فرمود: كف دستت را در كف دست من بگذار. آنگاه كف دست على عليه السلام را گرفت و فرمود:
يا على، من و تو از يك درخت خلق شده ايم. من ريشه آنم و تو تنه آن و حسن و حسين شاخه هاى آن هستند. هر كس به شاخه اى از شاخه هاى آن بياويزد خداوند با رحمتش او را وارد بهشت مى كند.
يا على، اگر امت من روزه بگيرند تا همچون كمان قد خميده شوند و نماز بخوانند تا همچون تير لاغر شوند، ولى تو را مبغوض بدارند خداوند آنان را با صورت در آتش مى اندازد.
سعادتمند كامل عيار و سزاوار سعادت كسى است كه بعد از من تو را اطاعت كند و صاحب اختيارى تو را بپذيرد، و شقى كامل عيار و سزاوار شقاوت كسى است كه بعد از من عصيان تو نمايد و در مقابل تو عَلَم دشمنى برافرازد.(2)
ص: 148
عرفات و اعلان امامت(1)
در مسئله خلافت و امامت آنچه وجه تمايز اصلى بين شيعه و اهل سنت است اينكه شيعه خلافت و امامت را فقط با نصب از جانب خداوند و ابلاغ رسول مى داند، و اهل سنت با انتخاب مردم و اجماع امت.
شيعه براى اثبات مدعاى خود ادله و موارد متعددى دارد، و اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله در طول عمر خود بارها به اين حقيقت دينى اشاره كرد. از جمله:
در بين مراسم حجة الوداع و در عرفات، جبرئيل نازل شد و با اشاره به آيه 7 سوره مائده «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَيْكُمْ وَ ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ» - كه در مدينه قبل از سفر نازل شده بود - اين پيام را آورد:
اى محمد، خداوند عز و جل به تو سلام مى رساند و مى فرمايد: اجل تو نزديك شده و مدت تو پايان يافته است؛ و من تو را به سوى آنچه چاره اى و فرارى از آن نيست (يعنى مرگ) خواهم برد.
اكنون عهد خويش را بسپار و وصيت خود را پيش بينى نما؛ و آنچه از علم و ميراث علوم انبياى قبل از توست واسلحه و تابوت و همه آنچه از نشانه هاى پيامبران نزد توست به وصى و خليفه بعد از خود تحويل ده، كه او حجت تمام عيار من بر خلقم على بن ابى طالب عليه السلام است.
او را به عنوان علامت براى مردم به پا دار و عهد و پيمان و بيعت او را تجديد كن، و به آنان ياد آورى كن آنچه از آنان تعهد گرفته ام از بيعتم و پيمانى كه با آنان محكم كرده ام، و عهدى كه با آنان داشته ام درباره ولايت وليم و صاحب اختيار آنان و هر مرد و زن مؤمنى، يعنى على بن ابى طالب.
ص: 149
آنگاه با اشاره به آيه 3 سوره مائده «اليَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ» - كه هنوز نازل نشده بود ارتباط كمال دين را با ولايت على عليه السلام بيان كرده در ادامه خطاب آمده بود:
من پيامبرى از پيامبرانم را از دنيا نمى برم مگر بعد از كمال دينم و حجتم و نعمتم با ولايت اوليائم و دشمنى دشمنانم، و اين است كمال توحيد و دين من و اتمام نعمتم بر خلقم كه با پيروى از وليم و اطاعت او تحقق مى يابد.
و اين بدان جهت است كه من زمينم را بدون صاحب اختيار و سرپرست رها نمى كنم، تا حجت من بر خلقم باشد. پس آن روز است كه دينم را كامل مى نمايم و نعمتم را به درجه تمام مى رسانم و اسلام را به عنوان دين شما راضى مى شوم با ولايت على وليم و صاحب اختيار هر مرد و زن مؤمنى، بنده ام و وصى پيامبرم و خليفه بعد از او و حجت تمام عيارم بر خلقم، كه اطاعت او به اطاعت پيامبرم محمد مقرون است و اطاعت او با اطاعت محمد به اطاعت من مقرون است. هر كس او را اطاعت كند مرا اطاعت كرده و هر كس از او سرپيچى كند از من سرپيچى كرده است.
او را بين خود و خلقم علامتى قرار دادم كه هر كس او را بشناسد مؤمن است، و هر كس او را انكار نمايد كافر است، و هر كس در بيعت او ديگرى را شريك كند مشرك است، و هر كس مرا با ولايت او ملاقات كند وارد بهشت مى شود، و هر كس با عداوت او مرا ملاقات كند داخل آتش مى شود» .
سپس خطاب الهى بار ديگر به آيه 7 سوره مائده اشاره فرموده بود كه «ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ» را خاطر نشان مى كرد و در ادامه دستور پروردگار آمده بود:
پس اى محمد، على را به عنوان علامتى منصوب كن و از مردم در اين باره بيعت بگير و عهد و پيمانى را كه با آنان محكم كرده ام تجديد كن، چرا كه من تو را قبض روح نموده نزد خود خواهم برد.
پيامبر صلى الله عليه و آله با شنيدن اين پيام الهى و با توجه به فورى نبودن آن، بار ديگر منافقين و اخلال گران را به ياد آورد و ترس آن را داشت كه مبادا مردم متفرق شوند يا به
ص: 150
جاهليت باز گردند، چرا كه آن حضرت دشمنى آنان را مى دانست و از بغض آنان نسبت به على عليه السلام خبر داشت.
اين بود كه آن حضرت خود را در شرايطى سخت احساس كرد و آن قدر گريست كه محاسن شريفش پر از اشك شد و فرمود: اى جبرئيل، دير زمانى نيست كه قوم من از جاهليت فاصله گرفته اند. من اينان را به اختيار خودشان يا به كمك جنگ ها به انقياد در آورده ام. اكنون اگر بخواهم كسى را بر آنان حاكم كنم چه خواهد شد ؟ !
آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله از جبرئيل خواست تا از خدا حفظ او از شر مردم را درخواست كند، و همچنان منتظر ماند تا جبرئيل در اين باره خبرى از سوى خداوند بياورد.
و اما يادگارهاى انبياء عليهم السلام، صُحُف آدم و نوح و ابراهيم عليهم السلام و تورات و انجيل و عصاى موسى عليه السلام و انگشتر سليمان عليه السلام و ساير ميراث هاى ارجمندى است كه فقط در دست حجج الهى است. تا آن روز خاتم انبياء صلى الله عليه و آله حافظ اين ميراث هاى الهى بود و اينك به دستور الهى به امير المؤمنين عليه السلام منتقل شد.
اين ودايع الهى از امير المؤمنين عليه السلام به امامان بعد منتقل شده تاكنون كه در دست مبارك آخرين حجت پروردگار حضرت بقية اللّه الاعظم عليه السلام است.
پيامبر صلى الله عليه و آله، امير المؤمنين عليه السلام را فرا خواند و جلسه خصوصى تشكيل دادند و يك شبانه روز برنامه سپردن ودايع الهى طول كشيد.(1)
مغفرت الهى در عرفات(2)
پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازى از بخش دهم خطبه غدير، آمرزش خداوند با وقوف در عرفات را مطرح كرد:
ص: 151
مَعاشِرَ النّاسِ، ما وَقَفَ بِالْمَوْقِفِ مُؤْمِنٌ اِلاّ غَفَرَ اللّه ُ لَهُ ما سَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ اِلى وَقْتِهِ ذلِكَ، فَإِذَا انْقَضَتْ حَجَّتُهُ اسْتَأْنَفَ عَمَلَهُ:
اى مردم، هيچ مؤمنى در موقف (عرفات، مشعر، مِنا) وقوف نمى كند مگر آنكه خداوند گناهان گذشته او را تا آن وقت مى آمرزد، و هر گاه كه حجش پايان يافت اعمالش را از سر مى گيرد.
اغتشاش منافقين در عرفات(1)
از جمله اقدامات هميشگى منافقين در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله، ايجاد اغتشاش و جنجال و هياهو در مفابل حضرت، و حتى بين سخن گفتن و خطبه هاى رسول اللّه صلى الله عليه و آله بود ! ! از جمله اين اغتشاشاتِ منافقين، جنجالى هايى بود كه در حجة الوداع و قبل از غدير به پا مى كردند. مثلاً جنجالى كه در عرفات به آن دامن زدند:
در روايات صحيح آمده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در حجة الوداع و در صحراى عرفات و به عنوان مقدمه چينى براى غدير براى مردم خطبه اى خواند. هنگامى كه مى خواست از مسئله امامت سخنى به ميان آورد و حديث ثقلين را يادآورى كند و تعداد امامان دوازده گانه را بيان كند، با جنجال و اخلال جمعى از حاضران روبرو گرديد، به حدى كه ممكن نشد سخنش را به مردم برساند.
در اين قضيه عده اى تصريح كرده كه نتوانسته اند سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را بشنوند؛ انس بن مالك، عبدالملك بن عمير، عمر بن خطاب، ابى جحيفه و جابر بن سمره(2)، همگى از اين عده اند.
از اين ميان، روايت جابر بن سمره از همه روشن تر است، و به نظر مى رسد وى اين موضوع را چندين بار بيان كرده است، زيرا به چند طريق از او روايت شده است.
ص: 152
در اينجا برخى از آنها را، به ويژه مواردى كه در كتب صحاح و كتب معتبر ديگر آمده برگزيديم و تقديم مى داريم:
يك. در مسند احمد بن حنبل در دو روايت از جابر بن سمره نقل كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله در عرفات برايمان خطبه مى خواند ... .
ابوربيع نيز چنين نقل كرده است: و شنيدم كه ايشان مى فرمود: اين امر پيوسته با عزت و پيروز خواهد بود تا دوازده نفر آن را به دست گيرند كه همگى ... . در اين موقع گروهى جنجال به راه انداخته و با هم صحبت آغاز كردند و من سخن حضرت را بعد از كلمه «همگى» نفهميدم. پس به پدرم گفتم: بعد از كلمه «همگى» پيامبر صلى الله عليه و آله چه فرمود ؟ پدرم پاسخ داد: همگى از قريش اند.
در روايت نعمانى اينگونه آمده: مردم شروع نمودند به صحبت كردن و من ادامه سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را نفهميدم. به پدرم گفتم: ... ، تا آخر روايت.(1)
دو. همچنين از شعبى از جابر بن سمره نقل شده كه گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اين دين با عزت و پايدار خواهد ماند و بر دشمنانش پيروز خواهد شد تا دوازده خليفه كه ... . جابر در ادامه گفته است: در اين موقع مردم شروع نمودند به برخاستن و نشستن ... .
شيخ طوسى در ادامه اين روايت نقل نموده است: و آن حضرت سخنى گفت كه من نفهميدم. پس به پدرم يا برادرم گفتم: ... .(2)
در روايتى ديگر از جابر بن سمره، وى تصريح كرده كه اين ماجرا در حجة الوداع اتفاق افتاده است.(3)
سه. همچنين از جابر بن سمره نقل شده است كه گفت: رسول خدا صلى الله عليه و آله در عرفات برايمان خطبه اى خواند و در ضمن آن فرمود: اين امر با عزت و با اقتدار خواهد بود
ص: 153
و بر دشمنانش چيره خواهد گشت، تا دوازده نفر آن را به دست گيرند كه همگى ... . جابر گويد: بعد از اين جمله را نفهميدم كه چه فرمود. به پدرم گفتم: بعد از كلمه «همگى» چه فرمود ؟ پدرم پاسخ داد: همگى از قريش اند.(1)
در روايت ابى داوود و جمعى ديگر - گر چه گفته نشده كه اين ماجرا در عرفات بوده - اين عبارت را اضافه دارد: و امت بر عليه همگى ايشان همدست خواهند شد. پس از آن سخنى از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه آن را نفهميدم. به پدرم گفتم: ... .(2)
در نقل ديگرى اين عبارت است: و همگى بر هدايت و دين حق عمل مى كنند.(3)
در پاره اى از روايات نيز عبارت اينگونه آمده است: در اين موقع صداى حضرت نامفهوم شد. من از پدرم پرسيدم: جمله اى كه نامفهوم شد چه بود ؟ پاسخ داد: همگى از بنى هاشم اند.(4)
چهار. در روايتى ديگر اشاره نمود كه اين ماجرا در حجة الوداع رخ داده و گفته است: سپس كلام رسول خدا صلى الله عليه و آله براى من نامفهوم شد. پس از پدرم كه به رسول خدا صلى الله عليه و آله نزديك تر بود پرسيدم كه آن عبارت چه بود ؟ پاسخ داد: آن حضرت فرمود: همگى از قريش اند.(5)
پنج. در روايتى ديگر از جابر، وى بعد از اين سخن كه امامان دوازده نفر اند گفته است: پس از اين پيامبر صلى الله عليه و آله كلامى فرمود كه چون مردم جنجال به راه انداخته بودند نفهميدم. از اين جهت از پدرم پرسيدم كه او چه فرمود ؟ او گفت ... .(6)
ص: 154
شش. و اما روايت مسلم از جابر بن سمره چنين است: جابر گفته است: همراه پدرم به نزد رسول اللّه صلى الله عليه و آله رفتم. شنيدم كه فرمود: اين دين پيوسته عزيز و با اقتدار خواهد ماند تا دوازده جانشين ... . در اين موقع سخنى فرمود كه مردم مانع شدند آن را بشنوم. به پدرم گفتم كه او چه فرمود ؟ پاسخ داد: همه آنها از قريش اند.
در روايت احمد بن حنبل و جمعى ديگر آمده كه به پدرم يا پسرم گفتم: عبارتى را كه مردم مانع شدند من بشنوم چه بود ؟ پاسخ داد: همه آنها از قريش اند.(1)
هفت. از جابر بن سمره نقل شده كه گفت: نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بودم كه فرمود: اين امر را دوازده نفر به عهده خواهند گرفت كه ... . در اين وقت گروهى شيون زدند و من نشنيدم كه چه فرمود. به پدرم كه به پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك تر بود گفتم: رسول خدا صلى الله عليه و آله چه فرمود ؟ او پاسخ داد: همگى آنها از قريش اند و همگى مانند خود اويند.(2)
هشت. اما عبارتى كه ابى داوود نقل كرده چنين است: مردم تكبير گفته، هياهو به راه انداختند و حضرت سخنى گفت كه واضح نبود ... .(3)
عبارت ابى عوانه نيز اينگونه است: در اين موقع مردم هياهو راه انداختند و پيامبر صلى الله عليه و آله سخنى گفت كه براى من واضح نبود.(4)
در هر صورت، حديث دوازده جانشين پس از آن حضرت و آنچه را كه ايشان در اين باب فرمودند سخنى است كه جابر و سايرين - كه آنجا حضور داشته - نشنيده اند، و چنانچه ملاحظه نموديد وى گفته است كه آن سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را نفهميده يا صداى ايشان ضعيف شده و واضح نبوده يا نظير اين عبارات كه در منابع و مآخذ بسيارى آمده است.(5)
ص: 155
دو نكته قابل توجه:
لازم است دو نكته را در اين احاديث مورد توجه قرار دهيم:
نكته اول: مكان حادثه
چنانكه ملاحظه كرديد اين روايات در مورد مكانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در آنجا خطابه ايراد فرمود با هم اختلاف دارند. در برخى از آنها آمده كه اين ماجرا در حجة الوداع به وقوع پيوسته، و پاره اى ديگر نقل كرده اند كه در عرفات بوده است. در يك روايت نيز راوى بين عرفات و منى مردد مانده، و در بعضى نيز عبارت در مسجد آمده، و برخى هم سكوت نموده و محلى را نام نبرده اند.
با اين وجود همه آنها از وقوع هرج و مرج و جنجالى سخن گفته اند كه باعث شده راوى نتواند ادامه كلام رسول خدا صلى الله عليه و آله را بشنود. البته بعضى روايات نيز اشاره نموده اند كه راوى سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را نفهميده است و از جنجال سخنى به ميان نياورده اند.
بدين ترتيب آيا پيامبر صلى الله عليه و آله در چند جا اين موضوع را بيان فرموده و هر بار نيز با اغتشاش و جنجال روبرو شده است ؟ و آيا منظور از مسجد، مسجد منى است يا عرفه ؟ اگر فرض كنيم كه گفتن منى اشتباهى از جانب راوى نبوده است. و يا اين ماجرا در يك جا به وقوع پيوسته و امر بر راويان و مورخان مشتبه شده، يا دستى در ميان است كه سعى دارد اينگونه مسائل را به بازى گرفته و با ايجاد اختلاف در نقل آنها بر حقيقتى سرپوش نهاده و موضوعى مهم و حساس را - كه همان جانشينى و امامت بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله است - در معرض طوفان شبهات قرار دهد.
البته اين احتمال كه ماجرا در چند جا رخ داده و هر بار نيز گروهى مخالفت و دشمنى خويش را با پيامبر صلى الله عليه و آله اظهار نموده اند، بر ديگر موارد ترجيح دارد، زيرا راويان و خصوصيات و حالات نقل شده متعدد و متفاوت است.
ص: 156
نكته دوم: عبارت «همگى از قريش»
در برخى از اين روايات آمده كه حضرت فرموده اند: «همگى آنها از قريش اند» . اين عبارت در معرض شك و ترديد است، زيرا مطالبى كه اندكى قبل از حقيقت موضوع ظالمانه قريش و اهداف و ترفندهاى آنان براى متزلزل ساختن پايه هاى سيطره امامت بيان نموديم، ما را بر اين عقيده مصمم مى كند كه آنچه جابر بن سمره و انس و عمر بن خطاب و عبدالملك و ابوجحيفه به خاطر بر پا شدن هياهو از جانب گروهى مغرض نشنيده اند، اين جمله است: «همگى از بنى هاشم هستند» .
چنانكه در بعضى منابع نيز اينگونه آمده است، و البته قندوزى حنفى نيز در كتابش بر اين اساس كه «آنها جانشينى و خلافت بنى هاشم را خوش نداشتند» در نهايت به همين عبارت رسيده است.(1)
احتمال ديگر آن است كه حضرت هر دو جمله را فرموده باشند، به اين صورت كه: «همگى از قريش اند و همگى از بنى هاشم» ، كه در نتيجه جمله اول مقدمه اى براى عبارت دوم بوده است، و همين موجب شده تا قريش و هوادارانشان بر آشوبند و سر و صدا و هياهو به راه اندازند و برخيزند و بنشينند و ... ! ! چرا كه آنان از اين كلام - كه «همگى از قريشند» - بغض و نفرتى نداشتند، بلكه موجب شادمانى و خوشحالى آنها نيز شده است، زيرا اين امر همان بود كه براى رسيدن به آن همواره با تمام توان خود از هيچ تلاش و كوششى فروگذار نبوده، و براى دست يابى به آن نقشه ها و دسيسه مى چيدند و به خاطرش دشمنى ها كرده و عهد و پيمان ها مى بستند. بدين ترتيب اگر مسئله فقط همين بود، شورش و جنجال براى چه ؟ و هياهو و سر و صدا براى چه ؟
ترديدى نيست كه رجال با تقوى و نيكان صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله مطيع او بوده و بر هر چه او حكم مى نمود سر تسليم فرود مى آوردند، اما ديگران كه نسبت به اين عده اكثريت را تشكيل مى دادند، هواپرستان و جاه طلبانى بودند كه اسلام نياورده، بلكه چون
ص: 157
پيامبر صلى الله عليه و آله بر آنان چيره گشته بود فقط تسليم وى شده بودند و تظاهر به ورع و دين واطاعت از خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله را وسيله اى براى دستيابى به آرزوها و تحقق اهدافشان قرار داده بودند. اينان كه ظاهرشان خلاف باطنشان بود، بايد روزى اين تزويرها و نيرنگ هاشان به شكلى بر ملا مى شد.
ملاحظه نموديم اينان كه به باقى مانده آب وضوى پيامبر صلى الله عليه و آله و آب دهان آن حضرت تبرك جسته، ادعا مى كردند كه با تكريم آن بزرگوار و بالا نبردن صداى خود بر صداى ايشان و رعايت ادب و احترام در مقابل آن حضرت و پيشى نگرفتن بر خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و مانند اين امور، بر فرمانبردارى و اطاعت از پروردگار حريص هستند، چگونه بوده اند ؟
و ديديم كه اينان احساس كردند نبى اكرم صلى الله عليه و آله قصد دارد از ائمه پس از خود سخن به ميان آورده و خصوصياتشان را بيان كند و آنها را به صورت دقيق و واضح معين نمايد. يعنى همان موضوعى كه مى ترسيدند ضمن آن امامت آن كس كه او را خوش نداشتند. مى ديدند حضرت مى خواهد خلافت فردى را اعلام كند كه بسيارى از بزرگانشان را در نبردهايى مشهور و در دفاع از دين خدا بر خاك افكنده بود، و اين شخص كسى جز على امير المؤمنين عليه السلام نبود.
شبهه: عرفات بهترين مكان براى معرفى جانشين(1)
يكى از شبهاتى كه در كتاب «راهى ديگر براى كشف حقيقت» در مورد غدير مطرح شده اين است:
اگر رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى خواست در حج چنين چيز مهمى را اعلام كند، مناسب ترين مكان عرفات بود. در غدير اهل مكه حضور نداشتند و خيلى از افراد قبايل عرب نيز نبودند.
ص: 158
طبق اسناد روايى و تاريخى، پيامبر صلى الله عليه و آله در عرفه نيز براى چندمين بار به مسئله جانشينى حضرت على عليه السلام تأكيد كرد. در عرفات دستور الهى نازل شد كه علم و ودايع انبياء عليهم السلام را به حضرت على بن ابى طالب عليه السلام منتقل و ايشان را خليفه و جانشين خود معرفى كند.(1)
در منا نيز - كه بسيارى از افراد قبايل عرب حضور داشتند - پيامبر صلى الله عليه و آله خطابه خود را - كه نوعى زمينه سازى براى خطبه غدير بود - بيان كرد. پيامبر صلى الله عليه و آله در اين خطبه ابتدا به امنيت اجتماعى مسلمانان از نظر جان، مال و آبروى مردم اشاره كرد. سپس خون هاى به ناحق ريخته شده و اموال به ناحق گرفته شده در جاهليت را رسما عفو كرد، تا كينه توزى ها از ميان برداشته شود و امنيت جامعه تأمين شود. سپس مردم را از اختلاف بعد از خود و كشيدن شمشير به روى يكديگر بر حذر داشت، و فرمود كه اگر من نباشم على بن ابى طالب عليه السلام مقابل نافرمانان خواهد ايستاد.
سپس نبى اكرم صلى الله عليه و آله حديث ثقلين را چنين فرمود: من دو چيز گرانبها ميان شما باقى مى گذارم، كه اگر به اين دو تمسك كنيد هرگز گمراه نمى شويد: كتاب خدا و عترتم؛ يعنى اهل بيتم عليهم السلام.
با توجه به اهميت مسئله وصايت و جانشينى حضرت على عليه السلام، پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور شد تا در مراسم ويژه اى مستقل از حج آن را اعلام كند. از اين رو بعد از اتمام حج، دستور داد تا اهل مكه نيز در غدير خم حاضر شوند، كه به شهادت اسناد تاريخى پنج هزار نفر از اهل مكه نيز در غدير حضور داشتند.(2)
بنا بر اين، اعلام جانشينى حضرت على عليه السلام تنها منحصر در غدير نبود، بلكه در عرفه و منى نيز - كه همه حاضر بودند - اين امر به مردم ابلاغ شد. همچنين اهل مكه موظف شدند در غدير حضور يابند.
ص: 159
ص: 160
حضور شيطان در منى(1)
يكى از مسائلى كه پيامبر صلى الله عليه و آله همواره و در موارد متعدد و مختلف بدان اشاره و تأكيد داشتند مسئله محبت امير المؤمنين عليه السلام بود.
از جمله صبح روز دوازدهم ذى الحجه در سفر حجة الوداع بود. با طلوع فجر نماز صبح خوانده شد. پس از آن مردم همچنان منتظر بودند تا نزديكى ظهر شد و پيامبر صلى الله عليه و آله رمى جمرات سه گانه را آغاز كرد و به ترتيب با همراهى مردم سه جمره را رمى كردند.
زمينه سازى براى غدير چنان حساب شده و منظم پيش مى رفت كه ابعاد گسترده آن هر لحظه جهت گيرى تازه اى را نشان مى داد. اكنون نوبت آن بود كه با جلوه اى بى سابقه مردم منظره اى را كه احتمال نمى دادند به چشم خود ببينند.
آن روز مردم در مِنا كنار پيامبر صلى الله عليه و آله بودند كه چشمشان به مردى افتاد كه به ركوع و سجود مى رفت و تضرع مى نمود. كسانى كه در آنجا حاضر بودند گفتند:
ص: 161
يا رسول اللّه ! چه نماز زيبايى مى خواند ! فرمود: اين همان شيطان است كه پدر شما را از بهشت بيرون كرد.
در اينجا على عليه السلام با بى اعتنايى به سوى او رفت و او را محكم تكان داد به گونه اى كه استخوان هايش در هم فرو رفت. سپس فرمود: انشاء اللّه تو را خواهم كشت.
شيطان پاسخ داد: تا هنگام وقت معلوم از طرف پروردگار بر قتل من قادر نخواهى بود. چرا قصد قتل مرا كرده اى ؟ به خدا قسم احدى تو را مبغوض نمى دارد مگر آنكه نطفه من قبل از نطفه پدرش در رحم مادر او قرار مى گيرد. من در اموال و اولاد دشمنان تو شريك هستم. آنگاه با اشاره به آيه 64 سوره اسراء گفت: اين همان كلام خداوند عز و جل در كتاب محكمش است كه مى فرمايد: «وَ شارِكْهُمْ فِى الاَمْوالِ وَ الاَوْلادِ» : «در اموال و اولاد آنان شريك باش» . پيامبر صلى الله عليه و آله در حالى كه مردم مى شنيدند فرمود:
يا على، راست مى گويد. كسى از قريش تو را مبغوض نمى دارد مگر زنا زاده، و كسى از انصار تو را مبغوض نمى دارد مگر يهودى، و كسى از عرب تو را مبغوض نمى دارد مگر زنا زاده، و كسى از بقيه مردم تو را مبغوض نمى دارد مگر اهل شقاوت.
سپس لحظاتى سر مبارك را پايين انداخت، و بعد سر خود را بلند كرده فرمود: اى انصار، فرزندان خود را بر محبت على عرضه كنيد. اگر پاسخ مثبت دادند فرزند شما هستند، و اگر نپذيرفتند فرزند شما نيستند.(1)
مراسم پايانى در منى(2)
با نزديكى غروب روز دوازدهم ذى الحجه در سفر حجة الوداع، طبق آيه 203 سوره بقره: «فَمَنْ تَعَجَّلَ فى يَوْمَينِ فَلا اِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا اِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى» :
ص: 162
«هر كس در روز عجله كند گناهى بر او نيست و هر كس تأخير نمايد نيز اشكالى بر او نيست از كسانى كه تقوا پيشه كنند» ، كسانى كه مايل بودند مى توانستند توقف در منا را پايان دهند و به مكه بازگردند، و هر كس مايل بود شب سيزدهم را هم مى ماند و فردا پس از رمى جمرات سه گانه راهى مكه مى شد.
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ماندن در شب سيزدهم ذى الحجه را انتخاب كردند، و با غروب روز دوازدهم نماز مغرب و عشا خوانده شد. آن شب مشغول جمع آورى اثاثيه شدند تا مقدمات حركت به سوى مكه را آماده كنند، و پس از آن به استراحت پرداختند. صبح روز سيزدهم نماز صبح خوانده شد، و قبل از ظهر سه جمره را رمى كردند.
اكنون كاروان عظيم حجاج كه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله روز سيزدهم را مانده بودند، آماده حركت مى شدند. تا مردم آماده شوند و اثاثيه و شتران را آماده كنند روز بالا آمد و همه منتظر حركت حضرت ماندند.(1)
پيام پيامبر صلى الله عليه و آله و سؤال ابوذر(2)
در آخرين لحظات خروج از منا در سفر حجة الوداع، پيامبر صلى الله عليه و آله سوار بر مركب شده با استفاده از آن موقعيت، بار ديگر مردم را متوجه محبت خاندان رسالت نمود و چنين فرمود: وارد بهشت نمى شود مگر كسى كه مسلمان باشد.
ابوذر پرسيد: يا رسول اللّه اسلام چيست ؟ فرمود: اسلام عريان است و لباس آن تقواست. زينت آن حياء است و ضابطه آن پرهيزكارى است و جمال آن دين است و ثمره آن عمل صالح است؛ و براى هر چيزى اساسى است و اساس اسلام محبت ما اهل بيت است.(3)
ص: 163
نزول سوره نصر و آيه اخوت در مِنى(1)
در روز آخر ايام حج يعنى دوازدهم ذى الحجه در سفر حجة الوداع، پيامبر صلى الله عليه و آله به مسجد خيف در مِنا آمد كه يادگار جدش حضرت ابراهيم عليه السلام بود. در آنجا بار ديگر دستور ابلاغ ولايت بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد، ولى هنوز حفظ از شر دشمنان نيامده بود. با توجه به فورى نبودن اين دستور، بار ديگر حضرت اعلام آن را براى فرصتى مناسب در نظر گرفت.(2)
در چنين موقعيتى كه مراسم حج به ساعات پايانى خود نزديك مى شد، بار ديگر وحى الهى تجلى كرد و آخرين سوره كاملى - كه در يك نزول جبرئيل فرود آمد - بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد و آن سوره نصر بود:
«بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. اِذا جاءَ نَصْرُ اللّه ِ وَ الْفَتْحِ. وَ رَأَيْتَ النّاسَ يَدْخُلُونَ فى دينِ اللّه ِ اَفْواجا. فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ اِنَّهُ كانَ تَوّابا» :
«به نام خداى بخشنده مهربان. وقتى يارى خدا و پيروزى آمد. و مردم را ديدى كه گروه گروه در دين خدا داخل مى شوند. با حمد پروردگارت تسبيح كن و از او طلب مغفرت نما كه او توبه پذير است» .
به محض نزول اين سوره، پيامبر صلى الله عليه و آله به طور رسمى نزديكى مرگ خويش را خبر داد و فرمود: نَفْسم به من خبر مى دهد كه در اين سال قبض روح خواهم شد؛ يعنى اين سالى كه در پيش است.(3)
اولين مسئله اى كه پس از نزول سوره نصر و شنيدن خبر رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله به ذهن همه خطور كرد جانشينى حضرت بود، كه صريح ترين زمينه فكرى براى غدير بود.
ص: 164
اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله سراغ سلمان فارسى رفتند و از او - كه به پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك تر بود خواستند تا از حضرت بپرسد: امور ما را به كه مى سپارى و محل رجوع ما چه كسى خواهد بود و محبوب ترين افراد نزد تو كيست ؟
در پاسخ اين سؤال، حضرت تعلّلى نموده و تا سه بار آن را به تأخير انداخت و گويا مردم را نسبت به مسئله حساس تر و نسبت به پاسخ آن تشنه تر مى نمود. سپس فرمود: برادرم و وزيرم و جانشينم در اهل بيتم و بهترين كسى كه بعد از خود باقى مى گذارم، كه دَيْن مرا ادا مى كند و به وعده هاى من وفا مى نمايد، على بن ابى طالب است.(1)
دومين پيامد نزول سوره نصر آن بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله امير المؤمنين عليه السلام را فرا خواند و با اشاره به سزاوارى على عليه السلام به مقام خلافت به او فرمود:
يا على، آنچه بدان وعده داده شده بودم آمد. فتح آمد و مردم گروه گروه در دين خدا داخل شدند. هيچكس از تو سزاوارتر به قرار گرفتن در مقام من نيست، به خاطر پيشتر بودن تو در اسلام و نزديكى تو با من و دامادى تو نسبت به من و اينكه سيده زنان جهان نزد توست، و قبل از آن حمايت هايى كه پدرت ابوطالب درباره من داشت و گرفتارى هايى كه هنگام نزول قرآن به خاطرش متحمل شد ... .(2)
سومين عكس العمل پيامبر صلى الله عليه و آله به نزول سوره نصر آن بود كه در فرصت باقيمانده از آخرين روز مراسم حج، مردم را كنار مسجد خيف در منا جمع كرد و سخنرانى مفصلى براى آنان ايراد كرد. در اين سخنرانى پس از حمد و ثناى الهى، به چند مسئله اجتماعى اشاره نمود و با ذكر آيات 36 و 37 سوره توبه اشاره به ابطال برخى مسائل جاهلى مانند رباى جاهليت و خونريزى هاى آن زمان فرمود.
ص: 165
آنگاه آيه 10 سوره حجرات را قرائت كرده فرمود: اى مردم، «اِنِّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ» : «مؤمنين با يكديگر برادرند» . براى هيچ مؤمنى اموال برادر مؤمنش جز با رضايت قلبى او حلال نيست. آيا ابلاغ كردم ؟ خدايا شاهد باش.
سپس فرمود: من مأمورم بجنگم تا مردم «لا إله إلاّ اللّه» بگويند. هر گاه آن را گفتند خون و اموالشان از طرف من در امان است مگر آنكه حق كسى باشد، و حساب آنان با خداست. اى مردم، آيا ابلاغ كردم ؟ گفتند: آرى. فرمود: خدايا شاهد باش. سپس آينده پر خطر اعتقادى مردم را گوشزد كرده على را در چنان شرايطى نايب مناب خود اعلام كرد و فرمود:اى مردم، سخن مرا حفظ كنيد تا بعد از من از آن نفع ببريد؛ و در آن فكر كنيد تا بعد از من زندگى گوارا داشته باشيد.
اى مردم، سخن مرا بشنويد و درباره آن فكر كنيد؛ كه شايد بعد از اين سال شما را ملاقات نكنم. اى مردم، سخن مرا به خاطر بسپاريد تا بعد از من از آن استفاده كنيد و آن را بفهميد تا در زندگى بعد از من خوشبخت باشيد.
آگاه باشيد ! مبادا بعد از من از دين خود باز گرديد و كافر شويد و بر سر دنيا به روى يكديگر شمشير بكشيد. اگر شما چنين كنيد - كه خواهيد كرد - مرا در لشكرى همراه جبرئيل و ميكائيل خواهيد يافت كه رو در روى شما با شمشير مى ايستم و يا على بن ابى طالب به جاى من با شما مى جنگد.(1)
مبادا بار ديگر به كفر باز گرديد و گردن يكديگر را بزنيد. من در ميان شما چيزى را يادگار گذاشته ام كه اگر به ان آن متمسك شويد گمراه نمى گرديد: كتاب خدا و عترتم اهل بيتم. آيا ابلاغ كردم ؟ خدايا شاهد باش.
اى مردم، خداى شما يكى، و پدرتان يكى است. همه شما از آدم هستيد و آدم از خاك است.
ص: 166
آنگاه آيه 13 سوره حجرات را خواند و فرمود: خداى عز و جل مى فرمايد: «يا اَيُّهَا النّاسُ اِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ اُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوبا وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّه ِ اَتْقاكُمْ»(1): «اى مردم ما شما را از مذكر و مؤنث خلق كرديم و شما را گروه ها و قبايلى قرار داديم تا بين يكديگر بدانيد كه محترم ترين شما با تقوا ترين شماست» .
اى مردم، خداى شما يكى است و پدرتان يكى است. آگاه باشيد كه هيچ عربى بر هيچ عجمى فضيلت ندارد و هيچ عجمى بر عربى فضيلت ندارد. هيچ سرخ پوستى بر سياه پوستى فضيلت ندارد و هيچ سياه پوستى بر سرخ پوستى فضيلت ندارد مگر با تقوا. آيا ابلاغ كردم ؟ » .
مردم صدا زدند: آرى. فرمود: «پس حاضر به غايب برساند» . آنگاه حضرت امر به دورى از دنيا نموده با سلام و رحمت الهى كلام خود را به پايان برد.(2)
آيه «اِنِّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ»(3) = نزول سوره نصر و آيه اخوت در مِنى
آيه «أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِى وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ»(4) = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »
آيه «رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِى فِى الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ»(5) = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »
ص: 167
آيه «فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذى اُوحِىَ اِلَيْكَ اِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ»(1) = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »
آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »(2)
بعد از خطابه پيامبر صلى الله عليه و آله در مسجد خيف واقع در منى در سفر حجة الوداع، هفت آيه قرآن يكى پس از ديگرى نازل شد كه هر يك پشتوانه يكى از ثقلين بود. ابتدا آيات 41 و 42 سوره زخرف على عليه السلام را معرفى مى كرد: «فَاِمّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَاِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ. اَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذى وَعَدْناهُمْ فَاِنّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ» : «اگر تو را از اين جهان ببريم باز از آنان انتقام خواهيم گرفت. يا به تو نشان مى دهيم آنچه آنان را وعده كرده ايم كه ما بر آنان اقتدار و تسلط داريم» .(3)
سپس اين آيات طبق خطابه پيامبر صلى الله عليه و آله تفسير شد كه «فَاِنّا مُنْتَقِمُونَ بِعَلِىِّ بْنِ اَبى طالِبٍ» ، يعنى «اگر تو را از اين جهان ببريم به وسيله على بن ابى طالب عليه السلام انتقام مى گيريم» .
آنگاه آيات 93 و 94 سوره مؤمنون نازل شد: «قُلْ رِبِّ اِمّا تُرِيَنّى ما تُوعَدُونَ. رَبِّ فَلا تَجْعَلْنى فِى الْقَوْمِ الظّالِمينَ» : «بگو پروردگارا اگر آنچه آنان وعده داده مى شوند به من نشان دادى. مرا در بين قوم ظالمين قرار مده» ، و اين آيه اشاره به روزگار سياه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه فتنه هاى تاريك آن بسيارى را گمراه كرد.
در پى آن آيه 43 سوره زخرف در معرفى على عليه السلام نازل شد: «فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذى اُوحِىَ اِلَيْكَ اِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ» : «تمسك نما به آنچه بر تو وحى شده كه تو بر راه راست هستى» ، و تفسير شد كه «آنچه وحى شده» درباره على عليه السلام است.
ص: 168
سپس براى معرفى على عليه السلام به عنوان تنها راه نجات، به آيه 61 سوره زخرف اشاره شد كه: «وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ» : «و او نشانه و علمى براى قيامت است» و تفسير شد كه منظور از اين آيه على بن ابى طالب عليه السلام است.
آنگاه آيه 44 سوره زخرف به عنوان مسئوليت مردم درباره ولايت على عليه السلام نازل شد:
«وَ اِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ لَسَوْفَ تُسْاَلُونَ» : «و آن ذكرى براى تو و قومت است و به زودى سؤال خواهيد شد» ، و تفسير شد كه سؤال درباره ولايت على عليه السلام است.(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله در حالى كه سوار بر ناقه بود و دست مباركش بر شانه على عليه السلام قرار داشت، به عنوان اتمام حجت بر مردم فرمود: اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ ؟ اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ ؟ هذا ابْنُ عَمّى وَ اَبُو وُلْدى. اللَّهُمَّ كُبَّ مَنْ عاداهُ فِى النّارِ: شما را به خدا، آيا من ابلاغ كردم ؟ شما را به خدا، آيا ابلاغ كردم ؟ اين پسر عمويم و پدر فرزندانم است. خدايا، هر كس كه با او دشمنى كند با صورت در آتش افكن.
غروب روز يازدهم نماز مغرب و عشا با هم خوانده شد و پس از آن مردم به استراحت پرداختند.(2)
در سفر حجة الوداع، قافله غدير تا مِنا آمده بود و بايد آماده تمام عيار براى اعلان ولايت مى شد. پيش از حركت، نزول شش آيه پى در پى پس از يك سخنرانى كوتاه درباره مقام على بن ابى طالب عليه السلام، بيدار باشِ جدى از سوى خداوند بود تا مردم شكوه غدير را در بالاترين قله فكر خود ترسيم كنند و در انتظارش لحظه شمارى كنند:
ص: 169
«فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ . أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِى وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ . فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِى أُوحِىَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ . وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ» :
«اگر تو را از دنيا ببريم از آنان انتقام خواهيم گرفت . يا به تو نشان مى دهيم آنچه به آنان وعده داديم و ما بر آنان تسلط داريم . به آنچه به تو وحى شده تمسك نما كه تو بر راه راست هستى . آن يادآورى براى تو و قومت است و به زودى مورد سؤال قرار خواهيد گرفت» .
«وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ»(1): «آن علمى براى ساعتِ معهود است پس درباره آن شك نكنيد و از من پيروى كنيد كه اين راه راست است» .
«قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّى ما يُوعَدُونَ. رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِى فِى الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ»(2): «بگو پروردگارا اگر به من نشان دادى آنچه وعده داده شده اند مرا در قوم ظالمين قرار مده» .
در واقع با نزول اين آيات و ابلاغ آن، پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز منبر مِنا مردم را از ارتداد و اختلاف بر حذر مى دارد و به آنان هشدار مى دهد كه اگر چنين كنيد به جنگ شما خواهم آمد، و اگر من نباشم على به جنگتان مى آيد.
اين اعلان خطر، تلويحا جانشينى على عليه السلام را يادآورى مى كند و خبر از آينده اى مى دهد كه در آن على عليه السلام عين محمد صلى الله عليه و آله خواهد بود. جابر بن عبداللّه انصارى اين مقطع مقدماتى غدير را چنين بيان مى كند:
پيامبر صلى الله عليه و آله در مِنا - در حجة الوداع - در حالى كه من از همه به آن حضرت نزديك تر بودم فرمود: ألا لا ألْفِيَنَّكُمْ تَرْجِعُونَ بَعْدى كُفّارا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقابَ بَعْضٍ، وَ ايْمُ اللّه لَئِنْ فَعَلْتُمُوها لَتَعْرِفُنّى فِى الْكَتيبَةِ الَّتى تُضارِبُكُمْ:
ص: 170
آگاه باشيد، مبادا شما را بعد از خود چنين بيابم كه از دين بازگشته كافر شده ايد و گردن يكديگر را مى زنيد. بخدا قسم اگر چنين كنيد مرا در آن لشكرى خواهيد يافت كه به جنگ شما آمده است.
سپس حضرت نگاهى به پشت سر خود كرد و سه مرتبه فرمود: و يا اينكه على به جنگتان مى آيد، و ما چنين پنداشتيم كه جبرئيل از پشت سر حضرت اين مطلب را به او گفت.
بعد از اين قضيه خداوند چنين نازل كرد: «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ» بِعَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ: «و اگر تو را از اين جهان ببريم باز از آنان انتقام خواهيم گرفت» به وسيله على بن ابى طالب، «أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِى وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ» : «يا به تو نشان مى دهيم آنچه به آنان وعده كرديم كه ما بر آنان اقتدار و تسلط داريم» .
سپس اين آيه نازل شد: «قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّى ما يُوعَدُونَ. رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِى فِى الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ» : «بگو: پروردگارا، اگر آنچه آنان وعده داده مى شوند به من نشان دادى مرا در بين قوم ظالمين قرار مده» .
در پى آن چنين نازل شد: «فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِى أُوحِىَ إِلَيْكَ - فى امْرِ عَلِىٍّ - إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ» : «تمسك نما به آنچه - درباره على - بر تو وحى شد، كه تو بر راه راست هستى» ؛ و اين آيه نازل شد كه على نشانه روز قيامت است، و نيز نازل شد: «وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ» عن على بن ابى طالب: «و او يادآورى براى تو و قومت است و بزودى - درباره على - مورد سؤال قرار خواهيد گرفت» .(1)
آنچه در اينجا قابل ذكر است اينكه نزول هر يك از اين آيات در مراحل مقدماتى غدير، پيام آور مسائلى از عمق آن است كه ذيلاً به نتايج آن اشاره مى كنيم:
ص: 171
چهار هدف از آيات نازل شده در مِنا قابل استفاده است:
جانشينى و نيابت مطلق على عليه السلام از پيامبر صلى الله عليه و آله، به خصوص در مقابله با فتنه هاى منافقين و دشمنان اسلام، كه در انتظار رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله و خالى شدن عرصه براى فتنه هايشان لحظه شمارى مى كردند. اين مهم با نزول آيه اول و تفسير آن اعلام شد:
«فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ» بِعَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ. در طول عمر سى ساله امير المؤمنين عليه السلام بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله - حتى دوران 25 ساله خانه نشينى حضرت حضور پيامبرگونه على عليه السلام بود كه در برابر بسيارى از فتنه ها ايستاد و از پيشروى بسيارى ديگر مانع شد، و اين مقابله در جنگ هاى جمل و صفين و نهروان به اعلا درجه ظهور رسيد.
نشان دادن نمونه هايى از عذاب الهى بر دشمنان در غدير، كه نمونه بارز آن ماجراى حارث فِهرى در انكار مقام ولايت و فرود سنگ آسمانى بر سر او بود كه خداوند قدرت خود را در غدير در حضور پيامبرش نشان داد.
اين مطلب با نزول دو آيه بعدى پيش بينى شد: «أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِى وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ» ، و نيز آيه «قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّى ما يُوعَدُونَ. رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِى فِى الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ» .
ولايت على عليه السلام وحى الهى و صراط مستقيم است، و بايد اين راه راست در غدير معرفى شود، اگر چه خطر دشمنان آشكارا احساس مى شود. اين وعده در آيه چهارم در مِنا نازل شد و با تفسيرى كه حضرت درباره آن فرمود، مورد تأكيد قرار گرفت؛ به خصوص بعد از سه آيه قبل كه درباره دشمنان آمده بود. آيه چهارم چنين است:
ص: 172
«فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِى أُوحِىَ إِلَيْكَ - فى امْرِ عَلِىٍّ - إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ» .
ولايت على عليه السلام براى مسلمانان آمده و درباره آن مورد بازخواست قرار خواهند گرفت. آيه پنجم بيدار باش مسلمين بود كه قوم پيامبرند، انجا كه فرمود: «وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ» عَن عَلىِّ بنِ أبى طالِبٍ.
آيه ديگرى كه در اين مقطع غدير نازل شده، آيه 61 از سوره زخرف است: «وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ» . با توجه به متن حديث و دقت در اينكه جابر از نزول آيات خبر مى دهد و تفسير آن را هم در ضمن آن بيان مى كند، درمى يابيم كه وقتى به اين قسمت از كلام مى رسد به گونه اى سخن مى گويد كه از آن نزول آيه فهميده مى شود. جابر مى گويد:
... ثُمَّ نَزَلَتْ: «فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِى أُوحِىَ إِلَيْكَ» فى امْرِ عَلِىٍّ «إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ» . وَ انَّ عَلِيّا «لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ، «وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ» عَنْ عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ.
معناى عبارت فوق چنين مى شود: سپس اين آيه نازل شد: «فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِى ... » ، و اينكه على علم و نشانه روز قيامت است، و اين آيه كه «وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ ... » .
بنا بر اين مورد دوم از اين سه آيه را - اگر چه به صورت تفسير شده بيان كرده - ولى عطف با واو به اين معنى است كه اين آيه هم نازل شده است.
بايد توجه داشت كه از اين آيه فقط جمله اول آن (وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ) در مِنا نازل شده است. تناسب آن هم عبارت «صراط مستقيم» است كه در آخر اين آيه وجود دارد و عينا در آخر آيه قبل نيز هست: «فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِى أُوحِىَ إِلَيْكَ - فى امْرِ عَلِىٍّ - إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ» .
ص: 173
از سوى ديگر، آيه بعد از اين عبارت هم درباره قيامت است و هم تشابه سياق دارد: «وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ» .
حتى در نسخه ديگرى از همين روايتِ جابر عبارت به صورت متصل به آيه چنين است: وَ انَّ عَلِيّا عليه السلام لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ لَسَوْفَ تُسْأَلُونَ عَنْ مَحَبَّةِ عَلِىٍّ عليه السلام : على عليه السلام علمى براى ساعت معهود است براى تو و قومت، و به زودى درباره محبت على عليه السلام مورد سؤال قرار خواهيد گرفت.(1)
با آوردن صورت تفسير شده آيه: وَ انَّ عَلِيّا عليه السلام لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ، از يك سو ضمير در آيه «وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ» را تفسير نموده و از سوى ديگر زمينه براى آيه بعد را كه مربوط به سؤال درباره على عليه السلام در قيامت است آماده ساخته، و از جهتى ديگر «صراط مستقيم» را در آيه قبل معنى كرده است.
قابل توجه است كه جمله «وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ» از عبارات خاص قرآنى است كه در هيچ مورد ديگرى به چشم نمى خورد، و روايات متعددى نيز در تفسير آن به امير المؤمنين عليه السلام وارد شده است.
در حديثى مى فرمايد: خداوند اهميت امير المؤمنين عليه السلام و عظمت مقام او نزد خود را ذكر كرده آنجا كه مى فرمايد: «وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ ... » : «و على علم و نشانه قيامت است» ، «فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ» : «پس درباره قيامت شك نكنيد و پيرو من باشيد كه اين راه مستقيم است» ؛ يعنى امير المؤمنين عليه السلام.(2)
از امام صادق عليه السلام درباره كلام خداوند: «وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ» سؤال كردند، فرمود: از اين آيه امير المؤمنين عليه السلام قصد شده است. و بعد شاهد آوردند كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: يا عَلِىُّ، انْتَ عَلَمُ هذِهِ الامَّةِ.(3)
ص: 174
با توجه به اين احاديث، كلمه «علم» در آيه اگر با كسره عين و سكون لام (يعنى عِلْم) خوانده شود به اين معنى مى شود كه على عليه السلام عِلمى براى قيامت است، و چه بسا چنين معنى شود كه وجود آن حضرت باعث علم و يقين و اطمينان به روز قيامت است.
ولى اگر كلمه «علم» را با فتحه عين و لام (عَلَم) بخوانيم به معناى نشانه و علامت روز قيامت مى شود. اگرچه هر دو معنى به هم نزديك است ولى به عنوان دقت در جهات ادبى هر دو صورت ذكر شد.
با يك جمع بندى خلاصه تفسير آيه با توجه به مرجع ضمير اول در «إِنَّهُ لَعِلْمٌ ... » چنين مى شود: «على بن ابى طالب نشانه روز قيامت است، پس با چنين علامتى درباره قيامت شك و شبهه به دل راه ندهيد، و امر مرا پيروى كنيد كه اين - يعنى على عليه السلام - راه راست است» .
اما اينكه چگونه على عليه السلام نشانه قيامت است جلوه ها و مظاهر گوناگونى دارد كه هر يك از آنها فصلى از اعتقاد ماست، ولى به طور اشاره مى گوييم كه زندگى على عليه السلام و تقواى او و سفارشات او به تقوى يادآور قيامت بود.
على عليه السلام و يارانش تابلوى بلند معتقدين به حساب الهى بودند؛ همان گونه كه دشمنانش مظهر بى اعتقادى به روز جزا بودند. محبت و ولايت على عليه السلام كليد بهشت، و بغض او كليد جهنم است. در روز قيامت حساب مردم جهان به دست على عليه السلام است و پل صراط در اختيار اوست.(1)
همچنين بعد از خطابه پيامبر صلى الله عليه و آله در مسجد خيف واقع در منى در سفر حجة الوداع، هفت آيه قرآن يكى پس از ديگرى نازل شد كه هر يك پشتوانه يكى از ثقلين بود. آيه هفتم، آيه 44 سوره زخرف به عنوان مسئوليت مردم درباره ولايت على عليه السلام نازل شد: «وَ اِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ لَسَوْفَ تُسْاَلُونَ» : «و آن ذكرى براى تو و قومت است و به
ص: 175
زودى سؤال خواهيد شد» ، و تفسير شد كه درباره على عليه السلام مورد سؤال قرار خواهيد گرفت.(1)
آيه «قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّى ما يُوعَدُونَ»(2) = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »
آيه «وَ إنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ لَسَوْفَ تُسْاَلُونَ»(3) = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »
آيه «وَ إنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ»(4) = آيه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ... »
ص: 176
اعمال حج و حواشى آن در حجة الوداع(1)
در اينجا به مناسبت، اشاره اى به مراسم حج در حجة الوداع داريم:
در ساعات پايانى روز دوشنبه چهارم ذى الحجه كاروان عظيم حجاج همراه پيامبر صلى الله عليه و آله از سمت بالاى مكه از «عقبة المَدَنيّين» وارد مكه شدند. همزمان كاروان يمن نيز از سمت جنوب وارد مكه شدند و خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيدند و در محل از پيش تعيين شده «ابطح» - كه منطقه هموار شهر مكه بود - اسكان يافتند، و آماده اعمال حج شدند.
پس از جا به جايى اثاثيه و خواباندن شتران و برپايى خيمه ها، پيامبر صلى الله عليه و آله بدون وقفه كاروان عظيم حجاج را براى زيارت خانه خدا و انجام مناسك به طرف مسجد الحرام حركت داد.
ص: 177
حضرت با ورود به مسجد الحرام مستقيما كنار حجر الاسود آمد و آن را بوسيد. آنگاه طواف را آغاز كرد و هفت بار گِرد كعبه طواف كرد در حالى كه مردم همراه حضرت طواف مى كردند. بعد از طواف در پشت مقام ابراهيم عليه السلام به نماز طواف ايستاد.
سپس به سمت صفا و مروه آمد و سعى را انجام داد. در آنجا تشريع حج تمتع را اعلام فرمود كه با عمره قرار دادن اعمال قبلى، تا پنج روز ديگر مردم براى اعمال حج آماده شوند.(1)
در ادامه، پس از آنكه «وقوف» چند ساعته در عرفات سپرى شد، با غروب آفتاب روز عرفه كاروان حجاج آماده حركت به سوى «مشعر الحرام» شدند. آنان شب به مشعر رسيدند و تا صبح منتظر ماندند، و از اذان صبح تا طلوع آفتاب در آنجا وقوف نمودند.
صبح روز دهم (عيد قربان) از مشعر عازم مِنا شدند تا بقيه اعمال حج را به جا آورند. در روز اول ابتدا جمره عقبه را رَمى كردند و سپس مراسم قربانى انجام شد، و آنگاه با تراشيدن موى سر از احرام بيرون آمدند.
بعد از آن راهى مكه شدند تا طواف و سعى و طواف نساء را انجام دهند. بعد از آن در همان روز دهم به مِنا بازگشتند.
روز اول پس از بازگشت از مكه به منا - كه روز پر تلاشى را پشت سر گذاشته بودند - پس از نماز مغرب و عشا به استراحت پرداختند و خوابيدند.
پس از به جا آوردن اعمال حج در سفر حجة الوداع، پيامبر صلى الله عليه و آله براى كعبه پوششى از پارچه هاى پشمين مشكى يمنى تهيه كرد و بر سراسر ديوارهاى كعبه پوشانيد.(2)
ص: 178
در سفر حجة الوداع، پيامبر صلى الله عليه و آله پس از معرفى اصحاب صحيفه ملعونه اول به اصحاب خاص خود، روز چهاردهم ذى الحجه را به پايان رساند. در همين گير و دار مردم در حال آماده سازى مقدمات سفر براى حركت فردا صبح بودند كه بلال از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله اعلام كرده بود.
پيامبر صلى الله عليه و آله در باقيمانده روز چهاردهم ذى الحجه كنار كعبه آمد. در آنجا محاذى درب خانه كعبه ايستاد و دست بر حلقه در گرفت و خطابه مفصلى درباره امت خويش ايراد فرمود كه ضمن آن نگرانى هاى خود را از آينده آنان ابراز داشت و مردم را از انحرافات بر حذر داشت.
روز چهاردهم ذى الحجه به پايان رسيد، و شب را همه با آمادگى استراحت كردند تا سحرگاهان قبل از اذان صبح حركت كنند.(1)
با نزديكى غروب روز دوازدهم ذى الحجه در سفر حجة الوداع، طبق آيه 203 سوره بقره: «فَمَنْ تَعَجَّلَ فى يَوْمَينِ فَلا اِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا اِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى» : «هر كس در روز عجله كند گناهى بر او نيست و هر كس تأخير نمايد نيز اشكالى بر او نيست از كسانى كه تقوا پيشه كنند» ، كسانى كه مايل بودند مى توانستند توقف در منا را پايان دهند و به مكه بازگردند، و هر كس مايل بود شب سيزدهم را هم مى ماند و فردا پس از رمى جمرات سه گانه راهى مكه مى شد.
پيامبر صلى الله عليه و آله ماندن شب سيزدهم را انتخاب كردند و با غروب روز دوازدهم ذى الحجه نماز مغرب و عشا خوانده شد. آن شب مشغول جمع آورى اثاثيه شدند تا مقدمات حركت به سوى مكه را آماده كنند، و پس از آن به استراحت پرداختند. صبح روز سيزدهم نماز صبح خوانده شد، و قبل از ظهر سه جمره را رمى كردند.
ص: 179
اكنون كاروان عظيم حجاج كه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله روز سيزدهم را مانده بودند، آماده حركت مى شدند. تا مردم آماده شوند و اثاثيه و شتران را آماده كنند روز بالا آمد و همه منتظر حركت حضرت ماندند.(1)
قبل از ظهر روز سيزدهم ذى الحجه پيامبر صلى الله عليه و آله همراه با كاروان حجاج از منا به طرف مكه حركت كرد تا به بالاى وادى «ابطح» - كه همان منطقه مسطح مكه است - رسيد.(2)
اعلان ولايت در مكه(3)
در سفر حجة الوداع و همزمان با اعمال حج مى بايست آمادگى مردم براى برنامه بعدى يعنى اعلان ولايت در غدير حفظ مى شد. اكنون كه بخشى از مناسك انجام يافته بود و مردم در حال انتظار به سر مى بردند، در همان روزِ ورود به مكه از طرف خداوند اين خطاب بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد:
من محمودم و تو محمدى، نام تو را از نام خود مشتق ساخته ام. هر كس با تو متصل و مرتبط باشد من نيز با او ارتباط دارم، و هر كس با تو قطع رابطه نمايد من نيز با او قطع مى نمايم. اكنون احترام خود نزد مرا براى مردم بازگو كن و به آنان خبر ده كه من پيامبرى مبعوث نكرده ام مگر آنكه براى او وزيرى قرار داده ام. تو نيز فرستاده من هستى و على وزير توست.
اين اولين دستور الهى درباره ولايت بعد از ورود به مكه بود كه البته يك دستور فورى نبود. از آنجا كه مردم به جاهليت و طرز تفكر جاهلى قريب العهد بودند، پيامبر صلى الله عليه و آله اعلان اين خبر را در آن موقعيت مناسب نمى ديد تا مبادا او را متهم كنند كه
ص: 180
خويشان خود را بر مردم حاكم مى كند ! لذا با توجه به اينكه امر الهى در اين باره فورى نبود، اعلام آن را براى شرايط مناسبى در نظر گرفت.(1)
لقب «امير المؤمنين» در مكه(2)
پس از اتمام مراسم حجة الوداع، يك روزى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در مكه توقف داشت (يعنى روز چهاردهم ماه ذى الحجه) روز پرماجرايى بود. در كنار اعلام حركت براى صبح روز بعد و سپردن ودايع امامت به على عليه السلام، دستور خاصى درباره سلام كردن اصحاب به على عليه السلام به عنوان «امير المؤمنين» نازل شد:
«فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفا»(3): «گويى تو مى خواهى در اثر اعمال آنان خود را از تأسف و غم و اندوه هلاك كنى، اگر به اين گفتار ايمان نياورند» .
در روايات تأكيد شده كه نزول اين آيه قبل از آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » بوده، و آيه «بَلِّغْ» چند روز بعد نازل شده است. اينجا بود كه آيه «فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ ... » نازل شد.
در روز چهاردهم ذى الحجه، جبرئيل در مكه نازل شد و لقب «امير المؤمنين» را به عنوان اختصاص به على بن ابى طالب عليه السلام آورد، اگر چه اين لقب قبلاً نيز براى آن حضرت تعيين شده بود. خود جبرئيل نيز به آن حضرت با همين لقب سلام كرد و عرض كرد: «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَ المُؤمِنين» .
على عليه السلام كه متوجه سلام جبرئيل با اين لقب بود درباره آن پرسيد. حضرت پاسخ داد: اين جبرئيل است كه از سوى خداوند تحقق آنچه به من وعده داده را آورده است.
ص: 181
اكنون دستور الهى آمد كه بايد بزرگان اصحاب نزد على بن ابى طالب عليه السلام حضور يابند و به عنوان «امير المؤمنين» بر آن حضرت سلام كنند و «السلام عليك يا امير المؤمنين» بگويند.
پيامبر صلى الله عليه و آله كه از منصوب كردن امير المؤمنين عليه السلام در غدير ترس آن داشت كه او را تكذيب كنند و سخن او را نپذيرند، درباره سلام كردن آنان به عنوان «امير المؤمنين» ترس بيشترى داشت، و اين اطمينان الهى بود كه اجراى اين دستور را با نزول آيه 6 سوره كهف در چنين موقعيتى مؤكد نمود:
«فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ اِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَديثِ اَسَفا»(1): «گويى تو مى خواهى در اثر اعمال آنان خود را از تأسف و غم و اندوه هلاك كنى اگر به اين گفتار ايمان نياورند» .
اين بدان معنى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله وظيفه الهى خود را به انجام مى رساند اگر چه مردم سرپيچى كنند.
پيرو آن پيامبر صلى الله عليه و آله به بزرگان اصحاب دستور داد تا نزد على عليه السلام بروند و خطاب به آن حضرت «السلام عليك يا امير المؤمنين» بگويند، تا بدين وسيله در زمان حيات خود از آنان اقرار بر امير بودن على عليه السلام بگيرد.
سرشناسان اصحاب خدمت على عليه السلام آمدند و با عنوان «امير المؤمنين» به آن حضرت سلام كردند؛ و «السَّلامُ عَلَيْكَ يا اميرَالْمُؤْمِنينَ» گفتند. در بين آنها فقط ابوبكر و عمر به عنوان اعتراض به پيامبر صلى الله عليه و آله گفتند: آيا اين حقى از طرف خدا و رسولش است ؟ حضرت غضبناك شده فرمود: آرى، حقى از طرف خدا و رسولش است. خداوند اين دستور را به من داده است.(2)
ص: 182
ماجراى صحيفه ملعونه اول(1)
صحيفه ملعونه اول، اولين اساسنامه بر عليه غدير و پايه همه مخالفت هاى عملى با غدير است. اين صحيفه در حجة الوداع و پيش از غدير توسط دشمنان اصلى غدير نوشته شد. در اينجا ماجراى صحيفه ملعونه اول با جزئيات آن بيان مى گردد:
روز چهاردهم ذى الحجه و پس از پايان مراسم حجة الوداع با ماجراهاى پيچيده اى همراه بود. اصحاب صحيفه كه پيمان نامه خود را در كعبه امضا كرده بودند، بلافاصله وارد عمل شدند.
اولين كسانى كه از نظر آنان در غصب خلافت همكارى خوبى مى توانستند داشته باشند بنى اميه بودند. اين بود كه رؤساى آنان را به پيمان خود دعوت كردند. در اين مرحله مسئله اقتصادى را هم به مسائل مورد نظر خود افزودند و آن منع خمس از اهل بيت عليهم السلام بود؛ و گمانشان اين بود كه اگر خمس در اختيار آنان باشد از آن در راه غصب خلافت استفاده خواهند كرد.
در آن مجلس عثمان و معاويه به عنوان سردمداران بنى اميه شركت كردند و چند نفر ديگر نيز حضور داشتند كه عبارت بودند از عبدالرحمان بن عوف، عمروعاص، سعد بن ابى وقاص، مغيرة بن شعبة، ابوهريره و ابوموسى اشعرى.
بنى اميه از آنان پرسيدند: براى خلافت چه كسى را در نظر گرفته ايد ؟ گفتند: ابوبكر ! آنان گفتند: با منع خمس موافقيم، ولى با خلافت ابوبكر نه ! و در واقع با اصل غصب خلافت موافق بودند و درباره ابوبكر متردد بودند. آنان همين مقدار را از بنى اميه پذيرفتند و با آنان نيز هم پيمان شدند، و بار ديگر ابوعبيده جراح را شاهد خود قرار دادند و گروه خود را براى اجراى نقشه هاى شوم گسترده تر نمودند.
اينجا بود كه خداوند به پيامبرش پيمان دوم را هم خبر داد و آيه 79 و 80 سوره زخرف را نازل كرد: «اَمْ اَبْرَمُوا اَمْرا فَاِنّا مُبْرِمُونَ. اَمْ يَحْسَبُونَ اِنّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ
ص: 183
وَ نَجْواهُمْ بَلى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ» : «آيا مسئله اى را محكم مى كنند پس ما هم محكم مى نماييم. يا گمان مى كنند ما سِرّ و نجوايشان را نمى شنويم بلى حتى فرستادگان ما نزد آنان مشغول نوشتن هستند» .
به دنبال آن آيات 24 و 25 سوره محمد صلى الله عليه و آله نازل شد كه خبر از پذيرفتن نيمى از پيشنهاد اصحاب صحيفه توسط بنى اميه مى داد: «اِنَّ الَّذينَ ارْتَدّوا عَلى اَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ اَمْلى لَهُمْ. ذلِكَ بِاَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه ُ سَنُطيعُكُمْ فى بَعْضِ الاَمْرِ وَ اللّه ُ يَعْلَمُ اِسْرارَهُمْ» :
«كسانى كه از دين خدا رو به عقب باز مى گردند بعد از آنكه راه هدايت برايشان روشن شده شيطان كار آنان را برايشان زيبا جلوه داده و آنان را بدان سو تشويق كرده است. اين بدان جهت است كه آنان گفتند به كسانى كه آنچه خدا نازل كرده را خوش نداشتند ما در بعضى از اين مسئله از شما پيروى مى كنيم ولى خدا پنهان كارى آنان را مى داند» .(1)
ماجراى صحيفه ملعونه اول را از منظرى ديگر و بيانى متفاوت، در دو مرحله مى توان بيان كرد:
پس از اتمام مراسم حجة الوداع در روز دوازدهم ذى الحجه، منافقين مخفيانه در تكاپو و گفتگو و توطئه بودند ! چرا كه پيامبر صلى الله عليه و آله لحظه به لحظه شرايط را براى اجراى برنامه غدير آماده مى كرد.(2)
و لذا گروهى از سردمداران نفاق با اطمينان از نزديكى رحلت حضرت در فكر نقشه هايى براى روزهاى پس از وفات آن حضرت بودند. آنان در بين خود مى گفتند:
ص: 184
ما دائما از پيامبر ياد على و ذكر فضايلش را مى شنويم، و پيداست كه قصد دارد اين حكومت از اهل بيتش خارج نشود. بياييد در برابر اين مسئله هم پيمان شويم.
قبل از همه و به عنوان بنيانگذار ضديت با ولايت اهل بيت عليهم السلام، ابوبكر و عمر با جدى گرفتن غصب خلافت براى به انجام رساندن آن با يكديگر هم پيمان شدند كه نگذارند خلافت در اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله مستقر شود.
اين پيمان به قدرى جدى بود كه از همان آغاز به محكم كارى آن پرداختند. براى آنكه بر تصميم و پيمان خود شاهدى داشته باشند كه هر كدام بى خبر از ديگرى پيمان شكنى نكند، ابوعبيده جراح را به عنوان امين خود انتخاب كردند.
اكنون گروه سه نفرى بايد در اجتماع مسلمين رسوخ مى كردند و زمينه اجتماعى را براى اهداف خود آماده مى كردند. با توجه به اينكه مردم به دو گروه بزرگ مهاجرين و انصار تقسيم مى شدند لذا در جستجوى راهى براى تسلط بر اين دو گروه بودند.
مسئله مهاجرين را خود ابوبكر و عمر حلّ كردند؛ اينگونه كه با آزاد شدگان فتح مكه و نيز منافقين از مهاجرين از قبل رابطه تنگاتنگ داشتند. آنان در ايام حج مجالس سرّى تشكيل دادند و با آنان مشورت كردند و براى مراحل آينده برنامه ريزى كردند.
نيم ديگر مسئله انصار بود كه با پيوستن معاذ بن جبل به اين گروه سه نفره مشكل آنان حل شد و او قول داد با ارتباط با رؤساى اوس و خزرج - يعنى بشير و سعيد - آنان را در پيمان خود داخل كند. سالم مولى ابى حُذَيفه در يكى از مذاكرات سرّى اين چهار نفر متوجه سخنان آنان شد و طى مراحلى او را نيز در پيمان خود داخل نمودند.(1)
اين چند نفر رئيس منافقين تا آنجا پيش رفتند كه پيمان نامه اى براى برنامه هاى آينده خود آماده كردند تا براى مقابله با اسلام منسجم تر عمل كنند، ولى هنوز آن را امضا نكرده بودند.
ص: 185
خداوند اين اقدام آنان را كه قبل از پايان مراسم حج هنوز عملى نكرده بودند با دو آيه قرآن به پيامبرش خبر داد:
يكى آيه 19 سوره زخرف كه فرمود: «سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْأَلُونَ» : «به زودى شهادت آنان نوشته مى شود و مورد سؤال قرار مى گيرند» .
ديگرى آيه 39 همين سوره كه فرمود: «وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ اِذْ ظَلَمْتُمْ اَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» : «بيزاى شما از يكديگر در روز قيامت فايده اى به حالتان ندارد چرا كه ظلم كرده ايد و در نتيجه در عذاب مشترك خواهيد بود» .
اينگونه بود كه در كنار اتمام حجت عظيم غدير، توطئه هاى اساسى دشمنان ولايت نيز پى ريزى مى شد و مرحله به مرحله پيش مى رفت.(1)
پس از پايان مراسم حجة الوداع، ابوبكر و عمر و سه همپيمانشان با اطلاع از آنچه در خانه پيامبر صلى الله عليه و آله مى گذشت و پايه ريزى هايى كه براى مراسم غدير انجام مى گرفت، در پى تصميمات شوم خود يك قدم جلوتر گذاشتند و تصميم گرفتند عهد و پيمان بين خود را رسميت دهند، تا در عمل به آن ملتزم باشند و در مراحل بعدى يكديگر را تنها نگذارند.
اين سردمداران نفاق در همان روز چهاردهم ذى الحجه در حجة الوداع و در موقعيتى كه كسى داخل كعبه نبود، وارد آنجا شدند و روى سنگ سرخ ميان دو ستون كعبه نشستند.
ابتدا به صورت شفاهى پيمان خود را تجديد كردند و بر سر آن قسم ياد كردند و گفتند: نَتَظاهَرُ عَلى عَلِىٍّ فَلا يَنالُ الْخِلافَةَ ما حَيينا: با هم بر ضد على اقدام مى كنيم به گونه اى كه تا ما زنده هستيم به خلافت دست نيابد.
ص: 186
سپس عمر متنى را كه بايد امضا مى كردند املا كرد و ابوعبيده جراح براى آنان نوشت: «اِنْ ماتَ مُحَمَّدٌ اَوْ قُتِلَ نَزْوِى الْخِلافَةَ عَنْ اَهْلِ بَيْتِهِ» : «اگر محمد از دنيا رفت يا كشته شد خلافت را از اهل بيت او مانع مى شويم» .
اين پيمان نامه داخل كعبه نوشته شد و به امضاى ابوبكر و عمر و ابوعبيده و معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفه رسيد و مهرهاى خود را بر آخر آن نقش كردند. آنگاه ابوعبيده به عنوان امانتدار گروه برگزيده شد تا با حضور او متخلف را مجازات كنند، و پيمان نامه را نيز تحويل او دادند.
ابوعبيده آن نوشته را در حضور چهار نفر ديگر در كعبه زير خاك پنهان كرد. آنگاه برخاسته از كعبه بيرون آمدند و از آن لحظه عمل به محتواى آن را رسما آغاز كردند.
در آن لحظه پيامبر صلى الله عليه و آله در مسجد الحرام بود و هنگام خروج از كعبه آنان را مى ديد و از كار آنان اطلاع داشت. براى آنكه گمان نكنند كار آنان از نظر حضرت پنهان است، آن حضرت نگاهى به ابوعبيده كرده - به عنوان اشاره به امانتدارى او براى چهار نفرِ بقيه - فرمود: اين امانتدار امت است ! ! !(1)
اصحاب صحيفه ملعونه اول و جاهليت(2)
يكى از جملاتى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر اصحاب صحيفه فرمود اين جمله است: ضاهُوهُمْ فى صَحيفَتِهِمُ الَّتى كَتَبُوها عَلَيْنا فِى الْجاهِلِيَّةِ.
اين كلام پيامبر صلى الله عليه و آله درباره امضا كنندگان صحيفه است كه رو در روى آنان به كنايه فرمود: امروز در امت من گروهى صبح كرده اند كه شباهت دارند به كسانى كه در جاهليت بر ضد ما صحيفه اى نوشتند و آن را در كعبه آويختند.(3)
ص: 187
قريش در جاهليت وقتى راه هاى مختلف مبارزه با پيامبر صلى الله عليه و آله را تجربه كردند و به نتيجه اى نرسيدند، به عنوان آخرين اقدام پيمان نامه اى نوشتند و بر سر آن هم قسم شدند كه با هيچ يك از بنى هاشم مجالست نكنند و با آنان معامله ننمايند تا زمانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله را تسليم قريش كنند تا او را بكشند !
اين پيمان نامه را چهل نفر از بزرگان قريش مُهر زدند و آن را در كعبه آويختند و در پى آن بنى هاشم را چهار سال در شعب ابى طالب محاصره كردند.(1)
وجه مشابهت هاى اين دو صحيفه باز مى گردد به قصد ريشه كن كردن اسلام در هر دو مورد، تصميم بر قتل پيامبر صلى الله عليه و آله در هر دو، و آزار خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله در هر دو، قرار دادن آن در كعبه در هر دو مورد، كه اين شباهت ها ارتباط كفر ظاهر در جاهليت و كفر باطن (نفاق) در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله را روشن مى كند.
و لذا يكى از ترفندهايى كه در صحيفه ملعونه دوم - كه پس از غدير در مدينه و در خانه ابوبكر توسط رؤساى منافقين نوشته شد - به كار گرفته شد استفاده از تعصبات جاهلى بود، تا از عواطف مردم براى زير پا گذاشتن فرمان الهى استفاده شود.
براى اين ادعا كه پيامبر صلى الله عليه و آله خليفه اى تعيين نكرده مسئله ارث بردن حكومت را مثل سلاطين مطرح كردند، در حالى كه در امامت امامان عليهم السلام مسئله مربوط به انحصار چنين لياقتى در ايشان است، و اينكه هيچ كس جز ايشان صلاحيت چنين مقامى را ندارد، و به همين جهت درباره امام حسن و امام حسين عليهماالسلام عنوان پدر و فرزندى نيست تا توارث باشد.
از سوى ديگر براى تحريك تعصبات جاهلى مردم، مسئله سهيم بودن همه مسلمين در خلافت را مطرح كردند، در حالى كه خلافت بيت المال نيست تا همه در آن شريك باشند، بلكه انتخابِ بهترين توسط پروردگار است، و هيچ كس نمى تواند همانند خداوند بهترين را معين كند.
ص: 188
در متن صحيفه ملعونه دوم كه در واقع اساسنامه مفصلِ سقيفه بود، تمام اهداف از پيش تعيين شده به صراحت بيان شده است. در حقيقت بايد گفت:
اين صحيفه براى يك روز و يك ماه و يك سال تدوين نشده، بلكه راهكارهاى لازم را به پيروان سقيفه در برابر امامت غديرى تا روز قيامت داده و آنان را متوجه اهداف دقيق بنيان گذاران اين راه نموده است.
براى روشن شدن سوء استفاده هاى منافقين در اين صحيفه، كافى است در جهت گيرى هايى كه در فرازهاى صحيفه آمده دقت شود. يكى از اين اهداف شوم استفاده از تعصبات جاهلى جامعه آن روز مسلمين و عواطف مردم براى زير پا گذاشتن فرمان الهى بود.
مقابله با غدير با جعل حديث در صحيفه ملعونه اول(1)
منافقين و دشمنان غدير در موارد متعدد با حربه «جعل حديث» به جنگ غدير و ولايت و امامت رفته اند. رابطه جعل حديث و غدير را در چند مرحله مى توان بيان كرد. از جمله در سفر حجة الوداع است.
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پيش از اتمام مراسم حج در مورد صحيفه ملعونه اول و اِخبار خداوند از آن بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد اين آيه بود:
«وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ»(2): «و چنين كسانى آنان را از راه راست مانع مى شوند و گمان مى كنند كه هدايت يافته اند» .
اين آيه اصحاب صحيفه و اهل سقيفه را مى گويد كه در برابر صراط مستقيم خداوند راهى را اختراع كردند، و سعى كردند ديگران را به اين باور برسانند كه راهى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از طرف خدا به عنوان ولايت امامان دوازده گانه عليهم السلام آورده صحيح نيست ! و اگر واقعا راه هدايت را مى خواهيد به آنچه ما ساخته و بافته ايم عمل كنيد !
ص: 189
براى به ثمر رساندن اين باور رواياتى جعل كردند و بهانه هايى از قبيل قتل بزرگان قريش به دست على عليه السلام و سنّ او و تعصبات عربى در نپذيرفتن خلافت و نبوت در يك خاندان را پيش كشيدند. معناى اين اقدامات همان است كه خداوند مى فرمايد: «آنان بر سر راه مستقيم مانع ايجاد مى كنند و نزد خود گمان مى كنند كه فكر درست نزد آنان است» .
اِخبار پيامبر صلى الله عليه و آله از صحيفه ملعونه اول(1)
پس از ماجراى صحيفه ملعونه اول در سفر حجة الوداع در مكه و پيش از غدير، پيامبر صلى الله عليه و آله از همه اين توطئه ها آگاه بود، ولى در آن موقعيت حساس هر گونه عكس العملى منجر به فتنه اى مى شد كه به برنامه غدير لطمه مى زد؛ و اجراى آن را مختل و آثارش را خنثى مى كرد.
بايد توجه داشت كه خداوند اگر چه حجت خود را بر مردم تمام مى كند، ولى در طول تاريخ هميشه به گمراه كنندگان هم مهلت داده تا مردم را به وسيله آنان امتحان كند و عيار ايمان آنان را به خودشان نشان دهد. بعد از اتمام حجت بلند الهى، وقتى گمراهى روى مى كند و قدرتى نشان مى دهد بر همه معلوم مى شود كه چگونه حق را رها مى كنند و فرمان الهى را زير پا مى گذارند.
با در نظر گرفتن آنچه بيان شد، پيامبر صلى الله عليه و آله در چهار مورد نسبت به صحيفه ملعونه اول افشاگرى نمود:
پيامبر صلى الله عليه و آله از همه توطئه ها منافقين آگاه بود. ولى در موقعيت حساس كاروان غدير و پس از اتمام حجة الوداع، هر گونه عكس العملى را لطمه به برنامه غدير مى ديد كه به اجراى آن و آثارش لطمه مى زد، اما لازم مى ديد عده اى از اصحاب را از آن مطلع نمايد.
ص: 190
آن حضرت در اولين مرحله امير المؤمنين عليه السلام و سلمان و ابوذر و مقداد و زبير را فرا خواند و چنين فرمود: ابوبكر و عمر و ابوعبيده و سالم و معاذ با هم معاهده كرده اند و پيمان بر غصب خلافت بسته اند و بين خود صحيفه اى نوشته اند كه اگر من كشته شدم يا از دنيا رفتم اين خلافت را از تو - يا على - مانع شوند.
امير المؤمنين عليه السلام عرض كرد: پدرم فدايت يا رسول اللّه ! اگر اينان به تصميمات خود جامه عمل پوشاندند دستور مى دهى چه عكس العملى نشان دهم ؟ فرمود: اگر يارانى در برابرشان يافتى با آنان جهاد و مقابله نما، و اگر يارى نيافتى بيعت اجبارى را بپذير و خون خود را حفظ كن.(1)
بنا بر اين، سلمان و ابوذر و مقداد و زبير اولين كسانى بودند كه از اين نقشه عظيم بر ضد ولايت آگاهى يافتند، و به عنوان شاهدانى براى امير المؤمنين عليه السلام بر صفحه تاريخ ماندند.
در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله و مؤمنين از اصحابش در فكر انجام هر چه باشكوه تر مراسم سه روزه غدير بودند، منافقين نقشه هاى مخرب خود را تدارك مى ديدند.
اين گونه بود كه روز چهاردهم ذى الحجه هم از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله و هم از سوى دشمنان ماجراهاى بسيارى را در خود جاى داد. در همين گير و دار مردم در حال آماده سازى مقدمات سفر براى حركت فردا صبح بودند كه بلال از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله اعلام كرده بود.
پيامبر صلى الله عليه و آله در باقيمانده روز چهاردهم ذى الحجه كنار كعبه آمد. در آنجا محاذى درب خانه كعبه ايستاد و دست بر حلقه در گرفت و خطابه مفصلى درباره امت خويش ايراد فرمود كه ضمن آن نگرانى هاى خود را از آينده آنان ابراز داشت و مردم را از انحرافات بر حذر داشت.
ص: 191
روز چهاردهم ذى الحجه به پايان رسيد، و شب را همه با آمادگى استراحت كردند تا سحرگاهان قبل از اذان صبح حركت كنند.(1)
عجيب ترين مسئله اى كه در اثناء خطبه غدير اتفاق افتاد ذكر صريح «اصحاب صحيفه» توسط پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه هم خود اصحاب صحيفه را به شدت تكان داد و هم اكثريت مردم منظور حضرت از اين عبارت را متوجه نشدند و در انديشه ماندند كه مقصود حضرت چه بود.
پيامبر صلى الله عليه و آله بلافاصله پس از ذكر امامان ضلالت فرمود: آگاه باشيد كه آنان اصحاب صحيفه اند، پس هر يك از شما در صحيفه خويش نظر كند.
آنگاه براى آنكه در مقابل امامان ضلالت سخن قاطعى مطرح كرده و راه را به طور كلى بر آنان بسته باشد فرمود: من خلافت را به عنوان امامت آن هم در نسل خود تا روز قيامت به وديعه مى گذارم. اين بدان معنى بود كه اميد ديگران را قطع نمايد.
توضيح اينكه:
پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه غدير هيجده اقدام فوق العاده انجام دادند، كه بعضى از آنها در روند عادى سخنرانى هاى حضرت سابقه نداشت، و چند اقدام هم در تمامى سخنرانى هاى مردم دنيا از روز اول خلق آدم تا امروز سابقه نداشته است ! يكى از آن اقدامات اين بود:
مردمى كه در برابر منبر غدير نشسته بودند خبر از معاهده پنج نفرى اصحاب صحيفه ملعونه، يعنى اولى و دومى و ابوعبيده جراح و معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفه نداشتند، جز چند نفر از اصحاب خاص مانند سلمان و ابوذر و مقداد. سياست پيچيده اى لازم بود كه هم تصريح به عنوان اين بزرگ ترين پيمان نامه ضد اسلام شده باشد، و هم براى مردمى كه از آن اطلاعى نداشتند قابل مطرح كردن باشد.
ص: 192
اين بود كه حضرت مدار سخن را از معرفى امامان ضلالت آغاز كرد و آنان را با همه پيروان و هوادارانشان در پايين ترين درجه جهنم دانست، و ناگهان كلمه «اصحاب صحيفه» را به كار برد و به صراحت فرمود: «آگاه باشيد كه اين امامان ضلالت اصحاب صحيفه اند» .
اين عنوان ناآشنا براى مخاطبين شوكى بر مغز آنان وارد كرد در حالى كه - به جز چند نفر معين - هيچ كس منظور حضرت را از اصحاب صحيفه متوجه نشد، با اينكه همه مطمئن بودند پيامبر صلى الله عليه و آله از نام بردن چنين گروهى هدف و منظورى را دنبال مى كند و بى جهت اين كلمه را بر زبان نياورده است. مقصود حضرت نيز همين مقدار از تلنگر فكرى بود، تا در آينده ها اسرار بيشترى درباره آنان افشا شود و اخبار مفصل ترى به دست مردم برسد.
عجيب ترين مسئله اى كه در اثناء خطبه غدير اتفاق افتاد ذكر صريح «اصحاب صحيفه» توسط پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه هم خود اصحاب صحيفه را به شدت تكان داد و هم اكثريت مردم منظور حضرت از اين عبارت را متوجه نشدند و در انديشه ماندند كه مقصود حضرت چه بود.
مرحله ششم از سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله جنبه غضب الهى را نمودار كرد. حضرت با تلاوت آيات عذاب و لعن از قرآن فرمودند:
منظور از اين آيات عده اى از اصحاب من هستند كه مأمور به چشم پوشى از آنان هستم، ولى بدانند كه خداوند ما را بر معاندين و مخالفين و خائنين و مقصرين حجت قرار داده، و چشم پوشى از آنان در دنيا مانع از عذاب آخرت نيست.
سپس به امامانِ گمراهى كه مردم را به جهنم مى كشانند اشاره كرده فرمودند: من از همه آنان بيزارم.
اشاره رمزى هم به «اصحاب صحيفه ملعونه» داشتند و تصريح كردند كه بعد از من مقام امامت را غصب مى كنند و سپس غاصبين را لعنت كردند.
ص: 193
در واقع پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير و در حاشيه شناخت ائمه ضلال خبر دادند كه امامتِ امامان بر حق را گروهى غصب مى كنند و به عنوان رياست طلبى و پادشاهى بر اَريكه آن مى نشينند، و سپس غاصبانه و ظالمانه و ناحق بودن آنان را براى مردم روشن كردند.
در نهايت براى آنكه سر رشته اى از اين امامانِ ضلالت در دست مردم باشد با كنايه فرمودند: «آنان اصحاب صحيفه اند» ، چرا كه بنيان و پايه تمام امامت هاى ضلالت و گمراهى «صحيفه ملعونه» اى است كه در كعبه امضا شد.
پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازى از بخش ششم خطبه غدير و پس از ذكر امامان ضلالت بلافاصله فرمود: آگاه باشيد كه آنان اصحاب صحيفه اند، پس هر يك از شما در صحيفه خويش نظر كند.
اَلا اِنَّهُمْ اَصْحابُ الصَّحيفَةِ، فَلْيَنْظُرْ اَحَدُكُمْ فى صَحيفَتِهِ ! ! قالَ: فَذَهَبَ عَلَى النّاسِ اِلاّ شِرْذِمَةٌ مِنْهُمْ اَمْرَ الصَّحيفَةِ:
بدانيد كه آنان «اصحاب صحيفه» هستند، پس هر يك از شما در صحيفه خود نظر كند ! راوى مى گويد: وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله نام «اصحاب صحيفه» را آورد اكثر مردم منظور حضرت از اين كلام را نفهميدند و برايشان سؤال انگيز شد، و فقط عده كمى مقصود حضرت را فهميدند.
پس از ترور نافرجام پيامبر صلى الله عليه و آله توسط منافقين در عقبه هرشى و پس از غدير، صبح روز بعد كه نماز جماعت برپا شد، همين چهارده نفر در صف هاى اول جماعت ديده شدند ! ! وحضرت سخنانى فرمود كه اشاره به آنان بود. از جمله فرمود: چه شده است گروهى را كه در كعبه هم قسم شده اند، كه اگر محمد از دنيا رفت يا كشته شد، هرگز نگذارند خلافت به اهل بيتش برسد ! ! ؟
ص: 194
افشاگرى امير المؤمنين عليه السلام درباره اصحاب صحيفه ملعونه اول(1)
امير المؤمنين عليه السلام در دو مقطع زمانى حساس در مورد صحيفه ملعونه اول و امضا كنندگان آن افشاگرى نمود:
در لحظات بسيار حساس غصب خلافت كه آينه غدير در حال شكستن بود، امير المؤمنين عليه السلام از زير شمشيرهاى منافقين - كه حضرت را كشان كشان به مسجد مى بردند - ايام غدير را يادآور شد، كه آيا در آن روز با آن جمعيت بى شمار خلافت براى من تعيين نشد ؟
غاصبين خلافت پاسخ اين لحظه حساس را پيش بينى كرده بودند، چرا كه هم رو در روى پيامبر صلى الله عليه و آله آن را گفتند و هم هنگام بيعت غدير آن را بر زبان آوردند، و هم در متن صحيفه ملعونه دوم آن را ثبت كردند.
اين بود كه ابوبكر بلافاصله گفت: آرى، پيامبر آن مطالب را درباره خلافت تو گفته، ولى آن را نسخ كرده و گفته: اِنَّ اللّه َ لا يَجْمَعُ لَنَا النُّبُوَّةَ وَ الْخِلافَةَ: خداوند نبوت و خلافت را براى ما جمع نمى كند !
مى بينيم غدير قابل انكار نبود، كه عنوان منسوخ شدن غدير را با يك روايت جعلى - كه به پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت دادند - به ميان آوردند.
صاحب غدير از ابوبكر پرسيد كه آيا درباره اين حديث شاهدى هم دارد كه از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده باشد ؟ از ميان آن همه جمعيت فورا چهار نفر براى شهادت برخاستند: عمر، ابوعبيده، معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفه ! ! مردم بى خبر از نقشه هاى پنهان با مسئله اى جديد رو به رو شده بودند كه قدرت فكر كردن و نفى و اثبات را از آنان گرفته بود.
ص: 195
خداوند در آن فتنه سياه، توسط حجت عظماى خود على بن ابى طالب عليه السلام اتمام حجت نمود. در حالى كه شمشيرها بالاى سر على عليه السلام براى بيعت اجبارى آماده فرود بود، و همه مى ديدند و مى شنيدند حضرت فرمود:
وفا كرديد به صحيفه ملعونه خود كه در كعبه بر سر آن هم پيمان شديد، كه اگر خدا محمد را بكشد و يا بميرد اين خلافت را از ما اهل بيت عليهم السلام بگيريد.
آنان كه هرگز انتظار چنين افشاگرى در آن موقعيت حساس را نداشتند بى اختيار در پيشگاه مردم اقرار كردند. ابوبكر فورا گفت: تو از كجا مى دانى ؟ ! ما كه تو را از آن مطلع نكرده بوديم ! ! !
ظاهرا اين مقدار اتمام حجت براى آن مردم كوردل كم بود كه نياز به شاهد بود. امير المؤمنين عليه السلام فورا فرمود:
اى سلمان، اى ابوذر، اى مقداد، اى زبير، شما را به خدا و حق اسلام قسم مى دهم، آيا از پيامبر صلى الله عليه و آله نشنيديد كه در حضور شما مى فرمود: اين پنج نفر - كه نامشان را به خصوص ذكر كرد - در كعبه بين خود صحيفه اى نوشته اند و پيمان بسته اند كه اگر من كشته شدم يا مُردم خلافت را - اى على - از تو مانع شوند ؟ !
اين چهار نفر شهادت دادند كه اين مطلب را از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اند، و اين يادگارِ روزى بود كه پس از امضاى صحيفه، پيامبر صلى الله عليه و آله خبر آن را به اين چند نفر از اصحاب خود داد. آنان اضافه كردند كه تو از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدى كه اگر نقشه اينان اجرا شد به من امر مى فرمايى چه كنم ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
اگر يارانى يافتى با آنان جهاد كن و در مقابل آنان مقاومت كن، و اگر يارانى نيافتى دست نگهدار و خون خود را هدر مده.
اكنون مُشت اصحاب صحيفه و سقيفه به گونه اى باز شده بود و چنان پرده از توطئه هاى آنان كنار رفته بود كه جاى هيچ گونه انكارى نبود. اگر غدير عظيم ترين اتمام حجت بر خلق جهان بود، پرده برداشتن از نقشه هاى دشمنان غدير كمتر از آن
ص: 196
نبود. آن روز با آنكه هر چه بايد گفته مى شد در واضح ترين شكل خود بيان گرديد، ولى باز هم به اجبار از صاحب غدير براى دشمن غدير بيعت گرفتند.(1)
از جمله مطالبى كه امير المؤمنين عليه السلام در مجلس احتجاج و مناشده خود در زمان عثمان و در مسجد بيان نمود، افشاگرى در مورد صحيفه ملعونه بود. هنگامى كه طلحه شبهه افكنى نمود على عليه السلام بپاخاست و از سخن طلحه به غضب آمد و چيزى را كه كتمان مى كرد فاش نمود و مطلبى را روشن كرد كه در روز مرگ عمر فرموده بود ولى مردم مقصود آن حضرت را نفهميده بودند.(2)
حضرت رو به طلحه كرد و در حالى كه مردم مى شنيدند فرمود: اى طلحه، به خدا قسم نوشته اى كه روز قيامت با آن خدا را ملاقات كنم محبوب تر از نوشته اين پنج نفر نيست كه در حجة الوداع در خانه كعبه بر سر وفاى به آن هم پيمان شدند كه: اگر خداوند محمد را بكشد يا بميرد يكديگر را بر ضد من كمك كنند و پشتيبانى نمايند تا به خلافت نرسم !
چرا عمر هنگامى كه ما شش نفر اصحاب شورا را يكى يكى فراخواند به پسرش عبداللّه گفت؛ - در اينجا حضرت اشاره به پسر عمر كه در مجلس حاضر بود فرمود: هان، او اينجاست - تو را به خدا قسم مى دهم كه بگويى وقتى ما خارج شديم پدرت به تو چه گفت ؟ عبداللّه بن عمر گفت: حال كه مرا قسم دادى، او گفت: اگر با اصلع(3) بنى هاشم بيعت كنند آنان را به وسط جاده روشن خواهد كشانيد و طبق كتاب پروردگار و سنّت پيامبرشان بپا خواهد داشت» !
ص: 197
سپس حضرت فرمود: اى پسر عمر، در آنجا تو چه گفتى ؟ پسر عمر گفت: من به او گفتم: اى پدر، چه مانعى دارى كه او را خليفه قرار دهى ؟ حضرت فرمود: عمر چه جوابى به تو داد ؟ پسر عمر گفت: مطلبى گفت كه آن را كتمان مى كنم ! فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله آنچه او به تو گفته و تو به او گفته اى به من خبر داده است ؟ پسر عمر پرسيد: چه موقع خبر داده است ؟ ! فرمود: در زمان حياتش به من خبر داد، و سپس در آن شبى كه پدرت از دنيا رفت در خواب به من خبر داد، و هر كس پيامبر صلى الله عليه و آله را در خواب ببيند گويا در بيدارى ديده است.
پسر عمر گفت: چه چيزى به تو خبر داده است ؟ فرمود: اى پسر عمر، تو را به خدا قسم مى دهم كه اگر برايت نقل كردم گفتارم را تصديق كنى ؟ پسر عمر گفت: اگر هم خواستم ساكت مى مانم ! حضرت فرمود: وقتى به او گفتى: چه مانعى دارى كه او را خليفه قرار دهى ؟ گفت: مانع من صحيفه و نوشته اى است كه در بين خود نوشته ايم و معاهده اى كه در كعبه در حجة الوداع بر سر آن هم پيمان شده ايم !
پسر عمر در اينجا ساكت ماند و گفت: تو را به حق پيامبر قسم مى دهم كه دست از سر من بردارى !
سليم مى گويد: پسر عمر را در آن مجلس مى ديدم كه گريه راه گلويش را بسته بود و از چشمانش اشك جارى بود.
اصحاب صحيفه ملعونه اول كانديداهاى غصب خلافت(1)
اصلى ترين و مهم ترين مرحله از مراحل اجراى صحيفه ملعونه اول غصب خلافت است.(2) چنانچه در ماجراى صحيفه ملعونه دوم - كه پس از غدير در مدينه نوشته شد - نيز، در يك جمع بندى در مورد افكار عمومى مردم و آمادگى شرايط
ص: 198
براى اجراى نقشه هاى سقيفه به نتايجى رسيدند كه آنها را در صحيفه خود منعكس كردند.
سپس به عنوان بنيانگذاران غصب خلافت تصويب كردند كه اگر قدرت را به دست گرفتند خلافت از پنج نفر امضاكنندگان صحيفه اول - يعنى ابوبكر و عمر و ابوعبيده و معاذ و سالم - خارج نباشد، و تا آنان زنده هستند نوبت خلافت به ديگرى نرسد.(1)
اقرار اصحاب صحيفه(2)
اصحاب صحيفه ملعونه اول در موارد متعددى خود به صحيفه اى كه نوشتند اقرار كرده اند:
ابان مى گويد: از سليم بن قيس شنيدم كه مى گفت: از عبدالرحمن بن غنم ازدى ثمالى - پدر زن معاذ بن جبل كه دخترش همسر او بود - و فقيه ترين اهل شام و پر تلاش ترين ايشان بود، شنيدم كه گفت:
معاذ بن جبل به مرض طاعون از دنيا رفت.(3) روزى كه مُرد نزد او حاضر بودم در حالى كه مردم به طاعون مشغول بودند. وقتى به حال احتضار افتاد در خانه كسى جز من نزد او نبود و اين در زمان حكومت عمر بن خطاب بود. از او شنيدم كه مى گفت: واى بر من ! واى بر من ! واى بر من ! واى بر من !
با خود گفتم: گرفتاران به مرض طاعون هذيان مى گويند و چنين حرف مى زنند و سخنان عجيب مى گويند ! لذا به او گفتم: خدا تو را رحمت كند، هذيان مى گويى ؟ گفت: نه !
ص: 199
گفتم: پس چرا صداى واى بر من بلند كرده اى ؟ گفت: به خاطر قبول ولايت دشمن خدا بر عليه ولى خدا ! گفتم: چه كسى ؟ گفت: قبول ولايت دشمن خدا عتيق (ابوبكر) و عمر بر ضد خليفه و وصى پيامبر على بن ابى طالب.
گفتم: هذيان مى گويى ؟ ! گفت: اى ابن غنم، به خدا قسم، هذيان نمى گويم. اين پيامبر و على بن ابى طالب هستند كه مى گويند: اى معاذ بن جبل، بشارت باد به آتش ! تو و اصحابت را كه گفتيد: اگر پيامبر از دنيا رفت يا كشته شد خلافت را از على منع مى كنيم كه هرگز به آن نرسد. تو و عتيق و عمر و ابوعبيده و سالم.
گفتم: اى معاذ، اين چه زمانى بود ؟ گفت: در حجة الوداع، كه گفتيم: بر ضد على يكديگر را كمك مى كنيم كه تا مازنده ايم به خلافت دست نيابد. وقتى پيامبر از دنيا رفت به آنان گفتم: من از جهت قوم خود انصار شما را كفايت مى كنم، شما هم از جهت قريش مرا كفايت كنيد.
سپس در زمان پيامبر، بشير بن سعيد و اسيد بن حضير(1) را به آنچه معاهده كرده بوديم دعوت كردم، و آن دو بر سر اين با من بيعت كردند.
گفتم: اى معاذ، گويا هذيان مى گويى ؟ گفت: صورتم را بر زمين بگذار. و همچنان صداى واى و ويل بلند كرده بود تا از دنيا رفت.(2)
سليم پس از نقل لحظات جان كندن معاذ از قول ابن غنم مى گويد: ابن غنم به من گفت: به خدا قسم اين حديث را قبل از تو هرگز براى كسى جز دو نفر نگفته ام، چرا كه از آنچه از معاذ شنيدم وحشت كردم.
ص: 200
ابن غنم گفت: بعد به حج رفتم و با كسى كه در مرگ ابوعبيده جراح و سالم مولى ابى حذيفه(1) حضور داشته ملاقات كردم و گفتم: مگر سالم در روز جنگ يمامه كشته نشد ؟ گفت: بلى، ولى او را از ميدان جنگ حمل كرديم در حالى كه هنوز رمقى برايش مانده بود.
ابن غنم گفت: هر كدام از آن دو(2) مثل آن را عينا براى من نقل كردند، نه زياد كردند و نه كم، كه ابوعبيده و سالم هم هنگام مرگ مانند معاذ سخن گفته اند.
ابان مى گويد: سليم گفت: اين سخنان ابن غنم را به طور كامل براى محمد بن ابى بكر نقل كردم. او گفت: سرّ مرا كتمان كن، من هم شهادت مى دهم كه پدرم هنگام مرگش مثل آنان سخن گفت. عايشه در آنجا گفت: پدرم هذيان مى گويد !
محمد بن ابى بكر گفت: نزد اميرالمومنين عليه السلام آمدم و آنچه از پدرم شنيده بودم و آنچه پسر عمر از پدرش نقل كرد براى حضرت گفتم.
امير المؤمنين عليه السلام فرمود: اين مطلب را از قول پدر او و پدر تو و از ابوعبيده و سالم و معاذ، كسى به من خبر داده است كه از تو و از پسر عمر راستگوتر است !(3)
سليم مى گويد: امير المؤمنين عليه السلام فرمود: چرا عمر هنگامى كه ما شش نفر اصحاب شورا را يكى يكى فراخواند به پسرش عبداللّه گفت: - در اينجا حضرت اشاره به پسر عمر كه در مجلس حاضر بود فرمود: هان، او اينجاست - تو را به خدا قسم مى دهم كه بگويى وقتى ما خارج شديم پدرت به تو چه گفت ؟
ص: 201
عبداللّه بن عمر گفت: حال كه مرا قسم دادى، او گفت: اگر با اصلع بنى هاشم (على بن ابى طالب عليه السلام) بيعت كنند آنان را به وسط جاده روشن خواهد كشانيد و طبق كتاب پروردگار و سنّت پيامبرشان بپا خواهد داشت !
سپس حضرت فرمود: اى پسر عمر، در آنجا تو چه گفتى ؟ پسر عمر گفت: من به او گفتم: اى پدر، چه مانعى دارى كه او را خليفه قرار دهى ؟ حضرت فرمود: عمر چه جوابى به تو داد ؟ پسر عمر گفت: مطلبى گفت كه آن را كتمان مى كنم !
فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله آنچه او به تو گفته و تو به او گفته اى به من خبر داده است ؟ پسر عمر پرسيد: چه موقع خبر داده است ؟ ! فرمود: در زمان حياتش به من خبر داد، و سپس در آن شبى كه پدرت از دنيا رفت در خواب به من خبر داد، و هر كس پيامبر صلى الله عليه و آله را در خواب ببيند گويا در بيدارى ديده است.
پسر عمر گفت: چه چيزى به تو خبر داده است ؟ فرمود: اى پسر عمر، تو را به خدا قسم مى دهم كه اگر برايت نقل كردم گفتارم را تصديق كنى ؟ پسر عمر گفت: اگر هم خواستم ساكت مى مانم !
حضرت فرمود: وقتى به او گفتى: چه مانعى دارى كه او را خليفه قرار دهى ؟ گفت: مانع من صحيفه و نوشته اى است كه در بين خود نوشته ايم و معاهده اى كه در كعبه در حجة الوداع بر سر آن هم پيمان شده ايم !
پسر عمر در اينجا ساكت ماند و گفت: تو را به حق پيامبر قسم مى دهم كه دست از سر من بردارى !
سليم مى گويد: پسر عمر را در آن مجلس مى ديدم كه گريه راه گلويش را بسته بود و از چشمانش اشك جارى بود.
همچنين محمد بن ابى بكر گفت: در زمان حكومت عثمان با عبداللّه بن عمر ملاقات كردم، و آنچه پدرم هنگام مرگ گفته بود براى او نقل كردم و از او عهد و پيمان گرفتم كه سرّ مرا كتمان كند.
ص: 202
پسر عمر به من گفت: تو هم سرّ مرا كتمان كن. به خدا قسم پدر من هم مثل سخن پدر تو را بدون كم و زياد گفت ! سپس عبداللّه بن عمر سخن خود را ترميم كرد و ترسيد به على بن ابى طالب عليه السلام خبر دهم چرا كه محبت من نسبت به آن حضرت و ارتباط شديدم را مى دانست. لذا گفت: پدرم هذيان مى گفت.(1)
تحليل ماجراى صحيفه ملعونه اول(2)
قسمت تكان دهنده تاريخ غدير اين است كه همزمان با اين واقعه عظيم، منافقانِ مشرك و كافر، مقابله با وحى و نبوت و دستگاه الهى را رسما آغاز كردند. آنان نقشه اى پياده كردند كه نه فقط خودشان به مقاصد شومشان رسيدند، بلكه تا آخر روزگار اكثريتى از مسلمين را از صراط مستقيمِ دوازده جانشين بر حق پيامبرشان منحرف كردند، و چهره خلافت اسلامى را هم نزد جهانيان مشوَّه ساختند و عظيم ترين توطئه بر ضد خدا را رقم زدند !
منافقين مدت ها پيش از غدير، صفوف خود را بر ضد پيامبر صلى الله عليه و آله و برنامه هاى آن حضرت مستحكم مى كردند، و نقشه هاى كوتاه مدتى را در مقاطع حساس به اجرا در مى آوردند.
در حجة الوداع كه متوجه نزديكى رحلت حضرت و نيز تصميم او براى تعيين رسمى جانشين خود شدند، دست به اقدامات اساسى زدند و خود را براى روزهاى بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله آماده كردند. اينجا بود كه خط كفر و نفاق و عصيان دست به دست هم داده بودند، و برنامه ريزى دقيقى را براى غصب خلافت پيش بينى مى كردند.
مراحلى كه براى چنين توطئه عظيمى طى شد بسيار مفصل و حساب شده است، و نياز به ترسيم دقيق ماجرا و سپس موشكافى كامل آن دارد. در اين قسمت ابتدا سوابق توطئه گران صحيفه را بيان مى كنيم. آنگاه نقطه آغاز توطئه را با ترسيم همپيمانى اولين دشمنان غدير پى مى گيريم.
ص: 203
نقشه اى كه آنان براى تحميل فكر خود بر مهاجر و انصار آماده كردند نقطه ديگرى است كه نياز به دقت دارد. تكميل پنج نفر براى صحيفه و امضاى اولين معاهده بر ضد غدير، و چند مرحله اى بودن نقشه صحيفه خواندنى ترين فرازهاى اين نقشه شوم است، كه دريچه ذهن را به سوى مسايلى تازه باز مى كند.
اطلاع پيامبر صلى الله عليه و آله و خواص اصحاب آن حضرت از صحيفه در هنگام امضاى آن، نكته اى است كه در اتمام حجت هاى آينده غدير بر ضد صحيفه و سقيفه خود را نشان خواهد داد.
نقش عايشه و حفصه در برنامه هاى ضد غدير، از اولين مراحل آن تا روزهايى كه رسما در برابر غدير قد علم كردند، نيز از مراحل شنيدنى اين توطئه عظيم است؛ و روند توطئه را از درون خانه پيامبر صلى الله عليه و آله نشان خواهد داد.
آنان كه به عنوان اولين توطئه گران بر ضد غدير قدم پيش نهادند، نياز به بازبينى دقيق از نظر سوابقشان دارند؛ تا معلوم شود چرا جز اينان افراد ديگرى به چنين فكرى نيفتادند و اقدام به چنين ضديت صريحى با برگزيدگان خدا ننمودند.
از عالم ذر و طينت انسان ها كه بگذريم، سابقه اين افراد از آغاز مسلمان شدنشان شروع مى شود. حضرت بقية اللّه الاعظم ارواحنا له الفداء درباره آنان مى فرمايد: مسلمان شدن ابوبكر و عمر از روى طمع و براى رسيدن به خواسته هايشان بوده است.(1)
در زمانى كه از مسلمان شدن اين دو نفر مى گذشت، سابقه هاى فراوانى از آنان در تضعيف اسلام و تخريب روحيه مسلمين و فرصت طلبى و فرار از سختى ها در پرونده شان ثبت شد، كه همه نشانه هايى از بى ريشه بودن اسلام آنان داشت. امير المؤمنين عليه السلام در اين باره مى فرمايد:
ص: 204
روز جنگ و مبارزه كه مى شد فرار را بر قرار ترجيح مى دادند. نه تيرى رها مى كردند و نه شمشيرى مى زدند و نه نيزه اى به كار مى گرفتند ... . اما روز آسايش و تقسيم غنيمت كه مى شد به سخن مى آمدند و خود را جلو مى انداختند.(1)
در مواردى مانند جنگ اُحد فرار را بر قرار ترجيح دادند و پيامبر صلى الله عليه و آله را تنها گذاشتند؛ در حالى كه على عليه السلام مانند پروانه گِرد حضرت شمشير مى زد و كافران را از او دور مى كرد. در جنگ خيبر كه طمع گرفتن پرچم را داشتند، وقتى به دشمن نزديك شدند فرار كرده اصحاب خود را نيز به فرار دعوت نمودند.
در حالى كه على بن ابى طالب عليه السلام پيش رفت و قلعه خيبر را فتح كرد و مرحب خيبرى را به قتل رساند. در مواردى مانند جنگ خندق بود كه با شنيدن صداى عمرو بن عبدود، تن آنان علنا مى لرزيد و از ترس خود را پنهان مى كردند، در حالى كه على عليه السلام يك تنه به ميدان رفت و كار عمرو بن عبدود را تمام كرد.
چه بسيار مواردى كه به عنوان فرصت طلبى، پيشنهاد به قتل رساندن افرادى را به دست خود مى كردند كه پيامبر صلى الله عليه و آله قصد كشتن آنان را نداشت. امير المؤمنين عليه السلام در اين باره مى فرمايد: َفلا يزَال قَد استَأذن رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله فى ضَربِ عُنُقِ الرَجُلِ الَذى لَيسَ يُريدُ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله قَتلَهُ، فَأبى عَلَيهِ(2) : عمر هميشه از پيامبر صلى الله عليه و آله درباره گردن زدن كسى كه حضرت قصد قتل او را نداشت اجازه مى گرفت، و آن حضرت اجازه نمى داد.
به هر حال اين مسلمان شدن از روى طمع ادامه يافت تا روزى كه اين طمع با دشمنىِ على عليه السلام آميخته شد، و حسد نيز جرقه اى بر آن زد و تمام نماى عداوت با على عليه السلام در سال آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله خود را نشان داد و طمع آميخته با دشمنى به ميدان آمد، و اولين توطئه رسمى بر ضد امير المؤمنين عليه السلام شكل گرفت.
ص: 205
اولين توطئه اى كه به صورت رسمى بر ضد ولايت و صاحب اختيارى اهل بيت عليهم السلام صورت گرفت و آغازى براى همه فتنه هاى اسلام تا امروز شد، انعقاد صحيفه ملعونه اول است.
نطفه توطئه آنگاه منعقد شد كه از آغاز سفر حجة الوداع و قبل خروج از مدينه، پيامبر صلى الله عليه و آله خبر رحلت خود را داد. با شنيدن اين خبر آرزوى رسيدن به طمع ها شكل جدى گرفت، و ابوبكر و عمر كه روزگار بلندى با يكديگر عقد اخوت داشتند به اين نتيجه رسيدند كه تا فرصت از دست نرفته بايد بر اساس اين آميخته هاى روح و جان خود برنامه ريزى اساسى كنند.
ريشه اين برنامه ها بايد بر اساس عداوت شديدى باشد كه با على عليه السلام دارند، و نيز طمع هايى كه براى بازگرداندن امت از راه طى شده در نظر گرفته اند. همچنين براى دست يافتن به رياستى كه در سايه آن مردم را تا ابد مخالف و دشمن على عليه السلام بار بياورند.
همبستگى آنان هنگامى صورت جدى تر به خود گرفت كه فهميدند پيامبر صلى الله عليه و آله تصميم دارد در همين سفر خليفه و جانشين خود را رسما به مردم معرفى كند(1)، اگر چه در طول عمر خود بارها اين كار را كرده بود. از اين جا بود كه نقشه هاى آنان به يك برنامه دو سويه تبديل شد: از يك سو منع از تحقق خلافت على عليه السلام و ديگرى پيش بينى براى دست يافتن خودشان به خلافت.
بدون شك دست يافتن به چنين اهداف شومى نياز به برنامه ريزى همه جانبه داشت، كه به اين صورت پيش بينى شد:
اولاً: افرادى را براى اجراى نقشه عظيم بايد شناسايى و با خود هم پيمان مى كردند.
ثانيا: بايد ترفندهايى براى جلب مردم به سوى اهداف خود در نظر مى گرفتند.
ص: 206
ثالثا: نقشه هايى براى گروه هاى خطرناك آماده مى كردند.
رابعا: در برابر حجت هاى على بن ابى طالب عليه السلام براى خلافت پيش بينى مى كردند.
خامسا: از معرفى امير المؤمنين عليه السلام در حجة الوداع مانع شده يا كارشكنى مى كردند.
بدين گونه روند مسئله خلافت به صورت دو برنامه متقابل آغاز شد: يك سوى آن پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام بودند كه دقيق ترين برنامه تاريخ بشريت را به مرحله اجرا مى گذاشتند؛ و از سوى ديگر ابوبكر و عمر بودند كه شوم ترين توطئه ضد بشر را تدارك مى يدند.(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله همانگونه كه از مدينه اعلام كرده بود مردم را به سفرى مى برد كه طى آن حج و ولايت را برايشان بيان و تفسير نمايد.(2) آن جمعيت يكصد و بيست هزار نفرى نيز در پى همين دعوت حضرت به حج آمدند. در عرفات و منى و مكه پيامبر صلى الله عليه و آله خطابه هايى ايراد كرد و مردم را براى اعلان ولايت و امامت و خلافت على عليه السلام به طور جدى آماده كرد.
در اين مرحله ابوبكر و عمر پيشنهاد مربوط به خلافت را بين خود مطرح كردند، و براى به انجام رساندن آن تصميم جدى گرفتند و با يكديگر پيمان بستند. آنان عنوان برنامه خود را چنين قرار دادند كه: پس از رحلت محمد نگذاريم خلافت او در اهل بيتش مستقر شود.
براى اينكه بر تصميم و پيمان خود شاهدى داشته باشند كه هر كدام بى خبر از ديگرى پيمان شكنى نكند، ابوعبيده جراح را به عنوان امين خود انتخاب كردند؛ چرا كه همفكرى او را با خود مى دانستند و هر دو به وى اعتماد داشتند.
ص: 207
پس از آنكه تصميم خود را با ابوعبيده در ميان گذاشتند او پذيرفت كه شاهد بين آنان باشد و خود نيز از هيچ تلاشى در اين زمينه دريغ نكند، و بدين گونه اين پيمان بين سه نفر تحقق يافت.(1)
با اين نقطه شروع، ابوبكر و عمر به فكر از دست ندادن فرصت ها افتادند، چرا كه فكر شوم آنان بسيار عريض و طويل بود و وقت براى رسيدن به آن بسيار كوتاه مى نمود. لذا با تمام وجود در فكر جوانب مسئله بودند. اولين مسئله اى كه بايد بدان مى پرداختند چگونگى تسلط بر مردم و تحميل فكر خود بر آنان بود، و بايد در اين باره مسئله را جدى مى گرفتند و به نتيجه قطعى مى رسيدند، زيرا هر قدر هم در برنامه خود قوى بودند اگر مردم آنان را همراهى نمى كردند شكست مى خوردند.
با توجه به اينكه مردم به دو گروه بزرگ مهاجرين و انصار تقسيم مى شدند و افراد تازه وارد هم به يكى از اين دو گروه ملحق مى شدند، طبعا براى قبضه كردن امور كافى بود كليدى براى تسلط بر اين دو گروه پيدا كنند.
مسئله مهاجرين را خود ابوبكر و عمر حل كردند، به اين صورت كه با آزادشدگان فتح مكه و نيز منافقانِ مهاجرين از قبل رابطه تنگاتنگ داشتند، و بارها با كمك آنان به كارشكنى در امور پيامبر صلى الله عليه و آله پرداخته بودند. لذا عملاً آنان تحت فرمان و در اختيار ابوبكر و عمر بودند. آنان كسانى بودند كه قبل از درخواستى در اين باره آماده تمام عيار براى ضديت با پيامبر و على عليهماالسلام به هر صورتى بودند.
البته ابوبكر و عمر به اين سابقه ارتباط اكتفا نكردند، بلكه در همان حجة الوداع مجالس سرى تشكيل دادند و آنان را از تصميم خود آگاه ساختند. آنگاه از آنان نظرخواهى كردند و به مشورت پرداختند، و بسيارى از مراحل آينده را با كمك آنان پى ريزى و آماده سازى نمودند.(2)
ص: 208
نيمِ ديگر مسئله، انصار بودند كه از نظر ابوبكر و عمر حل اين مسئله نياز به حيله هاى خاصى داشت، زيرا در اين باره با دو مشكل اساسى روبرو بودند:
اولاً: مهاجرين در مدينه مهمان بودند و در واقع انصار آنان را پناه داده بودند. لذا آنان در شهر خود ادعايى داشتند و اگر بنا بود خلافت به على عليه السلام نرسد انصار اجازه نمى دادند مهاجرين آن را تصاحب كنند !
ثانيا: قدرت و امكانات نيز عملاً در دست انصار بود و خارج ساختن آن از دست آنان كار آسانى نبود، و اگر آنان تصميمى جدى مى گرفتند مهاجرين عملاً مغلوب مى شدند.
نقشه شومى كه توانست آنان را از اين مشكل بيرون آورد وارد كردن معاذ بن جبل در پيمان خود بود، چرا كه او از يك سو ظاهرى مقدس و عالمانه داشت و از سوى ديگر ارتباط نزديكى با رؤساى دو تيره انصار داشت.
انصار به دو طايفه بزرگ «اوس» و «خزرج» تقسيم مى شدند و رئيس واحدى به نام «سعد بن عباده» داشتند. در درجه دوم هر يك از اين دو طايفه براى خود رئيسى داشتند كه يكى «بشير بن سعد» رئيس خزرج و ديگرى «اسيد بن حضير» رئيس اوس بود و همه رؤساى قبايل تحت فرمان اينان بودند.
اصحاب صحيفه به خوبى مى دانستند سعد بن عباده كسى نيست كه با ابوبكر و عمر هم پيمان شود، و تحت فرمان آنان نيز قرار نخواهد گرفت. اگر از توطئه آنان نيز اطلاع پيدا كند كارشكنى خواهد كرد و اسرارشان را فاش مى كند. معاذ بن جبل را براى همين برگزيدند كه او با اطمينان خاطر مى توانست بشير و اسيد را براى ورود به پيمان آنان متقاعد كند. او هم با قاطعيت به ابوبكر و عمر گفت: من از جهت قوم خود انصار خيالتان را راحت مى كنم، شما هم از جهت قريش به من اطمينان دهيد.
معاذ سراغ اين دو نفر رفت و مسئله را به طور جدى با آنان در ميان گذاشت. اگر ابوبكر و عمر مستقيما سراغ بشير و اسيد مى رفتند معلوم نبود بتوانند آنان را براى
ص: 209
چنين اقدامى راضى كنند، ولى اين چهره به ظاهر مقدس و عالمانه معاذ بود كه اثر خود را گذاشت و آنان پذيرفتند كه هر يك تمام رؤساى قبايل تحت فرمان خود را در جريان امر قرار دهند تا در موقعيت لازم تحت يك فرمان عمل كنند. بدين گونه بود كه مسئله انصار هم حل شد و از اين جهت هم خيالشان آسوده شد.(1)
در يكى از مراحلى كه اين چهار نفر در حال مذاكره سرّى بودند، سالم مولى ابى حذيفه متوجه سخنان آنان شد و از كارشان بويى برد. لذا قسم ياد كرد كه اگر موضوع را با او در ميان نگذارند افشاگرى خواهد كرد !
از آنجا كه سالم نسبت به على بن ابى طالب عليه السلام بغض شديدى داشت و اين گروه سابقه او را به خوبى مى دانستند، لذا ابوبكر به او گفت: اى سالم، آيا عهد و پيمان مى بندى كه وقتى موضوع اين اجتماعمان را به تو بگوييم و تو را از آن باخبر كنيم، اگر خواستى با ما همراه شوى و تو را به عنوان يكى از گروه خود به حساب بياوريم و اگر نخواستى، اين سر را كتمان كنى و افشا ننمايى ؟ سالم پذيرفت و بر سر اين قول عهد و پيمان بست.
آنان به سالم گفتند: ما جمع شده ايم تا هم قسم شويم و پيمان ببنديم كه از محمد اطاعت نكنيم در آنچه از اطاعت على بن ابى طالب بعد از خود بر ما واجب كرد.
سالم با شنيدن اين مطلب قسم ياد كرد كه من اولين كسى خواهم بود كه در اين مسئله با شما هم پيمان مى شوم و سپس سخنى گفت كه باطن همه اين گروه را نشان مى داد. او گفت:
به خدا قسم آفتاب طلوع نكرده بر اهل بيتى كه نزد من از بنى هاشم مبغوض تر باشد؛ و در بنى هاشم از على بن ابى طالب كسى نزد من مبغوض تر نيست.(2)
ص: 210
اكنون نوبت آن بود كه اين عهد و پيمان را بين خود رسميت دهند تا در عمل به آن ملتزم باشند، و در مراحل بعدىِ آن يكديگر را تنها نگذارند. براى اين منظور در فرصتى كه در داخل كعبه كسى نبود، خود را به آنجا رساندند و پيمان نامه اى را نوشتند كه يك سطر بيشتر نبود و پنج نفر زير آن را امضا كردند.
آنان روى سنگ سرخ ميان دو ستون داخل كعبه نشستند و پيمان خود را تجديد كردند و گفتند: نَتَظاهَرُ على عَلىٍّ، فَلا يَنال الخِلافَةَ ما حَيينا : يكديگر را بر ضد على كمك مى كنيم، و تا ما زنده هستيم (يعنى تا آخرين نفس) به خلافت دست نمى يابد.(1)
سپس متن پيمان نامه را عمر چنين املا كرد و ابوعبيده براى آنان نوشت: إِنْ ماتَ مُحَمَّدٌ أَوْ قُتِلَ نَزْوِى الْخِلافَةَ عَنْ أهْلِ بَيْتِهِ: اگر محمد از دنيا رفت يا كشته شد خلافت را از اهل بيت او مانع مى شويم.(2)
اين پيمان نامه در داخل كعبه نوشته شد و به امضاى اين پنج نفر رسيد و مُهرهاى خود را بر آخر آن زدند(3)، و ابوعبيده به عنوان امين اين گروه برگزيده شد تا با حضور او متخلف را مجازات كنند. ابوعبيده جرّاح اين نوشته را با حضور ديگران در كعبه زير خاك پنهان كرد، و از آن لحظه براى عمل به محتواى آن حركت كردند.(4)
در آن لحظه پيامبر صلى الله عليه و آله در مسجد الحرام بود و هنگام خروج از كعبه آنان را مى ديد. براى آنكه گمان نكنند كار آنان از نظر حضرت مخفى است نگاهى به ابوعبيده كردند و فرمودند: اين امين امت است ! !(5)
ص: 211
اولين كسانى كه از نظر فكرى به ابوبكر و عمر در غصب خلافت نزديك تر تشخيص داده شدند بنى اميه بودند. آنان امويان را - كه در رأسشان ابوسفيان و معاويه و عثمان قرار داشتند - به پيمان خود دعوت كردند. در اين مرحله مسئله اقتصادى را هم به مسايل مورد نظر خود افزودند و آن منع خمس از اهل بيت عليهم السلام بود. دليل خود درباره خمس را هم چنين مطرح كردند كه اگر خمس در اختيار آنان باشد از آن در راه خلافت استفاده خواهند كرد !(1)
از مضمون صحيفه پيداست كه اهداف آنان چند مرحله اى بوده، تا اگر در مرحله اى شكست خوردند وارد مرحله بعدى شوند:
مرحله اول: منع خلافت از اهل بيت عليهم السلام كه در رأس آنان على بن ابى طالب عليه السلام است، اگر چه حتى خودشان به خلافت نرسند.
مرحله دوم: پس از منع خلافت از على عليه السلام تلاش كنند كه خود به خلافت دست يابند.
مرحله سوم: پس از منع خلافت از على عليه السلام و رسيدن خودشان به خلافت، على عليه السلام را هم وادار به بيعت با خود نمايند.
طبق اين برنامه، هدف اصلى كه برخاسته از شدت عداوتشان با امير المؤمنين عليه السلام بود و در صدر برنامه هاى آنان قرار داشت، همانا نبودن على عليه السلام در صحنه خلافت بود.
پيامبر صلى الله عليه و آله از همه اين توطئه ها آگاه بود، ولى در آن موقعيت حساس هر گونه عكس العملى منجر به فتنه اى مى شد كه به برنامه غدير لطمه مى زد؛ و اجراى آن را مختل و آثارش را خنثى مى كرد.
ص: 212
بايد توجه داشت كه خداوند اگر چه حجت خود را بر مردم تمام مى كند، ولى در طول تاريخ هميشه به گمراه كنندگان هم مهلت داده تا مردم را به وسيله آنان امتحان كند و عيار ايمان آنان را به خودشان نشان دهد. بعد از اتمام حجت بلند الهى، وقتى گمراهى روى مى كند و قدرتى نشان مى دهد بر همه معلوم مى شود كه چگونه حق را رها مى كنند و فرمان الهى را زير پا مى گذارند.
پيامبر صلى الله عليه و آله در اولين مرحله، امير المؤمنين عليه السلام و سلمان و ابوذر و مقداد و زبير را فرا خواند، و اين پنج نفر را نام برد و فرمود: ابوبكر و عمر و ابوعبيده و سالم و معاذ متعهد شده اند و پيمان بر غصب خلافت بسته اند، و بين خود صحيفه اى نوشته اند كه اگر من كشته شدم يا از دنيا رفتم اين خلافت را از تو - اى على - مانع شوند.
امير المؤمنين عليه السلام عرض كرد: پدرم فدايت يا رسول اللّه، اگر اينان به تصميمات خود جامه عمل پوشاندند دستور مى دهى چه عكس العملى نشان دهم ؟ فرمود: اگر يارانى در برابرشان يافتى با آنان جهاد و مقابله نما، و اگر يارى نيافتى بيعت اجبارى آنان را بپذير و خون خود را حفظ كن.(1)
پس سلمان و ابوذر و مقداد و زبير اولين كسانى بودند كه از اين نقشه عظيم بر ضد ولايت مطلع شدند، و به عنوان شاهد براى امير المؤمنين عليه السلام بر صفحه تاريخ ماندند.
در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله و مؤمنين از اصحابش در فكر انجام هر چه باشكوه تر مراسم سه روزه غدير بودند، منافقين نقشه هاى مخرب خود را تدارك مى ديدند.
عايشه و حفصه در چنين موقعيتى نقش بسيار مهمى را براى غصب خلافت بر عهده گرفتند، چه آنكه با حضور در زندگى پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان همسران آن حضرت، جزئيات لحظه به لحظه ماجراها را براى پدران خود ابوبكر و عمر - كه مهره هاى اصلى صحيفه بودند - گزارش مى كردند.
ص: 213
بعد از ايام حج كه برنامه هاى اعلان ولايت و خلافت آغاز شد، آنان تمام خبرها را فورا در اختيار رؤساى ضد غدير يعنى پدران خود كه قرار مى دادند. ابوبكر و عمر هم طبق اخبار رسيده نقشه هاى متناسب با موقعيت طرح مى كردند، و حتى گاهى به دستور آنان سؤالاتى را طرح مى نمودند تا از پاسخ آن نتيجه لازم را براى اهداف خود بگيرند.
اين روند آن قدر تكرار شد كه وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله وارد مدينه شد به خانه عايشه و حفصه نرفت و ارتباط خود را با آنان قطع كرد و درباره آنان آيات سوره تحريم نازل شد.
آنان كه اين ارتباط را ضرورى مى دانستند به دستور ابوبكر به عنوان عذر خواهى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند، و حضرت به شدت آنان را مؤاخذه نمود.
بار ديگر كه ارتباط برقرار شد عايشه و حفصه لحظه به لحظه وخيم شدن حال پيامبر صلى الله عليه و آله را توسط پيك هاى سرّى تا لشكر اسامه براى پدران خود مى فرستادند. همين دو نفر بودند كه توانستند ابوبكر و عمر را در موقعيت لازم به مدينه بازگردانند تا برنامه غصب خلافت طبق نقشه قبلى انجام شود.(1)
تقيه راويان در مورد اصحاب صحيفه(2)
در خطبه غدير، دو يا سه مورد كه به مسئله تولى و تبرى مربوط مى شود، جمله مزبور در بعضى نسخه ها از هر سه روايت به صورت كنايه آمده و يا حذف شده است، و اين حاكى از شرائط خاص تقيه در راويان خطبه غدير است.
نمونه آن مسئله «اصحاب صحيفه» و نام اولين بيعت كنندگان است كه در بعضى نُسخ صراحتا نيامده است.
ص: 214
شهيد صحيفه ملعونه اول(1)
غصب خلافت در سقيفه بنى ساعده دست بردار نبود و در قيافه هاى ظاهر فريب و شكننده اى آمد، كه كمر اجتماع در مقابل آن خم شد. تا آنجا كه شهادت صاحب غدير با شمشيرى كه آب طلايى از اسم اسلام بر آن داده بودند و زهرى از ناب سقيفه بر تيغ آن كشيده بودند، آغاز راهى براى ذبح غدير به دست سقيفه به نظر مى آمد.
معاويه، اين باقيمانده سقيفه در طول بيست سال مذبح بزرگى براى غدير آماده كرد و هزاران نفر از غديريان را در آن سر بريد، و خونشان را با لشكر سقيفه سركشيد تا براى كربلا قوى تر شوند و شدند.
با مرگ معاويه و روى كار آمدن يزيد، اين مذبح بزرگ آماده سر بريدن غدير بود، و اينسان شد كه غدير را به مسلخ كربلا كشاندند و مى رفت تا خواب هاى رؤساى سقيفه تعبير شود. امام صادق عليه السلام ارتباط مذبح كربلا به بازوى سياه سقيفه را چنين بيان مى فرمايد:
اِذا كُتِبَ الْكِتابُ قُتِلَ الْحُسَيْنُ عليه السلام: آنگاه كه صحيفه ملعونه امضا شد امام حسين عليه السلام به شهادت رسيد !(2)
اين بار غدير با همه وجود و به همراه تنى چند از فداكارترين نيروهايش به ميدان سقيفه آمد. اكنون غدير «حسين عليه السلام» بود كه همراه گروهى آماده شهادت و قطعه قطعه شدن و فدا شدن و اسير شدن و اشك ريختن براى غديرِ سر بريده، و معرفى غدير به بى خبران شام به مصاف سقيفه رفت.
آرى، غدير را با ياران باوفايش سربريدند، و خيمه هاى آن را غارت كردند و آتش زدند، و عزيزان غدير را به اسيرى بردند تا در شهرهاى سقيفه به آن افتخار كنند و به همه اعلام كنند كه كار غدير پايان يافت؛ امّا ... !
ص: 215
كارشكنى هاى اصحاب صحيفه مقارن با مراسم غدير(1)
كاروان عظيم حجاج از مكه به سوى غدير حركت كرد، و در همان مسير حركت توطئه هاى شكننده آغاز شد.
از اجازه بى موقع براى جدايى از كاروان گرفته، تا عبور بى اجازه از غدير كه با هدف بر هم زدن مراسم انجام شد، طرح سؤال هاى بى جا درباره توقف در غدير، پراكنده شدن از برابر منبر پيامبر صلى الله عليه و آله، مسخره كردن در بين خطبه با تشكيك در نسبت سخنان آن حضرت به خدا، اظهار نارضايتى از اقدامات حضرت، مطرح كردن تعصبات قومى و مسخره كردن مقام نبوت، همه سلسله به هم پيوسته اى از توطئه هاى منافقين بود.
استهزاء بعد از خطبه در قالب انكار سخنان حضرت، ياد كردن از خلافت به عنوان غنيمت، طرح سؤالاتى درباره الهى بودن غدير، درخواست هايى از قبيل معرفىِ ديگرى به جاى على عليه السلام و يا شركت با على عليه السلام در خلافت، همه اينها كارشكنى هايى بود كه منافقين از مطرح كردن هيچكدام فروگذار نكردند.
ذيلاً مرورى تحليلى به همه اين موارد خواهيم داشت:
با اينكه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از مكه اعلام عمومى داده بود كه همه بايد در غدير براى برنامه مهمى توقف كنند، ولى به منطقه «قديد» در نزديكى غدير كه رسيدند عده اى از اصحاب اجازه گرفتند كه از كاروان حجة الوداع جدا شوند تا زودتر به خانه هايشان برسند.
حضرت با مشاهده حركت مرموز اين گروه فرمود: چه شده كه از پيامبرتان گريزانيد به حدى كه اگر سمتى از درختى به سوى من باشد شما همان سويش را مبغوض تر مى داريد ؟ !
ص: 216
اينجا بود كه اغفال شدگان به گريه درآمدند. ابوبكر كه نقشه را بر آب مى ديد خود را جلو انداخت و گفت: كسى كه از اين پس از تو اجازه بگيرد سفيه است ! !(1)
اكنون كه اين توطئه با شكست مواجه شد، فكر ديگرى كردند و آن اينكه با نزديك شدن به غدير بر سرعت خود بيافزايند و از آنجا بگذرند. ابوبكر و عمر و گروهى از همدستانشان پيشاپيش قافله حركت كردند و از غدير عبور كردند و خود را به نزديكى هاى «جحفه» رسانيدند.
هدف از اين كار آن بود كه دنباله قافله را هم در پى خود بكشانند، و وقتى عده اى از آن جمعيت عظيم از محل تعيين شده عبور كرد ديگر بازگرداندن شتران با آن بار سنگين كار ساده اى نخواهد بود، و عملاً برنامه منتفى خواهد شد و پيامبر صلى الله عليه و آله نيز ترجيح خواهد داد كه در پى قافله راه را ادامه دهد !
ولى پيامبر صلى الله عليه و آله با رسيدن به منطقه غدير فرمان توقف كاروان را داد، و دستور داد آنان كه پيشتر رفته اند بازگردانده شوند و آنان را كه پشت سر هستند از ادامه راه مانع شوند تا برنامه خود درباره معرفى على عليه السلام را به انجام رساند. آنگاه از سمت راست جاده به سمت درختان غدير مسير خود را تغيير دادند. در اين مورد به خصوص سراغ ابوبكر و عمر فرستادند تا آنان را بازگردانند، و پس از آمدنشان آنان را به سختى مورد مؤاخذه قرار دادند.
آنان كه پيش تر رفته بودند بازگشتند و تا آخرين نفرات قافله خود را رساندند، و در منطقه غدير توقف كردند و پياده شدند.(2) اين گونه بود كه اولين نقشه منافقين با آنكه اجرا شد ولى فورا به امر پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى شد، و در تعطيل كردن اصل برنامه شكست خوردند.
ص: 217
اكنون پيامبر صلى الله عليه و آله دستور دادند تا زير درختان را از سنگ ها و خار و خاشاك تميز كنند، تا در آنجا منبرى بر پا شود. منافقين از اين مرحله تصميم گرفتند با سنگ اندازى و شايعه پراكنى و مسخره كردن و اعتراض و سست كردن مردم نسبت به مراسم، آنچه مى توانند ضربه بزنند تا بلكه از ارزش آن بكاهند.
در مرحله اول يكى از منافقين جلو آمد و به گونه اى كه مردم هم بشنوند گفت: او كه تا ساعتى ديگر از اينجا مى رود. چه خبرى باعث شده كه مى خواهد اينجا را تميز كند ؟ ! گمان مى كنم خبر خطرناك و مصيبت بارى با خود داشته باشد ! ! اين تخريب ذهن ها با عبارات ناهنجار مى توانست خبر ولايت را به عنوان بار گرانى كه مردم به زور متحمل آن مى شوند نشان دهد.
پيامبر صلى الله عليه و آله دستورات لازم را داد و منبر باشكوهى بر پا شد و آماده سازى مقدمات سخنرانى تا ظهر ادامه يافت.(1)
اكنون بايد مردم آماده سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله مى شدند. منافقين اقدام به تحركى ديگر در بين مردم نمودند و شايع كردند كه اگر اين سخنرانى انجام شود و على منصوب گردد ديگر راه بازگشتى نخواهد بود.
همچنين به ايادى و هواداران خود سپردند كه وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله از مردم مى خواهد براى سخنرانى در مقابل منبر جمع شوند، عمدا از اطراف آن پراكنده شوند تا عملاً مجلسى تحقق نيابد !
اين نقشه نيز عملى شد و با آنكه قبل از منبر نماز جماعت بر پا شده بود و عملاً مردم جمع بودند، ولى وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز منبر قرار گرفت و منتظر ماند تا مردم با
ص: 218
انسجام بيشترى از حالت نماز به سمت منبر جمع شوند تا سخنرانى خود را آغاز كند، با اين منظره مواجه شد كه عده اى از اطراف منبر متفرق مى شوند ! اگر چه بسيارى از مؤمنين جلوى منبر جمع شده بودند، ولى اين منظره بسيار بى ادبانه بود كه عده اى برخيزند و بروند.
حضرت لحظاتى به آنان مى نگريست و راست و چپ منبر را نگاه مى كرد و منتظر بود كه شايد از اين حركت زشت خود دست بردارند.(1) ولى وقتى جدى بودن توطئه را احساس كرد به امير المؤمنين عليه السلام دستور داد تا از تفرق مردم جلوگيرى كند و همه را در مقابل منبر جمع كند. با ديدن اين برخورد شديدِ پيامبر صلى الله عليه و آله همه بازگشتند و در مقابل منبر نشستند. حضرت قبل از سخنرانى خطاب به مردم فرمود:
اى مردم من از تخلف شما و فاصله گرفتنتان از من ناراحت شدم. شما به گونه اى عمل كرديد كه به نظرم آمد حتى درختى كه نزديك من باشد از همه درختان نزد شما مبغوض تر است ! ! اما بدانيد كه خداوند مقام على بن ابى طالب را نسبت به من همچون من نسبت به او قرار داده است. خدا از او راضى است همانگونه كه من از او راضى هستم، چرا كه او هيچ چيزى را بر نزديك شدن به من و محبت نسبت به من ترجيح نمى دهد.
اينجا بود كه شدت قبح اين رفتار مردم در برابر اول شخص عالم بشريت و خاتم نبوت بر خودشان هم معلوم شد، و صداى گريه و زارى مردم در پيشگاه آن حضرت بلند شد. آنان براى جبران عمل قبيح خود بهانه آوردند كه: يا رسول اللّه، ما از شما دور نشديم جز به خاطر آنكه نخواستيم مزاحم شما باشيم و شما اذيت شويد ! ! ! ما از نارضايتى رسول خدا به پروردگار پناه مى بريم !
پيامبر صلى الله عليه و آله هم عذر آنان را پذيرفت، و با اين بزرگمنشىِ حضرت بار ديگر توطئه منافقين خنثى شد و عملاً سخنرانى آغاز شد.(2)
ص: 219
5 - مسخره كردن در بين خطبه(1)
اكنون منافقين با منظره اى روبرو بودند كه عقل ها را متحير مى كرد: جمعيت يك صد و بيست هزار نفرى، منبر با عظمت زير درختان كهنسال و در كنار بركه، دو قامت آسمانى بر فراز منبر، و آغاز يك سخنرانى بلند با حمد و ثنايى سرشار از توحيد، و سكوتى ابهت انگيز كه احدى در آن فضاى باز جرأت حركت و صحبت نداشت.
مؤمن نمى تواند روح نفاق را در مخيله خود تصور كند. از آنجا كه دورويى و با صداقت نبودن جزء اصول اوليه نفاق است، منافق همه را به كيش خود مى پندارد و تصورى از صداقت و يكرنگى در ذهن خود ندارد. آنگاه كه كينه و حسد و عداوت نسبت به على بن ابى طالب عليه السلام با اين روح نفاق آميخته شود ناخود آگاه سخنانى بر زبان مى آورد كه آن حسد درونى را نشان مى دهد.
از همه مهم تر اين بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله ضمن خطبه، امامان ضلالتى را ذكر كرد كه بعد از آن حضرت مردم را به گمراهى مى كشانند، و سپس به صراحت فرمود آنان «اصحاب صحيفه» هستند ! در اين قست از خطبه تصريح شده كه فقط عده خاصى متوجه منظور حضرت از «صحيفه» شدند، و اكثر مردم از ذكر چنين كلمه اى متعجب ماندند.(2)
كار از كار گذشته بود و بايد به فكر توطئه هايى براى بعد از سخنرانى مى افتادند، اما عداوت با پيامبر و على عليهماالسلام كار خود را كرد.
هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مشغول خطابه بود و در لحظاتى كه امير المؤمنين عليه السلام را با دو دست بلند كرد و به مردم معرفى نمود و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» آتش نفاق و عداوت و حسد و كينه با على عليه السلام شعله ور شد و به اوج خود رسيد. با اينكه بايد همه هنگام سخنرانى سكوت مى كردند، منافقين بى اختيار لب به سخن گشودند و هر
ص: 220
يك تيرى از كمان زبان رها كردند. نمونه هايى از گفته هاى آنان هنگام خطبه چنين است(1) :
او به پسرعمويش مغرور شده است !
او به اين جوان مغرور شده است !
كار پسرعمويش را عجب محكم و مؤكد مى نمايد !
ما راضى نيستيم، و اين يك تعصب است !
هرگز در مقابل سخن او تسليم نخواهيم شد !
اين هرگز امر خدا نيست و او از پيش خود سخن مى گويد !
اگر مى توانست مثل كسرى و قيصر عمل مى كرد !
چشمانش را مى بينيد كه چگونه مثل چشم ديوانگان در گردش است ؟ هم اكنون برمى خيزد و مى گويد: خدايم چنين گفته است.(2)
دائما كار پسر عمويش را بالا مى برد، اگر مى توانست او را پيامبر قرار دهد چنين مى كرد. به خدا قسم اگر هلاك شود او را از آنچه اراده كرده دور خواهيم ساخت.(3)
اين تيرها و نيش هاى گزنده چهار جهت را هدف گيرى مى نمود:
اينكه بگويند: آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله مى گويد از جانب خدا نيست، و خدا به او چنين دستورى نداده، و آنچه مى گويد از پيش خود مى گويد. بايد از آنان سؤال مى شد: كدام خدا ؟ ! همان خدايى كه منافقين در دل به آن كافرند ؟ ! آيا اصلاً شما خدايى را قبول داريد كه مى گوييد: سخنان محمد از جانب خدا نيست ؟ ! و گذشته از اين اگر ثابت شود كه از طرف خداست آيا واقعا خواهيد پذيرفت، يا اين يك بهانه است ؟ !
ص: 221
اينكه بگويند: ما راضى نيستيم، و هرگز در مقابل اوامر او تسليم نمى شويم، نتيجه نفاق است كه عمرى در كنار پيامبر صلى الله عليه و آله باشند و به نام مسلمان خود را جا بزنند و در روزى كه به وجود آنان و كمكشان نياز است بگويند: ما اين قسمت اسلام را نمى خواهيم و قلبمان به آن راضى نيست !
دستاويزهاى قومى و تعصبات جاهلى براى منافقين بسيار ارزش داشت. اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله از ميان همه مردم پسر عمويش را انتخاب كرده بود از سوى منافقين يك تعصب فاميلى به حساب مى آمد، در حالى كه از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله انتصاب افضل الناس به امر خدا بود.
اينكه على بن ابى طالب عليه السلام از نظر سنى جوان بود براى متعصبينى كه بزرگى را به سال مى دانستند و حتى به عقل هم نمى دانستند، يك تعصب به حساب مى آمد؛ چرا كه براى آنان تحمل ولايت و صاحب اختيارى يك جوان مخالف تعصبات قومى و محلى بود چنانكه درباره خود پيامبر صلى الله عليه و آله نيز همين بهانه را مطرح كردند و گفتند: دين پيرمردان قومت را نفى مى كنى ؟ !(1)
با تصريح به دستمايه هاى شكننده اى مقام با عظمت نبوت را به مسخره مى گرفتند، چرا كه اخلاق منافق استهزاء است. گاهى به صراحت مى گفتند: اين يك تعصب است.
گاهى عنوان ديگرى را به كار مى گرفتند و با اذعان به مقام با عظمت على عليه السلام عنوان مى كردند كه پيامبر صلى الله عليه و آله به فضايل او مغرور شده و يا به تعبير ديگر فريب مناقب او را خورده و خيال مى كند به خاطر فضيلت بايد او را مقدم بدارد ! گاهى عنوان محكم كارى به اين عملِ حضرت مى دادند كه مقصودش محكم كردن جاى پاى على است كه ديگران را سر جايشان بنشاند.
ص: 222
حتى تا آنجا پيش رفتند كه گفتند: اين هم نمونه اى از كار كسرى و قيصر است كه فقط به عنوان وراثت، خلافت را در نسل و فاميل خود حفظ مى كنند و هيچ كارى به لياقت ها و فضيلت ها ندارند.
البته از روح نفاق بيش از اين انتظار نمى رفت، ولى اين طرز تفكر - اگر امروز هم در كسانى باشد - به معناى مسخره كردن مقام عظيم نبوت و شك در پيامبرى حضرت محمد صلى الله عليه و آله است! ما پيامبرى را معتقديم كه امين پروردگار و داراى مقام عصمت است.
پس از آنكه منافقين در اثناى خطبه با ديدن آن منظره بديع - كه على بن ابى طالب عليه السلام بر فراز دستان پيامبر صلى الله عليه و آله قرار داشت - سخنانى گفتند و دل خود را سبك كردند، بعد از خطبه آغاز لحظاتى بود كه در مجالس خصوصى خود لب گشايند و آزادانه سخن بگويند. نمونه هايى از گفته هايشان بعد از خطبه چنين است:
نقشه هاى ما بر آب شد.
هرگز گفتار محمد را تصديق نمى كنيم و به ولايت على اقرار نمى نماييم.
بايد ما را هم در ولايت على شريك كند تا ما هم سهمى داشته باشيم !
اكنون على را براى ما تعيين مى كند، ولى خواهد دانست (كه چه نقشه هايى كشيده ايم) !(1)
شايعه پراكنى و سنگ اندازى و تخريب افكار مردم مسئله اى بود كه همه منافقين دست به دست هم داده بودند و در حد امكان به آن دامن مى زدند.
عده اى از منافقين گفتند: اكنون كه عمرش پايان يافته و روزگارش به سر رسيده مى خواهد خلافت را بعد از خود به على بدهد. به خدا قسم خواهد دانست.(2) عده اى
ص: 223
ديگر از قريش كه كنار هم نشسته بودند گستاخى را بالاتر بردند و از روى اطمينانى كه به نقشه هاى خود داشتند يكى گفت: اگر محمد خيال مى كند كار براى على بعد از او درست خواهد شد احمق است.(1) عده اى ديگر گفتند: محمد در محبت على گمراه شده، و درباره او جز از روى هوى و هوس سخن نمى گويد.(2) حتى عده اى صريحا به امير المؤمنين عليه السلام ناسزا مى گفتند و در پى آن علنا مى گفتند: محمد گول پسر عمويش را خورده است.(3)
دقت در سخنان منافقين در اين مرحله چهار جهت گيرى را نشان مى دهد:
نپذيرفتن و انكار سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را به صراحت بر زبان آوردند، و در اين باره نفى گفتار حضرت از يك سو و نفى ولايت على عليه السلام را از سوى ديگر مطرح كردند.
تعصبات جاهليت در تقسيم غنايم را به خاطر آوردند و خيال كردند خلافت هم يكى از غنايم جنگى است كه هر كس تلاشى در راه اسلام كرده بايد در آن سهمى داشته باشد. جا داشت خطابى با اين مضامين به آنان گفته شود:
اگر بنا باشد همه مسلمانان سهمى داشته باشند پس همه بايد خليفه باشند و به اندازه خود فرمان دهند !
اگر قرار به سهميه بندى باشد شما كدامين روز از جنگ فرار نكرده ايد و به اسلام ضربه نزده ايد كه امروز سهم خود را مى خواهيد؛ مگر اكثر شما منافقين، كسانى نيستيد كه در فتح مكه از ترس شمشير مسلمان شديد و پيامبر صلى الله عليه و آله شما را طلقاء و آزاد شدگان ناميد.
ص: 224
اگر بنا به تقسيم و سهميه گذارى هم باشد، اسلام مديون على بن ابى طالب عليه السلام است، و روزى از اسلام نبوده كه آن حضرت فداكارى و از خود گذشتگى در راه خدا نشان نداده باشد. روزهايى كه همه فرار مى كردند و همه از اقدام هراس داشتند و كسى براى اقدام نبود، در همه اين روزها اين على عليه السلام بود كه مشكل اسلام را حلّ كرد.
اى منافقين پر مدعا ! شرم نمى كنيد كه مثل شمايى مى خواهد شريك على عليه السلام در خلافت باشد و در پى سهميه خويش است ؟ !
معلوم شد كه نقشه هاى منافقين طبقه بندى شده و مرحله اى بوده است، زيرا وقتى خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در كامل ترين و هدفمندترين شكل خود پايان يافت، به صراحت گفتند: نقشه هاى ما بر آب شد. يعنى مرحله اى از نقشه هاى طبقه بندى شده ما از دست رفت و اجراى آن غير ممكن شد و وقت آن گذشت و كارى كه نبايد مى شد محقق شد.
پيداست كه در مرحله اول تصميم داشتند به هر صورت شده از مراسم منصوب كردن و معرفى على بن ابى طالب عليه السلام جلوگيرى كنند، چرا كه اگر اين مرحله تحقق نمى يافت بسيارى از شبهه اندازى ها و ابهام گرايى ها به آسانى قابل شيوع بود و مقطع خاص قابل استنادى وجود نداشت.
منافقين براى اينكه اين مرحله به انجام نرسد وقتى كاروان به غدير نزديك شد بر سرعت خود افزودند و از آنجا عبور كردند تا شايد پيامبر صلى الله عليه و آله بگويد: اكنون كه عده اى عبور كرده اند فعلاً از اين مراسم صرف نظر مى كنيم ! !
ولى با تعجب ديدند كه پيامبر صلى الله عليه و آله جلو رفتگان را به اجبار بازگرداند و همه را متوقف كرد و برنامه خود را اجرا نمود.
بعد از آن هم از جمع شدن مردم در برابر منبر پيامبر صلى الله عليه و آله جلوگيرى مى كردند تا مگر اين خطابه تحقق نيابد تا آنجا كه پيامبر صلى الله عليه و آله ناراحت شد، و مردم درباره تأخير خود از حضرت عذر خواهى كردند.
ص: 225
منافقين به ادامه نقشه هاى خود تصريح كردند، كه ما اگر چه در اين مرحله شكست خورديم و پيامبر صلى الله عليه و آله كار خود را به انجام رسانيد، اما خواهد دانست كه نقشه هاى ما دنباله دارد. اگر در اين مرحله موفق نشديم مراحل بسيارى پيش رو داريم كه نقشه هاى آن را از قبل آماده كرده ايم و به موقع آنها را به مرحله اجرا خواهيم گذاشت، چنانكه در صفحات آتى اين مراحل ذكر خواهد شد.
معاويه را از سابقه هاى طولانى او بايد شناخت. كسى كه بيست سال بر فراز منبرها على بن ابى طالب عليه السلام را مورد ناسزا قرار داد، آغازى از غدير در پرونده خود داشت. او با حال غضب، ابوموسى اشعرى را تكيه گاه خود قرار داد و دست ديگر بر مغيرة بن شعبه قرار داد و با تكبر به راه افتاد و تصريح كرد كه به ولايت على اقرار نمى كنيم.
اين دشمن على عليه السلام فورا با نزول آيه قرآن روبرو شد، و اين سابقه سوء را در پرونده خود ثبت كرد. خداوند اين آيه را درباره او نازل كرد: «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى. وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى. ثُمَّ ذَهَبَ اِلى اَهْلِهِ يَتَمَطّى ... » (1): «نه تصديق كرد و نه نماز خواند. بلكه تكذيب كرد و پشت نمود. و سپس با حال تبختر به سوى اهل خود به راه افتاد ... » .
اين گستاخى به حدى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله ابتدا تصميم گرفت او را به قتل برساند، ولى با ملاحظه شرايط تصميم گرفت بر فراز منبر آيد و وى را معرفى كند و برائت خود را از او اعلام نمايد. باز هم آيه اى نازل شد كه حضرت فعلاً از اين كار چشم پوشى كند.(2)
تمام اين مراحل در حد شايعه پراكنى بود، اما كم كم به فكر برخوردهايى افتادند كه شايد رسما مسئله خلافت تعيين شده را بازگرداندند. واقعا مطرح كردن سؤالى كه بتواند در برابر سخنرانى مفصل پيامبر صلى الله عليه و آله قرار بگيرد برخاسته از شيطنت آنان است.
ص: 226
يكى از راه ها اين بود كه اصل نسبت غدير با خدا را زير سؤال بردند و در اين راه عمر پيشقدم شد و گفت: به خدا قسم خدا به او چنين دستورى نداده و آنچه درباره على گفت از پيش خود ساخته است !(1) سپس ابوبكر و عمر با هم گفتند: آنچه گفت از جانب خدا نيست، ولى مى خواست پسر عمويش را شرافت دهد.(2) حتى تا آنجا پيش رفتند كه عده اى گفتند: محمد كذاب است و به خدايش دروغ مى بندد.(3)
مطرح كردن چنين سخنانى در غدير، آن هم لحظاتى پس از آن سخنرانى عظيم و خطبه طولانى، نشانه وسعت توطئه و زمينه هاى نفاقى است كه چنين در عمق جامعه رسوخ پيدا كرده بود، به گونه اى كه صراحتا مى گفتند: اگر محمد بميرد دين او را خراب مى كنيم ! !(4)
هنگام بيعت هم كه رسيد تنها كسانى كه از ميان آن جمعيت انبوه بدون اعتراض بيعت نكردند ابوبكر و عمر بودند كه گفتند: آيا اين بيعت از طرف خداست يا از طرف رسولش ؟ ! كه اشاره به همان ساختگى بودن برنامه غدير بود. حضرت فورا اين حركت را پاسخى قاطع داد و فرمود: بلى امرى است كه هم از طرف خدا و هم از طرف رسولش است.
با اين همه وقتى بيعت كردند و بيرون آمدند گفتند: درباره آنچه گفت هرگز تسليم او نخواهيم شد.(5) در ظاهر براى اينكه رد گم كنند و كسى از توطئه هايشان بو نبرد، عمر در حالى كه بر كتف امير المؤمنين عليه السلام مى زد گفت: بَخٍ بَخٍ لَكَ يا عَلى، أصبَحتَ مَولاىَ وَ مَولى كُلِّ مُؤمِنٍ وَ مُؤمِنَةٍ: گوارايت باد اى على، اكنون صاحب اختيار هر مرد و زن مؤمنى شدى !(6)
ص: 227
راه ديگرى كه منافقين و در رأس آنان پنج نفر اصحاب صحيفه انديشيدند كه شايد با پذيرش آن از سوى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله غدير خنثى شود، مطرح كردن نسخ ولايت على عليه السلام و انتخاب ديگرى به جاى او بود. ابتدا شايع كردند كه اى كاش غير از على را خليفه قرار مى داد، يا اكنون كه كار تمام شده ديگرى را به جاى او قرار دهد ! !(1)
كم كم سخن را عوض كردند و گفتند: اى كاش ما را به جاى على امام قرار مى داد ! !(2)
در مرحله بعد گريز به اهداف خود را شروع كردند و گفتند: اگر به جاى على، ابوبكر و عمر را قرار دهد از آنها پيروى مى كنيم ! !(3)
بعد از آن بار ديگر در سخن جدى ترى گفتند: قلوب ما طاقت ولايت على را ندارد كه هم از محمد اطاعت كرده باشيم و هم از على اطاعت كنيم. بايد درخواست كنيم كه او را براى ما با ديگرى عوض كند ! !
سپس پا به مرحله عمل گذاشتند و رسما نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند، و با گنجاندن دسيسه اصلى خواسته خود را مطرح كردند و گفتند: يا رسول اللّه، مردم تازه مسلمان شده اند و راضى نمى شوند كه نبوت در تو و امامت در پسر عمويت باشد. اگر آن را به ديگرى منتقل كنى بهتر است .
ولى پيامبر صلى الله عليه و آله سخن آنان را رد كرد و فرمود: من اين كار را با رأى خود انجام نداده ام كه اختيار داشته باشم. خدا به من امر كرده و آن را بر من واجب نموده است. سپس آيه اى در پاسخ آنان نازل شد.(4)
ص: 228
يكى از ترفندهاى منافقين پس از خطبه غدير اين بود كه از ترفند تبديل على عليه السلام به شخص ديگرى كه نااميد شدند، به خيال خود يك درجه تخفيف دادند و مسئله شركت با على عليه السلام در خلافت را پيش كشيدند. اين پيشنهادات بعد از آن مراسم عظيم به خوبى خبر از توطئه هاى پشت پرده مى داد.
ابتدا معاذ بن جبل را - كه يكى از افراد صحيفه ملعونه بود - با آن چهره مقدس نما مأمور كردند كه به عنوان خيرخواهى نزد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آيد و اين پيشنهاد را مطرح كند، و براى شركت در امر خلافت ابوبكر و عمر را نام ببرد ! ! او نزد حضرت چنين گفت:
يا رسول اللّه، اگر ابوبكر و عمر را با على در خلافت شريك نمايى كه مردم آرام گيرند، با اين كار امر آنان به اصلاح مى رسد ! !(1)
واى به حال مردمى كه با ديدن اين مناظر هيچ بويى از توطئه نبرند و از خود نپرسند كه چگونه براى جايگزينى يا شركت با على عليه السلام در خلافت از ميان اين همه صحابه، ابوبكر و عمر پيشنهاد مى شوند ؟ آيا چه خصوصيتى و چه ارتباطى بين معاذ و اين دو نفر وجود دارد ؟ !
به دنبال آن عمر با عده اى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند و طلب كارانه گفتند: يا رسول اللّه، ما عبادت بت ها را رها كرديم و پيرو تو شديم. پس ما را هم در ولايت على شريك كن تا شركاى او باشيم ! !
اينجا بود كه در پاسخ آنان آيه نازل شد كه اگر كسى را شريك نمايى عمل تو بى ارزش مى شود !(2)
ص: 229
نتايج صحيفه ملعونه اول بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله(1)
اصحاب صحيفه طبق پيمانى كه با هم بسته بودند توانستند با كمك يكديگر مشكلات سقيفه را از سر راه بردارند و خليفه غاصبى را بر جاى پيامبر صلى الله عليه و آله بنشانند.
ولى همبستگى پنج نفرى آنان در روزهاى غصب خلافت باعث شد تا امير المؤمنين عليه السلام بتواند پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله پرده از اسرار صحيفه ملعونه بردارد و حجت را بر مردم آن روز و نسل هاى آينده اسلام براى چندمين بار تمام كند.
مسير آثار صحيفه در روزهاى بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله را از اين قرار است:
ابوبكر و عمر چنان براى غصب خلافت مجهز بودند، كه به محض شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله حتى به غسل و تدفين حضرت اعتنا نكردند، و در حالى كه جنازه حضرت در چند قدمى مسجد روى زمين بود و هنوز به خاك سپرده نشده بود، ماجراى سقيفه را فيصله دادند !
سعد بن عباده و حبّاب بن مُنذر و امثال آنان از رؤساى انصار كه بى خبر از همه جا به خيال خود براى حل و فصل مسئله خلافت آمده بودند، چنان غافلگير شدند كه در يك چشم بر هم زدن همه مسايل را تمام شده ديدند. در حضور سعد بن عباده، همه شاهد بودند كه بشير بن سعيد و اسيد بن حضير دست بيعت با ابوبكر پيش آوردند و سعد را كه رئيس كل انصار بود نزد همه خوار كردند و حتى فرياد «سعد را بكشيد» از زبان عمر شنيده شد ! آنها خبر نداشتند كه تمام اين برنامه ها قبلاً توسط معاذ بن جبل تدارك ديده شده و اصحاب صحيفه همه اين نقشه ها را از قبل آماده كرده اند.
مردم بى خبر از پشت پرده به فاصله چند ساعت از رحلت پيامبرشان، ابوبكر را بر فراز منبر آن حضرت ديدند در حالى كه عمر و ابوعبيده و بقيه امضاكنندگان صحيفه
ص: 230
اول و دوم اطراف منبر را گرفته بودند و با او بيعت مى كردند و به او براى خلافت تبريك مى گفتند ! ! !
در پى آنان، همه منافقينى كه به بهانه آخرين ديدار با پيامبر صلى الله عليه و آله از لشكر اسامه به مدينه بازگشته بودند، به جاى يك دست با دو دستِ ابوبكر بيعت مى كردند ! با فرمان بشير بن سعيد و اسيد بن حضير همه قبائل انصار نيز آمدند و با ابوبكر بيعت كردند.
اين گونه بود كه بدون هيچ زحمتى و در زمان كوتاهى همه مردم - جز عده انگشت شمارى - با ابوبكر - بلكه با صحيفه ملعونه - بيعت كردند.(1)
چند روزى نگذشت كه مأموران سقيفه با در دست داشتن مدركى به نام صحيفه، صاحب غدير را كشان كشان براى بيعت اجبارى با ابوبكر به مسجد آوردند. آنان در حالى كه شمشيرها را بالاى سر او گرفته بودند دستور مى دادند كه هر چه زودتر با غاصب حق او بيعت كند ! !
در لحظات بسيار حساسى كه آينه غدير در حال شكستن بود، امير المؤمنين عليه السلام از زير شمشيرها ايام غدير را يادآور شد، كه آيا در آن روز با آن جمعيت بى شمار خلافت براى من تعيين نشد ؟
غاصبين خلافت پاسخ اين لحظه حساس را پيش بينى كرده بودند، چرا كه هم رو در روى پيامبر صلى الله عليه و آله آن را گفتند و هم هنگام بيعت غدير آن را بر زبان آوردند، و هم در متن صحيفه ملعونه دوم آن را ثبت كردند.
اين بود كه ابوبكر بلافاصله گفت: آرى، پيامبر آن مطالب را درباره خلافت تو گفته ولى آن را نسخ كرده و گفته: إنَّ اللّه َ لا يَجمَعُ لَنا النُبُوَّةَ وَ الخِلافَةَ: خداوند نبوت و خلافت را براى ما جمع نمى كند !
ص: 231
مى بينيم كه غدير قابل انكار نبود، لذا عنوان منسوخ شدن غدير را با يك روايت جعلى كه به پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت دادند به ميان آوردند.
از ابوبكر سؤال شد كه آيا درباره اين حديث شاهدى هم دارد كه از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده باشد ؟ از ميان آن همه جمعيت فورا چهار نفر براى شهادت برخاستند: عمر، ابوعبيده، معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفه ! !
مردم بى خبر از نقشه هاى پنهان با مسئله اى جديد روبرو شده بودند كه قدرت فكر كردن و نفى و اثبات را از آنان گرفته بود.
خداوند در آن فتنه سياه، توسط حجت عظماى خود على بن ابى طالب عليه السلام اتمام حجت نمود. در حالى كه شمشيرها بالاى سر على عليه السلام آماده فرود بود و همه مى ديدند و مى شنيدند حضرت فرمود: وفا كرديد به صحيفه ملعونه خود كه در كعبه بر سر آن هم پيمان شديد، كه اگر خدا محمد را بكشد و يا بميرد اين خلافت را از ما اهل بيت عليهم السلام باز پس گيريد.
آنان كه هرگز انتظار چنين افشاگرى در آن موقعيت حساس را نداشتند بى اختيار در پيشگاه مردم اقرار كردند. ابوبكر فورا گفت: تو از كجا مى دانى ؟ ! ما كه تو را از آن مطلع نكرده بوديم ! ! !
ظاهرا اين مقدار اتمام حجت براى آن مردم كوردل كم بود كه نياز به شاهد بود. امير المؤمنين عليه السلام فورا فرمود: اى سلمان، اى ابوذر، اى مقداد، اى زبير، شما را به خدا و حق اسلام قسم مى دهم كه آيا از پيامبر صلى الله عليه و آله نشنيديد كه در حضور شما مى فرمود: اين پنج نفر - كه نامشان را به خصوص ذكر كرد - در كعبه بين خود صحيفه اى نوشته اند و پيمان بسته اند كه اگر من كشته شدم يا مُردم خلافت را - اى على - از تو مانع شوند ؟ !
اين چهار نفر شهادت دادند كه اين مطلب را از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اند، و اين يادگارِ روزى بود كه پس از امضاى صحيفه، پيامبر صلى الله عليه و آله خبر آن را به اين چند نفر از اصحاب
ص: 232
خود داد. آنان اضافه كردند كه تو از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدى كه اگر نقشه اينان اجرا شد به من امر مى فرمايى چه كنم ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اگر يارانى يافتى با آنان جهاد كن و در مقابل آنان مقاوت كن، و اگر يارانى نيافتى دست نگهدار و خون خود را هدر مده.(1)
اين گونه بوده كه خداوند هيچكس را در برابر غدير معذور نخواهد دانست، و همه دانستند و مى دانند كه آنچه برنامه بلند مدت غدير را بر هم زد يك نقشه شوم مستمر و پيش بينى شده بود، و در كنار همه اين نقشه ها خداوند لحظه به لحظه حقايق را براى مردم روشن ساخت و كسى را در بى خبرى و جهالت رها نكرد.
ابان بن ابى عيّاش از سليم بن قيس نقل مى كند كه گفت: از سلمان فارسى شنيدم كه درباره ماجراهاى سقيفه مى گفت:
على عليه السلام را براى بيعت بردند در حالى كه به شدت او را مى كشيدند، تا آنكه نزد ابوبكر رسانيدند. اين در حالى بود كه عمر بالاى سر ابوبكر با شمشير ايستاده بود، و خالد بن وليد و ابوعبيدة بن جراح و سالم مولى ابى حذيفه و معاذ بن جبل و مغيرة بن شعبة و اسيد بن حضير و بشير بن سعيد و ساير مردم اطراف ابوبكر نشسته بودند و اسلحه همراهشان بود.
سلمان مى گويد: على عليه السلام را نزد ابوبكر رساندند در حالى كه مى فرمود: به خدا قسم، اگر شمشيرم در دستم قرار مى گرفت مى دانستيد كه هرگز به اين كار دست نمى يابيد. به خدا قسم خود را در جهاد با شما سرزنش نمى كنم، و اگر چهل نفر برايم ممكن مى شد جمعيت شما را متفرق مى ساختم، ولى خدا لعنت كند اقوامى را كه با من بيعت كردند و سپس مرا خوار نمودند.
ابوبكر تا چشمش به على عليه السلام افتاد فرياد زد: او را رها كنيد ! على عليه السلام فرمود: اى ابوبكر، چه زود جاى پيامبر را ظالمانه غصب كرديد ! تو به چه حقى و با داشتن چه
ص: 233
مقامى مردم را به بيعت خويش دعوت مى نمايى ؟ آيا ديروز به امر خدا و پيامبر با من بيعت نكردى ؟
وقتى على عليه السلام را نزد ابوبكر رسانيدند عمر به صورت اهانت آميز گفت: بيعت كن و اين اباطيل را رها كن ! على عليه السلام فرمود: اگر انجام ندهم چه خواهيد كرد ؟ گفتند: تو را با ذلت و خوارى مى كشيم ! حضرت رو به آنان كرد و فرمود: اى گروه مسلمانان، و اى مهاجرين و انصار، شما را به خدا قسم مى دهم كه آيا در روز غدير خم از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيديد كه آن مطالب را مى فرمود، و در جنگ تبوك آن مطالب را مى فرمود ؟
منظور حضرت سخن پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلىٌّ مَوْلاه بود. و نيز كلام آن حضرت در جنگ تبوك: اَنْتَ مِنّى بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسى.
سپس على عليه السلام از آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله علنى براى عموم مردم درباره او فرموده بود چيزى باقى نگذاشت مگر آنكه براى آنان يادآور شد. و مردم درباره همه آنها اقرار كردند و گفتند: بلى، به خدا قسم.(1)
ابوبكر ترسيد مردم على عليه السلام را يارى كنند و مانع او شوند. اين بود كه پيش دستى كرد و خطاب به حضرت گفت: آنچه گفتى حق است كه با گوش خود شنيده ايم و فهميده ايم و قلب هايمان آن را در خود جاى داده است، ولى بعد از آن من از پيامبر شنيدم كه مى گفت: ما اهل بيتى هستيم كه خداوند ما را انتخاب كرده و ما را بزرگوار داشته و آخرت را براى ما بر دنيا ترجيح داده است. و خداوند براى ما اهل بيت نبوت و خلافت را جمع نخواهد كرد.
على عليه السلام فرمود: آيا كسى از اصحاب پيامبر هست كه با تو در اين مطلب حضور داشته ؟ عمر گفت: خليفه پيامبر راست مى گويد. من هم از پيامبر شنيدم همانطور كه ابوبكر گفت. ابوعبيده و سالم مولى ابى حذيفه و معاذ بن جبل هم گفتند: راست مى گويد، ما اين مطلب را از پيامبر شنيديم.
ص: 234
على عليه السلام به آنان فرمود: وفا كرديد به صحيفه ملعونه اى كه در كعبه بر آن هم پيمان شديد كه: اگر خداوند محمد را بكشد يا بميرد امر خلافت را از ما اهل بيت بگيريد.
و در نقلى امير المؤمنين عليه السلام خنده اى كرد و فرمود: اللّه اكبر ! چه دقيق وفا كرديد به صحيفه ملعونه خود كه با هم در كعبه بر سر آن عهد و پيمان بستيد.
ابوبكر گفت: از كجا اين مطلب را دانستى ؟ ما تو را از آن مطلع نكرده بوديم ! حضرت فرمود: اى زبير و تو اى سلمان و تو اى اباذر و تو اى مقداد، شما را به خدا و به اسلام قسم مى دهم، آيا از پيامبر صلى الله عليه و آله نشنيديد كه در حضور شما مى فرمود: فلانى و فلانى - تا آنكه حضرت همين پنج نفر را نام برد - بين خود نوشته اى نوشته اند و در آن هم پيمان شده اند و بر كارى كه كرده اند قسم ها خورده اند كه اگر من كشته شوم يا بميرم ... ؟
آنان گفتند: آرى ما از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيديم كه به تو مى فرمود: آنان بر آنچه انجام دادند معاهده كرده و هم پيمان شده اند، و در بين خود قراردادى نوشته اند كه اگر من كشته شدم يا مُردَم، بر عليه تو اى على متحد شوند و اين خلافت را از تو بگيرند.
تو گفتى: پدر و مادرم فدايت يا رسول اللّه، هر گاه چنين شد دستور مى دهى چكنم ؟ فرمود: اگر يارانى بر عليه آنان يافتى با آنها جهاد كن و اعلام جنگ نما، و اگر يارانى نيافتى بيعت كن و خون خود را حفظ نما.
على عليه السلام فرمود: به خدا قسم، اگر آن چهل نفر كه با من بيعت كردند وفا مى نمودند در راه خدا با شما جهاد مى كردم. ولى به خدا قسم بدانيد كه احدى از نسل شما تا روز قيامت به خلافت دست پيدا نخواهد كرد.
ابطح در بازگشت از سفر حجة الوداع(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله صبح روز چهاردهم ذى الحجه و با اتمام مراسم حجة الوداع مكه را ترك
ص: 235
كرده و پس از نماز صبح وارد سرزمين «ابطح» شد، و همان گونه كه قبل از اعمال حج اعلام كرده بود، پس از بازگشت از منا نيز به خانه هاى مكه نرفت و در همان خيمه هاى ابطح ساكن شد تا روزى كه از مكه خارج شد.
روز چهاردهم ذى الحجه در سفر حجة الوداع روز پرماجرايى بود، چرا كه اعلام شده بود در مكه يك روز بيشتر توقف نخواهند كرد. پيامبر صلى الله عليه و آله به بلال دستور داد تا بين مردم اعلان كند: فردا كسى جز معلولان نبايد باقى بماند، و همه بايد به سوى غدير خم حركت كنند.
با اين اعلام مردم متعجب از اينكه چرا پيامبر صلى الله عليه و آله در اين اولين و آخرين سفر خود به حَرم الهى، مدتى در آنجا توقف نكرده اند كه مردم سؤالات خود را بپرسند و از محضر آن حضرت استفاده كنند، خود را براى فردا آماده مى كردند.(1)
ضمنا استثناى معلولان به معناى وجوب و لزوم آمدن تا غدير بر هر مرد و زنى از هر قوم و قبيله اى بود جز معلولان كه عملاً قادر به آمدن نبودند.
كاروان غدير و وداع با كعبه در حجة الوداع(2)
پس از اتمام مراسم حجة الوداع، هنگام سحر كاروان ها آماده حركت بودند. هنگام سحر كاروان ها آماده حركت بودند. برنامه اين بود كه براى طواف وداع از «ابطح» در بالاى مكه داخل شهر شوند و تا مسجد الحرام بيايند و از آنجا از پايين مكه خارج شوند.(3) ساعتى به اذان صبح مانده در تاريكى شب پيامبر صلى الله عليه و آله دستور حركت داد. آن حضرت تا كنار بيت اللّه آمد و وارد مسجد الحرام شد و پس از طواف وداع نماز طواف را به جا آورد.
ص: 236
آنگاه با خانه خدا وداع نمود و از مسجد الحرام بيرون آمد و نگاهى به كعبه كرد و اشك از ديدگانش جارى شد. در آنجا براى دلجويى از پيامبر صلى الله عليه و آله آيه 13 سوره محمد صلى الله عليه و آله نازل شد: «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِىَ اَشَدُّ قُوَةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتى اَخْرَجَتْكَ اَهْلَكْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ» : «و چه بسيار آبادى كه از آبادى تو - كه تو را از آن بيرون كردند - قوى تر بود و ما آنها را هلاك كرديم و هيچ كمكى نيافتند» .(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله پس از وداع با كعبه و آخرين طواف به قافله پيوست و به سمت پايين مكه حركت كردند، و قبل از نماز صبح از كنار كوه «ذى طُوى» از مكه خارج شدند و از «كُدى» به «مُحَصَّب» بازگشتند و جاده منتهى به مدينه را در پيش گرفتند كه از «تَنْعيم» به «سَرِف» در شش مايلى مكه مى رسيد. در آنجا با طلوع فجر روز پانزدهم ذى الحجه نماز صبح را خواندند و به راه ادامه دادند.(2)
كاروان عظيم حجاج اكنون با پايان مراسم حج به استقبال مراسم غدير مى رفتند. روزى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از مكه حركت كرد، سيل جمعيت بيش از صد و بيست هزار نفر تخمين زده مى شدند.
دوازده هزار نفر از اهل يمن كه همراه امير المؤمنين عليه السلام براى حج آمده بودند و مسيرشان به سمت شمال نبود و بايد از جنوب مكه به آنجا باز مى گشتند، براى درك مراسم غدير همراه پيامبر صلى الله عليه و آله حركت كردند.
همچنين پنج هزار نفر از اهل مكه بار سفر بستند و با قافله بزرگ پيامبر صلى الله عليه و آله راهى غدير شدند. جالب تر از همه اينكه اهميت مراسم باعث شده بود عده اى از مشركين و كفار هم براى تماشاى مراسم راهى غدير شوند.(3)
ص: 237
اهميت ولايت نزد خداوند(1)
تفكيك مراسم حج از برنامه اعلان ولايت مسئله ديگرى بود كه به آمادگى فكرى مردم كمك كرد. اگر ولايت در بين مناسك حج اعلام مى شد جلب توجه نمى كرد و شايد به عنوان جزئى از حج جلوه خاصى نداشت.
اما اعلان پايان مراسم حج و آغاز برنامه ولايت و جداسازى اين دو برنامه از يكديگر، به همه نشان داد كه بايد در انتظار برنامه اى مستقل با پرونده اى جداگانه باشند و در اعتقادشان پنجره تازه اى به روى اين بُعد فكرى و عملى دينشان باز كنند.
آيات در مورد صحيفه ملعونه اول(2)
پس از حجة الوداع و پيش از غدير، ابوبكر و عمر و معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفه و ابوعبيده جراح صحيفه اى نوشتند كه نگذارند خلافت به اهل بيت عليهم السلام برسد. در آن لحظات عظيم ترين پيمان نامه بر ضد دين الهى در تاريخ بشريت به امضا رسيد كه آينده تلخ و تاريكى را براى انسان ها در نظر گرفته بود.
خداوند با نزول 9 آيه پى در پى جوانب مختلف اين توطئه را مورد نكوهش قرار داد و آن را در متن قرآن ثبت كرد. در اينجا به طور اشاره اين آيات بيان مى شود، و در ادامه هر كدام به طور جداگانه بيان مى گردد.
از آنجا كه اين صحيفه در كعبه امضا شد، و در واقع الحاد و كفرى در بيت الهى بود آيه 25 سوره حج نازل شد و از اين بُعد آن را معرفى كرد: «وَ مَنْ يُرِدْ فيهِ بِاِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ اَليمٍ» : «هر كس با الحاد و كفر وارد خانه خدا شود او را عذاب دردناكى مى چشانيم» .(3)
ص: 238
از سوى ديگر براى نشان دادن شركت شيطان در چنين پيمانى، آيه دهم سوره مجادله نازل شد: «اِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذينَ آمَنُوا وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئا اِلاّ بِاِذْنِ اللّه وَ عَلَى اللّه ِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» : «سخن پنهانى و درگوشى از شيطان است تا كسانى را كه ايمان آورده اند محزون نمايد ولى هيچ ضررى به آنان نمى زند مگر با اجازه خدا و مؤمنين بايد بر خدا توكل كنند» .
پيرو اين آيه براى آنكه معلوم شود خدا و رسولش از اين توطئه اطلاع دارند و در پرونده آنان براى روز قيامت ثبت شده آيه 7 سوره مجادله نازل شد:
«اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّه َ يَعْلَمُ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الاَرْضِ ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ اِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ اِلاّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا اَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا اَكْثَرَ اِلاّ هُوَ مَعَهُمْ اَيْنَما كانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ اِنَّ اللّه َ بِكُلِّ شَىْ ءٍ عَليمٌ» :
«آيا نمى بينى كه خداوند آنچه در آسمان ها و زمين است مى داند هيچ نجواى سه نفرى نمى شود مگر آنكه خدا چهارمى آنان است و هيچ نجواى پنج نفرى نمى شود مگر آنكه خدا ششمى آنان است و كمتر و بيشتر از اين عدد نجوايى اتفاق نمى افتد مگر آنها هر كجا باشند خدا همراه آنان است سپس روز قيامت آنان را به آنچه انجام داده اند خبر مى دهد. خداوند به هر چيزى عالم است» .(1)
در بُعد ديگر خداوند اعلام داشت كه در برابر مكر و حيله آنان دستگاه الهى هم برنامه دارد و بايد عاقبت را ديد و نتايج را بر شمرد. آيه 52 - 50 سوره نمل در اين باره نازل شد:
«وَ مَكَرُوا مَكَرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لايَشْعُرُونَ . فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ اَنّا دَمَّرْناهُمْ وَ قَوْمَهُمْ اَجْمَعينَ . فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا اِنَّ فى ذلِكَ لاَياتٍ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ» :
ص: 239
«آنان حيله اى به كار بستند و ما هم مكرى به كار گرفتيم در حالى كه آنان نمى فهميدند. بنگر كه عاقبت مكر آنان چگونه شد كه ما آنان و قومشان را همگى نابود كرديم. اين است خانه هاى آنان كه به خاطر ظلمشان خالى مانده است و اين نشانه اى بر كسانى است كه مى دانند» ، و اين قسمت از آيه اشاره به آن بود كه خلافت به نسل هيچ كدام از آنان نخواهد رسيد.(1)
آيه ديگرى كه نازل شد براى آگاهى مؤمنين بود كه از آنان فاصله بگيرند و اسرار خود را در اختيار آنان قرار ندهند، چرا كه دشمنى را علنى كرده و در اين راه هيچ كوتاهى نمى كنند. آيه 118 سوره آل عمران براى اعلام اين مطلب چنين نازل شد:
«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُوّا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ اَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفى صُدُورُهُمْ اَكْبَرُ ... » :
«اى كسانى كه ايمان آورده ايد كسانى را كه از شما نيستند صاحب سِرِّ خود انتخاب نكنيد كه آنان در مقابله با شما از هيچ اقدامى كوتاهى نمى كنند آنان دوست دارند آنچه كه شما را در رنج و سختى قرار دهد دشمنى از دهانشان آشكار شده و آنچه سينه هاى آنان مخفى مى كند بالاتر است ... » .(2)
آنگاه آيه ديگرى درباره پشيمانى آنان در قيامت و عذاب ابدى آنان نازل شد و نابودى دنيا و آخرتشان را اعلام كرد. آيه 167 سوره بقره كه مى فرمايد:
«وَ قالَ الَّذينَ اتَّبَعُوا لَوْ اَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّءَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّءُوا مِنّا كَذلِكَ يُريهِمُ اللّه ُ اَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجينَ مِنَ النارِ» : «كسانى كه از آنان پيروى شده بود گفتند اى كاش براى ما بازگشتى بود تا از آنان بيزارى مى جستيم همانگونه كه از ما بيزارى جستند اين گونه است كه خداوند اعمال آنان را به عنوان حسرتى بر آنان مى نماياند و آنان از آتش خارج شدنى نيستند» .(3)
ص: 240
آخرين عكس العمل پيامبر صلى الله عليه و آله اين بود كه آنان را فرا خواند و همه اقداماتشان را به آنان خبر داد و آنان را مورد مؤاخذه قرار داد. آنان در نهايت جسارت هر گونه اقدامى را انكار كردند و قسم ياد كردند كه چنين قصدى نداشته و چنين سخنى نگفته اند ! ! ولى در ردّ آنان آيه 74 سوره توبه نازل شد و پيامبر صلى الله عليه و آله آيه را بر آنان تلاوت فرمود:
«يَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا ... » : «به خدا قسم ياد مى كنند كه چنين سخنى نگفته اند در حالى كه كلمه كفر را بعد از اسلامشان گفته اند و هدفى را قصد كرده اند كه بدان دست نيافته اند ... » .(1)
توضيح اين آيات ذيلاً و در عناوين بعدى آمده است.
آيه « ... اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »(2)
از جمله آياتى كه پس از انجام حجة الوداع و پيش از غدير در مكه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد آيه 1 تا 4 سوره عنكبوت بود:
«بِسْمِ اللّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. الم. أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّه الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ. أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَنْ يَسْبِقُونا ساءَ ما يَحْكُمُونَ» :
«به نام خداوند بخشنده مهربان. الف لام ميم. آيا مردم گمان كرده اند كه رها مى شوند با همين كه بگويند ايمان آورديم بدون آنكه امتحان شوند. ما كسانى را كه قبل از آنان بودند امتحان كرديم زيرا خدا بايد بداند كسانى را كه راست مى گويند و كسانى را كه دروغ مى گويند. و يا كسانى كه كارهاى زشت را انجام مى دهند گمان كرده اند كه از دست ما پيشى مى گيرند (و دست ما به آنان نمى رسد) چه بد حكم مى كنند» .
ص: 241
اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:
پس از پايان مراسم حج در حجة الوداع، پيش از ظهر روز سيزدهم ذى الحجه پيامبر صلى الله عليه و آله همراه با كاروان عظيم حجاج از منا به طرف مكه بازگشتند تا به بالاى وادى «ابطح» - كه همان منطقه مسطح مكه است - رسيد.(1)
قرار بر اين بود كه روز چهاردهم قافله به سوى غدير حركت كند. اين سرعت عمل واقعا براى مردم غافلگير كننده بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله در اين اولين سفر حج خود، پس از پايان مراسم هيچ فرصتى نداشته باشد كه لا اقل چند روزى در مكه اقامت كند و مردمِ گرد آمده از نقاط مختلف با حوصله نزد حضرتش آيند و سؤالات خود را مطرح كنند.
چنين عجله اى حكايت از اهميت فوق العاده مراسمى داشت كه در نيمه راه مكه تا مدينه بايد انجام شود و روز آن از قبل تعيين شده، و براى حضور به موقع در غدير بايد از هم اكنون پيش بينى مى كرد.
اين پيش بينى به محض بازگشت از مِنا به مكه با نزول چهار آيه قرآن آغاز شد. آياتى كه خبر از امتحان الهى مى داد و مَحَك اين امتحان ولايت على عليه السلام بود، چنانكه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: لَوْ لا انْتَ يا عَلِىُّ لَمْ يُعْرَفِ الْمُؤْمِنُونَ بَعْدى : اى على، اگر تو نبودى مؤمنين بعد از من شناخته نمى شدند.(2)
با نزول اين آيات در مكه و پرسش پيامبر صلى الله عليه و آله از جبرئيل درباره آن، شش مطلب اساسى روشن شد:
1. نزديكى رحلت آن حضرت.
2. دستور معرفى و منصوب كردن امير المؤمنين عليه السلام.
ص: 242
3. ولايت على عليه السلام محك شناخت صادق و كاذب در ايمان.
4. خبر از فتنه گران درباره خلافت.
5 . دستور سپردن ودايع علم و حكمت به على عليه السلام.
6 . انتخاب الهى در وصايت على عليه السلام.
متن حديث را كه گوياى همه اين جوانب است، مى خوانيم:
پيامبر صلى الله عليه و آله وارد مكه شد و يك روز در آن اقامت گزيد. اينجا بود كه جبرئيل اول سوره عنكبوت را آورد و عرض كرد:
اى محمد، بخوان: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. الم. اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لايُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّه ُ الَّذينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبينَ. اَمْ حَسِبَ الَّذينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ اَنْ يَسْبِقُونا ساءَ ما يَحْكُمُونَ» :
«به نام خداوند بخشنده مهربان. الف لام ميم. آيا مردم گمان كرده اند كه رها مى شوند با همين كه بگويند ايمان آورديم بدون آنكه امتحان شوند. ما كسانى را كه قبل از آنان بودند امتحان كرديم زيرا خدا بايد بداند كسانى را كه راست مى گويند و كسانى را كه دروغ مى گويند. كسانى كه كارهاى زشت را انجام مى دهند گمان كرده اند كه از دست ما فرار مى كنند (و دست ما به آنان نمى رسد) چه بد حكم مى كنند» .
پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد: اى جبرئيل، اين فتنه كدام است ؟ جبرئيل گفت: اى محمد، خداوند سلامت مى رساند و مى فرمايد: من قبل از تو پيامبرى نفرستاده ام مگر آنكه هنگام سر آمدن روزگارش به او امر كرده ام كسى را بر امتش خليفه قرار دهد كه قائم مقام او باشد و سنت و احكامش را براى آنان احيا كند.
كسانى كه مطيع خدا باشند در آنچه پيامبر به آنان امر مى كند صادقين و راستگويان اند، و كسانى كه مخالف امر او (و بر ضد او) باشند كاذبين و دروغگويان اند.
ص: 243
اى محمد، بازگشت تو به سوى پروردگارت و بهشتش نزديك شده، و او به تو دستور مى دهد براى امتت بعد از خود على بن ابى طالب را منصوب نمايى و سفارشات خود را به او بنمايى، كه اوست خليفه اى كه امور رعيت و امت تو را بر عهده مى گيرد، چه او را اطاعت كنند و چه عصيان نمايند؛ كه به زودى عصيان خواهند كرد و اين همان فتنه اى است كه آيات را درباره آن برايت تلاوت كردم.
خداوند عزوجل به تو دستور مى دهد كه به او بياموزى همه آنچه به تو تعليم داده و به او سفارش كنى كه حفظ كند همه آنچه خدا در حفظ تو قرار داده و به عنوان امانت به تو سپرده است، كه اوست امين و مورد اعتماد. اى محمد، من تو را از ميان بندگانم به پيامبرى برگزيدم و على را به جانشينى تو انتخاب كردم.(1)
اين وحى الهى به معناى پايان واجب اول يعنى حج، و آغاز واجب دوم يعنى ولايت بود كه از اين لحظه برنامه هاى آن آغاز مى شد.
همچنين به آن حضرت از طرف خداوند چنين دستور داده شد:
نبوت تو به پايان رسيده و روزگارت كامل شده است. اسم اعظم و آثار علم و ميراث انبياء را به على بن ابى طالب عليه السلام بسپار كه اولين مؤمن است. من زمين را بدون عالمى كه اطاعت من و ولايتم با او شناخته شود و حجت بعد از پيامبرم باشد رها نخواهم كرد.(2)
در ضمن زمينه سازى ديگرى براى امامت دوازده امام معصوم عليهم السلام نموده فرمود: اين دين همچنان بر مبارزه كنندگانش غالب خواهد بود و هيچ مخالفى و جدا شونده اى به آن ضرر نمى زند مادامى كه دوازده خليفه بر امتم حكومت كند كه همه آنان از قريش هستند.(3)
ص: 244
در حديث ديگرى به پيامبر صلى الله عليه و آله چنين دستور داده شد: آنچه نزد تو از علم و ميراث علوم انبياى قبل از تو و اسلحه و تابوت و آنچه از نشانه هاى پيامبران نزد توست، آنها را به وصى و خليفه بعد از خود تسليم نما.(1)
يادگارهاى انبياء عليهم السلام : صحف آدم و نوح و ابراهيم عليهم السلام و تورات و انجيل و عصاى موسى عليه السلام و انگشتر سليمان عليه السلام و ساير ميراث هاى ارجمندى است كه فقط بايد در اختيار حجج الهى باشد. تا آن روز پيامبر صلى الله عليه و آله حافظ اين ميراث هاى الهى بود، و اينك به دستور الهى به امير المؤمنين عليه السلام منتقل مى شد. اين ودايع از امير المؤمنين عليه السلام به امامان بعد منتقل شده، تا كنون كه در دست مبارك حضرت بقية اللّه عجّل اللّه فرجه است.
پيامبر صلى الله عليه و آله، امير المؤمنين عليه السلام را فرا خواند و جلسه خصوصى بين خود تشكيل دادند، و بقيه روز سيزدهم ذى الحجه و شب آن صرف برنامه سپردن ودايع الهى شد؛ كه پيامبر صلى الله عليه و آله اسم اعظم و علم و حكمت و كتب انبياء عليهم السلام و ساير يادگارهاى آنان را به امير المؤمنين عليه السلام سپرد، و گفته هاى جبرئيل را به آن حضرت ابلاغ فرمود.(2)
همچنان كه اين پيام و آن آيات نازل مى شد، كاروان از منا وارد مكه شد و قبل از رسيدن به ابطح در «مُحَصَّب» - كه همان محل توطئه قريش قبل از هجرت بود - توقف كرد.(3)
آنگاه نماز ظهر و عصر را خواندند و در همانجا ماندند تا غروب شد و نماز مغرب و عشا را نيز در همانجا خواندند و سپس مختصرى خوابيدند.(4)
تركيب جامعه مسلمين در سال آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله اقتضا مى كرد نهيبى كه در اول
ص: 245
سوره عنكبوت آمده بر آنان وارد شود. اين از آن جهت بود كه در كنار مسلمانان مخلصى همچون سلمان و ابوذر و مقداد، تازه مسلمانانى بودند كه تا ديروز عليه اسلام شمشير مى زدند و اكنون به نام مسلمان خوانده مى شدند، و نيز افراد شهوت پرست و دنيا طلبى بودند كه هدفى جز مقاصد دنيوى نداشتند.
روح تعصب جاهلى كه بر افكار اكثريت حاكم بود و عقده هاى جنگ هاى بدر و احد و خيبر و حُنين و حسدهاى نهفته اى كه هر روز آشكارتر مى گشت، نيز مى تواند نمايانگر باطن جامعه مسلمان آن روز باشد، كه در سال آخر عمر حضرت علنا دست به اقدامات مخرِّب مى زدند و در صدد خنثى سازى برنامه هاى حضرت بودند.
اين آيات به مردم در دو جبهه ايمان و عمل وعده امتحان داد، تا به ظاهرِ آراسته با نام اسلام دل خوش نكنند؛ و براى هضم آسان تر مطلب خبر داد كه همه امت هاى قبل نيز مورد امتحان قرار گرفته اند؛ و هدف را در كوتاه ترين عبارت بيان كرد كه شناخته شدن واقع گرايانه مردم است.
يعنى صادقين در ادعاى ايمان بايد از كاذبين به طور علنى شناخته شوند، به طورى كه ابهام نفاق و دورويى نتواند آن را بپوشاند. و حقا اين امتحان در پذيرش ولايت على عليه السلام تحقق يافت كه كاذبين بى پروا آن را انكار كردند و بر گفته خود پافشارى كردند.
همچنين، آنچه در ذيل اين ماجرا قابل توجه است اينكه: در مسئله خلافت و امامت، آنچه وجه تمايز اصلى بين شيعه و اهل سنت است اينكه شيعه خلافت و امامت را فقط با نصب از جانب خداوند و ابلاغ رسول مى داند، و اهل سنت با انتخاب مردم و اجماع امت.
شيعه براى اثبات مدعاى خود ادله و موارد متعددى دارد، و اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله در طول عمر خود بارها به اين حقيقت دينى اشاره كرد.
ص: 246
آيه «إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ»(1) = آيه «وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ ... »
آيه «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها»(2) = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »
آيه «الم . اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لايُفْتَنُونَ»(3) = آيه «اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »
آيه «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّه يَعْلَمُ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الْأَرْضِ ... »(4)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پس از اتمام مراسم حج در مكه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد، در مورد نجواى شيطانى اصحاب صحيفه و پيش از آيه «إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا ... »(5) بود.
براى آنكه معلوم شود خدا و پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله از توطئه منافقين اطلاع دارند، و در پرونده تاريك آنان براى روز قيامت ثبت و ضبط شده است، آيه 7 سوره مجادله نازل شد:
«اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّه َ يَعْلَمُ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الاَرْضِ ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ اِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ اِلاّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا اَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا اَكْثَرَ اِلاّ هُوَ مَعَهُمْ اَيْنَما كانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ اِنَّ اللّه َ بِكُلِّ شَىْ ءٍ عَليمٌ» :
ص: 247
«آيا نمى بينى كه خداوند آنچه در آسمان ها و زمين است مى داند هيچ نجواى سه نفرى نمى شود مگر آنكه خدا چهارمى آنان است و هيچ نجواى پنج نفرى نمى شود مگر آنكه خدا ششمى آنان است و كمتر و بيشتر از اين عدد نجوايى اتفاق نمى افتد مگر آنها هر كجا باشند خدا همراه آنان است سپس روز قيامت آنان را به آنچه انجام داده اند خبر مى دهد خداوند به هر چيزى عالم است» .(1)
اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:
مراسم حج به پايان رسيده و كاروان به مكه بازگشته است. با توقفى كوتاه مردم راه غدير را در پيش خواهند گرفت و كسى در مكه نمى ماند. در اين گير ودار ريشه توطئه هاى منافقين و به عبارت دقيق تر انعقاد نطفه آن توسط رؤساى آنان، از يك نجوى و گفتگوى سِرّى آغاز شد.
آنان پس از آنكه بر سر اصل مسئله به توافق رسيدند، براى محكم كارى داخل خانه كعبه رفتند و پيمان نامه اى نوشتند و همگى آن را امضا كردند. سپس امين و شاهد خود را ابوعبيده جرّاح قرار دادند، و در آخر آن عهدنامه را در كعبه زير خاك پنهان ساختند.
محور اصلى اين پيمان ابوبكر و عمر بودند و ابوعبيده هم شاهد آن بود. افراد ديگرى نيز بدان پيوستند كه قبل از همه معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفة بود. عبدالرحمن بن عوف و مغيرة بن شعبه نيز نفرات بعدى بودند تا آنكه با پيوستن عثمان و معاويه و عمرو عاص و ابوهريره و طلحه و سعد بن ابى وقاص و ابوموسى اشعرى عدد آنان به 14 نفر رسيد كه در نقشه قتل پيامبر صلى الله عليه و آله در كوه هَرشى شركت كردند، و سپس بيست نفر ديگر به آنان اضافه شدند كه در مدينه صحيفه ملعونه دوم را در خانه ابوبكر امضا كردند.
ص: 248
خداوند با نزول 9 آيه پى در پى جوانب مختلف اين توطئه را مورد نكوهش قرار داد و آن را در متن قرآن ثبت كرد.
امام باقر عليه السلام هسته مركزى صحيفه ملعونه اول را كه شأن نزول آيه «إِنَّمَا النَّجْوى» هستند، با تطبيق بر آيه توصيف فرموده است. راوى از امام درباره آيه دهم سوره مجادله «إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ» : «سخن سِرّى و در گوشى از شيطان است» سؤال مى كند. حضرت مى فرمايد: منظور عمر است.
سپس درباره آيه هفتم آن سوره سؤال مى كند: «ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ» : «هيچ نجواى سه نفرى نيست مگر اينكه او چهارمى آنان است» .
حضرت مى فرمايد: منظور ابوبكر و عمر است و ابوعبيده جراح امين آنان بوده، آنگاه كه جمع شدند و درون كعبه رفتند و بين خود عهدنامه اى نوشتند كه «انْ ماتَ مُحَمَّدٌ انْ لا يَرْجِعَ الامْرُ فيهِمْ ابَدا» : «اگر محمد از دنيا رفت امر خلافت تا ابد به خاندان او باز نگردد» .(1)
امام صادق عليه السلام نيز درباره شأن نزول آيه «ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ ... » مى فرمايد:
اين آيه درباره ابوبكر و عمر و معاذ بن جبل و ابوعبيده جراح و عبدالرحمن بن عوف و سالم مولى ابى حذيفه و مغيرة بن شعبه نازل شده است كه آن پيمان نامه را بين خود نوشتند و ميثاق بستند و از يكديگر پيمان گرفتند كه: لَئِنْ مَضى مُحَمَّدٌ لا تَكُونُ الْخِلافَةُ فى بَنى هاشِمٍ وَ لاَ النُّبُوَّةَ ابَدا: اگر محمد از دنيا رفت هرگز نگذاريم هم خلافت و هم نبوت در بنى هاشم باشد. خداوند عزوجل هم اين آيه را درباره آنان نازل كرد.(2)
در روايت ديگرى از ابن عباس نزول اين آيه مربوط به زمانى است كه بزرگان قريش معاهده نامه اى نوشتند و در آن بر قتل على عليه السلام هم پيمان شدند، و آن نوشته را به
ص: 249
ابوعبيده جراح سپردند. آيه «ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ ... » : «هيچ نجواى سه نفره اى نيست مگر آنكه خداوند چهارمى آنان است» نازل شد. پيامبر صلى الله عليه و آله آن پيمان نامه را از ابوعبيده مطالبه كرد و او آن را تحويل داد.(1)
در روايت ديگرى از سلمة بن كهيل و سليمان اقطَع آمده است كه آيه «ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ ... » درباره آن گروهى است كه در بين خود پيمان بستند كه خلافت را به على عليه السلام ندهند.(2)
آنچه از روايات فوق در تفسير آيه استفاده مى شود دو نكته است:
امضاكنندگان صحيفه ملعونه در حقيقت قرار دادى بر ضد خدا امضا كردند، چرا كه ولايت على عليه السلام به امر الهى است. اينكه درباره صحيفه نازل شده كه «ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ» ، منظور اين است كه هر كس در هر كجاى عالم كارى سِرّى انجام دهد خداوند از آن خبر دارد و كسى نمى تواند سخنى يا كارى را از خدا مخفى كند. آيا تعجب آور نيست كه اصحاب صحيفه - آن هم در خانه خدا و درون كعبه - در فكر كتمان اقدام ضد خدائى خود از خدا هستند ؟ !
در روايت امام باقر عليه السلام «إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ» به عمر تفسير شده است. يعنى در چنين نجوايى كه بر عليه خلافت شد نيازى به ابليس نبود، و خود عمر با شيطنتى كه داشت بالاتر از شيطان عمل مى كرد؛ و از همين تطبيق آيه مهر «شيطانى بودن» بر پيشانى عمر نقش مى بندد.
ص: 250
از همين كلام امام باقر عليه السلام نتيجه گرفته مى شود كه مؤسس اساس غصب خلافت و نقطه آغاز همه اقدامات ضد ولايت اهل بيت عليهم السلام عمر بن الخطاب است؛ اين نجوى از ابوبكر و عمر آغاز شد، و سپس افراد ديگر اضافه شدند. طبق فرموده حضرت اين عمر بوده كه ابوبكر را هم تحريك كرده و از يك نفر به دو نفر رسانده است.
آيه «أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَنْ يَسْبِقُونا ساءَ ما يَحْكُمُونَ»(1) = آيه « ... أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »
آيه «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»(2)
پس از انجام اعمال حج در سفر حجة الوداع، پيامبر صلى الله عليه و آله از هر فرصتى براى آماده سازى مردم نسبت به اعلان ولايت استفاده مى كرد. آن حضرت كنار كعبه ايستاده بود و جابر بن عبداللّه انصارى هم كنار حضرت بود. در اين حال على عليه السلام به طرف حضرت آمد. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: برادرم نزد شما آمد. آنگاه توجهى به كعبه كرد و با دست بر آن زد و فرمود:
قسم به آنكه جانم به دست اوست، اين (على) و شيعيانش روز قيامت رستگارانند. او اولِ شما در ايمان به من است، و وفادارترين شما به عهد خدا و قيام كننده ترين شما به امر خدا و عادل ترين شما بين مردم و قسمت كننده به تساوى و بلند مرتبه ترين شما نزد خداست.
اينجا بود كه سايه سنگين وحى بر كعبه افتاد و آيه 7 سوره بيّنه نازل شد: «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ» : «كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده اند بهترين مردم هستند» . پيامبر صلى الله عليه و آله در حضور اصحاب فورا آيه را تفسير كرد و با اشاره به امير المؤمنين عليه السلام فرمود: «خير البرية» آمد.(3)
ص: 251
آيه «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ»(1) = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »
آيه «أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ»(2) = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »
آيه «إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا ... »(3) = آيه «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّه يَعْلَمُ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الْأَرْضِ ... »(4)
آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »(5)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پيش از اتمام مراسم حج در مورد صحيفه ملعونه اول بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد اين آيات بود:
«إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ . وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ . وَ نادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ . لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ . أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ . أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ» :
«مجرمين در عذاب جهنم دائمى خواهند بود . از آنها تخفيف نمى يابد و آنان در آن نااميد از نجات هستند . ما به آنان ظلم نكرديم ولى خود آنان ظالم بودند . ندا مى كنند اى مالك پروردگارت ما را بميراند و نابود كند . مالك مى گويد شما ماندنى
ص: 252
هستيد براى شما حق را آورديم ولى اكثر شما نسبت به حق كراهت داشتيد . آيا مسئله اى را محكم مى كنند پس ما نيز محكم تر مى نماييم . يا گمان مى كنند كه ما سر و نجواى آنان را نمى دانيم بلى فرستادگان ما نزد آنان مى نويسند .
خدا و رسول صحيفه ملعونه را به عنوان نقطه اصلى ظلمت معرفى كرده اند كه همه تاريكى ها از آن نشأت گرفته، و از همين جاست كه آيات متعددى درباره آن نازل شده است. خداوند به اهل صحيفه و پيروانشان هشدار شديد مى دهد كه هر حركتى كرده ايد از چشم خداوند دور نبوده است؛ و هر اقدامى را براى محكم كارى مقاصد آينده به انجام رسانده ايد محكم كارى خدا از شما بالاتر است.
درباره نزول اين آيه در مورد صحيفه ملعونه سه دسته روايت وارد شده است؛ يك دسته فقط مسئله صحيفه را مطرح كرده است. دسته دوم مسئله منع خمس توسط آنان در آينده غصب خلافت را نيز ذكر نموده، و دسته سوم تمام آيات هفتگانه از «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ ... » تا « ... وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ» را بيان كرده است:
پنج روايت نزول آيات «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا ... » تا « ... لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ» را درباره معاهده اول در كعبه ذكر كرده است، كه به ترتيب هر يك بيان بيشترى در اين باره دارد:
روايت اول
امام صادق عليه السلام فرمود: لَمّا تَعاقَدُوا نَزَلَتْ: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ. أَمْ يَحْسَبُونَ ... » : همين كه بر صحيفه ملعونه هم پيمان شدند اين آيه نازل شد: «آيا مسئله اى را محكم مى كنند پس ما هم محكم مى نماييم. يا گمان مى كنند ما سرّ آنان و نجوايشان را نمى شنويم. بلى و حتى فرستادگان ما نزد آنان مشغول نوشتن هستند» !(1)
ص: 253
روايت دوم
امام باقر عليه السلام مى فرمايد: اين آيه درباره نوشته اى كه ابوبكر و عمر نوشتند، نازل شده است. خداوند پيامبرش را از آنچه بين خود نوشته بودند مطلع ساخت و اين آيه را بر او نازل كرد: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ» : «آيا مسئله اى را محكم كارى مى كنند ؟ پس ما هم محكم كارى مى كنيم» .(1)
روايت سوم
امام صادق عليه السلام در روايت ديگرى با اشاره به افراد صحيفه فرمود: ابوبكر و عمر و ابوعبيده جراح و عبدالرحمن بن عوف و سالم مولى ابى حذيفه و مغيرة بن شعبه آن نوشته را بين خود نوشتند و هم پيمان شدند و توافق كردند كه: اگر محمد از دنيا رفت هرگز خلافت و نبوت در بنى هاشم نباشد. اين دو آيه هم در آن روز درباره آنان نازل شد: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ، أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ ... » .(2)
روايت چهارم
امير المؤمنين عليه السلام مى فرمايد: در حجة الوداع چهار نفر داخل كعبه شدند و در بين خود هم قسم شدند و عهد نامه اى نوشتند كه: اگر خداوند محمد را ميراند امر خلافت را به بنى هاشم راه ندهند. خداوند پيامبرش را از اين مطلب آگاه نمود و اين آيه را نازل كرد: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ، أَمْ يَحْسَبُونَ ... » .(3)
روايت پنجم
در روايت ديگر، زمان دقيق ترِ صحيفه آمده و جزئيات بيشترى بيان شده است:
پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع خطبه اى در مِنا ايراد كرد و بعد از حمد و ثناى خداوند فرمود: اى مردم ! سخن مرا بشنويد و خوب بفهميد، چرا كه ممكن است بعد از امسال ديگر شما را نبينم.
ص: 254
عده اى از اصحاب آن حضرت جمع شدند و گفتند: محمد مى خواهد امامت را در اهل بيتش قرار دهد ! اين بود كه چهار نفر از آنان به مكه آمدند و وارد كعبه شدند و هم پيمان شدند و قرار داد بستند و بين خود نوشته اى نوشتند كه: اگر خدا محمد را ميراند يا كُشت هرگز نگذارند اين امر خلافت به اهل بيت او باز گردد.
خداوند هم بر پيامبرش چنين نازل كرد: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ، أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ ... » .(1)
رواياتى كه پيش بينى اصحاب صحيفه درباره منع خمس از اهل بيت عليهم السلام را هم در شأن نزول اين آيه فرموده دو روايت است كه در يكى از آنها شركت بنى اميه در اين توطئه نيز مطرح شده است:
روايت اول
امام صادق عليه السلام با اشاره به همزمانى پيمان آنان با غدير مى فرمايد: دومين موردى كه خداوند از آنان پيمان گرفت در غدير بود كه آنان را شاهد بر خودشان قرار داد. اين در حالى بود كه آنان مى گفتند: اگر محمد از دنيا دفت امر خلافت را به آل محمد باز نگردانيم و خمس را به آنان ندهيم.
خداوند عزوجل پيامبرش را از برنامه آنان آگاه ساخت و اين آيه را نازل كرد:
«أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ، أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ ... » .(2)
روايت دوم
در روايت ديگر دعوت رسمى اصحاب صحيفه از بنى اميه مطرح شده و پذيرش آنان نيز صريحا آمده است. امام صادق عليه السلام مى فرمايد: ابوبكر و عمر ودار و دسته آنان ...
ص: 255
بنى اميه را به شركت در پيمان خود دعوت كردند كه: خلافت را بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله در ما اهل بيت قرار ندهند و چيزى از خمس به ما ندهند.
آنان در بين خود گفتند: اگر خمس را به آنان دهيم آن را براى خود بر مى دارند و به ديگرى نيازى پيدا نمى كنند و برايشان مهم نخواهد بود كه خلافت در آنان باشد.
بنى اميه در پاسخ اين پيشنهاد گفتند: «ما در بخشى از اين پيشنهاد سخن شما را مى پذيريم و آن اينكه چيزى از خمس به آنان ندهيم» . در اين قرار ابوعبيده هم با آنان بود و نويسنده آنان بود. خداوند اين آيه را نازل كرد: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ، أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ ... » .(1)
در يك روايت آيه «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا ... » با چند آيه قبل از آن بيان شده كه مقدمه جالبى براى درك اين آيه است، چرا كه حرف «أَمْ» در آغاز آيه به معناى «يا اينكه» ارتباط آن به آيات قبل را مى رساند، و جا دارد همراه آن آيات به بيان اين آيه پرداخته شود.
امام عليه السلام از آيه 74 آغاز فرموده، و به قرينه روايات قبل كه شأن نزول دو آيه آخر (أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا ... ) را درباره صحيفه بيان فرموده است، اين حديث نيز همان هدف را دنبال مى كند. حضرت مى فرمايد: سپس خداوند آنچه براى دشمنان آل محمد عليهم السلام آماده كرده ذكر مى كند و مى فرمايد: «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ. لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ» : «مجرمان در عذاب جهنم دائمى هستند. آن آتش از آنان كاستى ندارد و در آنجا تسليم عذابند» ، يعنى از هر خيرى مأيوسند.
سپس خدا نداى اهل آتش را نقل مى كند و مى فرمايد: «وَ نادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ» : «صدا مى زنند اى مالك پروردگارت كار ما را تمام كند» ! يعنى بميريم ! مالك در پاسخ مى گويد: «إِنَّكُمْ ماكِثُونَ» : «شما ماندنى هستيد» . بعد خداوند مى فرمايد: «لَقَدْ
ص: 256
جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ» : «حق را براى شما آورديم» ، يعنى ولايت امير المؤمنين عليه السلام؛ «وَ لكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ» : «ولى اكثر شما نسبت به حق كراهت داشتيد» !
بعد از آن خداوند خبر آنان درباره معاهده اى كه در كعبه بر آن متفق شدند را ذكر مى كند بر سر اينكه امر خلافت را به اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله باز نگردانند، و درباره آن چنين مى فرمايد: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ. أَمْ يَحْسَبُونَ ... » .(1)
با توجه به رواياتى كه در انطباق آيه به توطئه صحيفه ملعونه ذكر شد، چهار جهت تفسيرى و تحليلى در ارتباط با دشمنان غدير قابل استفاده است:
از آيه 74 تا 80 كه ناظر به اصحاب صحيفه ملعونه است هفت نكته به دست مى آيد:
يك. خداوند آنان را «مُجرِم» مى خواند، و چه جرمى بالاتر از اقدام بر ضد ولايت على عليه السلام.
دو. اصحاب صحيفه در عذاب جهنم دائمى هستند، و عذاب كشيدن شغل دائمى آنان است.
سه. اصحاب صحيفه مصداق بارز ظلم اند، كه با انحراف خط ولايت بر بشريت ظلم كردند.
چهار. خداوند حق را كه ولايت است براى آنان روشن كرد، ولى آنان از ولايت على عليه السلام بدشان مى آمد؛ و اين به ذات شقى آنان و نطفه هاى خبيثشان باز مى گردد.
پنج. خداوند صحيفه ملعونه را كارى بنيادى بر ضد اهل بيت عليهم السلام مى نامد و عنوان «ابرام» يعنى محكم كارى به آن مى دهد و مى فرمايد «أَبْرَمُوا أَمْرا» .
ص: 257
شش. در مقابل صحيفه كه يك محكم كارى از بشر بود، خداوند غدير را محكم كارى الهى مى نامد و مى فرمايد: «فَإِنَّا مُبْرِمُونَ» .
هفت. خداوند هم از سِرّ و نجواى آنان خبر مى دهد و هم ملائكه خداوند اقدامات آنان را ثبت مى كنند. اين به معناى خبر داشتن پيامبر و على و امامان عليهم السلام از همه نقشه هاى آنان است، و روز قيامت كه شاهدان پروردگار پرونده سياه آنان را به خلايق نشان خواهند داد.
در سه آيه اى كه تا كنون درباره صحيفه ذكر شد از عنوان «نجوى» براى صحيفه استفاده شده است. اين سه آيه عبارتند از: «إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ ... » ، «ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ ... » ، «أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ ... » .
كلمه «نجوى» به معناى «سخن سِرّى» است، كه براى تقريب ذهن به «سخن گفتنِ درگوشى» معنى مى شود و منظور مواظبت از شنيدن ديگران است. اكنون سؤال اين است كه آيا هر نجوايى از شيطان است، يا «الف و لام» در كلمه «النجوى» براى عهد است يعنى اشاره به نجواى معيّنى با خصوصيات خاصى است ؟
شكى نيست كه بسيارى از سرّ نگه داشتن ها و سرّى سخن گفتن ها، نه تنها خوب است كه لازم و واجب است. مثلاً اسرار مسلمين را نبايد به كفار گفت، و يا سخنى كه باعث فتنه بين دو نفر يا عده اى مى شود بايد سرّى مطرح شود، و حتى اسرار زندگى شخصى را نبايد براى هر كسى و در هر جايى گفت. با در نظر گرفتن اين مطلب، آيا نجواى اهل صحيفه از چه قماشى است كه شيطانى شمرده شده است ؟
نجوى و سخن سرّى اصحاب صحيفه بالاتر از افشاى اسرار مسلمين است، و تنظيم اسرارى بر ضد اسلام است كه از پشت خنجر زدن و از داخل پوساندن و تيشه بر ريشه اسلام زدن است، آن هم نقشه اى اساسى و بلند مدت و همه جانبه بر عليه بزرگ ترين ركن اسلام يعنى ولايت ائمه عليهم السلام. مى توان يقين داشت كه از اول تا آخر دنيا چنين نجواى شكننده اى صورت نگرفته و چنين آثار دردناكى بر جاى نگذاشته است.
ص: 258
نكته ديگر اين نجوى تكرار آن از يك سو و انكار آن از سوى ديگر است كه قسم دروغ ياد مى كردند كه چنين نگفته اند. از نجواى صحيفه كه پايه همه نجواها بود گرفته تا سخنان درگوشى آنان در مقابل منبر غدير و سپس سخنان سرّى آنان در خيمه ها پس از سخنرانى غدير و سخنان مخفيانه پس از بيعت و آنگاه نجوى بر سر قتل پيامبر صلى الله عليه و آله در عقبه هرشى و نيز قتل امير المؤمنين عليه السلام قبل از رسيدن به مدينه، همه اين موارد نجواهايى بود كه با اوج گرفتن آن در روزهاى غدير و پس از آن، مى رفت تا فتنه اى عظيم رقم زده شود؛ و كار بدانجا رسيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله رسما دستور داد تا منادى بين مردم ندا كند: لا تَجْتَمِعْ ثَلاثَةُ نَفَرٍ مِنَ النّاسِ يَتَناجُونَ فيما بَيْنَهُمْ بِسِرٍّ: سه نفر حق ندارند يك جا جمع شوند و سخن سرّى با هم بگويند !(1)
از نكات قابل توجه در سراسر واقعه غدير، اظهار محتواى پيمان نامه به صورت رمزى و اشاره و با الفاظ مختلف بدون تصريح به اصل آن بود كه توسط منافقين انجام مى گرفت، كه نمونه هاى آن قبلاً ذكر شد.
بُرَيده اسلمى مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله به عده اى از اصحابش فرمود: بر على به عنوان «امير المؤمنين» سلام كنيد. يك نفر از آنان گفت: لا وَ اللّه ! لا تَجْتَمِعُ النُّبُوَّةَ وَ الْخِلافَةَ فى اهْلِ بَيْتٍ ابَدا: نه به خدا قسم ! هرگز نبوت و خلافت در يك خانواده جمع نمى شود.
خداوند هم اين آيه را نازل كرد: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ» .(2)
اگر كسى مسير تاريخ اسلام را از سال دهم تا شصتم مطالعه كند - بدون آنكه نياز به تجزيه و تحليل داشته باشد - سير طبيعى صحيفه و سقيفه را به سوى قتلگاه كربلا خواهد يافت.
ص: 259
اين هدفى بود كه صحيفه براى آن امضا شد و سقيفه براى آن به وجود آمد. شنيدن اين ركن اعتقادى در عبارتى جامع از امام صادق عليه السلام يقين ديگرى براى قلوب سوخته شيعيان به ارمغان مى آورد. ابوبصير از امام عليه السلام درباره آيه «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ» سؤال كرد. حضرت فرمود: اين دو آيه در آن روز درباره آنان نازل شد.
سپس فرمود: لَعَلَّكَ تَرى انَّهُ كانَ يَوْمٌ يُشْبِهُ يَوْمَ كُتِبَ الْكِتابُ الاّ يَوْمَ قَتْلِ الْحُسَيْنِ عليه السلام ؟ ! وَ هكَذا كانَ فى سابِقِ عِلْمِ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ الَّذى اعْلَمَهُ رَسُولَ اللّه صلى الله عليه و آله انْ اذا كُتِبَ الْكِتابُ قُتِلَ الْحُسَيْنُ عليه السلام وَ خَرَجَ الْمُلْكُ مِنْ بَنى هاشِمٍ؛ فَقَدْ كانَ ذلِكَ كُلُّهُ:
شايد تو هم اين اعتقاد را داشته باشى كه روزى شبيه به روز نوشتن صحيفه ملعونه نباشد جز روزى كه حسين عليه السلام كشته شد ؟ ! در علم خداوند عزوجل هم كه به پيامبر صلى الله عليه و آله آموخته همين مطلب آمده بود كه وقتى صحيفه نوشته شد حسين عليه السلام كشته شد و خلافت از بنى هاشم بيرون رفت، و همه اينها به وقوع پيوست.(1)
از كلام امام صادق عليه السلام كه مى فرمايد: اذا كُتِبَ الْكِتابُ قُتِلَ الْحُسَيْنُ عليه السلام، استفاده مى شود كه اهل صحيفه انتظار چنين عاقبتى را داشتند و با همين فكر كار خود را آغاز كردند، و عملاً هم نهايت تلاش خود را براى تحقق آن به كار بستند.
از روز اول معاويه به معاهده ابوبكر و عمر پيوست و با آماده سازى جوّ حكومت زمينه براى بنى اميه آغاز شد و عثمان اساس اموى را بنياد نهاد. معاويه كه قبل از عثمان از طرف عمر پايه كار خود را در شام محكم كرده بود با قتل عثمان جاى پاى خود را محكم كرد و مسلخ كربلا را تدارك ديد. آن قدر اين برنامه ريزى حساب شده بود كه با مرگ او بى درنگ كربلا آغاز شد و به فاصله شش ماه درياى خون در عاشورا موج زد؛ و تنها مظهر ولايت يعنى امام حسين عليه السلام، مُشت امضا كنندگان صحيفه ملعونه را باز كرد.
ص: 260
آيه «أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللّه فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمى أَبْصارَهُمْ»(1) =آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »
آيه «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّه يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ»(2) = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »
آيه «سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْأَلُونَ»(3)
پس از اتمام مراسم حجة الوداع در روز دوازدهم ذى الحجه، منافقين مخفيانه و به طور مداوم در تكاپو و گفتگو و توطئه بودند ! در همين راستا ابوبكر و عمر ابتدا ابوعبيده جرّاح را به عنوان امين خود انتخاب كردند، و با پيوستن معاذ بن جبل به اين گروه سه نفره مشكل آنان حل شد.
در ادامه معاذ هم قول داد با ارتباط با رؤساى اوس و خزرج - يعنى بشير و سعيد - آنان را در پيمان خود داخل كند. سالم مولى ابى حُذَيفه در يكى از مذاكرات سرّى اين چهار نفر متوجه سخنان آنان شد و طى مراحلى او را نيز در پيمان خود داخل نمودند.(4)
آنان تا آنجا پيش رفتند كه پيمان نامه اى براى برنامه هاى آينده خود آماده كردند تا براى مقابله با اسلام منسجم تر عمل كنند، ولى هنوز آن را امضا نكرده بودند. خداوند اين اقدام آنان را كه قبل از پايان مراسم حج هنوز عملى نكرده بودند، با دو آيه قرآن به پيامبرش خبر داد.
ص: 261
يكى آيه 19 سوره زخرف كه فرمود: «سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْأَلُونَ» : «به زودى شهادت آنان نوشته مى شود و مورد سؤال قرار مى گيرند» .
ديگرى آيه 39 همين سوره كه فرمود: «وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ اِذْ ظَلَمْتُمْ اَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» : «بيزارى شما از يكديگر در روز قيامت فايده اى به حالتان ندارد چرا كه ظلم كرده ايد و در نتيجه در عذاب مشترك خواهيد بود» .
و اينگونه بود كه در كنار اتمام حجت عظيم غدير توطئه هاى اساسى دشمنان ولايت نيز پى ريزى مى شد و مرحله به مرحله پيش مى رفت.(1)
براى تفصيل مطلب، به آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ... » در همين قسمت مراجعه شود.
آيه «فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِى ذلِكَ لاَيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ»(2) = آيه «وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ... »
آيه «فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ»(3) = آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »
آيه «فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفا»(4) = لقب «امير المؤمنين» در مكه
ص: 262
آيه «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ... »(1)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و در مورد صحيفه ملعونه اول نازل شده آيات 22 تا 28 سوره محمد صلى الله عليه و آله است:
«فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ . أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللّه فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمى أَبْصارَهُمْ . أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها . إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلى لَهُمْ . ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّه يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ . فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ . ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللّه وَ كَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ» :
«آيا انتظار مى رود كه اگر رويگردان شديد در زمين فساد كنيد و قطع رحم نماييد . اينان كسانى اند كه خدا ايشان را كَر نموده و چشمانشان را كور كرده است . آيا در قرآن تدبّر نمى كنند يا بر قلب هايشان قفل زده شده است . آنان كه به عقب باز مى گردند بعد از آنكه هدايت برايشان روشن شده است شيطان باطل را برايشان آراسته و آنان را بدان سو سوق داده است . اين بدان جهت است كه اينان به كسانى كه آنچه خدا نازل كرده را كراهت داشتند گفتند ما در بعضى از مسئله پيرو شما مى شويم خداوند پنهان كارى آنان را مى داند . پس چگونه خواهند بود آنگاه كه ملائكه آنان را بميرانند و بر صورت و پشت آنان بزنند . اين بدان جهت است كه آنان پيرو چيزى شدند كه خدا رضايت ندارد و رضوان او را خوش نداشتند خدا هم اعمال آنان را نابود ساخت» .
آغاز ارتداد از دين خدا صحيفه ملعونه بود. ادامه اين خط گمراهى فساد در زمين و قطع رحم آل محمد عليهم السلام، و ريشه آن كوردلى و ناشنوا بودن نسبت به سخن حق بود كه گويى قفلى بر دريچه قلب آنان زده شده است. پايان اين راه هم لعن ابدى است كه آغاز آن از خداوند بود و همه خلايق با درك فتنه آنان نثارشان خواهند كرد.
ص: 263
از سوى ديگر پيمان نامه اى كه نامش «صحيفه ملعونه» بود، با در نظر گرفتن نيازهاى آينده بنيانگذاران سقيفه و موانعى كه بر سر راه اهدافشان بود هر روز نقطه هاى جديدى را مى طلبيد كه به آن اضافه شود.
در اولين مرحله پس از امضاى اصل آن كه مقابله با خلافت على عليه السلام بود، مسئله مالى آن از دو سو در نظر گرفته شد. به همين جهت از يك سو منع خمس از اهل بيت عليهم السلام و ديگرى صرف آن در كارهاى خود را هم به پيمان نامه اصلى اضافه كردند. اين پيشنهاد منع خمس را قبل از همه با بنى اميه مطرح كردند كه مورد قبول واقع شد.
اكنون نوبت اثبات نزول اين آيات درباره اصحاب صحيفه است، كه با ذكر روايات آن را پى مى گيريم. در شأن نزول اين آيات - كه از صريح ترين فرازهاى قرآنى درباره دشمنان غدير است - چند روايت وارد شده كه هر كدام جهتى از آن را بيان كرده است:
در روايتى كه اهل سنت هم نقل كرده اند آمده است: لَمّا تَعاقَدُوا عَلَيْها نَزَلَتْ: «إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ ... » : آنگاه كه بر صحيفه ملعونه هم پيمان شدند اين آيه نازل شد: «كسانى كه از دين خدا رو به عقب باز مى گردند بعد از آنكه هدايت براى آنان روشن شده شيطان كار آنان را برايشان زيبا جلوه داده و آنان را بدان سو تشويق كرده است» . اين روايت را ابواسحاق در كتابش و احمد بن حنبل در مسندش و حافظ ابونعيم در حلية الابرار و زمخشرى در كتاب فائق نقل كرده اند.(1)
امام صادق عليه السلام در حديثى نزول همه آيات مذكور (از آيه 22 تا 26) را در مورد پيمان اهل صحيفه ذكر مى كند و مى فرمايد: خداوند در غدير خم آنان را بر خودشان شاهد قرار داد، در حالى كه مى گفتند: اگر محمد از دنيا رفت خلافت را به آل محمد باز نمى گردانيم و خمس را به آنان نمى دهيم.
ص: 264
خداوند اين آيات را نازل كرد: «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ ... » تا آيه «سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلى لَهُمْ» : «آيا اگر پشت كرديد چنين خواهيد بود كه در زمين فساد كنيد و از ارحام خود قطع كنيد. چنين كسانى اند كه خدا آنان را لعنت كرده و آنان را كَر نموده و چشمانشان را كور كرده است. آيا قرآن را تدبر نمى كنند يا بر قلب هايشان قفل زده شده است. كسانى كه مرتد شدند و راه بازگشت پيش گرفتند بعد از آنكه هدايت برايشان روشن شد. شيطان كار آنان را نيك جلوه داده و آنان را بدان سو سوق داده است» .(1)
در روايت ديگرى آمده است: آن گروه در كعبه با يكديگر اتفاق كردند كه اگر محمد از دنيا رفت هيچ يك از خاندانش خلافت را به دست نگيرد. در واقع آنان پشتيبان بنى اميه بودند در آنچه انجام دادند.
بنواميه به آنان گفتند: به خدا قسم دستورات شما را اطاعت نمى كنيم مگر آنكه چيزى از خمس به آنان نرسد، چرا كه گمان مى كردند خمس براى آنان است !
خداوند در اينجا آيه نازل كرد: «إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى ... » . بنا بر اين، آيه درباره بنى اميه و ابوبكر و عمر و ابوعبيده نازل شده است. بعد از آن آيه بعدى نازل شد: «فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ ... » .(2)
در روايت ديگرى شيطنت عمر مطرح شده كه گرداننده اصلى برنامه صحيفه و سقيفه بود. از يك سو زمينه را آماده مى كرد و از سوى ديگر فكر آنان را به اين جهت سوق مى داد كه بر هم زدن سخن و برنامه پيامبر صلى الله عليه و آله كار آسانى است.
اين دو نكته در اين حديث به خوبى بيان شده است:
ص: 265
«إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى» درباره كسانى نازل شده كه عهد با امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام را شكستند. «الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ» ؛ يعنى شيطان كار را براى آنان سهل و آماده مى كرد، و او عمر بود. «وَ أَمْلى لَهُمْ» يعنى براى آنان جلوه مى داد كه از آنچه محمد مى گويد هيچ كدام عملى نخواهد شد. «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه» ؛ يعنى آنچه خدا درباره امير المؤمنين عليه السلام نازل كرده خوش نداشتند.
«سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ» ، بنى اميه را به پيمان خود دعوت كردند كه خلافت را بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله براى ما نگذارند و چيزى از خمس به ما ندهند، و گفتند: اگر خمس را به آنان بدهيم غنيمتى براى آنان خواهد بود.
«سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ» ، يعنى خمس را به بنى هاشم ندهيد. «وَ اللّه يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ» خدا اين كارهاى پنهانى آنان را مى داند.(1)
امام باقر عليه السلام به بيان مفهوم ارتداد در آنان پرداخته و برنامه هاى عملى آنان در اين باره را تشريح نموده است. آن حضرت در اين باره مى فرمايد: «إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ ... » ، ابوبكر و اصحابش هستند هنگامى كه هدايت را انكار كردند؛ و هدايت راه على بن ابى طالب عليه السلام بود.
«الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ ... » منظور عمر است. «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ ... » ، ابوبكر و عمر و ابوعبيده هستند كه با يكديگر توافق كردند كه اگر پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت خلافت به آل محمد عليهم السلام باز نگردد. آنان گروهى از بنى اميه را به يارى خود در اين باره فرا خواندند، و آنان هم پاسخ مثبت دادند به شرط آنكه چيزى از خمس به آل محمد عليهم السلام ندهند.
ص: 266
سپس بنى اميه از آنان پرسيدند: خلافت را بعد از او براى چه كسى در نظر گرفته ايد ؟ عمر گفت: براى ابوبكر. بنى اميه گفتند: ولى در اين باره از شما اطاعت نمى كنيم، اما درباره خمس با شما هستيم. در واقع آنان درباره آل محمد عليهم السلام از اين جهت كه خمس به آنان نرسد اطاعت آنان را كردند، ولى در اينكه خلافت به ابوبكر برسد با آنان موافق نبودند.
بنا بر اين، كسانى كه «كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه» ابوبكر و عمر بودند، و كسانى كه آنان را يارى دادند ابوعبيده و عبدالرحمن و سالم مولى ابى حذيفه بودند. آنان در بين خود نوشته اى نوشتند و كسى كه آن را نوشت ابوعبيده بود.
خداوند عز و جل پيامبرش را بر آنچه در بين خود نوشته بودند مطلع ساخت و اين آيه را نازل كرد: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ ... » .
در ادامه اين روايت نقل شده كه آنان پيمان بستند كه خلافت را بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله به هيچ يك از بنى هاشم نسپارند، و اينكه همسران آن حضرت را بعد از او به ازدواج خود درآورند. اينجا بود كه آيه نازل شد: «وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِى كِتابِ اللّه» .
همچنين وقتى آيه نازل شد و آنان انكار كردند و بر اين انكار خود قسم ياد كردند خداوند آنان را توبيخ فرمود و اين آيه را نازل كرد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ ... » .(1)
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام تفاصيل بيشترى درباره شأن نزول اين آيات وارد شده است، آنجا كه مى فرمايد: كلام خداوند «إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى» ، منظور ابوبكر و عمر و ابوعبيده است كه با ترك ولايت امير المؤمنين عليه السلام از ايمان مرتد شدند.
ص: 267
قول خداوند: «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ» : به خدا قسم درباره ابوبكر و عمر و پيروانشان نازل شده است. اين كلام خداست كه جبرئيل بر محمد صلى الله عليه و آله نازل كرده است: «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه - فى علىّ - » : «اين به خاطر آن است كه آنان گفتند به كسانى كه خوش نداشتند آنچه خدا - درباره على عليه السلام - نازل كرده بود» .
«سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ» : «در بعضى از آن امر مطيع شما مى شويم» ، ماجرا از اين قرار بود كه بنى اميه را به پيمان خود درباره خلافت دعوت كردند كه نگذارند خلافت بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله در ما خاندان قرار بگيرد، و چيزى از خمس به ما ندهند. آنان به بنى اميه گفتند: اگر خمس را به اهل بيت بدهيم نياز به چيزى پيدا نمى كنند، و برايشان مهم نخواهد بود كه خلافت در آنان نباشد !
بنى اميه در پاسخ گفتند: «سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ» : «ما از شما اطاعت مى كنيم در بخشى از مسئله اى كه ما را بدان دعوت كرديد» ؛ و آن خمس است كه چيزى از آن به اهل بيت ندهيم.
قول خداوند كه مى فرمايد: «كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه» : «آنچه خدا فرستاده بود را مكروه داشتند» ، منظور از آنچه خدا نازل كرده بود، ولايت امير المؤمنين عليه السلام است كه بر خلقش واجب كرده بود. در اين داخل شدن بنى اميه به پيمان نامه اصحاب صحيفه، ابوعبيده نيز همراهشان بود و نويسنده آنان بود.(1)
با توجه به احاديثى كه در شأن نزول اين آيات ذكر شد، تفسير اين فرازهاى قرآنى نيز روشن گرديد كه از اين تفسيرها شش نتيجه اعتقادى مهم گرفته مى شود:
«فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ» اصحاب
ص: 268
صحيفه با روى گرداندن از ولايت امير المؤمنين عليه السلام و پشت كردن به غدير، دو پايه اساسى جهنم را در زمين بر قرار كردند: يكى فساد در زمين و ديگرى قطع رحم با پيامبر صلى الله عليه و آله و دشمنى با اهل بيت او. اين را آيه ذكر شده به صراحت بيان مى كند كه پس از انطباق آن بر اصحاب صحيفه ارتباط آن روشن مى شود.
بايد گفت: وقتى هدف خدا و رسول از برنامه غدير و منصوب كردن امير المؤمنين عليه السلام اصلاح زمين و محبت آل محمد عليهم السلام است، بدون شك راه بازگشت و ارتداد از چنين برنامه اى مساوى با فساد در زمين و دشمنى آل محمد عليهم السلام خواهد بود.
در روزى كه امير المؤمنين عليه السلام را براى بيعت اجبارى با ابوبكر آوردند، سلمان به عمر گفت: من شهادت مى دهم كه در بعضى از كتاب هاى نازل شده خداوند خوانده ام كه تو با اسم و صفتت يكى از درهاى جهنم هستى.(1) احاديث بسيارى وارد شده درباره اينكه تمام گناهان امت و هر ظلمى انجام شود و خون به ناحقى ريخته شود بر عهده ابوبكر و عمر است كه ذكر خواهد شد.(2)
«أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللّه» يكى از موارد صريح لعنت خداوند بر بانيان غصب خلافت و دشمنى با اهل بيت عليهم السلام همين آيه است كه ارتباط آن با اصحاب صحيفه اين مطلب را روشن مى نمايد.
اگر تمام لعنت شده هاى عالم را در نظر بگيريم ملعون تر از اين گروه كسى نخواهد بود، چرا كه بزرگى جرم و جنايتشان استحقاق لعنت آنان را بيشتر مى كند. امام سجاد عليه السلام درباره آنان فرمود: عَلَيْهِما لَعْنَةُ اللّه بِلَعَناتِهِ كُلِّها: بر آنان لعنت خدا باد به همه انواع لعن پروردگار.(3)
ص: 269
اگر همه امت اسلام - چه آنان كه گمراه شدند و چه آنان كه هدايت يافته اند - تا روز قيامت اصحاب صحيفه را نفرين كنند كه چرا مردم را از راهى كه خير دنيا و آخرت در آن بود منحرف كردند، باز هم جاى لعنت دارند.
امير المؤمنين عليه السلام از عمق قلبى سوخته براى امت اين مطلب را چنين بيان فرموده است: لَوْ انَّ هذِهِ الامَّةِ قامَتْ عَلى ارْجُلِها عَلَى التُّرابِ وَ وَضَعَتِ الرِّمادَ عَلى رُؤُوسِها وَ تَضَرَّعَتْ الَى اللّه وَ دَعَتْ الى يَوْمِ الْقِيامَةِ عَلى مَن اضَلَّهُمْ وَ صَدَّهُمْ عَنْ سَبيلِ اللّه وَ دَعاهُمْ الَى النّارِ وَ عَرَضَهُمْ لِسَخَطِ رَبِّهِمْ وَ اوْجَبَ عَلَيْهِمْ عَذابَهُ بِما اجْرَمُوا الَيْهِمْ لَكانُوا مُقَصِّرينَ فى ذلِك:
اگر اين امت تا روز قيامت سر پا روى خاك بايستند و خاكستر بر سر بريزند و به درگاه خدا زارى كنند و نفرين نمايند كسانى را كه آنان را گمراه كردند و از راه خدا مانع شدند و آنان را به سوى آتش كشانيدند و در معرض نارضايتى پروردگارشان قرار دادند و عذاب خدا را بر آنان واجب كردند - به خاطر جرم هايى كه نسبت به آنان روا داشتند - با اين همه در نفرين خود كوتاهى كرده اند.(1)
«فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمى أَبْصارَهُمْ» يكى از آثار منحوس راه سقيفه كَرى گوشِ دل و كورى چشمِ دل است، چرا كه اساس آن بر ديدن حق و انكار آن بوده است. در حالى كه دو لب مبارك پيامبر صلى الله عليه و آله - كه محمد امين بود - خبر خوش ولايت را از منبع وحى بر مردم مى خواند، منافقين به جاى تشكر از خدا و رسول زبان به مسخره و ناسزاگويى باز مى كردند و افتخار مى كردند كه هرگز اين سخنان را نخواهيم پذيرفت.
همانگونه كه وقتى فاطمه زهرا عليهاالسلام آن خطابه بلند را بر مردم خواند، نه تنها فدك را پس نداند و تغييرى در روش خود ايجاد نكردند، كه در برابر حضرت به حاضر جوابى و مقابله پرداختند. آن همه سخنان و خطابه هاى دُرر بار امير المؤمنين عليه السلام فقط مظلوميت او را بيشتر كرد و ياران سقيفه همچنان كر و كور بودند.
ص: 270
امام حسين عليه السلام هم در كربلا در مقابل ياران سقيفه قرار گرفت و از هر جهت حجت را بر آنان تمام كرد، اما باز هم تصميم خود بر قتل او را تكرار كردند. آنجا بود كه از كرى و كورى دلشان چنين ياد كرد: اِسْتَحْوَذَ عَلَيكُم الشَيطانُ فَاَنْساكُم ذِكرَ اللّه ِ: شيطان بال خود را بر سر شما گسترده و ياد خدا را از خاطرتان برده است.(1)
تعبير ديگرى كه از اين كوردلى در آيه آمده «عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها» است، يعنى بر قلب هاى آنان قفل زده شده است.
«إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ» اصحاب صحيفه نه تنها از اسلام مرتد شدند كه باعث ارتداد همه مرتدين بودند، حتى عده اى از اهل رده كه ابوبكر به عنوان ارتداد به جنگ آنان رفت، وقتى لجام گسيختگى در خلافت اسلام را ديدند، نداى خروج از اسلام را بلند كردند.
در اين ارتداد دو نكته قابل توجه است: يكى اينكه اين ارتداد فقط خروج از اسلام نبود، بلكه «عَلى أَدْبارِهِمْ» بود، يعنى بازگشت به پشت سر و رجوع به آنچه قبلاً بوده اند، يعنى جاهليت !
نكته ديگر اينكه «مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى» بوده، و با آگاهى از ولايت امير المؤمنين عليه السلام و تشخيص راه هدايت، عمدا راه بازگشت به جاهليت را پيش گرفته اند، و اين معناى بازگشت به بت پرستى وانتخاب علنى كفر است.
از همه مهم تر اينكه ارتداد همه مرتدين بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله بود ولى ارتداد اصحاب صحيفه در همان لحظه امضاى آن و هم پيمان شدن آن گروه تحقق يافت. لذا در روايت اول خوانديم: لَمّا تَعاقَدُوا نَزَلَتْ: «إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ ... » : همين كه هم پيمان شدند اين آيه نازل شد: «كسانى كه مرتد شده به عقب بازگشتند ... » .(2)
ص: 271
«الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلى لَهُمْ» در يكى از روايات مفسِّر آيه، در بيان اين فراز صريحا آمده بود: يعنى كار را براى آنان سهل و آماده مى كرد، و او دومى بود.(1)
در اينجا سه نكته قابل توجه است:
نكته اول: شيطنت دومى و حيله و نكراء او در حدى كه خدا در قرآن از او تعبير به شيطان نموده است.
نكته دوم: او بود كه بقيه اهل صحيفه و سقيفه را به سوى هدف ضد اسلام و ضد ولايت اهل بيت عليهم السلام سوق مى داد، و در واقع محور امور او بود و بنيانگذار نيز همو بود، كما اينكه از اين فراز آيه نيز استفاده مى شود.
نكته سوم: او نقش اساسى در تسريع اجراى صحيفه ايفا مى كرد كه به خوبى محور بودن او را روشن مى كند: يكى «سَوَّلَ لَهُمْ» و ديگرى «أَمْلى لَهُمْ» . «سَوَّلَ» يعنى كار را به گونه اى زينت دادن و زيبا جلوه دادن كه انسان راغب به انجام آن شود، و «أَمْلى» يعنى زمينه را براى كارى آماده كردن به طورى كه انسان مانعى بر سر راه خود نبيند و جرئت انجام آن را پيدا كند.
حقيقتا وقتى به نقش عمر در هر كدام از قضاياى غصب خلافت مى نگريم، مى بينيم در همه موارد آن دو نقش را در حد اعلا بازى كرده، و هر بدعت و جنايتى را به گونه اى حق به جانب و زيبا جلوه داده كه به جاى مؤاخذه خود، از مردم طلبكار هم شده و همه را به اين باور رسانده كه من در صدد برنامه اى مثبت و پر بار هستم و لازم است كه همه مرا تأييد كنند ! !
از آغاز صحيفه يا سخنانش در برابر منبر غدير و هنگام بيعت و نقش او در شب عقبه هرشى و روزهاى بعد از آن تا ورود به مدينه و گفتار او هنگام درخواست كتف و دوات از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله كه گفت: انَّ الرَّجُلَ لَيَهْجُرُ. و روزهاى سقيفه بنى ساعده
ص: 272
و روز حمله به خانه فاطمه عليهاالسلام و آتش زدن آن، و يا نقش او در غصب فدك، و ماجراى عيادت از حضرت زهرا عليهاالسلام و قصد نبش قبر آن حضرت و همه روزهاى دشمنى اش با امير المؤمنين عليه السلام،
از سوى ديگر با جسارت و جرى بودن خود و هتاكى و بى مبالاتى به راحتى رو در روى پيامبر صلى الله عليه و آله سخن ناروا گفته و به ديگران جرأت داده است، يا بر در خانه وحى آتش آورده و آتشگيره اش را خود روشن كرده است، و يا درِ خانه بانوى بهشت را شكسته و خود پيش از همه هجوم آورده ...
و با وحشى گرى تمام سيلى بر ...
لگد بر ...
استخوان سينه را ...
محسن فاطمه عليهاالسلام را ...
و دختر پيامبر صلى الله عليه و آله را به شهادت رسانده است !
اين معناى «أَمْلى لَهُمْ» است كه موانع و حرمت ها را از سر راه مردم برداشت تا نقشه قتل على عليه السلام را در سر بپرورانند و جنازه او را مخفيانه دفن كنند و جنازه امام حسن عليه السلام را تيرباران نمايند و حسين عزيز عليه السلام را در كربلا قطعه قطعه كنند و جوانانش را پرپر نمايند و على اصغر شيرخواره اش را با تير سه شعبه ... .
و سپس خيمه ها را غارت كنند و آتش بزنند و عزيزان زهرا عليهاالسلام را آواره بيابان كنند و بعد از آن اسير نموده از كوفه تا شام به همه آنان كه فقط نامى از اسلام داشتند نشان دهند. حقا كه قرآن منصب سزاوارى به عمر داده است كه مى فرمايد: «سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلى لَهُمْ» .
«كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه» ، «سَنُطِيعُكُمْ فِى بَعْضِ الْأَمْرِ» اين دو عنوان در آيه مربوط به بنى اميه است. اصحاب صحيفه براى پيشبرد اهداف خود، براى جمع اعوان و انصار
ص: 273
تلاش مى كردند، در اين راستا دست به دامان گروه هاى مختلفى مى شدند كه در هر حدى با اهداف آنان موافق باشند.
در اينجا مى بينيم كه بنى اميه فقط در حدّ ندادن خمس آماده همكارى با آنان بوده اند، و همين اندازه را از آنان پذيرفته اند. بنى اميه از كسانى بودند كه «كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه» يعنى ولايت امير المؤمنين عليه السلام را خوش نداشتند، و اين را معاويه در غدير به صراحت بر زبان جارى كرد و گفت: وَ اللّه ! لا نُصَدِّقُ مُحَمَّدا عَلى مَقالَتِهِ وَ لا نُقِرُّ عَلِيّا وِلايَتَهُ: به خدا قسم ! محمد را بر گفتارش تصديق نمى كنيم و براى على به ولايتش اقرار نمى نماييم.(1)
با اين همه، در ابتداى امر باور نمى كردند اصل غصب خلافت ممكن باشد و اصحاب صحيفه بتوانند اهداف خود را پيش ببرند، و لذا درباره ندادن خمس به اهل بيت عليهم السلام با آنان موافقت كردند.
اين باور نداشتن را در سخن معاويه به وضوح مى بينيم كه در نامه سرى اش به زياد مى گويد: خلافت به دست ابوبكر و عمر از بنى هاشم خارج شد و به بنى تيم رسيد و سپس به بنى عدى منتقل شد، در حالى كه در قريش طايفه اى بى مقدارتر و پست تر از آنان نبود. اين بود كه ابوبكر و عمر ما را هم در خلافت به طمع انداختند، چرا كه ما از آنها سزاوارتريم» ! !(2)
البته اينكه ابوبكر و عمر گمان مى كردند كه اگر خمس را به اهل بيت عليهم السلام بدهند آنان ديگر كارى به خلافت نخواهند داشت، فكر باطلى است. بلكه دنياپرستى اصحاب صحيفه و برداشت غلط آنان درباره اهل بيت عليهم السلام به اين جهت سوقشان داده است.
اين احتمال هم وجود دارد كه عمر و ابوبكر اين مطلب را به خوبى مى دانسته اند و فقط براى اغواى بنى اميه چنين فكرى را به آنان القا كرده اند.
ص: 274
اكنون با دقت در روايات مربوط به اين آياتِ سوره محمد صلى الله عليه و آله و تحليل هايى كه ذكر شد، به خوبى روشن شد كه خداوند در قرآن عمق ضلالت و انحراف اصحاب صحيفه ملعونه را با چه روش ها و عباراتى خاطر نشان فرموده است.
آيه «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا للّه مَثْنى وَ فُرادى ... »(1)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پس از اتمام مراسم حج بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده اين آيه است:
«قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا للّه مَثْنى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذابٍ شَدِيدٍ» :
«بگو من شما را فقط به يك چيز سفارش مى كنم، كه به خاطر خدا دو نفرى و به تنهايى قيام كنيد سپس تفكر كنيد كه جنونى در رفيق شما (يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله) نيست او نيست مگر ترساننده اى برايتان پيشاپيش عذابى شديد» .
اين آيه از دو بُعد قابل بررسى است:
با پايان حج و آغاز سفر غدير و احساس نزديكى شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله، مردم مى خواستند بدانند كه از احكام اسلام چه چيزهاى ديگرى باقى مانده است ؟ در اين ميان منافقين با استفاده از اين موقعيت فكرى مردم، مى خواستند نتيجه معكوسى بگيرند و چنين وانمود كنند كه با انجام اعمال حج همه احكام الهى پايان يافته و ديگر چيزى باقى نمانده است، و منظورشان محو كردن اهميت ولايت بود كه انتظار مى رفت پيامبر صلى الله عليه و آله وعده غدير را براى آن گذاشته باشد.
اين بود كه به عنوان فتنه انگيزى مطرح مى كردند كه تا كى بايد منتظر حكمى بعد از حكم ديگرى باشيم ! و همين سؤال را با ظاهرى زيبا نزد پيامبر صلى الله عليه و آله مطرح مى كردند
ص: 275
و گفتند: آيا بعد از آنچه بر ما واجب كردى، براى پروردگارت چيزى باقى مانده كه بخواهد آن را بر ما واجب كند ؟ آن را براى ما ذكر كن تا دلمان آرام گيرد كه چيز ديگرى باقى نمانده باشد !
پاسخ دندان شكن به آنان با آيه 46 سوره سبأ داده شد و آيه چنين نازل شد: «قُلْ اِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ» : «بگو من شما را به يك چيز موعظه مى كنم» و پيامبر صلى الله عليه و آله آن را به «ولايت» تفسير كرد(1)؛ كه فقط يك حكم ديگر باقى مانده و آن هم ولايت است. سپس قبل از ظهر روز سيزدهم ذى الحجه پيامبر صلى الله عليه و آله همراه با كاروان عظيم حجاج از منا به طرف مكه حركت كرد، تا به بالاى وادى «ابطح» كه منطقه مسطح مكه است رسيد.(2)
امام باقر عليه السلام نزول آيه «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ ... » را در اين مرحله غدير چنين بيان مى فرمايد:
خداوند عزوجل به پيامبرش محمد صلى الله عليه و آله وحى فرمود و او را به نماز و زكات و روزه و حج و جهاد دستور داد. اينها را كه انجام دادند و بپا داشتند كه آخرين آنها حج به همراه آن حضرت در حجة الوداع بود، پيامبر صلى الله عليه و آله در بين آنان براى ولايت على عليه السلام قيام كرد.
عده اى گفتند: تا كِى محمد اين واجبات را يكى پس از ديگرى بر ما واجب مى كند ؟ اينجا بود كه خداوند تعالى اين آيه را نازل كرد: «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ» : «بگو من شما را فقط به يك چيز سفارش مى كنم» ، يعنى ولايت امير المؤمنين عليه السلام.(3)
امير المؤمنين عليه السلام سؤال منافقين از پيامبر صلى الله عليه و آله را چنين مطرح فرموده است: خداوند احكام مهم شريعت و آيات مربوط به واجبات را در اوقات مختلفى نازل كرد ... ، و اولين چيزى كه مردم را بدان مقيّد ساخت اقرار به يگانگى و ربوبيت خود و شهادت «لا اله الا اللّه» بود.
ص: 276
وقتى به اينها اقرار كردند، اقرار به نبوت پيامبرش و رسالت او را مطرح كرد. و آنگاه كه آن را پذيرفتند نماز را بر آنان واجب كرد و سپس روزه و حج و جهاد و زكات و صدقات و آنچه در اين زمينه است از مال غنائم واجب كرد.
منافقين گفتند: بعد اين احكامى كه بر ما واجب كردى، آيا براى پروردگارت چيز ديگرى هم باقى مانده كه آن را بر ما واجب كند ؟ آن را هم ذكر كن تا دلمان آرام گيرد كه چيز ديگرى باقى نمانده است !
خداوند در اين باره چنين نازل كرد: «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ» : «بگو من شما را فقط به يك چيز سفارش مى كنم» ، يعنى ولايت. اينجا بود كه خداوند عزوجل فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» .(1)
در مورد اين آيه دو تحليل اعتقادى قابل بيان است:
نزول آيه اكمال ارتباط نزول آيه اول با غدير را اثبات مى كند. در اين حديث مى بينيم كه منافقين چگونه از هر بهانه اى براى كارشكنى استفاده مى كردند. لابد مى خواستند پيامبر صلى الله عليه و آله در پاسخ به سؤالشان بگويد: نه هيچ حكم ديگرى باقى نمانده، و آنان فورا بين مردم شايع كنند كه از اعلام ولايت خبرى نيست ! ولى مى بينيم كه آن حضرت دقيقا همان يك مورد باقى مانده را به آنان گوشزد مى فرمايد.
امام صادق عليه السلام تكرار اين آيه را بعد از اعلام ولايت بيان فرموده است كه وقتى سؤالات اعتراض آميز باطن خود را نشان داد و معلوم شد از خلافت امير المؤمنين عليه السلام ناراحت بوده اند، پيامبر صلى الله عليه و آله بار ديگر با قرائت اين آيه به آنان فهماند كه ولايت به عنوان آخرين حكم الهى از بقيه احكام مهم تر است:
ص: 277
آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را براى ولايت منصوب كرد و فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ. مردم از در شك و شبهه اندازى وارد شدند و گفتند: محمد هر از چند گاه ما را به امرى جديد دعوت مى كند، و اكنون درباره اهل بيتش آغاز كرده كه اختيار ما را به دست آنان بسپارد. پيامبر صلى الله عليه و آله اين آيه را خواند: «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ» ، و سپس فرمود: من ادا كردم آنچه پروردگارتان بر شما واجب كرده است، «أَنْ تَقُومُوا للّه مَثْنى وَ فُرادى» : «كه به خاطر خدا دو نفرى و به تنهايى بپاخيزيد» .(1)
با در نظر گرفتن اينكه موضوع آيه ولايت اميرالمومنين عليه السلام است، دنباله آيه نيز از همين ديدگاه بايد تبيين شود. چهار نكته بسيار جالب از اين آيه در زمينه ولايت استفاده مى شود:
الف. مفهوم «إِنَّما» در آيه
از معانى كثير الاستعمال «انَّما» در ادبيات عرب «انحصار» است كه در فارسى با كلمه «فقط» از آن تعبير مى كنيم. دو زمينه براى استفاده از كلمه «إِنَّما» در آيه ذكر شد:
يكى اينكه ولايت آخرين حكم الهى بود. اين يعنى از احكام اسلام فقط ولايت مانده است. ديگر اينكه از حضرت مى پرسيدند: آيا چيز ديگرى مانده است ؟
و حضرت در پاسخ اين سؤال مى فرمود: فقط ولايت مانده است. بنا بر اين جمله «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ» را مى توان اين گونه معنى كرد: فقط يك حكم ديگر از طرف خدا باقى مانده كه موظف به راهنمايى شما بدان هستم.
كلمه «إِنَّما» به ضميمه «أَعِظُكُمْ» در اين جمله مى تواند به گونه اى ديگر نيز معنى داشته باشد، و آن اينكه از ميان احكام متعدد الهى مسئله اى كه براى موعظه و نصيحت شما انتخاب كردم كه بر آن تأكيد نمايم «ولايت» است.
ص: 278
ب. مفهوم «للّه» در آيه
كلمه «للّه» يعنى «براى خدا» ، و مفهوم آن كار خالصانه براى رضاى پروردگار است. به دنبال آن عبارت «مَثْنى وَ فُرادى» است كه بيش از اين مطرح نشده و نفرموده «بِاجْمَعِكُمْ» يا «اكْثَرِكُم» يا «عَشَرَةً عَشَرَةً» ، و فقط به يك و دو اكتفا كرده است.
مجموع اين عبارت حاكى از غربت ولايت و مظلوميت صاحب ولايت است كه گويا چون حمايت از آن بايد خالصانه باشد ياران آن هم انگشت شمار خواهند بود، و معناى اين قسمت از آيه چنين مى شود: براى كمك به على عليه السلام براى رضاى خدا و خالصانه - اگر چه تك نفرى يا دو نفرى باشد - قيام كنيد و اقدام نماييد.
از اين آيه روزهاى غصب خلافت تداعى مى شود كه امير المؤمنين عليه السلام شبانه فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسين عليهم السلام را همراه خود بر در خانه هاى مهاجرين و انصار مى برد و از آنان كمك مى طلبيد، و مى فرمود: خدا را يارى كنيد و دختر پيامبرتان را.
شما روزى كه با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كرديد بر سر اين بيعت نموديد كه از او و فرزندانش حمايت كنيد و از آنان منع كنيد آنچه از خود و فرزندانتان منع مى كنيد. بياييد و به بيعت خود نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله وفا كنيد» .(1)
اين همان مفهوم «للّه» و براى رضاى خداست كه در آيه ذكر شده بود. عده اى از آنان در پاسخ مى گفتند: از ما يك نفر چه كارى ساخته است ! ! در حالى كه اين آيه قبلاً به آنان گفته بود حتى اگر يك يا دو نفر باشند بايد قيام كنند.
ج. مفهوم «تَتَفَكَّرُوا» در آيه
امر به تفكر پس از امر به قيام خالصانه براى خدا، اشاره به برخورد آگاهانه با دين و برداشت علمى از مفاهيم آن است؛ تا در مقام عمل به صورت حساب شده و سنجيده حركتى صورت گيرد و نتايج آن قابل قبول باشد و شبهه هاى بى اساس در آن تأثير نكند.
ص: 279
طبق رواياتى كه ذكر شد وقتى نوبت به اعلان ولايت رسيد عده اى گفتند: محمد هر از چند گاهى ما را به امر جديدى دعوت مى كند و اكنون درباره اهل بيتش آغاز كرده كه اختيار ما را به دست آنان بسپارد(1)، و عده اى ديگر گفتند: تا كى محمد اين واجبات را يكى پس از ديگرى بر ما واجب مى كند ؟ !(2)
در پاسخ به اين برخورد حساب نشده با مقام نبوت، خداوند مى فرمايد: «ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ» : «سپس فكر كنيد كه صاحب شما (پيامبر صلى الله عليه و آله) جنون ندارد» .
يعنى چگونه است كه شما در اصل نبوت او شك نكرديد و هنگامى كه نماز و روزه و زكات را بر شما واجب كرد هيچ شكى به دل راه نداديد، ولى تا نوبت به ولايت اهل بيت عليهم السلام رسيد به جوش و خروش افتاديد و اين گونه سخنان اعتراض آميز بر زبان جارى مى كنيد ؟ واقعا نمى دانيد كه اين همان پيامبر است ! آيا گمان مى كنيد كه به او جنون دست داده كه شما را به ولايت دعوت مى كند ؟ آيا او تغيير كرذه است ؟ !
پس اگر پيامبر همان پيامبر ديروز است كه بدون هيچ اجر و مزدى اين همه زحمت براى شما كشيده واين همه از جانب پروردگار براى شما وحى شنيده و خبر آن را آورده، مسئله ولايت هم مانند صدها حكم ديگر است، و هيچ دليلى وجود ندارد كه بر سر اين حكم اظهار نگرانى و اضطراب نماييد.
د. مفهوم «نَذير» در آيه
يكى از انگيزه هايى كه بشر را وادار به پذيرش سخن پيامبران مى كند، جهت انذار و ترساندن آنان است. آنگاه كه انسان احساس اطمينان نسبت به كسى پيدا مى كند و بعد مى بيند همان شخص مورد اطمينان به او هشدار مى دهد و او را بر حذر مى دارد، نمى تواند بى تفاوت بماند و به سخن او ترتيب اثر ندهد.
ص: 280
نمونه بسيار شنيدنى از روزهاى آغاز بعثت و دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله هنگامى بود كه حضرت براى بيدار كردن اين احساس مردم اقدام كرد. روزى حضرت بر فراز كوه صفا آمد و صدا زد: «يا صَباحاه» ، و اين ندايى بود كه هر كس احساس خطرى براى عموم مردم مى كرد به وسيله آن همه را خبر مى كرد.
با شنيدن اين ندا قريش گرد آن حضرت جمع شدند و پرسيدند: آيا خبرى شده كه چنين ندايى برآوردى ؟ حضرت فرمود: چه نظرى خواهيد داشت اگر به شما خبر دهم كه دشمن صبحگاه يا شبانگاه به شما حمله خواهد كرد ؟ آيا سخن مرا راست خواهيد دانست ؟ گفتند: آرى. فرمود: اگر چنين است پس من ترساننده شما هستم از عذاب شديدى كه پيش روى شماست.(1)
اين جمله اخير عين آيه اى است كه در مورد غدير مطرح شده است و معنايش اين است كه اگر تاكنون به پيامبر صلى الله عليه و آله اطمينان داشته ايد و سخن او را به عنوان يك مُنذِر و ترساننده الهى قبول كرده ايد، چگونه است كه در مسئله ولايت اين جهت ترساننده بودن او را نمى پذيريد ؟
اگر او مى فرمود: نماز را بپا داريد، و اگر چنين نكنيد عذاب الهى پيش روى شماست، به سخن او اطمينان داشتيد و از او مى پذيرفتيد و نماز را بپا مى داشتيد. چگونه است كه وقتى درباره ولايت چندين برابر آن شما را مى ترساند و منكرين ولايت را از عذاب شديد الهى خبر مى دهد، اين اطمينان را كنار مى گذاريد و از او نمى پذيريد، و بالاتر اينكه بر ضد او هم قيام مى كنيد و سقيفه را يارى مى نماييد ؟ !
پس از اتمام خطبه غدير و بيعت همگانى با امير المؤمنين عليه السلام، منافقين از مهاجر و انصار كه هر لحظه اوج ولايت را مى ديدند و ناظر بيعت صد و بيست هزار نفر در گروه هاى كوچك و بزرگ بودند، تحملشان تمام شد و تلاش هاى مذبوحانه اى را از راه شبهه افكنى و وسوسه اندازى در قلوب مردم آغاز كردند.
ص: 281
پس از كلماتى كه عمر گفت و آيات سوره ناس نازل شد، گروهى از منافقين با كلماتى سست كننده اعتقاد گفتند: محمد هر از چند گاه ما را به امرى جديد دعوت مى كند، و اكنون درباره اهل بيتش آغاز كرده كه اختيار ما را به دست آنان بسپارد. عده اى ديگر گفتند: تا كى محمد اين واجبات را يكى پس از ديگرى بر ما واجب مى كند ؟ !(1)
پاسخ دندان شكن به آنان با آيه 46 سوره سبأ داده شد و آيه چنين نازل شد: «قُلْ اِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ» : «بگو من شما را به يك چيز موعظه مى كنم» و پيامبر صلى الله عليه و آله آن را به «ولايت» تفسير كرد، و سپس فرمود: من ادا كردم آنچه پروردگارتان بر شما واجب كرده است. سپس دنباله آيه را خواند: «اَنْ تَقُومُوا للّه ِ مَثْنى وَ فُرادى» : «تا به خاطر خدا دو نفرى و به تنهايى به پا خيزيد» .(2)
و اما تفصيل ماجرا چنين است:
از جمله آياتى كه در رابطه با ولايت و غدير نازل شد اين دو آيه بود:
«قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا للّه مَثْنى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَى عَذابٍ شَدِيدٍ»(3): «بگو من شما را به يك چيز موعظه مى كنم، تا به خاطر خدا دو نفرى و به تنهايى بپا خيزيد سپس فكر كنيد كه رفيق شما جنون ندارد او نيست مگر ترساننده اى براى شما در برابر عذاب شديد» .
«إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»(4): «صاحب اختيار شما خدا و رسول و كسانى هستند كه ايمان آورده نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند» .
ص: 282
اين دو آيه از دو بُعد قابل بررسى است:
در همان حال و هوايى كه مؤمنين درباره ولايت پرس و جو مى كردند، منافقين نيز به تكاپو افتاده بودند تا از جزئيات مسئله ولايت باخبر شوند، و شكى نيست كه از اين جستجو نتايجى را براى پيش بينى اهداف شوم خود دنبال مى كردند.
امير المؤمنين عليه السلام ضمن ترسيم اين مقطع تاريخى، بيان مفصلى درباره نزول تدريجى دستورات اسلام فرموده و آخرين فرمان الهى را حكم «ولايت» معرفى كرده است، كه مسير دقيق غدير در راستاى تبليغ احكام الهى را به تصوير مى كشد. به متن كلام حضرت در اين باره دل مى سپاريم:
خداوند - جل ذكره - احكام مهم شريعت و آيات فرائض را در زمان هاى مختلف فرستاد، همان گونه كه آسمان ها و زمين را در شش روز خلق فرمود، در حالى كه اگر مى خواست آنها را در كمتر از چشم بر هم زدن خلق كند مى توانست، ولى آرامش و مدارا را نمونه اى براى امانت داران خود و باعث اتمام حجت بر خلقش قرار داد.
اولين مسئله اى كه مردم را بدان مقيد ساخت اقرار به يگانگى و ربوبيت خود و شهادت به «لا اله الاَّ اللّه» بود. وقتى به اين مطلب اقرار كردند پشت سر آن اقرار به نبوت پيامبرش و شهادت به رسالت او را به ميان آورد. وقتى در برابر اين مسئله هم سر تسليم فرود آوردند بر آنان واجب كرد نماز و سپس روزه و بعد حج و سپس جهاد و بعد از آن زكات را و سپس صدقات و آنچه از غنايم گرفته مى شود.
منافقين به پيامبر صلى الله عليه و آله گفتند: آيا بعد از آنچه بر ما واجب كردى چيز ديگرى هم براى پروردگارت باقى مانده كه بر ما واجب كند ؟ خوب است آن را هم ذكر كنى تا دل ما آرام گيرد كه چيز ديگرى باقى نمانده است !
در پى اين سؤال خداوند اين آيه را نازل كرد: «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ» : «بگو شما را به يك چيز موعظه مى كنم» ، و منظور ولايت بود. بعد از آن اين آيه را نازل كرد: «إِنَّما
ص: 283
وَلِيُّكُمُ اللّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» : «صاحب اختيار شما خدا و رسول و كسانى هستند كه ايمان آورده نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند» .
بين امت اختلافى در اين باره وجود ندارد كه آن روز زكات را احدى در حال ركوع پرداخت نكرد مگر يك نفر (يعنى على عليه السلام) ، كه اگر نام او در قرآن برده مى شد (دشمنان) آن را حذف مى كردند ... . و در آن هنگام بود كه خداوند عزوجل فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » .(1)
آنچه ارتباط اين آيات را با غدير روشن مى كند قسمت آخر حديث است كه نزول آيه اكمال را بعد از چنين سؤال و جواب منافقين از پيامبر صلى الله عليه و آله مطرح مى كند.
با توجه به اينكه در اين حديث امير المؤمنين عليه السلام در صدد پاسخگويى به كسى است كه معناى آياتى از قرآن براى او مشكل شده و حضرت با بيان نورانى خود ابهامات را براى او بر طرف مى كند، و از جمله درباره «إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ» سؤال نموده است، بايد دانست كه حضرت در صدد ذكر مسير داستان غدير نيست، و فقط با اشاره اى به ختم ماجراى غدير كه نزول آيه اكمال است، بيان مى كند كه مراد از «واحدة» در آيه «ولايت» است.
بنا بر اين از مجموع اين حديث مى توان استفاده كرد كه يكى از مراحل مقدماتى غدير همين سؤال منافقين و پاسخ پيامبر صلى الله عليه و آله با نزول دو آيه قرآن است.
آيه «لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ»(2) = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »
ص: 284
آيه «لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ»(1) = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »
آيه «وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ»(2) = آيه «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطانا ... »
آيه «وَ جَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثا أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ ... »(3) = آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ... »
آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ... »(4)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پيش از اتمام مراسم حج بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد اين آيات بود:
«وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ» :
«آن را موضوعى باقى در نسل او قرار داد تا شايد باز گردند» .
«وَ جَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثا أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْئَلُونَ»(5):
«ملائكه اى را كه بندگان خدايند مؤنث مى پندارند. آيا در خلقت آنها حاضر بوده اند به زودى شهادت آنان نوشته مى شود و مورد سؤال قرار مى گيرند» .
ص: 285
«وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ»(1):
«اكنون كه ظلم كرده ايد هرگز براى شما فايده ندارد. شما در عذاب شريك هستيد» .
اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:
موقعيت تاريخى اين آيه را از دو منظر مى توان بيان كرد:
اول. در فرازى از بخش دهم خطبه غدير، پيامبر صلى الله عليه و آله دو نكته بسيار مهم درباره امر به معروف و نهى از منكر يادآور شد كه اگر حضرت نفرموده بود به ذهن كسى خطور نمى كرد: الف. بالاترين امر به معروف رساندن مسئله امامت امامان و نهى از مخالفت با ايشان است. ب. امر به معروف و نهى از منكر بايد طبق دستور مقام عصمت باشد، و گرنه معروف و منكر شناخته نمى شود تا كسى بخواهد امر و نهى كند.
در اينجا پيامبر صلى الله عليه و آله تأكيد خاصى داشت كه امامتِ فرزندان معصوم على عليه السلام در متن قرآن است و آيه 28 سوره زخرف «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» را شاهد آن قرار داده فرمود: «آنجا كه خدا مى فرمايد: امامت را مطلبى باقى در نسل او قرار داديم» ، و سپس به حديث ثقلين اشاره كردند كه «لَنْ تَضِلُّوا ما اِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِما» :
مَعاشِرَ النّاسِ، الْقُرْآنُ يُعَرِّفُكُمْ اَنَّ الاَئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ، وَ عَرَّفْتُكُمْ اَنَّهُمْ مِنّى وَ مِنْهُ، حَيْثُ يَقُولُ اللّه ُ فى كِتابِهِ: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» ، و قُلْتُ: «لَنْ تَضِلُّوا ما اِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِما» :
اى مردم، قرآن به شما مى شناساند كه امامان بعد از على فرزندان او هستند و من هم به شما شناساندم كه آنان از نسل من و از نسل اويند. آنجا كه خداوند در كتابش مى فرمايد: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» : «آن امامت را به عنوان كلمه باقى در نسل او
ص: 286
قرار داد» ، و من نيز به شما گفتم: اگر به آن دو (قرآن و اهل بيت) تمسك كنيد هرگز گمراه نمى شويد.
همچنين پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازى از يازدهمين و آخرين بخش از خطبه غدير و پس از بيان مسئله بيعت، آمادگى براى بيعت بعد از خطابه را مطرح كرد.
از آنجا كه پس از منبر همه بايد براى بيعت مى آمدند، لذا پيامبر صلى الله عليه و آله بار ديگر آيه 10 سوره فتح: «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه َ» ، و آيه 28 سوره زخرف: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» را با اشاره به جزئيات اين بيعت تكرار كرده، آن را از يك سو بيعت با خدا دانسته و از سوى ديگر بيعت با همه امامان دانست، و امامت آنان را در دنيا و آخرت مطرح كرد. سپس ثمره اين بيعت را به نفع خود مردم اعلام فرمود:
مَعاشِرَ النّاسِ، فَبايِعُوا اللّه َ وَ بايِعُونى وَ بايِعُوا عَلِيّا اَميرَالْمُؤْمِنينَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ وَ الاَْئِمَّةَ مِنْهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ كَلِمَةً باقِيَةً؛ يُهْلِكُ اللّه ُ مَنْ غَدَرَ وَ يَرْحَمُ مَنْ وَفى. «فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ اَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه َ فَسَيُؤْتيهِ اَجْرا عَظيما» :
اى مردم، با خدا بيعت كنيد و با من بيعت نماييد و با على امير المؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت، به عنوان امامتى كه در نسل ايشان باقى است بيعت كنيد. خداوند بيعت شكنان را هلاك و وفاداران را مورد رحمت قرار مى دهد. و هر كس بيعت را بشكند به ضرر خويش شكسته است، و هر كس به آنچه با خدا پيمان بسته وفا كند خداوند به او اجر عظيمى عنايت مى فرمايد.
دوم. بُعد ديگرى از موقعيت تاريخى اين آيه مى توان بيان كرد:
قبل از هم پيمان شدن و نوشتن صحيفه ملعونه، خداوند خبر آن را به پيامبرش داد. هنوز مراسم حج پايان نيافته بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله اين پيام را از جانب درگاه الهى دريافت كرد، و در حالى كه آنان سرگرم توطئه ها و نقشه هاى خود بودند حضرت از جزئيات كارشان خبر داشت.
ص: 287
امام باقر عليه السلام ماجراى پيمان نامه اصحاب صحيفه را بيان فرمود كه آن را در بين خود نوشتند و در كعبه بر سر آن هم پيمان شدند و يكديگر را شاهد گرفتند و مُهر خود را به عنوان امضا بر آن زدند. سپس فرمود: خداوند عزوجل قبل از آنكه آنان پيمان نامه را بنويسند پيامبرش را از كار آنان باخبر كرد و درباره آن آياتى از قرآن نازل كرد.
راوى با تعجب از حضرت پرسيد: واقعا خداوند درباره اقدامات آنان آيه نازل كرد ؟ ! حضرت فرمود: كلام خداوند تعالى را نمى شنوى كه مى فرمايد: «سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْئَلُونَ» : «به زودى شهادت و گواهى آنان نوشته مى شود و آنان مورد سؤال قرار خواهند گرفت» ، و كلام خداوند تعالى كه مى فرمايد: «وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» : «بيزارى شما از يكديگر امروز (قيامت) فايده اى به حالتان ندارد چرا كه ظلم كرده ايد و در نتيجه در عذاب مشترك خواهيد بود» .(1)
در روايت ديگرى امام باقر عليه السلام به جاى اين آيه، آيه ديگرى را فرمود: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ» : «و آن (امامت) را مسئله اى باقى در نسل او قرار داد كه شايد باز گردند» .(2)
ماجراى صحيفه ملعونه اول و نزول آيات درباره آن از چند جهت تحليل اعتقادى دارد:
در اين حديث تصريح حضرت به نزول اين آيات در مسئله صحيفه را مى بينيم، كه مقارن غدير توسط سردمداران منافقين انجام شد. هر يك از اين آيات جهتى از عمق جنايت صحيفه را آشكار كرده است، كه تفسير گونه اى بر آنها نيز هست. چهار جهت را ذيلاً بيان مى داريم:
ص: 288
جهت اول: پرونده خاص اصحاب صحيفه
خداوند پرونده خاصى درباره اصحاب صحيفه باز كرده كه از ثبت صحيفه ملعونه در آن به طور خاص نام مى برد، و طبيعى است كه پيامدهاى آن تا روز قيامت نيز در آن ثبت خواهد شد.
اين نكته با عبارتِ «سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ» : «به زودى شهادت و گواهى و قرارداد آنان نوشته خواهد شد» ذكر شده، و اين مطلب قبل از انعقاد صحيفه به پيامبر صلى الله عليه و آله خبر داده شده است. در آيه اى ديگر كه بعد از نوشتن صحيفه نازل شده خبر از ثبت آن در پرونده اش داده شده است، آنجا كه مى فرمايد: «وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ»(1): «فرستادگان ما نزد آنان مى نوشتند» ، كه بحث مفصل درباره اين آيه خواهد آمد.(2)
جهت دوم: محاكمه مخصوص اصحاب صحيفه
شكى نيست كه پرونده براى هدفى تشكيل مى شود و آن هدف بازخواستِ صاحبان آن در روز محاكمه است. خداوند با عبارت «وَ يُسْئَلُونَ» : «مورد سؤال قرار مى گيرند» به اين مطلب تصريح فرموده است.
لذت بخش روزى است كه مهدى زهرا عليه السلام اين پرونده را باز كند و آن دو نفر را از دل خاك بيرون كشد و پيش چشم همه پرده از گذشته سياه آنان بردارد. بار ديگر در دوران رجعت اين پرونده باز مى گردد و آنان به عنوان مُسبِّب روزگار سياه بشريت معرفى مى شوند.
محاكمه اصلى در روز قيامت است كه جهانيان شاهد محاكمه ابوبكر و عمر خواهند بود، با پرونده اى كه تا آخرين روز دنيا صفحات آن رقم خورده است.
پرونده اى كه آغاز آن سيلى بر چهره ملكوتى زهرا عليهاالسلام و طناب بر حلقوم الهى على عليه السلام و شهادت محسن قلب على و زهرا عليهماالسلام است.
ص: 289
دنباله آن خانه نشين كردن على عليه السلام و جنگ هاى سقيفه با او در جمل و صفين و نهروان است، كه تا محراب مسجد كوفه ادامه داشت؛ و فرقِ غرقه به خون على عليه السلام ثمره آن شد.
جنازه مسموم و تيرباران شده امام مجتبى عليه السلام و بدن قطعه قطعه و سر بريده حسين عليه السلام و يارانش و اسيرى زينب كبرى و اهل بيت پيامبر عليهم السلام صفحات سياه اين پرونده است كه با هيچ آبى پاك نخواهد شد.
آيا پرونده اى كه چنين آغازى و ابتدائى دارد، بر عهده داشتن همه خون هاى به ناحق ريخته و همه اموال غارت شده و هر ظلمى كه زير آسمان شده برايش سنگين خواهد بود ؟
آيا روز فاطمه و حسين عليهماالسلام با هيچ روز ديگرى قابل مقايسه است ؟
آيا با پهلو و سينه شكسته زهرا و حسين عليهماالسلام نوبت به حسابرسى ظلم ديگرى مى رسد ؟
آيا با هجوم به خانه بتول عذرا و خيمه زينب عليا نوبت به محاكمه غارت ديگرى مى رسد ؟
آرى، محاكمه اى طولانى با پرونده اى سياه در انتظار آنان است !
جهت سوم: غدير براى قطع اميد اصحاب صحيفه
براى آنكه اصحاب صحيفه و هر كسى كه با چشم طمع به خلافت مى نگريست، از اين آرزو قطع اميد كند و از شنيدن هر پاسخ مثبتى درباره تغيير مسير امامت منصرف شود، خداوند غدير را به ميان آورد.
اگر در غدير فقط على بن ابى طالب عليه السلام معرفى مى شد آرزوهايى براى روزگار بعد از او شكل مى گرفت، اما با معرفى دوازده امام از نسل پيامبر صلى الله عليه و آله كه سلاله ابراهيم اند و تا آخرين روز دنيا ادامه امامت آنان است، خداوند اميد همه را قطع كرد.
ص: 290
حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام در اين باره مى فرمايد: وَاللّه لَقَدْ عَقَدَ لَهُ يَوْمَئِذٍ الْوِلاءَ لِيَقْطَعَ مِنْكُمْ بِذلِكَ الرَّجاءَ: به خدا قسم، پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير ولايت را براى على محكم كرد تا اميد شما را بدين وسيله از آن قطع كند.(1)
در حديث امام باقر عليه السلام هم ديديم كه خداوند درباره اصحاب صحيفه اين مطلب را قبل از هم پيمانى آنان نازل كرد تا شايد از كار خود دست بردارند و از تصميم خود برگردند آنجا كه مى فرمايد: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ» : «خدا امامت را امرى باقى در نسل او قرار داد تا شايد باز گردند» .
جهت چهارم: روزگار ندامت اصحاب صحيفه
آيه ديگرى كه درباره اصحاب صحيفه نازل شده تا شايد از تصميم خود باز گردند، هشدار نسبت به روزى است كه پشيمانى فايده ندارد، و هر كس به آنان كمكى كرده باشد با آنان در عذابشان مشترك خواهد بود. امام باقر عليه السلام در بيان اين آيه، ارتباط آن با آيات قبل را مطرح مى فرمايد و مجموع آيات را جمله به جمله تفسير مى فرمايد:
«وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ» : «امروز ديگر هيچ فايده اى برايتان ندارد چرا كه ظلم كرده ايد» به آل محمد عليهم السلام درباره حق آنان، «أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» : «شما در عذاب شريك خواهيد بود» .
اين آيه جواب و دنباله مطلب درباره كسانى است كه قبل از اين ذكر شده اند، و آن كلام خداوند عزوجل است كه مى فرمايد:
«وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطانا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ. وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ. حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِى وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ»(2):
ص: 291
«هر كس از ذكر خداوند رحمان غافل شود شيطانى را براى او بر مى انگيزيم كه قرين او خواهد بود. و چنين كسانى آنان را از راه راست مانع مى شوند و گمان مى كنند كه هدايت يافته اند. تا هنگامى كه نزد ما مى آيد خواهد گفت اى كاش بين من و تو فاصله مشرق و مغرب بود و چه بد قرينى بودى» .
پشت سر اين كلام به آنان گفته خواهد شد: «وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ» : «امروز براى شما هيچ نفعى ندارد» ؛ يعنى اين روزى كه صحيفه را امضا كرديد، «إِذْ ظَلَمْتُمْ» : «چرا كه ظلم كرديد» به حق آل محمد عليهم السلام، «أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» : «شما در عذاب شريك هستيد» ؛ يعنى كسانى كه تابع اصحاب صحيفه شدند، و خود اصحاب صحيفه كه متبوع ديگران قرار گرفتند، آنان كه اصل ظلم بودند و كسانى كه فرع ظلم شدند.(1)
در حديث مذكور در تفسير آيه چهار نكته مهم در چهار فراز آن جلب توجه مى كند، كه دانستن آن درباره اصحاب صحيفه تأمين كننده يك بُعد اعتقادى است:
اول. شيطانِ اصحاب صحيفه
«نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطانا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ» كه در مورد اصحاب صحيفه نازل شده، به صراحت در سخن ابوبكر آمده است كه بارها اين گفته را بر فراز منبر تكرار مى كرد: انَّ لى شَيْطانا يَعْتَرينى، فَانِ اسْتَقَمْتُ فَاعينُونى وَ انْ زِغْتُ فَقَوِّمُونى: مرا شيطانى است كه بر من عارض مى شود ! اگر راه درست پيمودم مرا يارى كنيد، و اگر انحراف پيدا كردم مرا به راه درست باز گردانيد» !(2)
عمر نيز شخصا به اين مسئله اقرار كرده كه منظور ابوبكر از اين «شيطان» من بودم، آنجا كه به معاويه نامه اى سِرّى مى نويسد و اسرار غصب خلافت را با او در ميان مى گذارد و از جمله مى گويد: ابوبكر بر فراز منبر گفت: بدانيد كه مرا شيطانى است كه بر من عارض مى شود. و از اين شيطان غير مرا قصد نكرده بود !(3)
ص: 292
دوم. راه اصحاب صحيفه مقابله با «صراط مستقيم»
«وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ» ، اصحاب صحيفه و اهل سقيفه را مى گويد كه در برابر صراط مستقيم خداوند راهى را اختراع كردند، و سعى كردند ديگران را به اين باور برسانند كه راهى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از طرف خدا به عنوان ولايت امامان دوازده گانه عليهم السلام آورده صحيح نيست ! و اگر واقعا راه هدايت را مى خواهيد به آنچه ما ساخته و بافته ايم عمل كنيد !
براى به ثمر رساندن اين باور رواياتى جعل كردند و بهانه هايى از قبيل قتل بزرگان قريش به دست على عليه السلام و سنّ او و تعصبات عربى در نپذيرفتن خلافت و نبوت در يك خاندان را پيش كشيدند. معناى اين اقدامات همان است كه خداوند مى فرمايد: آنان بر سر راه مستقيم مانع ايجاد مى كنند و نزد خود گمان مى كنند كه فكر درست نزد آنان است.
سوم. بيزارى اصحاب صحيفه از يكديگر
«يا لَيْتَ بَيْنِى وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ» ، به فرموده امام باقر عليه السلام منظور ابوبكر و عمر است(1) كه در دنيا آنچه خواستند كردند و در آخرت كه نتيجه طولانى اعمال خود را مى بينند از يكديگر بيزارى مى جويند. آن دو كه در دنيا نزديك ترين افراد نسبت به يكديگر بودند و اساس صحيفه را به يارى هم بنيان گذاشتند، آن روز آرزوى فاصله مشرق تا مغرب نسبت به يكديگر خواهند داشت و با كلمه «بِئسَ الْقَرِينُ» هر يك ديگرى را از خود مى راند.
چهارم. عذاب مشاركين صحيفه و سقيفه
«أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» ، در پايان حديث امام باقر عليه السلام خوانديم كه تابع و متبوع و اصول و فروعِ ظلم در عذاب مشترك خواهند بود، اگر چه هر كس به درجه اى كه اعمالش اقتضا كند سزاى آن را خواهد ديد.
ص: 293
درباره مشاركت در ظلم سقيفه رواياتى وارد شده كه محدوده هاى آن را نشان مى دهد، و بايد هر مسلمانى مواظب باشد كه مبادا حركتى از او سر زند كه معنايش امضا بر صحيفه ملعونه باشد. در دعاها و زيارات ائمه عليهم السلام نيز با دقت تمام اين مسئله مورد توجه قرار گرفته، كه نمونه هايى از آن را ذكر مى كنيم(1):
الف. بنيان گذاران ظلم سقيفه
درباره افراد اصلىِ ظلم كه مورد تبعيت و پيروى مردم واقع شدند - با اشاره به ظلم و غصب آنان و بنيانگذار بودنشان - به عباراتى از اين قبيل بر مى خوريم:
اللهمَّ الْعَنْ اوَّلَ ظالِمٍ ظَلَمَ حَقَّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ ... .
اللهمَّ خُصَّ انْتَ اوَّلَ ظالِمٍ وَ غاصِبٍ لاِلِ مُحَمَّدٍ بِاللَّعْنِ ... .
لَعَنَ اللّه امَّةً اسَّسَتْ اساسَ الظُّلْمِ وَ الْجَوْرِ عَلَيْكُمْ اهْلَ الْبَيْتِ ... .
اتَقَرَّبُ الَى اللّه ... بِالْبَرائَةِ مِمَّنْ اسَّسَ اساسَ ذلِكَ وَ بَنى عَلَيْهِ بُنْيانَهُ وَ جَرى فى ظُلْمِهِ وَ جَوْرِهِ عَلَيْكُمْ ... .
ب. انواع پيروان ظلم سقيفه
درباره فروع ظلم وانواع پيروان و ياران دور و نزديك ظالمين، با توجه به جهت مساعدت آنان به ظلم، و شدت و ضعف عملكردشان، به عبارت هاى متفاوتى بر مى خوريم، كه در شش عنوان قابل جمع است:
1. اصل يارى و پيروى:
در مواردى با در نظر گرفتن يارى و پيروى ياران صحيفه، استفاده از كلماتى از اين قبيل به چشم مى خورد:
«اعْوانهم» ، «انْصارهم» ، «اشْياعهم» ، «اتْباعهم» ، «مُساعديهم» ، «اوْلِيائهم» ، «تابِعيهم» .
ص: 294
2. جهات كلى پيروى:
در مواردى جهت گيرى هاى كلى از صحيفه ملعونه، مانند اظهار محبت به آنان و تسليم در برابر امرشان و تمايل به آنان و پذيرش دين و مذهبشان به ميان آمده است؛ و كلماتى حاكى از اين مفاهيم به كار گرفته شده است:
مُحِبّيهم: دوستانشان.
مَواليهم: ولايتمدارانشان.
الْمُسَلِّمين لاَمْرِهم: تسليم شوندگان در برابر اوامرشان.
الْمائِلين الَيْهم: متمايلين به سوى آنان.
الْمُبايِعين لَهُم: بيعت كنندگان با آنان.
مَنْ والاهم: كسانى كه ولايت آنان را پذيرفته اند.
مَنْ مالَ الَيْهم: كسانى كه به آنان توجه دارند.
مَنْ حَذا حَذْوَهم: كسانى كه پا جاى پاى آنان مى گذارند.
مَنْ سَلَكَ طَريقهم: كسانى كه راه آنان را مى پيمايند.
مَنِ اتَّبَعَ امْرَهم: كسانى كه اوامر آنان را پيروى مى كنند.
اهْل مَذْهَبِهم: اهل مذهب آنان.
3. صف آرايىِ اتباع:
در مواردى صف آرايىِ اتباع صحيفه در برابر اهل بيت عليهم السلام و مخالفت آنان با ايشان و خوار كردن و ظلم به آنان و غصب حقوقشان و انكار ولايتشان، و حتى قتل آنان و جنگيدن با ايشان و مباح شمردن خون و حرمتشان، و نيز دور كردن ايشان از مقامشان و زمينه سازى براى دشمنانشان مطرح شده است. در اين موارد با ارجاع ضمير به اهل بيت عليهم السلام عباراتى از اين قبيل به كار رفته است:
مُخالِفيهِمْ: مخالفين آنان.
خاذِليهِمْ: خوار كنندگانشان.
ص: 295
ظالِميهِمْ: ظلم كنندگان به ايشان.
قاتِليهِمْ: قاتلينشان.
المُتابِعينَ عَدُوَّهَمْ: پيروان دشمنانشان.
ناصِرى عَدُوِّهِمْ: يارى كنندگان دشمنانشان.
غاصِبيهِمْ: غصب كنندگان مقام آنان.
جاحِدى وِلايَتِهِمْ: منكرين ولايت آنان.
المُظاهِرينَ عَلَيْهِمْ: همدست شوندگان بر ضد آنان.
مَنْ نَصَبَ لَهُمْ حَرْبا: كسانى كه رايت جنگ در برابر ايشان برافراشتند.
الْحادينَ عَنْهُمْ: اعراض كنندگان از اهل بيت عليهم السلام.
مُنازِليهِمْ: درگير شوندگان با آنان.
دافِعيهِمْ عَنْ مَقامِهِمْ: كسانى كه آنان را از مقامشان دور كردند.
مُزيليهِمْ عَنْ مَراتِبِهِمْ: كسانى كه آنان را از رتبه بلندشان كنار زدند.
الْمُمَهِّدينَ لِاعْدائِهِمْ بِالتَّمْكينِ مِنْ قِتالِهِمْ: كسانى كه با آماده سازى شرايطِ جنگ با ايشان زمينه را براى دشمنانشان مهيا كردند.
الْقاعِدينَ مَقْعَدَهُمْ: كسانى كه در جايگاه آنان نشستند.
مَنِ اسْتَحَلَّتْ دِمائَهُمْ: كسانى كه خون آنان را حلال شمردند.
مَنِ اسْتَباحَ حَريمَهُمْ: كسانى كه حريم آنان را مورد هجوم و تاراج قرار دادند.
4. اصول اعتقادى منحرف:
در موارد ديگرى سخن از پايه هاى اعتقادى اصحاب صحيفه به ميان آمده، كه مطالبى از قبيل پذيرفتن دين صحيفه و دعوت به آن و پذيرش منصب هاى دنيوى كه در سايه صحيفه به دست مى آيد، و ايجاد شك و شبهه درباره كفر اصحاب صحيفه از جمله آنهاست. در اين باره كلمات زير جلب توجه مى كند، كه ضمير در آنها به دشمنان اهل بيت عليهم السلام باز مى گردد:
ص: 296
مَنْ دانَ بِقَوْلِهِمْ: كسانى كه به سخن آنان اعتقاد داشته باشند.
مَنْ دَعا الى وِلايَتِهِمْ: كسانى كه مردم را به ولايت آنان دعوت كنند.
مَنْ تَصَدَّرَ بِبِدْعَتِهِمْ: كسانى كه طبق بدعت هاى آنان به رياست دست يابند.
مَن شَكَّ فى كُفْرِهِمْ: كسانى كه در كفر آنان شك كنند.
5 . رضايت قلبى به ضلالت:
در مواردى حتى رضايت به گفتار و كردار اصحاب صحيفه الحاق به آنان حساب شده است، و عبارات دقيقى در بيان انواع رضايت قلبى نسبت به اعمال آنان ذكر شده، كه از نمونه هاى آن عمل به روش هاى اصحاب صحيفه و اظهار رضايت به گفتار و كردار آنان و رضايت به قتل اهل بيت عصمت عليهم السلام و تصديق حكم هاى صادره از سوى پيروان صحيفه است؛ و در قالب عبارات زير ذكر شده كه ضماير به اهل بيت عليهم السلام باز مى گردد:
كُلُّ مُسْتَنٍّ بِما سَنَّ اعْدائَهُمْ الى يَوْمِ الْقِيامَةِ: همه كسانى كه تا روز قيامت به سنت هايى كه دشمنان اهل بيت عليهم السلام پايه گذارى كرده اند عمل نمايند.
مَنْ سَمِعَ بِظُلْمِ اعْدائِهِمْ فَرَضِىَ بِهِ: هر كس كه ظلم دشمنان ايشان را بشنود و به آن راضى شود.
مَنْ رَضِىَ بِقَوْلِ اعْدائِهِمْ وَ فِعْلِهِمْ: هر كس كه به گفتار و رفتار دشمنانشان راضى باشد.
مَنْ بَلَغَهُ افْعالُ اعْدائِهِمْ فَرَضِىَ بِهِ: هر كس كه خبر كارهاى دشمنان اهل بيت عليهم السلام به او برسد و بدان ها رضايت دهد.
الرّاضينَ بِقَتْلِ الاعْداءِ ايّاهُمْ: كسانى كه از قتل ايشان به دست دشمنانشان راضى باشند.
الْمُصَدِّقينَ بِاحْكامِ اعْدائِهِمْ: كسانى كه حكم هاى دشمنان اهل بيت عليهم السلام را تصديق نمايند و آنها را درست بدانند.
ص: 297
6 . عموميت پيروان در زمان و مكان:
در بيان عموميت پيروان صحيفه ملعونه نسبت به زمان ها و مكان ها، و حتى موجودات از جن و انس، عبارات قابل توجهى ديده مى شود كه همه طرفداران و ياوران صحيفه و سقيفه تا روز قيامت از اولين و آخرين، بلكه از همه خلايق را در بر مى گيرد:
اللهمَّ الْعَنْ اوَّلَ ظالِمٍ ظَلَمَ حَقَّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ آخِرَ تابِعٍ لَهُ عَلى ذلِكَ، مِنَ الْجِنِّ وَ الانْسِ مِنَ الاوَّلينَ وَ الاخِرينَ، مِنَ الْخَلائِقِ اجْمَعينَ الى يَوْمِ الدّينِ؛ كه معناى مجموع اين سه عبارت چنين مى شود: خدايا، اولين ظالم حق آل محمد تا آخرين تابعين او بر اين ظلم را از جن و انس، از همه خلايق اولين و آخرين تا روز قيامت را لعنت كن.
غدير همان اندازه كه يك اعتقاد بود يك دستور نيز بود. دستورى به گستردگى جوانب مختلف آن، كه مجموعه اى از ايمان و اطاعت و پيمان در يك سو و حمد و سپاس و تشكر از اين نعمت در سوى ديگرِ آن به چشم مى خورد. اين فرامين خاص كه در غدير به مردم داده شد وظايف آنان را در آن مقطع خاص به عنوان مقدمه اى براى آينده ها تعيين كرد.
در غدير 18 آيه قرآن به صراحت تفسير شده است؛ به اين معنى كه پيامبر صلى الله عليه و آله متن آيه را جداگانه در خطبه بيان فرموده و قبل يا بعد از آن به تفسيرش پرداخته است. اين موارد در مقابل آياتى است كه به صورت تضمين در كلام و اقتباس در خطابه حضرت آمده است.
جالب است كه آيات قرآن پشتيبانِ اوامر غديرى است، كه مستقيما در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله استشهاد شده است. اين آيات كه به در غدير به صورت تركيب و تضمين در كلام حضرت ديده مى شود 10 آيه است، كه يكى از آنها آيه 28 سوره زخرف است:
ص: 298
«وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ» :
«آن را موضوعى باقى در نسل او قرار داد تا شايد باز گردند» .
اين آيه از چهار بُعد قابل بررسى است:
مَعاشِرَ النّاسِ، الْقُرْآنُ يُعَرِّفُكُمْ انَّ الائِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ، وَ عَرَّفْتُكُمْ انَّهُمْ مِنّى وَ مِنْهُ، حَيْثُ يَقُولُ اللّه فى كِتابِهِ: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ» :
اى مردم، قرآن به شما مى شناساند كه امامان بعد از على فرزندان او هستند و من هم به شما شناساندم كه امامان از نسل من و اويند. آنجا كه خدا مى فرمايد: «امامت را مطلبى باقى در نسل ابراهيم قرار داد» .
مَعاشِرَ النّاسِ، فَبايِعُوا اللّه وَ بايِعُونى وَ بايِعُوا عَلِيّا اميرَالْمُؤْمِنينَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ وَ الائِمَّةَ مِنْهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ كَلِمَةً باقِيَةً (خ ل: فَانَّها كَلِمَةٌ باقِيَةٌ يَهْلِكُ بِها مَنْ غَدَرَ وَ يَرْحَمُ اللّه مَنْ وَفى) :
اى مردم، با خدا بيعت كنيد و با من بيعت نماييد و با على امير المؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت به عنوان امامتى كه در نسل ايشان باقى است بيعت كنيد. (خ ل: ... و امامان از ايشان در دنيا و آخرت بيعت كنيد، چرا كه اين امامت يك مسئله باقى در نسل ايشان است، و خداوند به خاطر آن بيعت شكنان را هلاك مى كند و وفاداران را مورد رحمت خويش قرار مى دهد) .
آينده امت از نظر كسانى كه مردم بايد به آنان مراجعه كنند و از آنان دستور بگيرند در اواخر خطبه محكم كارى و دقت بيشترى را اقتضا مى كرد. مرجع شناخت حلال و حرام و معروف و منكر مسئله مهمى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله با استناد به قرآن پايه آن را محكم فرمود و از هر گونه انحرافى نجات داد.
ص: 299
اين مهم در قالب آيه اى كه امامت را منحصر در نسل حضرت ابراهيم عليه السلام مى داند، در سايه ادبيات بلند قرآن در كوتاه ترين جمله بيان شده است. از آيه 26 اين سوره نام حضرت ابراهيم عليه السلام به ميان مى آيد كه توحيد را بر اساس فطرت خويش نزد خاندانش علنى ساخت. بلافاصله خداوند چنين موحّد والا مقامى را لايق آن دانسته كه امامت در نسل او باشد.
همچنين در آخرين فرازهاى خطبه غدير كه سخن از بيعت است، پيامبر صلى الله عليه و آله با توجه دادن به اينكه بيعت غدير به معناى بيعت با همه امامان است آن را به عنوان يك دستور درباره بيعت مطرح فرموده، و قسمتى از آيه 28 سوره زخرف را شاهد آورده تا اثبات كند امامت فقط در نسل پيامبر و على عليهماالسلام خواهد بود.
از آنجا كه يك بار ديگر اين استشهاد و استناد به آيه به صورت صريح ترى در بخش دهم خطبه ذكر شده، در اينجا فقط به صورت اشاره و با تضمين «كَلِمَةً باقِيَةً» در كلام حضرت آمده است.
اين آيه در قرآن ذيل سخنان حضرت ابراهيم عليه السلام درباره توحيد قرار دارد كه از آيه 26 آغاز مى شود: «وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ ... » : «حضرت ابراهيم به پدرش و قومش گفت من از آنچه شما مى پرستيد بيزارم مگر آن كه فطرت مرا به وجود آورده كه او به زودى مرا هدايت مى كند» .
پس از پايان سخنان حضرت ابراهيم عليه السلام، خداوند مى فرمايد: «ما آن را كلمه باقى در نسل او قرار داديم» .
از آنجا كه نسل ابراهيم عليه السلام بسيارند، براى آنكه امامان از نسل او اشتباه نشوند، فقط آن نسلى كه از پيامبر و على عليهماالسلام اند و هر يك از آنان فرزند ديگرى است و دوازده امامند، جز بر امامان معصوم شيعه از امير المؤمنين عليه السلام تا حضرت مهدى عليه السلام بر هيچ فرد ديگرى قابل انطباق نيست.
ص: 300
اين تفسير آنگاه كامل بودن خود را نشان مى دهد كه فرمايشات پيامبر صلى الله عليه و آله را در ضمن بيان آيه دقت كنيم كه مى فرمايد: من هم به شما شناساندم كه امامان از نسل من و على هستند؛ يعنى آنچه خداوند به عنوان نسل ابراهيم خليل عليه السلام براى امامت تعيين فرموده آن نسلى است كه از دو سو به محمد و على عليهماالسلام ختم شود.
آنچه به عنوان تفسير آيه در خطبه غدير آمده اين است كه مراد از ضمير «ها» در كلمه «وَ جَعَلَها» را «امامت» قرار داده و منظور از «عَقِبِهِ» يعنى نسل حضرت ابراهيم عليه السلام را كه امامت در آنان باقى است «دوازده امام عليهم السلام» معرفى فرموده است.
آنچه در خطبه غدير به صورت تفسير ضمنى آمده در احاديث بسيارى از پيامبر و ائمه عليهم السلام نيز وارد شده است. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند تبارك و تعالى امامت را در نسل حسين عليه السلام قرار داد، و اين همان كلام خداى عز و جل است كه مى فرمايد: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ» .(1)
امير المؤمنين عليه السلام همين آيه را قرائت نموده فرمود: پيامبر نسل حضرت ابراهيم بود، و ما اهل بيت نسل حضرت ابراهيم و نسل محمديم.(2)
امام صادق عليه السلام درباره اين آيه فرمود: منظور امامت است كه خداوند آن را تا روز قيامت در نسل حسين عليه السلام باقى گذارده است.(3)
آيه «وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ ... »(4)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پس از اتمام مراسم حج و پيش از ماجراى غدير در مورد صحيفه ملعونه اول بر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نازل شده اين آيه شريفه است:
ص: 301
«وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللّه أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ» :
«كسانى كه پيرو شده بودند گفتند اى كاش براى ما بازگشتى بود تا از آنان بيزارى مى جستيم همان گونه كه از ما بيزارى جستند اين گونه خداوند اعمال آنان را نشانشان مى دهد تا بر ايشان حسرت باشد و آنان از آتش خارج شدنى نيستند» .
اين آيه از سه بُعد قابل بررسى است:
يكى از اقدامات ننگين منافقين در سال آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله ماجراى صحيفه ملعونه است. ماجرا اينگونه بود كه پس از حجة الوداع و پيش از غدير، ابوبكر و عمر و معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفه و ابوعبيده جراح صحيفه اى نوشتند كه نگذارند خلافت به اهل بيت عليهم السلام برسد. در آن لحظات عظيم ترين پيمان نامه بر ضد دين الهى در تاريخ بشريت به امضا رسيد كه آينده تلخ و تاريكى را براى انسان ها در نظر گرفته بود.
خداوند با نزول 9 آيه پى در پى جوانب مختلف اين توطئه را مورد نكوهش قرار داد و آن را در متن قرآن ثبت كرد.
خداوند در آيه هشتم پشيمانى آنان در قيامت و عذاب ابدى آنان را بيان كرد و نابودى دنيا و آخرتشان را اعلام نمود. آيه 167 سوره بقره كه مى فرمايد:
«وَ قالَ الَّذينَ اتَّبَعُوا لَوْ اَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّءَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّءُوا مِنّا كَذلِكَ يُريهِمُ اللّه ُ اَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجينَ مِنَ النارِ» :
«كسانى كه از آنان پيروى شده بود گفتند: اى كاش براى ما بازگشتى بود تا از آنان بيزارى مى جستيم همانگونه كه از ما بيزارى جستند اين گونه است كه خداوند اعمال آنان را به عنوان حسرتى بر آنان مى نماياند و آنان از آتش خارج شدنى نيستند» .(1)
ص: 302
اصحاب صحيفه در حجة الوداع پيمان نامه خود را امضا كردند و كار خود را آغاز نمودند. اين وِزر و بال عظيم كه در نامه اعمال خود گذاشتند براى ابوبكر كمتر از سه سال و براى عمر كمتر از پانزده سال روز شمار لذت دنيا داشت، و با پايان آن حسرت و ندامت آغاز شد. اين حسرت و ندامت دامنگير تمام پيروان آنان نيز هست هنگامى كه مرگ به سراغ آنان آيد.
امام باقر عليه السلام نزول اين آيه را درباره اصحاب صحيفه چنين بيان مى فرمايد:
«كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللّه أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ» : «اين گونه خداوند اعمال آنان را نشانشان مى دهد تا بر آنان حسرت باشد» ، هنگام مرگ است كه با چشم خود آنچه از عذاب برايشان آماده شده ببينند، و اينان اصحاب صحيفه اى هستند كه درباره مخالفت با على عليه السلام نوشتند. «وَ ما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ» : «و آنان از آتش خارج شدنى نيستند» .(1)
نيمه اول آيه و نيز آيه قبل اين پشيمانى را به خوبى ترسيم كرده است:
«إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ. وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا» :
«آنگاه كه تابع شدگان از تابع شوندگان بيزارى مى جويند و عذاب را مى بينند و راه ها بر آنان بسته مى شود. و كسانى كه تابع شدند مى گويند اى كاش براى ما بازگشتى بود تا از آنان بيزاى بجوييم همان گونه كه از ما بيزار شدند» .
با توجه به اينكه قسمت اخير آيه (كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللّه ... ) طبق حديث مربوط به اصحاب صحيفه است قسمت اول آن و نيز آيه قبلى به آن مربوط خواهد بود، چرا كه ضماير در «يُرِيهِمُ» و «أَعْمالَهُمْ» و «عَلَيْهِمْ» به «الَّذِينَ اتَّبَعُوا» و «الَّذِينَ اتَّبَعُوا» باز مى گردد، و كلمه «كَذلِكَ» اين ارتباط را قطعى مى نمايد.
ص: 303
از ارتباط اين آيات با اصحاب صحيفه ملعونه سه نكته مهم استفاده مى شود كه روايات مفصلى هم درباره آنها وارد شده است: بيزارى اصحاب صحيفه از يكديگر هنگام مرگ و در قيامت و حسرتشان بر گذشته سياه خود:
اول: بيزارى اصحاب صحيفه از يكديگر هنگام مرگ
امضا كنندگان اصلى صحيفه ملعونه پنج نفر بودند: ابوبكر، عمر، ابوعبيده جراح، معاذ بن جبل، سالم مولى ابى حذيفه. همه اين پنج نفر هنگام مرگ اقرار به «وَ ما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ» نمودند، همانگونه كه از يكديگر بيزارى جستند و بر آنچه از دست داده بودند حسرت خورده و با دلى پرحسرت به سزاى اعمالشان شتافتند.
داماد معاذ بن جبل كه هنگام مرگ او با طاعون در شام كنار بسترش بوده - و مرگ او در زمان عمر بوده - مى گويد:
معاذ در حال احتضار مى گفت: وَيْلٌ لى، وَيْلٌ لى ! گفتم: هذيان مى گويى ؟ گفت: نه، خداى رحمتت كند ! گفتم: پس چرا واى و ويل به راه انداخته اى ؟ گفت: براى آن كه دشمن خدا را بر ولى خدا مقدم داشتم ! پرسيدم: منظور تو كيانند ؟ گفت: ابوبكر و عمر را بر خليفه پيامبر و جانشينش على بن ابى طالب مقدم داشتم.
گفتم: گويا هذيان مى گويى ! گفت: به خدا قسم هذيان نمى گويم. اكنون اين پيامبر و على هستند كه به من مى گويند: اى معاذ، تو و اصحابت را به آتش بشارت باد ! آيا شما نبوديد كه گفتيد: اگر رسول اللّه مُرد يا كشته شد خلافت را از على بن ابى طالب دور مى كنيم به گونه اى كه هرگز به آن دسترسى نداشته باشد ؟ اين من بودم كه با ابوبكر و عمر وابوعبيده و سالم گرد هم جمع شديم.
پرسيدم: اى معاذ، اين اتفاق چه زمانى بود ؟ گفت: در حجة الوداع. ما با يكديگر پيمان بستيم و گفتيم: بر ضد على يكديگر را يارى مى كنيم و نمى گذاريم تا ما زنده هستيم به خلافت دست يابد.
ص: 304
وقتى پيامبر از دنيا رفت من به آنان گفتم: من مشكل قوم خود انصار را حل مى كنم، شما مسئله قريش را حل كنيد. در زمان پيامبر دو نفر را به اين پيمان نامه دعوت كردم: بشير بن سعيد و اسَيد بن حضير، و آنان بر سر همين پيمان با من بيعت كردند.
داماد معاذ كه هرگز چنين سوابقى را از آن مرد مقدس نما انتظار نداشته مى گويد: از آنچه معاذ گفت وحشت كردم. در سفر حج كسانى را كه هنگام مرگ ابوعبيده (در شام) و سالم (در جنگ يمامه) حضور داشتند ملاقات كردم و آنان خبر دادند كه اين دو نفر هم هنگام مرگ دقيقا همين سخنان را بر زبان آورده اند بدون آنكه يك حرف كم يا زياد كنند.
راوى مى گويد: سخنان داماد معاذ را براى محمد بن ابى بكر نقل كردم. او گفت: پدر من هم هنگام مرگ مثل گفته آنان را بر زبان آورد.
محمد بن ابى بكر مى گويد: عبداللّه بن عمر را در زمان عثمان ملاقات كردم و گفته هاى پدرم (ابوبكر) را برايش نقل كردم. او گفت: به خدا قسم پدر من هم نظير گفته هاى پدرت را بدون كم و زياد گفت.
محمد بن ابى بكر در ذكر جزئيات بيشترى از ماجراهاى هنگام مرگ پدرش مى گويد: هنگام مرگ او عبدالرحمن و عايشه و عمر حاضر بودند كه صداى واويلايش بلند شد.
عمر گفت: اى خليفه رسول اللّه ! چرا واى و ويل مى گويى ؟ گفت: اكنون اين رسول اللّه همراه على بن ابى طالب است كه مرا به آتش بشارت مى دهند و نزد اوست صحيفه اى كه در كعبه بر سر آن پيمان بستيم و مى گويد: به پيمان خود وفا كردى و بر ضد ولى خدا قيام كردى. بشارت باد تو و رفيقت را به آتش در اسفل السافلين.
عمر تا اين سخن را شنيد برخاست تا خارج شود و در آن حال مى گفت: او هذيان مى گويد. ابوبكر گفت: نه به خدا قسم هذيان نمى گويم، كجا مى روى ؟ ! عمر گفت: چگونه هذيان نمى گويى در حالى كه تو دومى آن دو هستى هنگامى كه در غار بوديد !
ص: 305
ابوبكر گفت: هنوز هم اين را مى گويى ؟ ! آيا من آن روزها برايت نقل نكردم كه محمد در غار به من گفت: من كشتى جعفر و اصحابش را مى بينم كه در دريا شناور است. و من از او خواستم به من هم نشان دهد و او دستى بر صورت من كشيد و من او را ديدم، و همان موقع معتقد شدم كه او ساحر است ! ! و اين ماجرا را در مدينه براى تو بازگو كردم و نظر هر دومان بر اين قرار گرفت كه او ساحر است ؟ !
محمد بن ابى بكر در ادامه ماجرا مى گويد: سپس گفتم: پدر، بگو: لا الهَ الاَّ اللّه. گفت: نمى گويم و نمى توانم بگويم تا وارد آتش شوم و داخل تابوت گردم.
وقتى نام «تابوت» را آورد گمان كردم هذيان مى گويد. اين بود كه گفتم: كدام تابوت را مى گويى ؟ گفت: تابوتى از آتش كه با قفلى از آتش قفل زده شده و در آن دوازده نفرند، از جمله من و اين رفيقم.
گفتم: عمر ؟ گفت: آرى، و ده نفر ديگر در چاهى از جهنم كه صخره اى روى آن است. هر گاه خدا بخواهد جهنم را شعله ور كند آن صخره را بر مى دارد.
گفتم: گويا هذيان مى گويى ! گفت: نه به خدا قسم هذيان نمى گويم. خدا پسر صَهّاك را لعنت كند. او بود كه مرا از ياد خدا گمراه كرد بعد از آنكه برايم آمد، و او چه بد رفيقى است ! سپس بار ديگر صداى واى و ويل او بلند شد تا از دنيا رفت.(1)
در اين چند ماجراى به هم پيوسته ديديم كه چگونه اصحاب صحيفه در هنگام مرگ از يكديگر بيزارى جستند و بر هم لعنت فرستادند و بر گذشته خود حسرت خوردند و جاى خود در جهنم را بر زبان آوردند.
دوم: بيزارى اصحاب صحيفه از يكديگر در قيامت
خداوند در روز قيامت صحنه هاى تكان دهنده اى از بانيان انحراف در اسلام به نمايش مى گذارد تا اصحاب صحيفه و عمق جنايتشان بر همه روشن شود.
ص: 306
همان آيه اى كه ابوبكر هنگام مرگ خواند و آن را بر خودش تطبيق كرد كه: «لَقَدْ أَضَلَّنِى عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِى ... »(1) در كلام امام باقر عليه السلام به طور كامل تفسير شده است:
«يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ» : «روزى كه ظالم كف دستانش را به دندان مى گَزَد» ؛ ظالم يعنى ابوبكر. «يَقُولُ يا لَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً» : «مى گويد اى كاش راهى همراه پيامبر پيش گرفته بودم» ؛ يعنى اى كاش على را با پيامبر پذيرفته بودم. «يا ليتنى لَم أتَّخِذ فُلانا خَليلاً» : «اى كاش فلانى را به دوستى خود نپذيرفته بودم» ؛ فلانى يعنى عمر. «لَقَدْ أَضَلَّنِى عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِى» : «مرا از ذكر گمراه كرد بعد از آنكه برايم آمده بود» ؛ ذكر يعنى ولايت. «وَ كانَ الشَّيْطانُ لِلاْءِنْسانِ خَذُولاً» : «و شيطان خواركننده انسان بوده است» ؛ شيطان يعنى دومى.(2)
در آياتى از قرآن رو در رويى ابوبكر و عمر در روز قيامت مطرح شده كه خلق جهان بيزارى آنان از يكديگر را به تماشا خواهند نشست، و آن روزى است كه ما به على مى نازيم. امام باقر عليه السلام آيات 38 و 39 سوره زخرف را در اين رابطه چنين تفسير فرمود:
«حَتَّى إِذا جاءَنا» : «تا هنگامى كه نزد ما آيند» يعنى ابوبكر و عمر، آنگاه كه يكديگر را مى بينند يكى به ديگرى خواهد گفت: «يا لَيْتَ بَيْنِى وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ» : «اى كاش بين من و تو فاصله مشرق و مغرب باشد كه بد رفيقى بودى» ! آنجاست كه خدا به پيامبرش مى فرمايد: به ابوبكر و عمر و پيروانشان بگو: «لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» : «اكنون كه ظلم كرده ايد امروز ديگر براى شما هيچ فايده اى نخواهد داشت در اينكه در عذاب شريك خواهيد بود» ؛ يعنى اكنون كه در حق آل محمد عليهم السلام ظلم كرده ايد.(3)
ص: 307
رو در رو شدن بنيانگذاران ظلم بر آل محمد عليهم السلام با ادامه دهندگان راهشان از بنى اميه و بنى عباس و همه احياگران راه سقيفه تا قيامت و بيزارى آنان از يكديگر، منظره ديگرى است كه بسيارى از مطالب پنهانى را بر همگان روشن خواهد كرد.
امام عليه السلام در تفسير آيات 55 تا 62 سوره «ص» مى فرمايد:
«وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ» : «براى طاغيان بدترين بازگشت خواهد بود» ، يعنى ابوبكر و عمر و بنى اميه.
سپس خداوند كسانى را ذكر مى كند كه بعد از آنان حق آل محمد عليهم السلام را غصب كردند و مى فرمايد: «وَ آخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ» : «گروه ديگرى از همان نوع كه گونه هاى مختلفى دارد» . «هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ» : «اينان گروهى هستند كه همراه آنان وارد آتش مى شوند» ، يعنى بنى عباس.
آنگاه بنى اميه به آنان مى گويند: «لا مَرْحَبا بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ» : «بر آنان خوشامد نباشد چرا كه به آتش خواهند رفت» . بنى عباس در پاسخ مى گويند: «بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ» : «بلكه بر شما خوشامد نباشد شما آتش را براى ما آماده كرديد و چه بد جايى است» ؛ يعنى با آغاز ظلم بر آل محمد عليهم السلام زمينه را آماده كرديد.
سپس بنى اميه مى گويند: «رَبَّنا مَن قَدَّمَ لَنا هذِهِ فَزِدهُ عَذابا ضِعفا مِنَ النارِ» : «خدايا هر كس اين زمينه را براى ما آماده كرده به عذابى مضاعف مبتلا گردان» ، كه منظورشان ابوبكر و عمر است.
اينجاست كه دشمنان آل محمد عليهم السلام در آتش خواهند گفت: «ما لَنا لا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ» : «چه شده است ما را كه نمى بينيم مردانى را كه آنان را مردم بدى به شمار مى آورديم» ، يعنى در دنيا شيعيان على را بد مى دانستيم. آيا ما آنها را به مسخره گرفته بوديم يا چشم ها نمى تواند آنها را ببيند ؟(1)
ص: 308
سوم: حسرت اصحاب صحيفه و پيروانشان
در ميان شعله هاى جهنم كه مزه تلخ غصب خلافت و ظلم به مقام ولايت را به اصحاب صحيفه و اهل سقيفه و پيروانشان خواهد چشاند، روزى است كه حسرت و ندامتشان به نقطه اوج مى رسد. آيات 66 تا 68 سوره احزاب در اين باره است:
«يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِى النَّارِ» : «روزى كه صورت هاى آنان در آتش زير و رو مى شود» ، يعنى كسانى كه حق آل محمد عليهم السلام را غصب كردند. «يَقُولُونَ يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللّه وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ» : «مى گويند اى كاش از خدا و رسول اطاعت مى كرديم» ؛ يعنى درباره امير المؤمنين عليه السلام.
«وَ قالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ كُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا» : «مى گويند پروردگارا ما از سروران و بزرگان خود اطاعت كرديم و آنان ما را از راه درست به گمراهى انداختند» ؛ منظور ابوبكر و عمر هستند، و سروران و بزرگان همان كسانى هستند كه ظلم بر اهل بيت عليهم السلام و غصب حقشان را آغاز كردند. و منظور از راه درست راه بهشت است كه همان راه امير المؤمنين عليه السلام است.
سپس مى گويند: «رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَ الْعَنْهُمْ لَعْنا كَبِيرا» : «خدايا آنان را دو برابر عذاب نما ولعن بزرگى نثارشان فرما» .(1)
خداوند به اين اندازه از حسرت آنان اكتفا نكرده و منظره ديگرى را تدارك ديده است كه بايد شيعيان آن را از بهشت ببينند و از حسرت آنان لذت ببرند. امام سجاد عليه السلام اين منظره را با اشاره به آيات 34 تا 36 سوره مطفّفين چنين توصيف فرموده است:
در روز قيامت دو تخت از بهشت بيرون آورده مُشرف بر جهنم قرار داده مى شود. سپس على عليه السلام مى آيد و بر روى آن مى نشيند. آنگاه كه مى نشيند خنده اى مى نمايد و از خنده او جهنم زير و رو مى شود و طبقه پايين آن بالا مى آيد ! سپس ابوبكر و عمر را از جهنم بيرون مى آورند و در مقابل آن حضرت نگاه مى دارند. آن دو مى گويند: يا
ص: 309
امير المؤمنين ! اى وصى رسول اللّه ! آيا به ما رحم نمى كنى ؟ آيا نزد پروردگارت شفاعت ما را نمى نمايى ؟
امير المؤمنين عليه السلام (از روى استهزا) به آنان مى خندد و (بدون پاسخ به آنان) برمى خيزد و وارد بهشت مى شود، و آن دو تخت را بر مى دارند و به جاى خود باز مى گردانند. و اين است معناى كلام خداوند عز و جل: «فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ . عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ . هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ ما كانُوا يَفْعَلُونَ» : «امروز كسانى كه ايمان آوردند به كفار مى خندند. در حالى كه از روى تخت ها تماشا مى كنند. آيا پاداشى كه به كافران مى دهند جز نتيجه اعمال زشت آنان است» ؟ !(1)
آيه «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِىَ اَشَدُّ قُوَةً مِنْ قَرْيَتِكَ ... »(2) = كاروان غدير و وداع با كعبه در حجة الوداع
آيه «وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّه الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ»(3) = آيه « ... أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »
آيه «وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ»(4) = آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ... »
آيه «وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ»(5) = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »
ص: 310
آيه «وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ... »(1)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پس اتمام مراسم حج و پيش از غدير در مورد صحيفه ملعونه اول بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد اين آيات بود:
«وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ . فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ . فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِى ذلِكَ لاَيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ» :
«آنان مكرى به كار بستند و ما هم مكرى نموديم در حالى كه آنان متوجه نبودند . بنگر عاقبت مكر آنان چه شد كه ما آنان و قومشان را همگى نابود كرديم . اين است خانه هاى آنان كه به خاطر ظلمشان خالى مانده است در اين ماجرا آيتى است براى قومى كه بدانند» .
اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:
يكى از اقدامات ننگين منافقين در سال آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله ماجراى صحيفه ملعونه است. ماجرا اينگونه بود كه پس از حجة الوداع و پيش از غدير، ابوبكر و عمر و معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفه و ابوعبيده جراح صحيفه اى نوشتند كه نگذارند خلافت به اهل بيت عليهم السلام برسد. در آن لحظات عظيم ترين پيمان نامه بر ضد دين الهى در تاريخ بشريت به امضا رسيد كه آينده تلخ و تاريكى را براى انسان ها در نظر گرفته بود.
خداوند با نزول 9 آيه پى در پى جوانب مختلف اين توطئه را مورد نكوهش قرار داد و آن را در متن قرآن ثبت كرد. آيه چهارم و پنجم و ششم در بُعدى از اين ماجرا نازل شد كه ديگر خداوند اعلام داشت كه در برابر مكر و حيله آنان دستگاه الهى هم برنامه دارد و بايد عاقبت را ديد و نتايج را بر شمرد. آيه 50 - 52 سوره نمل در اين باره نازل شد:
ص: 311
«وَ مَكَرُوا مَكَرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لايَشْعُرُونَ. فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ اَنّا دَمَّرْناهُمْ وَ قَوْمَهُمْ اَجْمَعينَ. فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا اِنَّ فى ذلِكَ لاَياتٍ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ» :
آنان حيله اى به كار بستند و ما هم مكرى به كار گرفتيم در حالى كه آنان نمى فهميدند. بنگر كه عاقبت مكر آنان چگونه شد كه ما آنان و قومشان را همگى نابود كرديم. اين است خانه هاى آنان كه به خاطر ظلمشان خالى مانده است و اين نشانه اى بر كسانى است كه مى دانند» ، و اين قسمت از آيه اشاره به آن بود كه خلافت به نسل هيچ كدام از آنان نخواهد رسيد.(1)
صحيفه ملعونه جلوه هاى ضد الهى بسيارى در درون داشت. يك جهت آن مكر با خدا و حيله بر عليه دين خدا بود. خداوند در قرآن مواردى از مكر مردم در برابر خود را ياد مى كند و اعلام مى دارد كه خدا هم در برابر حيله آنان مكر مى كند؛ و آنگاه مردم را به مقايسه دو مكر دعوت مى نمايد. متن روايتى كه نزول آيات فوق را در مسئله صحيفه ملعونه دانسته چنين است:
لَمّا تَعاقَدُوا عَلَيْها نَزَلَتْ: «وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ... » : هنگامى كه بر صحيفه ملعونه پيمان بستند اين آيه نازل شد: «آنان مكرى به كار بستند و ما هم مكرى نموديم در حالى كه آنان متوجه نبودند. بنگر عاقبت مكر آنان چه شد كه ما آنان و قومشان را همگى نابود كرديم» .(2)
حديث ديگرى كه نزول آيات فوق را در مسئله صحيفه ملعونه با تفصيل بيشترى بيان فرموده از ابوذر است كه چنين مى گويد:
ص: 312
گروهى گرد هم آمدند و گفتند: ما دائما از پيامبر ياد على و ذكر فضائلش را مى شنويم، و پيداست كه قصد دارد اين حكومت از اهل بيتش خارج نشود. بياييد در برابر اين مسئله با يكديگر هم پيمان شويم. آنگاه آنان هم پيمان شدند.
در اينجا بود كه اين آيه نازل شد: «وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا ... » : «آنان حيله اى به كار بستند و ما هم حيله اى به كار بستيم در حالى كه آنان نمى فهميدند. بنگر عاقبت مكر آنان چه شد كه ما آنان و قومشان را همگى نابود كرديم. اين است خانه هاى آنان كه به خاطر ظلمشان خالى مانده است» .
راوى از ابوذر مى پرسد: آنان كه پيمان بستند چه كسانى بودند ؟ او در پاسخ گفت: ابوبكر، عمر، ابوعبيدة، فعلة، فعيل، عبدالرحمن، سعد بن ابى وقاص، عمرو بن عاص، مغيره، كه نام دو نفر را رمزى با كلمه «فعلة و فعيل» ذكر كرد.
سپس ابوذر گفت: خداوند خاندان آنان را از خلافت و حكومت خالى نمود به خاطر ظلمى كه در پيمان خود نمودند. خانواده آنان خالى ماند از حكومتى كه در طلب آن بودند و حرص و طمع آن را داشتند، و هرگز به خاندان آنان باز نخواهد گشت. آنگاه ابوذر قسم ياد كرد كه اين آيات درباره آنان نازل شده است.(1)
اصحاب صحيفه ملعونه با پيمان نامه خود، بر عليه خدا مكر و حيله به كار بستند و آن را پيگيرى كردند تا ريشه اسلام را بكَنند. غافل از آنكه خداوند براى امتحان مردم مانع آنان نشد، و اين مكر الهى بود كه زمينه امتحان آنان و همه مردم فراهم شود.
چنانكه امير المؤمنين عليه السلام با همان قدرت الهى، در ماجراى هجوم به خانه وحى عمر را با يك دست گرفت و بر زمين زد، و به همه نشان داد كه اگر بخواهد مى تواند سر او را از تن جدا سازد، ولى وصيت پيامبر صلى الله عليه و آله را خاطر نشان ساخت و او را رها كرد.(2)
ص: 313
آيه «وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ»(1)
يكى از اقدامات ننگين منافقين در سال آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله ماجراى صحيفه ملعونه است. ماجرا اينگونه بود كه پس از حجة الوداع و پيش از غدير، ابوبكر و عمر و معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفه و ابوعبيده جراح صحيفه اى نوشتند كه نگذارند خلافت به اهل بيت عليهم السلام برسد. در آن لحظات عظيم ترين پيمان نامه بر ضد دين الهى در تاريخ بشريت به امضا رسيد كه آينده تلخ و تاريكى را براى انسان ها در نظر گرفته بود.
خداوند با نزول 9 آيه پى در پى جوانب مختلف اين توطئه را مورد نكوهش قرار داد و آن را در متن قرآن ثبت كرد.
چون اين صحيفه در كعبه امضا شد و كُفرى در بيت الهى بود، آيه 25 سوره حج نازل شد و از اين بُعد آن را معرفى كرد: «وَ مَنْ يُرِدْ فيهِ بِاِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ اَليمٍ» : «هر كس با الحاد و كفر وارد خانه خدا شود او را عذاب دردناكى مى چشانيم» .(2)
به تعبير ديگر:
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پس از اتمام مراسم حج در مورد صحيفه ملعونه اول بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده اين آيات است:
«وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ» : «هر كس در مسجد الحرام به سبب الحاد و كفرش ظلمى را اراده كند، عذاب دردناك را به او مى چشانيم» .
اين آيه از دو بُعد قابل بررسى است:
انتخاب كعبه از سوى اصحاب صحيفه براى اقدام بر ضد خداى كعبه از شنيدنى هاى تاريخ است. از آن جالب تر قسم ياد كردن و هم قسم شدن در خانه
ص: 314
پروردگار براى پايدارى در تخريب دين خالق بشر است، كه اگر اين قسم به خدا بوده موضوع آن بر ضد خدا بوده، و اگر بر بت ها و لات و عُزّى بوده چرا در خانه خدا بر بت قسم ياد كرده اند ؟ ! از آن هم جالب تر سپردن و پنهان كردن صحيفه داخل كعبه است، كه پيمان نامه ضد خدا را نزد خدا به امانت سپردند ! !
اين گونه اقدام ضد خدا در خانه خدا يك بار ديگر سابقه داشته، آنگاه كه قريش قبل از هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله براى تحت فشار قرار دادن آن حضرت در دار النَدوَة پيمانى بستند كه آن حضرت و يارانش و بنى هاشم را در شِعب ابى طالب زندانى كنند و با آنان مجالست و معامله نكنند، و اين صحيفه را در كعبه آويزان كردند.(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله نيز درباره صحيفه اهل سقيفه فرمود: در اين امت گروهى پيدا شده اند كه در نوشتن صحيفه بر ضد ما شباهت به آنانى پيدا كرده اند كه در جاهليت بر ضد ما صحيفه نوشتند و آن را در كعبه آويختند.(2)
خداوند در قرآن اين اقدام الحادى بر ضد ولايت اهل بيت عليهم السلام را آورده است، و امام صادق عليه السلام در بيان آن مى فرمايد:
آيه «وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ ... » : «هر كس در مسجد الحرام به سبب الحاد و كفرش ظلمى را اراده كند عذاب دردناك را به او مى چشانيم» درباره اصحاب صحيفه نازل شده؛ آنگاه كه داخل كعبه بر كفر خود و انكار آنچه خدا از ولايت امير المؤمنين عليه السلام نازل كرده هم پيمان شدند و قرار بستند، و به اين صورت در خانه خدا الحاد نمودند با ظلم به پيامبر صلى الله عليه و آله و ولىّ او. «فَبُعْدا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ»(3): «پس قوم ظالم دور باشند» (4)
ص: 315
از امام باقر عليه السلام درباره آيه «وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ ... » سؤال شد، حضرت فرمود: آنان بر ضد آل محمد عليهم السلام هم قسم شدند كه اگر پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت خلافت را از آل محمد عليهم السلام مانع شوند و چيزى از خمس به آنان ندهند. خداوند هم آيه نازل كرد: «أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ ... » .(1)
در حديث ديگرى در شأن نزول همين آيه آمده است: نَزَلَتْ فى مَنْ يَلْحَدُ بِأَميرِالْمُؤْمِنينَ عليه السلام وَ يَظْلِمُهُ: اين آيه درباره كسانى كه درباره امير المؤمنين عليه السلام الحاد مى ورزند و به آن حضرت ظلم مى كنند، نازل شده است.(2)
«الحاد» به معناى اعراض و انحراف از حق است، كه درباره ولايت امير المؤمنين عليه السلام به معناى انحراف از راه خدايى ولايت و كشيده شدن به سوى راه ضد خدايى يعنى سقيفه است.
آيه «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطانا ... »(3)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پيش از اتمام مراسم حج در مورد صحيفه ملعونه اول و اِخبار خداوند از آن بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد اين آيه بود:
«وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطانا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ. وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ. حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِى وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ» :
«هر كس از ذكر خداوند رحمان غافل شود شيطانى را براى او بر مى انگيزيم كه قرين او خواهد بود. و چنين كسانى آنان را از راه راست مانع مى شوند و گمان مى كنند كه هدايت يافته اند. تا هنگامى كه نزد ما مى آيد خواهد گفت اى كاش بين من و تو فاصله مشرق و مغرب بود و چه بد قرينى بودى» .
ص: 316
اين آيه نازل شد تا شايد منافقين و اصحاب صحيفه از تصميم خود باز گردند. اين آيه هشدار نسبت به روزى است كه پشيمانى فايده ندارد و هر كس به آنان كمكى كرده باشد با آنان در عذابشان مشترك خواهد بود.
امام باقر عليه السلام در بيان اين آيات، ارتباط آن با آيه بعد را مطرح مى فرمايد و مجموع آيات را جمله به جمله تفسير مى فرمايد:
«وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ» : «امروز ديگر هيچ فايده اى برايتان ندارد چرا كه ظلم كرده ايد» به آل محمد عليهم السلام درباره حق آنان، «أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» : «شما در عذاب شريك خواهيد بود» .
اين آيه جواب و دنباله مطلب درباره كسانى است كه قبل از اين ذكر شده اند، و آن كلام خداوند عزوجل است كه مى فرمايد: «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطانا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ. وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ. حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِى وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ»(1):
«هر كس از ذكر خداوند رحمان غافل شود شيطانى را براى او بر مى انگيزيم كه قرين او خواهد بود. و چنين كسانى آنان را از راه راست مانع مى شوند و گمان مى كنند كه هدايت يافته اند. تا هنگامى كه نزد ما مى آيد خواهد گفت اى كاش بين من و تو فاصله مشرق و مغرب بود و چه بد قرينى بودى» .
پشت سر اين كلام به آنان گفته خواهد شد: «وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ» : «امروز براى شما هيچ نفعى ندارد» يعنى اين روزى كه صحيفه را امضا كرديد، «إِذْ ظَلَمْتُمْ» : «چرا كه ظلم كرديد» به حق آل محمد عليهم السلام، «أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» : «شما در عذاب شريك هستيد» ، يعنى كسانى كه تابع اصحاب صحيفه شدند، و خود اصحاب صحيفه كه متبوع ديگران قرار گرفتند، آنان كه اصل ظلم بودند و كسانى كه فرع ظلم شدند.(2)
ص: 317
ضمنا اين آيه اصحاب صحيفه و اهل سقيفه را مى گويد كه در برابر صراط مستقيم خداوند راهى را اختراع كردند، و سعى كردند ديگران را به اين باور برسانند كه راهى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از طرف خدا به عنوان ولايت امامان دوازده گانه عليهم السلام آورده صحيح نيست ! و اگر واقعا راه هدايت را مى خواهيد به آنچه ما ساخته و بافته ايم عمل كنيد !
براى اجراى اين باور رواياتى جعل كردند و بهانه هايى از قبيل قتل بزرگان قريش به دست على عليه السلام و سنّ او و تعصّبات عربى در نپذيرفتن خلافت و نبوت در يك خاندان را مطرح كردند. معناى اين اقدامات همان است كه خدا مى فرمايد: «آنان بر سر راه مستقيم مانع ايجاد مى كنند و نزد خود گمان مى كنند كه فكر درست نزد آنان است» .
سپس خداوند مى فرمايد: «وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ. حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِى وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ» :
«و چنين كسانى آنان را از راه راست مانع مى شوند و گمان مى كنند كه هدايت يافته اند. تا هنگامى كه نزد ما مى آيد خواهد گفت اى كاش بين من و تو فاصله مشرق و مغرب بود و چه بد قرينى بودى» .
به فرموده امام باقر عليه السلام منظور ابوبكر و عمر است(1) كه در دنيا آنچه خواستند كردند و در آخرت كه نتيجه طولانى اعمال خود را مى بينند از يكديگر بيزارى مى جويند. آن دو كه در دنيا نزديك ترين افراد نسبت به يكديگر بودند و اساس صحيفه را به يارى هم بنيان گذاشتند، آن روز آرزوى فاصله مشرق تا مغرب نسبت به يكديگر خواهند داشت و با كلمه «بئس الْقَرِينُ» هر يك ديگرى را از خود مى راند.
و در آخر مى فرمايد: «أَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ» ، در حديث امام باقر عليه السلام است كه تابع و متبوع و اصول و فروعِ ظلم در عذاب مشترك خواهند بود، اگر چه هر كس به درجه اى كه اعمالش اقتضا كند سزاى آن را خواهد ديد.(2)
ص: 318
آيه «وَ نادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ»(1) = آيه «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ . لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ... »
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً ... »(2)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پس از اتمام مراسم حج و در مورد اصحاب صحيفه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده اين آيه است:
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفِى صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الاْياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ» :
«اى كسانى كه ايمان آورده ايد كسانى را كه از شما نيستند صاحب سِرِّ خود انتخاب نكنيد كه آنان در مقابله با شما از هيچ اقدامى كوتاهى نمى كنند آنان دوست دارند آنچه
كه شما را در رنج و سختى قرار دهد دشمنى از دهانشان آشكار شده و آنچه سينه هاى آنان مخفى مى كند بالاتر است ما نشانه ها را براى شما آشكار ساختيم اگر تعقّل كنيد» .
اين آيه از دو بُعد قابل بررسى است:
يكى از اقدامات ننگين منافقين در سال آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله ماجراى صحيفه ملعونه است. ماجرا اينگونه بود كه پس از حجة الوداع و پيش از غدير، ابوبكر و عمر و معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفه و ابوعبيده جراح صحيفه اى نوشتند كه نگذارند خلافت به اهل بيت عليهم السلام برسد. در آن لحظات عظيم ترين پيمان نامه بر ضد دين الهى در تاريخ بشريت به امضا رسيد كه آينده تلخ و تاريكى را براى انسان ها در نظر گرفته بود.
ص: 319
خداوند با نزول 9 آيه پى در پى جوانب مختلف اين توطئه را مورد نكوهش قرار داد و آن را در متن قرآن ثبت كرد. آيه هفتم براى آگاهى مؤمنين بود؛ كه از آنان فاصله بگيرند و اسرار خود را در اختيار آنان قرار ندهند، چرا كه دشمنى را علنى كرده و در اين راه هيچ كوتاهى نمى كنند. آيه 118 سوره آل عمران براى اعلام اين مطلب است:
«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُوّا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ اَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفى صُدُورُهُمْ اَكْبَرُ ... » :
«اى كسانى كه ايمان آورده ايد كسانى را كه از شما نيستند صاحب سِرِّ خود انتخاب نكنيد كه آنان در مقابله با شما از هيچ اقدامى كوتاهى نمى كنند آنان دوست دارند آنچه كه شما را در رنج و سختى قرار دهد دشمنى از دهانشان آشكار شده و آنچه سينه هاى آنان مخفى مى كند بالاتر است ... » .
به بيان ديگر:
توصيف هاى خداوند درباره حذر از اصحاب صحيفه روشنگرانه است. مؤمنين با شنيدن آنچه خداوند از اوصاف سراسر نفاق آنان خاطر نشان مى كند، آنها را در ياد خود حفظ مى كنند و طبق آن نشانه ها آنان را شناسايى مى كنند تا در گردابشان نيفتند.
در شأن نزول آيه فوق امام باقر عليه السلام به همين نكته اشاره فرموده است، آنجا كه درباره «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً ... » : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد صاحب سرّ خود قرار ندهيد كسانى را كه از شما نيستند ... » فرمود: آنان اصحاب صحيفه هستند، و خدا مؤمنين را از مقاصد سوئى كه در قلوبشان بود آگاه ساخت.(1)
از انطباق آيه بر اصحاب صحيفه تفسير فرازهاى آن روشن مى شود همان گونه كه باطن مضاكنندگان صحيفه بر ملا مى گردد، به خصوص آنكه امام باقر عليه السلام مى فرمايد: خداوند با اين آيه آنچه در قلب اصحاب صحيفه بود به مؤمنان فهمانيد.
ص: 320
آنچه از تفسير آيه استفاده مى شود شش موضوع است:
اصحاب صحيفه نامسلمانانى در بين مسلمين بودند، چرا كه خداوند با عنوان «مِنْ دُونِكُمْ» از آنان ياد مى كند و مى فرمايد: «همرازى از غير خود نگيريد» .
مسلمانان بايد در طول تاريخ از اصحاب صحيفه فاصله بگيرند و در حذر باشند؛ زيرا خداوند با امر «لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً» : «همراز خود قرار ندهيد» به مسلمين هشدار داده كه اسرار خود را در اختيار آنان قرار ندهند. آيا نبايد فكر كرد كه پايان اين راه به كجا خواهد رسيد كه مسلمانان نه تنها اسرار خود را در اختيار آنان گذاردند بلكه امور دين و دنيا و آخرت خود را به آنان سپردند و هنوز هم مى سپارند ! !
اصحاب صحيفه از هيچ كارى در ايجاد اختلال و فساد بين مسلمانان دريغ نكردند چنانكه مى فرمايد: «لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً» . گويا مسلمان شدنشان براى بر هم زدن اعتقادات و احكام و حتى نظم اجتماعى مسلمانان بوده است. به همين جهت از هر فرصتى و در هر كارى و به هر شكلى كه ممكن بوده آنچه فتنه برانگيز و شكننده و بر هم زننده است مطرح مى كردند و پيش مى آوردند، و اين در نمونه هايى كه از فعاليت هايشان در مقابل منبر غدير و روزهاى بعد از آن ذكر شد مشهود است.(1)
آسايش و آرامش مسلمانان چيزى است كه اصحاب صحيفه به انواع روش ها با آن مبارزه كرده اند، به خصوص عمر كه با اخلاق فظّ غليظ خود زندگى را به كام همه تلخ مى كرد. اين جهت را خداوند با عبارت «وَدُّوا ما عَنِتُّمْ» آورده كه معنايش لذت بردن اصحاب صحيفه از رنج و فشار مردم است.
ص: 321
لذا گذشته از روزهاى حضور پيامبر صلى الله عليه و آله كه با توطئه هاى خود آرامش مسلمين را بر هم مى ريختند، با اجراى مفاد صحيفه، براى ابد مسلمانان را از نعمت هايى كه با حضور صاحب ولايت از آسمان و زمين بر سر آنان مى ريخت محروم نمودند، و اين بالاترين لذت براى حسودان امت اسلام بود ! آيا جز كافر به ملت اسلام حسد مى ورزد و از رنج كشيدن آنان لذت مى برد ؟
بد نيست چند عبارت تاريخى درباره اخلاق تند و غليظ عمر را از همين جا به خاطر بسپاريم:
كانَ عُمَرُ سَريعَ الْغَضَبِ: عمر فورا غضب كننده بود.(1)
كانَ عُمَرُ افظُّهُما وَ اغْلَظُهُما وَ اجْفاهُما: عمر تندخوتر و خشن تر و بى پرواتر آن دو نفر بود.(2)
مَذْهَبُهُ الْخُشُونَةُ وَ الْوَعيدُ وَ اتْيانُ الامْرِ مِنْ اصْعَبِ جَهاتِهِ: روش عمر خشونت و تهديد و وارد شدن در هر كارى از سخت ترين صورت آن بود.(3)
به ابوبكر گفتند: اتَسْتَخْلِفُ عَلَيْنا فَظّا غَليظا: آيا شخص تندخو و خشنى را خليفه بعد از خود قرار مى دهى ؟(4)
اصحاب صحيفه با آن همه كه در صدد كتمان اقدامات خود بودند، ولى چنان با پيامبر صلى الله عليه و آله دشمن بودند كه اين كينه توزى بى اختيار از سخنان و حركاتشان ظاهر مى شد، و خداوند با اشاره به اين نكته مى فرمايد: «قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ» : «دشمنى و كينه از دهان آنان ظاهر شده است» .
ص: 322
مراجعه به نمونه هاى اين مورد(1) به خوبى نشان مى دهد كه هر كس در آن موقعيت چنان سخنانى را به ميان آورَد هرگز نمى تواند در صدد مقاصد خيرخواهانه و دلسوزانه اى باشد و يقينا از روى بغض و عداوت مى گويد.
براى آنكه برائت و بيزارى خود را از اصحاب صحيفه در حد واقعى ابراز كنيم بايد بدانيم كه آنچه از آنان در دشمنى با اهل بيت عليهم السلام و اسلام ظاهر شده قطره اى از درياست، و آنچه در دل داشتند بسيار بالاتر از آن بود؛ چنانكه خداوند مى فرمايد: «وَ ما تُخْفِى صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ» : «آنچه سينه هاى آنان در خود مخفى كرده بزرگ تر و مهم تر است» .
اين گونه است كه در نامه عمر به معاويه - كه از پشت پرده با هم سخن گفته اندنمونه هايى از كينه را مى بينيم، كه اگر خود او تصريح نكرده بود از ظاهر عمل نمى شد به عمق آن جنايت پى برد. ذيلاً فرازهاى انتخاب شده اى از آن نامه مفصل را مى آوريم(2):
درباره هجوم به خانه حضرت زهرا عليهاالسلام و ضرب و جرح آن حضرت چنان پرده از باطن خود برمى دارد و لذت خود از آن جنايات را به صراحت بيان مى كند كه در كمتر موردى از اسناد تاريخى اين گونه جگرخراش و با اهانت بيان شده است:
حَمله كوبنده اى بر ستاره درخشان بنى هاشم آوردم - همو كه داماد محمد است - بر آن بانويى كه او را سيده زنان جهان قرار داده اند ! در آن حمله به خالد بن وليد گفتم: تو و يارانمان سراغ آوردن هيزم برويد و من خانه را آتش مى زنم.
منظره به قدرى دهشتناك بود كه نزديك بود از درِ خانه على باز گردم، ولى كينه هاى على را به ياد آوردم و اينكه در ريختن خون بزرگان عرب ولع داشت و حيله
ص: 323
محمد و سحر او را به خاطر آوردم. اين بود كه با لگد به در زدم در حالى كه فاطمه شكم خود را به در چسبانده بود و از باز شدن آن ممانعت مى كرد !
با اين ضربه از او صداى فريادى شنيدم كه گمان كردم مدينه را زير و رو كرد. صداى ناله او را كه از سقط جنين بود شنيدم در حالى كه به ديوار تكيه داده بود. با اين همه در را فشار دادم و داخل شدم. فاطمه رو در روى من ظاهر شد و من چنان بر دو گونه او سيلى زدم كه گوشواره او شكست و روى زمين افتاد، و درد او شدت پيدا كرد و داخل اتاق شد، و در آنجا فرزندش - كه على او را محسن نام نهاده بود - سقط شد.
درباره قساوتى كه در بردن امير المؤمنين عليه السلام براى بيعت به كار گرفته مى گويد:
عده زيادى را جمع كردم، نه براى آنكه در مقابل على زياد باشيم، بلكه براى آنكه قلب خود را محكم نمايم. آمديم در حالى كه على در محاصره قرار گرفته بود. او را به اجبار از خانه اش بيرون آوردم و كشان كشان براى بيعت بردم، در حالى كه يقين داشتم بدون شك كه اگر من و همه مردم زمين بخواهيم او را به زور حركت دهيم و او نخواهد ما نيز قادر نخواهيم بود، ولى مطالبى در دل او بود كه من مى دانستم ولى به زبان نمى آوردم ! !
من مايل نبودم او را وادار به بيعت كنم چرا كه مى ترسيدم در بلايى كه از من به تأخير انداخته تعجيل كند، و ابوبكر هم آرزو كرد كه اى كاش على را در آن مكان نمى ديد به خاطر وحشت و ترسى كه از او بر دلش افتاده بود ! ! اى معاويه، چه كسى توانسته كارى مثل من انجام دهد و چه كسى توانسته انتقام كينه هاى گذشته اش را مثل من بگيرد ؟ ! !
آنگاه معاويه را براى ادامه راه صحيفه و سقيفه تشجيع و نصيحت و راهنمايى مى كند و مى گويد:
اما تو اى معاويه و پدرت ابوسفيان و برادرت عتبه، بياد آور آنچه از شما در تكذيب محمد و سحرش سر زده است، و آنچه بر ضد او در مكه توطئه مى كرديد تا
ص: 324
آنجا كه در كوه حرا در پى قتل او بوديد، و بعد از آن گروه ها را بر ضد او متحد كرديد.
شما كه با اختيار خود مسلمان نشديد، بلكه در روز فتح مكه با اكراه مسلمان شديد و او شما را طُلَقاء (آزاد شدگان) ناميد.
سپس بار ديگر از جسارت و بى پروايى خود در ماجراى سقيفه مى گويد و بر ضديت با پيامبر صلى الله عليه و آله افتخار مى كند:
محمد به مردم چنين فهماند كه بر فراز منبرِ او جز خودش و على و متوليان امور از اهل بيتش قرار نخواهند گرفت؛ ولى سحر او باطل شد و تلاش او پوچ گرديد و ابوبكر بر فراز آن منبر نشست و بعد از او من بر فراز آن قرار گرفتم، و اميدوارم شما بنى اميه پايه هاى طناب آن باشيد. به همين جهت است كه اختيار امور را به تو سپرده ام و زمام آن را در اختيار تو قرار داده ام و تو را درباره آن آشنا كرده ام، و با اين اقدامات با سخن محمد درباره شما مخالفت كرده ام.
آنگاه معاويه را هشدار مى دهد كه با ناشيگرى اهداف سقيفه را بر هم نريزد:
اى معاويه، من با اينكه اين مطالب را به تو يادآور شدم و آنچه لازم بود برايت شرح دادم، ولى دلسوزانه و از روى نصيحت به تو مى گويم كه از بى ظرفيتى تو و تنگى سينه و بى صبرى ات مى ترسم، كه در آنچه به تو سفارش كردم و اينكه شريعت محمد و امت او را در اختيار تو قرار دادم عجله كنى و با طعن و شماتت يا رد بر محمد در دينى كه آورده يا اهانت به آن خود را هلاك كنى و در نتيجه آنچه من بالا برده ام پايين بياورى و آنچه بنا كرده ام فرو بريزى.
به مردم چنان نشان مده كه در صدد از بين بردن حقوق خدا هستى، بلكه از سويى كه احتمال نمى دهند سراغ آنان برو و به دست خودشان آنان را به قتل برسان و با شمشير خودشان نابودشان كن، و هيچ گاه مستقيما با آنان برخورد مكن و در ظاهر با آنان مدارا كن و براى قتل آنان دست به دامان رئيسشان شو.
ص: 325
سپس عمر تصريح مى كند كه آنچه گفتم اسرار من بود كه بايد آنها را مخفى نگه دارى:
من درباره خودمان و تو از قيام على و دو شيربچه اش حسن و حسين در امان نيستم. اگر گروهى از امت را با خود همراه كردى پيشقدم شو، و به كارهاى كوچك قانع مباش و به كارهاى بزرگ بپرداز و وصيت و عهد من (و اين نامه ام) را حفظ كن و آن را مخفى كن و به كسى نشان مده، چرا كه من نهان و آشكار خود را براى تو بيرون ريختم ! !
آيه «يا اَيُّهَا النّاسُ اِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ اُنْثى ... »(1) = نزول سوره نصر و آيه اخوت در مِنى
ص: 326
ص: 327
THE QADIR ENCYCLOPAEDIA
The most comprehensive encyclopaedia of Qadir
2
BY :
Mohammad Ansari Zanjani
ص: 328
سرشناسه : انصاری زنجانی خوئینی، محمد، 1354 -
عنوان و نام پديدآور : دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 3/ محمد انصارى زنجانى خوئینی.
فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير (2)
مشخصات نشر دیجیتالی: اصفهان: محمد انصارى زنجانى، 1405 -
مشخصات ظاهری : ج3.
عنوان دیگر : جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدير.
موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- دایره المعارف ها
موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Encyclopedias
موضوع : غدیر خم -- دایره المعارف ها
Ghadir -- Encyclopedias
رده بندی کنگره : BP223/54
رده بندی دیویی : 297/452
شماره کتابشناسی ملی : 58119110
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا
شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم
Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM
ص: 1
✅ دانلود رایگان کتاب «دائرةالمعارف غدیر — اولین دائرة المعارف موضوعی غدیر در جهان»
📚 دائرة المعارف غدیر (20 جلدی)
جامع ترین دائرة المعارف تخصصی غدیر در جهان
---
🌻 به نام پروردگار غدیر
غدیر، پیشانی پرنور شیعه، قلهٔ امامت و ولایت و شناسنامهٔ تشیع است. از همین رو، محدثان و محققان مکتب اهل بیت علیهم السلام همواره همه ی همت خود را بر حفظ و نشر غدیر گمارده اند. روایت های پرشمار حدیث غدیر، نقل کامل خطبهٔ بلند غدیر، و آثار ارزشمندی همچون *عبقات الانوار* و *الغدیر*، گواه روشنی بر این تلاش بی وقفه است.
اکنون پس از چهارده قرن و به لطف خداوند غدیر و یاری صاحب غدیر امیرالمؤمنین علیه السلام، برای نخستین بار در تاریخ اسلام، **کتابی جامع و کامل به شکل موضوعی** با عنوان:
> **«دائرة المعارف غدیر» در 20 جلد (حدود 10٬000 صفحه)**
به فرهنگ مکتوب جهان تقدیم می شود.
---
🎯 چرا این اثر بی نظیر است؟
در عصری که دائرة المعارف نویسی در موضوعات مختلف رواج یافته، غدیر پرافتخار نیز سزاوار داشتن دانشنامه ای اختصاصی بود. این مجموعه، حاصل بیش از **20 سال تحقیق** و جمع آوری هزاران منبع از قرن اول هجری تا امروز است.
📌 **ویژگی های کمّی اثر:**
- بیش از **1,742 کتاب چاپی**
- **230 نسخه خطی**
- هزاران روایت و آیهٔ قرآنی مرتبط با غدیر
این مجموعه، میراث 1400 سالهٔ خادمان غدیر را به صورت منظم، علمی و مستند به نسل امروز و آینده تقدیم می کند و **رهپویان غدیر را از مراجعه به هر کتاب دیگری بی نیاز می سازد**.
---
🧭 ساختار پنج فصلِ دائرة المعارف غدیر:
1. **تاریخ و ماجرای غدیر**
2. **حدیث غدیر و خطبهٔ غدیر**
3. **اعتقادات غدیر** (ابعاد اعتقادی)
4. **مسائل فرهنگی غدیر** (ابعاد فرهنگی و ادبی)
5. **مسائل عملی غدیر** (ابعاد عملی و عبادی)
---
👤 نویسنده و تقدیم اثر:
**نویسنده:** محمد انصاری زنجانی خوئینی
**تقدیم به:** حضرت پیامر و فاطمه زهرا و حضرت محسن علیهم السلام و امام مهدی عجّل الله فرجه
ص: 2
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
ص: 3
ادامه فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير:
بخش پنجم: ماجراهاى پس از مكه تا غدير··· 5 - 379
ص: 4
ص: 5
منازل كاروان حجة الوداع بين مكه تا غدير(1)
پس از اتمام مراسم حجة الوداع، پيامبر صلى الله عليه و آله پس از وداع با كعبه و آخرين طواف به قافله پيوست و به سمت پايين مكه حركت كردند. همچنان كه پيام الهى در مورد نصب امير المؤمنين عليه السلام و ائمه اثنى عشر و نيز آيات ابتدايى سوره عنكبوت بر آن حضرت نازل مى شد، كاروان از منا وارد مكه شد.
سپس قبل از نماز صبح و قبل از رسيدن به ابطح از كنار كوه «ذى طُوى» از مكه خارج شدند، و از «كُدى» به «مُحَصَّب» - كه همان محل توطئه قريش قبل از هجرت بود - رسيدند.
آنگاه نماز ظهر و عصر را خواندند و در همانجا ماندند تا غروب شد و نماز مغرب و عشا را نيز در همانجا خواندند و سپس مختصرى خوابيدند. سپس جاده منتهى به مدينه را در پيش گرفتند؛ كه از «تَنْعيم» به «سَرِف» در شش مايلى مكه مى رسيد. با طلوع فجر روز پانزدهم ذى الحجه در منزل سَرِف، حضرت نماز صبح را خواندند و به راه ادامه دادند.(2)
ص: 6
در ادامه، كاروان حجة الوداع به منزلى به نام «ضَجْنان» در 25 مايلى مكه رسيد. در آنجا جبرئيل نازل شد و دستور اعلان ولايت را براى پيامبر صلى الله عليه و آله آورد، در حالى كه هنوز ضمانت حفظ از شر مردم را نياورده بود.
پيامبر صلى الله عليه و آله با توجه به فورى نبودن دستور فرمود: «اى جبرئيل ! سابقه مردم با اسلام نزديك است. ترس آن دارم كه آرامش بر هم ريزد و آنان هم اطاعت نكنند» . جبرئيل بازگشت و روز شانزدهم بار ديگر نازل شد و دستور اعلان ولايت را آورد، ولى همچنان ضمانت حفظ را نياورده بود. پيامبر صلى الله عليه و آله كه مى دانست اين دستور فورى نيست و در پى موقعيت مناسبى بود فرمود: «اى جبرئيل، از اصحابم مى ترسم كه با من مخالفت كنند» ، و بار ديگر تقاضاى حفظ از سوى خدا را تكرار فرمود.(1)
كاروان حجة الوداع در بازگشت خود به سوى غدير، به منزل «كُراعُ الغُمَيم» رسيد. «كُراع» به معنى پايان مسيل و انتهاى مسير آب است، و «غُمَيم» نام اين منطقه اى بين مكه و مدينه بوده كه غدير خم در آن واقع شده است. «غدير» به معناى گودالى است كه پس از عبور سيل، آب در آن باقى مى ماند. «خمّ» نام اين آبگير بوده است. محل «غدير خم» در وادى جحفه و به همين نام معروف است.
پس از نزول آيه تبليغ و آيه 7 سوره مائده اندكى قبل از رسيدن به غدير، منافقين كه در نقشه اول خود براى جدا شدن از كاروان شكست خورده بودند، به فكر نقشه اى ديگر افتادند.
ابوبكر و عمر و گروهى از همدستانشان با رسيدن به «كُراعُ الْغُمَيم» - كه غدير در آن واقع شده - بر سرعت خود افزودند و پيشاپيش قافله حركت كردند و از غدير عبور كردند و تا نزديكى هاى «جُحْفه» پيش رفتند ! !
هدف از اين كار آن بود كه دنباله قافله را هم به دنبال خود بكشانند و وقتى عده اى از آن جمعيت عظيم از غدير عبور كردند ديگر بازگرداندن شتران با بارهاى سنگين
ص: 7
كار ساده اى نخواهد بود. اينجاست كه عملاً برنامه منتفى خواهد شد و پيامبر صلى الله عليه و آله نيز ترجيح خواهد داد در پى قافله راه را ادامه دهد !(1)
سپس در روز هفدهم ذى الحجه و در راه بازگشت از مكه به سوى مدينه، كاروان حجة الوداع به وادى «قُدَيد» رسيد، كه تا غدير كمتر از يك روز ديگر فاصله داشت. آبادى قديد در آغاز وادى قرار داشت و «غدير خم» در انتهاى همين وادى بود. با ورود به آبادى كاروان توقف كرد و مردم براى استراحت از راهى كه شبانه طى شده بود پياده شدند.
افشاى سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله در راه مكه به غدير = آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »
ماجراى اخوّت در منزل «قُدَيد» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
اهانت ابوبكر و عمر به پيامبر صلى الله عليه و آله در منزل «قُدَيد» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
آشوب منافقين اندكى مانده به غدير(2)
پس از اتمام حجة الوداع و در راه بازگشت به مدينه، در شب هجدهم ماه ذى الحجه رسيده بود و كاروان مسير شبانه خود را به سوى غدير مى پيمود. غدير خم نيز با بركه آبش و چشمه سار و پنج درخت كهنسالش در انتظار كاروان عظيم حجاج بود. مقصدى كه از مكه تعيين شد و مردم از وعده گاهشان و برنامه اى كه در انتظارشان بود به خوبى خبر داشتند.
ص: 8
قلب رسول اللّه صلى الله عليه و آله در چگونگى تحقق امر الهى و اعلام ولايت مطلقه جانشينان معصوم خود مى تپيد. پيك وحى نيز در تكاپوى فوق العاده اى براى تدارك برنامه فردا بود.
همزمان تحركات مُخرِّب منافقين وارد مرحله جدى شده و اوضاع نشان مى داد كه با حضور آن اكثريت مغشوش با افكار جاهلى، اجراى برنامه از پيش تعيين شده غدير غير ممكن است. از يك سو مردم ظاهربين فورا دهان به حسادت باز خواهند كرد كه پسر عمويش و خاندان خود را بر ما مسلط مى كند.
از سوى ديگر، منافقين آشوب به پا خواهند كرد و مجلس سخنرانى را بر هم خواهند ريخت و حتى ممكن است قصد جان پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام را نمايند.
هم خداوند علم به بحرانى بودن موقعيت داشت و هم پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان مجرى امر خدا به شدت نگران آن بود، و هم مؤمنين از اعلام ولايت در چنان شرايطى واهمه داشتند، و هم منافقين جو حاكم را زير نظر گرفته بودند و صدها توطئه در سر مى پروراندند. در چنين شرايطى، پروردگار جهان مى خواست با يَدِ قدرت خود نشان دهد كه اگر او اراده كند همه مقهور اويند.
اواخر شب هجدهم كه كاروان به درختان و بركه غدير كاملاً نزديك شده بود آيه اى از قرآن نازل شد كه در عين اختصار همه جوانب غدير را در بر داشت، و تابلوى درخشنده غدير در متن قرآن شد. اين آيه همه نگرانى ها را بر طرف كرد و خبر قطعى از اراده پروردگار و ضمانت حفظ از هر خطر و توطئه اى را آورد.
در آن لحظات حساس كه پيامبر صلى الله عليه و آله به شدت در انتظار وحى بود، جبرئيل نازل شد و آيه 67 سوره مائده را نازل كرد و عرضه داشت: يا رسول اللّه، خداوند به تو سلام مى رساند و مى فرمايد:
«يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ، اِنَّ اللّه َ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرينَ» :
ص: 9
«اى پيامبر آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ كن و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى و خدا تو را از مردم حفظ مى كند و خداوند قوم كافر را هدايت نمى كند» .(1)
نزول اين آيه همه آن چيزى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله انتظارش را مى كشيد و انعكاس آن مى توانست اينگونه باشد:
«يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ؛ يعنى اى صاحب رسالت، آنچه از پروردگارت درباره امامت و خلافت و ولايت نازل شده ابلاغ كن و به مردم برسان.
«وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : اين مسئله آن قدر قطعى و مهم و مورد تأكيد است كه اگر نشود گويا در رسالت و نبوت خويش هيچ گامى برنداشته اى و رسالتى كه بر دوشت نهاده شده به انجام نرسانده بر زمين نهاده اى.
«وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» : از جهت توطئه هايى كه از آن هراس دارى مطمئن باش كه خداوند حفظ تو را از شر مردمان توطئه گر ضمانت نموده است. «اِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرينَ» : هدف اصلى، ابلاغ اين پيام و اتمام حجت است و شكى نيست كه گروهى از مردم ولايت را نمى پذيرند و بدان ايمان نمى آورند و كفر مى ورزند.
با نزول اين آيه، پيامبر صلى الله عليه و آله همه آنچه درباره توطئه ها از مردم مخفى مى كرد، بى واهمه با آنان در ميان گذاشت و فرمود:
اين آيه تهديد بعد از وعيد است. حتما امر خداوند را به انجام خواهم رساند چرا كه اگر مردم هم مرا متهم كنند و تكذيب نمايند براى من آسانتر از عقوبت الهى در دنيا و آخرت است، و خدا بدون انجام اين وظيفه از من راضى نمى شود. اكنون كه خدا ضامن حفظ من است از هيچ كس نمى هراسم.(2)
ص: 10
براى توضيح بيشتر به آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ ... » در همين بخش مراجعه شود.
كارشكنى علنى منافقين پيش از غدير(1)
در راه بازگشت از سفر حجة الوداع، با اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله از مكه اعلام عمومى داده بود كه همه بايد در غدير براى برنامه مهمى توقف كنند، ولى به منطقه «قديد» در نزديكى غدير كه رسيدند عده اى از اصحاب اجازه گرفتند كه از كاروان جدا شوند تا زودتر به خانه هايشان برسند.
حضرت با مشاهده حركت مرموز اين گروه فرمود: چه شده كه از پيامبرتان گريزانيد به حدى كه اگر سمتى از درختى به سوى من باشد شما همان سويش را مبغوض تر مى داريد ؟ ! اينجا بود كه اغفال شدگان به گريه درآمدند. ابوبكر كه نقشه را بر آب مى ديد خود را جلو انداخت و گفت: كسى كه از اين پس از تو اجازه بگيرد سفيه است ! !(2)
به بيانى ديگر:
پس از نزول آيه تبليغ و آيه 7 سوره مائده اندكى قبل از رسيدن به غدير، وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله نگذاشت منافقين از قافله جدا شوند و توطئه اشان با شكست مواجه شد، فكر ديگرى كردند. ابوبكر و عمر و گروهى از همدستانشان با رسيدن به «كُراعُ الْغُمَيم» - كه غدير در آن واقع شده - بر سرعت خود افزودند و پيشاپيش قافله حركت كردند و از غدير عبور كردند و تا نزديكى هاى «جُحْفه» پيش رفتند ! !
هدف از اين كار آن بود كه دنباله قافله را هم به دنبال خود بكشانند و وقتى عده اى از آن جمعيت عظيم از غدير عبور كردند ديگر بازگرداندن شتران با بارهاى سنگين كار ساده اى نخواهد بود. اينجاست كه عملاً برنامه منتفى خواهد شد و پيامبر صلى الله عليه و آله نيز ترجيح خواهد داد در پى قافله راه را ادامه دهد !
ص: 11
اينجا بود كه اين به ظاهر مسلمانان، به مجرد احساس اين موضوع همهمه نموده و جنجال به راه انداختند و به تعبير راوى:
شروع كردند به صحبت با هم و سر و صدا به راه انداختند.
و يا: جنجال و غوغا به پا كردند.
و يا: مانع شنيدن من شدند.
و يا: فرياد زدند و من نشنيدم كه حضرت چه فرمود.
و يا: تكبير گفته و آشوب كردند.
و يا: پى در پى بر مى خاستند و مى نشستند.
آرى، برخورد اينان با پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله چنين بود ! آن هم كسانى كه همه مذاهب اهل سنت مدعى عصمت آنان اند و نشان و مدال اجتهاد در دين و شريعت را به آنها عطا نموده اند !
ولى پيامبر صلى الله عليه و آله با رسيدن به منطقه غدير فرمان توقف كاروان را داد، و دستور داد آنان كه پيشتر رفته اند بازگردانده شوند و آنان را كه پشت سر هستند از ادامه راه مانع شوند تا برنامه خود درباره معرفى على عليه السلام را به انجام رساند. آنگاه از سمت راست جاده به سمت درختان غدير مسير خود را تغيير دادند.
در اين مورد به خصوص سراغ ابوبكر و عمر فرستادند تا آنان را بازگردانند، و پس از آمدنشان آنان را به سختى مورد مؤاخذه قرار دادند.
آنان كه پيش تر رفته بودند بازگشتند و تا آخرين نفرات قافله خود را رساندند، و در منطقه غدير توقف كردند و پياده شدند. اين گونه بود كه اولين نقشه منافقين با آنكه اجرا شد ولى فورا به امر پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى شد، و در تعطيل كردن اصل برنامه شكست خوردند.(1)
ص: 12
آيه «اَمْ يَقُولُونَ افْتَريهُ . قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ»(1) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »(2)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع پس از حج بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد آيه 96 و 97 سوره مريم و آيه 12 - 24 سوره هود بود. اما آيات سوره مريم:
«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا . فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدًّا» :
«كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى دهند به زودى خداوند براى آنان مودّت قرار مى دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نموديم تا متقين را بشارت دهى و قومى را كه در خصومت شديد هستند بترسانى» .
اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:
روز هفدهم ذى الحجه و پس از اتمام اعمال حج در سفر حجة الوداع، كاروان پيامبر صلى الله عليه و آله در راه بازگشت و به سوى غدير به وادى «قُدَيد» رسيد كه تا غدير كمتر از يك روز ديگر فاصله داشت. آبادى قديد در آغاز وادى قرار داشت و «غدير خم» در انتهاى همين وادى بود. با ورود به آبادى كاروان توقف كرد و مردم براى استراحت از راهى كه شبانه طى شده بود پياده شدند.
با نزول كاروان در قديد و فرا رسيدن هنگام نماز، صف ها آماده شد. پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از نماز صداى خود را بلند كرد به گونه اى كه همه بشنوند: اللّهُمَّ هَبْ لِعَلِىٍّ الْمَوَدَّةَ فِى
ص: 13
صُدُورِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْهَيْبَةَ وَ الْعَظَمَةَ فى صُدُورِ الْمُنافِقينَ: خدايا، به على محبت در سينه مؤمنين و هيبت و عظمت در سينه منافقين عنايت فرما.
آنگاه براى زمينه سازى جدى براى غدير على عليه السلام را فرا خواند و در حضور مردم فرمود: يا على، دستان خويش را به سوى آسمان بلند كن و دعا كن تا من آمين بگويم. يا على، بگو: اللّهُمَّ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ عَهْدا وَ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ وُدّا وَ اجْعَلْ لى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ مَوَدَّةً: خدايا، براى من نزد خود عهد و پيمانى قرار ده، و براى من در پيشگاه خود دوستى و مودت قرار ده، و براى من در قلب مؤمنين محبتى قرار ده.
امير المؤمنين عليه السلام هم اين دعا را تكرار كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله آمين گفت.
همچنين پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: يا على، هر دعايى براى خود دوست دارى بنما تا آمين بگويم. امير المؤمنين عليه السلام هم سه بار اين دعا را تكرار كرد: اللّهُمَّ ثَبِّتْ مَوَدَّتى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ: خدايا، مودت و محبت مرا تا روز قيامت در قلوب مردان و زنان مؤمن ثابت و پايدار فرما. و پيامبر صلى الله عليه و آله آمين گفت.
پس از دعاى امير المؤمنين عليه السلام و آمين پيامبر صلى الله عليه و آله در حضور مردم، آيات 96 و 97 سوره مريم در همين راستا نازل شد: «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا . فَاِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقينَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدّا» :
«كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى دهند به زودى خداوند براى آنان مودّت قرار مى دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نموديم تا متقين را بشارت دهى و قومى را كه در خصومت شديد هستند بترسانى» .
نزول اين آيات شريفه به معناى استجابت دعاى پيامبر صلى الله عليه و آله و امير المؤمنين عليه السلام بود، كه مردم از سرعت استجابت اين دعا تعجب كردند. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: يا على، خداوند آيه اى از كتابش درباره تو نازل كرده و براى تو در قلب هر مؤمنى محبت قرار داده است.
ص: 14
سپس فرمود: الْحَمْدُ للّه ِ الَّذى جَعَلَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنينَ تَتُوقُ اِلَيْكَ بِالْمَوَدَّةِ: شكر خدايى را كه قلوب مؤمنين را با محبت مشتاق تو قرار داد. آنگاه فرمود: هيچ مؤمنى را نمى بينى مگر آنكه در قلب او محبت على عليه السلام است.
در همين موقعيت پيامبر صلى الله عليه و آله خبر از خواسته قلبى خود داد و به امير المؤمنين عليه السلام فرمود: اِنّى سَأَلْتُ رَبّى اَنْ يُوالِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى اَنْ يُواخِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى أَنْ يَجْعَلَكَ وَصِيّى، فَفَعَلَ:
من از پروردگارم خواستم كه بين من و تو ولايت قرار دهد، و خدا پذيرفت. و از او خواستم بين من و تو برادرى قرار دهد، او پذيرفت. و از او خواستم تو را جانشين من قرار دهد، و او پذيرفت.
اين مراسمِ دعا و آمين و استجابت فورى الهى با نزول آيه در حضور مردم و تفاصيلى كه ذكر شد، يك مقطع استثنايى در زندگانى پيامبر صلى الله عليه و آله به شمار مى آمد كه همه را مبهوت و متعجب كرد و در آستانه غدير مقام عظيم على بن ابى طالب عليه السلام را در پيشگاه خداوند روشن ساخت.
موقعيت تاريخى اين آيه را از نگاهى ديگر مى توانيم اينگونه بررسى كنيم:
«قُدَيْد» وادى وسيعى قبل از غدير است كه كمتر از يك روز تا غدير فاصله دارد و آبادى به همين نام در آغاز آن قرار گرفته است. در واقع قافله حجاج با ورود به بيابان «قديد» وارد منطقه «غدير خم» شده اند و اكنون روز هفدهم ماه ذى الحجه است.(1) از يك سو كارشكنى هاى منافقين فكر پيامبر صلى الله عليه و آله را به خود مشغول داشته؛ و از سوى ديگر اجراى دقيق مهم ترين برنامه رسالت حضرت، ايجاد و حفظ شرايط لازم براى اجراى آن را مى طلبد.
ص: 15
با ورود به «وادى قُديد» كاروان براى استراحت در آبادى «قديد» توقف كرد و مردم پياده شدند. در اين آخرين منزل قبل از غدير 14 آيه درباره غدير نازل شد كه از دو سوره قرآن است. نزول اين آيات در كنار دو برنامه دقيق براى آماده سازى فكرى مردم قبل از غدير بود كه عكس العمل هايى را نيز به همراه داشت.
تفصيل اين برنامه ها در چندين روايت وارد شده كه به وقوع آنها در «قديد» تصريح شده است. در بعضى روايات هم به عنوان نسخه بدل «غدير» به جاى «قديد» ذكر شده است، و با توضيح مذكور در آغاز سخن معلوم شد كه در واقع «غدير خم» در «وادى قديد» واقع شده و منافاتى در اين دو تعبير وجود ندارد.
در روايات ديگرى هم عين همين واقعه و نزول آيه و گاهى با تفاصيل بيشتر آمده و به مكان واقعه و نزول آيه اشاره نشده است. جمع بين روايات اقتضا مى كند با تطبيق آنها صورت كامل وقايع را به دست آوريم.
لذا با مطالعه دقيق و جمع بندى كامل روايات، آنچه در اين مرحله از واقعه غدير در «قُدَيد» به وقوع پيوسته تقديم مى شود:
با نزول كاروان در قديد و فرا رسيدن هنگام نماز، صف ها آماده شد. پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از نماز صداى خود را بلند كرد به گونه اى كه همه بشنوند: اللهمَّ هَبْ لِعَلِىٍّ الْمَوَدَّةَ فِى صُدُورِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْهَيْبَةَ وَ الْعَظَمَةَ فى صُدُورِ الْمُنافِقينَ : خدايا، به على محبت در سينه مؤمنين و هيبت و عظمت در سينه منافقين عنايت فرما.(1)
آنگاه على عليه السلام را فرا خواند و در حضور مردم فرمود: يا على، دستان خويش را به سوى آسمان بلند كن و دعا كن تا من آمين بگويم. يا على، بگو: اللهمَّ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ
ص: 16
عَهْدا وَ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ وُدّا وَ اجْعَلْ لى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ مَوَدَّةً: خدايا، براى من نزد خود عهد و پيمانى قرار ده، و براى من در پيشگاه خود دوستى و مودت قرار ده، و براى من در قلب مؤمنين محبتى قرار ده. امير المؤمنين عليه السلام هم اين دعا را تكرار كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله آمين گفت.(1)
همچنين پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: يا على، هر دعايى براى خود دوست دارى بنما تا آمين بگويم. امير المؤمنين عليه السلام هم سه بار اين دعا را تكرار كرد: اللهمَّ ثَبِّتْ مَوَدَّتى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ الى يَوْمِ الْقِيامَةِ: خدايا، مودت و محبت مرا تا روز قيامت در قلوب مردان و زنان مؤمن ثابت و پايدار فرما. و پيامبر صلى الله عليه و آله آمين گفت.(2)
پس از دعاى امير المؤمنين عليه السلام و آمين پيامبر صلى الله عليه و آله در حضور مردم، اين دو آيه از سوره مريم نازل شد: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا . فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدًّا» : «كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى دهند به زودى خداوند براى آنان مودّت قرار مى دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نموديم تا متقين را بشارت دهى و قومى را كه در خصومت شديد هستند بترسانى» .
نزول اين آيات به معناى استجابت دعاى پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام بود، كه مردم از سرعت استجابت اين دعا تعجب كردند.(3) پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: يا على، خداوند آيه اى از كتابش درباره تو نازل كرده و براى تو در قلب هر مؤمنى محبت قرار داده است.(4)
ص: 17
سپس فرمود: الْحَمْدُ للّه الَّذى جَعَلَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنينَ تَتُوقُ الَيْكَ بِالْمَوَدَّةِ: شكر خدايى را كه قلوب مؤمنين را با محبت مشتاق تو قرار داد.(1) و آنگاه فرمود: هيچ مؤمنى را نمى بينى مگر آنكه در قلب او محبت على بن ابى طالب است.(2)
امام صادق عليه السلام درباره آيه دوم مى فرمايد: خداوند اين ولايت و مودت را بر لسان پيامبرش به آسانى جارى كرد آنگاه كه امير المؤمنين عليه السلام را به عنوان عَلَم و نشانه هدايت منصوب كرد و مؤمنين را بدان بشارت داد و كافران را با آن انذار فرمود.(3)
در همين موقعيت پيامبر صلى الله عليه و آله به امير المؤمنين عليه السلام فرمود: انّى سَأَلْتُ رَبّى انْ يُوالِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى انْ يُواخِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى أَنْ يَجْعَلَكَ وَصِيّى، فَفَعَلَ: من از پروردگارم خواستم كه بين من و تو ولايت قرار دهد، و خدا پذيرفت. و از او خواستم بين من و تو برادرى قرار دهد، و او پذيرفت. و از او خواستم تو را جانشين من قرار دهد، و او پذيرفت.(4)
اين مراسم دعا و آمين و استجابت فورى الهى با نزول آيه در حضور مردم و تفاصيلى كه ذكر شد، يك مقطع استثنايى در زندگانى پيامبر صلى الله عليه و آله به شمار مى آمد كه همه را مبهوت و متعجب كرد، و در آستانه غدير مقام عظيم على بن ابى طالب عليه السلام را در پيشگاه خداوند روشن ساخت.
براى شكستن اين عظمت دهان بى پروايى لازم بود كه خسَّت و ذلت و حسادت خود را به نمايش بگذارد. از ميان آن جمعيت عظيم كه ناظر ماجرا بودند، ابوبكر و عمر به كنايه گفتند: به خدا قسم ! يك پيمانه خرما در مشكى پوسيده نزد ما محبوب تر است از آنچه محمد از پروردگارش خواسته است. چه مى شد اگر از
ص: 18
پروردگارش درخواست ملائكه اى مى كرد كه او را در برابر دشمنانش كمك كنند، يا گنجى كه فقر او را جبران كند ! به خدا قسم، على را به هر كارى دعوت مى كند او هم مى پذيرد ! !(1)
اين حركت تخريب كننده كه با هدف كاستن از اهميت غدير و ولايت انجام مى شد و فرهنگ دنياپرستى را در دل مردم زنده مى كرد و ارزش هاى معنوى را از قلوب مردم ساقط مى نمود، بر قلب مبارك پيامبر صلى الله عليه و آله سنگينى مى كرد، و حقا از كسانى كه به عنوان اصحابش گِرد او را گرفته بودند چنين انتظارى نداشت.(2)
در حضور مردمى كه تازه از جاهليت رها شده و هنوز تعصبات بى اساس آن در دل هايشان ريشه داشت، اين گونه جسورانه سخن گفتن و رسول الهى را به مسخره گرفتن، همه مسايلى بودند كه چون كوهى بر سر راه غدير خود نمايى مى كردند و ظاهر قضايا اجراى برنامه آن را محال مى نمود.
لذا پيامبر صلى الله عليه و آله به جبرئيل فرمود: خدايم مى داند كه من از قريش چه كشيده ام، آن هنگام كه نبوت مرا نپذيرفتند تا به من دستور جهاد با آنان را داد، و لشكريانى از آسمان به كمك من فرستاد كه مرا يارى كردند. پس چگونه بعد از من اقرار خواهند كرد ؟(3)
اينجا بود كه آيه 12 - 24 از سوره هود نازل شد. اين آيات از يك سو دلگرمى براى پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه به خاطر حركات منافقين رنجيده خاطر نشود و مسئله اعلان ولايت ترك نشود، و از سوى ديگر عين گفتار مسخره آميز ابوبكر و عمر در آيه آمده بود ! امام صادق عليه السلام نزول اين آيات را با تفسير برخى فرازهاى آن چنين بيان فرموده است(4):
ص: 19
«فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ وَ اللّه عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ وَكِيلٌ» :
«شايد تو ترك كنى بعضى از آنچه به تو وحى شده و سينه ات را به خاطر آن به تنگ اندازى از اين جهت كه بگويند اى كاش گنجى بر او نازل شود يا ملائكه اى همراه او بيايد تو فقط ترساننده مردم هستى و خداوند عهده دار همه چيز است» .
«أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ» :
«يا مى گويند (ولايت على عليه السلام را) به دروغ به خدا نسبت مى دهد بگو ده سوره مانند آن را اگر چه افترا بسته شده باشد بياوريد و هر كس را غير از خدا مى خواهيد بخوانيد اگر راست مى گوييد» .
«فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه وَ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» :
«اگر اين پيشنهاد را (درباره ولايت على عليه السلام) از شما نپذيرفتند بدانيد كه به علم خدا نازل شده و خدايى جز او نيست پس آيا شما (ولايت را براى على عليه السلام) تسليم مى شويد و مى پذيريد» .
«مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَ هُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ» :
«هر كس كه طالب زندگى دنيا و زينت آن است (يعنى ابوبكر و عمر) اعمالشان را در دنيا به آنان واگذار مى كنيم و در دنيا ضرر نمى كنند» .
«أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِى الاْخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ» :
ص: 20
«آنان كسانى هستند كه در آخرت جز آتش نصيبشان نيست و آنچه در دنيا انجام داده اند نابود مى شود و آنچه انجام مى دهند باطل است» .
«أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماما وَ رَحْمَةً أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَكُ فِى مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ» :
«كسى كه دليلى از پروردگارش همراه اوست (يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله) و شاهدى از جانب او پشت سرش مى آيد (يعنى امير المؤمنين عليه السلام) و قبل از او كتاب موسى راهبر و رحمت بود (يعنى ولايت على عليه السلام در كتاب حضرت موسى عليه السلام بود) آنان بدان ايمان مى آورند هر كس از احزاب كه به او كافر شود آتش وعده گاه اوست پس درباره (ولايت على عليه السلام) بحث و جدل مكن كه آن حقى از پروردگارت است ولى اكثر مردم ايمان نمى آورند» .
«وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللّه كَذِبا أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ وَ يَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللّه عَلَى الظَّالِمِينَ» :
«چه كسى ظالم تر است از آنكه بر خدا دروغ مى بندد آنان كسانى هستند كه بر پروردگارشان عرضه مى شوند و شاهدان (يعنى امامان عليهم السلام) مى گويند اينان كسانى اند كه بر پروردگار خود دروغ بستند آگاه باشيد كه لعنت خدا بر ظالمين باد» .
«الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ يَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ» :
«آنان كه بر سر راه خدا مانع ايجاد مى كنند و آن را به كجى وا مى دارند و به آخرت كافر هستند» .
«أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِى الْأَرْضِ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه مِنْ أَوْلِياءَ يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ» :
ص: 21
«آنان در زمين عاجز كننده نيستند و جز خدا سرپرستى ندارند عذابشان چند برابر مى شود اينان قدرت شنيدن نداشتند و نمى ديدند» .
«أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ» :
«آنان كسانى هستند كه به ضرر خود عمل كرده اند و آنچه افترا مى بستند نيز از يادشان رفته است» .
«لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الاْخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ» :
«چاره اى جز اين نيست كه در آخرت هم زيانكارترين خواهند بود» .
«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ» :
«كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى دهند و در برابر پروردگارشان سر تعظيم فرود مى آورند اينان اهل بهشتند و در آن هميشگى خواهند بود» .
«مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَكَّرُونَ»(1):
«مثل اين دو گروه مانند كور و كر در برابر بينا و شنواست آيا اينها در مثال برابرند آيا متذكر نمى شويد» .
و اين گونه بود كه يك منزل قبل از غدير، سيل آيات الهى جارى شد و بيدار باش عظيم را براى مردم اعلام كرد، تا فرداى آن روز با چشم و گوش باز به استقبال غدير بروند، همان گونه كه تسلاى قلب پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر حركات فتنه انگيز منافقين بود(2)، كه عزم راسخ آن حضرت را براى اعلان ولايت در آينده اى به فاصله كمتر از 24 ساعت به همه نشان مى داد.
ص: 22
با در نظر گرفتن شأن نزول اين آيات و روشن شدن مرجع ضميرها از فرمايش امام صادق عليه السلام، تفسير گونه اى بر چهره اين آيات مى توان نوشت كه عمق آنها را روشن مى سازد.
ناگفته پيداست كه جهت گيرى اين آيات به سوى مخالفين غدير و ولايت و خلافتِ بلافصل و تمام عيار امير المؤمنين عليه السلام بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله است، و با تفاصيلى كه در اين فرازهاى قرآنى آمده منافقين ضربه هاى كوبنده اى از طرف خداوند دريافت كرده اند، و براى طالبين حقيقت همه چيز روشن شده است.
همه اين مطالب را در يك قدمى غدير از لسان خداوند شنيدن ارزشى چند برابر بدان مى دهد كه به عنوان يك سند تاريخى و آينه اى براى سنجش آينده هاى نزديك پس از غدير كارآيى دارد. در اينجا يك بار ديگر ترجمه آيات مزبور به صورت تفسير شده - با توجه به كلام امام صادق عليه السلام كه در بالا ذكر شد - تقديم مى شود:
شايد تو بخواهى اعلام ولايت را ترك كنى و سينه ات از سخن ابوبكر و عمر به تنگ آيد كه گفتند: «كاش به جاى ولايت گنجى بر او نازل مى شد يا ملائكه اى با او همراه مى گشت» . ولى از اين برخوردها نگران مباش چرا كه وظيفه تو انذار و ترساندن مردم از جهنم با ابلاغ پيام الهى است و بقيه امور به خداوند مربوط مى شود.
و يا اينكه به تو مى گويند: «ولايت را از پيش خود درآورده اى و به خدا نسبت دروغ مى دهى» ! بگو اگر اين مسئله ولايت افتراء است، پس شما هم ده سوره بياوريد و از هر كس مى خواهيد كمك بگيريد ! اگر نتوانستيد معلوم مى شود همان گونه كه ساير فرازهاى قرآن از جانب خداست، مسئله ولايت هم از سوى خدا سرچشمه مى گيرد.
ص: 23
آنان هرگز با چنين پيشنهادى موافقت نمى كنند و اين دليل است كه ولايت با علم الهى نازل شده، و مشكل در اين است كه آيا شما سر تسليم فرود مى آوريد يا نه ؟ ! ابوبكر و عمر و هوادارانشان در پىِ زندگى دنيا و زينت آن بوده اند و بنا نيست خدا مانع كسى از رسيدن به منافع دنيوى شود، و مسلما چنين كسانى از نظر دنيا ضرر نمى كنند، ولى در آخرت جز آتش در انتظارشان نيست و آنچه به نام اسلام انجام داده اند پوچ و باطل خواهد بود.
پيامبر صلى الله عليه و آله با برهان و دليلى از سوى پروردگارش ولايت را آورد و در پى او على بن ابى طالب عليه السلام شاهد او بود. قبل از او هم كتاب موسى (تورات) شاهد بر ولايت بود، و اهل تورات به ولايت على عليه السلام ايمان داشتند، اما اهل سقيفه و پيروانشان كه از احزاب اند و به ولايت على عليه السلام كافرند، وعده گاهشان آتش جهنم است. بنا بر اين، درباره ولايت نيازى به بحث و جدال نيست، چرا كه حقى از سوى پروردگار است و اين براى همه روشن است ولى اكثر مردم نمى خواهند آن را بپذيرند.
هيچ كس ظالم تر از ابوبكر و عمر و سردمداران سقيفه نيست كه دروغ هايى را به خدا افترا مى بندند، چنانكه با تكذيب آنچه درباره ولايت على عليه السلام نازل شده دستورات الهى را نفى مى كنند و مطالب جعلى به لسان پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت مى دهند كه «نبوت و خلافت در يك خاندان جمع نمى شود» .
اينان گمان نكنند پرونده اى با خدا ندارند، بلكه روزى با ادعاهايشان نزد خدا آورده مى شوند و امامان كه شاهدان خدا بر مردم هستند كذب و افتراى آنان را در پيشگاه الهى ثابت خواهند كرد. خدا سقيفه و پيروانش را - كه ظالمين حق آل محمد عليهم السلام هستند - لعنت كند.
ابوبكر و عمر و همدستانشان كسانى بودند كه جلوى راه خدا - كه ولايت دوازده امام عليهم السلام تا آخرين روز دنياست - مانع ايجاد كردند، و با خلافت غاصبانه خود امت اسلام را به كجروى و انحراف كشاندند، و ريشه همه اينها بى اعتقادى به آخرت بود.
ص: 24
با همه آنچه ابوبكر و عمر و ساير دشمنان ولايت قدرتمندانه بر ضد ولايت انجام دادند، ولى چنين نيست كه بتوانند همه را در برابر اقدامات خود عاجز كنند، چرا كه هر چه باشد تحت ولايت الهى و قدرت او هستند، و خدا عذاب آنان را چندين برابر خواهد نمود. اينان طاقت شنيدن حق و ديدن حقايق ولايت را نداشتند، و اين حسادت و كفر كارشان را بدينجا كشانيد.
آنان كه در مقابل ولايت على عليه السلام قد عَلَم كردند سرمايه وجود خود را از دست دادند و درباره آن ضرر كردند، و در عاقبت كار كه از اين جهان رفتند تمام دروغ ها و افتراهايى كه نسبت مى دادند از آنان جدا شد و ديگر منفعتى برايشان نداشت، بلكه با مرگشان و آغاز زندگى آخرت از همه زيانكارتر بودند.
شيعيان و پذيرندگان ولايت على عليه السلام كه به ولايت ايمان آورده و عمل صالح انجام مى دهند و در برابر پروردگارشان خاضعانه سر تسليم فرود مى آوردند، اينان اهل بهشتند و در آن دائمى خواهند بود.
با در نظر گرفتن دو گروه دشمنان و پذيرندگان ولايت على عليه السلام، نسبت و مقايسه اين دو دسته به يكديگر همانند كور در برابر بينا و كر در برابر شنواست. آيا اين دو گروه مساوى هستند ؟ با اين فاصله اى كه بين دو گروه ذكر شد آيا هنوز بيدار نمى شويد ؟ !
با آنچه خوانديم جا دارد بگوييم: اى غدير عزيز، چه طاق نصرتى كه خداوند براى تو بر پا كرده است ! اين طاق بلند را با آيات زيبا و تابلوهاى بلند قرآنش تزيين كرده، و يد قدرت خويش را براى حفاظت از آن فراز آورده، و جمعيت صد و بيست هزار نفرى حجاج را دعوت نامه رسمى داده، و اين گونه ما را براى حضور در اين دعوت جهانى آماده كرده است.
آيه «الَّذينَ يَجعَلونَ مَعَ اللّه ِ إلها آخَرَ فَسَوفَ يَعلَمونَ»(1) = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »
ص: 25
آيه «الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ يَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ»(1) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
آيه «اِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ»(2) = آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسألَنَّهُم اَجْمَعينَ ... »
آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ»(3) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
آيه «اِنَّما اَنْتَ نَذيرٌ وَ اللّه ُ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ وَكيلٌ»(4) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
آيه «اُولئِكَ الَّذينَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ ... »(5) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
آيه «أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِى الاْخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ»(6) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
ص: 26
آيه «أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِى الْأَرْضِ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه مِنْ أَوْلِياءَ ... »(1) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
آيه «عَمّا كانُوا يَعْمَلُونَ»(2) = آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسألَنَّهُم اَجْمَعينَ ... »
آيه «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرْ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ»(3) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
آيه «فَاِنْ لَمْ يَسْتَجيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا اَنَّما اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه ِ وَ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»(4) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
آيه «فَسَبِّح بِحَمدِ رَبِّكَ وَ كُن مِنَ الساجِدينَ»(5) = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »
آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... »(6) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
ص: 27
آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »(1)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع پس از اتمام اعمال حج و در مسير مكه تا غدير بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد اين آيات بود:
«فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ. عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ . فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ. إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ» :
«قسم به پروردگارت از همه آنان سؤال خواهيم كرد. درباره آنچه انجام مى دهند. پس با صداى بلند آنچه بدان مأمورى ابلاغ كن و از مشركين اعراض نما. و ما تو را از شرّ مسخره كنندگان حفظ مى كنيم» .
اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:
بلال در روز سيزدهم ذى الحجة، در مكه از طرف پيامبر صلى الله عليه و آله اعلان عمومى داد: فردا هيچ كس - جز معلولان - نبايد بماند، و همه بايد حركت كنند تا پس از طى مسافت چهار روزه، بتوانند روز پنجم را در غدير حاضر باشند.(2)
با اين اعلان همه مردم آماده شدند، و پس از يك روز توقف صبح روز چهاردهم قافله عظيم حجاج كه عده اى از اهل مكه و اهل يمن نيز آنان را همراهى مى كردند به سوى غدير به حركت در آمد. در بين راه نيز وحى الهى همچنان نازل مى شد و غدير را پشتيبانى مى كرد.
حذيفه يمانى كه گزارش لحظه به لحظه از سفر تاريخى حجه الوداع ارائه داده، مرحله بعدى نزول آيات را در روز سوم حركت از مكه به سمت غدير چنين ترسيم مى كند:
ص: 28
فَسارَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله يَوْمَيْنِ وَ لَيْلَتَيْنِ. فَلَمّا كانَ فِى الْيَوْمِ الثالِثِ اتاهُ جِبْرَئيلُ بِآخِرِ سُورَةِ الْحِجْرِ فَقالَ: اقْرَءْ: «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ» . قالَ: وَ رَحِلَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله وَ اغَذَّ السَّيْرَ مُسْرِعا لِيَنْصِبَ عَلِيّا عَلَما لِلنّاسِ:
پيامبر صلى الله عليه و آله دو روز و دو شب راه پيمود. روز سوم كه شد جبرئيل آيات آخر سوره حجر را آورد و گفت: بخوان: «قسم به پروردگارت از همه آنان سؤال خواهيم كرد درباره آنچه انجام مى دهند. پس با صداى بلند آنچه بدان مأمورى ابلاغ كن و از مشركين اعراض نما، و ما تو را از شرّ مسخره كنندگان حفظ مى كنيم» . اينجا بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله از آنجا حركت كرد و سرعت سير را زيادتر نمود تا على عليه السلام را به عنوان عَلَم و علامتى براى مردم منصوب نمايد.(1)
نزول اين آيات در موقعيتى كه نيمى از مسير مكه تا غدير طى شده و كاروان به مقصد نزديك مى شود، نشانه اشراف كامل پروردگار بر لحظه لحظه اين برنامه اعتقادى است. سه نكته مهم درباره غدير در اين مقطع بيان شده است:
«فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ» . خداوند قسم ياد مى كند و با لام تأكيد در اول فعل و نون تأكيد در آخر آن عنايت بيشترى نسبت به آن نشان مى دهد و با آوردن كلمه «أَجْمَعِينَ» اين تأكيد را بيشتر مى نمايد. همه اين تأكيدات درباره اين است كه از عملكرد مردم سؤال خواهد شد.
آنچه مهم است ارتباط اين عملكرد با مسئله اى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در حال حركت به سوى آن است و آن چيزى جز ولايت على عليه السلام نيست. در حديث ديگرى كه از
ص: 29
پيامبر صلى الله عليه و آله درباره اين آيه پرسيدند، فرمود: درباره ولايت على بن ابى طالب سؤال مى شود.(1)
«فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ» . در اين آيه چهار نكته ظريف درباره ولايت به چشم مى خورد:
نكته اول: كلمه «اصدع» درباره ولايت به كار رفته در حالى كه در اكثر موارد از كلمه «بلِّغ» و نظاير آن استفاده شده است. «اصدع» به معناى اعلان با صداى بلند و ابلاغى است كه اطمينان از رسيدن خبر به مخاطبين در آن لحاظ شده باشد؛ و حقا مراسم غدير اين گونه ابلاغ شد به طورى كه خبر آن تا دورترين نقاط جهان آن روز و امروز منتشر شد، و تا دوردست هاى زمان و در همه اعصار تاكنون پخش شده است.
نكته دوم: كلمه «تُؤْمَرُ» حاكى از مأموريت الهى ولايت است و صراحتى در نزول امر ولايت از جانب خدا بر پيامبر صلى الله عليه و آله است.
نكته سوم: «مُشْرِكين» در چنين موقعيتى چه كسانى مى توانند باشند ؟ با توجه به اينكه پس از فتح مكه پيامبر صلى الله عليه و آله معارضى از مشركين نداشت، منظور از مشركين يا منافقينى هستند كه با ظاهر اسلام باطن شرك را حفظ كرده اند و يا كسانى هستند كه مايلند در خلافت پيامبر صلى الله عليه و آله شركتى داشته باشند.
نكته چهارم: كلمه «أَعْرِضْ» حاكى از بى توجهى و اعتنا نكردن است. يعنى اين امر پروردگار به قدرى مهم است كه در انجام آن به هيچ عكس العملى نبايد اعتنا كرد.
«إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ» . چنانكه در اوائل خطابه غدير آمده، يكى از عمده ترين موانع بر سر راه ابلاغ ولايت در غدير حضور مسخره كنندگان اسلام از داخل مسلمين
ص: 30
بود كه همان منافقين بودند. پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير فرمود: از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مهم معاف بدارد، زيرا ... از حيله هاى مسخره كنندگان اسلام (المُستَهزئين بالاسلام) اطلاع دارم.(1)
در اين آيه خداوند صريحا به پيامبرش وعده خنثى سازى توطئه هاى آنان و دفع خطر آنان را مى دهد؛ و عملاً هم برگزارى مراسم سه روزه در آرامش كامل و حفظ حضرت از خطر قتل در كوه هَرشى(2)، نشان داد كه وقتى ضمانت خداوند پشتوانه عمل باشد، هيچ قدرتى توان بر هم زدن آن را ندارد.
نكته ديگرى كه در متن حديث جلب توجه مى كند عبارت: «اتاهُ جِبْرَئيلُ بِآخَرِ سُورَةِ الْحِجْرِ» است. از اين جمله مى توان استفاده كرد كه آيات نازل شده در اين مورد همه آيات آخر سوره حجر است و اختصاص به چند آيه ذكر شده ندارد. دنباله آيات از آيه 96 تا 99 در توصيف استهزا كنندگان و آزار آنان نسبت به ساحت مقدس پيامبر صلى الله عليه و آله چنين است:
«الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللّه إِلها آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ. وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ . فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ كُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ. وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ» :
«كسانى كه خداى ديگرى در كنار خدا قرار مى دهند كه به زودى خواهند دانست. ما خوب مى دانيم كه از آنچه مى گويند سينه ات به تنگ مى آيد. پس با حمد پروردگارت تسبيح بگو و از سجده كنندگان باش. و پروردگارت را عبادت كن تا برايت يقين حاصل شود» .
آيه «لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الاْخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ»(3) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
ص: 31
آيه «مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَكَّرُونَ»(1) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
آيه «مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَ هُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ»(2) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »
آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »(3)
از جمله آياتى كه در سفر حجة الوداع و پس از اتمام مراسم حج در شهر مكه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده اين آيات است:
«وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّه عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ . إِنْ تَتُوبا إِلَى اللّه فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللّه هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ» :
«هنگامى كه پيامبر گفتارى پنهانى به بعضى از همسرانش سپرد آنگاه كه آن زن راز او را افشا كرد و خدا پيامبرش را از اين مسئله با خبر نمود آن حضرت قسمتى از كارشان را براى آنان بازگو كرد و از گفتن قسمتى ديگر اعراض نمود آن زن از حضذت پرسيد چه كسى راز افشا كردن مرا به تو خبر داد فرمود خداى عليم آگاه به من خبر داد. اگر شما دو نفر نزد خدا توبه هم كنيد ولى قلب هايتان از حق منحرف شده است
ص: 32
و اگر بر ضد او اقدام نماييد بدانيد كه خدا صاحب اختيار اوست و جبرئيل و صالحِ مؤمنين و ملائكه بعد از خدا كمك اويند» .
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(1):
«اى كسانى كه كافر شديد امروز عذر نياوريد كه طبق آنچه عمل كرديد جزا داده مى شود» .
اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:
يكى از مسائلى كه اوضاع اجتماع مسلمانان را در سال هاى آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله و در غدير وخيم كرده بود، حركات عايشه و حفصه براى پدرانشان بود كه از داخل خانه بر ضد پيامبر صلى الله عليه و آله توطئه مى كردند. اين نفاق اهرم شكننده اى بود كه هر لحظه مشكل جديدى به وجود مى آورد.
اين ماجرا يكى از تاريك ترين برگ هاى زندگى عايشه و حفصه است، كه افشاى سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله توسط آن دو و غضب حضرت بر آنان در راه غدير است. پس از ماجراى صحيفه ملعونه اول و شروع جدى اقدامات منافقين به سركردگى ابوبكر و عمر، عايشه و حفصه نقش بسيار مهمى را براى غصب خلافت بر عهده گرفتند، چه آنكه با حضور در زندگى پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان همسران آن حضرت، جزئيات لحظه به لحظه ماجراها را براى پدران خود ابوبكر و عمر - كه مهره هاى اصلى صحيفه بودند گزارش مى كردند.
پس از اتمام اعمال حجة الوداع و در راه بازگشت از مكه به سوى غدير خم(2)، خداوند رسما دستور ابلاغ ولايت را بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل كرد.
ص: 33
در پى آن پيامبر صلى الله عليه و آله با امير المؤمنين عليه السلام مجلس خصوصى داشتند، و عايشه با اصرار از اين جلسه و محتواى آن و دستور ابلاغ ولايت با خبر شد. سپس آن را براى حفصه فاش كرد و هر دو به پدرانشان گفتند. آنها هم با همكارى ديگر سران منافقين تصميم به ترور پيامبر صلى الله عليه و آله گرفتند و همين مقدمه اى براى شهادت حضرت شد، و آياتى هم در اين باره نازل گرديد.
در واقع عايشه و حفصه تمام خبرها را فورا در اختيار رؤساى ضد غدير يعنى پدران خود كه قرار مى دادند. ابوبكر و عمر هم طبق اخبار رسيده نقشه هاى متناسب با موقعيت طرح مى كردند، و حتى گاهى به دستور آنان سؤالاتى را طرح مى نمودند تا از پاسخ آن نتيجه لازم را براى اهداف خود بگيرند.
اين روند آن قدر تكرار شد كه وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله وارد مدينه شد به خانه عايشه و حفصه نرفت و ارتباط خود را با آنان قطع كرد و درباره آنان آيات سوره تحريم نازل شد.
آنان كه اين ارتباط را ضرورى مى دانستند، به دستور ابوبكر به عنوان عذر خواهى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند، و حضرت به شدت آنان را مؤاخذه نمود.
بار ديگر كه ارتباط برقرار شد عايشه و حفصه لحظه به لحظه وخيم شدن حال پيامبر صلى الله عليه و آله را توسط پيك هاى سرّى تا لشكر اسامه براى پدران خود مى فرستادند. همين دو نفر بودند كه توانستند ابوبكر و عمر را در موقعيت لازم به مدينه باز گردانند تا برنامه غصب خلافت طبق نقشه قبلى انجام شود.(1)
پس از اتمام اعمال حجة الوداع و در راه بازگشت از مكه به سوى غدير خم در روز چهاردهم ذى الحجه، از بين همسران پيامبر صلى الله عليه و آله نوبت عايشه بود كه حضرت طبق قاعده نزد او مى ماند. اما حضور على عليه السلام براى تحويل ودايع مانع از اين مسئله شد.
ص: 34
عايشه گفت: بايد نزد على بروم و به او چيزى بگويم كه نمى گذارد من نزد پيامبر باشم ! او آمد و خطاب به امير المؤمنين عليه السلام گفت: اى پسر ابى طالب، امروز پيامبر را از اينكه نزد من باشد محبوس كرده اى ! !
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى عايشه، بين من و على فاصله مشو، كه او در راه من از هيچ كس نمى ترسد. قسم به آنكه جانم به دست اوست هيچ مؤمنى او را دشمن نمى دارد و هيچ كافرى دوست نمى دارد. بدان كه حق بعد از من با على است و به همان سو مى رود كه على برود. از يكديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر نزد من وارد شوند.
عايشه گفت: يا رسول اللّه ! از آغاز امروز مجلس خصوصى شما با على طول كشيده است ! پيامبر صلى الله عليه و آله از او روى گرداند، ولى عايشه گفت: يا رسول اللّه، چرا آن مسئله خصوصى را از من پنهان مى كنى ؟ شايد براى من هم صلاح باشد ! !
حضرت فرمود: درست است. قسم به خدا اين مسئله صلاح است براى كسى كه خداوند او را به قبول آن و ايمان به آن سعادتمند نمايد، و من مأمورم همه مردم را بدان دعوت نمايم؛ و به زودى از اين مسئله اطلاع خواهى يافت وقتى آن را به طور عمومى اعلام كنم.
عايشه گفت: يا رسول اللّه، چرا الآن آن را به من خبر نمى دهى تا جلوتر عمل به آن را آغاز كنم و آنچه صلاح است شروع نمايم ! !
فرمود: به زودى به تو خبر خواهم داد، ولى آن را پنهان كن تا به من دستور داده شود كه آن را به صورت عمومى اعلام كنم. اگر آن را پنهان نمايى خداوند در دنيا و آخرت به تو اجر خواهد داد، و براى تو فضيلتى خواهد بود كه در ايمان به خدا و رسولش سبقت گرفته و سرعت نموده اى، ولى اگر اين راز را فاش كنى و مراعات حفظ آنچه به تو سپرده مى شود را ترك كنى به پروردگارت كافر شده اى و اجر تو از بين مى رود، و دست امن خدا و رسول را از خود برداشته اى، و از زيانكاران خواهى بود؛ و اين به خدا و رسول ضررى نخواهد زد و لعنت خدا و ملائكه و همه مردم بر تو خواهد بود.
ص: 35
عايشه قول داد كه آن سِرّ را پنهان كند و بدان ايمان آورد، و آن را مراعات نمايد. پيامبر صلى الله عليه و آله هم آن راز را به او چنين خبر داد:
خداوند تعالى به من خبر داده كه عمر من پايان يافته، و به من دستور داده كه على را به عنوان علامتى در بين مردم منصوب نمايم، و او را امام آنان قرار دهم و جانشين خود نمايم همان گونه كه پيامبران قبل از من جانشينان خود را تعيين كرده اند. من به سوى خدا مى روم و خلافت او را اعلام خواهم كرد. اين مسئله را پشت پرده قلبت حفظ كن تا خدا اجازه اعلام آن را دهد.
عايشه بار ديگر قول داد اين راز را به كسى نگويد؛ اما خداوند به پيامبرش خبر داد كه او و رفيقش حفصه و پدرانشان در اين باره چه خواهند كرد.
جالب اينكه عايشه در همان روز به حفصه خبر داد و هر يك از آن دو به پدرانشان خبر دادند. ابوبكر و عمر جلسه تشكيل دادند و سراغ منافقين فرستادند و مسئله را به آنان هم خبر دادند.
آنان با يكديگر به مشورت پرداختند و گفتند: محمد مى خواهد امر خلافت را مانند كسرى و قيصر تا آخر روزگار در خاندان خود قرار دهد. نه به خدا قسم ! اگر خلافت به على بن ابى طالب برسد براى شما از زندگى نصيبى نخواهد بود، چرا كه محمد طبق ظاهرتان با شما رفتار مى كند، اما على طبق آنچه در دل نسبت به شما دارد عمل مى كند. پس درباره خود و چنين مسئله اى نيك نظر كنيد و هر چه در نظر داريد اعلام كنيد.
اين گونه بود كه سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله به دست عايشه و حفصه افشا شد، و پيرو آن خداوند آيات اول تا سوم سوره تحريم را نازل كرد كه خبر از كار آن دو زن مى داد، آنجا كه فرمود:
«وَ اِذْ اَسَرَّ النَّبِىُّ اَلى بَعْضِ اَزْواجِهِ حِديثا فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ اَظْهَرَهُ اللّه ُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ اَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ اَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَليمُ الْخَبيرُ» :
ص: 36
«هنگامى كه پيامبر گفتارى پنهانى به بعضى از همسرانش سپرد آنگاه كه آن زن آن (راز پيامبر صلى الله عليه و آله) را افشا كرد و خدا پيامبرش را از اين مسئله باخبر نمود آن حضرت قسمتى از كارشان را براى آنان بازگو كرد و از گفتن قسمتى ديگر اعراض نمود وقتى (حضرت) خبر داد آن زن (عايشه) پرسيد چه كسى (افشا كردن مرا) به تو خبر داد (حضرت) فرمود خداى عليم آگاه به من خبر داد» .
سپس خداوند با آيه چهارم سوره تحريم به پيامبرش خبر داد كه اگر اظهار توبه هم نمايند قلوبشان منحرف است، و اگر بخواهند بر ضد پيامبر صلى الله عليه و آله اقدامى كنند ياور آن حضرت خدا و جبرئيل و ملائكه و امير المؤمنين عليه السلام هستند.
آيه چنين است: «اِنْ تَتُوبا اِلَى اللّه ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ اِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَاِنَّ اللّه َ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْريلُ وَ صالِحُ الْمُؤمِنينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهيرٌ» :
«اگر شما دو نفر نزد خدا توبه كنيد اما قلب هايتان از حق منحرف شده است و اگر بر ضد او اقدم نماييد بدانيد كه خدا صاحب اختيار اوست و جبرئيل و صالح مؤمنين و ملائكه بعد از خدا كمك اويند» .
وقتى خداوند اين خبر را به پيامبرش داد حضرت آنان را احضار كرد و مسئله افشاى سِرّ خود را از آنان پرسيد و به توطئه منافقين اشاره اى نكرد. آنان قسم ياد كردند كه چنين كارى نكرده اند و راز حضرت را فاش ننموده اند.
اينجا بود كه آيه هفتم سوره تحريم در تكذيب آنان نازل شد: «يا اَيُّهَا الَّذينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» : «اى كسانى كه كافر شديد امروز عذر نياوريد كه طبق آنچه عمل كرديد جزا داده مى شويد» .(1)
ص: 37
در اينجا موقعيت تاريخى اين آيات را از بُعدى ديگر به همراه بيان نكاتى در مورد آن بيان مى كنيم:
اعمال حج پايان يافته و پيامبر صلى الله عليه و آله همراه با كاروان عظيم حجاج به مكه بازگشته اند.(1) هنوز دستور حركت از مكه به سوى غدير از سوى خداوند نازل نگشته و حضرت يك روز در مكه توقف دارد.
اولين مرحله جدّى از مسئله ولايت در همين روز آغاز مى شود. قبل از اعلام و ابلاغ ولايت على عليه السلام به مردم، بايد ودايع نبوت و امامت به على عليه السلام سپرده شود. پيامبر صلى الله عليه و آله مجلسى خصوصى با على عليه السلام تشكيل مى دهد كه احدى در آن راه ندارد و اين مجلس در شبانه روزى است كه از نظر همسردارىِ پيامبر صلى الله عليه و آله نوبت عايشه است.
او در برابر اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله مجلس خصوصى با على عليه السلام دارد عكس العمل نشان مى دهد و اصرار دارد بداند موضوع از چه قرار است. پيامبر صلى الله عليه و آله پس از گرفتن پيمانى محكم از او، اين سرّ را براى او باز مى گويد كه مسئله اعلان ولايت در پيش است.
عايشه سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله را فورا به ابوبكر و عمر خبر مى دهد، و آنان منافقين را جمع مى كنند و براى قتل پيامبر صلى الله عليه و آله نقشه مى كشند، ولى با خنثى شدن توطئه آنان در كوه هَرشى، نقشه مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله را طرح مى كنند و به اجراى آن مى پردازند.
ص: 38
با اين مقدمه به استقبال ماجرايى مى رويم كه حذيفه از اين مرحله غدير ترسيم كرده و مى گويد(1):
اعمال حج پايان يافت و پيامبر صلى الله عليه و آله از مِنا به مكه بازگشت. در اينجا جبرئيل نازل شد و چنين پيام آورد:
اى محمد، خدايت سلام مى رساند و ... ، به تو دستور مى دهد على بن ابى طالب عليه السلام را براى بعد از خودت در امت منصوب نمايى و خلافت را به او بسپارى، ... و خداوند به تو دستور مى دهد آنچه به تو آموخته به او بياموزى، و آنچه كه تو را بر حفظ آن مأمور كرده و نزد تو به وديعت گذاشته به او تحويل دهى، چرا كه او امين مورد اعتماد است.
اينجا بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را صدا زد و يك روز و شب كامل با او جلسه خصوصى قرار داد. در اين مجلس علم و حكمتى را كه خدا به آن حضرت داده بود به على عليه السلام سپرد و آنچه جبرئيل گفته بود به او ابلاغ كرد.
آن روز - از بين همسران پيامبر صلى الله عليه و آله - نوبت عايشه بود كه حضرت على القاعده نزد او مى ماند، اما حضور على عليه السلام مانع اين مسئله شد. عايشه گفت: بايد نزد على بروم و به او چيزى بگويم كه نمى گذارد من نزد پيامبر باشم ! او آمد و خطاب به امير المؤمنين عليه السلام گفت: اى پسر ابى طالب، امروز يكسره پيامبر را از اينكه نزد من باشد محبوس كرده اى ! !
ص: 39
پيامبر صلى الله عليه و آله در پاسخ او فرمود: اى عايشه، بين من و على فاصله مشو، كه او در راه من از هيچ كس نمى ترسد. قسم به آنكه جانم به دست اوست، او را دشمن نمى دارد مؤمن و دوست نمى دارد كافر. بدان كه حق بعد از من با على است و به همان سو مى رود كه على برود. از يكديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر نزد من وارد شوند.
عايشه گفت: يا رسول اللّه ! از آغاز امروز مجلس خصوصى شما با على طول كشيده است ؟ ! پيامبر صلى الله عليه و آله از او روى گرداند، ولى عايشه گفت: يا رسول اللّه ! چرا آن مسئله خصوصى را از من پنهان مى كنى ؟ شايد براى من هم صلاح باشد ! !
حضرت فرمود: درست است. قسم به خدا اين مسئله صلاح است براى كسى كه خداوند او را به قبول آن و ايمان به آن سعادتمند نمايد، و من مأمورم همه مردم را بدان دعوت نمايم، و به زودى از آن مسئله اطلاع خواهى يافت وقتى آن را به طور عمومى اعلام كنم.
عايشه گفت: يا رسول اللّه ! چرا الآن آن را به من خبر نمى دهى تا عمل به آن را آغاز كنم و آنچه صلاح است را شروع نمايم ؟ !
فرمود: به زودى به تو خبر خواهم داد، ولى آن را پنهان كن تا به من دستور داده شود كه آن را به صورت عمومى اعلام كنم. اگر آن را پنهان نمايى خداوند در دنيا و آخرت به تو اجر خواهد داد، و براى تو فضيلتى خواهد بود كه در ايمان به خدا و رسولش سبقت گرفته و سرعت نموده اى، ولى اگر اين راز را فاش كنى و مراعات حفظ آنچه به تو سپرده مى شود را ترك كنى به پروردگارت كافر شده اى و اجر تو از بين مى رود، و دست امن خدا و رسول را از خود برداشته اى و از زيانكاران خواهى بود؛ و اين به خدا و رسول ضررى نخواهد زد و لعنت خدا و ملائكه و همه مردم بر تو خواهد بود.
عايشه ضمانت كرد كه آن سِرّ را پنهان كند و بدان ايمان آورد، و آن را مراعات نمايد. پيامبر صلى الله عليه و آله هم آن راز را به او چنين خبر داد:
ص: 40
خداوند تعالى به من خبر داده كه عمر من پايان يافته، و به من دستور داده كه على را به عنوان علامتى در بين مردم منصوب نمايم، و او را امام آنان قرار دهم و او را جانشين خود نمايم همان گونه كه پيامبران قبل از من جانشينان خود را تعيين كرده اند.
من به سوى خدا مى روم و خلافت او را اعلام خواهم كرد. اين مسئله را پشت پرده قلبت حفظ كن تا خدا اجازه اعلام آن را دهد.
عايشه بار ديگر قول داد كه اين راز را به كسى نگويد؛ اما خداوند به پيامبرش خبر داد كه او و رفيقش حفصه و پدرانشان در اين باره چه خواهند كرد.
جالب اينكه عايشه در همان روز به حفصه خبر داد و هر يك از آن دو به پدرانشان خبر دادند. ابوبكر و عمر جلسه تشكيل دادند و سراغ منافقين فرستادند و مسئله را به آنان هم خبر دادند. آنان با يكديگر به مشورت پرداختند و گفتند:
محمد مى خواهد امر خلافت را مانند كسرى و قيصر تا آخر روزگار در خاندان خود قرار دهد. نه به خدا قسم ! اگر خلافت به على بن ابى طالب برسد براى شما از زندگى نصيبى نخواهد بود، چرا كه محمد طبق ظاهرتان با شما رفتار مى كند، اما على طبق آنچه در دل نسبت به شما دارد عمل مى كند. پس درباره خود و چنين مسئله اى نيك نظر كنيد و هر چه در نظر داريد اعلام كنيد.
اين گونه بود كه سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله به دست عايشه و حفصه افشا شد، و پيرو آن خداوند اين آيات را نازل كرد كه خبر از كار آن دو زن مى داد، آنجا كه فرمود:
«وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّه عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ» :
«هنگامى كه پيامبر گفتارى پنهانى به بعضى از همسرانش سپرد آنگاه كه آن زن آن را افشا كرد و خدا پيامبرش را از اين مسئله باخبر نمود آن حضرت قسمتى از كارشان را براى آنان بازگو كرد و از گفتن قسمتى ديگر اعراض نمود آن زن (از پيامبر صلى الله عليه و آله) پرسيد چه كسى راز افشا كردن مرا به تو خبر داد (حضرت) فرمود خداى عليم آگاه به من خبر داد» .
ص: 41
سپس خداوند با آيه بعدى به پيامبرش خبر داد كه اگر اظهار توبه هم نمايند ولى قلوبشان منحرف است، و اگر بخواهند بر ضد پيامبر صلى الله عليه و آله اقدامى كنند ياور آن حضرت خدا و جبرئيل و ملائكه و امير المؤمنين عليه السلام هستند. آيه چنين است:
«إِنْ تَتُوبا إِلَى اللّه فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللّه هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ» :
«اگر شما دو نفر نزد خدا توبه هم كنيد ولى قلب هايتان از حق منحرف شده است و اگر بر ضد او اقدام نماييد بدانيد كه خدا صاحب اختيار اوست و جبرئيل و صالحِ مؤمنين و ملائكه بعد از خدا كمك اويند» .
وقتى خداوند اين خبر را به پيامبرش داد آن حضرت تصميم بر قتل عايشه و حفصه گرفت. ابتدا آنان را احضار كرد و مسئله افشاى سرّ خود را از آنان پرسيد و به توطئه منافقين اشاره اى نكرد. آنان قسم ياد كردند كه چنين كارى نكرده اند و راز حضرت را فاش ننموده اند. اينجا بود كه آيه ديگر در تكذيب آنان نازل شد:
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» :
«اى كسانى كه كافر شديد امروز عذر نياوريد كه طبق آنچه عمل كرديد جزا داده مى شويد» .
از سوى ديگر، منافقين مشورت خود را ادامه دادند و به اظهار نظر پرداختند، تا آنكه متفق شدند بر آنكه شتر پيامبر صلى الله عليه و آله را بر فراز كوه «هَرشى» بِرَمانند - كه نظير آن را در جنگ تبوك هم عملى كردند - ولى خداوند اين شر را از پيامبرش دفع نمود.(1)
بعد از آن به فكرهاى ديگرى از قتل و ترور و خوراندن سم به حضرت افتادند كه به صور مختلف در فكر اجراى آن بودند.
ص: 42
با اين كارى كه عايشه انجام داد و سرّ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را فاش كرد، وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله از سفر غدير به مدينه بازگشت به خانه همسرش ام سلمه رفت و يك ماه تمام در خانه او ماند و به خانه عايشه و حفصه نرفت ! ! آن دو اين مسئله را نزد پدرانشان ابوبكر و عمر مطرح كردند.
پدرانشان گفتند: ما مى دانيم چرا اين گونه رفتار كرده است و علت آن چيست. شما نزد او برويد و با محبت دَرِ گفتگو را با او باز كنيد و او را نسبت به خود متمايل نماييد، كه او را با حيا و كريم خواهيد يافت. شايد اين گونه بتوانيد آنچه در قلب اوست بيرون آوريد و غيظ او را آرام كنيد.
پيرو اين تصميم، عايشه به تنهايى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و آن حضرت را در خانه ام سلمه يافت در حالى كه على عليه السلام نيز نزد آن حضرت بود. پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد: براى چه آمده اى ؟ ! گفت: يا رسول اللّه ! برايم غير عادى بود كه پس از بازگشت از اين سفر به خانه خود نيامدى، و من از نارضايتى تو به خدا پناه مى برم !
حضرت فرمود: اگر اين گونه است كه مى گويى نبايد رازى را كه سفارش كتمان آن را به تو نمودم افشا مى كردى. با اين كار هم خود را هلاك نمودى و هم گروهى از مردم را به هلاكت انداختى.
پس از اين ماجرا بود كه عايشه و حفصه با همدستى پدرانشان تصميم بر مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله گرفتند تا زودتر به اهداف خود دست يابند. ابوبكر و عمر با گذشت دو ماه از واقعه غدير، پيامبر صلى الله عليه و آله را به دست عايشه و حفصه مسموم كردند.
هنگامى كه حضرت در بستر افتاد آنان سم را به اسم دارو به حضرت مى دادند، و وقتى حضرت بى حال مى شد آن را به زور در حلق پيامبر صلى الله عليه و آله مى ريختند، و در آن حال هر چه حضرت از خوردن آن ابا مى كرد آنان به زور آن را در دهان مباركش مى ريختند.
ص: 43
وقتى حضرت به حال آمد فرمود: مگر من به شما اشاره نمى كردم كه دارو را به زور به من نخورانيد ؟ ! در پاسخ گفتند: ما به عنوان اينكه مريض دارو را دوست ندارد اين كار را كرديم ! ! فرمود: همه شما بر اين كار متفق بوديد ! ! !(1)
اين بود داستان مفصلِ نقشِ عايشه و حفصه در مقابله با غدير كه از روزهاى غدير آغاز شد و تا مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله ادامه يافت. با دقت در فرازهاى اين ماجرا چهار نكته قابل استفاده است:
از آنجا كه حجج الهى امانت داران خدا در زمين و وديعه گاه امانات الهى هستند، و با توجه به اينكه تمام ودايع انبياء نزد حضرت خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله جمع شده بود، اينك بايد همه آنها به جانشينان آن حضرت يكى پس از ديگرى سپرده مى شد، كه اين كار قبل از غدير در مكه در آن مجلس خصوصى انجام شد.
نكته اينجاست كه آن ودايع دو قسم اند: ودايع معنوى و ودايع مادى. ودايع معنوى همان است كه امير المؤمنين عليه السلام فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله هزار باب علم را بر من گشود كه از هر كدام هزار باب باز مى شد.(2) اين علوم بسيار فراتر از نياز بشر است و متصل به درياى بيكران علم الهى است، كه بشر با سؤال از اين حجج الهى پاسخ و راه چاره همه مشكلاتش را خواهد يافت.
و اما ودايع مادى از يك سو شامل صحف آدم و شيث و نوح و ادريس و ابراهيم عليهم السلام و تورات و انجيل و قرآن است، و از سوى ديگر شامل كتابى به نام «جامعه» است كه در بر دارنده همه احكام الهى حتى ديه خراش است، و همه اينها ذخاير علم الهى به حساب مى آيند.
ص: 44
همچنين شامل يادگارهاى پيامبران است از قبيل پيراهن آدم و عصاى موسى و انگشتر سليمان، و نيز شامل يادگارهاى پيامبر صلى الله عليه و آله همچون پرچم و شمشير و زره و سپر و كلاهخود و انگشتر و كفش آن حضرت است.(1)
وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله مسئله ولايت على عليه السلام را براى عايشه فرمود پنج نتيجه براى مخالفت او با اين مسئله بر شمرد كه عبارتند از: كفر، سقوط اعمال، بيزارى خدا، زيان، لعنت.
عايشه هم با مخالفت خود با على عليه السلام در هر فرصت و شرايطى، كفر و لعنت و برائت خدا را نسبت به خود جارى نمود و اعمالش ساقط و خودش از خاسرين شد.
پيامبر صلى الله عليه و آله در اين باره به او فرمود: انْ اضَعْتِهِ وَ تَرَكْتِ رِعايَةَ ما الْقِىَ الَيْكِ مِنْهُ كَفَرْتِ بِرَبِّكِ وَ حَبِطَ اجْرُكِ وَ بَرِئَتْ مِنْكِ ذِمَّةُ اللّه وَ ذِمَّةُ رَسُولِهِ وَ كُنْتِ مِنَ الْخاسِرينَ ... ، وَ لَعَنَكِ اللّه وَ الْمَلائِكَةُ وَ النّاسُ اجْمَعينَ(2):
اگر اين راز را فاش كنى و مراعات آنچه از مسئله ولايت به تو گفته شد ترك نمايى به پروردگارت كافر شده اى و اجر تو سقوط مى كند و ذمّه خدا و رسولش از تو بريئ مى گردد و از زيانكاران خواهى بود، و خدا و ملائكه و همه مردم تو را لعنت خواهند كرد.
كتمان و حفظ اسرار به تناسب اهميت آن لازم تر مى شود، و به همين تناسب افشاى آن خيانت بزرگ ترى به حساب مى آيد. درباره اهميت سرّى كه عايشه افشا كرد و برخورد خداوند با او جهاتى قابل توجه است:
ص: 45
1. جهات اهميت خيانت عايشه
الف. سرّى كه به عايشه سپرده شد مسئله ابلاغ ولايت بود كه تا رسيدن وقت آن به هيچ وجه نبايد افشا مى شد.
ج. عايشه مستقيما داخل اين سرّ نبود، و به زور خود را وارد آن كرد و با اصرار از پيامبر صلى الله عليه و آله خواست كه به او خبر دهد، و اين بر او لازم تر مى كند كه در كتمان آن بكوشد.
د. عايشه نزد آن حضرت قول داد و ضمانت كرد كه به هيچ وجه آن سرّ افشا نشود و حضرت هم از او التزام گرفت و فرمود: فَلْيَكُنِ الامْرُ مِنْكِ تَحْتَ سُوَيْداءِ قَلْبِكِ الى انْ يَأْذَنَ اللّه بِالْقِيامِ بِهِ: اين مسئله نزد تو در پس پرده قلبت بماند تا خداوند اجازه اقدام به آن را بدهد.
د. عايشه آن راز را به كسانى كه اصل كتمان به خاطر آنان بود (يعنى اصحاب صحيفه) باز گفت، نه اينكه به مردم عادى گفته باشد، و اين خيانت عظيم است.
ه . عايشه نه اينكه اشتباها يا از روى بى توجهى و اهميت ندادن آن سرّ را فاش كرده باشد، بلكه عمدا و به قصد خيانت عمدى اين سرّ را به رؤساى منافقين يعنى اولى و دومى منتقل كرد و آنان بقيه را با خبر كردند.
و. اين افشاى سرّ توسط عايشه، فقط يك خيانت از نظر كتمان نكردن اسرار نبود، بلكه آثار متعددى از قبيل قتل پيامبر صلى الله عليه و آله و نقشه هاى ديگر بر آن مترتب شد.
2. نزول آيات در تقبيح خيانت عايشه
با در نظر گرفتن جهات شش گانه مذكور است كه نزول آيات پى در پى براى تقبيح اين خيانت عايشه توجه را جلب مى كند و مى بينيم برخورد پيامبر صلى الله عليه و آله در اين باره جدّى است. به نمونه هايى از اين مقابله قاطع با عايشه دقت كنيم:
الف. خداوند خيانت عايشه را به صراحت در قرآن آورده با آنكه معمولاً جزئيات مسائل در متن قرآن نمى آيد، آنجا كه مى فرمايد: «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ ... » .
ص: 46
ب. وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله علت افشاى سرّ را از او سؤال كرد، او به دروغ قسم ياد كرد كه چنين نكرده است، ولى باز قرآن صريحا او را تكذيب و تقبيح نمود و مُهر كُفر را بر پيشانى اش زده و فرمود: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ ... » ، و اين بدان معنى است كه عذر عايشه بيهوده بوده و او به قصد خيانت سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله را فاش كرده است.
ج. پيامبر صلى الله عليه و آله براى توبيخ جدى عايشه به گونه اى كه همه متوجه خيانت او شوند، پس از بازگشت از سفر غدير، پا در خانه عايشه نگذاشت و تا يك ماه اين كار را ادامه داد تا روزى كه او براى عذر خواهى آمد. اين به معناى قهر با خيانتكاران است، آن هم زنى كه همسر پيامبر صلى الله عليه و آله باشد.
د. پس از آنكه عايشه به عنوان عذر خواهى آمد، حضرت او را به شدت بر سر خيانتش ملامت كرد. يك بار به او فرمود: قَدْ خالَفْتِ امْرى اشَدَّ خِلافٍ، و بار ديگر فرمود: لَوْ كانَ الامْرُ كَما تَقُولينَ لَما اظْهَرْتِ سِرّا اوْصَيْتُكِ بِكِتْمانِهِ، لَقَدْ هَلَكْتِ وَ اهْلَكْتِ امَّةً مِنَ النّاسِ.
ه . خداوند متعال در آيات بعدىِ همين سوره، خيانت عايشه را به مرحله صراحت مى رساند و او را به دو زن خيانتكارِ معروف - يعنى همسران حضرت نوح و حضرت لوط عليهماالسلام - تشبيه مى كند كه به آن دو پيامبر معظّم خيانت كردند. متن آيه چنين است:
«ضَرَبَ اللّه مَثَلاً لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا مِنَ اللّه شَيْئا وَ قِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ»(1):
«خداوند براى كسانى كه كافر شدند همسر نوح و همسر لوط را مثال مى زند كه در ازدواج دو بنده صالح ما بودند ولى به آنان خيانت كردند در نتيجه نزد خداوند همسر پيامبر بودن براى آنان هيچ فايده اى برايشان نداشت و به آنان گفته شد كه با داخل شوندگان داخل آتش شويد» .
ص: 47
در قسمتى از اين ماجرا آمده است كه پس از خيانت عايشه، منافقين به طور جدى اقدامات خود را بر ضد پيامبر صلى الله عليه و آله آغاز كردند و از راه مسموم كردن حضرت پيش رفتند. عبارت چنين است: فَاجْتَمَعُوا فِى امْرِ رَسُولِ اللّه صلى الله عليه و آله مِنَ الْقَتْلِ وَ الاغْتِيالِ وَ اسْقاءِ السَّمِّ عَلى غَيْرِ وَجْهٍ.(1)
بنا بر اين، جا دارد در اينجا مسئله شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله و مسموم شدن آن حضرت به دست عايشه و حفصه را پيگيرى نماييم:
1. پيشگويى پيامبر صلى الله عليه و آله درباره شهادت خود
روزى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: وقتى من به شهادت رسيدم على صاحب اختيار شما خواهد بود. امير المؤمنين عليه السلام در حالى كه اشك مى ريخت پرسيد: پدر و مادرم به فدايت يا نبى اللّه، آيا شما كشته مى شويد ؟ ! فرمود: آرى، من با سمّ شهيد مى شوم و از دنيا مى روم.(2)
2. مسموميت پيامبر صلى الله عليه و آله
روايات متعددى در شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله وارد شده كه تصريح به مسمويت آن حضرت دارد. از جمله صاحب «المجدى فى الأنساب» ، شيخ مفيد، شيخ طوسى، علامه حلى، علامه مجلسى و محقق اردبيلى از شيعه، و نيز حاكم حسكانى، ابن سعد، ابن كثير از اهل سنت تصريح كرده اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله در سن 63 سالگى مسموما شهيدا از دنيا رفت.(3)
ص: 48
امام صادق عليه السلام در اين باره مى فرمايد: آيا مى دانيد پيامبر صلى الله عليه و آله به مرگ طبيعى از دنيا رفت يا كشته شد ؟ خداوند مى فرمايد: «أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ» : «اگر پيامبر از دنيا برود يا كشته شود آيا عقبگرد خواهيد كرد» ؟ اين بدان معنى است كه خداوند مسئله قتل را درباره آن حضرت به ميان مى آورد.(1)
3. نقشه مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله
عاملان مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله ابوبكر و عمر و عايشه و حفصه بودند، و علت اين اقدامشان رسيدن هر چه زودتر به اهدافشان بود. امام صادق عليه السلام طراح اين جنايت را آن چهار نفر معرفى كرده مى فرمايد: ابوبكر و عمر و عايشه و حفصه، چهار نفرى نقشه سم دادن به پيامبر صلى الله عليه و آله را طراحى كردند» .(2)
آنگاه درباره علت اين نقشه مى فرمايد: وقتى ابوبكر و عمر از نزديكى شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله و پيش بينى آن حضرت در مسئله خلافت آگاه شدند، براى اجراى هر چه سريع تر نقشه هاى خود تصميم به مسموم كردن آن حضرت گرفتند» .(3)
4. اجراى نقشه مسموميت
مُجريان اين نقشه در تاريخ معرفى شده اند و طرز كار آنان افشا شده است. امام صادق عليه السلام مى فرمايد: بدانيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله مسموم شد و عايشه و حفصه بودند كه آن حضرت را مسموم كردند.(4)
خود عايشه جزئيات اجراى نقشه را چنين گفته است: هنگام مريضى آخر پيامبر صلى الله عليه و آله در لحظات بى حالى، دارويى را به اجبار در حلق آن حضرت مى ريختيم. در آن حال حضرت به ما اشاره مى كرد كه اين كار را نكنيم، ولى ما كار خود را انجام مى داديم ! وقتى حضرت به حال آمد گفت: مگر به شما اشاره نمى كردم كه دارو را به
ص: 49
اجبار به من نخورانيد ؟ در پاسخ گفتيم: ما به عنوان اينكه مريض دارو را دوست ندارد اين كار را مى كرديم ! فرمود: همه شما بر اين كار متفق بوديد !(1)
آيه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ ... »(2)
هنگامى كه نماز صبح دوشنبه هجدهم ذى الحجه در مسير بازگشت از حجة الوداع به سوى غدير خم خوانده شد و كاروان به حركت خود به سمت غدير ادامه داد و حدود پنج ساعت ديگر از راه باقى مانده بود، پيامبر صلى الله عليه و آله امير المؤمنين عليه السلام را فرا خواند و نزول آيه تبليغ را خبر داد.
بقيه مسير با سرعت بيشترى طى شد و پيامبر صلى الله عليه و آله براى اجراى فرمان الهى عجله نشان داد. همزمان آيه 7 سوره مائده كه در مدينه قبل از سفر حج و نيز در عرفات نازل شده بود تكرار شد:
«وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَيْكُمْ وَ ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا» :
«به ياد آوريد نعمت خدا را بر شما و پيمانى را كه با شما محكم نمود آنگاه كه گفتيد پذيرفتيم و اطاعت مى كنيم» .
اين پيمان اشاره به «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا» بود كه مردم قبل از حركت به سوى مكه در مدينه درباره آيه «النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ ... » گفتند، و اكنون نتايج آن را در غدير با مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ مى گرفتند.(3)
آيه «وَ أعبُد رَبَّكَ حَتّى يَأتيكَ اليَقينَ»(4) = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »
ص: 50
آيه «وَ اِنْ تَتُوبا اِلَى اللّه ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ اِنْ تَظاهَرا ... »(1) = آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »(2)
آيه «وَ لَقَد نَعلَمُ أنَّكَ يَضيقُ صَدرَكَ بِما يَقولونَ»(3) = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »
آيه «يا اَيُّهَا الَّذينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(4) = آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »(5)
آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما ... »(6)
از جمله مشهورترين آيات غدير «آيه تبليغ» است، كه پس از اتمام مراسم حج و در مسير مكه به سوى غدير بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد:
ص: 51
«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» :
«اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى كند خداوند قوم كافر را هدايت نمى كند» .
مانند آيه «يا أيُّها الرَسول بَلِّغ ما أُنزِل إلَيكَ مِن رَبِّك» درباره هيچ يك از دستورات الهى نازل نشده، بلكه در آن موارد خود امر مثل نماز و روزه و امثال آن نازل مى شد و حضرت آن را به مردم ابلاغ مى فرمود، ولى در اين باره فرمان ابلاغ خاص صادر شد.
به دنبال آن «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» خصوصيت عظيم مسئله را مى رساند كه درباره هيچ يك از اوامر الهى چنين خطابى از طرف خداوند نيامده، و اين حاكى از اهميت ويژه اين دستور بين همه دستورات الهى است كه نرساندن آن مساوى با نرساندن رسالت پروردگار است.
و در آخر «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» كه خداوند درباره اين يك حكم با اين صراحت، ضمانت حفظ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را از انواع دشمنان نموده، حتى در اصل رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله وعده حفظ آن حضرت را در مقابل خطرات احتمالى از مشركين و منافقين نداده و چنين سابقه اى درباره حضرت وجود ندارد. اين مسئله حكايت از اهميت ولايت نزد خداوند دارد كه چنين پشتيبانى فوق العاده اى نسبت به آن فرموده است.
آيه تبليغ از دو بُعد قابل بررسى است:
در بازگشت از حجة الوداع و حركت كاروان به سوى مدينه، جغرافياى اسلام براى يافتن نقطه اى حساس بر روى كره خاكى در حركت است. چهار روز راه در پيش است و از «سَيْرَف» و «مَرّ الظهران» و «عسفان» عبور مى كنند تا به «قُدَيْد» مى رسند كه تا غدير فاصله كمى دارد. در آنجا پيشواز غدير آغاز مى شود.
ص: 52
با پايان استراحت كاروان در «قُديد» ، بارها را براى غدير بستند و آن روز را تا شب به سمت غدير پيش آمدند. اكنون شب هجدهم ماه ذى الحجه است و كاروان مسير شبانه خود را به سوى غدير مى پيمايد.
غدير خم نيز با بركه آبش و چشمه سار و پنج درخت كهنسالش در انتظار كاروان عظيم حجاج است. مقصدى كه از مكه تعيين شده و مردم از وعده گاهشان و برنامه اى كه در انتظارشان است، به خوبى خبر دارند.
قلب رسول صلى الله عليه و آله در چگونگى تحقق امر الهى و اعلام ولايت مطلقه جانشينان معصوم خود مى تپد. پيك وحى نيز در تكاپوى فوق العاده اى براى تدارك برنامه فرداست. از «قُديد» تا «غدير خم» جبرئيل سه بار نازل مى شود و اين دستور را نازل مى كند: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ ... » .
همزمان تحركات مخرّب منافقين وارد مرحله جدى شده و اوضاع نشان مى دهد كه با حضور آن اكثريت مغشوش با افكار جاهلى، اجراى برنامه از پيش تعيين شده غدير غير ممكن است. از يك سو مردم ظاهربين فورا دهان به حسادت باز خواهند كرد كه پسر عموى خود و خاندانش را بر ما مسلط مى كند. از سوى ديگر منافقين آشوب بپا خواهند كرد و مجلس سخنرانى را بر هم خواهند ريخت و حتى ممكن است قصد جان پيامبر صلى الله عليه و آله و امير المؤمنين عليه السلام را بنمايند.
هم خداوند علم به بحرانى بودن موقعيت دارد و هم پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان مجرى امر خدا به شدت نگران آن است، و هم مؤمنين از اعلام ولايت در چنان شرايطى واهمه دارند، و هم منافقين جو حاكم را زير نظر دارند و صدها توطئه در سر مى پرورانند.
در چنين شرايطى، پروردگار جهان مى خواهد با يد قدرت خود نشان دهد كه اگر او اراده كند همه مقهور اويند. حتى نسل هاى آينده بايد از اين حقيقت آگاه شوند كه در آن شرايط هولناك اراده حق تعالى بر اعلام ولايت در مراسم سه روزه غدير تعلق
ص: 53
گرفته بود، و در سايه آن عنايت الهى بود كه جمعيت يكصد و بيست هزار نفرى بدون مشكل تا غدير آمدند و حتى عده اى از اهل يمن و اهل مكه همراه قافله خود را به غدير رسانيدند.
مجلسى با آن عظمت و خطابه اى در يك ساعت - كه در تاريخ شش هزار ساله انبيا عليهم السلام بى سابقه بود - با كمال آرامش برگزار شد؛ و پيامبر صلى الله عليه و آله بدون هيچ تقيه اى و بدون آنكه فرازهايى از سخنش را حذف كند، در سكوت مطلقِ يكصد و بيست هزار انسان، سخنرانى خود را به طور كامل ايراد كرد، و حتى در بين خطابه اش على عليه السلام را بر سر دست بلند كرد و او را معرفى نمود. بعد از آن در طول سه روز كه انتظار هر حادثه اى مى رفت، برنامه مفصل بيعت بدون هيچ بى نظمى برگزار شد.
آيا اين برنامه مفصل، در جوى چنان خطرناك، جز با اراده خداوند - كه قلب ها و فكرها و روح و جسم همه مردم در يد قدرت اوست - امكان پذير بود ؟ آيا جز معجزه نام ديگرى بر «غدير» مى توان گذاشت ؟ !
اواخر شب هجدهم و صبح آن روز كه كاروان به درختان و بركه غدير كاملاً نزديك شده بود، آيه اى از قرآن نازل شد كه در عين اختصار همه جوانب غدير را در برداشت، و تابلوى درخشنده غدير در متن قرآن شد.
اين آيه همه نگرانى ها را بر طرف كرد و خبر قطعى از اراده پروردگار و ضمانت حفظ از هر خطر و توطئه اى را داد:
«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ، إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» :
«اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى كند خداوند قوم كافر را هدايت نمى كند» .(1)
ص: 54
نزول اين آيه همه آن چيزى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله انتظارش را مى كشيد؛ و انعكاس آن مى توانست اين گونه باشد:
«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» : اى صاحب رسالت، آنچه از سوى پروردگارت درباره امامت و خلافت و ولايت نازل شده ابلاغ كن و به مردم برسان.
«وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : اين مسئله آن قدر قطعى و مهم و مورد تأكيد است كه اگر انجام نشود گويا در رسالت و نبوت خويش هيچ گامى برنداشته اى و رسالتى كه بر دوشت نهاده شده به انجام نرسانده بر زمين نهاده اى.
«وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» : از جهت توطئه هايى كه از آن هراس دارى مطمئن باش كه خداوند حفظ تو را از شر مردمان توطئه گر ضمانت نموده است.
«إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» : هدف اصلى ابلاغ اين پيام و اتمام حجت است، و شكى نيست كه گروهى از مردم ولايت را نمى پذيرند و بدان ايمان نمى آورند و كفر مى ورزند.
با نزول اين آيه، پيامبر صلى الله عليه و آله آنچه درباره توطئه ها از مردم مخفى مى كرد بى واهمه با آنان در ميان گذاشت و فرمود: اين آيه تهديد بعد از وعيد است. حتما امر خداوند را به انجام خواهم رساند؛ چرا كه اگر مردم هم مرا متهم كنند و تكذيب نمايند براى من آسانتر از عواقب الهى در دنيا و آخرت است، و خدا بدون انجام اين وظيفه از من راضى نمى شود. اكنون كه خدا ضامن حفظ من است از هيچ كس نمى هراسم.(1)
اجتماع عظيم انسانى غدير براى رفع هر ابهامى در مسئله ولايت بوده، و اگر بنا باشد همان مجلس آغاز ابهامى بزرگ در مسئله باشد، آن هم با به كار بردن يك كلمه عجيب كه اين همه پيچيدگى دارد، در اين صورت بايد گفت: اگر چنين مجلسى نبود مسئله ولايت بسيار واضح تر بود ! ! !
ص: 55
اينجاست كه آيه قرآن «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» محقق مى شود. يعنى اگر ابلاغ پيامى به اين صورت تحقق يابد كه مفهوم آن با گذشت چهارده قرن روشن نيست، پس در واقع ابلاغى نشده است ! !
در واقع تهديد در آيه «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» از نوع كلامى است كه به در مى گويند تا ديوار بشنود ! منظور از اين تهديد آن مردمى هستند كه پيامبر صلى الله عليه و آله خوف قبول نكردن آنان را داشت؛ چرا كه حضرت از ابلاغ ولايت ابايى نداشت، و در تمام عمر خود با اسلوب هاى مختلف به ابلاغ آن همت گماشته بود.
اينگونه پيامبر صلى الله عليه و آله به همراه ساير مؤمنين با قلبى مطمئن دست به كار اجراى فرمان پروردگار درباره غدير شدند. ساعتى بعد كاروان كنار بركه غدير توقف كرد و مردم پياده شدند و هر يك براى خود جايى پيدا كردند، و هنگام ظهر براى اجراى فرمان الهى در برابر منبر غدير زانو زدند.
با توجه به موقعيت خاص اين آيه در واقعه غدير، در پنج مرحله به تحقيق آن مى پردازيم:
آيه بلّغ مهم ترين آيه غدير.
زمان و مكان نزول آيه بلّغ.
كيفيت نزول آيه بلّغ.
تفسير گونه اى بر آيه بلّغ.
تحليلى بر محتواى آيه بلّغ.
قرار داشتن اين آيه در صدر آيات غدير نسبت به ساير آيات مربوط به آن، به خاطر اين است كه به عنوان دستور مستقيم الهى براى برنامه غدير شناخته شده است، و مى توان گفت: در هيچ مورد ديگرى آيه اى نداريم كه دستور صريح و روشنى درباره برنامه خاصى آمده باشد.
ص: 56
اختصاص آن به غدير هم نزد شيعه و غير شيعه از مسلمات است، و بين مفسرين و محدثين اهل سنت مشهور است، اگر چه بعضى از آنان در صدد انحراف شأن نزول آيه بوده اند.
ابتدا نام عده اى از بزرگان علماى اهل سنت، كه نزول آيه بلّغ را در غدير ذكر كرده اند مى آوريم(1):
1. ابن ابى حاتم عبدالرحمن بن محمد بن ادريس رازى (به الدر المنثور: ج 2 ص 298 مراجعه شود) .
2. احمد بن عبدالرحمن شيرازى (به بحار الانوار: ج 37 ص 155 مراجعه شود) .
3. احمد بن موسى بن مَرْدَوَيه. (به الدر المنثور: ج 2 ص 298 مراجعه شود) .
4. احمد بن محمد ثعلبى (الكشف و البيان - مخطوط) .
5 . ابونعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى (ما نزل من القرآن فى على عليه السلام: ص 86 ) .
6 . ابوالحسن على بن احمد واحدى (اسباب النزول: ص 115) .
7. مسعود بن ناصر سجستانى (كتاب حديث الولاية - مخطوط) .
8 . عبداللّه بن عبيداللّه حسكانى (شواهد التنزيل: ج 1 ص 187) .
9. ابن عساكر على بن حسن دمشقى (ترجمة امير المؤمنين عليه السلام من تاريخ دمشق: ج 2 ص 86) .
10. فخرالدين محمد بن عمر رازى (تفسير الرازى: ج 12 ص 49) .
11. محمد بن طلحة نصيبى شافعى (مطالب السؤول فى مناقب آل الرسول عليهم السلام: ص 44) .
ص: 57
12. عبدالرزاق بن رزق اللّه رسعنى (مفتاح النجا فى مناقب آل العبا، مخطوط) .
13. حسن بن محمد نيشابورى. (تفسير النيسابورى: ج 6 ص 129 - 130) .
14. على بن شهاب الدين همدانى (مودة القربى: ينابيع المودة: ص 249) .
15. على بن محمد،ابن صباغ مالكى (الفصول المهمة فى معرفة الأئمة عليهم السلام: ص 42) .
16. محمود بن احمد عينى (عمدة القارى فى شرح صحيح البخارى: ج 18) .
17. عبدالرحمن بن ابى بكر سيوطى (الدر المنثور: ج 2 ص 298) .
18. محمد محبوب عالم (تفسير شاهى) .
19. حاج عبدالوهاب بن محمد (به نفحات الازهار: ج 8 ص 247 مراجعه شود) .
20. جمال الدين عطاءاللّه بن فضل اللّه شيرازى (الاربعين فى فضائل امير المؤمنين عليه السلام - مخطوط) .
21. شهاب الدين احمد (توضيح الدلائل على ترجيح الفضائل - مخطوط) .
22. ميرزا محمد بن معتمدخان بدخشى (مفتاح النجا - مخطوط) .
كسانى كه اسناد اين كتاب ها و روايات مربوط به آيه بلّغ به آنها منتهى مى شود عبارتند از: ابن عباس، ابوهريره، براء بن عازب، جابر بن عبداللّه، حذيفة بن اسَيد، زيد بن ارقَم، رياح بن حارث، عامر بن ليلى بن ضمرة، عبداللّه بن ابى اوفى، عبداللّه بن مسعود، عطية، مجاهد.(1)
البته روايات شيعه درباره آيه بلّغ به قدرى زياد است كه نيازى به ذكر ندارد، و نزول آن درباره غدير نزد شيعه از مسلمات است.
ص: 58
نكته ديگر اينكه روايات مربوط به آيه در تبيين محتواى آن - كه شامل مسائل مهمى در مسئله ولايت است - نقش به سزايى دارد، و منحصر به فرد بودن آن را بين آيات غدير روشن مى سازد.
شكى نيست كه آيه تبليغ قبل از غدير نازل شده، چرا كه پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير از نزول اين آيه خبر داد، و بخش دوم خطبه خود را به بيان جوانب مختلف آن اختصاص داد.
براى به دست آوردن زمان و مكان دقيق نزول آيه بايد روايات آن را مورد مطالعه قرار دهيم كه برخى صريح و برخى ديگر اشاره اجمالى به اين مطلب دارد:
اول. زمان و مكان دقيق آيه
ابتدا دو روايت را ذكر مى كنيم كه تعيين دقيق زمان و مكان نزول آيه را در بر دارد:
1. اواخر شب هجدهم ذى الحجه در نزديكى غدير
قالَ حُذَيْفَةُ: فَلَمّا كانَتِ اللَّيْلَةُ الرّابِعَةُ (بَعْدَ الْخُرُوجِ مِنْ مَكَّةَ) هَبَطَ جَبْرَئيلُ فى آخِرِ اللَّيْلِ فَقَرَأَ عَلَيْهِ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ ... » :
حذيفه مى گويد: وقتى شب چهارم از روز خروج از مكه (روز چهاردهم) شد، جبرئيل آخر شب نازل شد و اين آيه را بر پيامبر صلى الله عليه و آله خواند.(1)
2. پنج ساعت از روز هجدهم گذشته در غدير خم
قالَ الْباقِرُ عليه السلام: فَلَمّا بَلَغَ غَديرَ خُمٍّ قَبْلَ الْجُحْفَةِ بِثَلاثَةِ امْيالٍ، اتاهُ جَبْرَئيلُ عَلى خَمْسِ ساعاتٍ مَضَتْ مِنَ النَّهارِ، فَقالَ: يا مُحَمَّدُ ! انَّ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ يُقْرِؤُكَ السَّلامُ وَ يَقُولُ لَكَ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ ... » :
ص: 59
امام باقر عليه السلام مى فرمايد: وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله به غدير خم رسيد - كه در سه مايلى جحفه قرار دارد - جبرئيل پنج ساعت از روز گذشته نزد او آمد و گفت: اى محمد ! خداوند عزوجل به تو سلام مى رساند و به تو مى گويد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ ... » .(1)
دوم. زمان و مكان اجمالى آيه
سه روايت ديگر هم اجمالاً فقط بين راه يا روز هجدهم در غدير را ذكر كرده بدون آنكه زمان يا مكان دقيق آن را تعيين كند:
1. بين راه
قالَ الصّادِقُ عليه السلام: خَرَجَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله الى مَكَّةَ فى حَجَّةِ الْوِداعِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْها جاءَهُ جَبْرَئيلُ فِى الطَّريقِ فَقالَ لَهُ: يا رَسُولَ اللّه ! انَّ اللّه تَعالى يُقْرِؤُكَ السَّلامُ وَ قَرَأَ هذِهِ الاْيَةِ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » :
امام صادق عليه السلام مى فرمايد: پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع به مكه آمد. وقتى از آنجا بازگشت جبرئيل در راه نزد او آمد و گفت: يا رسول اللّه ! خداى تعالى سلامت مى رساند. و سپس اين آيه را خواند: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » .(2)
2. روز هجدهم در غدير
عَنْ ابْنِ عَبّاسٍ: حَتّى كانَ الْيَوْمَ الثّامِنَ عَشَرَ، فَانْزَلَ اللّه تَبارَكَ وَ تَعالى عَلَيْهِ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... » :
ابن عباس مى گويد: تا آنكه روز هجدهم شد، و خداوند تبارك و تعالى بر پيامبر صلى الله عليه و آله چنين نازل كرد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » .(3)
ص: 60
3. در جحفه
عَنْ زَيْدِ بْنِ ارْقَمَ: لَمّا نَزَلْنا بِالْجُحْفَةِ راجِعينَ وَ ضَرَبْنا اخْبِيَتَنا نَزَلَ جَبْرَئيلُ بِهذِهِ الاْيَةِ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » :
زيد بن ارقم مى گويد: وقتى در جُحفه پياده شديم و خيمه ها را بر پا كرديم، جبرئيل اين آيه را نازل كرد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » .(1)
بايد توجه داشت كه منظور از «جُحْفه» ، منطقه جحفه است كه غدير خُم در آن قرار گرفته است؛ چرا كه تصريح به بر پا كردن خيمه ها مى كند، و شكى نيست كه در جحفه توقفى نبوده و خيمه اى بر پا نشده است، و فقط در غدير خم براى برنامه سه روزه خيمه ها را بر پا كرده اند.
حال سؤال اين است كه از مجموع اين روايات و اقوال درباره زمان نزول آيه كدام را بپذيريم ؟
بايد توجه داشت كه فاصله زمانى بين دو قول از آخر شب تا پنج ساعت بعد از طلوع آفتاب است. اين مقدار زمان حدودا شش ساعت مى شود، و اين زمان قابل توجهى نيست. فاصله مكانى آن هم از مكانى قبل از غدير، با در نظر گرفتن مسير پنج شش ساعته با پاى شتر تا خود غدير است، كه البته اين فاصله هم چندان زياد به نظر نمى رسد.
سوم. جمع بندى در زمان و مكان آيه
با در نظر گرفتن اين مطلب، در حل اختلاف درباره زمان و مكان نزول آيه دو احتمال وجود دارد:
احتمال اول: راويانى كه غدير را محل نزول آيه ذكر كرده اند، اين فاصله زمانى و مكانى را مقدار مهمى به حساب نياورده اند و اجمالاً نزول آن را در غدير حساب
ص: 61
كرده اند، و يا حتى ورود به منطقه غدير را در نظر گرفته اند اگر چه بعد از چند ساعت به بركه و درختان رسيده باشند.
احتمال دوم: هنگامى كه آنان از آيه با خبر شده اند در غدير و پنج ساعت بعد بوده، و چنين گمان كرده اند كه آيه در آن زمان و مكان نازل شده، در حالى كه خبر نداشته اند كه اصل نزول آن چند ساعت قبل در بين راه بوده است.
در اين ميان - با استفاده از چند قرينه - مى توان نزول آيه را در پنج ساعت بعد از طلوع آفتابِ روز هجدهم، در كنار بركه و درختان غدير ترجيح داد:
قرينه اول
طبق روايات متعدد، رسيدن قافله كنار بركه غدير قبل از ظهر بوده، كه در فاصله باقيمانده تا ظهر مردم خيمه هاى خود را بر پا كردند و همزمان منبر غدير نيز براى سخنرانى آماده شد.
اين زمانِ ورود با پنج ساعت پس از طلوع آفتاب كه حدود ساعت ده صبح مى شود و در نزول آيه ذكر شده تطابق دارد. با در نظر گرفتن اين مطلب و اضافه بر اينكه محل غدير از مكه تعيين شده بود و همه مى دانستند كه بايد در آنجا براى برنامه اى مهم توقف كنند، مى توان گفت: به محض رسيدن كنار بركه، خداوند بر رسولش وحى فرستاد كه اكنون همه شرايط براى اعلان ولايت آماده است و همه در وعده گاه غدير حضور يافته اند، پس هر چه زودتر «بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ» .
قرينه دوم
امير المؤمنين عليه السلام در زمان خلافت ظاهرى خود براى اولين بار پس از 25 سال روز غدير را جشن گرفت. در اين مراسم آن حضرت دقيقا پنج ساعت از روز گذشته بر فراز منبر قرار گرفت و خطابه مفصلى ايراد فرمود.(1) اين ساعت ظاهرا براى تطبيق دقيق با زمانى است كه آيه بلّغ در آن نازل شده است.
ص: 62
قرينه سوم
اينكه در روايت امام صادق عليه السلام كلمه «فِى الطَّريقِ» (يعنى: در راه) درباره نزول آيه آمده، منافاتى با نزول آيه در غدير ندارد، چرا كه مى فرمايد: فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْها جاءَهُ جَبْرَئيلُ فِى الطَّريقِ ... ؛ يعنى در بازگشت از مكه به مدينه در بين راه جبرئيل اين آيه را آورد، و اين كلمه «بين راه» بر خود «غدير» هم تطبيق كامل دارد، چرا كه بين راه مكه تا مدينه است.
قرينه چهارم
روايت امام باقر عليه السلام بر روايت حذيفه و ابن عباس و زيد بن ارقم ترجيح دارد، چرا كه اولاً از مقام عصمت صادر شده، و ثانيا روايات سه نفر مذكور حالت كلى گويى از نظر زمان و مكان دارد و اجمالاً روز هجدهم يا منطقه جحفه يا اواخر شب را ذكر كرده اند.
ولى امام عليه السلام با دقت و ظرافت كامل پنج ساعت از روز گذشته را تعيين مى فرمايد، در حالى كه چنين دقت زمانى در ذكر قضاياى تاريخى در آن عصر موسوم نبوده، و حضرت به خاطر عنايت فوق العاده اين گونه زمان دقيق آن را بيان نموده است.
هيچ آيه اى با اين مقدمات مفصل كه در آيه تبليغ به وقوع پيوسته نازل نشده است، به طورى كه جا دارد از آن با عنوان «تاريخچه نزول آيه تبليغ» ياد كنيم. با جمع بندى احاديث مربوط به نزول آيه، سير تسلسلى كيفيت نازل شدن آن تقديم مى شود:
دستور اعلان ولايت على عليه السلام از مدينه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد و كاروان عظيم با دو هدف حج و ولايت حركت كرد. همزمان با شروع حج مراحل جدى معرفى امير المؤمنين عليه السلام آغاز شد. هنگام عشاى روزه عرفه، خداوند بار ديگر دستور و برنامه منصوب كردن امير المؤمنين عليه السلام را به پيامبر صلى الله عليه و آله داد. با اين اعلام كه خبر از نزديكى برنامه مى داد، پيامبر صلى الله عليه و آله تكذيب مردم و تحريكات منافقين را به ياد آورد و خود را در
ص: 63
شرايطى سخت احساس كرد(1) و آن قدر گريست كه محاسن شريفش پر از اشك شد و فرمود:
اى جبرئيل، دير زمانى نيست كه قوم من از جاهليت فاصله گرفته اند. من اينان را به اختيار خودشان يا به كمك جنگ ها به انقياد خود درآورده ام. اكنون اگر بخواهم ديگرى را بر آنان حاكم كنم چه خواهد شد ؟(2)
اين بود كه فعلاً چيزى در اين باره به مردم نگفت و صلاح دانست كه اطلاعى نداشته باشند تا مبادا او را متهم كنند.(3)
با پايان حجة الوداع و حركت از مكه به سوى غدير، در سه مرحله اين فرمان تكرار شد و نزول آيه در اين سه مرحله انجام گرفت. جبرئيل در بين راه آمد و از طرف خداوند سلام رساند و چنين خواند: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ» : «اى رسول خدا، برسان آنچه از سوى پروردگارت بر تو نازل شده است» .
در مرحله اول همين مقدار از آيه نازل شد و در پى آن پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى جبرئيل، دير زمانى نيست كه مردم مسلمان شده اند. مى ترسم با اعلان ولايت على مضطرب شوند و اطاعت نكنند و اهل نفاق تفرقه ايجاد كنند، و به جاهليت باز گردند، چرا كه دشمنى آنان و عداوتشان با على روشن است. اگر ممكن است از خدا بخواه تا مرا از اين مأموريت معاف فرمايد.
جبرئيل بازگشت و روز بعد دوباره نازل شد و اين هنگامى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله هنوز كنار بركه نرسيده بود، اما وارد منطقه غدير شده بود. اين بار جبرئيل چنين گفت: يا محمد، خداى تعالى مى فرمايد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ
ص: 64
فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى» .
در اين مرحله دوم يك فراز به آيه اضافه شد، و جبرئيل دستور آورد كه بايد فردا در منزل بعدى كه كاروان پياده مى شوند، ولايت على عليه السلام را بر مردم اعلام كنى.
در پى اين دستور پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى جبرئيل، از اصحابم مى ترسم كه با من مخالفت كنند و اهل نفاق بر من طعن وارد كنند. قريش در ضديت با اين موضوع مطالبى به من گفته اند(1)، و من بر جان خود و على ترس دارم.(2) از خدا بخواه كه در اعلان چنين مطلبى حفظ از شر مردم را براى من ضمانت كند.
بار ديگر جبرئيل بالا رفت، و روز بعد هنگامى نازل شد كه پيامبر صلى الله عليه و آله كنار بركه غدير خم رسيده و پنج ساعت از طلوع آفتاب گذشته بود. در آنجا جبرئيل چنين گفت: يا رسول اللّه، خداى تعالى مى فرمايد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» : «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى كند» .
در اين مرحله سوم كه ضمانت حفظ از طرف خدا هم به آيه اضافه شد، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: به خدا قسم از اين مكان حركت نخواهم كرد تا رسالت پروردگارم را ابلاغ نمايم.(3) اين تهديدى از طرف پروردگار من است كه اگر رسالت او را ابلاغ نكنم مرا عذاب خواهد كرد. آگاه باشيد كه از هيچ كس ترسى ندارم و امر خداى عزوجل را به اجرا در خواهم آورد. اگر مرا تكذيب هم كنند برايم بهتر از عقوبت خداوندى در دنيا و آخرت است.(4)
ص: 65
آنگاه على عليه السلام را فرا خواند و نزول آيه را به او چنين خبر داد: خداوند عزوجل اين آيه را نازل كرده است: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ؛ يعنى درباره ولايت تو يا على. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ؛ يعنى اگر آنچه درباره ولايت تو دستور داده شده ام انجام ندهم عمل من باطل مى شود، و هر كس به غير ولايت تو خدا را ملاقات كند اعمالش باطل مى شود. اين وعده اى است كه خداوند براى من وفا خواهد كرد. من جز فرموده پروردگارم - تبارك و تعالى - نمى گويم. آنچه مى گويم از جانب خداى عزوجل است كه درباره تو نازل كرده است.(1)
مرحله نهايى اعلام عمومى نزول اين آيه بر فراز منبر غدير انجام گرفت. پيامبر صلى الله عليه و آله در آغاز خطابه غدير، ارتباط مستقيم فرمان الهى در اين آيه را با خطابه بلندى كه براى اعلان ولايت آغاز كرده بود با تمام جزئيات چنين بيان فرمود(2):
آنچه پروردگارم به من وحى نموده ادا مى نمايم از ترس آنكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچ كس نتواند آن را دفع كند ... ، زيرا خداوند به من اعلام فرموده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام، و براى من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده و خدا كفايت كننده و كريم است. خداوند به من چنين وحى كرده است:
«بِسْمِ اللّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ، فى حَقِّ عَلِىٍّ عليه السلام؛ يَعْنى فِى الْخِلافَةِ لِعَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ عليه السلام. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .
آنگاه بيان فرمود كه من درباره هيچ يك از دستورات خدا كوتاهى نكرده ام، و نزول اين آيه با محتواى خاصش سببى دارد كه براى شما بيان مى كنم. سپس درباره علت اين خطاب عتاب آميزِ خداوند فرمود كه در نزول اين آيه جبرئيل سه بار بر من نازل شد،
ص: 66
و وجود منافقين و كارشكنان باعث شد تا از جبرئيل بخواهم كه از خدا بخواهد تا مرا از انجام چنين مأموريتى معاف بدارد، ولى خداوند نپذيرفت. اكنون هم از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم.
سپس بار ديگر آيه را تلاوت فرمود: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ، فى حَقِّ عَلِىٍّ عليه السلام. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» . و اين گونه بود كه آيه «بَلِّغْ» طى شرايط پر مخاطره اى نازل شد و به مردم اعلام گرديد.
متن آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » داراى چهار قسمت است كه در عين ارتباط به يكديگر، هر كدام بار سنگينى از زواياى غدير را با خود حمل مى كند، و در روايات مربوط به آيه هم جداگانه و به تفصيل مورد تبيين قرار گرفته است.
از آنجا كه درك عميقى از هر فراز در روشن تر شدن فراز بعدى اثر دارد، لذا چهار فصل آيه را جداگانه مورد موشكافى قرار مى دهيم، و تفسيرى كه در احاديث اهل بيت عليهم السلام آمده مى آوريم.
چهار فراز آيه عبارتند از:
«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» .
«وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» .
«وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .
«إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» .
فراز اول: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ»
در اين فراز دو قسمت بايد تبيين شود: «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ» و «بَلِّغْ» . اگر چه جمله اول مؤخّر است، ولى چون فهم معناى دقيق آن در جمله دوم مؤثر است مقدم شده است:
ص: 67
قسمت اول: «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ»
«ما» موصوله در اينجا نقطه ابهام است و بايد معلوم شود آنچه در اين مقطع از طرف خدا بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده چيست.
احاديث بسيارى از شيعه و غير شيعه در حد تواتر وارد شده كه منظور از «ما أُنْزِلَ» در اين آيه ولايت امير المؤمنين عليه السلام است، و اين مطلب در قالب عبارات كوتاه و بلند بيان شده است. در يك كلمه، مقصود «ولايت» است و در بلندترين عبارت منظور تمام خطبه بلند غدير است.
آنچه به عنوان تفسير عبارت «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» در روايات آمده مطالب زير است، كه بعضى مجمل و برخى ديگر واضح تر است، كما اينكه بعضى كوتاه تر و برخى مفصل تر است:
ما انْزِلَ فى عَلِىٍّ: آنچه درباره على نازل شده است.(1)
ما اُنْزِلَ فى حَقِّ عَلِىٍّ، يَعْنِى الْخِلافَةِ لِعَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ: آنچه در حق على نازل شده؛ يعنى خلافت براى على بن ابى طالب.(2)
انْ تَنْصِبَ عَلِيّا عَلَما لِلنّاسِ: على را به عنوان نشانه اى براى مردم منصوب نمايى.(3)
وِلايَةُ عَلِىٍّ عليه السلام: ولايت على عليه السلام.(4)
ما انْزِلَ الَيْكَ فى عَلِىٍّ لَيْلَةَ الْمِعْراجِ: آنچه در شب معراج درباره على بر تو نازل شد.(5)
ص: 68
انْ تَعْهَدَ عَهْدَكَ وَ تُقيمَ عَلِيّا عَلَما لِلنّاسِ يَهْتَدُونَ بِهِ: عهد خود را بسپارى و على را به عنوان علامتى براى مردم منصوب نمايى كه به وسيله او هدايت شوند.(1)
انْ اقِمْ عَلِيّا عَلَما وَ خُذْ عَلَيْهِمُ الْبَيْعَةَ وَ جَدِّدْ عَلَيْهِمْ ميثاقى لَهُمُ الَّذى واثَقْتُهُمْ عَلَيْهِ: على را به عنوان نشانه اى بر پادار و از مردم بيعت بگير و عهد و ميثاق مرا كه قبلاً با آنان بسته ام تجديد كن.(2)
انْ انْصِبَ لَكُمْ امامَكُمْ وَ الْقائِمَ فيكُمْ بَعْدى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى، وَ الَّذى فَرَضَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الْمُؤْمِنينَ فى كِتابِهِ طاعَتِهِ فَقَرَنَهُ بِطاعَتِهِ وَ طاعَتى وَ امَرَكُمْ بِوِلايَتِهِ: امام شما و آن كه بعد از من در ميان شما امور را بدست مى گيرد و وصى و جانشينم را منصوب نمايم، همان كسى كه خداى عزوجل در كتابش اطاعت او را بر مؤمنين واجب كرده، و اطاعت او را قرين اطاعت خود و من قرار داده و شما را به ولايت او امر كرده است.(3)
إنْ أقُومَ فى هذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ كُلَّ أبْيَضَ وَ أسْوَدَ: إنَّ عَلِىَّ بْنَ أبى طالِبٍ أخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى فى أُمَّتى وَ الإمامَ مِنْ بَعْدى، الَّذى كانَ مَحَلُّهُ مِنّى مَحَلَّ هارُونَ مِنْ مُوسى إلاّ أنَّهُ لا نَبِىَّ بَعْدى، وَ هُوَ وَلِيُّكُمْ بَعْدَ اللّه وَ رَسُولِهِ.
در اين مجلس بپا خيزم و به هر سياه و سفيدى بفهمانم كه على بن ابى طالب برادرم و وصيم و جانشينم در امت من و امام بعد از من است. همان كسى كه منزلت او نسبت به من همچون هارون نسبت به موسى است مگر آنكه پيامبرى بعد از من نيست. و او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسول است.(4)
تمام خطبه غدير كه بعد از اين امر و به عنوان امتثال آن ادا شده تفسير «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» است.(5)
ص: 69
قسمت دوم: «بَلِّغ»
اكنون كه منظور از آنچه بايد ابلاغ گردد معلوم شد، سؤال اين است كه آيا «ولايت على عليه السلام» قبلاً ابلاغ نشده بود ؟ آيا پيامبر صلى الله عليه و آله از هر فرصتى براى مطرح كردن خلافت و امامت و ولايت دوازده امام بعد از خود استفاده نمى كرد ؟ اگر چنين است پس اين تبليغ چه فرقى با تبليغ هاى قبلىِ ولايت دارد ؟
پاسخ اين است كه فرق اين ابلاغ با آنچه در قبل بوده رسميت آن از يك سو و مفصل بودن آن از سوى ديگر است. در حج هم مسئله همين طور بود. پيامبر صلى الله عليه و آلهبارها مسئله حج را مطرح كرده بود و در قرآن هم نازل شده بود و به برخى اعمال آن هم اشاره شده بود، و حتى حضرت مى توانست يك دور اعمال حج را براى مردم بيان كند بدون آنكه آنها را انجام دهد. ولى رسميت دادن به آن از يك سو و عملاً تمام جزئيات آن را براى مردم توضيح دادن از سوى ديگر، انگيزه چنين مراسمى براى حج بود.
طبيعى است كه در برخى اعمال كه هر روز يا هر چند گاه يكبار انجام مى شود و برنامه آن در چند كلمه خلاصه مى شود، نيازى به چنين مراسم مفصل نيست.
در مسائل اعتقادى هم آنچه مختصرتر است و آثار آينده ساز آن كمتر، نياز به مراسم رسمى و مفصل ندارد؛ ولى آنچه مانند «جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله» حساس است و جوانب پيچيده اى دارد، بايد در يك مراسم رسمى و تحت اعلان عمومى و با بسط همه جزئيات بيان گردد.
آنچه قبلاً درباره «ولايت على عليه السلام» در طول عمر پيامبر صلى الله عليه و آله توسط آن حضرت گفته شده بود، چه بسا در مواردى از سر تقيه بوده و حضرت صلاح ديده اند كه جوانبى از آن بيان نشود. در مواردى مخاطب درك كاملى نداشته و مجملاً گفته شده است.
اما در خطبه غدير با ضمانت عصمت پروردگار، تمام پرده هاى تقيه كنار رفته، و مخاطبانى به تعداد كل بشريت در نظر گرفته شده اند، و در مجلسى عظيم و بى سابقه كه از قبل پيش بينى شده بود، در اتمام حجتى همه جانبه، مسئله «ولايت امامان عليهم السلام» در كامل ترين شكل خود مطرح شده است.
ص: 70
فراز دوم: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»
در اين فراز نيز دو قسمت از آيه بايد تبيين شود: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ» ، «فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» .
قسمت اول: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ»
اين جمله شرطيه در اوامر الهى بر پيامبر صلى الله عليه و آله اولين و آخرين بار است، و در هيچ مورد ديگرى خداوند پس از دستورى به پيامبرش چنين خطابى نفرموده است. يعنى درباره آن حضرت انجام ندادن فرامين الهى قابل تصور نيست تا براى پيشگيرى از آن خداوند شرطى به ميان آورد.(1)
بنا بر اين، با قرائت اين آيه هر خواننده اى فورا متوجه مى شود كه در مورد اعلان ولايت زمينه خاصى بوده و جوّ خاصى حاكم شده كه به انجام رساندن چنين امرى با مشكل رو به رو شده است.
اين مشكل به صراحت در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله نيز مطرح شده، و براى آنكه همه جوانب مطلب كاملاً شفاف باشد آن حضرت صريحا فرموده است:
وَ انّى راجَعْتُ رَبّى خَشْيَةَ طَعْنِ اهْلِ النِّفاقِ وَ تَكْذيبِهِمْ: من درباره انجام اين امر به پروردگارم مراجعه و تقاضاى انجام نشدن آن را نمودم از ترس طعنه اهل نفاق و تكذيب آنان.(2)
وَ سَأَلْتُ جَبْرَئيلَ انْ يَسْتَعْفِىَ لِىَ السَّلامَ عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ الَيْكُمْ: من از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد تا مرا از تبليغ اين مطلب به شما معاف بدارد.(3)
طبعا اين سؤال مطرح مى شود كه پيامبر صلى الله عليه و آله از چه كسانى و از چه جهتى ترس داشت، كه با وجود آنها نتواند امر الهى را آنگونه كه بايد به ثمر رساند و ابلاغ نمايد ؟
ص: 71
باز هم براى آنكه اين احساس پيامبر صلى الله عليه و آله دقيقا مطرح شود، در سخنان آن حضرت در اين مورد كلماتى از قبيل «اخْشى» ، «اتَخَوَّفُ» ، «حَذَرا» و «مَخافَةَ» به چشم مى خورد، كه صراحتا ترس از چيزى يا كسى را دليل بر اين توقف ذكر مى فرمايد.
در روايات مربوط به آيه بلّغ، هم افرادى كه حضرت از شر آنان در امان نبوده مطرح شده؛ و هم جهتى كه از آن خوف داشته و هم عكس العمل پيامبر صلى الله عليه و آله با احساس چنين شرايطى بيان گرديده است، كه ذيلاً نمونه هاى آن را در چهار بخش ذكر مى كنيم:
ترس از چه كسانى، ترس از چه جهاتى، ريشه هاى نامساعد بودن شرايط، عكس العمل هاى پيامبر صلى الله عليه و آله با احساس شر مردم.
الف. ترس از چه كسانى ؟
در روايات مربوط به آيه، گاهى افراد مورد نظر با همان صفت كه از آنان ترسيده مى شود ذكر شده اند مثل «أهلُ النِفاق وَ الشِقاقِ»(1) و «أهلُ الإفكِ»(2)؛ و گاهى گروه خاصى از مردم بدون ذكر خصوصيت آنان آمده مثل «قُرَيش»(3) و «أصحابى»(4) و «قَومى»(5)؛ و گاهى همه مردم به طور عموم به عنوان كلمه «ناس»(6) ذكر شده است.
در مواردى هم دو مورد با هم ذكر شده مثلاً فرموده است: اخافُ قُرَيشا وَ النّاسَ.(7)
شكى نيست كه منظور از همه مردم اكثريت آنان است، و افرادى همچون سلمان و ابوذر و مقداد پشتيبانان ولايت بوده اند و هيچ خوفى از جانب آنان متوجه مسئله غدير نبوده است.
ص: 72
ولى اين مهم است كه بدانيم همان اكثريت مردم - از جهت ترسى كه بر آنان بوده به چند گروه تقسيم مى شدند و همه از يك جهت مشكل نداشتند؛ كه توضيح اين مطلب در قسمت بعدى ذكر خواهد شد.
اما ذكر «قريش» و «اصحاب» ناظر به حضور گروه خاصِ توطئه گر در بين آنان است كه اين مطلب بعد از شهادت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به خوبى آشكار شد و همه ديدند كه سردمداران سقيفه همه از قريش بيرون آمدند، و همانان كه نام «اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله» را بر پيشانى داشتند با سوء استفاده از همين عنوان كار خود را پيش بردند و اهداف شوم سقيفه را عملى ساختند.
ب. ترس از چه جهاتى ؟
براى اعلام ولايت در غدير، با در نظر گرفتن اقشار مختلف مردم، پيامبر صلى الله عليه و آله از جهات مختلفى مى ترسيد كه اين جهات به صراحت در روايات مفسِّر آيه بلّغ آمده است. اين جهات در دو قسمت قابل بررسى است: اتفاقاتى كه ممكن بود با اعلان ولايت روى دهد، و ريشه هايى كه باعث چنين وقايعى مى شدند.
اما اتفاقاتى كه ممكن بود روى دهد - على رغم اينكه ابتداءً جان حضرت در خطر احساس مى شد - ولى تكيه كلام حضرت بر جهاتى بود كه به حفظ دين مردم باز مى گشت، اگر چه جان حضرت هم در خطر بود.
آنچه به عنوان احساس خطر در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله آمده، هشت جهت است كه به ترتيبِ شدت آنها ذكر مى شود:
جهت اول: نپذيرفتن و اطاعت نكردن و مخالفت
اين كم ترين و ساده ترين برخورد كسانى بود كه ولايت على عليه السلام را قبول نمى كردند.
يعنى با آنكه مى دانستند اين ولايت از طرف خداست، ولى به عنوان سرپيچى رسما و علنا زير بار فرمان خدا نرفتنِ خود را اعلام مى كردند.
ص: 73
اين مسئله در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله اينگونه آمده است: انْ لا يُطيعُوا(1): اطاعت نكنند، انْ يُخالِفُونى(2): با من مخالفت كنند، انْ لا يَقْبَلُوا قَوْلى(3): سخن مرا نپذيرند.
جهت دوم: تكذيب
به اين معنى كه به آن حضرت در مطالبى كه مى فرمايد نسبت كذب دهند و بگويند: اينها را از جانب خود مى گويى و در نسبت آن به خدا دروغ مى گويى. اين پله دوم از عكس العمل هايى بود كه انتظار مى رفت گروهى از مخالفين ولايت در غدير با اين روش رو در روى حضرت بايستند.
اين جهت در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله با عبارات مَخافَةَ تَكْذيبِ أهلِ الإفكِ(4): از ترس تكذيب اهل افترا، وَ خَشْيَةَ تَكْذيبِ اهْلِ النِّفاقِ(5): براى حذر از تكذيب اهل نفاق، و أن يُكَذِّبُونى(6): از ترس آنكه مرا تكذيب كنند، آمده است.
جهت سوم: اتهام
به اين معنى كه بگويند: پيامبر صلى الله عليه و آله مطرح كردن مسئله ولايت را بهانه اى قرار داده تا خاندانش را بر ما مسلط كند و حكومت را از دست ديگران خارج سازد. اين نوع برخورد - كه بوى جاهليت مى دهد - با سرعت بيشترى در اذهان عموم مردم جاى مى گيرد و پذيرفته مى شود.
اين مسئله در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله اينگونه آمده: أن يَتَّهِمُونى(7): از ترس آنكه مرا متهم كنند. أنْ يَقُولُوا جاءَ بِابْنِ عَمِّهِ(8): اينكه بگويند پسرعموى خود را بر سر كار آورده.
ص: 74
جهت چهارم: استهزاء و مسخره كردن
اين روش يكى از راه هاى ديرينه منافقين در برخورد با مقام والاى پيامبر صلى الله عليه و آله بود، تا آنجا كه گاهى پشت سر حضرت با چشم و زبان خود اشاره هاى مسخره آميز مى كردند، و يا براى حضرت لقبى نامناسب شايع مى كردند مثل كلمه «اُذُن» به معناى گوش كه ذكر خواهد شد.(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله در كلام خود اين مسئله را با اين جمله ياد مى كند: لِعِلْمى بِحِيَلِ الْمُسْتَهْزِئينَ بِالاسْلامِ(2): به خاطر علمى كه درباره حيله هاى مسخره كنندگان اسلام دارم.
جهت پنجم: تفرقه
به اين معنى كه با مطرح شدن ولايت امير المؤمنين عليه السلام، هر يك از مردم -
با كشش ها و انحرافات درونى - در اين باره برخوردى داشته باشند و به تفرقه بيفتند و در صدد اعمال نظر خود باشند.
اين حقيقت نيز مسئله اى قابل پيش بينى بود، كه در روايت با چنين تعبيرى آمده است:
فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله مِنْ قَوْمِهِ وَ اهْلِ الْنِّفاقِ وَ الشِّقاقِ انْ يَتَفَرَّقُوا(3): پيامبر صلى الله عليه و آله از قوم خود و اهل نفاق و شقاوت ترس آن داشت كه مبادا متفرق شوند.
جهت ششم: اضطراب و طغيان
منظور از آن يك درجه بالاتر از تفرقه فكرى است، و نوبتِ بر هم ريختن نظم و بعد از آن طغيان و بلوا و آشوب به راه انداختن عده اى مى شود. اين احتمال نيز درباره جامعه مسلمين وجود داشت و زمينه آن فراهم بود.
ص: 75
پيامبر صلى الله عليه و آله اين نكته را به صراحت مطرح كرد: فَأَخْشى انْ يَضْطَرِبُوا(1): مى ترسم نظم را بر هم ريزند. و يا در روايت آمده است: فَتَخَوَّفَ انْ يَطْغَوْا فى ذلِكَ عَلَيْهِ(2): پيامبر صلى الله عليه و آله ترس آن داشت كه در اين باره بر عليه او طغيان كنند.
جهت هفتم: بازگشت به جاهليت
اين مسئله از مهم ترين خطراتى بود كه جامعه مسلمين را تهديد مى كرد و اين به دو علت بود: يكى آنكه فاصله چندانى با جاهليت گذشته نداشتند و بازگشت به آن مشكل نبود، و ديگر اينكه از ورودشان به اسلام هم دير زمانى نمى گذشت و هنوز پايه هاى اسلام در دل مردم آنچنان كه بايد مستحكم نشده بود.
اين جهت را پيامبر صلى الله عليه و آله به چند تعبير ياد كردند:
انَّ قَوْمى حَديثُوا عَهْدٍ بِالْجاهِلَيَّةِ، ضَرَبْتُهُمْ عَلَى الدّينِ طَوْعا وَ كَرْها حَتَّى انْقادُوا لى، فَكَيْفَ اذا حَمَلْتُ عَلى رِقابِهِمْ غَيْرى(3): قوم من به جاهليت قريب العهد هستند. من با آنان براى قبول دين جنگيده ام و با اختيار يا اكراه در برابرم تسليم شده اند. پس چگونه خواهد بود اگر بر آنان ديگرى را حاكم كنم ؟
و يا فرمود: انَّ النّاسَ حَديثُوا عَهْدٍ بِالاسْلامِ(4): مردم تازه مسلمان شده اند.
و يا در روايت آمده است: فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله مِنْ قَوْمِهِ انْ يَرْجِعُوا الى جاهِلِيَّةٍ(5): پيامبر صلى الله عليه و آله از قوم خود ترسيد كه به جاهليت باز گردند.
جهت هشتم: خطر جانى براى پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام
اين خطر كه در بازگشت از تبوك سابقه داشت، و منافقين نقشه قتل پيامبر صلى الله عليه و آله را در
ص: 76
راه بازگشت از جنگ تبوك و قتل امير المؤمنين عليه السلام را هنگام استقبال از پيامبر صلى الله عليه و آله در همان جنگ كشيده بودند و اجرا هم كردند؛ ولى خداوند آن دو بزرگوار را حفظ كرد.(1)
در اين موقعيت هم به طور جدى در چنين فكرى بودند و از هنگامى كه متوجه جدى بودن مراسم غدير شدند سعى داشتند قبل از اعلان ولايت در غدير آن حضرت را به قتل برسانند(2)، و وقتى موقعيتى نيافتند باز هم دست برنداشتند تا در گردنه هَرشى در بازگشت از غدير نقشه خود را عملى كردند؛ ولى خداوند به پيامبرش خبر داد و او را از شر آنان نجات داد.(3)
اين خطر نيز به صراحت در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله آمده است كه فرمود: اىْ رَبِّ، انّى اخافُ قُرَيْشا وَ النّاسَ عَلى نَفْسى وَ عَلِىٍّ(4): پروردگارا، من از قريش و مردم بر جان خود و على مى ترسم.
ج. ريشه هاى نامساعد بودن شرايط
اكنون با مرورى بر روايات مربوط به آيه بلّغ، آنچه به عنوان ريشه و علت اين جو فكرى نامساعد در جامعه مسلمين مى توانست باشد، ذكر مى كنيم:
1. نفاق
دورويى و نفاق در سال هاى آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله به اعلاترين درجه در جامعه مسلمين وجود داشت، چرا كه بسيارى از آنان كه مسلمان مى شدند در قلوبشان ايمان وجود نداشت و فقط به زبان اقرار مى كردند. اسلام آوردن بسيارى از مردم يا به طمع اوج گيرى اين دين الهى در آينده بود كه روز به روز آثار آن را مى ديدند، و يا از ترس شمشير و قتل بود، و يا براى رسوا نشدن همرنگ جماعت مى شدند.(5)
ص: 77
اكنون انبوهى از منافقين در ميان جمعيت حاضر در غدير وجود داشتند، كه احتمال مى رفت با كوچك ترين تغيير شرايط بتوانند اوضاع را در دست بگيرند و بلوايى بپا كنند، زيرا همينان قبلاً نيز در برابر اقدامات پيامبر صلى الله عليه و آله دست به كارشكنى هاى بسيارى زده بودند.
اين خطر جدى در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله به اين تعابير آمده است: خَشْيَةَ طَعْنِ اهْلِ النِّفاقِ(1): از ترس اهل نفاق، لِعِلْمى بِكَثْرَةِ الْمُنافِقينَ(2): به خاطر آگاهى من از زياد بودن تعداد منافقين.
در احاديث مربوط به آيه نيز مى فرمايد: خَشِىَ مِنْ اهْلِ النِّفاقِ وَ الشِّقاقِ(3): از اهل نفاق و شقاوت ترسيد، و يا مى فرمايد: امَرَهُ بِتَرْكِ الْحَفْلِ بِاهْلِ الزَّيْغِ وَ النِّفاقِ: خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد كه با اهل كجروى و دورويى همنشينى نكند(4)، و يا در حديثى آمده: فَضاقَ النَّبِىِّ صلى الله عليه و آله بِذلِكَ ذَرْعا لِمَعْرِفَتِهِ بِفَسادِ قُلُوبِهِمْ(5): با در نظر آوردن اين مطلب دنيا بر پيامبر صلى الله عليه و آله تنگ آمد، چرا كه از فساد قلوب آنان اطلاع داشت.
2. دشمنى با على عليه السلام
كينه توزى نسبت به على عليه السلام از ريشه هاى اساسى در مخالفت با مسئله ولايت بود. اين دشمنى در افراد ولدالزنا و ولد حيض و بسيارى از منافقين ذاتى بود(6)، و عده بسيارى هم بودند كه در جنگ هاى پيامبر صلى الله عليه و آله پدران و برادران و ساير فاميلشان به دست امير المؤمنين عليه السلام به قتل رسيده بودند و يا به دست آن حضرت ضربتى خورده يا اسير شده و يا مورد مجازاتى قرار گرفته بودند.
ص: 78
اكنون همه اين افراد مى بايست در برابر منبر غدير زانو مى زدند و مى شنيدند كه صاحب اختيارشان پس از پيامبر صلى الله عليه و آله همين على بن ابى طالب عليه السلام است، و پيداست كه تحمل چنين مقامى درباره آن حضرت براى چنين كسانى بسيار سنگين بود.
پيامبر صلى الله عليه و آله اين ريشه اساسى را به طور جدى در نظر داشت و متن حديث درباره آن چنين مى گويد: فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله مِنْ قَوْمِهِ انْ يَتَفَرَّقُوا لِما عَرَفَ مِنْ عَداوَتِهِمْ وَ لِما تَنْطَوى عَلَيْهِ انْفُسُهُمْ لِعَلِىٍّ عليه السلام مِنَ الْعَداوَةِ وَ الْبَغْضاءِ(1): پيامبر صلى الله عليه و آله از قوم خود ترسيد كه متفرق شوند، به خاطر عداوتى كه از آنان سراغ داشت، و به خاطر دشمنى و كينه اى كه نسبت به على عليه السلام داشتند.
3. تازه مسلمان بودن و نزديكى به جاهليت
اين يك امر طبيعى است كه هر كس تازه متوجه اشتباه خود شده و از فكرى دست برداشته و گرايش جديدى پيدا كرده، زمانى لازم دارد تا آخرين بقاياى گذشته را از جان و تن خويش بزدايد، و در عمق و جوانب راه نو پرورده شود.
در چنين موقعيتى نوسانات وارده قبل از پخته شدن فكر، ممكن است باعث بازگشت به گذشته و دست برداشتن از اعتقاد جديد شود. شكى نيست كه فاصله آن روز اسلام با اولين اعلان خروج از جاهليت 23 سال بيشتر نبود. چه بسيار بودند كسانى كه فاصله آنان با جاهليت به ده سال اخير پس از هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله باز مى گشت. عده اى از آنان با جاهليت يك سال بيشتر فاصله نداشتند و از فتح مكه مسلمانى را آغاز كرده بودند.
درباره چنين جمعيتى كه هنوز با افكار و تعصبات جاهلى دست و پنجه نرم مى كردند و هنوز ريشه هاى اعتقادى اسلام را به خوبى درنيافته بودند، راه بازگشت به جاهليت چندان دشوار نبود، به خصوص آنكه يادآورى خاطره هاى جنگ هاى بدر و احد و خندق و خيبر و فتح مكه نيز عوامل آماده اى براى تحريك آنان بود.
ص: 79
اين نكته جدى نيز در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان يكى از علل ترس از فتنه مردم مطرح شد، و حضرت چنين تعبير فرمود: انَّ قَوْمى حَديثُوا عَهْدٍ بِالْجاهِلِيَّةِ، ضَرَبْتُهُمْ عَلَى الدّينِ طَوْعا وَ كَرْها حَتَّى انْقادُوا لى، فَكَيْفَ اذا حَمَلْتُ عَلى رِقابِهِمْ غَيْرى(1): سابقه قوم من با جاهليت نزديك است. من با آنان براى قبول دين به اختيار يا با كراهت جنگيده ام تا آنكه در برابر من تسليم شده اند. پس چگونه خواهد بود اگر بر آنان ديگرى را حاكم كنم ؟
در حديث ديگرى تازه مسلمان بودن آنان را مطرح مى كند و مى فرمايد: انَّ النّاسَ حَديثُوا عَهْدٍ بالاسْلامِ فَاخْشى انْ يَضْطَرِبُوا(2): سابقه مردم با اسلام نزديك است، مى ترسم به اضطراب بيفتند.
در حديث ديگر از اين احساس چنين تعبير شده است: كَرِهَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله أنْ يَتَّهِمُوهُ لأنَّهُمْ كانُوا حَديثى عَهْدٍ بِجاهِلِيَّةٍ(3): پيامبر صلى الله عليه و آله ترسيد او را متهم كنند چرا كه به جاهليت نزديك بودند. و يا چنين آمده است: فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله انْ يَرْجِعُوا جاهِلِيَّةً(4): پيامبر صلى الله عليه و آله ترسيد مردم به اعتقاد جاهليت بازگردند.
4. كمى متقين
يكى از ريشه هاى اساسى در مسئله ولايت، كه بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله خيلى زود خود را نشان داد، كمبود تقوى و مراعات نكردن حضور خداوند بود. مردمى كه خدا را در نظر نگيرند، خيلى راحت با تغيير شرايط دست از اعتقاد خود بر مى دارند و هيچ ترس و واهمه اى هم به خود راه نمى دهند.
آنچه به معناى تقواى بازدارنده از انحراف است در آن مردم وجود نداشت، و جاى خالى اين ريشه اصيل اسلام به هر بهانه اى مى توانست زمينه فاصله گرفتن مردم از دين را آماده سازد.
ص: 80
اين همان چيزى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله خوف آن را داشت و درباره آن چنين تعبير فرمود: وَ سَأَلْتُ جَبْرَئيلَ انْ يَسْتَعْفِىَ لِىَ السَّلامَ عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ الَيْكُمْ لِعِلْمى بِقِلَّةِ الْمُتَّقينَ(1): اى مردم ! از جبرئيل خواستم كه درباره ابلاغ اين پيام به شما مرا معذور بدارد به خاطر آنكه از كمى متقين خبر دارم.
د. عكس العمل هاى پيامبر صلى الله عليه و آله با احساس شرّ مردم
اكنون نوبت آن است كه عكس العمل پيامبر صلى الله عليه و آله را هنگام احساس چنين شرى از جانب مردم ذكر كنيم. در رواياتى حالت درونى حضرت را مجسم مى كند كه فرمود: انَّهُ قَدْ نَزَلَ عَلَىَّ امْرٌ ضِقْتُ بِهِ ذَرْعا(2): مسئله اى بر من نازل شده كه كه به خاطر آن به تنگ آمده ام.
يا پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: انَّ اللّه تَبارَكَ وَ تَعالى ارْسَلَنى الَيْكُمْ بِرِسالَةٍ وَ انّى ضِقْتُ بِها ذَرْعا(3): خداوند تبارك و تعالى رساندن پيامى به شما را بر عهده من گذاشته است، و من براى انجام آن خود ا در فشار مى بينم؛ كه منظور از اين عبارت حالت و شرايطى است كه از به تنگ آمدن و در تنگنا قرار گرفتن و راه ها را مسدود ديدن به كسى دست مى دهد.
در روايتى ديگر تأثير اين انقلاب درونى را نشان مى دهد و مى گويد: فَبَكى النَّبِىُّ صلى الله عليه و آله حَتَّى اخْضَلَّتْ لِحْيَتُهُ(4): پيامبر صلى الله عليه و آله گريست به گونه اى كه محاسن مباركش از اشك خيس شد.
در حديثى ديگر انعكاس عملى اين تأثير بيان شده: كَرِهَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله انْ يُحَدِّثَ النّاسَ بِشَىْ ءٍ(5): پيامبر صلى الله عليه و آله ترجيح داد كه فعلاً در اين باره براى مردم چيزى نگويد.
ص: 81
قسمت دوم: «فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ»
با روشن شدن عللى كه باعث مراجعه پيامبر صلى الله عليه و آله به درگاه الهى درباره ابلاغ امر ولايت شد، نوبت آن است كه به بررسى پاسخ الهى به اين مراجعه و راهى كه خداوند براى حل اين مشكلات قرار داد، بپردازيم.
در اينجا آنچه در متون روايات در اين باره آمده ذكر مى كنيم، و تحليل و نتيجه گيرى صحيح آن را در پايان بحث هاى مربوط به آيه ذكر مى نماييم:
وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله مشكلات را مطرح كرد و پيرو آن معذور داشتن خود را از ابلاغ اين پيام در چنان شرايطى درخواست نمود، از طرف خداوند تأكيد بر ابلاغ و عدم امكان الغاى آن مطرح شد.
اين پاسخ الهى در بعضى روايات به صورت مجمل ذكر شده و با عبارات: وَعيدٌ مِنْ رَبّى، وَعيدٌ بَعْدَ وَعيدٍ(1)، تَهْديدٌ وَ وَعيدٌ(2)، تَهْديدٌ بَعْدَ وَعيدٍ(3) آمده كه منظور آميزه اى از تهديد و وعده ناگوار است.
همين اجمال در روايتى چنين آمده است: أتاهُ جَبْرِئيلُ بِالزَّجْرِ وَ الانْتِهارِ(4): جبرئيل دستور منع و پيشگيرى از عدم ابلاغ را آورد، كه به معناى هشدار نسبت عواقب انجام نشدن چنين ابلاغى و منع شديد از چنين فكر و تصميمى است.
در روايات ديگرى اين تهديد و وعده ناگوار الهى صريحا ذكر شده است. در بعضى از اين موارد فقط نارضايتى خداوند و ناقص ماندن رسالت الهى و بى ارزش شدن عمل مطرح شده است. اصل آن در متن آيه است كه مى فرمايد: «فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ؛ يعنى خداوند رسالتى را بر دوش تو قرار داده و تو از آن شانه خالى كرده اى، و يا به اين معنى كه اگر در ابلاغ ولايت كوتاهى كنى نبوت خود را ناقص گذاشته اى.
ص: 82
مورد ديگر در متن خطبه غدير است؛ آنجا كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه مِنّى إلاّ أنْ أبَلِّغَ ... : بعد از همه اين مشكلات خدا از من راضى نمى شود مگر آنكه ابلاغ كنم.
مورد ديگر روايتى است كه آن حضرت خطاب به امير المؤمنين عليه السلام مى فرمايد: لَوْ لَمْ ابَلِّغْ ما أُمِرْتُ بِهِ مِنْ وِلايَتِكَ لَحَبِطَ عَمَلى(1): اگر ابلاغ نكنم آنچه مأمور به آنم از ولايت تو عمل من بى ارزش مى شود.
در رواياتى هم اين تهديد الهى در شديدترين نوع آن يعنى عذاب و عقوبت الهى مطرح شده كه مى تواند نتيجه نرساندن رسالت و نارضايتى الهى باشد. در روايتى تعبير: عُقُوبَة اللّه ايّاىَ(2): عقوبت خدا نسبت به من، آمده است.
در موردى ديگر مى فرمايد: فَاوْعَدَنى لاَبَلِّغُها اوْ لَيُعَذِّبُنى(3): خدا مرا تهديد كرده كه يا اين پيام را ابلاغ نمايم و يا مرا عذاب مى نمايد.
در متن خطابه غدير مى فرمايد: حَذَرا مِنْ أنْ لا أفْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لا يَدْفَعُها عَنّى أحَدٌ وَ إنْ عَظُمَتْ حيلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ: از ترس اينكه مبادا انجام ندهم و عقوبت هلاك كننده اى از سوى خدا بر من فرود آيد كه احدى نتواند آن را از من دفع كند هر چند كه حيله او عظيم باشد و دوستى او خالص باشد.
در حديثى ديگر، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از اين هم شديدتر مطرح مى كند و مى فرمايد: فَهُوَ أهْوَنُ عَلَىَّ مِنْ أنْ يُعاقِبَنِىَ الْعُقُوبَةَ الْمُوجِعَةَ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ(4): ابلاغ چنين پيامى براى من آسان تر است از اينكه خداوند با عقوبت دردناك در دنيا و آخرت مرا عذاب كند.
ص: 83
فراز سوم: «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»
چهار نكته مهم درباره اين قسمت آيه بايد در نظر گرفته شود:
نكته اول: دراين آيه به جاى كلماتى از قبيل «حفظ» ، «وقى» ، «صون» ، از كلمه «عصم» استفاده شده است. اين كلمات با آنكه مترادف هستند ولى از نظر معناى دقيق، هر يك ظرافت هايى دارند كه استفاده از آنها را در مورد خاص خودشان مناسب تر مى نمايد.
فرق «عصم» با ساير الفاظى كه به معناى حفظ كردن است، در جهت «منع» آن است.
حفظ كردن در شرايط مختلفى قابل تصور است: گاهى كسى براى پيشگيرى از خطرِ احتمالى اقدام به حفاظت از خود يا ديگرى مى نمايد، كه در اين صورت «عصم» به كار نمى رود. اين لفظ در جايى استفاده مى شود كه خطر فعلاً هست و وجود عينى آن احساس مى شود، و به عنوان دفاع و مقابله با آن خطر اقدام به حفظ مى شود؛ و در واقع از برخورد خطر با شخص يا شيئ مورد نظر ممانعت مى شود.
بنا بر اين، جمله «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» ؛ يعنى اى پيامبر، خداوند متعال تو را از همه خطراتى كه خود را در معرض آن مى بينى و حقيقتا وجود دارد، حفظ خواهد كرد.
نكته دوم: وقتى خداوند ضمانت حفظ كسى را نمايد، اين يد قدرت اوست كه هر احتمال خطرى را از بين مى برد و اطمينان قلبى صد در صد ايجاد مى كند.
درباره اين ضمانت الهى، امير المؤمنين عليه السلام مى فرمايد: ضَمِنَ لَهُ عِصْمَتَهُ مِنْهُمْ(1): خداوند براى پيامبر صلى الله عليه و آله حفظ او از شر آنان را ضمانت فرمود. و امام رضا عليه السلام مى فرمايد: ازالَ كُلَّ تَقِيَّةٍ بِضِمانِ اللّه عَزَّ وَجَلَّ(2): هر تقيه اى را با ضمانت الهى از ميان برداشت.
ص: 84
نكته سوم: اين ضمانت در محدوده اجراى برنامه غدير و اعلان رسمى ولايت امير المؤمنين عليه السلام است. يعنى نگرانى پيامبر صلى الله عليه و آله از اين بود كه با مشكلات موجود نتواند اين اتمام حجت بزرگ و ابلاغ عظيم را به مرحله عمل برساند، و خداوند با اين ضمانتِ حفظ زمينه را براى اعلان ولايت آماده كرد. بنا بر اين، اگر تا رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله و يا بعد از آن اين نگرانى ها دوباره به ميان آمده و گاهى به مرحله عمل هم رسيده است، اين منافاتى با آيه ندارد.
نكته چهارم: ضمانت خداوند درباره مشكل عمومى اين ابلاغ است، و ربطى به قلوب مردم و رفتار آنان ندارد. بنا بر اين، گفتگوها و كارهايى كه مخفيانه بين آنان رد و بدل شده - بدون آنكه بتواند خللى به برنامه غدير وارد كند - از اين ضمانت خارج است.
بايد گفت: اصولاً چنين مسايلى نياز به ضمانت ندارد، زيرا خللى به اين ابلاغ وارد نمى كند.
با توجه به چهار نكته فوق، نوبت آن است كه اين فراز آيه را در سه بخش مورد بررسى قرار دهيم:
1. حفظ از چه كسى و چه چيزى ؟
آنچه در بيان نگرانى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله ذكر شد مورد ضمانت الهى است، كه در آيه به شكل مطلق مطرح شده و حفظ از مردم ذكر گرديده است. حفظ از منافقين، قريش، اصحاب، و به تعبيرى اكثريت مردم كه در آيه با تعبير «ناس» آمده است.
حفظ از مخالفت و تكذيب و اتهام و استهزاء علنىِ مردم، و در كنار آن حفظِ جامعه از تفرقه و اضطراب و طغيان و بازگشت علنى به جاهليت، و در رأس همه حفظِ جان پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام تا برگزارى كامل مراسم سه روزه غدير؛ مواردى است كه در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان مشكلات بر سر راه اين ابلاغ مطرح شده بود، و خداوند حفظ و حراست از همه را ضمانت فرمود.
ص: 85
در يك جمله مى توان گفت: خداوند از شر هر كسى و از هر خطرى كه به عنوان مانع بر سر راه اين اتمام حجت مطرح بوده، حفظ را ضمانت فرموده در حدى كه بدون هيچ دغدغه اى راه آن هموار باشد.
2. درخواست حفظ
يكى از نكات قابل توجه اين است كه وقتى عذر پيامبر صلى الله عليه و آله درباره ابلاغ اين پيام پذيرفته نشد، آن حضرت درخواست عصمت از خداوند نمود، و اين ضمانت حفظ در واقع پاسخ به خواسته حضرت بود. اين مطلب در سه روايت با جزئياتش منعكس است:
در روايت حذيفه چنين است:
فَقُلْتُ لِصاحِبى جَبْرَئيلَ: يا خَليلى، إنَّ قُرَيْشا قالُوا لى كَذا وَ كَذا ! فَاتَى الْخَبَرُ مِنْ رَبّى فَقالَ: «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»(1): به جبرئيل اين اظهار نگرانى را كردم كه قريش مطالبى به من گفته اند ! از جانب خدا برايم خبر آمد كه «خدا تو را از شر مردم حفظ مى كند» .
در حديث ديگرى فقط به سه مرحله اى بودن نزول آيه اشاره شده است كه بار اول جبرئيل نازل شد و قسمت اول آيه را آورد. وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله اظهار نگرانى فرمود قسمت دوم آيه هم نازل شد، و اين بار كه حضرت نگرانى خود را اعلام كرد مى گويد:
فَعَرَجَ جَبْرَئيلُ وَ نَزَلَ عَلَيْهِ فِى الْيَوْمِ الثّالِثِ وَ كانَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله بِمَوْضِعٍ يُقالُ لَهُ غَديرَ خُمٍّ. فَقالَ لَهُ: يا رَسُولُ اللّه، قالَ اللّه تَعالى: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ ... » : جبرئيل بالا رفت و روز سوم بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد در حالى كه آن حضرت در غدير خم بود و قسمت سوم آيه (وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ) را هم نازل كرد.(2)
ص: 86
در حديث ديگر جزئيات اين درخواستِ حفظ و پاسخ الهى مفصل تر آمده است:
... وَ سَأَلَ جَبْرَئيلُ انْ يَسْأَلَ رَبَّهُ الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ وَ انْتَظَرَ انْ يَأْتِيَهُ جَبْرَئيلُ بِالْعِصْمَةِ مِنَ النّاسِ عَنِ اللّه جَلَّ اسْمُهُ. فَأَخَّرَ ذلِكَ ... . فَأَتاهُ جَبْرَئيلُ وَ لَمْ يَأْتِهِ بِالْعِصْمَةِ مِنَ اللّه جَلَّ جَلالُهُ بِالَّذى ارادَ؛ حَتّى بَلَغَ كُراعَ الْغُمَيْمِ فَأَتاهُ جَبْرَئيلُ وَ امَرَهُ بِالَّذى اتاهُ فيهِ مِنْ قِبَلِ اللّه وَ لَمْ يَأْتِهِ بِالْعِصْمَةِ.
فَقالَ: يا جَبْرَئيلُ، انّى اخْشى قَوْمى ... . فَسَأَلَ جَبْرَئيلُ كَما سَأَلَ بِنُزُولِ آيَةِ الْعِصْمَةِ، فَأَخَّرَهُ ذلِكَ فَرَحِلَ. فَلَمّا بَلَغَ غَديرَ خُمٍّ اتاهُ جَبْرَئيلُ عَلى خَمسِ ساعاتٍ مَضَتْ مِنَ النَّهارِ بِالزَّجْرِ وَ الانْتِهارِ وَ الْعِصْمَةِ مِنَ النّاسِ(1):
پيامبر صلى الله عليه و آله از جبرئيل درخواست كرد كه حفظ از مردم را از خدا بخواهد، و منتظر ماند تا جبرئيل خبر اين حفظ از مردم را از طرف خدا بياورد، ولى اين مسئله تأخير پيدا كرد ... ، تا آنكه بار ديگر جبرئيل نازل شد، ولى از طرف خداوند جل جلاله حفظ درباره آنچه مى خواست را نياورد. تا آنكه به كُراعُ الْغُمَيْم رسيد و در آنجا دوباره جبرئيل آمد و همان دستورى كه از طرف خدا آورده بود دوباره تكرار كرد ولى خبر حفظ را نياورد.
حضرت فرمود: اى جبرئيل، من از قوم خود ترس دارم ... . و بار ديگر از جبرئيل نازل شدن آيه درباره حفظ را طلب كرد و به همين جهت كار ابلاغ را به تأخير انداخت و از آنجا هم حركت كرد. به غدير خم كه رسيد پنج ساعت از روز گذشته جبرئيل با تأكيد بر ابلاغ پيام و منع از ترك آن به همراه خبر حفظ از مردم نازل شد.
3. عكس العمل پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از ضمانت حفظ
پس از اينكه با ضمانت الهى همه نگرانى ها از ميان رفت، پيامبر صلى الله عليه و آله براى هوشيارى مردم جملات مهمى بر زبان مبارك جارى كرد كه حاكى از تصميم قاطع و جدى بر ابلاغ ولايت بود.
ص: 87
از جمله فرمود: لاَمْضِيَنَّ امْرَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ(1): حتما امر خداى عزوجل را به مرحله اجرا خواهم گذاشت.
ونيز فرمود: اؤَدّى ما اوْحى الَىَّ رَبّى(2): آنچه پروردگارم بر من وحى كرده ادا مى كنم.
آن حضرت براى آنكه بفهماند ديگر هيچ ترسى از هيچ چيزى وجود ندارد فرمود: ألا وَ انّى غَيْرَ هائِبٍ لِقَوْمٍ وَ لا مُحابٍ لِقَرابَتى(3): بدانيد كه من از هيچ گروهى ترس ندارم و به خاطر فاميلم خود را به گناه نمى اندازم» .
از سوى ديگر براى آنكه فورى بودن اين دستور را به همه نشان دهد فرمود: أنيخُوا ناقَتى، فَوَاللّه ما أبْرَحُ مِنْ هذَا الْمَكانِ حَتّى أبْلُغَ رِسالَةَ رَبّى(4): شتر مرا بخوابانيد، كه به خدا قسم از اين مكان حركت نخواهم كرد تا رسالت پروردگارم را ابلاغ نمايم.
همچنين براى آنكه اين اعلان را عمومى كند فرمود: أيُّهَا النّاسِ أجيبُوا داعِىَ اللّه، أنَا رَسُولُ اللّه (5): اى مردم دعوت كننده خدا را اجابت كنيد كه من پيام آور خدايم.
در پى اين اعلام دستور داد كسانى را كه براى فرار از اين برنامه عظيم پيشاپيش از غدير خم عبور كرده بودند بازگردانند و همه براى بلندترين خطابه پيامبر صلى الله عليه و آله درباره مهم ترين رسالت آن حضرت آماده شوند.
در سايه همين ضمانت حفظ الهى بود كه با حضور آن همه منافق و توطئه گر، خطابه يك ساعته پيامبر صلى الله عليه و آله در كمال آرامش ايراد شد(6) و در بين سخنرانى بدون آنكه نظم مجلس بر هم ريزد، آن حضرت امير المؤمنين عليه السلام را بر سر دست بلند كرد
ص: 88
و معرفى نمود(1) و در اواخر خطبه از مردم بيعت لسانى گرفت و مطالب مفصلى را كلمه كلمه فرمود و مردم تكرار كردند و بدانها اقرار نمودند(2)، بدون آنكه كوچك ترين صداى مخالفى از مردم بلند شود و يا كسانى قدرت داشته باشند در اين فرصت ها مجلس را بر هم بريزند.
بعد از آن بستن عمامه سحاب(3) و سرودن شعر غدير توسط حسان بن ثابت با حضور مردم در كمال آرامش انجام شد.(4)
از همه مهم تر اينكه در طول سه روز آن جمعيت صد و بيست هزار نفرى به نوبت آمدند و با پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام جداگانه بيعت كردند(5) و در طول اين سه روز هيچ كس جرئت كوچك ترين اخلال در نظم پيدا نكرد؛ در حالى كه منافقين بين آن جمعيت آمادگى هر اغتشاشى را داشتند، و اين خدا بود كه قلب و جسم و روح آنان را تسخير كرد تا اراده خود را تحقق بخشد.
نكته بسيار مهم در مسئله حفظ الهى از شر مردم اين است كه همه آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله از شر آن مى ترسيد و به عنوان سدّى در برابر مسئله اعلان ولايت پيش بينى مى كرد واقعا وجود داشت؛ و خداوند ضمانت كرد آنچه هست را با قدرت مطلقه خويش دفع كند و نگذارد آن مسائل به مرحله اى برسد كه مانع از اجراى آزادانه و بدون تقيه مراسم سه روزه غدير در كمال آرامش شود.
در اينجا جا دارد تفصيلى از فتنه هاى پشت پرده غدير طبق آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله اشاره مى كرد بيان شود، تا معلوم شود جز معجزه الهى و يد قدرت پروردگار نمى توانست اجراى برنامه غدير را ضمانت كند، و آن مراسم عظيم و سه روزه در همه ابعاد پيش بينى شده اش تحقق يابد.
ص: 89
نگرانى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله عبارت بودند از:
نپذيرفتن مردم.
تكذيب آنان.
اتهام به حضرت.
استهزاء نسبت به حضرت.
تفرقه مردم.
اضطراب و طغيان مردم.
بازگشت مردم به جاهليت.
خطر جانى نسبت به خود و على عليه السلام.
ذيلاً شواهد دال بر وجود همه اين موارد را همزمان با مراسم غدير ذكر مى كنيم تا عمق معناى «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» را بهتر درك كنيم:
شاهد اول: نپذيرفتن ولايت
عده اى از منافقين گفتند: لا نَرْضى انْ يَكُونَ وَزيرَهُ(1): ما راضى نمى شويم كه على وزير او باشد.
عده اى از منافقين به يكديگر گفتند: انَّ افْئِدَتَنا لا تَقْوى عَلى ذلِكَ أبَدا مَعَ الطّاعَةِ لَهُ(2): هرگز قلوب ما طاقت پذيرش ولايت را ندارد در حالى كه بخواهيم مطيع او هم باشيم.
وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... ، دو نفر از قريش سرهاى خود را به يكديگر نزديك كردند و گفتند: وَ اللّه لا نُسَلِّمُ لَهُ ما قالَ ابَدا(3): به خدا قسم در برابر آنچه او گفت ابدا تسليم نخواهيم شد.
ص: 90
عده اى از منافقين در بين خود گفتند: ما لَكُمْ فِى الْحَياةِ مِنْ حَظٍّ انْ افْضَى الامْرُ الى عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ، وَ انَّ مُحَمَّدا عامِلُكُمْ عَلى ظاهِرِكُمْ وَ انَّ عَلِيّا يُعامِلُكُمْ عَلى ما يَجِدُ لِنَفْسِهِ مِنْكُمْ، فَأحْسِنُوا النَّظَرَ فى ذلِكَ وَ قَدِّمُوا رَأْيَكُمْ فيهِ(1):
اگر خلافت به على بن ابى طالب برسد شما را از زندگى نصيبى نخواهد بود، چرا كه محمد طبق ظاهرتان با شما رفتار مى كرد ولى على طبق آنچه در نفس خود درباره شما مى يابد با شما برخورد خواهد كرد. پس در اين مسئله نيك بنگريد و نظرات خود را ارائه دهيد.
عده اى از قريش پس از منبر و خطبه غدير نزد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آمدند و گفتند: مردم راضى نمى شوند كه نبوت در تو و امامت در پسر عمويت باشد. اگر امامت را از او به ديگرى منتقل كنى بهتر خواهد بود. حضرت فرمود: من در اين باره اختيارى ندارم ! گفتند: اكنون كه از ترس مخالفت با پروردگارت اين كار را انجام نمى دهى، پس مردى از قريش را در خلافت با او شريك كن. ولى پيامبر صلى الله عليه و آله اين پيشنهد را هم همانند قبلى ها نپذيرفت.(2)
شاهد دوم: تكذيب پيامبر صلى الله عليه و آله در مسئله ولايت الهى
تكذيب به اين معنى كه در نسبت مسئله تبليغ ولايت به امر پروردگار تشكيك كنند، و درصدد جلوه دادن آن به صورت يك امر شخصى باشند. يعنى بگويند:
اينكه مى گويى ولايت را از طرف خدا آورده اى دروغ مى گويى ! اين مسئله در غدير به طور شاخص از ابوبكر و عمر سر مى زد و به بهانه هاى مختلف در صدد القاء چنين شبهه اى بودند. به محض آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز منبر غدير قرار گرفت با تمسخر به اطرافيانش گفت: اكنون بر مى خيزد و مى گويد: خدايم چنين گفته است(3) ! !
ص: 91
جلوه ديگر آن هنگام بيعت بود كه همه مردم بدون چون و چرا بيعت كردند و فقط ابوبكر و عمر قبل از بيعت پرسيدند: مِنَ اللّه اوْ مِنْ رَسُولِهِ: آيا اين مسئله ولايت از طرف خداست يا رسولش ؟ يعنى خدا به تو دستور داده يا از طرف خود مى گويى ؟ ! در واقع مى خواستند اين احتمال را ايجاد كنند كه ممكن است تعيين خليفه يك امر شخصى باشد و امرى الهى نباشد.
لذا حضرت فورا آن را رد كرده فرمود: وَ هَل يَكُونُ مِثْلُ هذا عَنْ غَيْرِ امْرِ اللّه ؟ نَعَمْ، امْرٌ مِنَ اللّه وَ مِنْ رسُولِهِ: آيا مثل اين مسئله بدون امر خدا مى شود ؟ ! بلى، امرى از جانب خدا و رسولش است.(1)
بارزترين نمونه كه پاسخ همه تكذيب ها با جواب دندان شكن الهى داده شد و به همه فهماند كه ولايت مستقيما از جانب خداست، ماجراى حارث فهرى بود كه گستاخانه تكذيب خود را مطرح كرد و گفت: اين همه دستورات كه از طرف خدا آوردى همه را قبول كرديم؛ اكنون نوبت اين رسيده كه پسر عمويت را بر ما حاكم كنى ؟ آيا اين را از پيش خود مى گويى يا از جانب خداست ؟
حضرت فرمود: خدا به من وحى كرده و واسطه بين من و خدا جبرئيل است و من اعلان كننده پيام خدا هستم و بدون اجازه پروردگارم خبرى را اعلام نمى كنم.
حارث با جسارت تمام به خداى غدير خطاب كرد: خدايا، اگر آنچه محمد مى گويد حق و از جانب توست، سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذابى دردناك بر ما فرست.
خداوند هم فورا پاسخ او را داد تا در نسبت غدير و ولايت به پروردگار جهان شبهه اى ايجاد نشود، و سنگريزه اى فرستاد و او را هلاك كرد. پيامبر صلى الله عليه و آله در آنجا به عنوان تأكيد اين مطلب به مردم فرمود: شنيديد و ديديد ؟ گفتند: آرى(2) !
ص: 92
شاهد سوم: اتهام به حضرت كه با اعلام ولايت اهداف ديگرى دارد !
يكى ديگر از تحريكات منافقين براى تخريب غدير، بيدار كردن احساسات جاهلى مردم بود كه بگويند: اين برنامه ظاهر سازى براى مسلط كردن خاندان خود بر مردم تا آخر دنياست. اين گونه مطالب در بين مردمى كه تعصبات بى اساس در بين آنان رواج فراوانى داشت تأثير لازم را مى گذاشت و ضربه بر غدير مى زد. نمونه هايى از آن را مرور مى كنيم:
عده اى با اعلان ولايت گفتند: هذِهِ مِنْهُ عَصَبِيَّةٌ(1): اين از طرف او يك تعصب است !
عمر گفت: لَشَدَّ ما يَرْفَعُ بِضِبْعِ ابْنِ عَمِّهِ(2): خوب بازوى پسر عمويش را محكم بلند مى كند !
عده اى از مردم گفتند: انَّ مُحَمَّدا لَيَدْعُونا فى كُلِّ وَقْتٍ الى امْرٍ جَديدٍ، وَ قَدْ بَدَأَ بِأَهْلِ بَيْتِهِ يُمَلِّكُهُمْ رِقابَنا(3): محمد هر از چند گاهى ما را به مسئله جديدى فرا مى خواند، و اكنون نوبت اهل بيتش شده كه آنان را بر گُرده ما سوار مى كند.
گروهى از منافقين گفتند: قَدِ افْتَتَنَ بِهذَا الْغُلامِ ! ما بالُهُ رَفَعَ بِضِبْعِهِ ؟ ! لَوْ قَدَرَ انْ يَجْعَلَهُ مِثْلَ كَسْرى وَ قَيْصَرَ لَفَعَلَ(4): به اين جوان مغرور شده است ! چه خبر است كه بازوى او را بلند مى كند ؟ ! اگر مى توانست آن را مانند كسرى و قيصر قرار دهد چنان مى كرد.
عده اى ديگر گفتند: انَّ مُحَمَّدا يُريدُ انْ يَجْعَلَ هذَا الامْرَ فى اهْلِ بَيْتِهِ كَسُنَّةِ كَسْرى وَ قَيْصَرَ الى آخِرِ الدَّهْرِ(5): محمد مى خواهد امر خلافت را تا آخر روزگار مانند كسرى و قيصر در اهل بيتش قرار دهد.
ص: 93
شاهد چهارم: استهزاء و به مسخره گرفتن غدير
يكى از حربه هاى منافقين در طول بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله بى ادبى و جسارت نسبت به ساحت مقدس آن حضرت و حرمت شكنى بود كه از نمادهاى آن مسخره كردن بود و قرآن هم به اين مطلب تصريح كرده است. در غدير كه غيظ منافقين به اوج خود رسيده بود، اين مسئله چند بار تكرار شد كه نمونه هاى آن را مرور مى كنيم:
به محض آماده شدن منبر غدير، عمر گفت: أما وَاللّه لَيَأْتِيَنَّكُمْ بِداهِيَةٍ(1): به خدا قسم، آگاه باشيد كه مسئله عظيم ناراحت كننده اى براى شما خواهد آورد.
در همان مورد عمر گفت: أما تَرَوْنَ عَيْنَيْهِ كَأَنَّهُما عَيْنا مَجْنُونٍ(2): نمى بينيد چشمان او را كه مانند چشمان ديوانه است.
يكى ديگر از منافقين گفت: ما تَرَوْنَ عَيْناهُ تَدُورانِ كَأَنَّهُ مَجْنُونٍ(3): نمى بينيد چشمان او را كه گويى ديوانه است.
عده اى از منافقين پس از سخنرانىِ غدير در خيمه هاى خود جمع شده و با يكديگر چنين مى گفتند: وَ اللّه انْ كُنّا اصْحابَ كَسْرى وَ قَيصَرَ لَكُنّا فِى الْخَزِّ وَ الْوَشى وَ الدّيباجِ وَ النِّساجاتِ، وَ انّا مَعَهُ فِى الاخْشَنَيْنِ: نَأْكُلُ الْخَشِنَ وَ نَلْبِسُ الْخَشِنَ، حَتّى اذا دَنا مَوْتُهُ وَ فَنِيَتْ ايّامُهُ وَ حَضَرَ اجَلُهُ ارادَ انْ يُوَلِّيَها عَلِيّا مِنْ بَعْدِهِ. اما وَ اللّه لَيَعْلَمَنَّ(4):
به خدا قسم، اگر از اصحاب كسرى و قيصر بوديم اكنون در لباس هاى خز و رنگارنگ و ديبا و بافته ها بوديم، ولى همراه او در دو خشن به سر مى بريم: هم خوراك خشن مى خوريم و هم لباس خشن مى پوشيم. اكنون هم كه مرگ او نزديك شده و اجل او رسيده مى خواهد اين سلطه را به على بعد از خود واگذارد. به خدا قسم خواهد دانست ! !
ص: 94
عمر وقتى در روز غدير بيعت كرد، شانه ها را بالا انداخت و رو به ابوبكر گفت: لَشَدَّ ما يَرْفَعُ بِضِبْعَىْ ابْنِ عَمِّهِ(1): عجب بازوى پسر عمويش را محكم بلند كرده است.
معاويه پس از سخنرانى غدير برخاست و متكبرانه حركت كرد و با غضب بيرون آمد، در حالى كه دست راست خود را بر ابوموسى اشعرى و دست چپش را بر مغيره تكيه داده بود و مى گفت: وَ اللّه لا نُصَدِّقُ مُحَمَّدا عَلى مَقالَتِهِ وَ لا نُقِرُّ لِعَلِىٍّ وِلايَتَهِ(2): به خدا قسم، محمد را بر گفتارش تصديق نمى كنيم و براى على به ولايتش اقرار نمى كنيم !
پيرمردى از منافقين گفت: لَئِنْ كُنّا بَيْنَ اقْوامِنا كَما يَقُولُ هذا لَنَحْنُ اشَرُّ مِنَ الْحَميرِ:
اگر ما در بين خويشاوندان خود آنگونه كه اين مرد مى گويد باشيم از خران هم بدتريم ! ! جوانى از منافقين كه در كنارش بود گفت: لَئِنْ كُنْتَ صادِقا لَنَحْنُ اشَرُّ مِنَ الْحَميرِ(3): اگر راست بگويى ما واقعا از خران هم بدتريم !
سه نفر از منافقين در خيمه خود مخفيانه صحبت مى كردند. يكى گفت: وَ اللّه انَّ مُحَمَّدا لاَحْمَقٌ انْ كانَ يَرى انَّ الامْرَ يَسْتَقيمُ لِعَلِىٍّ مِنْ بَعْدِهِ: به خدا قسم محمد احمق است اگر خيال مى كند خلافت بر قامت على بعد از او راست خواهد آمد ! ديگرى گفت: اتَجْعَلُهُ احْمَقَ ؟ ! الَمْ تَعْلَمْ انَّهُ مَجْنُونٌ قَدْ كادَ انْ يَصْرَعَ ... : او را احمق حساب مى كنى ؟ ! خبر ندارى كه او ديوانه است، و نزديك بوده به صرع گرفتار شود ؟ ! سومى گفت: دَعُوهُ ! انْ شاءَ انْ يَكُونَ احْمَقَ وَ انْ شاءَ انْ يَكُونَ مَجْنُونا ! وَ اللّه ما يَكُونُ ما قالَ ابَدا(4): او را رها كنيد ! مى خواهد احمق باشد يا ديوانه ! به خدا قسم آنچه او گفت هرگز واقع نخواهد شد.
ص: 95
پس از سخنرانى هنگامى كه مردم از كنار منبر پراكنده شدند چند نفر از قريش جمع شده بودند و بر آنچه به وقوع پيوست تأسف مى خوردند. در اين هنگام سوسمارى از كنار آنان گذشت. يكى از آنان گفت: لَيْتَ مُحَمَّدا امَّرَ عَلَيْنا هذَا الضَّبَ دونَ عَلِىٍّ(1): اى كاش محمد اين سوسمار را به جاى على امير ما قرار مى داد.
شاهد پنجم: تفرقه در اثر شنيدن مسئله ولايت
تفرقه و اختلاف در مرحله فكرى و عملى امرى بود كه طبيعتا با اعلام ولايت پيش مى آمد، زيرا عده اى آن را مى پذيرفتند و عده اى به سكوت برگزار مى كردند و عده اى مخالفت مى نمودند. در غدير به ضمانت خداوند مرحله عملى آن هرگز اتفاق نيفتاد، ولى مرحله فكرى آن خود را نشان داد:
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: يُوَطِّنُونَ انْفُسَهُمْ عَلَى التَّمَرُّدِ عَلى عَلِىٍّ انْ كانَتْ بِكَ كائِنَةً: خود را براى تمرد بر على در آن هنگام كه اتفاقى برايت بيفتد (يعنى مرگ) آماده مى كنند.(2)
در حديث ديگرى آمده است: آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله امير المؤمنين عليه السلام را در روز غدير در آن جايگاه قرار داد مردمِ منحرف سه دسته شدند: عده اى گفتند: ضَلَّ مُحَمَّدٌ: محمد گمراه شده است ! ! عده اى ديگر گفتند: غَوى: به آرزوهايش دل خوش كرده است ! و گروه ديگرى گفتند: بِهَواهُ يَقُولُ فى اهْلِ بَيْتِهِ وَ ابْنِ عَمِّهِ: درباره اهل بيتش و پسر عمويش به دلخواه خويش سخن مى گويد.(3)
شاهد ششم: طغيان و توطئه
طغيان و اضطراب در غدير به مرحله عمل نرسيد و اين همان ضمانت الهى بود، ولى نقشه هاى طغيان و اقدامات براندازنده و توطئه هاى مخرّب به طور جدى جريان داشت.
ص: 96
همين اقدامات بود كه بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله چنان سريع به مرحله عمل درآمد كه فرصت هرگونه مقابله را سلب كرد و قدرت را در دست گرفت. نمونه هايى از آنچه در غدير به عنوان توطئه جريان داشت ذكر مى كنيم:
منافقين گفتند: لَئِنْ ماتَ مُحَمَّدٌ لَنُخَرِّبُ دينَهُ(1): اگر محمد از دنيا برود دين او را خراب مى كنيم.
در روايتى آمده است: انَّ قَوْما مِنْ مُتَمَرِّديهِمْ وَ جَبابِرَتِهِمْ تَواطَؤُوا بَيْنَهُمْ انْ كانَتْ لِمُحَمَّدٍ كائِنَةً لَنَدْفَعَنَّ عَنْ عَلِىٍّ هذَا الامْرَ وَ لا نَتْرُكَنَّهُ لَهُ(2): عده اى از تمردكنندگان و زورگويانشان در بين خود هم پيمان شدند كه اگر براى محمد اتفاقى افتاد خلافت را از على دور كنيم و نگذاريم در اختيار او قرار بگيرد.
پنج نفر از اصحاب صحيفه ملعونه اول پيمان نامه اى امضا كردند، و سپس آن را در كعبه دفن نمودند. در آن صحيفه نوشته شده بود:
إنْ أماتَ اللّه مُحَمَّدا اوْ قُتِلَ لا يَرُدُّ هذَا الامْرَ فى اهْلِ بَيْتِهِ: اگر خدا محمد را بميراند يا كشته شود امر خلافت به اهل بيتش باز نگردد. اين پنح نفر عبارت بودند از ابوبكر و عمر و ابوعبيده جراح و سالم مولى ابى حذيفه و معاذ بن جبل.(3)
وقتى سالم مولى ابى حذيفه از چهار نفر ديگر سؤال كرد براى چه جمع شده ايد، آنها گفتند: انّا قَدِ اجْتَمَعْنا عَلى انْ نَتَحالَفَ وَ نَتَعاقَدَ عَلى انْ لا نُطيعَ مُحَمَّدا فيما فَرَضَ عَلَيْنا مِنْ وِلايَةِ عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ بَعْدَهُ(4): ما جمع شده ايم تا هم قسم و هم پيمان شويم كه از محمد اطاعت نكنيم در آنچه از ولايت على بن ابى طالب بعد از خود بر ما واجب كرد.
ص: 97
به محض بازگشت به مدينه همان پنج نفر با عده اى از منافقين در خانه ابوبكر صحيفه مفصل دوم را تدوين كردند: اجْتَمَعَ الْقَوْمُ جَميعا وَ كَتَبُوا صَحيفَةً بَيْنَهُمْ عَلى ذِكْرِ ما تَعاهَدُوا عَلَيْهِ فى هذَا الامْرِ وَ انَّ الامْرَ الى ابى بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ ابى عُبَيْدَةٍ وَ سالِمٍ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْهُمْ(1): همگى جمع شدند و در بين خود نوشته اى طبق آنچه قبلاً پيمان بسته بودند نوشتند؛ و مضمون آن اين بود كه خلافت بايد در دست ابوبكر و عمر و ابوعبيده و سالم باشد و از اين پنج نفر خارج نباشد.
شاهد هفتم: بازگشت مردم به جاهليت
مسئله ارتداد مردم از اسلام و بازگشت به جاهليت در دو مرحله فرض مى شود:
يكى بازگشت درونى و ديگرى اعلام علنى اين بازگشت. در غدير آنان كه منافق بودند در واقع داخل اسلام نشده بودند تا از آن خارج شوند، و به هر حال خارج از اسلام بودند.
آنچه مورد ترس بود ضعيف الايمان ها و سست عقيده ها بودند كه احتمال انحرافشان و بازگشتشان به جاهليت بسيار قوى بود، و ترس ديگر از اين بود كه منافقان رجوع به جاهليت را علنى كنند و عملاً اسم اسلام را محو كنند.
آنچه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله رخ داد و در غدير خداوند مانع از وقوع آن شد، همين بازگشت از دين بود كه فرمود: انَّ النَّبِىَّ لَمّا قُبِضَ ارْتَدَّ النّاسُ عَلى اعْقابِهِمْ كُفّارا الاّ ثَلاثا(2): آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت مردم از دين به عقب برگشتند و كافر شدند مگر سه نفر.
ولى تمام صبر و سكوت امير المؤمنين عليه السلام به سفارش پيامبر صلى الله عليه و آله باعث شد تا منافقينى كه زمام امور را به دست گرفته بودند علنا بازگشت از اسلام و رجوع به جاهليت را اعلام نكنند. اگر چه عملاً در همين راه قدم بر مى داشتند.
ص: 98
نتيجه اينها بقاى نام اسلام براى آيندگانى بود كه ممكن بود بار ديگر تحت پرچم اسلام حقيقت آن را زنده كنند، همان گونه كه نسل هاى تشيع چنين كردند.
شاهد هشتم: خطر جانى
در كنار همه خطراتى كه اسلام و جامعه اسلامى را تهديد مى كرد، به خطر افتادن جان مبارك پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام در آن موقعيت - چه قبل از اعلان ولايت و چه بعد از آن - آسان ترين راه براى منافقين بود كه هر چه سريع تر اهداف خود را به عمل برسانند، بدون آنكه واهمه اى از مقامى بلند چون پيامبر صلى الله عليه و آله يا على عليه السلام داشته باشند.
مهم تر اينكه فقط مسئله به شهادت رسيدن اين دو بزرگوار نبود، بلكه توطئه هايى بود كه در پى اين قتل ها انجام مى گرفت.
اين بسيار مهم است كه همين اصحاب صحيفه ملعونه با عده اى ديگر رسما نقشه قتل پيامبر صلى الله عليه و آله را كشيدند. خدايى كه ضامن حفظ پيامبر صلى الله عليه و آله بود آن حضرت را تا ميان معركه برد و در محاصره آن چهارده نفر قرار داد، و سپس به طور معجزه آسا او را نجات داد.
اين گونه بود كه بر همه معلوم شد غدير خدايى دارد و وعده «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» را عملى خواهد كرد. اينك به فرازهايى در اين باره اشاره مى كنيم:
خدا به پيامبرش چنين خبر داد: لكِنَّهُمْ مُواطِئُونَ عَلى هَلاكِكَ وَ هَلاكِهِ(1): آنان درباره هلاك كردن تو و على نقشه ريخته اند.
منافقين در سفر بازگشت از حجة الوداع اين گونه توطئه كردند: دارَ الْكَلامُ بَيْنَهُمْ وَ اعادُوا الْخِطابَ وَ اجالُوا الرَّأْىَ فَاتَّفَقُوا عَلى انْ يَنْفِرُوا بِالنِّبِىِّ ناقَتَهُ عَلى عَقَبَةِ هَرْشى(2): در بين آنها گفتگو واقع شد و در اين باره سخن گفتند و نظريه دادند و به اين نتيجه رسيدند كه شتر پيامبر صلى الله عليه و آله را بر فراز گردنه كوه هَرشى بِرَمانند.
ص: 99
دشمنان پيامبر صلى الله عليه و آله جمع شدند كه عبارت بودند از آزادشدگان قريش و منافقين انصار و كسانى از اعراب مدينه و اطراف آن كه قلوبشان مايل به ارتداد از اسلام بود، و اينان كه چهارده نفر بودند هم پيمان و هم قسم شدند كه شتر پيامبر صلى الله عليه و آله را برمانند.(1)
وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله راه صعود بر كوه هَرشى را پيش گرفت جبرئيل نازل شد و اين خبر را براى حضرت آورد: يا مُحَمَّدُ، انَّ فُلانا وَ فُلانا قَعَدُوا لَكَ فِى الْعَقَبَةِ لِيَغْتالُوكَ(2): اى محمد، فلانى و فلانى، در گردنه كوه برايت كمين كرده اند تا تو را ترور كنند. اين گونه بود كه ضامن حفظ رسول او را به سلامت به مدينه رسانيد در حالى كه اين اتمام حجت تاريخى را به صورت تمام عيار به نتيجه رسانده بود.
فراز چهارم: «إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ»
«كافرين» در اين آيه در واقع دادن نشان «كفر» به كسانى است كه در فرازهاى قبلى آيه به آنان اشاره شده است. با دقت در آيه هاى قبل به خوبى معلوم مى شود كه منظور از آنان چه كسانى هستند و چرا كافرند.
از اولِ آيه خداوند دستور ابلاغ ولايت على بن ابى طالب عليه السلام را مى دهد و بر انجام اين اتمام حجت با وعيدِ «إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» و ضمانتِ «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» تأكيد مى نمايد.
شكى نيست كه چنين اتمام حجتى با هدف هدايت مردم انجام مى شود، به خصوص آنكه در بين اتمام حجت هاى الهى چنين برنامه مفصلى بى نظير است.
به نظر مى رسد با انجام چنين مراسم پر شكوهى ديگر كسى باقى نماند كه هدايت نشود، ولى آخرين فراز آيه نشان مى دهد عده اى منافق و كوردل هستند كه حتى با چنين اتمام حجتى قابل هدايت نيستند، و لايق آنان جز نشان «كفر» نيست، چرا كه از كُفّار هم بدترند. قسمت آخر آيه مى گويد: خدا براى هدايت همه مردم راه هاى
ص: 100
مختلفى گذاشته، اما قوم كافرين را كه همان دشمنان و مخالفان ولايت على عليه السلام هستند، هدايت نمى كند.
در اين ميان سردمداران سقيفه، رؤساى اين خطِ كفر هستند كه هنوز زلال غدير از گلوى مردم پايين نرفته، قصد جان پيامبر صلى الله عليه و آله را نمودند. آنان چند ساعتى از پايان مراسم غدير نگذشته براى به قتل رساندن پيامبر صلى الله عليه و آله پيشاپيش قافله حركت كردند، و بر فراز كوه هرشى كمين كردند و با رها كردن سنگ ها به طرف شترِ پيامبر صلى الله عليه و آله و حمله با شمشير نقشه خود را به اجرا در آوردند ولى خدا آن حضرت را حفظ كرد.(1)
در روايتى كه در تفسير آيه وارد شده در بيان «إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» آمده است: هُمُ الَّذينَ هَمُّوا بِرَسُولِ اللّه (2): اين كافران همان كسانى هستند كه قصد جان پيامبر صلى الله عليه و آله را نمودند. آنان چهارده نفر بودند كه با يك اشاره پيامبر صلى الله عليه و آله و نورانى شدن شب، حذيفه چهره هايشان را ديد. آنها عبارت بودند از:
ابوبكر، عمر، عثمان، معاويه، عمروعاص، طلحه، سعد بن ابى وقاص، عبدالرحمن بن عوف، ابوعبيدة بن جراح، ابوموسى اشعرى، ابوهريره، مغيرة بن شعبه، معاذ بن جبل، سالم مولى ابى حذيفه.
تا اينجا چهار فرازِ آيه با دقت در جزئيات وقايع مورد بررسى قرار گرفت، و زمينه نزول آيه به خوبى روشن شد. چند نقطه تحليلى درباره محتواى آيه وجود دارد كه بخش نهايى بحث هاى مربوط به آيه را بدان ها اختصاص مى دهيم.
اكنون كه تصوير كامل و همه جانبه اى از آيه «بَلِّغْ» ارائه شد، نقطه سؤالى درباره آيه وجود دارد كه نياز به تجزيه و تحليل دارد، و با روشن شدن پاسخ آن نكته هاى حساس و جالبى درباره آيه به دست خواهد آمد.
ص: 101
آن سؤال باز مى گردد به توقف پيامبر صلى الله عليه و آله در امتثال امر الهى در آيه بلّغ به دليل نگرانى هاى موجود در مورد پذيرش مردم نسبت به مسئله ولايت. دنباله سؤال به اينجا مى رسد كه در اين توقف حضرت ابتدا طلب الغاى اين امر را مى نمايد، ولى با خطاب تهديدآميزِ «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» رو به رو مى شود، و در درجه دوم درخواست ضمانت حفظ از خطرات را مى نمايد كه با خطاب «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» مورد قبول واقع مى شود.
سؤال اصلى دو جانبه است: از يك سو آيا از نظر مبانى اعتقادى ما ممكن است پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر امر الهى توقف كند ؟ از سوى ديگر چگونه است كه خداوند در برابر اين توقف عكس العملى نشان نداده كه اصلاً به چه حقى توقف كرده اى و خود اين توقف و درخواست الغاى امر را تخلفى از مقام نبوت به حساب نياورده است، بلكه با خطاب «إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ... » فقط اصرار بر ابلاغ اين امر نموده و اينكه اگر ولايت ابلاغ نشود رسالت ناقص مانده است ؟
اگر اين دو سؤال به موازات يكديگر پاسخ داده شود، جنبه ديگر آن نيز حل خواهد شد كه چگونه خداوند با درخواست ضمانت حفظ موافقت كرد، در حالى كه آن هم مانند پيش شرطى در اجراى فرمان الهى به نظر مى آيد و نبايد در برابر اوامر خداوند قيد و شرطى از سوى بندگان وجود داشته باشد ؟
آنچه در طرح سؤال گفته شد فقط براى درك صحيح و جامع از جوانب آن بود، وگرنه ساحت مقدس و ملكوتى پيامبر صلى الله عليه و آله فراتر و مُنزَّه تر از آن است كه چنين سؤالاتى درباره حضرتش به ميان آيد.
در آنچه ذيلاً مى آيد پاسخ دقيق و تحليل علمى كامل مسئله ارائه خواهد شد:
با توجه به اهميت سؤال مزبور، كافى است با نگاهى به متن آيه و روايات وارده در تفسير و تبيين آن پاسخى همه جانبه به دست آوريم. نقطه اصلى اين پاسخ آن است كه نگاهمان را به ماجرا تغيير دهيم، و تركيب چند جهت اعتقادى و تاريخى را كه در اين مسئله به هم آميخته يكجا در نظر بگيريم.
ص: 102
به عبارت ديگر:
مجموع آنچه اتفاق افتاده را يك مسئله بدانيم و همه را در ارتباط با يكديگر بسنجيم، نه اينكه بدون در نظر گرفتن چند مسئله واضح كه در متن واقعه است فقط نقطه اشكال را در نظر بگيريم و در جستجوى پاسخ آن باشيم.
حلّ اين اشكال و تحليل اينكه چرا پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر امر الهى درخواستى نموده و فورا اقدام نفرموده را در سه مرحله اجمالى و تفصيلى و نتايج آن، به تبيين جوانب آن مى پردازيم:
يك. پاسخ اجمالى
آنچه در محتواى آيه بلّغ با آن رو به رو هستيم هشت جهت است كه دست به دست هم داده و اين قضيه را به وجود آورده است:
1. عظيم ترين اتمام حجت خدا و رسول در غدير در حال تحقق بوده است.
2. اراده و عمل پيامبر صلى الله عليه و آله برخاسته از اراده پروردگار و تحت قدرت اوست، و اگر خدا بخواهد در هر لحظه مانع از فعل او مى شود.
3. پيامبر صلى الله عليه و آله قبل از غدير در معرض خطرهاى بسيارى قرار داشته و هرگز نترسيده، بلكه ديگران به آن حضرت پناه برده اند.
4. امكان مخفى كردن آنچه بين خدا و رسولش صورت گرفته وجود داشته، كه شامل مراجعه و درخواست الغاى امر و نيز درخواست حفظ مى شود؛ ولى با اين همه خدا در قرآن و پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير تعمّد در تصريح به آن و تأكيد بر اطلاع عموم از آن داشته اند.
5 . خود پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه يادآور شده كه من هرگز از اجراى اوامر الهى كوتاهى نكرده ام، و اين مورد كه توقفى كرده و درخواستى نموده ام علتى دارد.
6 . آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله نگران آن بوده، واقعا وجود داشته و فقط احتمال نبوده است.
ص: 103
7. خداوند اين توقف و درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله را به عنوان اشكالى در نبوت آن حضرت مطرح نكرده و فقط امر خود را مؤكد نموده است.
8 . درخواست ضمانت حفظ كه دنباله توقف و درخواست اول است، نه تنها از طرف خداوند به عنوان اشكالى مطرح نشده بلكه پذيرفته هم شده است.
با در نظر گرفتن اين هشت جهت، خيلى زود متوجه مى شويم كه نبايد گمان كنيم اشكالى درباره چگونگى ابلاغ غدير كشف كرده ايم، بلكه خدا و رسول كاملاً متوجه اين مسئله بوده اند كه هر كس اين داستان را با اين شكل خاص بشنود طبعا چنين سؤال واشكالى به ذهنش خطور خواهد كرد؛ و لذا به تبيين مسئله پرداخته اند و به همان صورت به وقوع آن تأكيد ورزيده اند.
از همه جالب تر اينكه ممكن بود آنچه در پشت پرده واقع شد؛ از درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله و پاسخ خداوند متعال بين خودشان مخفى مى ماند و بازگو نمى شد، و فقط ظاهر قضيه كه ابلاغ و اعلام ولايت است انجام مى شد، ولى مى بينيم تمام جزئيات پشت پرده علنى شده و تعمد داشته اند كه نه تنها دوستان بلكه دشمنان هم از آن باخبر شوند.
از همه اينها استنباط مى شود كه آنچه به نظر ما به صورت اشكال مطرح است كه چرا پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر امر الهى درخواستى كرده و چنان پاسخى در ردّ خواسته او آمده، در واقع يك اشكال نيست؛ بلكه كاشف از اراده الهى است كه خواسته است اين امر ولايت با اين صورت خاص ابلاغ شود، به دليل علل و عوامل خاصى كه در اطراف آن وجود داشته و فوايد بسيارى كه بر چنين طرز تبليغى مترتب است.
اگر در يك جمله بگوييم: بنا بود بزرگ ترين اتمام حجت الهى و ابلاغ مهم ترين امر ذات ربوبى به بندگانش انجام شود. براى آنكه عنوان «اتمام حجت» و «ابلاغ» در كامل ترين معناى خود نسبت به مردم آن روز و نسل هاى آينده بشريت تا روز قيامت بر اين برنامه صدق كند، اراده خداوند تعلق گرفت كه اين برنامه در شفاف ترين شكل
ص: 104
خود و در وسيع ترين زمان (سه روز) با مفصل ترين مراسم انجام شود؛ ولى انجام چنين برنامه اى در چنان شرايطى و با وجود چنان نگرانى هايى، جز تحت حراست و حفظ مستقيم خداوند امكان پذير نبود.
لازمه اجراى اين گونه برنامه، آن بود كه براى درك صحيح مردم از جوّ و شرايط آن و نيز يقين آنان به انتساب اين ابلاغ به خداوند و رفع هر گونه شك و شبهه اى براى آينده هاى بلند مدت مسلمين، و نيز توجه آنان به آينده اى كه در انتظارشان است، بايد همان پيامبرى كه تا كنون هيچ توقف و درخواست و شرطى در برابر اوامر الهى نداشته، براى اولين بار - به دستور خود خداوند - صورت برنامه را اين گونه تنظيم كند تا اين نتايج گرفته شود.
اين روش دقيق خداوند كه در آيه بلّغ منعكس است، نمونه اى بى نظير در اتمام حجت هاى الهى است كه پنج اثر مهم در پى داشته است:
اثر اول: بر همه ثابت شد كه امر ولايت از طرف خداست.
اثر دوم: در حالى كه همه جو خطرناك را حس مى كردند، يد قدرت الهى را ديدند كه برنامه سه روزه با چه نظم و حفاظتى انجام شد.
اثر سوم: مسئله ولايت در بى نظيرترين شكل تبليغ در تاريخ شش هزار ساله انبياء عليهم السلام ابلاغ شد، و همه جوانب آن توسط پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه يك ساعته اش بدون هيچ تقيه و كتمان و واهمه اى تبيين گرديد.
اثر چهارم: مردمِ آن روز نسبت به جو حاكم بر جامعه خود و حضور جدى منافقين به خوبى تفهيم شدند، و بنا بر اين، در تنها گذاشتن صاحب ولايت عذرى نداشتند.
اثر ششم: نسل هاى آينده براى تحليل مسير خلافت غصب شده اطلاعات روشنى پيدا كردند و علل اين غصب و آن مظلوميت را به خوبى تشخيص دادند.
ص: 105
دو. پاسخ تفصيلى
اكنون نوبت آن است كه آنچه به اجمال در پاسخ اشكال مربوط به توقف پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر امر الهى ذكر شد، به صورت مفصل ترى در مورد جهات تاريخى اعتقادى آن با استناد به روايات غدير تبيين شود. آنچه در اين تفصيل مطرح مى شود به همان ترتيبى خواهد بود كه در پاسخ اجمالى مطرح گرديد.
پاسخ اول: استثنايى بودن ابلاغ ولايت
عظيم ترين اتمام حجت خدا و رسول ولايت بود كه در غدير انجام شد. با توجه به اينكه مسئله ولايت در طول عمر پيامبر صلى الله عليه و آله بارها به مردم يادآورى شده بود و در مقاطع مختلف با عبارات گوناگون، مردم از آن با اطلاع شده بودند، اكنون آنچه انجام مى گرفت ابلاغ و اعلام رسمى و كامل عيار بود كه تا كنون انجام نگرفته بود.
با توجه به اهميت خاص ولايت در بين احكام و فرامين الهى - كه روايات بسيارى پشتوانه آن است و عملى بدون آن قبول نمى شود - اين ابلاغ نيز مهم ترين اتمام حجت خدا و رسول خواهد بود.
آنچه عملاً به وقوع پيوست نيز نشان داد كه تا كنون چنين صورتى از تبليغ در اوامر الهى به وقوع نپيوسته؛ كه در بيابان با خطابه اى يك ساعته و مراسم سه روزه بيعت با جزئيات ديگرى كه در كنار آن بود به انجام رسد، چنانكه در حديث مى فرمايد: لَمْ يُنادِ بِشَىْ ءٍ مِثْلَ ما نُودِىَ بِالْوِلايَةِ يَوْمَ الْغَديرِ(1): هيچ حكمى مثل ولايت در روز غدير اعلام نشده است.
پاسخ دوم: پيامبر صلى الله عليه و آله تابع مطلق اراده خدا
با توجه به اينكه اراده و عمل پيامبر صلى الله عليه و آله برخاسته از اراده پروردگار و تحت قدرت اوست، بايد بدانيم كه ما در اينجا با دو نكته اعتقادى رو به رو هستيم: يكى اينكه چهارده معصوم عليهم السلام انوار پاك و اولين مخلوقات خدا هستند و در قرب به درگاه الهى
ص: 106
در درجه اى قرار دارند كه اراده آنان مطابق اراده الهى است و هيچ تخلفى از آن نخواهد داشت؛ و در واقع آينه تمام نماى اراده پروردگار است.
درباره آنان كوچك ترين فرض و احتمال تخلف از خواست خدا در كوچك ترين اعمالشان وجود ندارد تا چه رسد به اوامر مربوط به ابلاغ دستورات الهى كه پشتوانه آن «ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى. إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى»(1) است.
ديگر اينكه - نعوذ باللّه - اگر فرض تخلف از دستور الهى هم باشد تحت قدرت الهى قرار دارند، و خداوند با اراده خويش مى تواند مانع شود يا وادار به عملى كند، به خصوص در چنين اتمام حجت عظيم كه خداوند با قدرت خويش مى تواند آن را به اجرا درآورد.
در كنار اين مطلب، سابقه 63 ساله پيامبر صلى الله عليه و آله و ابلاغ فرامين الهى در طول 23 سال بعثت نشان داده است كه تاكنون حتى يك مورد سابقه نداشته آن حضرت از دستورات الهى تخلف ورزد يا در انجام آن تعلّلى نمايد.
چگونه مى شود در ولايت على عليه السلام كه جان پيامبر صلى الله عليه و آله است و هزاران بار - در طول بعثت - ولايت او را گوشزد فرموده و اين ولايت عصاره زحمات آن حضرت و همه انبياى گذشته و ضامن بقاى آن است، بخواهد تعلّلى نمايد و از انجام آن سرباز زند.
بنا بر اين، به راحتى مى توان دريافت كه حضرت هرگز در صدد تعلّل در امر الهى نبوده، و منظور از اين تفاصيل اهداف ديگرى است كه ذكر خواهد شد.
پاسخ سوم: دقت فوق العاده براى ابلاغ ولايت
پيامبر صلى الله عليه و آله تا كنون در معرض خطرات بسيارى قرار داشته، و آنچه به عنوان موارد ترس و نگرانى پيامبر صلى الله عليه و آله در مسئله غدير ذكر شد عبارت بود از مخالفت، تكذيب، اتهام، استهزاء، تفرقه، طغيان و خطر جانى، كه تمام اينها در اول بعثت و در طول 23 ساله رسالت در مقاطع مختلف در گونه هاى مختلف براى حضرتش رخ نموده،
ص: 107
و آن حضرت در اجراى اوامر الهى از هيچ يك از اين موارد نهراسيده، بلكه به استقبال حوادث رفته و وظيفه الهى خود را انجام داده است.
بنا بر اين، مسلّم است كه مطرح كردن اين نگرانى ها به عنوان عذرى در برابر اجراى فرمان الهى، علل ديگرى داشته و اهداف ديگرى را جستجو مى كرده است؛ و آن علت نيست جز اينكه از يك سو اين اتمام حجت بايد بدون خدشه انجام شود و هر گونه خللى ممكن است به آينده آن ضرر بزند، و از سوى ديگر مردم آن روز و نسل هاى آينده متوجه تركيب جامعه مسلمين در سال هاى آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله باشند و توطئه ها را پيش بينى كنند، و بعد از وقوع در تحليل آن مشكلى نداشته باشند.
پاسخ چهارم: آگاهىِ مردم از اسرار خدا و رسول صلى الله عليه و آله
با اينكه امكان مخفى كردن اين درخواست هاى پيامبر صلى الله عليه و آله درباره الغاى دستور و يا حفظ از شر مردم، و نيز پاسخ هاى خداوند وجود داشته، ولى بدان تصريح شده است !
به عنوان آمادگى ذهنى بايد گفت: در پس پرده غيب ماجراهاى بسيارى اتفاق مى افتد و گفتگوهاى بسيارى بين خدا و پيامبران و ملائكه اش انجام مى شود، ولى اطلاع بر بسيارى از آنها به صلاح بشر نيست، و مواردى از آنها هم در حد طرفيت انسان ها نيست.
بنا بر اين، چنان نيست كه انسان ها از هر چه در پشت پرده اين جهان اتفاق مى افتد اطلاع داشته باشند، و نه پيامبران آنچه اتفاق افتاده را گفته باشند. فقط حاصل آن را در حدى كه براى بشر لازم است به آنان انتقال داده اند.
با توجه به اين اصل، درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله براى الغاى امر «بَلِّغ» و پاسخ خداوند و درخواست عصمت و پاسخ خداوند را در نظر مى آوريم. قبل از آنكه در صدد جواب از اصل اشكال درباره مراجعه و تعلّل پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر امر الهى باشيم، مى پرسيم: آيا كافى نبود نتيجه اين گفتگو را كه در نهايت لزوم ابلاغ ولايت است خداوند در قرآن و پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير براى ما مى گفتند ؟
ص: 108
و اما اينكه چه گفتگوهايى بين خدا و رسولش اتفاق افتاده تا اين نتيجه حاصل شده از مردم مخفى مى ماند و به آنان اطلاع داده نمى شد. طبعا مردم اصل خبر را مى فهميدند بدون آنكه از جزئيات آن - كه ربطى به اصل ماجرا ندارد - با خبر شوند، به خصوص آنكه اين قسمت ماجرا سؤال برانگيز هم باشد و شنونده را متوجه مسائلى نمايد.
بايد نتيجه بگيريم كه اين تعمد در ذكر جزئيات گفتگو هم در قرآن و هم در خطابه غدير و هم در ساير احاديث مربوط به مراحل نزول آيه، از مسايلى است كه در اين اتمام حجت مؤثر و دانستن آن براى بشر لازم است، و خدا مى خواسته به صورتى رمز گونه در قرآنش به وضعيت جامعه در هنگام نزول ولايت اشاره كند، و پيامبرش تفاصيل آن جو حاكم را توضيح دهد.
امير المؤمنين عليه السلام دراين باره مى فرمايد: فَانْزَلَ اللّه عَلى نَبِيِّهِ يَوْمَ الدَّوْحِ ما بَيَّنَ عَنْ ارادَتِهِ فى خُلَصائِهِ وَ ذَوِى اجْتِبائِهِ وَ امَرَهُ بِالْبَلاغِ وَ تَرْكِ الْحَفْلِ بِاهْلِ الزَّيْغِ وَ النِّفاقِ، وَ ضَمِنَ لَهُ عِصْمَتَهُ مِنْهُمْ وَ كَشَفَ مِنْ خَبايا اهْلِ الرَّيْبِ وَ ضَمائِرِ اهْلِ الارْتِدادِ ما رَمَزَ فيهِ، فَعَقَلَهُ الْمُؤْمِنُ وَ الْمُنافِقُ(1):
خداوند در روز غدير، بر پيامبرش آيه اى نازل كرد كه در آن اراده خود را درباره بندگان خالصش و انتخاب شدگانش روشن كرد، و او را به ابلاغ آن امر كرد و دستور داد كه با منحرفين از حق و اهل نفاق همنشين نشود، و براى او حفظ از شر آنان را ضمانت نمود، و بدين وسيله اسرار اهل شك و شبهه و ضماير اهل ارتداد را با كلام رمزى آشكار ساخت؛ كلامى كه هم مؤمن و هم منافق نكته آن را مى فهمد.
مى بينيم امير المؤمنين عليه السلام به رمزى بودن آيه قرآن اشاره مى كند، ولى به صورتى كه هر كس به آن مى رسد متوجه غير عادى بودن ماجرا و جوّ خاص حاكم بر آن مى شود.
ص: 109
يعنى خداوند مى توانست آيه را چنين نازل كند: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» . ولى دو جمله رمزى در وسط آيه گنجانيد: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» و «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .
هر كسى متوجه مى شود اين دو جمله عادى نيست و از خود مى پرسد: مگر پيامبر صلى الله عليه و آله كسى است كه با او اين گونه سخن گفته شود، و با لسانى تهديد گونه بر او شرط شود كه اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى ؟
و يا از خود مى پرسد: مگر چه شرايطى حاكم بوده كه خداوند به آن حضرت وعده مى دهد كه تو را حفظ مى كنم ؟ و در پى پاسخ اين سؤال ها سعى مى كند تفصيل كامل واقعه را به دست آورد.
و اين پيامبر صلى الله عليه و آله است كه در همان آغاز منبر غدير(1)، با كمال صراحت تمام علل و اسباب نزول آيه اى با چنين مضمون را بيان مى كند و مى فرمايد:
وَ أُؤَدّى ما اوْحى بِهِ الَىَّ، حَذَرا مِنْ انْ لا افْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ ... : آنچه بر من وحى كرده ادا مى كنم از ترس آنكه اگر ادا نكنم عذابى از جانب او به من رسد ... .
لانَّهُ قَدْ اعْلَمَنى انّى انْ لَمْ ابَلِّغْ ما انْزَلَ الَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ: چرا كه خدا به من فهمانده است كه اگر آنچه در حق على نازل كرده نرسانم رسالت او را نرسانده ام.
وَ قَدْ ضَمِنَ لى تَبارَكَ وَ تَعالَى الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ ... : خداوند تبارك و تعالى براى من حفظ از شر مردم را ضمانت كرده است ... .
وَ انَا ابَيِّنُ لَكُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْيَةِ ... : و من سبب نزول اين آيه را براى شما بيان مى كنم ... .
وَ سَالْتُ جَبْرَئيلَ انْ يَسْتَعْفِىَ لِىَ السَّلامَ عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ الَيْكُمْ - ايُّهَا النّاسُ - لِعِلْمى بِقِلَّةِ الْمُتَّقينَ وَ كَثْرَةِ الْمُنافِقينَ ... :
ص: 110
و من از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد كه مرا از تبليغ اين پيام به شما معذور بدارد، چرا كه از كمى متقين و زيادى منافقين خبر دارم ... .
وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه مِنّى الّا انْ ابَلِّغَ ما انْزَلَ اللّه الَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ ... : ولى خدا از من راضى نمى شود مگر آنكه ابلاغ كنم آنچه در حق على بر من نازل كرده است ... .
پاسخ پنجم: فهماندن دشوارى ابلاغ به مردم
خود پيامبر صلى الله عليه و آله اعلام كرده هرگز از اوامر الهى كوتاهى نكرده ام و اين ابلاغ ولايت يك مورد استثنايى است. در اوايل خطبه مى فرمايد:
مَعاشِرَ النّاسِ، ما قَصَّرْتُ فى تَبْليغِ ما انْزَلَ اللّه تَعالى الَىَّ، وَ انَا ابَيِّنُ لَكُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْيَةِ(1):
اى مردم، من در تبليغ آنچه خدا بر من نازل كرده كوتاهى نكرده ام و سبب نزول اين آيه را برايتان بيان مى كنم.
يعنى من متوجه تمام اشكالاتى كه به ذهن شنوندگان اين آيه و اين ماجرا خطور خواهد كرد هستم، كه چگونه پيامبر صلى الله عليه و آله در امتثال امر الهى عذر مى آورد و چگونه شرط حفظ و عصمت را پيش مى كشد؛ ولى براى اينكه مشكل از ذهن شما پاك شود علت آن را مى گويم.
همين اندازه كه خود حضرت تصريح به سؤال انگيز بودن مسئله مى فرمايد به اين معنى است كه عمدا اين شيوه سخن مطرح شده و صرفا براى فهماندن زمينه دشوارى است كه ابلاغ ولايت در آن انجام مى شود و نتايج ديگرى كه از اين گونه ابلاغ در نظر گرفته شده است.
پاسخ ششم: عدم امكان ابلاغ بدون ضمانت الهى
آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان نگرانى ذكر كرده واقعا وجود داشته و صرف يك احتمال
ص: 111
نبوده است و نمونه هاى آن مفصلاً در بيان فراز سوم آيه (وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ) بيان شد. نتيجه اى كه مى گيريم اينكه نبايد فكر كنيم اين ترس هاى پيامبر صلى الله عليه و آله در حد ظن و گمان بوده، بلكه حقيقت موجود در جامعه بوده كه با اطلاع از آن انجام چنين ابلاغ مهمى عادتا غير ممكن بوده است.
اينكه مى بينيم اين ابلاغ بين دو گزينه قرار مى گيرد: يا معذور داشتن از ابلاغ و يا ضمانت حفظ، به اين معنى است كه راهى جز اين دو وجود ندارد. اگر طبق روال عادى باشد، هر عاقلى آن شرايط را در نظر بگيرد قضاوت مى كند كه تمام ترس ها و نگرانى هايى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مطرح فرموده دقيق و بجا بوده؛ و با وجود آنها ابلاغ چنين پيامى - در حدى كه حق ابلاغ آن ادا شود - غير ممكن است، و اگر خداوند با قدرت بى انتهاى خويش آن را از روال عادى خارج سازد و دفع همه نگرانى هاى مذكور را ضامن شود در اين صورت نه تنها چنين ابلاغى امكان پذير است، بلكه هزاران درجه سخت تر از آن هم با ضمانت خدا ممكن خواهد شد.
وقتى ضمانت الهى باشد، حتى اگر يك ماه يا بيشتر در غدير مى ماندند و هر روز پيامبر صلى الله عليه و آله دو بار بر فراز منبر قرار مى گرفت و هر بار دقايق بيشترى درباره ولايت اهل بيت عليهم السلام بيان مى كرد، باز هم بدون نگرانى انجام مى شد، چرا كه همه تحت تسلط پروردگارند و با قدرت او احدى ياراى مخالفت ندارد و با ضمانت او همه مقهور اراده اش خواهند بود.
پاسخ هفتم: خداوند درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله را مؤاخذه نكرده
خداوند اين توقف و اعتذار پيامبر صلى الله عليه و آله را به عنوان اشكالى در نبوت او مطرح نكرده است. براى درك اين مطلب بايد مقام با عظمت نبوت را در نظر بگيريم، و آنچه درباره بعضى از انبياء عليهم السلام مثل حضرت آدم عليه السلام وارد شده كه با كوچك ترين ترك اولى و تعلل و توقف در برابر امر الهى فورا مورد مؤاخذه الهى قرار گرفته اند.
با اين همه مى بينيم اين توقف و درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله كه: خدايا مرا از ابلاغ اين پيام معذور بدار، در حالى است كه امر «بَلِّغْ» خطاب به او صادر شده، ولى باز هم از سوى خداوند به عنوان گناه و تخلف از مقام نبوت تلقى نشده است.
ص: 112
حتى مثلاً به آن حضرت نفرموده: «به مجرد اينكه چنين درخواستى در برابر امر ما كردى، چه از گفته ات باز گردى و چه باز نگردى بايد مؤاخذه شوى و از مقام نبوت نازل شوى» ! بلكه فقط گفته شده: «اگر ابلاغ نكنى مورد عقوبت قرار مى گيرى» . فقط مسئله ابلاغ يك بار ديگر مورد تأكيد قرار گرفته و خود مراجعه در امر الهى به عنوان گناه مطرح نشده است.
اين بدان معنى است كه اين مراجعه به معناى سر تافتن از امر الهى نبوده، بلكه زمينه سازى براى اين ابلاغ و نشان دادن اين زمينه به مردم بوده است.
پاسخ هشتم: ضمانت حفظ از طرف خدا قبول شده
درخواست ضمانت حفظ هم - مانند مورد قبلى - نه تنها به عنوان اشكالى در نبوت حضرت از طرف خدا مطرح نشده، بلكه مورد قبول هم واقع شده است.
منظور اين است كه نكته ذكر شده درباره درخواست معذور داشتن از ابلاغ در مورد درخواست ضمانت حفظ هم مطرح است؛ بدين معنى كه اگر خداوند دستور ابلاغى را مى دهد نبايد براى او شرط حفظ را مطرح كرد، بلكه به مجرد دستور الهى و لو به قيمت جان شده بايد ابلاغ كرد.
اما خداوند اين شرط حفظ را نه تنها به عنوان گناهى به حساب نياورده، بلكه آن را پذيرفته و اين ضمانت را عملاً به انجام رسانده است. اين هم دليل ديگرى است بر اينكه درخواست حفظ از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان پيش شرط در برابر امر الهى نبوده، ولذا مورد مؤاخذه قرار نگرفته است؛ بلكه تأييدى از جانب خداوند متعال بر كلام رسولش بوده و مقدمه اى بوده تا آن شرايط خاص براى ما بازگو شود و همه از آن باخبر شويم.
سه. نتيجه اين شكل از ابلاغ
با در نظر گرفتن اين هشت جهت در كيفيت آيه بلّغ، به تفصيل پنج اثر و نتيجه مهم اين شكل از ابلاغ مى پردازيم:
ص: 113
نتيجه اول: انتساب امر ولايت به خدا
وقتى ثابت شد امر ولايت از طرف خداست، بايد دانست كه در مواردى منافقين آن روز و روزگاران بعد سعى داشتند با پذيرفتن اصل واقعه غدير و ابلاغ ولايت، آن را مسئله اى شخصى جلوه دهند و سپس نتيجه بگيرند كه خلافت بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله مسئله الهى نيست، و آنچه حضرتش فرموده پيشنهادى از جانب خودش در خلافت بوده(1)، و نتيجه بگيرند كه تغيير آن و تعيين ديگرى به جاى على عليه السلام اشكالى ندارد !
اگر چه مخالفت با پيشنهاد پيامبر صلى الله عليه و آله هم باطل است و كسى حق چنين مخالفتى را ندارد، ولى اين شكل از مراجعه پيامبر صلى الله عليه و آله و تأكيد دوباره الهى و سپس ضمانت حفظ در چنين امرى، به طور قطعى ثابت كرد كه امر ولايت نه تنها از طرف خداست، بلكه خداوند چنان تأكيد بر ابلاغ اين امرش دارد كه اگر پيامبرش ابلاغ نكند به قيمت نقض رسالتش خواهد بود، و چنان در ابلاغ اين امر پشتيبانى مى كند كه حفظ از هر خطرى را براى ابلاغ آن ضمانت كرده است، و اين محكم كارى را در هيچ يك از اوامر الهى سراغ نداريم. اين گونه راه هر گونه تشكيك در انتساب امر ولايت به خدا بسته شد.
نتيجه دوم: نظم سه روزه معجزه الهى
برنامه سه روزه تحت قدرت الهى بدون هيچ اخلال و اغتشاشى و در كمال نظم و آرامش انجام شد. با زمينه اى كه از توطئه هاى منافقين ذكر شد(2) و اينكه شرايط حاكم بر غدير واقعا خطرناك بود، هر كس در آن شرايط دقت كند متوجه خواهد شد كه ايجاد سر و صدا و تحريك مردم و تفرقه، و حتى اينكه عده اى بخواهند از مردم جدا شوند و از بيابان غدير بيرون روند، و يا بخواهند مخفيانه مردم را تحريك كنند، كار بسيار آسانى بود و آنان واقعا در صدد چنين كارى بودند.
با در نظر گرفتن كثرت جمعيت كه يكصد و بيست هزار نفر بودند، و غير قابل كنترل بودن بيابان از نظر حصار نداشتن، و طولانى بودن زمان كه سه روز بود و فرصت هاى شب و روز زمينه هاى مساعدى براى فتنه انگيزى بود، بايد گفت:
ص: 114
تأمين امنيت آن جمعيت و آن مراسم در آن سرزمين به قدرى مشكل بود كه بايد يك نيروى هزار نفرى براى حراست و حفاظت آن گماشته مى شد. در حالى كه مى بينيم بدون هيچ تشكل خاصى براى حفظ نظم، اين مراسم عظيم با نظم و آرامش كامل تحقق يافت و هيچ مشكلى پيش نيامد، و اين نبود جز معجزه اى از جانب پروردگار و ضمانتى كه او براى غدير فرمود، به طورى كه قلب و جسم همه مسخّر اراده او گشت و هيچ كس قدرت كوچك ترين حركت ناهنجارى از خود نيافت.
نتيجه سوم: اجراى كامل مراسم در سايه ضمانت الهى
بى نظيرترين مراسم بدون هيچ تقيه اى انجام شد، در حالى كه ممكن بود ابلاغ ولايت در يك توقف يك ساعته و سخنرانى كمتر از نيم ساعته انجام شود و مردم حركت كنند.
ولى برنامه مفصلى تدارك ديده شده بود كه سه روز طول كشيد، و سخنرانى يك ساعته در آغاز آن بود كه بلند كردن امير المؤمنين عليه السلام و بيعت لسانى نيز در بين سخنرانى انجام شد، و بيعت با دست يكايك آن جمعيت 120000 نفرى در طول سه روز، و شعر حسان و غير اينها كه در دنياى آن روز بى سابقه بود و مشابهى نداشت.
پيداست كه هر اندازه مراسمى مفصل تر باشد - به خصوص آنكه مثل حج فقط عبادت نباشد بلكه حامل پيامى و به عنوان مقدمه براى هدفى باشد - به انجام رساندن آن نياز به نيروهاى منسجم ترى براى اداره آن دارد، به خصوص آن كه در اجراى برنامه احتمال اختلال هم وجود داشته باشد.
همان گونه كه درباره حراست چنين مراسمى ذكر شد، براى اجراى آن هم نظر همه جانبه خداوند بود كه همه مردم به صورت خود جوش در آن شركت كردند، و زمينه مجلس به گونه اى شد كه پيامبر صلى الله عليه و آله - با حضور آن همه منافق - بدون هيچ تقيه اى كه منجر به حذف مواردى از سخنش و هدفش شود يا باعث انجام ندادن گوشه هايى از مراسم سه روزه شود، آنگونه كه مى بايست همه اهداف خود را از سخنرانى و بيعت و غير آن به انجام رساند و هيچ تقديم و تأخير و بر هم خوردگى و بى نظمى در برنامه پيش نيامد.
ص: 115
اين به خاطر اطمينان پيامبر صلى الله عليه و آله به ضمانت الهى بود كه: اى پيامبر، آن گونه كه لايق چنين مراسمى است سخن بگو و انجام بده ! من ضامنم كه مشكلى و فتنه اى پيش نيايد. امام رضا عليه السلام در اين باره مى فرمايد:
امّا بَعْدَ قَوْلِ اللّه عَزَّ وَ جَلَ «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» ، فَانَّهُ ازالَ كُلَّ تَقِيَّةٍ بِضِمانِ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ وَ بَيَّنَ امْرَ اللّه تَعالى، وَ لكِنَّ قُرَيْشا فَعَلَتْ مَا اشْتَهَتْ بَعْدَهُ(1):
بعد از قول خداوند عز و جل «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » هر گونه تقيه اى را با ضمانت خداى عز و جل از ميان برداشت، و آن حضرت امر خدا را بيان كرد، ولى قريش بعد از آن حضرت آنچه مى خواستند انجام دادند.
يعنى مهم اتمام حجتِ كامل عيار و بدون تقيه بود كه براى آگاهى مردم آن روز و نسل هاى بعد انجام شد، اگر چه در عمل به محتواى غدير يعنى خلافت بلا فصل امير المؤمنين عليه السلام، قريش ضديت كردند و اهداف خود را پيش بردند، ولى اين مهم نيست زيرا خداوند حجت را بر آنان و همه نسل هاى آينده تمام كرده است.
نتيجه چهارم: اشاره رمزى به غايبين از غدير
مردم آن روز و نسل هاى آينده با ديدن اين آيه غدير، نسبت به مسائل غصب خلافت بعد از غدير آگاهى لازم را پيدا كردند و مى كنند، براى آنكه هر گاه مسئله مراجعه و توقف و درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله در اين امر الهى و ضمانت حفظ خدا را ببينند، فورا متوجه وجود مسايلى مى شوند كه در مراسم ابلاغ ولايت امير المؤمنين عليه السلام وجود داشته است، و اين مهم به حالتى رمز گونه به اشخاص منتقل مى شود، چنانكه امير المؤمنين عليه السلام دراين باره مى فرمايد:
فَانْزَلَ اللّه عَلى نَبِيِّهِ فى يَوْمِ الدَّوْحِ ما ... ، كَشَفَ عَنْ خَبايا اهْلِ الرَّيْبِ وَ ضَمائِرِ اهْلِ الارْتِدادِ، ما رَمَزَ فيهِ فَعَقَلَهُ الْمُؤْمِنُ وَ الْمُنافِقُ(2):
ص: 116
خداوند بر پيامبرش در روز غدير نازل كرد آنچه كه از كارهاى پنهانى اهل شك و ريبه و ضماير اهل ارتداد پرده برداشت. اين كار را خدا به صورت رمزى در آيه قرار داد به گونه اى كه مؤمن و منافق آن را درك مى كنند.
اينجاست كه اين آيه اتمام حجتى بر مردم آن روز و آينده شد كه سقيفه را يارى كرده و مى كنند و غدير را رها نموده و مى نمايند، كما اينكه راهگشاى فكرى دقيقى شد تا در تحليل مسائل غصب خلافت ريشه ها را نشان دهد.
ما از خداى بزرگ و پيامبر گرامى تشكر مى كنيم كه با نازل كردن اين آيه و اين شكل خاص از اتمام حجت، ميلياردها انسان را از بى خبرى نجات دادند، و تا آخر روزگار براى احدى عذرى باقى نگذاشتند؛ چنانكه حضرت زهرا عليهاالسلام مى فرمايد: بعد از روز غدير خم خداوند هيچ عذرى براى احدى باقى نگذاشته است.(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه غدير هيجده اقدام فوق العاده انجام دادند، كه بعضى از آنها در روند عادى سخنرانى هاى حضرت سابقه نداشت، و چند اقدام هم در تمامى سخنرانى هاى مردم دنيا از روز اول خلق آدم تا امروز سابقه نداشته است ! يكى از آن اقدامات اين بود:
همه سخنرانى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله براى ابلاغ دستورات پروردگار بود، اما در هيچ كدام خداوند دستور خاصى براى ابلاغ نداده بود. وقتى حكمى مانند نماز و امثال آن بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل مى شد به معناى آن بود كه آن را به مردم برساند، و نياز نبود كه امر خاصى هم بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شود كه امر نماز را به مردم ابلاغ كن.
اما در مسئله ولايت، گذشته از اصل مسئله كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده بود، براى ابلاغ آن امر خاص ديگرى نازل شد و آن آيه 67 سوره مائده بود: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ
ص: 117
اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ واِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : «اى پيامبر برسان آنچه در حق على از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى و خداوند تو را از مردم حفظ مى كند» .
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با توجه به همين امر خاص، مراسم غدير را ترتيب داد تا ابلاغ اين حكم به شكل خاصى انجام پذيرد. اقدام بديعى كه در سخنرانى غدير انجام گرفت آن بود كه در همان آغاز سخن - پس از حمد و ثنا - پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به صراحت اعلام كرد كه اين سخنرانى به خاطر نزول آن دستور است، آنجا كه فرمود: اُؤَدّى ما اَوْحى بِهِ اِلَىَّ:
من اكنون در حال اداى وظيفه نسبت به مطلبى هستم كه خدا بر من وحى فرموده است.
آنگاه به توضيح آن تبليغ پرداخت و در پايان فرمود: فَاَوْحى اِلَىَّ: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » : خدا بر من وحى كرده است: «اى رسول ابلاغ كن آنچه از پروردگار بر تو نازل شده ... » . و تصريح كرد كه موضوع اين ابلاغ ولايت على عليه السلام است.
به همين خاطر در همان آغاز خطبه غدير - در حالى كه پس از اعلان نزول آيه، مردم منتظر ورود به اصل مطلب بودند، با كمال تعجب متوجه شدند كه پيامبر صلى الله عليه و آله مسئله تعطيل اين سخنرانى را مطرح مى كند ! ! حضرت به صراحت فرمود: از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد كه مرا از ابلاغ اين پيام معاف بدارد !
اين مطلب در ذهن مخاطبان دو سؤال به ميان آورد: يكى آنكه بدانند چرا حضرت چنين درخواستى را نموده است، و ديگر اينكه اگر چنين خواسته اى در ميان بوده پس چگونه اكنون سخنرانى در حال انجام است ؟
در دنباله سخن، پيامبر صلى الله عليه و آله پاسخ هر دو سؤال را داد. علت درخواست معاف شدن از ابلاغ پيام را حضور منافقين و فتنه گران، و علت تعطيل نشدن سخنرانى را حكم قاطع الهى در ابلاغ پيام اعلام كرد، و اينكه خداوند بدون اين ابلاغ از من راضى نمى شود.
ص: 118
و لذا با پايان اولين بخش سخن كه حمد و ثناى الهى بود، پيامبر صلى الله عليه و آله بخش دوم سخن را آغاز فرمود و مردمِ سراپا گوش را كه بدون كوچك ترين بى نظمى يك پارچه دل به سخنانش سپرده بودند متوجه مطلب اصلى نمود.
آن حضرت ابتدا اعلام فرمود كه درباره برنامه اى كه در پيش است وحى خاصى از طرف خدا نازل شده و من در برابر آن انجام وظيفه خواهم كرد، از ترس آنكه عذابى بر من نازل شود. سپس تصريح فرمود كه در اين فرمان به من گفته شده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل فرموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام. آنگاه براى نشان دادن اينكه در ابلاغ آن از هيچ كس ترسى ندارم فورا تصريح كرد: خداوند براى من حفظ از شر مردم را ضمانت فرموده است.
با اين مقدمه آيه نازل شده را - كه آيه 67 سوره مائده است - قرائت فرمود و با صراحت فرمود كه بر من چنين وحى شده است: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» و در حين قرائت كلمه «ما اُنْزِلَ» را تفسير كرد كه منظور خلافت على بن ابى طالب است.
اكنون كليد سخن به حركت درآمد و قفل آن براى مراحل بعدى كلام گشوده شد. ابتدا حضرت به مردم گوشزد كرد كه من سابقه كوتاهى و قصور در ابلاغ اوامر الهى نداشته ام و نزول چنين آيه اى درباره ابلاغ ولايت سبب خاصى دارد. آنگاه در بيان علت نزول چنين آيه شديد اللحنى فرمود: جبرئيل سه مرتبه از طرف خداوند بر من دستور ابلاغ ولايت على را آورد.
در اينجا قبل از بيان علت نزول آيه، اين مسئله را مطرح كرد كه خداوند درباره ولايت على عليه السلام آيه خاصى بر من نازل كرده و سپس آيه 55 سوره مائده را قرائت كرد: «اِنَّما وِلَيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» و سپس آن را به على عليه السلام تفسير كرده فرمود: على است كه نماز را به پا داشته و در حال ركوع زكات داده است.
ص: 119
آنگاه به علت نزول آيه پرداخته و فرمود: من از جبرئيل درخواست كردم كه از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مسئله به شما معاف نمايد، چرا كه از كمى متقين و زيادى منافقين آگاهم.
سپس اوصاف منافقين را با اشاره به آيه 11 سوره فتح «يَقوُلُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ» و آيه 15 سوره نور «تَحْسَبُونَهُ هَيِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه ِ عَظيمٌ» بيان كرد.
سپس آزار و اذيت هاى پى در پى منافقين را نسبت به حضرتش يادآور شد، تا آنجا كه نسبت هاى مسخره آميز به حضرت دادند و كلمه «اُذُن» به معناى «گوش» را درباره حضرت به كار بردند، كه منظورشان «سراپا گوش» بودن امير المؤمنين عليه السلام و پيامبر صلى الله عليه و آله و توجه متقابل آنان نسبت به يكديگر بود. حضرت در اين باره آيات و مطالب ديگرى نيز فرمود.
در چند فراز ديگر كه پيامبر صلى الله عليه و آله كرسى سخن را كاملاً آماده كرده بود، براى تأكيد بيشتر يك بار ديگر آيه 67 سوره مائده را با اين مقدمه تكرار كرد كه با حضور منافقين و آزار دهندگان و درخواست معاف شدن از ابلاغ اين پيام، ولى خدا از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على عليه السلام نازل كرده ابلاغ نمايم و خواند: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ و اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .
به بيان ديگر:
پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازى از بخش دوم خطبه غدير وحى خاص براى ابلاغ ولايت را بيان فرمود. حضرت اعلام فرمود كه درباره برنامه اى كه در پيش است وحى خاصى از طرف خدا نازل شده و من در برابر آن انجام وظيفه خواهم كرد، از ترس آنكه عذابى بر من نازل شود.
سپس تصريح فرمود كه در اين فرمان به من گفته شده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل فرموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام. آنگاه براى نشان دادن اينكه در ابلاغ آن از هيچ كس ترسى ندارم فورا تصريح كرد: خداوند براى من حفظ از شر مردم را ضمانت فرموده است.
ص: 120
با اين مقدمه آيه نازل شده را - كه آيه 67 سوره مائده است - قرائت فرمود و با صراحت فرمود كه بر من چنين وحى شده است: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» ؛ و در حين قرائت كلمه «ما اُنْزِلَ» را تفسير كرد كه منظور خلافت على بن ابى طالب است.
سپس با اشاره به منافقين و شيطنت هايشان، از يك سو علت لحن شديد آيه نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله براى مؤمنين روشن گرديد، و از سوى ديگر ضمانت «وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ» بر منافقين گوشزد شد.
اكنون پيامبر صلى الله عليه و آله كرسى سخن را كاملاً آماده كرده بود. لذا براى تأكيد بيشتر يك بار ديگر آيه 67 سوره مائده را با اين مقدمه تكرار كرد كه با حضور منافقين و آزار دهندگان و درخواست معاف شدن از ابلاغ اين پيام، ولى خدا از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على عليه السلام نازل كرده ابلاغ نمايم و خواند: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ واِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .
وَ اُقِرُّ لَهُ عَلى نَفْسى بِالْعُبُودِيَّةِ، وَ اَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ، وَ اُؤَدّى ما اَوْحى بِهِ اِلَىَّ، حَذَرا مِنْ اَنْ لا اَفْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لا يَدْفَعُها عَنّى اَحَدٌ وَ اِنْ عَظُمَتْ حيلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ؛ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ.
لاَنَّهُ قَدْ اَعْلَمَنى اَنّى اِنْ لَمْ اُبَلِّغْ ما اَنْزَلَ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ، وَ قَدْ ضَمِنَ لى تَبارَكَ وَ تَعالَى الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ وَ هُوَ اللّه ُ الْكافِى الْكَريمُ.
فَاَوْحى اِلَىَّ: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» فى عَلِىٍّ؛ يَعْنى فِى الْخِلافَةِ لِعَلِىِّ بْنِ اَبى طالِبٍ. «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» ... .
ص: 121
وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه ُ مِنّى اِلاّ اَنْ اُبَلِّغَ ما اَنْزَلَ اللّه ُ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ، «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» فى حَقِّ عَلِىٍّ، «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» :
براى خداوند بر نفس خود به عنوان بندگى او اقرار مى كنم، و شهادت مى دهم براى او به پروردگارى، و آنچه به من وحى نموده ادا مى نمايم از ترس آنكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچ كس نتواند آن را دفع كند، هر چند كه حيله عظيمى به كار بندد و دوستى او خالص باشد نيست خدايى جز او.
زيرا خداوند به من اعلام فرموده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام، و براى من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده و خدا كفايت كننده و كريم است.
خداوند به من چنين وحى كرده است: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... » : «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده» درباره على؛ يعنى خلافت على بن ابى طالب. «و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى و خداوند تو را از مردم حفظ مى كند» ... .
بعد از همه اينها، خداوند از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم. «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ... : «اى پيامبر برسان» آنچه در حق على از پروردگارت بر تو نازل شده «و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى، و خداوند تو را از مردم حفظ مى كند» .
يكى از مواردى كه در آن به آيه «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ ... »(1) اشاره شده غديريه حسّان بن ثابت است؛ آنجا كه گفته است:
ص: 122
اَلَمْ تَعْلَمُوا اَنَّ النَبِيَّ مُحَمَّدا *** لَدى دَوْحِ خُمٍّ حينَ قامَ مُنادِيا
وَ قَد جاءَهُ جِبْريلُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ *** بِأَنَّكَ مَعْصُومٌ فَلا تَكُ وانِيا
وَ بَلِّغْهُمُ ما اَنْزَلَ اللّه ُ رَبُّهُمْ *** وَ اِنْ اَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ وَ حاذَرْتَ باغِيا
عَلَيْكَ فَما بَلَّغْتَهُمْ عَنْ اِلهِهِمْ *** رِسالَتَهُ اِنْ كُنْتَ تَخْشَى الاَعادِيا
تا آخر قصيده.
براى توضيح بيشتر در مورد غديريه حسّان بن ثابت، مراجعه شود به فصل چهارم «مسائل فرهنگى غدير» ، بخش دوم «ادبيات غدير» ، قسمت دوم «شعرِ غدير به زبان هاى مختلف» .
ابان از سليم نقل مى كند: در حالى كه ما همراه امير المؤمنين عليه السلام در صفين بوديم، معاويه ابودرداء و ابوهريره را فراخواند و به ايشان گفت: نزد على برويد و از قول من به او سلام برسانيد و به او بگوييد:
به خدا قسم من مى دانم كه تو سزاوارترين مردم به خلافت هستى و از من به آن سزاوارترى، زيرا تو از مهاجرينى هستى كه پيش از همه مسلمان شدند و من از آزادشدگان(1) هستم. و من مثل سوابق تو در اسلام و خويشاوندى پيامبر و علم تو به كتاب خدا و سنت پيامبرش را ندارم.
ادعا كرده اى كه تو خليفه پيامبر در امتش و وصى او در ميان ايشان هستى و خداوند اطاعت تو را بر مؤمنين واجب كرده و در كتابش و سنت پيامبرش به ولايت تو امر كرده است، و به محمد دستور داده كه اين مطلب را در امتش بپا دارد و بر او آيه نازل كرده است كه: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ، بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَل فَما بَلَّغْتَ رسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .
ص: 123
او هم امتش را در غدير خم جمع كرد و آنچه درباره تو از جانب خداوند مأمور شده بود ابلاغ نمود و دستور داد حاضر به غايب برساند، و به مردم خبر داد كه تو بر مردم صاحب اختيارتر از خودشان هستى، و تو نسبت به پيامبر همچون هارون نسبت به موسى هستى.
درباره تو به من خبر رسيده است كه براى مردم خطبه اى نمى خوانى مگر آنكه قبل از پايين آمدن از منبر مى گويى: «به خداقسم من سزاوارترين مردم براى آنان هستم، و از روزى كه پيامبر از دنيا رفته همچنان مظلوم بوده ام» . اگر اين خبرى كه درباره تو به من رسيده درست باشد ظلم ابوبكر و عمر نسبت به تو بالاتر از ظلم عثمان است.
وقتى امير المؤمنين عليه السلام نامه معاويه را خواند، و ابودرداء و ابوهريره پيام و سخن او را به حضرت ابلاغ كردند، به ابودرداء فرمود: آنچه معاويه شما را براى آن فرستاده بود به من رسانديد. اكنون از من بشنويد و از قول من به او برسانيد همانطور كه از قول او به من رسانديد.
آنگاه در پيام به معاويه فرمود: اگر خداوند عزوجل است كه بايد اختيار كند و حق انتخاب با اوست، خداوند مرا براى امت انتخاب كرده است و به عنوان خليفه براى آنان قرار داده است و آنان را در كتاب مُنزَل خود و در سنت پيامبرش مأمور به اطاعت و يارى من نموده است، و اين حجت مرا قوى تر و حق مرا واجب تر مى نمايد.
ابودرداء و ابوهريره رفتند تا نزد معاويه رسيدند و پيام حضرت را رساندند.(1)
يكى از شاخص هاى زندگى حضرات معصومين عليهم السلام تبليغ غدير به شكل هاى مختلف تبليغى است. از جمله تبليغ غدير با آيه تبليغ است كه ذيلاً به بيان آن مى پردازيم:
ص: 124
لب فرو بستن از حقايق قرآنىِ غدير، يكى از ضربه هاى شكننده اى است كه دشمنان اهل بيت عليهم السلام توانسته اند با سكوت هاى بى جاى خود بر پيكره فرهنگى جامعه اسلامى وارد كنند و با بى خبر گذاشتن جامعه از حقايق ولايت راه را براى سقيفه هموار كنند.
يكى از دشمنان مرموز و موذى و منافق خاندان نبوت حسن بصرى است. حسن بصرى از محدثان سقيفه است كه با نفاق خود گفته هايش را مقبول همه قرار مى داد و دورويى او براى همه معلوم بود. او كه عمرى طولانى نمود و از زمان امير المؤمنين عليه السلام تا امام باقر عليه السلام زنده بود، ادعاى تقدس نيز داشت.
يكى از موارد، نفاق او در تفسير آيات قرآن بود، كه در اين جهت نيز شهرتى به دست آورده بود. او آيات مربوط به اهل بيت عليهم السلام را بيان نمى كرد و درباره آنها به ابهام مى گذراند. اين كار او ضربه سنگينى به رواج فرهنگ اهل بيت عليهم السلام در ميان مردم مى زد.
در چنين شرايط حساسى كه حسن بصرى خود را در اجتماع به عنوان يك مرجع علمى معرفى كرده بود، در مجلس امام باقر عليه السلام آيات غدير مطرح شد و سكوتى كه حسن بصرى درباره آنها به خرج مى دهد. مردى به نام اعشى عرض كرد: حسن بصرى آيه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ ... »(1) را مى خواند و مى گويد درباره مردى نازل شده و نام او را نمى گويد !
امام باقر عليه السلام با شنيدن اين خبر حضرت موقعيت را مغتنم شمرده و از همين فرصت تبليغ غدير را نشانه رفت و فرمود:
او را چه شده است ! خدا نمازش را قبول نكند. اگر مى خواست خبر مى داد درباره چه كسى نازل شده است. جبرئيل بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد و عرض كرد: خداوند به شما امر مى كند امتت را راهنمايى كنى كه وليّشان كيست و اين آيه را نازل كرد.
ص: 125
پيامبر صلى الله عليه و آله هم قيام كرد و دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و بلند كرد و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.(1)
قرآن سند دائمى و ترازوى سنجش فكر و اعتقاد يك مسلمان است. هر اعتقادى كه بر آيه اى از قرآن استوار باشد استحكام كتاب اللّه را به خود مى گيرد و از گزند شبهه پراكنان در امان مى ماند.
امام صادق عليه السلام در اين باره فرمود: هر كس دينش را از كتاب خداوند بياموزد كوه ها از جا كنده مى شوند قبل از اينكه او تكانى بخورد.
راوى پرسيد: در قرآن كدام آيه است ؟ حضرت نمونه هايى را ذكر كردند تا آنكه درباره مستند قرآنىِ غدير چنين فرمود: از جمله قول خداوند عزوجل است كه مى فرمايد: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .(2)
از همين جاست قول پيامبر صلى الله عليه و آله كه به على عليه السلام فرمود: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ ... .(3)
امام صادق عليه السلام بين دستور و اجراى غدير دو مرحله را طبق آيات قرآن بيان مى فرمايد، كه نشان از دقيق بودن مسئله غدير در مقدر الهى دارد. مرحله اول دستور اصلى نصب امام است كه در سوره انشراح آمده و حضرت در تفسير آن را چنين فرمود:
ص: 126
خداوند عزوجل به پيامبرش فرمود: «فَاِذا فَرَغتَ فَانصَب وَ اِلى رَبِّكَ فَارغَب»(1): «وقتى فراغت يافتى منصوب كن و به سوى پروردگارت رغبت نما» ، تفسيرش اين است: آنگاه كه فراغت يافتى عَلَم و علامت خود را نصب كن و وصيَّت را معرفى نما و فضيلت او علنا بيان كن.
مرحله دوم دستور اجراى آن بود كه در نزديكى غدير خم نازل شد و واقعه غدير بر اساس آن شكل گرفت. امام صادق عليه السلام در اين باره مى فرمايد:
تا آنگاه كه از حجة الوداع باز مى گشت آيه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ ... »(2) نازل شد. حضرت مردم را ندا داد تا جمع شوند و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.(3)
با جنايات سقيفه، امامان غدير كِى مى توانستند روز غدير را به زيارت صاحب غدير اختصاص دهند، تا چه رسد به اينكه زيارتنامه غديرى به مردم بياموزند ؟ در جايى كه خفقان بنى عباس به اوج خود رسيده و متوكل ها دشمنى خود را با صاحب غدير علنى كرده اند؛ و اينك دهمين امام غدير را به صورت تبعيد از مدينه به سامرا آورده اند.
موقعيت بسيار حساسى بود كه امام على النقى عليه السلام در سالى كه معتصم عباسى آن حضرت را از مدينه به سامرا تبعيد كرد، در روز عيد غدير بتواند به كوفه بيايد. سپس در نجف امير المؤمنين عليه السلام را زيارت كند و زيارتنامه مفصلى كه يك دور كامل اعتقادى درباره فرهنگ غدير است بخواند و ماجراى غدير را ضمن آن به ما بياموزد و خطاب به جدش امير المؤمنين عليه السلام بفرمايد:
ص: 127
من شهادت مى دهم كه پيامبر صلى الله عليه و آله آنچه درباره تو از سوى خدا نازل شده بود ابلاغ كرد و امر خدا را امتثال نمود و اطاعت و ولايت تو را بر امتش واجب كرد و براى تو از آنان بيعت گرفت و تو را صاحب اختيار مؤمنين قرار داد، همان گونه كه خداوند اين مقام را براى تو قرار داد.
سپس خدا را بر اين مطلب شاهد گرفت و فرمود: آيا فرمان الهى را به شما رساندم ؟ گفتند: آرى رساندى. فرمود: خدايا شاهد باش و تو براى شاهد بودن و قضاوت بين بندگان كافى هستى.
من شهادت مى دهم كه خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا صاحب اختيارىِ تو را بر امت علنا اعلام كند تا مقام شامخ تو را بلندتر نمايد و برهان و دليل تو را اعلان نمايد و سخنان باطل را خط بطلان كشد و عذرها را قطع نمايد.
آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله از فتنه فاسقين نگران شد و تقيه از منافقين را مطرح نمود، پروردگار جهان بر او وحى فرستاد كه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .
اين بود كه آن حضرت سنگينى سفر را بر خود هموار نمود و در شدت گرماى ظهر بپاخاست و خطبه اى ايراد كرد و شنوانيد و ندا كرد و رسانيد.
سپس از همه آنان پرسيد: آيا رسانيدم ؟ گفتند: آرى به خدا قسم. عرض كرد: خدايا شاهد باش.
سپس پرسيد: آيا من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نبوده ام ؟ گفتند: آرى. پس دست تو را گرفت و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.
ولى به آنچه خداوند درباره تو بر پيامبرش نازل كرد جز عده كمى ايمان نياوردند؛ و اكثرشان جز زيان كارى چيزى به دست نياوردند ... .
ص: 128
خدايا لعنت كن كسانى را كه حق وليت را غصب نمودند و عهد و پيمان او را انكار نمودند بعد از يقين و اقرار به ولايت او در روزى كه دين را برايش كامل نمودى.(1)
يكى از جلوه هاى قرآنى غدير، فرازهاى دعا و زياراتى است كه در آنها به تبيين و تفسير آيات مربوط به واقعه غدير پرداخته شده است. در بسيارى از دعاها و زيارات - به خصوص آنچه مربوط به شب و روز غدير است - ناگفته هايى از مسئله غدير به چشم مى خورد كه در هيچ روايت ديگرى يافت نمى شود.
در مواردى شأن نزول آيات و در مواردى استشهاد به آيه هاى قرآن و در مواردى مصداق قرار دادن غدير براى آيه مزبور مطرح شده است. از جمله اين موارد است:
«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»(2):
«اى پيامبر برسان آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر نرسانى رسالت او را ابلاغ نكرده اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى كند» .
اين آيه و دعاى مربوط به آن از دو بُعد قابل بررسى است:
در دعايى كه بعد از نماز روز عيد غدير مى خوانيم چنين مى گوييم:
رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِيا يُنادِى لِلاْءِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا، رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ كَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ، رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَ لا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ.
ص: 129
رَبَّنا انَّنا سَمِعْنَا النِّداءَ، وَ صَدَّقْنَا الْمُنادى رَسُولَكَ صلى الله عليه و آله اذْ نادى نِداءً عَنْكَ بِالَّذى امَرْتَهُ انْ يُبَلِّغَ عَنْكَ ما انْزَلْتَ الَيْهِ مِنْ مُوالاةِ وَلِىِّ الْمُؤْمِنينَ، وَ حَذَّرْتَهُ وَ انْذَرْتَهُ انْ لَمْ يُبَلِّغْ انْ تَسْخَطَ عَلَيْهِ، وَ انَّهُ اذا بَلَّغَ رِسالاتِكَ عَصَمْتَهُ مِنَ النّاسِ.
فَنادى مُبَلِّغا وَحْيَكَ وَ رِسالاتِكَ: «الا مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ، وَ مَنْ كُنْتُ وَلِيَّهُ فَعَلِىٌّ وَلِيُّهُ، وَ مَنْ كُنْتُ نَبِيَّهُ فَعَلِىٌّ اميرُهُ» .
رَبَّنا قَدْ اجَبْنا داعِيَكَ النَّذيرَ الْمُنْذِرَ مُحَمَّدا عَبْدَكَ الَّذى انْعَمْتَ عَلَيْهِ وَ جَعَلْتَهُ مَثَلاً لِبَنى اسْرائيلَ.
رَبَّنا آمَنّا وَ اتَّبَعْنا مَوْلانا وَ وَلِيَّنا وَ هاديَنا وَ داعِيَنا وَ داعِىَ الانامِ، وَ صِراطَكَ السَّوِىَّ الْمُسْتَقيمَ وَ مَحَجَّتَكَ الْبَيْضاءَ، وَ سَبيلَكَ الدّاعِىَ الَيْكَ عَلى بَصيرَةٍ هُوَ وَ مَنِ اتَّبَعَهُ، وَ سُبْحانَ اللّه ِ عَمّا يُشْرِكُونَ بِوِلايَتِهِ وَ بِامْرِ رَبِّهِمْ وَ بِاتِّخاذِ الْوَلائِجِ مِنْ دُونِهِ(1):
پروردگارا، ما شنيديم كه منادى براى ايمان ندا مى كند كه به پروردگارتان ايمان بياوريد، و ما هم ايمان آورديم. پروردگارا، گناهان ما را ببخش و بدى هايمان را از ما بزداى و ما را با نيكان بميران.
پروردگارا، آنچه توسط فرستادگانت به ما وعده داده اى به ما عنايت كن و روز قيامت ما را خوار مكن، كه تو وعده ات را خلاف نمى كنى.
پروردگارا، ما ندا را شنيديم و ندا كننده را كه پيامبرت بود تصديق كرديم، آنگاه كه از سوى تو ندا كرد به آنچه دستور داده بودى و بر او نازل كرده بودى كه از طرف تو درباره ولايت صاحب اختيار مؤمنان ابلاغ كند. و او را بر حذر داشتى و ترساندى كه اگر ابلاغ نكند بر او غضب خواهى كرد، و اگر رسالت هاى تو را ابلاغ كند او را از شر مردم حفظ خواهى كرد.
ص: 130
آنجا بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله به قصد ابلاغ وحى و رسالت تو چنين ندا كرد: بدانيد كه هر كس من مولى و صاحب اختيار او هستم على صاحب اختيار اوست، و هر كس من ولىّ اويم على ولىّ اوست، و هر كس من پيامبر او بوده ام على امير اوست.
پروردگارا، ما دعوت كننده تو را اجابت كرديم، همان ترساننده منذر، يعنى محمد صلى الله عليه و آله بنده تو كه بر او انعام فرمودى و او را نمونه اى براى بنى اسرائيل قرار دادى.
پروردگارا، ما ايمان آورديم و از صاحب اختيار و ولىّ و هدايت كننده و دعوت كننده ما و مردم پيروى نموديم، همان راه درست و مستقيم تو، و جايگاه حجتِ واضح تو، و راه تو كه او و پيروانش با بصيرت به سوى تو دعوت مى كنند، و خدا منزه است از آنچه در ولايت على عليه السلام شرك مى ورزند و درباره امر پروردگارشان كسى را شريك مى كنند، و كسانى را جز او محبوب دل خود قرار مى دهند.
در اين فراز از دعاى روز غدير شش آيه گنجانده شده است. يكى از آنها آيه تبليغ است كه به صورت نقل به معنى و با اشاره به ابعاد مختلف آن بيان شده است. جمله «بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» به صورت: بِالَّذى امَرْتَهُ انْ يُبَلِّغَ عَنْكَ ما انْزَلْتَ الَيْهِ ... آمده، و جمله «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» به صورت: وَ حَذَّرْتَهُ وَ انْذَرْتَهُ انْ لَمْ يُبَلِّغْ انْ تَسْخَطَ عَلَيْهِ ذكر شده، و عبارت «وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» با جمله: وَ انَّهُ اذا بَلَّغَ رِسالاتِكَ عَصَمْتَهُ مِنَ الناسِ تعبير شده است.
بُعد ديگرى از درج آيه تبليغ در زيارت غدير، بيان منظور از «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» است كه در اين دعا آن را: مُوالاةِ وَلِىِّ الْمُؤْمِنينَ ذكر كرده است، و معناى آن پذيرش ولايت صاحب اختيار مؤمنان است.
اما نكته تازه اى كه در اين دعا درباره آيه تبليغ ديده مى شود نگاهى به پشت پرده «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» است. گويا خداوند دو راه در برابر پيامبرش قرار داده است: يا ابلاغ و يا عدم ابلاغ، و براى هر كدام نتيجه اى قرار داده است، چنانكه در اين
ص: 131
دعا آمده است: وَ حَذَّرْتَهُ وَ انْذَرْتَهُ انْ لَمْ يُبَلِّغْ انْ تَسْخَطَ عَلَيْهِ، وَ انَّهُ اذا بَلَّغَ رِسالاتِكَ عَصَمْتَهُ مِنَ النّاسِ؛ يعنى عدم ابلاغ نارضايتى و سخط خداوند را در پى خواهد داشت، و ابلاغ ضمانت حفظ الهى را در بر دارد.
همين مطلب عينا در خطبه غدير منعكس است، آنجا كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: وَ اؤَدّى ما اوْحى بِهِ الَىَّ، حَذَرا مِنْ انْ لا افْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لا يَدْفَعُها عَنّى احَدٌ(1): من ادا مى كنم آنچه به من وحى كرده از ترس آنكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچ كس نتواند آن را از من دفع نمايد.
يكى از مفاهيم عميق در زيارت غديريه، رابطه آيات قرآن با ولايت و امامت و امير المؤمنين عليه السلام است. يكى از آياتى كه در زيارت غديريه به آن استشهاد شده آيه 67 از سوره مائده يا همان آيه تبليغ است. اين آيه مشهور غدير را امام هادى عليه السلام با تفصيلى گويا بيان نموده است، كه ما به نقل مضمون آن به اختصار بسنده مى كنيم:
پيامبر صلى الله عليه و آله درباره على عليه السلام دعاهايى مى فرمود. خداى تعالى اين دعاها را مستجاب فرمود و بيان داشت كه به ولايت او پس از حضرتت رضايت دارم.(2) پس به حضرتش امر فرمود به جهت اعلاء شأن امير المؤمنين عليه السلام و باطل كردن سخنان بيهوده و قطع عذرها، اين نعمت را اظهار كند. پيامبر صلى الله عليه و آله مى خواست از فتنه منافقان - كه دشمن على عليه السلام بودند - بر حذر باشد. در اين هنگام آيه غدير نازل شد و پيامبر صلى الله عليه و آله را امان داد.
در اينجا بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله زحمت آن مسير طولانى را به خود پذيرفت، و در گرماى ظهر به پا خاست و خطبه خواند. پس آنگاه كسانى كه به پيامبر صلى الله عليه و آله ايمان آورند كم بودند و شمار زيادى از مردم جز در مسير زيانكارى پيش نرفتند.
ص: 132
تا اينجا كلام امام هادى عليه السلام بود كه مضمون آن به اختصار نقل شد. جاى اين سؤال باقى است كه چرا مردم با وجود آن بيعت تاريخى، اين همه به ولايت پشت كردند ؟
بازگويى اين پرسش و پاسخ نيز مفيد است: محمود بن لبيد گويد:
پس از شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله، حضرت فاطمه عليهاالسلام بر سر قبور شهدا مى رفت و بر سر قبر حمزه سيدالشهداء مى گريست. روزى در آن محل به خدمت حضرتش رسيدم ... ، و پرسيدم: اى بانوى من، از شما مسئله اى مى پرسم كه در سينه ام موج مى زند.
فرمود: بپرس. گفتم: آيا رسول خدا صلى الله عليه و آله قبل از وفاتش بر امامت على عليه السلام تصريح فرمود ؟ فرمود: شگفتا ! آيا روز غدير خم را فراموش كرديد ؟ و پس از بيانات ديگر فرمود: به خدا قسم اگر حق را نزد اهلش وا مى گذاردند و عترت پيامبرشان را پيروى مى كردند، هيچ گاه دو نفر درباره خداى تعالى اختلاف نمى كردند، و (حق را) آيندگان از گذشتگان به ارث مى بردند، تا آنگاه كه قائم ما - نهمين از نسل حسين عليه السلام - قيام كند.
اما آن را كه خدا مؤخّر قرار دهد مقدّم داشتند، و آن را كه خدا مقدّم داشته پشت سر گذاردند ... .(1)
اين پرسش و پاسخ زمانى انجام مى گيرد كه از اين واقعه تاريخى و شكوهمند، با آن همه مقدمه و مؤخّره بياد ماندنى، هنوز يك سال نگذشته است. آيا بانوى بانوان حق ندارد از اينگونه سؤال ها اظهار شگفتى كند ؟ ! جملات بعدى دخت پيامبر عليهاالسلام نيز تفسير آيه اى است كه قبل از آيه غدير بيان شده است:
و اگر آنان تورات و انجيل و آنچه را كه از جانب پروردگارشان به آنان فرستاده شده را به پا مى داشتند، همانا از بالاى سر و از زير پاهاى خود (بركات الهى را) مى خوردند ... .(2)
ص: 133
آيا اين آيه تعريض و كنايتى به امت اسلام نيست ؟ مگر پيامبر صلى الله عليه و آله بارها نفرموده بود كه تمام حركات امت هاى گذشته به دست اين امت تكرار خواهد شد ؟ رفتار بنى اسرائيل با تورات و هارون، و رفتار نصارى با انجيل و حواريون چگونه بود ؟(1)
با در نظر گرفتن آنچه گفته شد، به قرائت زيارت غديريه و ذكر آيه تبليغ در آن مى پردازيم:
زيارت امير المؤمنين عليه السلام در روز غدير كه امام هادى عليه السلام فرمودند(2)، دوره كامل عقائد شيعه درباره ولايت امير المؤمنين عليه السلام و فضايل و سوابق و محنت هاى آن حضرت است. يكى از مضامينى كه در زيارت امير المؤمنين عليه السلام در روز غدير آمده آيه تبليغ است:
إِنَّ اللّه َ تَعالى اسْتَجابَ لِنَبِيِّهِ صلى اللّه عليه و آله فيكَ دَعْوَتَهُ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِإِظْهارِ ما أَوْلاكَ لِأُمَّتِهِ إِعْلاءً لِشَأْنِكَ وَإِعْلانا لِبُرْهانِكَ وَ دَحْضا لِلْأَباطِيلِ وَ قَطْعا لِلْمَعاذِيرِ. فَلَمَّا أَشْفَقَ مِنْ فِتْنَةِ الْفاسِقينَ وَاتَّقى فيكَ الْمُنافِقينَ أَوْحى إِلَيْهِ رَبُّ الْعالَمينَ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .
فَوَضَعَ عَلى نَفْسِهِ أَوْزارَ الْمَسيرِ وَ نَهَضَ فى رَمْضاءِ الْهَجيرِ فَخَطَبَ وَأَسْمَعَ وَ نادى فَأَبْلَغَ، ثُمَّ سَأَلَهُمْ أَجْمَعَ فَقالَ: هَلْ بَلَّغْتُ ؟ فَقالُوا: اللَّهُمَّ بَلى. فَقالَ: اللّهُمَّ اشْهَدْ. ثُمَّ قالَ: أَلَسْتُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ؟ فَقالُوا: بَلى. فَأَخَذَ بِيَدِكَ وَ قالَ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ. فَما آمَنَ بِما أَنْزَلَ اللّه ُ فيكَ عَلى نَبِيِّهِ إِلاَّ قَليلٌ وَلا زادَ أَكْثَرَهُمْ غَيْرَ تَخْسيرٍ:
ص: 134
خداوند تعالى دعاى پيامبرش صلى اللّه عليه و آله را درباره تو مستجاب كرد، و به او دستور داد تا ولايت تو را بر امت اظهار كند تا مقام تو را بلندمرتبه و دليل تو را اعلام كرده باشد و سخنان باطل را كوبيده و عذرهاى بى جا را ريشه كن كرده باشد. آنگاه كه از فتنه فاسقان احساس خطر كرد و از منافقان درباره تو ترسيد، پروردگار جهان به او چنين وحى كرد: «اى پيامبر برسان آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر نرسانى رسالت او را نرسانده اى و خداوند تو را از شر مردم حفظ مى كند» .
پيامبر صلى الله عليه و آله سختى سفر را متحمل شد و در شدت حرارت ظهر بپا خاست و خطبه اى ايراد كرد و شنوانيد و ندا كرد و رسانيد. سپس از همه آنها پرسيد: آيا رسانيدم ؟ گفتند:
آرى به خدا قسم. عرض كرد: خدايا شاهد باش. سپس پرسيد: آيا من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نبوده ام ؟ گفتند: آرى. پس دست تو (امير المؤمنين عليه السلام) را گرفت و فرمود: هر كس من صاحب اختيار او بوده ام اين على صاحب اختيار اوست. خدايا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند و خوار كن هر كس او را خوار كند. ولى به آنچه خداوند درباره تو بر پيامبرش نازل كرد جز عده كمى ايمان نياوردند و اكثرشان جز زيان كارى براى خود زياد نكردند.
از وجوه دلالت حديث غدير بر امامت امير المؤمنين عليه السلام و معناى مولى نزول آيه تبليغ در رويداد غدير است:
«يا أيُّهَا الرَسُولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «اى فرستاده آنچه را از سوى خداوندگارت بر تو فرو فرستاده شده برسان و اگر چنين نكنى پيام او را نرسانده اى و خدا تو را از (گزند) مردم نگاه خواهد داشت» .
و اما تفصيل مطلب:
ص: 135
نزول آيه تبليغ در روز غدير خم را شمارى از بزرگان پيشوايان اهل سنت و مشاهير اعيان علماى آنان نقل كرده اند، مانند:
1. عبدالرحمن بن محمد بن ادريس رازى، ابن ابى حاتِم
2. احمد بن عبدالرحمن شيرازى
3. احمد بن موسى بن مَردَوَيه
4. احمد بن محمد ثعلبى
5 . احمد بن عبداللّه اصفهانى، ابونُعَيم
6 . على بن احمد واحدى، ابوالحسن
7. مسعود بن ناصر سِجِستانى
8 . عبداللّه بن عبيداللّه حَسكانى
9. على بن حسن دمشقى، ابن عساكر
10. محمد بن عمر رازى، فخرالدين
11. محمد بن طلحه نصيبى شافعى
12. عبدالرزّاق بن رزق اللّه رَسعَنى
13. حسن بن محمد نيشابورى
14. على بن شِهاب الدين همدانى
15. على بن محمد، ابن صبّاغ مالكى
16. محمود بن احمد عَينى
17. عبدالرحمن بن ابى بكر سيوطى
18. محمد محبوب عالم
19. حاج عبدالوهاب بن محمد
20. جمال الدين عطاءاللّه شيرازى
21. شِهاب الدين احمد
22. ميرزا محمد بن معتمدخان بدخشى
ص: 136
و اما بيان هر يك از اين موارد همراه با توثيقشان از اهل سنت:
1. عبدالرحمن بن محمد بن ادريس رازى، ابومحمد، ابن ابى حاتِم (ت 240 يا 241 - م 327 ق)
جلال الدين سيوطى در «الدرّ المنثور» نزول آيه تبليغ در غدير خم را از ابن ابى حاتِم از ابوسعيد خُدرى نقل كرده است.(1) ذهبى و جمال الدين اِسنَوى و ابن قاضى شُهبه و جلال الدين سيوطى و بدخشانى(2): او را توثيق كرده و ستوده اند. ابن عدى، حسن بن على تميمى، قاضى يوسف ميانجى، ابوالشيخ ابن حيّان، ابواحمد حاكم، على بن عبدالعزيز بن مردك و ديگران از او حديث نقل كرده اند. وى شاگرد پدرش ابوحاتم محمد بن ادريس و ابوزُرعه است.
همچنين سيوطى در دو كتاب خود «اللآلى المصنوعة» و «الإتقان» تصريح كرده كه ابن ابى حاتِم در تفسيرش به آوردن صحيح ترين احاديث وارده در تفسير هر آيه ملتزم بوده است.
ابوالحسن على بن ابراهيم رازى خطيب، ابويَعلى خليلى، على بن محمد مصرى، على بن احمد فرضى، عباس بن احمد، خليلى، امام ابوالوليد باجى، يحيى بن منده، ابن صلاح در «الطبقات» و ابن سُبكى در «طبقات» ، همگى او را توثيق كرده و بسيار ستوده اند، به خصوص در رجال و حديث و تفسير.
همچنين سيف اللّه ملتانى در كتابش «تنبيه السفيه» در ردّ روايتى از قول كَشّى در مدح زرارة بن اعين از زبان امام باقر عليه السلام مى گويد: ابن ابى حاتِم از سفيان ثورى روايت كرده كه زراره اصلاً ابوجعفر را نديده است. در جايى كه كلام ابن ابى حاتِم كه از سفيان ثَورى معلوم الحال نقل كرده حجّت است، پس روايتش در تفسير آيه تبليغ هم حجّت
ص: 137
است. آيا جايز است كه روايت ابن ابى حاتِم در تكذيب يكى از عالمان شيعه حجّت باشد، ولى روايت او در فضل امير المؤمنين عليه السلام در برابر اهل سنت حجّت نباشد ؟ !
2. احمد بن عبدالرحمن بن احمد بن محمد بن موسى فارسى، ابوبكر شيرازى (م 407 يا 411 ق)
ابن شهرآشوب(1) در كتابش «المناقب» و از او مجلسى در «بحار الانوار» نزول آيه تبليغ را در غدير خم از ابوبكر شيرازى در كتابش «ما نَزَلَ مِنَ القُرآنِ فى عَلىٍّ عليه السلام» به اِسناد خود از ابن عباس روايت كرده است.(2) ذهبى و يافعى و سيوطى(3): او را توثيق كرده و بسيار ستوده اند.
وى در اصفهان از ابوالقاسم طبرانى و طبقه اش، در بغداد از ابوالبحر بربهارى و طبقه او، در جرجان از عبداللّه بن عدىّ، در نيشابور از محمد بن حسن سراج، در مرو از عبداللّه بن عمر بن علك، در شهرهاى ترك از سعيد بن قاسم مطوعى، در بخارا از محمد بن محمد بن صابر، و در شهرهاى بصره و واسط و شيراز و چند شهر ديگر از مشايخ آن شهرها حديث شنيده، و محمد بن عيسى همدانى، ابومسلم بن عُروه، حميد بن مأمون، جعفر مستغفرى و ديگران از او حديث روايت كرده اند. شيرويه از ابوالفرج بجلى و جعفر مستغفرى او را توثيق كرده و ستوده اند.
3. احمد بن موسى بن مَردَوَيه اصفهانى، ابوبكر، ابن مَردَوَيه (ت 323 - م 410 ق)
سيوطى در «الدرّ المنثور» و بدخشى در «مفتاح النجا» نزول آيه تبليغ در غدير خم درباره على عليه السلام را از ابن مَردَوَيه از ابن مسعود نقل كرده است.(4)
ص: 138
ذهبى و سيوطى و زُرقانى و ابن قيم جوزيّه و تاج الدين سُبكى و سمعانى و ابن كثير و كاتب چَلَبى و شمس الدين محمد ابن جَزَرى و دهلوى(1): او را توثيق كرده و دقت او در ثبت و ضبط اخبار و رجال و نيز تأليفات او را به خصوص در تفسير و تاريخ ستوده اند.
وى در اصفهان و عراق از ابوسهل بن زياد قطّان، ميمون بن اسحاق خراسانى، محمد بن عبداللّه بن علم صفّار، اسماعيل خطبى، محمد بن على بن دُحَيم شيبانى، احمد بن عبداللّه بن دليل، اسحاق بن محمد بن على كوفى، محمد بن احمد بن على اسوارى، احمد بن عيسى خفاف، احمد بن محمد بن عاصم كرانى و طبقه ايشان روايت كرده است.
ابوالقاسم عبدالرحمن بن منده و برادرش عبدالوهّاب، ابوالخير محمد بن احمد، ابومنصور محمد بن سكرويه، ابوبكر محمد بن حسن بن محمد بن سُلَيم، ابوعبداللّه ثقفى، ابومطيع محمد بن عبدالواحد مصرى، حمزه بن حسين مؤدِّب اصفهانى و بسيارى ديگر از او روايت كرده اند. وى كتاب هاى «التاريخ» و «التفسير» و «المسند» و «المستخرج على البخارى» را نگاشت.
ابن مردويه ملقّب به حافظ است. لقبى كه در اصطلاح دانشمندان علم حديث از القاب بسيار ارزشمند است. شيخ على قارى و بدخشى و در «لواقح الأنوار» در شرح حال سُيوطى از ابن حجر، همگى در مورد لقب حافظ و جلالت آن سخن گفته اند.(2)
4. احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى، ابواسحاق
ثعلبى در تفسيرش نزول آيه تبليغ در روز غدير خم را از امام باقر عليه السلام و نيز از براء با
ص: 139
نقل ماجراى غدير و همچنين از ابن عباس نقل كرده است.(1) شرح حال ابواسحاق ثعلبى و بزرگى او نزد اهل سنت در مجلدات ديگر «عبقات» و در بيان آيه ولايت آمده است. در ادامه نيز شرح حال ثعلبى در دليل ششم از ادله دلالت حديث غدير به امامت امير المؤمنين عليه السلام خواهد آمد، كه از جمله توثيق پدر دهلوى است.
5 . احمد بن عبداللّه بن احمد بن اسحاق بن موسى بن مهران اصفهانى، ابونُعَيم (ت 334 - م 430 ق)
ابونعيم اصفهانى در كتاب «ما نزل من القرآن فى على عليه السلام» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را از عطيّه روايت كرده است. فاضل رشيدالدين خان دهلوى نيز در «إيضاح لطافة المقال» روايت ابونعيم را به نقل از شيخ على متخلّص به حزين آورده است. در ادامه خواهد آمد كه حاج عبدالوهّاب بن محمد نيز مانند همين روايت را از حافظ ابونعيم نقل كرده است. ابن خَلِّكان و صلاح صفدى و خطيب تبريزى(2): او را بسيار توثيق كرده و ستوده اند. كتاب «حِليَة الأولياء» و «تاريخ اصفهان» و «المستخرج على الصحيحين» از او است.
6 . على بن احمد بن محمد بن متويه واحدى نيشابورى، ابوالحسن (م 468 ق)
ابن طلحه شافعى در «مطالب السئول» و ابن صبّاغ مالكى در «الفصول المهمّة» نزول آيه تبليغ در روز غدير خم و درباره على عليه السلام را از واحدى در «اسباب النزول» از حسن و ابوسعيد خُدرى نقل كرده اند.(3) اين در حالى است كه واحدى در خطبه كتابش «اسباب النزول» تصريح كرده كه در اين كتاب موارد صحيح در اسباب نزول آيات را انتخاب و جمع آورى كرده است. پس اگر مورد ديگرى براى نزول اين آيه نقل شده باشد دروغ خواهد بود، چرا كه واحدى فقط ماجراى غدير را براى نزول آيه تبليغ نقل كرده است.(4)
ص: 140
ابن اثير و ذهبى و ابن وردى و يافعى و ابن جَزَرى و ابن قاضى شُهبه و دياربكرى و كاتب چَلَبى و ولى اللّه دهلوى(1): وى را توثيق كرده و بسيار ستوده اند، به خصوص در تفسير و ادبيات.
او مصنّف «البسيط» و «الوسيط» و «الوجيز» در تفسير و نيز كتاب «اسباب النزول» بوده، و شاگرد ابواسحاق ثعلبى است و از او روايت كرده است. عربى را از ابوالحسن قهندزى ضرير و قرائت را از على بن احمد بستى و احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى آموخته، و ابوالقاسم هُذلى قرائت را از او فرا گرفته است.
ابوطاهر بن مخمس، قاضى ابوبكر حيرى، ابوابراهيم اسماعيل بن ابراهيم واعظ، محمد بن ابراهيم مزكّى، عبدالرحمن بن حمدان نصروى، احمد بن ابراهيم نجّار، احمد بن عمر ارغيانى، عبدالجبار بن محمد خوارى و ديگران از او حديث نقل كرده اند. ابوسعد سمعانى وى را ستوده است.
7. مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد (م 477 ق)
سجستانى خبر نزول آيه تبليغ در روز غدير را همراه با حديث غدير در كتابش در موضوع حديث ولايت به اِسنادش از ابن عباس نقل كرده است. ابوسعيد سجستانى از حافظان ثقه و نامدار اهل سنت است. پيشتر بخش هايى از شرح حال وى به بيان سمعانى و ذهبى نقل شد.
8 . عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى، ابوالقاسم، حاكم
حاكم حسكانى در كتاب «مجمع البيان» نزول آيه تبليغ در غدير خم را از عبداللّه بن عباس و جابر بن عبداللّه روايت كرده است. همچنين اين روايت را سيد ابوالحمد از كتاب «شواهد التنزيل فى قواعد التفضيل» حاكم حسكانى نقل كرده است.(2)
ص: 141
9. على بن حسن بن هبه اللّه بن عساكر دمشقى، ابوالقاسم، ابن عساكر(ت 499 - م 571 ق)
جلال الدين سيوطى در «الدرّ المنثور» نزول آيه تبليغ در غدير خم را از ابن ابى حاتِم از ابوسعيد خُدرى نقل كرده است.(1) ياقوت حَمَوى و ابن خَلِّكان و ذهبى و يافعى و اِسنَوى و ابن قاضى شُهبه(2): او را بسيار توثيق كرده و ستوده اند و از پيشوايان حديث مى دانند.
وى رفيق حافظ ابوسعد عبدالكريم بن سمعانى بوده، و كتاب عظيم «تاريخ مدينة دمشق» را در هشتاد مجلّد تأليف كرده است.
حافظ ابومحمد عبدالعظيم منذرى، سمعانى، محدّث بهاءالدين قاسم (پسر ابن عساكر) ، سعد الخير، ابوالعلاء همدانى، ابوالمواهب بن صصرى، شيخ ما ابوالحجّاج مِزّى، حافظ عبدالقادر، ابن نجّار، حافظ مَعمَر بن فاخر، اسماعيل بن محمد و حافظ عبدالقاهر رهاوى او را بسيار توثيق كرده و ستوده اند، به خصوص كتاب او «تاربخ مدينة دمشق» .
10. محمد بن عمر بن حسين بن حسن بن على تَيمى بكرى طبرستانى رازى، ابوعبداللّه، ابن الخطيب، فخرالدين (ت 543 يا 544 - م 606 ق)
فخر رازى در تفسير خود در بيان اقوال درباره سبب نزول آيه تبليغ، نزول اين آيه در ماجراى غدير خم را نيز از امام باقر عليه السلام و ابن عباس و براء بن عازب نقل كرده است.(3) البته براى ما مهم نيست كه او در مورد اين قول چه گفته، زيرا او هميشه در پى دشمنى است، و كلام امام باقر عليه السلام در اينجا كافى است.
ص: 142
اگر بگويند كه متعصّبان اهل سنت به عصمت ائمه عليهم السلام باور ندارند، بلكه بعضى شان مانند ابن جوزى در «الموضوعات» و سيوطى در «اللآلى المصنوعة» و ابن عرّاق در «تنزيه الشريعة» آنان را - نعوذ باللّه - جرح كرده اند، خواهيم گفت: پس آنان درباره صحابه اى كه به عدالت ايشان قائل اند، مانند ابن عباس و براء بن عازب و ابوسعيد خُدرى - كه او نيز بنا بر آنچه در تفسير نيشابورى آمده به نزول آيه تبليغ در روز غدير خم قائل است - و عبداللّه بن مسعود - كه سخنش در ادامه خواهد آمد - چه مى گويند ؟
ضمن اينكه خود رازى اعتراف كرده كه قول به نزول آيه تبليغ در فضل امير المؤمنين عليه السلام و در غدير قول ابن عباس و براء بن عازب و امام باقر عليه السلام است، هر چند اين قول را نپسندد و از سر تعصّب و عناد به آن اعتماد نكند !
ابن خَلِّكان و ابن وردى و يافعى و حافظ محمد (مشهور به خواجه پارسا) و ابن قاضى شُهبه(1): او را بسيار توثيق كرده اند، به خصوص در علم عقايد و فقه و تفسير و نيز كتاب تفسير او را. وى شاگرد پدرش ضياءالدين عمر - كه از شاگردان بَغَوى بود - و نيز كمال سمنانى و مجد جيلى و مصاحب محمد بن يحيى بوده است. سراج الدين يوسف بن ابوبكر بن محمد سكّاكى خوارزمى نيز او را ستوده اند. گاهى سيصد دانشجو در مورد تفسير و فقه و كلام و اصول و طبّ و ... از او مى پرسيدند.
11. محمد بن طلحة بن محمد قرشى نصيبى، ابوسالم
قرشى نصيبى در «مطالب السؤول فى مناقب آل الرسول عليهم السلام» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير را از امام ابوالحسن واحدى در كتابش «اسباب النزول» از ابوسعيد خُدرى روايت كرده است.(2) دانشمندان نامدار اهل تسنن محمد بن طلحه را بسيار ستوده اند، كه در ادامه خواهد آمد. كه از جمله توثيق و تعريف يافعى است، كه به كتاب «دائرة الحروف» او نيز اشاره كرده است.(3)
ص: 143
12. عبدالرزّاق بن رزق اللّه بن ابى بكر بن خلف جَزَرى رَسعَنى، ابومحمد، عزّالدين (ت 589 - 660 يا 661 ق)
محمد بن معتمدخان بدخشانى در «مفتاح النجا فى مناقب آل العبا عليهم السلام» نوشته كه رسعنى نزول آيه تبليغ در غدير را به سند خود از ابن عباس نقل كرده است.(1) ذهبى و ابن جَزَرى و سيوطى و كاتب چَلَبى(2): او را توثيق كرده و بسيار ستوده اند، به خصوص در تفسير و حديث و ادبيات. در دمشق از كِندى و در بغداد از ابن منينا و عده اى ديگر حديث شنيد، و پسر عادلش شمس الدين و دِمْياطى در معجمش و ابوالمعالى ابركوهى و افراد متعدد ديگرى از او روايت كرده اند.
تفسير وى به نام «مطالع أنوار التنزيل و مفاتيح اسرار التأويل» يا «رموز الكنوز فى تفسير الكتاب العزيز» است، و كتاب «مقتل حسين شهيد عليه السلام» از آثار او است. محمد مالكى داوودى در «طبقات المفسّرين» او و تفسيرش را ستوده است.
13. حسن بن محمد بن حسين قمى نيشابورى، نظام الدين
نيشابورى در تفسير خود نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را در تفسيرش «غرائب القرآن و رغائب الفرقان» از ابن عباس و براء بن عازب و امام باقر عليه السلام نقل كرده است.(3)
البته او در مورد نزول آيه تبليغ بعد از بيان نزول آن در غدير نُه وجه ديگر هم ذكر كرده است. ولى نيشابورى از ميان اقوال، اولين سبب نزول آيه تبليغ را واقعه غدير بيان كرده و قول به نزول آن در فضيلت امير المؤمنين عليه السلام را صحيح دانسته است. وى اين قول را پيش از ساير اقوال آورده و آن را به چند صحابى و امام باقر عليه السلام نسبت داده است، و اقوال ديگر را با «قيل» يعنى «گفته شده» نقل كرده است.
ص: 144
همان گونه كه رشيدالدين دهلوى در «ايضاح لطافة المقال» در موضوعى، سخنى را از نَسَفى نقل كرده و از ميان دو قول موجود در آن موضوع قول نخست را به نَسَفى نسبت داده، چون نَسَفى آن قول را نخست آورده است.
نيشابورى در ابتداى تفسيرش و خطبه كتاب تأكيد كرده كه پس از فحص فراوان و مراجعه به همه تفاسير و اقوال، صحيح ترين ها را در تفسيرش گرد آورده است. كاتب چَلَبى و مولوى حسام الدين سهارنپورى(1): تفسير نيشابورى به نام «غرائب القرآن و رغائب الفرقان» را معرفى و توثيق و تعريف كرده اند.
همچنين اهل سنت و از جمله دهلوى در «تحفه اثنى عشريه» و مولوى حيدر على فيض آبادى در «منتهى الكلام» به سخنان نيشابورى اعتماد كامل داشته و در برابر شيعه و براى ردّ استدلال هاى آنان به گفتارهاى او استناد كرده اند.
14. سيد على بن شِهاب الدين همدانى
همدانى در «مودّة القربى» از براء بن عازب روايت كرده كه آيه تبليغ در واقعه غدير خم و در فضيلت امير المؤمنين عليه السلام نازل شده است.(2) سيد على همدانى نزد اهل سنت از عالمان ربانى و عارفان گزيده و نامى است. گذشته از اينكه خود همدانى در خطبه كتاب خود «مودّة القربى» در مورد اعتبار مطالب آن سخن گفته است.
15. على بن محمد مالكى، ابوالحسن، نورالدين، ابن صبّاغ
ابن صبّاغ مالكى در كتابش «الفصول المهمّة» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را از كتاب «اسباب النزول» امام ابوالحسن واحدى از ابوسعيد خُدرى روايت كرده است.(3) ابن صبّاغ از فقيهان نامدار مالكى و از دانشمندان معروف و ثقه اهل سنت است كه اقوال وى را نقل كرده و به رواياتش اعتماد مى كنند، كه از جمله نورالدين سَمهودى در كتابش «جواهر العقدين» است.
ص: 145
همچنين محمد رشيدالدين خان دهلوى كتاب «الفصول المهمّة» را ياد كرده است. عبداللّه بن محمد مدنى مشهور به مطيرى در خطبه كتابش «الرياض الزاهرة فى فضل آل بيت النبى و عترته الطاهرة عليهم السلام» گفته كه بيشتر مطالب كتابش را از كتاب «الفصول المهمّة» ابن صبّاغ نقل كرده است.
16. محمود بن احمد بن موسى بن احمد بن حسين بن يوسف بن محمود عَينى حنفى، ابومحمد، ابوالثناء، بدرالدين (ت 762 - م 855 ق)
بدرالدين عينى در «عمدة القارى فى صحيح البخارى» نزول آيه تبليغ در واقعه روز غدير را از ابوسعيد خُدرى و از ابوجعفر محمد بن على بن حسين روايت كرده است. همچنين عينى به شش قول ديگر از مقاتل و زمخشرى و ابن جوزى و نيز ثعلبى از حسن بصرى اشاره كرده است. ولى نكته اينجاست كه عينى قول به نزول آيه در روز غدير خم در فضل على عليه السلام را بر ديگر اقوال مقدّم داشته است. همچنين عَينى در ادامه، قول امام باقر عليه السلام را - كه نزول آيه تبليغ در غدير است - را نقل كرده است.(1)
شمس الدين سخاوى و سيوطى و محمود بن سليمان كفوى و زُرقانى مالكى و ازنيقى و كاتب چَلَبى(2): او را توثيق كرده و بسيار ستوده اند، به خصوص در ادبيات عرب و تاريخ و لغت و حديث و فقه.
وى پسر قاضى شهاب الدين است و گاهى ابن عَينى گفته مى شود. كمال شمنى و ارغون شاه تيدمرى از او روايت كرده اند. علاء پسر خطيب ناصريّه در تاريخش و جلال الدين سيوطى در كتابش «حسن المحاضرة» وى را توثيق كرده و ستوده اند.
از تأليفات او است: فتح البارى (شرح بخارى) ، شرح شواهد، شرح معانى الآثار، شرح هدايه، شرح كنز، شرح مجمع، شرح درر البحار و طبقات الحنفية.
ص: 146
مولوى حيدرعلى فيض آبادى در «منتهى الكلام» در احتجاج مقابل اماميه به سخنان عَينى استناد كرده و «عمدة القارى» شرح او بر بخارى را ستوده است. پس در نزول آيه تبليغ هم قول او پذيرفته است.
17. عبدالرحمن بن ابى بكر سُيوطى، جلال الدين
جلال الدين سيوطى در «الدرّ المنثور» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم و در فضيلت امير المؤمنين عليه السلام را از ابن ابى حاتم و ابن مردويه و ابن عساكر از ابوسعيد خُدرى روايت كرده است. وى همچنين پنج حديث ديگر در مورد نزول آيه تبليغ بدون ذكر شأن نزول آن نقل كرده است.(1) و اما روايت سيوطى در سبب نزول آيه تبليغ در روز غدير در كتاب «الدرّ المنثور» به وجوهى معتبر است:
وجه اول: سياق گفتار سيوطى چنين است است كه او از ميان اقوال، اين قول را حق مى دانسته است، زيرا قول ديگرى را نقل نكرده است.
وجه دوم: سيوطى در خطبه كتاب «الدرّ المنثور» تصريح كرده كه اخبار و احاديثى كه وى در ذيل آيات آورده از كتاب هاى معتبر استخراج شده است.
وجه سوم: كتاب «الدرّ المنثور» از تفسيرهاى مقبول و مشهورى است كه دهلوى در رساله «اصول الحديث» در كنار تفاسير بسيار معتبر از آن ياد كرده و سپس گفته كه اين جامع ترين آنهاست.
وجه چهارم: سيوطى در موارد متعدد در «الدرّ المنثور» به ضعف خبر تصريح كرده است. اين نشان مى دهد كه اگر حديثى نزد او ضعيف باشد به ضعف آن هشدار مى دهد، و در اين مورد هيچ تضعيفى نكرده است.
وجه پنجم: بزرگان حديث و كلام اهل سنت بسيار به احاديث «الدرّ المنثور» استناد و احتجاج كرده اند. از جمله: سيف اللّه بن اسداللّه ملتانى در «تنبيه السفيه» كتاب «الدرّ
ص: 147
المنثور» را در شمار كتاب هاى بسيار مهم ذكر كرده، و افزوده كه اين كتاب از مصادر «تحفه اثناعشريّه» از كتب اهل سنت است.
همچنين در «الشوكة العمريّة» اثر محمد رشيدالدين خان شاگرد دهلوى آمده كه «الدرّ المنثور» در كتب تفسيرى اهل سنت مشتمل بر اخبار تفسيرى وارده از امير المؤمنين و ائمه اهل بيت عليهم السلام است.
وجه ششم: اضافه بر اين، به طور كلى دهلوى در كتابش «تحفه اثنى عشريه» دانشمندان و محدثان اهل سنت را به تقوى و عدالت و ديانت مشهور مى داند.(1)
بنا بر اين، همه مناقشات دهلوى و غير او در اسانيد احاديث فضائل امير المؤمنين عليه السلام كه محدثان اهل سنت آنها را روايت و پيشوايان و حافظان در كتاب هاى معتبرشان نقل كرده اند از اعتبار فرو مى افتد. يكى از اين اخبار حديث نزول آيه تبليغ در روز غدير در فضيلت امير المؤمنين عليه السلام است.
18. محمد محبوب عالم بن صفى الدين جعفر، بدر عالم
محبوب عالم نزول آيه تبليغ در غدير خم را در كتاب مشهور «تفسير شاهى» آورده است. در تفسير نيشابورى نزول آيه تبليغ در غدير خم را از ابوسعيد خُدرى و ابن عباس و براء بن عازب و امام باقر عليه السلام نقل كرده و سپس مى گويد: محبوب عالم اين روايت را نقل كرده و روايتى كه مخالف آن باشد نقل نكرده است.
دهلوى در كتاب تحفه اثنى عشريه به اعتبار «تفسير شاهى» تصريح كرده و رواياتى كه او از اهل بيت عليهم السلام نقل شده را «مضبوطه» خوانده است.(2) همچنين شاگرد دهلوى محمد رشيدالدين خان دهلوى در بيان اينكه تفاسير اهل سنت آكنده از روايات امام على بن موسى الرضا عليه السلام است، از «تفسير شاهى» و تفسير فخر رازى ياد كرده است. از اين سخن نيز روشن مى گردد كه «تفسير شاهى» نزد اهل تسنن از تفاسير مشهور و معتبر است.
ص: 148
19. عبدالوهاب بن محمد بن رفيع الدين احمد بخارى، حاج عبدالوهاب (ت 869 - م 932 ق)
حاج عبدالوهاب در تفسيرش نزول آيه تبليغ در واقعه غدير را از براء بن عازب روايت كرده، و مى گويد كه اين خبر را ابونعيم و ثعالبى در روايت كرده اند. حاج عبدالوهّاب از بزرگان اهل سنت است. شيخ عبدالحقّ دهلوى در «اخبار الاخيار» و سيد محمد بن سيد جلال در «تذكرة الابرار» شرح حال وى را نوشته و او را بسيار ستوده اند.(1)
20. عطاءاللّه بن فضل اللّه شيرازى حسينى، جمال الدين محدّث
جمال الدين محدّث در «الاربعين فى فضائل امير المؤمنين عليه السلام» خبر نزول آيه تبليغ در غدير خم را همراه با نقل حديث غدير گفته از ابن عباس روايت كرده است.(2) جمال محدّث در خطبه كتاب «اربعين» به اعتبار احاديث كتابش تصريح كرده است.
21. شهاب الدين احمد
شهاب الدين در «توضيح الدلائل على ترجيح الفضائل» احمد ذيل آيات نازل شده درباره امير المؤمنين عليه السلام، نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را روايت كرده است. همچنين از ابوالجارود از حمزه (ابوجعفر) روايت شده كه اين آيه درباره ولايت نازل شده است. در ادامه نيز از عبداللّه بن مسعود نزول آيه تبليغ را بدون شأن نزول آن نقل كرده است.(3)
ضمنا شهاب الدين احمد در عنوان بابى كه در آن آيات نازل شده درباره امير المؤمنين عليه السلام را آورده، تصريح كرده كه از بين اقوال صحيح ترين را آورده است. همچنين شهاب الدين احمد در خطبه كتابش گفته كه احاديث روايت شده در آن صحيح ترين هاست.
ص: 149
22. محمد بن معتمدخان حارثى بدخشانى، ميرزا
بدخشانى در «مفتاح النجا» نزول آيه تبليغ در غدير خم درباره على عليه السلام را از ابن مَردَوَيه از ابن مسعود و ابوسعيد خدرى و نيز از رَسعَنى به سندش از ابن عباس نقل كرده است.(1)
محمد رشيدالدين خان دهلوى و مولوى حيدر على فيض آبادى(2): وى را ستوده اند و از علما مى دانند.
پس از ثبوت نزول آيه تبليغ در غدير به اقرار بزرگان اهل سنت، نوبت مى رسد به دلالت آن بر ولايت و امامت و قرينه بودن براى معناى اولى بالتصرف براى مولى در حديث غدير. با اين توضيح كه:
نزول آيه مباركه تبليغ در واقعه روز غدير خم نشان مى دهد كه اين آيه بر رسول اللّه صلى الله عليه و آله نازل شد تا بر لزوم رساندن امر جانشينى امير المؤمنين عليه السلام تأكيد كند، و مراد از حديث غدير و سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله در اين روز را روشن گرداند.
دليل اين ادعا هم اين است كه خداوند مى فرمايد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : «و اگر انجام ندهى رسالت خداى را نرسانده اى» . اين لحن و تصريح در آيه نشان مى دهد كه آنچه خداى تعالى به تبليغش فرمان داده بود شأن بزرگى داشته است؛ به گونه اى كه اگر پيامبر صلى الله عليه و آله آن پيام را به قوم نمى رساند رسالت اسلامى را نگذارده بود و همه زحمات و كارهايش همچون گرد و غبار پراكنده مى گشت ! آن پيام جز حكم امامت كه اصلى عظيم از اصول دين است و صلاح مسلمانان در دنيا و آخرت بدان وابسته است نخواهد بود.
چنانچه علامه مجلسى در «بحار الانوار» به اين مضمون مى گويد:
ص: 150
اخبار پيشين كه به نزول آيه تبليغ در روز غدير خم دلالت مى كنند كه مراد از مَولى در حديث غدير أولى و جانشين و امام باشد، به چند وجه:
1. تهديد به اينكه اگر اين پيام را نرسانى گويا هيچ يك از پيام هاى خدا را نرسانده اى.
2. تضمين حفاظت پيامبر صلى الله عليه و آله، كه نشان مى دهد آيه درباره ابلاغ حكمى است كه در ابلاغ آن اصلاح دين و دنياى همه مردم نهفته است و به وسيله آن حلال و حرام تا روز قيامت براى مردم روشن گردد.
3. و نيز پذيرش آن بر عده اى دشوار است.
4. همچنين كينه هاى مردم نسبت به امير المؤمنين عليه السلام اين گمان را تقويت مى كند كه منافقان فتنه به پا كنند. و لذا خدا به پيامبر صلى الله عليه و آله ضمانت داد كه او را از شرّ آنان حفظ خواهد كرد.
5 . احتمالات ديگرى كه در معناى واژه «مَولى» گفته اند چنين نيستند كه درباره آنها چنين گمانى رود و اين آيه با اين خصوصيات مناسب آنها باشد. با در نظر گرفتن همه اينها، مراد از آيه تبليغ و نيز حديث غدير تنها جانشينى و امامت على عليه السلام است، چرا كه به سبب آن احكام دين كه پيامبر صلى الله عليه و آله ابلاغ كرده است بر جاى مى ماند و به وسيله آن امور مسلمانان سامان مى يابد.(1)
افزون بر اين، وقتى اين آيه مباركه بر رسول اللّه صلى الله عليه و آله نازل شد و حضرتش با تهديد مذكور در آيه فرمان يافت كه آن پيام بزرگ را برساند، سينه حضرتش به تنگ آمد، زيرا مى دانست كه مردم او را تكذيب مى كنند.
اين خود بهترين دليل بر بزرگى آن پيام و دشوارى پذيرش آن از سوى صحابه بوده است، چرا كه اگر امرى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به رساندن آن شد، از امور فرعى و آسان يا
ص: 151
تنها براى واجب گرداندن محبت و مودّت امير المؤمنين عليه السلام بود، رساندن آن بر حضرتش گران نمى آمد و از تكذيب مردم بيمناك نمى شد ! حال آنكه شمارى از روايات حديث غدير دربردارنده همين نكات است. به عنوان نمونه:
ابن مردويه در كتاب «مناقب على بن ابى طالب عليه السلام» در شأن نزول آيه تبليغ، به اِسناد خود از زيد بن على نقل كرده است:
هنگامى كه جبرئيل امر ولايت را آورد، سينه رسول خدا صلى الله عليه و آله به سبب آن به تنگ آمد و فرمود: قوم من به دوران جاهليت نزديك اند (و تازه مسلمان اند و فرهنگ جاهليت در آنان از ميان نرفته است) . در پى اين سخن، آيه تبليغ نازل شد.
همچنين در كتاب فوق از ابن عباس روايت شده است: وقتى كه خدا به رسولش صلى الله عليه و آله فرمان داد كه على عليه السلام را جانشينى خود قرار دهد و آنچه را خدا به او گفته به على عليه السلام بگويد، پيامبر صلى الله عليه و آله به خدا عرض كرد: خداوندا، قوم من به روزگار جاهليت نزديك اند. سپس گذشت و حجّ گزارد. آنگاه كه از مكه باز مى گشت و روى به مدينه داشت و در غدير خم توقف كرد، خداى تعالى اين آيه را بر او فرستاد: «يا أيُّهَا الرَسُولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» . در پى نزول اين آيه، رسول خدا صلى الله عليه و آله بازوى على عليه السلام را گرفت و به سوى مردم رفت ... .
چنانچه پيشتر گذشت، اين روايت را سيد جمال الدين محدث شيرازى نيز روايت كرده است.
همچنين در روايت سيوطى هم گذشت كه ابوالشيخ از حسن نقل كرده است: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خداى تعالى مرا به رساندن پيامى بر انگيخت، و من چون مى دانستم كه مردم مرا تكذيب مى كنند سينه ام به تنگ آمد. خدا به من فرمان داد كه آن پيام را برسانم و گر نه مرا عذاب مى كند ! و اين آيه فرود آمد: «يا أيُّهَا الرَسُولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» .
ص: 152
عبد بن حميد و ابن جرير و ابن ابى حاتِم و ابوالشيخ نيز از مجاهد نقل كرده اند: هنگامى كه آيه «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله به خدا عرض كرد: خداوندا، من تنها يك تن هستم. اگر مردم در برابر من گرد هم آيند چه كنم ؟ پس نازل شد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : «اگر چنين نكنى رسالت او را نرسانده اى» .(1)
آنچه ابن مردويه و ديگران روايت كرده اند، اين دو حديث را تفسير مى كند؛ چرا كه در علم اصول الحديث بيان شده و پيشتر گذشت كه حافظ ابن حجر نيز در «فتح البارى فى شرح صحيح البخارى» تصريح كرده كه بعضى از احاديث بعضى ديگر را تفسير مى كند.
اگر گفته شود: پيامبر صلى الله عليه و آله از تكذيب كافران و مشركان بيمناك بود نه صحابه. خواهيم گفت: آن حضرت مأمور شد كه اين پيام را به مسلمانان برساند، و آنان كه در روز غدير حاضر بودند همگى مسلمان و صحابى وى بودند. كافران كه در روز غدير نبودند تا پيامبر صلى الله عليه و آله از تكذيب آنان بيمناك گردد !
اگر گفته شود: در ميان صحابه منافقانى بودند. خواهيم گفت: اين همان است كه ما مى گوييم. بلكه بيشتر آنان چنين بودند؛ چرا كه اگر منافقان كمتر از مؤمنان و مخلصان به پيامبر صلى الله عليه و آله بودند، حضرتش بيمناك نمى شد و رساندن آن پيام بر وى گران نمى آمد و عرض نمى كرد: خداوندا، من تنها يك تن هستم. اگر مردم در برابر من گرد هم آيند چه كنم ؟ افزون بر اين، الفاظ حديثى كه محدث شيرازى و ابن مردويه روايت كرده اند، صريح اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله از صحابه مسلمانش كه آنان را نزديك به روزگار جاهليت خوانده بود بيم داشت. اگر كسانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از ايشان بيمناك بود كافران بودند، درباره شان چنين نمى فرمود و اينگونه وصفشان نمى كرد.
حاصل آنكه نزول آيه مباركه تبليغ در روز غدير خم و رخدادهاى اين روز دليل قطعى است بر امامت و جانشينى بلافصل امير المؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله،
ص: 153
و اينكه آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله به رساندن آن مأمور گشت تنها واجب گرداندن مودّت امير المؤمنين عليه السلام نبود. امرى كه حضرتش آن را پيش از روز غدير بارها و بارها؛ چه با تصريح به نام على عليه السلام چه در ضمن ايجاب مودّت اهل بيت عليهم السلام بى ترس و هراس انجام داده بود، آن هم در روزگارى كه صحابه به كفر و جاهليت نزديك تر بودند.
اگر گفته شود: پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از روز غدير از امر جانشينى سخن گفته و امير المؤمنين عليه السلام را براى آن منصب تعيين كرده بود، پس مراد از پيام در آيه تبليغ چيزى غير از جانشينى است. خواهيم گفت: هدف اين است كه اثبات شود امرى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله مأمور به رساندن آن شد در غايت عظمت و اهميت بود، و امر ديگرى جز امر امامت و جانشينى به گونه اى نيست كه حضرتش در تبليغ آن از تكذيب صحابه بيم داشته باشد.
از سوى ديگر، تبليغ اين امر بزرگ پيش از واقعه غدير با تبليغ آن و تأكيد بر آن در حجة الوداع و در روز غدير منافاتى ندارد. اضافه بر اين، در اين رخداد امور جديدى ابلاغ و واقع گشت كه پيشتر واقع نگشته بود؛ مانند: جانشين ساختن على عليه السلام و تنصيص بر آن، اخذ بيعت بر جانشينى على عليه السلام در نزديكى وفات پيامبر صلى الله عليه و آله در همايشى بزرگ كه در دوران حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله بى مانند است.
دكتر تيجانى درباره سخنان اهل سنت پيرامون آيات مربوط به غدير نقدى دارد كه در اينجا مى آوريم:
برخى از اهل سنت درباره شأن نزول آيه تبليغ چه گفته اند و پاسخ آنها چيست: خداوند در سوره مائده آيه 67 مى فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «اى پيامبر آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده به مردم ابلاغ كن كه اگر اين كار را نكنى رسالتش را تبليغ نكرده اى و خدا تو را از شر مردم محفوظ خواهد داشت» .
ص: 154
برخى مفسرين از اهل سنت و جماعت مى گويند: اين آيه در آغاز دعوت نازل شده است، و درست آن هنگام كه رسول خدا صلى الله عليه و آله نگهبانانى را براى حفظ جان خويش انتخاب كرده بود، زمانى كه اين آيه نازل شده به نگهبانان فرمود: برويد كه به شما حاجتى نيست، زيرا خداوند خود حافظ جان من خواهد بود.
ابن جريد و ابن مردويه از عبداللّه بن سقيق نقل كرده اند كه گفت: برخى از اصحاب همواره با حضرت رسول صلى الله عليه و آله - براى نگهبانى - راه مى رفتند. وقتى اين آيه نازل شده به آنان فرمود: مردم ! به كارهايتان برسيد كه خداوند مرا از شر مردم در امان خواهد داشت.
ابن حبّان و ابن مردويه از ابوهريره نقل كرده اند كه گفت:
هر گاه با پيامبر صلى الله عليه و آله به مسافرتى مى رفتيم، بهترين و بزرگ ترين درخت را براى استراحت آن حضرت قرار مى داديم. روزى در يكى از سفرها، حضرت زير درختى نشسته بود و شمشير خود را بر آن آويزان كرده بود، كه يك نفر آمد و آن شمشير را گرفت و رو كرد به پيامبر و گفت: اى محمد ! چه كسى مى تواند تو را از من نجات دهد ؟ حضرت فرمود: خداوند مرا نجات مى دهد، شمشير را سرجايش بگذار. پس او شمشير را گذاشت. آن گاه نازل شد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .
همچنين ترمذى و حاكم و ابونعيم از عايشه نقل كرده اند كه گفت: رسول خدا صلى الله عليه و آله را محافظانى بود، ولى پس از نزول اين آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» به آنها گفت:
اى مردم ! برويد كه خداوند مرا حفظ مى كند.
طبرانى و ابونعيم در «دلائل» و ابن مردويه و ابن عساكر از ابن عباس نقل كرده اند كه گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله را پاسدارانى محافظت مى كردند و روزانه عمويش ابوطالب يكى از بنى هاشم را براى نگهبانيش مى فرستاد. پس به او فرمود: اى عمو ! خداوند مرا حفظ مى كند، ديگر لازم نيست كسى را براى من بفرستى.
ص: 155
ما اگر با دقت به اين روايت ها و تأويل ها بنگريم، مى بينيم هرگز با مفهوم آيه و حتى با سياق آن نيز انطباق ندارند. زيرا همه اين روايات نشان مى دهند كه آيه قبل از دعوت نازل شده، و حتى برخى تصريح كرده اند كه در سال هاى زندگى ابوطالب و قبل از هجرت به سال هاى زيادى بوده است. خصوصا روايت ابوهريره، همان گونه كه ملاحظه كرديد.
پس تحريف و دروغ در اين روايت كاملاً مشهود است، زيرا ابوهريره نه اسلام را مى شناخت و نه پيامبر صلى الله عليه و آله را، مگر در سال هفتم از هجرت كه خودش هم به آن گواهى مى دهد. همچنين عايشه در آن وقت اصلاً دنيا نيامده بود، و يا عمرش از يك يا دو سال تجاوز نمى كرد، زيرا همه مى دانند كه پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از هجرت با عايشه ازدواج كرده و در آن حال عمرش يازده سال بيشتر نبوده است.
پس چگونه اين مطلب صحت دارد، با اينكه تمام مفسرين سنى و شيعه اجماع دارند كه سوره مائده در مدينه نازل شده و مدنى است، و آخرين سوره اى است كه نازل شده است ؟ !
احمد در مسندش و ابوعبيده در فضائلش و نحاس ناسخش و نسائى و ابن منذر و حاكم و ابن مردويه و بيهقى در كتاب هاى سننشان از جبير بن نفير نقل كرده اند كه گفت:
به حج مشرف شده بود، و بر عايشه وارد شدم. عايشه به من گفت: اى جبير ! سوره مائده را مى خوانى ؟ گفتم: آرى، گفت: اين آخرين سوره اى است كه نازل شده است. پس هر چه از حلال در آن يافتيد آن را حلال بدانيد، و هر چه از حرام يافتيد تحريم كنيد.
همچنين احمد و ترمذى نقل كرده اند و حاكم نيشابورى آن را صحيح دانسته است. ابن مردويه و بيهقى نيز در سننش از عبداللّه بن عمرو نقل كرده اند كه گفت: آخرين سوره اى كه نازل شده سوره مائده است.
ص: 156
همچنين ابوعبيد از محمد بن كعب قرطبى نقل مى كند كه گفت: سوره مائده در حجة الوداع بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد، در حالى كه حضرت در ميان راه مكه و مدينه بر شتر خود سوار بود. پس دوش آن ترك برداشت و حضرت از شتر پائين آمد.
و نيز ابن جريد از ربيع بن انس نقل كرده كه گفت: سوره مائده بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شد، در حالى كه حضرت در حجة الوداع ميان راه بود و مى خواست بر شترش سوار شود، كه شترش در اثر سنگينى بار فرو خوابيد.
و ابوعبيده از ضمرة بن حبيب و عطية بن قيس نقل كرده كه گفتند: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: سوره مائده آخرين سوره اى از قرآن است كه نازل شده است. پس حلالش را حلال و حرامش را حرام بدانيد.
بنا بر اين، انسان عاقل و با انصاف پس از اين چگونه مى تواند ادعاى آنان را بپذيرد كه معتقدند اين آيه در آغاز بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است ؟ !
به علاوه، شيعيان نيز بر همين باورند كه سوره مائده آخرين سوره نازل شده از قرآن است. خصوصا اين آيه كه آن را آيه بلاغ مى نامند: «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ما أُنزِلَ ... » ، و معتقدند كه اين آيه در روز 18 ذى الحجه و پس از تمام شدن اعمال حجة الوداع در غدير خم و قبل از اينكه پيامبر امام على عليه السلام را به عنوان خليفه خود معرفى كند نازل شده است.
درست پس از گذشتن پنج ساعت از روز پنجشنبه بود كه جبرئيل بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل و گفت: يا محمد ! خداوند سلامت مى رساند و مى فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » .
از آن گذشته، سخن خداوند متعال كه مى فرمايد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : «و اگر اين كار را نكنى رسالتش را ابلاغ نكرده اى» ، دلالت روشنى دارد بر اينكه رسالت در حال پايان پذيرفتن است، و تنها يك مطلب باقى مانده، كه دين تكميل نمى شود جز با آن.
ص: 157
همچنين از آيه چنين بر مى آيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله نگران اين بود كه نكند مردم دعوتش را براى آن امر مهم و حياتى نپذيرند. با اين حال خداى سبحان به او مهلت نداد كه مسئله را به آينده واگذار كند، زيرا اجل حضرت نزديك شده بود و فرصتى از آن مناسب تر و مكانى عظيم تر از آن مكان نبود؛ چرا كه بيش از صدهزار نفر از ياران همراه حضرت، آخرين حج را به جاى آورده بودند، و بيش از يك هفته نيز از مراسم حج نگذشته بود و همچنان دل ها تازه به شعائر الهى زنده شده بود.
اضافه بر اين، در اين ميان همه شنيده بودند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خبر از رحلت خود داده و به آنان قرموده است: شايد پس از اين سال ديدارى با شما نداشته باشم، و به زودى پيغام پروردگارم خواهد رسيد و مرا به سوى خود دعوت نموده و اجابت خواهم كرد.
اين آخرين ديدار آنها با پيامبر عزيزشان صلى الله عليه و آله بود، كه پس از اين مراسم به سوى ديار خويش مى رفتند، و ديگر با چنان جمعيتى براى هميشه از ديدار پيامبر صلى الله عليه و آله محروم مى شدند، زيرا غدير خم جايى است كه راه ها همه از آنجا منشعب مى شود و ممكن نيست كه پيامبرخدا صلى الله عليه و آله اين فرصت را - به هر نحو كه شده - از دست بدهد. چگونه مى تواند اين فرصت را از دست دهد، و حال آنكه وحى به صورت تهديد بر آن حضرت نازل شده و تمام رسالتش را به آن پيغام مهم مقيد كرده بود ؟
وانگهى، خداى سبحان ضامن نگهدارى او از شر مردم است. پس ديگر چه جايى براى هراس از تكذيب آنان مى ماند ؟ مگر قبل از او، پيامبران خدا عليهم السلام از سوى امت هايشان تكذيب نشدند ؟
با اين حال هيچ چيز مانع از تبليغ مأموريتشان نمى شد و بر پيامبر چيزى جز ابلاغ رسالت نيست، هر چند خداوند خود قبلاً خبر داده كه بيشتر مردم از حق گريزانند و اكثرشان تكذيب كننده اند. با اين حال، خداوند بدون اينكه حجت را بر آنها تكميل كند آنها را رها نكرد، تا اينكه راه بهانه را بر آنها ببندد، و همانا خداوند عزوجل عزيز و حكيم است.
ص: 158
به هر حال پيامبر صلى الله عليه و آله الگوئى است از ديگر برادران پيامبرش كه قبل از او آمدند و امت هايشان تكذيبشان كردند. خداوند مى فرمايد:
«وَ إن يُكَذِّبوكَ فَقَد كَذَّبَت قَبلَهُم قَومُ نوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمودَ . وَ قَومَ إبراهيمَ وَ قَومُ لوطٍ . وَ أصحابُ مَديَنَ وَ كُذِّبَ موسى فَأملَيتُ لِلكافِرينَ ثُمَّ أخَذتُهُم فَكَيفَ كانَ نَكير»(1):
« (اى پيامبر) اگر تو را تكذيب مى كنند همانا قبل از اين نيز امت هاى نوح و عاد و ثمود. و قوم ابراهيم و لوط . و قوم شعب (اصحاب مدين) نيز پيامبران را تكذيب كردند و موسى نيز تكذيب شد و من (خداوند) كافران را مهلت دادم سپس آنها را به عقوبتشان گرفتم و چقدر اين مؤاخذه سخت است» .
ما اگر تعصب جاهلانه را كنار بگذاريم، در مى يابيم كه همين توضيح براى ما كافى است، و با سياق آيه و حوادثى كه قبل و بعد از آن رخ داده است مطابقت دارد.
بسيارى از علماى اهل سنت، شأن نزول اين آيه را جانشينى حضرت على عليه السلام و نصب آن حضرت از سوى رسول خدا صلى الله عليه و آله در غدير خم دانسته اند، و در اين زمينه با علماى شيعه همفكر شده اند، كه علامه امينى در كتاب «الغدير» مفصل نقل كرده است. چنانچه واقعه و خطبه و حديث غدير را نيز نقل كرده اند.
يكى از آيات مشهور در ماجراى غدير آيه تبليغ است: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» : «اى پيامبر آنچه را پروردگارت بر تو نازل نموده ابلاغ كن و اگر چنين نكنى رسالت او را به انجام نرسانده اى و خداوند تو را از مردم مصون خواهد داشت خداوند آنان را كه كفر ورزيدند هدايت نخواهد كرد» .
اين آيه از ابعاد خاصى قابل بررسى است:
ص: 159
اين آيه شريفه در حجة الوداع فرود آمد، تا ضرورت رساندن فرمان صادره در مورد امامت و ولايت على عليه السلام را مورد تأكيد قرار دهد. اين قضيه را منابع بسيارى با روايات موثق ذكر نموده اند، كه البته ما در صدد نقل آنها نيستيم.
اما در اين ميان عده اى عقيده دارند كه اين آيه شخص پيامبر صلى الله عليه و آله را -
البته در صورتى كه آنچه را از جانب پروردگار به او نازل شده نرساند - به عذاب و عقاب تهديد نموده است. در بعضى روايات نيز آمده كه آن حضرت در خطبه اى كه در روز غدير براى مردم بيان فرمود، اين مطلب را اظهار فرموده است، كه برخى از اين روايات را در ادامه ملاحظه خواهيد كرد.
در پاسخ بايد گفت كه اين تهديد در حقيقت متوجه طيفى از مردم بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله از آنان بيم داشت. چنانكه خود آن حضرت نيز به اين نكته اشاره فرموده است. چرا كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله هرگز از ابلاغ فرمان الهى امتناع نمى كرد، بلكه گروهى از كار او ممانعت مى كردند و ظاهر سخن خداوند - اگر بپذيريم كه بار تهديد و خطاب به شخص پيامبر صلى الله عليه و آله دارد -
از اين باب است كه: به در بگويند تا ديوار بشنود. و اين همان موضوعى است كه ما - البته تا آنجا كه مقدور باشد - در صدد بررسى و توضيح آنيم.
هر فردى كه به كتاب هاى حديثى و تاريخى مراجعه كند، آنها را از روايات و نصوص محكم و صحيح بر امامت امير المؤمنين عليه السلام مملو مى يابد، و با اندكى بررسى به اين نكته پى خواهد برد كه پيامبر صلى الله عليه و آله در راه تأكيد و تثبيت اين امر و ريشه كن كردن عذرها و بهانه هاى مختلف در هر زمان و مكان و در هر اوضاع و احوال و در قرون و اعصار پس از خود، از هيچ تلاش و كوششى فروگذار نكرده است. حضرتش در مسير تحقق اين هدف از تمامى شيوه ها و انواع اقدامات؛ با رفتار و با گفتار، به صراحت و با اشاره، اثباتا و نفيا، با ترغيب و تهديد، و با راه هاى مختلف و متعدد - كه به سبب تنوعش تقريبا غير قابل شمارش مى باشد - بهره جسته است.
ص: 160
در نهايت گل سر سبد و تاج همه اين تلاش هاى طاقت فرسا و بى وقفه، مراسمى در آخرين حج پيامبر صلى الله عليه و آله بود، كه در آن امير المؤمنين على عليه السلام را به طور رسمى در حضور اقشار مختلف مردم به امامت منصوب كرد. سپس از ده ها هزار مسلمان - كه براى آخرين بار پيامبرشان را نظاره مى كردند - بيعت رسمى گرفته شد. اين ماجرا در منطقه اى به وقوع پيوست كه غدير خم ناميده مى شد، و به همين خاطر اين حادثه به نام مكانش شهرت يافت، و اكنون مشهورتر از آن است كه نياز به معرفى داشته باشد.
اكنون اشاره اى خواهيم داشت به ماجرايى است كه اندكى قبل از حادثه غدير به وقوع پيوست، زيرا اطلاع از اين ماجرا ما را با گوشه هايى از مضمون ژرف اين كلام خداوند متعال: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» آشنا مى كند. اما پيش از آن لازم است به چند نكته حائز اهميت در اين زمينه اشاره اى داشته باشيم.
طبيعت زمان اينگونه است كه هر چه به سوى آينده پيش مى رود و از گذشته دور مى گردد، از اهميت وقايع بزرگى كه از آنها گذر نموده و آنها نيز او را سپرى كرده مى كاهد، و اندك اندك در افول آنها سهيم شده، تا آنگاه كه به شبحى در دور دست بدل گردند. سپس داستان را به پايان رسانده و آنها را از صفحه ياد و خاطره نيز محو كند، چنانكه گويا هيچ حادثه اى رخ نداده است !
حتى بزرگ ترين وقايع نيز براى آنكه در مسير تاريخ به اين نقطه برسند، فقط به چند دهه مملو از تغييرات و حوادث غير مترقبه نياز دارند، و اگر بتوانند در ميان آن كشمكش ها برخى از آثار خود را به گونه اى و تا حدى زنده نگه دارند و در معرض توجه و اهتمام قرار دهند، باز هم نقش قابل تأملى در حيات انسان و خط مشى او نخواهند داشت، و در نهايت به صورت تاريخى حماسى باقى خواهند ماند، كه تنها مى تواند موجب غرور و افتخار دسته اى از مردم گردد؛ آن هم كسانى كه در آن شبه ارزشى مى بينند، و يا آنان كه به گمانشان آن تاريخ اعتبار و شخصيتى برايشان به ارمغان آورده است.
ص: 161
اما ماجراى غدير همچنان مى درخشد. به رغم گذشت دوران و اعصار بر آن، و با پشت سر نهادن 1400 سال آكنده از تحولات و تغييرات شگرف و مشحون از جنگ ها و فجايع و حوادث، و با وجود تلاش هاى مستمر براى سركوبى و از پا انداختن آن با سنگ اندازى ها و بهانه هاى نامعقول و نيز برپايى جنگ هاى سرد و نبردهاى خونين با هدف خارج نمودن آن از مسير استوار و مواضع پايدارش و به رغم آنچه پيروانش در اين راه به جان خود خريدند؛ همچون خوارى و ذلت و غربت و آوارگى و رنج و آنچه بر سر ايشان فرو ريخته از بلا و مصيبت و ... .
قضيه غدير همچنان به سبب نقش آن در داستان بزرگ انسان و ايمان او، حساس ترين و مهم ترين مسئله باقى مانده و خواهد ماند. زيرا اين واقعه بيشترين ارتباط و پيوند را با عقيده انسان داشته و عميق ترين تأثيرات را در زندگى و شالوده شخصيت او و بر روابطش با همه افراد و اشياء نهاده است.
لذا ماجراى غدير بيشترين تعلق و ارتباط را با آينده بشر و اهداف وى در دنيا و آخرت پيدا كرده است. اين موضوع رمز طراوت، شادابى و حساسيت داستان غدير در طى قرون و اعصار متمادى بوده و همچنان نيز خواهد بود.
حال كه مسئله اينگونه است، ديگر مجالى نمى ماند تا بعضى مطرح كنند كه: فرقى نمى كند غدير حق است يا نه ! اينكه در اين قضيه حق از آن امير المؤمنين على عليه السلام باشد كه غصب شده و آن گرامى از مقامش دور گشته يا از آن ديگرى ! زيرا قرن ها سپرى شده و اين ماجرا به روايتى تاريخى بدل گشته كه بعضى آن را نقل مى كنند و برخى ديگر آن را به دست فراموشى سپرده اند، مانند تمام حوادث تاريخ، و تأمل بر آن و توجه زياد به آن فايده و ثمرى در پى نخواهد داشت.
اگر نگوييم كه مسائلى در اين بين مطرح است كه به سبب افروختن آتش كينه ها موجب تفرقه و جدايى مى گردد.
ص: 162
بايد بدانيم كه واقعيت چنين نيست، زيرا قضيه غدير پيوسته مسئله اى اساسى و عمده براى تمامى مسلمانان و حتى براى غير آنان بوده و خواهد بود. غدير كليد درى است كه براى حل مشكلات زيربنايى اسلام بايد از آن وارد شد، و بدون آن همه بايد براى مصائب بى شمار مهيا باشند، و سستى و عقب ماندگى و بلكه فروپاشى بنيان رفيع اسلام را بپذيرند، چه بخواهند و يا نخواهند !
نكته حائز اهميت ديگر اين است كه ماجراى غدير تنها مسئله خلافت و حكمرانى نيست كه اين فرد حاكم باشد يا آن، آن هم براى چند سال محدود و پس از اندك زمانى نيز خاتمه يافته باشد. البته آنان كه بر مسند حكومت تكيه زدند و آن را در دست گرفتند هدفى جز اين نداشتند. با اين حال شواهد و قرائن بسيارى در دست ماست كه با وجود آنها نمى توان به برداشت هاى ساده لوحانه از مسائل وقعى نهاد.
بى گمان قضيه غدير به اينجا ختم نمى شود. بلكه مسائلى بسيار باارزش تر و مهم تر را در بر دارد. از اين رو مى بينم حاكمان اموى سعى و تلاش فراوان مى كردند تا براى هر فردى از ايشان كه بر مسند حكومت مى نشست «امامت و خلافت الهى» را تثبيت كرده و به او اختصاص دهند. اين تلاش ها با بيان معيارها و انجام اقدامات مختلفى صورت مى گرفت، كه در ظاهر توجيهاتى با رنگ اعتقادى داشت و در حقيقت به بند كشيدن عقيده و انديشه مخالفان و رهايى يافتن از گزند بزرگان آنها بود.
تا آنجا كه مفاهيمى ساختگى در انديشه مردم نفوذ كرده و به واقعياتى بدل گشت كه هيچ راه گريز و پناهى از آنها نبود، و اندك اندك احزاب شكل گرفته و فرقه ها به وجود آمدند. حتى على رغم اينكه عموم مذاهب و فِرق اسلامى غير شيعى عقايدى فراتر از آنچه شيعه در مورد امامانش ابراز مى نمود براى خلفاى خود قائل بوده و در عمل به آن پاى بند بودند، اما باز هم بر آن سرپوش نهاده و به آن اعتراف نمى كردند ! حتى عقايد شيعيان در مورد امامانشان را - كه گاه از آن پندارها ساده تر و در مرتبه اى پايين تر نيز بود - انكار مى كردند.
ص: 163
اين سخنى به جاست كه بگوييم: مسئله غدير و امامت و نحوه موضع گيرى در قبال آن است - كه خط مشى انسان را در طول حياتش معين مى كند - و بر مبناى همان انتخاب و پذيرش، سرنوشت و آينده اش ترسيم شده و استوانه هاى حياتش بدان پايه ريزى مى گردد.
از ثمره همان نيز به سعادت يا شقاوت خواهد رسيد و در جاده هدايت يا در بيراهه جاهليت قدم خواهد گذارد، آنچنان كه حديث شريف نبوى نيز به اين نكته اشاره دارد: من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية: هر كس بميرد و امام زمان خويش را نشناسد، به مرگ جاهليت مرده است.
از اين رو بر پايه اعتقاد به غدير و امامت است كه معنى و مفهوم حقيقى «اسوه» در عرصه عمل عينيت مى يابد. همان معنى و مفهومى كه رشد و تكامل شخصيت انسان از ابتداى طفوليت - دانسته يا ندانسته - بر پايه آن استوار مى باشد، و بر اساس همان دريافت نيز زندگى خويش را انتخاب نموده و راهى را كه به آن منتهى مى گردد بر مى گزيند.
همچنان كه اين انتخاب تأثير به سزايى نيز در شالوده نفسانى و تربيتى هر فرد و در دستيابى وى به سجاياى انسانى و صيانت از آنها به همراه دارد.
به تعبير ديگر:
غدير همان است كه حق را از باطل، نيكى را از بدى و موجبات خسران را از بهره ورى جدا مى كند، و انسان با پايبندى به اصول آن با اين شخصيت (امام معصوم عليه السلام) مرتبط شده، با او همراهى نموده تكامل مى يابد و با ديگرى چنين نمى كند.
همچنين غدير و امامت به انسان معيارها و سرفصل هايى را ارائه مى دهد كه بايد به آن ملتزم گرديده و از آنها آغاز كند، و همان ها را نيز به كار گيرد و موضع گيرى هاى خويش را بر مبناى آنها انجام دهد.
ص: 164
علاوه بر اين، غدير و نتيجه آن - يعنى امامت - در زندگى خصوصى و در فرهنگ و آداب و رسوم و حتى در كيفيت انديشيدن انسان نقشى اساسى ايفا مى كند، زيرا درمى يابد كه علوم دين و تفسير قرآن مبين و جزييات عقايد و ظرائف معارف را بايد از امام اخذ نمود.
اينكه مى بينيم بعضى براى فراگيرى معالم دين خود در پى فردى خاص مى روند و به ديگرى مراجعه نمى كنند و او را اسوه و رهبر خويش قرار مى دهند، به دليل همين نحوه موضع گيرى است.
از اين رو قضيه غدير و نصب امام براى مردم و معرفى وى، ممكن نيست كه فقط انتصاب يك خليفه و حاكم يا امثال اينها باشد، بلكه بسيار مهم تر و فراتر از اين امور است.
و به عبارت ديگر:
غدير يك حادثه گذرا نيست كه شرايط و اوضاعى خاص آن را به وجود آورده باشد، و پس از اندك زمانى با پايان يافتن آن شرايط و اوضاع مضمحل شده و خيلى زود در زمره وقايع كوچك و بزرگى كه تاريخ ميزبانشان بوده در آمده و هيچ تفاوتى با آنها نداشته باشد، و جز به مقدارى كه موجب فخر و مباهات گروهى گردد و يا تلخى و ناگوارى در عرصه عواطف و احساسات جمعى بر جاى گذارد هيچ اثر و ثمرى براى زندگى بشر به بار نياورده باشد. بلكه مسئله امامت در متن حقايق انسان و در سرنوشت و آينده بشر و در دنيا و آخرت او جايگاهى ويژه داشته، و در تمام زواياى حيات و زندگى او تأثيرى ژرف مى گذارد.
بر اين اساس، در قبال مسئله امامت موضعى صريح و روشن لازم است، تا هر انسانى از وضعيت خويش آگاه گرديده و به مرگ جاهليت از دنيا نرود. چنانكه اندكى قبل روايت مربوط به آن را از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرديم.
ص: 165
البته اين نكته نيز لازم به ذكر است كه در حديث فوق، نجات از هلاكت با عبارتى عام و فراگير به معرفت امام مشروط شده، و اين بدان معنى است كه اين حكم تمام انسان ها را شامل مى شود، گر چه به اسلام نيز گردن ننهاده باشند. زيرا حضرت فرموده اند: هر كس بميرد و امام زمانش را نشناسد، و نفرموده اند: اگر فرد مسلمان بميرد و امام زمانش را نشناسد.
بدين ترتيب، پرواضح است كه تجاهل در مسئله امامت و عدم موضع گيرى صريح در انتخاب رهبر و اسوه، به معناى انكار و طرد آن از گستره زندگى است، و ثمره آن مرگ بر جاهليت و بر جاى ماندن آثارى مهلك و مخرب بر مجموعه زندگى و حيات انسان و فرجام او در دنيا و آخرت است.
همچنين از جمله شواهدى كه اين موضوع را تأكيد و تثبيت مى نمايد، كلام خداوند متعال در آيه تبليغ است كه در ابتدا به آن اشاره نموديم. خداوند با نزول اين آيه در غدير، نرساندن مسئله امامت را با نرساندن اصل رسالت خويش برابر و مساوى قرار داده است.
اين سخن به اين معنى است كه در موضوع امامت جاى هيچ گونه تسامح و مصلحت انديشى و طرد نيست، زيرا كنار نهادن امامت، به معنى كنار نهادن و تعطيلى تمام دين، و خوددارى از پذيرفتن آن به عنوان موضوع محورى و تعيين كننده در حيات انسان و در تمام جهت گيرى هاى او است.
پس از آنكه دانستيم قضيه امامت مسئله يك شخص نيست، بلكه بحث رساندن يا نرساندن رسالت الهى در ميان است، تا آنجا كه خداوند متعال در مقام ترغيب به تصميم گيرى آشكار در امر امامت و خلافت به پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: «اگر چنان نكنى رسالت خدا را به انجام نرسانده اى» ، با دانستن اين امر بايد گفت: ايجاد مانع در راه ابلاغ رسالت و امامت معنايى جز محروم نمودن همگان از هدايت الهى و عنايت ربانى نداشته است، و البته هيچ جنايتى نيز عظيم تر و فاجعه آميزتر از اين عمل نيست.
ص: 166
براى تكميل اين واقعيت تلخ، به ناچار بايد به اوضاع و احوال دوران رسول اكرم صلى الله عليه و آله نگاهى بيفكنيم. البته تنها به وقايع و حوادثى كه با موضوع مورد بحث ما ارتباط دارند؛ جرياناتى كه منافقين در لحظه لحظه حجة الوداع و در غدير و قبل و بعد آن دنبال كردند. در واقع هدف اصلى شناخت بهتر كسانى است كه سعى داشته اند در ابلاغ امر امامت مانع رسول خدا صلى الله عليه و آله شوند.
در اينجا نكاتى از فرازهاى آيه تبليغ را بيان مى كنيم:
1. اين آيه با خطاب «يا أيُّهَا الرَسول» آغاز شده است. اين تعبير در دو جاى قرآن ديده مى شود: يكى در اينجا و ديگرى در آيه 41 همين سوره. گويا در كنار شناساندن منافقين و ترس و واهمه از دشمن، مى خواهد به آيندگان و تمام مسلمين اهميت و عظمت مطلب فهميده شود.
2. در آيه شريفه تبليغ تعبير «رسول» آمده و «نبى» و الفاظ ديگر هم معنى نفرموده است، چون تبليغ با رسالت مناسبت دارد. مخصوصا اگر اين تبليغ هم بسيار با اهميت باشد.
3. در اين آيه از خود آن مطلبى كه بايد تبليغ شود اسم نبرده است، تا هم به عظمت آن اشاره كرده باشد، و هم به آن چيزى اشاره كند كه لقب رسالت «يا أيُّهَا الرَسولُ» به آن اشاره دارد؛ يعنى بفهماند كه اين مطلب امرى است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در آن هيچ گونه اختيارى ندارد.
بنا بر اين، در آيه شريفه دو دليل و برهان بر اختيار نداشتن پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در تبليغ كردن و يا تأخير در تبليغ بيان شده است: يكى تعبير از آن جناب به رسول، و ديگرى هم نگفتن اصل مطلب.
ص: 167
آيه كريمه علاوه بر اينكه اين دو برهان را بيان مى فرمايد، دو توجيه محكم براى رسول خدا صلى الله عليه و آله است:
اول: جرئت پيدا كردن آن حضرت بر اظهار دستور الهى و علنى كردن آن براى عموم مردم، و اينكه تا ايشان زنده است بايد به زبان مبارك خودش به مردم ابلاغ شود، و كسى در رساندن اين وظيفه الهى جاى خود آنجناب را نمى گيرد.
دوم: تصديق و تأييد فراست و زيركى پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله است؛ يعنى مى فهماند كه خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله به درستى احساس خطر كرده و تصميم صحيح گرفته است.
4. اديبان گفته اند: باب «تفعيل» غالبا براى تكثير است؛ به اين معنى كه فاعل، اصل فعل را زياد انجام دهد.(1)
در آيه شريفه تبليغ نيز معناى «بلّغ» اين است كه پيام خداوند متعال را به عده زيادى برسان، و چون در واقعه غدير خم عده زيادى از مسلمانان بودند، همان يك بار گفتن پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نتيجه اش همان تكثير بود؛ يعنى رساندن پيام الهى به افراد متعدد و فراوان.(2)
ص: 168
5 . در آيات شريفه قرآن هميشه مشتقّات گوناگون «ابلاغ» و «تبليغ» همراه واژه رسالت الهى و مانند آن به كار رفته است. مثلاً «أُبَلِّغُكُم رِسالاتَ رَبّى»(1)، «فَقَد أبلَغتُكُم ما أُرسِلتُ بِهِ»(2)، «الَذينَ يُبَلِّغونَ رِسالاتَ اللّه ِ وَ يَخشَونَهُ» .(3)
6 . آوردن فعل «اُنزل» به صيغه مجهول مى رساند كه موضوع بدون اسناد به فاعل داراى اهميت است.
7. ظهور فعل «اُنزل» در ماضى و گذشته حقيقى است نه مضارع و آينده، چرا كه صيغه ماضى براى معناى گذشته وضع شده، و چنانچه قرينه اى براى حمل بر مضارع نباشد، بر همان معناى وضع شده حقيقى حمل مى شود كه ماضى است.
همچنين آيه تبليغ در حجة الوداع و در آخرين ماه هاى زندگانى رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده است، و اگر فعل بر مضارع و آينده حمل شود معناى آيه به اين صورت مى شود: و اگر آنچه را كه بعدا بر تو نازل مى كنيم در ماه هاى باقى مانده از نبوتت ابلاغ نكنى، هرگز رسالت خود را به پايان نرسانده اى. معنايى كه در هيچ روايتى به آن اشاره نشده، و از هيچ عالم شيعى و سنى نقل نشده است.(4)
8 . جمله «مِن رَبِّكَ» تصريح مى كند كه اين امر از جانب خداوند متعال است، و افراد نادان خيال نكنند پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از پيش خود مى گويد.(5)
9. اين جمله تأكيد مى كند كه انتخاب رهبر اسلامى (امام معصوم) بايد از سوى خداوند باشد.
ص: 169
10. مطلبى كه خداوند در اين زمينه نازل كرده، بسيار بيشتر از ساير خبرهايى كه بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل كرده اهميت دارد، به طورى كه مى فرمايد: «اگر اين مطلب را ابلاغ نكردى رسالت ما را به مردم نرسانده اى» . در اين آيه، پيامى است كه از نظر اهميت با همه پيام هاى دوران نبوت و رسالت برابر است، چنانكه اگر اين پيام به مردم نرسد، گويا همه پيام ها محو مى شود.
11. رساندن اين مطلب بر پيامبر صلى الله عليه و آله دشوار بوده است، زيرا بيم آن بود كه مردم آن را قبول نكنند و آزارى به وى برسانند. خداوند آن حضرت را تهديد كرد و با تعبير «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» رسول خدا صلى الله عليه و آله را از ترك تبليغ آن بر حذر داشته است. استعمال چنين جمله اى در موردى است كه كار بر شخص دشوار و سنگين باشد.(1)
12. اين جمله كه به صورت جمله شرطيه به كار رفته، نوعى تهديد است؛ به اين معنى كه اگر امر پروردگار به مردم ابلاغ نشود و به آنها نرسد و حق آن رعايت نشود، گويا حق هيچ جزئى از اجزاى دين مراعات نشده است.(2)
13. محتواى پيام بايد مسئله اى اساسى و هم وزن رسالت باشد، و گرنه مسائل جزئى و فردى اين همه تهديد لازم ندارد.
14. پيام آيه مربوط به توحيد، نبوت، معاد و همچنين نماز، روزه، حج، زكات، خمس و... نيست، چون اينها در طول دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله بيان شده بود و همگان به آنها عمل مى كردند. اما بنا بر روايات اهل بيت عليهم السلام آنچه كنار گذاشته شد ولايت بود.
امام باقر عليه السلام فرمود: بُنِىَ الإسلامُ عَلى خَمسٍ: عَلَى الصَلاةِ وَ الزَكاةِ وَ الصَومِ وَ الحَجِّ وَ الوِلايَةِ، وَ لَم يُنادَ بِشَى ءٍ كَما نودِىَ بِالوِلايَةِ. فَأخَذَ الناسُ بِأربَعٍ وَ تَركوا هذِهِ؛ يَعنِى الوِلايِةِ(3):
ص: 170
اسلام بر پنج پايه بنا شده است: بر نماز و زكات و روزه و حج و ولايت، و به چيزى مانند ولايت فراخوانده نشد. (اما) مردم آن چهار مورد (اول) را گرفتند و اين (ولايت) را رها كردند.
در روايت ديگر امام باقر عليه السلام فرمود: بناى اسلام روى پنج چيز است: نماز و زكات و حج و روزه و ولايت. زراره گويد: به حضرت عرض كردم: كدام يك از اينها برتر است ؟ فرمود: ولايت برتر است، زيرا ولايت كليد آنهاست و شخص والى (ولىّ) راهنماى آنهاست.(1) اشاره به اينكه امامان معصوم عليهم السلام راهنماى نماز و زكات و حج و روزه هستند، و اين اعمال بدون راهنمايى آنها درست نيست.
15. رسول خدا صلى الله عليه و آله از پيشامدهاى بعد از ابلاغ وحى و از خطر نابود شدن دين بيم داشت. از اين رو خداوند آن حضرت را دلدارى مى دهد؛ كه ما تو را از شرّ مردم نگاه مى داريم. عيّاشى به سند خود از ابن عباس و جابر بن عبداللّه انصارى روايت كرده است كه گفتند: خدا پيامبرش صلى الله عليه و آله را مأمور ساخت تا على عليه السلام را به جانشينى خود منصوب كند. پيامبر صلى الله عليه و آله بيم داشت كه مبادا مردم بگويند: از پيش خود عطايى به پسر عموى خود داد، و به وى طعنه بزنند. خدا هم اين آيه را فرستاد، و پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير خم ولايت على عليه السلام را به مردم اعلام كرد.(2)
16. رسول خدا صلى الله عليه و آله خطرهايى را در تبليغ اين حكم پيش بينى مى كرد. ولى اين خطر، خطر جانى نبود، زيرا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ترسى از جان دادن در راه رضاى خدا نداشت. سيره و روش عملى آن حضرت و حضور شجاعانه ايشان در غزوه هاى
ص: 171
مختلف(1)، چنين ترسى را تكذيب مى كند. همچنين خداوند سبحان در آيات قرآن بر دور بودن پيامبران عليهم السلام از اينگونه ترس ها شهادت مى دهد و مى فرمايد:
«ما كانَ عَلَى النَبىِّ مِن حَرَجٍ فيما فَرَضَ اللّه ُ لَهُ سَنَّةَ اللّه ِ فِى الَذينَ خَلَوا مِن قَبلٍ وَ كانَ أمرُ اللّه ِ قَدَرا مَقدورا . الَذينَ يُبَلِّغونَ رِسالاتَ اللّه ِ وَ يَخشَونَهُ وَ لا يَخشَونَ أحَدا إلاّ اللّه ِ وَ كَفى بِاللّه ِ حَسيبا»(2):
«هيچ گونه منعى (سختى و گناهى) نيست در آنچه خدا بر پيامبر واجب كرده است اين سنت خداست كه پيش از اين در ميان گذشتگان (معمول) بوده و فرمان خدا به اندازه و حساب شده است. همان كسانى كه پيام هاى خدا را ابلاغ مى كنند و از او مى ترسند و از هيچ كس جز خدا بيم ندارند و همين بس كه خداوند حسابگر (و پاداش دهنده اعمال آنها) است» .
17. ترس پيامبر صلى الله عليه و آله از مسلمانانى بود كه با زبان اسلام آورده بودند، ولى دلشان ايمان نداشت. از اخبار و تاريخ بر مى آيد كه آنچه آنها از پذيرفتن آن سرباز مى زدند ولايت امير المؤمنين على عليه السلام بود، و مسئله اى همانند قبول ولايت آن حضرت براى آنها دشوارتر نبود، چون آنها به نماز، روزه، حج، جهاد، خمس (غنايم جنگ) ، زكات و ساير احكام اعتراضى نداشتند، و فقط به خمس ( به طور مطلق) اعتراض داشتند، كه آن هم به جهت ولايت بود. داستان حارث بن نعمان فهرى و اعتراض او در غدير و عذاب الهى با سنگ آسمانى - كه علماى شيعه(3) و سنى(4) نقل كرده اند - شاهد گوياى اين حقيقت است.
ص: 172
18. آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به تبليغ آن شد از جانب خدا بود. چون پيامبر صلى الله عليه و آله از عكس العمل مردم بيم داشت، خدا هم به وى وعده داد كه او را از شر مردم نگاه مى دارد. خداوند رساندن اين مطلب به اطلاع مردم را با تأكيدى كامل از پيامبر خواست؛ به طورى كه ابلاغ آن را به منزله تمام دين خود قرار داد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله به مردم رسانده بود.
آن مطلب چيزى جز خلافت و امامت نبود، زيرا تبليغ ساير احكام موجب ترس و هراس پيامبر صلى الله عليه و آله از مردم نبود. چنانكه اين تأكيد هم جز با مقام عالى ولايت مناسبت ندارد، و عدم تبليغ آن احكام به منزله ترك تمام احكام نيست. اين اهتمام فقط با ولايت و خلافت تناسب دارد، زيرا با تعيين خليفه از جانب خداوند، دين از خطر تباهى و زياده و نقصان محفوظ خواهد ماند.(1)
19. حسين بن احمد بيهقى به سند خود روايت كرده است: مردى به امام رضا عليه السلام عرض كرد: اى فرزند رسول خدا، از عروة بن زبير نقل كرده اند كه گفته است: رسول خدا صلى الله عليه و آله در حال تقيّه از دنيا رحلت كرد ؟ فرمود: بعد از نزول اين آيه كه خداوند ضامن حفظ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله شد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» ، پيامبر صلى الله عليه و آله هر نوع تقيه را از خود دور كرد و امر خدا را ابلاغ فرمود.(2)
20. با مراجعه به قرآن آشكار مى شود هر زمان كه شخصى به عنوان رهبر و صاحب اختيار معرفى شده است، عده اى در مقابل آن اعتراض كرده اند.
براى مثال در داستان طالوت، هنگامى كه پيامبرشان اشموئيل، طالوت را رهبر و فرمانده آنها از طرف پروردگار معرفى كرد: «وَ قالَ لَهُم نَبيُّهُم إنَّ اللّه َ قَد بَعَثَ لَكُم طالوتَ مَلِكا» ؛ عده اى به صورت اعتراض گفتند: «قالوا أنّى يَكونُ لَهُ المُلكُ عَلَينا وَ نَحنُ أحَقُّ بِالمُلكِ مِنهُ وَ لَم يُؤتَ سَعَةً مِنَ المالِ» : «چگونه او بر ما حكومت كند با اينكه ما از او شايسته تريم و به او ثروت زيادى داده نشده است» . پيامبرشان علت
ص: 173
انتخاب او را اينگونه بيان مى كند: «قالَ إنَّ اللّه َ اصطفاهُ عَلَيكُم وَ زادَهُ بَسطَةً فِى العِلمِ وَ الجِسمِ»(1): «خدا او را بر شما برگزيده و بر گستره دانش و (نيروى) بدن او افزوده است» .
بنا بر اين، رسول خدا صلى الله عليه و آله با علم به اين مطلب كه عده اى از مردم پس از معرفى امير المؤمنين عليه السلام براى رهبرى و صاحب اختيار بودن او عليه ايشان اعتراض كنند، از فتنه و شرّ اين افراد بيمناك بود. كه آيه خطاب به پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «و خدا تو را از (شرّ) مردم حفظ مى كند» .
21. گر چه افرادى امثال فخر رازى سعى كرده اند كه «الناس» در آيه را به قرينه پايان آيه به كفار بر گردانند كه مى فرمايد: «إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» ، ولى اين معنى خلاف ظاهر كلمه «الناس» است، زيرا «ناس» هم شامل كافر مى شود و هم مؤمن، و دليلى بر منحصر كردن آن در كفار وجود ندارد. بنا بر اين، بايد «الكافرين» در آيه را به مرتبه اى از كفر معنى كرد كه شامل منافقان زمان حضرت رسول صلى الله عليه و آله شود كه از آنها ترس داشت.(2)
22. وجود اين آيه در بين آيات مربوط به يهود ممكن است اشاره به اين نكته باشد كه مردمان منافقى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از آنها خوف و ترس داشت، به منزله يهود و از جنس آنان در كفر و ضلالت و گمراهى هستند.(3)
23. مراد از «ناس» در آيه شريفه يهود نيست، چرا كه اگر مقصود يهود بود، مناسب بود اين سوره در اوايل هجرت نازل شود(4)؛ آن زمان كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در شهر غربت
ص: 174
و در بين تعداد كمى از مسلمانان مدينه زندگى مى كرد و از چهار طرفش يهوديان او را محاصره كرده بودند. آن هم يهوديانى كه به تعبير قرآن شديدترين دشمنى را با مؤمنان داشتند(1)، و با قدرت هر چه بيشتر به مبارزه عليه پيامبر صلى الله عليه و آله برخاستند و صحنه هاى خونينى نظير جنگ خيبر و مانند آن را به راه انداختند.
24. با توجه به اين آيه، معلوم مى شود آن حكم الهى حكمى است كه مايه قوام و استقرار دين است. حكمى است كه انتظار مى رود مردم (ناس) در مقابل آن قيام كنند، و در نتيجه آنچه را رسول خدا صلى الله عليه و آله از دين بنا نهاده را نابود و متلاشى سازند.
همچنين روشن مى شود پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله اين فتنه را به خوبى دريافته بود و از آن بيم داشت. از اين رو در انتظار فرصتى مناسب و محيطى آرام بود كه بتواند مطلب را به عموم مسلمانان ابلاغ كند و آنها هم آن را بپذيرند.
بايد دانست كه احتمال فتنه گرى از ناحيه مشركين و بت پرستان عرب و ساير كفار نمى رفت، بلكه نگرانى حضرت از سوى مسلمانان بود. زيرا دگرگون ساختن اوضاع و خنثى كردن زحمات رسول خدا صلى الله عليه و آله وقتى از ناحيه كفار قابل تصور است كه دعوت اسلامى منتشر نشده باشد. اما پس از انتشار اسلام در جهان، اگر انقلابى فرض شود، جز به دست مسلمانان تصور نمى شود.
جامعه آن روز مسلمانان از عده اى مردان صالح و مسلمانان حقيقى، و عده قابل توجهى از منافقين بود كه به ظاهر فقط مسلمان بودند، و عده اى ديگر هم از مردمان بيماردل و ساده لوح تشكيل شده بود كه هر حرفى را از هر كسى باور مى كردند.
در قرآن كريم نيز به اين دو گروه - منافقين(2) و مردمان بيماردل(3) - اشاره صريح شده است.
ص: 175
بنا بر اين، ممكن بود كه انتصاب امير المؤمنين عليه السلام براى جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله اين دو گروه را - كه در آيه به (ناس) تعبير شده اند - به اين توهم گرفتار كند كه - العياذ باللّه - رسول اللّه صلى الله عليه و آله اين حكم را از پيش خود و به نفع خود تشريع كرده است و از تشريع اين حكم نفعى نصيب آن حضرت مى شود.
25. در پايان آيه، از باب تهديد و مجازات، به آنهايى كه اين رسالت مخصوص - يعنى اعلام ولايت و جانشينى امير المؤمنين عليه السلام - را انكار كنند و در برابر آن از روى لجاجت كفر بورزند، مى گويد: «خداوند كافران لجوج را هدايت نمى كند» . پس در حقيقت انكار ولايت و منصب الهى امامت نوعى كفر است.
در آيه اى ديگر مى فرمايد: «وَ مَن لَم يَحكُم بِما أنزَلَ اللّه ُ فَأولئِكَ هُمُ الكافِرونَ»(1): «و كسانى كه به موجب آنچه خدا فرو فرستاده حكم و داورى نكنند آنان خود كافر هستند» .
همچنين در آيه اى ديگر به صراحت مى فرمايد: «وَ الَذينَ كَفَروا فَتَعسا لَهُم وَ أضَلَّ أعمالَهُم . ذلِكَ بِأنَّهُم كَرِهوا ما أنزَلَ اللّه ُ فَأحبَطَ أعمالَهُم»(2): «و كسانى كه كفر ورزيدند سقوط و هلاكت بر آنها باد و (خدا) كردارهايشان را تباه كرد. اين (هلاكت و سقوط) به اين سبب است كه آنچه را خدا نازل كرده است نپسنديدند و (خدا نيز) اعمال و كردارهايشان را تباه و نابود ساخت» .
روايات بسيارى از طريق عامه و خاصه نقل شده كه تصريح كرده اند: كسانى كه ولايت امير المؤمنين عليه السلام را نپذيرند وارد بهشت نخواهند شد. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: يا على، هر گاه بنده اى خداى عزوجل را بندگى كند همانند آنچه نوح عليه السلام در ميان قومش بود، و چنانچه براى چنين بنده اى همانند كوه احد طلا بوده باشد و آن را در راه خدا
ص: 176
انفاق كند، و اگر عمرش به قدرى طولانى شود تا هزار مرتبه با پاى پياده حج كند و سپس ميان صفا و مروه مظلومانه شهيد شود، ولى ولايت تو را نداشته باشد، - يا على - بوى بهشت را استشمام نخواهد كرد و داخل بهشت نخواهد شد.(1)
26. با اين قسمت از آيه، آرامش و تسلّى مجددى بر قلب مبارك رسول خدا صلى الله عليه و آله داده شد؛ چرا كه در جمله قبل با وعده حفظ و نگهدارى از شرّ مردمان كافر، و در اين جمله با تأكيد بر عدم هدايت آن افراد زمينه آسودگى خاطر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فراهم شد.(2)
در مورد آيه تبليغ شبهاتى مطرح شده، كه به چند مورد اساسى اشاره كرده و پاسخ مى دهيم:
پيرو افكار ابن تيميه در قرن دوازدهم، محمد بن عبدالوهاب ابتدا حديثى را كه شهيد ابن فتال نيشابورى نقل كرده يادآور شده، و سپس به نقد آن پرداخته است:
خداوند جبرئيل را در حجة الوداع نازل كرد، و او عرض كرد: اى محمد، خداوند سلام مى رساند و مى گويد: على عليه السلام را براى امامت و خلافت معرفى كن. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اصحاب نسبت به على عليه السلام بغض دارند و من مى ترسم.
پس جبرئيل رفت براى مرتبه دوم نازل شد. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله همان جواب را به او دادند. جبرئيل براى مرتبه سوم آمد، با يك دستور شديد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» . پيامبر صلى الله عليه و آله اصحابش را جمع كرد و فرمود: على خليفه من است. مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.
ص: 177
محمد عبدالوهاب پس از نقل اين حديث از شيعه مى گويد:
اى مؤمن، نگاه كن به حديث اين دروغ گويان و ركيك بودن الفاظ آن، كه دليل بر بطلان سخن آنهاست. هر كسى اعتقاد به صحت اين حديث داشته باشد هلاك است، چون در آن معصوم به عدم امتثال امر خداوند متهم شده است. اين نقص است، و نقص انبيا عليهم السلام كفر است. اين حديث با مدح خداوند نسبت به پيامبر و اصحابش مخالف است: «مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّه ِ وَ الَذينَ مَعَهُ أشِدّاءُ عَلَى الكُفّارِ رُحَماءُ بَينَهُم ... » .(1) اعتقاد به آنچه مخالف قرآن است موجب كافر شدن انسان مى شود ... .
وى در ادامه مى گويد: نسبت دادن خوف به پيامبر صلى الله عليه و آله در واقعه غدير خم درست نيست، چون اصحاب او همه مسلمان بودند.(2)
و اما پاسخ اين شبهه:
چگونه تمام مسلمانان مطيع اوامر او بودند، و حال آنكه در «عقبه» عده اى تصميم به قتل خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله گرفتند ؟(3)
ص: 178
ابن عبدالوهاب حديث را تقطيع كرده است ! قبل از پاسخ تفصيلى، لازم است اصل حديث را ذكر كنيم، و البته پيش از آن اين تذكر مهم است كه صاحب «روضة الواعظين» روايات را به صورت مرسل (بدون سند) ذكر مى كند، و هر چند بزرگان و علما او را قبول دارند. البته همين حديث در كتاب «الاحتجاج» مرحوم طبرسى ذكر شده(1)، كه مرحوم طبرسى اين حديث را به صورت مسند (با ذكر سند) ذكر كرده است.
و اما اصل حديث: فتّال نيشابورى در كتاب «روضة الواعظين» از امام باقر عليه السلام روايت مى كند: پيامبر صلى الله عليه و آله از مدينه حج به جا آورد. پس جبرئيل نازل شد و عرض كرد: خداوند مى فرمايد ما در مورد هيچ رسولى جانش را نگرفتيم مگر بعد از اكمال دينش، و تو دو فريضه به عهده دارى: فريضه حج و فريضه ولايت.
پيامبر صلى الله عليه و آله براى حج خارج شد، و اعلان عمومى كرد، در حالى كه جمعيت شركت كنندگان به هفتاد هزار يا بيشتر مى رسيد. مثل اصحاب موسى عليه السلام كه براى بيعت با هارون عليه السلام آماده شده بودند.
وقتى به موقف رسيدند، جبرئيل نازل شد و به پيامبر صلى الله عليه و آله عرض كرد: بايد على بن ابى طالب عليه السلام را به عنوان خليفه بعد از خود معرفى كنى، كه اطاعتش اطاعت تو است. هر كس او را شناخت مؤمن، و هر كس نشناخت كافر است. پيامبر صلى الله عليه و آله ترسيد كه اهل نفاق و شقاق متفرق شوند و به جاهليت بازگردند. چون دشمنى آنها با على عليه السلام را مى دانست، و از جبرئيل عصمت از مردم (ايمن بودن) را طلب كرد.
حضرت منتظر ماند تا جبرئيل امان از شرّ منافقان بياورد. پيامبر صلى الله عليه و آله كه به مسجد خيف رسيد، جبرئيل دو مرتبه نازل شد و امر خداوند را تكرار كرد، ولى باز امان نياورد.
ص: 179
پيامبر صلى الله عليه و آله در جواب جبرئيل فرمود: من مى ترسم اصحاب على بن ابى طالب عليه السلام را قبول نكنند. پس پيامبر صلى الله عليه و آله حركت كردند، تا به غدير خم رسيدند. پنج ساعت از روز گذشته بود كه جبرئيل نازل شد و عرض كرد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ - فى عَلىٍّ عليه السلام - وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» ... .
سپس پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا همه در آنجا جمع شوند و خطبه غدير را ايراد فرمود.(1)
در اينجا لازم است ابتدا اصل خوف انبياء عليهم السلام و سپس خوف پيامبر صلى الله عليه و آله را در پرتو قرآن و روايات و تاريخ بررسى كنيم:
يك. خوف انبيا عليهم السلام در قرآن خوف يك موهبت الهى است: «وَ أمّا مَن خافَ مَقامَ رَبَّهُ وَ نَهَى النَفسَ عَنِ الهَوى فَإنَّ الجَنَّةَ هِىَ المَأوى» .(2)
خوف حضرت زكريا عليه السلام: «وَ إنّى خِفتُ المَوالِىَ مِن وَرائى» .(3)
خوف حضرت شعيب عليه السلام: «وَ إنّى أخافُ عَلَيكُم عَذابَ يَومٍ مُحيطٍ» .(4)
خوف حضرت نوح عليه السلام: «إنّى أخافُ عَلَيكُم عَذابَ يَومٍ عَظيمٍ» .(5)
خوف حضرت لوط عليه السلام: «وَ قالوا لا تَخَف وَ لا تَحزَن إنّا مُنَجّوكَ وَ أهلَكَ إلاَّ امرَأتَك» .(6)
ص: 180
خوف حضرت ابراهيم عليه السلام: «فَأوجَسَ مِنهُم خيفَةً قالوا لا تَخَف وَ بَشِّروهُ بِغُلامٍ عَليمٍ» .(1)
قبل از بيان ادامه پاسخ، لازم است جايگاه رسول مكرم اسلام حضرت محمد صلى الله عليه و آله در نزد شيعه بيان شود. براى روسن شدن اين نكته كلام شيخ صدوق كافى است:
اعتقاد ما در شأن پيامبران و رسولان و حجت هاى خدا عليهم السلام آن است كه ايشان افضل از ملائكه هستند، و اينكه چون حق تعالى به ملائكه فرمود: «همانا من قرار خواهم داد خليفه اى در زمين ملائكه عرض كردند آيا قرار مى دهى در زمين كسى را كه در آن فساد مى كند و خون ها را مى ريزد و ما تسبيح به حمد تو مى نماييم و تقديس براى تو مى كنيم» .(2)
خلاصه كلام: ملائكه تمناى منزلت آدم عليه السلام در زمين داشتند، و معلوم است كه تمنّا ننموده اند مگر منزلتى را كه فوق منزلت آنهاست. از جمله دليل هايى كه اثبات تفضيل آدم عليه السلام بر ملائكه مى كند امر كردن حق تعالى است ايشان را به سجود براى آدم عليه السلام. معلوم است كه امر نفرموده به سجود مگر براى كسى كه افضل از آنها باشد، و سجود ملائكه بندگى بود براى حق تعالى و احترام بود براى آدم عليه السلام جهت آنچه در صلب او سپرده شده بود؛ از پيامبر ما صلى الله عليه و آله و ائمه عليهم السلام. پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده: من افضلم از جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و از كل ملائكه مقربين، و من بهترين خلقم و آقاى اولاد آدم هستم.(3)
دو. خوف پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله
1. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله در قرآن
«إنّى أخافُ إن عَصَيتُ رَبّى عَذابَ يَومٍ عَظيمٍ» .(4)
ص: 181
«إنّى أخافُ إن عَصَيتُ رَبّى عَذابَ يَومٍ عَظيمٍ» .(1)
«فَإنّى أخافُ عَلَيكمُ عَذابَ يَومٍ كَبيرٍ» .(2)
2. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله در غير از واقعه غدير خم
خوف پيامبر عليه السلام در مورد قرآن: سَمِعتُ عَقَبَةَ بنَ عامِرٍ يَقولُ: إنَّ رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله قالَ: إنّى أخافُ عَلى أُمَّتى إثنَتَين: القَرآنَ وَ اللَبَنَ. أمَّا اللَبَن فَيَبتَغونَ الريفَ وَ يَتبَعونَ الشَهَواتِ وَ يَترُكونَ الصَلواتَ. وَ أمَّا القُرآن فَيَتَعَلَّمُهُ المُنافِقونَ فَيُجادِلونَ بِهِ المُؤمِنينَ(3):
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: بر امتم از دو چيز مى ترسم قرآن و ... ، و اما قرآن، پس منافقان آن را ياد گيرند و با مؤمنين مجادله كنند.
3. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله از خواص گمراه
راوى مى گويد: شنيدم پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: از غير دجال بر امتم بيشتر از خود دجال خوف دارم. از حضرت سؤال شد: غير دجال چه كسى است ؟ در پاسخ فرمود: امام گمراه.(4)
4. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله از شرك و شهوت امتش
سَمِعتُ رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: أتَخَوَّفُ عَلى أُمَّتىَ الشِركَ وَ الشَهوَةَ الخَفيَّةَ. قالَ: قُلتُ: يا رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله ! أتُشرِكُ أُمَّتُكَ مِن بَعدِكَ ؟ قالَ: نَعَم؛ أما إنَّهُم لا يَعبُدونَ شَمسا وَ لا قَمَرا وَ لا حَجَرا وَ لا وَثَنا، وَ لكِن يُرائوونَ بِأعمالِهِم، وَ الشَهوَةُ الخَفيَّةُ أن يُصبِحَ أحَدُهُم صائِما فتَعَرَّضَ لَهُ شَهوَةً مِن شَهَواتِهِ، يَترُكُ صَومَهُ(5):
ص: 182
رسول اللّه صلى الله عليه و آله فرمود: بر امتم از شرك و شهوت پنهان مى ترسم. سؤال شد: مگر امت شما بعد از شما مشرك مى شوند ؟ ! پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: بله ... ، و فردى از امتم صبح روزه است، پس شهوتى پيش مى آيد كه به خاطر آن روزه اش را ترك مى كند.
5 . خوف پيامبر صلى الله عليه و آله از عمل قوم لوط
وَ إنَّ أشَدَّ ما أتَخَوَّفُ عَلى أُمَّتى مِن بَعدى عَمَلَ قَومِ لوطٍ. فَلتَرتَقِب أُمَّتىَ العَذابَ. إذا تَكافَأ النِساءُ بِالنِساءِ وَ الرَجالُ بِالرِجالِ(1):
بعد از خودم از عمل قوم لوط بر امتم مى ترسم؛ كه مردها به مردان و زن ها به زنان اكتفا مى كنند.
6 . خوف از رغبت امت بر مال دنيا
إنَّ مِمّا أتَخَوَّفُ عَلى أُمَّتى أن يُكثِرَ فيهِم المالُ، حَتّى يَتَنافَسوا فيهِ فَيَقتَتِلوا عَلَيهِ(2):
بر امتم مى ترسم كه مال در بينشان زياد شود و به آن رغبت پيدا كنند. در نتيجه به خاطر مال دنيا با يكديگر قتال و جنگ كنند، و عده اى نيز كشته شوند.
7. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله در واقعه غدير خم
موضوع خوف پيامبر صلى الله عليه و آله درباره معرفى امير المؤمنين عليه السلام در غدير خم، در منابع شيعه و عامه با تعبيرات مختلف وجود دارد. در اينجا به برخى از آنها اشاره مى كنيم:
عباراتى همچون: فَتَخَوَّفَ رَسولُ اللّه ُ(3)، فَخافَ النَبىُّ(4)، فَخَشِىَ(5)، وَ امتَنَعَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مِنَ القيامِ.(6)
ص: 183
قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: إنَّهُ لَمّا أمَرَ بِإبلاغِ أمرِ الإمامَةِ، قالَ: إنَّ قَومى قَريبوا عَهدٍ بَالجاهِليَّةِ، وَ فيهِم تَنافُسٌ وَ فَخرٌ، وَ ما مِنهُم رَجُلٌ إلاّ وَ قَد وَتَرَهُ وَليُّهُم، وَ إنّى أخافُ. فَأنزَلَ اللّه ُ: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ... »(1):
وقتى مأمور به ابلاغ خلافت على بن ابى طالب عليه السلام در غدير خم شدم ترسيدم، تا خداوند آيه ابلاغ را نازل كرد.
امير المؤمنين عليه السلام در زمان خلافت عثمان فرمود:
شَهِدَ ابنُ أرقمٍ وَ البَراءُ بنُ عازِبٍ وَ أبوذَرٍ وَ المِقدادُ أنَّ النَبىُّ صلى الله عليه و آله قالَ -
وَ هُوَ قائِمٌ عَلَى المَنبَرِ وَ عَلىٌّ عليه السلام إلى جَنبِهِ - : أيُّهَا الناسُ، إنَّ اللّه َ - عَزَّ وَ جَلَّ - أمَرَنى أن أنصِبَ لَكُم إمامَكُم وَ القائِمَ فيكُم بَعدى وَ وَصيّى وَ خَليفَتى، وَ الَذى فَرَضَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى المُؤمِنينَ فى كِتابِهِ طاعَتَهُ. فَقَرَّبَ بِطاعَتِهِ طاعَتى وَ أمَرَكُم بِوِلايَتِهِ. وَ إنّى راجَعتُ رَبّى خَشيَةَ طَعنِ أهلِ النِفاقِ وَ تَكذيبِهِم. فأوعَدَنى لأُبَلِّغَها أو لِيُعَذِّبَنى(2):
امير المؤمنين عليه السلام در استشهاد به حديث غدير فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: خداوند مرا امر كرد تا براى شما امامى قرار دهم، و وصى و خليفه بعد از خودم را معرفى كنم. من از طعنه اهل نفاق و تكذيب آنان ترس داشتم. ولى خداوند به من امر كرد ابلاغ امر او كنم.
ابن عباس از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرده كه حضرت فرمود: إنَّ اللّه َ أرسَلَنى إلَيكُم بِرِسالَةٍ، و إنّى ضِقتُ بِها ذَرعا، وَ عَرَفتُ أنَّ مِنَ الناسِ مَن يُكَذِّبُنى، حَتّى أنزَلَ اللّه ُ(3): پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: ترسيدم كه جماعت مسلمانان مرا متهم به دروغ گويى كنند ... .
ص: 184
جابر بن عبداللّه مى گويد: إنَّ رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله نَزَلَ بِخُمٍّ، فَتَنَحَّى الناسُ عَنهُ وَ نَزَلَ مَعَهُ عَلىَّ بنَ أبى طالبٍ عليه السلام. فَشَقَّ عَلَى النَبىِّ صلى الله عليه و آله تَأخُّرُ الناسِ، فَأمَرَ عَليّا عليه السلام فَجَمَعَهُم. فَلمّا اجتَمَعوا، قامَ فيهِم مُتَوَسِّدا يَدَ عَلىِّ بنِ أبى طالبٍ عليه السلام. فَحَمَدَ اللّه ُ وَ أثنى عَلَيهِ، ثُمَّ قالَ: أيُّهَا الناسُ، إنَّهُ قَد كَرِهتُ تَخَلُّفَكُم عَنّى، حَتّى خُيِّلَ إلَىَّ أنَّهُ لَيسَ شَجَرَةٌ أبغَضَ إلَيكُم مِن شَجَرَةٍ تَليَنى(1):
جابر بن عبداللّه مى گويد: هنگامى كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله به (غدير) خم رسيدند، مردم از پيامبر صلى الله عليه و آله دور شدند و على بن ابى طالب عليه السلام همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بود. به خاطر دورى مردم پيامبر صلى الله عليه و آله ناراحت شد. پس به على بن ابى طالب عليه السلام امر فرمود تا مردم را جمع كند. وقتى مردم جمع شدند فرمود: من دوست ندارم شما به من پشت كنيد، و بعد از آن ... .
دهلوى مى نويسد: الخَوفُ، خَوفُ سَيِّدُنا مُحَمَّدٌ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله.(2)
نتيجه اينكه:
طبق شواهدى كه به آن اشاره شد، خوف و ترسيدن براى انبياء الهى عليهم السلام و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله امرى قابل قبول است. اشتباه اين شيخ وهابى و پيروانش در اين است كه شجاعت و تهوّر را يكى مى دانند ! و تصور كرده اند خوف بد است. و لذا نتيجه گرفته اند پيامبر صلى الله عليه و آله خوف ندارد.
سه. علت خوف پيامبر صلى الله عليه و آله
حال كه اصل خوف ثابت شد، لازم است بدانيم علت خوف پيامبر صلى الله عليه و آله چه بوده است. همچنين اينكه خوف مربوط به چه زمانى است ؟ چند امر محتمل است كه آنها را مورد بررسى قرار مى دهيم:
ص: 185
1. خوف از كشته شدن
چنين خوفى قطعا درباره پيامبر صلى الله عليه و آله وجود ندارد، چون جريان غدير خم در سال آخر عمر مبارك پيامبر صلى الله عليه و آله بوده است، بر فرض محال اگر چنين ترسى براى آن حضرت وجود داشت، مربوط به ابتداى اعلام رسالت بود.
در حالى كه خداوند در قرآن بر طهارت دامن انبياء عليهم السلام از اينگونه ترس ها شهادت مى دهد: «الَذينَ يُبَلِّغونَ رِسالاتَ اللّه ِ وَ يَخشَونَهُ وَ لا يَخشَونَ أحَدا إلاّ اللّه َ وَ كَفى بِاللّه ِ حَسيبا»(1): «كسانى كه تبليغ رسالت خداوند را مى كنند و تنها از خدا مى ترسند و از احدى غير از خداوند هراسى ندارند» .
همچنين مى فرمايد: «فَلا تَخافوهُم وَ خافونِ إن كُنتُم مُؤمِنينَ» .(2)
2. خوف از مشركين
بايد دانست خوف پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير از ناحيه مشركين و بت پرستان عرب و كفار نبود، چون كفار از اول بعثت تا آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله هر كار كه توانستند انجام دادند:
گاهى مجنون خطاب كردند: «مَعَلَّمٌ مَجنونٌ» .(3)
گاهى مى گفتند: كسى به او تعليم مى دهد: «إنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ» .(4)
گاه شاعرش ناميدند: «شاعِرٌ نَتَربَّصُ بِهِ رَيبَ المَنونِ» .(5)
و گاه ساحرش خواندند: «ساحِرٌ أو مَجنونٌ» .(6)
تا جايى كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هيچ پيامبرى مثل من اذيت نشد.(7)
ص: 186
3. خوف از اعراب بت پرست در اول بعثت
قطعا اين آيه ربطى به اول بعثت ندارد، زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله در سال هاى اول مأمور به امورى خطرناك تر بوده است. مثلاً اعراب بت پرست را دعوت به يكتاپرستى كند.
ولى در آيات اول بعثت تهديدى نيست، مثلاً در سوره علق آمده است: «إقرَء بِاسمِ رَبِّكَ الَذى خَلَقَ» .(1) يا در آيه ديگر آمده است: «فَاستَقيموا إلَيهِ وَ استَغفِروهُ وَ وَيلٌ لِلمُشرِكينَ» .(2)
4. خوف از معرفى كردن على بن ابى طالب عليه السلام
طبق شواهدى كه ذكر مى شود، عده اى از مسلمانان و به ويژه قبيله قريش به خاطر بغض و كينه اى كه از على بن ابى طالب عليه السلام داشتند، همواره منتظر بودند تا انتقام خود را از آن حضرت بگيرند.
پيامبر صلى الله عليه و آله هم از اين مسئله آگاه بود، و همين امر موجب خوف پيامبر صلى الله عليه و آله را فراهم كرده بود.
اما شواهد اين حقيقت:
شاهد اول: پيامبر صلى الله عليه و آله تصريح به جدايى صحابه از امير المؤمنين عليه السلام داشتند: عمل نكردن به دستور امير المؤمنين عليه السلام:
قالَ: قيلَ: يا رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مَن يُؤمِرُ بَعدَكَ ؟ قالَ: إن تُؤمِروا أبابَكرٍ، تَجِدوهُ أمينا زاهِدا فِى الدُنيا راغِبا فِى الآخِرَةِ. وَ إن تُؤمِروا عُمَرَ، تَجِدوهُ قَويّا أمينا، لا يَخافُ فِى اللّه ِ لَومَةَ لآئِمٍ. وَ إن تُؤمِروا عَليّا - وَ لا أراكُم فاعِلينَ - ، تَجِدوهُ هاديا مَهديا؛ يَأخُذُ بِكُم الطَريقَ المُستَقيمَ(3):
ص: 187
از پيامبر صلى الله عليه و آله سؤال شد: بعد از شما چه كسى به ما امر كند ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اگر ابوبكر را امير قرار دهيد، مردم او را امين و زاهد در دنيا خواهيد يافت. اگر عمر را امير قرار دهيد، مردم او را قوى و امين خواهيد يافت. اگر على عليه السلام را امير قرار دهيد - گر چه نمى بينم كه چنين كنيد - او را هدايت كننده و هدايت شده خواهيد يافت؛ كه شما را به راه راست خواهد كشاند.
شاهد دوم: عهد پيامبر صلى الله عليه و آله به على بن ابى طالب عليه السلام: قالَ: إنَّ مِمّا عَهِدَ إلَىَّ النَبىُّ صلى الله عليه و آله أنَّ الأُمَّةَ سَتَغدِرُ بى بَعدَهُ. هذا حَديثٌ صَحيحُ الأسنادِ وَ لَم يُخرِجاهُ(1):
حاكم نيشابورى حديثى از على بن ابى طالب عليه السلام نقل كرده است: پيامبر صلى الله عليه و آله به من خبر داد كه بعد از من امتم تو را رها مى كنند ... . و حاكم هم اين حديث را صحيح مى داند.
شاهد سوم: آشكار شدن حقد و كينه ها بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت به على عليه السلام: عَن عَلىٍّ عليه السلام ... . قُلتُ: يا رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله ! ما يُبكيكَ ؟ قالَ: ضَغائِنُ فى صُدورِ أقوامٍ لا يُبدونَها لَكَ إلاّ مِن بَعدى. قالَ: فى سَلامَةٍ مِن دينِكَ(2):
على بن ابى طالب عليه السلام به همراه پيامبر صلى الله عليه و آله از باغى مى گذشتند. امير المؤمنين عليه السلام به پيامبر صلى الله عليه و آله عرض كرد: چقدر اين باغ زيباست. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: باغ تو در بهشت زيباتر است. سپس گريه كردند.
على بن ابى طالب عليه السلام از علت گريه پيامبر صلى الله عليه و آله سؤال كرد. حضرت در پاسخ فرمود: به خاطر كينه امتم نسبت به تو. امير المؤمنين عليه السلام سؤال كرد: آيا من (با وجود دشمنى هاى فراوان) سلامت در دين دارم ؟ حضرت فرمود: آرى.
ص: 188
در ادامه حديث، هيثمى مى نويسد:
اين حديث را ابويعلى و بزّار نقل كرده اند، و در اسناد آن فضل بن عميره وجود دارد كه ابن حبّان آن را توثيق كرده، و غير ابن حبّان «فضل» را ضعيف مى دانند. ولى باقى رجال سند اين روايت همه ثقه هستند.
حاكم نيشابورى نيز اسناد اين روايت را آورده و آن را صحيح مى داند(1). ولى ابتداى حديث را ذكر نكرده و فقط آخر حديث را آورده است. خدا عالم است كه اين تصرّف، آيا از ناحيه خود حاكم است يا از ناسخ و يا از ناشر !
شاهد چهارم: قريش سبب هلاكت مردم بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله شدند: عَن أبى هُرَيرَة، قالَ: قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: يُهلِكُ الناسَ هذَا الحَىُّ مِن قُرَيشٍ. قالوا: فَما تَأمُرُنا ؟ قالَ: لَو أنَّ الناسَ اعتَزَلوهُم. وَ عَن عَمرو بنِ يَحيى بنِ سَعيدِ الأمورى، عَن جَدِّه، قالَ: كُنتُ مَعَ مَروانٍ وَ أبى هُرَيرَة، فَسَمِعتُ أباهُرَيَرة يَقولُ: سَمِعتُ الصادِقُ المُصَدَّقُ يَقولُ: هلاكُ أُمَّتى عَلى يَدَى غِلمَةٍ مِن قُرَيشٍ. فَقالَ مَروانُ: غِلمَة ؟ قالَ: أبوهُرَيرَة: إن شِئتُ أن أُسَمّيهِم؛ بَنى فُلانٍ وَ بَنى فُلانٍ(2):
ابوهريره مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هلاكت امت من توسط عده اى از قريش كه داراى غلمه (شهوت شديد) هستند انجام مى شود. ابوهريره در پاسخ مروان گفت: اگر بخواهيد نامشان را هم بگويم.
حاكم نيشابورى در مورد اين حديث مى گويد: اين حديث صحيح است، و براى آن شواهدى از سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله و صحابه وجود دارد.(3)
ص: 189
شاهد پنجم: على بن ابى طالب عليه السلام فرمود: اللّهُمَّ إنّى أستَعديكَ عَلى قُرَيشٍ وَ مَن أعانَهُم، فَإنَّهُم قَطَعوا رَحِمى، وَ صَغَّروا عَظيمَ مَنزِلَتى، وَ أجمَعوا عَلى مُنازَعَتى أمرا هُوَ لى. ثُمَّ قالوا: ألا إنَّ فىَّ الحَقُّ أن تَأخُذَهُ، وَ فىَّ الحَقُّ أن تَترُكَهُ(1):
بار خدايا، من در برابر قريش و كسانى كه به كمك آنان برخاسته اند از تو كمك مى جويم (و شكايت را پيش تو مى آورم) . آنها پيوند خويشاوندى مرا قطع كردند، و مقام و منزلت عظيم مرا كوچك شمردند، و در غصب حق و مبارزه با من هماهنگ شدند ... .
شاهد ششم: رفتار قريش با امير المؤمنين عليه السلام: قريش على بن ابى طالب عليه السلام را دوست نداشتند: سُئِلَ الإمامُ زَينُ العابِدينَ عليه السلام وَ ابنُ عَبّاسٍ أيضا: لِمَ أبغَضَت قُرَيشٌ عَليّا عليه السلام ؟ قالَ: لأنَّهُ أورَدَ أوَّلَهُم النارَ، وَ قَلَّدَ آخِرَهُم العارَ(2):
از امام زين العابدين عليه السلام سؤال شد: چرا قريش كينه اميرالمومنين عليه السلام را دارند ؟ فرمود: چون على بن ابى طالب عليه السلام نياكانشان را به جهنم فرستاده و ننگ را نصيب نسل هاى بعدى شان كرد.
شاهد هفتم: بعد از بيعت مردم با حضرت على عليه السلام، قريش با حضرت مخالفت مى كردند: قامَ أبوالهَيثمِ وَ عَمّارُ وَ أبوأيّوبِ وَ سَهلُ بنُ حُنَيفِ وَ جَماعَةٌ مَعَهُم، فَدَخَلوا عَلى عَلىٍّ عليه السلام فَقالوا: يا أميرَ المُؤمِنينَ، أُنظُر فى أمرِكَ وَ عاتِب قَومَكَ هذَا الحَىَّ مِن قُرَيشٍ، فَإنَّهُم قَد نَقَضوا عَهدَكَ وَ أخلَفوا وَعدَكَ وَ دَعونا فى السِرِّ إلى رَفضِكَ.(3)
شاهد هشتم: ابن ابى الحديد معتزلى مى نويسد: إنَّ قُرَيشا إجتَمَعَت عَلى حَربِهِ مُنذُ بويِعَ، بُغضا لَهُ وَ حَسَدا وَ حِقدا عَلَيهِ. فَأصفَقوا كُلُّهُم يَدا واحِدَةً عَلى شِقاقِهِ وَ حَربِهِ، كَما
ص: 190
كانَت فى إبتداءِ الإسلامِ مَعَ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله، لَم تَخرِم حالُهُ مِن حالِهِ أبَدا(1): قريش همه متحد شدند تا با على عليه السلام مبارزه كنند ... .
شاهد نهم: عمر بن خطاب به ابن عباس گفت: إنَّ عَليّا لأحَقُّ الناسِ بِها، وَ لكِن قُرَيشا لا تَحتَمِلُهُ(2): على عليه السلام سزاوارترين مردم به خلافت است، ولى قريش او را نمى پذيرد.
پس مشخص شد كه پيامبر صلى الله عليه و آله خوف داشتند، و علت خوف پيامبر صلى الله عليه و آله نيز مشخص شد.
اگر كسى اشكال كند كه چرا خداوند مسئله امامت با اين عظمت را صراحتا در قرآن بيان نفرموده است ؟ مثلاً چرا آيه اكمال را پشت سر آيه تبليغ نياورده است ؟ و اگر ابلاغ اين مطلب با كل رسالت بيست و سه ساله پيامبر صلى الله عليه و آله برابرى مى كند، چرا خداوند به اين مسئله تصريح نفرموده است ؟ مثلاً چرا نفرموده: بَلِّغ وِلايَةَ عَلىِّ بنِ أبى طالِبٍ؟ اگر اين مطلب به طور واضح بيان مى شد، ديگر اين همه بحث و اختلاف پديد نمى آمد.
سه پاسخ از اين سؤال مى توان گفت:
بر اساس قرآن كريم فلسفه و راز عبوديت، امتحان دادن و آزمايش شدن است. خداوند مى فرمايد: «أ حَسِبَ الناسُ أن يُترَكوا أن يَقولوا آمَنّا وَ هُم لا يُفتَنون»(3): «آيا گمان مى برند كه اگر گفتند ايمان آورديم رها مى شومند و آنها را در بوته امتحان و آزمايش قرار نمى دهيم» .
ص: 191
مى بينيم كه اين يك انديشه كلى الهى است. حتى وقتى كه مى خواهند ابراهيم خليل الرحمن عليه السلام را به درجات بالاترى در تكامل انسانى نائل كنند، او را امتحان مى كنند. قرآن مى فرمايد: «وَ إذ ابتَلى إبراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأتَمَّهُنَّ قالَ إنّى جاعِلُكَ لِلناسِ أماما» .(1) يعنى او را نيز مبتلا و آزمايش كردند.
خداوند در جاى ديگرى مى فرمايد: «وَ لَنَبلُوَنَّكُم بِشَى ءٍ مِنَ الخَوفِ وَ الجوعِ وَ نَقصٍ مِنَ الأموالِ وَ الأنفُسِ وَ الثَمَراتِ وَ بَشِّرِ الصابِرينَ الَذينَ إذا أصابَتهُم مُصيبَةٌ قالوا إنّا للّه ِ وَ إنّا إلَيهِ راجِعونَ» .(2)
در «وَ لَنَبلُوَنَّكُم» ضمير «كُم» خطاب به انسان هاست و به همراه لام تأكيد و نون تأكيد ثقيله آمده است، كه اگر بخواهيم به فارسى برگردانيم بايد به جاى لام و نون تأكيد بگوييم: «حتما» ، «قطعا» ، «مسلّما» ، يا «بدون هيچ قيد و شرط» شما را به مال و جان و به كاهش هاى در ثمرات و در آمدها و ... امتحان مى كنيم.
حتى در زيارت حضرت زهرا عليهاالسلام مى خوانيم: السَلامُ عَلَيكَ يا مُمتَحَنَةٌ إمتَحَنَكِ اللّه ُ الَذى خَلَقَكِ قَبلَ أن يَخلُقَكِ وَ كُنتِ لَمَّا امتَحَنَكِ بِهِ صابِرَةً(3): سلام بر تو اى كسى كه خدا، قبل از آنكه شما را به اين عالم بياورد، در ظرف عالم ديگر امتحانتان كرد و شما را ثابت قدم ديد.
همان طور كه وقتى كه مى خواهند طلا را از ناخالصى در بياورند، آن را داخل كوره مى گذارند و حرارت مى دهند تا در اين ذوب شدن ها ناخالصى جدا گردد.
حتى گاهى عمدا در قرآن آياتى قرار داده شده تا ما را دچار ترديد كنند ! تا معلوم شود آيا راست مى گوييم يا نه. به اين مثال دقت كنيد:
ص: 192
معلم ورقه هاى امتحانى را به شاگردها مى دهد و در كلاس را مى بندد و مى رود. اما دوربين مخفى اى در كلاس گذاشته است. شاگرد سالم مى گويد معلم باشد يا نباشد، از من معلوماتم را مى خواهند. من هم هر چه آموخته ام روى ورقه مى نويسم، و اگر بلد نباشم مى گويم ما بيشتر از اين به ياد نداشتيم.
اما شاگردى كه مى خواهد شيطنت كند، نگاهى به اين طرف و آن طرف مى كند و مخفيانه تقلّب مى كند. اما معلم دو روز بعد صدايش مى زند و مى گويد اين چه كارى بود كردى ؟ و فيلم را جلويش مى گذارد. آيا صحيح است كه شاگرد اعتراض كند كه شما خودتان زمينه را براى ما مساعد كرديد؛ اگر از كلاس بيرون نمى رفتيد ما تحريك نمى شديم ! در حالى كه اصلاً معلم اين كار را براى امتحان شاگردانش انجام داده است.
خدا نيز مسائلى قرار داده است تا خودمان را نشان دهيم. شواهد قرآنى در اين زمينه فراوان است كه به يكى دو مورد آنها اشاره مى كنيم:
در سوره آل عمران مى فرمايد: «هُوَ الَذى أنزَلَ عَلَيكَ الكِتابَ مِنهُ آياتٌ مُحكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الكِتابِ وَ أُخَرَ مُتَشابِهاتٍ»(1): «او است كه براى شما آيات محكم قرار داده است و آياتى هم هست كه متشابهات است» .
چرا خداوند متشابهات را قرار داده است ؟ مگر بسيارى از افراد به خاطر بد فهميدن آيات متشابه به گمراهى كشيده نشده و دچار اضطرابات فكرى نگشتند ؟ قرآن در ادامه مى فرمايد: «فَأمَّا الَذينَ فى قُلوبِهِم زَيغٌ فَيَتَّبِعونَ ما تَشابَهَ مِنهُ ابتِغاءَ الفِتنَةِ وَ ابتِغاءَ تَأويلِهِ» ؛ مى فرمايد اين آيات را قرار داديم تا آنهايى كه در دلشان غرض و مرض وجود دارد، به سراغ آن آيات بروند !
امير المؤمنين على عليه السلام در «نهج البلاغه» اين مطلب را خيلى زيبا بيان مى كنند، و با مثالى فرق منتقد و عيبجو را بيان مى كنند. مى فرمايند يك زمان شما پزشك هستيد. تمام بدن بيمار را مى گرديد كه ببينيد كجا عيبى دارد تا روى آن دست بگذاريد
ص: 193
و بگوييد: اين عيب را مداوا كن. اين كار عيبجويى نيست، بلكه مى خواهيد مشكل را پيدا كنيد تا از ميان ببريد. اما يك زمان يافتن عيب با هدفى ديگر است. مثلاً برخى به شما حسادت مى كنند و مى خواهند به نحوى شما را در جامعه بى ارزش كنند. بنا بر اين، مى گردند تا نقطه ضعفى پيدا كنند و روى آن انگشت بگذارند، و در قالب امر به معروف و نهى از منكر يا دلسوزى براى جامعه آن را علم مى كنند. اما معلوم است كه غرض و مرضى دارند.
خدا مى فرمايد من در قرآن محكم و متشابه قرار دادم تا انسان ها را امتحان كنم كه وقتى به اين متشابهات مى رسند چه مى كنند، و به اين وسيله خودشان را نشان دهند.
همچنين خداوند در آيه ديگرى مى فرمايد: «وَ لَو شاءَ اللّه ُ لَجَعَلَكُم أُمَّةً واحِدَةً»(1): «اگر خدا مى خواست همه شما را امت واحد قرار مى داد» . اما در ادامه مى فرمايد: «وَ لكِن لِيَبلُوَكُم فى ما آتاكُم فَاستَبِقوا الخَيراتَ» ؛ يعنى به اين دليل خداوند شما را چنين قرار نداد كه مى خواهد شما را نسبت به آنچه كه به شما داده است امتحان كند. پس در خوبى ها و امور خير سبقت بگيريد.
فخر رازى در تفسير خود درباره سبب نزول آيه تبليغ، ده قول را بيان مى كند، و در قول دهم مى نويسد:
العاشِر: نَزَلَت الآيَةُ فى فَضلِ عَلىِ بنِ أبى طالِبٍ عليه السلام. وَ لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآيَةُ، أخَذَ بِيَدِه وَ قالَ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ. فَلَقِيَهُ عُمرُ- رَضىَ اللّه ُ عَنهُ - فَقالَ: هَنياءا لَكَ يَابنَ أبى طالبٍ، أصبَحتَ مَولاىَ وَ مَولى كُلِّ مُؤمِنٍ وَ مِؤمِنَةٍ وَ هُوَ قَولُ إبنِ عَبّاسٍ وَ البَراءِ بنِ عازِبٍ وَ مُحَمَّدِ بنِ عَلىٍّ:
آيه در فضل على عليه السلام نازل شد. و هنگامى كه اين آيه نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله دست او را گرفت و فرمود: هر كس من مولاى اويم على هم مولاى او است. خدايا دوستان او را
ص: 194
دوست و دشمنان او را دشمن باش. عمر او را ملاقات كرد و گفت: گوارايت باد اى پسر ابى طالب، كه مولايمان و مولاى هر مؤمن و مؤمنه گرديدى. و اين مطلب قول ابن عباس و براء بن عازب و محمد بن على مى باشد.
پس از بيان شأن نزول هاى مختلف مى نويسد:
وَ اعلَم أنَّ هذِهِ الرِواياتَ - وَ إن كَثُرَت - إلاّ أنَّ الأولى حَملُهُ عَلى أنَّهُ تَعالى أمِنَهُ مِن مَكرِ اليَهودِ وَ النَصارى، وَ أمَرَهُ بِإظهارِ التَبليغِ مِن غَيرِ مُبالاةٍ مِنهُ بِهِم. وَ ذلِكَ لأنَّ ما قَبلِ هذِهِ الآيَةِ بِكَثيرٍ وَ ما بَعدَها بِكَثيرٍ لَمّا كانَ كَلاما مَعَ اليَهودِ وَ النَصارى، إمتَنَعَ إلقاءَ هذِهِ الآيَةِ الواحِدَةَ فِى البَينِ عَلى وَجهٍ تَكونُ أجنَبيَّةً عَمّا قَبلَها وَ ما بَعدَها:
يعنى من نمى توانم آن مطلب را قبول كنم، زيرا آيات قبل در مورد يهود و نصارى است. بنا بر اين، براى آنكه اين آيه با آنها اجنبى نباشد، بايد اين آيه را نيز راجع به يهود و نصارى در نظر گرفت. يعنى خدا به پيامبر مى فرمايد: «از يهود و نصارى نترس و ابلاغ كن» . و در انتهاى آيه مى فرمايد: «إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» . بنا بر اين، معلوم مى شود كسانى كه اين مطالب را قبول نمى كنند كافر هستند. و آيه مى فرمايد كه اين مردم چون كافر هستند هدايت نمى شوند.
بر اين تفسير چندين اشكال وارد است: اگر به خاطر وجود عبارت: «إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» اين آيه مختص به كفار است، شما در مورد اين آيه چه مى گويد: «إنَّ أوَّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلناسِ لَلَّذى بِبَكَّةَ مُبارَكا وَ هُدىً لِلعالَمينَ» .(1)
اين آيه در مورد عظمت مكه است، و در آيه بعد مى فرمايد: «فيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إبراهيمَ وَ مَن دَخَلَهُ كانَ آمِنا وَ للّه ِ عَلَى الناسِ حِجُّ البَيتِ مَنِ استَطاعَ إلَيهِ سَبيلاً وَ مَن كَفَرَ فَإنَّ اللّه َ غَنىٌّ عَنِ العالَمينَ» . در اين آيه «فَمَن كَفَرَ» به چه معنايى است ؟ به هر كتاب لغتى كه مراجعه كنيد، حتى در «المنجد» - كه آن را مسيحى ها نوشته اند - «كفر» به معناى
ص: 195
«پوشش» مى باشد و «كافر» يعنى «پوشاننده» .(1) در قرآن كريم به كشاورز كافر گفته شده است، زيرا دانه را زير خاك مخفى مى كند.
در لغت عرب، هر كسى چيزى را مخفى كند كافر ناميده مى شود. بنا بر اين، به كسى كه حقى را مخفى مى كند نيز كافر مى گويند. در اين آيات مى فرمايد كسى كه مى خواهد حج را ناديده بگيرد و حقيقت آن را مخفى كند، نسبت به حج كفر مى ورزد.
پس در آيه تبليغ نيز هر كس كه حقيقت مطلبى را كه از طرف خدا نازل شده است كتمان كرد كافر است. يعنى كسانى هستند كه حق را كتمان كرده اند كه خداوند در حقشان مى فرمايد:
«إنَّ الَذينَ يَكتُمونَ ما أنزَلنا مِنَ البَيِّناتِ وَ الهُدى مِن بَعدِ ما بَيَّنّاهُ لِلناسِ فِى الكِتابِ أولئِكَ يَلعَنُهُم اللّه ُ وَ يَلعَنُهُم اللاعِنونَ»(2): «كسانى كه آنچه از طرف خدا نازل شده است را مخفى مى كند و حق را مى پوشانند خداوند و لعنت كنندگان بر آنها لعنت مى كنند» .
بنا بر اين، «إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» ؛ يعنى اگر كسى بخواهد حقيقت را مخفى كند خدا هدايتش نمى كند.
يك زمان كسى نبوت پيامبر صلى الله عليه و آله را مخفى مى كند و يك زمان ولايت على بن ابى طالب عليه السلام را انكار مى كند. وقتى غدير خم مهم ترين حادثه است، مخفى كردن آن نيز مهم ترين كفر است.
احاديث زيادى از پيامبر صلى الله عليه و آله وجود دارد كه فرموده اند امتحان امت ايشان از على عليه السلام شروع مى شود. در اينجا شاهدى را نقل مى كنيم كه در بسيارى از كتب تاريخى ذكر شده است:
ص: 196
پيامبر صلى الله عليه و آله در كسالت شديد بودند. ناگهان چشم گشوده و فرمودند: به حبيب من بگوييد بيايد. عايشه فورا به سراغ پدرش رفت. وقتى ابوبكر وارد شد، پيامبر صلى الله عليه و آله چشم هايشان را بستند. سپس حفصه به دنبال پدرش رفت، پيامبر صلى الله عليه و آله دوباره چشم هايشان را بستند. ام سلمه گفت: چرا پيامبر را اذيت مى كنيد ؟ شما نمى دانيد حبيب پيامبر چه كسى است ؟
سپس دوان دوان به خانه على عليه السلام آمد و امير المؤمنين عليه السلام آمد. ام سلمه مى گويد: تا پيامبر صلى الله عليه و آله چشم باز كرد فرمود: عايشه، حفصه، ام سلمه، از اتاق بيرون برويد. سپس با على عليه السلام آرام آرام صحبت كردند. گاهى صداى گريه على عليه السلام بلند مى شد.
عايشه گاهى دريچه را باز مى كرد و گوش مى ايستاد تا ببيند پيامبر صلى الله عليه و آله در لحظات آخر عمر خود با على عليه السلام محرمانه چه مى گويد تا گزارش دهد ! ام سلمه مى گويد:
پيامبر صلى الله عليه و آله عايشه و حفصه را صدا زده و فرمود: امتحان امت من بعد از مرگ من شروع مى شود، اما امتحان شما دو نفر از همين لحظه شروع شده است.
بنا بر اين، يكى از دلايل عدم تصريح قرآن به ولايت حضرت على عليه السلام آن است كه خداوند مى خواهد انسان را امتحان كند.
پاسخ دوم در مورد اينكه چرا قرآن صراحتا مسئله جانشينى و وصايت حضرت على عليه السلام را مطرح نكرده اين است:
اگر خداوند صراحتا در قرآن نام على بن ابى طالب عليه السلام را مى برد، يك على بن ابى طالب نامى مى تراشيدند و مى گفتند منظور آيه قرآن اين فرد است ! اگر هم بگويند:
ما در غدير ديديم كه پيامبر صلى الله عليه و آله پسرعموى خود را نشان داد ! مى گفتند: نخير، چشمتان ضعيف بوده ! و يا ما شاهد داريم كه حرفتان غلط است ! و يا ... . مگر مشابه اين كارها را نكردند ؟ يعنى تصريح نمودن قرآن، با وجود توجيهات مختلف و احاديث جعلى كه در كنار آن قرار مى دادند، باز هم نمى توانست مشكل را براى هميشه حل كند.
ص: 197
دليل سوم اين است كه اگر مسئله ولايت صراحتا در قرآن مطرح مى شد، در قرآن دست درازى مى كردند و قرآن با چند شكل در جامعه پيدا مى شد. همان كارى كه با كتب آسمانى امت هاى گذشته كردند. يك راز حفظ قرآن كه فرموده است: «إنّا نَحنُ نَزَّلنَا الذِكرَ وَ إنّا لَهُ لَحافِظونَ»(1) اين است كه قرآن به نحوى مطرح شود كه خائنين نفعى براى دست بردن در قرآن نداشته باشند. اگر به غير از اين بود، مگر دشمنان نمى توانستند اينگونه شيطنت كنند ؟
اصلاً به همين دليل اين مطالب را در وسط چنين آيه اى قرار داده اند. يكى از صنايع ادبى در زبان عربى «التفات» است. در فن ويرايش گاهى مطلبى را در داخل پرانتز قرار مى دهند. يعنى مثلاً در حالى كه مطلبى را بيان مى كنيد، يك دفعه مى گوييد: ببخشيد يك لحظه آن مطلب را در نظر داشته باشيد تا مطلبى در حاشيه بيان كنم، و دوباره به مطلب اصلى خود بر مى گرديد. گاهى اصطلاحا به آن جمله معترضه مى گوييم. مشابه آن را در زبان عربى «التفات» گويند، و اگر در تفاسير عربى مى گويند: «هذه التفات» به اين معنى مى باشد.
در آيه تبليغ نيز خداوند مطالب ديگرى بيان مى كند و ناگهان به اين مسئله اشاره مى كند، و دوباره به مطلب قبلى باز مى گردد. راز اين مطلب اين است كه خدا مى خواهد قرآن سالم بماند و در آن دست برده نشود و تحريف نگردد. اگر صراحتا در آنجايى كه مى فرمايد: «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» ، بلافاصله بياورد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينُكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامِ دينا» در قرآن دست خواهند برد.
در واقع اين جلوگيرى خداوند از تحريف است، كه در كنار «اليَوم» ها. چون كلمه «اليَوم» هم در آن دارد و با مسائل ئيگر مخلوط شده شده است، تا دشمن حساس نشود و اين آيه از مرز خطرناك تحريف عبور كند. تا بعدها كه قرآن موجود گسترش يافت امير المؤمنين عليه السلام توضيح دهد.
ص: 198
جالب اين است كه مفسرين اهل سنت خود معترف اند كه همه آيه يك جا نازل نشده است. بلكه يك دستور حرمت در اين سال نازل شده، و يك حرمت در سال ديگر، و سپس مجموعه اين حرمت ها را در اين آيه آورده است. و لذا دشمنان ديگر كارى نمى توانند كارى از پيش ببرند، و ائمه عليهم السلام مى توانند به تبيين و توضيح آنها بپردازند. اين راز حفظ قرآن است.
به همين دليل ما مى گوييم حتى خود پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داده اند كه اين آيه را به اين ترتيب قرار دهيد. در شيعه و سنى بالاتفاق روايت شده است كه مردم نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند و گفتند: يا رسول اللّه ! معاذ نماز جماعت كه مى خواند، نماز را طول مى دهد و ما را خسته مى كند؛ بعد از حمد سوره هاى طولانى مى خواند. بگوييد سوره هاى كوتاه بخواند. پيامبر صلى الله عليه و آله به معاذ فرمودند: چرا سوره هاى طولانى اول قرآن را مى خوانى ؟ سوره هاى كوتاه آخر قرآن را بخوان. پس معلوم است اين نحو از دسته بندى در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله هم مطرح بوده است.
اولين آياتى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است: «إقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَذى خَلَقَ»(1) مى باشد كه جزء سوره هاى آخر قرآن است. اگر بنا بود قرآن به ترتيب نزول نوشته شود، چرا اين سوره را در اواخر قرآن قرار داده اند ؟ و يا به اعتراف همه مفسرين شيعه و سنى آخرين سوره اى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است سوره مائده مى باشد، اما در ترتيبى كه قرار گرفته سوره پنجم قرآن است. بنا بر اين، پيامبر صلى الله عليه و آله مخصوصا در زمان خودشان - كه هنوز نزول قرآن ادامه داشته است - ترتيب سوره ها و آيات را به اين كيفيت قرار داده اند تا اذهان مردم آماده شود.
مشابه آيه سوره مائده، خداوند همين كار را در سوره احزاب و در مورد آيه تطهير انجام داده است؛ كه در بين آياتى كه راجع به همسران پيامبر صلى الله عليه و آله است، ناگهان مى فرمايد: «إنَّما يُريدُ اللّه ُ لِيُذهِبَ عَنكُم الرِجسَ أهلَ البَيتَ وَ يُطَهِّرَكُم تَطهيرا»(2)
ص: 199
و دوباره به آيات زنان پيامبر صلى الله عليه و آله بر مى گردد، تا اين آيه در ميان اين آيات عبور كند. اين نشان مى دهد كه خداوند براى حفظ كتاب خود از روش هاى خاصى استفاده مى كند.
ممكن است كسى بگويد: مگر خدا قدرت نداشت مثلاً هر كسى كه مى خواهد قرآن را تحريف كند سنگى از آسمان بر سرش بخورد ؟ در پاسخ مى گوييم: مگر خدا قدرت نداشت آنهايى كه به پيشانى پيامبر صلى الله عليه و آله سنگ مى زدند را تبديل به سنگ كند ؟ چرا خداوند چنين كارى نكرد ؟ مگر خدا قدرت نداشت آنهايى كه نهصد و پنجاه سال نوح پيامبر عليه السلام را اذيت كردند، در همان روز نخست نابود كند ؟ اما خداوند در امور خود روال طبيعى قرار داده است؛ أبَى اللّه ُ أن يَجرِىَ الأشياءَ إلاّ بِأسبابِها.(1)
آيه تبليغ و استدلال به آن و نيز شبهاتى كه اين باره مطرح كرده اند را با رويكردى ديگر نيز مى توان بيان كرد، و آن تقرير استدلال شيعه به آيه تبليغ و ردّ شبهات است:
ابتدا استدلال شيعه به آيه تبليغ، و نيز اقوال در مورد نزول آن را مورد بررسى قرار مى دهبم:
علامه حلّى در مورد استدلال شيعه به آيه تبليغ مى نويسد:
جمهور نقل كرده اند: اين آيه در روز غدير در بيان فضيلت على عليه السلام نازل شده است.
پس از نزول آيه، رسول خدا صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: اى مردم ! آيا من نسبت به شما از خودتان سزاوارتر نيستم ؟ همه گفتند: چرا اى رسول خدا صلى الله عليه و آله.
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هر كس من مولاى اويم اين على مولاى او است. خدايا با دوستان او دوست باش و با دشمنانش دشمن باش. ياورانش را يار باش، و تحقير
ص: 200
كنندگان او را تحقير كن. آن طور كه او عمل مى كند حق را با او بدار. با توجه به اينكه رسول خدا صلى الله عليه و آله نخست كلمه «مولى» را درباره خود و سپس درباره على عليه السلام به كار برده است، مقصود از مولى بايد شايسته تر به تصرف باشد، زيرا كاربرد بقيه معانى مولى در اينجا درست نيست.(1)
در كلام علامه استدلال به اين آيه بر سه مقدمه زير استوار است:
نزول آيه در غدير خم.
كاربرد كلمه مولى از طرف رسول خدا صلى الله عليه و آله در خطبه غديريه عدم صلاحيت اراده بقيه معانى مولى در اينجا، به جز معناى «شايسته تر به تصرف» .
آنچه در اينجا مهم است نزول آيه تبليغ در غدير خم است. درباره نزول اين آيه در ميان مفسران و محدثان اختلاف نظر وجود دارد، كه گاه به ده قول مى رسد. دليل اين همه اختلاف نظر اين است كه با توجه به ذهنيت اهل سنت نسبت به صحابه و عملكرد آنان، تلاش بسيارى انجام مى گيرد تا عملكرد صحابه بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله مورد نقد و ابطال قرار نگيرد.
اگر مشخص شود كه اين آيه در غدير نازل شده است، انحراف عملكرد بعضى از صحابه از دستور رسول خدا صلى الله عليه و آله ثابت مى شود. بر اين اساس، آراء سست و بدون دليل ارائه كرده اند تا ثابت نشود كه اين آيه در غدير نازل شده است.
قبل از بررسى آراء ياد شده، يادآورى نكته هاى زير ضرورى است:
آيه مورد بحث در سوره مائده قرار دارد، و در اينكه سوره مائده آخرين سوره اى است كه بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده است ترديدى نيست. ولى درباره زمان آغاز نزول
ص: 201
آيات اين سوره، عده اى بر اين باورند كه نزول آيات اين سوره در چهار سال پايانى زندگانى رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز ادامه داشت. زيرا در همين سوره آيه اكمال قرار دارد كه در حجة الوداع به سال دهم هجرى و هشتاد روز قبل از شهادت آن حضرت نازل گرديد.(1)
سياق آيه در انديشه مفسران اهل سنت اهميت فراوانى دارد، و در آيات ولايت به استناد سياق شبهاتى وارد كرده اند. اين آيه از نظر سياق ميان آياتى وارد شده كه درباره اهل كتاب است.
از مسائلى كه به مشخص كردن شأن نزول آيه كمك مى كند، تبيين مراد از واژه ناس در آيه است، كه بايد به كمك بقيه قرائن آن را روشن ساخت.
در آيه مورد بحث، خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله چنين وعده مى دهد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» . حال بايد مشخص كرد كه مقصود از عصمت چيست. براى اين كار راهى جز استفاده از قرائن نيست.
در فهم آيه مورد نظر مشخص كردن «ما أُنزِلَ إلَيكَ» نقش مهمى دارد، زيرا تبليغ نكردن آن برابر با تبليغ نكردن رسالت دانسته شده است. بنا بر اين، بايد مراد از «ما أُنزِلَ إلَيكَ» چيزى باشد كه با رسالت و هدف آن برابرى كند.
در اينجا چند نكته را درباره شخصيت رسول خدا صلى الله عليه و آله بيان مى كنيم، كه مى تواند به فهم شأن نزول آيه كمك كند:
ص: 202
اول: استقامت رسول خدا صلى الله عليه و آله
استقامت انسان ها در كارها به اعتقاد آنان به اهدافشان بستگى دارد. هر چه اعتقاد به هدف و درستى آن بيشتر باشد، استقامت در راه رسيدن به آن بيشتر است.
رسول خدا صلى الله عليه و آله در نبوت و ضرورت تبليغ رسالت خود نه تنها هيچ شك و ترديدى به خود راه نمى داد، بلكه از نظر روحى و استقامت در راه آن به اندازه اى قوى بود كه اگر همه جهان را هم به او مى دادند كه از تبليغ دين دست بدارد آن حضرت نمى پذيرفت.
چنانكه آن حضرت بعد از دستور خدا به تبليغ عمومى و مقاومت قريش و ارائه پيشنهادهاى آنچنانى به ابوطالب فرمود: يا عَمّاهُ، وَ اللّه ِ لَو وَضَعوا الشَمسَ فى يَمينى وَ القَمَرَ فى يَسارى عَلى أن أترُكَ هذَا الأمرَ، حَتّى يُظهِرُهُ اللّه ُ أو أهلَكَ فيهِ ما تَرَكتُهُ(1): اى عمو، به خدا قسم اگر (قريش) خورشيد را در دست راست و ماه را در دست چپم قرار دهند و در برابر آن از من بخواهند دست از اين كار بردارم، دعوت به توحيد را رها نخواهم كرد. تا اينكه خدا اين دين را گسترش دهد و يا اينكه من در اين راه كشته شوم.
دوم: شجاعت رسول خدا صلى الله عليه و آله
گر چه انبياء عليهم السلام هر يك از فضائل اخلاقى را به طور كامل دارا هستند و شجاعت نيز يكى از فضائل اخلاقى است، ولى در وصف شجاعت رسول خدا صلى الله عليه و آله همين بس كه امير المؤمنين عليه السلام - كه خود الگوى شجاعت است و در تاريخ به خوبى در اين ميدان درخشيده است - از شجاعت رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين ياد مى كند:
كُنّا إذَا احمَرَّ البَأسُ، إتَّقينا بِرَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله. فَلَم يَكُن أحَدٌ مِنّا أقرَبَ إلى العَدُوِّ مِنهُ(2): هنگامى كه شعله آتش جنگ بر افروخته مى شد، ما به رسول خدا صلى الله عليه و آله پناه مى برديم
ص: 203
و خود را به وسيله او حفظ مى كرديم. در جنگ هيچ يك از ما به اندازه او به دشمن نزديك نبود.
سوم: عصمت رسول خدا صلى الله عليه و آله
مسلمانان با همه اختلافات فرقه اى و فكرى، فى الجمله در مسئله عصمت رسول خدا صلى الله عليه و آله اتفاق نظر دارند و همه او را معصوم مى دانند. معناى معصوم بودن اين است كه هيچ نوع كارى كه مورد رضايت خداوند نباشد از او سر نمى زند.
با توجه به نكات ياد شده، به بررسى آراء دانشمندان اهل سنت در شأن نزول آيه تبليغ و محل و زمان آن مى پردازيم:
اين آيه در اوائل بعثت نازل شد، و سبب نزول آن اين است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از قريش مى ترسيد و در تبليغ وحى كندى و تعلّل مى كرد كه اين آيه نازل شد.(1)
نقد اين نظريه
اولاً: اين نظر با رأى مشهور و مسلّم كه سوره مائده در آخرين سال هاى زندگى رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده سازگار نيست.
ثانيا: نظر ياد شده با آنچه درباره استقامت رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل كرديم نيز سازگار نيست، زيرا اگر او از قريش مى ترسيد اصلاً اقدام به دعوت نمى كرد. در حالى كه پيشتر جواب دندان شكن آن حضرت به پيشنهاد قريش مبنى بر توقف دعوت را نقل كرديم.
ثالثا: نظر ياد شده با شجاعت آن حضرت هم سازگار نيست، كه پيشتر از امام على عليه السلام درباره شجاعت آن حضرت نقل كرديم.
ص: 204
رابعا: ديدگاه مذكور با انتخاب خداوند هم سازگار نيست، زيرا در اين صورت كسى را به پيامبرى برگزيده است كه از تبليغ رسالتش مى ترسد.
خامسا: گذشته از همه اين ايرادها، اگر اين ديدگاه را بپذيريم آيه معناى درستى نخواهد داشت، زيرا گويى خداوند در ابتداى بعثت به پيامبرش فرموده است كه اگر آنچه به تو وحى كرديم تبليغ نكنى مثل اين است كه رسالتت را تبليغ نكرده اى ! در حالى كه حضرتش هنوز در آغاز راه است و هنوز كار چندانى انجام نداده تا عدم تبليغ آن با عدم تبليغ رسالت برابرى كند.
پس از آنكه رسول خدا صلى الله عليه و آله به ابوطالب - يا عباس - فرمود كه نيازى به حفاظت ندارد و محافظان را رد كرد، اين آيه نازل شد.(1)
نقد اين نظريه
اولاً: كليه اشكال هاى ياد شده در ديدگاه اول نيز در اينجا وارد است.
ثانيا: روايات اهل سنت كه در ديدگاه سوم مطرح است و به استناد آنها نظر سوم را مطرح كرده اند كه لغو حراست و حفاظت از رسول خدا صلى الله عليه و آله در مدينه انجام گرفته است نه در مكه.
ثالثا: هدف از طرح اين روايات، به ويژه اين دو روايت اين است كه در يكى تلاش بر اين است كه نقش حضرت ابوطالب در مكه در حمايت از رسول خدا صلى الله عليه و آله را كمرنگ جلوه دهند ! در حالى كه ابن ابى الحديد از رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره حضرت ابوطالب چنين نقل مى كند:
هنگامى كه ابوطالب درگذشت، على عليه السلام نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و او را از وفات ابوطالب آگاه كرد. رسول خدا صلى الله عليه و آله بسيار رنجور و غمگين شد، و به على عليه السلام فرمود: برو
ص: 205
غسلش بده. وقتى جنازه اش را برداشتيد مرا خبر كن. على عليه السلام چنين كرد. وقتى جنازه روى دوش مردان در حال حركت بود، رسول خدا صلى الله عليه و آله رسيد و با ديدن جنازه فرمود:
اى عمو ! صله رحم را به جاى آوردى و پاداش خيرى دريافتى. در حالى كه كوچك بودم مرا تربيت و سرپرستى كردى، و در بزرگى ام مرا پناه دادى و يارى كردى ! سپس در پى جنازه رفت، تا اينكه بالاى قبر ايستاده و فرمود: به خدا قسم براى تو طلب آمرزش مى كنم و درباره ات شفاعت مى كنم؛ شفاعتى كه جن و انس را به تعجب وا دارد.(1)
در روايت ديگر نيز تلاش براى جعل فضيلت براى عباس در مكه است. با اينكه همه مى دانند تا ابوطالب زنده بود عباس هيچ نقشى در حمايت از رسول خدا صلى الله عليه و آله نداشت. پس اين روايت در عصر بنى عباس جعل شده است.
قول ديگر اين است كه بدون اينكه تاريخى براى نزول آيه تبليغ ذكر كنند، تنها آيه را به لغو حراست ارتباط داده اند.(2)
نقد اين نظريه
اولاً: اينكه آيه را به لغو حراست - چه در مكه و چه در مدينه - نسبت دهيم، با بخش اول آيه سازگار نيست؛ آنجا كه مى فرمايد: آنچه به تو وحى كرده ايم تبليغ كن و الاّ رسالت خدا را تبليغ نكرده اى.
ثانيا: ارتباط آيه با لغو حراست - چه در مكه و چه در مدينه - با مسائل قطعى تاريخ نيز سازگار نيست، زيرا رسول خدا صلى الله عليه و آله با قبائل پيمان مى بست تا همان گونه كه از زن و فرزند خود دفاع مى كنند از او هم دفاع كنند. مشهورترين آنها پيمانى است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله با خزرجيان بست، كه به «بيعة الحرب» مشهور شد.
ص: 206
ثالثا: از مسلّمات تاريخ اسلام اين است كه حراست و حفاظت از رسول خدا صلى الله عليه و آله - چه در مكه و چه در مدينه - تا پايان عمر رسول خدا صلى الله عليه و آله ادامه داشته است و روايات فراوانى از اين مسئله حكايت مى كنند. در بعضى از روايات اين مسئله مورد تأكيد قرار گرفته است كه حتى هنگام نماز از آن حضرت حراست مى كردند.(1)
برخى از روايات نيز از تقاضاى پيامبر صلى الله عليه و آله از اصحاب براى حراست و حفاظت حكايت مى كند.(2)
بعضى از روايات هم حكايت از ادامه حراست تا پايان عمر آن حضرت دارد: إنَّ النَبىَّ صلى الله عليه و آله كانَ يَحرُسُهُ أصحابُهُ.(3) زيرا وقتى «كانَ» بر سر فعل مضارع در آيد افاده استمرار دارد.
همچنين برخى از روايات حكايت از محافظت از او در فتح مكه دارد.(4)
و بعضى از روايات حكايت از آن دارد كه حضرت تا از وجود محافظان اطمينان پيدا نمى كرد نمى خوابيد. عايشه مى گويد:
يك شب رسول خدا صلى الله عليه و آله به خواب نمى رفت. پس فرمود: اى كاش يكى از اصحاب شايسته ام امشب از من حفاظت مى كرد ! عايشه گفت: در اين حال صداى سلاحى را شنيدم. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: كيست ؟ سعد بن ابى وقاص گفت: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله، من براى حفاظت شما آمده ام. عايشه گفت: نزد شما آمدام تا از شما محافظت كنم. رسول خدا صلى الله عليه و آله خوابيد، به گونه اى كه من صداى خواب او را شنيدم.(5)
رابعا: به راستى جاى تعجب دارد كه عده اى براى اينكه نزول آيه در غدير را انكار كنند، اسامى محافظان رسول خدا صلى الله عليه و آله را در جنگ ها، سفرها، مدينه و ... نقل مى كنند،
ص: 207
و در عين حال مى گويند در مكه يا در مدينه بعد از اينكه آيه نازل شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله حراست را لغو كرد !
خامسا: حتى در روز نيز از آن حضرت حفاظت مى شد. شاهد آن «اسطوانة الحرس» است، كه اكنون نيز يكى از ستون هاى مقدس مسجد النبى صلى الله عليه و آله است. وجه نامگذارى آن اين است كه امير المؤمنين عليه السلام در كنار آن مى نشست و از رسول خدا صلى الله عليه و آله محافظت مى كرد.(1)
مى گويند: در اين جنگ شخصى اقدام به ترور رسول خدا صلى الله عليه و آله كرده بود، و پس از آن اين آيه نازل شد.(2)
نقد اين نظريه
اولاً: جنگ ذات الرقاع در سال چهارم هجرى اتفاق افتاده است(3)، در حالى كه پيشتر نقل كرديم كه سوره مائده - به عنوان آخرين سوره - در سال هاى پايانى عمر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده است.
ثانيا: منابع اصلى تاريخى كه جنگ ذات الرقاع را طرح كرده اند، هيچ يك نزول اين آيه را در اين جنگ ذكر نكرده اند. بلكه تنها وجوب صلاة خوف را مطرح كرده اند.
ثالثا: در صورت پذيرش اين نظر، آيه از نظر محتوا نيز هيچ تناسبى با اين جنگ ندارد ! چه ارتباطى وجود دارد بين تبليغ آنچه بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده و تهديد او به اينكه اگر اين كار را نكند رسالت الهى را تبليغ نكرده است و بين حفاظت خداوند از او و طرح ترور رسول خدا صلى الله عليه و آله ؟
ص: 208
رابعا: عجيب تر اينكه راوى نزول اين آيه در ذات الرقاع ابوهريره است ! در حالى كه ابوهريره در سال هفتم به مدينه آمده و مسلمان شده است(1)، و جنگ ذات الرقاع در سال چهارم رخ داده، و سوره مائده نيز در سال هاى پايانى عمر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده است.
اگر چه فخر رازى اقوال ياد شده در نزول اين آيه را تا ده قول نقل مى كند.(2) ولى بعضى از آنها به اندازه اى سست و بى اساس است كه ارزش نقل كردن را ندارد، تا چه رسد به نقد كردن. آنچه ياد شد مهم ترين اقوال مخالف نزول آيه در غدير بود كه بى اساس بودن آنها بر اساس مدارك تاريخى روشن است.
آنچه باقى مى ماند و قول شيعه و اكثر اهل سنت است نزول آيه در غدير خم است. شيعه كه در نزول اين آيه در غدير خم وحدت نظر دارند، و در بين اهل سنت نيز بسيارى بر اين باورند كه اين آيه در غدير خم نازل شده است.(3)
و اما شبهاتى كه در مورد آيه تبليغ مطرح شده است:
يكى از شبهاتى كه بر استدلال به اين آيه وارد كرده اند، شبهه سياق آيات است.
ص: 209
شيهه را چنين مطرح مى كنند: وصيت به جانشينى مناسبتى با بحث با اهل كتاب ندارد، و اين مسئله از مواردى است كه بلاغت قرآن آن را نمى پسندد.(1)
پاسخ اين شبهه
رشيد رضا چنين تصور كرده است كه ترتيب موجود آيات همان ترتيب نزول است، و چون در ترتيب موجود آيات قبل و بعد درباره اهل كتاب است بايد اين آيه هم درباره اهل كتاب باشد. در پاسخ به اين شبهه بايد گفت:
يك. گر چه مسلمانان ترتيب آيات را توفيقى مى دانند؛ به اين معنى كه پس از آنكه آيات متفرق نازل مى شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله دستور داده است كه اين آيه در كجا و آن آيه در كجا قرار گيرد. اين مسئله نسبت به ترتيبى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مشخص كرده درست و پذيرفته است، ولى آيا ترتيب قرآن موجود همان ترتيب رسول خدا صلى الله عليه و آله است ؟
منابع اهل سنت در اين بحث خلاف اين مسئله را بيان مى كنند. مثلاً ابن شهاب مى گويد: خارجة بن زيد به من خبر داد كه از پدرش زيد بن ثابت شنيده است كه هنگام تنظيم مصحف آيه اى از سوره احزاب را نيافتيم، با اينكه من شنيده بودم و رسول خدا صلى الله عليه و آله آن را قرائت مى كرد. تحقيق كرديم، آن را نزد خزيمة بن ثابت انصارى يافتيم. آن آيه اين بود: «مِنَ المُؤمِنينَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدوا اللّه َ عَلَيهِ» .(2) پس از يافتن آن را در قرآن در سوره اش نهاديم.(3)
همان طور كه ملاحظه مى كنيد، زيد بن ثابت كه نقش اول را در جمع قرآن در منابع اهل سنت داشته است، اعتراف مى كند كه اين آيه را در سوره اش قرار داديم. ولى آيا در جايى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در عصر خودش مشخص كرده بود ؟ يا هر جايى كه آنان مناسب ديده اند ؟
ص: 210
دو. مسلمانان - چه شيعه و چه اهل سنت - وحدت نظر دارند كه ترتيب موجود بر اساس نزول نيست، سيوطى كه نزول آيات را به انواع مختلف تقسيم كرده مى نويسد: نوع سيزدهم از آيات، آياتى است كه جداگانه نازل شده اند و بيشتر آيات چنين است.(1)
گذشته از آن كه ترتيب موجود بر اساس نزول نيست، گاه در يك آيه هم نمى توان گفت كل آيه مربوط به يك مطلب است: در بين امت اختلافى نيست كه گاهى آيه اى از قرآن اولش درباره چيزى است و آخرش درباره چيزى، و وسطش درباره چيزى غير از اول آن است.(2)
چنانچه دانشمندان اهل سنت درباره آيه تطهير همين شبهه سياق را مطرح كرده اند، و در آنجا هم همين جواب است كه گاهى جمله اى معترضه وسط آيه اى آورده شده است. نمونه هاى ديگر هم در قرآن دارد.
سه. از بهترين راه هاى شناخت براى اينكه آيه اى با آيات ديگر نازل شده يا نه اين است كه اگر آيه مورد بحث را از مجموعه آيات ياد شده برداريم، ارتباط معنوى آيات به هم مى خورد يا نه. در مورد آيه تبليغ نيز همين شيوه قابل اعمال است. بدين سان كه اگر آيه تبليغ را از ميان برداريم، نه تنها خللى به ارتباط معنوى آيات قبل و بعد آن وارد نمى شود، بلكه كاملاً هماهنگ خواهند بود. با مراجعه به قرآن و قرائت آيات قبل و بعد، بدون در نظر گرفتن اين آيه مى توان اين روش را تجربه كرد.
چهار. در آيات قبل و بعد، مخاطبان را با عنوان اهل كتاب، يهود و نصارى ... ياد مى كند. حال تغيير از اين عناوين به عنوان «يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» حكايت از آن دارد كه مخاطب در اين آيه با آيات قبل و بعد متفاوت است. اين خود حاكى از اين مسئله است كه اين آيه با آن آيات نازل نشده است.
ص: 211
از شبهاتى كه بر استدلال شيعه به اين آيه وارد كرده اند اين است كه اگر آيه مورد بحث درباره امامت امام على عليه السلام باشد، لازم مى آيد بين آيات قبل و آيات بعد فاصله ايجاد شود. فخر رازى در مفام بيان اين شبهه مى گويد:
چون در آيات بسيار بعد از اين آيه سخن با يهود و نصارى است، ممتنع است كه اين يك آيه در بين اين آيات آورده شده باشد، به گونه اى كه با آيات قبل و بعد بيگانه باشد.(1)
پاسخ اين شبهه
يك. فخر رازى نيز بر اين عقيده است كه همه اين آيات با هم نازل شده اند ! از اين رو اين آيه با آيات قبل و بعد نمى تواند ارتباط نداشته باشد. به عبارت ديگر، كلام فخر
رازى همان شبهه سياق است كه پيشتر مورد نقد و بررسى قرار گرفت و تكرار نمى كنيم.
دو. يكى از نكاتى كه مى تواند نزول آيه را مشخص كند كه چه زمانى و درباره چه كسانى نازل شده است، مشخص كردن «ما أُنزِلَ إلَيكَ» است. تعجب از فخر رازى است كه در تعيين «ما أُنزِلَ إلَيكَ» ده قول نقل مى كند !(2) دو قول آن مربوط به يهود و بقيه درباره نزول آيه در غدير و مسائل ديگر است. با اين حال چگونه اظهار مى دارد كه اين آيه با آيات قبل و بعد خود ارتباط دارد و نمى تواند اجنبى باشد ؟ با اين كه بر اساس
هشت قول ديگر آيه غير مرتبط است.
يكى از شبهاتى كه بر استدلال شيعه به اين آيه وارد كرده اند، اين است كه آيه از نظر محتوايى با مسئله امامت تناسب ندارد. رشيد رضا مى گويد:
ص: 212
از سياق آيه و ما قبل و ما بعد آن كه بگذريم، آيه به تنهايى نيز نمى پذيرد كه مقصود از تبليغ رهبرى على عليه السلام باشد، زيرا جمله «إن لَم تَفعَل» شرطيه است كه بعد از جمله امرى «بَلِّغ» واقع شده است، و در پايان جمله نگهدارى، و جمله پايانى آيه كه تعليل مى كند خداوند كافران را هدايت نمى كند. هيچ يك از اين امور تناسبى با تبليغ كردن رهبرى على عليه السلام براى مردم ندارد. آيه را با چشم بصيرت مطالعه كن نه با چشم تقليد.(1)
پس اين شبهه سه مرحله دارد:
جمله شرطيه «اگر اين كار را انجام ندهى رسالت او را انجام نداده اى» چگونه با تبليغ خلافت على عليه السلام سازگارى دارد ؟
جمله «خداوند تو را از مردم نگه مى دارد» چگونه با خلافت على عليه السلام سازگارى دارد ؟
عبارت «خداوند كافران را هدايت نمى كند» چگونه با امامت على عليه السلام سازگارى دارد ؟
پاسخ اين شبهه
الف. پاسخ بخش اول شبهه
رشيد رضا تصور درستى از جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله ندارد و تصور مى كند جانشينى واقعى رسول خدا صلى الله عليه و آله همان بوده كه بعد از شهادت آن حضرت اتفاق افتاده است، و يا در حد رئيس يك قبيله يا رئيس جمهورى يك كشور است، تا با عدم تبليغ رسالت الهى برابرى نكند.
در حالى كه امامت و خلافت و جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله ادامه نبوت است و همان وظايف رسول خدا صلى الله عليه و آله بر عهده جانشين او است كه مهم ترين آنها هدايت همه جانبه بشر به سوى خداست، كه چنين كارى جز با برخوردارى از عصمت و علم الهى امكان
ص: 213
پذير نيست؛ علمى كه تمام ابعاد احكام الهى اعم از دنيوى، اخروى، اجتماعى، سياسى، قضايى، فردى، اجتماعى، و ... را در برگيرد. به اعتراف دوست و دشمن بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين دانشى در اختيار امام على عليه السلام بوده است.
در كنار اين علم گسترده و عصمت امام على عليه السلام بايد به اعترافات خلفاى سه گانه در عدم آگاهى از احكام الهى و اسلامى اشاره كرد. تا حدى كه خليفه اول از اجراى حد الهى نسبت به خالد بن وليد در جريان كشتن مالك بن نويره و همبستر شدن با همسر او سرباز زد !
همچنين او مى گفت: بيعت تان را پس بگيريد، كه شيطانى همراه من است !
يا عدم آگاهى او از احكام ابتدايى كه بسيار روشن است، مثل ندانستن ميراث جده. براى پى بردن به ميزان آگاهى خليفه اول مى توان به كتب تفسير، حديث و ... از خود اهل سنت مراجعه كرد، و دريافت كه بسيارى از صحابه در خلافت بر او برترى دارند.
اين عدم آگاهى در مورد خليفه دوم بسيار بيشتر است؛ از قبيل تحريم ازدواج موقت، با اينكه در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله وجود داشت ! تجسس او در خانه هاى مردم ! دستور به سنگسار زن حامله و زن ديوانه ! و موارد فراوان ديگر. به طورى كه او بارها و بارها مى گفت: «لَولا عَلىٌّ لَهَلَكَ عُمر» و ... .
از طرفى بايد در نظر داشت كه خليفه رسول خدا صلى الله عليه و آله بايد هدايت همه جانبه جامعه بشرى را عهده دار شود. در اين صورت روشن است كه خداوند مى فرمايد: جانشين بعد از خودت را مشخص كن، كه اگر اين كار را انجام ندهى رسالت الهى را انجام نداده اى.
ب. پاسخ بخش دوم شبهه
اگر مقصود از واژه «ناس» در آيه مشخص شود، هم جايگاه و ارتباط آن با ولايت على عليه السلام و حفاظت او از رسول خدا صلى الله عليه و آله در برابر آنان مشخص مى شود، و هم جمله پايانى آيه. در اين زمينه چند احتمال زير مطرح شده است:
ص: 214
احتمال اول: مقصود از «ناس» مسلمانان باشند. اين احتمال نمى تواند درست باشد، چون مسلمانانى كه به رسول خدا صلى الله عليه و آله از روى اخلاص و عشق به خداوند ايمان آورده اند و همه چيز خود را در راه گسترش اسلام در طبق اخلاص گذاشته و سال ها براى گسترش اسلام زحمت كشيده اند، خطرى براى رسول خدا صلى الله عليه و آله ندارند.
احتمال دوم: مقصود از «ناس» اهل كتاب باشند. اين احتمال نيز نمى تواند درست باشد. چون: اولاً وقتى قرآن اهل كتاب را مخاطب قرار مى دهد با عنوان يهود، نصارى، اهل الكتاب، الذين اوتوا الكتاب و الذين كفروا خطاب مى كند، نه با كلمه «ناس» . ثانيا در زمان نزول آيه در مدينه و مكه و به خصوص در مراسم حجة الوداع، اهل كتابى وجود نداشت تا خطرى براى رسول خدا صلى الله عليه و آله باشند.
احتمال سوم: مقصود از «ناس» روم و ايران باشند. اين احتمال نيز نمى تواند درست باشد. چون: اولاً هنوز اسلام در خارج از عربستان گسترش نيافته بود تا عده اى مخالف پيامبر صلى الله عليه و آله باشند. ثانيا اينان هم در مراسم حضور نداشتند تا خطرى براى رسول خدا صلى الله عليه و آله باشند.
بنا بر اين، مقصود از «ناس» بايد جمعيتى صاحب نفوذ و قدرت باشند كه از مخالفان رسول خدا صلى الله عليه و آله و اسلام هستند، و نيز از مسلمانان حاضر در مراسم و غير قابل شناخت ظاهرى باشند. بديهى است كه اين جمعيت غير از جريان نفاق و منافقان كسى نمى تواند باشد. منافقانى كه در رأسشان سران سقيفه و اطرافيانشان هستند.
بحث در مورد ابوبكر و عمر و نفاق و كارشكنى هاى متعددشان بسيار است و در كتب ديگر مفصل بيان شده است. در اينجا در مورد عده اى سخن مى گوييم كه بسا آنان نيز در اينجا منظور آيه باشند، و آنان سران قريش هستند.
براى مشخص كردن اينان و خطرى كه براى رسول خدا صلى الله عليه و آله داشتند و خطرى كه از ولايت و امامت على عليه السلام متوجه آنان مى شد و ترسى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از عملكرد آنان داشت، بايد عملكرد قريش را در برابر دعوت رسول خدا صلى الله عليه و آله مورد بررسى قرار داد، تا
ص: 215
بتوان خطر آنان را به تصوير كشيد. ولى بايد توجه داشت كه چنين كارى مستلزم بازخوانى يك دوره تاريخ اسلام است، كه اين كار در اينجا ممكن نيست و تنها به سرفصل هاى آن اشاره مى كنيم:
موضع گيرى قريش در برابر رسول خدا صلى الله عليه و آله
بعد از آنكه خداوند به رسول خود صلى الله عليه و آله دستور داد دعوت به اسلام را علنى كند و او نيز دعوت آشكار را آغاز كرد، سرسخت ترين دشمنان او قريش بودند كه در برابر دعوت او دست به اقداماتى به شرح زير زدند:
اقدام اول: مذاكره براى جلوگيرى از تبليغ دين خدا: سران قريش آن قدر تكبر داشتند كه شأن خود را برتر از آن مى دانستند كه با رسول خدا صلى الله عليه و آله مذاكره كنند. از اين رو در اين دوران با حضرت ابوطالب چندين دور مذاكره كردند، كه او مانع تبليغ پيامبر صلى الله عليه و آله شود.
به اين متن توجه كنيد:
همين كه رسول خدا صلى الله عليه و آله قومش را به اسلام دعوت كرد، جمعى از سران قريش مانند عتبه و شيبه پسران ربيعة بن شمس و ابوسفيان پسر حرب و ابوبخترى و اسود و ابوجهل و وليد بن مغيره و نبيه و منبه پسران حجاج بن عامر و عاص بن وائل خدمت ابوطالب رسيدند و به او گفتند: پسر برادر تو به خدايان ما ناسزا مى گويد و دين ما را سرزنش مى كند و افكار ما را سفيهانه مى پندارند و پدران ما را گمراه مى داند. يا مانع او شو، و يا دست از حمايت او بردارد تا خود بدانيم كه با او چه كنيم.(1)
در اين مذاكره، ابوطالب با سخنانى دلگرم كننده آنان را قانع كرد و آنان برگشتند. ولى چون رسول خدا صلى الله عليه و آله حاضر نبود دست از دعوت به حق خود بر دارد، دوباره خدمت ابوطالب رسيدند و به او گفتند:
ص: 216
اى ابوطالب، سنّى از تو گذشته و در بين ما جايگاه و منزلتى دارى. از تو خواستيم جلو پسر برادرت را بگيرى، ولى جلو او را نگرفتى. به خدا قسم ما نمى توانيم اين وضع را تحمل كنيم كه پدران ما دشنام داده شوند و افكار و انديشه ما سفيهانه دانسته شود و خدايان ما تحقير شوند. بنا بر اين، جلو او را بگير، و يا اينكه ما با تو و او درگير مى شويم؛ به گونه اى كه يكى از ما از ميان برود.(1)
اقدام دوم: مذاكره با تهديد براى جلوگيرى از تبليغ دين: اين دور از مذاكره چون همراه با تهديد جدى بود، ابوطالب رسول خدا صلى الله عليه و آله را خواست و سخنان قريش را به اطلاع آن حضرت رساند.
رسول خدا صلى الله عليه و آله در پاسخ قريش به حضرت ابوطالب فرمود: عمو ! به خدا قسم اگر خورشيد را در دست راست و ماه را در دست چپ من بگذارند و از من بخواهند كه دست از اين كار بردارم، اين كار را نخواهم كرد. مگر اينكه يا خداوند اين دين را گسترش دهد، و يا اينكه من در اين راه كشته شوم.
پس از اين كلمات، اشك هاى رسول خدا صلى الله عليه و آله جارى شد و گريه كرد و از جا برخاست. همين كه دور شد، حضرت ابوطالب او را خواند و عرض كرد: پسر برادرم بيا ! وقتى رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد، ابوطالب به او عرض كرد: پسر برادرم، برو و هر چه دلت مى خواهد تبليغ كن. به خدا قسم در برابر هيچ چيزى تو را تسليم نخواهم كرد !(2)
وقتى قريش از مذاكره با جناب ابوطالب براى وادار كردن رسول خدا صلى الله عليه و آله به توقف تبليغ دين خدا راه به جايى نبردند، در صدد بر آمدند تا جلو تبليغ دين را بگيرند. براى رسيدن به اين هدف، از روش هاى زير استفاده كردند:
راه اول: برخورد مستقيم براى جلوگيرى از تبليغ دين
يك. مذاكره براى كشتن رسول خدا صلى الله عليه و آله: قريش مى دانست كه راه رهايى از اين مشكل از بين بردن رسول خدا صلى الله عليه و آله است. ولى از طرفى حمايت جدى ابوطالب و به تبع
ص: 217
آن حمايت بنى هاشم - كه خود از قبائل زيرمجموعه قريش و مورد احترام مردم مكه بودند - از رسول خدا صلى الله عليه و آله مانع كشتن آن حضرت مى شد.
از اين رو خدمت ابوطالب آمدند و به او پيشنهاد كردند كه ما جوانى از جوانان قريش را به تو مى دهيم و تو نيز محمد صلى الله عليه و آله را به ما بده تا او را بكشيم ! به اين پيشنهاد توجه كنيد:
وقتى قريش فهميدند كه ابوطالب حاضر نيست دست از حمايت رسول خدا صلى الله عليه و آله دست بردارد، نزد ابوطالب رفتند و به او گفتند:
عِمارة بن وليد قوى ترين و زيباترين جوان قريش است. او را به عنوان فرزند به تو مى دهيم كه از فكر و توان جسمى او استفاده كنى، و در برابر آن پسر برادرت را - كه مخالف دين ماست و بين ما تفرقه ايجاد كرده است و انديشه ما را سفيهانه مى پندارد - تسليم ما كن تا او را بكشيم. اين يك معامله است؛ مردى در برابر مردى !
ابوطالب فرمود: به خدا قسم اين كار هرگز شدنى نيست.(1)
دو. جلوگيرى از ايمان آوردن افراد: مشكل اساسى قريش اسلام بود، و اگر با رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز درگير شدند به خاطر اين بود كه او اسلام را تبليغ مى كرد.
پس از شكست طرح هاى ياد شده، به اين طرح رو آوردند كه از ايمان آوردن افراد جلوگيرى كنند، و در اين راه بسيار تلاش كردند تا از اسلام آوردن طفيل بن عمرو(2)، اعشى بن قيس شاعر معروف(3)، عدّاس(4)، و از ايمان آوردن قبائل در مناسك حج(5)، جلوگيرى نمايند.
ص: 218
سه. شكنجه ياران: قريش همزمان با تلاش براى جلوگيرى از ايمان آوردن افراد، به شكنجه ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله رو آورد. اين كار با دو انگيزه انجام مى گرفت: ايمان آورندگان باز گردند، و ديگران نيز تمايل به ايمان آوردن نداشته باشند.
شكنجه مؤمنان توسط قريش به قدرى روشن است كه جاى هيچ شبهه اى براى كسى باقى نمى گذارد. به اين متن توجه كنيد: قريش با هم توافق كردند تا كسانى را كه به رسول خدا صلى الله عليه و آله ايمان آورده اند شكنجه كنند. بر اين اساس هر قبيله اى مسلمانان آن قبيله را شكنجه مى كردند.(1)
از ديگر شواهد اين جريان است:
كتك خوردن عبداللّه بن مسعود و مجروح شدن او تنها به خاطر خواندن قرآن.(2)
شكنجه بلال با آن وضع فجيع، تنها به جرم گفتن لا اله الا اللّه.(3)
شكنجه ياسر و سميه و عمار با آن وضع رقت بار براى رسول خدا صلى الله عليه و آله بسيار دردناك
بود.
از اين رو وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله از كنار آنان مى گذشت و اين شكنجه ها را مى ديد، مى فرمود: صبرا آل ياسر، موعدكم الجنة(4): آل ياسر صبر كنيد، وعدگاه شما بهشت است.
آنچه ياد شده، درباره ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله است، ولى اذيت و آزار قريش نسبت رسول خدا صلى الله عليه و آله از اين بحث خارج است.
چهار. تعقيب مومنان: قريش نه تنها مسلمانان را مورد اذيت و آزار و شكنجه قرار مى داد تا از دين خود دست بردارند، بلكه پس از دستور رسول خدا صلى الله عليه و آله به مسلمانان
ص: 219
براى مهاجرت به حبشه نيز آرام ننشستند و هيأتى را به حبشه فرستادند تا آنان را به مكه باز گردانند:
همين كه قريش ديدند ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله در حبشه استقرار يافته و امنيت يافته اند، با يكديگر مشورت كردند و تصميم گرفتند تا دو نفر قريشى توانا را به حبشه بفرستند و از نجاشى بخواهند تا مسلمانان را بازگرداند، تا آنان را به خاطر دينشان شكنجه كنند و از محل آرامش و استقرارشان بيرون كنند.(1)
پنج. تلاش براى نرسيدن صداى قرآن به گوش ديگران: قريش كه از به ثمر رسيدن راه هاى ياد شده مأيوس شده بود و از طرفى نمى توانست گسترش دين خدا را ببينند، تلاش كردند تا مردم با رسول خدا صلى الله عليه و آله روبرو نشوند. پس هنگامى كه آن حضرت مشغول خواندن قرآن بود، با سر و صدا كردن مانع مى شدند كه مردم صداى آن حضرت را بشنوند، كه اين تلاش نيز در قرآن منعكس شده است.(2)
راه دوم: طرح سازش
خداوند اراده كرده بود تا نور اسلام در بين مردم گسترش يابد، و در مقابل قريش تلاش مى كردند تا اين نور را خاموش كنند. پس از آنكه راه هاى قبل به نتيجه نرسيد، طرح سازش با رسول خدا صلى الله عليه و آله را در قالب پيشنهادهاى زير ارائه كردند:
يك. پيشنهاد اعطاى امتيازات: قريش در طرح سازش با رسول خدا صلى الله عليه و آله چندين مرحله را اجرا كرده است. يكى از آنها دادن امتيازات به رسول خدا صلى الله عليه و آله در برابر سكوت آن حضرت است. به اين پيشنهادها توجه كنيد:
عتبه، شيبه، ابوسفيان، نضر، ابوالبخترى، اسود، زمعه، وليد، ابوجهل، عبداللّه بن ابى اميه، عاص بن وائل، نبيه، منبه، اميه بن خلف و ... گرد آمدند و با پيامبر صلى الله عليه و آله مذاكره كردند و به او گفتند:
ص: 220
اگر مقصودت از آوردن اين سخن (قرآن) گردآورى ثروت است، از اموال خود آنقدر برايت جمع مى كنيم كه ثروتمندترين ما باشى. و اگر مقصودت به دست آوردن موقعيت اجتماعى است، ما تو را به سرورى مى پذيريم. و اگر مقصودت به دست آوردن قدرت و حكومت است، ما حاضريم حاكميت تو را بپذيريم. و اگر جن بر تو غلبه كرده است و ديوانه شده اى - كه شايد چنين باشد - ، حاضريم در راه درمان تو اموال خود را هزينه كنيم تا بهبود يابى، يا ما مأيوس شويم.(1)
دو. مشاركت در دين: قريش پس از مأيوس شدن از دادن امتيازات مادى، حاضر شدند دين مشترك را در مكه اعلام كنند؛ بدين گونه كه زمانى پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمانان و قريش آئين عبادى اسلام را به جا آورند، و در مقابل زمانى هم رسول خدا صلى الله عليه و آله و مسلمانان در برابر بت هاى قريش سجده كنند ! به اين پيشنهاد توجه كنيد:
گفتند: اى محمد ! بيا با هم آنچه تو عبادت مى كنى عبادت كنيم و تو هم آنچه را ما عبادت مى كنيم عبادت كن، و ما و شما دين مشترك داشته باشيم. اگر آنچه تو عبادت مى كنى بهتر بود ما بهره خود را برده ايم، و اگر آنچه ما عبادت مى كنيم بهتر بود تو بهره ات را برده اى.(2)
در مقابل اين پيشنهاد، خداوند سوره كافرون را نازل كرد و به اين بازى خاتمه داد. قريش يك بار ديگر در آستانه ارتحال ابوطالب پيشنهاد سازش را در حضور ابوطالب مطرح كرد، كه با پيشنهاد توحيد به شكست انجاميد.(3)
راه سوم: تحريم اقتصادى و اجتماعى
قريش كه نتوانسته بود رسول خدا صلى الله عليه و آله را از تبليغ دين منصرف كند و روز به روز بر گسترش اسلام و جمعيت مسلمانان افزوده مى شد، تصميم گرفتند هر گونه روابط اجتماعى با مسلمانان را تحريم كنند:
ص: 221
وقتى قريش ديد كه اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله روز به روز گسترش مى يابند، در جلسه اى تصميم گرفتند تا قرار دادى عليه بنى هاشم و بنى عبدالمطلب بنويسند؛ كه نه به آنان زن بدهند و نه از آنان زن بگيرند، و نه به آنان چيزى بفروشند و نه از آنان چيزى بخرند. اين توافق را نوشته با هم پيمان بستند تا آن را رعايت كنند، و براى اطمينان كار قرار داد را در داخل كعبه آويزان كردند. نويسنده قرار داد منصور بن عكرمه بود.(1)
راه چهارم: هجوم نظامى
پس از مقاومت سرسختانه رسول خدا صلى الله عليه و آله و يارانش در برابر شكنجه و آزار قريشيان و كمك خداوند و تابيدن نور ايمان در دل يثربيان و هجرت رسول خدا صلى الله عليه و آله و مسلمانان به مدينه و تشكيل حكومت دينى در اين شهر و بستن پيمان با قبائل اطراف مدينه، نه تنها قريش رسول خدا صلى الله عليه و آله و مسلمانان را رها نكرد، بلكه در همين دوران ده ها عمليات نظامى بزرگ و كوچك را عليه رسول خدا صلى الله عليه و آله سازماندهى كرد، كه داستان اين بخش از تلاش قريش در حد چندين جلد كتاب است.
راه پنجم: پيمان صلح يا شكست سياسى
قريش از غارت اموال مسلمانان در مكه(2) راه به جايى نبرد و نتوانست از هجرت آن حضرت جلوگيرى كند(3) و با هجوم هاى نظامى پى در پى نيز نتوانست حكومت دينى رسول خدا صلى الله عليه و آله را سرنگون كند. به خصوص بعد از هجوم نظامى احزاب؛ كه همه امكانات و همپيمانان خود و مخالفان رسول خدا صلى الله عليه و آله و اسلام را بسيج كرد و همكارى يهود و ستون پنجم و تلاش منافقان مدينه هم سودى نبخشيد. سرانجام ناچار شد تا قدرت سياسى رسول خدا صلى الله عليه و آله را به رسميت بشناسد، و در پايان سال ششم(4) در منطقه حديبيه با آن حضرت پيمان صلح منعقد كند. با اين تفاوت كه در اين دوران اقتدار ابوسفيان به پايان رسيده بود. يا به تعبيرى تاريخ مصرف او تمام شده بود و مى بايد
ص: 222
شخص سهيل بن عمرو جايگزين ابوسفيان مى شد.(1) وى تا پايان عمر رسول اللّه صلى الله عليه و آله رهبرى جبهه مخالف آن حضرت را در قريش رهبرى كرد.
در اينجا توجه به اين نكته لازم است كه مخالفت قريش به خصوص سهيل بن عمرو در همين دوران به حدى است كه از نوشتن «بسم اللّه الرحمن الرحيم» در اول قرار داد صلح جلوگيرى كردند.(2) حتى وقتى رسول خدا صلى الله عليه و آله پيشنهاد كرد بنويسند اين پيمان صلحى است بين محمد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سهيل بن عمرو، سهيل گفت: اگر قبول داشتم كه تو رسول خدا هستى كه با تو نمى جنگيديم. بلكه اسم خودت و پدرت را بنويس.(3)
راه ششم: ترور رسول خدا صلى الله عليه و آله
درگيرى اصلى قريش با توحيد بود، و اگر با رسول خدا صلى الله عليه و آله درگير شد بدين سبب بود كه او نداى توحيد سر مى داد. از اين رو به موازات تلاش براى جلوگيرى از گسترش دين، نابودى رسول خدا صلى الله عليه و آله را نيز در دستور كار خود قرار دادند. تا جايى كه چندين بار طرح ترور حضرتش را اجرا كردند، كه به چند نمونه اشاره مى كنيم:
طرحى كه در مكه و توسط ابوجهل اجرا شد، كه به شكست انجاميد.(4)
طرحى كه در آستانه هجرت به رهبرى ابوجهل و توسط جمعى از قريش اجرا شد، كه قبل از اجرا جبرئيل به آن حضرت خبر داد، و آن حضرت هم على عليه السلام را در بستر خود خواباند و خود نجات يافت.(5)
ترور پيامبر صلى الله عليه و آله در مدينه، كه توسط صفوان بن اميه طراحى و شكست خورد.(6)
ص: 223
بعد از فتح مكه و در جنگ حنين نيز توسط شيبة بن عثمان طرح ترور اجرا شد، كه با شكست مواجه شد.(1)
در سال نهم هجرى و در مدينه عامر بن طفيل نيز قصد ترور آن حضرت را داشت كه شكست خورد.(2)
در جنگ تبوك سال نهم هجرى نيز جمعى از منافقان اقدام به ترور او كردند، كه با خبر دادن جبرئيل و تدبير رسول خدا صلى الله عليه و آله با شكست مواجه شد.(3)
راه هفتم: گرايش به نفاق
قريش كه از همه توانايى هاى خود براى نابودى اسلام و مسلمانان استفاده كرده و راه به جايى نبرده بود، با فتح مكه آخرين سنگر خود در برابر مسلمانان را از دست داد و به ناچار در برابر اقتدار مسلمانان تسليم شد. از طرفى هم اعتقادى به توحيد و رسالت رسول خدا صلى الله عليه و آله نداشت. از اين جهت به نفاق رو آوردند و منافقانه مسلمان شدند. پس از آن هر كجا كه شرايط فراهم شد، با اظهار كفر، مستقيم و غير مستقيم عليه اسلام و مسلمانان اقدام كردند.
حضرت امير المؤمنين عليه السلام كه خود از حاضران در عصر رسول خدا صلى الله عليه و آله و از كسانى است كه با تمام توان با قريش درگير بوده است، درباره اسلام آن روز قريش چنين مى فرمايد: فَوَالَذى فَلَقَ الحَبَّةَ وَ بَرِأ النَسمَةَ ما أسلَموا، وَ لكِنِ استَسلَموا وَ أسرُّوا الكُفرَ. فَلمّا وَجَدوا أعوانا عَلَيهِ أظهَروهُ(4): قسم به آنكه دانه را شكافت و انسان را آفريد، آنان هرگز مسلمان نشده بودند بلكه تسليم شده بودند و كفر خود را پنهان كردند، و همين كه يارانى يافتند كفرشان را اظهار نمودند.
ص: 224
حضرت در نامه اى ديگر به معاويه مى فرمايد: وَ ما أسلَمَ مُسلِمُكُم إلاّ كُرها(1): هيچ مسلمانى از شما مسلمان نشد مگر از روى ناچارى.
براى اثبات نفاق سران قريش بنا نداريم به سخنان بنى هاشم و منابع شيعه استناد كنيم. در اينجا قرائن اين نفاق را از سخنان سران قريش و عملكرد آنان پس از فتح مكه ارائه مى كنيم:
قرينه اول: اظهار كفر بعد از اسلام: گر چه سران قريش در فتح مكه به ظاهر مسلمان شدند و همراه رسول خدا صلى الله عليه و آله در جنگ حنين شركت كردند، ولى در اولين فرصتى كه احساس كردند سپاه اسلام شكست خورده است، كفر درونى خود را آشكار كردند:
ابوسفيان در حالى كه ازلام در تيردان او بود با خوشحالى گفت: لا تَنتَهى هَزيمَتُهُم دونَ البَحرِ(2): فرار آنان تا كنار دريا ادامه مى يابد.
كلدة بن حنبل گفت: ألا بَطَلَ السِحرُ اليَومَ(3): همانا امروز سحر باطل شد (مقصودش نبوت رسول خدا صلى الله عليه و آله بود) .
صفوان بن اميه مى گويد: ما زالَ رَسولُ اللّه ِ يُعطينى مِن غَنائِمِ حُنَينٍ وَ هُوَ أبغَضُ الخَلقِ إلَىَّ(4): با اينكه رسول خدا صلى الله عليه و آله همچنان از غنائم حنين به من مى دهد (رسول خدا صلى الله عليه و آله يكصد شتر به او داده بود) در همان حال منفورترين انسان نزد من بود.
قرينه دوم: طرح ترور رسول خدا صلى الله عليه و آله: همين كه مسلمانان در حنين پا به فرار گذاشتند و سران قريش فرصت يافتند، شيبة بن عثمان بن ابى طلحه براى ترور رسول خدا صلى الله عليه و آله نزديك آمد، ولى امداد غيبى مانع اين كار او شد.(5)
ص: 225
قرينه سوم: غارت رداى رسول اللّه صلى الله عليه و آله: قريشِ مسلمان ! در بازگشت از حنين كه احساس كردند شايد رسول خدا صلى الله عليه و آله غنائم جنگى را به مدينه ببرد، در بين راه مرتب به او مى گفتند: غنائم را تقسيم كن. و چون رسول خدا صلى الله عليه و آله اعتنايى نكرد، به او حمله كرده و رداى آن حضرت را ربودند(1) !
قرينه چهارم: تصميم به ارتداد از اسلام: با انتشار خبر شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله در مكه، قريشيان تصميم گرفتند از اسلام برگردند. به اين جريان توجه كنيد:
هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله وفات كرد، بيشتر مردم مكه تصميم گرفتند از اسلام برگردند، به گونه اى كه عتاب بن اسيد (والى مكه از طرف رسول خدا صلى الله عليه و آله) از آنان ترسيد و مخفى شد. تا اينكه سهيل بن عمرو به صحنه آمد و سخنرانى كرد و گزارش وفات رسول خدا صلى الله عليه و آله را داد و گفت: مرگ رسول خدا صلى الله عليه و آله موجب قدرت اسلام خواهد شد. هر كس از ما جدا شود گردن او را خواهيم زد. به دنبال آن مردم از تصميم خود برگشتند و عتاب بن اسيد از مخفيگاه خود بيرون آمد.(2)
سهيل بن عمرو همان كسى است كه حاضر نشد اسم خدا و رسول خدا صلى الله عليه و آله در ابتداى قطعنامه صلح حديبيه آورده شود. در اين دوران رهبرى قريش در اختيار او بود. او سال ها در انتظار شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله بود كه قدرت متمركز او را به اسم اين كه محمد صلى الله عليه و آله از قريش است تصاحب كند. در سقيفه نيز با همين انديشه كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از قريش است قدرت را تصاحب كردند.
بايد توجه داشت كه تلاش سهيل بن عمرو وقتى انجام گرفت كه براى او گزارش آوردند كه بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله قدرت در اختيار قريش قرار گرفته است نه در اختيار بنى هاشم. چيزى كه تعجب انسان را بر مى انگيزد اين است كه محتواى سخنرانى سهيل بن عمرو در مكه عين محتواى سخنرانى ابوبكر بعد از شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله
ص: 226
مقابل خانه آن حضرت است. با اينكه آن روز وسائل ارتباط جمعى به اين شكل وجود نداشت !
راه هشتم: استقلال سياسى
با اينكه مكه به دست رسول خدا صلى الله عليه و آله فتح شد و آن حضرت براى مكه حاكم تعيين كرد و قريش مسلمان شده بايد تسليم رسول خدا صلى الله عليه و آله و نماينده او باشند، ولى قريش اعتقادى به اسلام نداشت و تنها تسليم شده بودند. از اين رو تلاش مى كردند تا خود را همپيمان رسول خدا صلى الله عليه و آله نشان دهند و استقلال سياسى خود را حفظ كنند. به گونه اى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله آنان را به سركوبى نظامى تهديد كرد. به اين جريان توجه كنيد:
بعد از آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله مكه را فتح كرد، جمعى از قريش نزدش آمدند و گفتند: اى محمد ! ما همپيمان و قوم تو هستيم و جمعى از بردگان ما به تو ملحق شده اند كه انگيزه اى در اسلام ندارند، بلكه از كار كردن فرار كرده اند. آنان را به ما برگردان.
رسول خدا صلى الله عليه و آله با ابوبكر مشورت كرد. او گفت: راست مى گويند. به عمر فرمود: تو چه مى گويى ؟ او نيز نظر ابوبكر را تأييد كرد.
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اى جمعيت قريش ! خداوند مردى كه قلبش را با ايمان آزموده است و قريشى را بر شما برخواهد انگيخت كه گردن شما را به خاطر دين بزند. ابوبكر گفت: آن شخص منم از رسول خدا ؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: نه. عمر گفت: آن شخص منم اى رسول خدا ؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: نه. بلكه آن شخص كسى است كه در مسجد مشغول دوختن نعلين است. رسول خدا صلى الله عليه و آله نعلينش را به على عليه السلام داده بود تا بدوزد.(1)
در اين روايت از كلماتى كه قريش به كار برده اند همانند: محمد، قومك، حليف و ... ، مى توان نتيجه گرفت كه آنان به اسلام اعتقادى نداشتند و به نفاق اظهار اسلام مى كردند. آنچه مايه تعجب است همفكرى خليفه اول و دوم با هيأت قريش است !
ص: 227
راه نهم: تقسيم قدرت
با توجه به عملكرد قريش - به خصوص بعد از فتح مكه، و به ويژه با توجه به طرح استقلال سياسى سهيل بن عمرو به نمايندگى از قريش در برابر حكومت رسول خدا صلى الله عليه و آله و جواب منفى آن حضرت، طبيعى به نظر مى رسد كه قريش خواهان مشاركت در قدرت و سهيم شدن در رهبرى آن باشد. اين سهم خواهى قريش در منابع شيعه بيان شده است. به اين روايت توجه كنيد:
بعد از آنكه رسول خدا صلى الله عليه و آله در ابتدا به امامت امير المؤمنين عليه السلام تصريح كرد، جمعى از قريش نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمدند و به آن حضرت عرض كردند: مردم تازه مسلمان شده اند و راضى نمى شوند كه نبوت در اختيار تو و امامت در اختيار پسرعموى تو باشد. اگر شخص ديگرى را براى اين كار در نظر بگيريد بهتر است.
رسول خدا صلى الله عليه و آله به آنان فرمود: من اين كار را با انتخاب خودم انجام نداده ام تا تغيير آن در اختيار من باشد. بلكه خداوند آن را بر من واجب كرده و به من دستور داده است.
به حضرتش عرض كردند: اگر اين كار را به خاطر ترس از خدا انجام نمى دهى، لااقل يك نفر از قريش را در خلافت با او شريك كن تا مردم به خاطر او آرام گيرند و كسى با تو مخالفت نكند.
در اينجا اين آيه نازل شد: «به تو و پيشينيان قبل از تو نيز وحى كرديم كه اگر شريك ورزى عملت باطل مى شود و خود از زيانكاران خواهى بود» .(1)
با توجه به نكات ياد شده، اگر يك بار ديگر عملكرد قريش در برابر رسول خدا صلى الله عليه و آله به خصوص بعد از فتح مكه را مورد بررسى قرار دهيم، روشن مى شود كه بخشى از «ناس» در آيه تبليغ كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از عكس العمل آنان واهمه داشت همين سران قريش بودند.
ص: 228
شايد به همين دليل بود كه رسول مكرم اسلام صلى الله عليه و آله تشكيل مراسم رسمى معارفه را با دور شدن از منطقه مكه تا غدير به تأخير انداخت، تا سران قريش از بقيه مسلمانان جدا شوند.
ج. پاسخ بخش سوم شبهه
و اما بخش سوم از شبهه رشيد رضا: با توجه به نكات ياد شده و در پاسخ سؤال دوم، بازگشت عده اى از مسلمانان از اسلام به كفر قطعى به نظر مى رسيد. چنانكه سخن رسول خدا صلى الله عليه و آله در خطبه هاى حجة الوداع همين بود، چرا كه در تمام اين موارد با تأكيد فراوان هشدار مى دادند: لا ترجعوا بعدى كفارا، يضرب بعضكم رقاب بعض. و نيز كلمات ديگر حضرت.
همچنين حوادث بعد از شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله و ارتداد قبائل و پيدايش جنگ هاى ردّه نيز حكايت از اين داشت كه بسيارى از مسلمانان در آن فاصله زمانى كه اسلام را از روى انديشه نپذيرفته، در واقع تصوير درستى از مسئله جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله نداشتند.
بدين سان ترس رسول خدا صلى الله عليه و آله از ارتداد مردم به كفر طبيعى به نظر مى رسيد. چنانكه خود آن حضرت نيز اين مسئله را در خطبه هاى غديريه و غير آن در حجة الوداع اعلام كرده بود.
با اين وصف، تعليل پايان آيه اشاره به اين دارد كه عده اى نمى خواهند هدايت شوند و بپذيرند، و به خاطر اين عده نمى توان مسئله جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله را - كه بايد تا پايان عمر جهان ادامه يابد - اعلام نكرد.
بنا بر اين، خداوند به آن حضرت اعلام مى كند كه وظيفه تو ابلاغ است، گر چه عده اى كافر شوند و از پذيرش هدايت سرباز زنند. همان طور كه نسبت به نعمان بن حارث و ماجراى سنگ آسمانى در همان زمان و نسبت به عده اى بعد از آن زمان اتفاق افتاد.
ص: 229
بنا بر اين، با توجه به مطالبى كه در پاسخ اين سه سؤال بيان شد، روشن مى شود كه هيچ نوع تعارض محتوايى و يا استبعاد محتوايى در آيه وجود ندارد.
در مورد شأن نزول آيه تبليغ وجوه مختلفى گفته اند، كه فخر رازى تا حدود نه وجه ذكر كرده است. طبرى نيز اين باره وجهى از ابن عباس ذكر كرده كه مى گويد:
اگر آيه اى از آياتى را كه پروردگارت بر تو فرو فرستاده است كتمان كنى، رسالت مرا تبليغ نكرده اى. اين وجه با نزول آيه تبليغ در داستان غدير منافاتى ندارد، خواه لفظ «آيه» را در قول ابن عباس نكره محض بگيريم، و خواه نكره تخصيص داده شده است.
چنانچه آن را نكره تخصيص داده شده بگيريم، مراد همان معنايى است كه ما به وسيله احاديث و رواياتى كه نقل شد، در مقام اثبات آن هستيم. و اگر آن را نكره مطلق و محض بگيريم، در اين صورت جمله «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» تأكيدى است بر انجام و اجراى چيزى كه امر به تبليغ آن شده است. التبه به لفظ مطلق كه هر مصداقى را شامل مى شود، و داستان غدير خم يكى از آن مصداق هاست.
از قتاده روايت شده كه گفت: خداوند متعالى پيامبر صلى الله عليه و آله را كافى خواهد بود و او را از كيد مردمان نگاه خواهد داشت و با اين نويد او را امر به ابلاغ فرمود. اين قول هم با آنچه ما مى گوييم منافاتى ندارد، زيرا جز اين منظور نيست كه خداى متعال حفظ و صيانت پيامبرش صلى الله عليه و آله را در تبليغ امرى كه به موجب آن از اختلاف و عدم تمكين امتش بيمناك بود تضمين فرموده است، و منعى ندارد كه آن امر همان نص غدير باشد، و با تصريحاتى كه در اين احاديث مشهود است همين معنى آشكار مى شود.
از سعيد بن جبير و عبداللّه بن شقيق و محمد بن كعب قرظى و عايشه روايت شده كه گفتند: پيش از نزول آيه « ... وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ ... » عده اى از پيامبر صلى الله عليه و آله حراست مى نمودند. ولى پس از نزول اين آيه پيامبر صلى الله عليه و آله سر خود را از حجره خود
ص: 230
بيرون كرد و به محافظان فرمود: برگرديد و برويد، ديگر نيازى به نگهبانى و حراست شما نيست، زيرا خداوند مرا حفظ فرمود.(1)
در اين قول نيز جز اينكه پس از نزول وعده نگهدارى خداوند، پيامبر صلى الله عليه و آله نگهبانان خود را متفرق ساخت چيز ديگرى وجود ندارد كه متعرض امرى شده باشد كه پيامبر صلى الله عليه و آله بدان جهت از آسيب مردم در اين داستان بيم داشت. پس منعى ندارد كه اين امر همان مسئله غدير باشد، چنانكه روايات مذكور در اين كتاب و غير آن همين امر را تأييد مى كند.
طبرى در سبب نزول آيه نيز به نقل از قرظى آورده كه پيامبر صلى الله عليه و آله هر وقت به منزلى فرود مى آمد، اصحاب آن حضرت درخت سايه دارى را انتخاب مى كردند كه حضرتش به هنگام خواب نيم روز در زير آن درخت بياسايد.
روزى هنگام آسايش پيامبر صلى الله عليه و آله، عربى صحرانشين آمد و شمشير خود را كشيد و گفت: چه كسى تو را از حمله من مانع خواهد شد ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خدا. ناگهان دست آن عرب لرزيد و شمشير از دست او افتاد. راوى گويد: عرب مزبور در آن حال با وضعى غير عادى آنقدر سر خود را به درخت كوبيد تا مغز او متلاشى شد، و خداى متعال نازل فرمود: « ... وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ ... » .
اين روايت تناقض دارد با آنچه كه قبلاً ذكر شد كه نگهبانان آنجناب را در بر مى گرفتند تا هنگامى كه اين آيه نازل شد، زيرا بسيار دور از تصور است كه با وجود نگهبانان گرداگرد جايگاه پيامبر صلى الله عليه و آله و آويخته بودن آن شمشير در نزد حضرتشى، آن عرب صحرانشين به هنگام استراحت آن حضرت بتواند به سوى او راه يابد.
علاوه بر اين، قبول چنين واقعه اى مستلزم اين است كه آيه تبليغ به طور پراكنده و متفرق نازل شده باشد، زيرا اين روايت تصريح دارد كه آنچه بعد از داستان آن عرب صحرانشين نازل شد فقط جمله «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» بود.
ص: 231
بديهى است كه بين اين داستان با صدر آيه سنخيت و مناسبتى وجود ندارد، و با چنين كيفيتى پذيرش اين قول در سبب نزول آيه مزبور - كه قرظى به تنهايى آن را روايت كرده - دشوار و مشكل است.
البته بعيد و محال نيست كه داستان آمدن عرب صحرايى از جمله اتفاقاتى باشد كه پيرامون نص غدير و نزول آيه به وجود آمده باشد و راويان ساده لوح بدون توجه و دقت در جهات لازم پنداشته باشند كه اين آيه به خاطر موضوع اعرابى - كه يك موضوع فرعى و اتفاقى بوده - نازل شده است.
در حالى كه سبب بزرگ تر و مهم ترى براى نزول آيه وجود داشته و آن امر ولايت كبرى بوده است. و گرنه اين حادثه به فرض وقوع، حادثه مهمى نبوده كه به خاطر آن آيه اى نازل شود، و چه بسيار نظاير اين امر اتفاق افتاده كه مورد اهميت و توجه قرار نگرفته است. منتهى چنين اتفاقى به فرض وقوع و صحت، چون مقارن با نص ولايت على عليه السلام اتفاق افتاده، اشخاص بسيط و ساده لوح را به چنين وهم و پندارى افكنده است.
طبرى از ابن جريح روايت كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله از قريش انديشناك بود. وقتى آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد، آن حضرت دراز كشيد و دو يا سه بار فرمود:
هر كس مى خواهد مرا خوار گرداند بيايد. البته چه مانعى دارد كه آن امرى رسول خدا صلى الله عليه و آله به خاطر آن از قريش انديشناك بود همان نص خلافت باشد ؟ چنانكه احاديث و روايات مذكور به تفصيل بدان تصريح دارد. بنا بر اين، اين روايت هم با آنچه ما مى گوييم ضديت و منافاتى نخواهد داشت.
طبرى به چهار سند از عايشه روايت كرده كه گفت: هر كس گمان كند كه محمد صلى الله عليه و آله امرى از كتاب خدا را كتمان نموده، هر آينه مرتكب بهتان و افتراى بزرگى به خداى متعال گشته است. در حالى كه خداى متعال مى فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » .
ص: 232
عايشه با گفتار اين مطلب در صدد بيان سبب نزول نبوده، بلكه به فرموده اين آيه كريمه حضرتش هيچ آيه اى از كتاب خدا را فرو گذار ننموده مگر آنكه آن را ابلاغ و بيان كرده است.
اين مطلبى است كه به هيچ وجه در خور شك و ترديد نيست و ما نيز قائل به آن هستيم، چه قبل از نزول آيه مزبور و چه بعد از آن.
اما آنچه را كه رازى در تفسيرش از وجود ده گانه(1) گردآورده و نص غدير را دهمين آنها قرار داده ! و داستان عرب صحرايى مذكور در تفسير طبرى را هشتمين آنها و نيز ترس از قريش را با افزايش يهود و نصارى بر آن را نهمين آنها عنوان كرده است، بى ترديد همگى مبتنى و متكى بر رواياتى است مرسل، كه سندهاى طريق آن مقطوع و گوينده آن غير معلوم است.
به همين جهت، در تفسير نيشابورى تمام آن اقوال به لفظ مجهول «قيل» - يعنى گفته شد - بيان گرديده است. ولى نيشابورى روايتى كه شامل نص ولايت است را وجه اول از وجوه ده گانه قرار داده، و آن را به ابن عباس و براء بن عازب و ابوسعيد خدرى و محمد بن على عليه السلام نسبت داده است.(2)
ص: 233
طبرى كه خود مقدم تر و داناتر به اين شئون بوده، وجوه مذكور را به حساب نياورده است. وى هر چند حديث ولايت را نيز ذكر نكرده، ولى كتاب جداگانه اى در آن تأليف نموده، و هر چند حديث ولايت را به هفتاد و اندى طريق آورده است. در آنجا طبرى نزول آيه تبليغ را هنگام اعلام ولايت على عليه السلام به اسنادش از زيد بن ارقم روايت كرده است.
فخر رازى نيز وجوه مذكور را معتبر نشمرده، جز آنچه را كه در وجه نهم بر روايت طبرى افزوده است. او گفته كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از يهود و نصارى انديشناك و هراسان بود.
بنا بر مراتب ياد شده، وجوه نام برده صلاحيت آن را ندارد كه مورد اعتماد قرار گيرد، و در خور آن نيست كه با احاديث معتبر پيشين برابرى كند. رواياتى كه دانشمندان بزرگ مانند طبرى، ابن ابى حاتم، ابن مردويه، ابن عساكر، ابونعيم، ابواسحاق ثلعبى، واحدى، سجستانى، حسكانى، نطنزى، رسعنى و غير آنان با سندهاى متصل آنها را روايت كرده اند.
آيا نسبت به حديثى كه اين پيشوايان معتبر مى دانند جز تصديق به حقيقت آنچه شيعه مى گويد گمان ديگرى مى توان برد ؟
علاوه بر آنچه گفته شد، اصولاً در بعضى وجوهى كه رازى در سبب نزول آيه تبليغ ذكر كرده، دلايل ساختگى آشكار و نمايان است؛ چرا كه سياق آيه با وجوهى كه به عنوان سبب نزول ذكر كرده مناسبتى ندارد. بنا بر اين، بعيد نيست كه وجوه نه گانه مذكور يكى از اين موارد باشد:
يا تفسير به رأى باشد، و يا استحساناتى فرضى باشد كه فاقد دليل است، و يا مقصود ايجاد موانع زيادى در برابر حديث ولايت بوده، تا قوت آن حقيقت با القاى اينگونه اوهام در هم شكسته شود و جانب تصديق به اين امر خطير ضعيف گردد. در حالى كه خداى تعالى جز اين نمى خواهد كه نور خود را تمام و جلوه گر فرمايد.
ص: 234
رازى بعد از بر شمردن وجوه ده گانه مى گويد: بدان كه اين روايات اگر چه بسيار است، ولى بهتر اين است كه مدلول آيه بر اين حمل شود كه خداى تعالى پيامبر صلى الله عليه و آله را از مكر يهود و نصارى ايمن ساخت و او را امر فرمود كه بدون بيم و هراس از آنان تبليغ خود را ظاهر سازد.
رجحان اين نظر از اين جهت است كه بحث و سخن بسيارى قبل از اين آيه و بعد از آن با يهود و نصارى جريان دارد. لذا ديگر روا نيست كه اين يك آيه در بين مطالب قبل و بعد آن مربوط به موضوع ديگرى باشد، به طورى كه با مطالب قبل و بعد بيگانه و بى ارتباط گردد !
پس ترجيح رازى نسبت به اين وجه صرف استنباطى است كه او با استفاده از سياق آيات كرده، بدون اينكه مستندى از روايتى داشته باشد. ما پس از دانستن اين اصل كه ترتيب ذكر آيات نوعا غير از ترتيب نزول آنهاست، ديگر در مقابل نقل صحيح مراعات سياق آيات براى ما مهم نخواهد بود. با ملاحظه ترتيب نزول سوره هايى كه با ترتيب آنها در قرآن مخالفت دارد، اطمينان به اين امر حاصل خواهد شد. چنانكه سوره هايى كه در مدينه نازل شده و بالعكس مؤيد اين موضوع است.
سيوطى مى گويد:
اجماع و نصوص پياپى بر اين امر استوار است كه ترتيب آيات قرآن توقيفى است و شبهه اى در اين امر نيست. اما اجماع بر اين امر را عده اى از علماى تفسير نقل كرده اند. از جمله زركشى در «البُرهان» و ابوجعفر بن زبير در «المُناسبات» . عبارت ابن زبير چنين است:
ترتيب آيات قرآن در سوره هاى آنها به توقيف و امر و اعلام و پيامبر صلى الله عليه و آله واقع گشته، بدون اينكه در اين موضوع خلافى بين مسلمانان باشد. سپس نصوصى را ذكر كرده، مبنى بر اينكه رسول خدا صلى الله عليه و آله آنچه را كه از قرآن بر او نازل مى شد به همين ترتيبى كه هم اكنون در مصحف هاى ما ثبت شده به اصحاب خود تعليم مى فرمود. وقوف
ص: 235
آن حضرت بدين نحو نيز تنها از طريق جبرئيل بوده است. چنانكه هنگام نزول هر آيه بيان مى داشت كه جاى نوشتن اين آيه در پى فلان آيه در فلان سوره است.(1)
علاوه بر آنچه ذكر شد، اصولاً انديشه و ترس پيامبر صلى الله عليه و آله از يهود و نصارى به مقتضاى اوضاع و احوال مى بايستى در اوايل بعثت حضرتش باشد، و يا دست كم اندكى بعد از هجرت، نه در اواخر دوران آن حضرت كه دولت هاى عالم در اثر نيرو گرفتن اسلام و برترى مسلمانان تهديد مى شدند و ملل مختلف جهان از او و پيشرفت امرش ترسناك بودند.
در آن هنگام حضرتش خيبر را فتح كرده بود و بنى قريضه و بنى نضير را - كه مهم ترين طوايف يهود بودند - پراكنده و مستأصل ساخته بود و گردنكشان در مقابل او خواه ناخواه تسليم و خاضع شده بودند. در اين اوان بود كه حجة الوداع انجام شد و چنان كه بيان كرديم اين آيه نازل شد.
قرطبى در تفسيرش اجماع مفسران را اعلام و تصريح مى نمايد به اينكه سوره مائده - كه آيه تبليغ در آن است - در مدينه نازل شده است. سپس از نقاش نقل مى كند كه در سال حديبيه - سال ششم هجرى - نازل شده است. به دنبال آن اين جمله را از ابن عربى مى آورد كه اين حديث ساختگى است و براى هيچ مسلمانى اعتقاد به آن روا نيست. قرطبى در ادامه سخن مى گويد:
از همين سوره بخشى در حجة الوداع نازل شده، و بخش ديگر در سال فتح مكه كه اين آيه است: « ... وَ لا يَجرِمَنَّكُم شَنآنُ قَومٍ ... » .(2) و آنچه بعد از هجرت نازل شده مدنى است؛ اعمّ از اينكه در خود مدينه نازل شده باشد، يا در يكى از سفرها. تنها آياتى مكى ناميده مى شود كه قبل از هجرت نازل شده باشد.(3)
ص: 236
خازن در تفسيرش گفته است: سوره مائده در مدينه نازل شده، مگر آيه شريفه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» كه در عرفه در حجة الوداع نازل شده است. قرطبى و خازن با دقت در سند از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت كرده اند كه در حجة الوداع فرمود: سوره مائده از حيث زمان نزول آخرين قسمت قرآن است.(1)
سيوطى از محمد بن كعب، از طريق ابوعبيد روايت كرده كه سوره مائده در حجة الوداع بين مكه و مدينه نازل شده است.(2)
ابن ضريس نيز از محمد بن عبداللّه بن ابى جعفر رازى، از عمرو بن هارون، از عثمان بن عطاء خراسانى، از پدرش، از ابن عباس روايت كرده كه گفت: نخستين آيه نازل شده قرآن «إقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَذى خَلَقَ»(3) است، و بعد از آن آيه «يا أيُّهَا المُزَّمِّل»(4)، و به همين ترتيب سوره هاى فتح و مائده و برائت را يكى پس از ديگرى بر مى شمرد، و سوره برائت را آخرين سوره قلمداد مى كند، كه مائده قبل از آن نازل شده است.(5)
ابن كثير در تفسيرش از عبداللّه بن عمر روايت كرده كه آخرين سوره نازل شده سوره مائده و سوره فتح يا سوره نصر است. و از طريق احمد و حاكم و نسائى از عايشه نقل كرده كه مائده آخرين سوره اى است كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است.(6)
با در نظر گرفتن آنچه ذكر شد، مى توان ارزش آنچه را كه قرطبى در تفسيرش روايت كرده دريافت.(7)
ص: 237
سيوطى نيز از طريق ابن مردويه و طبرانى از ابن عباس نقل كرده كه ابوطالب همه روزه مردانى از بنى هاشم را مى فرستاد تا از پيامبر صلى الله عليه و آله نگهبانى و حراست نمايند. تا اينكه آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل گرديد.
پس از نزول اين آيه ابوطالب خواست كسانى را براى حراست پيامبر صلى الله عليه و آله بفرستد. ولى حضرت به عموى خود فرمود: همانا خداوند مرا از شرّ جن و انس حفظ و حراست فرمود.
اين روايت مستلزم آن است كه آيه مزبور در مكه نازل شده باشد. اين خبر علاوه بر جهاتى كه بيان گرديد، ضعيف تر از آن است كه بتواند با احاديث گذشته و اجماع سابق و نصوص مفسران برابرى كند.(1)
سخن پايانى
قرطبى در تفسيرش درباره آيه كريمه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... »
مى گويد: اين تأديبى است براى پيامبر صلى الله عليه و آله و دانشمندان امت او، مبنى بر اينكه چيزى از امر شريعت الهى را كتمان نكنند. در حالى كه خداى متعال مى دانست پيامبر صلى الله عليه و آله چيزى از وحى الهى را كتمان نمى كند.
همچنين در صحيح مسلم از عايشه روايت شده كه گفت: هر كس براى تو حكايت كرد كه محمد صلى الله عليه و آله چيزى از وحى را كتمان فرموده قطعا دروغ گفته است. در حالى كه خداى تعالى مى فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » .
قرطبى مى گويد: خدا رافضيان را روسياه كند، چون آنها مى گويند آن حضرت چيزى از وحى الهى كه مورد نياز مردم بود كتمان كرد.(2) ابن حجر عسقلانى هم بر اين افترا افزوده و مى گويد: شيعه مى گويند آن حضرت چيزى را بر سبيل تقيه كتمان كرد.(3)
ص: 238
اى كاش قرطبى و عسقلانى مستند و مأخذى براى اين افترائى كه به شيعه بسته اند ارائه مى دادند، تا روشن شود كه آن از كدام دانشمند نقل شده يا در چه كتابى آمده و يا كدام فرقه اى بر چنين عقيده اى بوده است.
اين دو نفر نه تنها چيزى از اين قبيل نيافته اند، بلكه پنداشته اند كه در هر حال هر چه را به هر گروهى نسبت دهند مورد تصديق قرار مى گيرد ! يا پنداشته اند شيعه تأليفاتى كه شامل معتقداتشان باشد ندارد تا در مواردى كه نسبتى به آنها داده مى شود سنجش و تطبيق نسبت ها با آن باشد ! و يا چنين پنداشته اند كه نسل هاى بعدى مردانى را نمى پروراند كه با گروه مفترى برابرى كنند و به حساب سخنانشان برسند.
ناگزير اينگونه اوهام آنها را واداشته كه حسن اشتهار شيعه را با چنين افتراها و نسبت هاى ناروا و بى اساس آلوده و دگرگون سازند. همانطور كه ساير نويسندگان معاند و مفترى را بر انگيخته اند، كه هر گونه ناسزا و ناروايى را عليه شيعه به كار گيرند و عواطف و احساسات مردم بى خبر و ناوارد را عليه آنان تحريك كنند، و موجبات جدايى اقوام و امم را از آنان فراهم سازند.
پس آنچه اينان گفته و نوشته اند حقيقت ندارد. شيعه هرگز چنين جرأتى نداشته و ندارد كه ساحت مقدس صاحب رسالت صلى الله عليه و آله را مورد چنين نسبتى قرار دهد، و كتمان آنچه را كه تبليغش بر آنجناب واجب بوده را درباره حضرتش روا دارند. مگر آنكه تبليغ مخصوص ظرف معينى از زمان و مكان بوده كه وحى الهى اجازه آشكار ساختن آن را قبل از موعد معين نداده باشد.
اگر اين دو مفسر در سخنان ديگر مفسران دقت مى كردند و وجوه دهگانه اى كه رازى بيان كرده را ملاحظه مى كردند، از افتراى به شيعه خوددارى مى ورزيدند و به احوال گويندگان سخنان افتراآميز و تهمت انگيز درباره شيعه واقف مى شدند. چنانچه بنابر اقوال و وجوه پيش گفته، بعضى از آنها مى گويند: آيه تبليغ درباره جهاد نازل شده، زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله در پاره اى مواقع از تحريص منافقان به جهاد خوددارى و امساك مى نمود. ديگرى مى گويد: هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از نكوهش خدايان ثنوى ها
ص: 239
سكوت اختيار فرمود اين آيه نازل شد. سومى گويد: هنگامى كه آن حضرت آيه تخيير را از همسران خود كتمان فرمود اين آيه نازل شد.
بنا بر آنچه گفته شد، نزول آيه تبليغ بر مبناى اين وجوه و اقوال بيانگر آن است كه پيامبر صلى الله عليه و آله از انجام مأموريت خود خوددارى كرده است ! بى گمان چنين نسبت هايى هرگز روا نيست و از ساحت عظمت و قداست پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله به دور است.
مفسّران و متكلمان شيعه، آيه تبليغ را درباره ابلاغ ولايت و امامت و خلافت امام على عليه السلام مى دانند و در اين قول متّفق اند.
در اينجا اين آيه شريفه را از ابعادى خاص مورد بحث و تحليل قرار مى دهيم:
قبل از ورود در بحث، مناسب است به نكاتى چند درباره آيه تبليغ اشاره شود:
ظهور جمله «ما اُنزِلَ اِلَيكَ» در ماضى و گذشته حقيقى است، نه مضارع و آينده، به دو دليل:
دليل اول: صيغه ماضى براى معناى گذشته وضع شده، و در صورتى كه قرينه اى در آن براى حمل بر مضارع نباشد حمل بر همان معناى موضوع له حقيقى كه ماضى است مى شود.
دليل دوم: آيه تبليغ در آخرين ماه هاى نبوت پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است، و اگر فعل را حمل بر مضارع و آينده كنيم معناى آيه اين مى شود: و اگر آنچه را كه بعدا بر تو نازل مى كنيم در ماه هاى باقيمانده از نبوتت ابلاغ نكنى، رسالتت را به پايان نرسانده اى !
معنايى كه در هيچ روايتى به آن اشاره نشده و از هيچ عالم شيعى و سنّى نيز نرسيده است. و لذا نبايد فعل را حمل بر مضارع كنيم كه خلاف اجماع است.
ص: 240
در اين صورت، آيه بر اين دلالت مى كند كه خداوند بر پيامبرش صلى الله عليه و آله مطالبى را نازل كرده كه ابلاغش بر او سنگين و دشوار بوده است. و از طرفى نيز پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به تبليغ آن است. حضرت در فكر دشوارى چگونگى تبليغ آن است كه آيه فوق نازل مى شود، تا به حضرتش گوشزد كند كه هيچ فكر و ناراحتى به خود راه ندهد؛ كه مردم در مقابل ابلاغ آن چه موضعى خواهند داشت.
جمله شرطيه در آيه «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» در مقام تهديد آمده، و حقيقت آن بيان اهميت حكم است؛ به اين معنى كه اگر اين حكم به مردم نرسد و حق آن مراعات نشود، گويا حق هيچ جزئى از اجزاى دين مراعات نشده است.
نتيجه اينكه جمله شرطيه در صدد بيان اهميت شرط در ترتّب جزاى مهم تر است؛ يعنى اگر خداوند متعال پيامبرش صلى الله عليه و آله را تهديد مى كند كه اگر ابلاغ ولايت حضرت على عليه السلام را ننمايى رسالتت را ابلاغ نكرده اى، در صدد آن است كه به او بفهماند آنقدر اين ابلاغ مهم است كه اگر صورت نپذيرد خطر مهمى بر آن مترتب مى شود؛ كه عدم ابلاغ اصل رسالت است.
و لذا نمى توان اين نوع جمله شرطيه را همانند جملات شرطيه ديگر دانست كه در مكالمات رايج است، زيرا غالب جملات شرطيه در مواردى به كار برده مى شود كه انسان به تحقق جزاء جاهل است چون از تحقق شرط آگاهى ندارد. ولى اين احتمال در حق پيامبر صلى الله عليه و آله جارى نمى شود.(1)
از آنجا كه پيامبر صلى الله عليه و آله شجاع بوده و در راه پيشبرد اهداف اسلام از هيچ فداكارى اى دريغ نمى كرده است، لذا خوفى كه از آيه استفاده مى شود - كه پيامبر صلى الله عليه و آله در ابلاغ آن داشته - مربوط به خودش نبوده، بلكه خوف حضرت بر اسلام و رسالتش بوده است.
ص: 241
گر چه افرادى امثال فخر رازى درصدد اند كه «الناس» در آيه را به كفار برگردانند، به قرينه ذيل آيه كه مى فرمايد: «إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» ، ولى اين معنى خلاف ظاهر كلمه «الناس» است، زيرا «ناس» اعمّ از كافر و مؤمن است، و وجهى براى حصر آن در كفار نيست. و لذا بايد «كافران» در آيه را به مرتبه اى از كفر معنى كرد كه شامل منافقان زمان حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله - كه از آنها خوف داشته - نيز بشود.
مطابق بيانات گذشته، مقصود از مصونيّت الهى كه به پيامبرش صلى الله عليه و آله وعده داده شده، نوع عصمتى است كه با خوف رسول خدا صلى الله عليه و آله تناسب داشته است، كه همان عصمت از طعن در نبوت و اتهام حضرت صلى الله عليه و آله به امورى است كه با مقام نبوت او سازگارى ندارد.
اينك به برخى از رواياتى كه درباره نزول آيه تبليغ در شأن امير المؤمنين عليه السلام از طرق فريقين وارد شده اشاره مى كنيم:
ابونعيم، از ابوبكر خلاد، از محمد بن عثمان بن ابى شيبه، از ابراهيم بن محمد بن ميمون، از على بن عابس، از ابى حجّاف و اعمش، از عطيه، از ابى سعيد خدرى نقل كرده كه آيه تبليغ در شأن على بن ابى طالب عليه السلام بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده است.(1)
بررسى سند اين روايت:
ابوبكر بن خلاد: همان احمد بن يوسف بغدادى است كه خطيب بغدادى سماع او را صحيح دانسته، و ابونعيم بن ابى فراس او را ثقه معرفى كرده است، و ذهبى نيز او را شيخ صدوق خوانده است.(2)
ص: 242
محمد بن عثمان بن ابى شيبه: كسى است كه ذهبى او را از ظرفيت هاى علم بر شمرده، و صالح جزره او را ثقه معرفى كرده است، و ابن عدى مى گويد: من از او حديث منكرى نشنيدم كه آن را ذكر كنم.(1)
ابراهيم بن محمد بن ميمون: ابن حيّان او را در جمله ثقات آورده است.(2) كسى او را در كتب ضعفاء ذكر نكرده است، و اگر عيبى از او گرفته مى شود به جهت آن است كه او فضائل اهل بيت عليهم السلام خصوصا امير المؤمنين عليه السلام را نقل مى كند.
على بن عابس: او از رجال صحيح ترمذى است. اگر عيبى بر او وارد مى شود همانند شاگردش به جهت نقل فضائل اهل بيت عليهم السلام است. ولى مطابق نصّ ابن عدى حديثش نوشته مى شود.(3)
ابوالحجّاف: او داوود بن ابى عوف نام دارد. وى از رجال ابى داوود و نسائى و ابن ماجه به حساب آمده، كه احمد بن حنبل و يحيى بن معين او را توثيق كرده اند، و ابوحاتم نيز او را صالح الحديث مى داند. گر چه ابن عدى به جهت اينكه غالب احاديث او درباره اهل بيت عليهم السلام است او را تضعيف كرده است.(4)
اعمش: او از رجال صحاح ستّه به شمار مى آيد.(5)
نتيجه اينكه: اين حديث مطابق رأى اهل سنت معتبر است.
ابن عساكر از ابوبكر وجيه بن طاهر، از ابو حامد ازهرى، از ابومحمد مخلّدى حلوانى، از حسن بن حمّاد سجّاده، از على بن عابس، از اعمش و ابى الجحاف، از
ص: 243
عطيه، از ابى سعيد خدرى نقل كرده كه آيه تبليغ بر رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز غدير خم در شأن على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده است.(1)
بررسى سند اين روايت:
وجيه بن طاهر: ابن جوزى او را شيخ صالح و صدوق، و ذهبى او را شيخ عالم و عدل معرفى كرده است.(2)
ابوحامد ازهرى: كه همان احمد بن حسن نيشابورى است، به تصريح ذهبى عدل و صدوق است.(3)
ابومحمد مخلّدى: حاكم او را صحيح السماع و متقن در روايت معرفى كرده، و ذهبى نيز او را شيخ صدوق و عدل و شيخ عدالت دانسته است.(4)
ابوبكر محمد بن ابراهيم حلوانى: خطيب بغدادى او را ثقه مى داند، و حاكم نيشابورى او را از ثقات اَثبات دانسته، و ذهبى او را حافظد ثبت معرفى كرده است، و ابن جوزى نيز او را ثقه مى داند.(5)
حسن بن حمّاد سجّاده: او از رجال ابى داوود و نسائى و ابن ماجه است كه احمد بن حنبل در حق او گفته است: از او به جز خير به من نرسيده، و ذهبى او را از اجلاّء علما و ثقات عصر خود دانسته، و ابن حجر نيز او را صدوق معرفى كرده است.(6) بقيه رجال سند حديث قبلاً بررسى شد.
ص: 244
واحدى ابوسعيد محمد بن على صفّار، از حسن بن احمد مخلدى از محمد بن حمدون، از محمد ابراهيم خلوتى (حلوانى) ، از حسن بن حمّاد سجّاده، از على بن عابس، از اعمش و ابى جحّاف، از عطيّه، از ابى سعيد خدرى نقل كرده كه آيه تبليغ در روز غدير خم در حق على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده است.
بررسى سند اين روايت:
محمود زعبى در كتاب خود «البيّنات فى الردّ على المراجعات» ، تنها اشكالى كه به سند اين حديث داشته وجود عطيّه در سند آن است. او مى گويد: عطيه كسى است كه امام احمد او را ضعيف الحديث دانسته، و ابوحاتم نيز او را تضعيف كرده، و ابن عدى او را از شيعيان كوفه به حساب آورده است.
ولى اين تضعيف به طور قطع ناصواب است، زيرا:
اولاً: عطيه عوفى از تابعين است كه مورد مدح رسول خدا صلى الله عليه و آله واقع شده اند.
ثانيا: او از رجال بخارى در كتاب «الأدب المفرد» و صحيح ابى داوود و ترمذى و ابن ماجه و احمد به حساب مى آيد، كه علما و بزرگان اهل سنت شديدا آنها را مدح كرده اند.
آرى، امثال جوزجانى او را تضعيف كرده اند كه معروف به ناصبى بودن و انحراف از على بن ابى طالب عليه السلام هستند، و سبب تضعيف او نيز به جهت آن است كه امام على عليه السلام را بر همه ترجيح مى داد ! و هنگامى كه به امر حجاج مأمور شد تا سبّ بر امام على عليه السلام گويد، امتناع كرد و در نتيجه 400 ضربه شلاق خورد و ريشش را نيز تراشيدند. آيا هر كسى حرف حق را بگويد بايد تضعيف شود ؟ !
حبرى از حسن بن حسين، از حبان، از كلبى، از ابوصالح، از ابن عباس در تفسير آيه تبليغ نقل كرده كه آيه در شأن على عليه السلام نازل شده است. رسول خدا صلى الله عليه و آله امر شد تا آنچه
ص: 245
درباره او است ابلاغ كند. پس دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: من كنت مولاه فهذا على مولاه. اللهم وال من والاه و عاد من عاداه.(1)
سند اين روايت نزد اهل سنت معتبر است.
كلينى از امام باقر عليه السلام روايت كرده كه فرمود: فأمَرَ اللّه ُ مُحَمَّدا صلى الله عليه و آله أن يُفَسِّرَ لَهُم الوِلايَةَ كَما فَسَّرَ لَهُم الصَلاةَ وَ الزَكاةَ وَ الصَومَ وَ الحَجَّ. فَلَمّا أتاهُ ذلِكَ مِنَ اللّه ِ، ضاقَ بِذلِكَ صَدرُ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله وَ تَخَوَّفَ أن يَرتَدّوا عَن دينِهِم وَ أن يُكَذِّبوهُ. فَضاقَ صَدرُهُ وَ راجَعَ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ. فَأوحَى اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ إلَيهِ: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» . فَصَدَعَ بِأمرِ اللّه ِ تَعالى ذِكرَهُ، فَقامَ بِوِلايَةِ عَلىٍّ عليه السلام يَومَ غَديرِ خُمٍّ؛ فَنادى الصَلاةُ جامِعَةً، وَ أمَرَ الناسَ أن يُبَلِّغَ الشاهِدَ الغائِبَ(2):
خدا به محمد صلى الله عليه و آله امر فرمود تا ولايت را براى آنان توضيح دهد، چنانكه نماز و زكات و روزه و حج را توضيح داد. و چون امر به ولايت از جانب خدا به پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد، حضرتش دلتنگ شد و ترسيد كه مردم از دين برگردند و او را تكذيب كنند. از اين جهت دلتنگ شد و به پروردگارش مراجعه كرد. خداى عزوجل به او وحى فرستاد: «اى پيامبر آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ كن و اگر اين كار را نكنى رسالت او را نرسانيده اى خدا تو را از شرّ مردم نگاه مى دارد» . او هم امر خداى تعالى را اعلان كرد و به امر ولايت على عليه السلام در روز غدير خم قيام نمود؛ مردم را براى نماز جماعت بانگ زد، و فرمان داد كه حاضرين به غائبين برسانند.
و نيز به سندش از امام صادق عليه السلام در حديثى طولانى نقل كرده كه فرمود: فَلَمّا رَجَعَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مِن حَجَّةِ الوِداعِ، نَزَلَ عَلَيهِ جَبرَئيلُ فَقالَ: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ
ص: 246
مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» . فنادى الناسَ فَاجتَمَعوا، وَ أمَرَ بِسَمُراتٍ فَقُمَّ شَوكَهُنَّ. ثُمَّ قالَ صلى الله عليه و آله: يا أيُّهَا الناسُ، مَن وَليُّكُم وَ أولى بِكُم مِن أنفُسَكُم ؟ فَقالوا: اللّه ُ وَ رَسولُهُ. فَقالَ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ، ثَلاثَ مَرّاتٍ(1):
و چون پيامبر صلى الله عليه و آله از حجة الوداع بازگشت، جبرئيل بر او نازل شد و عرض كرد: «اى پيامبر آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ كن و اگر... همانا خداوند كافران را هدايت نمى كند » .
پيامبر صلى الله عليه و آله مردم را صدا زد تا گرد آمدند، و دستور داد تا خارهاى بوته هاى خار را تراشيدند (تا بتوان روى آن نشست و ايستاد) . سپس آن حضرت فرمود: اى مردم ! ولىّ شما و سزاوارتر از خودتان به شما كيست ؟ گفتند: خدا و رسولش. سپس فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است، خدايا ! دوست او را دوست بدار، و دشمن او را دشمن دار. و سه مرتبه اين جمله را تكرار فرمود.
عبداللّه بن مسعود.(1)
جابر بن عبد اللّه انصارى.(2)
ابوهريره.(3)
عبداللّه بن ابى اوفى اسلمى.(4)
براء بن عازب انصارى.(5)
از تابعين نيز عدوه اى نزول آيه را درباره امام على عليه السلام و روز غدير مى دانند:
امام باقر عليه السلام.(6)
امام جعفر صادق عليه السلام.(7)
عطية بن سعد عوفى.(8)
زيد بن على.(9)
ابوحمزه ثمالى.(10)
جماعت بسيارى از علماء عامه نيز اين حديث را در كتب خود نقل كرده اند. از قبيل:
ص: 248
ابوجعفر طبرى.(1)
ابوحاتم رازى.(2)
حافظ ابوعبداللّه محاملى.(3)
حافظ ابن مردويه.(4)
ابواسحاق ثعلبى.(5)
ابونعيم اصفهانى.(6)
واحدى نيشابورى.(7)
حاكم حسكانى.(8)
ابوسعيد سجستانى.(9)
ابوالقاسم ابن عساكر شافعى.(10)
فخر رازى.(11)
ابوسالم نصيبى شافعى.(12)
شيخ الاسلام حمّوئى.(13)
ص: 249
سيد على همدانى.(1)
ابن صباغ مالكى.(2)
قاضى عينى.(3)
نظام الدين نيشابورى.(4)
كمال الدين ميبدى.(5)
جلال الدين سيوطى.(6)
ميرزا محمد بدخشانى.(7)
شهاب الدين آلوسى.(8)
قاضى شوكانى.(9)
قندوزى حنفى.(10)
شيخ محمده عبده.(11)
شيعه معتقد است آيه تبليغ مربوط به ولايت امام على عليه السلام بوده و مصداق «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» ولايت امير المؤمنين عليه السلام است، زيرا:
ص: 250
اولاً: خداوند متعال در اين مورد اهتمام بسيار كرده است، به حدّى كه اگر اين موضوع ابلاغ نشود گويا رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله ابلاغ نشده است. و اين امرى جز مسئله امامت و زعامت و جانشينى امير المؤمنين عليه السلام نيست؛ كه عهده دار وظايف و شؤونات نبى صلى الله عليه و آله به جز وحى است.
ثانيا: از آيه فوق استفاده مى شود كه ابلاغ اين امر براى رسول خدا صلى الله عليه و آله دشوار بوده است، زيرا خوف آن را داشته كه مردم از فرمان او سرپيچى كرده و با ايجاد اختلاف و تشتّت، زحمات 23 ساله او را بر باد دهند. اين مطلب - با مراجعه به تاريخ - جز ابلاغ ولايت امير المؤمنين عليه السلام چيز ديگرى نبوده است.
در يك بررسى اجمالى در آيات قرآن، خواهيم ديد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله ميثاق بر نبوت داشته(1) و از ناحيه خداوند مأمور به استقامت و صبر بوده است.(2)
از اين رو در تبليغ دين خدا و رساندن پيام ها هيچ كوتاهى نكرده و در برابر درخواست غيرمعقول و بهانه جويى ها هرگز سر تسليم فرود نياورده است.(3)
پيامبر صلى الله عليه و آله در ابلاغ پيام ها حتى در مواردى كه به نوعى تحمّل آن براى ديگران سنگين بود، چيزى را به دليل ترس از خود و يا امر ديگر فروگذار نكرده است. مانند داستان زينب همسر زيد(4)، استحياى از مؤمنان(5)، ابلاغ همين آيه مورد بحث، و ... .
بنا بر اين، دليل دل نگرانى پيامبر صلى الله عليه و آله را بايد در جاى ديگر جستجو كرد، نه ترس از قتل؛ و آن پيامدهاى وخيم تكذيب منافقان و عكس العمل منفى برخى از ياران حضرت در برابر اين پيام بوده، كه منجر به حبطد عمل آنان و شدت نفاق و كفر منافقان مى شد.
ص: 251
از سوى ديگر، با تكذيب و كفر آنان، ادامه رسالت و حتى اصل رسالت ناكام مى ماند و موجب هدم دين مى شد.
ثالثا: روايات صحيح السند نيز از طريق شيعه و سنّى، شأن نزول آيه اكمال را درباره حضرت اميرمؤمنان عليه السلام مى دانند.
نتيجه اينكه مقصود از «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» امر ولايت حضرت على عليه السلام است، كه پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به ابلاغ آن بوده است.
برخى از علما و بزرگان اهل سنت در صدد توجيه ديگرى براى اين آيه كريمه برآمده اند، تا ربطى به مسئله غدير و امامت نداشته و از مؤيّدات ولايت امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام به حساب نيايد.
برخى از اهل سنت گفته اند كه نزول آيه تبليغ در مورد محافظت پيامبر صلى الله عليه و آله در مدينه بوده است. آنها بر اساس برخى از روايات مى گويند: پيش از نزول آيه شريفه تبليغ نيز از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله محافظت مى شد، ولى پس از نزول اين آيه و تضمين خداوند بر حفظ جان ايشان، عذر نگهبانان را خواستند و فرمودند: برويد، خداوند من را حفظ خواهد كرد.
پاسخ به اين شبهه:
اولاً: اين روايات بر فرض احراز صدور، در صدد بيان مورد نزول آيه نيست و با آن منافاتى ندارد، بلكه در آنها تنها استناد پيامبر صلى الله عليه و آله را به بخشى از اين آيه نشان مى دهد، و چون در متن برخى از روايات تصريح شده اين ترخيص از ناحيه رسول خدا صلى الله عليه و آله در مدينه بوده است، احتمال دارد در فاصله غدير خم تا شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله باشد.
ثانيا: اساسا مفسّران اهل سنت اين روايات را غريب دانسته و بر اين قول متفق اند كه چون آيه مذكور مدنى و در اواخر بعثت نازل شده است، با حراست ابوطالب در مكه پيوندى ندارد.
ص: 252
در اينجا تحقيقى نسبتا جامع در مورد ابعاد مختلف آيه تبليغ ارائه مى گردد:
ابتدا جايگاه آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ ... » در قرآن را مورد بررسى قرار مى دهيم:
الف. سياق آيه تبليغ(1):
«وَ قالَت اليَهودُ يَدُ اللّه ِ مَغلولَةٌ غُلَّت أيديهِم وَ لُعِنوا بِما قالوا بَل يَداهُ مَبسوطَتانِ يُنفِقُ كَيفَ يَشاءُ وَ لَيَزيدَنَّ كَثيرا مِنهُم ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ طُغيانا وَ كُفرا وَ ألقَينا بَينَهُم العَداوَةَ وَ البَغضاءَ إلى يَومِ القيامَةِ كُلَّما أوقَدوا نارا لِلحَربِ أطفَأها اللّه ُ وَ يَسعَونَ فى الأرضِ فَسادا وَ اللّه ُ لا يُحِبُّ المُفسِدينَ» :
«يهود گفتند دست خدا بسته است به واسطه اين گفتار دروغ دست آنها بسته شد و به لعن خدا گرفتار گرديدند بلكه دو دست خدا گشاده است و هر گونه بخواهد بر خلق انفاق مى كند و همانا قرآنى كه بر تو نازل گشت بر كفر و طغيان بسيارى از اهل كتاب بيافزود و ما به كيفر آن تا قيامت آتش كينه و دشمنى را در ميان آنان بر افروختيم هر گاه براى جنگ با مسلمانان آتشى بر افروزد خدا آن آتشى را خاموش سازد و آنها تا مى توانند بر روى زمين به فساد كارى مى كوشند و خدا هرگز فسادگران را دوست نمى دارد» .
«وَ لَو أنَّ أهلَ الكِتابِ آمَنوا وَ اتَقَوا لَكَفَّرنا عَنهُم سَيِّئاتِهِم وَ لأدخَلناهُم جَنّاتِ النَعيمِ . وَ لَو أنَّهُم أقاموا التَوراةَ وَ الإنجيلَ وَ ما أُنزِلَ إلَيهِم مِن رَبِّهِم لأكَلوا مِن فَوقِهِم وَ مِن تَحتِ أرجُلِهِم مِنهُم أُمَّةً مُقتَصِدَةً وَ كَثيرٌ مِنهُم ساءَ ما يَعمَلونَ» :
«و چنانچه اهل كتاب ايمان آورند و تقوى پيشه كنند البته گناهانشان را محو و پوشيده مى داريم و قطعا آنها را در بهشت پرنعمت داخل مى گردانيم . و چنانچه آنها
ص: 253
به دستور قرآن و انجيل خودشان و قرآنى كه بر تو نازل شد قيام مى كردند البته به هر گونه نعمت از بالا و زير برخوردار مى شدند لكن برخى از آنان مردمى معتدل و ميانه رو بسيارى از آنها بسيار بدكردارند» .
«يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» :
«اى پيامبر آنچه از خدا بر تو نازل شده برسان كه اگر نرسانى تبليغ رسالت و اداى وظيفه نكرده اى و خدا تو را از شر و آزار مردمان محفوظ خواهد داشت بيم مكن و دل قوى دار كه خدا گروه كافران را به هيچ راه موفقيتى راهنمايى نخواهد كرد» .
در ادامه و در چند آيه بعد هم آمده است:
«اى پيامبر با اهل كتاب بگو كه اى يهود و نصارى شما ارزشى نداريد تا آنكه به دستور تورات و انجيل و قرآنى كه از جانب خدا به سوى شما فرستاده شده قيام كنيد و همانا قرآنى كه به شما مسلمين نازل شده بر كفر و سركشى بسيارى از آنان خواهد افزود در اين صورت تو اى پيامبر نبايد بر حال گروه كافران تأسف خورى . البته هر كس از گرويدگان به اسلام و فرقه يهودان صائبيان (ستاره پرستان) و نصارى كه به خدا و روز قيامت ايمان آورد و نيكوكار شود هرگز او را ترس و اندوهى بر آنچه از او فوت شود نخواهد بود . ما از بنى اسرائيل پيمان گرفتيم و پيامبرانى بر آنها فرستاديم هر رسولى آمد چون بر خلاف هواى نفس آنها سخن گفت گروهى را تكذيب كردند و گروهى را به قتل رسانيدند» .(1)
اگر قائل باشيم كه اسلوب و روش و چينش قرآنى حجت است، در تفسير آيه تبليغ دو مطلب را بايد حتما در نظر داشته باشيم:
ص: 254
نخست آنكه آيه تبليغ در سوره مائده واقع شده، و سوره مائده آخرين سوره اى است كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد. دوم آنكه آيه درست در ميانه آياتى واقع شده كه از اهل كتاب سخن مى گويند.
در نتيجه آيه به پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: رسالت خويش را تبليغ كن و از اهل كتاب هراسى نداشته باش، كه ما ضامن حفاظت تو از گزند آنها هستيم و آنها هرگز نخواهند توانست به تو ضرر و زيانى وارد كنند.
ولى هيچ كس از علماى مسلمان - نه علماى شيعه و نه علماى اهل سنت - اين تفسير را قبول ندارند، چرا كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پس از نزول اين آيه، تنها دو ماه در قيد حيات بود، و در مدت اين دو ماه نيز هيچ چيزى اضافه تر از دعوت هاى قبلى براى يهود و نصارى تبليغ نكرد. پس خطر آنها هنگام نزول آيه تبليغ به كلى از ميان رفته و آنها كاملاً خاضع و تسليم حكومت پيامبر صلى الله عليه و آله شده بودند.
بر همين اساس است كه باب گفتگو و بحث درباره جايگاه آيه در قرآن باز مى شود؛ كه آيا جاى اصلى آيه تبليغ همين جايى است كه الآن قرار دارد ؟ به عبارت ديگر: آيا جاى اصلى و واقعى آيه تبليغ بين آيات مربوط به اهل كتاب است، يا آنكه آيه به اجتهاد و نظر شخصى يكى از صحابه در چنين جايى قرار داده شده است ؟
ما شيعيان هيچ گاه به وقوع تحريف در كتاب خدا قائل نيستيم، و از اين نظر به خدا پناه مى بريم. ولى در تاريخ و روايات وارد شده كه بعد از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله صحابه كوشش زيادى كردند، و نظرشان اين بود تا بعضى از آيات را در بعضى از سوره ها جاى دهند ! ظاهرا قرار دادن آيه تبليغ در ميان آيات مربوط به اهل كتاب نيز، يا براساس اجتهاد آنان صورت گرفته و يا تصادفى بوده است.
براى آنكه از مسير انصاف علمى خارج نشويم، بهتر آن است كه ديدگاه علما و مفسران اهل سنت درباره آيه تبليغ و شأن نزول و دلالت آن را از نظر بگذرانيم، و آنگاه درباره آن قضاوت كنيم.
ص: 255
مفسران و فقهاى اهل سنت درباره شأن نزول و تفسير آيه تبليغ با هم اختلاف دارند و در اين باره نظريات متعددى عنوان كرده اند، كه هفت نظر از ميان آنها مهم تر به نظر مى رسد. از ميان اين هفت نظر، يكى موافق تفسير اهل بيت عليهم السلام بوده و شش نظر ديگر مخالف اند. در اينجا آن شش نظريه مخالف تفسير اهل بيت عليهم السلام را مى آوريم
و پاسخ مى گوييم:
آيه تبليغ در آغازين روزهاى بعثت - كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از آشكار كردن رسالت خود مى ترسيد و تبليغ اسلام را به كندى پيش مى برد - نازل شده است، كه در حقيقت خداوند پيامبر صلى الله عليه و آله را به جهت ترسى كه از كفار داشت و نيز كندى ابلاغ رسالت تهديد كرده، و از سوى ديگر به او اطمينان داده است كه ما تو را از گزند دشمنان حفظ مى كنيم. با اين تهديد و با اين تأمينى كه از جانب خدا رسيده، پيامبر صلى الله عليه و آله برخاسته و دين خدا را به مردم رسانده است. مطابق اين نظريه، آيه تبليغ 23 سال پيش از سوره مائده نازل شده است.
شافعى در نقل اين نظر عبارت «قيل: گفته مى شود» را به كار برده است؛ يعنى اينكه خود او هم به اين نظر اطمينانى نداشته است. متن عبارت شافعى چنين است:
گفته مى شود: نخستين آيه اى كه خداوند بر پيامبرش صلى الله عليه و آله نازل فرمود آيه اول سوره علق (آيه «إقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَذى خَلَقَ» : «بخوان به نام آنكه آفريد» ) مى باشد. پس از آن نيز آيه اى بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل كرد كه هيچ دستورى مبنى بر دعوت مشركين در آن نبود. پس از آن نيز به همين صورت گذشت. گفته مى شود: جبرئيل از جانب خداوند به نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و به ايشان عرض كرد كه به مردم بگويد وحى بر او نازل مى شود و نيز آنان را به ايمان فرا بخواند.
اين كار بر پيامبر صلى الله عليه و آله بزرگ و گران آمد و از آن ترسيد؛ كه باور نكنند و بگويند دروغ مى گويد و از در جنگ با او در آيند. اينجا بود كه خداوند اين آيه را نازل كرد كه:
ص: 256
«اى رسول ما آنچه بر تو نازل كرده ايم به مردم ابلاغ كن كه اگر اين كار را نكردى رسالت پروردگارت را انجام نداده اى البته خداوند تو را از (تكذيب و جنگ) مردم محفوظ و مصون مى دارد» .(1)
سپس مى گويد كه خداوند متعال تو را در حال ابلاغ رسالت از مرگ - اگر تصميم بر كشتن تو داشته باشند - حفظ خواهد كرد. چون رسول خدا صلى الله عليه و آله رسالتش را آشكار كرد، جماعتى به استهزا و تمسخر ايشان پرداختند. باز هم خداوند آيه نازل كرد: «فَاصدَع بِما تُؤمَرُ وَ أعرِض عَنِ المُشرِكينَ . إنّا كَفَيناكَ المُستَهزِئينَ»(2): «در مأموريت خويش پافشارى كن و از مشركان روى بگردان . ما مسخره كنندگان را از تو باز مى گردانيم» .(3)
اين نظريه به چند دليل مردود است:
دليل اول: آيه امر به تبليغ در سوره مائده قرار دارد، و همه مى دانيم كه آخرين سوره قرآن كريم كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد همين سوره مائده است. در حالى كه قائلين به اين نظر مى گويند اين آيه از نخستين آيات نازل شده بر پيامبر صلى الله عليه و آله مى باشد.
دليل دوم: خود شافعى اين نظر را ضعيف دانسته است، زيرا او اين نظر را با عبارت «گفته مى شود» نقل كرده و اين نظر را به پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت نداده است. بلكه اصلاً مشخص نكرده كه از كجا گرفته است و يا منشأ نظريه كجاست !
دليل سوم: امكان ندارد چنين تهمت زشتى را نسبت به پيامبرخدا صلى الله عليه و آله بپذيريم؛ كه به جهت ترس از جان خود و يا ترس از تكذيب و مسخره شدن در ابلاغ رسالت الهى آنقدر سستى و تأخير كند كه خداوند او را تهديد به عذاب كند ! و يا خداوند امنيتش را تأمين كند تا پيامبر صلى الله عليه و آله حركت نمايد و دين خدا را ابلاغ كند ! چنين تصورى حتى
ص: 257
مناسب شخصيت يك مسلمان عادى نيست، تا چه رسد به پيامبرى معصوم، كه از نظر شجاعت و ايمان از همه مردم برتر است.
اين نظريه از سوى ديگر تعارض دارد با آياتى كه بيانگر حرص و اشتياق بيش از حد پيامبر صلى الله عليه و آله به تبليغ رسالت الهى و هدايت مردم است.
رواياتى كه با عبارت «يُقال» گفته مى شود و از طريق شافعى نقل شده اند، عبارتند از:
ابوالشيخ از حسن روايتى نقل كرده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هنگامى كه خداوند مرا به رسالت برانگيخت، بسيار دلتنگ شدم و دانستم كه مردم مرا تكذيب خواهند كرد. در اين حال خداوند مرا تهديد كرد كه يا بايد رسالتش را ابلاغ كنم و يا مرا عذاب خواهد كرد، و اين آيه را نازل كرد: «اى رسول ما آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل مى شود به مردم ابلاغ كن» .(1)
ابن جرير طبرى به نقل از ابن جريح روايتى نقل كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله از قريش مى ترسيد. خداوند آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» را نازل كرد. چون اين آيه نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله دو يا سه مرتبه فرمود: هر كس توانست به آزارم بپردازد.
عبد بن حميد و ابن جرير و ابن حاتم و ابوالشيخ حديثى را از مجاهد نقل كرده اند كه گفت: هنگامى كه آيه «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» نازل شد، پيامبرخدا صلى الله عليه و آله فرمود: خدايا تو خود مى دانى كه من تنها هستم. اگر همه مردم جمع شوند، يك تنه با آنان چه كنم ؟ در اين حال ادامه آيه نازل شد كه «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : اگر آنچه گفته شد انجام ندهى رسالت پروردگارت را ابلاغ نكرده اى.(2)
حاكم نيشابورى در كتاب «الوسيط» به نقل از انبارى مى نويسد: روزگارى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در مكه بود، برخى از آيات قرآن را با صداى بلند تلاوت مى كرد و برخى
ص: 258
آيات را نيز آهسته مى خواند، و اين بدان جهت بود كه جان خود و يارانش را از شر مشركان نگاه دارد.(1)
براى رد اين روايات، همين قدر كافى است بدانيم:
اولاً آيه امر به تبليغ بخشى از سوره مائده است كه در ايام نزديك به شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله بر آن حضرت نازل شده است.
ثانيا رواياتى كه سيوطى، طبرى و واحدى نيشابورى نقل كردند، همه آنها از جمله رواياتى به شمار مى روند كه به دليل ضعف متن و سند كسى به آنها استناد نمى كند.
بلكه اين روايات صرف يافته هاى حسن بصرى از رسالت، برداشت به خصوصى داشت. البته آن تعبير و برداشت را هم در روز غدير از خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله گرفته بود.
ولى تا آخر جرأت نكرد حقيقت برداشتش را براى ديگران باز گويد.
رواياتى كه شافعى با تعبير «يقال: گفته مى شود» نقل كرده، از طرفى حكايت از عدم اعتماد خود شافعى به آنها مى كرد، و از طرف ديگر همين روايات ضعيف به تدريج مبناى نظر علما و مفسران قرار گرفت.
مفسران با آنكه مى دانستند آيه امر به تبليغ در اواخر زندگى پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده و با آنكه مى دانستند مفسرانى از فقهاى تابعين در عصر بنى اميه آيه را به حوادث اوايل بعثت مربوط كرده اند، يا رواياتى كه مورد استناد قرار گرفته ضعيف مى باشند، با اين حال آيه را به همين صورت تفسير مى كنند، و در روز روشن نزول آيه را 23 سال عقب تر مى برند !
شگفتى آنجا افزون مى شود كه مفسران بزرگى در عامه چون زمخشرى و فخر رازى نيز به چنين تحريفى دامن مى زنند ! البته دليل آنها براى اين به ظاهر اشتباه آن است كه نمى خواهند آيه را به جريان بيعت غدير تفسير كنند. از اين رو، به ناچار يكى از دو راه را در پيش مى گيرند:
ص: 259
يكى اينكه آيه را به جريانات آغاز بعثت ربط مى دهند و مى گويند: پيامبر صلى الله عليه و آله از ترس جان خويش و تكذيب مردم ترسيد و در ابلاغ رسالت سستى به خرج داد و خداوند او را تهديد كرد كه بايد رسالت پروردگارت را انجام دهى، و از سويى ديگر خاطرت آسوده باشد كه تو را از آزار مردم حفظ خواهيم كرد.
راه دوم آن است كه مى گويند: مقصود آيه از محفوظ بودن پيامبر صلى الله عليه و آله از مردم آن است كه تا پيش از نزول اين آيه كسانى همواره همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بودند و حفاظت از جان آن حضرت را بر عهده داشتند. وقتى اين آيه نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله از همراهى محافظان با خود ممانعت كرد. بنا بر اين، آيه را به اين صورت تفسير مى كنند كه: اى پيامبر، از اين پس نياز به همراهى محافظ نخواهى داشت.
البته در اين باره رواياتى هم وارد شده است كه اصل جريان محافظ داشتن پيامبر صلى الله عليه و آله را تأييد مى كند، ولى نه از تاريخ قرآن و نه از متن آيه، نمى توان چنين برداشتى كرد؛ كه عين همين آيه درباره رفع محافظ از پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده باشد.
زمخشرى مى گويد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ» يعنى آمادگى خداوند براى حفاظت و نگهبانى؛ به معناى اينكه خدا حفاظت تو از دشمنانت را تضمين مى كند. اگر بگويند: چگونه خدا حفاظت جان پيامبر صلى الله عليه و آله را تضمين كرد در حالى كه در روز احد صورتش مجروح و شكسته شد ؟ پاسخ آن است كه خدا او را از كشته شدن حفظ مى كند.
از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود: خداوند مرا به رسالت خويش برگزيد، ولى من نگران شدم، به گونه اى كه نمى خواستم مسئوليت آن را بپذيرم. پس خداوند به وحى كرد كه اگر رسالتم را ابلاغ نكنى عذابت خواهم كرد، و در ضمن سلامت جان مرا تضمين كرد. بنا بر اين، نيرو گرفتم.(1)
فخر رازى در تفسير آيه تبليغ به نقل از حسن روايتى نقل كرده كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند مرا به رسالت خويش برگزيد، ولى من از اين مطلب بسيار نگران
ص: 260
و دلتنگ شدم. دانستم كه مردم و يهود و نصارى مرا تكذيب خواهند كرد، و قريش نيز با ايجاد وحشت مانع كارم خواهد شد. اما چون خداوند اين آيه را نازل فرمود تمام ترس من از بين رفت.
درباره وعده «خدا تو را از مردم در امان نگاه مى دارد» سؤال است كه چگونه چنين وعده اى داده مى شود، ولى پيشانى و داندن هاى پيامبر صلى الله عليه و آله را مى شكند ؟
به اين مطلب دو پاسخ داده شده است:
يكى اينكه منظور از حفاظت، حفظ كردن پيامبر صلى الله عليه و آله از كشته شدن باشد. دوم آنكه آيه امر به تبليغ پس از جنگ احد نازل شده باشد.
چنانكه ملاحظه مى شود، فخر رازى امانت روايى را در نقل اين حديث رعايت نكرده است؛ چرا كه يهود و نصارى را در روايت حسن بصرى در كنار ديگر مردان گذاشته تا آيه چنان معنى دهد كه خداوند پيامبر صلى الله عليه و آله را از يهود و نصارى حفاظت مى كند. در نتيجه نقش خطراتى را كه از ناحيه قريش پيامبر صلى الله عليه و آله را تهديد مى كرد ناديده مى گيرد !
ما از فخر رازى به خاطر محبتى كه به قريش و جد خويش ابوبكر بن ابى قحافه دارد انتقاد و سرزنش نمى كنيم، اما از او انتظار داريم حداقل امانت علمى را رعايت كند ! اگر به تمام منابعى كه اين حديث را از حسن بصرى نقل كرده اند نگاه كنيم، در هيچ يك از آنها ذكرى از يهود و نصارى نمى بينيم. چنانكه در ادامه هم خواهيم ديد كه حسن بصرى روايتش را از حديث غدير گرفته است.
بدتر از فخر رازى ابن كثير است، كه روايت حسن بصرى را با پراكندگى و افزايش بيشترى نقل كرده است. او در كتاب «البداية و النهاية» مى نويسد:
ابن ابى حاتم در تفسير خود از پدرش، از حسن بن عيسى بن ميسره حارثى، از عبداللّه بن عبدالقدّوس، از اعمش، از منهال بن عمر، از عبداللّه بن حارث نقل مى كند
ص: 261
كه على عليه السلام فرمود: وقتى آيه «وَ أنذِر عَشيرَتَكَ الأقرَبينَ»(1): «و خويشان نزديكت را انذار كن» نازل شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله به من فرمود: برايم يك ران گوسفند، يك صاع طعام (نان) و يك ظرف شير فراهم كن و بنى هاشم را برايم دعوت كن. من هم آنان را دعوت كردم. تعدادشان از چهل نفر - يك نفر بيشتر يا كمتر - بود.
پيامبر صلى الله عليه و آله آغاز سخن كرد و فرمود: كدام يك از شما دِينم را بر عهده مى گيرد و جانشين من در خاندانم مى شود ؟ همه ساكت شدند، حتى عباس عموى پيامبر صلى الله عليه و آله هم از ترس اينكه مبادا بدهى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله بيش از سرمايه اش باشد، سكوت اختيار كرد. من (على عليه السلام) نيز به خاطر رعايت سنّ عباس ساكت ماندم. سپس پيامبر صلى الله عليه و آلهمطلبش را تكرار فرمود. باز هم عباس سكوت كرد. من چون وضعيت را چنين ديدم گفتم: من يا رسول اللّه. فرمود: تو ... .
ابن كثير مى گويد: مقصود رسول خدا صلى الله عليه و آله از عبارت «چه كسى دينم را ادا مى كند و جانشينم در اهل بيتم مى شود» آن بود كه اگر اجلم فرا رسيد و مُردم، چه كسى اين كارها را برايم انجام مى دهد ؟ ! گويا رسول خدا صلى الله عليه و آله زمانى كه به ابلاغ رسالت الهى اقدام كرد، از اين مى ترسيد كه مشركان عرب او را بكشند.
از اين رو از بنى هاشم پيمان گرفت كه چه كسى پس از من امور و مصالح خانواده ام را بر عهده مى گيرد و ديونم را مى پردازد. البته پيش از آنكه نيازى به كسى پيدا شود، خداوند امنيتش را تأمين كرد و اين آيه را نازل فرمود: «اى رسول ما آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده به مردم ابلاغ كن كه اگر چنين نكنى رسالت پروردگارت را ابلاغ نكرده اى (و از دشمنان هم نگران نباش) خداوند تو را از مردم حفظ خواهد كرد» .
مقصود آنكه رسول خدا صلى الله عليه و آله همواره - چه در شب و چه روز و پنهانى و آشكارا - مردم را به سوى خدا دعوت مى كرد و هيچ چيزى هم او را از مسيرش بر
ص: 262
نمى گرداند. در موقعيت ها و موسم هاى مختلف، در انجمن ها و محافل مردم شركت مى كرد و به ابلاغ رسالت مى پرداخت.(1)
ملاحظه مى شود كه ابن كثير در اينجا مطلب را سر در گم كرده و تعصب بيشترى هم به خرج داده است. او بريده اى از حديث مربوط به آيه «أنذِر عَشيرَتَكَ الأقرَبين» را نقل كرده، و دنباله حديث - كه پيامبر صلى الله عليه و آله به امر خدا از ميان همان خويشان نزديك خود جانشينى انتخاب كرد - را حذف كرده است، و به جاى آن حديث تحريف شده اى را گذاشته است !
حتى همان حديث تحريف شده را هم تفسير كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله از آن مى ترسيد كه قريشيان او را بكشند. از اين رو، از بنى هاشم خواست كه يك نفر جانشين او در امور خانواده اش باشد و دين هايش را بپردازد. كه على عليه السلام آن را تقبّل كرد.
با اين تفسير، ديگر نيازى هم به نزول آيه نمى باشد. البته ابن كثير چنين وانمود كرده كه نمى دانسته پيامبر صلى الله عليه و آله در اين مرحله فقط مأمور به دعوت خويشان نزديك خود بود و مأمور به دعوت قريش و ديگر مردم نبود. بنا بر اين، آنچه ابن كثير در روايت فوق در صدد اثبات آن بوده - كه پيامبر صلى الله عليه و آله از ترس كشته شدن و اذيت قريش كسى را براى امور شخصى خود تعيين مى كرد - بى مورد است.
از آن گذشته، ابن كثير تنها كسى است كه آيه عصمت (محافظت از پيامبر صلى الله عليه و آله در آيه 67 مائده) را به آيه اقربين (خويشان نزديك) نسبت داده است. چنين كارى پيش از اين سابقه نداشته، و خود او نيز يادآور نشده كه چنين ارتباطى را از كدام مأخذ گرفته و نقل مى كند !
از مطالب ابن كثير چنين بر مى آيد كه گويا مهم ترين مطلب نزد او اين بود كه كلام پيامبر صلى الله عليه و آله در «حديث دار» و تصريح آن حضرت به اينكه پس از ايشان على عليه السلام برادر،
ص: 263
وزير و جانشين ايشان مى باشد را تحريف كند، و آيه امر به تبليغ را از سوره مائده و جريان روز غدير جدا كند.
البته اين نمونه كوچكى از رفتار ابن كثير مى باشد. اينك اصل حديثى را كه ابن كثير به طور ناقص نوشته ولى علامه امينى اصل آن را از تاريخ طبرى نقل كرده از نظر مى گذرانيم:
من خير دنيا و آخرت را برايتان آورده ام. خداوند به من دستور داده تا شما را به سوى او فرا بخوانم. حال كدام يك از شما در اين كار مرا يارى خواهد كرد تا برادر و وصى و جانشين من در ميان شما باشد ؟
امير المؤمنين على عليه السلام مى گويد: همه آن حاضران از قبول آن خوددارى كردند. من كه از همه آنها به لحاظ سنى كوچك تر بودم و هنوز چرك هاى سفيدى گوشه چشمم بود و شكمى بزرگ تر از همه آنها داشتم ولى ساق هاى پاهايم از همه نازك تر بود - كنايه از خردسالى - گفتم: اى پيامبر خدا، من تو را در اين كار يار و ياور خواهم بود.
در اين حال رسول خدا صلى الله عليه و آله گردنم را گرفت و فرمود: اين، برادر من، وصى من و جانشين من در ميان شما مى باشد. پس سخنانش را بشنويد و از او فرمان بريد.
آن جماعت در حالى كه مى خنديدند برخاستند و از روى تمسخر و كنايه به ابوطالب مى گفتند: محمد به تو امر كرده از پسرت حرف شنوى داشته باشى و از او فرمان ببرى.(1)
علامه امينى هم چنين مى گويد: داستان فوق را ابوجعفر اسكافى - متكلم معتزلى بغدادى (م 240 ق) - در كتاب «نقض العثمانية» با همين عبارات نقل كرده و گفته است:
ص: 264
اين مطلب از طريق خبر صحيحى روايت شده است. آنگاه علامه امينى از كسانى كه حديث را به خاطر خشنودى قريشيان تحريف كرده و در نقل آن دست برده اند گلايه مى كند.
از جمله از طبرى گلايه مند است كه هم در تاريخ و هم در تفسير خود حديث را همچنان كه آورديم نقل كرده است. ولى آنجا كه مربوط به ولايت على عليه السلام مى شود، سخن را ناتمام و مبهم گذاشته است !
چنانكه طبرى چنين نقل كرده است: ان هذا اخى و كذا و كذا: اين برادر من و چنين و چنان است.
از قضا ابن كثير در «البداية و النهاية»(1) و نيز در تفسير خود(2) به پيروى از تاريخ طبرى، وقتى به عبارت پيامبر صلى الله عليه و آله درباره على عليه السلام رسيده، همانند طبرى نوشته است: ان هذا اخى و كذا و كذا.(3)
آيه تبليغ پيش از هجرت و در مكه نازل شده است. اما اينكه دقيقا چه زمانى نازل شده مشخص نيست، يا مشخص نمى كنند. اما با نزول اين آيه، پيامبر صلى الله عليه و آله از حفاظت عموى خويش ابوطالب و يا عباس بى نياز شد.
ص: 265
اين نظريه در منابع اهل سنت به خوبى شناخته شده و مشهور است. درباره آن دو دسته روايت وجود دارد:
دسته اى كه صريحا يا به اشاره تاريخ نزول آيه را معين مى كند و مى گويد آيه در مكه نازل شده است. دسته دوم رواياتى است كه نه به تاريخ نزول آيه و نه به ارتباط آن با حفاظت ابوطالب و عباس از جان پيامبر صلى الله عليه و آله ارتباط دارد. بلكه مطابق اين دسته از روايات، پيامبر صلى الله عليه و آله شخصا با نزول اين آيه، همراه داشتن محافظ را لغو كرد. ما نيز همين روش را پسنديديم، براى اينكه اصل اين روايت را ترمذى از عايشه نقل كرده، و بيهقى و ديگران چنين برداشت كرده اند كه روايت ناظر به مسائل جارى در مكه است. اينك هر دو نوع روايات را مى آوريم:
نوع اول: رواياتى كه نزول آيه را در مكه مى دانند، و آن روايتى است كه سيوطى در «الدرّ المنثور» نقل كرده است:
ابن مردويه و ضياء در كتاب «المختارة» از ابن عباس نقل كرده اند كه: از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيدند: در ميان آياتى كه از آسمان نازل شده كدام يك بر شما سخت تر و سنگين تر آمده است ؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله در پاسخ مى فرمايند: ايام حج در منى بودم. مشركان عرب و گروه هاى مختلف مردم نيز گرد آمده بودند.
در اين حال جبرئيل بر من نازل شد و گفت: «اى رسول آنچه را كه از سوى خدا بر تو نازل شده ابلاغ كن اگر چنين نكنى بدان كه رسالت پروردگارت را انجام نداده اى» . پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: پس از نزول آيه، در عقبه از جا برخاستم و ندا كردم: اى مردم ! چه كسى در ابلاغ رسالت پروردگارم مرا يارى مى كند تا به بهشت خدا راه يابد ؟ اى مردم، بگوييد: لا اله الا اللّه، و بگوييد: من رسول خدا به سوى شما هستم، تا نجات يابيد و وارد بهشت شويد.
رسول خدا صلى الله عليه و آله مى فرمايند: همين كه اين عبارات از زبانم جارى شد، همه مرد و زن و كودكان حاضر در صحنه با گِل و سنگ به جانم افتادند. به صورتم آب دهان
ص: 266
مى ريختند و مى گفتند: اين مرد دروغگوى صابئى(1) است. به دلم چنين رسيد كه اگر من پيامبرخدا صلى الله عليه و آله هستم الآن وقت آن است كه اينان را نفرين كنم، همان گونه كه نوح عليه السلام قومش را نفرين كرد و آنها هلاك شدند.
راوى مى گويد: اما رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: خدايا، امتم را هدايت كن و راه حق را به آنان بنماى، كه آنان خود نادان اند. مرا يارى كن تا وقتى آنان را به سوى تو مى خوانم پاسخم را بدهند. در اين حال، عباس عموى پيامبر صلى الله عليه و آله سر رسيد و او را از دست آن مردم نجات داد و مردم را از او دور كرد.
اعمش مى گويد: بنى عباس همواره به اين اقدام پدر خود افتخار مى كنند.
ابن مردويه از جابر بن عبداللّه روايت مى كند كه گفت: هر گاه رسول خدا صلى الله عليه و آله از خانه بيرون مى رفت، ابوطالب كسى را همراه او مى فرستاد تا از پشت سرش راه برود و از جانش محافظت كند. تا آنكه آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «خدا تو را از مردم در امان نگه مى دارد» نازل شد. باز هم ابوطالب مى خواست محافظى با پيامبر صلى الله عليه و آله همراه كند، كه آن حضرت فرمود: عموجان، خداوند مرا از گزند دشمنان مصون داشته است. ديگر نياز نيست كسى همراه من بفرستى.
ص: 267
طبرانى، ابوالشيخ، ابونعيم در كتاب «الدلائل» ، ابن مردويه و ابن عساكر از عباس عموى پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى كنند كه گفت:
از پيامبر صلى الله عليه و آله حفاظت مى شد؛ بدين گونه كه ابوطالب - عموى پيامبر صلى الله عليه و آله - هر روز عده اى از مردان بنى هاشم را با پيامبر صلى الله عليه و آله همراه مى كرد تا جانش را حفاظت كنند. وقتى اين آيه نازل شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: عموجان، خداوند مرا حفاظت كرده است. ديگر نياز نيست كسى همراه من روانه سازى.(1) صاحب «مجمع الزوائد» مى نويسد: عباس عموى پيامبر صلى الله عليه و آله از جمله كسانى بود كه حفاظت جان ايشان را بر عهده داشت. چون آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله محافظان و نگاهبانانش را كنار گذاشت.(2) اين حديث را طبرانى در كتاب «المعجم الصغير» و «المعجم الاوسط» خود نقل كرده، ولى در سلسله آن عطيه عوفى قرار داد، كه راوى ضعيفى است.
ابن عباس مى گويد: رسول خدا صلى الله عليه و آله همواره محافظ و نگاهبان داشت، و ابوطالب هم هر روز عده اى از مردان بنى هاشم را مأمور حفاظت از جان پيامبر صلى الله عليه و آله مى كرد. تا آنكه اين آيه نازل شد: «اى رسول آنچه از سوى پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ كن كه اگر چنين نكنى در واقع رسالت پروردگارت را انجام نداده اى و البته خدا تو را از مردم حفظ خواهد كرد» . وقتى رسول خدا صلى الله عليه و آله عزم بيرون رفتن نمود، ابوطالب خواست محافظانش را با او بفرستد كه خود حضرت فرمود: عموجان ! خداوند مرا از شر جن و انس نگاه داشته است.
صاحب «مجمع الزوائد» مى گويد: اين روايت را طبرانى هم نقل كرده است. در سلسله سند آن نضر بن عبدالرحمن وجود دارد كه ضعيف مى باشد.(3)
ص: 268
نوع دوم: روايتى است كه خود پيامبر صلى الله عليه و آله محافظت از خود را لغو كرد. روايتى كه ترمذى به نقل از عايشه مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله همواره داراى محافظان و نگهبانانى بود، تا آنكه آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد. پيامبر صلى الله عليه و آله سرش را از قبّه (روزنه، دريچه) بيرون آورد و به محافظان فرمود: اى مردم ! بر گرديد، زيرا خداوند حفاظت مرا تأمين كرده است. ترمذى پس از نقل اين روايت مى گويد: روايت عجيبى است.
بعضى از روايان همين حديث را از جريرى و او از عبداللّه بن شقيق روايت مى كنند: پيامبر صلى الله عليه و آله همواره محافظت مى شد و ... . اينها نامى از عايشه نبرده اند.(1)
حاكم نيز روايت را در «المستدرك» به نقل از عايشه روايت كرده و گفته است: اگر چه شيخين (يعنى بخارى و مسلم) اين حديث را نقل نكرده اند، ولى سند حديث صحيح مى باشد.(2)
ظاهرا حديث عايشه هم مى خواهد بگويد آيه در مكه نازل شده، و معنى اين عبارت: «سرش را از قبّه (روزنه، دريچه) بيرون آورد» يعنى سرش را از درون خيمه بيرون آورد و به محافظانش گفت برگرديد.
بيهقى در سنن خود همين روايت را آورده و در تأييد اينكه آيه در مكه نازل شده، در دنباله حديث از قول شافعى مى نويسد: شافعى مى گويد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» يعنى اگر بخواهند تو را بكشند، خدا تو را از شرّ آنان مصون خواهد داشت. تا آنكه آنچه از جانب خدا بر تو نازل شده به آنان ابلاغ كنى. اينجا بود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله ابلاغ دعوت الهى را آغاز كرد. اما جماعتى او را مسخره كردند. پس خداوند اين آيه را نازل فرمود كه در مأموريت خويش پايدارى كن. از مشركان روى گردان، ما مسخره كنندگان را از تو بر مى گردانيم.(3)
ص: 269
همچنين در تأييد اينكه آيه در مكه نازل شده، صاحب تفسير مراغى روايت قبلى سيوطى را - كه ابن مردويه از ابن عباس نقل كرده و ما در روايات نوع اول به آن اشاره كرديم - و نيز روايت طبرانى را آورده و گفته است: ترمذى و ابوالشيخ روايت كرده اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از نزول اين آيه در مكه محافظت مى شد.(1)
كسان ديگرى هم همين سخنان و مطالب را بيان كرده اند. اگر چه از روايتى كه ترمذى از عايشه نقل كرده چيزى به دست نمى آيد كه منظور عايشه در مكه باشد، ولى اين احتمال هم وجود دارد كه كلمه مكه در چاپ هاى جديد سنن ترمذى از قلم افتاده باشد.
سيوطى درباره حديث عايشه مى گويد: عده زيادى چون عبد بن حميد، ترمذى، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، ابوالشيخ، حاكم، ابونعيم، و بيهقى در «الدلائل» و ابن مردويه اين روايت را از عايشه نقل كرده اند. سيوطى چندين روايت با همان مضمون نقل مى كند كه هيچ كدام از عايشه نيست. به علاوه از بعضى از آنها چنين برداشت مى شود كه آيه در مدينه نازل شده است.(2)
البته ما اينگونه احاديث را در نظريه سوم بررسى خواهيم كرد. سيوطى در همان كتاب و در صفحات ديگر مى گويد: طبرانى و ابن مردويه از ابوسعيد خدرى روايت كرده اند كه گفت: عباس عموى پيامبر صلى الله عليه و آله نيز از جمله افراد حفاظت كننده پيامبر صلى الله عليه و آله بود. وقتى آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خود نگهبانان را رها كرد.
ابونعيم در «الدلائل» از ابوذر روايت مى كند: هر وقت رسول خدا صلى الله عليه و آله مى خوابيد، ما به جهت ترسى كه از حمله هاى ناگهانى و خطرات پنهانى احساس مى كرديم، دور ايشان را مى گرفتيم. تا آنكه آيه عصمت - يعنى «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» - نازل شد.(3)
ص: 270
بسيارى از مفسران و مؤلفان سيره پيامبر صلى الله عليه و آله نيز همين نظر را پذيرفته اند، كه آيه در مكه نازل شده است. افرادى مانند زمخشرى در تفسير «الكشّاف»(1)، به گونه اى سخن گفته كه گويا اين نظر را كاملاً پذيرفته است. همچنين فخر رازى در «التفسير الكبير» .(2) اين دو مفسر گفته اند: در برخى منابع ديده ايم كه آيه عصمت در مكه نازل شده است، و از همين رو حديث عايشه را به اول بعثت حمل كرده اند، چنانكه نظر حسن بصرى و امثال او را نيز به آغاز بعثت برگردانده اند.(3)
از جمله كسانى كه نظريه مكى بودن آيه عصمت را پذيرفته، على بن برهان حلبى است، كه در كتاب «السيرة الحلبية» با غنيمت شمردن فرصت و ارتباط دادن آيه با مسئله محافظت از جان پيامبر صلى الله عليه و آله در صدد بر آمده تا فضيلتى براى ابوبكر بن ابى قحافه (خليفه اول) به اثبات برساند. از اين رو گفته است:
محافظان پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از نزول آيه عصمت ( «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» ) عبارت بودند از سعد بن معاذ، كه شب پيش از جنگ بدر از آن حضرت محافظت مى كرد. اما در روز بدر كه پيامبر صلى الله عليه و آله در خيمه يا هودج خود خوابيده بود. تنها ابوبكر بود كه با شمشير افراشته از آن حضرت محافظت مى كرد.(4)
هر چند حلبى خواسته نزول آيه را در مكه بداند، اما با مطلبى كه از او نقل شد در واقع او نظر خودش را نقض كرده و دليلى خلاف مقصود خود ارائه كرده است. زيرا اگر لغو محافظت از پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از هجرت بوده، ديگر نيازى نبود كه ابوبكر و ديگران در روز جنگ بدر از پيامبر صلى الله عليه و آله محافظت كنند.
ص: 271
ديگر آنكه ظاهرا مسلمانان در جنگ بدر خيمه و هودجى بر پا نكرده بودند. حاكم نيشابورى در «المستدرك» روايتى نقل كرده، و گفته است: چون مسلم اين را صحيح دانسته آن را نقل مى كنم. در آن روايت يادآور مى شود كه در جنگ بدر، يك سوم مسلمانان از پيامبر صلى الله عليه و آله مراقبت مى كردند. اين هم امرى معقول و منطقى است، زيرا مسلمانان در تپه هاى بلند و دور دست واقع شده بودند. و از اين جهت كاملاً در منطقه ديد دشمن قرار داشتند.
حاكم مى گويد: از عبادة بن صامت روايت شده كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره انفال پرسيدم، فرمود: در جنگ بدر درباره ما نازل شده است. آنگاه كه در جنگ بدر مسلمانان سه دسته شده بودند: دسته اى مشغول جنگ با دشمن بود. دسته دوم غنيمت ها را جمع آورى مى كردند و اسيران را مى گرفتند، و دسته سوم در خيمه از رسول خدا صلى الله عليه و آله مراقبت مى كردند. چون غنائم جمع شد، بر سر تقسيم آن اختلاف پيدا شد. خود رسول اللّه صلى الله عليه و آله آمد و به تساوى ميان همه تقسيم كرد.(1)
اين نظريه - يعنى نظريه دوم اهل سنت درباره نزول آيه عصمت - به چند دليل مردود است:
دليل اول: به همان دلائلى كه نظريه اول آنان رد شد؛ يعنى: اولاً سوره مائده آخرين سوره نازل شده قرآن است، در حالى كه مطابق اين نظريه بايد آن را از سوره هاى مكى بدانيم. ثانيا شافعى - كه از علماى اهل سنت و از رؤساى مذاهب اربعه است - اين نظريه را ضعيف مى داند.
دليل دوم: رواياتِ نظريه سوم - كه در ادامه مى آوريم - تصريح دارند به اينكه لغو برنامه محافظت از پيامبر صلى الله عليه و آله در مدينه صورت گرفته است نه در مكه.
دليل سوم: بيشترين روايات اين نظريه روايت هودج عايشه و نگاهبانى عباس است، و ديگر روايات همگى داراى ضعف سند مى باشند، و بعضى ديگر از اين
ص: 272
روايات هم به نيت ناديده گرفتن نقش ابوطالب در يارى پيامبر صلى الله عليه و آله ساخته شده است ! چنانكه از اين احاديث به خوبى روشن مى شود، در صدد آن است كه بگويد پيامبر صلى الله عليه و آله در مكه از محافظت ابوطالب بى نياز بود.
با اندكى دقت در روايت اول نيز ديده مى شود كه مى خواهد اين فضيلت را براى عباس ثابت كند، كه او در مكه به جاى ابوطالب محافظ پيامبر صلى الله عليه و آله بود، و او همان كسى است كه خداوند توسط او پيامبرش صلى الله عليه و آله را از مردم مصون نگاه داشت.
در حالى كه نقش عباس پيش از هجرت يك نقش عادى همانند ساير افراد بنى هاشم بود، كه با او متحد شدند و دوران محاصره در شعب را با پيامبر صلى الله عليه و آله تحمل كردند. ولى بعدا معلوم نشد همه افرادى كه در محاصره شعب بودند اسلام آوردند يا خير. از آن عده غير از على عليه السلام و حمزه كسى ديگر با پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه هجرت نكرد. البته معروف است كه عباس در جنگ بدر اسير شد، و هنگام آزادى اسرا اسلام آورد.
علاوه بر اينها، هيثمى و ديگران آن روايت را ضعيف مى دانند. چنانكه ضعف و سستى از متن آن هم به خوبى نمايان است. همچنين دلايلى داريم كه حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله همچنان ادامه داشته و هيچ گاه لغو نگرديد. دلايلى هم داريم كه روايت هودج عايشه را نيز نفى مى كند. همچنين به نظر البانى اشاره مى شود كه صحت انتساب اين روايت به عايشه را مورد ترديد قرار مى دهد.
آيه تبليغ در مدينه نازل شده است.
البته قائلان اين نظريه فقط بر مدنى بودن آيه تأكيد دارند. اما در مورد اينكه چه زمانى در مدينه نازل شده حرفى نمى زنند. سيوطى روايات متعددى نقل كرده، و آنها را به لغو محافظت از پيامبر صلى الله عليه و آله ربط داده است. اما از اين روايات چيزى درباره اينكه آيه در مكه نازل شده يا در مدينه وجود ندارد. اما از سياق متن و راويان برخى از آنها فهميده مى شود كه نزول آيه در مدينه بوده است.
ص: 273
چنانكه در «الدرّ المنثور» مى گويد: طبرانى و ابن مردويه از عصمت بن مالك خطمى روايت كرده اند كه گفت: ما شب ها از رسول خدا صلى الله عليه و آله مراقبت مى كرديم، تا آنكه آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد، و پيامبر صلى الله عليه و آله برنامه نگهبانى و حفاظت را لغو كرد.
ابن جرير و ابوالشيخ از سعيد بن جبير روايت كرده اند كه گفت: وقتى آيه «يا أيِّهَا الرَسول ... وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: ديگر از من حفاظت و مراقبت نكنيد، خداوند مرا مصون داشته است.
ابن جرير و ابن مردويه از عبداللّه بن شقيق روايت كرده اند كه عده اى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله همواره همراه و مراقب ايشان بودند، تا زمانى كه آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد. رسول خدا صلى الله عليه و آله ميان دوستانش حاضر شد و فرمود: به جايگاه جمعى خود ملحق شويد (به خانه هايتان باز گرديد) كه خداوند ما را از مردم مصون و محفوظ داشته است.
عبد بن حميد، ابن جرير و ابوالشيخ از محمد بن كعب قرظى روايت مى كنند كه ياران پيامبر صلى الله عليه و آله همواره از ايشان محافظت و نگهبانى مى كردند، تا آنكه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد. همين كه رسول خدا صلى الله عليه و آله با خبر شد كه خداوند امنيت او را تأمين كرده، محافظان و نگهبانان را كنار گذاشت.
عبد بن حميد و ابن مردويه از ربيع بن انس روايت كرده اند كه گفت: ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله از ايشان محافظت مى كردند، تا آنكه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » نازل شد.(1)
ص: 274
بطلان اين نظريه و نظريه هاى ديگرى كه نزول آيه تبليغ را به مسئله حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله مربوط دانسته اند، از آنجا معلوم مى شود كه همه سيره نويسان اتفاق نظر دارند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از قبائل عرب درخواست حمايت مى كرد و از آنان خواست كه جلو افرادى كه قصد كشتنش را دارند بگيرند، تا خود بتواند رسالت پروردگارش را تبليغ كند.
از همين رو انصار در عقبه با او بيعت كردند، كه از او و اهل بيتش همانند جان خود و خاندان خود حمايت كنند.
حال اگر آيه تبليغ در مكه نازل شده بود، ديگر نيازى نبود كه پيامبر صلى الله عليه و آله از عرب ها در خواست حمايت كند، و يا از آنان پيمان بگيرد كه از او حمايت كنند.
در ادامه همين بحث، رواياتى را كه نشان مى دهد پيامبر صلى الله عليه و آله از انصار درخواست حمايت و محافظت كرده، و بيعتى كه آنان با پيامبر صلى الله عليه و آله نمودند خواهيم آورد.
گذشته از اين مطالب، منابع حديثى، تاريخى و تفسيرى سرشار از رواياتى است كه درباره حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله، هم در مكه و هم در مدينه، به ويژه در جنگ ها و تا آخر عمر ايشان وارد شده است.
بنا بر اين، شايسته است همه رواياتى كه بيانگر لغو برنامه حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از هجرت مى باشد مردود و محكوم شمرده شوند. به دليل اينكه اين روايات ادعا مى كنند حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله به طور كلى و در همه حال - يعنى جنگ و صلح و سفر و حضرت - لغو گرديد.
در حالى كه در روايت حاكم ديديم كه يك سوم مسلمانان در جنگ بدر فقط از پيامبر صلى الله عليه و آله حفاظت و مراقبت مى كردند.
همچنين احمد بن حنبل روايتى نقل كرده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در سالى كه جنگ تبوك در جريان بود، شبى از جاى خويش برخاست و در گوشه اى به نماز مشغول شد. در اين حال، مردانى از اصحاب دور ايشان را گرفتند و از ايشان نگاهبانى كردند.
ص: 275
تا آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله نماز خويش را تمام كرد و به سوى ايشان بازگشت و به آنان فرمود: ... .(1)
در فصل هايى كه محدثان و سيره نويسان درباره حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله، جريانات مربوط به محافظان و نام ها و داستان هاى آنان گشوده اند، مطالب فراوانى وجود دارد كه تداوم همراهى محافظ و نگهبان با پيامبر صلى الله عليه و آله را به خوبى ثابت و لغو آن را رد مى كند.
شگفت انگيز آن است كه ديده مى شود يكى از راويان و علما تمام جريانات مربوط به آيه تبليغ را منحصرا به مسئله حفاظت پيامبر صلى الله عليه و آله مربوط دانسته، و آنگاه يك بار مى گويد حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از نزول آيه تبليغ در مكه (پيش از هجرت) لغو شد، و بار ديگر مى گويد: حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله پس از نزول آيه و بعد از هجرت لغو گرديده است ! گويا اين شخص قسم خورده است كه آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» را از روز غدير دور و جدا كند !
مؤلف «عيون الاثر» مى گويد: روز جنگ بدر كه پيامبر صلى الله عليه و آله در خيمه اش استراحت مى كرد، سعد بن معاذ نگهبان خيمه بود. روز جنگ اُحد محمد بن مسلمه و در جنگ خندق زبير بن عوام از ايشان حفاظت مى كردند. در جنگ خيبر و بعضى از قسمت هاى راه خيبر و همچنين شبى كه در بنى بصفيه جنگ بر پا بود، ابوايوب انصارى محافظ پيامبر صلى الله عليه و آله بود، كه درباره اش فرمود: پروردگارا، ابوايوب را حفظ كن، چنانكه بيدار ماند و از من حفاظت كرد. در وادى القرى بلال و سعد بن ابى وقاص و ذكوان بن عبدقيس محافظ حضرت بودند، و سر دسته محافظان عباد بن بشر بود. اما همين كه آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله محافظان را كنار گذاشت.(2)
ص: 276
در روايت احمد ديده شد كه راوى كوشش زيادى كرده تا جريان محافظت از پيامبر صلى الله عليه و آله در جنگ تبوك را توجيه كند، و در نهايت نيز اصل حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله را چنين تفسير كرده كه اصحاب منتظر ماندند تا نماز پيامبر صلى الله عليه و آله به پايان برسد؛ يعنى در غير صورت نماز در شب، از پيامبر صلى الله عليه و آله حفاظت نمى شد.
احمد بن حنبل در جايى ديگر جريان حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله در جنگ تبوك را اينگونه بيان كرده است: در حديث عمرو بن شعيب آمده است: عده اى از صحابه جمع شدند و نگهبانى دادند تا پيامبر صلى الله عليه و آله نمازش را خواند ... . اما مراد از اين واقعه چه بود خدا مى داند. هر چند اصحاب منتظر ماندند تا نماز پيامبر صلى الله عليه و آله تمام شد ! اما محافظت از رسول خدا صلى الله عليه و آله در برابر مشركان ادامه داشت، تا آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد. البته اين آيه پيش از جنگ تبوك نازل شد، و خدا داناتر است.(1)
تفسيرى كه اين راوى - يعنى عمرو بن شعيب - از حديث ارائه كرده مغاير متن حديث درباره جريان حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله است. در هر حال، همين كه راوى مى پذيرد كه آيه در مدينه نازل شده، نظريه اول - كه آيه در مكه نازل شده - را رد مى كند.
در نتيجه، از سيره پيامبر صلى الله عليه و آله دليلى وجود ندارد كه پيامبر صلى الله عليه و آله برنامه حفاظت از خويش را لغو كرده باشد. بلكه دليل وجود دارد كه محافظت از پيامبر صلى الله عليه و آله همچنان تا آخر عمر ايشان ادامه داشته، و بنى هاشم تا زمان هجرت و پس از هجرت نيز هم بنى هاشم و هم ديگر ياران در مدينه از ايشان حفاظت به عمل مى آوردند.
همين كوشش كه در جهت تفسير آيه براى لغو برنامه حفاظت صورت مى گيرد، دليل بر صحت تفسير اهل بيت عليهم السلام از آيه است كه فرمودند: مقصود آيه از جلوگيرى از وقوع در ارتداد - يعنى بازگشت به جاهليت - است، و هم به همين دليل است كه مخالفان اهل بيت عليهم السلام بر تفسير آيه به عصمتِ حسى پافشارى مى كنند، و در تناقض با واقعيت گرفتار مى شوند.
ص: 277
آيه تبليغ در سال دوم هجرى و پس از جنگ احد در مدينه نازل شده است.
سيوطى مى گويد: ابن ابى شيبه و ابن جرير از عطية بن سعد روايت كرده اند كه مى گفت: عبادة بن صامت - كه از بنى حارث بن خزرج است - نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و گفت: من دوستان يا بردگانى از يهوديان دارم، در حالى كه من در پيشگاه خدا و رسولش از دوستى با يهود برائت مى جويم و تنها ولايت خدا و رسولش را برگزيده ام.
عبداللّه بن ابىّ كه حاضر بود گفت: من مردى هستم كه از انسان هاى دورو و هر جايى مى ترسم، اما از دوستى با بردگانم بيزار نيستم.
آنگاه رسول خدا صلى الله عليه و آله رو به عبداللّه بن ابىّ فرمود: اى اباحباب ! اگر كسى را ديدى كه با ولايت و دوستى يهود بر بندگى خدا نيز بود عقيده ات درست است !
راوى گويد: در اين حال پيامبر صلى الله عليه و آله رو به خداوند نهاد، و خدا نيز اين آيه را نازل فرمود: «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا لا تَتَّخِذوا اليَهودَ وَ النَصارى أولياءَ بَعضُهُم أولياءُ بَعضٍ ... وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد يهود و نصارى را به دوستى برنگزينيد آنان خود دوستان همديگرند ... و خدا تو را از مردم حفظ خواهد كرد» .(1)
اين نظريه نيز قابل قبول نيست، و تمام آنچه درباره مسئله حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله گفته شد در اينجا هم صدق مى كند. به علاوه سيوطى روايتى را از كلام عطية بن سعد نقل كرد، ولى آن را به پيامبر صلى الله عليه و آله اسناد نداد، و آياتى هم كه در اين روايت بود آيات يكم تا ششم سوره مائده مى باشد، كه تا كنون احدى نگفته اين آيات درباره داستان دوستى ابن سلول - همان كسى كه پيش از نزول سوره مائده مرد - با يهود نازل شده و تنها عطية بن سعد چنين ادعايى كرده است.
ص: 278
آيه تبليغ زمانى نازل شد كه شخصى مى كوشيد ناگهانى پيامبر صلى الله عليه و آله را به قتل برساند.
روايات متناقض زيادى درباره اين جريان نقل شده است. از برخى از اين روايات بر مى آيد كه حادثه ترور پيامبر صلى الله عليه و آله در غزوه بنى انمار - كه به غزوه ذات الرُقاع معروف شده - روى داده است. بدين صورت كه شخصى به قصد غافلگير كردن و كشتن پيامبر صلى الله عليه و آله نزد آن حضرت مى آيد و از ايشان مى خواهد شمشيرش را به او بدهد تا ببيند. پيامبر صلى الله عليه و آله هم شمشير را به او مى دهد. بعضى گفته اند پيامبر صلى الله عليه و آله شمشيرش را در جايى آويزان كرده و از آن غافل شده بود، يا آنكه گفته شده پيامبر صلى الله عليه و آله سر چاهى نشسته بوده و پاهايشان را به درون چاه آويزان كرده بوده كه آن شخص سر مى رسد.
سيوطى به نقل از ابن ابى حاتم، از جابر بن عبداللّه روايت مى كند كه چون رسول خدا صلى الله عليه و آله جنگ بنى انمار را تمام كرد، همانند نخل بلندى سرافرازانه به سوى ذات الرقاع شتافت و در آنجا فرود آمد. سپس در حالى كه سر چاهى نشسته و پاهايش به داخل چاه آويخته بود، غورث بن حرث صدا زد: الآن محمد را خواهم كشت. ياران پيامبر صلى الله عليه و آله گفتند: چگونه او را مى كشى ؟ گفت: به او مى گويم شمشيرت را به من بده. وقتى شمشيرش را بدهد با همان او را خواهم كشت.
آنگاه پيش پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: يا محمد، شمشيرت را بده تا ببينم چگونه است. پيامبر صلى الله عليه و آله هم شمشيرش را به او داد. اما دستان مرد به رعشه افتاد. آنگاه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند بين تو و تصميمت مانعى ايجاد كرد (كنايه از آنكه خدا نخواست تو مرا بكشى) . در اين هنگام آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» نازل شد.
ابن جرير طبرى از محمد بن كعب قرظى روايت مى كند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در محلى فرود آمد. اصحابش درخت سايه دارى برايش پيدا كردند تا آن حضرت زير سايه آن بياسايد. در اين حال عربى بيابانى در يك آن خود را به پيامبر صلى الله عليه و آله رساند و شمشير آن حضرت را ربود و گفت: حالا چه كسى تو را از دست من نجات خواهد داد ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خدا.
ص: 279
در اين حال دستان مرد به رعشه و لرزه افتاد و شمشير از دستش افتاد. راوى گويد: آنقدر اين مرد سرش را به درخت كوبيد كه خون از دماغش جارى شد. در همين حال خداوند آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» را نازل كرد.
همچنين ابن حبّان و ابن مردويه از ابوهريره روايت كرده اند كه گفت: هر گاه در سفرى كه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بوديم و در منزلى فرود مى آمديم، بزرگ ترين درختى كه شاخ و برگ و سايه بيشترى داشت به پيامبر صلى الله عليه و آله مى داديم تا زيرش بنشيند و استراحت كند. در يكى از روزها پيامبر صلى الله عليه و آله زير درختى فرود آمد و شمشيرش را به درخت آويزان كرد.
به ناگاه شخصى آمد و شمشير را برداشت و گفت: اى محمد ! چه كسى الآن تو را از من نجات خواهد داد و چه كسى مى تواند اكنون مانع من شود ؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند نخواهد گذاشت تو مرا بكشى. شمشيرت را به زمين بگذار. آن مرد هم شمشير را گذاشت، و در آن حال اين آيه نازل شد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .
بعضى از راويان و مورخان معتقدند كه كسى قصد ترور پيامبر صلى الله عليه و آله را داشت، ولى پيش از انجام هر كارى مسلمانان او را شناختند و مانعش شدند. چنانكه سيوطى مى نويسد: مردى را به نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آوردند و گفتند: يا رسول اللّه ! اين مرد مى خواست شما را بكشد. پيامبر صلى الله عليه و آله هم به او فرمود: براى چه از تصميمت منصرف شدى ؟ اگر چنين قصدى داشتى، بدان كه خداوند تو را بر من مسلط نمى كرد.(1)
به دو دليل اين نظريه باطل و آيه درباره غورث بن حرث و امثال او نازل نشده است:
دليل اول: در سيره ابن هشام آمده است: غزوه ذات الرقاع يا بنى انمار در سال چهارم هجرى واقع شده(2)، و اين تاريخ چندين سال جلوتر از نزول سوره مائده
ص: 280
مى باشد. چنانكه بعضى از روايات مربوط به غزوه ذات الرقاع يا اصلاً تاريخ ندارد، و يا رواياتى هستند كه از نظر عقلى قابل پذيرش نيستند.
دليل دوم: منابع مهمى كه داستان غورث و غزوه ذات الرقاع را نوشته اند، هيچ كدام به نزول آيه عصمت - يعنى «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» - اشاره اى نكرده اند. بلكه به عكس؛ بيشتر اين منابع تشريع نماز خوف و حفاظت و نگهبانى جدى تر از رسول خدا صلى الله عليه و آله را حتى در نماز يادآور شده اند. همين مقدار درباره رد نظريه اى كه مى گويد آيه عصمت در جنگ ذات الرقاع نازل شده كفايت مى كند.
در اين باره ابن هشام - مورخ و سيره نويس معروف - گفته است: آيه اى كه درباره جريان غورث نازل شده اين آيه است: «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا اذكُروا نِعمَةَ اللّه ِ عَلَيكُم إذ هَمَّ قَومٌ أن يَبسُطوا إلَيكُم أيديَهُم فَكَفَّ أيديَهُم عَنكُم»(1): «اى كسانى كه ايمان آورده ايد به ياد بياوريد نعمت خدا را كه جماعتى خواست بر شما مسلط شود و خداوند دست آنان را از شما دور كرد و باز گردانيد» .(2)
البته اين احتمال هم درست نيست، زيرا همين آيه اى را هم كه ابن هشام به جريان غورث ربط مى دهد، از آيات سوره مائده مى باشد. اما بخارى و ديگران درباره غزوه ذات الرقاع و جريان غورث رواياتى را نقل كرده اند كه دليل بر تشريع نماز خوف و محكم تر كردن حلقه محافظت از پيامبر صلى الله عليه و آله مى باشد.
بخارى در صحيح مى گويد: از جابر بن عبداللّه روايت شده كه خبر داد: در ناحيه نجد همراه رسول خدا صلى الله عليه و آله در جنگ شركت داشتم. قفلى همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را بست. ناگهان قافله به دره اى پرخاشاك برخورد. رسول خدا صلى الله عليه و آله زير درختچه يا خاربنى فرود آمد و شمشير خود را به درخت آويزان كرد.
جابر گويد: سپس خواب مختصرى بر ما غلبه كرد. ناگهان ديديم پيامبر صلى الله عليه و آله ما را صدا مى زند. وقتى به حضور ايشان رسيديم، ديديم مردى بيابانى در كنارش نشسته
ص: 281
است. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: من در خواب بودم كه اين مرد شمشيرم را از نيام برداشت. وقتى بيدار شدم، شمشير را برّان و برهنه در دستان او ديدم، و به من مى گفت: اينك چه كسى تو را از من نجات مى دهد ؟ گفتم: خدا. با اين جمله اين مرد نشست. پيامبر صلى الله عليه و آله آن مرد را رها كرد و پيگير محاكمه او نشد.
ابوسلمه از جابر روايت مى كند كه مى گفت: در جنگ ذات الرقاع همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بوديم، تا اينكه به درخت بزرگ و پر شاخ و برگى رسيديم. از آنجا كه درخت سايه خوبى داشت براى پيامبر صلى الله عليه و آله گذاشتيم. پيامبر صلى الله عليه و آله زير سايه درخت در حال استراحت بود، كه مرد مشركى رسيد و شمشير پيامبر صلى الله عليه و آله را - كه به درخت آويزان بود - برداشت و به پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: آيا از من مى ترسى ؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: نه. مرد مشرك گفت: چه كسى مى تواند تو را از دست من نجات دهد ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خدا. جابر مى گويد: با ديدن اين وضع، اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله به تهديد آن مرد پرداختند و نماز خوف بر پا شد. پيامبر صلى الله عليه و آله دو ركعت نماز را با عده اى خواند. سپس اين عده به عقب برگشتند و دو ركعت ديگر را با جماعت ديگرى خواند.
مسدّد از ابوعوانه نقل مى كند كه ابوبشر گفته است: نام آن مرد مشرك كه به پيامبر صلى الله عليه و آله حمله ور شده غورث بن حرث بود.(1)
اما كلينى جريان غورث را به شكل ديگرى روايت كرده است: ابان از ابوبصير و او از امام صادق عليه السلام روايت كرده كه فرمود: در جنگ ذات الرقاع پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در كنار دره اى زير درختى فرود آمد. در اين حال سيلى جارى شد و ميان ايشان و يارانش فاصله انداخت. همچنان كه مسلمانان كنار دره منتظر بودند تا سيل قطع شود، مرد مشركى پيامبر صلى الله عليه و آله را ديد كه تنهاست. به دوستان خود گفت: من اينك محمد را مى كشم.
ص: 282
سپس به طرف پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و شمشيرش را به سويش كشيد و گفت: اى محمد ! اينك چه كسى تو را از دست من نجات خواهد داد ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خداى من و خداى تو. در اين حال جبرئيل آن مرد را از اسبش به زمين انداخت، به گونه اى كه از پشت به زمين افتاد. در اين حال رسول خدا صلى الله عليه و آله بلند شد و شمشيرش را به دست گرفت و بر سينه آن مرد نشست و فرمود: اى غورث ! حال تو بگو چه كسى تو را از من نجات خواهد داد ؟ غورث گفت: بخشندگى و كرامت تو يا محمد ! سپس پيامبر صلى الله عليه و آله او را رها كرد. مرد در حالى كه از جايش بلند مى شد چنين گفت: به خدا سوگند تو از من بهتر و كريم تر هستى.(1)
در هر صورت، هر اندازه هم كه به اين منابع مراجعه شود، هيچ اثرى از نزول آيه در غزوه ذات الرقاع يا جريان غورث ديده نمى شود. بلكه ملاحظه مى شود پيامبر صلى الله عليه و آله پس از آن حادثه با مراقبت و نگهبانى شديدترى نماز گذارده است. آيا صاحبان و قائلان اين نظريه مى خواهند بگويند: با لغو حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله اطمينان و آرامش ايشان از بين رفته، و لذا امر به تشديد آن نموده است ؟
از جمله گفتگوهايى كه درباره قصه غورث و آيه تبليغ در ميان علماى اهل سنت صورت گرفته، سخنان رد و بدل شده ميان ابن حجر و قرطبى است. قرطبى مى گويد: همين كه در قصه غورث مى بينيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله تنهاست به معناى آن است كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن زمان محافظ و نگهبان نداشت، و آيه تبليغ و عصمت هم قبل از آن نازل شده است !
ابن حجر در پاسخ او گفته است: چنين نيست، بلكه آيه در همان روز نازل شد و پيامبر صلى الله عليه و آله نيز حفاظت از خود را لغو كرد. اما پيش از نزول آيه، هر گاه كه از ايمان يا امنيت پيامبر صلى الله عليه و آله كاسته مى شد با خود نگهبان همراه مى كرد، و گاهى كه قوى مى شد نگهبان به همراه نداشت.(2) در جريان مربوط به غورث هم به جهت قوت ايمانش محافظ به همراه نداشت.
ص: 283
ابن حجر در كتاب «فتح البارى» بابى باز كرده به نام «بابُ تَفَرُّقِ الناسِ عَنِ الإمامِ عِندَ القائِلةُ وَ الإستِظلال بِالشَجَرِ» ، يعنى باب پراكنده شدن مردم از امام (پيامبر صلى الله عليه و آله) هنگام خواب قيلوله نيمروزى و سايه گزينى زير درختان. در آن باب روايت جابر - يعنى روايت دوم جابر كه در همين نظريه پنجم آورديم - را به دو صورت نقل كرده است.
قرطبى درباره آن روايت گفته است: اين جريان مى رساند در آن زمان كسى از پيامبر صلى الله عليه و آله محافظت نمى كرد. بر خلاف اوائل بعثت كه همواره كسانى حفاظت از جان ايشان را بر عهده داشتند. اين هم به دليل آن بود كه پس از نزول آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» جريان حفاظت از جان پيامبر صلى الله عليه و آله لغو شده بود.
ابن حجر مى گويد: بايد در پاسخ قرطبى بگويم كه اصولاً اين حادثه سبب نزول آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» شد. چنانكه ابن ابى شيبه از طريق محمد بن عمرو بن ابى سلمه از ابوهريره نقل مى كند:
هر گاه در منزلى فرود مى آمديم، هر درختى كه بزرگ تر بود و سايه بيشترى داشت به پيامبر صلى الله عليه و آله اختصاص مى داديم. يك بار كه پيامبر صلى الله عليه و آله زير درختى نشسته بود، مردى از راه رسيد و شمشير آن حضرت را برداشت و گفت: اى محمد ! اينك چه كسى مرا از كشتن تو باز مى دارد. فرمود: خداوند. پس از اين جريان بود كه خداوند آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» را نازل فرمود. اين حديث از نظر سند «حسن» مى باشد.
اگر پيش از نزول آيه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله محافظ داشت، اين احتمال وجود دارد كه گفته شود:
رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره همراه داشتن محافظ مخيّر بود؛ يعنى مى توانست همراه خود محافظ داشته باشد، و مى توانست بدون محافظ باشد. اما يکمرتبه به دليل نيروى يقين خود محافظ به همراه نداشت. چون آن واقعه رخ داد و اين آيه هم نازل شد، همراهى محافظ را به كلى لغو كرد.(1)
ص: 284
اگر قرطبى درباره اين داستان دچار اشتباه شده جاى بسى تأسف است. اما شگفت انگيزتر از او ابن حجر است كه متوجه نشده آيه عصمت در سوره مائده آمده كه در سال دهم هجرى نازل شده است. در حالى كه غزوه ذات الرقاع در سال چهارم در گرفته است.
از سوى ديگر، ابوهريره در سال هفتم هجرت به مدينه آمده است. بنا بر اين، ابوهريره چگونه مى توانسته در غزوه ذات الرقاع حضور داشته باشد ؟ ! پس معلوم مى شود اين روايت كاملاً دچار اشكال است.
همچنين ابن حجر از اين مطلب غافل شده كه پس از آن حادثه، حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله جدى تر و شديدتر و در همان غزوه ذات الرقاع براى حفاظت پيامبر صلى الله عليه و آله نماز خوف خوانده شد.
و نيز ابن حجر غافل از اين است كه بخارى نماز خوف پيامبر صلى الله عليه و آله را در كتابش نوشته و او هم مشغول شرح كتاب بخارى است !
اين همه غفلت و اشتباه دليلى ندارد مگر آن كه گفته شود ذهن ابن حجر افسون شده، تا آيه عصمت را فقط به جريان حفاظت از جان پيامبر صلى الله عليه و آله مربوط سازد، تا از اين طريق بتواند آن را از جريان غدير دور كند !
در پايانِ اين نظريه، يادآورى اين نكته لازم است كه روايات بسيارى درباره حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله در غزوه تبوك وارد شده است. در حالى كه غزوه تبوك شش سال پس از غزوه ذات الرقاع واقع شده است.
همچنين در فتح مكه - كه چهار سال بعد از اين حادثه واقع شد - پيامبر صلى الله عليه و آله به شدت مورد محافظت قرار مى گرفت. بنا بر اين، قطعا آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» در ارتباط با حفاظت از جان پيامبر صلى الله عليه و آله نبود.
بخارى در صحيح به نقل از هشام و هشام از پدرش گويد: چون رسول خدا صلى الله عليه و آله در سال فتح مكه به راه افتاد، خبر حركتش به قريش رسيد. ابوسفيان بن حرب، حكيم بن حزام و بديل بن ورقاء همواره درباره رسول خدا صلى الله عليه و آله گزارش جمع مى كردند.
ص: 285
آنان نيز حركت كرده و از مكه بيرون آمدند تا به گذرگاه ظهران رسيدند، و بيابانى داغ همانند صحراى عرفات را در مقابل خود ديدند.
ابوسفيان گفت: اينجا گويا صحراى داغ عرفه است. بديل بن ورقاء گفت: اينجا صحراى بنى عمر است. ابوسفيان در پاسخ گفت: عمرو بسيار كوچك تر از آن است كه چنين بيابانى داشته باشد. آنان همچنان سخن مى گفتند كه عده اى از محافظان و نگهبانان پيامبر صلى الله عليه و آله آنان را ديدند. همگى را شناختند و آنها را دستگير كرده و به نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله بردند ... .(1)
بر همه اين شواهد موجود بايد افزود: ستونى از محافظان را كه همواره در مسجد شريف نبوى حضور داشتند و ستون حفاظتى آن حضرت در سال وفود - يعنى سال نهم هجرى كه هيأت هاى قريشيان آمد و رفت مى كردند - را نيز بايد در نظر گرفت، كه لحظه اى از حفاظت از جان پيامبر صلى الله عليه و آله غافل نمى شدند.(2)
ششمين نظريه اى كه اهل سنت درباره سبب نزول آيه امر به تبليغ بيان داشته اند، آن است كه: اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله نه تاريخ نزول آيه را مشخص كرده اند و نه آن را به مسئله حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله ربط داده اند. بلكه گفته اند آيه عام است، و چنان وجوب تبليغ رسالت را به پيامبر صلى الله عليه و آله تأكيد مى كند كه اگر آن حضرت رسالت خود را تبليغ نكند گويا اصلاً به وظيفه اش - كه ابلاغ رسالت باشد - عمل نكرده است.
سيوطى در «الدرّ المنثور» مى گويد: عبد بن حميد، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم و ابوالشيخ از قتاده نقل كرده اند كه درباره اين آيه مى گفت: خداوند به پيامبرش صلى الله عليه و آله خبر داد كه (خطر) مردم را از او باز خواهد داشت و او را از آنان در امان نگه مى دارد، و آنگاه به پيامبرش صلى الله عليه و آله دستور به ابلاغ رسالت داد. همچنين شنيديم كه به
ص: 286
پيامبر صلى الله عليه و آله گفته شد: خوب است پنهان شوى. اما حضرت فرمود: به خدا سوگند تا زمانى كه من يار و همنشين اين مردم باشم خداوند پشتم را براى آنان خالى نخواهد كرد.(1)
اين نظريه هم به گونه اى شبيه همان نظريه اول است، و تمام اشكال هايى كه بر آن وارد كرديم در اينجا نيز صدق مى كند. همچنين روايات اين نظر مستند نيستند و بر معنى آيه منطبق نمى باشند. حتى اگر قضيه شرطيه موجود در آيه را هم درست كنيم، باز تنها به تأكيد ابلاغ رسالت محدود نمى شود. درباره اين نظر باز هم سخن خواهيم گفت.
در بررسى مطالب مربوط به آيه تبليغ گفتيم: بزرگان اهل سنت هفت نظر درباره شأن نزول آن داده اند، كه شش نظر مخالف نظر اهل بيت عليهم السلام و يك نظر با اهل بيت عليهم السلام موافق مى باشد. پس از بررسى و نقد شش نظر مخالف، اينك به نظريه موافقان اهل بيت عليهم السلام مى پردازيم:
سيوطى مى گويد: ابن ابى حاتم، ابن مردويه و ابن عساكر به نقل از ابوسعيد خدرى روايت كرده اند كه گفت: آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» روز غدير خم و درباره امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد.
ابن مردويه نيز روايتى از ابن مسعود استخراج كرده كه گفت: در زمانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله زنده بود ما آيه را اينگونه مى خوانديم: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ (إنَّ عَليّا عليه السلام مَولَى المُؤمِنينَ) وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «اى رسول ما آنچه از سوى خدا بر تو نازل شده ابلاغ كن (كه على عليه السلام مولاى مؤمنان است) اگر چنين نكنى رسالت پروردگارت را انجام نداده اى و خداوند تو را از (فتنه ها و دسيسه هاى) مردم نگاه مى دارد» .(2)
ص: 287
از جابر بن عبداللّه و عبداللّه بن عباس ذ - دو صحابى پيامبر صلى الله عليه و آله - نقل شده است كه گفته اند: خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد على صلى الله عليه و آله را براى مردم نصب كند و ولايتش را به آنان خبر دهد. اما رسول خدا صلى الله عليه و آله ترسيد كه به او بگويند پسرعمويش را مورد لطف قرار داده و براى اين كار به آن حضرت طعنه بزنند. خداوند وحى فرستاد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» . با نزول اين آيه، رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز غدير خم ولايت على عليه السلام را اعلام كرد.(1)
سيوطى در «الدرّ المنثور» به اسناد حافظ ابن مردويه و ابن عساكر از ابوسعيد خدرى روايت كرده اند: زمانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز غدير خم على عليه السلام را منصوب و مردم را به ولايت او دعوت مى كرد، جبرئيل بر آن حضرت نازل شد و اين آيه را آورد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» : «امروز دينتان را برايتان كامل كردم» .(2)
خطيب بغدادى، حافظ حسكانى، ابن عساكر، ابن كثير، خوارزمى و ابن مغازلى، هر يك به سند خود از ابوهريره روايت كرده اند كه گفت:
هر كس روز هجدهم ذى الحجه را روزه بگيرد، ثواب روزه شش ماه برايش نوشته مى شود. زيرا آن روز، روز غدير خم مى باشد كه چون رسول خدا صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را گرفت و گفت: آيا من ولى مؤمنين نيستم ؟ مردم گفتند: آرى، چنين است يا رسول اللّه !
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هر كس من مولاى اويم، على عليه السلام هم مولاى او است. سپس عمر بن خطاب گفت: به به مبارك بادت اى پسر ابوطالب. مولاى من و مولاى همه مسلمانان شدى. در اين هنگام خداوند اين آيه شريفه را نازل كرد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دَينَكُم ... » .(3)
ص: 288
هر كس اطلاعات بيشترى خواسته باشد به كتاب هايى كه علماى مسلمان در طول قرن ها درباره اين حديث نوشته اند مراجعه كند. مانند رساله حافظ ابن عقده، «حديث غدير» تأليف طبرى مورخ و مفسر مشهور، «حديث غدير» تأليف حافظ دارقطنى، ذهبى، عبيداللّه حسكانى، مسعود سجستانى و ... . همچنين كتاب «الغدير» و نيز بخش حديث غدير از كتاب «عبقات الانوار» ، كه در اين دو كتاب حق مطلب زا به طور كامل ادا كرده اند.
همچنين ثعالبى در تفسير خود روايتى از امام جعفر صادق عليه السلام روايت مى كند كه آن حضرت فرمود: آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» درباره فضيلت على عليه السلام است. زمانى كه اين آيه نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: هر كس من مولاى او هستم، على عليه السلام هم مولاى او است.
ثعالبى در حديث ديگر با سند خود از كلبى، از ابوصالح، از ابن عباس درباره اين آيه روايت مى كند كه گفت: آيه درباره على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده است. خداوند به پيامبرش صلى الله عليه و آله دستور داد تا ولايت على عليه السلام را ابلاغ كند. آن حضرت نيز دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: هر كس من مولاى او مى باشم، على عليه السلام هم مولاى او است. خدايا دوستانش را دوست بدار و با دشمنانش دشمن باش.(1)
علامه امينى در «الغدير» مى نويسد: اين آيه در هجدهم ذى الحجه سال دهم هجرى (سال حجة الوداع) نازل شد، زمانى كه پيامبر بزرگوار صلى الله عليه و آله به غدير خم رسيد.
هنوز پنج ساعتى از روز گذشته بود كه جبرئيل اين آيه را براى پيامبر صلى الله عليه و آله آورد و گفت:
اى محمد خداوند بر تو سلام مى كند و به تو مى فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» فى عَلىٍّ عليه السلام «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : «اى رسول ما آنچه از سوى خدا» درباره على عليه السلام «بر تو نازل شده به مردم ابلاغ كن و اگر چنين نكنى رسالت پروردگارت را انجام نداده اى» .
ص: 289
اين در حالى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله پيشاپيش جمعيت حركت مى كرد، و جمعيتى حدود يكصد هزار نفر يا بيشتر، در حال بازگشت از مكه نزديكى جحفه رسيده بودند. رسول خدا صلى الله عليه و آله دستور داد آنان را كه از پيش رفته اند بر گردانند و آنان را كه از پى مى آيند در همان مكان نگه دارند. آنگاه جبرئيل گفت كه على عليه السلام را به عنوان امام مردم معرفى كند، و آنچه از سوى خداوند درباره او نازل شده به مردم برساند. همچنين به پيامبر صلى الله عليه و آله خبر داد كه خداوند عزيز و جليل او را از مردم مصون خواهد داشت.
اين روايت نزد شيعيان از مسلمات به شمار مى رود. اما در مقام بحث و مذاكره درباره ولايت على عليه السلام و شأن نزول آيه با اهل سنت، از احاديث و منابع خودشان دليل مى آوريم.(1)
سپس شيخ عبدالحسين امينى در همين رابطه، سى نفر از علماى اهل سنت را نام مى برد كه در آثار خود روايت كرده اند: آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» درباره ولايت على عليه السلام نازل شده است. در اينجا به جهت رعايت اختصار نام تعدادى از مهم ترين اين افراد را يادآور مى شويم:
1. حافظ ابوجعفر محمد بن جرير طبرى (م 310 ق) ، به سند روايى خود در كتاب «الولاية» - كه درباره طرق حديث غدير نوشته - از زيد بن ارقم روايت مى كند كه گفت: زمانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از حجة الوداع باز مى گشت، به هنگام نيمروز و گرماى سوزان به غدير خم رسيد. دستور داد جهاز شتران را روى هم چيدند. آنگاه منادى مردم را براى نماز جماعت ندا داد. همه ما جمع شديم. رسول خدا صلى الله عليه و آله خطبه رسايى ايراد كرد. آنگاه فرمود: خداوند اين آيه را بر من نازل فرموده است: «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ فإن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .
2. حافظ ابن ابى حاتم ابومحمد حنظلى رازى (م 327 ق) .
3. حافظ ابوعبداللّه محاملى (م 330 ق) روايت را در كتاب امالى خود از ابن عباس نقل كرده است.
ص: 290
4. حافظ ابوبكر فارسى شيرازى (م 407 ق) در كتاب خود به نام «ما نزل من القرآن فى أميرالمؤمنين عليه السلام» با اسناد خود از ابن عباس.
5 . حافظ ابن مردويه (ت 323 م 416 ق) به اسناد خود از ابوسعيد خدرى، و با سند ديگرى از ابن مسعود.
6 . ابواسحاق ثعلبى نيشابورى (م 427 ق) در تفسير «الكشف و البيان» .
7. حافظ ابونعيم اصفهانى (م 430 ق) در كتاب «ما نزل من القرآن فى على عليه السلام» .
8 . ابوالحسن واحدى نيشابورى (م 468 ق) در كتاب «اسباب النزول» .(1)
9. حافظ ابوسعيد سجستانى (م 477 ق) در كتاب «الولاية» به چند طريق از ابن عباس نقل كرده است.
10. حافظ حاكم حسكانى ابوالقاسم در كتاب «شواهد التنزيل لقواعد التفصيل و التأويل» به سند خود از كلبى از ابوصالح از ابن عباس و جابر.
11. حافظ ابوالقاسم ابن عساكر شافعى (م 571 ق) به اسناد خود از ابوسعيد خدرى.
12. ابوالفتح نطنزى در كتاب «الخصائص العلوية» به اسناد خود از امام محمد باقر و امام جعفر صادق عليهماالسلام روايت كرده است.
13. ابوعبداللّه فخرالدين رازى شافعى (م 606 ق) در «التفسير الكبير» .(2)
14. ابوسالم نصيبى شافعى (م 652 ق) در كتاب «مطالب السؤول» .(3)
15. حافظ عزالدين رسعنى موصلى حنبلى (ت 589 ق) .
ص: 291
16. شيخ الاسلام ابواسحاق حموينى (م 722 ق) در كتاب «فرائد السمطين» از سه استاد خود: برهان الدين بن عمر حسنى مدنى، مجدالدين عبداللّه بن محمود موصلى و بدرالدين محمد بن محمد بن اسعد بخارى، به اسناد خود از ابوهريره نقل كرده اند.
17. سيد على همدانى (م 786 ق) در كتاب «مودة القربى» از براء بن عازب نقل كرده است.
18. بدرالدين بن عينى حنفى (ت 762 م 855 ق) در كتاب «عمدة القارى فى شرح صحيح البخارى» به نقل از حافظ واحدى.(1)
جاى بسى شگفتى است كه نظريه موافق اهل بيت عليهم السلام درباره سبب نزول آيه تبليغ، تا كنون در منابع اهل سنت زنده مانده است. زيرا اين نظريه پايه هايى را كه قريشيان با كوشش فراوان بنياد نهاده اند تا مسلمانان را در مسئله امامت و خلافت پس از پيامبر صلى الله عليه و آله قانع كنند، فرو مى ريزد.
و نيز وجود حديث غدير و حديث هاى مربوط به آيه تبليغ و امثال آن ناصبيان را به خشم مى آورد. آنان آرزو داشتند اى كاش هيچ يك از آن احاديث در صحاح و منابع ديگر وجود نمى داشت. آنان به جاى آنكه در پرتو قرآن و نقاط مشترك سنت درباره حديث غدير مباحثه علمى كنند، انواع تهمت ها و ناسزاها را نثار شيعيان و علماى شيعه مى كنند، كه بر اين احاديث دست يافته و از مصادرشان استخراج كرده اند.
شيخ محمد ناصرالدين البانى درباره محفوظ داشتن پيامبر صلى الله عليه و آله از آزار مردم چنين مى گويد: از رسول خدا صلى الله عليه و آله حفاظت و نگهبانى مى شد، تا اين آيه نازل شد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» . رسول خدا صلى الله عليه و آله سر خويش را از روزنه بيرون آورد و به محافظان خود فرمود: اى مردم، بر گرديد كه خداوند مرا حفظ خواهد كرد.(2)
ص: 292
ترمذى و ابن جرير طبرى و حاكم نيشابورى اين حديث را از طريق حارث بن عبيد، از سعيد جريرى، از عبداللّه بن شقيق، از عايشه روايت كرده اند.
ترمذى درباره اين حديث گفته است: حديث غريبى است، زيرا با سند ديگرى نيز نقل شده است. اتفاقا از طريق جريرى از عبداللّه بن شقيق نقل شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله تا زمان نزول آيه امر به تبليغ محافظت مى شد. اما در اين طريق روايى هيچ نامى از عايشه نبرده اند.
آنگاه البانى تصريح مى كند كه طريق دوم - كه عايشه در سند آن قرار ندارد - درست تر است. براى آنكه حارث بن عبيد - كه در طريق اول وجود داشت - همان ابوقدامه ايادى است كه متهم به ضعف در حفظ حديث بوده است.
چنانكه حافظ با اشاره به او مى گويد: حارث بن عبيد دروغگو نيست، ولى در ضبط و نقل حديث خطا مى كند. بعضى از كسانى كه ترمذى از آنها نام برده نظر او را درباره حديث فوق نپذيرفته اند. از جمله اسماعيل بن عليه، كه هم ثقه است و هم حافظ. چنانچه ابن جرير طبرى همين روايت را با دو سند از اسماعيل به صورت مرسل نقل كرده است.
البته بايد گفت: حديث اسماعيل در عين مرسله بودن صحيح است. اما نظر حاكم در حديثى كه به عايشه اسناد داده شد، مبنى بر اينكه سند حديث صحيح مى باشد درست نيست، زيرا راوى آن ضعف حافظه دارد و در نقل خطا مى كند.
اگر چه بعضى از بزرگان مانند ذهبى به حديث او عمل كرده باشند. آرى، اصل حديث حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله تا زمان نزول آيه امر به تبليغ و آيه عصمت صحيح است، و شاهد صحت آن هم حديثى است كه ابوهريره نقل كرده است:
هر گاه پيامبر صلى الله عليه و آله در منزلى فرود مى آمد، اصحاب نگاه مى كردند هر درختى كه بزرگ تر و پر سايه تر بود به پيامبر صلى الله عليه و آله مى دادند تا زير آن استراحت كند، بعد از آن اصحاب هم زير سايه همان درخت فرود مى آمدند. يك وقت كه پيامبر صلى الله عليه و آله زير درختى
ص: 293
نشسته و شمشيرش را به آن آويزان كرده و به خواب رفته بود، مرد باديه نشينى آمد و شمشير را از درخت برداشت و به پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك شد.
او را بيدار كرد و گفت: اى محمد ! در اين شب تاريك چه كسى تو را از دست من نجات خواهد داد ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خدا. آنگاه خداوند اين آيه را نازل فرمود: «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .
همين روايت را افرادى مانند ابن حبّان در موارد متعدد در كتاب «الصحيح»(1) و ابن كثير به نقل از ابن مردويه در «السيرة النبوية»(2) به دو طريق از حماد بن سلمه روايت كرده اند:
يكى محمد بن عمرو، از ابو سلمه، از حماد، كه اين سند «حسن» مى باشد. دوم ابن كثير شاهد ديگرى از حديث جابر آورده كه ابن ابى حاتم آن را روايت كرده است: حديث مصون ماندن پيامبر صلى الله عليه و آله از آزار مردم، علاوه بر روايت ابوهريره، دو شاهد و مؤيد ديگر نيز دارد، كه از سعيد بن جبير و محمد بن كعب قرظى به صورت مرسل نقل شده اند.
بر خلاف احاديثى كه درباره حفاظت جان پيامبر صلى الله عليه و آله و آيه امر به تبليغ نقل شد، شيعيان عقيده دارند آيه مذكور در روز غدير و درباره على عليه السلام نازل شده است. براى اثبات ادعاى خود به رواياتى متوسل مى شوند كه بيشتر آن روايات يا مرسل هستند يا مبهم و معيوب. از جمله به روايتى از ابوسعيد خدرى تمسك جسته اند كه انتساب روايت به ابوسعيد درست نيست.
چنانكه من (البانى) هم آن را در كتاب «سلسلة الاحاديث الضعيفة» در دريف احاديث ضعيف به شماره 4922 ثبت كرده ام. همچنين احاديث ديگرى كه
ص: 294
عبدالحسين شرف الدين در كتاب «المراجعات» ص 38 بدون هيچ تحقيقى در سند آنها نقل كرده، از نظر من همه آن روايات ضعيف و غير قابل اعتبار مى باشند.
البته عادت او (سيد شرف الدين) همين است. چنانكه در جمع آورى احاديث كتابش نيز بدون تحقيق احاديث ضعيف و قوى را در هم آميخته است، زيرا هدف او فقط جمع آورى و ارائه هر چيزى است كه به گونه اى حقانيت مذهبش را ثابت مى كند. اين عمل بر اساس قاعده «هدف وسيله را توجيه مى كند» انجام گرفته، كه شيعيان بدان معتقد هستند. از اين نويسنده و رواياتى كه نقل مى كند بايد پرهيز كرد.
البته او تنها با تمسك به روايات ضعيف نيست كه در اثبات ادعاى خود مى كوشد، بلكه چيزهايى را به قرّاء نيز نسبت مى دهد، اگر نگويم به آنان نسبت دروغ مى دهد. او در همان كتاب «المراجعات» درباره روايت ابوسعيد سخن نابجا و باطلى گفته است. او مى گويد: اين روايت - يعنى روايتى كه از ابوسعيد نقل مى كند - را عده ديگرى از اهل سنت مانند واحدى نيز نقل كرده اند.
دروغ بودن سخن او از آنجا دانسته مى شود كه حتى افراد مبتدى و تازه كار در علم رجال و حديث مى دانند واحدى از اصحاب (راويان) هيچ يك از سنن مذاهب چهارگانه (سنن دارمى، ترمذى، نسائى و سنن بيهقى) نيست.
او فقط مفسرى است كه با اسنادى كه در دست دارد روايات صحيح و غير صحيح را روايت مى كند، و همين روايت ابوسعيد - كه مورد استناد سيد شرف الدين قرار گرفته - از جمله احاديثى است كه كسى آن را صحيح نمى داند. اما او اين حديث را از سندها و طرق ضعيف و متروكى كه واحدى در كتابش آورده نقل كرده است. چنانكه ما نيز در كتاب «سلسلة الاحاديث الضعيفة» آن را در احاديث ضعيف قرار داديم.
اين عادت هميشگى شيعيان است كه دروغ بستن به اهل سنت را عملاً در كتاب ها و سخنرانى هاى خود جايز و حلال مى دانند. اين در حالى است كه خودشان «تقيه» را حلال و بلكه واجب مى دانند ... .
ص: 295
براى همين است كه شيخ الاسلام ابن تيميه - كه بيشترين شناخت را از آنها دارد - گفته است: شيعيان دروغگوترين فرقه ها و خودخواه ترين اشخاص هستند.
من خود دروغ آنها را در برخى از تأليفاتشان، از جمله تأليفات همين سيد عبدالحسين شرف الدين به طور جدى لمس كرده ام. شاهد اين ادعا همان دروغى است كه از او نقل كردم. علاوه بر آن، خوانندگانش را نيز به توهم كشانده كه اين حديث نزد اهل سنت از مسلّمات است. در حالى كه علت آن را مسكوت گذاشته و از پيش خود ادعا كرده كه طرق روايتى حديثى نيز زياد مى باشد.(1)
اين بود سخنان البانى.
و اما در پاسخ سخنان البانى به او مى گوييم:
تهمت و بدگويى و صدور حكم درباره ديگران و دسته بندى گروه هاى مسلمان را - از جهت اينكه كدام راستگوتر و كدام دروغگوتر هستند - كنار بگذار، زيرا هم در شيعيان و هم اهل سنت انواع انسان ها وجود دارند. البته حكم ناصبى به كلى جداست.
اى البانى، و اى كسى كه ادعاى فقه و حديث دارى ! فراموش نكن كه ابن تيميه كه درباره على بن ابى طالب عليه السلام انصاف به خرج نداده، قطعا نمى تواند با شيعيانش منصفانه بر خورد كند. تو (البانى) خود از على عليه السلام دفاع كرده اى و آنگاه كه ابن تيميه حديث «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ» را انكار كرد. اين حركت او را ظلم دانستى و محكوم كردى، و خود گفتى حديث غدير حديثى است صحيح، و در كتاب «سلسلة الاحاديث الصحيحة» چندين صفحه درباره آن نوشته اى.
متن نوشته البانى در اثبات صحت حديث غدير بدين قرار است:
حال كه نظر ابن تيميه را دانستى، بدان كه انگيزه اصلى من از سخن گفتن درباره حديث غدير و بيان صحت آن اين است كه ديدم شيخ الاسلام ابن تيميه قسمت اول
ص: 296
حديث را ضعيف شمرده، و قسمت دوم آن را نيز به كلى دروغ دانسته است. به نظر من اين نظر مبالغه اى بيش نيست، مبالغه اى كه نتيجه شتاب او در تضعيف احاديث است، زيرا او پيش از آنكه همه طرق روايتىِ يك حديث را جمع و به دقت بررسى كند، درباره صحت و ضعف آن نظر مى دهد.
اما آنچه شيعيان درباره اين حديث و احاديث مانند آن مى گويند كه پيامبر صلى الله عليه و آله درباره على عليه السلام فرموده: او خليفه پس از من مى باشد، به هيچ عنوان درست نيست. بلكه اين سخن از نوع همان باطل گويى هاى بسيارى است كه واقعيت تاريخى خلاف آن را شهادت مى دهد. براى آنكه اگر فرضا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله چنين سخنى فرموده بود، حتما به دستور ايشان عمل مى شد، زيرا سخن پيامبر صلى الله عليه و آله عين وحى الهى است، و خداوند متعال خلاف وعده خود عمل نمى كند.(1)
البته مشاهده مى كنيم كه خود البانى هم در پايان سخن شتاب گرفته، و خبر تشريعى را به جاى خبر غيبى قرار داده است ! در حالى كه ميان اين دو تفاوت بسيارى است. چرا كه اگر بتوان خبر تشريعى را به جاى خبر غيبى نشاند، اولين نتيجه اش آن است كه حديثى كه خود البانى صحيح شمرده و محكم نموده، نقض شود !
مانند اين سخن پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ؛ اگر قرار باشد سخن پيامبر صلى الله عليه و آله وحى باشد، اين سخن نيز وحى است. بنا بر اين، سخن پيامبر صلى الله عليه و آله واجب است على عليه السلام ولىّ و سيد همه مسلمانان باشد، و مسلمانان همچنان كه در برابر رسول خدا صلى الله عليه و آله خاضع و تسليم بودند در برابر او نيز تسليم و مطيع باشند.
ولى همه مى دانيم كه چنين چيزى تحقق نيافت، بلكه در روز دوم و سوم شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله به خانه وحى هجوم بردند. حتى تهديد كردند كه اگر از خانه بيرون نيايد و تسليم بيعت با خلافت ابوبكر نشود، خانه را با تمام اهلش مى سوزاند ! ! آنگاه بود كه على عليه السلام را مجبور به بيعت كردند، كه داستانش در منابع تاريخى اسلام معروف است.
ص: 297
بنا بر اين، اين سخن رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: على عليه السلام خليفه پس از من است، مانند آن است كه مى فرمايد: هر كسى من مولاى اويم اين على عليه السلام مولاى او است. اگر جمله اول خبر از آينده مى دهد، جمله دوم نيز خبر از تحقق آن در آينده مى دهد. پس چگونه است كه عكس سفارش پيامبر صلى الله عليه و آله تحقق يافت ؟ چرا كه مى بينيم در عمل، به جاى آنكه هر كس پيامبر صلى الله عليه و آله سيد و مولايش بود على صلى الله عليه و آله هم مولاى او باشد، رعيت آمدند و مولاى خود را بر بيعت با خود مجبور نمودند !
آقاى البانى كه طبق مبنى و گفته خود نمى تواند جواب اين اشكال را بدهد. ولى ما در مقام جواب مى گويم:
اولاً: خبر در هر دو حديث خبر تشريعى و بيان تكليف مسلمانان و واجبات آنان است، نه خبر از امور غيبى. تا وقوع غير اين خبر درست نباشد.
ثانيا: آيا خود شما هنگامى كه حديث مربوط به شأن نزول آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» را تضعيف مى كردى، همه طرق روايتى آن را جمع كردى و در آن دقت نظر كافى كردى ؟ كه گفتى: اينها احاديثى مرسل و مشكل هستند ! آيا طرق ثعلبى، ابونعيم، واحدى، ابوسعيد سجستانى، حسكانى و نيز سندهاى آنها را ديدى ؟ كه آنگاه دريافته باشى همه آنها ضعيف و مرسل و معيوب هستند.
آيا نگاه كردى كه ببينى در ميان راويان حديث كسى هست كه تو او را قبول ندارى ؟ با تو نيز به همان اشتباهى گرفتار شدى كه پيش از اين ابن تيميه گرفتار شده بود و تو از او انتقاد مى كردى ؟ !
جا دارد البانى و هم عقيده هاى او تفسيرى را كه ما بر آيه تبليغ نوشته ايم ملاحظه كنند، و با دقت طرق روايتى و اسنادى را كه ارائه كرده ايم بررسى كنند. آنگاه با هر معيارى كه خود مى خواهند آن را مورد سنجش قرار دهند، به شرط آنكه تناقض گويى نكنند؛ يعنى آنچه را پيش از اين در كتاب هايشان نوشته اند نقض نكنند.
ص: 298
در اين بررسى جديد راوى يا روايتى را كه پيش از اين قبول داشتند و يا در جاى ديگرى روايتش را قبول كرده اند، صرفا به جهت اينكه فضيلتى از على عليه السلام را بيان مى كند تضعيف نكنند !
در اينجا اسانيد يكى از منابع اهل سنت را كه به چندين طريق تأكيد كرده كه آيه تبليغ درباره حضرت على عليه السلام نازل شده را همراه با بررسى سند و دلالت آن مى آوريم:
عبيداللّه بن عبداللّه بن احمد عامرى قرشى معروف به حافظ ابوالقاسم حاكم حسكانى (م قرن 5 ق) - شاگرد حاكم نيشابورى مؤلف كتاب «مستدرك» - در كتاب «شواهد التنزيل» هفت روايت نقل كرده كه آيه امر به تبليغ و آيه عصمت درباره على عليه السلام نازل شده است. آن روايات عبارت اند از:
ابوعبداللّه دينورى با قرائت حديثى به ما خبر داد و گفت: حديث گفت براى ما احمد بن محمد بن اسحاق (ابراهيم) سنّى و گفت: خبر داد مرا عبدالرحمن بن حمدان و گفت: حديث گفت براى ما محمد بن عثمان عبسى و گفت: حديث گفت براى ما ابراهيم بن محمد بن ميمون و گفت: حديث گفت براى ما على بن عابس بن اعمش از ابى الجحاف (داوود بن ابى عوف) ، از عطيه، از ابوسعيد خدرى كه گفت: آيه «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» درباره على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده است.
حاكم ابوعبداللّه حافظ جمله اى براى ما نقل كرد و گفت: خبر داد ما را على بن عبدالرحمن بن عيسى دهقان در كوفه و گفت: حسين بن حكم حبرى براى ما حديث گفت؛ و او هم حديث را از حسن بن حسين عرنى روايت مى كرد كه گفته است: حديث گفت براى ما حبان بن على عنزى، از كلبى، از ابوصالح، از ابن عباس كه: آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» درباره على عليه السلام نازل شده است. به اين صورت كه به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داده شد كه درباره ولايت على عليه السلام تبليغ كن. پيامبر صلى الله عليه و آله نيز دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: هر كس من مولاى او هستم على عليه السلام نيز مولاى او است. خدايا هر كس على عليه السلام را دوست دارد دوستش بدار، و هر كس با على عليه السلام دشمنى كند دشمنش باش.
ص: 299
همين روايت را جماعتى از مفسران به نقل از حبرى روايت كرده اند، و سبيعى هم در تفسير خود به نقل از حبرى روايت را نقل كرده است. و من (حاكم حسكانى) هم گويا از سبيعى شنيده ام. اما جماعت ديگرى روايت را از كلبى نقل كرده اند. همه طرق روايىِ اين حديث را من (حسكانى) در كتاب خودم «دعاء الهداة الى اداء حق الموالاة» - كه در ده جلد نوشته ام - بررسى نموده ام.
ابوبكر سكرى به ما خبر داد و گفت: ابوعمرو مقرى به ما خبر داد و گفت: حسن بن سفيان به ما خبر داد و گفت: احمد بن ازهر براى من حديثى نقل كرد و گفت: عبدالرحمن بن عمرو بن جبله براى ما نقل حديث كرد و گفت: عمر بن نعيم بن عمر بن قيس ماصر براى ما نقل حديث كرد و گفت: از جد خودم شنيد كه مى گفت: عبداللّه بن اوفى حديثى براى ما نقل كرد و گفت: شنيدم رسول خدا صلى الله عليه و آله روز غدير خم اين آيه را تلاوت فرمود: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» .
سپس دست هاى خود را بالا برد، به گونه اى كه سفيدى زير بغل هايش ديده مى شد. آنگاه فرمود: بدانيد هر كس كه من مولايش هستم على عليه السلام نيز مولاى او است. پروردگارا دوستانش را دوست بدار و با دشمنانش دشمن باش. سپس فرمود: خدايا، تو خود (بر اين ابلاغ رسالت من) گواه باش.
نسخه اى از اصل روايتى كه شنيده بودم براى عمرو بن محمد بن احمد عدل قرائت مى كردم. او به من خبر داد و گفت: زاهر بن احمد ما را خبر داد و گفت: ابوبكر بن محمد بن يحيى صولى به ما خبر داد و گفت: مغيرة بن محمد براى ما حديثى نقل كرد و گفت: على بن محمد بن سليمان نوفلى گفته است: پدرم برايم گفت: از زياد بن منذر شنيدم كه مى گفت: نزد ابوجعفر محمد بن على (امام باقر عليه السلام) بودم و او براى مردم سخن مى گفت؛ كه عثمان اعشى - كه از اهل بصره بود و از حسن بصرى روايت مى كرد - از جاى خود برخاست و به ابوجعفر گفت: اى پسر رسول خدا، خداوند مرا فدايت كند، حسن بصرى به ما خبر داده اين آيه (امر به تبليغ) در شأن مردى وارد شده، ولى به ما نمى گويد آن مرد كيست.
ص: 300
ابوجعفر گفت: اگر حسن بصرى بخواهد مى گويد كه در شأن چه كسى نازل شده، ولى او مى ترسد. (سبب نزول آيه آن است كه) جبرئيل بر پيامبر صلى الله عليه و آله فرود آمد و به ايشان گفت: خداوند به تو امر مى كند كه به مردم نماز بياموزى و آنان را به نماز فرا بخوانى. پيامبر صلى الله عليه و آله نيز آنان را به نماز دعوت كرد. دوباره جبرئيل فرود آمد و گفت: خدايت به تو امر مى كند كه امت خويش را به دادن زكات دعوت كنى. پيامبر صلى الله عليه و آله وجوب پرداخت زكات را به آنان اعلام كرد.
بار ديگر جبرئيل نازل شد و گفت: خدايت دستور مى دهد كه وجوب روزه را به امتت ابلاغ كن. پيامبر صلى الله عليه و آله وجوب روزه را براى مردم باز گفت. بار ديگر جبرئيل آمد و گفت: خدايت امر مى كند امت خويش را به وجوب حج آگاه سازى. پيامبر صلى الله عليه و آله نيز مردم را به حج و اعمال و مناسك آن دعوت فرمود.
مرتبه آخر جبرئيل آمد و گفت: پروردگارت امر مى كند همچنان كه امت خويش را به نماز و زكات و روزه و حج دعوت كردى، ولىّ آنان را نيز به آنان بشناسان. تا در انجام اين واجبات، حجت بر آنان تمام شده باشد.
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: پروردگارا، امت من هنوز با فرهنگ و انديشه هاى جاهلى فاصله اى نگرفته اند و تازه به اسلام گرويده اند، و هنوز رقابت و همچشمى در ميانشان وجود دارد.
اگر اينك چنين كارى بكنيم همه آنها به واسطه معرفى ولىّ از اسلام جدا مى شوند، و من از اين بابت بسيار مى ترسم. خداوند اين آيه را نازل فرمود: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» ؛ يعنى اگر ولىّ آنان را به آنان معرفى نكنى رسالت پروردگارت را كامل نكرده اى. «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .
وقتى خداوند مصونيت رسولش صلى الله عليه و آله را تضمين كرد و همچنين او را از عدم تكميل رسالتش بيم داد، پيامبر صلى الله عليه و آله دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و فرمود: اى مردم، هر كس من مولايش هستم، على عليه السلام نيز مولاى او است. خدايا، هر كس على عليه السلام را دوست داشته باشد دوستش بدار، و هر كس با على عليه السلام دشمنى كند دشمنش باش. هر كس
ص: 301
على عليه السلام را يارى كند او را يارى كن. هر كس او را رها و خوار سازد تو خوار و رهايش ساز، و دوست بدار هر كس او را دوست مى دارد، و خشمگين باش با هر كس كه با على عليه السلام دشمنى مى كند.
زياد گويد: در اين لحظه عثمان گفت: در تمام سفر تا بازگشت به شهرم هيچ چيزى بهتر از اين حديث نديدم.
على بن موسى بن اسحاق به نقل از محمد بن مسعود بن محمد حديثى برايم نقل كرد و گفت: سهل بن بحر - كه براى ما نقل حديث مى كرد - گفت: فضل بن شاذان از محمد بن ابى عمير، از عمر بن اذينه، از كلبى، از ابوصالح، از ابن عباس و جابر بن عبداللّه براى ما نقل حديث كرد؛ كه اين دو بزرگوار گفته اند: خداوند به محمد صلى الله عليه و آله دستور داد تا على عليه السلام را به ولايت پس از خويش منصوب و به مردم نيز اعلام كند.
اما رسول خدا صلى الله عليه و آله ترسيد كه مبادا مردم بگويند او پسرعمويش را انتخاب كرده، و يا در اين باره او را شماتت كنند و طعنه بزنند، كه خداوند بر او وحى فرستاد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» . پس رسول خدا صلى الله عليه و آله ولايت على عليه السلام را در روز غدير اعلام كرد.
محمد بن قاسم بن احمد در تفسير خود گفته است: ابوجعفر محمد بن على فقيه براى ما حديث نقل مى كرد و گفت: پدرم برايم نقل حديث كرد و گفت: سعد بن عبداللّه حديثى براى ما نقل كرد و گفت: احمد بن عبداللّه برقى، از پدرش، از خلف بن عمار اسدى، از ابوالحسن عبدى، از اعمش، از عباية بن ربعى، از عبداللّه بن عباس، از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت مى كند، كه آن حضرت درباره معراج فرمود:
من هر پيامبرى كه برانگيختم برايش وزيرى قرار دادم، و تو هم فرستاده خدايى و على عليه السلام هم وزير تو است. ابن عباس گويد: از آنجا كه مردم تازه اسلام آورده بودند و با جاهليت فاصله چندانى نگرفته بودند، پيامبر صلى الله عليه و آله بسيار كوشيد تا مقدارى از ماجراى سفر معراج خود را براى آنان بازگو كند.
ص: 302
بدين ترتيب شش روز گذشت و پيامبر صلى الله عليه و آله نتوانست چيزى برايشان بگويد. آيه نازل شد: «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعضَ ما يوحى إلَيكَ»(1): «مبادا بعضى (از آياتى) را كه به تو وحى شده ابلاغ نكنى» . پيامبر صلى الله عليه و آله باز هم همچنان تحمل كرد تا روز هجدهم، كه خداوند اين آيه را نازل كرد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» . با نزول اين آيه، رسول خدا صلى الله عليه و آله به بلال دستور داد در ميان مردم ندا دهد تا فردا همگى در غدير خم گرد آيند.
وقتى فردا شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله و مردم در غدير گرد آمدند. آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند مرا براى ابلاغ رسالتى به شما مأمور كرد. ولى من نگران شدم و ترسيدم به من اتهام بزنيد و مرا دروغگو بپندارند. از اين رو مأموريتم را ابلاغ نكردم تا آنكه پروردگارم مرا مورد عتاب قرار داد و تهديد به عذاب كرد.
آنگاه دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت، و چنان بلند كرد كه سفيدى زير بغل هاى هر دو ديده مى شد. سپس فرمود: اى مردم ! خداوند مولاى من و من مولاى شما مى باشم، و هر كس كه من مولاى او هستم على عليه السلام نيز مولاى او است. خدايا دوست بدار كسى را كه با على عليه السلام دوست باشد، و هر كس با على عليه السلام دشمنى كند دشمنش باش. هر كس على عليه السلام را يارى كند تو يارى اش كن، و هر كس او را خوار و رها سازد تو او را خوار گردان. پس از اعلام ولايت على عليه السلام آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» نازل شد.(2)
در تفسير عياشى از ابوصالح، از ابن عباس و جابر بن عبداللّه نقل مى كند كه گفته اند: خداوند متعال به پيامبرش صلى الله عليه و آله فرمان داد تا على عليه السلام را به رهبرى مردم برگزيند و ولايت او را به آنان ابلاغ كند. پيامبر صلى الله عليه و آله ترسيد كه مردم به او طعنه بزنند و بگويند: هواى پسرعمويش را نگه مى دارد. بنا بر اين، ابلاغ فرمان خدا را به تأخير انداخت. خداوند
ص: 303
هم اين آيه را نازل فرمود: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .(1)
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد و محمد بن حسين، همگى از محمد بن اسماعيل بن بزيع، از منصور بن يونس، از ابى الجارود روايت مى كنند كه گفت: از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: خداوند پنج چيز بر بندگانش واجب كرد. اما بندگانش به چهار مورد آن عمل كردند و يكى را وا نهاده اند. گفتم: فدايت شوم آيا آن پنج چيز را به من مى فرماييد ؟
فرمود: اول از آن پنج چيز نماز است. مردم نمى دانستند چگونه بايد نماز بخوانند. جبرئيل نازل شد و گفت: اى محمد ! زمان نماز را برايشان بگو. دوم چيزى كه خداوند واجب كرد زكات بود؛ جبرئيل گفت: اى محمد، همان گونه كه خبر چگونگى نماز را به آنان دادى، چگونگى پرداخت زكات را نيز برايشان بازگو كن.
سومين بار وجوب روزه نازل شد. پيش از نزول وجوب روزه، هر گاه روز عاشورا مى شد پيامبر صلى الله عليه و آله كسى را به دهكده ها و آبادى هاى اطراف مى فرستاد و اعلام روزه مى كرد، و آنان نيز روزه مى گرفتند. تا آنكه خداوند روزه ماه رمضان را واجب گردانيد، و آن در ميانه ماه هاى شعبان و شوال قرار دارد.
چهارمين واجب حج بود؛ جبرئيل خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: همچنان كه آنان را به نماز و زكات و روزه آشنا و مفيد ساختى، وجوب انجام مناسك حج را نيز به مردم اعلام كن.
پنجمين بار ولايت نازل شد و كمال دين در ولايت على عليه السلام تحقق مى يافت. وقتى ولايت نازل شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: امت من تازه از جاهليت برگشته اند، و اگر بگويم ولايت از آنِ پسرعموى من است، هر كس چيزى خواهد گفت. البته اين را بدون آنكه چيزى بر زبان برانم در دل خود گفتم. ولى آيه نازل شد كه: «يا أيُّهَا الرَسولُ
ص: 304
بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» .
با نزول آيه - كه در واقع صدور دستور جديدى بود - رسول خدا صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: اى مردم ! هر گاه خداوند يكى از پيامبران پيشين را به سوى خود فرا مى خواند، آن پيامبر نداى خداوند را اجابت مى كرد، اگر چه عمرى طولانى كرده باشد. زود است كه من هم از سوى پروردگار خود فرا خوانده شوم و نداى حق را اجابت كنم. هم من و هم شما از اعمال خود سؤال مى شويم. حال شما چه مى گوييد ؟
گفتند: شهادت مى دهيم كه تو رسالت پروردگارت را ابلاغ كردى. امت را نصيحت كردى، و آنچه بر عهده ات بود ادا نمودى. خداوند در اين رسالت، پاداش بهترين پيامبران و فرستاده شدگان را به تو عنايت فرمايد.
پيامبر صلى الله عليه و آله سه مرتبه فرمود: پروردگارا شاهد باش. آنگاه فرمود: اى مسلمانان ! اين شخص (اشاره به على عليه السلام) پس از من ولىّ شما خواهد بود. اين مطلب را حاضران به غايبان هم برسانند.
علامه مجلسى در «بحار الانوار» مى گويد: از جمله دعاهاى روز غدير دعايى است كه محمد بن على طرازى در كتاب خود آورده است. آن دعا را ما به سند خود - كه به عبداللّه بن جعفر حميرى مى رسيد - روايت كرده ايم. حميرى گفته است: هارون بن مسلم، از ابوالحسن ليثى، از ابوعبداللّه جعفر بن محمد (امام صادق عليه السلام) . براى ما روايت كرد كه آن حضرت به عده اى از شيعيان و دوستدارانش - كه به حضورش رسيده بودند - فرمود: آيا مى دانيد روزى كه خداوند اسلام را قدرت و قوت بخشيد، نشانه هاى دين را آشكار ساخت و براى همه ما و شيعيان و دوستانمان عيد قرار داد چه روزى است ؟
آنان گفتند: خدا و رسولش و فرزند رسولش داناتر اند. اى مولاى ما، آيا آن روز روز فطر است ؟ فرمود: نه. گفتند: آيا روز عيد قربان است ؟ فرمود: نه. عيد فطر و
ص: 305
قربان روزهاى بزرگ و شريفى هستند، اما روز روشنايى و استحكام دين از آن دو روز گرامى تر است. آن روز هجدهم ذى الحجه مى باشد؛ يعنى زمانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از حجة الوداع باز مى گشت و به غدير خم رسيد. خداوند عزوجل به جبرئيل فرمان داد تا هنگام اقامه نماز بر پيامبر صلى الله عليه و آله فرود آيد، و به او بگويد كه براى اعلام ولايت اميرالمومنين عليه السلام قيام كند و او را پيشوا و خليفه مردم پس از خود نصب كند.
جبرئيل هم به حضور رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و گفت: اى حبيب من محمد ! خداوند بر تو سلام مى كند و مى گويد: امروز براى اعلام ولايت على عليه السلام اقدام كن، تا مردم پس از تو به او مراجعه كنند، و على عليه السلام بر آنان همانند تو هادى و راهنما باشد. رسول خدا صلى الله عليه و آله به جبرئيل فرمود: دوست من جبرئيل ! مى ترسم اگر اصحاب من على عليه السلام را پيش روى خويش ببيند، عقائدشان تغيير كند و آنچه در دل دارند بيرون بريزند.
سپس جبرئيل از حضور رسول خدا صلى الله عليه و آله عروج كرد. اما هنوز ساعتى نگذشته بود كه باز فرود آمد و به پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .
با نزول اين آيه، رسول خدا صلى الله عليه و آله در حالى كه ترس و نگرانى سراسر وجودش را گرفته بود و از شدت گرما پاهايش مى سوختند، دستور داد مكان تجمع را تميز كنند و خارهايى كه زير چادر و درختان بود در يك جا جمع كنند. آنگاه منادى را براى اقامه نماز جماعت به سوى مردم فرستاد. با صداى مؤذن مسلمانان جمع شدند. از جمله كسانى كه در آن جمع حضور داشتند ابوبكر و عمر و عثمان و ديگر مهاجران و انصار بودند.
رسول خدا صلى الله عليه و آله براى ايراد خطابه برخاست و درباره جايگاه ولايت سخن گفت و همه مردم را به پيروى از ولايت ملزم نمود. آنگاه به آنان گفت: اين دستورى از جانب خداوند است.(1)
ص: 306
قاضى نعمان مغربى در كتاب «دعائم الاسلام» مى گويد: از ابوجعفر محمد بن على عليه السلام روايتى به ما رسيده كه مردى به آن حضرت گفت: اى پسر رسول خدا، حسن بصرى به نقل از رسول خدا صلى الله عليه و آله حديثى براى ما نقل كرد؛ كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده: خداوند به من مأموريتى داد كه درباره ابلاغ آن دچار نگرانى شدم و ترسيدم مردم مرا تكذيب كنند. ولى خداوند مرا تهديد كرد كه اگر آن را ابلاغ نكنم عذابم خواهد كرد.
امام باقر عليه السلام به آن مرد فرمود: آيا حسن بصرى به شما گفت كه منظور پيامبر صلى الله عليه و آله از آن رسالت و مأموريت چه بود ؟ مرد گفت: نه. امام فرمود: به خدا سوگند او مى داند آن رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله چه بود، ولى عمدا آن را پنهان مى كند. مرد گفت: اى پسر رسول خدا ! فدايت شوم، آن رسالت چيست ؟
امام عليه السلام فرمود: خداوند در كتابش قرآن به مؤمنان فرمان داد نماز بخوانند. آنان ندانستند نماز چيست و چگونه خوانده مى شود. خداوند به پيامبرش صلى الله عليه و آله دستور داد براى مردم بگويد كه چگونه نماز بخوانند. پيامبر صلى الله عليه و آله نيز تمام واجبات نماز را همراه شرح كامل برايشان بيان كرد.
پس از آن خداوند به پيامبرش صلى الله عليه و آله دستور داد تا وجوب پرداخت زكات را به آنان بگويد. باز هم آنان ندانستند زكات چيست. در نتيجه پيامبر صلى الله عليه و آله برايشان توضيح داد كه زكات به سهمى گفته مى شود كه از طلا و نقره، شتر، گاو، گوسفند، و زراعت گرفته مى شود. رسول خدا صلى الله عليه و آله هيچ حكمى از احكام زكات را ناگفته نگذاشت.
بعد از زكات، خداوند روزه را بر مؤمنان واجب كرد. آنان نمى دانستند روزه چيست و چگونه بايد روزه بگيرند. باز هم رسول خدا صلى الله عليه و آله برايشان توضيح داد، و همچنين برايشان گفت كه در حال روزه از چه چيزهايى بايد پرهيز كنند.
سپس خداوند به پيامبرش صلى الله عليه و آله فرمان وجوب حج را نازل كرد، و به ايشان دستور داد چگونگى انجام مناسك حج را براى مؤمنان بيان كند. به گونه اى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در همان سال، تمام اعمال حج را برايشان بيان كرد.
ص: 307
پس از وجوب نماز و روزه و زكات و حج، خداوند پيامبرش صلى الله عليه و آله را مأمور به ابلاغ ولايت كرد و فرمود: «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ الَذينَ آمَنوا الَذينَ يُقيمونَ الصَلاةَ وَ يُؤتونَ الزَكاةَ وَ هُم راكِعونَ»(1): «ولىّ شما تنها خدا و رسولش و آن مؤمنانى هستند كه نماز به پا داشته و در حال ركوع به فقيران زكات مى دهند» .
از اينجا بود كه خداوند ولايت واليان امر را واجب كرد. اما مؤمنان نمى دانستند ولايت امر چيست. خداوند به پيامبرش صلى الله عليه و آله دستور داد معناى ولايت را برايشان توضيح دهد.
وقتى اين فرمان خدا به پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد، نگرانى و ترس وجودش را فرا گرفت؛ از آن ترسيد كه مردم از دين برگردند و او را تكذيب كنند. لذا سينه اش تنگ شد و امر را به خداوند واگذار كرد. خدا نيز وحى كرد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» . وقتى اين آيه نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله در ابلاغ امر خدا پايدار و مصمم شد، و در روز غدير خم اقدام به اعلام ولايت على بن ابى طالب عليه السلام كرد؛ در يك اجتماع بزرگ، على عليه السلام را به عنوان امام و خليفه پس از خود معرفى كرد، و دستور داد حاضران به غائبان هم برسانند.
در آن زمان، واجبات يكى پس از ديگرى نازل مى شد؛ يعنى نخست يك واجب نازل مى شد، پيامبر صلى الله عليه و آله آن را تبيين مى كرد و مردم هم آن را مى پذيرفتند و مى آموختند. سپس واجب ديگرى نازل مى شد. اما ولايت آخرين واجبى بود كه نازل شد، و پس از نزول ولايت خداوند آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» را نازل كرد.
ابوجعفر امام باقر عليه السلام فرمود: مفهوم آيه اكمال دين آن است كه خداوند مى فرمايد: پس از ولايت ديگر هيچ واجبى را بر شما نازل نخواهم كرد، زيرا واجبات شما را كامل كرده ام.
ص: 308
همچنين روايتى از رسول خدا صلى الله عليه و آله به ما رسيده كه آن حضرت فرمود: به همه آنان كه به خدا ايمان آورده و رسالت مرا قبول كرده اند سفارش مى كنم كه ولايت على عليه السلام را بپذيرند، زيرا ولايت على عليه السلام ولايت من است، و ولايت على صلى الله عليه و آله امرى است كه خداوند مرا به ابلاغ آن مأمور كرد، و عهدى است كه بر عهده من گذاشت و به من فرمان داد تا ولايتش را به شما ابلاغ كنم.(1)
قاضى نعمان مغربى در كتاب ديگرش «شرح الاخبار» روايتى نقل مى كند كه تقريبا شبيه همين روايت «دعائم الاسلام» است. او نوشته است: پس از آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به ابلاغ ولايت شد، به جبرئيل فرمود: اى جبرئيل ! امت من به تازگى از جاهليت به اسلام پيوسته اند. مى ترسم دوباره به همان عقائد پيشين خود باز گردند. اين نگرانى پيامبر صلى الله عليه و آله سبب شد خداوند اين آيه را نازل كند: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» فى عَلىٍّ عليه السلام «فَإن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .
وقتى اين فرمان الهى رسيد، پيامبر صلى الله عليه و آله چاره اى نديد جز آنكه مردم را در غدير خم گرد هم آورد، و فرمود: اى مردم، خداوند مرا مأمور كرده تا موضوعى را به شما ابلاغ كنم. اما من به دليل نگرانى كه داشتم به شما چيزى نگفتم، ولى خداوند مرا تهديد كرد كه اگر آن مأموريت را انجام ندهم و آن موضوع را ابلاغ نكنم مرا عذاب خواهد كرد. آيا شما مى دانيد كه خداوند مولاى من و من مولا و ولىّ مسلمانان هستم و از جانشان به آنان نزديك ترم ؟ گفتند: آرى چنين است.
سپس پيامبر صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را گرفت و او را از جا بلند كرد، و با دست خود دست على عليه السلام را بالا برد و فرمود: هر كس من مولاى او هستم على عليه السلام هم مولاى او است. هر كس من ولىّ او مى باشم اين على عليه السلام نيز ولىّ او است. بار خدايا، هر كس او را دوست مى دارد دوستش بدار، و هر كس با او دشمنى كند دشمنش باش. هر كس على عليه السلام را يارى كند تو يارى اش كن، و هر كس او را خوار و رها سازد تو خوار و رهايش كن، و هر جا و هر گونه كه او باشد حق را همان جا قرار ده.
ص: 309
آنگاه امام باقر عليه السلام فرمود: بنا بر اين، ولايت على عليه السلام بر همه مسلمانان از مرد و زن واجب مى باشد.
اين روايت در تفسير عياشى نيز با همين عبارات وارد شده است: راوى گويد: در ابطح (مكه) نزد ابوجعفر محمد بن على (امام باقر عليه السلام) بودم، در حالى كه آن حضرت براى مردم سخن مى گفت. مردى از اهل بصره به نام عثمان اعشى به نقل از حسن بصرى همين عبارات اين روايت را نقل كرد ... .
بخارى درباره آيه تبليغ در صحيح خود دو باب باز كرده است؛ اولى در جلد 5 صفحه 88 ، كه در آن حديثى از عايشه درباره تبليغ و عدم كتمان روايت كرده است. دومين باب هم در جلد 8 صفحه 9 مى باشد، كه در آن از زهرى درباره تبليغ نقل كرده است. همچنين دو روايت ديگر كه در برگيرنده معنى آيه تبليغ مى باشند در جلد 6 صفحه 50 و جلد 8 صفحه 210 وارد كرده است. در صحيح مسلم جلد 1 صفحه 110 نيز درباره تبليغ رسالت روايتى از عايشه نقل شده است.
با آنكه بخارى و مسلم چنين رواياتى درباره تبليغ نقل كرده اند، اما نه خود اين دو محدث و نه ديگر صاحبان صحاج (نويسندگان جوامع روايى اهل سنت) درباره تفسير آيه تبليغ روايتى نقل نكرده اند ! به جز روايت ترمذى درباره حفاظت از جان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، كه آن هم گفته: اين حديث غريب مى باشد.
به نظر مى رسد كه اگر روايتى در صحاح نقل نشده باشاد دليل بر ضعف روايت نيست، بلكه چه بسيار روايات صحيحى كه در هيچ يك از صحاح نقل نشده، و چه بسيار احاديثى كه در صحاح روايت شده ولى علماى علم رجال درباره جرح و تعديل آنها علل بسيارى ذكر كرده و آن را ضعيف شمرده اند. اما مى خواهيم بگوييم صاحبان صحاح، بسيار مايلند كه به هر طريق شده مذهب اهل بيت عليهم السلام را رد كنند !
ص: 310
اين در حالى است كه آنان به خوبى مى دانند كه اين آيه از جمله آياتى است كه اهل بيت عليهم السلام و شيعيانشان با تمسك به آن بر مذهب خود استدلال مى كنند. اگر اصحاب صحاح رواياتى قوى در ردّ آن مى يافتند، آن قدر آن را روايت و تكرار مى كردند تا آنكه روايات شيعه بدون معارض باقى نماند.
از همين جا در مى يابيم علت آنكه صاحبان صحاح روايات شيعيان و يا روايات مربوط به آيه تبليغ را رها كرده و نقل نمى كنند، هرگز به دليل ضعف سند اينگونه روايات نيست. بلكه حتى متن آنها را نيز ضعيف نيافتند، و اشكال مختلف آن را معارض نديدند، و بر هيچ يك از روايات اشكالى وارد نبود. از اين رو ناچار شدند روايات شيعه و روايات موافق شيعه را - كه از سوى برخى اهل سنت نقل شده - رد نكنند.
رواياتى كه اهل سنت درباره تاريخ نزول آيه نقل كرده اند مدت 23 سال را در بر مى گيرد. مدت زمانى كه برابر با كل مدت رسالت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى باشد. ولى با كمال تعجب، هيچ يك از روايات آنان مربوط به حجة الوداع - كه سوره مائده در آن نازل شده - نمى باشد.
همين امر خود شك آدمى را بر مى انگيزاند كه غرض از آن همه گستردگى زمانى روايات و اينكه فقط همان مدت كوتاه استثناء شده، فرار از يك دوره تاريخى است كه سوره در آن نازل شده است.
در منابع ما شيعيان، به طور جزم و يقين فقط يك سبب نزول و يك تاريخ نزول براى آيه تعيين شده است. اما در منابع اهل سنت اسباب نزول آيه متعدد، تاريخ نزول متناقض و علمايشان نيز درباره شأن نزول و تاريخ نزول آيه در شك و حيرت اند، و حتى در ميان رواياتى كه نقل كرده اند رواياتى هم به چشم مى خورد كه موافق نظريه اهل بيت عليهم السلام است. اگر چه خلفاى قريش چنين رواياتى را قبول ندارند.
ص: 311
هر گاه با آيه اى از كتاب خدا مواجه شويم كه همه مسلمانان درباره تاريخ و سبب نزول آن اتفاق نظر داشته باشند كه اهل بيت عليهم السلام نيز در اين اتفاق نظر شركت داشته باشند، و از سوى ديگر عده اى اسباب و تاريخ نزول مختلف و متعارضى بيان كنند، آن نظرى كه اتفاق نظر و اجماع روى آن صورت گرفته قوى تر و سزاوارتر به پيروى است.
مسائلى در آيه تبليغ مطرح است كه براى شناخت دقيق اسباب نزول آيه به ناگزير بايد آنها را مشخص و معين كرد:
معنى درست آيه شريفه تنها در صورتى به دست مى آيد كه كلمه «أُنزِلَ» را به ماضى (گذشته) حقيقى برگردانيم. چرا كه آيه مى گويد: «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ» : آنچه بر تو نازل شده است برسان. اما آيه نگفته: بَلِّغ ما سَوفَ يُنزَلُ إلَيكَ: چيزى كه بر تو نازل مى شود برسان. مفهوم اين جمله آن است كه:
اولاً: فعل «أُنزِلَ» در ماضى حقيقى ظهور دارد، و هيچ قرينه اى هم نيست كه بتوان آن را براى آينده به كار برد. بلكه با توجه به اينكه اين كلمه بسيار زياد هم در قرآن به كار رفته، در هيچ موردى ديده نشده به معنى نزول آيه در آينده باشد.
ثانيا: آيه امر به تبليغ در ماه هاى پايانى نبوت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نازل شده است. حال اگر فعل «اُنزل» را در آينده به كار ببريم، معناى آيه مى شود: اگر چيزى را كه در آينده و در ماه هاى باقى مانده پيامبرى ات بر تو نازل مى كنيم به مردم ابلاغ نكنى، هرگز رسالت پروردگارت را ابلاغ نكرده اى. اين معنايى است كه نه هيچ روايتى بر اساس آن وارد شده، و نه هيچ يك از علماى شيعه و اهل سنت به آن قائل شده اند.
حال كه معلوم شد لفظ «أُنزِلَ إلَيكَ» را بايد در معناى ماضى حقيقى به كار ببريم، همچنين دانسته مى شود كه خداوند امر بسيار مهمى را بر پيامبرش صلى الله عليه و آله نازل و او را
ص: 312
مأمور به ابلاغ آن كرده بود، و پيامبر صلى الله عليه و آله نيز در اين انديشه بود كه پذيرش چنين امرى براى مردم سنگين خواهد بود. از اين رو در اين انديشه بود كه چگونه چنين امر مهمى را به آنان ابلاغ كند، كه آيه شريفه نازل شد تا به ايشان بگويد: اى پيامبر، در اجراى فرمان خدا درنگ مكن، و درباره موضع مردم - كه ايمان مى آورند يا كافر مى شوند - نگران نباش. ما اين اطمينان را به تو مى دهيم كه آنان هرگز كافر نخواهند شد، و ما تو را از آزار آنان حفظ خواهيم كرد. اين تفسير اهل بيت عليهم السلام از آيه و تفسيرى است كه سنيّانِ موافق اهل بيت عليهم السلام ارائه داده اند.
در مسئله اول گفتيم كه معنى ندارد بگويى: فلانى ! نامه هايى كه در آينده به تو مى دهم برايم به مقصد برسان، و اگر اين كار را نكنى نامه هايم را نرسانده اى. زيرا روشن است كه اگر او اين كار را نكند نامه هايت را نمى رساند. مثل اينكه شاعرى مى گويد: بعد از كوشش بسيار بگو آب همان آب است !
البته در يك صورت مى توانيم به كسى بگوييم: نامه ام را برسان، كه از نامه اى مشخص و نوشته شده يا نامه مشخصى كه نوشته مى شود سخن به ميان آيد. مثلاً بگويى: اين نامه واقعا مهم و ضرورى است. اگر آن را نرسانى انگار هيچ يك از نامه هاى مرا نرسانده اى.
صاحب تفسير «الميزان» مى گويد: هر گونه كه آيه را نگاه كنيم مى بينيم كلام يك كلام تهديد آميز است. در حقيقت اين تهديد براى بيان اهميت حكم صادره است، زيرا اگر پيامبر صلى الله عليه و آله اين سخن را به مردم نرساند و يا حق اين امر مهم ادا نشود، مانند آن است كه حق هيچ يك از اجزاى دين ادا نشده است.
پس جمله «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ» جمله شرطيه اى است كه تركيب و سياقش براى بيان اهميت و تأثيرِ بود و نبود شرط است، و اينكه بود و نبود جزا هم متفرّع بر بود و نبود شرط است. در حقيقت، اين جمله شرطيه - كه صورتا شرطيه است - در واقع شرطيه نيست، زيرا جمله شرطيه در محاورات مردم معمولاً وقتى به كار مى رود
ص: 313
كه تحقق جزا مجهول باشد به جهت جهل به تحقق شرط. و چون در جمله شرطيه مورد بحث - يعنى «إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ» - نمى توان به خداى تعالى نسبت جهل داد، از اين رو اگر مى بينيم جمله به صورت شرطيه بيان شده، مى دانيم كه در حقيقت شرطيه نيست.
علاوه بر آنكه ساحت مقدس رسول اللّه صلى الله عليه و آله منزه است از اينكه خداى تعالى - و لو به صورت شرطيه و اگر - نسبت مخالفت و نافرمانى و ترك تبليغ به او بدهد.(1)
در اينجا ناگزير به بيان اين مطلب هستيم كه نگرانى و ترس پيامبر صلى الله عليه و آله به خاطر انجام درست مأموريتش بود، نه آنكه نگران جان خويش از قتل و اذيت باشد. زيرا نيروى عصمت و تقوا و شجاعتى كه آن حضرت داشت مانع از نگرانى هاى شخصى حضرتش مى شد.
به علاوه خداوند متعال در آغاز بعثت به ايشان يادآور شده بود كه مسئوليت سنگينى بر عهده خواهد داشت، و طبعا عواقب و تبعات بزرگى نيز به دنبال دارد. از اين رو رسول خدا صلى الله عليه و آله خود را براى رويارويى با همه اين مسائل آماده كرده بود. بنا بر اين، معنى ندارد كه گفته شود پيامبر صلى الله عليه و آله مطلبى يا مأموريتى را از آغاز بعثت دريافت كرده، و تا اواسط يا اواخر نبوت خود از اعلام و ابلاغ آن كندى يا امتناع كرده است ! تا حدى كه خداوند او را تهديد كند، و از طرفى هم مطمئن ساخته و آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را ابلاغ كرده باشد.
از آنچه گفتيم روشن شد كه ترس پيامبر صلى الله عليه و آله از اصل رسالت در عصر نزول آيه و نگرانى از ارتداد امت و قبول نكردن امامت خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله پس از ايشان بود.
فخر رازى در تفسير آيه شريفه، وقتى به كلمه «الناس» مى رسد مى گويد: بدان كه
ص: 314
مراد از مردم در اينجا كفار هستند. به دليل آنكه در ادامه آيه مى فرمايد: «إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» : «خداوند قوم كافران را هدايت نمى كند» ؛ يعنى آنان به نيت ها و اهداف خود - كه تكذيب و آزار رسول خدا صلى الله عليه و آله است - نمى رسند.(1)
ما در پاسخ فخر رازى مى گوييم: نمى توان اين نظر را قبول كرد، زيرا متن آيه عصمت (محفوظ داشتن) از مردم را بيان مى كند، و «مردم» هم يك لفظ عام است كه هم كفار و هم مسلمانان را شامل مى شود. پس معنى ندارد كه فقط درباره كفار به كار برده شود.
فخر رازى گمان مى كند آنان كه خداوند پيامبر صلى الله عليه و آله را از ايشان مصون داشته كسانى هستند كه خداوند آنان را هدايت نمى كند. با اين گمان، آيه را چنين معنى مى كند: اى پيامبر خداوند تو را از آزار كفار حفظ خواهد كرد، و هرگز كافران را هدايت نمى كند. ولى اين يك برداشت و تصوير اشتباه است، زيرا به صورت هاى گوناگونى مى توان عدم هدايت كفار را به آيه ربط داد. مانند:
يك. خداوند تو را از آزار مردم حفظ مى كند، و هر كس را كه قصد اذيت تو را داشت به جهت آنكه كافر است هدايت نخواهد كرد.
دو. اى پيامبر ! تو ابلاغ كن، خداوند تو را از مردم محفوظ مى دارد، و هر كس از آنچه تو ابلاغ كنى روى بگرداند كافر است، و خدا هم او را هدايت نخواهد كرد. چنانكه بخارى نيز آيه را شبيه همين معنى تفسير كرده و مى گويد: ابوهريره روايت كرده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: همه امت من وارد بهشت مى شوند، به جز كسانى كه ابا كردند و روى گرداندند ! گفتند: يا رسول اللّه، چه كسى روى مى گرداند ؟ فرمود: هر كس از من اطاعت كند داخل بهشت مى شود، و هر كس از من نافرمانى كند قطعا روى گردان شده است.(2)
ص: 315
بنا بر اين، استعمال كلمه ناس (مردم) مطابق اطلاق و شمولش براى همه مردم، با منبع اذيت و خطرى كه متوجه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بود مناسب تر مى باشد. زيرا منبع خطر تنها به كفار محدود نمى شد، بلكه منافقان امت نيز خود منشأ خطراتى بودند. بلكه شايد بتوان گفت - با توجه به نشانه هايى كه از منافقان مى شناسيم - در هنگام نزول آيه تنها منبع خطر عليه پيامبر صلى الله عليه و آله همان منافقان بوده اند. ولى فخر رازى مى خواهد مذمت و سرزنش آيه را از منافقان دور كند، و همچنين فرمان الهى آيه را از تبليغ ولايت اميرالمومنين عليه السلام جدا سازد.
از آنچه تا كنون گفته ايم اين مسئله روشن شده است كه عصمت الهى مورد اشاره آيه، قطعا بايد با خوفى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از مردم دارد متناسب باشد. بر اين اساس، منظور از محفوظ داشتن پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آن است كه او را از طعنه و تهمت به اينكه نبوتش واقعيت ندارد، او در پى هواخواهى و حمايت و تعيين جانشين از خاندان خود است، محفوظ مى دارد.
چنانكه از ايرادهاى معروف قريشيان اين بود كه محمد صلى الله عليه و آله مى خواهد نبوت و خلافت، هر دو را براى بنى هاشم حفظ كند و ديگر قبايل قريش را از مشاركت در حكومت محروم كند. چنان بر پيامبر صلى الله عليه و آله اعتراض و انتقاد مى كردند كه گويا پيامبر صلى الله عليه و آله مالك نبوت و امامت بود، و از جيب خود مقام امامت مى بخشيد. اين است معناى متناسب با خوف پيامبر صلى الله عليه و آله و اينكه او با خود مى انديشيد كه اگر ولايت على عليه السلام را ابلاغ كند چه حوادثى رخ خواهد داد !
آن نويد مصونيتى كه در آيه داده شد، نويد حفظ نبوت حضرت محمد صلى الله عليه و آله نزد قريش بود، نه نويد حفاظت از كشته شدن و مجروح شدن و آزار ديدن، كه مخالفان اهل بيت عليهم السلام در صدد القاى آن مى باشند. همچنين از اين جهت بود كه پس از نزول آيه، در نحوه نگهبانى و حفاظت از پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت به قبل هيچگونه تغييرى داده نشد و خطرات و آزارها اگر چه زياد شد ولى تغيير نكرد.
ص: 316
كمترين چيزى كه از معناى عصمت در آيه به دست مى آيد اين است كه خداوند مى خواست نبوت حضرت محمد صلى الله عليه و آله را در ميان امتش حفظ كند.
اگر چه اجراى فرمان هاى او براى آنان سخت و سنگين بود و تصميم بر مخالفت ايشان گرفته بودند. در هر صورت، غرض بقاى نبوت و اتمام حجت از سوى پروردگار بود.
اينكه خداوند پيامبرش صلى الله عليه و آله را از طعنه ها و اتهامات مخالفان محفوظ داشت و همچنين بقاى نبوت حضرت محمد صلى الله عليه و آله را تضمين كرد، غير از عصمت الهى اصيل پيامبر صلى الله عليه و آله در كردار و گفتار و اعمال او است.(1)
خداوند همچنان كه به پيامبر صلى الله عليه و آله وعده داده بود كه او را از آزار اتهامات مردم حفظ خواهد كرد، همچنان نيز به وعده اش به پيامبر صلى الله عليه و آله وفا كرد. چنانكه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در روز غدير خلافت حضرت على عليه السلام و عترت خود را اعلام كرد، و دستور داد خيمه اى براى حضرت على عليه السلام نصب شود و مؤمنان او را به ولايت الهى - كه بر آنان پيدا كرده - تبريك گويند.
همه اين امور انجام شد، و هيچ كس در نبوت رسول خدا صلى الله عليه و آله خدشه اى وارد نكرد.
اما همين كه رسول خدا صلى الله عليه و آله چشم از جهان فرو بست، هر چه مى خواستند كردند، و نه تنها على عليه السلام و عترت پيامبر صلى الله عليه و آله را محروم كردند، بلكه خانه آنان را نيز به آتش كشيدند، و آنان را مجبور كردند تا با يار قريشى شان بيعت كنند.
دو مسئله درباره آيه شريفه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» مطرح است، كه در اينجا به طور خلاصه به آنها اشاره مى شود:
ص: 317
همه مسلمانان شهادت مى دهند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله تمام مأموريت هاى پروردگارش را ابلاغ كرد. به نصيحت امت پرداخت، و مشكلاتى بيش از همه پيامبران پيشين تحمل كرد.
ولى در منابع اهل سنت تهمتى به شيعيان زده اند؛ مبنى بر اينكه شيعيان قائل هستند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله برخى از مسائل دين را پنهان نگه داشت و به امت ابلاغ نكرد. استدلالشان هم آيه «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ» است. نمونه هايى از كسانى كه اين تهمت را به شيعيان نسبت داده اند عبارتند از:
قرطبى - كه مفسر معروفى است - مى گويد: هر كس بگويد محمد صلى الله عليه و آله چيزى از وحى را كتمان كرده، به تحقيق بر خدا دروغ بسته است. زيرا خداوند مى فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» . خداوند روى رافضى ها (شيعيان) را زشت گرداند كه گفته اند: پيامبر صلى الله عليه و آله بخشى از وحيى كه به ايشان نازل شده را براى مردم بيان نكرد، در حالى كه مردم به آن نيازمند بودند.(1)
قسطلانى در كتاب «ارشاد السارى» چنين مى نويسد: «راغب به نقل از طيبى گويد: اگر گفته شود خداوند چگونه به پيامبرش صلى الله عليه و آله گفت كه اگر چنين كارى نكنى اصلاً رسالت پروردگارت را ابلاغ نكرده اى. اين عبارت بدان معنى است كه اگر ابلاغ نكنى ابلاغ نكرده اى.(2)
در پاسخ گفته مى شود: معنايش آن است كه اگر تمام آنچه را كه به سوى تو نازل شده ابلاغ نكنى، در حكم كسى هستى كه گويا اصلاً هيچ چيزى از احكام و مأموريت هاى خدا را ابلاغ نكرده اى، بر خلاف شيعيان كه گفته اند: پيامبر صلى الله عليه و آله از روى تقيه برخى مسائل را پنهان كرد و بيان نكرد.(3)
ص: 318
ظاهرا داستان اين تهمت و آن بيت شعرى كه در آن است، مجموعا حديث عايشه باشد كه گفت: هر كس گمان كند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله چيزى از كتاب خدا را كتمان كرده، دروغ بسيار بزرگى بر خدا بسته است.
اين روايت را بسيار نقل كرده اند، و مقصودشان نيز محكوم كردن على عليه السلام و تكذيب و تخريب شخصيت ايشان بود. زيرا على عليه السلام همواره مى فرمود: من وارث علم پيامبر صلى الله عليه و آله هستم، و به جز قرآن حديث پيامبر صلى الله عليه و آله و تمام مواريث او نزد من است.
همچنين مى فرمود: جامع علومى كه مردم به آن نيازمندند، حتى ارش جراحت (حكم ديه و غرامت صدمات و زخم ها) نزد من است.
و نيز آن حضرت مى فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله از تمام حوادثى كه پس از او واقع مى شود، حتى هجوم به خانه من و آتش زدن آن و مجبور كردن من به بيعت را به من خبر داد، و براى هر يك از اين حوادث دستورات به خصوصى به من داده است.
ما شيعيان همه اين مطالب را قبول داريم. هم منابع ما، و هم منابع اهل سنت سرشار است از مطالبى درباره جايگاه و شخصيت حضرت على عليه السلام و نزديكى و جايگاه ويژه آن حضرت نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله و شهادت هايى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در حق حضرت على عليه السلام داده است. موارد متعددى كه كه هر انسان آزاده و منصفى يقين مى كند به اينكه رسول خدا صلى الله عليه و آله از جانب خدا مأموريت داشت تا با ويژگى خاصى حضرت على عليه السلام را تربيت كند و علمش را نزد او به وديعت بگذارد. البته به موازات اين عنايات ويژه پيامبر صلى الله عليه و آله، خداوند نيز صفات و شايستگى هايى را به حضرت على عليه السلام الهام كرده بود.
ما شيعيان همچنين معتقديم حضرت على عليه السلام طاهر و مطهّر (پاك و پاكيزه) است، و هر چه مى گويد - و لو آنكه به نفع شخص خود و خانواده اش شهادت دهد - راست مى گويد، و راستگويى او نيز تصديق شده است.
سيوطى عالم بزرگ اهل سنت در كتاب «الدرّ المنثور» مى گويد: ابن جرير، ابن ابى حاتم، ابن مردويه، ابن عساكر و ابن نجارى از بريده روايت كرده اند كه گفت:
ص: 319
رسول خدا صلى الله عليه و آله به حضرت على عليه السلام فرمود: خداوند به من فرمان داده تا به تو نزديك شوم نه دور، و به تو بياموزم و تو نيز حفظ كنى، و حق تو است كه آموزه هايم را حفظ كنى. در اين حال اين آيه نازل شد: «وَ تَعيَها أُذُنٌ واعيَةٌ» : «و تنها گوش شنواى هوشمندان اين (پند و تذكر) را توان شنيدن دارد» .(1)
سيوطى پس از نقل اين روايت، روايت ديگرى از ابونعيم در كتاب «حلية الاولياء» نقل مى كند كه مضمون آن چنين است: پس اى على تو گوش هاى شنوايى براى علم من مى باشى.
آنجا كه حذيفة بن يمان كه خود از پيروان حضرت على عليه السلام به شمار مى رود رازدار پيامبر صلى الله عليه و آله باشد، قطعا حضرت على عليه السلام خود صاحب همه اسرار و علم پيامبر صلى الله عليه و آله خواهد بود. همه راويان و علماى شيعه و اهل سنت روايت كرده اند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از حضرت على عليه السلام پيمان گرفت تا پس از او براى تفسير و تأويل قرآن بجنگد، و رسول خدا صلى الله عليه و آله به آن حضرت خبر داد كه در اين راه با ناكثين، مارقين و قاسطين خواهد جنگيد.(2)
ظاهرا توصيه هاى رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره حضرت على عليه السلام در زمان حيات آن حضرت نيز معروف بود. از جمله وصيتى است كه مظلوميت حضرت على عليه السلام را بيان و حجت را بر مردم تمام مى كند؛ كه حضرت على عليه السلام به خاطر خلافت با آنان نخواهد جنگيد. اگر مخالفان حضرت اين مسائل را نمى دانستند، هرگز جرأت نمى كردند با بيست يا پنجاه مرد مسلح در آن حضرت به او حمله كنند. با زور وارد
ص: 320
خانه اش شوند و آنگاه او را به بند بكشند و با حمايل شمشير حضرتش را به سوى بيعت بكشانند ! !
اين همه در حالى بود كه امير المؤمنين عليه السلام معجزه و اسطوره شجاعت و قدرت بود. بيشتر آنهايى كه به خانه حضرت حمله كردند، به ترس و فرار از چندين جنگ معروف بودند. اگر حضرت على عليه السلام شمشير خود (ذوالفقار) را مى كشيد، نه تنها آن عده مهاجم، كه هيچ كس جرأت رويارويى اش را نداشت. اما آنان مطمئن بودند كه حتى اگر حضرت فاطمه عليهاالسلام را كتك بزنند و طفل در رحمش را سقط كنند، حضرت على عليه السلام به خاطر اطاعت از وصاياى پيامبر صلى الله عليه و آله از غيرت و شجاعت خود استفاده نمى كند و هرگز دست به شمشير نخواهد برد.
در نتيجه خلافت قريشى، سخن حضرت على عليه السلام را به اينكه مواريث و علم پيامبر صلى الله عليه و آله نزد او است نشنيده گرفتند، و حتى اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله چيزى از علم يا وقف و يا مال براى خاندانش به ارث گذاشته باشد نفى كردند. به همين جهت بود كه ابوبكر فدك را مصادره كرد. منطقه اى كه پس از نزول آيه «وَ آتِ ذَا القُربى حَقَّهُ» : «حق خويشان نزديك خويش را بده» .(1) پيامبر صلى الله عليه و آله هم آن را به دخترش فاطمه عليهاالسلام بخشيد.
سلطه قريشى به اين حد نيز اكتفا نكرد، بلكه آن قدر سخنان حضرت على عليه السلام را ناديده گرفتند. تا جايى كه كوشيدند تا از آيه امر به تبليغ - يعنى «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» - نيز سوء استفاده كند ! از اين رو گفتند: هر كس بگويد پيامبر صلى الله عليه و آله امور و احكامى را به تنهايى به او ابلاغ كرده و به امت ابلاغ نكرده است، پيامبر صلى الله عليه و آله را متهم كرده به اينكه در تبليغ دين به امت كوتاهى كرده است، و اين اتهام به نوعى تكفير رسول خدا صلى الله عليه و آله مى باشد !
سخنى كه از عايشه نقل كرديم نيز سخن سلطه قريشى در ردّ گفتار حضرت على عليه السلام است. بخارى در صحيح خود بابى دارد به نام «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ
ص: 321
مِن رَبِّكَ» . در آن باب از عايشه روايت كرده كه گفت: هر كس براى تو گفت كه محمد صلى الله عليه و آله چيزى از آنچه بر او نازل شده را پنهان كرده و به مردم ابلاغ نكرده، به يقين دروغ گفته است. زيرا خداوند به پيامبرش صلى الله عليه و آله فرمود: «اى رسول (ما) آنچه از سوى خدا بر تو نازل شده به مردم ابلاغ كن» .(1)
اينگونه موضع گيرىِ سلطه قريشى دو نوع مغالطه ايجاد مى كند:
يكى توسعه معنى مأموريت پيامبر صلى الله عليه و آله است؛ يعنى توسعه معنى ابلاغ رسالت.
دوم توسعه معنى كسانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور است تا رسالت را به آنان ابلاغ كند، يا همان توسعه معنى مخاطبان. اين دو مغالطه همچنين مقوله اى مانند حضرت على عليه السلام و تشيع را نيز تحريف مى كند.
در توضيح دو مغالطه نام برده بايد گفت: آنگونه نيست كه هر چيزى را كه خداوند به پيامبرش صلى الله عليه و آله گفته او مأمور باشد تا همه را براى مردم بازگو كند، زيرا علوم پيامبر صلى الله عليه و آله آنچه خداوند به او وحى كرده و آنچه به او الهام كرده و آنچه را پيامبر صلى الله عليه و آله در سفر معراج ديده، چندين برابر گسترده تر و بيشتر از چيزهايى است كه آن حضرت براى عموم مردم بيان فرموده است.
ولى اصلاً امكان ندارد خداوند واجب كند بر پيامبر صلى الله عليه و آله كه همه آنها را به مردم ابلاغ كند، زيرا حتى اگر هم مردم مؤمن شده باشند، باز هم طاقت شنيدن خيلى از مسائل را ندارند.
از سوى ديگر، چنان نيست كه هر چيزى كه خدا به پيامبرش صلى الله عليه و آله فرمان داده به مردم ابلاغ كند؛ يعنى آنكه آن را بدون استثناء به همه مردم ابلاغ كند، زيرا برخى مسائل كلى و عمومى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله به همه مردم ابلاغ كرده است. ولى امورى هم وجود دارد كه ويژه عده به خصوصى از مردم - چه مؤمن و چه كافر - است. پيامبر صلى الله عليه و آله آنها را نيز به
ص: 322
اهلشان رسانده است. مانند آيه «قُل لَهُم فى أنفُسِهِم قَولاً بَليغا»(1): «آنان را نصيحت كن و به گفتار دلنشين و مؤثر با آنان سخن بگو» .
نه حضرت على عليه السلام و نه شيعيان، هيچ كدام نگفته اند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بخشى -
و لو اندك - از دريافت هاى وحيانى و الهى را به مردم ابلاغ نكرده است. بلكه اين را گفته اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله با هر جماعتى و هر گروهى به اندازه عقل و تحمل و قدرت قبولشان با آنان سخن گفته است. بنا بر اين، پيامبر صلى الله عليه و آله به نسبت ديگران چيزهاى بيشترى به حضرت على عليه السلام فرموده، و همچنان كه خداوند به او فرمان داده علومش را به حضرت على صلى الله عليه و آله منتقل كرده است.
در اين نگرش، چنانكه قرطبى و قسطلانى پنداشته اند تهمت عدم تبليغ مشاهده نمى شود. بلكه تبليغ اضافى درباره حضرت على و حضرت زهرا و امام حسن و امام حسين عليهم السلام نيز ديده مى شود. در اين ديدگاه حضرت على عليه السلام و شيعيانش قائل اند به اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله امور بسيارى درباره اهل بيت خود و ديگران ابلاغ كرده است. بنا بر اين، تبليغ پيامبر صلى الله عليه و آله از نظر شيعيان بسيار بيشتر و گسترده تر از آن چيزى است كه قريشيان مى گويند.
ولى قريشيان همچنان نسبت به حضرت على عليه السلام ستم روا داشته و او را متهم مى كنند كه پيامبر صلى الله عليه و آله برخى از مسائل نازل شده از خدا را بيان نكرده است. اين در حالى است كه خودشان غافل از آن هستند كه عمر تصريح كرد كه پيامبر صلى الله عليه و آله تفسير و شرح عده اى از آيات مانند آيات ربا و كلاله را براى مردم بيان نكرد !
در نتيجه فرمان خداوند براى ابلاغ رسالت و اجراى آن منافى اين نيست كه پيامبر صلى الله عليه و آله علومى را فقط اختصاصا به امير المؤمنين عليه السلام بياموزد، زيرا اين امر از جمله رسالت هايى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به انجام آن مى باشد. چنانكه اين عمل منافى با تقيه هم نيست. تقيه اى كه خود پيامبر صلى الله عليه و آله گاهى در رابطه با قريش و ديگران به كار
ص: 323
مى بست، زيرا او براى دستيابى به اهداف اسلام مأمور به رفتارى بر اساس حكمت تقيه و مدارا با مردم بود.
كلينى در «الكافى» از امام صادق عليه السلام روايت مى كند: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند مرا به مدارا با مردم فرمان داد، همچنان كه پيش از آن مرا به انجام واجبات مأمور كرده بود.(1)
در «مجمع الزوائد» از ابوهريره روايت شده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: بنياد خرد ورزى پس از ايمان به خدا، دوستى با مردم است.
از بريده روايت شده كه گفت: نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله بوديم كه مردى از قريش رو به آن حضرت آمد و خود را به ايشان نزديك كرد. همين كه آن مرد بلند شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اى بريده، اين شخص را مى شناسى ؟ سه مرتبه گفتم: آرى. او از نظر حسب و نسب در ميان قريش مرد متوسطى است، ولى از همه قريشيان ثروتمندتر است. سپس گفتم: يا رسول اللّه، من شناخت خودم را درباره او به شما گفتم، در حالى كه شما داناتر هستيد. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اين مرد از جمله كسانى است كه روز قيامت نزد خداوند ارزشى نخواهد داشت.(2)
در «صحيح بخارى» چندين باب درباره مدارا با مردم آمده است. از جمله در بابى به همين نام به نقل از ابودرداء مى گويد: ما در رويارويى با بعضى از مردم به روى آنها تبسم مى كنيم و به آنان روى خوش نشان مى دهيم، در حالى كه دل هاى ما آنان را لعنت مى كند ... .
از عروة بن زبير روايت شده كه مردى براى درك حضور پيامبر صلى الله عليه و آله اجازه خواست. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: به او اجازه دهيد، كه بد فرزندى از اين طايفه يا بد برادرى از عشيره است. چون آن مرد داخل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله با او به نرمى سخن گفت. من به
ص: 324
پيامبر صلى الله عليه و آله عرض كردم: يا رسول اللّه ! نخست آنگونه فرمودى، ولى در حضور آن مرد گفتارت را نرم كردى ؟ ! پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آرى اى عايشه. همانا بدترين مردم در پيشگاه خدا كسانى هستند كه مردم آنان را به خاطر ناسزاگويى و فحاشى از خود رانده و ترك كرده باشند.(1)
انبارى گويد: روزگارى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در مكه بود، بعضى از آيات قرآن را با صداى بلند تلاوت مى كرد، و بعضى آيات را نيز آهسته مى خواند تا از سوى مشركان براى خودش يا اصحابش مشكلى پيش نيايد.(2)
عده اى از علماى شيعه و اهل سنت با تمسك به آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ»(3) استدلال كرده اند: رواياتى كه مى گويد شخصى يهودى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را جادو كرده دروغ است.
اين روايات مى گويد: شخصى يهودى شانه رسول خدا صلى الله عليه و آله و مقدارى از موى سر آن حضرت را برداشت و جادويى را به آن مو و شانه پيچاند و در چاهى دفن كرد. عده اى گمان كرده اند كه آن جادو چنان بر پيامبر صلى الله عليه و آله تأثير گذاشته، كه گاهى در عين اين كه كارى را انجام نداده بود خيال مى كرد آن را انجام داده است !
اين عده مى گويند: رسول خدا صلى الله عليه و آله مدتى به همين صورت جادو زده بود، تا آنكه كسى يا فرشته اى و يا جبرئيل آن جادوگر را به حضرت معرفى كرد، و چاهى كه آن شانه و مو و جادو را در آن انداخته بودند به ايشان نشان داد. پيامبر صلى الله عليه و آله به سوى چاه رفت، ولى شانه را از آن بيرون نياورد. زيرا ديگر ايشان از آن حالت جادو زدگى شفا يافته بود، و همچنين نخواست فتنه به پا شود، از اين رو دستور داد تا چاه را پر كردند، و چنان پوشاندند كه اثرى از آن نماند.
ص: 325
تهمت جادو زدگى پيامبر صلى الله عليه و آله پنج مرتبه در «صحيح بخارى» به نقل از عايشه روايت شده است. يكى از موارد آن چنين است:
از عايشه نقل شده كه گفت: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله جادو شد. ليث گفته است كه هشام نامه اى به من نوشته و گفته است: حديث مسحور شدن پيامبر صلى الله عليه و آله را از پدرم شنيده و حفظ كردم و او هم از عايشه شنيده كه گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله چنان جادو شده بود كه گاهى با آنكه كارى را انجام نداده بود، گمان مى كرد كه انجام داده است.
حتى يك روز پس از دعاى بسيار فرمود: آيا فهميدى خدا مرا به چيزى راهنمايى كرده كه شفاى من در آن است ؟ دو نفر نزد من آمدند، يكى از آنها بالاى سرم و ديگرى نزديك پاهايم نشست و به ديگرى مى گفت: بيمارى اين مرد چيست ؟ دومى گفت: حالا ديگر خوب شده است. اولى گفت: چه كسى او را درمان كرد ؟ او گفت: لبيد بن اعصم. باز هم اولى گفت: شفاى او در چه بود ؟ گفت: در شانه و ريشه هاى الياف و شكوفه هاى خشك. اولى گفت: اينها كجا هستند ؟ گفت: در چاه ذروان.
سپس پيامبر صلى الله عليه و آله به سوى چاه ذروان راه افتاد، و پس از ساعتى برگشت و به عايشه فرمود: درختان خرماى آنجا مانند سرهاى شياطين بودند. عايشه گويد: عرض كردم: يا رسول اللّه، آيا آنها را بيرون آوردى ؟ فرمود: نه، من كه ديگر خداوند شفايم داده، اما چون ترسيدم اين مسئله در ميان مردم فتنه اى بر پا كند، چاه را پر كردم.(1)
علماى شيعه همگى اين تهمت را رد كرده اند، و عده اندكى از علماى اهل سنت نيز به خود جرأت داده اند كه اين حديث را رد كنند. همه كسانى كه اين حديث و اين تهمت را رد كرده اند به آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» تمسك جسته اند.
اينك نظر آن عده از علماى شيعه و اهل سنت كه جادوزدگى پيامبر صلى الله عليه و آله را رد مى كنند بررسى مى كنيم:
ص: 326
شيخ طوسى در رد اين تهمت نوشته است: آنچه برخى از راويان روايت كرده اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله جادو شده و گفته اند: پيامبر صلى الله عليه و آله كارى را كه انجام نداده بود بلكه خيال مى كرد انجام داده است. درباره اين روايات بايد گفت كه اينها اخبار آحادى(1) هستند كه كسى به آنها توجهى ندارد. حاشا كه در رسول خدا صلى الله عليه و آله نقصى وجود داشته باشد ! چرا كه اگر چنين باشد در پذيرش سخنان ايشان تنفر و انزجار ايجاد مى شود، زيرا او حجت خدا بر خلق و برگزيده او از ميان بندگان است، و خداوند بر اساس شناختى كه از آن حضرت داشت او را برگزيد. پس چگونه مى توان جادوزدگى را براى چنين شخصى جايز شمرد ؟
اين در حالى است كه خداوند پيامبرش صلى الله عليه و آله را از هر گونه ترشرويى و تندخويى و هر گونه اخلاق پست و ننگ آور بر حذر داشته است. اينگونه رفتارها را فقط كسانى براى پيامبران عليهم السلام جايز مى شمارند كه ارزش آنها را ندانند و به شناختى حقيقى از آنها دست نيافته باشند، زيرا خداوند در قرآن فرمود: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .
همچنين خداوند هر كس را كه نسبت جادوزدگى به پيامبر صلى الله عليه و آله بدهد تكذيب كرده است: «وَ قالَ الظالِمونَ إن تَتَّبِعونَ إلاّ رَجُلاً مَسحورا»(2): «ظالمان به مؤمنان گفتند شما از مرد جادوزده اى پيروى مى كنيد» .(3)
ابن ادريس حلّى مى گويد: شيعيان بالاتفاق قائل هستند كه پيامبر صلى الله عليه و آله سحر نشده است، براى آنكه خداوند در قرآن وعده فرموده كه او را از آزار مردم نگاه دارد. شاهد اين مدعا آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» است. بعضى از مخالفان ما كه قائل شده اند پيامبر صلى الله عليه و آله جادو شد، نظرى بر خلاف قرآن كريم داده اند.(4)
ص: 327
نظر علامه مجلسى در «بحار الانوار» چنين است: همه مسلمانان اتفاق نظر دارند كه سوره فلق درباره جادوى لبيد بن اعصم يهودى نازل شده، كه پيامد آن نيز سه شبانه روز مريضى پيامبر صلى الله عليه و آله بود. از جمله رواياتى كه در اين باره نقل شده روايتى است كه مى گويد: يكى از كنيزان، عايشه را جادو كرد. همچنين ابن عمر چنان جادو شد كه دستش از كار افتاد. اگر گفته شود جادو كردن و جادوزدگى افراد درست مى باشد، پس بايد جادوگران همه پيامبران عليهم السلام و نيكوكاران صالح را با جادوى خود ضرر مى رساندند، و براى خود پادشاهى بزرگى فراهم مى ساختند.
چگونه اين مطلب را كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله جادو شده است درست بدانيم، در حالى كه خداوند فرموده است: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» ، و «لا يُفلِحُ الساحِرُ حَيثُ أتى»(1): «جادوگر از هر راهى كه وارد شود پيروز نمى شوند» ؟ اين سخن كافران است كه بر حضرت محمد صلى الله عليه و آله عيب مى گرفتند و مى گفتند: او جادو زده است. و ما يقين داريم كه سخن آنان دروغ بوده است.(2)
اما از جمله علماى اهل سنت كه تهمت جادوزدگى پيامبر صلى الله عليه و آله را رد كرده، محى الدين نووى است، كه پس از نقل تعدادى از احاديث تأثير جادو بر پيامبر صلى الله عليه و آله مى گويد:
شهاب الدين قسطلانى هم پس از نقل روايات، به تأويل و تفسير آنها پرداخته و گفته است: از ابوبكر اصمّ روايت شده كه گفت: حديث جادوزدگى پيامبر صلى الله عليه و آله در نزد ما مردود و متروك است. براى آنكه اگر آن را قبول كنيم، لازم مى شود سخن كفار را نيز بپذيريم كه گفته اند: محمد جادوزده مى باشد. در حالى كه اين سخن كفار خلاف نص صريح قرآن است است، و قرآن آنهايى را كه اين نسبت را به پيامبر صلى الله عليه و آله داده اند تكذيب كرده است.(3)
ص: 328
امام فخر رازى در تفسير خود مى فرمايد: همه مسلمانان گفته اند كه لبيد بن اعصمِ يهودى پيامبر صلى الله عليه و آله را با ايجاد يازده گره جادو كرد. البته پيروان معتزله به كلى آن را ردّ و انكار كرده اند. حقيقت آن است كه چگونه مى توان قائل به صحت چنين چيزى شد، در حالى كه خداوند متعال فرموده است: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» ؟ عده اى از اصحاب تفسير و حديث گفته اند: صحت قصه جادو شدن پيامبر صلى الله عليه و آله در نزد همه اهل نقل (راويان حديث) پذيرفته شده است.(1)
چنانكه مشاهده مى شود، تنها تعداد اندكى از علماى اهل سنت مسئله جادو شدن پيامبر صلى الله عليه و آله را رد مى كنند. در حالى بيشتر آنان احاديث جادو شدن پيامبرشان صلى الله عليه و آله را قبول دارند ! مشكل اصلى آنان اين است كه حرف عايشه و بخارى را - هر چه كه باشد - مى پذيرند، و به خود و يا هر كس ديگرى اجازه نمى دهند كه چنين احاديثى را نقد و بررسى كنند ! همين روش، آنان را در زمينه مسائلى مانند توحيد، نبوت، شفاعت و ... به مشكلات بسيارى گرفتار كرده است.
آنان علاوه بر اعتقاد به احاديث سحر نبى صلى الله عليه و آله، حديث آغاز وحى، حديث ورقة بن نوفل و افسانه غرانيق را نيز قبول دارند، كه سلمان رشدى مرتدّ با تحريف و مبنى قرار دادن آن كتاب آيات شيطانى را نوشت.
علماى اهل سنت هر چند حديث جادو شدن پيامبر صلى الله عليه و آله را پذيرفتند، ولى چنان كه ديديم درباره آن در حيرت به سر مى برند. هيچ يك از آنان جرأت نكرده بگويد چنين مطلبى دروغ است، يا دروغى است كه به عايشه نسبت داده شده، يا از خيالات زنانه برخاسته شده است.
اگر به درستى قصد ردّ اين تهمت را داشته باشيم بايد بگوييم: اصلاً تهمت تحت تأثير جادو قرار گرفتن با اصل نبوت منافات دارد، بلكه اين تهمت از سوى كفار مطرح شده، و خدا با تصريح قرآنى پيامبرش صلى الله عليه و آله را از چنين تهمتى مبرّا دانسته است.
ص: 329
اين كه عده اى با تمسك به آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» جريان جادو شدن پيامبر صلى الله عليه و آله را رد كرده اند، به نظر مى رسد پاسخ ضعيفى داده اند. زيرا اين آيه در اواخر عمر شريف پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده، در حالى كه جريان جادوى خيالى بسيار پيشتر از زمان نزول آيه عصمت واقع شده است.
بنا بر تفسيرى كه ما از آيه تبليغ ارائه داديم، درست ترين برداشت و قدر متيقن از عصمت در آيه آن است كه چون رسول خدا صلى الله عليه و آله ولايت حضرت على عليه السلام را براى پس از خود به مردم ابلاغ كرد، خداوند نيز او را از خطر ارتداد قريش و مسلمانان در زمان حضور ايشان حفظ كرد. تا زمانى كه دليلى بر شمول آيه به موارد ديگر به دست نيايد، براى تفسير آيه به همين قدر متيقن بسنده مى شود.
البته مفسران و شارحان اهل سنت در اين باره سخنان بسيارى گفته و احتمالات بسيارى داده اند، كه همه آنها به دليل تفسير نادرستشان از آيه و تصور اينكه مقصود از مصون و محفوظ داشتن پيامبر صلى الله عليه و آله، يعنى خداوند پيامبر صلى الله عليه و آله را از كشتن، سمّ دادن، صدمه زدن و آزار رساندن محفوظ نگاه مى دارد سرچشمه گرفته است.
بر همين اساس گمان كرده اند آيه تبليغ منافات دارد با روايتى كه گفته فوت رسول خدا صلى الله عليه و آله به سبب خوردن لقمه اى از گوشت مسموم گوسفندى است كه زنى يهودى به آن حضرت داد. اما همين كه حضرت يك لقمه خورد، جبرئيل آمد و او را از مسموم بودن گوشت با خبر ساخت، و پيامبر صلى الله عليه و آله ديگر از آن گوشت چيزى نخورد. اما سمّ همان يك لقمه پس از يك سال تأثير خود را گذاشت و رسول خدا صلى الله عليه و آله به سبب همان يك لقمه به شهادت رسيد.
قاضى عياض در حاشيه كتاب شفا مى نويسد:
اگر گفته شود: چگونه بايد جمع كرد بين آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» و بين حديثى كه علت شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله را سمّ زن يهودى مى داند، كه مقتضاى اين حديث آن است كه خداوند پيامبرش صلى الله عليه و آله را از خطرات و آزارهاى مردم حفظ نكرد ؟ در پاسخ
ص: 330
مى گوييم: آيه عصمت در سال عزوه تبوك نازل شده، ولى جريان سمّ در جنگ خيبر پيش آمده كه از نظر زمانى جلوتر از جنگ تبوك بوده است.(1)
از جمله موضوعاتى كه باز هم اهل سنت در آن متحير مانده اند آن است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله بسيار آرزوى شهادت در راه خدا را داشت. اين در حالى بود كه آيه به محفوظ ماندن پيامبر صلى الله عليه و آله از كشته شدن و هر نوع آسيبى خبر مى داد. آيا براى پيامبر صلى الله عليه و آله جايز است چيزى را آرزو كند كه خود مى داند محقق نمى شود ؟ ابن حجر در «فتح البارى» از ابوهريره روايت مى كند كه گفت: شنيدم رسول خدا صلى الله عليه و آله مى فرمود: به خدايى كه جانم در دست او است، دوست دارم در راه خدا كشته شوم.(2)
عده اى از شارحان و مفسران اشكال كرده اند و گفته اند: با آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله مى دانست به شهادت نمى رسد، چرا چنين آرزويى كرده است ؟ ابن تين در پاسخ به اين اشكالات گفته است: شايد آرزوى شهادت پيش از نزول آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» واقع شده باشد، زيرا آيه عصمت در اوائل هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه نازل شده، اما حديث آرزوى شهادت را ابوهريره از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده است. اين در حالى است كه ابوهريره در اوائل سال هفتم هجرت به مدينه آمده است. با اين حساب ابوهريره حديث را نه در مدينه بلكه در مكه و پيش از هجرت از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيده است، و آن زمان هم هنوز آيه عصمت نازل نشده بود.
آنچه از جواب ابن تين بر مى آيد آن است كه آرزو و درخواست فضل و خير مستلزم وقوع حتمى آن نيست، بلكه صرف يك درخواست است. چنانكه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: دوست داشتم اى كاش موسى عليه السلام صبر مى كرد و به مدائن نمى رفت، يا
ص: 331
موجب نمى شد بنى اسرائيل و فرعون نابود شوند. از حديث آرزوى شهادت نيز مى توان چنين برداشت كرد كه گويا پيامبر صلى الله عليه و آله مى خواست به فضيلت جهاد و انگيزش بيشتر مسلمانان به جهاد تأكيد ورزد.
ابن تين هم گفته است: اين پاسخ به حقيقت نزديك تر است. استاد ما ابن مُلقَّن حكايت كرده است كه بعضى از مردم گمان كرده اند كه كلمه «وَ لَوَدَدتُ» : دوست داشتم و اى كاش، جزء حديث نيست، بلكه بخشى از كلام ابوهريره مى باشد. آنگاه استاد مى گويد: چنين چيزى بعيد است.(1)
در پاسخ به همه اين مطالب مى گوييم: اگر ثابت شود كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى خواست بر جهاد و انگيزش مسلمانان تأكيد و تشويق بيشترى بكند. در اينجا آرزوى شهادت يك آرزوى حقيقى است، زيرا آيه متضمن آن است كه مردم در زمان حضور پيامبر صلى الله عليه و آله مرتد نشوند و از دين باز نگردند، و هيچ ربطى به اين ندارد كه پيامبر صلى الله عليه و آله را در برابر كشته شدن، مجروح شدن و آزار و اذيت محفوظ بدارد.
از موارد كليدى در واقعه حجة الوداع و بالطبع غدير، بررسى اوضاع سياسى و اجتماعى در حجة الوداع است. اينكه هنگامى كه حضرت جبرئيل امين به همراه آيه تبليغِ ولايت امير المؤمنين عليه السلام نازل شد، وضعيت سياسى در اين برهه از زمان چگونه بود ؟ خصوصا در همان ايامى كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله دعوت كنندگان خود را به سوى مردم گسيل داشته بود، تا آنان را به آمدن به حجة الوداع فرا بخوانند ؟
مى بينيم كه نشانه اى مهم و اصلى وجود دارد كه از اين وضعيت و حقيقت عريان و بى غبار پرده برمى دارد، و آن اينكه رسول اللّه صلى الله عليه و آله از جبرئيل درخواست مى كند تا خداوند متعال براى ايشان نوعى عصمت از جانب مردم قرار دهد و شرّ آنها را كفايت
ص: 332
كند. آن حضرت به اين امر اميد بسته بود، و چه بسا كه اين بازدارندگى از جانب حق به وى داده نمى شد. در اين صورت هم ايشان چاره اى جز تبليغ ولايت نداشت.
ولى مسئله اين است كه:
چرا از رسول اللّه صلى الله عليه و آله از خداوند تبارك و تعالى چنين عصمت و بازدارندگى اى را طلب كرد ؟
مگر مردم مسلمان نبودند ؟
مگر آنان پيامبر صلى الله عليه و آله آن مردم نبود ؟
آيا اينان امت وى نبودند ؟
آيا آن حضرت ايشان را به حضور در حجة الوداع فرا نخوانده بود ؟
مگر اينها اين دعوت را لبيك نگفته بودند ؟
پس اين ترس از مردم چه معنى دارد ؟
و چرا حضرت از خدا مى خواست كه وى را از شرّ مردم مصون سازد ؟
تا جايى كه گويى اين درخواست حضرت نزديك بود به آرزويى دشوار و دور از دسترس تبديل شود ! چرا كه آن حضرت سه بار اين تقاضا را از حضرت حق نمود، و تقريبا ده روز انتظار كشيد و منتظر فرمان حق بود.
پيش از آنكه به اين پرسش ها پاسخ دهيم، ناچاريم كمى به عقب برگرديم تا: اولاً وضعيت اين مسلمانان و جهت گيرى شان را در قبال رسالت و رسول اكرم صلى الله عليه و آله بررسى كنيم. در مرحله دوم بنگريم كه وضعيت و جايگاه آن حضرت نسبت به امير المؤمنين عليه السلام - كه جبرئيل امين براى نصب ايشان به عنوان ولىّ مسلمانان و ابلاغ اين امر به آنها نازل شده بود - چگونه بوده است ؟
اما پيش از هر چيز بهتر است با هم آيات نازل شده در اين واقعه را با هم بخوانيم: آيات 66 و 67 و 68 سوره مائده، خصوصا آيه وسط - آيه 67 - يعنى آيه بلاغ و تبليغ. لازم است تعمق و تأمل كنيم كه اين آيات چه اسرارى در دل خود دارد:
ص: 333
«وَ لَو أنَّهُم أقاموا التَوراةَ وَ الإنجيلَ وَ ما أُنزِلَ إلَيهِم مِن رَبِّهِم لأكَلوا مِن فَوقِهِم وَ مِن تَحتِ أرجُلِهِم مِنهُم أمَّةٌ مُقتَصدِةٌ وَ كَثيرٌ مِنهُم ساءَ ما يَعمَلونَ» :
«و اگر آنان به تورات و انجيل و آنچه از جانب پروردگارشان به سويشان نازل شده است عمل مى كردند قطعا از بالاى سرشان (بركات آسمانى) و از زير پاهايشان (بركات زمينى) برخوردار مى شدند از ميان آنان گروهى ميانه رو هستند و بسيارى از ايشان بد رفتار مى كنند» .
«يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» :
«اى پيامبر آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ كن و اگر نكنى پيامش را نرسانده اى و خدا تو را از مردم نگاه مى دارد خدا گروه كافران را هدايت نمى كند» .
«قُل يا أهلَ الكِتابِ لَستُم عَلى شَى ءٍ حَتّى تُقيموا التَوراةَ وَ الإنجيلَ وَ ما أُنزِلَ إلَيكُم مِن رَبِّكُم وَ لَيَزيدَنَّ كَثيرا مِنهُم ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ طُغيانا وَ كُفرا فَلا تَأسَ عَلَى القَومِ الكافِرينَ» :
«بگو اى اهل كتاب، تا (هنگامى كه) به تورات و انجيل و آنچه از پروردگارتان به سوى شما نازل شده است عمل نكرده ايد بر هيچ (آئين بر حقى) نيستيد و قطعا آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده بر طغيان و كفر بسيارى از آنان خواهد افزود پس بر گروه كافران اندوه مخور» .
لازم است به نكاتى كه در آيات سه گانه فوق آمده توجه كنيم، تا نسبت به آن شناخت و معرفت بيشتر پيدا كنيم:
لازم است به تكرار جمله «ما أُنزِلَ إلَيهِم مِن رَبِّهِم» ، «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» ، «ما أُنزِلَ إلَيكُم مِن رَبِّكُم» براى مسلمانان، يهود و مسيحيان توجه كنيم.
ص: 334
آنچه در اين عبارات قابل توجه است اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله به تبليغ «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» مأمور شده، بدون آنكه نامى از قرآن در كنار اين فرمان بيايد. چنانكه در آيه قبل و بعد چنين است. ولى اين تبليغ به انتها و سرانجام رسالت گره زده شده، و جلوگيرى از شرّ مردم و كفايت شرّ ايشان به همراه آن نازل شده است.
نكته اين است كه تبليغ قرآن در نهايت مشرف بر همه مباحث است. اما پيش از اين براى تبليغ آن كفايت شرّ مردم خواسته نشده بود. اين مى رساند كه آنچه به زودى در ميان مردم تبليغ مى گردد آنان را بر مى انگيزد، و سركشى و طغيان و كفر ايشان را مى افزايد، و آنان و يهود در يك مرتبه قرار دارند.
اين امر با وضوح بسيار بيان مى كند كه اين تبليغ همانا امرى است سياسى، كه به حفظ رسالت و عمل به احكام آن پس از رسول اكرم صلى الله عليه و آله مرتبط است؛ و آن امر خلافت و جانشينى است. چنانكه قرآن در آيات 66 و 68 به اين حقيقت اشاره دارد، كه بايد امرى ديگر به غير از تورات و انجيل به همراه آن دو اقامه و برپا شود؛ و آن چيزى است كه از جانب پروردگارشان بر ايشان نازل شده، و آن همانى است كه در آيه 67 مورد نظر بوده و بدان عنايت شده است؛ يعنى امر ولايت على بن ابى طالب و اولاد طاهرينش عليهم السلام.
در آيه 68 آمده است: «وَ لَيَزيدَنَّ كَثيرا مِنهُم» تا پايان آيه. با دقت در اين قسمت آيه درمى يابيم كه در آن سرّى هست؛ سرّى كه ميان امت اسلام و يهود و نصارى مشترك است.
پيش از بيان آن، باز مى گرديم به بحث از حالت سياسى مسلمانان، تا جهت گيرى سياسى ايشان را بشناسيم، و وقايعى را كه در آن دوره سرنوشت ساز از تاريخ اسلام رخ داد دريابيم. بدانيم كه چگونه منافقين و مسلمان نماها به صورت جدى و مستقيم در اين وقايع نقش داشتند، و در روز غدير ولايت امير المؤمنين عليه السلام را رد كرده و كنار گذاشتند.
ص: 335
سياق اين آيات بر اين دلالت دارد كه اگر اهل كتاب تورات و انجيل و جانشينى جانشينان انبيا عليهم السلام را - كه در كتب آسمانى بدان تصريح شده بود - مى پذيرفتند و بر پا مى داشتند، نعمت و بركت الهى آنها را فرا مى گرفت و بركت و آسايش سرزمينشان را در بر مى گرفت.
اما ايشان ابا كردند و جانشينان حضرت عيسى و موسى عليهماالسلام را كنار زدند و نپذيرفتند. سپس قرآن كريم به پيامبر صلى الله عليه و آله توجه مى نمايد و اهميت تبليغ اين آيات را براى وى تاكيد مى كند، و تصريح مى كند كه اگر اين تبليغ صورت نگيرد رسالت به مقصود خود نخواهد رسيد. گويا اگر على بن ابى طالب عليه السلام را به عنوان فرمانروا و وصى و رهبر بعد از خود برنگزيند اصلاً قرآن و اسلام را تبليغ نكرده و به مردم نرسانده است !
سپس در آيه 68 قرآن كريم، براى بار ديگر اهل كتاب را مخاطب قرار مى دهد و مى فرمايد كه آنها تا زمانى كه شريعت تورات و انجيل را اقامه نكرده اند و جانشينان حضرت عيسى و موسى عليهماالسلام را نپذيرفته اند، هيچ بهره اى از دين ندارند.
سپس بلافاصله و در پى اين مطلب مى فرمايد كه اين منافقين وارد خط و طريقت رسالت محمدى نشده اند، چرا كه حضرت على عليه السلام را به عنوان ولى و امام نپذيرفته اند. اين يعنى وارد شدن منافقين در معركه جدال اسلامى؛ آن هم به صورت مستقيم.
در واقع منصوب نمودن على بن ابى طالب عليه السلام اندرون آنان را هويدا كرد، و برانگيخت به حدى كه سركشى و كفر و دشمنى ايشان را افزود، و چگونه در وقايع پس از آن وارد شدند و با هم انديشى و همكارى با دوستان خود هدف و آرمان هاى پليد خود را اجرا كردند. در واقع مكر و نيرنگ و دشمنى شان با رسول اكرم صلى الله عليه و آله و رسالت حضرت و نيز با ولىّ و جانشين آن حضرت كاملاً آشكار گشت.
در اينجا جبهه گيرى و جهت گيرى مسلمانان در برابر رسول اكرم صلى الله عليه و آله و رسالت اسلامى را در قرآن واكاوى مى كنيم:
ص: 336
قرآن خبر مى دهد كه حال و وضعيت امت اسلام از نظر كفر و ايمان نسبت به شريعت همچون امت هاى پيشين است؛ يعنى در ميان مسلمانان نيز منافقان و طمع كاران و فرصت طلبان و چاپلوسان و نوكيسه گان و تازه به دوران رسيدگان و كافران وجود داشته اند.
قرآن كريم در آيات بسيارى به اين دسته هاى گمراه از امت - كه تعدادشان نيز بسيار بوده - اشاره فرموده است؛ خداوند متعال مى فرمايد:
«وَ إن كادوا لَيَستَفِزُّونَكَ مِنَ الإرضِ لِيُخرِجوكَ مِنها وَ إذا لا يَلبِثونَ خِلافَكَ إلاّ قَليلاً . سُنَّةَ مَن قَد أرسَلنا قَبلَكَ مِن رُسُلِنا وَ لا تَجِد لِسُنَّتِنا تَحويلاً»(1):
«و چيزى نمانده بود كه تو را از اين سرزمين بركنند تا تو را از آنجا بيرون سازند و در آن صورت آنان (هم) پس از تو جز (زمان) اندكى نمى ماندند. سنّتى كه همواره در ميان (امت هاى) فرستادگانى كه پيش از تو گسيل داشته ايم (جارى) بوده است و براى سنت ما تغييرى نخواهى يافت» .
بنا بر اين، يك سنت الهى وجود دارد كه تغيير نمى كند. سنتى در ميان امت هاى پيشين جارى بوده است، و در ميان امت اسلام نيز اين جهت گيرى ايشان نسبت به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله بدون كوچك ترين اختلافى وجود دارد.
در سوره توبه رسوايى هاى اين منافقان به ظاهر مسلمان را مى بينيم. با دقت در اين سوره انسان به شگفت مى آيد كه خداوند متعال منافقين را كافر خوانده و اعمال آنها را در درگاه خود غير مقبول و مردود برشمرده است. خداى متعال مى فرمايد:
«وَ ما مَنَعَهُم أن تُقبَلَ مِنهُم نَفَقاتُهُم إلاّ أنَّهُم كَفَروا بِاللّه ِ وَ بِرَسولِهِ وَ لا يَأتونَ الصَلوةَ إلاّ وَ هُم كُسالى وَ لا يُنفِقونَ إلاّ وَ هُم كارِهون»(2):
ص: 337
«و هيچ چيز مانع پذيرفته شدن انفاق هاى آنان نشد جز اينكه به خدا و پيامبرش كفر ورزيدند و جز با كسالت نماز به جا نمى آورند و جز با كراهت انفاق نمى كنند» .
«وَ مِنهُمُ الَذينَ يُؤذونَ النَبىَّ وَ يَقولونَ هُوُ أُذُنٌ قُل أُذُنُ خَيرٌ لَكُم يُؤمِنُ بِاللّه ِ وَ يُؤمِنُ لِلمُؤمِنينَ وَ رَحمَةٌ لِلَذينَ آمَنوا مِنكُم وَ الَذينَ يُؤذونَ رَسولَ اللّه ِ لَهُم عَذابٌ أليمٌ»(1):
«و از ايشان كسانى هستند كه پيامبر را آزار مى دهند و مى گويند او زودباور است بگو گوش خوبى براى شماست به خدا ايمان دارد و (سخن) مؤمنان را باور مى كند و براى كسانى از شما كه ايمان آورده اند رحمتى است و كسانى كه پيامبر خدا را آزار مى رسانند عذابى پردرد خواهند داشت» .
«وَ مِنهُم مَن يَقولُ ائذَن لى وَ لا تَفتِنّى ألا فِى الفِتنَةِ سَقَطوا وَ إنَّ جَهَنَّمَ لَمُحيطَةٌ بِالكافِرينَ»(2):
«و از آنان كسى است كه مى گويد مرا (در ماندن) اجازه ده و به فتنه ام مينداز هشدار كه آنان خود به فتنه افتاده اند و بى ترديد جهنم بر كافران احاطه دارد» .
«قُل هَل تَربَّصونَ بِنا إلاّ إحدَى الحُسنَيَينِ وَ نَحنُ نَتَربَّصُ بِكُم أن يُصيبَكُم اللّه ُ بِعَذابٍ مِن عِندَهُ أو بِأيدينا فَتَرَبَّصوا إنّا مَعَكُم مُتَرَبِّصونَ»(3):
«بگو آيا براى ما جز يكى از اين دو نيكى را انتظار مى بريد در حالى كه ما انتظار مى كشيم كه خدا از جانب خود يا به دست ما عذابى به شما برساند پس انتظار بكشيد كه ما هم با شما در انتظاريم» .
«إن تُصِبكَ حَسَنةٌ تَسُؤهُم وَ إن تُصِبكَ مُصيبَةٌ يَقولوا قَد أخَذنا أمرَنا مِن قَبلُ وَ يَتَولَّوا وَ هُم فَرِحونَ»(4):
ص: 338
«اگر نيكى به تو رسد آنان را بدحال مى سازد و اگر پيشامد ناگوارى به تو رسد مى گويند ما پيش از اين تصميم خود را گرفته ايم و شادمان روى بر مى تابند» .
«لَقَدِ ابتَغَوُا الفِتنَةَ مِن قَبلُ وَ قَلَّبوا لَكَ الأمورَ حَتّى جاءَ الحَقُّ وَ ظَهَرَ أمرُ اللّه ِ وَ هُم كارِهونَ»(1):
«در حقيقت پيش از اين (نيز) در صدد فتنه جويى برآمدند و كارها را بر تو وارونه ساختند تا حق آمد و امر خدا آشكار شد در حالى كه آنان ناخشنود بودند» .
«إنَّما يَستَأذِنُكَ الَذينَ لا يُؤمِنونَ بِاللّه ِ وَ اليَومِ الآخِرِ وَ ارتابَت قُلوبُهُم فَهُم فى رَيبِهِم يَتَردَّدون»(2):
«تنها كسانى از تو اجازه مى خواهند (به جهاد نروند) كه به خدا و روز واپسين ايمان ندارند و دل هايشان به شك افتاده و در شك خود سرگردانند» .
«وَ لَو أرادوا الخُروجَ لأعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لكِن كَرِهَ اللّه ُ انبِعاثَهُم فَثَبَّطَهُم وَ قيلَ اقعُدوا مَعَ القاعِدينَ»(3):
«و اگر (به راستى) اراده بيرون رفتن داشتند قطعا براى آن ساز و برگى تدارك مى ديدند ولى خداوند راه افتادن آنان را خوش نداشت پس ايشان را منصرف گردانيد و (به آنان) گفته شد با ماندگان بمانيد» .
«لَو خَرَجوا فيكُم ما زادوكُم إلاّ خَبالاً وَ لأوضَعوا خِلالَكُم يَبغونَكُم الفِتنَةَ وَ فيكُم سَمّاعونَ لَهُم وَ اللّه ُ عَليمٌ بِالظالِمينَ»(4):
ص: 339
«اگر با شما بيرون آمده بودند جز فساد براى شما نمى افزودند و به سرعت خود را ميان شما مى انداختند و در حق شما فتنه جويى مى كردند و در ميان شما جاسوسانى دارند (كه) به نفع آنان (اقدام مى كنند) و خدا به (حال) ستمكاران داناست» .
«وَ يَحلِفونَ بِاللّه ِ أنَّهُم لَمِنكُم وَ ما هُم مِنكُم وَ لكِنَّهُم قَومٌ يَفرُقونَ»(1):
«و به خدا سوگند ياد مى كنند كه آنان قطعا از شمايند در حالى كه از شما نيستند ولى آنان گروهى هستند كه مى ترسند» .
«وَ مِنهُم مَن يَلمِزُكَ فِى الصَدَقاتِ فَإن أُعطوا مِنها رَضوا وَ إن لَم يُعطوا مِنها إذا هُم يَسخَطونَ»(2):
«و برخى از آنان در (تقسيم) صدقات بر تو خرده مى گيرند پس اگر از آن (اموال) به ايشان داده شود خشنود مى گردند و اگر از آن به ايشان داده نشود بناگاه به خشم مى آيند» .
«أ لَم يَعلَموا أنَّهُ مَن يُحادِدِ اللّه َ وَ رَسولَهُ فَإنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمِ خالِدا فيها ذلِكَ الخِزىُ العَظيمُ»(3):
«آيا ندانسته اند كه هر كس با خدا و پيامبر او در افتد براى او آتش جهنم است كه در آن جاودانه خواهد بود اين همان رسوايى بزرگ است» .
«وَ لَئُن سَألتَهُم لَيَقولُنَّ إنَّما كُنّا نَخوضُ وَ نَلعَبُ قُل أبَى اللّه ُ وَ آياتُهُ وَ رَسولُهُ كُنتُم تَستَهزِؤونَ»(4):
ص: 340
«و اگر از ايشان بپرسى مسلما خواهند گفت ما فقط شوخى و بازى مى كرديم بگو آيا خدا و آيات او و پيامبرش را ريشخند مى كرديد» .
«المُنافِقونَ وَ المُنافِقاتُ بَعضُهُم مِن بَعضٍ يَأمُرونَ بِالمُنكَرِ وَ يَنهَونَ عَنُ المَعروفِ وَ يَقبِضونَ أيديَهُم نَسوا اللّه َ فَنَسيَهُم إنَّ المُنافِقينَ هُمُ الفاسِقونَ»(1):
«مردان و زنان دو چهره (همانند) يكديگرند به كار ناپسند وا مى دارند و از كار پسنديده باز مى دارند و دست هاى خود را (از انفاق) فرو مى بندند خدا را فراموش كردند پس (خدا هم) فراموششان كرد در حقيقت اين منافقان هستند كه فاسق اند» .
«يَحلِفونَ بِاللّه ِ ما قالوا وَ لَقَد قالوا كَلِمَةَ الكُفرِ وَ كَفَروا بَعدَ إسلامِهِم وَ هَمُّوا بِما لَم يَنالوا وَ ما نَقِموا إلاّ أن أغناهُم اللّه ُ وَ رَسولُهُ مِن فَضلِهِ فَإن يَتوبوا يَكُ خَيرا لَهُم وَ إن يَتَولَّوا يُعذِّبهُم اللّه ُ عَذابا أليما فِى الدُنيا وَ الآخِرَةِ وَ ما لَهُم فِى الأرضِ مِن وَلىٍّ وَ لا نَصيرٍ»(2) :
«به خدا سوگند مى خورند كه (سخن ناروا) نگفته اند در حالى كه قطعا سخن كفر گفته و پس از اسلام آوردنشان كفر ورزيده اند و بر آنچه موفق به انجام آن نشدند همّت گماشتند و به عيبجويى برنخاستند مگر (بعد از) آنكه خدا و پيامبرش از فضل خود آنان را بى نياز گردانيدند پس اگر توبه كنند براى آنان بهتر است و اگر روى برتابند خدا آنان را در دنيا و آخرت عذابى دردناك مى كند و در روى زمين يار و ياورى نخواهند داشت» .
«إستَغفِر لَهُم أو لا تَستَغفِر لَهُم إن تَستَغفِر لَهُم سَبعينَ مَرَّةٍ فَلَن يَغفِرَ اللّه ُ لَهُم ذلِكَ بِأنَّهُم كَفَروا بِاللّه ِ وَ رَسولِهِ وَ اللّه ُ لا يَهدِى القَومَ الفاسِقينَ»(3):
ص: 341
«چه براى آنان آمرزش بخواهى يا برايشان آمرزش نخواهى (يكسان است، حتى) اگر هفتاد بار برايشان آمرزش طلب كنى هرگز خدا آنان را نخواهد آمرزيد چرا كه آنان به خدا و فرستاده اش كفر ورزيدند و خدا گروه فاسقان را هدايت نمى كند» .
«وَ لا تُعجِبكَ أموالُهُم وَ أولادُهُم إنَّما يُريدُ اللّه ُ أن يُعِذِّبَهُم بِها فِى الدُنيا وَ تَزهَقَ أنفُسُهُم وَ هُم كافِرونَ»(1):
«و اموال و فرزندان آنان تو را به شگفت نيندازد جز اين نيست كه خدا مى خواهد ايشان را در دنيا به وسيله آن عذاب كند و جانشان در حال كفر بيرون رود» .
«سَيَحلِفونَ بِاللّه ِ لَكُم إذَا انقَلَبتُم إلَيهِم لِتُعرِضوا عَنهُم فَأعرِضوا عَنهُم إنَّهُم رِجسٌ وَ مَأواهُم جَهَنَّمُ جَزاءا بِما كانوا يَكسِبونَ»(2):
«وقتى به سوى آنان بازگشتيد براى شما به خدا سوگند مى خورند تا از ايشان صرفنظر كنيد پس از آنان روى برتابيد چرا كه آنان پليدند و به (سزاى) آنچه به دست آورده اند جايگاهشان دوزخ خواهد بود» .
«الأعرابُ أشَدُّ كُفرا وَ نِفاقا وَ أجدَرُ ألاّ يَعلَموا حُدودَ ما أنزَلَ اللّه ُ عَلى رَسولِهِ وَ اللّه ُ عَليمٌ حَكيمٌ»(3):
«باديه نشينان عرب در كفر و نفاق (از ديگران) سخت تر و به اينكه حدود آنچه را كه خدا بر فرستاده اش نازل كرده ندانند سزاوارترند و خدا داناى حكيم است» .
«وَ مِنَ الأعرابِ مَن يَتَّخِذُ ما يُنفِقُ مَغرَما وَ يَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَوائِرُ عَلَيهِم دائِرَةُ السوءِ وَ اللّه ُ سَميعٌ عَليمٌ»(4):
ص: 342
«و برخى از آن باديه نشينان كسانى هستند كه آنچه را (در راه خدا) هزينه مى كنند خسارتى (براى خود) مى دانند و براى شما پيشامدهاى بد انتظار مى برند پيشامد بد براى آنان خواهد بود و خدا شنواى داناست» .
«وَ مِمَّن حَولَكُم مِنَ الأعرابِ مُنافِقونَ ... وَ مِن أهلِ المَدينَةِ مَرَدوا عَلَى النِفاقِ لا تُعَلِّمُهُم نَحنُ نُعَلِّمُهُم سَنُعَذِّبُهُم مَرَّتَينِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إلى عَذابٍ عَظيمٍ»(1):
«و برخى از باديه نشينانى كه پيرامون شما هستند منافق اند ... و از ساكنان مدينه (نيز عده اى) بر نفاق خو گرفته اند تو آنان را نمى شناسى ما آنان را مى شناسيم به زودى آنان را دو بار عذاب مى كنيم سپس به عذابى بزرگ باز گردانيده مى شوند» .
«وَ الَذينَ اتَّخذوا مَسجِدا ضِرارا وَ كُفرا وَ تَفريقا بَينَ المُؤمِنينَ وَ إرصادا لِمَن حارَبَ اللّه َ وَ رَسولَهُ مِن قَبلُ وَ لَيَحلِفُنَّ إن أرَدنا إلاّ الحُسنى وَ اللّه ُ يَشهَدُ إنَّهُم لَكاذِبونَ»(2):
«و آنهايى كه مسجدى اختيار كردند كه مايه زيان و كفر و پراكندگى ميان مؤمنان است و (نيز) كمينگاهى است براى كسى كه قبلاً با خدا و پيامبر او به جنگ برخاسته بود و سخت سوگند ياد مى كنند كه جز نيكى قصدى نداشتيم و خدا گواهى مى دهد كه آنان قطعا دروغگو هستند» .
چنانكه در آيات ذكر شده ملاحظه شد، جمعيتى انبوهى از مسلمانان در ظاهر به لباس اسلام در آمده بودند. اين آيات نشان مى دهد كه جريانى خطرناك و فريبكار و مكار در داخل جامعه اسلامى منتظر و مترصّد فرصت بودند، و متأسفانه اينان اكثريت مطلق را تشكيل مى دادند.
در صدها آيه قرآن به وجود اين جريان خطرناك اشاره شده است. كسانى كه پيوسته در كار تخريب و فتنه انگيزى و ايجاد هرج و مرج و فساد بودند، آن هم در
ص: 343
مقابل فعاليت هاى سازنده اى كه رسول اكرم صلى الله عليه و آله در عرصه سياست و اجتماع پيگيرى مى نمود. اين فتنه انگيزى منافقين به قدرى بود كه در هر واقعه و در هر حادثه اى سهم و سخن ايشان و ردّ پاى ايشان را مى توان يافت.
اين جماعت يك جريان حزبى را تشكيل مى دادند، كه هدف متعددى داشتند: به شكست كشاندن نقشه هاى رسول اللّه صلى الله عليه و آله و گسترش دادن فتنه، ضربه زدن به مؤمنان، برعكس نمودن واقعيت ها، آشفته نمودن فضا، دلسرد كردن رزمندگان، مسخره كردن امر به منكر، گسترش دادن كفر پس از اسلام آوردن ظاهرى، جدايى و تفرقه و نزاع انداختن ميان مؤمنان بود و ... .
مصيبت ديگر اين بود كه بسيارى از اينان در بين مردم شناخته شده نبودند، و حتى ارتباطات پنهانى با اهل كتاب داشتند. اين در واقع به معناى نوعى همكارى سياسى و حزبى منافقانه در داخل جامعه اسلامى بود. حتى در ميان مسلمانان خبرچين هايى داشتند، چنانكه قرآن بدان اشاره فرموده است.
نفوذ اين منافقان تا حدى بود كه مسلمانان ناآگاه آراء و تحليل هاى سياسى اين جماعت را كه در مقابل رأى اسلامى - كه توسط پيامبر صلى الله عليه و آله استوار گرديده بود - مى پذيرفتند، آن هم رأى اسلامى پيامبر صلى الله عليه و آله كه هدفش ساختن جامعه اسلامى بود.
آيه تبليغ از رسول اللّه صلى الله عليه و آله خواست تا ولايت على بن ابى طالب عليه السلام و نصب وى به عنوان ولىّ و خليفه و جانشين خود را به امت ابلاغ نمايد. امتى كه گروه منافقان و اين جريان خطرناك - كه بدان اشاره كرديم - در ميان آنها وجود داشت. با اين حال چه عكس العمل سياسى اى انتظار مى رفت ؟
در حقيقت، اين جريان منافق مى كوشيد با نقشه اى از پيش تعيين شده - كه سوره مباركه توبه جزئيات آن را افشا نمود - نقشى در مناقشات سياسى ايفا كند، تا اسلام را از محتواى حقيقى آن تهى سازد و آن را از ميان ببرد، و نيز با تحريف داخلى و وارونه نشان دادن امور به اهداف سياسى خود دست يابد.
ص: 344
به دنبال آن بتواند نظر امت را جلب نموده و تأييد ايشان را از آن خود سازد، و پس از شهادت رسول اكرم صلى الله عليه و آله - كه مورد انتظارشان بود - حكومت را در دست گيرد.
در قضيه مهم و سرنوشت ساز حاكميت و خلافت، منازعات و درگيرى روز افزون گرديد و گروه زيادى از امت و در رأس آنها برخى اشخاص شناخته شده اميد داشتند كه از طريق ايجاد منازعات سياسى و تشكيل يك جناح سياسى قدرتمند به قدرت و حكومت دست يابند، و حكومت آينده پس از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را در دست گيرند.
خصوصا كه پيامبر صلى الله عليه و آله آنها را از نزديك بودن رحلتش با خبر ساخته بود؛ حضرت به آنها فرموده بود كه امامان پس از وى از بنى هاشم هستند. حضرت خلافت را اولاً بهره على بن ابى طالب عليه السلام، و پس از آن حضرت فرزندان دوازده گانه او معرفى كرده بود.
با مشاهده و بررسى برخى جهت گيرى هاى سياسى، متوجه مى شويم كه كفّه حزب قريشى در اين ميان سنگين تر از سايرين بوده است. از جمله اين جهت گيرى ها مى توان به موارد ذيل اشاره كرد:
اول. عقب نشينىِ يك سوم از سپاه رسول اللّه صلى الله عليه و آله از غزوه حنين و يارى نرساندن به پيامبر صلى الله عليه و آله در اين جنگ.
دوم. گريختن سپاهيان رسول اللّه صلى الله عليه و آله در جنگ احد به جز حضرت على عليه السلام و ابودجانه انصارى، و مرتد شدن برخى از آنها و پناه بردن برخى از آنها به يهود و نصارى و مشركان مكه، و ارتباط داشتن با آنها و مكاتبه نمودن با ايشان.
سوم. كوشش براى ترور رسول اللّه صلى الله عليه و آله در گردنه كوه هنگان در بازگشت از غزوه تبوك، و نيز تكرار اين حادثه هنگام بازگشت پيامبر صلى الله عليه و آله از غدير خم در گردنه هرشى و پيش از رسيدن به مدينه منوره.
چهارم. اعتراض نمودن به رسول اللّه صلى الله عليه و آله و نپذيرفتن و ردّ كردن نظرات آن حضرت در بسيارى از مواقع توسط سران جريان معارض، و تلاش ايشان براى شكستن
ص: 345
قداست و هيبت امام امت. از آن جمله است عبارت «هذيان مى گويد» كه سركرده آن جريان يعنى عمر بن خطاب در هنگام بيمارى رسول اكرم صلى الله عليه و آله بر زبان آورد. همان بيمارى كه حضرت پس از آن دار فانى را وداع گفت.
پنجم. آشكار ساختن اشتياق و آرزويشان براى رسيدن به قدرت، آن هم به صورت علنى؛ به گونه اى كه به گوش رسول اللّه صلى الله عليه و آله برسد. به حدى كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله پس از بازگشت از حجة الوداع از اينكه على عليه السلام بتواند به خلافت برسد مأيوس و نااميد بود.
ششم. در برخى احاديث كه از امير المؤمنين عليه السلام نقل شده، آن حضرت اشاره فرموده كه قبيله قريش از رسول اللّه صلى الله عليه و آله خسته و ملول گرديده، و ايام حكومت آن حضرت بر آنها از نظر ايشان به طول انجاميده بود. اين مطلب را امير المؤمنين عليه السلام مى فرمود تا از آنانى اظهار تأسف نمايد كه خلافت را از او غصب نمودند.
لذا جهت گيرى سياسى در مسيرى مخالف با خواست وحى الهى و منصوب نمودن مولاى ما امير المؤمنين عليه السلام به عنوان ولىّ و خليفه مسلمانان پيش مى رفت، و اين انتصاب يعنى پى ريزى سلطه به دست قوم و قبيله پيامبر صلى الله عليه و آله يعنى بنى هاشم. اين يعنى باختن و خسارت قريش و اعراب اطراف آنها كه با ايشان هم پيمان بودند. يعنى آنها در اين نزاع سياسى تلخ شكست خوردند و آرزوهاى بلند و شيرين آنها در دستيابى به سلطه و خلافت بر باد رفته است.
اين امرى بود كه از ضربت شمشير براى آنها تلخ تر بود، چرا كه سقوط سياسى براى آنها قابل تحمل نبود. آنها آماده بودند تا حتى هر كار نشدنى و محال را براى از بين بردن موانع انجام دهند، حتى اگر منوط به شمشير كشيدن و جنگ مسلحانه باشد ! خصوصا كه خليفه آينده امير المؤمنين عليه السلام باشد. كسى كه با همه آنها جنگيده و دشمنى كرده بود، و آنها با ذلت و خوارى و از ترس شمشير وى اسلام آورده بودند. آن حضرت ميان ايشان و آرزوها مانع و حائل شده بود، و قريش هرگز نسبت به هيچ كس به اندازه على بن ابى طالب عليه السلام كينه و بغض نورزيده بود.
ص: 346
لذا رسول اللّه صلى الله عليه و آله با ديدن وضعيت سياسى اى اين چنين كه پوشيده از ابرهاى سياه مرگبار بود از اللّه متعال يارى خواست، تا با حفاظت و عصمت خود او را از شر اينان مصون نگه دارد، و تا مقصود ايشان را براى مردم وارونه جلوه ندهند. همچنين درخواست حفظ و نگهدارى نمود، تا بتواند فرمان الهى در خصوص نصب على بن ابى طالب عليه السلام را در آرامش و بدون تخريب و بدون اعتراض به مردم برساند.
اين همان چيزى بود كه هنگام نزول وحى بر رسول اكرم صلى الله عليه و آله در خصوص حفظ و نگاهدارى رخ داد، و عملاً ابلاغ اين امر به مردم در غدير خم و انجام مراسم بيعت در كمال امنيت و آرامش انجام شد، و مؤمنان و منافقان همگى به طور يكسان اين بيعت را انجام دادند.
هر چند برخى سركشان قوم و منافقان باز هم كارشكنى هاى خود را كردند. همان هايى كه چشمانشان از وقوع اين حادثه خيره شده بود، و برخى از آنها با تأسف و غضب به برخى ديگر مى نگريستند، و برخى شان كلماتى را با هم رد و بدل مى كردند. كلماتى كه نمى توانستند در دل آن را پنهان دارند. آن هم به خاطر صدمه شديدى كه از اين واقعه ديده بوده اند. از آن جمله است معاويه كه گفت: به خدا قسم ما محمد را در آنچه اينك گفت تصديق و تأييد نمى كنيم، و به ولايت على اقرار نمى كنيم. افرادى جز معاويه نيز چنين سخنانى بر زبان آوردند، بى آنكه اين سم پاشى ها پاسخى يابد و كسى بر آتش آن بدمد.
وقتى به آيات 66 و 67 و 68 سوره مائده باز مى گرديم، در مى يابيم كه در آيه 66 و 68 از بر پا داشتن تورات و انجيل پس از آنكه نزول آنها از طريق وحى بر حضرت موسى و عيسى عليهماالسلام به پايان رسيد سخن مى گويند. سپس اين دو آيه اشاره دارد كه امر ديگرى همراه تورات و انجيل نازل شده است، و اين مطلب به وضوح در اين دو آبه ديده مى شود. اين امر ديگر نزول جداگانه اى دارد.
هر چند كه مبلغ اين آيات كتاب الهى است، اما اهميت بسيار بالايى در بر پا داشتن تورات و انجيل دارد. قرآن كريم در آيه 66 بعد از ذكر تورات و انجيل بدان اشاره كرده
ص: 347
و فرموده است: «وَ ما أُنزِلَ إلَيهِم مِن رَبِّهِم» . اين يعنى نزول تورات و انجيل و نزول امر ديگرى به همراه آن دو كتاب آسمان.
اما در آيه 67 كه مخصوص پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله است، حضرت را به ابلاغ اين امرى كه پيش از كامل شدن وحى نازل گرديده امر مى كند، و آن را داراى اهميتى بسيار زياد در بر پا داشتن قرآن و تبليغ رسالت مى داند. اگر اين مطلب - كه امر به تبليغ آن شده - پس از كامل شدن نزول قرآن نازل مى شد، نسق و شكل آيه همچون آيه قبل مى بود. در حالى كه قرآن كامل نشده بود، و صرفا بعد از نزول آيه كمال - كه بعد از نزول آيه بلاغ نازل شد - وحى و نزول قرآن كامل گرديد.
همچنين در نيمه دوم آيه 68 سرّى نهفته است؛ آنجا كه آيه از اين امر نازل شده و اهميت بالاى آن در بر پا داشتن و اقامه كتاب اللّه المجيد سخن مى گويد. ولى بسيارى از اهل كتاب آن را نمى پذيرند، و اين امر نازل شده طغيان و سركشى و كفر ايشان را مى افزايد ! خداوند مى فرمايد:
«قُل يا أهلَ الكِتابِ لَستُم عَلى شَى ءٍ حَتّى تُقيموا التَوراةَ وَ الإنجيلَ وَ ما أُنزِلَ إلَيكُم مِن رَبِّكُم وَ لَيَزيدَنَّ كَثيرا مِنهُم ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ طُغيانا وَ كُفرا فَلا تَأسَ عَلَى القَومِ الكافِرينَ»(1):
«بگو اى اهل كتاب تا وقتى كه به تورات و انجيل و آنچه از پروردگارتان به سوى شما نازل شده است عمل نكرده ايد بر هيچ (آئين بر حقى) نيستيد ... » .
چون به خوبى در ماهيت اين امرى كه بر اين سه پيامبر؛ يعنى حضرت موسى و عيسى عليهماالسلام و پيامبر ما حضرت محمد صلى الله عليه و آله نازل شد بيانديشيم، مى بينيم همان امرى كه امت هاى آن انبيا عليهم السلام از ايشان نپذيرفتند و در مورد آن توطئه كردند و سركشى و كفرشان افزون شد، در امت اسلام هم رخ داده است. اين امر چيزى غير از خلافت
ص: 348
و وصايت پس از پيامبر صلى الله عليه و آله نيست. سرّ قضيه در همين نكته پنهان است، و اين چيزى است كه وحى الهى در مورد آن با تو همگان مى گويد.
آنچه گفته شد با نگاهى گذرا به آيات امم سابقه در قرآن واضح مى گردد:
يك مورد امت حضرت موسى عليه السلام است؛ كه خليفه و جانشين آن حضرت يعنى حضرت هارون عليه السلام را نمى پذيرند و كنار مى زنند. خداوند متعال مى فرمايد: «وَ واعَدنا موسى ثَلاثينَ لَيلَةً وَ أتمَمناها بِعَشرٍ فَتَمَّ ميقاتُ رَبِّهِ أربَعينَ لَيلَةً وَ قالَ موسى لأخيهِ هارونَ اخلُفنى فى قَومى وَ أصلِح وَ لا تَتَّبِع سَبيلَ المُفسِدينَ»(1): «و با موسى سى شب وعده گذاشتيم و آن را با ده شب ديگر تمام كرديم تا آنكه وقت معين پروردگارش در چهل شب به سر آمد و موسى (هنگام رفتن به كوه طور) به برادرش هارون گفت در ميان قوم من جانشينم باش و (كار آنان را) اصلاح كن و راه فسادگران را پيروى مكن» .
اما آيا از جانب قوم حضرت موسى عليه السلام چه بر سر خليفه وى حضرت هارون عليه السلام آمد ؟ خداوند متعال مى فرمايد: «وَ اتَّخَذَ قَومُ موسى مِن بَعدِهِ مِن حُليِّهِم عِجلاً جَسَدا لَهُ خُوارٌ أ لَم يَرَوا أنَّهُ لا يُكَلِّمُهُم وَ لا يَهديهِم سَبيلاً إتَّخَذوهُ وَ كانوا ظالِمينَ»(2): «و قوم موسى پس از (عزيمت) او از زيورهاى خود مجسمه گوساله اى براى خود ساختند كه صداى گاو داشت آيا نديدند كه آن (گوساله) با ايشان سخن نمى گويد و راهى به آنها نمى نمايد آن را (به پرستش) گرفتند و ستمكار بودند» .
حال عكس العمل حضرت موسى عليه السلام چيست ؟ خداوند متعال مى فرمايد: «وَ لمّا رَجَعَ موسى إلى قَومِهِ غَضبانَ أسِفا قالَ بِئسَما خَلَّفتُمونى مِن بَعدى أعَجِلتُم أمرَ رَبِّكُم وَ ألقَى الألواحَ وَ أخَذَ بِرَأسِ أخيهِ يَجُرُّهُ إلَيهِ»(3): «و چون موسى خشمناك و اندوهگين به
ص: 349
سوى قوم خود بازگشت گفت پس از من چه بد جانشينى براى من بوديد آيا بر فرمان پروردگارتان پيشى گرفتيد و الواح را افكند و (موى) سر برادرش را گرفت و او را به طرف خود كشيد» .
اما حضرت هارون عليه السلام در مورد اين قوم ستمكار چه خبرى به حضرت موسى عليه السلام داد ؟ همان هايى كه وى را نپذيرفتند و كنار زدند و بر وى شوريدند و سركشى كردند. خداوند در ادامه آيه مى فرمايد: «قالَ ابنَ أمَّ إنَّ القَومَ استَضعَفونى وَ كادوا يَقتُلونَنى فَلا تُشمِت بِىَ الأعداءَ وَ لا تَجعَلنى مَعَ القَومِ الظالِمينَ»(1): « (حضرت هارون عليه السلام) گفت اى فرزند مادرم اين قوم مرا ناتوان يافتند و چيزى نمانده بود كه مرا بكشند پس مرا دشمن شاد مكن و مرا در شمار گروه ستمكاران قرار مده» .
در مجموع وقتى نزول تورات بر حضرت موسى بن عمران عليه السلام پايان يافت و كامل شد، قومش با خليفه و جانشين وى چه كردند ؟ جز آنكه از در خدعه و نيرنگ در آمدند و گوساله اى را به پرستش گرفتند، و آنچه خداوند متعال برايشان روشن ساخته بود رها كردند، و فرامين حضرت موسى عليه السلام را پشت سر نهادند. خداوند متعال مى فرمايد:
«وَ لَقَد جاءكُم موسى بِالبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذتُمُ العِجلَ مِن بَعدِهِ وَ أنتُم ظالِمونَ»(2): «و قطعا موسى براى شما معجزات آشكارى آورد سپس آن گوساله را در غياب وى (به خدايى) گرفتيد و ستمكار شديد» .
سپس حضرت هارون عليه السلام وفات يافت و جناب يوشع بن نون عليه السلام وصى و جانشين حضرت موسى عليه السلام گرديد. بنى اسرائيل به هفتاد و يك فرقه در مقابل او تقسيم شدند، كه هفتاد فرقه از آنها در آتش اند و تنها يك فرقه نجات مى يابند. آنان همان هايى هستند كه وصى و خليفه حضرت موسى عليه السلام پيروى كردند.
ص: 350
قرآن كريم به اين نكته اشاره مى كند كه يهود ولايت خلفاى حضرت موسى عليه السلام را نپذيرفتند و تحت ولايت كافران در آمدند: «تَرى كَثيرا مِنهُم يَتَوَلَّونَ الَذينَ كَفَروا لَبِئسَ ما قَدَّمَت لَهُم أنفُسُهُم أن سَخِطَ اللّه ُ عَلَيهِم وَ فِى العَذابِ هُم خالِدونَ»(1): «بسيارى از آنان را مى بينى كه با كسانى كه كفر ورزيده اند دوستى مى كنند راستى چه زشت است آنچه براى خود پيش فرستادند كه (در نتيجه) خدا برايشان خشم گرفت و پيوسته در عذاب مى مانند» .
سپس خداوند متعال در آيه بعد خبر مى دهد كه اگر ايشان به آنچه از جانب پروردگارشان نازل شد ايمان مى آوردند، هرگز ولايت كافران را نمى پذيرفتند. در اين آيه مى بينيم كه بين جمله «ما أُنزِلَ إلَيهِم مِن رَبِّهِم» و جمله ما «إتَّخَذوهُم أولياءَ» ارتباط برقرار مى كند.
در اين نص و سند صريح قرآنى در مى يابيم كه «ما أُنزِلَ إلَيهِم مِن رَبِّهِم» به معناى ولايت است، و ولايت يعنى پذيرفتن سرپرستى و حاكميت واليان امر، كه در موردشان نص صريح آمده و از جانب انبيا عليهم السلام منصوب شده اند.
همچنين در ادامه آيات مى بينيم كه مشركان دشمن ترين دشمنان كسانى هستند كه ولايت مولاى ما امير المؤمنين عليه السلام را نپذيرفته اند. جالب اين است كه «مُشرِكونَ» لفظى است كه قرآن كريم بر جمع كثيرى از مسلمانان منافق و كسانى كه ولايت على عليه السلام را نپذيرفتند اطلاق كرده است. سپس در همان آيه گروهى از نصارى و مسيحيان را استثنا كرده و فرموده كه آنها از نظر محبت و دوستى نزديك ترى با مؤمنان دارند، نسبت به يهود و مشركان.
امت حضرت عيسى عليه السلام وصى و خليفه آن حضرت شمعون صفا عليه السلام را نپذيرفته و ردّ كردند. البته به جز گروهى اندك كه به شمعون عليه السلام وفادار ماندند، و بدين ترتيب امت
ص: 351
آن حضرت به ضلالت پيشينيان خود بازگشتند. خداوند متعال با اشاره به سنت اختلاف بعد از انبيا عليهم السلام و از جمله حضرت عيسى عليه السلام مى فرمايد:
«تِلكَ الرُسُلُ فَضَّلنا بَعضُهُم عَلى بَعضٍ مِنهُم مَن كَلَّمَ اللّه ُ وَ رَفَعَ بَعضُهُم دَرجاتٍ وَ آتَينا عيسَى بنَ مَريَمَ البَيِّناتَ وَ أيَّدناهُ بِروحِ القُدُسِ وَ لَو شاءَ اللّه ُ مَا اقتَتَلَ الَذينَ مِن بَعدِهِم مِن بَعدِ ما جاءتهُمُ البَيِّناتُ وَ لكِنِ اختَلَفوا فَمِنهُم مَن آمَنَ وَ مِنهُم مَن كَفَرَ وَ لَو شاءَ اللّه ُ مَا اقتَتَلوا وَ لكِنَّ اللّه َ يَفعَلُ ما يُريدُ»(1):
«برخى از آن پيامبران را بر برخى ديگر برترى بخشيديم از آنان كسى بود كه خدا با او سخن گفت و درجات بعضى از آنان را بالا برد و به عيسى پسر مريم دلايل آشكار داديم و او را به وسيله روح القدس تأييد كرديم و اگر خدا مى خواست كسانى كه پس از آنان بودند بعد از آن (همه) دلايل روشن كه برايشان آمد به كشتار يكديگر نمى پرداختند ولى با هم اختلاف كردند پس بعضى از آنان كسانى بودند كه ايمان آوردند و بعضى از آنان كسانى بودند كه كفر ورزيدند و اگر خدا مى خواست با يكديگر جنگ نمى كردند ولى خداوند آنچه را مى خواهد انجام مى دهد» .
و نيز مى فرمايد: «فَلَمّا أحَسَّ عيسى مِنهُمُ الكُفرَ قالَ مَن أنصارى إلَى اللّه ِ قالَ الحَواريّونَ نَحنُ أنصارُ اللّه ِ آمَنّا بِاللّه ِ وَ اشهَد بِأنّا مُسلِمونَ . رَبَّنا آمَنّا بِما أنزَلتَ وَ اتَّبعنَا الرَسولَ فَاكتُبنا مَعَ الشاهِدينَ . وَ مَكَروا وَ مَكَرَ اللّه ُ وَ اللّه ُ خَيرُ الماكِرينَ . إذ قالَ اللّه َ يا عيسى إنّى مُتَوَفّيكَ وَ رافِعُكَ إلَىَّ وَ مُطَهِّرُكَ مِنَ الَذينَ كَفَروا وَ جاعِلُ الَذينَ اتَّبَعوكَ فَوقَ الَذينَ كَفَروا إلى يَومِ القيامَةِ ثُمَّ إلَىَّ مَرجِعُكُم فَأحكُمُ بَينَكُم فيما كُنتُم فيهِ تَختَلِفونَ»(2):
«چون عيسى از آنان احساس كفر كرد گفت ياران من در راه خدا چه كسان اند حواريون گفتند ما ياران (دين) خداييم به خدا ايمان آورده ايم و گواه باش كه ما تسليم
ص: 352
(او) هستيم. پروردگارا به آنچه نازل كردى گرويديم و فرستاده (ات) را پيروى كرديم پس ما را در زمره گواهان بنويس. و (دشمنان) مكر ورزيدند و خدا (در پاسخشان) مكر در ميان آورد و خداوند بهترين مكّاران است. (ياد كن) هنگامى را كه خدا گفت اى عيسى من تو را برگرفته و به سوى خويش بالا مى برم و تو را از (آلايش) كسانى كه كفر ورزيده اند پاك مى گردانم و تا روز رستاخيز كسانى را كه از تو پيروى كرده اند فوق كسانى كه كافر شده اند قرار خواهم داد آنگاه فرجام شما به سوى من است پس در آنچه بر سر آن اختلاف مى كرديد ميان شما داورى خواهم كرد» .
و اما در مورد امت اسلامى خداوند متعال مى فرمايد: «وَ ما مُحَمَّدٌ إلاّ رَسولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُسلُ أفَإين ماتَ أو قُتِلَ انقَلَبتُم عَلى أعقابِكُم وَ مَن يَنقَلِب عَلى عَقِبَيهِ فَلَن يَضُرَّ اللّه َ شَيئا وَ سَيَجزِى اللّه ُ الشاكِرينَ»(1):
«و محمد جز فرستاده اى كه پيش از او (هم) پيامبرانى (آمده و) گذشتند نيست آيا اگر او بميرد يا كشته شود از عقيده خود برمى گرديد و هر كس از عقيده خود بازگردد هرگز هيچ زيانى به خدا نمى رساند و به زودى خداوند سپاسگزاران را پاداش مى دهد» .
اين امت نيز پس از آنكه آيه ابلاغ نازل گرديد و حكم نمود كه حضرت على عليه السلام امير و خليفه و جانشين رسول اللّه صلى الله عليه و آله است، به ضلالت پيشينيان خود بازگشتند، آن هم در فاصله اى نزديك به دو ماه و نه بيشتر ! آنگاه كه مصيبت شهادت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و پايان يافتن وحى واقع گرديد.
پس امت اسلام از امت هاى گذشته - يعنى يهود و نصارى - درس عبرت نگرفت ! آن هم با وجود هشدارها و بر حذر داشتن هايى كه از سوى خدا در قرآن و نيز در لسان رسول اكرم صلى الله عليه و آله آمده بود.
ص: 353
وقتى به آيات سه گانه سوره مائده باز مى گرديم، مى بينيم كه آيه ابلاغ - كه بين اين دو آيه مربوط به يهود و نصارى نازل شده - به وجه شباهت ميان اين آيه و آنچه در آيه پيش و پس آن در مورد دو امت بزرگ گذشته نازل شده اشاره مى كند، و آنها را با امت اسلام قرين مى كند. گويا همان عكس العمل هايى كه اين دو امت در اين خصوص از خود نشان دادند، ابرهايى از خوف و حزن را در نظر رسول اكرم صلى الله عليه و آله برانگيخت. به حدى كه آن حضرت را نگران كرد، كه مبادا آنچه در اين دو امت واقع شده در آينده در امت حضرتش نيز حادث گردد.
چنانچه احاديث شريف بسيارى وارد شده كه بر اين امر دلالت دارد كه امت اسلام در آينده از همان راهى خواهد رفت و در كج راهه اى وارد خواهد شد كه يهود و نصارى وارد آن شدند. حال وظيفه ما است كه بدانيم چه كسانى امت اسلامى را به اين بيراهه كشاندند، و دقيقا همچون يهود و نصارى امت اسلامى را در اين كج راهه عميق فرو بردند.
لذا مى بينيم نزول آيه تبليغ با تأخير ابلاغ آن از سوى رسول اكرم صلى الله عليه و آله و درخواست آن حضرت از خداوند متعال مبنى بر حفاظت و حراست از شرّ مردم همزمان مى گردد. اين درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله غير از نشان دادن اهميت مطلب و چهره منافقان براى آيندگان، از آن رو بود كه حضرت احتمال مى داد كه در جريان نصب امير المؤمنين عليه السلام به عنوان ولىّ و خليفه، توطئه از جانب منافقان صورت پذيرد.
چنانچه همين طور هم شد؛ از حوادث پس از غدير كاملاً مشخص است آن عصمتى كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله از خداوند متعال درخواست كرده بود به وى عطا شد؛ به طورى كه همگان بيعت كردند و همه در آرامش بودند و به مخالفت برنخاستند، يا از روى ميل و يا از سر اكراه و يا از روى ترس.
ولى وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله به شهادت رسيد، اين عصمت به پايان رسيد، و با شهادت حضرتش - اين عصمت الهى كه در آيه تبليغ به آن اشاره شده - نيز رخت بربست، و بازگشت به ضلالت پيشين - كه قرآن كريم از آن سخن مى گويد - واقع شد:
ص: 354
«أفَإين ماتَ أو قُتِلَ انقَلَبتُم عَلى أعقابِكُم وَ مَن يَنقَلِب عَلى عَقِبَيهِ فَلَن يَضُرَّ اللّه ُ شَيئا وَ سَيَجزِى اللّه ُ الشاكِرينَ»(1): «آيا اگر او بميرد يا كشته شود به گذشته خود باز مى گرديد و هر كس به گذشته خود باز مى گردد هرگز هيچ زيانى به خدا نمى رساند و به زودى خداوند سپاسگزاران را پاداش مى دهد» .
در آيه تبليغ با صيغه وعيد و اعلام خطر در خصوص نتايج وخيم كه در آينده دعوت وجود دارد سخن مى گويد، و تصريح مى كند كه همه چيز در معرض طوفان هاى هولناك قرار دارد. به طورى كه اگر اين تبليغ صورت نگيرد گويا رسول اللّه صلى الله عليه و آله كلاً رسالت خود را تبليغ نكرده است.
در نگاهى ديگر، اين آيه بر اين نكته دلالت دارد كه ولايت، اين بناى الهى استوار و گرانقدر پايان بخش اديان الهى و عصاره همه آنهاست. و لذا اگر اين امر خطير تبليغ نگردد كل اديان آسمانى فرو ريخته و منهدم مى شود. از اينجاست كه عظمت ولايت آشكار مى گردد، كه وجهى ديگر از نبوت است. اينكه دين و تشريع الهى جز با وجود يكى از اين دو حفظ نمى گردد. وقتى نبوت پنهان گردد ولايت آشكار مى شود و از دين محافظت مى كند و رهبرى را به دست مى گيرد.
لذا آيه اى كه پس از آيه تبليغ مى آيد به اين نكته اشاره مى كند كه اهل كتاب بدون امر ولايت و وصايت هيچ در دست ندارند. خداوند متعال مى فرمايد:
«قُل يا أهلَ الكِتابِ لَستُم عَلى شَى ءٍ حَتّى تُقيموا التَوراةَ وَ الإنجيلَ وَ ما أُنزِلَ إلَيكُم مِن رَبِّكُم وَ لَيَزيدَنَّ كَثيرا مُنهُم ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ طُغيانا وَ كُفرا فَلا تَأسَ عَلَى القَومِ الكافِرينَ»(2):
«بگو اى اهل كتاب، تا (هنگامى كه) به تورات و انجيل و آنچه از پروردگارتان به سوى شما نازل شده عمل نكرده ايد بر هيچ (آئين بر حقى) نيستيد» .
ص: 355
در واقع بر پا داشتن تورات و انجيل حقيقى و اصيل نيز نيز منوط به وجود و حضور پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله يا جانشين بر حق آن حضرت در امر وصايت و خلافت الهى است. اين است مفاد عبارت «ما أُنزِلَ إلَيكُم مِن رَبِّكُم» در خصوص امر ولايت نبى و جانشين آن حضرت.
هر كس دو آيه پيش از آيه تبليغ و آيه پس از آن را بخواند، در مى يابد كه اين آيات از يهود و نصارى سخن مى گويد. بلكه اين سوره - يعنى سوره مائده - تقريبا همه اش به اين قضيه پرداخته، و از سنت هاى الهى در مورد اين امت ها خبر داده، و ميثاق ها و پيمان هاى الهى كه خداوند از ايشان گرفته و اينكه چگونه آنها اين پيمان ها و ميثاق ها را نقض كرده اند سخن گفته است. خداوند متعال مى فرمايد:
«وَ لَقَد أخَذَ اللّه ُ ميثاقَ بَنى إسرائيلَ وَ بَعَثنا مِنهُمُ اثنَى عَشَرَ نَقيبا وَ قالَ اللّه ُ إنّى مَعَكُم لَئِن أقَمتُمُ الصَلوةَ وَ آتَيتُمُ الزَكوةَ وَ آمَنتُم بِرُسُلى وَ عَزَّرتُموهُم وَ أقرَضتُم اللّه َ قَرضا حَسَنا لأُكِفِّرَنَّ عَنكُم سَيّئاتِكُم وَ لأُدخِلَنَّكُم جَنّاتٍ تَجرى مِن تَحتِهَا الأنهارُ فَمَن كَفَرَ بَعدَ ذلِكَ مِنكُم فَقَد ضَلَّ سَواءَ السَبيلِ»(1):
«در حقيقت خدا از فرزندان اسرائيل پيمان گرفت و از آنان دوازده سركرده بر انگيختيم و خدا فرمود من با شما هستم اگر نماز بر پا داريد و زكات بدهيد و به فرستادگانم ايمان بياوريد و ياريشان كنيد و وام نيكويى به خدا بدهيد قطعا گناهانتان را از شما مى زدايم و شما را به باغ هايى كه از زير (درختان) آن نهرها روان است در مى آورم پس هر كس از شما بعد از اين كفر ورزد در حقيقت از راه راست گمراه شده است» .
سپس قرآن از نقض اين عهد و ميثاق سخن مى گويد و مى فرمايد: «فَبِما نَقضِهِم ميثاقَهُم لَعنّاهُم وَ جَعَلنا قُلوبَهُم قاسيَةً يُحَرِّفونَ الكَلِمَ عَن مَواضِعِهِ وَ نَسوا حَظّا مِمّا
ص: 356
ذُكِّروا بِهِ وَ لا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٌ مِنهُم إلاّ قَليلاً مِنهُم فَاعفُ عَنهُم وَ اصفَح إنَّ اللّه َ يُحِبُّ المُحسِنينَ»(1):
«پس به (سزاى) پيمان شكستنشان لعنتشان كرديم و دل هايشان را سخت گردانيديم (به طورى كه) كلمات را از مواضع خود تحريف مى كنند و بخشى از آنچه را بدان اندرز داده شده بودند به فراموشى سپردند و تو همواره بر خيانتى از آنان آگاه مى شوى مگر (شمارى) اندك از ايشان (كه خيانتكار نيستند) پس از آنان درگذر و چشم پوشى كن كه خدا نيكوكاران را دوست مى دارد» .
گويا اين آيات صرفا براى مقدمه چينى جهت آنچه در بيعت غدير و پس از آن رخ خواهد داد نازل شده است. گويا اين آيات انذار و بيم دهى است نسبت به سران مرتدّانى كه به تحريف و نقض بيعت و ميثاقى كه خود در روز بيعت انجام داده بودند و آن را قطعى نموده بودند پرداختند. كسانى كه فراموش كردند در غدير به على عليه السلام تبريك گفتند، و فراموش كردند به آن حضرت گفتند: تو مولى و سرور من و مولى و سرور همه مؤمنان شدى !
پس امت اسلامى جهره خود را فراموش كرده و خيانت خود را آشكار ساختند، و به جز عده اى اندك همگى مرتدّ شده و به ضلالت پيشينيان خود باز گشتند. فقط تعداد اندكى - كه تعداد آنها سه يا چهار نفر بيشتر نبود - همه از اسلام حقيقى بازگشتند.
اين جريان دقيقا در امت عيسى عليه السلام رخ داد. خداوند متعال مى فرمايد: «وَ مِنَ الَذينَ قالوا إنّا نَصارى أخَذنا ميثاقَهُم فَنَسوا حَظّا مِمّا ذُكِّروا بِهِ فَأغرَينا بَينَهُمُ العَداوَةَ وَ البَغضاءَ إلى يَومِ القيامَةِ وَ سَوفَ يُنَبِّؤُهُم اللّه ُ بِما كانوا يَصنَعون»(2): «و از كسانى كه گفتند ما نصرانى هستيم از ايشان (نيز) پيمان گرفتيم و بخشى از آنچه را بدان اندرز داده شده
ص: 357
بودند فراموش كردند و ما (هم) تا روز قيامت ميانشان دشمنى و كينه افكنديم و به زودى خدا آنان را از آنچه مى كرده اند (و مى ساخته اند) خبر مى دهد» .
ساير آيات نيز در خصوص اين دو امت گمراه سنت ها و بدعت هايى كه نهادند سخن مى گويد. از ايشان و از تورات و انجيل و تعاليم الهى سخن مى گويد، و به جز برخى مسائل فرعى ديگر كه سوره بدان پرداخته است، در پايان به سخن گفتن از امت مسيح و آنچه بر سر آنها آمد پرداخته، و حسن خاتمه آن چنين است كه خداوند متعال مى فرمايد:
«قالَ اللّه ُ هذا يَومٌ يَنفَعُ الصادِقينَ صِدقَهُم لَهُم جَنّاتٌ تَجرى مِن تَحتِهَا الأنهارُ خالِدينَ فيها أبدا رَضِىَ اللّه ُ عَنهُم وَ رَضوا عَنهُ ذلِكَ الفَوزُ العَظيمُ»(1):
«خدا فرمود اين روزى است كه راستگويان را راستى شان سود بخشد براى آنان باغ هايى است كه از زير آن نهرها روان است هميشه در آن جاودان اند خدا از آنان خشنود است و آنان از او خشنود هستند اين است رستگارى بزرگ» .
اين اهل بيت حضرت مصطفى عليهم السلام هستند كه حضرت اللّه سبحانه و تعالى به ما دستور داده است كه با ايشان باشيم و فرموده است: «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا اتَّقوا اللّه َ وَ كونوا مَعَ الصادِقينَ»(2): «اى كسانى كه ايمان آورده ايد از خدا پروا كنيد و با راستان باشيد» .
به تعبير ديگر:
آيه تبليغ سوره مائده را به دو نيم كرده و ماقبل آن و مابعد آن همچون دو بالى است كه توسط آنها در فضاى سنن الهى پرواز مى كند. قضيه عهد و ميثاق و واليان الهى را بيان كرده است، و آنچه بر سر اين دو نبوت پس از آنكه امت هايشان ميثاق ولايت و وصايت را نقض كردند آمد.
ص: 358
مصيبت ها و رسوايى ها و محنت و رنج هايى كه بر سرشان باريد، و دستورات و تعاليم نازل شده در تورات و انجيل از ميان رفت. تا كار به جايى كشيد كه تورات و انجيل را ضايع كرده و كلام الهى را تحريف نمودند. سپس متون ديگرى را خود تدوين كردند، آن هم مطابق با هواى نفس و ميل راهبان و عالمان يهود و نصارى.
در نتيجه، مهم ترين بخش دو رسالت عظيم دو پيامبر بزرگ در تاريخ قديم ضايع شد و از ميان رفت. قرآن كريم هم با تفصيل زياد از اين دو امت سخن گفته، تا عبرتى باشد براى صاحبان خرد.
اگر عصمت و پاسبانى و نگاهبانى خداوند در روز غدير بر پيامبر ما محمد صلى الله عليه و آله نازل نشده بود، و اگر تأكيد الهى مبنى بر حفظ قرآن وجود نمى داشت، رسالت الهى نيز در مسير طوفان هايى كه بر امت هاى گذشته وزيد قرار مى گرفت. ما نيز متفرق مى شديم، و امروز مجموعه اى از كتاب هاب مقدس اما تحريف شده در اختيارمان بود ! ولى خداوند فرموده است: «إنّا نَحنُ نَزَّلنَا الذِكرَ وَ إنّا لَهُ لَحافِظونَ»(1): «بى ترديد ما اين قرآن را نازل كرده ايم و قطعا نگهبان آن خواهيم بود» .
با تأمل در آيه ابلاغ نكاتى به دست مى آيد كه قابل ذكر است:
نكته اى در آيه تبليغ است و آن اينكه در آيات قبل و بعد از آيه تبليغ نيز عبارت «ما أُنزِلَ» آمده است: آيه 66 : «ما أُنزِلَ إلَيهِم مِن رَبِّهرم» ، آيه 67 : «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» ، آيه 68 : «ما أُنزِلَ إلَيكُم مِن رَبِّكُم» .
اين يك امر تصادفى نيست كه در سه آيه پشت سر هم، سه مورد «ما أُنزِلَ» آمده باشد. مورد اول و سوم مربوط به كتاب آسمانى است كه مردم بايد آن را به پا دارند تا از
ص: 359
بركات آن در دنيا و آخرت بهره مند شوند، و مورد دوم مربوط به رهبرى جامعه است كه بايد از سوى خدا تعيين گردد، و پس از پيامبر صلى الله عليه و آله در قالب امام سرپرستى جامعه را بر عهده گيرد.
اعجاز قرآن را ببينيد؛ خدا امامت على بن ابى طالب عليه السلام را بين دو كتاب آسمانى قرار داده است. در يك آيه مى فرمايد: اگر كتاب خدا را به پا داريد اوضاع اقتصاديتان خوب مى شود. در آيه ديگر مى فرمايد: اگر كتاب آسمانى را به پا نداريد هويت نداريد و هيچ هستيد. در ميان اين دو آيه مى فرمايد: اى پيامبر ! على عليه السلام را معرفى كن. يعنى كتاب آسمانى و امام معصوم عليه السلام در كنار هم، چنانكه پيامبر صلى الله عليه و آله در حديث ثقلين فرمود: انى تارك فيكم الثقلين كتاب اللّه و عترتى اهل بيتى.
قرآن كتاب اعظم و امّ الكتاب مسلمانان، اولين كتابى است كه غدير را با ابديت خود پيوند داده است. غدير نيز، قبل از واقعه و مقارن آن و بعد از اجراى آن در پناه قرآن بوده، و نزول آيات پى در پى آن را پشتيبانى كرده اند. بنا بر اين، قبل از معرفى هر كتابِ ديگرى بايد بگوييم: قرآن حامل غدير است و طى چهارده قرن فرهنگ غدير را با حضور خود بين همه نسل هاى مسلمان به خانه هاى آنان برده و در اختيار بزرگ و كوچكشان قرار داده است.
با در نظر گرفتن اين ارتباط عميق، هر كتابى كه در اعتقادات، حديث، تاريخ و تفسير در اسلام نوشته شده، به عنوان يكى از اساسى ترين فرازهاى دين «آيات غدير» را مطرح ساخته و به تبيين آن پرداخته است.
اولين كتاب در اسلام كه واقعه غدير را مطرح كرده «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است، كه در موارد متعددى از آن آيه تبليغ و آيه اكمال مطرح شده و ارتباط مستقيم آن با واقعه غدير از لسان پيامبر و امامان عليهم السلام بيان شده است. پس از آن هم تفاسير و كتاب هاى تاريخى و اعتقادى اين حقيقت بزرگ را درباره غدير ثبت كرده اند، به گونه اى كه هر جا سخن از «يا أيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ ... » و «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم
ص: 360
دينَكُم ... » به ميان آمده، فورا غدير مطرح شده است، و هر جا سخن از غدير بوده فورا اين آيات تداعى شده است.
اين حقيقت غديرى قرآنى، كم كم شكل جدى ترى به خود گرفته، و با شبهه افكنى هايى كه دشمنان از فشار عظمت آن به ميان آورده اند، توجه بيشترى را به خود جلب كرده است؛ به گونه اى كه در كتاب هاى تاريخى و حديثى به صورت فصلى خاص با عنوان «آيات غدير» يا «غدير در قرآن» مطرح شده است.
از جمله نكاتى كه در مورد آيه تبليغ مى توان بيان كرد اينكه خداوند امامت را ادامه رسالت و همتاى آن مى داند. از اين رو در حادثه جهانى غدير خم به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: اگر نصب على بن ابى طالب عليه السلام را به دست خود انجام ندهى و ولايت را تبيين نكنى، اصلاً به رسالت الهى عمل نكرده اى؛ يعنى رسالت منهاى امامت معادل با رسالت منهاى رسالت است، زيرا آنچه اساس رسالت را حفظ مى كند همان امامت است.
بهترين معرّف براى عظمت روز غدير و حادثه جهانى اين روز قرآن و عترت است. چه حادثه اى در روز هجدهم ماه ذى الحجه در سرزمين غدير رخ داد كه اين روز را براى ابد عيد كرد ؟ خداى سبحان در آيه تبليغ به رسول اكرم صلى الله عليه و آله مى فرمايد:
«يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» . گر چه پيامبر صلى الله عليه و آله داراى مقام نبوت نيز هست، ولى در اين پيام آسمانى رسالت او مطرح است.
در ذيل همين آيه مى فرمايد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «خدا تو را از آسيب مردم حفظ مى كند» . خداى سبحان فرمود خدا تو را از آسيب مردم مصون نگاه مى دارد.
در حقيقت آنچه سر همبندى كرده اند افسوس افسونگران است، و افسونگر هر جا برود رستگار نمى شود. مردم خواهند ديد كه در صحنه مسابقه اژدهايى حركت
ص: 361
مى كند ولى چيزى جز چوب هاى خشك و طناب هاى بى روح و سرد نيست. آخرالامر هم كيد و صنع ساحران را بلعيده مى شود، نه چوب و عصا و طناب. خداى سبحان با چنين اهميتى حادثه غدير را براى رسول گرامى صلى الله عليه و آله تحليل و تبيين كرد.
اگر كسى بر آن شود تا غدير را در يك جمله معرفى كند، مى تواند بگويد: غدير پيمانه و ظرفى است كه تمام فداكارى هاى رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در آن گرد آمده، و گنجينه تمام احكام و آدابى است كه خداى متعال بر پيامبر خويش فرو فرستاده است. اين حقيقت و پيوند ناگسستنى بعثت و خاتميت با غدير در اين آيه از قرآن تبلور يافته كه مى فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ ... »(1): «اى پيامبر آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده ابلاغ كن و اگر نكنى پيامش را نرسانده اى» .
توصيف ديگر غدير اين است كه بوستان تمام فضائل، اخلاق، والايى ها و خوبى هاست. بلكه غدير عين والايى هاست و تحولات مدنى و فرهنگى و معنوى وام دار غدير هستند، چرا كه مهم ترين عامل ماندگارى كيان دين و ملت اسلام است، و منكر غدير با اين ويژگى ها، در حقيقت منكر تمام ارزش هاى والاى اسلامى است. غدير، مدرسه و فرهنگ امير المؤمنين عليه السلام است كه مى تواند تمام بشريت را قرين سعادت و شادكامى گرداند.
صاحب مدرسه غدير، يعنى امير المؤمنين عليه السلام در عظمت و منزلت، در مرتبه پس از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله است، چه اينكه وى چنان منزلت والايى دارد كه هيچ كس را ياراى همسنگى با او نيست. از همين رو امام صادق عليه السلام درباره «حكم بن عتيبه» كه مى خواست از غير طريق على عليه السلام به مراتب خداشناسى دست يابد، فرمود: ... فَليُشَرِّق وَ ليُغَرِّب، أما وَ اللّه لا يُصيبُ العِلمَ إلاّ مِن أهلِ بَيتٍ نَزَلَ عَلَيهِم جَبرَئيلُ(2): برود و شروق
ص: 362
و غرب را در نوردد، آگاه باشيد كه به خدا سوگند (هر كجا كه رود) به علم (واقعى) دست نخواهد يافت مگر از محضر كسانى كه جبرئيل بر آنان نازل شده است.
حق نيز همين است كه روى برتافتن از مدرسه و فرهنگ پيامبر و اهل بيتش عليهم السلام دليل روشن و خدشه ناپذير تيره روزى و سيه بختى است. و دانش، هر مرتبه و جايگاهى داشته باشد، اگر از خاستگاهى جز خاندان رسالت به دست آيد ارج و ارزش نخواهد داشت، زيرا چنين دانشى از ارزش هاى اخلاقى و معنوى تهى و از روح شريعت به دور است.
همچنين هر مسيرى كه به غدير نرسد، عليه دين است و هر چه بر ضد و مخالف دين باشد مخالف خدا و رسول و خاندان پاك او است. چرا كه تمام ارزش ها و والايى هاى اخلاقى در غدير نهفته است و از آن جوشش مى گيرد.
در مورد آيه تبليغ بد نيست به نكته اى اشاره شود، و آن اينكه:
اولين و اصلى ترين هدف پيامبران عليهم السلام رساندن پيام خداوند به مردم است، تا حجت بر آنان تمام شود. خداوند در قرآن اين هدف را چنين بيان مى كند:
«إنّا أوحَينا إلَيكَ كَما أوحَينا إلى نوحٍ وَ النَبيّينَ مِن بَعدِهِ وَ أوحَينا إلى إبراهيمَ وَ إسمعيلَ وَ إسحقَ وَ يَعقوبَ وَ الأسباطَ وَ عيسى وَ أيّوبَ وَ يونُسَ وَ هارونَ وَ سُليمانَ وَ آتَينا داوودَ زَبورا . وَ رُسُلاً قَد قَصَصناهُم عَلَيكَ مِن قَبلُ وَ رُسُلاً لَم نَقصُصهُم عَلَيكَ وَ كَلَّمَ اللّه ُ موسى تَكليما . رُسُلاً مُبَشِّرينَ وَ مُنذِرينَ لِئَلاّ يَكونَ لِلناسِ عَلَى اللّه ِ حُجَّةٌ بَعدَ الرُسُلِ وَ كانَ اللّه ُ عَزيزا حَكيما»(1):
«ما به تو وحى كرديم همچنان كه به نوح و پيامبران بعد از او نيز وحى كرديم به ابراهيم اسماعيل اسحاق يعقوب اسباط عيسى ايوب يونس هارون و سليمان وحى
ص: 363
نموديم و به داوود هم زبور را عطا كرديم. همچنين بر پيامبرانى كه شرح حال آنان را براى تو گفتيم و آنان كه شرح حالشان را نگفتيم وحى فرستاديم و خدا با موسى به طور آشكار و روشن سخن گفت. رسولان را فرستاد تا بشارت دهنده و انذار كننده باشند تا آنكه پس از فرستادن رسولان مردم را بر خدا حجتى نباشد و خدا هميشه مقتدر و همه كارهاى او مطابق حكمت است» .
پس هدف اصلى پيامبران عليهم السلام اتمام حجت خداوند بر خلق و وظيفه پيامبر تنها ابلاغ است. خداوند اين وظيفه را چنين بيان مى فرمايد: «ما عَلَى الرَسولِ إلاَّ البَلاغُ وَ اللّه ُ يَعلَمُ ما تُبدونَ وَ ما تَكتُمونَ»(1): «بر پيامبر جز تبليغ وظيفه اى نيست و خدا از آشكار و پنهان شما آگاه است» .
بنا بر اين، پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از ابلاغ پيام خداوند وظيفه اى ندارد كه مردم را به اجبار به راه راست ببرد. گذشته از آنكه توانايى چنين كارى را هم ندارد. خداوند اين واقعيت را چنين بيان مى كند: «فَذَكِّر إنَّما أنتَ مُذَكِّر . لَستَ عَلَيهِم بِمُسَيطِر»(2): «تو خلق را متذكر ساز كه وظيفه پيامبرى تو غير از اين نيست. تو مسلط بر آنان نيستى» .
گذشته از اين وظيفه اصلى، پيامبران عليهم السلام وظيفه ديگرى دارند و آن اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله بايد با توجه به دين خدا طرحى نو در جامعه بشرى در اندازد و امتى را به وجود آورد كه سرنوشت بشر را تغيير دهد. امير المؤمنين عليه السلام اين وظيفه را چنين بيان مى كند:
فَبَعَثَ اللّه ُ مُحَمَّدا صلى الله عليه و آله بِالحَقِّ، لَيُخرِجَ عِبادَهُ مِن عِبادَةِ الأوثانِ إلى عِبادَتِهِ وَ مِن طاعَةِ الشَيطانِ إلى طاعَتِهِ ... ، بِقُرآنٍ قَد بَيَّنَهُ وَ أحكَمَهُ(3):
خداوند پيامبر صلى الله عليه و آله را با قرآن كه متقن بيان كرده بود برانگيخت تا بندگانش را از عبادت بت ها خارج سازد و به عبادت خدا برساند و از اطاعت شيطان خارج كند و به اطاعت خدا در آورد.
ص: 364
امت واحده اسلامى زمانى تحقق پيدا خواهد كرد كه در همه زمينه ها و زواياى زندگى انسان احكام خدا حاكم باشد. طبعا ضرورى ترين مسئله براى امت اسلامى رهبرى است. تا رسول خدا صلى الله عليه و آله زنده است، منصب به عهده او است و مسلمانان موظف اند در تمام مسائل داورى و حاكميت او را بپذيرند. به آيه توجه كنيد: «فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤمِنونَ حَتّى يُحَكِّموكَ فيما شَجَرَ بَينَهُم ثُمَّ لا يَجِدوا فى أنفُسِهِم حَرَجا مِمّا قَضَيتَ وَ يُسَلِّموا تَسليما»(1): «نه چنين است قسم به خداى تو كه اينان به حقيقت ايمان نمى آورند مگر آنكه در خصومت و نزاعشان تنها تو را حاكم كنند و آنگاه به هر حكمى كه كنى هيچ گونه اعتراضى در دل نداشته و كاملاً از دل و جان تسليم فرمان تو باشند» .
پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله رهبرى امت بايد به دست كسانى سپرده شود كه از نظر علم خدادادى و عصمت همانند رسول خدا صلى الله عليه و آله باشند، تا كشتى امت اسلامى به ساحل نجات برسد.
ممكن است با توجه به ظاهر آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ ... » اينگونه قضاوت شود كه روز غدير فقط روز «ابلاغ ولايت» است، و رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در آن روز همين مقدار كه ولايت حضرت امير المؤمنين عليه السلام را به مسلمانان ابلاغ كرد خشنود بود ! ولى اين تفكر كامل نيست، بلكه غدير ابعاد بسيار گسترده ترى دارد.
اگر كسى بگويد: واژه «بَلِّغ» يعنى ابلاغ كن و به مردم برسان، و «ما أُنزِلَ إلَيكَ» يعنى امامت و ولايت حضرت امير المؤمنين عليه السلام. پس روز غدير تنها روز «ابلاغ ولايت» است.
در مقام پاسخ اين سؤال مى توان گفت: درست است كه واژه «بلّغ» يعنى ابلاغ كن و به مردم برسان و مردم را آگاهى ده، اما متعلق آن در آيه ذكر نشده كه چه چيزى را
ص: 365
ابلاغ كن ؟ اين مطلب از ظاهر آيه روشن نيست و جمله «ما أُنزِلَ إلَيكَ» عام است. آيا «آنچه بر تو نازل كرديم» چه چيزى است ؟
آيا تنها ابلاغ ولايت است ؟
آيا معرفى امام است ؟
آيا معرفى امامان معصوم عليهم السلام تا رجعت و قيامت است ؟
آيا تعيين سيستم رهبرى اسلام است ؟
يا موضوع «ما أُنزِلَ إلَيكَ» تئورى و عملى است ؟
يعنى هم امامان معصوم را معرفى كن و هم براى آنان بيعت بگير ؟ تا پس از «بيعت عمومى» كسى نتواند در امامت شك داشته و باور مسلمانان را دچار تزلزل كند.
در پاسخ اين سؤالات بايد گفت: با توجه به آيه 3 سوره مائده و پيام هاى آن و تداوم هشدارها، اين حقيقت به اثبات مى رسد كه نظريه اول درست نيست؛ اينكه مقصود تنها ابلاغ ولايت باشد. بلكه نظريه دوم را به اثبات مى رساند. چرا كه در ادامه آيه آمده است: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : «اگر اين كار را انجام ندهى رسالت او (خدا) را به اتمام نرسانده اى» .
پس متعلق «ما أُنزِلَ» چه چيز بسيار مهمى است كه اگر انجام نشود رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله ناقص است، و رسول اللّه صلى الله عليه و آله نيز از آن هراس دارد كه نپذيرند. اگر فقط ابلاغ ولايت بود كه ترسى نداشت، چون پيشتر هم بارها اين ابلاغ را انجام داده بود؛ پيامبر صلى الله عليه و آله بارها و بارها در محراب و منبر، در مدينه و ديگر شهرها، در آستانه جنگ ها و پس از پيروزى ها ولايت و وصايت امام على عليه السلام را ابلاغ فرموده بود. نه از كسى ترسيد و نه از فردى اجازه گرفت. مثل حديث منزلت كه در آستانه جنگ تبوك و فتح خيبر فرمود.
آيا در غدير چه اتفاقى مى خواست بيافتد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله مى هراسيد، تا جايى كه فرشته وحى حضرتش را دلدارى داد و اين آيه را مى خواند: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» ؛ خداوند تو را از آسيب بدخواهان حفظ مى كند.
ص: 366
نكته مهم تر اينكه: متعلق جمله «ما أُنزِلَ إلَيكَ» چه مطلب بسيار مهمى است كه پس از تحقق آن اين حقايق در آيه اكمال مطرح شد:
اكمال دين: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» .
اتمام نعمت الهى: «وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» .
جاودانگى اسلام: «وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» .
يأس و نااميدى كافران: «اليَومَ يَئِسَ الَذينَ كَفَروا» .
پس به طور يقين نظريه اول درست نيست و بايد متعلق «ما أُنزِلَ إلَيكَ» تحقق ولايت امير المؤمنين عليه السلام همراه با «بيعت عمومى» باشد. اينكه فرمود: «اى رسول (خدا) امروز آنچه را بر تو نازل كرديم به مردم برسان» يعنى ولايت حضرت على عليه السلام و يازده امام از فرزندان او عليهم السلام را ابلاغ كن، و سپس از مسلمانانى كه به بركت مراسم حج از سراسر جهان در اين سرزمين گرد آمده اند و ديگر چنين اجتماعى پديد نخواهد آمد، بيعت و اعتراف بگير. به تعبير ديگر: مسئله امامت را در بينش و باور و با اعتراف عمومى، و در عمل با بيعت عمومى به انجام رسان. چون در غدير پس از انتخاب الهى و ابلاغ رسول خدا صلى الله عليه و آله، بيعت عمومى مردم نيز تحقق يافت.
به ديگر بيان: تنها ابلاغ ولايت تنش زا نيست و امت را به فروپاشى تهديد نمى كند و شورش هاى مسلحانه را به همراه ندارد و پيامبرخدا صلى الله عليه و آله را نمى ترساند، كه 3 بار از جبرئيل درخواست استعفا كند ! همه اين ترس ها و نگرانى ها براى تحقق «بيعت عمومى» بود.
موضوع خلافت حضرت على عليه السلام همچون احكام دين مستند به وحى الهى است، و رسول خدا صلى الله عليه و آله موظف است آن را به مردم ابلاغ نمايد. وقتى پاى وحى به ميان آيد، خطا و نسيان و اغراض شخصى و مسائل عاطفى - كه از خويشاوندى نشأت مى گيرد - به كلى منتفى است. اين امر، امر خداست كه به زبان رسول صلى الله عليه و آله جارى گشته است، كه جمله «فأوحى الىّ» در خطبه دليل بر آن است.
ص: 367
رساننده حكم شخص رسول خدا صلى الله عليه و آله است، چرا كه فرمود: «يا أيُّهَا الرَسولُ» . و بنا بر آيات سوم و چهارم سوره نجم حضرتش از پيش خود نمى گويد و از طرف خدا مأمور است.
رسول خدا صلى الله عليه و آله در تمام احكام جز رساندن آن وظيفه ديگرى ندارد، چه مردم قبول كنند و چه نكنند. پس اراده شخص رسول صلى الله عليه و آله در اينگونه از امور دخالتى ندارد، همچنان كه در تعيين رسول صلى الله عليه و آله چنين است. در يك جمله تعيين رسول صلى الله عليه و آله و جانشينى او با خداست، و كلمه «بَلِّغ» مثبِت مدعاى ما است.
از اينجا معلوم مى شود كه تعيين جانشين رسول با رسول نيست و رسول در آن نقش استقلالى ندارد. بلكه رسول رساننده و معرفى كننده وحى است. وقتى رسول نتواند جانشين تعيين كند، ديگران به طريق اولى نمى توانند.
اين نكات از كلمه «بَلِّغ» استفاده مى شود. در يك كلام بايد گفت: كلمه «بَلِّغ» دست مخلوق را - هر كس كه باشد - در اين باب بسته است.
آنكه امامت و جانشينى حضرت على عليه السلام - كه در آن زمان خاص بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شد - از روز اول معين بود. همچنان كه احكام اسلامى از روز اول معين بوده، ولى در زمان خاصى كه خداوند بر اساس حكمت بالغه خود صلاح دانسته به جامعه معرفى شده است. و لذا رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
مَعاشِرَ الناس ! ما قَصُرَت فى تَبليغِ ما أنزَلَهُ اللّه ُ تَعالى إلَىَّ، وَ أنا مُبينٌ لَكُم بِسَبَبِ هذِهِ الآيَةِ: اى گروه هاى مختلف مردم ! من در تبليغ احكامى كه بر من نازل شده است كوتاهى نكرده ام، و تا كنون گفتنى ها را (بر حسب وظيفه اى كه داشته و دارم) براى شما گفته ام، و حالا براى شما سبب نزول اين آيه را بيان مى كنم (تا تصور نكنيد من از خود
ص: 368
مى گويم) . چنانچه پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است: كُنتُ نَبيّا وَ آدَمُ عليه السلام بَينَ الماءِ وَ الطينِ(1): من پيامبر بودم در حالى كه حضرت آدم عليه السلام هنوز ميان آب و خاك بود.
پس مرتبه ظهور بعد از مرتبه جعل است. دليل بر اين مدعا «ما أُنزِلَ إلَيكَ» است، چون «أُنزِلَ» دلالت دارد بر اينكه حكم از جانب مقام ربوبى فرود آمده است. پس قطعا حكم قطعى الهى است.
امامت و وصايت مهم ترين مسئله در دين است؛ به اين معنى كه تمام دين به آن بسته است. به عبارت ديگر دين بر مدار ولايت و امامت دور مى زند. در حقيقت، دين وجودا و مدعى دائر مدار آن است. پس دين بدون امامت مانند پسته بدون مغز است.
شاهد بر اين معنى آنكه خدا مى فرمايد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» ، در صورتى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله تمام احكام دين را قبلاً به مردم ابلاغ فرموده است. اما خداوند مى فرمايد: «اگر اين حكم را ابلاغ نكنى پس رسالتت را انجام نداده اى» . آيا اين كلام الهى دالّ بر اين نيست كه مغز تمام احكام، بلكه اصل و ريشه تمامى آن ولايت و امامت است ؟ پس انصاف كجاست ؟ و چگونه مى توان از كنار اين مسئله حياتى بى تفاوت گذشت ؟
از جمله شباهت هاى اصحاب حضرت موسى عليه السلام با اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله و يا بالعكس را اينگونه مى توان بيان كرد:
خداوند در بخش پايانى آيه تبليغ مى فرمايد: «خدا تو را از مردم حفظ مى كند» . معلوم مى شود نگرانى پيامبر صلى الله عليه و آله از خطر جانى و نظامى نبود، به همان دو شاهدى كه ياد شد. بلكه عمده خطر داخلى و جوّ سازى مردم حجاز بود؛ كه مبادا بر اثر ضعف فرهنگى دچار شبهه شوند و بگويند: رسول اللّه صلى الله عليه و آله داعيه رسالت در سر پروراند تا
ص: 369
مردم را محكوم خاندان خود كرده، پسرعمو و داماد خود را جانشين خويش كند، و در نتيجه امارت بر مردم را ميراث و موروث خاندان خود گرداند.
اين ترس همواره هست، و ترس نظامى نيست تا كسى بگويد من خوف ندارم و خون شهيد مؤثر است. اگر مردم جاهل عوام بودند و قدرت تحليل نداشتند، رهبر الهى نيز كارى از پيش نمى برد.
توضيح اينكه:
بدترين مشكل براى رهبران الهى ضعف فرهنگى مردم است. حضرت موسى عليه السلام - كه از پيامبران بزرگ اولوالعزم بود - كسى است كه بين دريا و شمشير نمى ترسيد؛ وقتى ذات اقدس خداوند به او دستور داد به سوى دريا حركت كن، بنى اسرائيل معترضانه به او گفتند: اى موسى ! دريا در پيش رو و شمشير فراعنه در پشت سر ماست و ما را بين دو مرگ ميخكوب كرده اى.
موسى عليه السلام گفت: چنين نيست، زيرا پروردگارم با من است و به زودى مرا راهنمايى خواهد كرد: «كَلاّ إنَّ مَعِىَ رَبّى سَيَهدينِ» .(1) با حرف ردع «كلاّ» آنان را خاموش كرد و فرمود: امواج دريا و شمشير فراعنه در اختيار خداست. اگر خدا بگويد بازگرد باز مى گردم و پيروز مى شوم، و اگر بگويد به دريا برو به دريا مى روم.
گاهى فرمانده در ميدان نبرد به سربازان خود دستور پايدارى مى دهد و شهادت در راه خدا را فضيلت معرفى مى كند، ولى گاهى تشر مى زند و مى گويد: «كَلاّ» يعنى ما در امانيم.
وقتى پيروان حضرت موسى عليه السلام گفتند: بين دو مرگ گرفتار شديم، كليم خدا نفرمود: صبر كنيد كه خدا صابران را دوست دارد، و اگر شهيد شديم اجرمان با خداست. بلكه فرمود: ما بين دو مرگ نجات پيدا كرده و پيروزيم. خدا فرمود: با
ص: 370
عصاى خود به دريا بزن «وَ اضرِب بِعَصاكَ البَحرِ» .(1) موسى عليه السلام عصاى خود را به دريا زد و دريا بستر خاكى شد و آنها گذشتند. ولى چون فرعون و فرعونيان آمدند در كام امواج خروشان غرق شدند: «فَغَشيَهُم مِنَ اليَمِّ ما غَشيَهُم» .(2)
موساى كليم عليه السلام - كه بين دو مرگ به ياد خدا بود و امنيت خود را از خدا دريافت كرد - احساس ترس نكرد. اما وقتى ساحران فرعون چوب ها و طناب ها را در ميدان مبارزه انداختند: «سَحِروا أعيُنَ الناسِ وَ استَرهَبوهُم» .(3) مردم كه تماشاچى ميدان مسابقه بودند، ديدند مارهاى فراوانى در اين ميدان در جنب و جوش است. موسايى كه عصا را اژدها مى كند و خود اژدها افكن است، در اين صحنه ترسيد: «فَأوجَسَ فى نَفسِهِ خيفَةً موسى» .(4)
امير المؤمنين عليه السلام در تحليل ترس حضرت موسى عليه السلام مى فرمايد: لَم يوجَس موسى عليه السلام خيفَةً على نَفسِهِ، بَل أشفَقَ مِن غَلَبَةِ الجُهّالِ وَ دُوَلِ الضَلالِ(5): موساى كليم عليه السلام بر خود نترسيد، بلكه ترس وى از اين بود كه جاهلان پيروز شوند و مردم را به گمراهى بكشانند.
ترس موساى كليم عليه السلام از اين بود كه ساحران با عصاها و طناب ها ميدان مسابقه را ميدان مار كردند. او اگر عصا را بيندازد و آن هم يك مار شود و مردم نتوانند بين سحر ساحران و اعجاز او فرق بگذارند چه كند ؟ كسى كه نتواند بين سحر و معجزه فرق بگذارد، با او چه مى توان كرد ؟ آن صحنه جاى اين بود كه كسى از سر نصيحت بگويد: سحر با معجزه پهلو نزند دل خوش دار، زيرا بر اثر ضعف فكرى مردم سحر با معجزه پهلو مى زد، و موساى كليم عليه السلام از ضعف فكرى مردم مى ترسيد.
ص: 371
هراس رسول گرامى صلى الله عليه و آله نيز از اين بود كه مردم نتوانند تشخيص دهند كه ولايت على بن ابى طالب عليه السلام در رخداد غدير حكم خدا و نصب الهى است، و اينكه شخصيت على عليه السلام همانند ندارد و هرگز سخن از امارت و سلطنت نيست.
خداى سبحان كه فرمود: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» يعنى كارى مى كنم كه طرز فكر مردم دگرگون شود و مردم كار تو را توطئه نپندارد و تو را متهم نكنند. چنانكه به
موساى كليم عليه السلام بشارت داد: «لا تَخَف إنَّكَ أنتَ الأعلى . وَ ألقِ ما فى يَمينِكَ تَلقَفُ ما صَنَعوا إنَّما صَنَعوا كَيدَ سِحرٍ وَ لا يُفلِحُ الساحَرُ حَيثُ أتى»(1): «مترس كه تو خود برتر و پيروزى. و آنچه در دست دارى بينداز تا هر چه را ساخته اند ببلعد» .
در حقيقت آنچه سر همبندى كرده اند افسوس افسونگران است، و افسونگر هر جا برود رستگار نمى شود. مردم خواهند ديد كه در صحنه مسابقه اژدهايى حركت مى كند ولى چيزى جز چوب هاى خشك و طناب هاى بى روح و سرد نيست. آخر الامر هم كيد و صنع ساحران را بلعيده مى شود، نه چوب و عصا و طناب. خداى سبحان با چنين اهميتى حادثه غدير را براى رسول گرامى صلى الله عليه و آله تحليل و تبيين كرد.
در مورد آيه تبليغ چند كتاب مستقل تأليف شده، كه حاوى نكات و دقائق ارزشمندى است:
1 - آية البلاغ، عربى، چاپى، الامانة العامة للعتبة الكاظمية المقدسة، رقعى، 56 ص. اين كتاب تحقيقى مختصر درباره آيه تبليغ و بيان نظرات علماى شيعه و بزرگان اهل سنت در مورد آن است.
2 - آيه تبليغ، محمدعلى موحدى، فارسى، چاپى، نيم رحلى، 15 ص. در اين كتاب آيه تبليغ در منابع شيعه و اهل سنت آمده، و سپس مفاد آيه تبليغ بررسى شده است.
ص: 372
3 - آيه تبليغ، آيه اكمال، غلامرضا صادقى فرد، فارسى، چاپى، تاسوعا، مشهد، چاپ اول، سال 1393 ش، وزيرى، 975 ص. در اين كتاب طى بيست و پنج فصل، مفصل در مورد آيه تبليغ و آيه اكمال سخن گفته، و تحقيق جامع و از جهات مختلف در مورد اين دو آيه شريفه است.
فهرست اين كتاب از اين قرار است:
مقدمه
فصل اول: مقدمه اى بر تحليل آيه تبليغ و آيه اكمال: 1- آشنايى اجمالى با ابزارهايى كه براى تحريف آيات به كار گرفته مى شود. 2- استفاده گسترده از ابزار تحريف در آيه تبليغ و آيه اكمال: 1. آيه تبليغ: الف. حذف و اضافه و تغيير و تبديل در آيه تبليغ، ب. زمان نزول آيه تبليغ، ج. دنيايى از شأن نزول براى آيه تبليغ، د. مخاطبان تبليغ در آيه تبليغ. 2. آيه اكمال: الف. حذف و اضافه و تغيير و تبديل در آيه اكمال، ب. روز نزول آيه اكمال و روز اكمال دين، ج. دريغ از يك شأن نزول براى آيه اكمال، د. معرفى مصداق به جاى شأن نزول براى آيه اكمال، ه . كشف مقصود خدا از يأس كافران و اكمال دين توسط علماى عامه، و. اكمال دين يا تكميل احكام ؟ ز. ناسازگارى نزول آيه اكمال در عرفه با اكمال دين از نظر احكام، ح. ارتباط اكمال دين با ركنى از اركان دين نه حكمى از احكام آن، ط . در نهايت بايد به غدير خم هم اشاره كرد. 3. نتيجه تمام تلاش ها.
فصل دوم: تعيين روز نزول آيه اكمال: 1- روزهاى زندگى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پس از نزول آيه اكمال. 2- روز دوشنبه روز شهادت يا رحلت خاتم پيامبران صلى الله عليه و آله. 3- تاريخ شهادت يا رحلت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در تقويم علماى عامه. 4- تلاش براى سازگار كردن جمعه بودن عرفه، با دوشنبه بودن روز رحلت. 5 - جمعه نبودن روز عرفه سال دهم هجرى. 6 - ايام غدير خم، روز نزول آيه اكمال. 7- روز اكمال دين مطابق با نوروز ايرانيان.
ص: 373
فصل سوم: مرورى بر آيه تبليغ و آيه اكمال.
فصل چهارم: كلمه و تركيب هاى آيه تبليغ: 1- «يا أيها الرسول» . 2- «بلِّغ» . 3- «ما» . 4- «أنزل إليك» . 5 - «من ربِّك» . 6 - «و ... » . 7- «إن» . 8 - «لم تفعل» . 9- «رسالته» . 10- «اللّه» . 11- «يعصمك» . 12- «الناس» . 13- «لا يهدى» . 14- «القوم» . 15- «الكافرين» .
فصل پنجم: كلمه ها و تركيب هاى آيه اكمال: 1- «اليوم» . 2- «يئس» . 3- «الذين كفروا» . 4- «من دينكم» . 5 - «فلا تخشوهم» . 6 - «اخشون» . 7- «أكملت و أتممت» . 8 - «لكم» . 9- «و ... » . 10- «عليكم» . 11- «نعمتى» . 12- «رضيت لكم» . 13- «الإسلام» . 14- «دينا» .
فصل ششم: مرورى بر عبارت «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» : 1- نگاهى به تركيب «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» . 2- شناخت «ما أنزل» از راه شناخت نقش قرآن در هدايت . 3- «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» چيزى است و آيات قرآن چيزى ديگر . 4- شناخت «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» از راه قرائن موجود ديگر.
فصل هفتم: تبليغ كدامين رسالت با چه اهميتى ؟ : 1- نگاهى به تركيب «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» . 2- جايگاه آيه تبليغ در قرآن، راه ديگرى براى آشنايى با شرط آيه . 3- برابرى تبليغ يك رسالت با تبليغ تمام رسالت . 4- دلالت «وَ إن لَم تَفعَل ... » بر چيز ديگرى غير از عدم تبليغ . 5 - تكليف به انجام دو كار.
فصل هشتم: وعده حفاظت از پيامبر رحمت صلى الله عليه و آله: 1- وعده هاى محافظت از پيامبرخدا صلى الله عليه و آله . 2- اعلام محافظت از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله با يك جمله تأكيدى . 3- محافظت از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله با اعطاى عصمت به او . 4- محافظت پيامبر رحمت صلى الله عليه و آله از شرّ «الناس» . 5 - تلاشى براى آشنايى با نوع سوء قصد . 6 - كافر بودن افرادى كه قصد جان پيامبر رحمت صلى الله عليه و آله را داشتند . 7- بهره اعلام اين مطلب . 8 - احتمال ترور در ضمن تبليغ.
ص: 374
فصل نهم: بحثى درباره هدايت كافران: 1- سررشته هدايت به دست خداست . 2- هدايت مستقيم برگزيدگان و هدايت غير مستقيم ساير بندگان . 3- هدايت بندگان از راه هدايت به راه هاى الهى . 4- اطلاق هدايت به مجموعه اى از اعمال . 5 - هدايت در آيه تبليغ.
فصل دهم: تعبير «دينكم» ارتباطى عظيم ميان آيه تبليغ و آيه اكمال: 1- نسبت دين، به خدا و به غير خدا . 2- روند تبديل تعبير دين خدا به دين مردم . 3- چگونه بخش كامل كننده دين مخاطبان آيه اكمال دين آنان شد.
فصل يازدهم: تنها نعمتى كه خدا آن را نعمت مى داند: 1- تاريخچه اين بحث از اين كتاب. 2- نعمتى كه در سوره حمد از آن بحث شده است. 3- مرورى بر تعبير صراط مستقيم در قرآن. 4- معرفى «الصراط المستقيم» از راه نعمت. 5 - نگاهى به اين صراط، مرورى بر اين نعمت. 6 - خدا تنها يك نعمت را نعمت مى داند. 7- تلاشى براى شناخت اين يك نعمت. 8 - پيوستى بر اين بحث.
فصل دوازدهم: «اليوم» روزى كه طيبات بر مؤمنان حلال شد: حلال و حرام غير اصطلاحى.
فصل سيزدهم: از «اليوم» به بعد، زنان پاكدامن اهل ايمان فقط براى مؤمنان حلال بودند: 1- مفهومى از صدور اين حكم در «اليوم» . 2- وجود طيّباتى از جنس فرزند. 3- طيب ولادت از «اليوم» به بعد فقط براى مخاطبان اين آيات.
فصل چهاردهم: كافر شدن به ايمان و تباهى اعمال: 1- مرورى بر تعبير «وَ مَن يَكفُر بُالإيمانِ» . 2- راه شناخت اين ايمان. 3- شناخت «الإيمان» از راه بحث حبط و احباط اعمال. 4- شناخت «الإيمان» از راه بحث خسران. 5 - پايان معرفى الإيمان ... .
فصل پانزدهم: تحليلى از آيه تبليغ و شناخت موضوع مورد فرمان تبليغ در آن: 1- اولين گام براى تحليل آيه تبليغ شناخت فرمان «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» . 2- سنت پيامبر صلى الله عليه و آله تنها جاى جستجو براى موضوع آيه تبليغ. 3- نشانه هاى شناخت موضوع:
ص: 375
الف. برابرى عدم تبليغ موضوع آيه تبليغ با عدم تبليغ تمام رسالت، ب. در خطر قرار گرفتن جان پيامبر صلى الله عليه و آله در ضمن تبليغ و بعد از آن، ج. تلاش جدى كافران براى ممانعت از تبليغ و اثرگذارى تبليغ آن مطلب. 4- نگاهى به نشانه ها. 5 - آشنايى با موضوع تبليغ آيه تبليغ از راه بررسى فعاليت هاى كافران.
فصل شانزدهم: تحليلى از آيه اكمال و شناسايى موضوع تبليغ آيه تبليغ از اين راه: 1- «يَئِسَ الَذينَ كَفَروا مِن دينِكُم» . 2- «أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» . 3- «أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» . 4- «رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» . 5 - «اليَومُ أُحِلَّ لَكُم الطَيِّباتَ» . 6 - «اليَومُ أُحِلَّ لَكُم ... المُحصَناتُ مِنَ المُؤمِناتُ» . 7- «وَ مَن يَكفُر بِالإيمانِ فَقَد حَبِطَ عَمَلُهُ ... » . 8 - آيه اكمال در يك نگاه و شناسايى موضوع تبليغ آيه تبليغ از اين راه.
فصل هفدهم: شناخت هر چه بيشتر واقعه «اليوم» از راه آيه ميثاق غدير: 1- تحليلى از آيه ميثاق غدير: 1. خطاب اين آيه به مؤمنان است، 2. خدا به مؤمنان فرمان داده است كه مطالبى را ذكر كنند، 3. مؤمنان بايد دو چيز را ذكر كنند نه يك چيز را، 4. نعمت اعطا شده نعمت ويژه اى است، 5 . ميثاقى كه بايد ذكر شود ميثاق خاصى است، 6 . «اعطاى نعمت» و «مواثقه ميثاق» در يك واقعه صورت گرفته است، 7. ترتيب در نقل «اعطاء» و «مواثقه» حكايت از ترتيب در فعل نيز دارد، 8 . «اعطاء» و «مواثقه» و «اقرار» در يك رويداد همگانى صورت گرفته است، 9. اعطاى نعمت و مواثقه ميثاق، در ارتباط با اوامر و اطاعت از آنهاست، 10. هشدار پايان آيه از باطن ناصاف گروهى از مخاطبان خبر مى دهد. 2- پيشنهادهايى براى شناخت ميثاقِ آيه. 3- عدم سازگارى نظرهاى علماى عامه براى ميثاق با آيه. 4- شناخت واقعه اى كه اين آيه از آن حكايت مى كند.
فصل هيجدهم: معرفى «الايمان» در «اليوم» : مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ: 1- تعيين زمان و مكان وقوع واقعه «اليوم» . 2- وقوع واقعه «اليوم» در غدير خم . 3- معرفى مولى امير المؤمنين عليه السلام به عنوان مولاى همگان در غدير خم.
ص: 376
فصل نوزدهم: غدير خم: 1- حجة الوداع. 2- واقعه غدير خم. 3- خطبه غدير خم حديث مولى بودن و كتاب هاى عامه. 4- اشاره اى به ثبت موقعيت جغرافيايى غدير خم در كتاب هاى عامه. 5 - مسجد غدير خم. 6 - برخى از مصادر غير اماميه براى مسجد غدير خم.
فصل بيستم: غدير خم در صحيح مسلم و مانندهايش: 1- گزارش و گزارشگرى. 2- بركه اى به نام خم. 3- گزارشى از خم با نام حديث ثقلين. 4- نكته هاى نانوشته اى در اين گزارش. 5 - چرا اين چنين.
فصل بيست و يكم: مولى بودن خدا و پيامبرخدا صلى الله عليه و آله و اميرمؤمنان عليه السلام: 1-
مرورى گذرا بر عملكرد علماى عامه در مورد دو واژه «ولى» و «مولى» . 2- مفاهيم ارائه شده توسط علماى عامه براى واژه «مولى» . 3- «مولى» هرگز معادل واژه «ولى» نيست. 4- كاربرد واژه «مولى» براى رسول خدا صلى الله عليه و آله و نيز براى اميرمؤمنان عليه السلام. 5 - رسول خدا صلى الله عليه و آله و اميرمؤمنان عليه السلام مولاى حقيقى مؤمنان و كافران. 6 - «اتخاذ ولىّ» و «اتخاذ مولى» . 7- «مولى» به معناى «مولى» و «ولى» به معناى «ولى» است. 8 - چند شأن از شئون «ولى بودن» و «مولى بودن» : الف. اخراج از ظلمات به نور، شأنى از شئون ولى است، ب. حسابرسى قيامت، شأنى از شئون مولاى حقيقى است، ج. تدبير و تقدير تمام امور، شأنى از شئون مولاى حقيقى است.
فصل بيست و دوم: مقابله با غدير خم براى بازگرداندن جاهليت: 1- تبليغ نكردن موضوع آيه تبليغ يعنى بازگشت جاهليت. 2- ارتداد. 3- اثر طبيعى عدم تبليغ. 4- فعاليت هاى كافران براى بازگرداندن جاهليت. 5 - تلاش براى بازگرداندن جاهليت: الف. به فراموشى كشاندن غدير خم، ب. جلوگيرى از انتشار خبر غدير خم، ج. تحريف در خبر غدير خم، د. جلوگيرى عملى از عملى شدن ماجراى غدير خم.
فصل بيست و سوم: نعمت محبوب سازى «الايمان» و زينت آن در دل ها: 1- يك قلب در هر وجود. 2- زينت دادن «الايمان» در دل ها. 3- گامى براى شناخت
ص: 377
«الايمان» . 4- مراجعه به قلب ها، گام اول براى شناخت «الايمان» . 5 - شناخت «الايمان» از راه اوصافى كه در آيه آمده است. 6 - محبوب سازى «الايمان» نعمتى بزرگ از خدا.
فصل بيست و چهارم: چند نكته: 1- نه پيامبر خدا و نه هيچ فرد ديگرى در تعيين «مولى» حق انتخاب ندارد. 2- دينى كه بر تمام زمين حاكم مى شود دين غديرى است. 3- مردن، بدون پذيرش ولايت اميرمؤمنان على عليه السلام يعنى مردن جاهليت. 4- تبديل نعمتى كه تمام كننده تمام نعمت هاست: 1. اهميت نعمت پايانى، 2. تبديل اين نعمت، 3. شناخت نعمتى كه تبديلش كردند، 4. معرفى تبديل كنندگان نعمت، 5 . تبديل بزرگ ترين نعمت خدا. 5- رابطه نفاق و حرامزادگى و دشمنى با اميرمؤمنان عليه السلام: نگاهى به آيات اين بحث: 1. آيه اكمال و آيه ملحق به آيه اكمال، 2. آيه تطهير و آياتى در كنار آن: الف. معرفى رجس هاى ويژه، ب. اذهاب هميشگى رجس هاى ويژه، ج. اعطاى هميشگى طهارت، 3. آيه مودّت و آياتى در كنار آن. 6 - بسيارى از مردم پس از خاتم پيامبران صلى الله عليه و آله مرتد شدند. 7- «الناس» يكى از عوامل ارتداد، و در ميان اطرافيان پيامبرخدا صلى الله عليه و آله.
فصل بيست و پنجم: جايگاهى از اميرمؤمنان عليه السلام بر اساس آيه تبليغ و اكمال: 1- شناخت اميرمؤمنان عليه السلام با منطق آيه تبليغ و اكمال. 2- مسئوليت اميرمؤمنان عليه السلام در زمان پيامبرخدا صلى الله عليه و آله. 3- ادامه مسئوليت اميرمؤمنان عليه السلام پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله.
4 - تفسير آية تبليغ الولاية(1)، محمد على بن عناية اللّه تبريزى (شيخ الاسلام، م قرن 11 ق) ، عربى، چاپى، چاپ: قم، 1415 ق. اين كتاب در جلد دوم كتاب «ميراث اسلامى ايران» قم، سال 1415 ق: ص 161، به چاپ رسيده است.
5 - جواب مسألة فى شأن آية التبليغ، اسد اللّه بن محمد على خالصى كاظمى (م 1328 ش) ، تحقيق: سيد ميثم بن مهدى خطيب، عربى، چاپى، العتبة العباسية،
ص: 378
كربلا. اين كتاب پاسخ به شبهه يكى از علماى اهل سنت درباره آيه تبليغ است. نسخه خطى اين كتاب در مكتبة العلمين (نجف) به شماره 92/4 موجود است، كه دستخط سيد صادق بحرالعلوم به تاريخ 3 ربيع الثانى 1351 ق است.
ص: 379
ص: 380
ص: 381
THE QADIR ENCYCLOPAEDIA
The most comprehensive encyclopaedia of Qadir
3
BY :
Mohammad Ansari Zanjani
ص: 382
سرشناسه : انصاری زنجانی خوئینی، محمد، 1354 -
عنوان و نام پديدآور : دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 4/ محمد انصارى زنجانى خوئینی.
فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير (3)
مشخصات نشر دیجیتالی: اصفهان: محمد انصارى زنجانى، 1405 -
مشخصات ظاهری : ج4.
عنوان دیگر : جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدير.
موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- دایره المعارف ها
موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Encyclopedias
موضوع : غدیر خم -- دایره المعارف ها
Ghadir -- Encyclopedias
رده بندی کنگره : BP223/54
رده بندی دیویی : 297/452
شماره کتابشناسی ملی : 58119110
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا
شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم
Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM
ص: 1
✅ دانلود رایگان کتاب «دائرةالمعارف غدیر — اولین دائرة المعارف موضوعی غدیر در جهان»
📚 دائرة المعارف غدیر (20 جلدی)
جامع ترین دائرة المعارف تخصصی غدیر در جهان
---
🌻 به نام پروردگار غدیر
غدیر، پیشانی پرنور شیعه، قلهٔ امامت و ولایت و شناسنامهٔ تشیع است. از همین رو، محدثان و محققان مکتب اهل بیت علیهم السلام همواره همه ی همت خود را بر حفظ و نشر غدیر گمارده اند. روایت های پرشمار حدیث غدیر، نقل کامل خطبهٔ بلند غدیر، و آثار ارزشمندی همچون *عبقات الانوار* و *الغدیر*، گواه روشنی بر این تلاش بی وقفه است.
اکنون پس از چهارده قرن و به لطف خداوند غدیر و یاری صاحب غدیر امیرالمؤمنین علیه السلام، برای نخستین بار در تاریخ اسلام، **کتابی جامع و کامل به شکل موضوعی** با عنوان:
> **«دائرة المعارف غدیر» در 20 جلد (حدود 10٬000 صفحه)**
به فرهنگ مکتوب جهان تقدیم می شود.
---
🎯 چرا این اثر بی نظیر است؟
در عصری که دائرة المعارف نویسی در موضوعات مختلف رواج یافته، غدیر پرافتخار نیز سزاوار داشتن دانشنامه ای اختصاصی بود. این مجموعه، حاصل بیش از **20 سال تحقیق** و جمع آوری هزاران منبع از قرن اول هجری تا امروز است.
📌 **ویژگی های کمّی اثر:**
- بیش از **1,742 کتاب چاپی**
- **230 نسخه خطی**
- هزاران روایت و آیهٔ قرآنی مرتبط با غدیر
این مجموعه، میراث 1400 سالهٔ خادمان غدیر را به صورت منظم، علمی و مستند به نسل امروز و آینده تقدیم می کند و **رهپویان غدیر را از مراجعه به هر کتاب دیگری بی نیاز می سازد**.
---
🧭 ساختار پنج فصلِ دائرة المعارف غدیر:
1. **تاریخ و ماجرای غدیر**
2. **حدیث غدیر و خطبهٔ غدیر**
3. **اعتقادات غدیر** (ابعاد اعتقادی)
4. **مسائل فرهنگی غدیر** (ابعاد فرهنگی و ادبی)
5. **مسائل عملی غدیر** (ابعاد عملی و عبادی)
---
👤 نویسنده و تقدیم اثر:
**نویسنده:** محمد انصاری زنجانی خوئینی
**تقدیم به:** حضرت پیامر و فاطمه زهرا و حضرت محسن علیهم السلام و امام مهدی عجّل الله فرجه
ص: 2
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
ص: 3
ادامه فصل اول: تاريخ و ماجراى غدير:
بخش ششم: ماجراهاى سه روزه غدير··· 5 - 559
قسمت اول: ماجراهاى پيش از خطبه غدير··· 9 - 39
قسمت دوم: ماجراهاى حين خطبه غدير··· 41
قسمت سوم: ماجراهاى پس از خطبه غدير··· 43 - 559
اول: موارد كلى··· 45 - 80
دوم: عمامه گذارى··· 81 - 92
سوم: تبريك و تهنيت··· 93 - 101
چهارم: بيعت··· 103 - 174
پنجم: سند مكتوب غدير··· 175 - 186
ششم: غديريه حسّان بن ثابت··· 187 - 201
هفتم: منافقين پس از خطبه غدير··· 203 - 319
هشتم: شياطين پس از خطبه غدير··· 321 - 347
نهم: ماجراى حارث فهرى و سنگ آسمانى··· 349 - 559
ص: 4
ص: 5
ص: 6
واقعه عظيم غدير، شامل مراحل مقدماتىِ قبل از خطبه و متن خطبه و وقايعى كه همزمان با خطبه اتفاق افتاد و آنچه پس از خطبه به وقوع پيوست، به صورت يك روايت واحد و متسلسل به دست ما نرسيده است. بلكه هر يك از حاضرين در غدير، گوشه اى از مراسم يا قطعه اى از سخنان حضرت را نقل نموده اند. البته قسمت هايى از اين واقعه به طور متواتر به دست ما رسيده است، و خطبه غدير نيز به طور كامل در كتب حديث حفظ شده است.
عطيه عوفى مى گويد: به زيد بن ارقم گفتم: داماد من از قول تو درباره على بن ابى طالب ماجراى غدير را نقل كرده و من دوست دارم از خودت بشنوم. زيد گفت: هنگام ظهر بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله بيرون آمد و سپس در حالى كه بازوى على بن ابى طالب را
ص: 7
گرفته بود گفت: اى مردم، آيا قبول داريد من نسبت به مردم صاحب اختيارتر از خود آنانم ؟ گفتند: آرى. فرمود: من كنت مولاه فعلى مولاه.(1)
برادر زيد بن ارقم مى گويد: روزى با زيد نشسته بوديم كه اسب سوارى نزديك آمد كه حال سفر از او هويدا بود. سلام كرد و پرسيد: زيد بن ارقم در ميان شماست ؟ زيد گفت: من هستم، چه مى خواهى ؟ آن مرد گفت: نمى دانى از كجا آمده ام ؟ گفت: نه. گفت: از فسطاط مصر آمده ام تا حديثى را كه از پيامبر صلى الله عليه و آله بياد دارى از تو سؤال كنم. زيد گفت: كدام حديث ؟ مرد گفت: حديث غدير خم درباره ولايت على بن ابى طالب عليه السلام.
زيد تفصيلى از ماجراى غدير را بيان كرد و از جمله گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز منبر در غدير فرمود: اى مردم چه كسى صاحب اختيارتر بر شما از خودتان است ؟ گفتند: خدا و رسولش. فرمود: خدايا شاهد باش و تو اى جبرئيل شاهد باش. و اين را سه بار تكرار فرمود.
سپس دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و او را به سوى خود بلند كرد و فرمود: اللّهُمَّ مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ. و اين را نيز سه مرتبه فرمود.
سپس فرمود: آيا شنيديد ؟ گفتند: آرى به خدا قسم. فرمود: اقرار هم كرديد ؟ گفتند: آرى. حضرت فرمود: خدايا شاهد باش و تو اى جبرئيل شاهد باش.(2)
همچنين در شرايط خفقان بنى اميه كه غدير مى رفت تا به صفحات تاريخ سپرده شود و از آن واقعه عظيم فقط گاهگاهى جمله مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ سينه به سينه مى گشت، با پيدا شدن شرايط اجتماعى خاص در انقراض بنى اميه، امام باقر عليه السلامنيز براى اولين بار شرح مفصلى از ماجراى غدير را با متن خطبه آن بيان فرمود.(3)
ص: 8
منظره غدير(1)
در روز دوشنبه هجدهم ذى الحجه در مسير بازگشت از حجة الوداع، ساعتى بيش تا ظهر نمانده بود كه بركه زيباى غدير با درختان كهنسالش از دور نمايان شد. بركه اى كه معروف بود و همه مردم آن را مى شناختند و مسافران بسيارى براى استراحت در سفرهاى خود كنار آن آمده بودند. آب نماى درياچه مانندِ بزرگى كه براى مصرف آب آن كاروان صد و بيست هزار نفرى كافى بود.
البته طبق بعضى روايات خروج حضرت از مدينه روز شنبه 25 ذى قعده و ورود حضرت به مكه سه شنبه پنجم ذى الحجه بوده است. بنا بر اين، روز 18 ذى الحجه مطابق با روز دوشنبه مى شود. ولى طبق تقويم تطبيقى هزار و پانصد ساله هجرى قمرى و ميلادى (تحقيق: حكيم قريشى) روز هجدهم ذى حجه سال دهم هجرى مطابق دوشنبه 15 مارس سال 632 ميلادى است.
ص: 9
اكنون مراحل اجرايى پيش بينى ها براى آن سخنرانى استثنائى فرا رسيده بود. پياده كردن صد و بيست هزار نفر و حفظ نظم و جلوگيرى از هر گونه اختلال عمدى يا ناخواسته، چنان با دقت و كنترل انجام گرفت كه حتى يك نفر از آن جمعيت عظيم از آن مستثنى نماند. توقف كاروان در غدير طى مراحل زير تحقق يافت.
پنج درخت كهنسال از نوع سَمُر (كُنار) كه در شنزارها مى رويد و مانند درخت چنار بالا مى رود و سايه مى اندازد. آن پنج درخت در يك رديف جلوى بركه كنار يكديگر قرار داشتند و سايبانى گسترده در آن وادى ايجاد كرده بودند.
زمين باز جلوى درختان كه در واقع مسير سيل بود و عبور آب، آن را مسطح كرده بود و اكنون خشك بود و براى استراحت مردم مكان مناسبى را آماده كرده بود. در غدير خم آب نماى درياچه مانندِ بزرگى كه براى مصرف آب آن كاروان صد و بيست هزار نفرى كافى بود.
كاروان در انتظار دستورى از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله بود. حضرت مسير خود را از سمت راست جاده به سمت غدير تغيير داد و به عنوان نقطه آغاز مراسم غدير فرمود: أيُّهَا الناسُ، أجيبُوا داعِىَ اللّه ِ، اَنَا رَسُولُ اللّه ِ: اى مردم، دعوت كننده خدا را اجابت كنيد كه من پيام آور خدايم.(1)
كاروان نيز به دنبال پيامبر صلى الله عليه و آله مسير حركت را به سمت راست جاده تغيير دادند و به سمت درختان و بركه غدير پيش آمدند. در مرحله بعد، پيامبر صلى الله عليه و آله افكار مردم را متوجه هدف اصلى نمود و عزم جزم خود را براى ابلاغ عظيم ترين پيام الهى با صداى بلند به همه نشان داد. آن حضرت با نزديك شدن به غدير فرمود: اَنيخُوا راحِلَتى، فَوَاللّه ما اَبْرَحُ هذَا الْمَكانَ حَتى اُبَْلِّغَ رِسالَةَ رَبّى: اينجا شتر مرا بخوابانيد، كه از اين مكان حركت نخواهم كرد تا رسالت پروردگار را ابلاغ نمايم.(2)
ص: 10
پيامبر صلى الله عليه و آله همزمان با اين اعلان، فورا افرادى را مأمور كرد تا مواظب پراكنده شدن كاروان باشند. از يك سو فرمان داد تا منادى ندا كند: همه مردم متوقف شوند، و آنان كه پيشتر رفته اند باز گردند، و آنان كه پشت سر هستند خود را برسانند. اين كلام بدان جهت بود كه آهسته آهسته همه جمعيت در محل از پيش تعيين شده جمع گردند.
آن حضرت همزمان با اين اعلام گروهى را فرستاد تا پيش رفتگان را باز گردانند و به آنان درباره بازگرداندن ابوبكر و عمر به طور خاص سفارش كرد ! مأموران به سرعت تاختند و آن گروه را كه به سركردگى ابوبكر و عمر تا نزديكى هاى جُحفه پيش رفته بودند به سمت غدير بازگرداندند و پيامبر صلى الله عليه و آله آن دو نفر را به شدت مورد مؤاخذه قرار داد.
اينگونه بود كه دومين نقشه منافقين با آنكه اجرا شد ولى با اقدام به موقع پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى گرديد.(1)
از سوى ديگر پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد كسى زير پنج درخت كهنسالى كه در آنجا بود نرود، تا آن مكان براى برنامه سه روزه غدير آماده سازى شود.
پس از اين دستورات همه مركب ها متوقف شدند و كاروان ها كنار بركه غدير در گستره بيابان پياده شدند، و هر يك براى خود جايى پيدا كردند و شتران خود را خواباندند. عده اى فرش و زيرانداز براى خود پهن كردند، و عده اى ديگر خيمه برپا نمودند، و كم كم همه جمعيت در گوشه و كنار منطقه مستقر شدند.
شدت گرما در اثر حرارت آفتاب و داغى زمين به حدى بود كه مردم - و حتى خود حضرت - گوشه اى از لباسشان را بر سر انداخته و گوشه اى از آن را زير پاى خود قرار داده بودند، و عده اى از شدت گرما عباى خود را به پايشان پيچيده بودند !(2)
ص: 11
حضور پنج تن عليهم السلام در غدير(1)
پس از رسيدن كاروان پيامبر صلى الله عليه و آله به غدير و آماده سازى منبر و سايبان و اعلان رسمى، غدير براى اولين بار شاهد اجتماع عظيم بشرى بود تا خاتم انبياء صلى الله عليه و آله سخنرانى تاريخى و آخرين و بلندترين خطابه رسمى خود را براى جهانيان آغاز كند. افتخار اين مجلس حضور پنج وجود معصوم يعنى پيامبر و على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام بود، و حضرت محسن عليه السلام نيز در آن روزها انتظار تولد خويش را داشت.
زمينه سازى براى خطبه غدير(2)
سير آماده سازى مردم توسط پيامبر صلى الله عليه و آله را مى توان به طور سلسله وار اينگونه بيان كرد:
پس از رسيدن به غدير، پيامبر صلى الله عليه و آله چند اقدام مهم انجام داد تا خطبه غدير در بهترين شرايط ارائه شود:
پيامبر صلى الله عليه و آله براى مقابله با هر توطئه اى در آن لحظات حساس، از هر گونه پراكندگى كاروان جلوگيرى كند. براى اين هدف دست به سه اقدام به موقع زد:
يكى آنكه فورا افرادى را مأمور كرد تا مواظب انسجام كاروان و پراكنده نشدن آن باشند. ديگر آنكه فرمان داد تا منادى ندا كند: همه مردم متوقف شوند، و آنان كه پيشتر رفته اند بازگردند، و آنان كه پشت سر هستند خود را برسانند.
اينگونه بود كه آهسته آهسته همه آن جمعيت صد و بيست هزار نفرى در محل از پيش تعيين شده كنار بركه جمع شدند، بدون اينكه كوچك ترين اخلالى در نظم عمومى كاروان پيش آيد.
ص: 12
سومين اقدام پيامبر صلى الله عليه و آله براى حفظ نظم هنگامى صورت گرفت كه آن حضرت متوجه شد عده اى از فتنه گران به قصد بر هم زدن نظم و ايجاد آشوب از غدير عبور كرده اند. اين بود كه همزمان با اعلام توقف كاروان، گروهى را فرستاد تا پيش رفتگان را باز گردانند و به آنان درباره باز گرداندن ابوبكر و عمر به طور خاص سفارش كرد !
مأموران به سرعت تاختند و آن گروه را كه به سركردگى ابوبكر و عمر تا نزديكى هاى جحفه پيش رفته بودند ! به سمت غدير بازگرداندند، و پيامبر صلى الله عليه و آله آن دو نفر را به شدت مورد مؤاخذه قرار داد. اينگونه بود كه اين نقشه منافقين نيز - با آنكه اجرا شد - ولى با اقدام به موقع پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى گرديد.(1)
پيش بينى ديگرى كه هنگام اجراى آن رسيده بود خالى ماندن زير درختان غدير براى اجراى مراسم سه روزه بود. براى اين منظور پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد كسى زير پنج درخت كهنسال كنار بركه نرود، تا آن مكان براى برنامه سه روزه غدير آماده شود.
طبق اين فرمان، با آنكه چشم ها به محض ورود به غدير متوجه سايبان آرام بخش زير درختان مى شد، ولى همه از كنار آن عبور مى كردند و هيچ كس به خود اجازه توقف در زير درختان را نمى داد.
اسكان آن جمعيت انبوه مقدمه ديگرى براى سخنرانى بود كه هنگام اجراى آن فرا رسيده بود. پس از آن دستورات، همه مركب ها با رسيدن به فضاى اطراف بركه متوقف شدند و گروه هاى مختلف مردم در گستره بيابان غدير پياده شدند و هر يك براى خود جايى پيدا كردند و شتران خود را خواباندند.
عده اى فرش و زيرانداز براى خود پهن كردند و عده اى ديگر خيمه بر پا نمودند، و كم كم همه جمعيت در گوشه و كنار منطقه مستقر شدند.
ص: 13
روح همكارى مردم و نظارت دقيق مأموران پيامبر صلى الله عليه و آله باعث شد كه پياده شدن و استقرار آن جمع عظيم انسان ها بدون كوچك ترين مشكلى به انجام رسد، و زمينه مناسبى براى مراحل بعدى مراسم باشد.
مسئله گرما در آن هنگام از سال و در آن ساعت از روز - در نزديكى ظهر - مشكلى بود كه هيچ چاره اى نداشت جز آنكه هر كس شخصا به فكر خود باشد. البته گرماى شديد براى مردم آن مناطق پديده تازه اى نبود و بارها در فصل گرما آن را تجربه كرده بودند.
شدت گرما در اثر حرارت آفتاب و داغى زمين به حدى بود كه مردم - حتى خود حضرت - گوشه اى از لباسشان را بر سر انداخته و گوشه اى از آن را زير پاى خود قرار دادند، و عده اى از شدت گرما عبا را به پايشان پيچيدند !(1)
اكنون صد و بيست هزار حاجى بازگشته از حرم الهى، در كنار بركه آسمانى غدير از حركت چند روزه باز ايستاده بودند. آنان مى دانستند كه تا ساعتى ديگر مراسم آغاز خواهد شد و بايد وضو بگيرند و خود را براى شركت در نماز جماعت و سپس در مراسم آماده كنند. همه در جنب و جوش، براى يك برنامه استثنائى !
آخرين اقدام عملى قبل از مراسم غدير، آراستن مجلس خطابه و آماده سازى جايگاه سخنرانى بود، كه تا آن روز مجلسى در اين وسعت سابقه نداشت. اين مرحله نيز در گونه اى با شكوه و بى نظير آماده شد، كه مردم هرگز تا آن روز نمونه اش را نديده بودند.
نيمى از آنچه بايد انجام مى گرفت مربوط به جايگاه سخنرانى و نيم ديگر مربوط به موقعيت نشستن مردم در برابر منبر بود.
ص: 14
براى استقرار منظم و آرام مردم در مقابل سخنران، زمان آن با توجه به نزديكى ظهر بعد از نماز جماعت در نظر گرفته شد؛ تا با همان نظمى كه براى نماز نشسته اند بدون كوچك ترين حركتى آماده شنيدن سخنرانى باشند.
با توجه به حضور بانوان در كاروان، زاويه خاصى از مجلس به آنان اختصاص يافت كه به راحتى خطيب را بر فراز منبر ببينند و سخنان او را بشنوند.
از نظر صدا رسانى اگر چه اجتماع مردم در برابر منبر به گونه اى بسيار منسجم تدارك ديده شده بود، اما براى تكميل موقعيت يك يا چند نفر كه صداى فوق العاده بلندى داشت مأمور شد كلام حضرت را براى افرادى كه دورتر قرار داشتند تكرار كند، تا همه سخنان حضرت را شنيده باشند.(1)
اكنون نوبت آن بود كه موقعيت بديعى براى جايگاه سخنرانى تدارك ببينند، تا هم مناسب صد و بيست هزار مخاطب باشد و هم نمادى به ياد ماندنى در خاطره ها بر جاى گذارد.
براى آماده سازى جايگاه، پيامبر صلى الله عليه و آله چهار نفر از خواص اصحاب خود را انتخاب كرد. آن حضرت مقداد و سلمان و ابوذر و عمار را فرا خواند و به آنان دستور داد تا محل پنج درخت كهنسال را براى اجراى مراسم آماده كنند.
با توجه به اينكه درختان غدير از شرق به غرب روييده بودند و بركه در سمت جنوبى پشت درختان قرار داشت، تصميم بر آن شد كه منبر را به گونه اى بنا كنند كه مردم رو به قبله و رو به بركه قرار بگيرند.
ص: 15
در نتيجه جمعيت پس از نماز جماعت بدون آنكه از جاى خود حركت كنند در مقابل منبر بودند و سخنران پشت به قبله و رو به مردم قرار مى گرفت.
همچنين مى بايست موقعيت منبر نسبت به دو طرف جمعيت در وسط قرار مى گرفت تا پيامبر صلى الله عليه و آله هنگام سخنرانى مشرف بر مردم باشد و همه آن حضرت را ببينند.
گروه چهار نفرى كار خود را آغاز كردند. آنان ابتدا خارهاى زير درختان را كندند و سنگ هاى ناهموار را جمع كردند و زير درختان را جارو زدند و آب پاشيدند.
سپس شاخه هاى اضافى پايين آمده آن درختان خودرو را - كه تا نزديكى زمين آمده بود قطع كردند. بعد از آن در فاصله دو درختِ وسط، روى شاخه ها پارچه اى انداختند تا سايبانى از آفتاب باشد.
دو نفر نيز مأموريت يافتند چند شاخه بلند اطراف منبر را - كه قابل بريدن نبود - با دست نگه دارند تا جايگاه سخنرانى بهتر ديده شود.
سپس در زير سايبان، بناى منبرى از سنگ را تدارك ديدند؛ ابتدا با روى هم چيدن سنگ هاى بزرگ و كوچك، منبرى به بلندى قامت حضرت ساختند. آنگاه از رواندازهاى شتران و ساير مركب ها كه عبارت بود از تشك ها و قاليچه ها كمك گرفتند، و آنها را روى سنگ ها قرار دادند تا سختى سنگ ها را با نرمى رواندازها جبران كرده باشند. در مرحله بعد پارچه اى براى زيبايى از بالا تا پايين منبر پهن كردند.
اين كامل ترين گونه از تدارك يك مجلس عظيم براى يك خطابه استثنائى بود، كه از نظر جايگاه خطيب و مخاطَبين و ايجاد بالاترين كيفيت ممكن براى مجلس سخنرانى، در گونه اى بى نظير آماده شد.
ص: 16
نقطه شروع مراسم پر شور غدير نداى عمومى براى نماز جماعت بود. مقارن ظهر انتظارها به سر رسيد و منادى حضرت نداى عمومى داد و مردم را براى اجتماع در مقابل جايگاه فرا خواند.
به دنبال اين اعلام، مردم همه وضو گرفته رو به قبله صف هاى نماز را مرتب كردند. بانوان نيز در قسمت خاص خود قرار گرفتند، و چه با ابهت بود كه حضرت سيدة نساء العالمين فاطمه زهرا عليهاالسلام در آن جمع حضور داشت.
مرحله بعد اقامه نماز جماعت بود. پيامبر صلى الله عليه و آله از خيمه خود بيرون آمد و به عنوان امام جماعت جلوى صف اول قرار گرفت، كه طبعا به سمت درختان و بركه بود. آنگاه مؤذن پيامبر صلى الله عليه و آله اذان گفت، و سپس نماز جماعت يكصد و بيست هزار نفرى با شكوه بى نظيرى كنار منبر غدير خوانده شد.
برخورد تند پيامبر صلى الله عليه و آله با منافقين پيش از مراسم غدير(1)
هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله و كاروان همراه حضرت به غدير رسيده و حضرت فرمان استقرار در آنجا را داد، فورا افرادى را مأمور كرد تا مواظب پراكنده شدن كاروان باشند. از يك سو فرمان داد تا منادى ندا كند: همه مردم متوقف شوند، و آنان كه پيشتر رفته اند باز گردند، و آنان كه پشت سر هستند خود را برسانند. اين بدان جهت بود كه آهسته آهسته همه جمعيت در محل از پيش تعيين شده جمع گردند.
آن حضرت همزمان با اين اعلام گروهى را فرستاد تا پيش رفتگان را باز گردانند و به آنان درباره بازگرداندن ابوبكر و عمر به طور خاص سفارش كرد ! مأموران به سرعت تاختند و آن گروه را كه به سركردگى ابوبكر و عمر تا نزديكى هاى جُحفه پيش رفته بودند به سمت غدير بازگرداندند و پيامبر صلى الله عليه و آله آن دو نفر را به شدت مورد مؤاخذه قرار داد.
ص: 17
اينگونه بود كه دومين نقشه منافقين با آنكه اجرا شد ولى با اقدام به موقع پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى گرديد.(1)
كارشكنى علنى منافقين در غدير(2)
به محض رسيدن كاروان حجة الوداع به غدير، پيامبر صلى الله عليه و آله دستورات لازم را داد و منبر باشكوهى بر پا شد و آماده سازى مقدمات سخنرانى تا ظهر ادامه يافت.(3)
منافقين نيز بى كار ننشستند و كارشكنى هاى خود را قبل و بعد و حتى در بين خطبه غدير عملى كردند. از جمله شايعه پيش از خطبه غدير بود:
هنگامى كه بايد مردم آماده سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله مى شدند، منافقين اقدام به تحركى ديگر در بين مردم نمودند و شايع كردند كه اگر اين سخنرانى انجام شود و على منصوب گردد ديگر راه بازگشتى نخواهد بود. همچنين به ايادى و هواداران خود سپردند كه وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله از مردم مى خواهد براى سخنرانى در مقابل منبر جمع شوند، عمدا از اطراف آن پراكنده شوند تا عملاً مجلسى تحقق نيابد !
اين نقشه نيز عملى شد و با آنكه قبل از منبر نماز جماعت بر پا شده بود و عملاً مردم جمع بودند، ولى وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز منبر قرار گرفت و منتظر ماند تا مردم با انسجام بيشترى از حالت نماز به سمت منبر جمع شوند تا سخنرانى خود را آغاز كند، با اين منظره مواجه شد كه عده اى از اطراف منبر متفرق مى شوند ! اگر چه بسيارى از مؤمنين جلوى منبر جمع شده بودند، ولى اين منظره بسيار بى ادبانه بود كه عده اى برخيزند و بروند.
حضرت لحظاتى به آنان مى نگريست و راست و چپ منبر را نگاه مى كرد و منتظر بود كه شايد از اين حركت زشت خود دست بردارند.(4) ولى وقتى جدى بودن توطئه را
ص: 18
احساس كرد به اميرالمؤمنين عليه السلام دستور داد تا از تفرق مردم جلوگيرى كند و همه را در مقابل منبر جمع كند. با ديدن اين برخورد شديدِ پيامبر صلى الله عليه و آله همه بازگشتند و در مقابل منبر نشستند. حضرت قبل از سخنرانى خطاب به مردم فرمود:
اى مردم من از تخلف شما و فاصله گرفتنتان از من ناراحت شدم. شما به گونه اى عمل كرديد كه به نظرم آمد حتى درختى كه نزديك من باشد از همه درختان نزد شما مبغوض تر است ! ! اما بدانيد كه خداوند مقام على بن ابى طالب را نسبت به من همچون من نسبت به او قرار داده است. خدا از او راضى است همانگونه كه من از او راضى هستم، چرا كه او هيچ چيزى را بر نزديك شدن به من و محبت نسبت به من ترجيح نمى دهد.
اينجا بود كه شدت قبح اين رفتار مردم در برابر اول شخص عالم و خاتم نبوت بر خودشان هم معلوم شد، و صداى گريه و زارى مردم در پيشگاه آن حضرت بلند شد.
آنان براى جبران عمل قبيح خود بهانه آوردند كه: يا رسول اللّه، ما از شما دور نشديم جز به خاطر آنكه نخواستيم مزاحم شما باشيم و شما اذيت شويد ! ما از نارضايتى رسول خدا به پروردگار پناه مى بريم ! پيامبر صلى الله عليه و آله هم عذر آنان را پذيرفت، و با اين بزرگمنشىِ حضرت بار ديگر توطئه منافقين خنثى شد و سخنرانى آغاز شد.(1)
سپس منافقين معاذ بن جبل را - كه يكى از اصحاب صحيفه بود - با حيله و تزوير نزد پيامبر صلى الله عليه و آله فرستادند و پيشنهاد كردند كه در ولايت على عليه السلام ديگرى را هم شريك كند تا مردم سخنش را بپذيرند ! !
پيامبر صلى الله عليه و آله هيچ عكس العملى در برابر اين حركت منافقين را صلاح ندانست و بى پاسخ گذاشت و در انتظار پايان كارِ آماده سازان جايگاه ماند كه تا ظهر طول كشيد.(2)
ص: 19
اغتشاش منافقين در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله(1)
از جمله اقدامات هميشگى منافقين در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله، ايجاد اغتشاش و جنجال و هياهو در مفابل حضرت، و حتى بين سخن گفتن و خطبه هاى رسول اللّه صلى الله عليه و آله بود ! ! از جمله اين اغتشاشاتِ منافقين، جنجالى هايى بود كه در حجة الوداع و غدير به پا مى كردند.
اميرالمؤمنين عليه السلام به صراحت بيان فرموده است: قضيه محمد صلى الله عليه و آله براى عرب ناخوشايند بود، و آنها به آنچه خداوند از فضلش به او عطا كرده بود حسادت مى ورزيدند و اين امر در طول حيات آن حضرت ادامه داشت. تا آنجا كه به همسرش تهمت زدند و مركبش را رماندند ... . و اگر نبود كه قريش نام مبارك آن حضرت را وسيله اى براى دستيابى به قدرت و پلّكان عزت و حكومت خويش يافته بود، حتى يك روز هم بعد از وفات آن بزرگوار خدا را بندگى نمى كردند.
به اين ترتيب پس از ماجرايى كه بين آنان و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در منى و عرفات رخ داد و بعد از پافشارى و اصرار آن حضرت بر تعيين امامت براى اهل بيت عليهم السلام و به خصوص براى اميرالمؤمنين عليه السلام، طبيعى است كه بغض و كينه در چهره هاى آنان نمايان گشته و در رفتار و كردار و تمام اقدامات و عموم موضع گيرى هاى ايشان هويدا گردد. به گونه اى كه با رسول خدا صلى الله عليه و آله همچون بيگانگان و به دور از هر گونه ادب و نزاكت ظاهرى رفتار كنند !
رسول خدا صلى الله عليه و آله با چنين حالتى با اينان مواجه بود، حتى در لحظات غدير خم. اين موضوع در روايات هم اشاره شده است:
جابر بن عبداللّه روايت كرده است: رسول خدا صلى الله عليه و آله در غدير خم فرود آمد، اما مردم از اطرافش دور شدند و حال اينكه على عليه السلام همراهش بود. اين عمل مردم بر پيامبر صلى الله عليه و آله سخت آمد. حضرت به على عليه السلام فرمان داد تا آنان را جمع كرد. هنگامى كه همگان جمع
ص: 20
شدند، در حالى كه بر بازوى على بن ابى طالب عليه السلام تكيه زده بود ايستاد و حمد و ثناى خدا را به جاى آورد. سپس فرمود: اى مردم من سرپيچى و دور شدن شما را از خودم خوشايند نمى دانم، چون اينگونه به ذهنم خطور مى كند كه هيچ درختى در نظر شما از درختى كه با من همراه و مهربان است مبغوض تر نيست.(1)
ابن حبّان با سندى كه بر طبق شرايط بخارى صحيح است - و عده ديگرى نيز با سندهايى كه بعضى از آنها صحيح است - روايت نموده است: در مسير بازگشت رسول خدا صلى الله عليه و آله از مكه، وقتى آن حضرت به غدير رسيدند، برخى از صحابه براى رفتن از حضرت اجازه مى خواستند. ايشان نيز به آنها اجازه مى دادند و مى فرمود: چه شده درختى كه با رسول خدا مهربان و باملاطفت است از ديگران در نزد شما مبغوض تر است ؟ !
راوى گويد: همه آنان مى گريستند، و ابوبكر گفت: بعد از اين هر كس از تو اجازه رفتن بخواهد از نظر من نادان است.(2)
اهانت ابوبكر و عمر به پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از خطبه غدير(3)
اهانت هاى ابوبكر و عمر و ساير منافقين به پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير متعدد است. ولى در چند جا به خصوص نام ابوبكر و عمر و اهانتشان برده شده، كه از جمله اين مورد است:
هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير هنگام ظهر به پا خاست و دستور داد تا خيمه اى نصب كردند و به على عليه السلام دستور داد تا داخل آن شود، اولين كسانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله به آنان
ص: 21
دستور بيعت داد ابوبكر و عمر بودند. آن دو بلند نشدند مگر بعد از آنكه از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدند: آيا اين بيعت به امر خداست ؟
حضرت جواب داد: آرى، از امر خداوند جل و علاست، و بدانيد كه هر كس اين بيعت را بشكند كافر است، و هر كس از على اطاعت نكند كافر است، چرا كه سخن على سخن من، و امر او امر من است. هر كس با سخن على و امر او مخالفت كند با من مخالفت كرده است.
بعد از آنكه حضرت اين سخن را بر آنان تأكيد كرد دستور داد تا هر چه زودتر بيعت كنند. آن دو برخاستند و نزد على عليه السلام رفتند و به عنوان «اميرالمؤمنين» با او بيعت كردند. عمر هنگام بيعت گفت: خوشا به حالت يا على، صاحب اختيار من و هر مرد و زن مؤمنى شدى. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله به سلمان و ابوذر دستور بيعت داد. آن دو برخاستند و بيعت كردند و سخنى نگفتند.(1)
تدابير امنيتى در غدير ضد منافقين(2)
هر اندازه مراسمى گسترده تر و داراى اهداف الايى باشد نياز به تدابير امنيتى بيشترى دارد. اين نياز آنگاه بيشتر احساس مى گردد كه شركت كنندگان در مراسم از قشرهاى مختلف مردم با درجاتى متفاوت از نظر ايمان و فرهنگ و ملّيت باشند.
اوج اين نياز زمانى است كه مجرى برنامه يقين داشته باشد عده اى توطئه گر در ميان شركت كنندگان حضور دارند؛ و اكثر آنان افرادى بى پروا و بى حيا با دل هايى پر از كينه، هيچ فرصتى را براى بر هم زدن مراسم از دست نخواهند داد.
در مراسم غدير گروهى از سردمداران نفاق با اطمينان از نزديكى رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله در فكر نقشه هايى براى روزهاى پس از وفات آن حضرت بودند. اين گروه با توطئه ها
ص: 22
و دسيسه هاى گوناگون، عده اى از مردم ضعيف الايمان را با خود همراه مى كردند. اينان از هيچ اقدامى بر ضد برنامه هاى پيامبر صلى الله عليه و آله كوتاهى نمى كردند، و از كارشكنى گرفته تا طرح نقشه هاى پيچيده در مقابله با برنامه هاى غدير همفكرى مى كردند و بدون اتلاف وقت وارد عمل مى شدند.
نمونه بارز آن نقشه قتل پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه براى راه بازگشت از غدير تا مدينه در كوه «هَرشى» طراحى كردند، اما با اطلاع و اقدام به موقع پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى شد.
پس از آن هم نقشه قتل على عليه السلام را طراحى كردند كه با اقدام سريع پيامبر صلى الله عليه و آله در سايه خبر خداوند خنثى شد. از جهتى ديگر تمام نگرانى پيامبر صلى الله عليه و آله از همين گروه بود و در متن خطابه نيز به حضور آنان و توطئه هايشان تصريح كرد، و به خاطر همانان بود كه از خداوند تقاضاى حفظ نمود.
در مورد تدابير امنيتى در غدير مى توان به نكاتى اشاره كرد:
با قاطعيت بايد گفت - چنان كه خود پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است - : اگر ضمانت حفظ از طرف خداوند و نزول آيه: «وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ»(1) نبود، هرگز امكان برگزارى چنان مراسم مفصلى كه هر سوى آن نياز به كنترلى داشت و در جاى جاى آن توطئه گرانى حضور داشتند، امكان پذير نبود.
نزول بيش از چهل آيه از قرآن درباره اقدامات پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير، دليل بر عنايت خاص خداوند به اين برنامه اسلام است. از سوى ديگر نزول بيش از هشتاد آيه در افشاگرى عليه اقدامات منافقين در ايام غدير، از يك سو حاكى از ضمانتِ حفظ و حراست خداوند متعال نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله و اجراى مراسم غدير است؛ و از سوى ديگر نشانگر تلاش بى وقفه دشمنان ولايت اهل بيت عليهم السلام در ايام آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله است.
ص: 23
براى مقابله با چنين مسئله پيچيده اى كه عده اى به نام مسلمان در بين اجتماع مسلمين مشغول توطئه باشند و در ظاهر نتوان با آنان مقابله جدى كرد، پيامبر صلى الله عليه و آله شيوه هاى مختلفى را به كار گرفت. همه روش ها متمركز بر اين اصل امنيتى بود كه به اصل برنامه غدير لطمه نخورد و كم ترين آشوبى بر پا نشود.
بنا بر اين، سياست پيامبر صلى الله عليه و آله بر مقابله جدى با آنان نبود و جز در مراحلى كه منافقين هتاكى را به نهايت مى رساندند، حضرت با آنان مدارا مى كرد و با اشاره و كنايه و ترساندنِ آنان از افشاى اسرارشان، سعى در فرو نشاندن فتنه ها مى فرمود.
مجموع اقدامات امنيتى پيامبر صلى الله عليه و آله - كه در واقع انعكاس «وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» بود - از زاويه نظارت مستقيم خداوند بر اجراى مراسم قابل توجه است، در حدى كه بيش از ده بار تحركات و تصميمات منافقين توسط جبرئيل به پيامبر صلى الله عليه و آله خبر داده شد.
آن حضرت طبق اِخبار الهى آنان را احضار كرد و مشت آنان را باز نمود و به يك معنى آنان را فلج كرد. در اثر اين خبرهاى غيبى، اين هراس بر دل آنان افتاده بود كه تصميم به هر اقدامى بگيرند خدا فورا به پيامبر صلى الله عليه و آله خبر خواهد داد. جالب اينكه آنان با اينكه در دل به خدا و رسول ايمان نداشتند، اما مطمئن بودند كه اخبار صحيح و دقيق اقدامات آنان به پيامبر صلى الله عليه و آله مى رسد !
يكى از سياست هاى پيامبر صلى الله عليه و آله در امنيت غدير ايجاد جوى بود كه منافقين در بين خود به اين نتيجه برسند كه فعلاً ايجاد آشوب به ضرر آنان است و نبايد با آبروى خود بازى كنند و وجهه خود را خراب كنند.
آنان در اوج كينه توزى فقط به نجوا در بين خود اكتفا مى كردند و از اقدامات عملى پرهيز داشتند. دسيسه هاى خود را هم با سؤالاتى در قالب هاى دلسوزانه يا آوردن بهانه هاى بيجا مطرح مى كردند. البته گاهى آتش كينه زبانه مى كشيد، ولى با سياست هاى پيامبر صلى الله عليه و آله آب سردى بر آن ريخته مى شد و خنثى مى گرديد.
ص: 24
يكى ديگر از سياست هاى پيامبر صلى الله عليه و آله در امنيت غدير، قرار دادن افراد قابل اعتمادى در بين مردم بود، تا حركات منافقين را زير نظر داشته و به پيامبر صلى الله عليه و آله گزارش كنند، كه از بين آنان نام مقداد و ابوذر و حذيفه و بريده اسلمى به صراحت در تاريخ آمده است.
سياست ديگر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در امنيت غدير تهديد منافقين به افشاگرى بود كه به راحتى آنان را بر سر جايشان مى نشاند، چرا كه اكثر مردم از اقدامات آنان بى اطلاع بودند.
اين روش پيامبر صلى الله عليه و آله هنگام سخنرانى به طور جدى به كار گرفته شد، و حضرت دو بار در خطابه صريحا اعلام كرد كه اگر بخواهم نام فتنه گران را ذكر كنم و آنان را معرفى نمايم مى توانم، ولى با بزرگوارى رفتار مى كنم و از چنين كارى صرف نظر مى نمايم.
چند بار هم حضرت با كنايه وارد عمل شد و كلمه «اصحاب صحيفه» را بر زبان جارى كرد و لرزه بر اندام منافقين انداخت، در حالى كه به تصريح روايات اكثر مردم منظور حضرت را از «صحيفه» نفهميدند. چند بار هم افشاگرى به صراحت صورت گرفت و پرده از اقدامات خطرناك آنان برداشته شد.
روش ديگر پيامبر صلى الله عليه و آله در برخورد با منافقين سياست مدارا بود. آن حضرت در برابر سؤالات ناهنجار و بهانه ها و پيشنهادات فتنه جويانه آنان - بدون آنكه برخورد تندى داشته باشد - در كمال خونسردى پاسخ لازم را مى داد و هرگز به جهت فتنه گرى آنان اشاره نمى كرد.
با اين برخوردِ آرام، هم مردم پاسخ لازم را درباره مطالب مطرح شده مى شنيدند، كه اين خواسته منافقين نبود؛ و هم حيله هاى منافقين كه در راستاى تخريب اذهان و ايجاد فتنه بود، به نتيجه نمى رسيد.
ص: 25
چند مورد از تحركات منافقين به عنوان نمونه ذكر مى شود:
در نزديكى غدير عده اى به عنوان عجله براى خداحافظى آمدند، و پيامبر صلى الله عليه و آله فقط با اظهار تعجب آنان را شرمنده كرد. در اثناى خطابه سخنانى بين منافقين رد و بدل شد، كه حضرت با بى اعتنايى سخنان خود را ادامه داد.
همچنين حركات و گفتارهاى مسخره آميزى از آنان ديده شد، و پيامبر صلى الله عليه و آله فقط به اين اكتفا كرد كه آنان را احضار نمايد و مورد سؤال قرار دهد. جالب تر اين بود كه وقتى انكار كردند حضرت اصرار نفرمود، و همين اندازه ترس آنان را اقرارى حساب كرد كه از افشاى اسرار خود نگرانند.
منافقين پس از بيعت نيز تلاش هاى مذبوحانه اى را در شكل هاى گوناگون آغاز كردند. اولين شيوه وسوسه اندازى در قلوب مردم بود. دومين روش اين بود كه اظهار كنند هنوز نفهميده اند منظور پيامبر صلى الله عليه و آله از مراسم مفصل غدير چيست !
سومين شيوه شبهه اندازى در نسبتِ غدير به خدا بود. چهارمين روش مسئله تبديل على عليه السلام به شخص ديگرى بود. پنجمين مسئله مطرح كردن شركت ديگران با على عليه السلام در خلافت بود.
با آنكه مراسم عظيم غدير پاسخ همه اين شبهات و پيشنهادات را مى داد، اما پيامبر صلى الله عليه و آله با خونسردى كامل به سخنان آنان گوش مى داد، و پاسخ مناسب را - بدون آنكه از خود ناراحتى يا عصبانيت نشان دهد - به آنان مى فرمود.
با اين سياست هاى پيامبر صلى الله عليه و آله در سايه حفظ پروردگار بود كه سخنرانى غدير در امنيت كامل برگزار شد، و هر گونه شبهه افكنى در مفاهيم و اهداف آن خنثى شد و كامل ترين نتايج از آن گرفته شد.
ص: 26
عرضه ولايت بر همه مخلوقات در روز غدير(1)
در آن روز از ايام سال كه مقارن با روز غدير بوده است وقايع بسيار مهمى در عالم خلقت رخ داده، همان طور كه انبياء عليهم السلام نيز برنامه هاى مهم خود را در اين روز انجام داده اند.
اين به خاطر ارزشى است كه صاحب اين روز يعنى اميرالمؤمنين عليه السلام به آن داده است، و حاكى از آن است كه واقعه اى مهم تر از آن در تاريخ عالم نبوده، كه سعى شده ساير وقايع با آن مقارن گردد و از مباركى اين روز طلب بركت و يُمن شود.
از جمله عرضه ولايت بر همه مخلوقات در روز غدير است.
براى اينكه زمينيانِ منكرِ غدير را بر سر جايشان بنشانيم، چاره اى نيست جز آنكه به آنها بفهمانيم خبر غدير در آسمان ها مشهورتر و معروف تر و شناخته شده تر از اهل زمين است.
آنان قدر غدير را بهتر از ما مى دانند و درك مى كنند كه در ميان اين همه وقايع عظيم و عجيب كه براى انبياء و اوصياء پيش آمده، غدير نزد خداوند حساب ديگرى دارد. آنها طوفان نوح عليه السلام و آتش ابراهيم عليه السلام و عصاى موسى عليه السلام و بعثت خاتم انبياء صلى الله عليه و آله را ديده اند؛ اما از تحولى كه در غدير براى همه كائنات و موجودات پيش آمده دريافته اند كه اين ماجرا با بقيه قابل مقايسه نيست !
همانطور كه در روز غدير «ولايت» بر انسان ها عرضه شد، در عالم خلقت بر ساير مخلوقات نيز عرضه شد. امام رضا عليه السلام در حديثى به همين حقيقت اشاره مى فرمايد(2):
عرضه ولايت بر اهل آسمان ها، و سبقت اهل آسمان هفتم در قبول آن، و تزيين آن به عرش الهى.
ص: 27
قبول اهل آسمان چهارم ولايت را پس از اهل آسمان هفتم، و تزيين آن به بيت المعمور.
قبول اهل آسمان دنيا ولايت را پس از اهل آسمان چهارم، و تزيين آن به ستارگان.
عرضه ولايت بر بقعه هاى زمين، و سبقت مكه در قبول آن و زينت آن به كعبه.
قبول مدينه ولايت را بعد از مكه، و زينت آن به پيامبر صلى الله عليه و آله.
قبول كوفه ولايت را بعد از مدينه، و زينت آن به اميرالمؤمنين عليه السلام.
عرضه ولايت بر كوه ها، و قبول سه كوه پيش از سايرين: عقيق، فيروزه، ياقوت. و به همين جهت بر ساير جواهرات فضيلت دارند.
قبول معادن طلا و نقره ولايت را بعد از عقيق و فيروزه و ياقوت.
هر كدام از كوه ها كه ولايت را قبول نكرد چيزى بر آن نمى رويد.
عرضه ولايت بر آب ها، آنكه قبول كرد گوارا و آنكه قبول نكرد تلخ و شور شد.
عرضه ولايت بر نباتات، هر كدام قبول كرد شيرين و خوش طعم، و هر كدام قبول نكرد تلخ شد.
عرضه ولايت بر پرندگان، هر كدام قبول كرد با صداى زيبا و فصيح مى خواند، و هر كدام قبول نكرد اَلكَن شد.
نماز جماعت در صحراى غدير(1)
در روز هجدهم ذى الحجه سال دهم هجرى، در بازگشت از حجة الوداع و پس از رسيدن به سرزمين غدير و آماده سازى منبر غدير، مقارن ظهر انتظار مردم به پايان رسيد و منادىِ حضرت نداى نماز جماعت داد.
ص: 28
در واقع نقطه شروع مراسم پر شور غدير، نداى عمومى براى نماز جماعت بود. مقارن ظهر انتظارها به سر رسيد و منادى پيامبر صلى الله عليه و آله نداى عمومى داد و مردم را براى اجتماع در مقابل جايگاه فراهم شده فرا خواند.
به دنبال اين اعلام عمومى بود كه مردم همه وضو گرفتند و رو به قبله صف هاى نماز را مرتب كردند. بانوان نيز در قسمت خاص خود قرار گرفتند، و چه با ابهت بود كه حضرت سيدة نساء العالمين فاطمه زهرا عليهاالسلام در آن جمع حضور داشت.
مرحله بعد اقامه نماز جماعت بود. پيامبر صلى الله عليه و آله از خيمه خود بيرون آمد و به عنوان امام جماعت جلوى صف اول قرار گرفت، كه طبعا به سمت درختان و بركه بود. آنگاه مؤذن پيامبر صلى الله عليه و آله اذان گفت، و سپس نماز جماعت يكصد و بيست هزار نفرى با شكوه بى نظيرى كنار منبر غدير خوانده شد.
بعد از آن مردم ناظر بودند كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز آن منبر ايستادند و اميرالمؤمنين عليه السلام را فرا خواندند و به او دستور دادند بالاى منبر بيايد و در سمت راستش بايستد. قبل از شروع خطبه، اميرالمؤمنين عليه السلام يك پله پائين تر بر فراز منبر در طرف راست حضرت ايستاده بودند و دست پيامبر صلى الله عليه و آله بر شانه آن حضرت بود.
يادآور مى شود كه اجتماع 120000 نفر براى يك سخنرانى و در مقابل يك خطيب كه همه شخص او را ببينند در دنياى امروز هم مسئله غير عادى است، تا چه رسد به عصر بعثت كه در گذشته شش هزار ساله انبيا عليهم السلام تا آن روز هرگز چنين مجلس عظيمى براى سخنرانى تشكيل نشده بود.(1)
كيفيت ابلاغ ولايت(2)
آنچه در آن زمان و تا زمان ما استثنايى بودن مراسم غدير را به ثبت رسانده،
ص: 29
يرنامه ريزى خاصى بود كه به صورت بسيار دقيق و غير عادى به خصوص در حد عادات و فرهنگ آن عصر اجرا شد. اين جهات در چند جنبه قابل دقت است:
مجلس عظيمى به وسعت يكصد و بيست هزار نفر در آن زمان سابقه نداشت. شايد بتوان ادعا كرد در مجلسى بدون وسايل تقويت كننده صدا و ديد، چنان اجتماعى در مقابل يك منبر - كه همه گوينده را ببينند و صداى او را بشنوند - تا كنون نيز سابقه ندارد، و در آن زمان مردم براى اولين بار با چنين منظره اى مواجه شده بودند. البته فرد يا افرادى، سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله را براى مردم تكرار مى كردند كه افراد دورتر بشنوند و متوجه خطابه باشند.(1)
منبرى بلند از سنگ و جهاز شتر زير درختان و سايبان قراردادن پارچه ها بر فراز درختان بلند براى درست انجام شدن مراسم خطبه، كار تازه اى بود. حتى چند نفر مأمور شدند تا شاخه هاى مزاحمى كه قابل بريدن نبود با دستان خود نگه دارند تا به منبر اصابت نكند و مراسم با نظم كامل انجام شود.
ايستادن پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز منبر بلند، در حالى كه سابقه ذهنى مردم نشستن حضرت بر منبر و يا ايستادن بدون منبر بود، حالت استثنايى به نظر مى رسيد. ايستادن اميرالمؤمنين عليه السلام از اول خطبه بر فراز منبر در كنار پيامبر صلى الله عليه و آله - به طورى كه دو نفر در حال قيام در محل سخنرانى ديده شوند - يكى از جذاب ترين و توجه برانگيزترين قسمت هاى برنامه بود كه تا امروز نظير نداشته است.
طول سخنرانى كه حدود يك ساعت به طور متوالى در آن مكان گرم ادامه داشته و مردم گوش مى داده اند نيز در بين سخنرانى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله بى سابقه است.
ص: 30
بلند كردن و معرفى اميرالمؤمنين عليه السلام در بين سخنرانى، يك كار خارج از محدوده سخنرانى است، و در هيچ يك از سخنرانى هاى حضرت و حتى در عُرف سخنرانان جهان ديده نشده است. اين كار به عنوان يك اقدام بسيار فوق العاده و بياد ماندنى درباره حساس ترين فراز خطبه انجام گرفت.
بيعت و اقرار لسانى گرفتن از مردم به اين صورت كه حضرت از مردم بخواهد تا در بين سخنرانى، اقرار خود را به طور مفصل بر زبان جارى كنند و محتواى سخنان حضرت را با صداى بلند تكرار كنند، نيز اقدامى استثنايى بين همه سخنرانى هاى عالم و ابداعى در اين فن به شمار مى آيد.
منبر غدير و آماده سازى فضاى خطبه غدير(1)
سير آماده سازى مردم توسط پيامبر صلى الله عليه و آله را مى توان به طور سلسله وار اينگونه بيان كرد:
پس از رسيدن به غدير، پيامبر صلى الله عليه و آله چند اقدام مهم انجام داد تا خطبه غدير در بهترين شرايط ارائه شود:
پيامبر صلى الله عليه و آله براى مقابله با هر توطئه اى در آن لحظات حساس، از هر گونه پراكندگى كاروان جلوگيرى كند. براى اين هدف دست به سه اقدام به موقع زد:
يكى آنكه فورا افرادى را مأمور كرد تا مواظب انسجام كاروان و پراكنده نشدن آن باشند. ديگر آنكه فرمان داد تا منادى ندا كند: همه مردم متوقف شوند، و آنان كه پيشتر رفته اند بازگردند، و آنان كه پشت سر هستند خود را برسانند.
ص: 31
اينگونه بود كه آهسته آهسته همه آن جمعيت صد و بيست هزار نفرى در محل از پيش تعيين شده كنار بركه جمع شدند، بدون اينكه كوچك ترين اخلالى در نظم عمومى كاروان پيش آيد.
سومين اقدام پيامبر صلى الله عليه و آله براى حفظ نظم هنگامى صورت گرفت كه آن حضرت متوجه شد عده اى از فتنه گران به قصد بر هم زدن نظم و ايجاد آشوب از غدير عبور كرده اند. اين بود كه همزمان با اعلام توقف كاروان، گروهى را فرستاد تا پيش رفتگان را بازگردانند و به آنان درباره بازگرداندن ابوبكر و عمر به طور خاص سفارش كرد !
مأموران به سرعت تاختند و آن گروه را كه به سركردگى ابوبكر و عمر تا نزديكى هاى جحفه پيش رفته بودند ! به سمت غدير بازگرداندند، و پيامبر صلى الله عليه و آله آن دو نفر را به شدت مورد مؤاخذه قرار داد. اينگونه بود كه اين نقشه منافقين نيز - با آنكه اجرا شد - ولى با اقدام به موقع پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى گرديد.(1)
پيش بينى ديگرى كه هنگام اجراى آن رسيده بود خالى ماندن زير درختان غدير براى اجراى مراسم سه روزه بود. براى اين منظور پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد كسى زير پنج درخت كهنسال كنار بركه نرود، تا آن مكان براى برنامه سه روزه غدير آماده شود.
طبق اين فرمان، با آنكه چشم ها به محض ورود به غدير متوجه سايبان آرام بخش زير درختان مى شد، ولى همه از كنار آن عبور مى كردند و هيچ كس به خود اجازه توقف در زير درختان را نمى داد.
اسكان آن جمعيت انبوه مقدمه ديگرى براى سخنرانى بود كه هنگام اجراى آن فرا رسيده بود. پس از آن دستورات، همه مركب ها با رسيدن به فضاى اطراف بركه متوقف شدند و گروه هاى مختلف مردم در گستره بيابان غدير پياده شدند و هر يك براى خود جايى پيدا كردند و شتران خود را خواباندند.
ص: 32
عده اى فرش و زيرانداز براى خود پهن كردند و عده اى ديگر خيمه بر پا نمودند، و كم كم همه جمعيت در گوشه و كنار منطقه مستقر شدند.
روح همكارى مردم و نظارت دقيق مأموران پيامبر صلى الله عليه و آله باعث شد كه پياده شدن و استقرار آن جمع عظيم انسان ها بدون كوچك ترين مشكلى به انجام رسد، و زمينه مناسبى براى مراحل بعدى مراسم باشد.
مسئله گرما در آن هنگام از سال و در آن ساعت از روز - در نزديكى ظهر - مشكلى بود كه هيچ چاره اى نداشت جز آنكه هر كس شخصا به فكر خود باشد. البته گرماى شديد براى مردم آن مناطق پديده تازه اى نبود و بارها در فصل گرما آن را تجربه كرده بودند.
شدت گرما در اثر حرارت آفتاب و داغى زمين به حدى بود كه مردم - حتى خود حضرت - گوشه اى از لباسشان را بر سر انداخته و گوشه اى از آن را زير پاى خود قرار دادند، و عده اى از شدت گرما عبا را به پايشان پيچيدند !(1)
اكنون صد و بيست هزار حاجى بازگشته از حرم الهى، در كنار بركه آسمانى غدير از حركت چند روزه باز ايستاده بودند. آنان مى دانستند كه تا ساعتى ديگر مراسم آغاز خواهد شد و بايد وضو بگيرند و خود را براى شركت در نماز جماعت و سپس در مراسم آماده كنند. همه در جنب و جوش، براى يك برنامه استثنائى !
آخرين اقدام عملى قبل از غدير، آراستن مجلس خطابه و آماده سازى جايگاه سخنرانى بود، كه تا آن روز مجلسى در اين وسعت سابقه نداشت. اين مرحله نيز در گونه اى با شكوه و بى نظير آماده شد، كه مردم هرگز تا آن روز نمونه اش را نديده بودند.
ص: 33
نيمى از آنچه بايد انجام مى گرفت مربوط به جايگاه سخنرانى و نيم ديگر مربوط به موقعيت نشستن مردم در برابر منبر بود.
براى استقرار منظم و آرام مردم در مقابل سخنران، زمان آن با توجه به نزديكى ظهر بعد از نماز جماعت در نظر گرفته شد؛ تا با همان نظمى كه براى نماز نشسته اند بدون كوچك ترين حركتى آماده شنيدن سخنرانى باشند.
با توجه به حضور بانوان در كاروان، زاويه خاصى از مجلس به آنان اختصاص يافت كه به راحتى خطيب را بر فراز منبر ببينند و سخنان او را بشنوند.
از نظر صدا رسانى اگر چه اجتماع مردم در برابر منبر به گونه اى بسيار منسجم تدارك ديده شده بود، اما براى تكميل موقعيت يك يا چند نفر كه صداى فوق العاده بلندى داشت مأمور شد كلام حضرت را براى افرادى كه دورتر قرار داشتند تكرار كند، تا همه سخنان حضرت را شنيده باشند.(1)
اكنون نوبت آن بود كه موقعيت بديعى براى جايگاه سخنرانى تدارك ببينند، تا هم مناسب صد و بيست هزار مخاطب باشد و هم نمادى به ياد ماندنى در خاطره ها بر جاى گذارد.
پيامبر صلى الله عليه و آله مقداد و سلمان و ابوذر و عمار را فرا خواند و به آنان دستور داد تا به محل پنج درخت كهنسال - كه در يك رديف جلوى بركه غدير بودند - بروند و آنجا را براى اجراى مراسم آماده كنند.
ص: 34
آنان خارهاى زير درختان را كندند و سنگ هاى ناهموار را جمع كردند و زير درختان را جارو كردند و آب پاشيدند. سپس شاخه هاى پايين آمده درختان را - كه تا نزديكى زمين آمده بود - قطع كردند. بعد از آن در فاصله دو درختِ وسط، روى شاخه ها پارچه اى انداختند تا سايبانى از آفتاب باشد.
سپس در زير سايبان، بناى منبرى از سنگ را تدارك ديدند. ابتدا با جمع آورى سنگ هاى بزرگ و كوچك، آنها را روى هم چيدند و شبه منبرى به بلندى قامت حضرت ساختند. سپس از رواندازهاى شتران و ساير مركب ها كمك گرفتند و بناى آن را تكميل كردند.
در مرحله بعد پارچه اى براى زيبايى از بالا تا پايين منبر انداختند. آنان منبر را طورى برپا كردند كه نسبت به دو طرف جمعيت در وسط قرار بگيرد، و پيامبر صلى الله عليه و آله هنگام سخنرانى مُشرِف بر مردم باشد تا همه آن حضرت را ببينند. چنان كه در گزارش ماجراى غدير آمده است:
احدى از حاضرين غدير خم نبود مگر آنكه آن حضرت را به چشم خود مى ديد و صداى آن حضرت را به گوش خود مى شنيد.
از سوى ديگر شخصى به نام ربيعة بن اُمية بن خلف - كه صداى بلندى داشت مأمور شد كلام حضرت را براى افرادى كه دورتر قرار داشتند تكرار كند تا همه سخنان حضرت را شنيده باشند.(1)
دو نفر نيز مأموريت يافتند چند شاخه بلند اطراف منبر را كه قابل بريدن نبود با دست نگه دارند تا جايگاه سخنرانى بهتر ديده شود.(2)
ص: 35
با توجه به اينكه درختان غدير از شرق به غرب روييده بودند و بركه در سمت جنوبى پشت درختان قرار داشت، تصميم بر آن شد كه منبر را به گونه اى بنا كنند كه مردم رو به قبله و رو به بركه قرار بگيرند. در نتيجه جمعيت پس از نماز جماعت بدون آنكه از جاى خود حركت كنند در مقابل منبر بودند و سخنران پشت به قبله و رو به مردم قرار مى گرفت. همچنين مى بايست موقعيت منبر نسبت به دو طرف جمعيت در وسط قرار مى گرفت تا پيامبر صلى الله عليه و آله هنگام سخنرانى مشرف بر مردم باشد و همه آن حضرت را ببينند.
گروه چهار نفرى كار خود را آغاز كردند. آنان ابتدا خارهاى زير درختان را كندند و سنگ هاى ناهموار را جمع كردند و زير درختان را جارو زدند و آب پاشيدند. سپس شاخه هاى اضافى پايين آمده آن درختان خودرو را - كه تا نزديكى زمين آمده بودقطع كردند. بعد از آن در فاصله دو درختِ وسط، روى شاخه ها پارچه اى انداختند تا سايبانى از آفتاب باشد.
دو نفر نيز مأموريت يافتند چند شاخه بلند اطراف منبر را - كه قابل بريدن نبود - با دست نگه دارند تا جايگاه سخنرانى بهتر ديده شود.
سپس در زير سايبان، بناى منبرى از سنگ را تدارك ديدند. ابتدا با جمع آورى سنگ هاى بزرگ و كوچك، آنها را روى هم چيدند و منبرى به بلندى قامت حضرت ساختند.
آنگاه از رواندازهاى شتران و ساير مركب ها كه عبارت بود از تشك ها و قاليچه ها كمك گرفتند، و آنها راروى سنگ ها قرار دادند تا سختى سنگ ها را با نرمى رواندازها جبران كرده باشند. در مرحله بعد پارچه اى براى زيبايى از بالا تا پايين منبر پهن كردند.
ص: 36
اين كامل ترين گونه از تدارك يك مجلس عظيم براى يك خطابه استثنائى بود، كه از نظر جايگاه خطيب و مخاطَبين و ايجاد بالاترين كيفيت ممكن براى مجلس سخنرانى، در گونه اى بى نظير آماده شد.
خفقان سقيفه و بنى اميه اين آرزو را بر دل دوستان غدير گذاشت كه جزئيات مفصل ماجرا را از لبان مبارك امام معصوم بشنوند. با انقراض بنى اميه و قبل از تسلط بنى عباس، فرصت مناسبى بود تا امام پنجم غدير براى اولين بار جزئياتى از محل خطابه و كيفيت آماده سازى آن را بازگو كند و متن كامل خطبه را در اختيار دوست داران غدير قرار دهد.
اين يعنى به ما بفهماند كه واقعه اى در سه روز با خطابه اى به طول بيش از يك ساعت، چه نعمت عظيمى در تاريخ اعتقادى ماست كه تا قيامت موظف به نشر و ابلاغ آن به نسل هاى بعد هستيم.
اميرالمؤمنين عليه السلام در مورد منبر غدير فرمود:
در غدير شبيه منبرى براى پيامبر صلى الله عليه و آله ساخته شد و آن حضرت بر فراز آن رفت و بازوى مرا گرفت و بلند كرد به حدى كه سفيدى زير بغلش ديده شد. در آن مجلس با صداى بلند فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ. پس اساس ولايت من ولايت الهى است، و عداوت با من برابر دشمنى با خداست.(1)
همچنين امام باقر عليه السلام در شرح مفصلى از ماجراى غدير ساخت منبر غدير را اينگونه شرح داد:
پيامبر صلى الله عليه و آله از جاده اصلى به سمت مسجد غدير آمد كه در آنجا درختانى بود. حضرت دستور داد زير آن درختان پاكسازى شود و سنگ هايى را شبيه منبر روى هم بچينند تا در حال خطابه مشرف بر مردم باشد.
ص: 37
آنگاه مردم از هر سو در برابر منبر جمع شدند و پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز آن سنگ ها ايستاد و خطابه را چنين آغاز كرد: الحَمدُ للّه ِ الَّذى عَلا فى تَوَحُّدِهِ وَ دَنا فى تَفَرُّدِهِ وَ جَلَّ فى سُلطانِهِ ... .(1)
مقارن ظهر، انتظار مردم به پايان رسيد و منادىِ حضرت نداى نماز جماعت داد. پس از بيرون آمدن مردم از خيمه ها و آمادگى صف ها براى نماز، پيامبر صلى الله عليه و آله از خيمه خود بيرون آمدند و نماز را به جماعت خواندند.
بعد از آن همه مردم ناظر بودند كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز آن منبر ايستادند و اميرالمؤمنين عليه السلام را فرا خواندند و به او دستور دادند بالاى منبر بيايد و در سمت راستش بايستد.
قبل از شروع خطبه، اميرالمؤمنين عليه السلام يك پله پائين تر از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بر فراز منبرِ غدير و در طرف راست حضرت ايستاده بودند و دست پيامبر صلى الله عليه و آله بر شانه آن حضرت بود.
سپس حضرت نگاهى به راست و چپ جمعيت نمودند و منتظر شدند تا مردم كاملاً جمع شوند. زنان نيز در قسمتى از مجلس نشستند كه پيامبر صلى الله عليه و آله را به خوبى مى ديدند.
پس از آماده شدن مردم، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله سخنرانىِ تاريخى و آخرين خطابه رسمى خود را براى جهانيان آغاز كردند.
با در نظر گرفتن اين شكل خاص از منبر و سخنرانى، كه دو نفر بر فراز منبر در حالت قيام ديده مى شوند و بيش از صد و بيست هزار نفر اين منظره بديع را مى نگرند، به استقبالِ سخنانِ حضرت خواهيم رفت.
ص: 38
يادآور مى شود كه اجتماع 120000 نفر براى يك سخنرانى و در مقابل يك خطيب كه همه شخص او را ببينند در دنياى امروز هم مسئله غير عادى است، تا چه رسد به عصر بعثت كه در گذشته شش هزار ساله انبيا تا آن روز هرگز چنين مجلس عظيمى براى سخنرانى تشكيل نشده بود.
ص: 39
ص: 40
خطبه غدير همراه با ترجمه فارسى و تمام حواشى و مسائل و موارد مرتبط به خطبه؛ از قبيل اسناد و منابع خطبه، ماجراهاى حين خطبه، آيات آمده در خطبه غدير، آيات نازل شده حين ايراد خطبه غدير مثل آيه اكمال و ... ، همه در فصل دوم «حديث غدير و خطبه غدير» ، بخش دوم «خطبه غدير» ، آمده است.
ص: 41
ص: 42
پس از اتمام خطبه غدير، كاروان حجة الوداع سه روز در صحراى غدير ماندند. در اين سه روز، اتفاقات متعدد و مهمى رخ داد، كه در اين بخش هر كدام جداگانه آورده مى شود:
اول: موارد كلى
دوم: عمامه گذارى
سوم: تبريك و تهنيت
چهارم: بيعت
پنجم: سند مكتوب غدير
ششم: غديريه حسّان بن ثابت
هفتم: منافقين پس از خطبه غدير
هشتم: شياطين پس از خطبه غدير
نهم: حارث فهرى و سنگ آسمانى
ص: 43
در هر قسمت از نه عنوان بالا، طبق روال دائرة المعارف، آيات مربوط به آن در آخر آن قسمت و به ترتيب حروف الفبا (حرف اول آيه) آمده است.
ص: 44
پيش بينى هاى بعد از خطبه غدير(1)
پس از اتمام خطبه غدير، يك تدارك همه جانبه براى بعد از خطبه به صورت برنامه سه روزه، بى نظيرترين طراحى براى پس برنامه هاى يك سخنرانى را به نمايش گذاشت؛ به گونه اى كه مخاطب خود را تا بيش از هفتاد ساعت از پايان آن با خود همراه كرد.
جالب تر از آنگونه هاى مختلف تبليغى اين برنامه ها بود كه هر يك از مخاطبين را با زاويه جديدى از اهداف غدير آشنا مى كرد؛ و در واقع هر يك از آنها مكمل خطابه غدير بود.
اين بدان معنا بود كه خطيبِ اعظمِ «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... » نه تنها راضى نمى شود مخاطبين حاضر و غايبش با كوچك ترين ابهامى از برابر منبر او برخيزند، بلكه مى خواهد درك كامل و تفاهم تمام عيارى از اهداف بلند مدت خود ارائه دهد؛ تا هم راه سوء استفاده را مسدود نمايد و هم راه تشكيك را ببندد.
از سوى ديگر ارائه كامل ترين شكل ممكن از يك سخنرانى بود كه مخاطبين را اشباع تمام عيار مى نمود، و آنان را با جزئيات و ظرائفِ اهدافى كه از اين خطابه در نظر بود آشنا مى كرد.
ص: 45
اگر همه آن مفاهيم در خطبه گنجانده مى شد مخاطبين را خسته مى كرد و شايد از حوصله آنان خارج بود. اما وقتى تعدادى از مفاهيم در قالب هاى غير خطابه ارائه مى گرديد، در كنار خطبه صورت كاملى به خود مى گرفت.
از زاويه اى ديگر، اهداف و مفاهيمى وجود دارد كه تفهيم آن به صورت عملى زيباتر و دلنشين تر است، تا آنكه به صورت گفتار مطرح شود. در غدير مفاهيمى براى بعد از خطابه در نظر گرفته شد كه مطرح كردن آنها به صورت غير گفتارى آسان تر و روح نوازتر و در قلوب جايگزين تر مى شد و پذيرش و هضم آن نيز آسان تر بود.
برنامه هاى بعد از خطابه در چهار صورت طراحى شد: جلوه دادن عملى مفاهيم خطبه، تكميل مفاهيم آن، نشان دادن امضاى الهى بر كل خطبه، و باقى گذاشتن اسنادى ماندگار از آن خطابه تاريخى. اين ابعاد چهارگانه مجموعه اى بود كه به صورت ضميمه خطابه غدير تأثير عجيبى در ماندگارى و حفظ آن در خاطره ها داشت و باعث انتشار عجيب خبر غدير در كوتاه ترين زمان ممكن شد، كه در پايان همين بخش به تفصيل آن خواهيم پرداخت.
اقرار به نبوت و ولايت پس از خطبه غدير(1)
يكى از اقدامات پيامبر صلى الله عليه و آله در انتهاى خطبه غدير اين بود كه چون بيعت گرفتن از فرد فرد آن جمعيت انبوه، از طرفى غير ممكن بود و از سوى ديگر امكان داشت افراد به بهانه هاى مختلف از بيعت شانه خالى كنند و حضور نيابند، و در نتيجه نتوان التزام عملى و گواهى قانونى از آنان گرفت، لذا حضرت در اواخر سخنانشان فرمودند: اى مردم، چون با يك كف دست و با اين وقت كم و با اين سيل جمعيت، امكان بيعت براى همه وجود ندارد، پس همگى اين سخنى را كه من مى گويم تكرار كنيد و بگوييد:
ص: 46
ما فرمان تو را كه از جانب خداوند درباره على بن ابى طالب و امامان از فرزندانش به ما رساندى اطاعت مى كنيم و به آن راضى هستيم، و با قلب و جان و زبان و دستمان با تو بر اين مدعا بيعت مى كنيم ... . عهد و پيمان در اين باره براى ايشان از ما، از قلب ها و جان ها و زبان ها و ضماير و دستانمان گرفته شد. هر كس با دستش توانست و گرنه با زبانش بدان اقرار كرده است.
پيداست كه حضرت، عين كلامى را كه مى بايست مردم تكرار كنند به آنان القا فرمودند و عبارات آن را مشخص كردند تا هر كس به شكل خاصى براى خود اقرار نكند، بلكه همه به مطلب واحدى كه حضرت از آنان مى خواهد التزام دهند و بر سر آن بيعت نمايند.
وقتى كلام پيامبر صلى الله عليه و آله پايان يافت همه مردم سخن او را تكرار كردند و بدين وسيله بيعت عمومى گرفته شد.(1)
به بيان ديگر:
پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه غدير هجده اقدام فوق العاده انجام دادند، كه بعضى از آنها در روند عادى سخنرانى هاى حضرت سابقه نداشت، و چند اقدام هم در تمامى سخنرانى هاى مردم دنيا از روز اول خلق آدم تا امروز سابقه نداشته است !
آخرين اقدام استثنائى و غير عادى از فراز منبر غدير آن بود كه پس از تكرار بيعت لسانى توسط مردم و بازگشت سكوت مطلق بر جمعيت نشسته در برابر منبر غدير، خطيب معظم مردم را مورد سؤال قرار داد و فرمود: ما تقولون ؟ ! چه مى گوييد ؟
اين سؤال پس از آن همه جملاتى كه مردم پس از پيامبر صلى الله عليه و آله تكرار كردند و بر زبان آوردند، يك پرسش حقيقى نبود؛ چرا كه پيامبر صلى الله عليه و آله هم مى ديد و هم مى شنيد كه مردم چه مى گويند.
ص: 47
بنا بر اين، يك استفهام تقريرى بود كه معنايش اينگونه مى شد: پس از شنيدن اين همه سخن و اين همه اقرارها چه مى گوييد ؟ آيا باز هم سخنى براى گفتن مانده است ؟ آيا مى توانيد نزد خداوند عذر نرسيدن پيام الهى را بياوريد ؟
معناى اين اقدام - چنانكه خود حضرت تصريح فرمود - آن بود كه شما در ظاهر اقرار و بيعت نموديد، اما بدانيد كه خدا از باطن دل ها و اسرار قلب ها آگاه است. من حجت را آن چنان بر شما تمام كردم كه هيچ كجاى دنيا نمونه اش را پيدا نمى كنيد. اكنون اين شما هستيد كه در برابر امتحانى عظيم در وفادارى به اين ابلاغ قرار داريد.
اقدام ديگر اين بود:
پس از اتمام خطبه غدير و مراسم عمامه گذارى اميرالمؤمنين عليه السلام، انتظار آميخته با سكوت مردم به سر رسيد و پيامبر و على عليهماالسلام را در حال فرود از منبر مشاهده كردند. سيل جمعيت ناگهان از جا كنده شد و مردم از هر سو با ازدحام به طرف منبر حركت كردند تا اولين كسانى باشند كه پس از آن سخنرانىِ تاريخى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله حاضر مى شوند و احساس خود را نسبت به آن حضرت ابراز مى دارند.
تأثير سخنرانى به قدرى دقيق بود كه از نوع ابراز احساسات جمعيت و كلماتى كه در آن لحظات مى گفتند، تشخيص درك صحيح آنان هويدا بود. جمعيت در حالى كه دست ها را به نشانه بيعت بالا برده بودند و به طرف حضرت اشاره مى كردند، فرياد مى زدند: آرى پذيرفتيم، و طبق امر خدا و رسولش از صميم قلب و با زبان و دستانمان اطاعت مى كنيم.
همچنين در طول سه روز كه مراسم بيعت و تبريك و تهنيت ادامه داشت، قشرهاى مختلف مردم گروه گروه در پيشگاه پيامبر صلى الله عليه و آله حضور مى يافتند. در اين اجتماعات كوچك - با توجه به اهميت خطبه و مسئله بيعت - سؤالاتى درباره آن مطرح مى كردند و توضيح بيشترى مى خواستند. سؤالاتى كه از سوى مؤمنين و نيز منافقين از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيده شد، بر روشنگرى غدير افزود.
ص: 48
حضرت نيز محتواى خطبه را به صورت خلاصه تر و با عبارات ديگرى بيان مى فرمودند و در بعضى موارد مطالب ديگرى به عنوان توضيح به آن مى افزودند، و گاهى به صورت سؤال و جواب مطرح مى كردند. البته برخى از اين مطالب احتمالاً قبل از آغاز خطبه مفصل بوده است و براى آمادگى مردم فرموده اند.
پس از چند سؤال و جواب و اقرار مردم به رسالت و ولايت و اشاره هاى مكرر به مسئله امامت و حديث غدير، پيامبر صلى الله عليه و آله در ادامه فرمود:
آيا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتند: بلى، يا رسول اللّه. فرمود: آيا صاحب اختيار شما از خودتان بيشتر بر شما اختيار ندارد ؟ گفتند: بلى يا رسول اللّه. حضرت نگاهى به طرف آسمان كرده سه مرتبه فرمودند: خدايا، شاهد باش ! سپس فرمودند: بدانيد، هر كس كه من صاحب اختيار او بوده ام و نسبت به او اختيارم از خودش بيشتر بوده اين على صاحب اختيار اوست و اختيارش نسبت به او از خودش بيشتر است.
اى مردم، همه پيامبرانِ قبل از من، دورانى از عمر را سپرى كرده اند و سپس خداوند آنان را فرا خوانده و آنان اجابت كرده اند. من نيز نزديك است كه فرا خوانده شوم و اجابت كنم. خداوند لطيف خبير به من خبر داده كه «اِنَّكَ مَيِّتٌ وَ اِنَّهُمْ مَيِّتُونَ»(1)، و گويى مرا نيز فرا خوانده و اجابت كرده ام. اى مردم، هر پيامبرى دوران توقفش در ميان قوم خود نصف پيامبر قبلى است. حضرت عيسى بن مريم چهل سال در ميان قوم خود بود و من پس از بيست سال آماده رفتن هستم، و نزديك است از شما مفارقت كنم.
بدانيد كه من و شما مورد سؤال قرار خواهيم گرفت. من مسؤولم درباره آنچه به عنوان رسالت براى شما آورده ام و درباره كتاب خدا و حجت او كه به يادگار در ميان شما گذارده ام، و شما نيز (درباره آنها) مسؤوليد. آيا من ابلاغ كرده ام ؟ شما به پروردگارتان چه خواهيد گفت ؟
ص: 49
صداها از هر سو بلند شد: ما شهادت مى دهيم كه تو بنده خدا و پيامبر او هستى. رسالت او را ابلاغ كردى و در راه او جهاد نمودى. امر او را رساندى و دلسوز بودى و آنچه بر عهده ات بود ادا نمودى. خداوند به تو از سوى ما جزا دهد به بهترين صورتى كه به پيامبرى از امتش جزا داده است.
حضرت فرمود: خدايا شاهد باش. اى بندگان خدا، نسب مرا بگوييد. گفتند: تو محمد بن عبداللّه بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف هستى. فرمود: خداوند تعالى مرا كه به معراج برد وحى خود را به گوش من چنين رسانيد: اى محمد، من محمود هستم و تو محمدى ! نام تو را از نام خود مشتق ساخته ام. هر كس به تو نيكى كند به او نيكى مى كنم و هر كس از تو قطع كند من او را قطع مى كنم. نزد بندگانم برو و به آنان كرامت من نسبت به خود را خبر ده. من هيچ پيامبرى را نفرستاده ام مگر آنكه براى او وزيرى قرار داده ام. تو پيامبر من هستى و على وزير توست !
بدانيد من شما را شاهد مى گيرم كه من شهادت مى دهم خداوند صاحب اختيار من است و من صاحب اختيار هر مؤمنى هستم. آيا به اين مطلب اقرار داريد و به آن شهادت مى دهيد ؟ گفتند: آرى، براى تو به اين مطلب شهادت مى دهيم. فرمود: بدانيد مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ، و او اين است. و اشاره به اميرالمؤمنين عليه السلام فرمودند.
اى مسلمانان، حاضرانتان به غائبان برسانند: كسانى را كه به من ايمان آورده و مرا تصديق كرده اند، به ولايت على سفارش و وصيت مى كنم. بدانيد كه ولايت على ولايت من، و ولايت من ولايت پروردگار من است. اين پيمانى است كه پروردگارم با من بسته و به من دستور داده آن را به شما ابلاغ نمايم. سپس سه مرتبه فرمود: آيا شنيديد ؟ گفتند: يا رسول اللّه، شنيديم.
اى مردم، به چه شهادت مى دهيد ؟ گفتند: شهادت مى دهيم كه خدايى جز اللّه نيست. فرمود: بعد از آن به چه شهادت مى دهيد ؟ گفتند: به اينكه محمد بنده و پيامبر خداست. فرمود: صاحب اختيار شما كيست ؟ گفتند: خدا و پيامبر صاحب اختيار ما هستند. فرمود: هر كس كه خدا و پيامبر صاحب اختيار او هستند اين شخص (على عليه السلام) صاحب اختيار اوست.
ص: 50
آيا من نسبت به هر مؤمنى از خودش صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتند: آرى. فرمود: اين شخص (على بن ابى طالب عليه السلام) صاحب اختيار كسى است كه من صاحب اختيار اويم.
آيا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتند: بلى، يا رسول اللّه. فرمود: آيا صاحب اختيار شما از خودتان بيشتر بر شما اختيار ندارد ؟ گفتند: بلى يا رسول اللّه.
حضرت نگاهى به طرف آسمان كرده سه مرتبه فرمودند: خدايا، شاهد باش ! سپس فرمودند: بدانيد، هر كس كه من صاحب اختيار او بوده ام و نسبت به او اختيارم از خودش بيشتر بوده اين على صاحب اختيار اوست و اختيارش نسبت به او از خودش بيشتر است.
سلمان پرسيد: ولايت على عليه السلام چگونه است و نمونه آن چيست ؟ فرمود: ولايت او همچون ولايت من است. هر كس كه من بر او بيش از خودش اختيار داشته ام على نيز بر او بيش از خودش اختيار دارد.
ديگرى پرسيد: منظور از ولايت على چيست ؟ فرمود: هر كس كه من پيامبر او بوده ام على امير اوست.
آيا قبول داريد كه خدايى جز اللّه نيست و من پيامبر او به سوى شمايم و بهشت و جهنم و زنده شدن پس از مرگ حق است ؟ گفتند: به اين مطالب شهادت مى دهيم. فرمود: خدايا، بر آنچه مى گويند شاهد باش !
بدانيد كه شما از خود من شنيده ايد و مرا ديده ايد. هر كس عمدا بر من دروغ ببندد جاى خود را در جهنم آماده كند. بدانيد كه من كنار حوض كوثر منتظر شما هستم و روز قيامت در مقابل امتهاى ديگر به كثرت شما افتخار مى كنم. بياييد و نزد امم ديگر مرا رو سياه نكنيد ! !
ص: 51
بدانيد كه من منتظر شما هستم و شما فرداى قيامت كنار حوض كوثر بر من وارد مى شويد، و آن حوضى است كه عرض آن به وسعت بُصرى تا صنعاء است.(1) در آن قدح هايى از نقره به تعداد ستارگان آسمان است.
بدانيد كه فرداى قيامت وقتى كنار حوض نزد من مى آييد از شما سؤال خواهم كرد كه درباره آنچه امروز شما را شاهد گرفتم و نسبت به ثقلين پس از من چه كرديد ؟
ببينيد براى روزى كه مرا ملاقات مى كنيد در غيبت من با آنان چگونه رفتار مى كنيد.
پرسيدند: يا رسول اللّه، ثقلين كدامند ؟ فرمود: ثقل اكبر كتاب خداوند عزوجل است، كه واسطه اى متصل از خدا و از من در دست شماست. يك سوى آن به دست خدا و طرف ديگر آن در دست شماست. در آن علوم گذشته و آينده است تا روزى كه قيامت به پا شود. ثقل اصغر همتاى قرآن است و آن على بن ابى طالب و عترت اوست، و اين دو از يكديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر نزد من بيايند.
از آنان سؤال كنيد و از غير آنان نپرسيد كه گمراه مى شويد. من براى اين دو از خداوند لطيف خبير درخواست هايى كرده ام و خداوند به من عطا فرموده است. يار آن دو، ياور من و خوار كننده آن دو، خوار كننده من است. وليِّ آن دو وليِّ من و دشمن آنان دشمن من است. هيچ امتى قبل از شما هلاك نشده مگر زمانى كه دينش را طبق هوا و هوس خود قرار داده و بر ضد پيامبرش همدست شده و قيام كنندگان به عدالتشان را كشته است.
بدانيد كه من عده اى را از آتش نجات خواهم داد ولى عده اى را از دست من مى گيرند. من خواهم گفت: خدايا اصحابم ؟ ! به من گفته مى شود: تو نمى دانى اينان پس از تو چه كردند ! !(2)
ص: 52
بايد دقت داشت كه سؤال زاييده توجه كامل مخاطب به خطاب است، چه اين سؤال از سوى دوستان باشد چه منافقان. گاهى هم سؤال كننده مى پرسد تا ديگران بدانند، و يا با اشاره خودِ پيامبر صلى الله عليه و آله سؤال مى كنند تا توضيحى لازم براى مردم ارائه شود و شبهه اى بر طرف گردد. در هر صورت نتيجه اين پرسش و پاسخ ها جز تكميل مفاهيم غدير در اذهان مردم نخواهد بود.
در فرصتى همچون وقت نماز كه پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان مردم حضور داشت، سلمان فارسى از ميان جمعيت صدا زد: يا رسول اللّه، اين ولايت كه براى على اعلام فرمودى مانند كدام ولايت است ؟
كيفيت مطرح شدن اين سؤال نشان مى داد كه تعمّدى در طرح آن وجود دارد و درخواست نشان دادن شبيه براى اين ولايت براى تعيين دقيق حدود آن و جلوگيرى از هر تفسير ناروايى بر سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه است.
و لذا حضرت در پاسخ فرمود: ولايتى همچون ولايت من. اين جمله كوتاه بدان معنا بود كه به جاى هر گونه تفسيرى كافى است اعتقادى كه نسبت به من داريد نسبت به على عليه السلام داشته باشيد. لذا به دنبال اين جمله فرمود: مَنْ كُنْتُ اَوْلى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِىٌّ اَوْلى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ: هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر بوده ام على نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است.(1)
در اين لحظه خداوند عزوجل اين آيه را نازل فرمود: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُم الإسلامَ دينا» . پيامبر صلى الله عليه و آله تكبير گفت و فرمود: اللّه اكبر، تمام نبوتم و كمال دين خدا، ولايت على بعد از من است.(2)
همان گونه كه هر حكمى كه از سوى خدا نازل شود نياز به تفسير دارد و بايد جوانب آن كاملاً روشن شود، ولايت و سرپرستى نيز چنين است. اگر نماز و روزه
ص: 53
و زكات و حج بايد تبيين شود، ولايت - كه از همه آنها بالاتر است - امكان ندارد بدون تبيين بماند.
تفسير ولايت نيز در غدير صورت گرفت؛ هم صاحب آن معرفى و هم معناى آن بيان گرديد و هم اهميت آن روشن شد.
به عنوان تكميل كلام پيامبر صلى الله عليه و آله، جا دارد اين تفسير را از خود صاحب غدير نيز بشنويم. اميرالمؤمنين عليه السلام در اين باره مى فرمايد:
خداوند به پيامبرش دستور داد تا واليان امرشان را معرفى كند و ولايت را مانند نماز و زكات و روزه و حج تفسير نمايد. اين بود كه در غدير خم مرا منصوب نمود و در خطابه اى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.
در آنجا سلمان پرسيد: ولايت او چگونه است ؟ فرمود: ولايت او همچون ولايت من است. هر كس من نسبت به او صاحب اختيار بوده ام على هم نسبت به او صاحب اختيار است.
امضاى الهى براى ولايت(1)
به عنوان حساس ترين فراز نبوت و پيام آورى پيامبر صلى الله عليه و آله، يك يرنامه ريزى چند جانبه پس از خطبه غدير مطرح شد، تا امضاى الهى بر سر تا سر آن پيام بلند بر همه روشن و واضح گردد.
چهار برنامه - كه مستقيما از طرف خداوند هدايت مى شد - اين هدف غدير را به ثمر رساند، و بر حاضرين غدير و همه نسل هاى غايب از غدير اراده مستقيم الهى را بر جزء جزء مراسم غدير ثابت كرد:
سپاس خداوند از مبلغ اعظم غدير، پيام خاص الهى پس از خطابه غدير، ظهور جبرئيل در غدير، سنگ آسمانى بر دشمن غدير.
ص: 54
اولين برنامه سپاس خداوند از مبلغ اعظم ولايت و غدير بود. به راستى چه زيباست كه يك سخنرانى آن قدر حساب شده باشد كه خداى غدير از مبلِّغ آن تشكر كند. در هيچ يك از پيام رسانى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله سابقه ندارد كه خداوند سپاسنامه اى براى پيامبرش فرستاده باشد؛ اگر چه در واقع خداوند هميشه سپاسگزار پيامبر معظم صلى الله عليه و آله بوده كه بار سنگين ختم رسالت را بر دوش كشيده است.
از آنجا كه دستور ابلاغ غدير در گونه اى خاص و سنگين با خطاب «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ، و با تأكيد «واِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ، و با خوف و رجاء «وَاللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ»(1) نازل شده بود، تشكرنامه پرمعنايى از سوى پروردگار غدير براى مبلغ اعظم آن فرستاده شد، و از آن همه تلاش و فداكارى و تسليم محض در برابر فرمان الهى تقدير شد.
جبرئيل نازل شد و آيه سوم سوره قلم را آورد: «وَ اِنَّ لَكَ لأََجْرا غَيْرَ مَمْنُونٍ» : «براى تو اجرى بى منت خواهد بود» ، و اين به معناى عظمت كارى بود كه جز پيامبر صلى الله عليه و آله كسى را ياراى بر دوش كشيدن آن نبود، و در دلسوزانه ترين شكل به اجرا در آمده بود.
در نگاهى ديگر، اين سپاس اعلام رضايت خداوند از كيفيت عمل به آيه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » بود، و امضاى برنامه اى بود كه مجرى فرامين الهى در غدير به اجرا درآورد.(2)
و اما برنامه دوم پيام خاص الهى پس از خطابه غدير بود. اكنون نوبت آن بود كه مُهر قبولى پروردگار درباره غدير، جلوه خود را در ارتباط مردم با خداوند نشان دهد، بدين معنى كه اگر خداى غدير خطابه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير را امضا كرده، روزى هم براى بازخواست اين تأييد الهى وجود خواهد داشت.
اين پيام يكى از پيش بينى هاى جالب غدير بود كه هدف از برنامه عظيم غدير را به مردم فهمانيد و مردم را با مجرد شنيدن خطابه رها نكرد.
ص: 55
پيامبر صلى الله عليه و آله پس از خطابه، پيام خاص الهى را - كه جبرئيل آورده بود - به مردم ابلاغ كرد و چنين فرمود: اى مردم، خدا به من سلام رسانده مى فرمايد: «امروز دين شما را كامل كردم ... » ، و بعد از اين حكمى به شما نازل نمى كنم. نماز و زكات و روزه و حج را بر شما نازل كردم و اين ولايت پنجمى است، و آن چهار حكم را بدون ولايت قبول نمى نمايم.
پيش بينى چنين بود كه اين پيام در متن خطبه نباشد و به طور جداگانه و به عنوان تفسير «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ ... » پس از ختم كلام در خطابه ارائه گردد، تا به طور جداگانه در خاطره ها بماند.(1)
برنامه سوم و چهارم، ظهور جبرئيل در غدير و ماجراى سنگ آسمانى بر دشمن غدير حارث فهرى بود.
به تعبير ديگر: با آنكه اصل بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله و نيز هر روز و هر ساعت و هر لحظه پيامبر صلى الله عليه و آله بر اساس «اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْىٌ يُوحى»(2) بود، و ايمان به نبوت حضرت به معناى پذيرفتن كلام الهى از صداى نبوى بود، اما در موارد حساس بايد تأكيد مى شد كه اين امر از طرف خداست.
در غدير به عنوان حساس ترين فراز نبوت و پيام آورى پيامبر صلى الله عليه و آله، يك يرنامه ريزى چند جانبه مطرح شد، تا امضاى الهى بر سر تا سر آن پيام بلند بر همه روشن و واضح گردد.
يك بُعد اين برنامه مربوط به پيامبر صلى الله عليه و آله و مُهر تأييد بر انجام وظيفه آسمانى آن حضرت بود، و بُعد ديگر آن مربوط به مردم بود كه با چشم خود تأييد الهى را ببينند. در نگاهى ديگر يك جلوه از اين تأييد با نزول جبرئيل و اعلان پيامبر صلى الله عليه و آله انجام شد، و جلوه ديگر آن با وقوع دو معجزه در حضور مردم تحقق يافت.
ص: 56
چهار برنامه - كه مستقيما از طرف خداوند هدايت مى شد - اين هدف غدير را به ثمر رساند، و بر حاضرين غدير و همه نسل هاى غايب از غدير اراده مستقيم الهى را بر جزء جزء مراسم غدير ثابت كرد: سپاس خداوند از مبلغ اعظم غدير، پيام خاص الهى پس از خطابه غدير، ظهور جبرئيل در غدير، سنگ آسمانى بر دشمن غدير.
اسناد ماندگار غدير(1)
مراسمى كه به عنوان احياى شعائر برگزار مى شود با مراسمى كه با اهداف بلند مدت اجرا مى شود، اين تفاوت را دارد كه در نوع اول آنچه بر جاى مى ماند انتشار خبر آن است ولى در نوع دوم گذشته از گزارش خبرى بايد اسناد تثبيت شده اى از آن براى نسل هاى آينده باقى بماند تا اهداف دقيق آن را منتقل نمايد.
از مواضع اعجاب برانگيز سخنرانى غدير آن بود كه براى ماندگارى مقاصد آن برنامه عظيم چند پيش بينى متفاوت در نظر گرفته شد كه در سراسر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله سابقه نداشت:
يكى سندى بود كه عصاره غدير با حضور بزرگان صحابه در آن ثبت شد.(2)
دوم شعر بلند حسّان بن ثابت بود كه داستان غدير را در خود جاى داد.
سوم اعلان روز غدير به عنوان يك عيد دائمى براى مسلمانان بود.
چهارم علامت گذارى محل سخنرانى به عنوان مسجد غدير براى هميشه بود.
توضيح تك تك اين موارد در ادامه اين قسمت آمده است.
پرسش و پاسخ از ولايت پس از خطبه غدير = آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »
ص: 57
عده اى از منافقين نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند و از آن حضرت آيت و نشانه اى خواستند. حضرت فرمود: آيا روز غدير خم براى شما كافى نبود كه وقتى من على عليه السلام را به امامت منصوب نمودم، منادى از آسمان ندا داد: اين ولى خداست تابع او باشيد و گرنه عذاب خدا بر شما نازل مى شود. بر حذر باشيد !(1)
حضور و ظهور جبرئيل پس از خطبه غدير(2)
از جمله معجزاتى كه پس از خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله پيش آمد، اين بود كه جبرئيل براى مردم ظاهر شد، و بار ديگر حجت را بر همگان و به خصوص عمر بن خطاب تمام كرد.
اين بود كه همگان مردى زيبا صورت و خوشبوى را ديدند كه در كنار مردم ايستاده و مى گويد:
بخدا قسم، روزى مانند امروز هرگز نديدم. چقدر كار پسر عمويش را مؤكد نمود، و براى او پيمانى بست كه جز كافر به خدا و رسولش آن را بر هم نمى زند. واى بر كسى كه پيمان او را بشكند.
در اينجا عمر نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: شنيدى اين مرد چه گفت ؟ ! حضرت فرمود: آيا او را شناختى ؟ گفت: نه. حضرت فرمود: او روح الامين جبرئيل بود. تو مواظب باش اين پيمان را نشكنى، كه اگر چنين كنى خدا و رسول و ملائكه و مؤمنان از تو بيزار خواهند بود !
البته اين ماجرا به اين شكل نيز نقل شده است:
پس از اينكه عمر بن خطاب در غدير و در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله اعتراضاتى داشت، همين كه از محضر پيامبر صلى الله عليه و آله با عجله بيرون آمد، به اسب سوارى برخورد كه كنار
ص: 58
جمعيت ايستاده بود و عمامه اى زرد رنگ بر سر داشت كه بوى مشك از آن ساطع بود. آن اسب سوار خطاب به عمر گفت: به خدا قسم روزى مانند امروز هرگز نديدم. چقدر كار پسر عمويش را مؤكد نمود ! براى او پيمانى بست كه جز كافر به خدا و رسولش يا منافق آن را بر هم نمى زند. واى بر كسى كه پيمان او را بشكند.
عمر از او پرسيد: تو كيستى ؟ ولى آن مرد سكوت كرد. عمر نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و اين ماجرا را خبر داد.
حضرت فرمود: آن اسب سوار را شناختى ؟ او جبرئيل بود ! پيمان ولايتى را براى شما مطرح كرد كه اگر آن را بر هم زنيد يا در آن شك نماييد روز قيامت من خصم شما خواهم بود. تو مواظب باش شكننده اين پيمان نباشى كه اگر چنين كنى خدا و رسول و ملائكه و مؤمنين از تو بيزار خواهند بود.(1)
پايان سفر حجة الوداع(2)
پس از اتمام مراسم سه روزه غدير، كاروان غدير پنج روز راه در پيش داشت. آنان به سمت مدينه به را افتادند و پس از منازل «هَرشى» به «اَبْواء» و «سَقْيا» و «عَرْج» و «اَثايَه» و «مُتَعَشّى» و «مُنصَرَف» و «رَوْحاء» و «عِرْقُ الظَّبيَة» ، به «مسجد شَجَره» رسيدند.
پس از توقفى كوتاه در «شَجَره» ، روز بيست و پنجم ذى الحجه سال دهم دقيقا يك ماه پس از خروج از مدينه به اين شهر بازگشتند، در حالى كه بسيارى از ساكنين قبائل در مسير راه از كاروان جدا شده به شهر و ديار خود رفته بودند.
پيامبر صلى الله عليه و آله با همان هفتاد هزار نفرى كه از مدينه خارج شده بود وارد اين شهر شد، در حالى كه رسالت عظيم خود را در آرام ترين و قاطعانه ترين شكل انجام داده بود.
ص: 59
تزيين آسمان چهارم به بيت المعمور در روز غدير(1)
در آن روز از ايام سال كه مقارن با روز غدير بوده است وقايع بسيار مهمى در عالم خلقت و در تكوين جهان رخ داده، همان طور كه انبياء عليهم السلام نيز برنامه هاى مهم خود را در اين روز انجام داده اند.
اين به خاطر ارزشى است كه صاحب اين روز يعنى اميرالمؤمنين عليه السلام به آن داده است، و حاكى از آن است كه واقعه اى مهم تر از آن در تاريخ عالم نبوده است، كه سعى شده ساير وقايع با آن مقارن گردد و از مباركى اين روز طلب بركت و يُمن شود. از جمله عرضه ولايت بر همه مخلوقات در روز غدير است.
همانطور كه در روز غدير «ولايت» بر انسان ها عرضه شد، در عالم خلقت بر ساير مخلوقات نيز عرضه شد. امام رضا عليه السلام در حديثى به وقوع اين امور در روز غدير اشاره مى فرمايد.(2)
از جمله آنها قبول اهل آسمان چهارم ولايت را پس از اهل آسمان هفتم، و تزيين آن به بيت المعمور.
آيه «اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسوُلَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ»(3) = آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »
آيه «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللّه الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ... »(4) = آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »
ص: 60
آيه «وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْرا غَيْرَ مَمْنُونٍ»(1)
يكى از آياتى كه در ماجراى غدير و پس از اعلان ولايت در غدير بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد اين آيه بود:
«وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْرا غَيْرَ مَمْنُونٍ» :
«و براى تو اجر بى منّتى است» .
اين آيه از دو بُعد قابل بررسى است:
پس از اتمام خطبه غدير، تجلى نبوت و ولايت آرامش روح نوازى را بر غدير خم حاكم كرده بود و رسالتى كه به عنوان اعلان ولايت بر دوش پيامبر صلى الله عليه و آله قرار داده شد طى مراحلى به انجام رساند.
اما هنوز مراسم غدير پايان نيافته بود و همه چشم انتظار برنامه هاى بعدى بودند. آخرين پله هاى منبر غدير زير قدم هاى محمد صلى الله عليه و آله و على عليه السلام سبك شدند، در حالى كه جان بر كفان ولايت چشم بر لبان مبارك پيامبر صلى الله عليه و آله آماده اجراى فرامين حضرتش بودند.
يكى از مراحل جالب اين تبليغ هنگامى بود كه تشكر الهى از انجام چنين وظيفه خطير اعلام شد، كه به معناى تحقق اهداف از پيش تعيين شده غدير بود. در روايت مربوط به اين فراز غدير چنين آمده است:
هنگامى كه دستور اعلان ولايت على عليه السلام نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله آن حضرت را معرفى كرد و ولايت او را اعلام نمود و فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ. در آن لحظات خداى محمد صلى الله عليه و آله سپاسى بلند براى آن مبلِّغ اعظم غدير فرستاد و از آن همه تلاش و فداكارى و تسليم محض او در برابر فرمانش تشكر كرد.
ص: 61
جبرئيل نازل شد و آيه 3 سوره قلم را به عنوان رضايت خداوند از كيفيت عمل به آيه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ» براى پيامبر صلى الله عليه و آله آورد، آنجا كه مى فرمايد: «وَ اِنَّ لَكَ لاَجْرا غَيْرَ مَمْنُونٍ» : «براى تو اجرى بى منت خواهد بود»(1)؛ و منظور خدا آن بود كه اين اجر به خاطر تبليغى است كه درباره على عليه السلام به انجام رساندى.
از موقعيت نزول اين آيه سه نكته قابل استفاده است:
خداوند در هيچ جاى قرآن براى پيامبرش اجر و مزدى اعلام نفرموده، و فقط در يك جمله از قول پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: «إِنْ أَجْرِىَ إِلاَّ عَلَى اللّه وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ شَهِيدٌ»(2): «اجر من بر خداوند است و او بر هر چيزى شاهد است» .
اما در اين آيه خداوند بدون آنكه پرده از اين اجر و مزد بردارد مى فرمايد: «براى تو اجر بى منّتى است» . اين دليل عظمت مسئله اعلان ولايت است كه تنها در اين مورد خدا نام اجر و مزد را به ميان مى آورد، و در جمله اى آكنده از تأكيد با استفاده از «انَّ» و «لام تأكيد» آن را بيان مى دارد.
اين اجر و پاداش عنوان «مُزد» ندارد، بلكه به عنوان تشكر الهى از انجام كارى پر مخاطره و سنگين است. كلمه «غير ممنون» به عنوان صفت «اجر» دلالت بر اين مطلب دارد، و حاكى از آن است كه خداوند بى هيچ منّتى، و بدون آنكه اين پاداش را با عمل انجام شده مقايسه كند و در ميزان و ترازو قرار دهد، به عنوان سپاس و سند افتخار آن را تقديم پيامبرش مى نمايد.
در حديثى كه شأن نزول اين آيه را بيان مى دارد تصريح شده كه اين پاداش بى منّت
ص: 62
كه تقديمى پروردگار به خاتم پيامبران است، دقيقا پس از اعلان «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» در غدير صورت گرفته است. اين نشان دهنده قله سر به فلك كشيده غدير است كه در اوج عظمتش نشان تقدير به پيامبر معظم صلى الله عليه و آله اعطا مى گردد.
آيه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... »(1)
پيش از سفر حجة الوداع و واقعه غدير، سه آيه از قرآن در مدينه نازل شد:
«اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسوُلَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ» :
«اى كسانى كه ايمان آورده ايد از خدا و رسول و اولى الامر خود اطاعت كنيد» .
«اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ ... » :
«صاحب اختيار شما خداست و رسولش و كسانى كه ايمان آورده نماز را به پا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند» .
«اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّه ُ الَّذينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخُذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً ... » :
«آيا گمان كرده ايد كه به حال خود رها مى شويد در حالى كه هنوز خدا جهاد كنندگان از شما را بايد بشناسد كه جز خدا و رسول و مؤمنين را صاحب اسرار خود قرار نمى دهند» .
با نزول اين آيات مردم پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين سه آيه و عناوين اصلى آنها يعنى «اولو الامر» و «مؤتى الزكاة فى الركوع» و «المؤمنين» درباره گروه خاصى از مؤمنين است يا شامل همه آنان مى شود ؟
ص: 63
در پاسخ خداوند به پيامبرش دستور داد واليان امر مردم را به آنان بشناساند، و ولايت را براى آنان تفسير و بيان كند همان گونه كه نماز و زكات را برايشان بيان كرده است؛ و از همين جا بود كه برنامه غدير تدارك ديده شد تا در آن مراسم عظيم مفهوم و شئون ولايت در شكوهمندترين شكل خود براى مردم بيان شود.
اين آيه در خطبه غدير نيز مورد استشهاد قرار گرفت. پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازى از بخش دوم خطبه غدير و پس از بيان وحى خاص براى ابلاغ ولايت، اين مسئله را مطرح كرد كه خداوند درباره ولايت على عليه السلام آيه خاصى بر من نازل كرده، و سپس آيه 55 سوره مائده را قرائت كرد: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» ، و سپس آن را به على عليه السلام تفسير كرده فرمود: على است كه نماز را به پا داشته و در حال ركوع زكات داده است. حضرت چنين فرمود:
وَ هُوَ وَلِيُّكُمْ بَعْدَ اللّه وَ رَسُولِهِ. وَ قَدْ انْزَلَ اللّه تَبارَكَ وَ تَعالى عَلَىَّ بِذلِكَ آيَةً مِنْ كِتابِهِ هِىَ: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» ، وَ عَلِىُّ بْنُ ابى طالِبٍ الَّذى اقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ وَ هُوَ راكِعٌ يُريدُ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ فى كُلِّ حالٍ:
او (على) صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسولش است، و خداوند در اين باره آيه اى از كتابش بر من نازل كرده: «صاحب اختيار شما خدا و رسولش هستند و كسانى كه ايمان آورده و نماز را بپا داشته و در حال ركوع زكات مى دهند» ، و على بن ابى طالب است كه نماز را بپا داشته و در حال ركوع زكات داده و در هر حال خداوند عز و جل را قصد مى كند» .
در مراحل آغازين خطبه، در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله دستور ابلاغ ولايت على عليه السلام را با آيه «بلِّغ» اعلام مى فرمايد، يادآور مى شود كه خداوند قبلاً در قرآن اين ولايت را به اطلاع شما رسانده است. سپس آيه خاتم بخشى اميرالمؤمنين عليه السلام را بر مردم مى خواند.
ص: 64
معناى اين كار آن است كه «ولايت» در آيه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ... » دقيقا همان ولايتى است كه در غدير بيش از يك ساعت درباره آن سخنرانى شده است.
براى تكميل اين تفسير مصداق معين آن را نام مى برد و مى فرمايد: على بود كه در حال ركوع زكات داد. و بر همه روشن مى فرمايد كه از اين آيه هم ولايت به معناى خاص اراده شده و هم صاحب اين ولايت شخص خاصى است.
جالب اينكه پس از خطبه غدير نيز، مردم به ياد آوردند كه در مدينه درباره همين سه آيه سؤال كردند و امروز روز پاسخ آن است. اين بود كه درباره همين سه آيه بار ديگر سؤال كردند.
با اين مقدمات كه مردم را براى مسئله ولايت به كنجكاوى وادار كرده بود، جبرئيل بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد و با اشاره به آيه اكمال دين - كه بعدا به عنوان آيه 67 سوره مائده نازل شد - چنين پيام آورد: يا محمد، خداوند - جل اسمه - به تو سلام مى رساند و مى فرمايد:
من پيامبرى از پيامبرانم و رسولى از فرستادگانم را از دنيا نبردم مگر بعد از كمال دينم و مؤكد نمودن حجتم. اكنون دو مسئله از واجبات باقى مانده كه بايد آن را به قومت ابلاغ نمايى: يكى حج و ديگرى ولايت و خلافت بعد از خودت، چرا كه من زمينم را از حجتم خالى نگذاشته ام و تا ابد خالى نمى گذارم.(1)
در ادامه و پس از پايان خطبه غدير و مراسم عمامه گذارى اميرالمؤمنين عليه السلام و مراسم تبريك و تهنيت، چند سؤال كه از سوى مؤمنين و نيز منافقين ئر مورد اولوالامر از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيده شد و حضرت با صراحت پاسخ داد، بر روشنگرى غدير افزود.
ص: 65
ماجرا چنين بود كه پس از آنكه خطبه غدير پايان يافت، گذشته از جلوه دادن عملى مفاهيم خطبه غدير توسط پيامبر صلى الله عليه و آله، حضرت برنامه هاى ويژه اى در نظر داشت كه هدف آن تكميل مفاهيم مطرح شده در خطبه بود.
پرسش و پاسخ پس از خطبه غدير را مى توان از جهاتى مورد تحليل و بررسى قرار داد. پس از پايان خطبه غدير و مراسم عمامه گذارى اميرالمؤمنين عليه السلام و تبريك و تهنيت، چند سؤال كه از سوى مؤمنين و نيز منافقين از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيده شد، بر روشنگرى غدير افزود. گذشته از جلوه دادن عملى مفاهيم خطبه غدير، حضرت برنامه هاى ويژه اى در نظر داشت كه هدف آن تكميل مفاهيم مطرح شده در خطبه بود.
اين در حالى بود كه يرنامه ريزى حساب شده غدير مراحل خود را بُرنده و پيشتاز طى كرده بود، و با پايان سخنرانى همه رشته هاى منافقين از هم مى گسست. همانان كه در بين خود مى گفتند: اگر محمد از دنيا برود دين او را خراب مى كنيم. پس از بيعت غدير گِرد هم جمع شده بودند و مى گفتند: بَطَلَ كَيْدُنا: حيله هاى ما باطل شد و نقشه هاى ما بر باد رفت.
اكنون يكى از برنامه هاى تكميلى خطابه غدير اعلان رسمى يأس و نااميدى منافقين از سوى خدا و رسول بود. آيه سوم سوره مائده در چنين موقعيتى نازل شد و عظمت تأثيرگذارى خطبه غدير را به همه نشان داد: «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ دينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ» : «امروز كافران از تخريب دين شما نا اميد شدند ديگر از آنان نترسيد و از من بترسيد» ، و اين اعلان پشتوانه قلوب مؤمنان شد كه با ايمان بر ولايت على عليه السلام از هيچ دشمنى - چه كفار ظاهرى و چه كفار باطنى - نهراسند.(1)
اين طرح در سه قسمت به اجرا در آمد و نشان داد كه براى يك سخنرانى در غدير تا كجا فكر شده و چقدر دقيق يرنامه ريزى شده است. يكى نشان دادن حساس ترين و مهم ترين پيام خطبه با تكرار مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... ، و ديگرى پاسخ به سؤالاتى در زمينه
ص: 66
مسائل مطرح شده در خطابه به خصوص شبهات منافقين، و سومى اعلان رسمى شكست توطئه گران بود.
در كنار تكرار حديث غدير توسط منادى پيامبر صلى الله عليه و آله در فضاى غدير، برنامه پاسخگويى به سؤالات بود.
بايد در نظر داشت سؤال زاييده توجه كامل مخاطب به خطاب است، چه اين سؤال از سوى دوستان باشد چه منافقان. گاهى هم سؤال كننده مى پرسد تا ديگران بدانند، و يا با اشاره خودِ پيامبر صلى الله عليه و آله سؤال مى كنند تا توضيحى لازم براى مردم ارائه شود و شبهه اى بر طرف گردد. در هر صورت نتيجه اين پرسش و پاسخ ها جز تكميل مفاهيم غدير در اذهان مردم نخواهد بود.
در فرصتى همچون وقت نماز كه پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان مردم حضور داشت، سلمان فارسى از ميان جمعيت صدا زد: يا رسول اللّه، اين ولايت كه براى على اعلام فرمودى مانند كدام ولايت است ؟
كيفيت مطرح شدن اين سؤال نشان مى داد كه تعمدى در طرح آن وجود دارد و درخواست نشان دادن شبيه براى اين ولايت براى تعيين دقيق حدود آن و جلوگيرى از هر تفسير ناروايى بر سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه است.
حضرت در پاسخ فرمود: ولايتى همچون ولايت من. اين جمله كوتاه بدان معنا بود كه به جاى هر گونه تفسيرى كافى است اعتقادى كه نسبت به من داريد نسبت به على عليه السلام داشته باشيد. لذا به دنبال اين جمله فرمود: مَنْ كُنْتُ اَوْلى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِىٌّ اَوْلى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ: هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر بوده ام على نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است.
سؤال بعدى را يكى ديگر از اصحاب مطرح كرد كه مى خواست مفهوم دقيق و ريشه دار ولايت را بداند. او پرسيد: منظور دقيق شما از «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ» چه بود ؟
ص: 67
پاسخ پيامبر صلى الله عليه و آله يكى از زيباترين جلوه هاى كلام بود كه در كوتاه ترين عبارات بلندترين معانى را جاى داد. آن حضرت ابتدا ولايت خدا را بر خود و ولايت مدارى خود را نسبت به خدا خاطر نشان كرد، و سپس ولايت خود و على عليه السلام را نسبت به مردم فرع آن و منشعب از آن دانست؛ و در اين باره فرمود:
خداوند مولاى من است و از خودم بر من صاحب اختيارتر است، و در برابر خدا مرا براى خويش اختيارى نيست. پس از خدا من مولاى مؤمنان هستم و از مؤمنان بر خودشان صاحب اختيارترم، و در برابر من آنان را اختيارى نيست. اكنون هر كس كه من مولاى اويم - يعنى نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم و در برابر من او را اختيارى نيست - على بن ابى طالب مولاى اوست، و در برابر او برايش اختيارى نيست.
در غدير ابوبكر و عمر و منافقين سؤالى مطرح كردند كه نشان مى داد هدف آن قرار دادن آياتى از قرآن در برابر آيات غدير است ! آنان سه آيه «اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الأَمْرِ مِنْكُمْ»(1) و «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»(2) و «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّه ُ الَّذينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً»(3) را مطرح كردند.
هر سه آيه ظاهرى كلى داشت و سه كلمه «اولى الامر» در آيه اول و «زكات در حال ركوع» در آيه دوم و «مؤمنين» در آيه سوم قابليت انطباق بر مصاديق مختلفى داشت. اما پيامبر صلى الله عليه و آله درباره هر سه آيه بارها فرموده بود كه منظور از اين موارد فقط على بن ابى طالب عليه السلام است.
ص: 68
پس از سؤال سلمان و شخصى ديگر، ابوبكر و عمر سه آيه «اُولِى الاَمْرِ» و «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه» و «وَليجَة» را كه هنگام حركت از مدينه نيز سؤال شده بود مطرح كردند و پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين سه آيه مخصوص على است ؟
پيامبر صلى الله عليه و آله فرصت را بسيار مناسب براى بستن راه هر شبهه اى ديد و با سؤال كنندگان وارد گفتگو شد تا با ذكر تفصيلى درباره آيات مزبور به تكميل مفاهيم خطبه غدير بپردازد. آن حضرت ابتدا در پاسخ آنان يازده امام را به على عليه السلام اضافه كرد و فرمود: آرى، اين آيات درباره على و جانشينان من تا روز قيامت است !
منافقين گفتند: يا رسول اللّه، آنان را براى ما بيان فرما. حضرت كه منتظر چنين سؤالى بود پاسخ داد:
على برادرم و وزيرم و وارثم و وصيم و خليفه ام در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من، سپس پسرم حسن، و سپس حسين، و بعد از او نُه نفر از فرزندان پسرم حسين، يكى پس از ديگرى كه قرآن با آنان است و آنان با قرآنند. از آن جدا نمى شوند و قرآن از آنان جدا نمى شود تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.
آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله در پيشگاه مردم رو به على عليه السلام كرد و فرمود: مَنْ اَطاعَكَ فَقَدْ اَطاعَنى، وَ مَنْ اَطاعَنى فَقَدْ اَطاعَ اللّه ُ، وَ مَنْ عَصاكَ فَقَدْ عَصانى، وَ مَنْ عَصانى فَقَدْ عَصَى اللّه ُ تَعالى: هر كس تو را اطاعت كند مرا اطاعت كرده؛ و هر كس مرا اطاعت كند خدا را اطاعت كرده است؛ و هر كس از تو سرپيچى كند از من سرپيچى كرده، و هر كس از من سرپيچى كند از خداى تعالى سرپيچى كرده است.(1)
با معرفى دوازده امام عليهم السلام اكنون جاى آن بود كه دست و پاى نفاق بسته شود و با نشان دادن گستره ولايتِ امامان، همسان بودن و صاحب اختيارى آنان با صاحب اختيارى خود اعلام گردد.
ص: 69
پس از نزول آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ ... » ، هنوز مردم مدينه در پىِ معنى و مفهوم اين آيه بودند كه خداوند سه آيه ديگر از قرآن نازل كرد، كه در هر سه مسئله ولايت به ميان آمده بود و بار ديگر اهميت موضوعِ ولايت انگيزه اى براى سؤال مردم شد:
آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ ... » ، و آيه «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللّه الَّذِينَ جاهَدُوا ... » و آيه: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» : «صاحب اختيار شما خدا و رسول و كسانى هستند كه ايمان آورده نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند» .
اين سه آيه از دو جهت قابل بررسى است:
در يك آيه عنوان «أُولِى الْأَمْرِ» به معناى «صاحب اختيار» ، و در آيه ديگر «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ... » به همان معناى «صاحب اختيار» ، و در آيه سوم «وَليجَة» به معناى «محل اعتماد مردم» مطرح شده بود.
مردم پرسيدند: آيا اين عناوين عموميت دارد يا منظور افراد خاصى هستند ؟ يعنى هر كس امور مردم را در دست بگيرد «اولِى الامْر» خواهد بود ؟ هر كس در ركوع صدقه بدهد صاحب اختيار مردم خواهد بود ؟ آيا هر مؤمنى محل اعتماد مؤمنين خواهد بود ؟ پيداست كه سؤال درباره مقام ولايت پاسخى مفصل و شفاف در زمينه اى مناسب مى طلبد كه هم ابهامى نماند و هم از سوى فتنه جويان مورد سوء استفاده واقع نشود.
در پاسخ به چنين سؤال مهمى خدا به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد مسئله ولايت را هم مثل نماز و زكات و حج به طور كامل بيان كند و صاحبان اين ولايت را به مردم بشناساند، و اين كار را در غدير انجام دهد و على بن ابى طالب عليه السلام را به امامت منصوب فرمايد.
ص: 70
بنا بر اين، واقعه غدير پاسخ به سؤالى بزرگ درباره ولايت است كه از نزول سه آيه قرآن قبل از آن مراسم عظيم نشأت گرفته است. به عبارت ديگر نقطه آغاز غدير نزول آياتى بود كه مسئله ولايت رابه مردم گوشزد كرد و آمادگى لازم را براى پذيرش آنچه در غدير گفته شد ايجاد كرد.
داستان اين تسلسل تاريخى را از لسان صاحب ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام مى شنويم كه در اتمام حجت هاى خود در زمان عثمان در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله و در حضور حاضرين غدير در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده و بر نازل شدن اين آيات در آغاز سفر غدير تصريح نموده است:
وقتى آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه ... » : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد از خدا و پيامبر و صاحبان امر خود اطاعت كنيد» نازل شد، و آنگاه كه آيه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ... » : «فقط صاحب اختيار شما خدا و رسولش و كسانى هستند كه نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند» نازل شد، و هنگامى كه آيه «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا ... » : «گمان كرده ايد كه رها مى شويد در حالى كه هنوز خدا بايد جهاد كنندگان شما را ببيند كسانى كه جز خدا و پيامبرش و مؤمنين را محل اعتماد خود قرار نمى دهند» ، اين سه آيه كه نازل شد مردم گفتند: يا رسول اللّه ! آيا مخصوص بعضى از مؤمنين است يا شامل همه مى شود ؟
خداوند عزوجل به پيامبرش دستور داد واليانِ امر مردم را به آنان معرفى كند، و ولايت را برايشان تفسير كند همان گونه كه نماز و زكات و حجّشان را تفسير كرده است و مرا در غدير خم منصوب نمايد. (در غدير) پيامبر صلى الله عليه و آله مردم را مورد خطاب قرار داد و فرمود:
اى مردم ! خداوند مرا براى رسالتى فرستاده كه سينه ام از آن به تنگ آمد و گمان كردم كه مردم مرا تكذيب مى كنند، ولى خدا مرا تهديد كرده كه يا آن رسالت را ابلاغ كنم و يا مرا عذاب خواهد كرد ! سپس پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا براى جمع شدن مردم ندا كنند.
ص: 71
سپس پيامبر صلى الله عليه و آله خطبه اى ايراد كرد و فرمود: اى مردم، آيا مى دانيد كه خداى عزوجل صاحب اختيار من است و من صاحب اختيار مؤمنينم و نسبت به آنان از خودشان بيشتر اختيار دارم ؟ گفتند: بلى يا رسول اللّه. فرمود: يا على، بپاخيز. من هم بپا خاستم و حضرت فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللهمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ.
سلمان برخاست و گفت: يا رسول اللّه، اين ولايت چگونه ولايتى است ؟ فرمود: ولايتى همچون ولايت من، هر كس من نسبت به او از خودش بيشتر اختيار داشته ام على هم نسبت به او از خودش بيشتر اختيار دارد. اينجا بود كه خداوند تعالى آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » را نازل كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله با تكبير چنين فرمود: اللّه اكْبَر، كمال نبوت من و تكميل دين خدا ولايت على عليه السلام بعد از من است.
ابوبكر و عمر برخاستند و گفتند: يا رسول اللّه، اين آيات مخصوص على عليه السلام است ؟ حضرت فرمود: آرى، درباره او و جانشينانم تا روز قيامت است.
گفتند: يا رسول اللّه، آنان را براى ما روشن فرما. فرمود: برادرم على و وزيرم و وارثم و وصيّم و جانشينم در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من.
سپس پسرم حسن و بعد حسين و آنگاه نُه نفر از فرزندان پسرم حسين كه يكى پس از ديگرى خواهند بود. قرآن با آنان است و آنان با قرآنند. از آن جدا نمى شوند و قرآن هم از آنان جدا نمى شود تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.(1)
مراسم عظيم غدير به دستور خداوند براى پاسخ به چند سؤال حياتى پيرامون ركن اعتقادى ولايت تشكيل شد. اگر اين سؤال ها و پاسخ آنها را از متن بالا استخراج كنيم و كنار هم قرار دهيم نتايج زير بدست مى آيد كه تفسيرى بر آيات مذكور نيز هست:
ص: 72
سؤال 1 : آيا مسئله ولايت و صاحب اختيارى مردم مخصوص افراد خاصى است يا آنكه منظور اصل بدست گرفتن امور مردم است و افراد آن مهم نيستند و مى توانند در هر زمانى انتخاب شوند ؟
پاسخ: ولايت و صاحب اختيارى مردم نه تنها عموميت ندارد، بلكه مخصوص دوازده نفرِ معين شده است، كه مقام عصمت را دارند.
سؤال 2 : پشتوانه اين ولايت و صاحب اختيارى مردم چيست ؟
پاسخ: ولايتِ خدا اصل و ريشه اين ولايت بر مردم است. در پله دوم ولايت رسول اللّه صلى الله عليه و آله است، و در امتداد آن ولايت ائمه عليهم السلام قرار دارد. بنا بر اين، ولايت پيامبر و امام به ترتيب تكيه بر ولايت اول دارد، كه ولايت خالق جهان بر مخلوقاتش است.
سؤال 3 : آيا ولايت مخصوص على عليه السلام است ؟
پاسخ: على و جانشينانش تا روز قيامت صاحب اين ولايتند، كه عبارتند از حسن و حسين و نه نفر از فرزندان حسين عليهم السلام.
سؤال 4 : محدوده اين ولايت چقدر است ؟
پاسخ: عينا مانند ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله است و هيچ فرقى ندارد، و به معناى صاحب اختيارى بر همه مردم در همه ابعاد حتى امور شخصى آنان است.
سؤال 5 : اهميت ولايت چقدر است ؟
پاسخ: با اين ولايت دين كامل شده و رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان ختم نبوت به انجام رسيده است.
بنا بر اين، مردم هنگام نزول اين آيات درباره ولايت سؤالاتى داشتند و به امر خداوند وعده آنها غدير قرار داده شد، و واقعا جواب هاى كاملى براى سؤالات خود يافتند.
ص: 73
از جمله آياتى كه در رابطه با ولايت و غدير نازل شد اين دو آيه بود:
«قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا للّه مَثْنى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَى عَذابٍ شَدِيدٍ»(1):
«بگو من شما را به يك چيز موعظه مى كنم تا به خاطر خدا دو نفرى و به تنهايى بپا خيزيد سپس فكر كنيد كه رفيق شما جنون ندارد او نيست مگر ترساننده اى براى شما در برابر عذاب شديد» .
«إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»(2):
«صاحب اختيار شما خدا و رسول و كسانى هستند كه ايمان آورده نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند» .
اين دو آيه از دو بُعد قابل بررسى است:
در همان حال و هوايى كه مؤمنين درباره ولايت پرس و جو مى كردند، منافقين نيز به تكاپو افتاده بودند تا از جزئيات مسئله ولايت باخبر شوند، و شكى نيست كه از اين جستجو نتايجى را براى پيش بينى اهداف شوم خود دنبال مى كردند.
اميرالمؤمنين عليه السلام ضمن ترسيم اين مقطع تاريخى، بيان مفصلى درباره نزول تدريجى دستورات اسلام فرموده و آخرين فرمان الهى را حكم «ولايت» معرفى كرده است، كه مسير دقيق غدير در راستاى تبليغ احكام الهى را به تصوير مى كشد. به متن كلام حضرت در اين باره دل مى سپاريم:
ص: 74
خداوند - جل ذكره - احكام مهم شريعت و آيات فرائض را در زمان هاى مختلف فرستاد، همان گونه كه خداوند آسمان ها و زمين را در شش روز خلق فرمود، در حالى كه اگر مى خواست آنها را در كمتر از چشم بر هم زدن خلق كند مى توانست، ولى آرامش و مدارا را نمونه اى براى امانت داران خود و باعث اتمام حجت بر خلقش قرار داد.
اولين مسئله اى كه مردم را بدان مقيد ساخت اقرار به يگانگى و ربوبيت خود و شهادت به «لا اله الاَّ اللّه» بود. وقتى به اين مطلب اقرار كردند پشت سر آن اقرار به نبوت پيامبرش و شهادت به رسالت او را به ميان آورد. وقتى در برابر اين مسئله هم سر تسليم فرود آوردند بر آنان واجب كرد نماز و سپس روزه و بعد حج و سپس جهاد و بعد از آن زكات را و سپس صدقات و آنچه از غنايم گرفته مى شود.
منافقين به پيامبر صلى الله عليه و آله گفتند: آيا بعد از آنچه بر ما واجب كردى چيز ديگرى هم براى پروردگارت باقى مانده كه بر ما واجب كند ؟ خوب است آن را هم ذكر كنى تا دل ما آرام گيرد كه چيز ديگرى باقى نمانده است !
در پى اين سؤال خداوند اين آيه را نازل كرد: «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ» : «بگو شما را به يك چيز موعظه مى كنم» ، و منظور ولايت بود. بعد از آن اين آيه را نازل كرد: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» : «صاحب اختيار شما خدا و رسول و كسانى هستند كه ايمان آورده نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند» .
بين امت اختلافى در اين باره وجود ندارد كه آن روز زكات را احدى در حال ركوع پرداخت نكرد مگر يك نفر (يعنى على عليه السلام) ، كه اگر نام او در قرآن برده مى شد (دشمنان) آن را حذف مى كردند ... . و در آن هنگام بود كه خداوند عزوجل فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » .(1)
ص: 75
آنچه ارتباط اين آيات را با غدير روشن مى كند قسمت آخر حديث است كه نزول آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ ... » را بعد از چنين سؤال و جواب منافقين از پيامبر صلى الله عليه و آله مطرح مى كند.
با توجه به اينكه در اين حديث اميرالمؤمنين عليه السلام در صدد پاسخگويى به كسى است كه معناى آياتى از قرآن براى او مشكل شده و حضرت با بيان نورانى خود ابهامات را براى او بر طرف مى كند، و از جمله درباره «إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ» سؤال نموده است، بايد دانست كه حضرت در صدد ذكر مسير داستان غدير نيست، و فقط با اشاره اى به ختم ماجراى غدير كه نزول آيه اكمال است، بيان مى كند كه مراد از «واحدة» در آيه «ولايت» است.
بنا بر اين، از مجموع اين حديث مى توان استفاده كرد كه يكى از مراحل مقدماتى غدير همين سؤال منافقين و پاسخ پيامبر صلى الله عليه و آله با نزول دو آيه قرآن است.
در ادامه تاريخ، در چند مورد به آيه «إنَّما وَليُّكُم اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ الَذينَ آمَنوا الَذينَ يُقيمونَ الصَلاةَ ... » و استشهاد به آن در غدير اشاره شده است:
غدير در واقع تفسير قرآن بود و منبر غدير بيانى براى آيات الهى درباره ولايت. خداوند در كتابش به اطاعت اولو الامر دستور داده و ما بايد بدانيم منظور از اولوالامر كيانند، و با «إنَّما وَليُّكُم اللّه ... » صاحب اختيار ما را معرفى كرده و ما بايد شئون اين ولايت را بدانيم.
روزى كه خنكاى ولايت در آن وزيد و جان ها طراوت ولايت را احساس كرد غدير بود كه پرونده اش كاملاً باز شد. صاحب غدير در حالى كه مردم را قسم مى داد در اين باره فرمود:
ص: 76
شما را به خدا قسم مى دهم درباره قول خداوند: «يا أيُّها الَذينَ آمَنوا أطيعوا اللّه َ وَ ... » و آيه «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه ... » كه به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا به مردم بفهاند اين آيات درباره چه كسانى نازل شده و ولايت را براى آنان تفسير كند.
آن حضرت هم مرا در غدير خم منصوب كرد ... ، و فرمود: اى مردم، خداوند صاحب اختيارِ من، و من صاحب اختيارِ مؤمنين هستم و اختيارم بر مؤمنين از خودشان بيشتر است. أَلا فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.(1)
و اما تفصيل ماجرا:
جنگ صفين يكى از حساس ترين مقاطعى بود كه اميرالمؤمنين عليه السلام فرصت را براى تبليغ غدير در آن مغتنم شمرد. آن سوى ميدان جنگ معاويه با پرچم ضد غدير و اين سو على عليه السلام با عَلَم ولايتِ الهى. شرايط حساسى براى يك خطابه غديرى پيش آمده كه بايد غير منتظره آن را ايراد كرد، در حالى كه مهاجرين و انصار و نيز فرستادگان معاويه حضور داشته باشند، تا خبرها را براى آن سوى ميدان ببرند.
پس از ردّ و بدل شدن نامه بين اميرالمؤمنين عليه السلام و معاويه در جنگ صفين، حضرت در ميان لشكرش بر فراز منبر رفت و مردم را و هر كس از اهل آن منطقه و مهاجرين و انصار را كه حاضر بودند جمع كرد و حمد و ثناى الهى به جا آورد و سپس فرمود:
اى مردم، مناقب من بيشتر از آن است كه احصا گردد و شمرده شود. من با ذكر آنچه خداوند در كتابش نازل كرده و پيامبر صلى الله عليه و آله درباره ام فرموده از ذكر ساير مناقب و فضائلم صرف نظر مى كنم.
شما را به خدا قسم مى دهم درباره قول خداوند: «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ»(2) : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد از خدا و رسول
ص: 77
و اولى الامر خود اطاعت كنيد» ، و قول خداوند: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»(1) : «صاحب اختيار شما خدا و رسولش و كسانى هستند كه ايمان آورده نماز را به پا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند» ، و نيز مى فرمايد: «وَ لَمْ يَتَّخِذْ مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً»(2) : «غير از خدا و رسولش و مؤمنين براى خود محل اعتمادى بر نمى گزيند» .
مردم پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين مخصوص بعضى از مؤمنين است يا شامل همه آنان است ؟ اينجا بود كه خداوند عزوجل دستور داد تا به مردم بفهماند كه آيات درباره چه كسى نازل شده است و ولايت را براى آنان تفسير كند همانطور كه نماز و روزه و زكات و حجّشان را بيان كرده است.
آن حضرت هم مرا در غدير خم منصوب كرد و فرمود: خداوند رسالتى را به من سپرده كه به خاطر آن سينه ام به تنگ آمده است و چنين گمان برده ام كه مردم مرا تكذيب مى كنند، ولى خداوند مرا ترسانده كه بايد ابلاغ كنم و گرنه مرا عذاب خواهد كرد. اى على، بپا خيز !
سپس نداى نماز جماعت داد و نماز ظهر را با مردم خواند و سپس فرمود: اى مردم، خداوند صاحب اختيار من و من صاحب اختيار مؤمنين هستم و اختيارم بر آنان از خودشان بيشتر است. بدانيد كه هر كس من صاحب اختيار او بوده ام على صاحب اختيار اوست. پروردگارا، دوست بدار هر كس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد. يارى كن هر كس او را يارى كند و خوار گردان هر كس او را خوار كند.
پس از اين سخنانِ اميرالمؤمنين عليه السلام، دوازده نفر از كسانى كه از شركت كنندگان در جنگ بدر بودند و در صفين همراه حضرت حضور داشتند برخاستند و به گفتار
ص: 78
حضرت شهادت دادند. سپس هفتاد نفر ديگر از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله برخاستند و شهادت دادند. بعد از آن چهار نفر از اهل بدر برخاستند و تفصيل ماجرا و آنچه در غدير ديده بودند بازگو كردند.(1)
پيداست كه اين منظره فوق العاده تبليغى در حال جنگ آن هم در برابر لشكر معاويه، اثرى به ياد ماندنى از غدير در ذهن ها باقى گذاشت كه تا امروز در كتب غير شيعه هم نقل شده است.
اهل اهواز نامه اى به امام هادى عليه السلام نوشتند و سؤالاتى را مطرح كردند. حضرت در پاسخ آنان نامه اى نوشتند و جواب سؤالاتشان را دادند و از جمله فرمودند:
ما اين آيه را در قرآن مى يابيم كه «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ الَذينَ آمَنوا ... » ، روايات متفق است كه اين آيه درباره اميرالمؤمنين عليه السلام است.
بعد مى بينيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله على بن ابى طالب عليه السلام را از بين اصحابش جدا كرد و اين عبارت را بكار برد: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ. از اين ارتباط مى فهميم كه قرآن به درستى اين اخبار و حقانيت اين شواهد گواهى مى دهد.(2)
زيارت غديريه زيارتى زيبا و جامع است. يكى از مطالبى كه در اين زيارت به آن اشاره شده تصدّق اميرالمؤمنين على عليه السلام در حال نماز است: «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه َ وَ رَسولَهُ وَ الَذينَ آمَنوا الَذينَ يُقيمونَ الصَلوةَ وَ يُؤتونَ الزَكوةَ وَ هُم راكِعونَ» :
فَمَا آمَنَ بِمَا أَنْزَلَ اللّه ُ فِيكَ عَلَى نَبِيِّهِ إِلاّ قَلِيلٌ، وَ لا زَادَ أَكْثَرَهُمْ غَيْرَ تَخْسِيرٍ. وَ لَقَدْ أَنْزَلَ اللّه ُ تَعَالَى فِيكَ مِنْ قَبْلُ وَ هُمْ كَارِهُونَ: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ
ص: 79
فَسَوْفَ يَأْتِى اللّه ُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللّه ِ وَ لا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللّه ِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَ اللّه ُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ. إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ رَاكِعُونَ. وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللّه َ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْغَالِبُونَ»(1):
پس به آنچه خدا درباره تو بر پيامبرش نازل كرد ايمان نياورد جز عده اى اندك، و اكثرشان را نيفزود جز زيانكارى. پيش از آن نيز خدا در حق تو اين آيه را ناز كرد در حالى كه آنان دوست نداشتند: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد هر كه از شما از دينش برگردد خدا به زودى قومى را بياورد كه آنها را دوست دارد و آنها هم خدا را دوست دارند بر مؤمنان نرمند و بر كافران سخت در راه خدا جهاد كنند از سرزنش سرزنش كنندگان نمى ترسند اين است فضل خدا به هر كه بخواهد عنايت مى كند خدا گسترانده و داناست. جز اين نيست كه شما ولىّ خدا و رسول او و همه آنانى هستند كه ايمان آورند و آنانى كه نماز را بر پا مى دارند و زكات مى دهند در حالى كه ركوع كننده اند. و هر كه با خدا و رسولش و كسانى كه ايمان آوردند دوستى كند پس حزب خدا حزب پيروز است» .
ضمن اينكه نزول آيه ولايت و خاتم بخشى اميرالمؤمنين عليه السلام در ايام الولاية، در
روز 24 ذى الحجه الحرام است.
ص: 80
ماجراى عمامه گذارى در غدير(1)
عرب هر گاه مى خواستند رياست بزرگى را بر قومى اعلام كنند يكى از مراسمشان بستن عمامه بر سر او بود. اين افتخارِ بزرگى در عرب بود كه شخص بزرگى عمامه خود را بر سر كسى ببندد كه به معناى اعتماد بر او بود.(2)
اولين برنامه از مراسم غدير بستن عمامه بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام بود. چنين كارى براى حاضرين غدير دو مفهوم مهم داشت: يكى اعلام رياست و ولايت على عليه السلام بر مردم و ديگرى نشانه اعتماد كامل پيامبر صلى الله عليه و آله بر او در همه امور.
عمامه تاج افتخارى بود كه توسط بزرگِ قوم بر سر جانشين او قرار داده مى شد.
پيامبر صلى الله عليه و آله عمامه اى داشت كه نام آن را «سَحاب» به معناى «ابر رحمت» گذاشته بود. در آن مراسم حضرت با دست مبارك خود آن عمامه را بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام بست و دو سر آن را از پشت و جلو بر دوش آن حضرت قرار داد. سپس به عنوان اشاره به ارزش معنوى عمامه فرمود: «عمامه ملائكه اينگونه است» ، و براى اشاره به مفهوم اجتماعى عمامه فرمود: «عمامه تاج عرب است» .
ص: 81
آنگاه با اشاره به آيه 124 سوره آل عمران: «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه َ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ . اِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنينَ اَلَنْ يَكْفيَكُمْ اَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزِلينَ» ، و آيه 25 سوره توبه: «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ فى مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ اِذْ اَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ ... وَ اَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها» ، فرمود: خداوند در روز بدر و حنين مرا با ملائكه اى كه چنين عمامه اى بر سر داشتند تأييد و كمك نمود.
پيامبر صلى الله عليه و آله با اين اقدام هم امامت و حاكميت على بن ابى طالب عليه السلام را بر امت اعلام كرد و هم اعتماد خود را نسبت به او ابراز داشت.
خود اميرالمؤمنين عليه السلام نيز در اين باره چنين مى فرمايند:
پيامبر در روز غدير خم عمامه اى بر سرم بستند و يك طرف آن را بر دوشم آويختند و فرمودند: خداوند در روز بدر و حنين، مرا با ملائكه اى كه چنين عمامه اى به سر داشتند يارى نمود.(1)
نقل عمامه گذارى در غدير توسط اهل سنت(2)
مرحوم ميرحامد حسين در پاسخ به يكى از شبهات دهلوى، اشاره اى به قرائن موجود در غدير براى معناى «مولى» دارد، كه از جمله آنها بستن عمامه بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام است. چكيده كلام صاحب عبقات چنين است:
در اينجا تنها به يك در مورد از اين قرائن اشاره مى كنيم و آن عمامه گذاشتن پيامبر صلى الله عليه و آله بر سر على عليه السلام در روز غدير است. جماعتى از پيشوايان بزرگ اهل سنت اين حديث را روايت كرده اند كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير با دست خود بر سر على عليه السلام عمامه گذاشت. كسانى مانند:
ص: 82
1. سليمان بن داوود بن جارود طيالسى، ابوداوود
2. عبداللّه بن محمد بن ابى شَيبه عَبسى
3. احمد بن منيع بَغَوى
4. احمد بن حسين بن على بيهقى
5 . احمد بن عبداللّه طبرى، محبّ الدين
6 . ابراهيم بن محمّد حموينى
7. محمد بن يوسف زرندى
8 . على بن محمد، ابن صبّاغ
9. عبدالرحمن بن ابى بكر سُيوطى، جلال الدين
10. عطاءاللّه بن فضل اللّه، جمال الدين محدّث شيرازى
11. على بن حسام الدين، علاءالدين متّقى
12. محمود بن على شيخانى قادرى
13. احمد بن محمد قشاشى
على متّقى گويد: از على عليه السلام نقل شده است: رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير عمامه اى بر سر من نهاد و دنباله آن را بر پشت سر من قرار داد - در نقل ديگرى آمده است: دو طرف آن را بر شانه هايم افكند - و سپس فرمود: خدا در روز بدر و روز حنين مرا به فرشتگانى مدد رساند كه چنين عمامه هايى بر سر داشتند. همچنين فرموده است: هر آينه عمامه جداكننده ميان كفر و ايمان است. در نقل ديگرى آمده است: جداكننده مسلمانان و مشركان است ... . به نقل از: ابن ابى شَيبه و طيالسى و ابن منيع و بيهقى.(1)
محب الدين طبرى نيز ماجراى عمامه گذارى در غدير را نقل كرده است.(2)
ص: 83
شهاب الدين احمد از امام صادق از اجدادش از اميرالمؤمنين عليهم السلام نقل كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله عمامه خود را - كه سَحاب نام داشت - بر سر على بن ابى طالب عليه السلام نهاد و دو طرف آن را بر پيش رو و پشت سر او افكند، و سپس فرمود: پيش بيا. او نيز به پيش آمد. سپس فرمود: روى بگردان. او نيز روى گرداند. حضرتش فرمود: فرشتگان اينگونه نزد من آمدند.
پس از اين فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با او دشمنى نمايد دشمنى فرما، و هر كس او را يارى كند يارى كن، و هر كس او را فرو گذارد فرو گذار.(1)
حموينى نيز ماجراى عمامه در غدير را در سه روايت نقل كرده است(2):
از قاضى جلال الدين ابوالمناقب محمود بن مسعود بن اسعد بن عِراقى طاووس قزوينى با اسنادش از على بن ابى طالب عليه السلام نقل كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خداى عزوجل در روزهاى بدر و حنين مرا به فرشتگانى مدد رساند كه اين چنين عمامه بر سر نهاده بودند، و عمامه بر سر نهادن جداكننده مسلمانان از مشركان است. حضرتش اين سخن را وقتى فرمود كه در روز غدير بر سر على عليه السلام عمامه نهاد و دو طرف آن را بر روى شانه هاى او افكند.
از جعفر بن محمد، از اجدادش روايت شده است: پيامبر صلى الله عليه و آله عمامه خود را -
كه سَحاب نام داشت - بر سر على بن ابى طالب عليه السلام نهاد و دو طرف آن را بر پيش رو و پشت سر وى افكند، و سپس فرمود: پيش بيا. او نيز به پيش آمد. سپس فرمود: روى بگردان. او نيز روى گرداند. حضرتش فرمود: فرشتگان اينگونه نزد من آمدند.
از على بن ابى طالب عليه السلام روايت شده است: رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير خم بر سر من عمامه اى نهاد و يك طرفش را بر شانه ام افكند و فرمود: خدا در روز بدر مرا به فرشتگانى مدد رساند كه چنين عمامه بر سر نهاده بودند.
ص: 84
همچنين محمد بن يوسف زرندى دومين حديث كه حموينى نقل كرده را از امام صادق از اجدادش عليهم السلام روايت كرده، و اين را نيز آورده كه پيامبر صلى الله عليه و آله پس از اينكه بر سر على عليه السلام عمامه نهاد، فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با او دشمنى نمايد دشمنى فرما، و هر كس او را يارى كند يارى كن، و هر كس او را فرو گذارد فرو گذار.(1)
نورالدين ابن صبّاغ روايت كند: على بن ابى طالب عليه السلام فرمود: رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير خم بر سر من عمامه اى نهاد و انتهايش را بر شانه ام افكند و فرمود: خداوند در روزهاى بدر و حنين مرا به فرشتگانى يارى رساند كه چنين عِمامه بر سر نهاده بودند.(2)
محدث شيرازى گويد: جعفر بن محمد، از پدرش، از جدش عليهم السلام حديث غدير را روايت كرده كه در آن، اين بخش افزون تر از ديگر نقل هاست: پيامبر صلى الله عليه و آله عمامه اش را - كه سَحاب نام داشت - بر سر على بن ابى طالب عليه السلام نهاد و دو طرف آن را بر پيش رو و پشت سر وى افكند و سپس فرمود: پيش بيا. او نيز به پيش آمد. سپس فرمود: روى بگردان. او نيز روى گرداند. پس حضرتش فرمود: فرشتگان در روز بدر اينگونه نزد من آمدند. پس از اين فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است ... .(3)
محمود بن محمد بن على شيخانى قادرى مدنى مى نويسد: در «الفصول المهمّة» از على بن ابى طالب عليه السلام نقل شده است: رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير خم عِمامه اى بر سر من گذاشت و انتهايش را بر شانه ام نهاد و فرمود: خداى تعالى در روزهاى بدر و حنين مرا به فرشتگانى مدد رساند كه چنين عمامه بر سر نهاده بودند.(4)
ص: 85
احمد قشاشى گويد: به سند پيشين كه به حافظ جلال الدين سيوطى مى رسد، براى ما روايت شده كه وى در «الجامع الكبير» از ابن ابى شَيبه و طيالسى و ابن منيع و بيهقى نقل كرده است كه على عليه السلام فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله بر سر من عمامه نهاد ... .(1)
و اما شيخ احمد قشاشى، از مشايخ بزرگ پدر دهلوى در اجازه است. محبّى در «خلاصة الأثر فى اعيان القرن الحادى عشر» شرح حال قشاشى را نوشته و او را مفصل ستوده است.(2)
آثار عمامه گذارى در غدير(3)
آنچه در سخنرانى غدير مطرح شد در دو جهت نمود پيدا كرد: يكى اعلام ولايت دوازده امام عليهم السلام و ديگرى التزام مردم به اين ركن اسلام. جلوه عملى اين دو مفهوم طى دو برنامه و يك اقدام به موقع به نمايش گذاشته شد.
بستن عمامه به دست پيامبر صلى الله عليه و آله بر سر امام معرفى شده در غدير و مراسم سه روزه بيعت از يك سو و پاسخ به فريادهاى شعف مردم از سوى ديگر، سه جلوه عملى تثبيت مفاهيم غدير بود. اعلان امامت با بستن عمامه به شكل عملى جلوه داده مى شد، و بيعت التزام عملى به محتواى غدير بود، و پاسخ به احساسات مردم يك كار دو جانبه بود كه هم پذيرش مردم و هم اعلان ولايت را به نمايش مى گذاشت.
مردم هرگز سابقه بستن عمامه به دست پيامبر صلى الله عليه و آله بر سر كسى را نداشتند، چه رسد به آنكه چنين عملى در برابر ديدگان مردم و بر فراز منبر باشد. اين در حالى بود كه چنين عملى بين عرب سابقه داشت و مفهوم آن اعلان رياست شخصى بر قومى و نيز اعتماد بزرگ قومى به كسى بود كه عمامه بر سر او بسته مى شد. جالب تر از همه عمامه معروف پيامبر صلى الله عليه و آله به نام «سحاب» و به معناى «ابر رحمت» بود، كه براى اين مراسم پيش بينى شده بود.
ص: 86
اكنون سخنرانى پايان يافته، اما پيامبر و على عليهماالسلام همچنان بر فراز منبر قرار دارند و سكوت همچنان بر مجلس صد و بيست هزار نفرى حاكم است، تا اگر خطيب از منبر پايين آيد مردم هم بپاخيزند.
اما همه ناظر بودند كه پيامبر صلى الله عليه و آله عمامه «سحاب» را به دست گرفت و در برابر ديدگان مردم آن را بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام بست، و دو سر آن را از پشت سر و جلوى رو بر دوش آن حضرت قرار داد و در آن حال فرمود: عمامه ملائكه اينگونه است. خداوند در روز بدر و حنين مرا با ملائكه اى كه چنين عمامه اى بر سر داشتند تأييد فرمود و يارى كرد.
آنگاه فرمود: «عمامه تاج عرب است» ، و اين بدان معنى بود كه تاج افتخار مقام ولايت و امامت را بر سر جانشين خود على بن ابى طالب عليه السلام قرار داده است.
اين اقدام عملى به معناى اعلان حاكميت و امامت على عليه السلام بر امت اسلام از يك سو، و نيز به معناى اعتماد تام پيامبر صلى الله عليه و آله بر خليفه بعد از خود بود، كه جز با اين صورتِ عملى به تصوير كشيده نمى شد.(1)
تحليل مراسم عمامه گذارى در غدير(2)
يكى از مراسم خاص غدير بستن عمامه بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام و با دست خود پيامبر صلى الله عليه و آله بود. برنامه بستن عمامه در حالى كه حضرت بر فراز منبر در برابر ديدگان جمعيت بودند، هرگز سابقه نداشت.
مهم تر اينكه انجام چنين كارى در حضور مردم آنگاه ارزش دارد كه معنايى همراه داشته باشد و مردم از ديدن آن نتيجه اى بگيرند. اين عمل پيامبر صلى الله عليه و آله باز مى گردد به رسومات عُرفى آن عصر كه دو مفهوم بلند از انجام چنين كارى نتيجه گيرى مى شد:
ص: 87
الف. اعلام رياست و ولايت شخصى بر قومى بود؛ كه طى مراسمى با بستن عمامه اى جديد بر سر او اين مهم را اعلان مى كردند.
ب. اگر اين عمامه را شخص بزرگى به دست خود بر سر او مى بست نشان اعتماد او بر آن شخص بود.(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله با اين اقدام، هم امامت و حاكميت على بن ابى طالب عليه السلام را اعلام كرد، و هم اعتماد خود را نسبت به او ابراز داشت.(2)
آيه «إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ»(3) = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »
آيه «بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ ... »(4) = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »
آيه «ثُمَّ أَنْزَلَ اللّه سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها ... »(5) = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »
آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »(6)
با در نظر گرفتن اينكه غدير مراسم مفصلى در سه روز بوده، گذشته از آياتى كه
ص: 88
مستقيما در آن ايام نازل شده و در قسمت آيات نازل شده در غدير ذكر شد، آياتى هم در ضمن كلام به صورت اشاره آمده و منظور از آنها بيان شده است.
اين موارد در تفسير 18 آيه است، كه از جمله اين آيات، آيه 123 - 125 سوره آل عمران و آيه 25 و 26 سوره توبه است:
«وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ. بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ»(1):
«خداوند در جنگ بدر شما را كمك كرد در حالى كه ذليل بوديد پس تقواى خدا مراعات نماييد تا شايد شكر كرده باشيد. آنگاه كه به مؤمنين گفتى آيا شما را كفايت نكرد كه پروردگارتان شما را با سه هزار ملائكه نازل شده كمك كرد. آرى اگر صبر كنيد و تقوى داشته باشيد و آنان با اين خروش نزد شما آيند خداوند شما را با پنج هزار ملائكه نشاندار يارى مى كند» .
«و لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه فِى مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئا وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ. ثُمَّ أَنْزَلَ اللّه سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها وَ عَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ»(2):
«خدا شما را در موارد بسيارى كمك نمود و در روز حنين كه بسيارىِ تعدادتان شما را خوش آمد، اما برايتان فايده اى نداشت و زمين با همه وسعتش بر شما تنگ شد، سپس پشت كرده فرار نموديد. آنگاه خداوند آرامش را بر پيامبرش و بر مؤمنين نازل كرد و لشكرهايى نازل كرد كه شما آنها را نمى ديد و عذاب كرد كسانى را كه كافر شدند و اين است جزاى كافران» .
ص: 89
اين آيات از سه بُعد قابل بررسى است:
عَنْ عَلِىٍّ عليه السلام قالَ: عَمَّمَنى رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ بِعَمامَةٍ فَسَدَلَ طَرَفَها عَلى مِنْكَبى وَ قالَ: إنَّ اللّه ايَّدَنى يَوْمَ بَدْرٍ وَ حُنَيْنٍ بِمَلائِكَةٍ مُعْتَمّينَ بِهذِهِ الْعَمَّةِ:
اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايد: پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم عمامه اى بر سر من بست و آخر آن را روى شانه ام انداخت و فرمود: خدا در روز بدر و حنين مرا با ملائكه اى تأييد و كمك نمود كه چنين عمامه اى بر سر داشتند.(1)
يكى از مراسمى كه بر فراز منبر غدير در برابر ديدگان يكصد و بيست هزار مخاطب انجام گرفت، بستن عمامه به دست پيامبر صلى الله عليه و آله بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام بود. اين برنامه بر اساس يك سنت عربى معناى مهمى در رابطه با جانشينى حضرت داشت.
عرب هر گاه مى خواستند رياست شخص بزرگى را بر قومى اعلام كنند يكى از مراسمشان بستن عمامه بر سر او بود. هر گاه در چنين مراسمى شخص بزرگى عمامه خود را بر سر شخص مورد نظر مى بست نشانه اعتمادش بر او بود.(2)
در غدير پيامبر صلى الله عليه و آله عمامه خود را كه «سحاب» نام داشت به عنوان تاج افتخار بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام بست و انتهاى عمامه را بر دوش آن حضرت قرار داد و فرمود: عمامه تاج عرب است.
آنگاه شكل خاص اين عمامه را با ياد جنگ بدر و حنين توضيح داد كه در اين دو جنگ خداوند ملائكه را به كمك من فرستاد و آنان عمامه هايى به اين صورت داشتند، و اين اشاره به دو آيه در اين باره در قرآن بود.(3)
ص: 90
اين موقعيت تاريخى را از منظرى ديگر نيز ميتوان بررسى كرد:
اولين برنامه از مراسم غدير بستن عمامه بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام بود. چنين كارى براى حاضرين غدير دو مفهوم مهم داشت: يكى اعلام رياست و ولايت على عليه السلام بر مردم و ديگرى نشانه اعتماد كامل پيامبر صلى الله عليه و آله بر او در همه امور. به عبارت ديگر تاج افتخارى بود كه توسط بزرگِ قوم بر سر جانشين او قرار داده مى شد.
پيامبر صلى الله عليه و آله عمامه اى داشت كه نام آن را «سَحاب» به معناى «ابر رحمت» گذاشته بود. در آن مراسم حضرت با دست مبارك خود آن عمامه را بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام بست و دو سر آن را از پشت و جلو بر دوش آن حضرت قرار داد. سپس به عنوان اشاره به ارزش معنوى عمامه فرمود: عمامه ملائكه اينگونه است. و براى اشاره به مفهوم اجتماعى عمامه فرمود: عمامه تاج عرب است.
آنگاه با اشاره به آيه 124 سوره آل عمران: «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه َ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. اِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنينَ اَلَنْ يَكْفيَكُمْ اَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزِلينَ» ، و آيه 25 سوره توبه: «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ فى مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ اِذْ اَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ ... وَ اَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها» ؛ و فرمود: خداوند در روز بدر و حنين مرا با ملائكه اى كه چنين عمامه اى بر سر داشتند تأييد و كمك نمود.
پيامبر صلى الله عليه و آله با اين اقدام هم امامت و حاكميت على بن ابى طالب عليه السلام را بر امت اعلام كرد و هم اعتماد خود را نسبت به او ابراز داشت.(1)
بدين گونه پيامبر صلى الله عليه و آله به چهار آيه در دو سوره قرآن اشاره كردند كه در آنها داستان كمك ملائكه به حضرت در دو جنگ بدر و حنين آمده است. در سوره آل عمران داستان جنگ بدر است كه عدد كفار سه برابر مسلمانان بود و خداوند مى فرمايد: در آن جنگ خداوند شما را يارى نمود.
ص: 91
پيامبر صلى الله عليه و آله در آن جنگ به مردم فرمود: آيا اينكه خداوند با سه هزار ملائكه شما را يارى نمود كافى نيست ؟ ... اكنون اگر بردبار باشيد خداوند پنج هزار ملائكه با نشانه مسلمانان به يارى شما خواهد فرستاد.
در سوره توبه داستان جنگ حنين است كه كمين هاى دشمن قوى بود و ناگاه مسلمانان را در محاصره قرار دادند در حالى كه تعداد مسلمانان بيشتر بود، و در اين حال عده زيادى از مسلمانان پا به فرار گذاشتند. در چنين موقعيتى خداوند لشكر ناپيداى خود را به كمك فرستاد و مسلمانان را از شكست رهايى بخشيد.
در حديث آمده است كه در جنگ بدر و حنين اين ملائكه از آسمان نازل شدند و به صورت بشر در آمدند و همراه مسلمانان جنگيدند و بسيارى از كفار را كشتند، اگر چه مسلمانان آنها را نمى ديدند. به طورى كه بسيارى از كفار بعدها با تعجب مى پرسيدند: در آغاز جنگ تعداد شما كم بود. اينان چه كسانى بودند كه به لشكر شما اضافه شدند ؟ آن اسب هاى دو رنگ و سواران سفيدپوش بودند كه افراد ما را كشتند ! !(1)
از خصوصيات اين ملائكه عمامه اى بود كه بر سرداشتند و انتهاى آن بر دوششان آويخته بود.
بدين گونه بار ديگر نگاهى به قرآن را در غدير شاهديم كه پيامبر صلى الله عليه و آله با اشاره به دو فراز قرآنى يادآور مى شود كه بخشى از مراسم غدير كه عمامه سحاب به اين صورت خاص بر سر على عليه السلام بسته مى شود يادگارى از روزهاى بدر و حنين است كه خدا ملائكه را به يارى اسلام فرستاد.
آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ فى مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ ... »(2) = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »(3)
ص: 92
تبريك و تهنيت در روز غدير(1)
مسئله اكمال دين و اتمام نعمت با ولايت و در غدير مكرر در كلام معصومين عليهم السلام آمده است. از جمله در تبريك و تهنيت در روز غدير و در مقابل پيامبر صلى الله عليه و آله است كه ذيلاً به بيان آن مى پردازيم:
تبريكِ غدير از همان سال حجة الوداع و در همان بيابان غدير پس از اتمام خطبه پيامبر عليه السلام چنين آغاز شد:
پس از اتمام خطبه غدير، لحظات به كام پيامبر صلى الله عليه و آله شيرين تر از عسل بود، چرا كه خطاب «يا اَيَّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ» را با عزمى راسخ به انجام رسانده بود و على بن ابى طالب عليه السلام را آن چنان كه بايد معرفى كرده بود، گام هاى بلند محمد و على عليهماالسلام فرود از منبر غدير را آغاز كرد و هر دو بزرگوار از پله هاى منبر غدير پايين آمدند.
همزمان مردم نيز مشتاقانه از جا برخاستند و از هر سو با ازدحام به طرف منبر حركت كردند، تا اولين كسانى باشند كه پس از آن سخنرانىِ تاريخى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله حاضر مى شوند و احساس خود را نسبت به آن حضرت ابراز مى دارند. سيل جمعيت، در حالى كه دست ها را به نشانه بيعت بالا برده بودند اشاره مى كردند
ص: 93
و مى گفتند: آرى پذيرفتيم و به امر خدا و رسولش از صميم قلب و با زبان و دستانمان اطاعت مى كنيم. تأثير سخنرانى به قدرى دقيق بود كه از نوع ابراز احساسات جمعيت و كلماتى كه در آن لحظات مى گفتند، تشخيص درك صحيح آنان هويدا بود.
در آن لحظات احساس برانگيز پيامبر صلى الله عليه و آله از همان فراز منبر با بسيارى از دست هايى كه به سويش بلند شده بود بيعت كرد و به احساسات آنان پاسخ داد. صداى تبريك و تهنيت از جمعيت بلند بود، و پيامبر صلى الله عليه و آله در پاسخ تبريك آنان مى فرمود: الْحَمْدُ للّه ِ الَّذى فَضَّلَنا عَلى جَميعِ الْعالَمينَ : سپاس خدايى را كه ما را بر همه جهانيان فضيلت داد. حضرت با اين كار به مردم گوشزد نمود كه در برابر دو شخصيت اول عالم وجود قرار دارند كه خداوند فضيلت مطلق را به آنان داده است.
فريادهاى شعفى كه از جمعيت برمى خاست، شكوه و ابهت بى مانندى را به اجتماع بزرگ غدير مى بخشيد. در كنار اين صداها، فريادهاى تبريك نيز شنيده مى شد، كه چنين مقام والايى به على بن ابى طالب عليه السلام تبريك مى گفتند و تعيين چنين جانشينى را به پيامبر صلى الله عليه و آله تهنيت عرض مى كردند.
نكته قابل توجهى كه در هيچ يك از پيروزى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله - چه در جنگ ها و چه ساير مناسبت ها و حتى فتح مكه - سراغ نداريم، اين است كه حضرت براى نشان دادن غدير به عنوان بزرگ ترين مناسبتى كه در عمر مباركش بايد به او تبريك گفت، مى فرمود: به من تبريك بگوييد. به من تهنيت بگوييد، زيرا خداوند مرا به نبوت و اهل بيتم را به امامت اختصاص داده است. اين كلام حضرت نشانه فتح بزرگ و در هم شكستن كامل سنگرهاى كفر و نفاق بود.
اين هر دو به معناى درك صحيح و دريافت عميق مخاطبين از سخنرانى غدير بود. عكس العمل پيامبر صلى الله عليه و آله به چنين ابراز احساساتى در سه مرحله حساب شده انجام گرفت. ابتدا با تكان دادن دست مبارك به احساسات آنان پاسخ داد و اينگونه با آنان بيعت كرد كه تا آن روز اين حركت دو سويه از مخاطِب و مخاطَب در سخنرانى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله ديده نشده بود.
ص: 94
همچنين ابراز احساسات مردم با پاسخ هاى پيامبر صلى الله عليه و آله آرام تر شد در حالى كه آن حضرت با اميرالمؤمنين عليه السلام به پله هاى پايين منبر رسيده بودند. در آن حال پيامبر صلى الله عليه و آله كمال دين را به مردم يادآور شده فرمود:
اللّه ُ اَكبَرُ عَلى اِكمالِ الدّينِ وَ اِتمامِ النِّعمَةِ وَ رِضَى الرَّبِّ بِرِسالَتى وَ الوِلايَةِ لِعَلِىِّ بنِ اَبى طالِبٍ: اللّه اكبر به خاطر كامل شدن دين و تمامى نعمت و رضايت پروردگار به رسالت من و ولايت على بن ابى طالب.
سپس سه بار آيه «اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسلامَ دينا» را قرائت كرد، و بعد از آن فرمود: كمال دين و تمام نعمت و رضايت رب با اين است كه مرا براى ابلاغ ولايت على بن ابى طالب بعد از من فرستاده است.
از سوى ديگر پيامبر صلى الله عليه و آله به منادى خود دستور دادند تا بين مردم گردش كند و اين خلاصه غدير را تكرار كند: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اَللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ، تا به عنوان تابلويى از غدير در ذهنها نقش ببندد.(1)
تبريك گفتن عمر در روز غدير(2)
از اولين كسانى كه پس از خطبه غدير آمد و به اميرالمؤمنين عليه السلام تبريك گفت، عمر بن خطاب بود. اين ماجراى تبريك گفتن به قدرى مشهور است كه يكى از ادله و قرائن معناى أولى براى مَولى است. دارقطنى - چنانكه در «الصواعق» آمده - و عاصمى در «زين الفتى» گفته اند كه ابوبكر نيز در شادباش گفتن به على عليه السلام با عمر همراه بوده است.
ص: 95
خبر شادباش گفتن عمر را گروه پرشمارى از سرشناسان اهل سنت و پيشوايان بزرگ ايشان روايت كرده اند؛ از جمله:
1. عبداللّه بن محمد بن ابى شَيبه عَبسى
2. احمد بن محمد بن حنبل شيبانى
3. عبداللّه بن احمد بن حنبل
4. حسن بن سفيان نَسَوى، ابوالعباس
5 . عبدالملك بن محمد خرگوشى، ابوسعد
6 . احمد بن محمد ثعلبى نيشابورى، ابواسحاق
7. اسماعيل بن على بن حسين، ابن سَمّان
8 . عبدالكريم بن محمد مَروَزى سمعانى
9. موفّق بن احمد مكّى خوارزمى
10. ملاّ عمر بن محمد بن خضر اردبيلى
11. يوسف بن قِزُغلى، سبط بن جوزى
12. احمد بن عبداللّه طبرى، محبّ الدين
13. ابراهيم بن محمد بن مؤيّد بن حمويه جوينى
14. محمد بن عبداللّه ولى الدين خطيب
15. محمد بن يوسف زرندى، جمال الدين
16. اسماعيل بن عمر دمشقى، ابن كثير
17. على بن شِهاب الدين همدانى
18. احمد بن على بن عبدالقادر مَقريزى
19. على بن محمد، ابن صبّاغ، نورالدين
ص: 96
20. حسين بن معين الدين يزدى ميبدى
21. عبداللّه بن عبدالرحمن حسينى، اصيل الدين واعظ
22. محمود بن محمد بن على شيخانى قادرى مدنى
23. محمد بن عبدالرسول بَرزَنجى مدنى
24. محمد بن معتمدخان بدخشانى
25. محمد صدر عالم
26. محمد بن اسماعيل بن صلاح يمانى صنعانى، امير
بى گمان، اين شادباش دلالت مى كند كه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير خم به مرتبتى عظيم و فوق همه مراتب و مناصب دست يافت. گواه اين سخن آن است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در بسيارى از موارد، فضائل و مناقبى را براى على عليه السلام بيان فرمود، ولى روايت نشده كه در يك مورد از آنها صحابه به گونه اى كه عمر در روز غدير به امام عليه السلام شادباش گفت، شادباش گفته باشند.
اگر مراد از «ولايت» تنها اين باشد كه على عليه السلام در روز غدير ناصر يا محبّ يا محبوب مؤمنان شد، لازمه تبريك عمر به حضرتش به اين سبب آن است كه ولايت به معانى يادشده بزرگ ترين فضيلت وى باشد. ولى بنا بر نقل راويان ثقه، امام عليه السلام فضائل و مناقبى دارد كه قطعا از معانى يادشده بزرگ تر است. از اين رو، مراد از ولايت معنايى بالاتر از اين معانى است؛ و آن معنى ولايت در تصرّف است.
گفته اند: مراد محبوبيّت مطلق بوده، و پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم محبوبيّت مطلق را كه براى شخص خودش وجود داشت براى على عليه السلام اثبات و واجب كرد. اين جايگاهى بس والا است، و از اين رو ابوبكر و عمر به على عليه السلام تبريك گفتند.
در پاسخ مى گوييم: اين محبوبيت مطلق كه با محبوبيت مطلق پيامبر صلى الله عليه و آله يكسان است، عصمت و افضليت على عليه السلام بر ديگر صحابه را اثبات مى كند، زيرا شكى نيست
ص: 97
كه محبوبيت ديگر صحابه در حدّ محبوبيت پيامبر صلى الله عليه و آله نيست. در اين صورت، مطلوب ما كه امامت و جانشينى بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام است اثبات مى گردد.
اين شادباش از كسانى به جز ابوبكر و عمر نيز به ثبت رسيده است. در روز غدير ديگر صحابه، بلكه همسران پيامبر صلى الله عليه و آله هم به على عليه السلام شادباش گفته اند. اين مطلب بر كسانى كه كتاب هاى «مرآة المؤمنين» و «معارج النبوة» را خوانده اند آشكار است.
مؤلف «معارج النبوة» از «روضة الصفا» و «حبيب السير» نقل كرده كه پس خطبه غدير براى على عليه السلام خيمه اى بر پا شد، و او در آن نشست و مردم به نزد او مى آمدند و به آن مناسبت به او تبريك مى گفتند. سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله به مادران مؤمنان - يعنى همسرانش - دستور داد كه نزد على عليه السلام بروند و به او تبريك بگويند. از جمله اصحاب، عمر بن خطّاب بود كه نزد على عليه السلام رفت و به او گفت: بَخٍ بَخٍ لَكَ يَابنَ أبى طالِبٍ: آفرين، به تو اى پسر ابوطالب ... .(1)
از اين امور روشن مى شود كه در روز غدير براى امامت على عليه السلام از مردم پيمان گرفته شد، و پيامبر صلى الله عليه و آله به مسلمانان دستور داد كه نزد على عليه السلام روند و براى بيعت در پيشگاه او بايستند.
از آنجا كه مطلب پيشين از كتاب هاى «معارج النبوة» و «روضة الصفا» و «حبيب السير» نقل شد، مناسب است كه اعتبار اين سه كتاب اثبات شود. براى اثبات اعتبار اين سه كتاب، اعتماد دهلوى به اين كتاب ها در باب مطاعن كتابش «تحفه اثنى عشريه» كافى است.
وى در آنجا براى پاسخ به طعن چهارم از مطاعن ابوبكر به «معارج النبوة» و «حبيب السير» ، و براى پاسخ به طعن سوم از مطاعن ابوبكر به «روضة الصفا» و «حبيب السير» اعتماد كرده است. دهلوى تصريح كرده كه اين سه كتاب از كتاب هاى
ص: 98
معتبر هستند. همچنين دهلوى در پاسخ به طعن يازدهم از مطاعن ابوبكر به اين كتاب ها استناد و اعتماد كرده است.
اعتبار «حبيب السير» و «معارج النبوة» از سخنان حسام الدين سهارنپورى در «مرافض الروافض» نيز ثابت مى شود. وى در پاسخ به اينكه چرا پيامبر صلى الله عليه و آله ابوبكر را از ابلاغ سوره برائت عزل فرمود، به اين دو كتاب اعتماد كرده است.
سهارنپورى در مقدمه كتابش «مرافض الروافض» اين سه كتاب را در شمار مصادرى آورده كه به آنها اعتماد و از آنها نقل كرده، و تصريح نموده كه اينها كتاب هاى معتبرى هستند. همچنين صاحب كتاب «مرآة الاسرار» به «روضة الصفا» و «حبيب السير» اعتماد و در كتابش از آنها نقل كرده است. «حبيب السير» در «كشف الظنون» كتابى سودمند و معتبر خوانده شده است.
رسميت تبريك و تهنيت در غدير(1)
رسميت دادن ابدى به غدير با اعلان «عيد بودن» آن بلكه اعلام «اعظم الاعياد» بودن آن(2)، و نيز نامگذارى آن به «يوم الولاية»(3) و اجراى عملى اين عيد در زمان اميرالمؤمنين و امام رضا عليهماالسلام(4)، و تبريك و تهنيت گفتن به مناسبت اين عيد بزرگ، همه اينها به معناى جايگاه ويژه غدير در تقويم رسمى اسلام و بزرگداشت عمومى آن است.
به عنوان نتيجه اين رسميت، تأثير آن در جاودان سازى فرهنگ ابلاغ پيام غدير به نسل هاى بعد و دعوت ابدى به ولايت امامان غدير جاى انكار نيست. در كنار اين
ص: 99
رسميت، تبريك و تهنيت در غدير نيز رسميتى خاص داشته و در كلام و سيره معصومين عليهم السلام از جايگاهى خاص برخوردار است كه ذيلاً به آن اشاره مى شود:
1 - تبريك رسمى در غدير خم(1)
اولين رسميتِ عرض تبريك و تهنيت به مناسبت غدير را، از يك سو شخص پيامبر صلى الله عليه و آله و از سوى ديگر مخاطبانِ غدير از همان كنار بركه پايه گذارى كردند. آن حضرت رسما دستور تبريك گفتن را داد كه چنين دستورى در تمام عمر پيامبر صلى الله عليه و آله در هيچ اتفاق مسرور كننده اى رخ نداده و براى اولين و آخرين بار به مناسبت غدير از سوى حضرت دستور داده شده است. همان گونه كه پس از خطابه، مردم نيز با دركِ عظمت واقعه بى اختيار و قبل از دستور پيامبر صلى الله عليه و آله صدايشان به تبريك بلند شد.
پس از خطبه، مردم از هر سو به سمت منبر مى آمدند و خود را به پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام مى رساندند، و با ايشان به عنوان بيعت دست مى دادند، و هم به پيامبر صلى الله عليه و آله و هم به اميرالمؤمنين عليه السلام تبريك و تهنيت مى گفتند. پيامبر صلى الله عليه و آله هم مى فرمود:
الحَمدُ للّه ِ الَّذى فَضَّلَنا عَلى جَميعِ العالَمينَ: سپاس خدايى را كه ما را بر همه اهل عالم فضيلت داد.
در اين حال مردم مى گفتند: آرى، شنيديم و طبق فرمان خدا و رسول با قلب و جان و زبان و دستمان اطاعت مى كنيم. بعد به سوى پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام ازدحام كردند و از يكديگر سبقت مى گرفتند و با ايشان دست مى دادند.
اين ابراز احساسات و فريادهاى شعفى كه از جمعيت بر مى خاست، شكوه و ابهت بى مانندى به آن اجتماع بزرگ مى بخشيد. در اين حال حضرت فرمود: به من تبريك بگوييد، به من تهنيت بگوييد، زيرا خداوند مرا به نبوّت و اهل بيتم را به امامت اختصاص داده است.
ص: 100
جالب است كه نه فقط دستور تبريك در روز غدير به ما داده شده بلكه كيفيت آن را هم به ما ياد داده اند، تا ابعاد اعتقادى اين روز بزرگ را در تهنيت گويى آن به كار بريم.
در اين باره امام صادق عليه السلام مى فرمايد: هر گاه در اين روز برادر مؤمن خود را ملاقات كردى بگو:
الحَمدُ للّه ِ الَّذى اَكرَمَنا بِهذَا اليَومِ وَ جَعَلَنا مِنَ المُؤمِنينَ، وَ جَعَلَنا مِنَ المُوفينَ بِعَهدِهِ الَّذى عَهِدَهُ اِلَينا وَ ميثاقِهِ الَّذى واثَقَنا بِهِ مِن وِلايَةِ وُلاةِ اَمرِهِ وَ القُوّامِ بِقِسطِهِ وَ لَم يَجعَلنا مِنَ الجاحِدينَ وَ المُكَذِّبينَ بِيَومِ الدّينِ:
شكر خدايى را كه ما را به اين روز گرامى داشته و ما را از مؤمنان و از وفاداران قرار داده به پيمانى كه با ما بسته و عهدى كه درباره واليان امرمان و برپا دارندگان عدالت از ما گرفته، و ما را از منكران و تكذيب كنندگان روز قيامت قرار نداده است.(1)
تبريك غدير بايد به معناى سپاسگزارى از نعمت عظيم ولايت باشد، كه امام هشتم عليه السلام اين كيفيت تبريك غدير را به ما آموخته مى فرمايد:
در اين روز به يكديگر تهنيت و تبريك بگوييد، و هر گاه برادر مؤمن خود را ملاقات كرديد چنين بگوييد: الحَمدُ للّه ِ الَّذى جَعَلَنا مِنَ المُتَمَسِّكينَ بِوِلايَةِ اَميرِالمُؤمنينَ عليه السلام: سپاس خدايى را كه ما را از تمسك كنندگان به ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام قرارداده است.(2)
ص: 101
ص: 102
يكى از محكم ترين ميثاق ها در هر قوم و ملتى و در هر عصر و زمانى مسئله بيعت گرفتن همگانى از مردم براى شخص جانشين است. اين مهم در مسئله غدير نيز جلوه خاصى داشت.
امر الهى بر بيعت(1)
پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه غدير هجده اقدام فوق العاده انجام دادند، كه بعضى از آنها در روند عادى سخنرانى هاى حضرت سابقه نداشت، و چند اقدام هم در تمامى سخنرانى هاى مردم دنيا از روز اول خلق آدم تا امروز سابقه نداشته است ! يكى از آن اقدامات اين بود:
در خطبه غدير، همه مردم هنوز از هضم يك مرحله از فرازهاى غير عادى خطبه غدير عبور نمى كردند كه با مطلب تازه ترى رو به رو مى شدند. گاهى به نظر مى رسد كه شايد بسيارى از مخاطبين غدير فقط مى شنيدند و به خاطر مى سپردند، و تجزيه و تحليل مطالب را به فرصتى ديگر موكول مى كردند !
در نظر بگيريد كه پيامبرى مى خواست در آخرين ماه هاى عمر خود همه قوانين باقى مانده اسلام را يك جا به مسلمين بياموزد، در حالى كه تا آن روز براى تعليم يك
ص: 103
دهم آن هم فرصت نيافته بود. چگونه چنين كارى ممكن بود ؟ اوج بلاغت و سخنورى آنجا خود را نشان داد كه اين هدف مى خواست در خطبه اى يك ساعته انجام شود.
عجيب تر آن بود كه كارى به اين عظمت و اهميت فقط با يك جمله كوتاه در بليغ ترين نوع خود فيصله يافت و همه حلال ها و حرام ها تا روز قيامت تبيين گرديد. اين يك اقدام بى نظير در خطابه غدير بود كه تا امروز هر شنونده اى را به حيرت واداشته است.
پيامبر صلى الله عليه و آله در اين باره با اشاره به كثرت حلال و حرام، و عدم امكان بيان همه آنها به صورت يكجا، اعلام كرد كه وقتى از شما براى دوازده امام بعد از خود - كه امامتشان تا روز قيامت است - بيعت بگيرم، در واقع همه احكام الهى را براى شما گفته ام، و شما را در هر عصر و زمانى به مبلغينى سپرده ام، كه همانند من هستند و هر چه بگويند سخن من است. بنا بر اين، در هيچ زمانى احدى نخواهد ماند كه از قوانين دينش بى خبر بماند.
حضرت در فرازى از بخش دهم خطبه غدير و پس از بيان حج و نماز و زكات، اشاره داشت كه براى ولايت دوازده امام عليهم السلام از شما بيعت مى گيرم، آن هم به امر الهى:
اَلا اِنَّ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِيَهُما وَ اُعَرِّفَهُما؛ فَآمُرُ بِالْحَلالِ وَ اَنْهى عَنِ الْحَرامِ فى مَقامٍ واحِدٍ، فَاُمِرْتُ اَنْ آخُذَ الْبَيْعَةَ مِنْكُمْ وَ الصَّفْقَةَ لَكُمْ بِقَبُولِ ما جِئْتُ بِهِ عَنِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ فى عَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ وَ الاَوْصِياءِ مِنْ بَعْدِهِ الَّذينَ هُمْ مِنّى وَ مِنْهُ اِمامَةً فيهِمْ قائِمَةً، خاتِمُهَا الْمَهْدِىُّ اِلى يَوْمٍ يَلْقَى اللّه َ الَّذى يُقَدِّرُ وَ يَقْضى:
بدانيد كه حلال و حرام بيش از آن است كه من همه آنها را بشمارم و معرفى كنم و بتوانم در يك مجلس به همه حلال ها دستور دهم و از همه حرام ها نهى كنم. پس مأمورم كه از شما بيعت بگيرم و با شما دست بدهم بر اينكه قبول كنيد آنچه از طرف خداوند عز و جل درباره اميرالمؤمنين على و جانشينان بعد از او آورده ام كه آنان از
ص: 104
نسل من و اويند، و آن موضوع امامتى است كه فقط در آنها بپا خواهد بود، و آخر ايشان مهدى است تا روزى كه خداى مدبِّرِ قضا و قدر را ملاقات كند.
اعلان مراسم بيعت غدير(1)
پس از پايان خطبه غدير پيامبر صلى الله عليه و آله دستور حركت نداد و فرمود كه بايد در غدير بمانند، ولى هنوز مردم حاضر در غدير نمى دانستند براى چه بايد سه روز در غدير بمانند ! اگر منظور ابلاغ ولايت على عليه السلام بود و در سخنرانى يك ساعته همه جوانب آن به خوبى تعيين مى شد، جا داشت با پايان خطابه حركت كنند تا پس از سفر يك ماهه حج زودتر به شهر و ديار خود برسند.
در لحظاتى كه سخنرانِ غدير مطالب مربوط به ولايت را كاملاً تبيين كرده بود، اعلاميه خود را درباره توقف سه روزه با اعلان بيعت عمومى صادر كرد. به قدرى براى مردم عجيب و جالب بود آنگاه كه دانستند بايد تمام جمعيت صد و بيست هزار نفرى به صورت فرد فرد ابتدا با پيامبر صلى الله عليه و آله و سپس با اميرالمؤمنين عليه السلام بيعت كنند.
چه مراسم زيبايى كه تا آن روز به اين صورت نه ديده و نه شنيده بودند. احساس مردم آن بود كه آن روز هر چه مى شنوند از گونه اى متفاوت همراه با برنامه هاى بى سابقه است.
در بخش نهم آن مردم با مسئله جديدى رو به رو شدند، و آن مطرح شدن بيعت و پيش بينى آن براى بعد از خطابه بود. در اين فراز پيامبر صلى الله عليه و آله در كوتاه ترين جملات عمق بيعت غدير را با استناد به قرآن معنى كرد.
ابتدا نوع بيعت را تعيين كردند كه اول با من به عنوان بيعت با على عليه السلام و اقرار به مقامش دست خواهيد داد و سپس با خود او بيعت خواهيد كرد.
ص: 105
پيامبر صلى الله عليه و آله در آخرين مرحله از خطبه غدير، بيعتِ لسانى انجام شد و حضرت فرمودند: خداوند دستور داده تا قبل از بيعت با دست، از زبان هاى شما اقرار بگيرم. سپس مطلبى را كه مى بايست همه مردم به آن اقرار مى كردند تعيين كردند كه خلاصه آن اطاعت از دوازده امام عليهم السلام و عهد و پيمان بر عدم تغيير و تبديل و بر رساندن پيام غدير به نسل هاى آينده و غائبان از غدير بود. در ضمن بيعت با دست هم حساب مى شد زيرا حضرت فرمودند: بگوئيد با جان و زبان و دستمان بيعت مى كنيم.
كلمات نهايى پيامبر صلى الله عليه و آله دعا براى اقراركنندگان به سخنانش و نفرين بر منكرين اوامر آن حضرت بود و با حمد خداوند خطابه حضرت پايان يافت.
گر چه محوريت خطبه غدير امر امامت و ولايت بود، ولى پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير 10 جمله هم در مورد بيعت بيان داشتند. از جمله فرمودند:
من بعد از خطبه ام شما را دعوت مى كنم كه با من به عنوان بيعت با على و اقرار به مقام او دست دهيد، و بعد از من با خود او دست دهيد. بدانيد كه من با خدا بيعت كرده ام و على هم با من بيعت كرده است، و من براى او به نيابت از خداوند بيعت مى گيرم. پس هر كس بيعت خود را بشكند بر ضرر خود كار كرده است.
من مأمورم از شما بيعت بگيرم و با شما دست دهم بر قبول آنچه از جانب خداوند عز و جل درباره اميرالمؤمنين على و ائمه بعد از او آورده ام - كه آنان از من و از على هستند - و مهدى قائم از آنهاست.
(اى مردم) عده شما بيش از آن است كه با يك كف دست و در يك وقت معين همگى با من بيعت كنيد. خداوند عز و جل به من امر كرده كه از زبان شما اقرار بگيرم بر آنچه از مقام و رياست براى على و امامان بعد از او منعقد نمودم.
با اميرالمؤمنين على و حسن و حسين و امامان بيعت كنيد.
آنچه من گفتم شما هم بگوئيد ... ، و بگوئيد: شنيديم و اطاعت مى كنيم.
كسانى كه در بيعت با على ... ، سبقت بگيرند رستگارانند.
ص: 106
به بيان ديگر:
پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه غدير هجده اقدام فوق العاده انجام دادند، كه بعضى از آنها در روند عادى سخنرانى هاى حضرت سابقه نداشت، و چند اقدام هم در تمامى سخنرانى هاى مردم دنيا از روز اول خلق آدم تا امروز سابقه نداشته است ! يكى از آن اقدامات اين بود:
به همان اندازه كه بلند كردن و معرفى اميرالمؤمنين عليه السلام از فراز منبر غدير، مهم ترين اقدام عملى در خطابه غدير به شمار مى آيد، بيعت گرفتن يكجا از صد و بيست هزار نفر نيز از شگرف ترين اقداماتى بود كه مردم تا آن روز نظيرش را نديده بودند و احتمال هم نمى دادند كه چگونه به انجام خواهد رسيد.
ناگهان شنيدند كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: چون من يك دست دارم و از فراز اين منبر نمى توانم با صد و بيست هزار دست بيعت كنم، راه ديگر آن است كه من مطالبى را با نيت بيعت به شما بگويم و شما عين آن جملات را با من تكرار كنيد.
مضمون آن جملات بيعت بر سر اطاعت از دوازده امام عليهم السلام با قلب و جان و زبان و دست بود، و پيمان بر سر پايدارى و تغيير ندادن تا روز قيامت بسته مى شد. نكته جالب اين بيعت لسانى ميثاق بستن بر سر ابلاغ پيام غدير به همه نسل ها در طول زمان ها و همه مردم در گستره مكان ها بود.
در يك لحظه همه گوش ها متوجه جمله جمله سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله شد، تا بتوانند آن را دقيقا تكرار كنند. صداى صد و بيست هزار نفر كه يكصدا پس از شنيدن جملات از پيامبر صلى الله عليه و آله آن را تكرار مى كردند، هيبت عجيبى بر سرزمين غدير حاكم كرده بود.
تصور كنيد كه يك جمله تكرار نمى شد، بلكه متن بلندى بود كه به خاطر ياد گرفتن مردم بايد در فرازهاى كوتاه به مردم گفته مى شد. چه منظره بديعى بود كه در كمال نظم چهل قطعه پشت سر هم به مردم گفته شد و آنان تكرار كردند، و صداى درهم آميخته مردم تا اوج آسمان ها رسيد.
ص: 107
به راستى كه اين بيعت از بيعت با دست فراتر بود، و كدام سياستى بالاتر از اينكه قبل از بيعت با دست ها محتواى اين بيعت روشن شود. اين روشنگرى هم براى مخاطبين غدير و هم براى همه نسل هايى كه در حد خود به گونه اى در اين بيعت شركت داشتند، شفافيت اسلام و گونه هاى تبليغى آن را به همه نشان داد، و تا قيامت مايه افتخار مكتب اسلام شد.(1)
پس از پايان بخش دهم از خطبه غدير كه سكوت همچنان بر مجلس حكمفرما بود، پيامبر صلى الله عليه و آله وارد آخرين بخش سخنرانى خود شد. آنچه مردم در اين بخش شنيدند اقدام بى سابقه اى بود كه هرگز فكرش را نكرده بودند. پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت را به صورت جدى ترى مطرح كرده در يك اقدام بديع از فراز منبر غدير با صد و بيست هزار نفر بيعت كرد و از همه اقرار گرفت.
آن حضرت براى اين كار سه جهت را با هم به اجرا درآورد: از يك سو با مطرح كردن كثرت جمعيت حاضر، اعلام كرد كه خدا دستور داده قبل از بيعت با دست از زبان هاى شما اقرار بگيرم. از سوى ديگر موضوع بيعت را امامت دوازده امام عليهم السلام قرار داد، و در مرحله سوم جملاتى را به عنوان بيعت مطرح كرد و از مردم خواست آنها را تكرار كنند.
آنگاه براى آنكه مردم در گونه هاى متفاوت بيعت نكرده باشند، از آنان خواست عين جملاتى را كه حضرت مى گويد به عنوان بيعت لسانى تكرار كنند.
آن عبارات از يك سو شامل شنيدن و اطاعت و رضايت و تسليم درباره امر ولايت بود. از سوى ديگر بيعت زبانى حاكى از بيعت با قلب و جان و دست قرار داده شد. در نگاهى ديگر شامل پايدارى بر سر اين بيعت بود كه به دور از هرگونه تبديل و شك و انكار و پيمان شكنى استمرار مى يافت. در جهتى ديگر براى كسانى كه احتمالاً بيعت با دست برايشان ميسر نمى شد اين اقرار بيعت با دست حساب مى شد. در
ص: 108
آخرين نگاه تعهد بر ابلاغ پيام غدير به نسل هاى حاضر و آينده بود، و در نهايت آن حضرت خدا را شاهد بر اين وعده خود قرار داد.
در جمله آخرِ اين تعهّد آيه 96 سوره اسراء: «قُلْ كَفى بِاللّه ِ شَهيدا بَيْنى وَ بَيْنَكُمْ» را آورد و خدا را بر اين بيعت لسانى شاهد گرفت.
در فراز بعدى به عنوان كسى كه گفتنى ها را گفته و پيمان را هم گرفته، گويا از مردم مى پرسيد:
بعد از اين همه لطف الهى كه بهترين راه و بهترين امامان را براى شما برگزيده و به شما اجازه نداده با فكر خود پيش برويد و مشكل آفرينى كنيد، آيا قدر اين همه نعمت را مى دانيد ؟
اين برخورد را پيامبر صلى الله عليه و آله با يك سؤال آغاز كرد و فرمود: مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ ؟ ... : اى مردم چه مى گوييد ؟ خدا از هر صدايى و مخفى هاى هر نفسى اطلاع دارد. آنگاه با لسان نصيحت گونه اى آيه 15 سوره اسراء را خواند:
«فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها» : «هر كس هدايت يابد به نفع خويش عمل كرده و هر كس گمراه شود بر ضرر خود گمراه شده است» .
از آنجا كه پس از منبر همه بايد براى بيعت مى آمدند، لذا پيامبر صلى الله عليه و آله بار ديگر آيه 10 سوره فتح «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه َ» و آيه 28 سوره زخرف «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» را با اشاره به جزئيات اين بيعت تكرار كرده، آن را از يك سو بيعت با خدا دانسته و از سوى ديگر بيعت با همه امامان دانست، و امامت آنان را در دنيا و آخرت مطرح كرد.
در واقع آخرين اقدام استثنائى و غير عادى از فراز منبر غدير آن بود كه پس از تكرار بيعت لسانى توسط مردم و بازگشت سكوت مطلق بر جمعيت نشسته در برابر منبر غدير، خطيب معظم مردم را مورد سؤال قرار داد و فرمود: ما تَقولونَ ؟ ! چه مى گوييد ؟
ص: 109
اين سؤال پس از آن همه جملاتى كه مردم پس از پيامبر صلى الله عليه و آله تكرار كردند و بر زبان آوردند، يك پرسش حقيقى نبود؛ چرا كه پيامبر صلى الله عليه و آله هم مى ديد و هم مى شنيد كه مردم چه مى گويند. بنا بر اين، يك استفهام تقريرى بود كه معنايش اينگونه مى شد: پس از شنيدن اين همه سخن و اين همه اقرارها چه مى گوييد ؟ آيا باز هم سخنى براى گفتن مانده است ؟ آيا مى توانيد نزد خداوند عذر نرسيدن پيام الهى را بياوريد ؟
معناى اين اقدام - چنانكه خود حضرت تصريح فرمود - آن بود كه شما در ظاهر اقرار و بيعت نموديد، اما بدانيد كه خدا از باطن دل ها و اسرار قلب ها آگاه است. من حجت را آن چنان بر شما تمام كردم كه هيچ كجاى دنيا نمونه اش را پيدا نمى كنيد. اكنون اين شما هستيد كه در برابر امتحانى عظيم در وفادارى به اين ابلاغ قرار داريد.
تفصيل آنچه گفته شد را مى توان اينگونه بيان كرد:
پيامبر صلى الله عليه و آله در يازدهمين بخش از خطبه غدير - در حالى كه سكوت همچنان بر مجلس حكمفرما بود - وارد آخرين بخش سخنرانى خود شد. آنچه مخاطبين در اين بخش شنيدند اقدام بى سابقه اى بود كه هرگز فكرش را نكرده بودند. پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت را به صورت جدى ترى مطرح كرده در يك اقدام بديع از فراز منبر غدير با صد و بيست هزار نفر بيعت كرد و از همه اقرار گرفت:
آن حضرت براى اين كار سه جهت را با هم به اجرا درآورد: از يك سو با مطرح كردن كثرت جمعيت حاضر، اعلام كرد كه خدا دستور داده قبل از بيعت با دست از زبان هاى شما اقرار بگيرم. از سوى ديگر موضوع بيعت را امامت دوازده امام عليهم السلام قرار داد، و در مرحله سوم جملاتى را به عنوان بيعت مطرح كرد و از مردم خواست آنها را تكرار كنند.
اين اقدام پيامبر صلى الله عليه و آله در انتهاى خطبه غدير بود. چون بيعت گرفتن از فرد فرد آن جمعيت انبوه از طرفى غير ممكن بود، و از سوى ديگر امكان داشت افراد به بهانه هاى
ص: 110
مختلف از بيعت شانه خالى كرده و حضور نيابند، و در نتيجه نتوان التزام عملى و گواهى قانونى از آنان گرفت.
آنگاه براى آنكه مردم در گونه هاى متفاوت بيعت نكرده باشند، از آنان خواست عين جملاتى را كه حضرت مى گويد به عنوان بيعت لسانى تكرار كنند.
آن عبارات از يك سو شامل شنيدن و اطاعت و رضايت و تسليم درباره امر ولايت بود. از سوى ديگر بيعت زبانى حاكى از بيعت با قلب و جان و دست قرار داده شد. در نگاهى ديگر شامل پايدارى بر سر اين بيعت بود كه به دور از هرگونه تبديل و شك و انكار و پيمان شكنى استمرار مى يافت.
در جهتى ديگر براى كسانى كه احتمالاً بيعت با دست برايشان ميسر نمى شد اين اقرار بيعت با دست حساب مى شد. در آخرين نگاه تعهد بر ابلاغ پيام غدير به نسل هاى حاضر و آينده بود، و در نهايت آن حضرت خدا را شاهد بر اين وعده خود قرار داد.
در جمله آخرِ اين تعهّد آيه 96 سوره اسراء: «قُلْ كَفى بِاللّه ِ شَهيدا بَيْنى وَ بَيْنَكُمْ» را آورد و خدا را بر اين بيعت لسانى شاهد گرفت.
با در نظر گرفتن آنچه بيان شد، پيامبر صلى الله عليه و آله در اواخر سخنانشان فرمودند: اى مردم، چون با يك كف دست و با اين وقت كم و با اين سيل جمعيت، امكان بيعت براى همه وجود ندارد، پس همگى اين سخنى را كه من مى گويم تكرار كنيد و بگوييد:
ما فرمان تو را كه از جانب خداوند درباره على بن ابى طالب و امامان از فرزندانش به ما رساندى اطاعت مى كنيم و به آن راضى هستيم، و با قلب و جان و زبان و دستمان با تو بر اين مدعا بيعت مى كنيم ... . عهد و پيمان در اين باره براى ايشان از ما، از قلب ها و جان ها و زبان ها و ضماير و دستانمان گرفته شد. هر كس با دستش توانست و گرنه با زبانش بدان اقرار كرده است.
ص: 111
پيداست كه حضرت، عين كلامى را كه مى بايست مردم تكرار كنند به آنان القا فرمودند و عبارات آن را مشخص كردند تا هر كس به شكل خاصى براى خود اقرار نكند، بلكه همه به مطلب واحدى كه حضرت از آنان مى خواهد التزام دهند و بر سر آن بيعت نمايند.
وقتى كلام پيامبر صلى الله عليه و آله پايان يافت همه مردم سخن او را تكرار كردند و بدين وسيله بيعت عمومى گرفته شد.(1)
در فراز بعدى به عنوان كسى كه گفتنى ها را گفته و پيمان را هم گرفته، گويا از مردم مى پرسيد: بعد از اين همه لطف الهى كه بهترين راه و بهترين امامان را براى شما برگزيده و به شما اجازه نداده با فكر خود پيش برويد و مشكل آفرينى كنيد، آيا قدر اين همه نعمت را مى دانيد ؟ اين برخورد را پيامبر صلى الله عليه و آله با يك سؤال آغاز كرد و فرمود: مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ ؟ ... : اى مردم چه مى گوييد ؟ خدا از هر صدايى و مخفى هاى هر نفسى اطلاع دارد.
آنگاه با لسان نصيحت گونه اى آيه 15 سوره اسراء را خواند: «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها» : «هر كس هدايت يابد به نفع خويش عمل كرده و هر كس گمراه شود بر ضرر خود گمراه شده است» .
از آنجا كه پس از منبر همه بايد براى بيعت مى آمدند، لذا پيامبر صلى الله عليه و آله بار ديگر آيه 10 سوره فتح: «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه َ» ، و آيه 28 سوره زخرف: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» را با اشاره به جزئيات اين بيعت تكرار كرده، آن را از يك سو بيعت با خدا دانسته و از سوى ديگر بيعت با همه امامان دانست، و امامت آنان را در دنيا و آخرت مطرح كرد. سپس ثمره اين بيعت را به نفع خود مردم اعلام فرمود.
ص: 112
سپس بار ديگر از سر دلسوزى فرمود: اى مردم، آنچه به شما گفتم بگوييد و به على با عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كنيد. آنگاه آيه 285 سوره بقره: «وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ» را به عنوان كلمه سمع و طاعت در كلام خود آورده فرمود: بگوييد: شنيديم و اطاعت كرديم. پروردگارا مغفرت تو را مى خواهيم و بازگشت به سوى توست.
آنگاه قدردانى از نعمت عظماى غدير و ولايت را به مردم آموخت، و در فرازى از يازدهمين و آخرين بخش از خطبه غدير و پس از بيان مسئله بيعت، قدردانى از نعمت عظماى غدير و ولايت را به مردم آموخت و آيه 43 سوره اعراف: «الْحَمْدُ للّه الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ» را شاهد آورده و فرمود:
وَ قُولُوا: الْحَمْدُ للّه الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ.
و بگوييد: اَلْحَمْدُ للّه الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ ... : سپاس خداى را كه ما را به اين راه هدايت كرد و اگر خداوند هدايت نمى كرد ما هدايت نمى شديم فرستادگان پروردگارمان به حق آمده اند.
خطبه به پايان خود نزديك مى شد و مردم همچنان تشنه زلال غدير گوش جان به كلام جاودانه محمدى سپرده بودند.
مسك الختام اين خطابه بلند، جامع الجوامع فضايل على بن ابى طالب عليه السلام بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله در يك جمله پر معنى بالاترين فضيلت را براى شخص دوم عالم وجود با ارتباط آن به قرآن بيان كرد. از يك سو نزول فضايل على عليه السلام در قرآن را به ميان آورد، و از سوى ديگر درياى مناقب آن حضرت را فراتر از آن دانست كه در يك مجلس
ص: 113
قابل ذكر باشد. سپس با توجه به گستردگى فضايل على عليه السلام، دستور پذيرفتن آنها را از اصحاب معرفت به ما داد.
بعد از آن بار ديگر با اشاره به آيه 71 سوره احزاب: «وَ مَنْ يُطِعِ اللّه َ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظيما» بر اطاعت و ولايت پذيرى و تسليم در برابر خدا و رسول و على و امامان بعد از او تأكيد كرد. سپس با اشاره به آيه 20 و 21 سوره توبه:
«الَّذينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فى سَبيلِ اللّه ِ بِاَمْوالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ اَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه ِ وَ اُولئِكَ هُمُ الْفائِزونَ. يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنّاتٍ لَهُمْ فيها نَعيمٌ مُقيمٌ» ، به سبقت گيرندگان در امر مهم ولايت نشان بهشت عنايت كرد.
در مقابل به مردم گوشزد كرد كه رضاى الهى را در نظر بگيرند، چرا كه اگر همه اهل زمين كافر شوند ضررى به خداوند نمى رسد، و در اين باره به آيه 8 سوره ابراهيم اشاره كرد: «اِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الاَرْضِ جَميعا فَاِنَّ اللّه َ لَغَنِىٌّ حَميدٌ» ، و آيه 144 سوره آل عمران: «وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه َ شَيْئا» .
آخرين جمله سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله دعا براى ايمان آورندگان به محتواى غدير و نفرين بر منكران و كافران به اين امر الهى بود، كه فرمود:
اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنينَ بِما اَدَّيْتُ وَ اَمَرْتُ وَ اغْضِبْ عَلَى الْجاحِدينَ الْكافِرينَ، وَ الْحَمْدُ للّه رَبِّ الْعالَمينَ. همچنين فراز اول از يازدهمين و آخرين بخش از خطبه غدير مسئله بيعت را مطرح كرده، و از جمله در مورد امامت امامان عليهم السلام از صد و بيست هزار نفر بيعت زبانى و اقرار گرفت.
متن سخنان حضرت در اين آخرين بخش خطبه غدير چنين بود:
ص: 114
مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّكُمْ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ تُصافِقُونى بِكَفٍّ واحِدٍ فى وَقْتٍ واحِدٍ، وَ قَدْ اَمَرَنِىَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ اَنْ آخُذَ مِنْ اَلْسِنَتِكُمُ الاِقْرارَ بِما عَقَّدْتُ لِعَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ، وَ لِمَنْ جاءَ بَعْدَهُ مِنَ الاَئِمَّةِ مِنّى وَ مِنْهُ، عَلى ما اَعْلَمْتُكُمْ اَنَّ ذُرِّيَّتى مِنْ صُلْبِهِ.
فَقُولُوا بِاَجْمَعِكُمْ: اِنّا سامِعُونَ مُطيعُونَ راضُونَ مُنْقادُونَ لِما بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنا وَ رَبِّكَ فى اَمْرِ اِمامِنا عَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ وَ مَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الاَئِمَّةِ. نُبايِعُكَ عَلى ذلِكَ بِقُلُوبِنا وَ اَنْفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ اَيْدينا. عَلى ذلِكَ نَحْيى وَ عَلَيْهِ نَمُوتُ وَ عَلَيْهِ نُبْعَثُ. وَ لا نُغَيِّرُ وَ لا نُبَدِّلُ، وَ لا نَشُكُّ وَ لا نَجْحَدُ وَ لا نَرْتابُ، وَ لا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَ لا نَنْقُضُ الْميثاقَ.
وَعَظْتَنا بِوَعْظِ اللّه ِ فى عَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ وَ الاَئِمَّةِ الَّذينَ ذَكَرْتَ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ مِنْ وُلْدِهِ بَعْدَهُ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ مَنْ نَصَبَهُ اللّه ُ بَعْدَهُما.
فَالْعَهْدُ وَ الْميثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنّا، مِنْ قُلُوبِنا وَ اَنْفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ اَيْدينا. مَنْ اَدْرَكَها بِيَدِهِ وَ اِلاّ فَقَدْ اَقَرَّ بِلِسانِهِ، وَ لا نَبْتَغى بِذلِكَ بَدَلاً وَ لا يَرَى اللّه ُ مِنْ اَنْفُسِنا حِوَلاً. نَحْنُ نُؤَدّى ذلِكَ عَنْكَ الدّانى وَ الْقاصى مِنْ اَوْلادِنا وَ اَهالينا، وَ نُشْهِدُ اللّه َ بِذلِكَ وَ كَفى بِاللّه ِ شَهيدا وَ اَنْتَ عَلَيْنا بِهِ شَهيدٌ.
مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ ؟ فَإِنَّ اللّه َ يَعْلَمُ كُلَّ صَوْتٍ وَ خافِيَةَ كُلِّ نَفْسٍ، «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها» ، وَ مَنْ بايَعَ فَإِنَّما يُبايِعُ اللّه َ، «يَدُ اللّه ِ فَوْقَ اَيْديهِمْ» .
مَعاشِرَ النّاسِ، فَبايِعُوا اللّه َ وَ بايِعُونى وَ بايِعُوا عَلِيّا اَميرَالْمُؤْمِنينَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ وَ الاَْئِمَّةَ مِنْهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ كَلِمَةً باقِيَةً؛ يُهْلِكُ اللّه ُ مَنْ غَدَرَ وَ يَرْحَمُ مَنْ وَفى. «فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ اَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه َ فَسَيُؤْتيهِ اَجْرا عَظيما» .
مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا الَّذى قُلْتُ لَكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلى عَلِىٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ، وَ قُولُوا: «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ» ، وَ قُولُوا: «الْحَمْدُ للّه الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ» .
ص: 115
مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّ فَضائِلَ عَلِىِّ بْنِ اَبى طالِبٍ عِنْدَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ - وَ قَدْ اَنْزَلَها فِى الْقُرْآنِ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِيَها فى مَقامٍ واحِدٍ، فَمَنْ اَنْبَأَكُمْ بِها وَ عَرَفَها فَصَدِّقُوهُ.
مَعاشِرَ النّاسِ، مَنْ يُطِعِ اللّه َ وَ رَسُولَهُ وَ عَلِيّا وَ الاَئِمَّةَ الَّذينَ ذَكَرْتُهُمْ فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظيما.
مَعاشِرَ النّاسِ، السّابِقُونَ اِلى مُبايَعَتِهِ وَ مُوالاتِهِ وَ التَّسْليمِ عَلَيْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ اوُلئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ فى جَنّاتِ النَّعيمِ.
مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا ما يَرْضَى اللّه ُ بِهِ عَنْكُمْ مِنَ الْقَوْلِ، فَإِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الاَرْضِ جَميعا فَلَنْ يَضُرَّ اللّه َ شَيْئا.
اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنينَ بِما اَدَّيْتُ وَ اَمَرْتُ وَ اغْضِبْ عَلَى الْجاحِدينَ الْكافِرينَ، وَ الْحَمْدُ للّه رَبِّ الْعالَمينَ:
اى مردم، شما بيش از آن هستيد كه با يك دست و در يك زمان با من دست دهيد، و پروردگارم مرا مأمور كرده است كه از زبان شما اقرار بگيرم درباره آنچه منعقد نمودم براى على اميرالمؤمنين و امامانى كه بعد از او مى آيند و از نسل من و اويند، چنانكه به شما فهماندم كه فرزندان من از صلب اويند.
پس همگى چنين بگوييد: ما شنيديم و اطاعت مى كنيم و راضى هستيم و سر تسليم فرود مى آوريم درباره آنچه از جانب پروردگار ما و خودت به ما رساندى درباره امر امامتِ اماممان على اميرالمؤمنين و امامانى كه از صلب او به دنيا مى آيند.
بر اين مطلب با قلب هايمان و با جانمان و با زبانمان و با دستانمان با تو بيعت مى كنيم.
بر اين عقيده زنده ايم و با آن مى ميريم و روز قيامت با آن محشور مى شويم. تغيير نخواهيم داد و تبديل نمى كنيم و شك و انكار نمى نماييم و ترديد به دل راه نمى دهيم و از اين قول بر نمى گرديم و پيمان را نمى شكنيم.
ص: 116
تو ما را به موعظه الهى نصيحت نمودى درباره على اميرالمؤمنين و امامانى كه گفتى بعد از او از نسل تو و فرزندان اويند، يعنى حسن و حسين و آنان كه خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است.
پس براى آنان عهد و پيمان از ما گرفته شد، از قلب هايمان و جان هايمان و زبان هايمان و ضمائرمان و دست هايمان. هر كس توانست با دست بيعت مى نمايد و گرنه با زبانش اقرار مى كند. هرگز در پى تغيير اين عهد نيستيم و خداوند (در اين باره) از نفس هايمان دگرگونى نبيند.
ما اين مطالب را از قول تو به نزديك و دور از فرزندانمان و فاميلمان مى رسانيم، و خدا را بر آن شاهد مى گيريم. خداوند در شاهد بودن كفايت مى كند و تو نيز بر اين اقرار ما شاهد هستى.
اى مردم، چه مى گوييد ؟ خداوند هر صدايى را و پنهانى هاى هر كسى را مى داند. «پس هر كس هدايت يافت به نفع خودش است و هر كس گمراه شد به ضرر خودش گمراه شده است» ، و هر كس بيعت كند با خداوند بيعت مى كند. «دست خداوند بر روى دست بيعت كنندگان است» .
اى مردم، با خدا بيعت كنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت، به عنوان امامتى كه در نسل ايشان باقى است بيعت كنيد. خداوند بيعت شكنان را هلاك و وفاداران را مورد رحمت قرار مى دهد. «و هر كس بيعت را بشكند به ضرر خويش شكسته است و هر كس به آنچه با خدا پيمان بسته وفا كند خداوند به او اجر عظيمى عنايت مى فرمايد» .
اى مردم، آنچه به شما گفتم بگوييد، و به على به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كنيد و بگوييد: شنيديم و اطاعت كرديم، پروردگارا مغفرت تو را مى خواهيم و بازگشت به سوى توست. و بگوييد: اَلْحَمْدُ للّه الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ ... : حمد و سپاس خداى را كه ما را به اين راه هدايت كرد و اگر خداوند هدايت نمى كرد ما هدايت نمى شديم فرستادگان پروردگارمان به حق آمده اند.
ص: 117
اى مردم، فضايل على بن ابى طالب نزد خداوند كه در قرآن آن را نازل كرده بيش از آن است كه همه را در يك مجلس بشمارم. پس هر كس درباره آنها به شما خبر داد و معرفت آن را داشت او را تصديق كنيد.
اى مردم، هر كس خدا و رسولش و على و امامانى را كه ذكر كردم اطاعت كند به رستگارى بزرگ دست يافته است.
اى مردم، كسانى كه براى بيعت با او و قبول ولايت او و سلام كردن به عنوان «اميرالمؤمنين» با او، سبقت بگيرند آنان رستگارانند و در باغ هاى نعمت خواهند بود.
اى مردم، سخنى بگوييد كه به خاطر آن خداوند از شما راضى شود، و اگر شما و همه كسانى كه در زمين هستند كافر شوند به خدا ضررى نمى رسانند.
خدايا، به خاطر آنچه ادا كردم و امر نمودم مؤمنين را بيامرز، و بر منكرين كه كافرند غضب نما، و حمد و سپاس مخصوص خداوند عالم است.
بيعت عملى در غدير(1)
برنامه دوم پس از اتمام خطبه غدير بيعت همگانى بود كه بايد آن را اصلى ترين قسمت مراسم بعد از خطابه دانست. در اين مراسم صد و بيست هزار نفر يكى يكى شركت مى كردند و سه روز به طول مى انجاميد.
پيامبر صلى الله عليه و آله كه از قبل تدارك بيعت را ديده بود، دستور داد كنار منبر زير درختان دو خيمه جداگانه در مقابل يكديگر برپا شود. برنامه چنين بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله در يك خيمه و اميرالمؤمنين عليه السلام در خيمه ديگر جلوس فرمايند. آنگاه حاضرين در صفى مرتب، گروه گروه وارد دو خيمه شوند.
ابتدا وارد خيمه پيامبر صلى الله عليه و آله شده به عنوان قبول و اقرار به آنچه در خطابه غدير درباره ولايت و امامت بيان فرمود، با آن حضرت دست بيعت دهند. سپس به خيمه
ص: 118
اميرالمؤمنين عليه السلام بروند و به عنوان تسليم و اطاعت در برابر مقام ولايت او سه كار انجام دهند: يكى اينكه بيعت كنند، و ديگر اينكه «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنين» بگويند، و سوم اينكه به آن حضرت اين مقام با عظمت را تبريك بگويند.
برنامه بيعت تا سه روز ادامه داشت، و اين مدت را حضرت در غدير اقامت داشتند. اين برنامه چنان حساب شده بود كه همه مردم در آن شركت كردند.
بسيار بجاست به قطعه جالبى از تاريخ اين بيعت اشاره كنيم: اولين كسانى كه پس مقداد و سلمان و ابوذر و حذيفه و ابن مسعود و عمار و بريده اسلمى در غدير با اميرالمؤمنين عليه السلام بيعت نمودند و خود را از ديگران جلو انداختند همان هايى بودند كه زودتر از همه آن بيعت را شكستند و پيش از همه پيمان خود را زير پا گذاشتند. آنان عبارت بودند از: ابوبكر، عمر، عثمان، طلحه و زبير، كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله يكى پس از ديگرى رو در روى اميرالمؤمنين عليه السلام ايستادند.
جالب تر اينكه عمر بعد از بيعت اين كلمات را بر زبان مى راند: افتخار برايت باد، گوارايت باد اى پسر ابى طالب، خوشا به حالت اى اباالحسن، اكنون مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى شده اى !
نكته ديگرى كه بار ديگر چهره دورويان را روشن ساخت اين بود كه پس از امر پيامبر صلى الله عليه و آله همه مردم بدون چون و چرا با اميرالمؤمنين عليه السلام بيعت كردند، ولى ابوبكر و عمر - با آنكه پيش از همه خود را براى بيعت به ميان انداخته بودند - قبل از بيعت به صورت اعتراض پرسيدند: آيا اين امر از طرف خداوند است يا از طرف رسولش (يعنى: از جانب خود مى گويى) ؟ حضرت فرمود: از طرف خدا و رسولش است.
آيا چنين مسئله بزرگى بدون امر خداوند مى شود» ؟ و نيز فرمود: آرى حق است از طرف خدا و رسولش كه على اميرالمؤمنين است.
در كنار بيعت مردان، فرصت مناسبى را هم براى بانوان تعيين كردند كه آنان نيز در خيمه بيعت حضور يابند. براى اين كار دستور دادند تشت بزرگى از آب آوردند
ص: 119
و پرده اى در وسط آن از يك سو تا سوى ديگر زدند به طورى كه آن را به دو قسمت تقسيم مى كرد و آن سوى پرده از اين سو ديده نمى شد.
آنگاه اميرالمؤمنين عليه السلام در يك سوى پرده مى نشست و دست مبارك را داخل آب مى گذاشت، و زنان در سوى ديگر پرده با قرار دادن دست خود در آب بيعت مى كردند و همزمان «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنينَ» مى گفتند و به حضرتش تبريك مى گفتند.
پيامبر صلى الله عليه و آله دستور بيعت را درباره همسران خود مؤكد داشتند به خصوص آنكه همه همسران حضرت - از جمله عايشه و حفصه - در اين سفر حضور داشتند.
بانوى بزرگ اسلام حضرت زهرا عليهاالسلام، ام هانى خواهر اميرالمؤمنين عليه السلام، فاطمه دختر حمزه و اسماء بنت عميس، همه از بانوانى بودند كه در اين بيعت غدير حاضر شدند. بانوان ديگرى نيز بيعت كردند كه به نامشان تصريح نشده، ولى دستور پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان «نساء المؤمنين» نشانگر حضور تعداد زيادى از بانوان در بيعت غدير است.
با بر پا شدن خيمه ها منادى پيامبر صلى الله عليه و آله نداى عمومى براى بيعت داد و اعلام كرد كه همه بايد در اين بيعت حضور داشته باشند و حتى يك نفر حق تخلف از آن را ندارد.
از آنجا كه بيعت سرشناسان مردم چه از مؤمنين و چه از منافقين لازم تر بود، پيامبر صلى الله عليه و آله تأكيد خاصى بر بيعت آنان نموده، قبل از ديگران بر حضور آنان تأكيد كرد.
همزمان با آماده سازى مراسم بيعت، پيامبر صلى الله عليه و آله اطلاع يافتند كه چند نفر از بزرگان منافقين براى فرار از بيعت از غدير خارج شده به سمت جُحفه حركت كرده اند. حضرت فورا افرادى را سراغ آنان فرستاد و آنان را بازگرداند و با شدت و خشم آنان را مورد مؤاخذه قرار داد.(1)
ص: 120
بيعت ابوبكر و عمر و منافقين در غدير(1)
پس اتمام خطبه غدير و دستور پيامبر صلى الله عليه و آله براى بيعت همگانى با اميرالمؤمنين عليه السلام، و بعد از بيعت مقداد و سلمان و ابوذر و حذيفه و ابن مسعود و عمار و بريده اسلمى، از اولين افرادى كه بايد براى بيعت حضور مى يافتند ابوبكر و عمر و عثمان و طلحه و زبير و معاويه و مغيره و ابوموسى اشعرى بودند كه پيامبر صلى الله عليه و آله تأكيد خاصى بر بيعت آنان داشت.
از بين آنان پيامبر صلى الله عليه و آله خطاب به ابوبكر و عمر فرمود: اى پسر ابى قحافه و اى عمر، با على بر صاحب اختيارى و اميرالمؤمنين بودن بعد از من بيعت كنيد.
آنها سؤال كردند: آيا اين امر از طرف خدا و رسولش است يا از طرف رسولش ؟ ! !
حضرت فرمود: آيا چنين امرى از طرف غير خدا امكان دارد ؟ بلى، امرى از طرف خدا و رسولش است كه او اميرالمؤمنين و امام المتقين و قائد الغُرِّ المُحَجَّلين است. در روز قيامت خدا او را بر پل صراط مى نشاند تا دوستانش را وارد بهشت و دشمنانش را وارد جهنم نمايد.
در اين باره ابوذر نيز مى گويد: گوساله و سامرى اين امت را ديدم كه به پيامبر صلى الله عليه و آله اعتراض كردند و گفتند: آيا اين حقى از طرف خدا و رسولش است ؟ حضرت غضب كرد و فرمود: مطلب حقى از طرف خدا و رسولش است. خداوند مرا به اين موضوع امر كرده است !
و در نقلى ديگر حضرت جواب داد: آرى، از امر خداوند جل و علاست، و بدانيد كه هر كس اين بيعت را بشكند كافر است، و هر كس از على اطاعت نكند كافر است، چرا كه سخن على سخن من، و امر او امر من است. هر كس با سخن على و امر او مخالفت كند با من مخالفت كرده است.
ص: 121
آنگاه همه آنان با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كردند. آن حضرت بار ديگر از آنان اقرار گرفت و آنان گفتند: شنيديم و اطاعت خدا و رسول را پذيرفتيم. حضرت پرسيد: خدا و رسولش بر شما شاهد باشند ؟ همگى گفتند: آرى شاهد باشند ! !
حضرت فرمود: بر يكديگر شاهد باشيد و حاضرين شما به غايبين برسانند و آنان كه شنيدند به كسانى كه نشنيده اند برسانند. آنان گفتند: قبول كرديم، يا رسول اللّه.
سپس به خيمه اميرالمؤمنين عليه السلام آمدند و با آن حضرت دست بيعت دادند و با جمله «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنين» به آن حضرت سلام دادند و تبريك گفتند. سپس براى اينكه رد گم كنند و كسى از توطئه هايشان بو نبرد، عمر در حالى كه بر كتف اميرالمؤمنين عليه السلام مى زد گفت: بَخٍ بَخٍ لَكَ يَابْنَ اَبى طالِبٍ، اَصْبَحْتَ مَوْلاىَ وَ مَوْلى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ: گوارايت باد اى پسر ابى طالب، خوشا به حالت اى پسر ابى طالب، اكنون مولاى من و هر مرد و زن مؤمنى شدى ! با اين همه وقتى بيعت كردند و بيرون آمدند گفتند: درباره آنچه گفت هرگز تسليم او نخواهيم شد.(1)
اينگونه بود كه سردمداران نفاق و اصحاب صحيفه با اين تأكيدات و پيمان هايى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از آنان گرفت از خيمه بيعت بيرون آمدند.
در مورد بيعت ابوبكر در غدير، در ماجراى غصب خلافت و بردن اميرالمؤمنين عليه السلام براى بيعت با ابوبكر، او تا چشمش به على عليه السلام افتاد فرياد زد: او را رها كنيد !
على عليه السلام فرمود: اى ابوبكر، چه زود جاى پيامبر را ظالمانه غصب كرديد ! تو به چه حقى و با داشتن چه مقامى مردم را به بيعت خويش دعوت مى نمايى ؟ آيا ديروز به امر خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله با من بيعت نكردى ؟(2)
ص: 122
همچنين ابوبكر و عمر از هر فرصتى براى تثبيت موقعيت غصبى خود استفاده مى كردند و حتى در فكر اين بودند كه گاهى غافلگيرانه از اميرالمؤمنين عليه السلام اظهار رضايتى بگيرند تا از آن به عنوان تبليغ به نفع خود استفاده كنند. روزى ابوبكر با اميرالمؤمنين عليه السلام در كوچه بنى النجار برخورد كرد و فرصت را غنيمت شمرده گفت: يا على، به خدا قسم اگر كسى كه به او اطمينان داشته باشم شهادت دهد كه تو به خلافت از من سزاوارترى، آن را به تو مى سپارم ! !
حضرت فرمود: اى ابوبكر، آيا احدى را مطمئن تر از پيامبر صلى الله عليه و آله سراغ دارى ؟
آن حضرت در چهار مورد براى من از تو و عمر و عثمان و عده اى از همراهيانت بيعت گرفت كه يكى از آنها روز غدير در بازگشت از حجة الوداع بود. آن روز همه شما گفتيد: شنيديم و اطاعت خدا و رسول را پذيرفتيم.
پيامبر صلى الله عليه و آله از شما پرسيد: خدا و رسولش بر شما شاهد باشند ؟ همگى گفتند: آرى، شاهد باشند. حضرت فرمود: پس بر يكديگر شاهد باشيد و حاضرين شما به غائبين برسانند و آنانكه شنيدند به نشنيده ها برسانند. شما گفتيد: قبول كرديم يا رسول اللّه !
سپس همگى برخاستيد و به پيامبر صلى الله عليه و آله و به من بخاطر اين كرامت خداوند تبريك گفتيد. عمر جلو آمد و بر كتف من زد و در حضور شما گفت: خوشا به حال تو اى پسر ابوطالب كه صاحب اختيار من و مؤمنين شدى !(1)
اهانت به پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام پس از بيعت در غدير(2)
برنامه بيعت همگانى در غدير بعد از خطبه تا غروب ادامه يافت، و پس از اداى نماز تا پاسى از شب طول كشيد و ادامه آن به روز بعد ماند. منافقين پس از بيعت در غدير، چندين بار با صراحت به پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله اهانت كردند.
ص: 123
از سوى ديگر، در فرصت هاى مناسبى كه براى پيامبر صلى الله عليه و آله پيش آمد، لازم مى دانست رفتارهاى منافقين در اثناء خطبه را به آنان گوشزد فرمايد، چه آنكه تمام گفته هايشان را جبرئيل به حضرت خبر داده بود، همان گونه كه عده اى از مؤمنين سخنان آنان را هنگام خطبه غدير شنيده و به پيامبر صلى الله عليه و آله گزارش داده بودند.(1)
به عنوان مثال، حضرت كسى را فرستاد و ابوبكر و عمر و دار و دسته آنان را فرا خواند و گفته هاى جسارت آميز آنان را برايشان يادآور شد و در اين باره از آنان سؤال فرمود. آنان به شدت انكار كردند و جالب تر اينكه بر انكار خود قسم ياد كردند كه هيچ سخن ناروايى نگفته اند.
و اما موارد اهانت منافقين پس از بيعت در غدير:
در روز نوزدهم ذى الحجه سال دهم هجرى و پس از خطبه غدير مراسم سه روزه بيعت همگانى همچنان ادامه داشت، و هر گروه از مردم كه بيعت مى كردند به خيمه هاى خود باز مى گشتند. منافقين نيز در خيمه هاى خود جمع شده بودند و از آن همه سربلندى غدير كه خط نفاق را خرد مى كرد و پيش مى رفت، اظهار تأسف و نگرانى مى كردند و اسرار دل خود را براى يكديگر بازگو مى كردند.
كم كم شب فرا رسيد و ادامه برنامه بيعت به فردا موكول شد و پس از نماز مغرب و عشا مردم به خيمه هاى خود بازگشتند تا استراحت كنند. آن شب خيمه زيد بن ارقم و حذيفه يمانى كنار خيمه منافقين قرار داشت.
آنان سخنِ سه نفر از منافقين را از خيمه مجاور شنيدند كه مى گفتند: به خدا قسم محمد احمق است اگر فكر مى كند كار خلافت بعد از او براى على به نتيجه خواهد رسيد ! !
ص: 124
ديگرى گفت: او را احمق حساب مى كنى ؟ ! آيا نمى دانى كه او ديوانه است ؟ !
سومى گفت: او را رها كنيد ! خواه احمق باشد و خواه ديوانه ! به خدا قسم هرگز آنچه او مى گويد نخواهد شد ! !
حذيفه از گفتار آنان غضبناك شد و گوشه خيمه آنان را بلند كرد و سر خود را داخل خيمه برده به آنان گفت: در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله زنده است و وحى خدا نازل مى شود چنين كارى مى كنيد ؟ ! به خدا قسم صبح گفتار شما را به آن حضرت خبر خواهم داد.
گفتند: اى حذيفه، آيا تو اينجا بودى و گفته ما را شنيدى ؟ ! آنچه شنيدى بر ما كتمان كن كه حق همسايگى امانتدارى است ! ! حذيفه گفت: اين مورد از حق امانتدارى همسايه نيست و نه اين مجلس شما از آنگونه است ! من دلسوز خدا و رسولش نيستم اگر اين ماجرا را از آن حضرت كتمان كنم.
گفتند: اى حذيفه، هر كارى مى خواهى انجام ده. به خدا قسم ما هم براى او قسم ياد خواهيم كرد كه چنين سخنى نگفته ايم و تو به ما نسبت دروغ مى دهى ! تو خيال مى كنى پيامبر سخن تو را مى پذيرد و گفته ما را تكذيب مى كند در حالى كه ما سه نفريم ! ! حذيفه گفت: اما براى من مهم نيست، وقتى حق دلسوزى را نسبت به خدا و رسولش ادا كنم. پس هر چه مى خواهيد بگوييد !
صبح روز بيستم پس از نماز و قبل از شروع مراسم بيعت، حذيفه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد در حالى كه على عليه السلام با شمشير حمايل كرده در كنار حضرت بود. او گفتار منافقين را به حضرت خبر داد. پيامبر صلى الله عليه و آله هم سراغ آنان فرستاد و آمدند. حضرت پرسيد: شما چه گفته ايد ؟ گفتند: به خدا قسم ما چيزى نگفته ايم. اگر خبرى درباره ما به تو رسيده به ما دروغ بسته شده است ! !
در اينجا جبرئيل بار ديگر آيه 74 سوره توبه را براى تكذيب آنان آورد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ» : «قسم ياد مى كنند كه نگفته اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده اند» .
ص: 125
اميرالمؤمنين عليه السلام در اينجا فرمود: بگذار هر چه مى خواهند بگويند. به خدا قسم قلب من در سينه ام مى تپد و شمشيرم بر دوشم است. اگر قصد سوئى كنند من هم مقابله خواهم كرد.(1)
با طلوع آفتاب روز بيستم مراسم بيعت ادامه يافت و آخرين گروه هاى مردم براى بيعت با پيامبر و اميرالمؤمنين عليهاالسلام به خيمه هاى آن دو بزرگوار مى آمدند.
در نقطه اى ديگر از غدير خم مقداد از كنار گروهى از منافقين عبور مى كرد كه شنيد يكى از آنان به بقيه مى گويد:
اصحاب كسرى و قيصر در لباس هاى خَز و نقش دار و حرير و بافته زندگى مى كنند در حالى كه ما همراه او در دو چيز خشن زندگى مى كنيم: هم غذاى خشن مى خوريم و هم لباس خشن مى پوشيم ! اكنون هم كه مرگش نزديك شده و روزگارش به پايان رسيده و اجلش فرا رسيده مى خواهد خلافت را بعد از خود به دست على دهد. بدانيد به خدا قسم كه خواهد دانست ... » ! !
مقداد از كنار آنان رد شد و نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و به آن حضرت خبر داد. پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد ندا دهند: «الصلاة جامعة» ، و اين بدان معنى بود كه همه جمع شوند. منافقين گفتند: مقداد كار ما را گزارش داده است ! ! اكنون برخيزيم كه بر ضد گزارش او قسم ياد كنيم ! آنان آمدند تا در مقابل پيامبر صلى الله عليه و آله نشستند و گفتند: پدران و مادرانمان به قربانت يا رسول اللّه ! قسم به آن كه تو را به حق مبعوث كرده و به پيامبرى كرامت داده و تو را از همه بشر برگزيده ! آنچه به تو خبر رسيده ما نگفته ايم !
در اينجا بار ديگر پيامبر صلى الله عليه و آله آيه 74 سوره توبه را تلاوت فرمود: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ ... » : «به خدا قسم ياد مى كنند كه نگفته اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلامشان گفته اند ... » .(2)
ص: 126
منافقين در خلوت همچنان اقرار به شكست خود و عظمت ماجراى غدير مى نمودند. اين شكست آتش كينه آنان را شعله ور مى كرد، ولى چون خود را از هر تلاشى عاجز مى ديدند براى خالى كردن غيظ خود دست به كارهاى احمقانه اى مى زدند و در دنياى كفر آميز خود به استهزاء مى پرداختند.
در حالى كه عده اى از آنان كنار يكديگر جمع شده بودند و از آنچه اتفاق افتاده بود تأسف مى خوردند، سوسمارى از كنار آنان عبور كرد. يكى از آنان گفت: اى كاش محمد اين سوسمار را به جاى على امير ما قرار مى داد ! ابوذر سخن آنان را شنيد و براى پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرد. حضرت سراغ آنان فرستاد و آنان را حاضر نمود و خبر ابوذر را برايشان بازگو كرد.
آنان در حالى كه ابوذر را در برابر خود مى ديدند انكار كردند و بر اين انكار خود قسم ياد كردند ! ولى از طرف خداوند بار ديگر آيه 74 سوره توبه در ردّ آنان آمد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ» : «به خدا قسم ياد مى كنند كه نگفته اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده اند» .
سپس پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آسمان سايه نينداخته و زمين بر خود حمل نكرده راستگوتر از ابوذر، و بعد از آن فرمود: جبرئيل برايم خبر آورده كه روز قيامت قومى را مى آورند كه امام آنان سوسمار است ! مواظب باشيد كه شما نباشيد ! ! آنگاه آيه 71 سوره اسراء را شاهد آورده فرمود: خداوند تعالى مى فرمايد: «يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ اُناسٍ بِاِمامِهِمْ» : «روزى كه هر گروهى از مردم را با امامشان فرا مى خوانيم» .(1)
ابوذر مى گويد: گوساله و سامرى اين امت را ديدم كه به پيامبر صلى الله عليه و آله اعتراض كردند و گفتند: آيا اين حقى از طرف خدا و رسولش است ؟ حضرت غضب كرد و فرمود: مطلب حقى از طرف خدا و رسولش است. خداوند مرا به اين موضوع امر كرده است !
ص: 127
وقتى به عنوان «اميرالمؤمنين» بر آن حضرت سلام كرديم، ابوبكر و عمر رو به يارانشان معاذ و سالم و ابوعبيده كردند و هنگامى كه پس از سلام بر على عليه السلام از خانه او خارج مى شدند به آنان گفتند: اين مرد را چه شده است كه دائما مقام پسر عمويش را بالا مى برد ! و يكى از آن دو گفت: كار پسر عمويش خوب خواهد شد ! و همگى گفتند: مادامى كه على زنده است نزد او براى ما خيرى نخواهد بود ! !
سليم مى گويد: گفتم: اى ابوذر، اين سلام كردن بعد از حجة الوداع بود يا قبل از آن ؟ گفت: سلام كردن اول قبل از حجة الوداع و سلام دوم بعد از حجة الوداع بود.(1)
5 - خشم ابوبكر و عمر از بيعت در غدير(2)
اهانت هاى ابوبكر و عمر و ساير منافقين به پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير متعدد است. ولى در چند جا به خصوص نام ابوبكر و عمر و اهانتشان برده شده، كه از جمله اين مورد است:
پس از بيعت ابوبكر و عمر در غدير، نفاق باطنى آن قدر اجازه نداد كه از در خيمه حضرت فاصله بگيرند. آن دو گويى از زندانى آزاد شده باشند، همانجا سخن ناروايى بر زبان آوردند كه بُريده اسلمى گفته آنان را شنيد و فورا به حضرت گزارش داد.
قسمت حساس اين ماجرا چنين است:
ابوبكر و عمر از خيمه اميرالمؤمنين عليه السلام خارج شدند در حالى كه دست در دست هم داشتند و در آن حال مى گفتند: وَاللّه لا يُسَلَّمُ لَهُ شَيْئا مِمّا قالَ ابَدا: به خدا قسم هرگز چيزى از آنچه گفت برايش با سلامتى به نتيجه نخواهد رسيد !
اين سخنِ آنان را نوجوانى از انصار شنيد و به آنان گفت: مگر پيامبر چه فرموده كه شما گفتيد: به سلامتى انجام نمى شود ؟ ! ابوبكر و عمر به او گفتند: تو را چه به اين سخنان ؟ ! سراغ كارت برو !
ص: 128
بريده گفت: به خدا قسم براى خدا و رسولش دلسوزانه رفتار نكرده ام اگر از كنار اين مطلب بگذرم ! گفتند: به خدا قسم، در اين صورت براى پيامبر قسم ياد خواهيم كرد و او ما را تصديق مى كند و تو را تكذيب مى نمايد. (با توجه به اينكه اين گفتگوها بيرون خيمه بيعت انجام مى شد) بريده گفت: به خدا قسم من از كنار خيمه پيامبر صلى الله عليه و آله حركت نخواهم كرد تا آنكه يا آن حضرت بيرون آيد و يا به من اجازه ورود داده شود.
سپس به خيمه پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و اجازه گرفت و داخل شد و گفت: پدر و مادرم به قربانت يا رسول اللّه، ابوبكر و عمر از نزد شما خارج شدند در حالى كه مى گفتند: به خدا قسم هرگز چيزى از آنچه گفت برايش به سلامتى به نتيجه نخواهد رسيد. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: تو را به خداى كعبه اين را گفتند ؟ ! خداوند آنچه آنان گفتند، و سزاوارشان بود كه بگويند، به من خبر داده بود. آنان را نزد من آوريد.
آنان را آوردند و حضرت پرسيد: لحظاتى پيش چه گفتيد ؟ گفتند: قسم به خدايى كه جز او خدايى نيست، ما چيزى نگفتيم !
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: به خدا قسم اين جوان از شما راستگوتر است، و خدا هم گفته شما را به من خبر داده است، و درباره اين انكار شما آيه اى از قرآن بر من نازل كرده است: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ إِسْلامِهِمْ ... » .(1)
نكته جالبى است كه خداوند همه اقدامات منافقين را به پيامبرش خبر داده بود، و حضرت از كوچك ترين حركات آنان آگاه بود. از آن جالب تر اينكه حضرت به خود آنان اين مطلب را فرمود، و آنان به قدرى جَرىّ بودند كه با علم به خبر داشتن پيامبر صلى الله عليه و آله باز هم دست از اقدامات خود بر نمى داشتند، حتى در پشت خيمه اى كه حضرت در آن است و مراسم بيعت در آن انجام مى شود !
مورد ديگر ماجراى حارث فهرى و عذاب الهى است، كه در ادامه و در عنوان خود در اين بخش و همين مجلد آمده است.
ص: 129
براى توضيح بيشتر در مورد آيه «يَحلِفونَ بِاللّه ِ ما قالوا وَ لَقَد قالوا كَلِمَةَ الكُفرِ بَعدَ إسلامِهِم ... » ، مراجعه شود به همين فصل اول «تاريخ و ماجراى غدير» ، بخش ششم «ماجراهاى سه روزه غدير» ، قسمت سوم «ماجراهاى پس از خطبه غدير» ، هفتم «منافقين پس از خطبه غدير» ، كه در همين مجلد آمده است.
مراسم همزمان با بيعت در غدير(1)
براى آنكه عصاره خطبه يك ساعته غدير براى همه معلوم شده و نقطه تمركز اين خطابه جهانى تا ابد روشن باشد، مسئله اعلان عمومى آن در نظر گرفته شد. از آثار اين برنامه آن بود كه عده اى مريض القلب نتوانند فرازهاى ديگرى از خطبه را با اهميت تر از فراز اصلى آن نشان دهند و مسير فكرى خطبه را به انحراف بكشانند.
در حالى كه مردم به نوبت براى بيعت مى آمدند، پيامبر صلى الله عليه و آله به منادى خود دستور داد تا در جاى جاى غدير گردش كند و پيام اصلى غدير را با صداى بلند بين مردم تكرار كند كه متن آن از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله چنين تعيين شد: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.
سيل جمعيتى كه در هر سوى بيابان غدير در انتظار نوبت بيعت بودند، ناگهان با منادى پيامبر صلى الله عليه و آله رو به رو شدند كه با صداى بلند عصاره غدير را در گوش مردم تكرار مى كرد و بار ديگر توجه آنان را به نقطه حساس غدير جلب مى نمود.
نتيجه اين اعلام آن بود كه همه بدانند آن مراسم مفصل بر گِرد اين جمله در طواف است، و اگر اين فراز غدير ناديده گرفته شود حق بزرگ پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ضايع شده است. در نگاهى ديگر اگر كسى مفهوم اين جملات را دريابد همه غدير را دريافته است، و درك كامل اين عبارات جز در سايه فهم همه جوانب واقعه غدير امكان پذير نخواهد بود.(2)
ص: 130
خداوند شاهد بيعت غدير(1)
يكى از قرائن مهم در كنار جمله «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... » - كه مبيّن معناى آن هم هست - اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله در چندين مورد خدا را بر اين ابلاغ شاهد گرفتند كه در هيچ يك از احكام الهى چنين نكردند.
پيرو آن چندين بار از مردم خواستند حاضرين به غائبين اطلاع دهند، كه اين را هم در هيچ يك از احكام الهى نفرمودند.
همچنين هر عهد و پيمانى احتياج به شاهد و ضامنى دارد، تا در صورت انكار به او مراجعه شود. پيامبر صلى الله عليه و آله شاهد و گواهِ اين بيعت را خداوند و خودش و ملائكه و بندگان صالح خدا تعيين كردند و فرمودند:
بگوئيد: خدا را بر اين مطلب شاهد مى گيريم، و تو نيز بر ما شاهد هستى و هر كس كه خدا را اطاعت مى كند و ملائكه خداوند و لشكر او و بندگانش را شاهد مى گيريم، و خداوند از هر شاهدى بالاتر است.
آمرزش پس از بيعت در غدير(2)
پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازى از يازدهمين و آخرين بخش از خطبه غدير و پس از بيان مسئله بيعت، بار ديگر از سر دلسوزى فرمود: اى مردم، آنچه به شما گفتم بگوييد و به على با عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كنيد.
آنگاه آيه 285 سوره بقره: «وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ» را به عنوان كلمه سمع و طاعت در كلام خود آورده و فرمود:
بگوييد شنيديم و اطاعت كرديم. پروردگارا مغفرت تو را مى خواهيم و بازگشت به سوى توست:
ص: 131
مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا الَّذى قُلْتُ لَكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلى عَلِىٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ، وَ قُولُوا: «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ» : اى مردم، آنچه به شما گفتم بگوييد، و به على به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كنيد و بگوييد: «شنيديم و اطاعت كرديم پروردگارا مغفرت تو را مى خواهيم و بازگشت به سوى توست» .
لقب «اميرالمؤمنين» در بيعت غدير(1)
در مراسم بيعت همگانى در غدير، همه حاضرين و حتى بانوان ابتدا وارد خيمه پيامبر صلى الله عليه و آله شده به عنوان قبول و اقرار به آنچه در خطابه غدير درباره ولايت و امامت بيان فرمود، با آن حضرت دست بيعت دهند. سپس به خيمه اميرالمؤمنين عليه السلام بروند و به عنوان تسليم و اطاعت در برابر مقام ولايت او سه كار انجام دهند: يكى اينكه بيعت كنند، و ديگر اينكه «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنين» بگويند، و سوم اينكه به آن حضرت اين مقام با عظمت را تبريك بگويند.
اميرالمؤمنين عليه السلام، در ماجرايى كه بر طلحه اتمام حجت فرمود، نام عمر و سلام به حضرت به عنوان «اميرالمؤمنين» و اينكه حجت بر او تمام شده را آوردند:
ابان از سليم نقل مى كند در گفتگويى كه اميرالمؤمنين عليه السلام با منافقين و دشمنان در زمان عثمان داشت، از جمله حضرت فرمود: اى طلحه، دليل بر بطلان آنچه بدان شهادت دادند، سخن پيامبر صلى الله عليه و آله است كه در روز غدير خم فرمود: «هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم على هم نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است» . من چگونه مى توانم بر آنان صاحب اختيارتر از خودشان باشم در حالى كه آنان اميران و حاكمان بر من باشند ؟ !
دليل بر دروغ و باطل و ناحقشان اين است كه آنان به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله بر من به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كردند.
ص: 132
و اين مطلب بر آنان (ابوبكر و عمر) و بر تو (اى طلحه) به خصوص و بر اين كه همراه توست - يعنى زبير - و بر همه امت و بر اين دو نفر - و حضرت به سعد بن ابى وقاص و عبدالرحمان بن عوف اشاره كردند - و بر اين خليفه ظالم شما - يعنى عثمان - حجت است.(1)
سلام ابوبكر و عمر به لقب «اميرالمؤمنين»(2)
ماجراى سلام كردن ابوبكر و عمر به على بن ابى طالب عليه السلام با لقب «اميرالمؤمنين» در موارد متعددى بيان شده است. از جمله:
ابان مى گويد: سليم گفت: در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله به عده اى كه گِرد هم نشسته بودند برخوردم كه در ميان آنان - جز سلمان و ابوذر و مقداد و محمد بن ابى بكر و عمر بن ابى سلمه و قيس بن سعد بن عباده - كسى غير از بنى هاشم نبود.
اميرالمؤمنين عليه السلام پس از بيان اهانت ابوبكر و عمر در غدير فرمود: ... از همه اينها مهم تر اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله هشتاد نفر - كه چهل نفر از عرب و چهل نفر از عجم بودند جمع كرد و اين دو نفر هم در بين آنان بودند، و آن عده به عنوان «اميرالمؤمنين» بر من سلام كردند.
سپس فرمود: من شما را شاهد مى گيرم كه على برادر من و وزيرم و وارث من و خليفه ام در امتم و وصىِّ من در خاندانم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من است. به او گوش فرا دهيد و او را اطاعت كنيد.
در ميان آن عده، ابوبكر و عمر و عثمان و طلحه و زبير و سعد بن ابى وقاص و عبدالرحمان بن عوف و ابوعبيده و سالم و معاذ بن جبل و عده اى از انصار بودند. سپس فرمود: من خدا را بر شما شاهد مى گيرم.
ص: 133
سپس على عليه السلام رو به مردم كرد و فرمود: سبحان اللّه از ابتلا به اين دو نفر و فتنه ايشان يعنى گوساله و سامريشان، كه در قلوب اين امت جا گرفته است !(1)
پس از غصب خلافت، عمران بن حصين به ابوبكر گفت: تو در روز غدير از كسانى بودى كه به على به عنوان اميرالمؤمنين، سلام دادى ! آيا آن روز را به ياد مى آورى يا فراموش كرده اى ؟ ابوبكر گفت: يادم هست !(2)
بريده اسلمى به عنوان اعتراض به ابوبكر در غصب خلافت گفت: تو در روز غدير از كسانى بودى كه به على بن ابى طالب «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنينَ» گفتى. آن روز در خاطرت هست يا فراموش كرده اى ؟
ابوبكر گفت: به ياد دارم. بريده گفت: آيا براى احدى از مسلمين سزاوار است بر اميرالمؤمنين امارت داشته باشد ؟ ! عمر گفت: نبوت و امامت در يك خاندان جمع نمى شود !
بريده در پاسخ اين آيه را خواند: «بر مردم حسد مى برند نسبت به آنچه خداوند از فضل خويش به آنان عطا كرده است. ما به آل ابراهيم كتاب و حكمت داديم و به آنان مُلك عظيم عنايت كرديم» . سپس گفت: پس خداوند نبوت و ملك را براى آنان جمع كرده است.
عمر غضب كرد و دستور داد او را از مسجد بيرون كردند؛ و هميشه نسبت به بريده نگاه غضب آلود داشت ! !(3)
ص: 134
ابان مى گويد: با حسن بصرى ملاقات كردم و به او گفتم: اگر خلافت از طرف خدا و رسولش فقط براى على عليه السلام باشد نه براى ديگرى، آيا بدعت ابوبكر و عمر را مثل بدعت عثمان و طلحه و زبير حساب مى كنى ؟
حسن بصرى گفت: اى احمق، مبادا بگويى: اگر براى او باشد ... ! به خدا قسم خلافت براى على است و براى آنان نيست. چگونه فقط براى او نباشد بعد از آن چهار خصلت كه موثقين بى شمار از پيامبر صلى الله عليه و آله برايم نقل كرده اند.
پرسيدم: آن چهار خصلت كدامند ؟ گفت: سخن پيامبر صلى الله عليه و آله و منصوب نمودن او در روز غدير خم؛ و كلام آن حضرت در جنگ تبوك كه: تو نسبت به من همچون هارون نسبت به موسى هستى به جز پيامبرى. اگر غير از پيامبرى چيز ديگرى هم بود حضرت آن را استثنا مى كرد و يقينا مى دانيم كه خلافت غير از نبوت است. ديگر اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله به ابوبكر و عمر - كه دو نفر از هفت نفر بودند - دستور داد تا به على عليه السلام به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كنند.(1)
حضور ملائكه پس از بيعت در غدير(2)
يكى از مطالب بسيار مهم كه در روايات به آن اشاره شده، دو مورد حضور بلكه ظهور ملائكه در غدير است:
پس از مراسم بيعت در غدير، مردى زيبا صورت و خوشبوى را ديدند كه در كنار مردم ايستاده بود و مى گفت: به خدا قسم روزى مانند امروز هرگز نديدم. چقدر كار پسر عمويش را مؤكد نمود، و براى او پيمانى بست كه جز كافر به خدا و رسولش آن را بر هم نمى زند. واى بر كسى كه پيمان او را بشكند !
ص: 135
در اينجا عمر نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: شنيدى اين مرد چه گفت ؟ ! حضرت فرمود: آيا او را شناختى ؟ گفت: نه. حضرت فرمود: او روح الامين جبرئيل بود. تو مواظب باش اين پيمان را نشكنى، كه اگر چنين كنى خدا و رسول و ملائكه و مؤمنان از تو بيزار خواهند بود !(1)
در روز غدير بر فراز سر آن جمعيت صد و بيست هزار نفرى، درهاى آسمان پيش چشم همه گشوده شد و چشمان مردم لحظاتى بر پشت پرده باز شد و ملائكه را ديدند كه مردم را امر به پيروى از على بن ابى طالب عليه السلام مى نمايند.
پس از آنكه جبرئيل به شكل اسب سوارى نورانى و معطر بعد از اتمام مراسم بيعت در غدير ظاهر شد، ملائكه از آسمان ديده شدند كه بر مردم مشرف شده و ندا مى كنند: هذا وَلِىُّ اللّه ِ فَاتَّبِعُوهُ، وَ اِلاّ حَلَّ بِكُمُ عَذابُ اللّه ِ فَاحْذَرُوهُ: اين ولى خداست، پيرو او باشيد وگرنه عذاب خدا بر شما نازل مى شود، پس از آن بر حذر باشيد.
همچنين عصر روز بيستم ذى الحجه روز سوم غدير و ساعات پايانى برنامه سه روزه بود. از يك سو صد و بيست هزار نفر مرد و زن حاضر در غدير بدون استثنا با مقام نبوت و سپس با مقام ولايت بيعت كرده بودند. از سوى ديگر غيظ منافقين به درجه اعلا رسيده و آماده انفجار بود. در چنين شرايطى پيامبر صلى الله عليه و آله فضيلت بلندى از مناقب على عليه السلام بر زبان جارى فرمود و همين جرقه اى بر دل منافقين شد كه كينه توزانه سخنانى بر زبان جارى كنند.
در طول اين سه روز پيامبر صلى الله عليه و آله در هر مناسبتى فضايل و مناقب اميرالمؤمنين و اهل بيتش عليهم السلام را براى مردم بيان مى فرمود. در آن لحظات عده اى از اصحاب خدمت حضرت جمع بودند كه ابوبكر و عمر و مغيره و عده اى ديگر از منافقين نيز در ميان آنان بودند، و حارث فهرى از بين آنها آمادگى بيشترى براى جسارت داشت و در واقع
ص: 136
زبان منافقين به حساب مى آمد. از جمله پيامبر صلى الله عليه و آله نمونه هايى از آيات و معجزات ظهور يافته درباره اميرالمؤمنين عليه السلام را باز شمرد و فرمود:
آيا شما را كفايت نكرد همين روز غدير خم ؟ آنگاه كه رسول اللّه او را به ولايت منصوب نمود، درهاى آسمان را ديديد كه باز شده و ملائكه از آنجا بر شما مشرف شده و ندا مى كنند: هذا وَلِىُّ اللّه ِ. فَاتَّبِعُوهُ، وَ اِلاّ حَلَّ بِكُمُ عَذابُ اللّه ِ، فَاحْذَرُوهُ: اين ولى خداست. پيرو او باشيد، و گرنه عذاب خدا بر شما نازل مى شود. از آن بر حذر باشيد.(1)
بيعت در غدير بيعت با خدا(2)
همان طور كه تمام احكام و مسائلى كه مربوط به دين است آنگاه ارزش پيدا مى كند كه اتصال به خداوند داشته باشد و فرمانش از جانب الهى صادر شده باشد، بيعت غدير هم كه در واقع التزام به همه فرامين الهى است احتياج به پشتوانه الهى دارد.
پيامبر صلى الله عليه و آله در اين مورد تأكيد خاصى داشتند كه اين بيعت نه تنها از جانب خداوند دستور داده شده، بلكه در حكمِ بيعت با خود خداوند است، و هم اشاره داشتند كه با خداوند بيعت كنيد، و با من و على و حسن و حسين و امامان بيعت كنيد. در اين باره جملات زير را فرمودند:
اين بيعت از جانب خداوند و به امر اوست.
آنان كه اين بيعت را انجام مى دهند در واقع با خدا بيعت مى كنند.
من با خدا بيعت كرده ام و على هم با من بيعت كرده است.
با خداوند بيعت كنيد، و با من و على و حسن و حسين و امامان بيعت كنيد.
ص: 137
آنان كه در بيعت نمودن با او از يكديگر سبقت بگيرند رستگارانند و در باغ هاى نعمت خواهند بود.
هر كس اين بيعت را بشكند بر ضرر خود كار كرده، و هر كس به آنچه با خدا عهد كرده وفا كند خداوند به او اجر عظيم عنايت مى فرمايد.
به بيان ديگر:
غدير همان اندازه كه يك اعتقاد بود يك دستور نيز بود. دستورى به گستردگى جوانب مختلف آن، كه مجموعه اى از ايمان و اطاعت و پيمان در يك سو و حمد و سپاس و تشكر از اين نعمت در سوى ديگرِ آن به چشم مى خورد.
اين فرامين خاص كه در غدير به مردم داده شد وظايف آنان را در آن مقطع خاص به عنوان مقدمه اى براى آينده ها تعيين كرد.
جالب است كه آيات قرآن پشتيبانِ اين اوامر غديرى است كه مستقيما در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله بدان ها استشهاد شده است. آياتى كه به اين عنوان در غدير به صورت تركيب و تضمين در كلام حضرت ديده مى شود 10 آيه است. يكى آيه 10 سوره فتح است:
«إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللّه يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرا عَظِيما»(1):
«كسانى كه با تو بيعت مى كنند در واقع با خدا بيعت مى كنند دست خداوند بر روى دست آنان است پس هر كس بيعت را بشكند اين شكستن بر ضرر خود اوست و هر كس به آنچه با خدا عهد بسته وفادار باشد خداوند به او اجر عظيمى عنايت خواهد كرد» .
اين آيه از سه بُعد قابل بررسى است:
ص: 138
پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازى از بخش نهم خطبه غدير نقطه تمايز اين بيعت را خاطر نشان كرد و فرمود: من با خدا بيعت كرده ام و على با من بيعت كرده است، و من از جانب خدا براى او از شما بيعت مى گيرم. آنگاه حضرت به آيه 10 سوره فتح استناد كرد:
مَعاشِرَ النّاسِ، اِنّى قَدْ بَيَّنْتُ لَكُمْ وَ اَفْهَمْتُكُمْ، وَ هذا عَلِىٌّ يُفْهِمُكُمْ بَعْدى. اَلا وَ اِنّى عِنْدَ انْقِضاءِ خُطْبَتى اَدْعُوكُمْ اِلى مُصافَقَتى عَلى بَيْعَتِهِ وَ اْلاِقْرارِ بِهِ، ثُمَّ مُصافَقَتِهِ بَعْدى.
اَلا وَ اِنّى قَدْ بايَعْتُ اللّه َ وَ عَلِىٌّ قَدْ بايَعَنى، وَ اَنَا آخِذُكُمْ بِالْبَيْعَةِ لَهُ عَنِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ. «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه َ يَدُ اللّه ِ فَوْقَ اَيْديهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَاِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ اَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه َ فَسَيُؤْتيهِ اَجْرا عَظيما» :
اى مردم، من برايتان روشن كردم و به شما فهمانيدم، و اين على است كه بعد از من به شما مى فهماند. بدانيد كه من پس از پايان خطابه ام شما را به دست دادن با من به عنوان بيعت با او و اقرار به او، و بعد از من به دست دادن با خود او فرا مى خوانم. بدانيد كه من با خدا بيعت كرده ام و على با من بيعت كرده است، و من از جانب خداوند براى او از شما بيعت مى گيرم. (خداوند مى فرمايد: )(1) «كسانى كه با تو بيعت مى كنند در واقع با خدا بيعت مى كنند دست خداوند بر روى دست آنان است پس هر كس بيعت را بشكند اين شكستن بر ضرر خود اوست و هر كس به آنچه با خدا عهد بسته وفادار باشد خداوند به او اجر عظيمى عنايت خواهد كرد» .
... مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ ؟ فَإِنَّ اللّه يَعْلَمُ كُلَّ صَوْتٍ وَ خافِيَةَ كُلِّ نَفْسٍ ... ، وَ مَنْ بايَعَ فَإِنَّما يُبايِعُ اللّه، «يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ» .
مَعاشِرَ النّاسِ، فَبايِعُوا اللّه وَ بايِعُونى وَ بايِعُوا عَلِيّا اميرَالْمُؤْمِنينَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ
ص: 139
وَ الائِمَّةَ مِنْهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ كَلِمَةً باقِيَةً؛ يُهْلِكُ اللّه مَنْ غَدَرَ وَ يَرْحَمُ مَنْ وَفى «فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرا عَظِيما» :
اى مردÙ