بسم الله الرحمن الرحيم

ص: 2

مقالات برگزیده فام

عنوان کتاب: مقالات برگزیده فام (فراخوان ایده های مسجدی)

تهیه: دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد، دبیرخانه فام

ویراستار: مهدیه اکبریان مهر

طراح جلد: محمد جواد زهادت

صفحه آرایی: سیدمهدی حسینی

نوبت چاپ: اول، مرداد ماه 93

ناشر: دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد

نشانی: قم، 45 متری آیت الله صدوقی چه، 20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103

کد پستی: 3713163431

تلفن: 36 - 32923835 - 025

دورنگار: 32923837 - 025

شمارگان: 1000 نسخه چاپ: اسراء

نشانی اینترنتی: www.masjed.ir

مراکز پخش:

1. قم، 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله علیه 20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103

2. تهران خیابان جمهوری اسلامی خیابان سعدی شمالی، کوچه صفامنش

مجتمع محراب مرکز رسیدگی به امور مساجد/ تلفن: 4-66346941-021

ص: 3

برنامه ریزی فرهنگی برای کتابخانه های مساجد کشور پیشنهاد روش شناسی تفصیلی/حیدر مختاری...328

بررسی تأثیر کلاس های تفسیر قرآن، شخصیت و سیره شناسی حضرت زهرا علیها السلام بر عزت نفس، سلامت عمومی و پرخاشگری نوجوانان دختر در مسجد ملک شهر اصفهان در سال 1392/ مهدی صالحی...340

نظریه عدالت نفسانی حداقلی در ائمه جماعت مساجد/حسین کاویار...392

ارزیابی قابلیت های توسعه گردشگری مساجد در ایران/محمد صادقی...414

ص: 5

فعالان مسجدی خواهد بود.

اما آنچه پیش رو دارید مقالات برتری است که در بخش مقالات و پایان نامه ها به دبیرخانه فراخوان ارسال گردیده و در فرآیند ارزیابی و داوری حائز رتبه گردیده اند.

امید است با ارائه دیدگاه ها و نظرات سازنده و همچنین ایده های تحول بخش خود یاری رسان خادمان خویش در مرکز رسیدگی به امور مساجد باشید بر خود لازم می دانیم از زحمات خالصانه همکاران گرانقدر در دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز صمیمانه قدردانی نمائیم.

مرکز رسیدگی به امور مساجد

معاونت فرهنگی - اجتماعی

ص: 7

آن ها هستیم این مسئله پیش از این توسط شهید مطهری و ذیل مسئله تحول در سازمان روحانیت مطرح شده است. همچنین مقام معظم رهبری نیز این مهم را مکرراً در دیدارهای خود با اصحاب حوزه مطرح نموده اند.

اگرچه در لبیک به ندای رهبر انقلاب حوزه علمیه تحولات قابل تقدیری را از خود نشان داده است اما همچنان این تحولات پاسخگوی نیازهای جامعه نیستند. از طرف دیگر ظرفیت های فراوانی هستند که با برنامه ریزی می توان آن ها را به فعلیت رساند از آن جمله انبوه دانشجویان در رشته های علوم انسانی و استعدادهای فراوان در حوزه های علمیه که آمادگی هدایت به سمت معارف مورد نیاز جامعه که از طریق مساجد قابل انتقال اند دارند.

نویسنده در این مقاله طرح اولیه رشته اداره امور مساجد را ارائه می دهد و البته معتقد است این طرح در ابتدای راه است و با استفاده از نظر خبرگان حوزه و دانشگاه قابل تقویت و تکمیل بوده و به واسطه همت های بلند و مخلصانه قابلیت اجرا خواهد یافت.

محقق در پی بررسی پیشینه پژوهش های مرتبط مقاله و یا پژوهشی مستقل در این موضوع را نیافت. در عین حال در بین تحقیقات فراوانی که مسجد و یا برنامه درسی را به نحو کلی و مستقل مورد توجه قرار داده اند به نکات قابل توجهی دست یافت. کاستی عمده اقدامات و پژوهش های گذشته که ضرورت طراحی این رشته را نمایان می سازد را ذیل دو عنوان کلی می توان ذکر نمود. اولین کاستی در اقدامات صورت گرفته ناظر به عدم نگاه تخصصی به موضوع مسجد است. در رشته های مرتبط درسی به بررسی کلی مدیریت فرهنگی پرداخته شده است و آموزش های لازم و تخصصی در باب مسجد ارائه نمی شود مثل برنامه درسی کارشناسی ارشد مدیریت فرهنگی دومین کاستی ناظر به عدم توجه به جامعیت و گستردگی موضوع مسجد و بازنمایی آن در برنامه درسی است. تنوع کارکردی مسجد چه در نگاه خرد ناظر به یک مسجد (خاص و کلان مجموعه) مساجد و نگاه سیاستی اقتضا می کند که انبوهی از گرایش های آموزشی و تحقیقاتی را ذیل رشته مذکور لحاظ نمود.

با توجه به ضرورت ها و کاستی های ذکر شده هدف این پژوهش ارائه الگوی اولیه برنامه درسی رشته مدیریت امور مساجد است. سؤال اصلی پژوهش ناظر به مختصات مطلوب رشته خواهد بود؛ اینکه الگوی مطلوب برنامه ریزی درسی،چیست نیازهای جامعه و مسجد که بایستی در برنامه لحاظ شوند ویژگی های ورودی ها کدامند و اهداف دوره چه خواهند بود از

ص: 10

سؤالات فرعی این تحقیق خواهند بود.

روش پژوهش -توصیفی- تحلیلی خواهد بود محقق با بررسی کتابخانه ای تحقیقات و مستندات گذشته تلاش دارد به سؤالات مذکور در تحقیق پاسخ دهد.

دانشگاه / دانشکده کتب مقدس: در ادیان مختلف دانشگاه هایی با عنوان کتاب مقدس آن دین تأسیس گردیده است. نمونه این دانشگاه ها دانشگاه انجیل (1) است که در آن محور اصلی کتاب مقدس انجیل می باشد و کلیه آموزش ها و پژوهش ها حول کتاب مقدس صورت می پذیرد. تفاوت این دانشگاه ها با مدارس علوم دینی مسیحی مستثنی کردن فلسفه از برنامه درسی می باشد. عمدتاً این دانشگاه ها تا سطح کارشناسی می باشند. (2) چنین رشته ها و دانشکده هایی شبیه دانشکده های علوم قرآنی در کشورهای اسلامی می باشد.

دانشگاه اخلاقی: دانشگاهی که فرامین اخلاقی در آن رعایت می گردد و در فرهنگ آن تثبیت شده است.

دانشگاه فضیلت گرا: جان نیکسون (3) در کتاب خود با عنوان به سوی دانشگاه فضیلت گرا، (4) با به چالش کشاندن نگاه رایجی که نسبت به دانشگاه خوب (5) وجود دارد، سعی دارد بنیان های اخلاقی کارکردهای دانشگاهی را اعم از آموزش، پژوهش دانش پژوهی (6) و به طور کلی روابط دانشگاهی، بازتعریف نماید در نگاه رایج همواره دانشگاه خوب دانشگاهی است که به لحاظ کارآیی اقتصادی، مدیریتی اثر بخش داشته باشد کارآفرینی پیشرفت و نوآوری رقابتی نیز از جمله معیارهای مهم ارزیابی و قضاوت در خصوص یک دانشگاه نیک به شمار می رود. اما طبق نظر نیکسون این قبیل اهداف و شاخص ها پیوسته در بیشتر دانشگاه ها پیگیری می شود و آنچه در خصوص یک دانشگاه خوب از اذهان دور می ماند تعالی دانشگاهی (7) و نفع عامه (8) است. هدف نیکسون آن است که ضعف رهبری فکری مدیران دانشگاه ها و سیاست گذاران آموزش عالی را نسبت به غفلت از منافع عمومی در اثر حاکمیت بیش از حد نظام سرمایه داری غرب که بعد از بحران مالی سال 2008 رو به افول است به آن ها گوشزد نموده و ایشان را نسبت به مسؤولیت های اخلاقی و فرهنگی ای که در قبال دانشگاه ها و جامعه شان بر عهده دارند، بیدار

ص: 12

نماید. ( Nixon,2010) این رویکرد به دانشگاه سبب پایه گذاری دانشگاهی نوین با رویکردهای فضیلت گرا می باشد. در این رویکرد تأکید اصلی بیشتر بر فرهنگ دانشگاهی می باشد.

دانشکده های دین شناسی یا علم الادیان: (1) دین شناسی، دین پژوهی یا مطالعات ادیان عنوانی است که تقریباً از دهه 60 میلادی به خصوص در آمریکا برای اشاره به یک رشته دانشگاهی مستقل در حوزه علوم انسانی (Humanities) به کار می رود پیش از رواج این اصطلاح عناوینی همچون ادیان هم سنجشی یا تطبیقی (2) نیز به کار برده می شدند. زادگاه این رشته، همانند سایر رشته های نوین علوم انسانی اروپاست مکس مولر (3) آلمانی کسی بود که اولین کرسی استادی با عنوان ادیان تطبیقی در دانشگاه آکسفورد به افتخار وی افتتاح شد عنوان اخیر در واقع معادل انگلیسی ای بود که در قبال اصطلاح آلمانی religionswissenschaft که معنای لغوی آن علم ادیان است برابر نهاده شده بود از مکس مولر کتابی با همین عنوان به زبان انگلیسی به جای مانده است که به عنوان نخستین متن کلاسیک این رشته از آن یاد می شود.

دانشکده الهیات: در دانشگاه های جهان دانشکده هایی تحت عنوان دانشکده الهیات وجود دارد که به بررسی ماهوی یک دین می پردازند. معادل این دانشکده ها در ایران نیز وجود دارد و تحت همین عنوان مشغول به فعالیت می باشند. مباحثی همچون کلام اسلامی نیز با محتویات این رشته قرابت زیادی دارد.

دانشگاه های ادیان: دانشگاه هایی که به دلیل وابستگی به دین خاصی عنوان آن دین را برای دانشگاه خود انتخاب نموده اند این دانشگاهها متناسب با هر دین و گرایش مذهبی تعریف شده اند و برخی دارای انجمن های خاصی نیز می باشند. در بررسی این دسته دانشگاه ها صرف تسمیه دانشگاه به دین خاص مد نظر بوده و امکان دارد مصادیق این دسته از دانشگاه ها همپوشانی با سایر تعاریف داشته باشند. دانشگاه های مسیحی، دانشگاه های یهودی دانشگاه های اسلامی، دانشگاه های بودایی و... از این نوع دانشگاه ها می باشند.

در جدول روبه رو منظر تعریف دانشگاه دینی، تعریف و مصادیق مذکور در خصوص دانشگاه اسلامی آورده شده است:

ص: 13

ص: 14

ص: 15

ص: 16

ص: 17

در این مقاله تلاش شد برخی برنامه های درسی نزدیک به هم شناسایی شوند. برای مثال دانشگاه مک فیلد (.www.mihe.org.uk) در انگلستان در دانشکده علوم اداری خود رشته مدیریت امور مساجد را با سه گرایش مدیریت مالی مساجد و مدیریت اوقاف و مدیریت رفتار سازمانی تعریف نموده است.

همچنین دانشگاه واشنگتن رشته مدیریت امور کلیساها را در سه گرایش امور راهبان، امور تامین مالی و تبلیغات تعریف نموده است.

در داخل کشور نیز فعالیت های مأجوری صورت گرفته است سفیران هدایت - مرکز آموزش های تخصصی تبلیغ حوزه علمیه قم نمونه ای از این فعالیت هاست. این مرکز دارای اهداف زیر است:

الف) اهداف آموزشی:

1- آشنایی با علوم مورد نیاز مبلغ برای استفاده از منابع اسلامی؛

2- تسلط برفنون و مهارت های تبلیغی؛

3- آشنایی با معارف اسلامی و مباحث مورد نیاز مخاطبان.

ب) اهداف تربیتی

1- نهادینه شدن اخلاق اسلامی و حسن سلوک اجتماعی؛

2- افزایش تقلید نسبت به احکام شرعی و دستورات دینی؛

3- رشد انگیزه دفاع از اسلام و نظام اسلامی

دروس آموزشی و برنامه های تربیتی براساس اهداف مذکور تدوین شده که برخی از عناوین آن ها عبارتند از:

ادبیات، فقه، اصول، منطق، عقاید، تجوید، تفسیر قرآن، حدیث شناسی، روان شناسی، جامعه شناسی تاریخ و سیره معصومین علیهم السلام مدیریت، آداب معاشرت، مشاوره و راهنمایی، روش کلاسداری و شیوه های تبلیغی.

همچنین در برنامه درسی جدیدی که به وزارت علوم عرضه شده است دوره کارشناسی ارشد مدیریت امور فرهنگی با دو گرایش برنامه ریزی امور فرهنگی و مدیریت امور فرهنگی تا حدودی به موضوع مسجد نزدیک شده اند.

جمع بندی بحث اینکه دانشگاه های دینی پدیده جدیدی نیست از جامع الازهر که از قرن 4 هجری تاکنون فعال بوده است و دانشگاه های نوظهور در عربستان و مالزی و رشته های مرتبط با مسجد در کشوری مثل انگلیس همه و همه نشان دهنده مسئولیت مضاعف سیاست گذاران و برنامه ریزان داخلی در این زمینه است رشته های موجود داخلی نیز تخصصی مسجد نبوده (توجه عمومی به فرهنگ) و از جامعیت لازم برخوردار نیستند (توجه به بعد عبادی و تبلیغی و غفلت از سایر کارکردها) که ضرورت طراحی رشته را دو چندان می کنند.

ص: 19

شکل 1 الگوی جامع برنامه درسی (خندان، 1386، ص 33)

ص: 20

ایشان قطعاً تعداد قابل توجهی وجود دارند که با گزینش صحیح توانایی ادامه تحصیل در این رشته را دارند. ضمن این که هم اکنون برخی از طلاب برای ادامه تحصیل وارد برخی رشته های دانشگاهی می شوند که برای ایشان تکرار مکررات و یا بی تفاوت نسبت به رسالت حوزوی ایشان است. هدایت بخشی از طلاب به این عرصه می تواند بخشی از نیازهای واقعی را پاسخگو باشد. ضمناً تأسیس رشته لزوماً به معنای گسترش بی محابای آن نیست بلکه به مرور زمان و با توجه به امکانات و کشش دانشجو نسبت به گسترش رشته اقدام نمود.

مباحث دینی قابل تبدیل شدن به واحد و کلاس درس نیست شاید برخی بگویند در صورتی که مباحث دینی به واحد و کلاس درس تبدیل شوند از اخلاص در آن کاسته می شود. در جواب باید گفت اولاً دوگان مخلصان بی مدرک و بی اخلاصان با مدرک حداکثر در قواره یک ذو حدین جعلی است. آیا واقعاً برگزاری دوره های منظم و هدف دار که در پایان دوره گواهی و مدرک هم داده می شود از بی برنامگی و هدر دادن وقت طلبه و عدم آماده سازی وی برای خدمت در مهم ترین و استراتژیک ترین پایگاه اسلام خطرناک تر است؟ مسئله تشکیلات و کار سازمان یافته و منظم ضروری است؛ آنچه خطرناک است مدرک گرایی و غفلت از خطر مدرک گرایی است که بایستی در گزینش ها و برنامه تربیتی دوره آموزشی به آن توجه نمود.

کتاب فرانکلین بوبیت که در 1918م به چاپ رسید. پس از آن مسائل این حوزه، توجه بسیاری از صاحبنظران و متخصصان آموزش را به خود معطوف ساخت. (پروند، 1374) دانش سازمان یافته حرفه ای نیز منجر به تکامل و تالیف نخستین دایره المعارف بین المللی برنامه درسی در 1991 شد و بدین طریق مطالعات برنامه درسی به عنوان یک رشته تخصصی از اوایل قرن بیستم میلادی شکل گرفت. (قورچیان و تن ساز، 1374)

ایش (1) (1991) برنامه درسی را به پنج بعد یا جز اصلی تقسیم می کند:

1. چارچوبی از مقدمات و مفروضات درباره فراگیرنده درس و جامعه.

2. اهداف عمومی و اختصاصی.

3. محتوا یا ماهیت موضوع همراه با انتخاب قلمرو و نتیجه حاصل از آن.

4. الگوهای انتقال ؛ از جمله روش ها و محیط های یادگیری

5. ارزشیابی

علاوه بر این تقسیم بندی مهر محمدی (1381) عوامل و عناصر تشکیل دهنده برنامه درسی را که اغلب در مباحث مربوط به الگوهای برنامه ریزی درسی از آن ها یاد می شود شامل اهداف، محتوا فعالیت های یادگیری فراگیران و بالاخره روش های ارزشیابی می داند. خندان در الگوی برنامه ریزی درسی رشته معارف اسلامی شکل شماره یک را پیشنهاد داده است. (خندان، 1386)

ص: 23

د) برنامه درسی پیشنهادی رشته مدیریت امور مساجد

با عنایت به الگوی برنامه درسی و همچنین با توجه به ساختار برنامه درسی مصوب در وزارت علوم برنامه پیشنهادی رشته مدیریت امور مساجد به صورت زیر پیشنهاد می شود.

1- عنوان رشته: مدیریت امور مساجد

2- مقطع تحصیلی: کارشناسی ارشد

با توجه به ویژگی های ورودی ها که یا از حوزه هستند و یا از دانشگاه.

3- طول دوره: دو و نیم سال

4- سابقه دوره: تأسیسی اصلاحی تصویبی

5- ضرورت راه اندازی دوره

6 سیاست های اتخاذ شده در تدوین برنامه درسی

میان رشته ای بودن

دانشجو و طلبه در کنار هم

7- اهداف کلی دوره:

با عنایت به استعداد توانایی و سطح مسئولیت پذیری دانشجو و بر اساس آموزه های اسلامی و معارف ناب قرآن و اهل بیت و منویات ولی معظم فقیه و با تأکید بر مطالعات و پژوهش های میان رشته ای و فرارشته ای این دوره با هدف کلی اقامه نماز در جامعه اسلامی و نیل به مسجد طراز اسلامی در چهار مسیر برگزار می شود:

1-7. تربیت امام جماعت در تراز مسجد اسلامی در سطح ملی و بین المللی از بین طلاب علوم دینی با حداقل مدرک سطح 2 در بدو ورود.

2-7. تربیت معین امور مسجد (جهت عضویت در هیئت امنا مدیریت امور داخلی مسجد و...) در تراز مسجد اسلامی از بین طلاب علوم دینی با حداقل مدرک سطح 2 در بدو ورود و یا کارشناسی رشته های مرتبط مثل مدیریت، حقوق، الهیات، معماری، علوم اجتماعی، روان شناسی، مددکاری اجتماعی، مطالعات خانواده و زنان و.....

3-7. تربیت محقق و صاحب نظر در مطالعات مسجد از بین طلاب علوم دینی با حداقل

مدرک سطح 2 در بدو ورود و یا کارشناسی رشته های مرتبط مثل مدیریت، حقوق، الهیات، معماری، علوم اجتماعی، روان شناسی و....

ص: 24

4-7. تربیت کارشناس و مدیر و مشاور در امر سیاستگذاری امور مساجد از بین طلاب علوم دینی با حداقل مدرک سطح 2 در بدو ورود و یا کارشناسی رشته های مرتبط مثل مدیریت، حقوق، الهیات، معماری، علوم اجتماعی، روان شناسی و....

8- دسته بندی اهداف

1-8. اهداف شناختی:

دستیابی به عمق و مرزهای مطالعات حوزه مسجد و مدیریت اسلامی

درک و فهم نظریه ها و الگوهای مرسوم در مدیریت متعارف و اسلامی

کاربرد و استعمال نظریه ها در عمل و دستیابی به قابلیت واکنش مدیرانه به شرایط واقعی در باب مسجد.

تجزیه و تحلیل و تفسیر مؤلفه ها و اصول مندرج در مدیریت و سازماندهی آن ها بر اساس مبانی اسلامی.

ایجاد ساختارهای جدید مدل ها رویکردها و ایده های نو در مدیریت مسجد بر اساس آموزه های اسلامی.

ارزشیابی اعتبارسنجی و بررسی مفید بودن ساختارها و الگوهای موجود مدیریت مسجد.

2-8. اهداف گرایشی:

آمادگی برای تجربه و شوق برای اقدام عملی مطالعه و پژوهش در عرصه مدیریت مسجد.

درونی سازی ارزش های اسلامی و وصول به اتحاد علم و عالم حول حقیقت اسلام در عرصه مدیریت مسجد.

8-3. اهداف مهارتی:

قابلیت در مشاهده دقیق و توانایی در به کارگیری دانش مدیریت بر اساس مبانی و اصول اسلامی در امور مسجد.

کسب مهارت اداره و مدیریت در سطح مسجد و کلان ملی، منطقه ای و جهانی بر اساس باورهای اسلامی.

ص: 25

جدول کلی دروس کارشناسی ارشد مدیریت امور مساجد

جداول تفصیلی عناوین دروس

دروس پیش نیاز

این دروس حسب توانایی فرد و صلاح دید گروه آموزشی ارائه می شود. دروس مذکور فاقد واحد بوده و فقط قبولی در آن شرط است.

ص: 26

دروس اصلی (مشترک)

دروس اختیاری

ص: 27

ص: 28

ص: 29

از بین عناوین ذکر شده در جدول بالا دانشجو حسب علاقه و توانایی حداقل 10 واحد را انتخاب می نماید که مبنای دوره پژوهشی وی نیز می باشد.

البته بدیهی است در سال های اولیه راه اندازی دوره امکان ارائه همه عناوین وجود ندارد و به مرور سرفصل ها و طرح درس های جدید برای دروس مذکور نوشته و تکمیل می شوند. کاربرگ پیشنهاد سرفصل درس در زیر ارائه شده است. لازم است در مرحله بعد برای هریک از دروس کاربرگ مذکور تکمیل شود.

ص: 30

کاربرگ پیشنهاد سرفصل درس

ص: 31

در این سه زمینه فرزندان خانواده ها از امکاناتی که نیازهای دیگر اعضای خانواده را تأمین می کند خود به خود بهره مند می شوند. بهداشت فرزندان خانواده در دو بعد مراقبت و پیشگیری و درمان یکی با مسئولیت و کوشش خانواده و دیگری با مباشرت پزشک و سازمان های درمانی شکل می گیرد. یکی دیگر از موارد تربیت است که گرچه گروه ها و عوامل اجتماعی زیادی بر تربیت (فرایند انتقال ارزش های دینی) تأثیر می گذارند غالباً خانواده در این زمینه به منزله بانفوذترین عامل به شمار می رود در خانواده است که کودک نخستین چشم انداز را از جهان پیرامون می آموزد و احساس وجود می کند. در خانواده است که کودک به آداب و رسوم ملی، مراسم دینی، وظایف فردی و حدود و اختیارات و مسئولیت ها پی می برد. (پارسا، 1368، ص 43) با توجه به نقش سرنوشت ساز تربیت خانوادگی در رشد و تعالی فرزندان است که بحث حقوق کودکان در اسلام مطرح می شود. از جمله حقوق کودکان که برعهده خانواده هاست تأمین سعادت دنیایی و آخرتی آنان است که این امر میسر نمی شود مگر از راه انتقال مفاهیم دینی. آیات و روایات فراوانی متذکر این معنی شده در عین حال در سیره عملی پیامبر و ائمه اطهار علیهم السلام جلوه های فراوانی از این موارد را مشاهده می کنیم (شاکری نیا، 1380، ص 76)

کارکردهای آن باشد که البته بسیار دشوار است و با اذعان به اشکال ها و ایرادهایی که ممکن است وجود داشته باشد تعریف زیر برای فرهنگ ارائه می گردد:

«فرهنگ، مجموعه ای از هنجارها، قوانین و عادات، آداب و رسوم، عقاید و باورها و ارزش ها و الگوهای ارتباطی و نیز امور مادی ارزشمند و معقول یک جامعه است که افکار، احساسات و رفتار اعضای آن اجتماع را شکل می دهد و یا به نوعی تحت تأثیر قرار می دهد.» (افروغ،1379،ص54)

به هر حال فرهنگ یک امر انسانی است و تنها مخاطب فرهنگ، انسان است. در میان حیوانات از فرهنگ نمی توان سخن گفت حتی اگر تعبیر «فرهنگ حیوانی نیز به کار می رود نه به معنای آن است که حیوانات برخوردار از فرهنگ اند بلکه به معنای آن است که انسان به سرحد حیوان تنزل یافته است. بنابراین گرچه تعبیر حیوان «فرهنگی» در مورد انسان به کار می رود، اما هیچ حیوان دیگری فرهنگی نیست. علاوه براین، فرهنگ، خاص یک انسان نیست و هر جا سخن از فرهنگ به میان می آید دست کم سخن از گروهی از انسان ها در میان است؛ انسان هایی که با انبوهی از فرهنگ های دور و نزدیک مواجه اند و این هم جواری و مواجهه با لحاظ نمودن روحیات و نیازهای او فرهنگ او را نیز تحت تأثیر قرار می دهد.

بر همین اساس ویژگی های سازمان های فرهنگی را باید در جایگاه منحصر به فرد محصولات و فرآورده های فرهنگی و نقش حیاتی این محصولات در زندگی بشر و نیز ظرافت و دقت بالایی که به لحاظ پیچیدگی کار و حساسیت عمومی باید در این گونه فعالیت ها به خرج داد و نیز در اهمیت نقش سازمان های فرهنگی با کیان اقتصادی و نظامی جامعه و بالاخره در گستردگی روابط و ارتباطات انسانی در این حوزه کاری جستجو کرد (اسدی، 1380، صص21-20)

یکی از مهمترین حوزه های کاری سازمان های فرهنگی ترویج و کمک به تحقق تعامل مسجد و خانواده است تعاملی که بخشی از تربیت دینی است و به پذیرش و نهادینه کردن مفهوم عبودیت خداوند و مهیا کردن زمینه های معنویت در جامعه منجر می شود. اهمیت نقش سازمان های فرهنگی در تحقق این امر مهم به انجام تحقیق حاضر انجامید.

زندگی است و نقش آن برای یک جامعه به مثابه روح برای جسم آدمی است. همچنان که سلامت روحی و روانی انسان نیازمند عنایت جدی و برنامه ریزی و به کارگیری فعالیت و اقدامات مناسب است و هرگونه بی توجهی و غفلت از آن می تواند به حیات فردی انسان اختلال وارد آورد و آن را در معرض تهدید جدی قرار دهد، بی توجهی و عدم اهتمام لازم به مقوله فعالیت های فرهنگی نیز صدمات و لطمات جبران ناپذیری بر حیات یک ملت وارد آورده، آن را در معرض فرسودگی و نابودی قرار می دهد.

باید کوشید تا این عنصر حیات بخش به آسانی در اختیار همه اقشار مردم جامعه قرار گیرد و نباید به گونه ای رفتار شود که کالاهای فرهنگی مانند کالاهای مصرفی و اقتصادی به سوداگری درافتد. همچنین با وجود نظریهٔ همگانی بودن فرهنگ و لزوم مشارکت مؤثر مخاطبان، لزوم مدیریت قوی برای سامان مند و بهینه کردن این مشارکت احساس می شود. همچنین محافظت قوی و مؤثر از مرزهای فرهنگی و پاسداری از باورها و ارزش ها و سنن اسلامی و ملی در برابر تهاجم قوی فرهنگی بیگانگان نیازمند مدیریت های موفق در همه سطوح فرهنگی است. همچنان که در اصل انجام فعالیت های فرهنگی و تربیتی مؤثر برای حفاظت از کیان فرهنگی و تضمین شکوفایی صحیح استعدادها و پیشگیری از انحرافات فرهنگی یک ضرورت است، باید توجه داشت که مهم تر از آن مدیریت فرهنگی صحیح در انجام این گونه فعالیت ها و برنامه ریزی ها است که اثر بخشی این گونه فعالیت ها را تضمین کند. (بخشنده، 1381، صص 72-71).

گذشته از موارد یاد شده محققان دلایل و موارد دیگری را نیز به عنوان اموری که ضرورت سازمان های فرهنگی و مدیریت آن ها را اقتضا می کند ذکر کرده اند؛ از جمله: بالا بردن خلاقیت های فردی و ارتقای توسعه اجتماعی تعدیل بی عدالتی اجتماعی در توزیع علم و دانش ایجاد زیر ساخت ها و روساخت های مناسب برای انجام فعالیت های،فرهنگی، تمرکززدایی یا احتراز از تمرکزگرایی در انجام اقدامات یا فعالیت های فرهنگی تا حد ممکن، تضمین حقوق فرهنگی اقلیت ها و.....

با این وجود، متأسفانه نگرش غالب در برخی جوامع و نزد برخی افراد که نه از اهمیت فرهنگ آنچنان که باید و شاید مطلع اند و نه اهمیت و ضرورت مدیریت را دریافته اند، این است که مدیریت فرهنگی ضرورت ندارد؛ در حالی که اساساً موفقیت و پیروزی یک ملت در زمینه مادی یا معنوی جز به وجود مدیریت در هر یک از این حوزه ها امکان پذیر نیست. (بخشنده،1381، ص74)

ص: 38

دیدگاه های مقام معظم رهبری درباره وظایف سازمان های فرهنگی و مدیریت آن ها بیشتر با بحث مهندسی فرهنگی گره خورده است که بیانگر تأکید ایشان بر فرآیند بودن این وظایف می باشد. ایشان معتقدند کنترل فرهنگ آنگونه که در سایر مدیریت ها اعمال می گردد نه ممکن و نه جایز می باشد اما در عین حال میزانی از کنترل در این عرصه نیز لازم است:

«یکی از مهم ترین تکالیف ما در درجه اول مهندسی فرهنگ کشور است؛ یعنی مشخص کنیم که فرهنگ ملی فرهنگ عمومی و حرکت عظیم درون زا و صیرورت بخش و کیفیت بخشی که اسمش فرهنگ است و در درون انسان ها و جامعه بوجود می آید چگونه باید باشد؛ اشکالات و نواقصاش چیست و چگونه باید رفع شود؛ کندی ها و معارضاتش کجاست؟ مجموعه ای لازم است که این ها را تصویر کند و بعد مثل دست محافظی هوای این فرهنگ را داشته باشد. نمی گویم به طور کامل کنترل کند؛ چون کنترل فرهنگ به صورت کامل نه ممکن است، نه جایز؛ اصلاً رشد فرهنگی با ابتکار و آزادگی و آزادی و میدان دادن به اراده هاست؛ در این تردیدی نیست؛ منتها هوای کار را باید داشت.» (خامنه ای، 1373، ص13).

مقام معظم رهبری ضمن مخالفت با افراط و تفریط در مقوله وظایف سازمان های فرهنگی معتقدند حتی در آزادترین کشورها نیز میزانی از نظارت و کنترل در عرصه فرهنگ وجود دارد:

«آنچه که در مقوله فرهنگ بر عهده حکومت است عبارت است از نظارت هوشمندانه، متفکرانه، آگاهانه مراقبت از هرزروی نیروها و هرزه روی علف هرزه ها، هدایت جامعه به سمت درست، کمک به رشد و ترقی فرهنگی افراد جامعه باید به این همه مجموعه انسان و بخصوص جوان که در جامعه هستند کمک کرد تا بتوانند راه صحیح و رشد خود را پیش ببرند. ما نه معتقد به ولنگاری و رها سازی هستیم که به هرج و مرج خواهد انجامید، نه معتقد به سخت گیری شدید؛ اما معتقد به نظارت مدیریت دقت در برنامه ریزی و شناخت درست از واقعیات هستیم. نمی شود ما میدان را رها کنیم تا دیگران هر کاری که می خواهند بکنند. امروز همان کسانی که ادعای آزادی می کنند و دم از لیبرال بودن می زنند پیچیده ترین و دقیق ترین و ظریف ترین شیوه کنترل را بر روی فرهنگ کشورهای خودشان، بلکه سراسر دنیا، اعمال می کنند و سعی دارند که فرهنگ خود را به کشورهای دیگر منتقل و تزریق کنند. (خامنه ای، 1373، ص16)

ایشان در توضیح بیشتر نظرات خود درمورد بحث نظارت و کنترل در عرصه وظایف سازمان های فرهنگی و مقابله با دو دیدگاه افراط و تفریط می فرمایند:

ص: 39

«ما نمی خواهیم با نگاه افراطی به مقولهٔ فرهنگ نگاه کنیم؛ بایستی نگاه معقول اسلامی را ملاک قرار داد و نوع برخورد با آن را بر طبق ضوابطی که معارف و الگوهای اسلامی به ما نشان می دهد تنظیم کرد. برخورد افراطی از دو سو امکان پذیر است و تصور می شود: یکی از این طرف که ما مقوله فرهنگ را مقوله یی غیر قابل اداره و غیرقابل مدیریت بدانیم؛ مقوله یی رها و خود رو که نباید سربه سرش گذاشت و وارد آن شد و با این منطق که با فرهنگ مردم نمی شود کاری کرد؛ نمی شود الگوهای فرهنگی را به مردم داد؛ نمی شود مردم را در زمینه مسائل فرهنگی پیش برد، مقوله فرهنگ عمومی مردم و رشد فرهنگی آن ها را رها کرد که متأسفانه این تفکر در جاهایی هست و عده یی طرفدار رها کردن و بی اعتنایی و بی نظارتی در امر فرهنگ هستند. این تفکر، تفکر درستی نیست و افراطی است. در مقابل آن تفکر افراطی دیگری وجود دارد که آن سختگیری خشن و نظارت کنترل آمیز بسیار دقیق - چه در زمینه فرهنگ عمومی، چه حتی در زمینه اخلاق شخصی قالب ها را تحمیل کردن است. این تفکر هم به همان اندازه غلط است. نه می شود فرهنگ را در جامعه رها کرد که هرچه پیش آمد، پیش بیاید نه می شود آن طور سخت گیری های غلطی را که نه ممکن است و نه مفید الگو قرار داد. (خامنه ای، 1373، ص16).

مقام معظم رهبری با ارائه تشبیه وظایف سازمان های فرهنگی به وظایف یک باغبان، پرده از ترویج حساب شده بی بند و باری از سوی برخی افراد برمی دارند در مقوله ی فرهنگ رفتار حکومت باید دلسوزانه و مثل رفتار باغبان باشد. باغبان به هنگام نهال می کارد، به هنگام آبیاری می کند به هنگام هرس می کند به هنگام سمپاشی می کند و به هنگام هم میوه چینی باید فضای فرهنگی کشور را باغبانی کرد؛ یعنی مسئولانه و با دقت این مقوله را دنبال کرد. بعضی ها به عمد و کاملاً حساب شده بی بند و باری را ترویج می کنند. البته بنده نشانه های این کار را می دیدم وحدس می زدم که چه اتفاقی می خواهد بیفتد. بعد کارهایی که دستگاه های مسئول کردند و اطلاعاتی که به دست آوردند روشن کرد که همان حدسی که می زدم واقعیت دارد.» (خامنه ای، 1373، ص 23).

مقام معظم رهبری معتقدند وظایف سازمان های فرهنگی مانند سایر عرصه ها با تغییر سرو کاردارد و مقوله فرهنگ همیشه ثابت نخواهد بود: «البته فرهنگ ملی را می شود به مرور در طول زمان تغییر داد؛ یعنی مثل کوه های عالم که در طول قرن های متمادی جابه جا نمی شوند، جزو ثوابت نیست. فرهنگ یک ملت را می شود با عوامل تأثیرگذار به تدریج عوض کرد؛ یک ملت از

ص: 40

لحاظ فرهنگی عزیز را تبدیل کرد به یک ملت توسری خور و ضعیف؛ متقابلاً یک ملت تنبل را می شود تبدیل کرد به یک ملت زرنگ؛ این رنگ ثابت لایزالی و لایزولی نیست.» (خامنه ای 1373، ص32)

مقام معظم رهبری ادای وظایف سازمان های فرهنگی را یکی از حقوق مردم بر حکومت قلمداد می کنند و این کار را از وظایف مهم حکومت بر می شمرند در قبال هجمه یی که امروز وجود دارد، نمی شود بیکار نشست و نظارت را از دست داد؛ بایستی با دقت مراقب رفتار و حرکت فرهنگی جامعه بود و برای آن برنامه ریزی کرد؛ این یکی از مهمترین وظایف حکومت است و حق بزرگی است که مردم برگردن حکومت دارند؛ حق رشد فضیلت ها و پیشرفت در زمینه ی معنویات؛ این حق را باید حکومت ایفا کند. این مطلب مهمی است که باید برایش برنامه ریزی و فکر شود و راه های اثرگذاری بر روی فرهنگ عمومی مردم و رشد فضایل شناخته شود.» (خامنه ای، 1373، ص50)

مقام معظم رهبری بی نشاطی و رکود و عدم پیشرفت را از آسیب های جدی وظایف سازمان های فرهنگی برمی شمرند: «نمی شود قبول کرد که ما یک مجموعه فرهنگی داریم که آن را به عنوان قرارگاه اصلی مسائل فرهنگی و کارزار فرهنگی قرار داده ایم - یک چنین کارزاری در همه ی ادوار و در همه کشورها اجتناب ناپذیر است در عین حال، در این قرارگاه اصلی بی نشاطی یا رکود یا عدم پیشرفت ملاحظه و مشاهده بشود؛ این را من اصلاً تصور نمی توانم بکنم (خامنه ای، 1373، ص64).

مقام معظم رهبری ادای وظایف سازمان های فرهنگی کشور را دارای دو قسمت مهم عقبه فکری و خط مقدم اجرائی می دانند و معتقدند همه دستگاه ها و نهادها در این عرصه دخالت دارند.

«این احتیاج دارد به دو چیز اساسی اول عقبه علمی و فکری؛ دوم، خط مقدم اجرایی عقبه فکری اش همان جایی است که باید مطالعه و کارهای علمی بکند. عقبه فکری در مراکز دانشگاهی و حوزه ای است خط مقدمتان هم عبارت است از دولت مجلس و حتی مجمع تشخیص مصلحت که توضیح خواهم داد مجمع تشخیص هم یکی از مراکزی است که خط مقدم شماست و می تواند سیاستگذاری کند و دستگاه قضایی و دیگر دستگاه هایی که در کشور هستند؛ این ها بازوان اجرایی شما هستند این بازوان اجرایی فقط چهار وزارتخانه فرهنگی

ص: 41

نیستند - یعنی وزارت علوم و ارشاد و بهداشت و آموزش و پرورش - بلکه صنایع ما هم جزو خط مقدم شماست. فرهنگ ما باید در تولید صنعتی ما اثر بگذارد ما چه چیزی تولید کنیم؟ چگونه و برای چه تولید کنیم؟ صداوسیما هم جزو خطوط مقدم شماست. دستگاه قضایی ما - اداره زندان، کیفیت زندان و این گونه مسائل - همه اش با فرهنگ ارتباط دارد و باید تحت تأثیر آن باشد. مجلس ما برای عملی شدن آنچه این جا به عنوان مهندسی انجام می گیرد، حتماً باید قانون بگذارند. مجمع تشخیص مصلحت هم در سیاستگذاری ها همین مهندسی کلان را در نظر داشته باشد. خامنه ای، 1385، ج 2، صص 133-132)

روزهایی مانند 28 مرداد هفتم تیرو... نیز داریم که از روزهای تلخ برای ملت ما بوده است. در تاریخ اسلام نیز وقایع دلنشین و جذاب و یا تأسف انگیز و ملامت بار بسیار است. این وقایع در فرهنگ ما وجود دارد و نباید آن را از یاد برد. پاسداشت ایام خاص گذشته از حیث دیگری نیز حائز اهمیت است و آن این که مبادا در مورد ماهیت و علل و عوامل آن و تحلیل هایی که در این خصوص وجود دارد، تحریفی صورت گیرد. علاوه براین مشخص ساختن هر چه بیشتر و بهتر ایام گذشته آشنایی با فرهنگ ملی را آسان تر می کند.

بعد دیگر زمان حال است. منظور از زمان حال وضعیت و فرصتی است که هم اکنون در اختیار ما است و البته همراه با تحولات و اوضاع و احوال ویژه ای است. شناخت این وضعیت، وظایفی را برای مدیر فرهنگی رقم می زند که متفاوت از اقتضائات زمان گذشته است. مهم ترین مسئله از این حیث، بهره گیری از لحظه های زمان موجود و استفاده از آن در مسیر اهداف فرهنگی و تربیتی است. همچنان که برای فرد عمل شایسته یک وظیفه است برای مدیر فرهنگی نیز تدارک فعالیت ها و برنامه های مفید یک اصل اساسی به شمار می آید. فرهنگ در تار و پود زندگی در هم تنیده است؛ بنابراین باید کوشید تا زمان موجود نیز به گونه ای سامان یابد که از لحظه لحظه آن برای ترویج و تثبیت فرهنگ استفاده گردد.

«زمان آینده سومین جنبۀ زمان شناسی است. از این حیث دوراندیشی و آینده نگری برای مدیر فرهنگی ضروری است یک مدیر فرهنگی باید تحولات و اوضاع پیش روی را به خوبی پیش بینی نماید و آمادگی مواجهه و رویارویی منطقی و صحیح با آن ها را داشته باشد. افزون بر این زمان ظرف تحقق اهداف مدیریت فرهنگی است که البته باید با تنظیم زمان بندی اهداف در انتظار آن بود (لودین،1380، صص 48-44).

شناخت زمان حال و آینده از این حیث مهم است که استعداد و آمادگی را برای مدیریت سازمان های فرهنگی به ارمغان می آورد امام علی می فرماید: «آن کسی که زمان را می شناسد، از آمادگی و استعداد لازم برای بهره گیری و مواجهه با آن غافل نمی ماند.» (سمنانی،1380،ص66)

امام صادق نیز از جمله فواید زمان شناسی را این می داند که اشتباهات و شبه ها و لوابس فرد را فرا نمی گیرد و راه خروج از آن ها را تدارک می بیند آن کس که زمان خویش را می شناسد و به مقتضیات آن وقوف دارد هدف هجوم اشتباهات وقایع نمی شود».

ص: 44

در حقیقت ثمره مهم زمان شناسی «بصیرت» است که بر رفتارهای دیگر مدیر تأیید می گذارد. پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم از جمله ویژگی های انسان عاقل را بصیرت به زمان و احوال آن می داند. بصیرت به زمان به معنای درک صحیح مقتضیات و موانع حال و آینده است آن کس که به زمان بصیرت دارد و نیازها و ویژگی های ضروری زمان حال را می شناسد و بین نیازها و اقتضائات زودگذر و لحظه ای و نیازها و ضرورت های دائمی تفاوت می نهد هرگز دچار جمود و تحجر نمی شود و می داند که چگونه باید با وضعیت ها و مسائل گوناگون مواجه شود.

فردی از اصحاب امام صادق علیه السلام که نوع لباس و پوشش آن حضرت را متفاوت با لباس پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و دیگر ائمه قبل از آن حضرت می دید زبان به اعتراض گشود که به خدا قسم نه پیامبر گرامی اسلام و نه حضرت علی علیه السلام و نه هیچ یک از پدران،تو چنین لباسی نمی پوشیدند، حضرت در پاسخ می فرمایند:

پیامبر صلی الله علیه و آله در زمان تنگدستی و فقر مسلمانان زندگی می کردند و مراعات آن تنگدستی ها را می نمودند؛ در حالی که دنیا بعد از آن درهای نعمت را گشود و شایسته ترین افراد برای استفاده از نعمات دنیا، نیکوکاران هستند. سپس این آیه را تلاوت نمود: «بگو چه کسی زینت های الهی را که خداوند برای بندگان خود آفریده و روزی های پاکیزه را حرام کرده است.» (اعراف/ 32) سپس :فرمود: «ما شایسته ترین افرادی هستیم که از نعمت های الهی استفاده می کنیم.» (اسدی 1380، صص 77-73).

و زدود. این امر مستلزم برنامه ریزی و زمان بندی و تدریج است. آنچه مهم است، این است که هم ارزشیابی عناصر فرهنگی و هم اتخاذ نوع مکانیزم ها و شیوه های مواجهه با آن، با معیارهای دینی انجام گیرد. آنچه در این میان مهم است، فهم صحیح از دین است. یک مدیر فرهنگی، باید قرائت صحیح و درستی از دین داشته باشد تا بتواند در نقد و تحلیل پدیده ها و عناصر فرهنگی به خوبی و درستی عمل نماید. از این رو، از جمله آموزش های لازم و ضروری برای مدیران فرهنگی، معارف دینی است که البته باید همراه نوعی آموزش های کاربردی در نقد و تحلیل پدیده ها و عناصر فرهنگی از منظر دینی باشد. از منظر کلی باید انطباق و ارزیابی سیاست ها و برنامه های کلان فرهنگی که به مدیریت های فرهنگی زیر دست ابلاغ می شود با معیارهای دینی، در سطح کلان حکومت انجام گیرد؛ زیرا بسیاری از خرده مدیریت های فرهنگی توان و استعداد لازم را برای تحقق این مهم ندارند به هر حال اگر دین محوری اصل و قاعده مدیریت فرهنگی قرار نگیرد، از یک سو سبب می شود که فرهنگ یک جامعه سمت و سوی زوال و ابتذال در پیش گیرد، و از سوی دیگر این به نابودی یکی از مهم ترین بخش های فرهنگ که همان دین باشد، منجر خواهد شد. در نقطه مقابل دین محوری همراه تفسیرها و قرائت های ناصواب از دین و تطبیق نادرست عناصر و پدیده های فرهنگی با دین نیز نتیجه ای جز آنچه گفته شد، نخواهد داشت. نمونهٔ عینی این دو جریان را که ناشی از عدم توجه دقیق به مفاد اصل دین محوری است، می توان در گذشته و اکنون جوامع و به ویژه جوامع اسلامی ملاحظه کرد.

دین محوری افزون بر کارکردهای یاد شده آمادگی لازم را برای مدیران سازمان های فرهنگی در مواجهه منطقی با پدیده انتقال و تبادل فرهنگی فراهم می آورد. با این معیار، هیچ گاه مدیر فرهنگی به نفی یا اثبات فرهنگ های دیگر برنمی خیزد، بلکه آن ها را در این قالب مورد ارزیابی قرار می دهد از این رو، پشتکار و دقت عمل نظم و انضباط اهتمام به بهداشت و سلامت جسمی رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی توجه به کیفیت کالا و... که امروزه در فرهنگ های دیگر قوت بیشتری نسبت به فرهنگ رایج در جامعه ما دارد تأیید می شود و فرهنگی نشدن این گونه امور در جامعه اسلامی جای تأسف دارد ولی از سوی دیگر نمودها و مظاهر منفی موجود در فرهنگ های بیگانه نظیر همجنس بازی، بی حیایی و عدم عفاف، لا ابالی گری و... نیز مورد تأیید قرار نمی گیرد.

علامه محمد تقی جعفری در این باره معتقد است هر پدیده و فعالیت فرهنگی که با

ص: 46

ارزش های متعالی انسانی مانند اخلاقیات و مذهب ناسازگار باشد فرهنگ اسلامی آن را نمی پذیرد؛ زیرا هر پدیده و فعالیتی که به نام فرهنگ در جامعه بروز کند و مخالف حیثیت و شرافت و شخصیت کمال طلب انسانی باشد، اگرچه در جذاب ترین صورت عرضه شود، فرهنگ اسلامی با آن مخالفت نموده و از عرضه و ترویج آن جلوگیری می نماید» (جعفری، 1373، صص 113-118).

است؛ گاه نادیده انگاشته می شود و بیشتر بربرنامه های عبادی به معنای اخص تکیه می کنند و دقیقاً یکی از علل ناکارآمدی وافت تأثیر عملکرد مدیریت های فرهنگی و تربیتی ما همین مسئله است؛ در حالی که مقتضای روایات و متون اسلامی توجه جامع و همه جانبه به انسان حتی در برنامه های فردی است.

وجه دیگر انسان مداری در مدیریت سازمان های فرهنگی، شناخت مبانی و ساز و کار تأثیرگذاری برانسان و به اصطلاح دقیق هدایت انسان است. ضرورت شناخت مبانی و مبادی رفتارهای انسانی و کیفیت سمت و سو دادن به فعالیت های انسانی برخاسته از همین اصل انسان مداری است تا کیفیت و چگونگی نحوه شکل گیری باورها احساسات و عواطف و افعال و رفتارهای انسانی را ندانیم و از چند و چون آن آگاه نباشیم هرگز در دستیابی به اهداف مدیریت فرهنگی موفق نخواهیم بود. دقیقاً از همین منظر است که ماهیت برخی از فعالیت ها و برنامه های تربیتی و فرهنگی بیشتر شباهت به مدیریت های صنعتی و بازرگانی دارد و از این جهت به شکست و ناکامی می انجامد.

در این جا به لحاظ اهمیت این وجه از انسان مداری، یکی دو نمونه از متون اسلامی را بیان می داریم. نمونه اول کاربرد رفق و مدارا و ملاطفت و ملایمت در فعالیت ها و روش های مدیریت سازمان های فرهنگی است. این امر آن قدر حائز اهمیت است که خداوند متعال در قرآن کریم پیامبر خویش را فرمان می دهد که برای هدایت انسان ها باید از این اصل به حد کمال بهره جوید و در مقام تعلیل، به یک مبنای انسان شناختی اشاره می کند و آن این که انسان ها، در مقابل درشتی و خشونت، سرسختی و لجاجت در پیش می گیرند خداوند متعال می فرماید: ﴿فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ.﴾ (آل عمران آیه 159) به برکت رحمت الهی در برابر ایشان نرم و مهربان شدی و اگر خشن و سنگدل بودی از اطراف تو پراکنده می شدند.

نمونه دوم توجه به مبادی رفتارهای انسانی این است که از نظر متون اسلامی با فرض ارضای نیازهای مادی و اولیه و جسمی انسان هاست که می توان انتظار رفتارهای متعالی برخاسته از میل و رضایت مخاطب را داشت و در چنین صورتی است که این گونه رفتارها تأثیرگذاری لازم خود را خواهند داشت. شاید وجه این که در متون اسلامی انجام فرایض به هنگام احساس گرسنگی، ادرار شدید و خستگی... (عدم وجود حالت جسمی و بدنی مناسب) منع شده است، همین نکته باشد. حال می توان دریافت که برنامه های فرهنگی برخی مدارس که مثلاً در اوج

ص: 48

سرمای زمستان آن هم بدون همراه کردن جذابیت های لازم صورت می گیرد، چه اندازه مفید و مؤثر است. همچنین است ناکامی مدیریت برخی از مساجد و هیئت های مذهبی که گاه جلسات مذهبی را طولانی کرده همه را به زحمت می اندازد.

وجه دیگر انسان مداری در مدیریت سازمان های فرهنگی توجه به ابعاد، ریشه ها و عوامل روابط و ارتباطات انسانی است. مدیریت فرهنگی جدا از آن که با انسان ها ارتباط دارد، شدیداً در جهت فرهنگی کردن روابط انسانی گام بر می دارد و این مستلزم شناخت دقیق و کافی از ماهیت روابط انسانی است. (سازمان امور اداری و استخدامی، 1369، صص 91-86)

ضرورت های اجتماعی در یک جامعه پذیرفته می شود. مثلاً رعایت عفت و حیا یک قاعده اخلاقی است، همچنان که داشتن نظافت و تمیزی نیزیک قاعده اخلاقی است، اما نوع لباس یا مویا حتی شیوه های جزئی انتظام به امور بر حسب ضرورت ها و نیازهای زمانی و مکانی هر جامعه متفاوت است. به همین جهت گرچه باید همواره بر نظافت ظاهر تأکید داشت، اما این که آیا موی سر بلند باشد یا کوتاه یا این که لباس پشمینه بلند یا کوتاه باشد، امری است متغیر و همچنان که نمی توان از انسان عادی انتظار داشت که در فصل زمستان، همان لباس تابستانی خود را بپوشد و اگر چنین کرد مورد سؤال قرار می گیرد در برخی از امور فرهنگی متغیر نیز باید مطابق رویه و مذاق اجتماعی حرکت کرد.

امام علی علیه السلام به فرزند خویش می فرماید: «فرزندم! هرگاه در میان قومی بودی آداب آن ها را پاس دار». و در جای دیگر به عنوان یک قاعده در تربیت و فرهنگی کردن فرزندان می فرمایند:

«فرزندان خود را به رعایت آداب خویشتن وادار نکنید؛ زیرا آن ها برای زمانی غیر از زمان شما آفریده شده اند».

تعبیر وادار نکردن در کلام امام علی علیه السلام، بیانگر آن دسته از فعالیت ها است که فرهنگ را به حالت جمود و رسوب می کشانند و نتیجه آن فرهنگ گریزی خواهد بود؛ به ویژه آن که عملکرد مدیریت فرهنگی به سبب این گونه حرکت های قسری زیر سؤال میرود و حتی در آن بخش از فعالیت های صائب خویش نیز موفقیت را آن چنان که باید و شاید در نمی یابد. در نقطه مقابل، توجه دادن مخاطبان به انعطاف های عقلایی اسلام و برخوردی پویا و انعطاف پذیر، از جمله عوامل جذب افراد به فرهنگ اسلامی و موفقیت مدیریت فرهنگی است. مدیریت فرهنگی از منظر اسلامی نه مدیریتی کاملاً سیال تابع و پیرو است که هر آنچه را که مردم در یک زمان بپسندند، تجویز کند و نه آن گونه است که هیچ رویکردی به تنوعات و خواست ها و امیال انسانی نداشته و به اصطلاح جامد و ثابت باشد. (اسدی، 1380، صص 131-127)

یک امر اجتماعی است و بدون دخالت خود اجتماع هیچ فعالیت فرهنگی، به مقصد و مقصود خود نمی رسد. به بیان دیگر فعالیت ها و برنامه های فرهنگی هیچ گاه به حالت یک سویه و از جانب تعداد محدودی از افراد به ویژه در قالب متصدیان دولتی به مقصود و هدف خویش نمی رسد. طراوت، جذابیت پویایی و نشاط فعالیت های فرهنگی، اقتضای مشارکت مخاطبان، هم در امر برنامه ریزی و هم در اجرای فعالیت ها را دارد. از سوی دیگر مشارکت اجتماعی، فعالیت های فرهنگی را از حالت کلیشه ای و خشک و بی روح خارج می سازد. افزون بر این، افراد و آحاد اجتماع، مهم ترین منبع و سرمایه لازم برای فعالیت های فرهنگی به شمار می روند. (الوانی،1374،ص 77).

وقتی به انبوه فعالیت های فرهنگی نظر می کنیم لزوم توجه به مشارکت اجتماعی بیشتر پدیدار می شود البته مشارکت اجتماعی در قالب های گوناگونی امکان پذیر است؛ گاه این مشارکت در قالب کارگروه های سازمان یافتهٔ رسمی و غیر رسمی انجام می گیرد و گاه، در قالب حرکت جمعی و گاهی به شکل امکان دخالت هر یک از آحاد اجتماع بدون هرگونه سازماندهی گروهی یا جمعی آن ها امکان پذیر است. البته آنچه بیشتر مطلوب است، مشارکت های گروهی و جمعی خود جوش و تنها با حمایت های دولتی است قدرت و توان این گونه مشارکت ها هرگز قابل مقایسه با گونه های دیگر نیست. بدین لحاظ نقش مدیریت سازمان های فرهنگی، بیشتر در قالب فعالیت هایی بروز می کند که انگیختگی و حمایت لازم را برای تشکیل جمعیت های سازمانی مستقل فراهم می آورد. پس اصل امر به معروف و نهی از منکر» به عنوان یکی از اصول مسلم اسلامی در مدیریت سازمان های فرهنگی باید شدیداً مد نظر قرار گیرد. این اصل همگان را به دخالت مؤثر در ترویج و تثبیت نیکی ها و پیرایش و زدودن زشتی ها از پیکر جامعه، ملزم می کند و مفاد آن مشارکت اجتماعی مؤثر آحاد اجتماع در فعالیت های فرهنگی است که با این دو هدف، همخوانی دارد (سمنانی، 1380، صص 80-79).

استاد مطهری در برداشتی بسیار زیبا چنین عنوان می کند که:

این وظیفه، جز در قالب گروهی به اهداف خود نمی رسد و درست است که هرکس می تواند، باید که امربه معروف و نهی از منکر نماید، اما هنگامی این فریضه شکل واقعی به خود می گیرد که به صورت گروهی و نه- فردی انجام پذیرد (مطهری، 1380، ص 166).

بدیهی است که لازمه پذیرش اصل مشارکت اجتماعی آن است که وظایف زیر را برای مدیران

ص: 51

سازمان های فرهنگی به رسمیت بشناسیم: (افروغ، 1379، ص 55)

لحاظ جایگاه نقش و میزان امکان مشارکت گروهی در برنامه ریزی و فعالیت های فرهنگی.

تبلیغ و زمینه سازی فرهنگی- روانی لازم برای تحریک و ترغیب آحاد اجتماع به این فعالیت ها.

برداشتن موانع و محدودیت های مشارکت اجتماعی.

هدایت و کنترل صحیح مشارکت های گروهی سازمان یافته و غیر سازمان یافته.

تعیین نوع فعالیت هایی که می تواند در قالب مشارکت اجتماعی صورت گیرد.

تشویق و پاداش مشارکت جویان در فعالیت ها

انجام کاری نهی می کنند. این امر اگر با مکانیزم های جذابیت بخشی همراه نباشد، چندان قرین به موفقیت نخواهد بود. ترسیم چهره و جلوه زشت اعمال حرام و در نقطه مقابل، ارائه تصویری زیبا و دلنشین از اعمال واجب اکتفا نکردن به بیان حرام های خداوندی و توجه بیشتر به بیان جایگزین ها و حلال های خداوندی ترسیم چهره اخروی نیکوکاران تبیین دقیق پیامدهای شوم اعمال حرام و تشریح آثار بسیار مثبت و سازنده اعمال واجب و مستحب و دیگر روش هایی که در قرآن و کتب روایی آمده است، می تواند چهره زیبا و دلنشین آموزه های فرهنگی اسلام را به مخاطبان عرضه دارد. (لودین، 1380، صص 112-110).

افزون براین، در نحوه و شکل ارائه آموزه ها و معارف دینی نیز باید جذابیت بخشی را مدنظر قرار داد؛ مثلا ارائه قرآن به قالب های شکلی و صوری بسیار زیبا قرائت قرآن و اذان توسط قاریان ومؤذنانی که صوت دلنشین دارند تبلیغ معارف و احکام دین توسط عالمانی که علاوه برداشتن سیما و صدای خوش، عمل به آموزه های اسلامی را همواره مدنظر قرار می دهند و... از جمله راهکارهای این مهم می باشد. بدیهی است عدم رعایت این گونه جذابیت ها، فرهنگ پذیری آموزه های اسلامی را با مشکل مواجه می کند.

رعایت جذابیت بخشی در ارائه آموزه های فرهنگی و دینی در مدیریت سازمان های فرهنگی، علاوه بر موارد یاد شده به تسهیل و آسان جلوه دادن و آسان گیری در آموزه های دینی نیز مربوط می شود. مراد از تسهیل سهل انگاری نیست بلکه آسان گیری در عمل به آموزه های دینی است. متأسفانه گاه دینداری و فرهنگ دینی را آنچنان سخت و دشوار می نمایانند که هیچ گونه جذابیتی برای مخاطبان در برندارد. مثلاً اصرار و پافشاری بر عمل به مستحبات، می تواند جذابیت لازم را از آموزه های دینی بگیرد. (بخشنده،1381، صص 108-106)

یکی بحث اتحاد شیعه و سنی است که پس از انقلاب شدیداً بر آن تأکید می شود و امری بسیار حیاتی و ضروری است. از این نظر مدیریت سازمان های فرهنگی باید با هر گونه فعالیتی که باعث رویارویی و دفع افراد از فرهنگ اسلامی می شود، پرهیز کنند.

نکته مهم تر در حوزه فعالیت های سازمان های فرهنگی و تبلیغی غالب کشور است که باید بنابر جذب افراد باشد حتی اگر در کمترین درجه دینداری - از نظر ما باشند. در روایات اسلامی به شدت بر این نکته تأکید شده است که مبادا هم دیگر را به بی دینی متهم کنید و باعث گریزان شدن دیگران از خود شوید در روایات ایمان به نردبانی تشبیه شده است که هر کس فراخور استعداد و تربیت خویش برروی پله ای از آن ایستاده است و کسانی که در پله ها و مدارج بالاتری قرار دارند، نباید به کسانی که در پله ها و مدارج پایین تری هستند نسبت بی دینی دهند که باعث رنجش خاطر و دفع آن ها از دایره دینداران گردد.

حتی از منظری عمیق تر و با مطالعه روایات اسلامی می توان دریافت که اصل جذب به عنوان یک اصل مهم فرهنگی در مواجهه با کسانی که اندیشه های التقاطی نیز دارند، مطرح است و این امر آن قدر کارساز است که اگر مخاطبینی از این دست را به حوزه دینداران واقعی نکشاند دست کم به پاکی و صداقت و شایستگی های مسلمانان و والایی اسلام اعتراف خواهند کرد. (سازمان اموراداری و استخدامی، 1369، صص 89-86)

ظاهری و ارضای خواسته های جسمانی خود گردیده و از اندیشه های اصیل و عمیق فطری خویش فاصله پیدا کرد، افقی مبهم تر از گذشته فراروی خود مشاهده نمود و خود را تنهاتر از همیشه و جدا از واقعیات وجودی و معنوی خویش در وادی هولناک و بی پناهی، رها و سرگردان یافت این احساس تنهائی، سردرگمی و سرگردانی از یک طرف و رو به رو شدن با پوچی های ناشی از دور بودن از فطرت و طبیعت اصیل انسانی، انسان ها را دچار انواع درهم ریختگی فکری و مسائل و مشکلات گوناگون روحی و رفتاری نموده است به طوری که او مهمترین و آشکارترین ویژگی زمان را حالت اضطراب و تنش عمومی ارائه می نماید بدون شک نماز خواندن نیز به منزله یکی از مهم ترین جلوه های عبادت و فرائض مذهبی نقشی مهم در این زمینه ایفا می کند. انسان با نماز خواندن، با کسی آشنا و مانوس می شود که همواره و همه جا انیس و همراه اوست و هرگز احساس تنهائی نخواهد کرد. در واقع خداوند نماز را انیسی برای انسان قرار داد که اگر در قله کوهی تنها باشد، وحشتی نداشته باشد. (مظلومی، 1364، صص 67-66).

انسان بوسیله نماز خواندن امکانات موجود خود را وسعت می دهد زیرا بدون نماز خواندن، انسان محدود و محصور در این جهان مادی و دنیائی است که امکاناتش محدود است ولی با ایمان به خدا و به جای آوردن نماز به منبع علم، حکمت، قدرت، عزت، لطف و رحمت بی انتهای او متصل می شود بطوری که همه چیز را از او می طلبد و از هیچکس و هیچ چیز ترس نگرانی و اضطرابی ندارد.

یکی از مهم ترین نیازهای انسان داشتن اراده قوی و متمرکز برای پیشرفت در یک موضوع و در مجموع برای پیشرفت در زندگی است. انسان بدلایل مختلفی از قبیل عدم شناخت کافی نسبت به امکانات و محدودیت های خود، عدم اعتماد به خود و اطرافیان؛ از اراده قوی و منسجم برخوردار نیست و دچار تزلزل و ناپایداری متناوب است. آنچه که می تواند انسان را از این وضعیت رهائی بخشد، در آویختن به ریسمانی محکم همچون ایمان به خدا و عبادت اوست و زیباترین جلوه عبادت خدا یعنی نماز در این میان نقشی مهم و حیاتی ایفا می کند. (مطهری، 1374، صص 89-88).

درحالت شک و تردید ماندن در مورد هر چیزی، اضطراب آفرین است زیرا در مفهوم شک دودلی و تزلزل خوابیده و شک همان تردد درونی است. هم آرامش و راحتی در

ص: 56

یقین است و هم در برابرش اندوه و اضطراب در شک است، چون شک و یقین ضدهم هستند و اضطراب و آرامش هم ضد یکدیگر.

از این رو باید انسان از مرحله شک عبور کرده و به مرحله یقین رسد. یقین علمی است در درجه نهایت، به نحوی که هیچ گونه شک و تردیدی در آن راه ندارد کسی که به یقین نائل می شود، هستی اشیاء و موجودات را به چشم دیگری می نگرد. گرچه دست یافتن به چنین حالتی ساده و راحت نیست ولی ایمان به خدا و عبادت او به ویژه فریضه نماز خواندن، تا حد زیادی در رفع شک و شبهه و ایجاد یقین مؤثر است چرا که از این طریق انسان به اطمینان خاطر می رسد و خود را از دام شک و شبهه آزاد و رها می یابد (باقری، 1379، ص184)

از سوی دیگر نهادهای فرهنگی جامعه و تأثیری که بر خانواده ها دارند، بسیار مهم و کلیدی است. پیوند نماز و مسجد با موضوع پرورش، بسیار ضروری است و پرداختن به بعد پرورش حتی در کشورهای پیشرفته نیز حائز اهمیت فراوان است. مقام معظم رهبری برهمین مبنا می فرمایند:

«مهم ترین کاری که باید امروز در کنار قاعده سازی انجام بگیرد این است که به مقولهٔ پرورش- به هر شکلی- اهمیت داده شود؛ نه چون ما مسلمانیم، مسئله فقط این نیست. امروز در دنیای غرب از لحاظ دانش و فناوری پیشرفته مسئله پرورش در بسیاری از کشورها جزو آن مبانی اصلی است؛ مسئول و مأمور پرورشی وجود دارد به پرورش اهمیت می دهند. پرورش فقط دین دار شدن و عمق ایمان یافتن نیست که ما دنبالش هستیم پرورش تأثیر خودش را در رفتارها، برخوردها، رشد شخصیت تقویت اعتماد به نفس و جوشاندن چشمهٔ استعداد نشان می دهد. بنابراین مسئله پرورشی یک مسئله مهم است.» (خامنه ای، 1385، ج 6، صص 67-66).

تأثیر سازمان های فرهنگی جامعه در گرایش خانواده ها به نماز و مسجد را می توان بویژه در تزکیه جوانان و نونهالان جستجو نمود که مقام معظم رهبری نیز به خوبی مورد تأکید قرار می دهند تزکیه خیلی والاست تزکیه یعنی تربیت گنجینه های ملت یعنی کودکان و نوجوانان و جوانان - در دست شماست؛ هیچ گنجی از این بالاتر نیست. اگر از استعداد این ها در راه پرورش فکری و رشد علمی استفاده نشود؛ یا رشد علمی پیدا کنند، اما از لحاظ انسانی و اخلاقی و تربیتی انسان های منحرف و معوجی باربیایند؛ انسانی بی اعتقاد و بی اعتنای به همه موازین اخلاقی باشند؛ نه به ملت نه به کشور نه به مردم نه به اسلام و انقلاب نه به خدمت گزاران و مسئولان کشور و نه به سرنوشت و تاریخشان هیچ اعتنایی نداشته باشند؛ این ها هر چه هم عالم باشند،

ص: 57

این علم ارزش منفی دارد؛ یعنی میزان علم هر چه بیشتر شد ضربه و ضررش هم بیشتر خواهد بود بنابراین باید برای تربیت دانش آموزان هم خیلی اهمیت قائل شد.» (خامنه ای، 1385، ج2، ص 89).

اهمیت سازمان های فرهنگی در گرایش خانواده ها به نماز جماعت و مسجد تربیت جوانان بیدار و مؤمن تا آنجاست که مقام معظم رهبری نیز با درایت کامل به این مسئله اشاره دارند «همه تلاش شما باید این باشد که جوان مسلمان و مؤمن و بیدار تربیت کنید. همت شما عزیزان امور تربیتی در درجه اول این باشد که جوان را مؤمن، آگاه روشن بین در مسائل دینی و پایبند به معارف و عمل اسلامی باربیاورید. آینده کشور این گونه تأمین خواهد شد. وسوسه دشمنان برای ایجاد تشکیک در اعتقادات جوانان را زمزمهٔ خصمانه به حساب آورید و نگذارید در کارشان موفق شوند. سرگرم کردن جوانان به چیزهایی که جوانان دنیا پیش از جوانان ما به آن ها سرگرم شدند و امروز تاوانش را پس می دهند کمک به نسل جوان این کشور نیست. عده ای سعی می کنند جوان ایرانی را با بهانه های گوناگون به سمت مسائل سرگرم کننده موسیقی های مضر سرگرمی های جنسی و از این قبیل سوق دهند. این همان لجن زاری است که جوان غربی را در خودش غرق می کند؛ این چیز تقلید کردنی ای نیست. در مقابل این بایستید (خامنه ای، 1385، ج3، ص45).

از دیدگاه مقام معظم رهبری سازمان های فرهنگی جامعه در تعامل با خانواده ها و از جمله گرایش آنان به نماز جماعت و مسجد باید تربیت نسل جوان را در محیطی همراه با سوق دادن آنان به اندیشیدن، تعقل، اخلاق اسلامی، حلم، اجتناب از شتابزدگی و عجله در امور اجتناب از تندخویی و اعمال خشونت دنبال کند ایشان می فرمایند از جمله چیزهایی که بخصوص در رابطه با جوانان لازم است به آن ها گفته شود و آن ها به آن هدایت شوند، سوق دادن آنان به اندیشیدن، تعقل، اخلاق اسلامی، حلم، اجتناب از شتابزدگی و عجله در امور، اجتناب از تندخویی و اعمال خشونت است. در محیط اسلامی آن وقتی می شود حقایق را به اعماق دل ها نفوذ داد که زبان،لین، رفتار اندیشمندانه و عاقلانه در میان باشد و حلم وجود داشته باشد. جوانان را جوانان پرداخته و ساخته امت اسلام و اخلاق اسلامی بار آورید این ها لازم است.» (خامنه ای، 1385، ج 1، ص90)

موضوع تعامل مسجد و خانواده ریشه در نقش و اهمیت خانواده در تربیت فرزندان دارد. تربیت دینی در محیط خانواده دارای دو شیوه اساسی کلامی و نمادین است که هریک در تربیت

ص: 58

کودک نقش اساسی دارد به طور خلاصه به آن ها اشاره می شود: (سادات، 1368، صص90-87)

1. شیوه کلامی:

منظور از شیوه کلامی (دستوری - بیانی) امر و نهی های والدین و دیگر اعضای خانواده است که نسبت به بایدها و نبایدهای دینی کودک صورت می گیرد؛ یعنی: به آنچه پدر و مادر در مورد انجام احکام و کارهای دینی به کودک دستور می دهند شیوه «کلامی تربیت گفته می شود. این نوع تربیت به نوبه خود در رشد و شکوفایی حس دینی کودک تأثیر فراوان دارد؛ زیرا کودک در دوره کودکی وابستگی کامل به والدین دارد و با دید مثبت به آن ها می نگرد و هر چه از آنان دریافت کند، می پذیرد. گفتارهای والدین، اعم از دستوری و غیر دستوری، حتی سخنان معمولی آن ها در شکل گیری رفتار و افکار کودک مؤثر است و چه بسیار سخنان نامناسب و احیاناً دروغ ها، سرزنش ها و تهدیدهایی که در محیط خانه جریان می یابد در روح کودک اثر منفی می گذارد. بر این اساس پدر و مادر لازم است در گفتار و دستورات خود به کودک دقت نمایند تا عامل بدآموزی فرزندانشان نگردد.

2. شیوه نمادین (عملی):

به آنچه کودک از اعمال و رفتار والدین و دیگر افراد خانواده یاد می گیرد بدون این که دعوتی از او شده باشد، «شیوه نمادین (عملی) تربیت گفته می شود. این گونه یادگیری و تربیت به صورت پنهان صورت می گیرد و در شکل گیری شخصیت کودک بسیار مؤثر بوده و در عین حال، دارای دامنه گسترده ای است.

اساساً یکی از شیوه های تربیتی انبیاء، تربیت از راه عمل بوده و برای تربیت دینی مردم از آن استفاده می کرده اند؛ یعنی پیش از آن که به مردم دستوری بدهند خود به آن عمل می نمودند و برای مردم الگو قرار می گرفتند بیش تر مردم و به ویژه کودکان از رفتار ظاهری دیگران تقلید می کنند و یا پس از مشاهده رفتار آن ها دست کم زمینه تربیت کلامی برایشان فراهم می شود. پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نیز در موارد متعددی مانند تعلیم نماز و،حج از این شیوه استفاده کردند و فرمودند: «نماز بگزارید، آن گونه که می بینید من نماز می گزارم.»

ص: 59

استفاده از شیوه غیر کلامی و عملی در تربیت دینی کودک نیز بسیار مؤثر است و باید در این زمینه، از آن بهره گرفت. دوره کودکی دوره وابستگی و اعتماد کامل کودک به والدین است و میزان تأثیر پذیری او از پدر و مادر بسیار عمیق و پابرجاست. از این رو برای تربیت دینی کودک فرصت مناسبی است. بیشترین ارتباط کودک در این دوره با والدین است و ارتباط در تمامی ابعاد پنهان و آشکار و کلامی و غیر کلامی آن زمینه ساز رشد و تحوّل کودک در جنبه های روحی و بدنی است. تنها الگوی مورد اعتماد کودک در این دوره پدر و مادر است و تا آن جا که بتواند خود را بر اساس رفتارهای آنان منطبق می سازد عباسی، 1371، ص89)

چشمان ظریف و تیزبین کودک مانند دوربین حسّاس از تمام صحنه های زندگی خانواده و به خصوص حرکات و رفتار والدین و دیگر اعضای آن فیلم برداری می کند. از لبخندها، زمزمه ها و نوازش های والدین درس خوش بینی امیدواری، اعتماد و محبّت می آموزد و به عکس، از تندی ها، بد رفتاری ها و عصبانیت های آن ها درس تندی و بداخلاقی می گیرد. معمولاً کودک سخن گفتن، آداب معاشرت رعایت نظم یا بی نظمی امانت داری یا خیانت، راست گویی یا دروغ گویی خیرخواهی یا بدخواهی را در محیط خانه فرا می گیرد. اگر پدر و مادر به دستورات دینی اهمیت دهند، اهل عبادت، نماز، دعا، تلاوت قرآن و توجه به معنویات باشند، بدون شک، بر ابعاد روحی و دینی کودک تأثیر می گذارند. (عباسی، 1371، صص 48-47).

به همین دلیل، کودک سه یا چهار ساله هنگام مشاهده نماز والدین به نماز ترغیب می شود و مانند آنان به رکوع و سجده می رود فرزندان کوچکی که همراه پدر و مادر به مساجد و حسینیه ها رفته در مجالس عزاداری امام حسین شرکت می نمایند و مانند پدر و مادر خود را به حالت گریه در می آورند همه حاکی از تأثیر عملکرد والدین بر رفتار دینی فرزندان است. اظهار این گونه رفتارها از کودک ناشی از تأثیر عمیق رفتار والدین بر جسم و روح اوست که غالباً تبدیل به ملکه می شود و تا پایان عمر در او باقی می ماند از میان اعضای خانواده ما در نقش بیشتری در تربیت کودک دارد؛ چرا که او نخستین کسی است که رابطه ای مستقیم با کودک دارد، نیازهای او را تأمین می کند و به خواسته هایش پاسخ می گوید از این رو، کودک از عواطف، احساسات، نگرش ها و اندیشه های مادر بیش تر متأثر می شود و بر این اساس وظیفه مادر در قبال تربیت دینی کودک سنگین تر است. (کریمی، 1374، ص 113)

تهذیب نفس و پرورش روانی افراد جامعه به ویژه نسل جوان از اولین مأموریت های

ص: 60

سازمان های فرهنگی در حکومت اسلامی است که این امر با استفاده از ظرفیت های بالای نماز و مسجد به خوبی قابل اجراست. مقام معظم رهبری با تکیه بر لزوم تهذیب نفس و پرورش روانی افراد جامعه و برشمردن ابعاد سه گانه نماز در این جهت می فرمایند: «سه خصوصیت عمده در نماز هست که نقش برتر آن را در تهذیب نفس و پرورش روانی انسان ها پدید می آورد: نخست این که نماز، با شکلی که در اسلام برای آن معین گشته یعنی حرکات و اذکار مخصوص، بطور طبیعی نمازگزار را به دوری از گناه و آلودگی فرا می خواند دوم آن که در او روح پرستش و خضوع در برابر حضرت باری تعالی را که محبوب حقیقی و فطری هر انسان،است، زنده می کند و غبار فراموشی از این حقیقت درخشنده را که در ژرفای فطرت او نهاده شده است میسترد. سوم آنکه به جان و دل نمازگزار آن آرامش و اطمینانی را که شرط اصلی موفقیت در همه عرصه های زندگی است، هدیه می کند و تزلزل و اضطراب را که مانع بزرگی در راه اقدام مجدانه برای پرورش اخلاقی است، از او دور می سازد هر یک از سه خصوصیتی که گفته شد در خور آن است که با تدبر و ژرف نگری دیده و سنجیده شود و از این راه بسیاری از معارف نماز آشکار خواهد شد.» (خامنه ای 1381، ص81).

خانواده، علاوه بر تریبت جسمی و علمی افراد بویژه جوانان و نونهالان، پرورش روح و آموزش ایجاد آرامش روانی را نیز بر عهده دارد که نماز و مسجد در ایفای این وظیفه، کمک های شایانی به خانواده ها می نماید و سازمان های فرهنگی با ایفای نقش مؤثر خود در این زمینه به بهترین وجه می توانند، در مرحله اول والدین و به تبع آن ها نونهالان و جوانان را به نماز جماعت و مسجد سوق دهند. در این تحقیق به برخی از این نقش ها پرداخته می شود.

و پرورش شهرستان نجف آباد، 3000 نفر می باشد. تعداد افراد نمونه بر اساس جدول مورگان برآورد شده اند که در نتیجه برای یک جامعه 3000 نفری حجم نمونه 340 نفر خواهد شد. برای دستیابی به نظرات نمونه تحقیق و همچنین امکانات محدود محقق بهترین روش برای جمع آوری این اطلاعات استفاده از پرسش نامه محقق ساخته می باشد برای پنج سؤال موجود که هر کدام پنج متغیر داشته اند، پرسش نامه 25 سؤالی طراحی و بین اعضای نمونه توزیع گردید.

سؤال دو: نقش فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در گرایش خانواده ها به نماز جماعت و مسجد چیست؟

برای این سؤال متغیرهای بهره گیری از امکانات سمعی و بصری خصوصاً اینترنت، کتب و نشریات و برگزاری گردهمایی ها در داخل و خارج از کشور ارسال رایگان کتب و نشریات مربوط به نماز جماعت و مسجد به مراکز فرهنگی ایجاد و توسعه و حمایت از مؤسسات فرهنگی مؤثر در تعامل خانواده و مسجد، انجام مطالعات و تحقیقات پیرامون عوامل مؤثر بر جذب خانواده ها به نماز جماعت و مسجد و استفاده از نتایج حاصل در برنامه ریزی های فرهنگی، شناسایی و حمایت از مؤلفان و ناشرانی که به تألیف و چاپ کتاب در زمینه گسترش فرهنگ نماز جماعت و مسجد در بین خانواده ها اشتغال دارند؛ مطرح شده است.

جدول دو، نشان دهنده وضعیت پاسخ اعضای نمونه به متغیرهای مربوط می باشد:

جدول 2: وضعیت پاسخگوئی افراد نمونه به سؤال دو

تحلیل آماری یافته های تحقیق نشان می دهد، انجام مطالعات و تحقیقات پیرامون عوامل وثر بر جذب خانواده ها به نماز جماعت و مسجد و استفاده از نتایج حاصل در برنامه ریزی های فرهنگی مهم ترین نقش فرهنگی در گرایش خانواده ها به نماز جماعت و مسجد از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به حساب می آید و در مجموع 78 درصد اعضای نمونه، نقش های فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در این زمینه را مهم و مؤثر می دانند.

ص: 64

سؤال سه: نقش فرهنگی سازمان صدا و سیما در گرایش خانواده ها به نماز جماعت و مسجد چیست؟

برای این سؤال متغیرهای تهیه و پخش فیلم های سینمایی پویانمایی و.... مناسب جهت مقاطع سنی مختلف در راستای ترویج نماز جماعت و مسجد ساخت برنامه هایی که نتایج نماز جماعت و ارتباط با مسجد را به صورت ترویجی و با شیوهای جذاب انعکاس دهد، ساخت برنامه هایی در خصوص آشنا سازی خانواده ها با تأثیر نماز جماعت و مسجد برعملکرد اعضای خانواده بویژه جوانان و نوجوانان برگزاری مسابقاتی در خصوص آشنائی با فواید نماز جماعت و مسجد، تصحیح نگرش برنامه های صدا و سیما از رویکرد مادی گرائی به معنویت و نماز جماعت؛ مطرح شده است.

جدول سه نشان دهنده وضعیت پاسخ اعضای نمونه به متغیرهای مربوط می باشد:

جدول 3: وضعیت پاسخگوئی افراد نمونہ بہ سؤال سہ

تحلیل آماری یافته های تحقیق نشان می دهد ساخت برنامه هایی در خصوص آشنا سازی خانواده ها با تأثیر نماز جماعت و مسجد بر عملکرد اعضای خانواده بویژه جوانان و نوجوانان، مهم ترین نقش فرهنگی در گرایش خانواده ها به نماز جماعت و مسجد از سوی سازمان صدا و سیما به حساب می آید و در مجموع 81 درصد اعضای نمونه نقش های صدا و سیما در این زمینه را مهم و مؤثر می دانند.

ص: 65

سؤال چهار: نقش فرهنگی حوزه های علمیه در گرایش خانواده ها به نماز جماعت و مسجد چیست؟

برای این سؤال متغیرهای احیای مفاهیم قرآنی و تفسیر روشن آیات مربوط به نماز جماعت و مسجد، تفسیر و تشریح روشن و دقیق روایات و احادیث مربوط به نماز جماعت و مسجد، تبیین سیره پیامبر اعظم و ائمه اطهار علیهم السلام در زمینه نماز جماعت و مسجد گنجاندن معیارهای اسلامی و قرآنی نماز جماعت و مسجد در آموزش طلاب استخراج راهکارهای گرایش به نماز جماعت و مسجد از مباحث اخلاق و رفتار اجتماعی و فردی در اسلام؛ مطرح شده است.

جدول چهار نشان دهنده وضعیت پاسخ اعضای نمونه به متغیرهای مربوط می باشد:

جدول 4: وضعیت پاسخگوئی افراد نمونه به سؤال چهار

تحلیل آماری یافته های تحقیق نشان می دهد تبیین سیره پیامبر اعظم و ائمه اطهار علیهم السلام در زمینه نماز جماعت و مسجد مهم ترین نقش فرهنگی در گرایش خانواده ها به نماز جماعت و مسجد از سوی حوزه علمیه به حساب می آید و در مجموع 71 درصد اعضای نمونه، نقش های حوزه علمیه در این زمینه را مؤثر می دانند.

سؤال پنج: نقش فرهنگی وزارت علوم تحقیقات و فناوری در گرایش خانواده ها به نماز جماعت و مسجد چیست؟

برای این سؤال متغیرهای در نظر گرفتن مجموعه مباحثی از نماز جماعت و مسجد در

ص: 66

سرفصل های دروس دانشگاهی تمامی رشته ها به منظور آشنایی تخصصی جوانان با این موضوع، تهیه و ارائه اولویت های پژوهشی مطالعات راهبردی تعامل خانواده و مسجد برای موضوعات پایان نامه های رشته های علوم انسانی بصورت فراخوان به دانشگاه ها، شناسایی استعدادهای درخشان در رشته های مختلف علمی و معرفی آن ها به مراکز تحقیقاتی جهت بهره گیری از قابلیت آن ها در مطالعات راهبردی تعامل خانواده و مسجد در کشور برنامه ریزی برای جذب متخصصان و صاحب نظران ایرانی داخل و خارج از کشور جهت تبیین علمی گرایش خانواده ها به نماز جماعت و مسجد هماهنگی برنامه های فرهنگی نماز جماعت و مسجد در دانشگاه ها و مراکز علمی پژوهشی با نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها؛ مطرح شده است.

جدول پنج نشان دهنده وضعیت پاسخ اعضای نمونه به متغیرهای مربوط می باشد:

جدول 5: وضعیت پاسخگوئی افراد نمونه به سؤال پنج

تحلیل آماری یافته های تحقیق نشان می دهد تهیه و ارائه اولویتهای پژوهشی مطالعات راهبردی تعامل خانواده و مسجد برای موضوعات پایان نامه های رشته های علوم انسانی بصورت فراخوان به دانشگاه ها مهم ترین نقش فرهنگی در گرایش خانواده ها به نماز جماعت و

ص: 67

مسجد از سوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به حساب می آید و در مجموع 75 درصد اعضای نمونه نقش های این وزارتخانه در این زمینه را مهم و مؤثر می دانند.

و) نتیجه گیری و پیشنهادات:

از بین نهادهای فرهنگی یاد شده در این تحقیق، ترتیب زیر نشان دهنده اهمیت آن ها می باشد.

اولویت بندی نهادهای فرهنگی مؤثر در گرایش خانواده ها به نماز جماعت و مسجد

جدول بالا نشان می دهد نقش های فرهنگی مربوط به حیطه وظایف وزارت آموزش و پرورش مهم ترین نقش ها بوده است و پس از آن نقش های مربوط به حیطه وظایف صدا و سیما، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وزارت علوم و تحقیقات و فناوری و حوزه علمیه در این رده بندی قرار می گیرند.

برای تحقق یافتن نقش های تربیتی مؤثر در گرایش خانواده ها به نماز و مسجد، پیشنهاد می گردد:

وزارت آموزش و پرورش:

آموزش و پرورش از جمله نهادهای بسیار مهم در زمینه ایجاد و نهادینه نمودن نقش های تربیتی نماز و مسجد در بین کودکان نوجوانان و جوانان است. از آنجا که این نهاد مهم تربیت و آموزش نسل آینده را به عهده دارد شایسته است که به تربیت و آماده سازی این قشر عظیم در راستای فرهنگ اسلامی بپردازد. ناگفته نماند که آموزش و پرورش در چند سال اخیر فعالیت های زیادی را در زمینه گسترش موضوع نماز جماعت آغاز کرده است اما این امر باید به صورت ریشه ای و گسترده تر ترویج شود و برنامه و راهکار ارائه شود. بدین منظور این نهاد مهم تربیتی و

ص: 68

فرهنگی می بایست؛ این مهم را با هدف راهبردی در برنامه هایش در نظر گرفته و پیاده کند. از جمله مواردی که می بایست به آن توجه کند بدین شرح است:

1. آموزش خانواده

خانواده سهم اصلی و مهمی را در تربیت فرزندان به عهده دارد و با توجه به پیوند و ارتباط اولیا و مربیان، خانواده ها می توانند کمک بزرگی در عملیاتی کردن برنامه های آموزش و پرورش در زمینه گسترش نماز جماعت و ارتباط با مسجد داشته باشند.

تعلیم خانواده ها جهت تربیت فرزندان بر مدار نماز و مسجد. در همین راستا می توان به راهکارهای ذیل اشاره کرد:

برگزاری جلسات آشنایی با نماز و مفاهیم آن در مدارس؛

تشویق فرزندان با هدایای حاوی مطالب نماز جماعت مانند کتاب، لوح فشرده و برچسب های تشویق و لوازم التحریر

ایجاد عادات خوب در فرزندان از جمله شرکت در نماز جماعت مدارس و مساجد.

آموزش فرزندان در مجامع فامیلی و دوستانه مجامع و مجالس گفتگوهای فامیلی می تواند محملی مناسب برای آموزش ارزش های فرهنگی و اخلاقی چون نماز جماعت و... باشد. اقوام و خویشان می توانند به هر بهانه ای به دور از هرگونه حب و بعض دور هم جمع شده و به جای صحبت های لغو و یا غیبت از دیگر اعضای فامیل با برگزاری جلسات با نشاط گفتگو خصوصاً محافل فرهنگی و اخلاقی این صفات نیکو را در فرزندان خود پرورش دهند. خانواده ها می توانند در محافل و مجالس میهمانی هایشان مقرر کنند که مثلاً هفته ای یک بار به صورت دوره ای به دعوت هر یک از فامیل و دوستان جلسات بررسی و ارزیابی نماز جماعت و آثار آن را برگزار نمایند. فایده این جلسات این است که علاوه بردید و بازدید و انجام سنت پسندیده صله رحم، مجموعه مفیدی از مطالب اخلاقی و فرهنگی را هم خود و هم فرزندانشان می آموزند.

تهیه کتابخانه ای با کتاب هایی در خصوص نماز جماعت و مسجد با توجه به مقاطع سنی فرزندان به منظور بالا بردن فرهنگ کتاب خوانی

ص: 69

صدا و سيما:

صدا و سیما از با اهمیت ترین نهادهای تربیتی کشور است به طوری که عضوی فعال از اعضای خانواده به شمار می آید و حضوری دائمی در خانه ها دارد. از طرفی چشم و گوش حساس کشور است» (ماده 15- قانون خط مشی کلی و اصول برنامه های صدا و سیما- مصوب 1361) مجلس شورای اسلامی و پل ارتباطی میان دیگر ارگان ها و مسئولین کشور با مردم است. لذا به نظر می رسد مسئولیتی خطیر نسبت به دیگر نهادها به عهده داشته باشد و بتواند بار بیشتری از این مهم را به دوش کشد.

از آنجا که مسائل خبری و تهیه برنامه های تربیتی آموزشی و تبلیغی از جمله وظایف صدا و سیما است لذا باید در انعکاس اخبار و انتقال فرهنگ نماز جماعت و مسجد به موارد ذیل توجه کند:

1. برنامه های اجتماعی

ساخت برنامه های مستند مرتبط با آثار نماز جماعت و مسجد.

تهیه و پخش فیلم های سینمایی پویانمایی و.... مناسب جهت مقاطع سنی مختلف در راستای ترویج فرهنگ نماز جماعت و مسجد.

2. برنامه های آموزشی

از آنجا که هر آنچه در دوران کودکی فرا گرفته می شود در ذهن کودک همچون نقش برسنگ است؛ می بایست در زمینه آشنایی خانواده ها از تأثیر فرهنگ نماز جماعت و مسجد برنامه هایی را تدارک دید:

برنامه هایی در خصوص آشنایی تمامی اقشار جامعه با نماز جماعت و مسجد.

فیلم های انیمیشن در خصوص معرفی آثار نماز جماعت و مسجد.

برگزاری مسابقات مربوط به نماز جماعت و حضور در مسجد برای کودکان و نوجوانان تولید و پخش میان برنامه های متعدد متنوع و جذاب مربوط به آثار نماز جماعت و حضور در مسجد جهت پخش در همه شبکه های رسانه ای.

3. برنامه های تربیتی و اخلاقی

از جمله موانع گسترش فرهنگ نماز جماعت و مسجد مرگ ارزش های اخلاقی و فرهنگی در

ص: 70

جامعه است. سازمان صدا و سیما می تواند نسبت به تهیه برنامه های ذیل اقدام نماید:

ساخت برنامه هایی که نتایج نماز جماعت و مسجد را به صورت ترویجی و با شیوه ای جذاب انعکاس دهد.

ساخت برنامه هایی که آثار دنیوی و اخروی نماز جماعت و حضور در مسجد را به نمایش بگذارد.

جلوگیری از نمایش فیلم های مخالف فرهنگ اسلامی و نماز.

برنامه هایی در خصوص بررسی آثار نماز جماعت و حضور در مسجد با استفاده از مفاهیم قرآن، نهج البلاغه صحیفه سجادیه و ادعیه و زیارات.

4. برنامه های فرهنگی

نحوه عملکرد و تأثیر روزافزون فرهنگ بیگانه در زمان ما یکی از عوامل زمینه سازی بروز ناهنجاری ها و اعمال مخالف با ارزش های دینی و اسلامی است که این خود نمونه ای از موانع گسترش فرهنگ نماز جماعت و مسجد است. برخی از برنامه های پیشنهادی در این خصوص عبارتند از:

ساخت برنامه هایی در خصوص آشنا سازی مخاطبان خصوصاً نسل جوان با فرهنگ غنی اسلامی در زمینه آثار نماز جماعت و حضور در مسجد.

ساخت فیلم تئاتر و مستندسازی در خصوص ارتباط تهاجم فرهنگی، نماز جماعت و مسجد.

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی:

از جمله اهداف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی رشد فضایل اخلاقی، استقلال فرهنگی و مصونیت جامعه از نفوذ فرهنگ اجانب اعتلای آگاهیهای عمومی در زمینه های مختلف؛ از طرف دیگر رواج فرهنگ اسلامی در جامعه است. لذا این نهاد به عنوان سرخرگ حیاتی فرهنگ کشور می تواند کمک شایانی در تمهید شرایط گسترش نماز جماعت و حضور در مسجد نماید. برخی راهکارهایی که می تواند در این راستا طراحی و پیگیری شود از این قرارند:

1. شناساندن آثار نماز جماعت و حضور در مسجد از طریق

بهره گیری از امکانات سمعی و بصری خصوصاً اینترنت کتب و نشریات و برگزاری

ص: 71

گردهمایی ها در داخل و خارج از کشور.

ارسال رایگان کتب و نشریات مربوط به نماز جماعت و مسجد به مراکز فرهنگی.

2. مطالعه و تحقیق در زمینه تبلیغات رسانه های جهانی و کشف روش های عملکرد آنان و اتخاذ شیوه مقابله با آنان در جهت پیشگیری از موانع گسترش نماز جماعت و حضور در مسجد. مصداق بارز این موانع تهاجم فرهنگی است. در همین راستا باید سیاست هایی از این دست اتخاذ شود:

جلوگیری از ترویج فرهنگ و اندیشه غربی چرا که فرهنگ غربی، فرهنگی است با قدمتی کمتر از حدود یک سوم عمر فرهنگ اسلامی که به طور جدی تمامی ابعاد و عرصه های فرهنگ اسلامی را به همآورد طلبیده و با استمداد از زر و زور و تزویر سلطه ای بسان کف روی آب برجهان یافته است. نهادهای فرهنگی مسلمان باید با طی طریق در همان مسیر مقابله با فرهنگ غرب در تمامی عرصه ها همت گمارند.

نظارت بر ورود و خروج وسایل سمعی و بصری، آثار هنری، مطبوعات و نشریات و کلیه موارد تبلیغی و فرهنگی و تجاری.

3. نظارت کامل بر فعالیت مطبوعات و نشریات کشور

جایگاه مطبوعات در جامعه به لحاظ اطلاع رسانی جهت دهی و تنویر افکار عمومی از اهمیت ویژه ای برخوردار است وظیفه این نهاد نسبت به دیگر نهادها خصوصاً در ترویج اندیشه های غرب زده و تهاجم فرهنگی خطیر است لذا می بایست در فعالیت های خود نهایت دقت را مبذول نماید. در این راستا وظیفه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چنین است:

تمرکز و بررسی اخبار و اطلاعات مربوط به نماز جماعت و مسجد جهت آسیب شناسی موضوعی و اتخاذ روش مقابله با آنان.

نظارت بر فعالیت مطبوعات کشور خصوصاً هفته نامه های اجتماعی برای جلوگیری از ترویج فرهنگ ابتذال و جریان های مخالف با فرهنگ نماز و مسجد.

4. تهیه آمار دقیق از کتاب های چاپ شده در زمینه نماز و مسجد و دسته بندی موضوعی آنان جهت انتشار و ارائه به مؤسسات فرهنگی کشور.

5. ایجاد و توسعه و حمایت از مؤسساتی که در زمینه فرهنگ نماز جماعت و حضور در مسجد فعالیت می کنند و تعیین وظایف و فعالیت های آنان.

6. همکاری با مراکز اسلامی و فرهنگی سایر کشورها خصوصاً کشورهای اسلامی به منظور:

ص: 72

اشاعه فرهنگ نماز جماعت و مسجد در سطح جهان اسلام.

اتخاذ تدابیر مشترک در جهت مقابله با آسیب های مادی مخالف فرهنگ نماز و مسجد و نحوه مقابله با آن ها.

7. انعقاد قرارداد در زمینه مبادله دستاوردهای نماز جماعت و فعالیت مساجد و همکاری مشترک در انجام طرح های مربوط در حوزه های هنری سینمایی جهانگردی، خبری و مطبوعاتی.

8. ایجاد شبکه جهانی با همکاری سازمان های منطقه ای اسلامی جهت ترویج فرهنگ نماز جماعت و مسجد.

9. هر نوع بهره برداری از تأسیسات ایرانگردی و جهانگردی جهت ترویج نماز جماعت و مسجد.

ارائه نشریات و کتاب های جذاب و کارشناسی شده در زمینه نماز جماعت و حضور در مسجد به صورت رایگان در اماکن دیدنی به مسافران.

تهیه بروشورهایی در خصوص شناخت تأثیر نماز جماعت و حضور در مسجد و آثار چاپ شده در این مورد و توزیع آن در تمامی اماکن دیدنی جهت ارائه به مسافران.

10. تقویت روح تحقیق و تتبع و ابتکار در زمینه های نماز و مسجد از طریق:

شناسایی محققان نخبه در زمینه نماز جماعت و مسجد و گرامی داشت شخصیت های محقق این حوزه جهت تشویق حمایت و انتشار آثار مربوط به آنان

حمایت از طرح های پژوهشی با موضوع نماز جماعت و مسجد.

در نظر گرفتن فضایی اختصاصی در تمام کتابخانه های عمومی کشور در حوزه نماز و مسجد.

11. نظارت و پیگیری مستمر بر فعالیت های مخالف نماز جماعت و مسجد برای جلوگیری از تبلیغات سوء در جهت گرایش جوانان به این فعالیت ها.

12. چاپ و انتشارات:

شناسایی و حمایت از مؤلفان و ناشرانی که به تألیف و چاپ کتاب در زمینه نماز و مسجد اشتغال دارند و اختصاص دادن تسهیلات ویژه ای به آن ها در نمایشگاه بین المللی کتاب و دیگر عرصه ها.

اختصاص دادن غرفه ای به آثار مربوط به نماز و مسجد از ناشران مختلف.

ص: 73

حمایت از نویسندگان در زمینه نماز و مسجد جهت چاپ خرید و توزیع آثار آن ها.

13. حمایت از مؤسسات کانون ها و تولیدکنندگان آثار سمعی و بصری در زمینه نماز و مسجد.

14. حمایت از همایش های ترویجی نماز جماعت و حضور در مسجد.

15. تحقیق درباره اثرات وسایل ارتباط جمعی و سنجش میزان تأثیر برنامه ها و آثار تولید شده در خصوص نماز جماعت و مسجد در افکار عمومی با همکاری دستگاه های مربوط.

16. انجام مطالعات و تحقیقات پیرامون فرهنگ عمومی در زمینه نماز جماعت و حضور در مسجد و استفاده از نتایج حاصله در برنامه ریزی های فرهنگی در جهت بهبود کیفی و کمی امور محول شده.

17. تنظیم سیاست های کلی در خصوص مطالعات راهبردی نماز و مسجد، خصوصاً آسیب ها و آفات و موانع گسترش این فرهنگ و ارائه آن ها به نهادهای مختلف.

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری:

آموزش و پرورش که در مقطعی به آموزش و تربیت دینی کودکان و نوجوانان و نهادینه کردن ارزش های اخلاقی و اسلامی اهتمام دارد، در مقطعی دیگر این سرمایه عظیم و جوان را به وزارت علوم می سپارد تا در دانشگاه های کشور دانش آموختگانی مسلمان، متعهد، متخلّق، با هویت و آماده به خدمت پرورش دهد. برخی از نقش های مربوط به گسترش نماز جماعت و حضور در مسجد که می تواند در این نهاد پیگیری شوند عبارتند از:

1. در نظر گرفتن مجموعه مباحثی از نماز و مسجد در سرفصل های دروس دانشگاهی تمامی رشته ها به منظور آشنایی تخصصی جوانان.

2. برگزاری همایش ها و سلسله نشست های تخصصی در خصوص نماز جماعت و مسجد در دانشگاه های سراسر کشور

3. تهیه و ارائه اولویت های پژوهشی مطالعات راهبردی نماز و مسجد برای موضوعات پایان نامه های رشته های علوم انسانی بصورت فراخوان به دانشگاه های سراسر کشور.

4. برنامه ریزی برای شناسایی استعدادهای درخشان و معرفی آن ها به مراکز تحقیقاتی جهت بهره گیری از قابلیت و استعداد آن ها در مطالعات راهبردی نماز و مسجد در کشور.

5. برنامه ریزی برای استفاده از نتایج و دستاوردهای مطالعات علوم انسانی و پایان نامه های

ص: 74

دانشجویان جهت کاربرد در پیشگیری و مقابله با موانع گسترش فرهنگ نماز و مسجد.

6. برنامه ریزی برای جذب متخصصان ایرانی داخل و خارج از کشور برای بررسی راه های علمی گرایش خانواده ها به نماز جماعت و مسجد

7. ایجاد فرصت و امکان برخورد سالم اندیشه ها و گسترده نمودن پژوهش در زمینه نماز جماعت و مسجد به منظور جلوگیری از تهاجم فرهنگی.

- حوزه علمیه:

روحانیت در نظام اسلامی از جایگاه ویژه ای برخوردار است و در واقع یکی از عناصر اصلی مولد فرهنگ دینی است. حوزه های علمیه و روحانیان به عنوان پل ارتباطی دولت و مردم می توانند نقش تربیتی مهمی در گسترش فرهنگ نماز جماعت و مسجد ایفا نمایند خصوصاً پایگاه مرکز حوزه های علمیه که در شهر مقدس قم است می بایست تلاش بیشتری نماید.

1. آموزش تخصصی طلبه ها جهت شناخت آثار نماز جماعت و حضور در مسجد و تبلیغ آن در جامعه.

2. آموزش طلبه ها به عنوان تبیین گرمکتب اسلام و مرزبانی از احکام و قوانین دینی و تعمیق فرهنگ دینی جهت پیشگیری از عمل نکردن به احکام و دستورات قرآن در زمینه نماز و مسجد.

3. آموزش طلبه ها همگام با تحولات روز و تجهیز به فناوری اطلاعات از طریق:

- آشنایی با اینترنت و زبان های خارجی

- برگزاری کارگاه ها و نشست های تخصصی در خصوص تعیین راهبرد دقیق و هدفمند در راستای پیشگیری و مقابله با موانع گسترش فرهنگ نماز و مسجد.

4. حفظ وحدت حوزه و دانشگاه با تعامل و بهره گیری از توانایی یکدیگر برای گسترش فرهنگ نماز جماعت و مسجد.

5. تربیت خطیبان مخلص و صالح برای تفهیم اهمیت و آثار نماز جماعت در مساجد جهت:

- تبیین سیره پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام در زمینه نماز جماعت و اهمیت مسجد.

- احیای مفاهیم قرآنی و تفسیر روشن آیات مربوط به نماز جماعت و مسجد.

- تفسیر و تشریح روشن و دقیق روایات و احادیث مربوط به نماز جماعت و مسجد.

ص: 75

22. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، جلد سوم، تهران: انتشارات صدرا، 1380.

23. مظلومی، رجبعلی، گامی به سوی تربیت، تهران: نشر آفاق، 1364.

24. منصوری لاریجانی اسماعیل مدیریت اسلامی تهران: انتشارات سمت، 1382.

ص: 77

و حفظ نمایند. تقویت مساجد از نظر امکانات ظاهری مانند رسیدگی به ساختمان مسجد، تغییر در معماری مسجد نظافت و امکانات گرمازا و سرمازا افزودن بر جاذبه های مسجد مانند برگزاری کلاس های هنری و علمی در رشته های گوناگون برگزاری اردوهای سیاحتی و زیارتی، نمایش فیلم و اجرای تئاتر و مانند آن با رعایت موازین اسلامی تأسیس مکان های ورزشی و دعوت از مربیان مجرب برای آموزش دقت در انتخاب امام جماعت مسجد با ویژگی های خاص (خوش رفتاری با جوانان برخورداری از تقوای،کافی توانایی علمی،و.... طولانی نشدن نمازهای جماعت تشکیل و تقویت کتابخانه مناسب برای مسجد برگزاری مسابقات کتابخوانی، قصه نویسی، بیان لطافت ها و ظرافت های نماز، بیان آثار معنوی نماز، تشویق و تحسین جوانان نمازگزار با اعطاء جایزه های متنوع... از راهکارهای عملی برای جذب نوجوانان و جوانان به مسجد، نماز جماعت و شرکت در سایر برنامه های فرهنگی آن می باشند.

واژگان کلیدی

تربیت جوانان، پرورش روحی و هنری، فرق برنامه های فرهنگی، امکانات ظاهری مساجد

ص: 79

از جمله موانع جذب نوجوانان و جوانان به مسجد و گریز از مکان ها و مراکز دینی که بارزترین دلایل بی علاقگی به امور مذهبی و گرایش به پوچی و انحراف در بین آن ها نیز محسوب می شود، فقدان جهان بینی مطلوب و نداشتن بینش صحیح در این خصوص می باشد. اگر باورها در انسان منفی، سراب گونه و غلط باشد، طبیعی است که اعمال و کردار مبتنی بر آن باورها صحیح، متکامل و سعادت آفرین نخواهد بود حرکات، سکنات، کردار، کنش های رفتاری و جلوه های عملی فرد، نمودی از باورهای درونی اوست، مثلاً کسی که خدا و معاد را باورداشته و در حقیقت انسانی وارسته و مؤمن است ایمان و باورهای دینی و مذهبی اش حتی در ظاهر اعمال، رفتار، حرکات سکنات، نگاه و برخوردهای او اثر می گذارد برای نمونه از پوشش نامناسب و حضور در مجامع یا از ورود به مواضع اتهام و موارد احتمال لغزش و گناه می پرهیزد و خودداری می کند.

برای جذب جوانان به مساجد و نماز جماعت و شرکت در سایر برنامه های فرهنگی مساجد شیوه ها و عواملی وجود دارد که به برخی از آن ها اشاره می شود.

فطرت پاک خود به سوی آن گرایش پیدا می کند یکی از ضرورت ها، زیبایی مساجد و توجه به روح زیباشناختی در معماری آن است این حس زیبا اگر در روح مسجد دیده شود، جوانان از آن استقبال می کنند.

گاهی دیده شده مسجدی که حتی شکل و بنای قدیمی دارد اما به لحاظ موقعیت جغرافیایی مناسب است، مورد استقبال عموم، خصوصاً جوانان قرار گرفته است.

این باور باید در مدیران مساجد ایجاد شود که تهیه وسایل امروزی و کارآمد، حتی با هزینه زیاد، امری لازم و ضروری است نماز خواندن و یا انجام فعالیت های دیگر مساجد، با لرزیدن از سرما و یا عرق ریختن از گرما به شکل صحیحی انجام نمی شود و می تواند باعث دوری نوجوانان و جوانان شود زیرا تحمل کمتری نسبت به این موضوعات دارند.

ضمن این که ما شاهد هستیم در مساجدی که در مناطق سنی نشین احداث می شود که غالبا در مناطق گرمسیر می باشد برای جذب جوانان به مساجد خود از بهترین وسایل خنک کننده استفاده می کنند به گونه ای که جوان در خانه خود از چنین سیستم خنک کننده ای برخوردار نیست و این در مناطقی که گرمای شدید و آزاردهنده دارد می تواند عامل جذب جوانان و نوجوانان به مساجد شود.

کمک از خود جوانان و نوجوانان برای کشف این نیازها می توان با احتساب امکانات مسجد در رفع آن نیازها کوشش لازم صورت داد که این می تواند یکی از بهترین راه های جذب جوانان به مسجد باشد.

یکی از مساجد شلوغ و مملو از جوانان مسجدی بود که بهترین و بزرگترین باشگاه کاراته محله با بهترین اساتید در زیر زمین آن مسجد تشکیل می شد.

خدا انجام می شود، اگر فردی از اعضای هیئت امنا احساس کرد نمی تواند کار مثبتی انجام دهد، ولو اینکه سالیان زیادی در این جمع بوده است باید استعفاء داده و جای خود را به کسانی که توانمندی بیشتری دارند بدهد. ضمن اینکه گاهی برای پیشبرد صحیح کارلازم است انسان از مواضع خود پایین آمده و همراه با جمع شود.

اکتفا نکنند، بلکه با کمک گرفتن از افراد متمکن و خیر جمع آوری منظم ماهیانه وجوهات نقدی از منازل و عرضه قبض، در نظر گرفتن منابع درآمد از قبیل خرید مغازه و اجاره دادن آن مشارکت های اقتصادی و غیره مشکلات مالی مسجد را رفع کنند.

ضمن این که باید دقت شود این موضوع زیاد در ملا نباشد تا چهره مسجد و هیئت امنا را منفی جلوه دهد و این از آن نکاتی است که باید مورد توجه قرار گیرد و ممکن است به شکل مخفی و آرام مانعی از حضور جوانان در مسجد شود.

چه بسا با یک برخورد ناسنجیده و حتی آمرانه جوان را برای همیشه از مساجد دور می کنند.

عامل دیگری که می تواند جوانان را به سوی مسجد جذب کرده و به ترویج فرهنگ نماز کمک کند، ویژگی های شخصیتی و رفتاری امام جماعت مسجد.است خلق و خوی نیکوی امام جماعت مسجد و مهارت اجتماعی او در برقراری ارتباط با نمازگزاران فوق العاده مؤثر است. اگر رفتار مناسب و حاکی از احترام مشاهده نمایند به نماز علاقمند می شوند. به فرموده پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله امام جماعت زمانی می تواند امین مردم باشد و اعتماد مردم را به خود جلب کند و جوانان با آرامش در کنار او بنشینند و رازهای درونی خود را برایش بگشایند که دنیازده و مداح سلاطین نباشد که اگر چنین شد مردم برای حفظ دین خود باید از او بگریزند. ﴿الْفُقَهَاءُ أُمَنَاءُ الرُّسُلِ مَا لَمْ يَدْخُلُوا فِي الدُّنْيَا قِيلَ يَا رَسُولَ اللهِ وَمَا دُخُوهُمْ فِي الدُّنْيَا قَالَ اتِّبَاعُ السُّلْطَانِ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ فَاحْذَرُوهُمْ عَلَى دِينِكُمْ﴾. (کافی: 46/1)

شخص رسول گرامی اسلام یکی از ابزارهای موفقیتش در جذب مردم به اسلام اخلاق نیکوی ایشان بود، اخلاقی که دوست و دشمن از آن به نیکی یاد می کنند و این اخلاق و سعه صدر باعث شده بود دشمنان را به زانو درآورد.

﴿و قُولُو لِلنّاسِ حُسْنا﴾ (سوره بقره / آیه 83)

﴿وَلا تَنابَزُوا بِالأَلقابِ﴾ (سوره حجرات / آیه 11)

﴿وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَهٍ لُمَزَهٍ ﴾ (سوره همزه / آیه 1)

امام صادق علیه السلام فرمودند: یکی از مصادیق خوش اخلاقی پاکیزه سخن گفتن است. (1)

توجه به جنس مخالف؛

پرخاشگری؛

لجبازی؛

عیب جویی و سنت شکنی؛

رفتارهای متناقض و گرایش های متضاد؛

شروع اجتماعی شدن؛

ابتكار فوق العاده و ذهن فعال؛

بی باکی.

برخی از ویژگی های سن جوانی عبارتند از:

کسب استقلال کامل (مالی، فکری، گرایشی)؛

شکل دهی هویت؛

ایجاد و تحکیم موقعیت شغلی؛

انتخاب همسر و سازش با ازدواج؛

ایفای نقش پدر و مادری و پرورش فرزندان؛

برخی از تفاوت های روان شناختی زن و مرد عبارتند از:

خانم ها جزئی نگرند آقایان کلی نگر؛

آقایان بیشتر اهل احتیاط و خانم ها اهل اعتماد هستند؛

خانم ها احساس مدارند و آقایان اندیشه محور؛

لزوم دقت در الفاظ درجمع بانوان و لزوم دقت در مفاهیم در جمع آقایان؛

آستانه تحمل خانم ها بالا و آقایان پایین است؛

در آقایان انگیزه سازی ابتدایی مهم است ولی در خانم ها انگیزه سازی میانی؛

در خانم ها اول تبشیر بعد انذار به عکس آقایان اولویت خانم ها ماندگاری کلام است و اولویت آقایان رفتارسازی است.

برخی از ویژگی های مشترک بین پسران و دختران عبارتند از:

انرژی زیاد؛

آمادگی بالا برای شادی و خنده؛

ص: 92

بی علاقگی ابتدایی نسبت به روحانی؛

برخلاف تصور پذیرش بالا نسبت به قرآن و روایات دارند؛

دوست مداری شدید؛

نوگرائی شدید نسبت به مطالب؛

علاقه به جنس مخالف.

تا نظرات و خواسته های این قشر نادیده انگاشته شود که این امر موجبات دلخوری و ناراحتی آنان را فراهم می سازد.

مسائل و مشکلاتی که در برنامه های فرهنگی، تبلیغی و دینی مساجد وجود دارند و باعث ایجاد فاصله بین جوانان و مسجد می شوند عبارتند از:

1. متنوع نبودن برنامه های مساجد و نیز روش های تبلیغ و ناآشنا بودن گردانندگان آن با شیوه های نوین جذب نوجوانان و جوانان به مسجد و در مقابل متنوع و جذاب بودن برنامه های مراکز و اماکن تفریحی اجتماعی نظیر باشگاه های ورزشی کلوب ها کافی نت ها، ماهواره و..... باید اذعان داشت که برنامه های بعضی از مساجد اغلب یکنواخت کسالت آور و خسته کننده است.

2. اعمال روش های خشک و مستبدانه در بعضی برنامه ها و آموزش های مذهبی و به کارگیری شیوه های غلط تعلیمی و درخواست اطاعت کورکورانه و بی قید و شرط که موجب بی علاقگی و دلسردی از دین و مراکز دینی به خصوص مساجد درمیان نوجوانان و جوانان می شود.

3. ملحوظ نداشتن شاخص های مذهبی، فرهنگی، بومی، نژادی، زبانی و نیز عدم به کارگیری اولویت های اصلی در برنامه های فرهنگی تبلیغی موجب شده است تا تعدادی از برنامه ها و فعالیت های اجرایی برای نوجوانان و جوانان از نتایج مثبت و مطلوبی برخوردار نباشد.

4. کمتر مشاهده می شود که در انجام برنامه های مذهبی و اسلامی از وجود اندیشمندان و صاحب نظران بزرگوار استفاده شود. استفاده از اساتید دانشگاهی و حوزوی مطلع، موجب اقبال نوجوانان و جوانان به مساجد خواهد شد.

5. حاکم بودن افکار عام نگر، همراه با اجرای برنامه های عامه پسند و سنتی که این گونه برنامه ها بیشتر مورد پسند بزرگسالان و سالخوردگان است.

6. طولانی شدن برنامه های اجرایی مساجد به ویژه سخنرانی و خطابه وعاظ، ائمه جماعات و مبلغین و نیز اقامه نماز و اجرای مراسم دعا و زیارت.

7. خلاء برنامه ریزی منسجم مرتب و منعطف در مساجد موجب شده است تا اغلب مساجد ما دچار برنامه های یکنواخت و کسل کننده شوند.

8. حاکم نبودن روحیه جوان گرایی و تفکر جوانی و در نظر نگرفتن سلایق و نظرات جوانان در برنامه ریزی فعالیت ها توسط مدیریت مساجد.

ص: 95

10. منطبق نبودن برنامه های مساجد با نیازهای فکری و فرهنگی جوانان و متناسب نبودن با شرایط زمان و مسائل مبتلا به روز جامعه

11. فقدان تجهیزات لوازم و ابزار مناسب نرم افزاری مدرن و روز در مساجد (رایانه، وسایل آموزشی و کمک آموزشی و....)

12. فقدان برنامه های زمان بندی شده و تعریف شده کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت در مساجد.

پیشنهادات در رابطه با رفع کاستی ها و نواقصات مربوط به برنامه ریزی های فرهنگی مساجد:

1. استفاده از جوانان و نوجوانان.

2. در برنامه ریزی فرهنگی و دینی مساجد به نیازها علایق و سلایق نوجوانان و جوانان توجه شود.

3. انطباق محتوای برنامه های فرهنگی مساجد با نیازهای فکری جوانان، مقتضیات زمان و مسائل مبتلا به روز جامعه.

4. استفاده از تکنولوژی آموزشی روز در اجرای برنامه های آموزشی، فرهنگی، دینی و... مساجد.

5. تشکیل بانک اطلاعات و مرکز اطلاع رسانی و گروه ویژه مطالعاتی و تحقیقاتی به منظور انجام پژوهش در مورد ارزیابی برنامه های فرهنگی مساجد.

6. بهره گیری از وجود اساتید و صاحب نظران مشهور دانشگاهی و حوزوی در برنامه های فرهنگی و دینی مساجد.

7. تنوع بخشیدن به محتوای برنامه های فرهنگی مساجد از نظر موضوع، روش و اجرا.

8. استفاده از شیوه های نوین آموزشی در ارائه و انتقال مفاهیم و ارزش های دینی و مذهبی به نوجوانان و جوانان.

9. «اصل آسان گیری و اصل اعتدال و میانه روی در آموزش مسائل و مفاهیم دینی به نوجوانان و جوانان از سوی مربیان دینی و مبلغین رعایت گردد.

10. پرهیز از اجرای برنامه های یکنواخت تکراری و خسته کننده

11. تجهیز مساجد به امکانات، لوازم و ابزار فرهنگی روز دنیا از قبیل کتابخانه های تخصصی

ص: 96

سالن مطالعه کامپیوتر وسایل آموزشی و.....

12. طرح کردن مسائل و مشکلات نوجوانان و جوانان محله و برنامه ریزی در راستای رفع و حل مشکلات آنان.

13. عدم یکسونگری در اجرای برنامه های فرهنگی مساجد.

14. داشتن مدیریت زمان در برنامه های فرهنگی و دینی مساجد به طوری که سعی شود برنامه های اجرایی مساجد (سخنرانی ها، کلاس های آموزشی، همایش ها، مراسم دعا و...) کوتاه و متناسب با ظرفیت های جسمی، روحی و روانی ویژگی های سنی و ذهنی مخاطبین طراحی و اجرا گردد تا از خستگی، دل زدگی و در نتیجه گریز جوانان از برنامه های فرهنگی مساجد جلوگیری شود.

15. برنامه های فرهنگی و دینی مساجد برای نوجوانان و جوانان جذاب، مفید بوده و هنر و مهارت را به آنان بیاموزد. «زیستن دینی»

16. مشارکت دادن نوجوانان و جوانان در امر برنامه ریزی های فرهنگی و دینی و اجرای برنامه ها در جذب جوانان به مسجد مؤثر است.

17. بسیاری از جوانان به این خاطر از مساجد دوری می کنند که آن را همیشه مکانی برای گریه، موعظه و عبادت می دانند در حالیکه اسلام نقش مسجد را علاوه بر عبادت، مکانی برای آموزش تعلیم و تربیت و شادابی جامعه معرفی کرده است. اگر این روحیه شادابی و طراوت همراه با حفظ حریم های اسلام به مساجد برگردانده شود مکانی برای گرایش جوانان خواهد بود. اجرای برنامه های فرهنگی آموزشی و هنری و برگزاری اعیاد اسلامی مثل قربان، نیمه شعبان، فطر، غدیر میلادیه های ائمه اطهار و... روح نشاط را به جامعه برمی گرداند.

18. بررسی نیازهای روز جوانان و پاسخگویی به آن ها در برنامه های مسجد.

بزرگسالی برای آنان دشوار نگردد.

اگر پدر و مادر فرزند خود را از کودکی به حضور در مسجد و خواندن نماز و عبادات عادت دهد، این سنت پسندیده رفته رفته در ذهن کودک نقش بسته و با آن مأنوس می گردد. مساجد نیز می توانند با برپایی برنامه های آموزشی و هنری اولین قدم را برای ایجاد این رابطه عاطفی بردارند.

در بحث خانواده نیز مانند مباحث مطرح شده اگر خانواده با برخی از مباحث روان شناسی رشد آشنا باشد متوجه می شود که با فرزندان خود در سنین مختلف، برخوردهای خاصی باید انجام گیرد و برای درگیر نمودن آن ها با مسائل تربیتی و اخلاقی خصوصاً نماز، روش های مخصوص به کار گرفته شود. برای مثال کودکان در سنین زیر چهار سال شدیداً از پدر و مادر تقلید پذیرند، در این زمان بهترین راه تأثیرگذاری بر کودکان این است که پدر و مادر اعمال دینی را در حضور کودک انجام دهند تا او این اعمال را دیده و سعی کند آن را انجام دهد که در این صورت باید والدین امکانات لازم را در اختیار کودک قرار دهند و در همین زمینه و برای علاقه مند کردن کودکان به مسجد باید خود والدین مقید به نماز در مسجد باشند تا این علاقه مندی در کودک ایجاد گردد.

اما زمانی که خانواده علاقه خاصی برای حضور در مسجد نداشته باشند، مطمئناً کار برای جذب نوجوان و جوانی که در این خانواده رشد پیدا کرده سخت خواهد بود. بنابراین باید برای جذب جوانان و نوجوانان به مسجد از همان ابتدای زندگی و کودکی فرزندان، سعی در جذب خانواده ها خصوصاً خانواده های جوان به مسجد،شود تا با حضور خانواده های جوان در مسجد با همه روش های ذکر شده و آموزش آن ها در چگونگی تربیت دینی فرزندان زمینه حضور نوجوانان و جوانان در آینده نزدیک در مساجد را فراهم سازیم. بنابراین این موضوع هم نقش بسیار مهمی دارد که خانواده ها هم مورد آموزش قرار گیرند که این خود بابی جدید می طلبد که خانواده ها را چگونه به مسجد بیاوریم و با برنامه های کاربردی و جذاب، سعی در آموزش آن ها در عرصه برخورد با همسر و چگونگی تربیت صحیح و دینی فرزندان داشته باشیم.

در بحث خانواده امام جماعت می تواند با درگیر نمودن خانواده ها در مباحث و همچنین آموزش خانواده ها در این رابطه یک پل ارتباطی خوبی بین خانواده و مسجد ایجاد کند، تا به این واسطه جوانان و نوجوانان را جذب مسجد کنند.

ص: 98

کیست؟ حتی المقدور سعی کنیم به همراه دعاها ترجمه آن ها را نیز به زبان ساده و روان بیان کنیم تا ارتباط بین خواننده دعا و مخاطب،او یعنی خداوند را محکم تر کنیم.

مؤثر در ترویج فرهنگ نماز آنان و ایجاد حلقه بین اقشار جوان و مسجد، به کارگیری روش محبت است.

علمی، دینی، آموزشی و.... مساجد لزوم برنامه ریزی فرهنگی برای مساجد از سوی مسئولان فرهنگی و نهادهای ذیربط از ضرورت خاصی برخوردار است که این امر می تواند در گرایش جوانان به مساجد تأثیر بسزائی داشته باشد.

15. از مساجد فعال در روز جهانی مساجد تقدیر شود و از آن ها حمایت شود تا یک رقابتی بین مساجد فعال در جذب جوانان به مساجد ایجاد گردد. با تشکیل شوراهای محلی و واگذار کردن بعضی از موضوعاتی که قرار است مردم در آن خصوص با مساجد ارتباط برقرار کنند، به مساجد، ارتباط بین مردم به ویژه جوانان با مسجد تقویت می یابد.

16. نظم

مسجد باید منظم باشد. معلوم باشد چه ساعتی در مسجد باز و چه ساعتی بسته می شود تا مردم سرگردان و بلاتکلیف نباشند و زمان باز و بسته بودن مسجد در تابلو اعلانات جلوی مسجد اطلاع رسانی گردد. در همه برنامه های مسجد باید نظم باشد.

17. برنامه ریزی

مسجد برای هر سلیقه و جمعیتی باید برنامه مناسب داشته باشد برای هر یک از کودکان، بزرگسالان، دانشجویان، جوانان و... باید برنامه خاصی داشت برای آن ها که اهل دعا هستند برنامه دعا برای آن ها که اهل کتاب هستند کتابخانه و برای جوانان آنچه مناسب سلیقه جوانان است، برنامه ریزی شود.

18. عدم مزاحمت

مسجد نباید برای همسایه هایش مزاحمت ایجاد کند. متأسفانه بعضی از مساجد به شکلی است که اگر کسی بخواهد خانه بخرد خانه کنار مسجد را نمی خرد برای اینکه بلندگو را روی پشت بام گذاشته اند و تا ساعت 12 شب برنامه از آن پخش می.شود مگر مستمعین روی پشت بام هستند که این کار لازم باشد؟ ما فقط موقع اذان می توانیم صدای اذان را با بلندگو به همه شهر برسانیم. بلند کردن صدای بلندگو برای برنامه های مختلف، عدم وجود پارکینگ برای مسجد بد بودن وضعیت فاضلاب مسجد و.... از عوامل ایجاد مزاحمت برای مردم است.

ص: 103

19. خوش رفتاری امام جماعت هیئت امنا خادم و همه باید با احترام با نوجوانان و جوانان برخورد کنند. اگر بچه ای به صف اول جماعت آمد اشکالی ندارد اگر او را بگیرند و به صف دیگر پرت کنند، دیگر مسجد نمی آید بچه ها را می شود با احترام جابجا کرد متأسفانه خشونت در برخوردها و عدم رعایت آداب، باعث فرار بعضی از مردم از مساجد شده است.

امام علی علیه السلام آورد مسجد را برای مؤمنان چنین بیان می کند:

1. به دست آوردن دوستانی خداشناس، پرهیزگار و اهل یقین که انسان را در طی مدارج کمال انسانی یاری کنند.

2. بهره مند شدن از دانشی که موجب تقویت مبانی علمی و عملی توحید، اخلاق، مسائل مستحدثه و... شود.

3. برخورداری از نشانه محکمی بر آیات الهی که الگوی آن در وجود امام جماعت و نمازگزاران تجلی یافته است.

4. رحمتی از خداوند طلب کرده و در انتظار تحقق آن بوده است و به برکات تجمع مؤمنان در مسجد به آن دست می یابد.

5. موعظه ای دلنشین و اثرگذار از عالم ربانی و انسان متقی شنیده و به موجب آن از ارتکاب عمل یا سخن زشتی دست شسته و به گناه گفتاری یا عملی آلوده نمی شود.

6. پند و اندرز هدایت گری شنیده و یک درجه از نردبان هدایت بالاتر رفته و با حکمت و برهان جدیدی در علم توحید آشنا می شود.

7. از ترس اینکه اعتبار و آبروی او در جمع مؤمنان نمازگزار کاستی نیابد و منزلت و شأن او کاسته نشود، گناهی را ترک می کند.

8. حیا و آزرم ناشی از اینکه ممکن است برخی نمازگزاران در کوچه و محله اعمال او را ببینند، موجب شده تا از عمل ناپسندی دست بشوید.

هر یک از این هشت اثر حضور در مسجد برای اصناف و طبقات مردم از زن و مرد، کارساز و راهگشاست و نقش عظیم و مأموریت وسیع مدیران را بیان می کند این مهم زمانی به نتیجه مطلوب خواهد رسید که مسجد از جاذبه کافی برخوردار باشد و همه طبقات مردم به ویژه نسل جوان که از صفای قلب و معنویت بیشتری برخوردارند و به فرموده امام خمینی رحمه الله علیه جوانان نزدیک ترند به ملکوت (صحیفه نور: 45/21) حضور چشم گیری در آن داشته باشند.

ص: 104

20. شیرازی، علی، راز و نیاز عارفانه، قم، نشر خرم، 1377.

21. ابوالقاسمی، محمد جواد امام و مأموم در جلوگاه حضور، تهران، نشریاس کبود، 1378.

22. رهبری، حسین، مسجد نهاد عبادت و ستاد ولایت تهران سازمان چاپ و انشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380.

23. مجموعه سخنرانی نماز، حکومت، تربیت، جلد دوم، ستاد اقامه نماز، 1380.

24. موسوی راد لاهیجی، نماز از دیدگاه قرآن و حدیث، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1380.

25. ولی ابرقویی، روح اله قم، انتشارات رواق دانش 1385.

26. قرائتی محسن اولین سرمایه داران دنیا - مجله رشد مدیریت مدرسه شماره 7، دوره پنجم - صص 47، 1386

27. دلبری، سید محمد آسیب های تعلیم و تربیت دینی از نگاه شهید بهشتی - مجله رشد آموزش معارف اسلامی دوره 20 شماره 4 صص 13-4، 1387.

28. جعفری، حسین علی، 500 حدیث پیرامون نماز و مسجد، چاپ سوم - مؤسسه فرهنگی انتشاراتی ستاد اقامه نماز، 1388. www.pasokhgoo.ir

29. روش جذب جوانان به مساجد چیست، 1388. www.irib.ir

30. جوانان و مسجد، 1388. www.ido.ir

31. انصاری راد، علی اکبر راهکارهای جذب جوانان به مساجد، 1388.www.andishegom.com

32. شیوه ها و عوامل جذب جوانان به مساجد، 1388. www.taghribnews.ir

33. جوان و جاذبه های مسجد نقل از روزنامه ایران 1388 www.sobheomid.ir

ص: 106

این تهاجمات مختلف است. بهترین سنگر به فرموده امام راحل رحمه الله علیه مساجد است. (امام خمینی، 1385، ج 12:148)

مساجد با داشتن قابلیت ها و کارکردهای مختلف می تواند به پایگاهی مناسب برای مقابله با جبهه دشمن و تربیت نیروهای خودی تبدیل شود برای تبدیل این پایگاه به خط مقدم مستحکم مقابله با دشمن برنامه ریزی، سازماندهی و بسیج نیروها جایگاه ویژه ای دارد.

یکی از مسائل مهم در جوامع هویت بخشی است هویت ها اغلب در طول فرآیند گروهی حاصل می شوند و آن چه می تواند این فرآیند گروهی را شکل دهد، رسانه ها (1) هستند. تعاریف متعددی از رسانه وجود دارد اما آنچه وجه مشترک اکثر آن هاست ابزار ارتباط بودن برای رساندن پیام است. حال اگر این پیام برای تعداد زیادی از افراد ارسال شود به آن رسانه جمعی گویند. با توجه به تعریف بیان شده می توان گفت مسجد نیز یک رسانه جمعی (2) است. حال این رسانه جمعی برای رسیدن به کارکردهای خود و رساندن پیام خود نیاز به ابزارهای متنوع و مناسبی دارد که یکی از آن ها و حتی می توان گفت مهمترین آن ها شبکه سازی است زیرا مهم ترین کارکرد رسانه ها، کارکرد اجتماعی آن هاست و مهمترین کارکرد اجتماعی نیز بسیج توده ها و جذب افکار عمومی است. (بروگمن (میرزایی)، 1389: 17)

در حالی که بسیاری از دولتمردان با دیده تردید و حتی تهدید مهلک به شبکه های اجتماعی می نگرند، در بسیاری از کشورهای دنیا شبکه های اجتماعی نقش اصلاح کننده اجتماعی بر عهده دارند. (میرمحمد صادقی، 1391 : 16) خوشبختانه مسئولین حوزه مسجد با نگاهی فرصت محور به این ابزار ارتباطی می نگرند و نیاز به شبکه سازی مساجد را حتی در سخنان ایشان نیز می توان یافت. (3)

نهادهای دولتی ایران به اهمیت و قدرت اثرگذاری شبکه های اجتماعی پی برده اند و بودجه

ص: 109

ای نیز برای ایجاد شبکه های اجتماعی (مجازی) فارسی زبان اختصاص داده اند اما تنها ایجاد شبکه های اجتماعی به معنای موفقیت آن نیست این مهم است که بدانیم علاوه بر مسائل تکنیکی و زیرساختی درون یک شبکه اجتماعی چه می گذرد (میرمحمدصادقی،1391: 16).

شبکه سازی مساجد به معنای استفاده از ظرفیت های بالفعل و شناسایی و به کارگیری ظرفیت های بالقوه موجود در مساجد است همان طور که در بیانیه مأموریت مرکز رسیدگی به امور مساجد نیز آورده شده است این ویژگی ها بیانگر ضرورت وجود نظام اجتماعی است که بر شبکه هایی بنا می شود. در این شبکه ها باید امکان تصمیم سازی و تصمیم گیری در عرصه های مختلف اجتماعی به ویژه در عرصه فرهنگی وجود داشته باشد تا مساجد بتوانند کارکرد ارتباطی و رسانه ای خود را به خوبی انجام دهند.

با توجه به مطالب بیان شده شبکه سازی مساجد، یک نیاز ضروری است. ما نیز در این تحقیق به دنبال تبیین نظری شبکه اجتماعی مساجد به عنوان ابزار ارتباطی میان نهادها سازمان ها مسئولین و افراد مرتبط با مساجد.هستیم اما آنچه نباید مغفول واقع شود، توجه به جایگاه ویژه مساجد و کارکردهای آن و همچنین اطلاع کامل از مباحث علمی و فنی مرتبط با شبکه سازی است. عدم توجه به این دو موضوع و صرفاً استفاده از فناوری موجود، می تواند ضررهای جبران ناپذیری را وارد کند که متأسفانه امروزه شاهد این آسیب های وارد شده از طریق شبکه های اجتماعی موجود حقیقی و مجازی هستیم می توان گفت محقق در این پژوهش به دنبال یافتن پاسخ سؤالات ذیل می باشد:

1. مساجد چه کارکردها و ظرفیت هایی دارند؟

2. شبکه اجتماعی چیست و چه ویژگی هایی دارد؟

3. شبکه سازی چیست؟ ایجاد یک شبکه منسجم چه نیازمندی هایی دارد ؟

سجده در آن انجام می شود مانند خانه ای که به خاطر سجده برای خدا ساخته می شود. (الویری، 1386: 2) قرآن نیز بر پایه عرف به مکانی که به اسم مسجد ساخته می شود این عنوان را اطلاق می کند هر چند که از تمام اهداف عالیه مسجد تهی بوده و حتی نماز خواندن در آن ممنوع و حتی تخریب آن لازم باشد مانند مسجد ضرار که قرآن با همین عبارت (مسجد ضرار) از آن یاد می کند. باقی و همکاران،1381: 147)

مردم در مساجد (1389)، کتاب حجت الاسلام و المسلمین علی رضایی با عنوان «جایگاه مساجد در فرهنگ اسلامی» (1382)، کتاب و این بیکر که توسط دکتر سید مهدی الوانی و محمد رضا ربیعی ترجمه شده با عنوان «مدیریت و سرمایه اجتماعی» و کتاب یرون برگمن که توسط خلیل میرزایی ترجمه شده با عنوان «درآمدی بر شبکه های اجتماعی» اشاره کرد. همچنین مقالات ارزشمندی مانند مقاله دکتر عابدی جعفری و همکاران با عنوان طراحی مدل مطلوب کارکرد و مدیریت مساجد به عنوان یک سازمان داوطلبانه مذهبی (1384)، مقاله خانم لیلا شجاعی با عنوان «کارکردهای نوین مسجد در محله های شهر تهران (1390)، مقاله آقای حسین نقی زاده با عنوان «بررسی کارکردهای مسجد (1386)، مقاله آقای محمد مهدی فجری با عنوان «آشنایی با کارکردهای مسجد (1388)، مقاله آقای محمد مهدی نجفی با عنوان «مساجد در افق چشم انداز 20 ساله کشور (1384)، مقاله دکتر محمدهادی همایون با عنوان تجزیه و تحلیل سیستمی فرآیند پرورش منابع انسانی در مسجد؛ مطالعه موردی علل پویایی و حیات مسجد صنعتگران مشهد (1386) مقاله محمد مصطفی حسینی با عنوان «مدیریت در شبکه های اجتماعی و مقاله دکترحمید ضیایی پرور با عنوان جنگ نرم سایبری در فضای شبکه های اجتماعی و پایان نامه آقای امیرحسین بنایی با عنوان «طراحی ساختار نظام مند مطلوب برای مساجد جمهوری اسلامی ایران با بهره گیری از الگوی سازمان یادگیرنده» (1390) و همچنین پایان نامه نویسنده با عنوان طراحی مدل ارزیابی عملکرد نهادهای فرهنگی - مذهبی (مورد مطالعه مسجد» اشاره نمود.

در مورد ارتباط میان «شبکه سازی» (1) و «مساجد» نیز هیچ پژوهشی صورت نگرفته و تنها می توان به سخنرانی ها و یا مصاحبه های انجام شده پیرامون این مطلب اشاره نمود.

می باشند عبارتند از:

رشد یافته و دارای ساختاری متناسب و کارآمد در عرصه های مأموریت و توانمند در جذب و جلب اقشار مختلف مردم و مؤثر در عرصه نشر و گسترش اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله.

دارای حضور مؤثر در عرصه تصمیم سازی و تصمیم گیری های فرهنگی کشور

برخوردار از دانش پیشرفته کارشناسان و صاحب نظران عرصه های مرتبط با فعالیت ها و رسالت مساجد.

توانمند در فراخوانی مؤثر مردمی و بسیج افکار عمومی در راستای اهداف انقلاب اسلامی ایران.

برخوردار از توانایی های مطلوب، روزآمد و بهره گیری از فناوری های نوین و کارآمد در راستای مأموریت، رسالت و انجام وظایف.

برخوردار از ظرفیت های بالا در امور فرهنگی و مذهبی به عنوان محور محله و شهر.

برخوردار از ظرفیت تعاون در حل معضلات اجتماعی و خدمت رسانی به اقشار مختلف.

حاضر در متن زندگی مردم و مرتبط و مؤثر در کلیه امور فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... از طریق برقراری پیوند مستحکم و ارائه آموزه های دینی و در تعامل با مدرسه دانشگاه و محیط پیرامون (نجفی، 84: 96-99).

شوروی و این ها نداشته باشید. آن روز باید ترس داشته باشید که شما پشت بکنید به اسلام، پشت کنید به مساجد (امام خمینی، 1385، ج 21:13)

این یک توطئه است که می خواهند مسجدها را کم کم خالی کنند شما باید هوشیار باشید که مسجدهایتان و محراب هایتان و منبرهایتان را حفظ کنید و بیشتر از سابق.... مسجدها را محکم نگه دارید و پرجمعیت کنید (امام خمینی، 1385، ج 13: 19)

داشته باشد تا مساجد بتوانند کارکرد ارتباطی و رسانه ای خود را به خوبی انجام دهند. مطابق با این ویژگی ها وجود حلقه ها و شبکه ارتباطی بین مساجد ایجاد و سازماندهی ساختارهای سلسله مراتبی از مرکز تا مساجد به منظور تقویت هم افزایی ایجاد جبهه نورانی با محوریت این پایگاه ها مواجهه سازمان یافته با فرصت ها و تهدیدهای محیطی و گفتمان سازی به عنوان یک ضرورت و موضوع راهبردی مطرح می باشد». (مرکز رسیدگی به امور مساجد، 1392/12/20)در ادامه نیز در چهار محور و در قالب سیاست های اجرایی و اقدامات اساسی راهکارهایی به منظور شبکه سازی بیان شده است که در نوشته دیگری باید به آن ها پرداخته شود.

نهادهای فرهنگی - مذهبی به دلیل نقش کلیدی که در شکل گیری فرهنگ جامعه دارند از اهمیت خاصی برخوردارند. در میان این نهادها به نظر می رسد مسجد با توجه به سوابق تاریخی موجود به عنوان کلیدی ترین نهاد باید مد نظر قرار گیرد

عکس، مقاله، طنز، دیدگاه شخصی یا تجربیات آن ها باشد.

بسیج کنندگی و سازماندهی: شبکه های اجتماعی قدرت بسیج کنندگی دارند یعنی می توانند افراد را در یک زمان و یا مکان در محیط واقعی گرد هم آورند یا در محیط مجازی به ایجاد کمپین بپردازند.

دوستی: تعمیق دوستی ها و دوستی با دوستان دوستان.

اعتماد: قابلیت اعتماد به شبکه های اجتماعی بیش از وب سایت هاست چون اطلاعات، فیلتر نشده و خام منتقل می شود قدرت اعتماد به شاخص بودن یا مشهور بودن فرد تولید کننده اطلاعات بستگی دارد.

حلقه های مخاطبان: به جای مخاطبان،انبوه حلقه هایی کوچک و بزرگ از مخاطبان شکل می گیرد این حلقه ها در جاهایی با یکدیگر همپوشانی دارد. تأثیر گذاری هر شبکه بر هر حلقه به تناسب تخصصی بودن یا گرایش خاص آن شبکه است.

قدرت کند و سازی: قابیلت لینک دهی دنبال کردن و علایق مشترک یعنی کند و سازی استناد و تعمیم فیلم، عکس، صدا و متون اصلی رسانه ها قابلیت استناد و تعمیم را بالا برده است.

ادغام فناوری ها: شبکه های اجتماعی محصول ادغام فناوری های جدید هستند.

صحبت: شبکه ها قابلیت صحبت یا همان چت کردن (1) را با خود به همراه دارند.

دنبال کردن و دنبال شدن: این کار برای افراد امری لذت بخش است.

بازنشر: در محیط شبکه ها خبرها پالایش و انتخاب شده و سپس بازنشر می شوند.

خرد جمعی: همه چیز را همگان دانند گرایش عمومی را می شود از این فضاها سنجید. شبکه های اجتماعی بهترین فضای افکار سنجی هستنند.

جهانی بودن (مترجم گوگل): حذف مرزهای زبانی مهمتریم اتفاقی است که در فضای جدید وب اتفاق افتاده است.

سرگرمی: سرگرمی، طنز، خنده، شوخی و... از ویژگی های این شبکه هاست.

جستجو شدن: از طریق ترکیب موتورهای جستجو با بسیاری از شبکه ها شما می توانید در این فضاها همزمان جستجو کنید و جستو شوید.

ص: 121

اطلاع رسانی و خبررسانی: رسانه های شهروندی خبرنگاران شهروند. از سونامی تا رخدادهای انتخاباتی تهران

رسانه نسل جوان: نو بودن خلاق بودن و ابتکاری بودن باعث جذب جوان ها به این پدیده شده است.

رسانه جایگزین: در مقابل رسانه های جریان اصلی نقش رسانه های جایگزین را ایفا می کنند.

ترکیب با موبایل: اغلب این فناوری ها یا نسخه موبایل دارند، یا با استفاده از موبایل قابل انتشار و دسترسی هستند مستندات محتوایی این رسانه ها نیز توسط موبایل تولید می شود.

شفاف شدن بیش از گذشته: درون خانه های شیشه ای زندگی می کنند از کوچکترین رخدادهای همدیگر مطلع می شوند.

ابتکار و خلاقیت: نوآوری در ذات شبکه هاست ارتباطات افقی، پیشنهادات خلاقه، طوفان های مکرر فکری در این محیط ها اتفاق می افتد.

ساختار دمکراتیک: مانند بالاترین ویکی پدیا، گوگل،زمین، وبلاگ ها، فروم ها و... همه برابرند.

قدرت سرمایه اجتماعی: منابعی که از یا درون شبکه های کسب وکار یا فردی در دسترس است این منابع شامل احساسات اندیشه ها، راهنمایی ها، فرصت های کسب وکار سرمایه های مالی قدرت و نفوذ پشتیبانی احساسی، خیرخواهی، اعتماد و همکاری می باشد.

تحرک اجتماعی: جنبش های اجتماعی با تحرک یا تجمع گروه هایی از افراد متولد می شوند. این تحرک از یک سو به معنای جابجایی جمعیت است و از سوی دیگر به معنای سرعت یافتن ایده ها ارتباطات و تماس ها است. در این شرایط افرادی که کمتر محتمل بود با همدیگر ارتباط داشته باشند یا پیوندی بین آن ها به وجود آید، فرصت آن را خواهند یافت تا یکدیگر را بیایند تحرک جغرافیایی یا جابجایی جمعیت، امکان فراتر رفتن از محیط سنتی و قرار گرفتن در شرایط جدیدی را مهیا خواهد کرد که ظرفیت های افراد را افزایش خواهد داد.

ص: 122

ارتباطات غیر رسمی: خارج از نهادهای رسمی آموزشی رسانه ای، حکومتی و سیاسی.

دیده شدن: ارسال مطلبی که نام نویسنده بر آن درج شده است، موجب می شود تا این نام به همراه آن مقاله در دنیای وب به خوبی دیده شود.

جزئی از وب بودن: ارسال مطلب و درج عنوان با نام ارسال کننده موجب ایجاد این حس می شود که آن ها اکنون جزئی از وب هستند.

تولید کننده محتوا به جای مصرف کننده صرف: تولیده کننده بودن حسی است که حتی دروب نیز به عیان دیده می شود؛ اما در دنیای وب که امر تولید بسیار پررنگ تراست کاربران تولید کننده اند و بدون دردسرهایی که دروب دارند به تولید محتوا می پردازند.

کمک گرفتن از نظرات دیگران برای بهبود آثار بازخورد و نقد و بررسی دیگران بر تولید آثار بعدی و تنقیح اثر ارسالی می تواند تأثیرگذار باشد.

استفاده از فضای موجود در پایگاه کاربران می توانند فایلی را ارسال کنند و دیدن فایل را فقط به خودشان و یا برای دوستشان و یا گروهی محدود ممکن نمایند. ارسال فایل در این پایگاه های وب دویی، یعنی در اختیار داشتن منابع در هر کجا که دسترسی به اینترنت وجود دارد.

انگیزه های شخصی و دینی: انگیزه هایی چون گسترش دین و فرهنگ مثبت یا منفی، گسترش علم و آموزش انتقال تجربیات تبلیغ فکر و اندیشه یا مذهب، از جمله مواردی است که کاربران را به این پایگاه ها می کشاند تا از این طریق اندیشه و فکرشان را منتشر سازند.

قسمت عمده ای از ارتباطات در فضای مجازی را ارتباطات متنی در قالب ایمیل و چت تشکیل می دهد. ارتباطات متنی می تواند شکل جدیدی از هویت مجازی را شکل دهد.

انعطاف پذیری هویتی افراد در فضای مجازی به دلیل نبود راهنماهای چهره ای می توانند بازنمایی های متفاوتی از خود ارائه دهند.

دریافت های جایگزین در ارتباطات مجازی شما می توانید دیوارها را بشکنید، به حوزه خصوصی دیگران وارد شوید و حرف هایی را که حاضر نیستند، در ارتباط چهره به چهره به شما بگویند، بشنوید.

عدم توانایی شبکه های اجتماعی برای نهادسازی سیاسی در جریان اعتراضات و پس از آن.

به میزان قابل توجهی شانس کنترل سیاسی و مردم فریبی را بالا می برد، زیرا پیشرفت تکنولوژی، چنان از ارتقای بصیرت افراد پیشی می گیرد که افراد هنگام رویارویی با تکثیر سریع اطلاعات کاملاً بی دفاع می مانند.

خارج شدن سیاست از فرآیند عقلانی.

وارونه شدن برخی نظریه های مدرن در عرصه های سیاست و اجتماع.

یکسان سازی فرهنگی.

تقویت گرایش های گریز از مرکز فروملی و فراملی و اخلال در روند وحدت ملی.

ایجاد اختلاف و شکاف میان ملت ها به دلیل ملی گرایی افراطی، ایدئولوژی های متضاد و در نهایت بروز شکاف فرهنگی.

یکپارچگی افقی گروه ها و طبقات و تشدید دو قطبی.

تضاد با ارزش ها باورها.

تضعیف پیوندهای سنتی از طریق تقویت و تبلیغ ارزش های غربی و کمک به استحاله فرهنگی.

بهره برداری تبلیغاتی و انتشار اخبار غیرواقع تحریف شده.

ایجاد نخبگان سیاسی و فرهنگی وابسته به جریانات خود ساخته از طریق شبکه ارتباط.

ص: 124

واگرایی سیاسی و بی اعتماد کردن مردم به دولتمردان؛

سایبرتروریسم؛

تضعیف مبانی خانواده؛ (ارتباط های غیر متعارف میان جوانان)

احساسات برخوردار شده و اغلب جوانب زندگی واقعی خود را که نیازمند حضور فیزیکی افراد در کنار یکدیگر نیست در این اجتماعات مجازی دارا هستند.

در شبکه های اجتماعی فضایی ایجاد شده که کاربران به جبران محدودیت ها و موانع فضای واقعی زندگی می پردازند. در این شبکه های مجازی فرصتی ایجاد شده برای تعاملات ارتباطات و انتقال پیام و سایر کارکردها که نسل جوان به خوبی از آن استفاده می کنند. می توان گفت که شبکه های اجتماعی جماعتهایی در وضعیت مدرن و واسطه ای میان جامعه و دولت های مدرن هستند که وارد مسائل مربوط به امر عمومی می شوند.

مسجد و ارتباط گیری میان آن ها می باشد اگر از این منظر به شبکه سازی مساجد نگاه کنیم (که متأسفانه در حال حاضر برخی سازمان ها این گونه به شبکه سازی مساجد نگریسته اند) راه اندازی پرتال مساجد نیاز ما را برآورده خواهد کرد اما نکته اینجاست که بخش حقیقی مسجد، بخش اساسی و کلیدی است که بدون در نظر گرفتن آن مسجد دیگر هویتی ندارد. (مسجد بدون امام و مأموم، تنها یک نام است)

مردم تمایل دارند با کسانی که به خودشان شباهت دارند معاشرت می کنند ارتباط مردم با یکدیگر به منظور دستیابی به منابع می باشد. آن ها برای اهداف جمعی با یکدیگر همکاری می کنند که این مسئله باعث پیدایش یک اجتماع اجتماع مسجدی ها می شود. نکته قابل تأمل در این قسمت تعیین وجه تشابه میان مردم است در این قسمت هر تعریفی از مسجد و کارکردهای آن ارائه گردد اجتماع را نیز همان گونه شکل می دهد. (1)

2. محتوای ارتباط چیست؟

در یک پاسخ کلی می توان گفت این کارکردهای موجود در مساجد است که محتوای ارتباط میان آن ها و مردم را تعیین می کند هر اندازه محتوای کامل تر پربارتر، مفیدتر، به روزتر و ارزشمندتری باشد می توان گفت شبکه منسجم تری تشکیل شده است.

در نگاه جزئی تر باید به این نکته اشاره کرد که افرادی که حول محور مسجد گرد هم می آیند قطعاً به دنبال کسب رضایت حضرت حق و عمل به دستورات الهی می باشند بنابراین محتوای موجود در ارتباط میان این افراد نیز قطعاً صبغه دینی و الهی دارد. (2)

یکی از وظایف مهم مرکز رسیدگی به امور مساجد و یا سایر سازمان ها که خود را مرتبط با امر مساجد می دانند تولید محتوا به منظور غنای بیشتر ارتباطات میان افراد در این شبکه می باشد. این کار از طریق شناخت صحیح پیام هایی است که باید به ذهن مردم منتقل شود، سپس تولید آن ها و در نهایت مدیریت صحیح در توزیع و پخش محصولات محقق می شود. (خامنه ای، دیدار مدیران مراکز صدا و سیما، 1381/11/15) در صورت انجام صحیح این فعالیت مدیریت افکار عمومی در اختیار مساجد قرار خواهد گرفت.

ص: 128

3. الگوی شکل گیری

نخستین مطلب مهم حضور روحانی شایسته در مساجد است. (خامنه ای، پیام به نوزدهمین اجلاس سراسری نماز، 1389/07/20) شبکه سازی در مساجد، حول محور امام جماعت (امامی که دارای شروط لازم باشد تعریف می شود در واقع می توان گفت امام در نقش رهبری برای پیروانش ظاهر می شود اما رابطه او با مأمومین به قدری استوار می شود که به پیوند معنوی عمیق و رابطه عارفانه و عاشقانه تبدیل شود. اطاعت محکم و عمیق از رهبر نشانه چنین پیوندی.است. ایمان و عشق و شناخت نقش اساسی را در استحکام این پیوند دارد. (محمدی اشتهاردی 175:1384).

ویژگی های اساسی (شروط لازم) امام جماعت عبارتند از:

بلوغ؛

عاقل بودن؛

داشتن عدالت؛

شیعه دوازده امامی؛

حلال زاده

قادر به ادای صحیح نماز؛

دارای محبوبیت و مقبولیت (فلاح زاده، 48:1383)

آنچه در این میان بسیار حائز اهمیت است، اعتمادی است که مأموم به امام دارد اما این اعتماد مبتنی بر عملکرد امام.است تا زمانی که امام دارای شروط مذکور باشد، این اعتماد پابرجاست اما به محض سلب شدن یکی از آن ها خود به خود این سمت از وی ساقط می شود.

الگوی شبکه ای، الگوی فکری است و مربوط به زاویه دید است بنابراین، الگوی شکل گیری ارتباط میان امام و مأموم را می توان در میان الگوهای شبکه ای جستجو نمود.

شبکه های ارتباطی از حیث شکل، ساختار و عملکرد بر دو نوعند:

1. شبکه های غیر رسمی و سیستم هایی که براثر تعامل با افراد ایجاد می شوند. (رضائیان، 480:1382)

با توسعه روابط غیر رسمی در میان اعضای سازمان شبکه های ارتباطی خاصی شکل می گیرند که سیستم های غیر رسمی نامیده می شوند. این گونه سیستم ها به 4 نوع کلی تقسیم می شوند:

ص: 129

شبکه رشته ای: عوامل انتقال اطلاعات در امتداد یک خط قرار می گیرند و هریک از آن ها به ترتیب اطلاعات دریافتی از عامل ماقبل خود را به عامل ما بعد خود انتقال می دهند. دقت انتقال اطلاعات در این شبکه ها بسیار کم است.

نگاره 1- شبکه رشته ای

شبکه انشعابی: یکی از عوامل انتقال اطلاعات اطلاعات را به دست می آورد و آن ها را بین اعضا نشر می دهد. این شبکه ها به ویژه برای انتشار اطلاعات مفیدی که با کارافراد مرتبط نیستند به کار می روند

نگاره 2- شبکه انشعابی

شبکه تصادفی: عوامل انتقال دهنده به طور تصادفی اطلاعات را دریافت می کنند و همین ترتیب منتشر می سازند. این شبکه ها هنگامی به کار می روند که اطلاعات، ناچیز و کم اهمیت باشند و مانعی در مسیر انتشار آن ها موجود نباشد.

نگاره 3- شبکه تصادفی

شبکه خوشه ای: هر عامل انتقال اطلاعات عوامل دیگری را انتخاب می کند و

ص: 130

اطلاعات مورد نظر را به آن ها می دهد. آن عوامل انتقال دهنده جدید نیز به همین منوال اطلاعات خود را منتقل می کنند. (رضائیان، 1382: 482)

تصویر

نگاره 4- شبکه خوشه ای

با توجه به اهمیت انتقال مطالب شبکه های خوشه ای می توانند الگوی مناسبی به منظور شکل گیری شبکه های غیررسمی و تبادل اطلاعات میان افراد مسجدی باشد. خروجی مورد انتظار از این شبکه نشر گسترده،اطلاعات همراه با دقت زیاد می باشد.

2. شبکه های رسمی و سیستم هایی که در اثر فراگردهای رسمی به وجود می آیند. (رضائیان، 480:1382).

در سیستم های رسمی فراگردهایی به کار گرفته می شوند که نحوه ارتباطات میان افراد را معین می کنند و به 6 گونه کلی تقسیم می شوند:

شبکه متمرکز ارتباطات سریع تر و دقیق تر صورت می پذیرد، در حالی که احتمالا در شبکه غیر متمرکز روحیه افراد بهتر است. ساختار ارتباطی به صورت سریع و پایدار شکل می گیرد و جایگاه رهبری بارز و نمایان است و ارتباطات ماهیت سلسله مراتبی دارد.

تصویر

نگاره 5 - شبکه متمرکز

شبکه ستاره ای: ساختار ارتباط به گونه ای است که یک فرد با تمام افراد در ارتباط است و سایرین نمی توانند با یکدیگر ارتباط مستقیم برقرار کنند و این فرد رابط بین

ص: 131

آن هاست. سرعت و دقت در برقراری ارتباطات خوب است. ساختار ارتباطی پایدار و متشکل است. جایگاه رهبر، مشخص و بارز است ولی روحیه افراد ضعیف است.

تصویر

6- شبکه ستاره ای

شبکه زنجیره ای افراد به صورت زنجیره ای با یکدیگر در ارتباطند. در این حالت جایگاه رهبر، مشخص است، سرعت نسبتاً زیاد است، دقت خوب است. ساختار ارتباط نسبتاً پایدار و در حال شکل گیری است ولی روحیه کارکنان ضعیف است.

تصویر

نگاره 7- شبکه زنجیره ای

شبکه سه شاخه: طرحی شبیه به Y دارد. سرعت ارتباطات متوسط است، دقت نسبتاً خوب است ساختار ارتباطی در حال شکل گیری است جایگاه رهبر، نسبتاً مشخص است، سیستم نسبتاً متمرکز است و روحیه افراد ضعیف است.

تصویر

نگاره 8- شبکه سه شاخه

ص: 132

شبکه دایره ای هر یک از افراد تنها با 2 نفر دیگر در ارتباط است. در این حالت دقت و سرعت ارتباطات بسیار کم و جایگاه رهبر نامشخص و ساختار ارتباطی نسبتاً ناپایدار است اما افراد از روحیه خوبی برخوردارند.

تصویر

نگاره 9- شبکه دایره ای

شبکه همه جانبه همه افراد می توانند با هم در ارتباط باشند. سرعت و دقت ارتباط نسبتاً خوب است روحیه کارکنان عالی است ولی جایگاه رهبر مشخص نیست و هیچ گونه ساختار ارتباطی برای آن تعریف نشده است رضائیان، 1382: 484)

تصویر

نگاره 10- شبکه همه جانبه

در مورد ارتباطات رسمی درون مسجد، همان گونه که بیان شد محور قرار گرفتن امام جماعت نکته بسیار مهمی است که باید در نحوه شکل گیری شبکه نیز مد نظر قرار گیرد اما می توان این مطلب را از 3 منظر مورد بررسی قرار داد

شبکه ارتباطات رسمی درون مسجد با توجه به جایگاه ویژه امام جماعت و اهمیت محور قرار گفتن وی، شبکه ارتباطی متمرکز می تواند الگوی مناسبی برای ارتباطات رسمی درون مسجد باشد.

شبکه ارتباطی بین مساجد: به دلیل اهمیت سرعت انتقال اطلاعات و همچنین لزوم

ص: 133

استفاده از خلاقیت و ابتکار افراد در ارتباط میان مساجد، می توان الگوی شبکه همه جانبه را الگوی مناسبی دانست.

شبکه ارتباطی بین مرکز رسیدگی به امور مساجد و سایر سازمان ها و نهادهای مرتبط نظر به اهمیت محور قرار گرفتن مساجد، الگوی ارتباطی ستاره ای الگویی مناسب است که با توجه به آن تمام سازمان ها به منظور فعالیت در حوزه کارکردهای مساجد، ملزم به واسطه قرار دادن مرکز رسیدگی به امور مساجد می باشند.

4. رابطه بین الگو و رفتار (مفهوم سازی عقاید در قالب گفتگو)

ساختار هر جامعه ای حول محور اسطوره های آن (علی الخصوص اسطوره های فرهنگی) می چرخد. عملاً افراد محوری جامعه را اداره می کنند آنان باعث گسترش عقاید و اطلاعات

می شوند و قسمت های مختلف و منزوی جامعه را به هم وصل می کنند محوریت، انواع مختلفی دارد که عبارتند از:

الف. محوریت زمانی: مردم را در طول زمان و نسل ها با یکدیگر مرتبط می سازد به عنوان مثال: ائمه علیهم السلام.

ب. محوریت فرهنگی: فرهنگ های مختلف را به یکدیگر مرتبط می سازد به عنوان مثال: امام خمینی قدس سره، مقام معظم رهبری دام ظله و ائمه جماعات.

ج. محوریت گونه ای: موضوعات مختلف را به یکدیگر مرتبط می سازد به عنوان مثال: دکتر رحیم پورازغدی، آیت الله جوادی آملی دام ظله.

د. محوریت جغرافیایی: جوامع دورافتاده را به یکدیگر مرتبط می سازد.

5. رابطه بین الگو و سایر عوامل اجتماعی

این مقوله از مقولات اجتماعی می باشد و تبیین کامل آن نیازمند پژوهشی مستقل است تا عوامل اجتماعی و ارتباط میان آن ها با الگو به درستی بررسی و تبین گردند.

کارکردها و ظرفیت های موجود در مساجد پرداخته شد. در این میان سازمان ها و نهادهایی وجود داشتند که در طول سال های پس از انقلاب (به اقتضای زمان) ایجاد شدند که بخشی از کارکردهای مساجد را برعهده گرفتند و موجب کم رونق گشتن مساجد شدند. با توجه به هدف تحقیق، شناخت اجمالی این سازمان ها نیز در دستور کار قرار گرفت تا تمامی ظرفیت های موجود در سازمان های مرتبط با مساجد نیز تبیین گردند. (1) در ادامه نیز مباحث مرتبط با شبکه اجتماعی و ویژگی های آن تبیین گشت تا در نهایت به شبکه سازی مساجد پرداخته شود.

نتایج حاصل از تحقیق نشان می دهد بحث اعظمی از کارکردهای مساجد، توسط سایر سازمان ها در حال انجام است و با توجه به قدرت و انسجام آن ها به نظر می رسد استفاده از کارکردهای مساجد و در بلندمدت سپردن کارکردهای مساجد به خودشان نیازمند همکاری تنگاتنگ مساجد با این سازمان ها و نهادها می باشد.

در زمینه شبکه سازی نیز پنج عنوان اصلی به منظور ایجاد شبکه ای منسجم بیان شد که سه عنوان آن (افراد مرتبط با یکدیگر محتوای ارتباط و الگوی ارتباط) به تفصیل بیان شد و تبیین گشت و تبیین دو عنوان باقیمانده (ارتباط الگو با رفتار و ارتباط الگو با سایر عوامل اجتماعی) نیازمند پژوهشی مستقل و با تخصصی در حوزه جامعه شناسی می باشد.

برای دستیابی به اهداف مدنظر، راهکارهای زیر می تواند راهگشا باشد:

ایجاد زیرساخت های تکنولوژیک مناسب برای مساجد؛

رتبه بندی مساجد به منظور الگوسازی و تغذیه مناسب شبکه؛

ایجاد شورای سیاستگذاری با حضور رؤسای نهادها و سازمان های مرتبط با مساجد؛

ادغام تشکیلات موازی؛

تعیین استراتژی کلان و تعیین بودجه؛

اهتمام دولت و تشویق مردم برای نوسازی مساجد؛

وضع قوانین لازم برای پشتیبانی حقوقی؛

اقدام لازم برای بازنشسته نمودن خادمان و ائمه جماعات؛

ص: 135

تأسیس دانشگاه مسجد برای آموزش نیروهای به روز و کارآمد؛

برپایی و تداوم همایش ها؛

احداث پژوهشکده ها؛

تشکیل شورای عالی مهندسین مساجد؛

طراحی سیستم ماهواره ای و استفاده مناسب از برنامه های آن؛

تلاش برای حضور مسجد در متن زندگی مردم.

ص: 136

19. عابدی جعفری، حسن، جعفری، محمد صابر شبیری، نسیبه سادات، فخریان نجفی کاشانی، منا، شمس، راحیل و عرب، نگار طراحی مدل مطلوب کارکرد و مدیریت مساجد به عنوان یک سازمان داوطلبانه،مذهبی مجله دانشکده علوم انسانی 14 (60)، 73-126، 1384.

20. عبد الحميد بن ابى الحديد معتزلی، شرح نهج البلاغه (ج 11)، قم: انتشارات نیستان، 1388.

21. فجری، محمد مهدی جایگاه مسجد در نگاه امام خمینی مجله مبلغان (95)، 103-108، 1386.

22. فجری، محمدمهدی. آشنایی با کارکردهای مسجد مجله مبلغان (120)، 68-79.

23. قائمی، علی. نماز در سیمای خانواده تهران: انتشارات سازمان انجمن اولیا و مربیان، 1381.

24. قائمی، علی، جوان از دیدگاه نیازها خواسته ها و مصالح تهران دفتر مشاور رئیس سازمان صدا و سیما در امور جوانان، 1379.

25. قدمی، شهناز، راهبردها و راهکارهای جذب جوانان به مسجد تهران ستاد اقامه نماز، 1389.

26. گلشن فومنی، محمد رسول، جامعه شناسی سازمان ها و توان سازمانی. تهران: دوران، 1379.

27. گلی زواره، غلامرضا مسجد کانون قیام های اسلامی از آغاز تا انقلاب اسلامی. مجله پاسدار اسلام 1385، 26 (302)

28. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار لبنان موسسه الوفاء بيروت، 1404.

29. محمدی محسن مسجد تهران مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، 1383

30. مرکز رسیدگی به امور مساجد، فروغ مسجد (3)، قم : موسسه فرهنگی ثقلین، 1384.

31. مرکز رسیدگی به امور مساجد. www.masjed.ir

32. مکارم شیرازی، ناصر کاوشی در راههای عملی ایجاد جاذبه برای مساجد. فصل نامه مبلغان (13)، 1421،52-47

33. مولانا، حمید گذر از نوگرایی (مترجم: شکر خواه، یونس). تهران: مرکز تحقیقات رسانه ها، 1371.

34. موظف رستمی، محمد علی، آئین مسجد (ج 1 و 2)، تهران: انتشارات گویه، 1382.

35. میرغضنفری، سید سجاد، طراحی مدل ارزیابی عملکرد نهادهای فرهنگی - مذهبی (مورد مطالعه: مسجد) (پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه امام صادق)، 1392.

36. نبوی، محمد حسن فعالیت های اجتماعی مساجد مجله مبلغان (59)، 3، 1383.

37. نقی زاده، حسین بررسی کارکردهای مسجد مجله مبلغان (96)، 55-67.

38. بیکر، واین، مدیریت و سرمایه اجتماعی الوانی، (سید مهدی و ربیعی، محمد رضا). تهران: سازمان

ص: 138

مدیریت صنعتی، 1382

39. ویکی پدیا، fa.wikipedia.org

40. علیمرادی، مصطفی، سیر تطور شبکه های اجتماعی؛ نگاهی به آغاز و انجام شبکه های اجتماعی، نشریه اطلاع رسانی و کتابداری (31)، 6-13، 1389.

41. بروگمن، یرون، درآمدی بر شبکه های اجتماعی (مترجم: میرزایی، خلیل). تهران: جامعه شناسان 1389

ص: 139

قانون، روش، رتبه، قسم، نوع، هم شأن، هم پایه و هم سطح است. (1)

مسجد طراز اسلامی عنوانی است که نخستین بار مقام معظم رهبری در پیامی که به نوزدهمین اجلاس سراسری نماز (18 مهرماه 89) دادند خواستار رسیدن به چنین مسجدی شدند. منظور از مسجد طراز اسلامی، رسیدن به مسجدی است بر اساس قاعده و روش صدر اسلام.

قرار گیرد ناظر بر مقایسه دوران پیش و اوایل دوران پس از انقلاب با دوران صدر اسلام است. در واقع امام راحل در مقام اعلام عدم رضایت از وضع موجود مساجد در ابتدای انقلاب و فاصله بسیار زیاد آن از جایگاه و کارکردها شایسته آن است و با ارجاع اذهان به اوضاع مساجد در صدر اسلام و عصر حکومت اسلامی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، قصد داشته اند این حقیقت را یادآوری و القاء کنند که باید کارگزاران نظام اسلامی تلاش کنند تا مساجد به عنوان کانون های اصلی شکل گیری انقلاب به تراز لایق خود برگردند.

از طرف دیگر، در زمان شخص امام راحل تدل هم مساجد به پایگاه خدماتی تبدیل شده بودند که شاید هرگز در طول تاریخ سابقه نداشته است؛ نظیر تمرکز بسیج اقتصادی در مساجد، مراکز برگزاری انتخابات محل اسکان مسافران نوروزی و....

3. ﴿الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ هَدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُفِيهَا اسْمُ اللهِ كَثيراً وَ لَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عزيز﴾. (1)

3. ﴿في بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فيها بالغدو والأصال﴾؛ (این چراغ پرفروغ) در خانه هایی قرار دارد که خداوند اذن فرموده دیوارهای آن را بالا برند (تا از دستبرد شیاطین و هوس بازان در امان باشد)؛ خانه هایی که نام خدا در آن ها برده می شود و صبح و شام در آن ها تسبیح او می گویند». (2)

﴿وَ مَنْ أَظْلَمُ مِنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُه﴾؛ کیست ستمکارتر از آن کس که از بردن نام خدا در مساجد او جلوگیری کرد». (3) از جمله «أَن يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ»، استفاده می شود که مساجد محل عبادت و پرستش الهی است.

علامه طباطبایی در تفسیر گران سنگ «المیزان» می فرمایند: «به طور مسلّم، معنای بیوت، همان مساجد است که جایگاهی ویژه برای ذکر نام خداست و به همین منظور بنا شده و حتی خانه های پیامبران و ائمه اطهار علیهم السلام نیز از مصادیق کلمه بیوت است». (4)

راز این نامگذاری آن است که مردم در این مکان به سوی خداوند متعال تقرب می جویند و با عبادت خالصانه و جمعی به سوی اوره می سپارند و از همین رو، قرآن کریم کعبه را که برترین خانه خدا بر روی زمین است، خانه ای برای مردم به شمار می آورد و می فرماید: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدَى لِلْعالَمين﴾. (5)

به هر حال، همان گونه که ملاحظه می شود در این آیات وصفی که برای مسجد ذکر شده، آن است که در مساجد نام خداوند برده می شود و مردان خدا برای تسبیح و ستایش حق تعالی در صبح و شام بدان روی می آورند و این به روشنی بیانگر این حقیقت است که رسالت اولیه و اساسی این مكان مقدس در اسلام آن است که کانون عبادت و ذکر و تسبیح خداوند متعال باشد.

ص: 145

آری؛ نام مسجد یادآور بندگی در برابر پروردگار متعال است مسجد، جایگاه سجده است و سجده اوج عبادت و بندگی انسان برای خدا ﴿السِّجودُ مُنتَهَى الْعِبَادَه مِن بَنِي آدَم.﴾. (1)

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله از نخستین روزهایی که دعوت به اسلام را به صورت آشکارا مطرح ساختند، از کعبه و مسجد الحرام (اولین مسجد ساخته شده بر روی کره زمین) به عنوان پایگاه عبادی استفاده می کردند و در آن به قرائت قرآن و مناجات با خدا و اقامه نماز می پرداختند. شواهد تاریخی بیانگر آن است که مسلمانان را تشویق و ترغیب می نمودند تا به مسجد رفت آمد کنند و از برگزاری نمازهای پنجگانه در مساجد بدون عذر تخلف نورزند.

پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم فرمودند: ﴿مَنْ صَلَّى الخَمْسَ فِي جَمَاعَةٍ فَظُنُّوا بِهِ خَيْراً﴾؛ «هرکس نمازهای پنج گانه خود را در مسجد به صورت جماعت اقامه کند پس بر او گمان نیک ببرید.» (2)

همچنین فرمودند: ﴿الجلوس في المسجِدِ اِنْتِظاراً لِلْصَلاة عبادة﴾، «نشستن در مسجد به انتظار اقامه نماز عبادت است». (3)

از ابوذرغفاری نقل شده است که پیامبر به او چنین وصیت کردند: ﴿یا أَبَاذَر! إِنَّ اللَّهَ يَعْطِیک مَا دُمْتَ جَالِساً فِي الْمَسْجِدِ بِكُلِّ نَفَسٍ تَنَفَسْتَ فِيهِ دَرَجَةً فِي الْجَنَّةِ وَتُصَلِّي عَلَيْكَ الْمَلَائِكَةُ وَيَكَتَبُ لَک بِكُلِّ نَفَسٍ تَنَقَّسْتَ فِيهِ عَشْرُ حَسَنَاتٍ وَيَمْحَى عَنْكَ عَشْرُ سَیئَاتٍ﴾؛ «ای اباذر، به درستی که خداوند به تو اعطا می کند مادامی که در مسجد نشسته ای به اندازه هر نفسی که می کشی، درجه ای در بهشت و ملائکه نیز بر تو درود می فرستند و برای تو به اندازه هر نفسی که می کشی، ده حسنه ثبت و ده گناه تو را پاک می کنند. (4) این تأکیدات تا بدان حد هستند که خودداری از حضور در مساجد از روی بی اعتنایی نوعی روی گردانی از سنت پیامبر و موجب عدم قبول عبادات به شمار می آید. (5)

در صدر اسلام، مسلمانان به برپایی نمازهای جماعت که مظهر، بندگی، شکوه، حیات و وحدت امت اسلامی است بیش از امروز اهمیت می دادند؛ اما باید گفت که در طول تاریخ 1400 ساله اسلام، کارکرد مسجد در بعد عبادی هرگز افول نکرده است؛ اگرچه در زمینه های دیگر با فراز و نشیب بسیار همراه بوده است.

ص: 146

ویل دورانت مورّخ مشهور غربی در گزارشی از جوامع اسلامی چنین می نویسد: «پیش از آفتاب و نیمه روز و نزدیک غروب، مؤذن برگلدسته بالا میرود و به وسیله اذان، مسلمانان را به نماز می خواند. به راستی این دعوت چه نیرومند و شریف است که مردم را پیش از طلوع آفتاب به بیداری دعوت می کند؛ چه خوب است که انسان به هنگام نیم روز از کار باز ایستد و چه بزرگ و باشکوه است که ضمیر انسان، در سکوت شب به جانب خداوند جل جلاله توجه کند.» (1)

در این مرحله که مشروعیت الهی با مقبولیت عمومی همراه گشته بود و حجت بر آن حضرت تمام شد، امام حاکمیت را پذیرفت؛ ولی برای انجام بیعت فرمودند که اگر به ناچار قرار است با من بیعت کنید پس در مسجد [با من بیعت کنید]؛ زیرا بیعت با من نباید به طور مخفی و پنهان باشد، بلکه باید با خواست مسلمانان و در ملأ عام و محل اجتماع مسلمانان انجام بگیرد. پس، حضرت بلند شدند در حالی که مردم در اطرافش بودند حرکت کردند تا داخل مسجد شدند؛ مردم از هر طرف بر سر حضرت ریختند و با ایشان بیعت کردند. (1)

روشن است که امروز بیعت به انتخابات تغییر نام یافته است و کارکرد سیاسی با پیروزی غرورآفرین انقلاب اسلامی، در مساجد احیا شده است؛ به گونه ای که همه انتخابات های گذشته (که در واقع، هر انتخاب یک بیعت جدید با نظام اسلامی است) در مجامع عمومی مساجد و صورت گرفته است.

مسجد، در صدر اسلام همواره مجلس مشورتی مسلمانان در رویدادها نیز بوده است. براساس دستور قرآن کریم، (2) پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم در امور مختلف با افراد دارای صلاحیت مشورت می کردند. مهمترین این مشورت ها در حوزه نظامی، غزوات و تنظیم سیاست های دفاعی بود. یکی از مهم ترین مشورت ها در جنگ احد بود که پیامبر گرامی صلی الله عله و آله با اصحاب خود درباره نحوه اجرای جنگ مشورت کردند. (3)

در واقع، پررنگ ترین نقش مساجد در دوران انقلاب اسلامی نقش سیاسی بوده است. با فراگیر شدن انقلاب اسلامی، مسجدها جایگاهی مؤثرتر در این زمینه یافتند سخنرانی های روحانیان و دانشگاهیان در مساجد مردم را بیش از پیش با ابعاد فساد، ظلم، تبعیض و بی عدالتی ساختار سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور آشنا کرد مساجد در طرد رژیم طاغوت از سوی مردم، بسیار مؤثر بودند. پس از تبعید امام خمینی قدس سره، در سال 1343، مبارزه فعال سیاسی فروکش کرد و مساجد رویکردی دیگر یافتند. امام خمینی قدس سره، معمار انقلاب اسلامی ایران، در ارتباط با این نقش می فرمایند: «مسجد در اسلام و در صدر اسلام همیشه مرکز جنبش و حرکت های اسلامی بود و از مسجد تبلیغات اسلامی شروع می شده است و مسجد محل حرکت قوای اسلامی برای

ص: 148

سرکوب کفار و وارد کردن آن ها در زیر بیرق اسلام بوده است». (1)

در واقع سخنان امام خمینی قس سره تلاشی برای معطوف نمودن توجّه به فرهنگ اصیل اسلامی و سامان دهی حرکت های اسلامی از مساجد است. مساجد که پایگاه های انقلاب بودند، به صورت سنگرهای مستحکم برای مبارزه انقلابی ها درآمدند. بر این اساس، امام خمینی قدس سره با ژرف نگری خاص خود می فرماید:

«مساجد و محافل دینیه را که سنگرهای اسلامی در مقابل شیاطین است هر چه بیشتر گرم و مجهز نگه دارید.» (2) همچنین ایشان فرمودند: «مسجد، یک سنگر اسلامی است و محراب محل جنگ است و محل حرب است؛ [دشمنان] این را می خواهند از دست شما بگیرند». (3)

«در صدر اسلام، مساجد، محافل و نمازها جنبه سیاسی داشته است. از مسجد راه می انداختند لشکر را به جنگی که باید بکنند و به آن جایی که باید بفرستند؛ از مسجد مسائل سیاسی طرح ريزى مى شد... مع الأسف، مساجد را ما کاری کردیم که بکلی از مصالح مسلمین دور شد و با دست ما، آن طرح هایی که برای ما ریخته بودند، پیاده شد». (4)

«ارتش اسلام هر جا رفته است و سردارهای اسلام هر جا پاگذاشتند همان جایی که پاگذاشتند، اول مسجد درست کردند؛ وقتی به قاهره رسیدند، اوّل خط کشیدند برای مسجد و هرجا این طور بود، مسجد مطرح بود معبد مطرح بود و ارتش اسلام برای آباد کردن مساجد، محراب، کوشش می کردند».

«اسلام مساجد را سنگر قرار داد وسیله از باب این که از همین مساجد، از همین جمعیت ها و جماعت... همه اموری که اسلام را به پیش می برد و قیام را به پیش می برد، مهیا باشد». (5)

در پی این تأکیدهای رهبر کبیر انقلاب بر استفاده هر چه بیشتر از مساجد و بازگشت آن ها به نقشی که در صدر اسلام داشتند یاران و شاگردان امام با افشاگری در مساجد، آتش مبارزات را روز به روز شدیدتر و رژیم منحوس پهلوی را ناکارآمدتر کردند پایه های اصلی و اولیه انقلاب را شاگردان نزدیکان و معتمدان امام بنا کردند امام 400 نفر شاگرد مخصوص تربیت کرده بودند

ص: 149

که اثر آن ها در همه جا دیده می شد آیت الله امامی کاشانی در شرق تهران، آقای ایروانی در جنوب تهران، آیت الله غیوری در جنوب شرقی، آیت الله ملکی در مسجد همت شمیرانات، آیت الله شهید مطهری در مرکز تهران کانون توحید امام جمارانی در شمال و مسجد شهید بزرگوار دکتر مفتح به کار تبلیغی و سیاسی مشغول بودند؛ ایشان در شهرستان ها نیز شاگردانی داشتند. (1)

در محور سیاسی، مساجد و نهادهای دینی به واسطه عملکردشان و عملکرد مبارزاتی شان علیه حکومت ها مورد توجه خاص کارگزاران دولت بود؛ چرا که می دیدم مسئولان بلند مرتبه رژیم شاه چه عکس العمل های تندی در مقابل مسجد و مسجدی ها ابراز می داشتند و اعمال می کردند. بی جهت نبود که سپهبد رزم آرا مهره حلقه به گوش شاه می گفت: مسجد را بر سر کاشانی و مجلس را بر سر مصدق خراب می کنیم؛ به این ترتیب اهمیت و حساسیت سیاسی بودن مساجد را بهتر درک می کنیم. (2)

در دوران انقلاب هم به طور طبیعی و براساس سوابق تاریخی مساجد ایران نقش خود را باز یافته و مرکز مبارزات ضد رژیم شاه بودند حمله به مسجد گوهرشاد در زمان رضا شاه و کشتار مردم به توپ بستن حرم امام رضا توسط روس ها و همچنین حمله و به آتش کشیدن مسجد جامع کرمان و کشتار مردم نشان دهنده اهمیت مسجد در مبارزات مزبور و استفاده از مسجد به عنوان سنگر مبارزه است. همچنین، این امر بیانگر عنادی است که قدرت سیاسی نسبت به این مکان مقدس داشته است. (3)

و کوچک، صاحبان افکار و سلیقه های مختلف همه در یک جا گرد هم می آیند. همدل و همسو و دوش به دوش یکدیگر می ایستند.

مسجد کانون اتحاد و همبستگی انس و الفت مسلمانان با یکدیگر است. مسلمانی که به طور منظم و در زمان هایی ویژه مانند نمازهای روزانه و نماز جمعه و با آدابی خاص، مانند با وضو و طهارت بودن در اجتماعی عبادی شرکت می کند خودآگاه یا نا خودآگاه در معرض تربیت دینی قرار می گیرد و آثار مهم اخلاقی و رفتاری و حش همبستگی اجتماعی در وجود او نمایان می شود.

مارسل بوازار می گوید: «مسجد عامل نیرومندی در همبستگی و اتحاد مسلمانان جهان است و اهمیت اجتماعی و فرهنگی آن را از این بابت نمی توان نادیده گرفت، به خصوص در روزگار معاصر که مسلمانان شور و حرارت صدر اسلام را دوباره از خود نشان می دهند، مساجد به صورت مراکز تربیت روحانی و پایگاه جنبش امت مسلمان نسبت به ستمگران و سلطه جویان درآمده است. اندک اندک مساجد موقعیت سال های نخستین ظهور اسلام را به دست آورده اند. تأسیس کتابخانه ها و تالار اجتماعات در درون مساجد این حقیقت را آشکار می سازد که مساجد در اسلام بدان گونه که بعضی پنداشته اند منحصراً برای ادای فریضه نماز نیست و یقیناً یکی از مراکز سیاسی و فرهنگی مهم اسلام است. اقامه نماز جمعه وسیله ای است برای گردهمایی مسلمانان در روز تعطیل و طرح مسائل مهم اجتماعی و بحث و گفتگو در باب کمبودهای رفاهی؛ نظیر بهداشت، مسکن، تصمیم گیری های سیاسی مسائل حرفه ای و غیر آن در حقیقت، برپایی نماز جمعه به کار گرفتن عبادت خداوند است در راه خدمت به.امت گردهمایی جمعه به ویژه در سال های اخیر در ممالک آزاد شده توسط اسلام، تأثیر و کارایی بسیاری داشته است. در این سال ها، علی رغم تفرقه و پراکندگی سیاسی مردم، گردهمایی مسلمانان ناخشنود از حکومت های ستمگر فاسد، در درون همین مساجد طرح قیام عمومی و مبارزه علیه ستمگران را ریخته و تزلزلی در ارکان فرمان روایی دست نشاندگان استعمار غرب پدید آورده است؛ کاری که احزاب و گروه های سیاسی مخالف در ممالک غرب از انجام آن هنوز ناتوانند». (1)

بر پایه چنین ترسیمی از مسجد است که خداوند متعال، پیامبر خویش را از نمازگزاردن و حتی حضور در مسجدی که وحدت جامعه اسلامی را دچار آسیب کند نهی می نماید. (2) آن حضرت نیز

ص: 151

نه تنها در چنین مسجدی حضور نیافتند، بلکه جمعی را فرمان دادند تا آن را به آتش کشند. حتی بنابر نقلی زمین آن مسجد به مزبله دان تبدیل شد. (1)

شواهدی نشان می دهد که پاره ای از مقرّرات نماز جماعت همچون تأکید بر منظم بودن صف ها و اتصال شانه های نمازگزاران نهی از این که نمازگزار تنها در یک صف بایستد و یا موقع اذان از مسجد خارج شود (2) و... بدین منظور تشریع شده تا هم وحدت و هماهنگی مسلمانان بیشتر شود و هم بهتر به نمایش گذاشته شود.

از این رو می توان گفت: مسجد هر قدر وحدت و یکپارچگی مسلمانان را پایدارتر کند و قشرهای بیشتری از جامعه را در برگیرد به مسجد طراز اسلامی نزدیک تر است. حضور پیروان مذاهب گوناگون در یک مسجد نیز نشانگر آن است که اختلاف های عقیدتی و مذهبی نتوانسته صف واحد مسلمانان را دچار تفرقه و پراکندگی کند پس مسجد طراز اسلامی در مناطقی که پیروان مذاهب گوناگون زندگی می کنند مسجدی است که همگان با وجود اختلاف های مذهبی، دوش به دوش هم در آن نماز بگزارند.

از نظر امام صادق کسی که در صف اوّل نماز جماعت برادران اهل سنت حضور یابد و در صف اول بایستد، همچون کسی است که شمشیر خویش را از نیام برکشیده و آماده نبرد در راه خداست. (3)

راز این سخن امام علیه السلام روشن است. در حقیقت نمایش وحدت و همدلی مسلمانان، همان آرمان رسول خداست و ارزش آن کمتر از جنگیدن با دشمنان دین خدا نیست. پس مسجد طراز اسلامی در زمینه وحدت اجتماعی، مسجدی است که اتحاد و یکپارچگی جامعه اسلامی را استوار نماید. نمازگزاران آن به راستی همدل و با صفا بوده، از کینه ها و کدورت ها به دور باشند و همدلی و اتحاد خود را به دشمنان آشکار و نهان جامعه اسلامی نشان دهند.

گفتگو پیرامون مشکلات اجتماعی و چاره اندیشی برای رفع آن ها هنگامی به نتیجه نهایی می رسد که اقداماتی عملی را نیز در پی داشته باشد. مسجد پایگاه عمومی مسلمانان و محل حضور قشرهای گوناگون است. از این رو جایگاه مناسبی برای تعاون اجتماعی مسلمانان و

ص: 152

مشارکت آنان در راستای رفع نارسایی های اجتماعی.

در صدر اسلام توجهی همه جانبه به تهیدستان و محرومان در مسجد به عمل می آمد که باید الگوی مساجد در این عصر قرار گیرد این توجه عبارت بود از:

الف) کمک مالی؛ مسجد تنها محل خواندن نماز نبود بلکه جایگاهی برای دادن صدقه و کمک به مستمندان نیز به شمار می آمد.

داستان معروف و تاریخی امام علی علیه السلام که در حال رکوع انگشتر خویش را به مستمندی بخشید، در مسجد به وقوع پیوست.

مسجد باید باعث برطرف کردن اندوه های دنیوی افسردگی و پناهگاه مسلمانان باشد. (1) در روایت آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد با تهیدستان هم غذا می شد و با آنان افطار می کرد. (2)

امام رضا علیه السلام در گفتاری نورانی یکی از فواید و آثار سازنده نماز جماعت را. که معمولاً در مسجد برپا می شود. همیاری و تعاون مسلمانان بر پرو تقوا بر شمرده است. (3) این سخن امام علیه السلام باب علمی است که صدها باب علم دیگر از آن به روی انسان گشوده می شود کارهایی مانند جمع آوری کمک برای نیازمندان پرداخت وام اعطای خدمات درمانی اقدامات برای تسهیل ازدواج زوج های جوان، برنامه ریزی برای عیادت و سرکشی از بیماران و اموری از این دست، همگی از مصادیق تعاون بربر و تقوا است. اهل مسجد باید فقر را از میان خویش برچینند با این همه، مساجد امروز سنگینی این رسالت را کمتر بر دوش خود حس می کنند در مساجد کمک به تهیدستان فراموش شده است یا حداقل به سمت و سوی نادرستی کشیده شده است. تهیدستانی که نقاب تعفف برچهره زده اند و در هاله ای از شرم و نجابت فقر را بی نیازی جلوه می دهند، مستحقان واقعی کمک ها در مساجد هستند؛ اما ایستادن و سرافکندگی و ذلّت را روبه روی جمعیت تمرین کردن کاری ناشایست است که متأسفانه امروزه رواج پیدا کرده و با مرام اهل مسجد و حرمت خانه خدا سازگار نیست.

ب) اسکان مستمندان؛ اهل صفه گروهی از مهاجرین و انصار بودند که از تهیدستی، منزل و سرپناه نداشتند پیامبر صلی الله علیه و آله اینان را در صفه مسجد النبی صلی الله علیه و آله (سایبانی در آن مسجد) جای داد. همچنین در زمینه مسائل اجتماعی مسجد در اوایل ظهور انقلاب، پایگاه ترغیب و تحریک

ص: 153

مردم برای همکاری و همیاری در زمینه های مختلف بود در مسجد، بسیاری از مشکلات اجتماعی جامعه با همکاری مردم، حل می شد از کارهایی که فقط جنبه اجتماعی داشتند می توان به کمک های مردم در جریان زلزله طبس و کمک به خانواده هایی که سرپرست آن ها در زندان یا بازداشت بودند، اشاره کرد.

مساجد و ائمه جماعات نه تنها اختلافات مالی مردم را حل و فصل می کردند، بلکه اختلافات خانوادگی و حتی قومی و محلی افراد را فیصله می دادند؛ چرا که متدینین و مؤمنان، مجاز نبودند که به دادگستری و محاکم قضایی مراجعه نمایند... در مورد طلاق نیز وضع به همین صورت بود؛ چون مراجع شرط صحت طلاق را وجود دو شاهد عادل برای جاری کردن صیغه طلاق، می دانستند و دادگاه های زمان قبل از انقلاب، مصداق وجود این شرط نبودند؛ بنابراین، بسیاری از طلاق ها و صیغه آن در سر نماز جماعت و با شاهد گرفتن از متدینین انجام می شد. (1)

شاید ساختن مجموعه ای متصل به مسجد به نام «خزانه» و محل نگهداری بیت المال در قرن های بعد برگرفته از همین سیره نورانی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله باشد چنان که در کتاب های تاریخ اسلامی فراوان اشاره شده است به جایی در مسجد به نام «قبه بیت المال» که خلفا ثروت نقدی عمومی را که از طریق زکات و مالیات اسلامی و غنایم جنگی به دست می آمد، در آنجا جمع و حفظ می کردند. (1)

صاحب كتاب «الخطط» درباره مسجد جامعی که عمروبن العاص در فسطاط مصر بنا کرد می گوید بیت المال مسلمانان در بالای فوّاره در مسجد جامع قرار داشت، که آن را «اسامه بن زید تنوخی»، متولی مصر در سال (970 ه- ق) بنا کرد. در آن زمان، امیر مصر «عبدالملک بن رفاعه الفهمی» بود. (2)

ابن رسته، از علمای قرن سوم هجری، بیت المال مذکور را در کتاب «الاعلاق النفسيه» توصیف کرده و گفته است: این مکان شبیه قبه ای بود که دارای درهایی از آهن بود و در سمت جلوی منبر قرار داشت. (3)

همچنین مسجد جامع ابن طولون که در سال (263 ه- ق) در قاهره ساخته شد، به دستور خود وی، پس از عشاء قفل و بسته می شد؛ زیرا بیت المال در آن قرار داشت. (4) این مسئله، که خزانه دولت یا بیت المال در مسجد جامع شهر نگهداری می شد نشانگر ارتباط محکم بین مذهب و سیاست بود. بیشتر صاحب نظران معتقدند که این رسم از زمان های اول حکومت خلفا شروع شد؛ آن ها مسجد را محل امنی برای نگهداری ثروت ملی می دانستند.

رابطه بین مسجد و اقتصاد از منظر دیگری نیز مورد تأمل است. قرآن کریم به مسلمانان دستور می دهد: ﴿فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ الله....﴾؛ «هنگامی که نماز پایان یافت، در زمین پراکنده شوید و از فضل خدا بطلبید». (5) مفسران در تفسیر این آیه شریفه می نویسند: ﴿أی: إِذَا صَلَّيْمُ الْجُمُعَةَ وَفَرَّعْتُم عَنهَا تَفَرَّقُوا فِي الأَرْضِ وَ أُطلِبُوا الرِّزْقَ فِي الشّراء والبيع﴾؛ «پس از نماز جمعه، در

ص: 155

زمین پراکنده شوید و با خرید و فروش طلب رزق کنید.» (1) در برخی از روایات نیز برای کسب رزق حلال به همین آیه شریفه استشهاد شده است. (2)

در گذشته، در کنار مساجد شهر، مسجد بازار هم وجود داشت که بیشتر افراد شرکت کننده در آن، بازاری بودند. این مساجد به غیر از مساجد محلات بود در این مساجد، بیشتر بازاریان شرکت داشتند و بیشتر اخبار تخصصی حوزه تجارت و گزارشات مربوط به بازار و اوضاع اقتصادی، در این مساجد بیان می شد برخی از کسبه و بازاریان ساعاتی را برای آموختن احکام معاملات و بيع و شراء اختصاص می دادند. (3) بر این اساس، اکثر تجار و بازرگانان به محض اینکه وارد شهرها می شدند به مساجد بازار مراجعه می کردند حضور این تجار و بازرگانان در مسجد بازار، نشان از ورود کالاهای جدیدی داشت که به محض فراغت از نماز خریداران کالا وارد گفتگو و مذاکره برای خرید و فروش یا مبادله می شدند اگر چه به طور مستقیم خرید و فروش در داخل مسجد انجام نمی گرفت و هنگام حضور در مسجد اصل همه کارها بر محور عبادت و نیایش بود، اما دید و بازدید و گفت و گو برای تبادل و خرید کالاها بعد از انجام اعمال عبادی صورت می گرفت. نکته قابل توجه این که خدمات بین مساجد و بازرگانان متقابل بوده است. یعنی همچنان که مسجد در امر اقتصادی به کمک تجار و بازرگانان می شتافت بازرگانان نیز نقش مهمی در گسترش اسلام و ساخت مساجد در مسیر حرکت کاروان های تجاری و دیگر سرزمین های دور دست داشتند.

اگر کاروان های بازرگانان مسلمان در یک محل چند بار فرود می آمدند، در آن جا مسجدی می ساختند تا محل تجمع آنان باشد چیزی نمی گذشت که مردم محل به این مسجد روی می آوردند و به اسلام می گرویدند راه های بازرگانی راه های اسلام در آسیا بود، چنان که در آفریقا نیز راه آشنایی مردم با اسلام همین طور بود.

امروزه فعالیت های اقتصادی مساجد با مشارکت و همیاری مردم، بیشتر در قالب تشکیل صندوق های قرض الحسنه و حمایت و دستگیری از محرومان جامعه در مشکلات صورت می گیرد. ارائه خدمات مالی اعم از حفظ سپرده های مردم و واگذاری وام بدون بهره از طریق شورای صندوق قرض الحسنه انجام می پذیرد. این سنت حسنه قرون متمادی است که بین مؤمنین نمازگزار مساجد انجام می شود.

ص: 156

با توجه به تأکیدات فراوان آیات و روایات درباره منع انجام معاملات ربوی، تشکیل صندوق های قرض الحسنه از بهترین روش های اقتصادی برای رفع احتیاجات مالی و اقتصادی مردم است که خاستگاه اولیه تشکیل این نوع صندوق های خیریه و قرض الحسنه، مساجد بوده اند. انجام این عمل ارزشمند اقتصاد اسلامی موجب توسعه اقتصادی و تأمین نیازهای مالی و اقتصادی مردم شهرها و محله ها می شود. این فعالیت،مسجدی، انگیزه سازی برای روحیه خودیاری در مردم و انجام امورداوطلبانه اقتصادی در سطح جامعه را باعث خواهد شد. توجه به این سنت حسنه و آموزش تعالیم آن به نمازگزاران و حاضرین در مسجد، در دوران مقاوم سازی اقتصاد و گذشتن از دوران ریاضت های اقتصادی بسیار مهم است این آموزه اقتصادی در درمان بسیاری از آفت ها و استثمارهای اقتصادی جوامع اسلام مانند ربا بسیار مؤثر است؛ زیرا وقتی قرض الحسنه مورد توجه قرار نگیرد ربا اقتصاد جوامع را فرامی گیرد. در صورتی که ربا در آموزه های اسلامی به شدت نکوهش شده است. (1) بنابراین، قرض الحسنه و اشاعه و تبیین آن در کنار فعالیت های مسجدی موجب می شود تا اقتصاد جامعه اسلامی از آسیب های متعدّد اقصادی مانند ربا استثمار مالی و ذخیره سازی و ناکارآمدی منابع اقتصادی و.... مصون بماند.

همچنین دیگر از فعالیت های اقتصادی مساجد امور عام المنفعه با محوریت مسجد است. تشکیل برخی فروشگاه ها و تعاونی های مصرف محله نیز توسط هیئت امناء مساجد برای رفع نیازهای ضروری،جمعیت حوالی مسجد انجام می شود.

نوع دیگر کارهای اقتصادی که عمدتاً در مساجد صورت می گیرد و بیشتر جنبه خیرخواهانه و بشر دوستانه دارد، جمع آوری پول برای مستمندان و نیازمندان خرید جهیزیه برای خانواده های کم درآمد و فقیر پیدا کردن کار برای بیکاران و نیز جمع آوری کمک و اعانه برای ساخت کارگاه های تولیدی و مراکز کوچک اقتصادی که در امر کمک رسانی و با هدف خیرخواهانه وفی سبیل الله است. در ادوار گذشته که مساجد در مرکز شهر و بازار در کنار آن ایجاد می شد، اکثر مساجد دارای حجره ها و مغازه هایی بوده اند که درآمد حاصل از اجاره یا تجارت آنان برای مسجد هزینه می شد، این درآمدها بخشی از فعالیت های اقتصادی مسجد را تشکیل می داد که در راه کارهای عام المنفعه یا تعمیر، نگهداری و توسعه مساجد یا در امر کمک به ابن سبیل و فقیران و مستمندان هزینه می شد.

ص: 157

با گسترش جمعیت مسلمانان و کثرت منازعات و اختلافات، سازمان هایی به امر قضا در جامعه اسلامی پرداختند. پس از برقراری جمهوری اسلامی ایران قوه قضائیه، یکی از قوای سه گانه نظام حکومتی این امر برعهده گرفت. امروزه، جلسات شوراهای حل اختلاف با نظارت قوه قضائیه نیز در مسجد تشکیل می گردد. لازم به ذکر است که برخی از علما قایل به کراهت قضاوت در مسجد هستند. (1)

مراد از قضاوت در مسجد آن است که قاضی در این مکان مقدس که بیت الله است، بنشیند و خصومت بین دو طرف دعوا را حل و فصل کند به طور کلی دلایل، حکایت از آن دارد که اصل قضاوت در مسجد به همین معنا مورد اتفاق همه علما است. از این رو هیچ فقیهی به حرمت قضاوت در مسجد قائل نیست و البته قائل به وجوب هم نداریم. همه فقها، قضاوت در مسجد را جایز می دانند.

افزون بر مطالب بیان شده قضاوت در مسجد از نظر روانی هم برای طرفین دعوا و هم برای قاضی آرامش بیشتری را به دنبال دارد؛ زیرا همگان به مقدس بودن این مکان ایمان دارند و فضای مسجد خود به خود باعث می شود افرادی که در آنجا حضور پیدا می کنند، از مسائلی نظیر دروغ گفتن شهادت به باطل و سوگند دروغ پرهیز کنند. این امر باعث می شود که قاضی بحق قضاوت کند.

مشورت می پرداختند. مسجد، خانه آشنایی با دردها و مشکلات اجتماعی و چاره اندیشی برای رفع آن ها است.

امام خمینی رحمه الله علیه در گفتاری به این نقش مسجد تأکید کردهاند و فرموده اند: «این مسجد الحرام و مساجد در زمان رسول اکرم علا الله، مرکز جنگ ها و سیاست ها و مرکز امور اجتماعی و سیاسی بود. این طور نبوده است که در مسجد،پیغمبر همان مسائل عبادی نماز و روزه باشد؛ مسائل سیاسی اش بیشتر بود. اسلام می خواهد که مردم آگاهانه برای مصالح خودشان و برای مصالح مسلمین در آنجا فعالیت کنند.» (1)

بدون تردید، جامعه ای که در راه تحقق ارزش های اسلامی گام برمی دارد، هیچ گاه از دستبرد و تجاوز دشمنان دین ایمن نمی ماند؛ این رهنمود قرآن است که: ﴿وَ لَا يَزالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ﴾؛ «کافران همواره با شما می جنگند، تا آنگاه که شما را از دینتان برگردانند.» (2) از سوی دیگر، در جهاد اسلامی رسیدن به پیروزی همواره در گرو برخورداری از نیروهای رزمنده مؤمن، معتقد و مکتبی است. مسجد در این زمینه نقشی حیاتی را ایفا می کند؛ زیرا در حقیقت رزمندگان مدافع اسلام پرورش یافته مساجدند. این مسجد است که در فضای قدس و طهارت و شکوفائی علمی، فرهنگی و تربیتی خود بذر ایمان، آگاهی و روشن بینی را در جان و دل جوانان حق جو می پرورد. دست پرورده های مسجد، گاه چنان به بار می نشینند که حتی مربیان خود را هم دچار شگفتی می کنند. آنان در نهایت خار چشم دشمنان دین و مایه عزّت و آبروی مسلمانان می شوند. خدای تعالی ستم ستیزی این گونه مسلمانان پارسا و جهادگر را چنین ترسیم می نماید: ﴿مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً سيماهُمْ في وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَوَعَدَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْراً عظیماً﴾؛ «محمد صلى الله عليه وسلم پیامبر خداست و کسانی که با او هستند، بر کافران، سختگیر [و] با همدیگر مهربان هستند آنان را حال در رکوع و سجود می بینی آنان فضل و خشنودی خدا را خواستارند. علامت [مشخصه] آنان براثر سجود در چهره هایشان مشخص است. این صفت آن ها در تورات و مثل آن ها در انجیل است که چون کشته ای است که جوانه خود برآورد و آن را مایه دهد تا ستبر شود و بر ساقه های خود بایستد و دهقانان را به شگفت آورد تا از [انبوهی] آنان [خدا]

ص: 160

کافران را به خشم در اندازد خدا به کسانی از آنان که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، آمرزش و پاداش بزرگی وعده داده است». (1)

بنابراین مسجد از یک سو مهد و پرورشگاه نیروهای مدافع اسلام بوده است و از سوی دیگر، به هنگام بروز جنگ و پیدایش ناامنی در جامعه مسجد بسان پایگاه و سنگری استوار برای رزمندگان اسلام در عصر رسول خدا صلى الله عليه وسلم عمل می کرده است. چنان که واقدی در کتاب مغازی در شرح حوادث جنگ احد چنین می گوید: «بزرگان اوس و خزرج، مانند سعد بن عبادہ، سعد بن معاذ و اسید بن حضیر همراه عدّه ای، در حالی که مسلّح شدن بودند شب جمعه را در مسجد کنار خانه پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم گذراندند. به دلیل اینکه از شبیخون مشرکان بیم، داشتند، شب جمعه از مدینه پاسداری کردند تا آن که صبح شد». (2)

علاوه براین، در هر مسجدی، نقطه ای بنام محراب ساخته می شود. محراب از ماده حرب به معنای جنگ است و این موضوع به این مناسبت است که مسلمانان این نکته را در مساجد در نظر داشته باشند که برای نیل به کمالات مورد نظر و تحقق ارزش های اسلامی و دفاع از کیان اسلام و حفظ جامعه اسلامی از گزند دشمنان، گاهی راه دیگری جز جنگ با دشمنان داخلی و خارجی وجود ندارد. البته این بدین معنا نیست که اسلام جنگ طلب باشد؛ بلکه اسلام صلح و صفا و همزیستی مسالمت آمیز با بقیه مذاهب و ادیان را در قدم اول پیشنهاد می کند. بنابراین، در قرآن کریم می خوانیم: ﴿وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾؛ «و اگر به صلح گراییدند تو [نیز] بدان گرای و بر خدا توکل نما که او شنوای داناست. (3)

مسئله جنگ و جهاد در اسلام احکام و شرایط خاص خودش را دارد که در شرایط اضطراری به عنوان آخرین راه حل تشریع شده است تبلیغات مسجد، مسئله جنگ را در شرایطی که راه دیگری غیر از جنگ وجود نداشته باشد به عنوان یک مسئله فراموش نشدنی در ذهن ها زنده نگه می دارد و همزمان، فرهنگ ایثار، فداکاری، جهاد و شهادت را که مایه عزّت و سرافرازی مسلمانان است، شکوفایی می بخشد.

به خاطر رابطه تنگاتنگ مسجد با جبهه و جنگ است که مسجدیان از عبادت های

ص: 161

عاشقانه اش و ارتباط با خدای تعالی بهره گرفته و با دعاهای خالصانه شان پشتوانه عظیم برای جبهه های نبرد را فراهم می آورده اند آنان با دعاهای خود از یک طرف، باران عنایت ها و الطاف الهی را بر جبهه ها نازل می کردند و از طرفی با این کار همراهی و همدلی خود را با رزمندگان اسلام نشان می دادند تا آنان با شور و دلگرمی به جهاد مقدس خود ادامه دهند. (1)

در عصر حاضر نیز از آغاز اوج گیری انقلاب اسلامی ایران تا کنون جلوه های پرفروغی از نقش مسجد در این زمینه رخ نموده است بنابراین می توان گفت: مسجدی که مهد و پرورشگاه نیروهای مدافع اسلام است و نیروهای بسیج مردمی در آن گرد هم می آیند، تا از امنیت و آسایش مردم پاسداری کنند در واقع یکی از شاخصه های مسجد طراز اسلامی را داراست.

نوع رفتار می تواند در آن جلوه گر شود که در امر تعلیم و تربیت و جهت دهی رفتارهای فردی و جمعی افراد بسیار مؤثر است. هنگامی که انسان ها به صورت جمعی به برگزاری مناسک و انجام فرایض می پردازند، رفتارهای جمعی ظاهر می شوند و هنگامی که به صورت غیر جمعی و به شکل فردی در مسجد حضور پیدا می کنند خود به خود به محاسبه و بررسی رفتارهای شخصی و فردی می پردازند. (1) گرچه می توان گفت که عبادت در هر مکانی، نیاز روحی انسان را به طور نسبی تأمین می کند؛ ولی مسجد و عبادتگاه، جایگاه بهتری برای این امر است و نیاز انسان را کامل تر تأمین می.کند بنابراین انسان بنا به فطرت خویش معبد و مسجد را دوست دارد و تاریخ هم نشان می دهد که معبد همواره همراه و همزاد انسان بوده است. (2)

در دنیایی که هدف و فلسفه زندگی گم شده است و پذیرش حیات پوچ و بیهوده، زمینه ساز پیامدهای نامطلوبی شده است (که به صورت های گوناگون در زمینه های فردی و اجتماعی بروز می کند) فقط دین و تربیت دینی است که عامل هدایت انسان در مسیر زندگی محسوب می شود. افراد بسیاری از شکاف بین نسل ها دین گریزی جوانان، بحران هویت دینی و.... سخن می گویند؛ اما بیان این سخنان و حسّاسیّت ها و ایجاد ناامیدی کافی نیست و باید بیشتر از گذشته و جدی تر به تربیت دینی درست اقدام نمود باید فضاهای مساعد برای پرورش حس دینی اقشار مختلف جامعه به ویژه جوانان را مورد تحلیل قرار داد تا زمینه مطلوب تربیت دینی فراهم شود. یکی از این فضاها، مسجد است. تربیت دینی، فقط با کمک مدرسه صورت نمی گیرد؛ در هر جامعه، نهادها و مؤسسه های مختلف دینی نیز متولی چنین امر خطیری هستند که از آن جمله می توان به مؤسسه ها و کانون های مذهبی و مسجد نیز اشاره کرد نقش مسجد، میان محافل دینی برجسته است؛ زیرا در چنین مکانی، صحنه های حقیقی دین آشکار می شود و وابستگی و گرایش انسان ها به مرزهای عقیدتی تذکر داده می شود. (3)

آثار تربیتی، اخلاقی و رفتاری مسجد عبارت اند از ایجاد آرامش پرهیز از گناه، بعد تربیتی ارتباط با دوست خوب، پرورش روح جمع گرایی پرورش روح تعهد، پرورش روح تواضع و فروتنی. در این بخش به اختصار به تشریح هر کدام می پردازیم:

ص: 163

پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلم می فرماید: ﴿مَنْ كَانَتِ الْمَسَاجِدُ بَيْتَهُ ضَمِنَ اللهُ لَهُ بِالرَّوْحِ وَ الرَّاحَةِ﴾؛ «هر کس که مساجد را خانه خودش قرار دهد خداوند آرامش روحی و روانی را برای او ضمانت می کند». (1)

معصومان علیهم السلام در سخنان خویش، مسجد را پناهگاه مؤمن دانسته اند. پناهگاهی که انسان را از دغدغه و اضطراب نجات می دهد و به آرامش و سکون می رساند. پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم می فرمایند: ﴿مَا جَلَسَ قَوْمُ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَسَاجِدَ اللهِ تَعَالَى يَتْلُونَ كِتَابَ اللهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةُ وَغَشِيَتْهُمُ الرَّحْمَةُ وَحَفَتْهُمُ الْمَلائِكَةُ وَذَكَرَهُمُ الله فيمَنْ عِنْدَهُ﴾: قومی [با یکدیگر] در مسجدی از مساجد خداوند متعال برای تلاوت و آموختن قرآن ننشینند؛ مگر آن که آرامش برایشان نازل و رحمت الهی شامل حال آن ها شود و خداوند از آن ها در میان کسانی که نزد او هستند، یاد می کند». (2)

مسجد «افسردگی» را که یک بیماری روحی است برطرف می کند و شادمانی و نشاط را جایگزین آن می سازد. امام صادق علیه السلام به مسلمانان سفارش می کنند که هنگام رویارویی با مشکلات و اندوه های دنیوی، به نماز و مسجد پناه ببرند. (3)

نقل است که شیخ الرئیس ابوعلی سینا برای ابوسعید ابوالخیر نوشت: چه لزومی دارد، مردم همه در مسجد اجتماع کنند، با این که خداوند از رگ گردن به انسان نزدیکتر است. ﴿نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِید﴾؛ «ما از رگ گردن هم به او نزدیک تریم». (4) هرجا که باشی اگر رابطه ات با خدا برقرار باشد، نتیجه خواهی گرفت. وی در پاسخ نوشت اگر چند چراغ در یک جا روشن باشد، اگر یکی از آن ها خاموش شد چراغ های دیگر روشن است ولی اگر همان چراغ ها هر کدام در یک اطاق باشد، اگر یکی از آن ها خاموش شد آن اتاق در تاریکی فرو خواهد رفت. انسان ها نیز این گونه اند؛ تربیت سیاسی که در مسجد ارائه می شود به دلیل ماهیت مذهبی آن می تواند نسلی را پدید آورد که پشتوانه جامعه دینی باشند و در برابر حوادث سیاسی هوشیاری لازم را داشته باشند. بعضی گناهکارند اگر تنها،باشند شاید موفق به کسب فیوضات الهی نشوند ولی اگر در جمع باشند شاید خداوند به برکت افراد دیگر آن ها را هم مشمول برکات خود سازد. (5)

استاد مطهری قدس سره می گوید: «اگر بشر خیال کند که با رسیدن به ثروت و رفاه به مقام آسایش

ص: 165

می رسد و از اضطراب و ناراحتی و شکایت بیرون می آید اشتباه کرده است. فقط با یاد خداست که دل ها آرامش پیدا می.کند بسیاری از مکتب ها تکیه بر دورماندن انسان از اصل خود دارند. مکتب های دیگری هستند که تکیه انسان، روی درد انسان است برای خلق خدا، نه درد انسان برای خدا دیگری می گوید انسان و سوّمی می گوید خدا و انسان؛ در حالی که خدا و انسان از یکدیگر جدا نیست تا خدا نباشد انسان هم نیست تا آن درد، خدایی را که در انسان است نشناسد و تا انسان به سوی خدا نرود، درد انسانی او هم به جایی درمان نخواهد شد. انسانیت درد خداست؛ درد انسان از درد خدا [ داشتن] است». (1) بنابراین، چون مسجد محل ذکر خدا، قرائت قرآن و نماز است، بهترین مکان نیز برای آرامش دل خواهد بود.

در این که مسجد، چگونه آرامش روح می آورد و روان انسان را سیراب می کند، راهکارهایی وجود دارد:

- راهکارهای معرفتی

منظور از معرفت شناخت خود خدا و نیز جهانی است که در آن زندگی می کنیم. شناخت صحیح و ارزشیابی دقیق انسان از رویدادهای زندگی می تواند نقشی بسیار مهم در سلامت روحی داشته باشد. دنیا، همیشه همراه با گرفتاری هاست؛ اما این مشکلات به طور مستقیم انسان را ناراحت نمی کنند؛ بلکه طرز تفکر و نحوه برخورد فرد با مشکل است که اهمیت دارد و می تواند زندگی فرد را از مشکل رها سازد. برای مثال اگر فرد بیمار از خوردن برخی غذاها پرهیز کند یا داروهای تلخ و تند را بخورد، بهبود می یابد و چه بسا به جای ناراحت شدن از تلخی دارو خوشحال هم باشد که بیماری را از خود دور کرده است.

این همان شناختی است که می تواند راه صحیح زندگی را به انسان بیاموزد و نیز با تغییر شناخت از شناخت مادّی به سوی اعتقاد به خداوند و شناختن این که جهان فعل خداوند و ناشی از اراده اوست می توان بهداشت روانی افراد را تأمین کرد رابطه و أنس فرد با مسجد، در بسیاری از مؤلفه های معرفتی مانند ایمان و اعتقاد صحیح کسب دانش و غیره می تواند نقشی اساسی و تقویت کننده ایفا کند.

ص: 166

- راهکارهای عاطفی

منظور از راهکارهای عاطفی مؤلفه هایی است که احساسات فرد را نشان می دهد؛ مانند ترس، وحشت، شادی، غم و رضایت. (1) گرایش های عاطفی افراد نیز همواره برنگرش های شناختی آن ها مبتنی است. برای مثال افراد با ایمان در آرامش روحی و روانی به سر می برند و همواره نوعی رضایت در آنان به چشم می خورد ارتباط با مسجد هم می تواند نقشی مستقیم و اساسی در شادی، نشاط و امیدواری افراد داشته باشد.

- راهکارهای رفتاری

منظور، رفتار و اعمالی است که افراد بر اساس نگرش های شناختی و عاطفی انجام می دهند؛ مثل بسیاری از وظایفی مانند استعانت از نماز و صبر استفاده از روزی های پاک و حلال که خداوند برای افراد مؤمن مقرر می فرماید. (2)

با توجه به عقاید انسان و احساسات صحیح عاطفی ارتباط با مسجد در این گونه موارد تأثیری مثبت دارد کسب روزی پاک با وجود ارتباط با مسجد و آموزه هایی که در این باره وجود دارد با کسب روزی از شیوه های دیگر متفاوت خواهد بود. همچنین حضور زنان در مسجد با لباسی خاص، نقشی مهم در شخصیت آنان دارد. به همین ترتیب، آراستگی مردان و لباس های نظیف و زیبا پوشیدن و استعمال بوی خوش و نیز روابط اجتماعی مناسب با افراد مسجدی، می تواند شخصیت رفتاری انسان را زیباتر کند.

سعی می کند به گناه آلوده نشود و تمام اعضاء و جوارح خود را از گناه دور نگه دارد و این عمل نوعی تمرین در انجام کارهای خیر و دوری از بدی ها است. پس می توان گفت حضور در مسجد، تمرین توجه به خدا و آزمون ترک دنیاست.

طبق روایتی که از امام علی علیه السلام نقل شد تأثیرات رفتاری که حضور در مسجد برجای می گذارد، می تواند جامعه دینی را از فساد و گناه پاک کرده و مسلمانان را به سمت یک جامعه سالم هدایت کند: ﴿اَوْ كَلِمَةً تَرُدُّهُ عَنْ رِدَى أَوْ يَتْرُكُ ذَنْبا خَشْيَةً أَوْ حَياء﴾؛ «یا کلماتی می شنود که او را از فساد و گناه باز می دارد و یا به خاطر ترس [از خدا] یا حیا و آبرو گناهی را ترک می کند.» (1) بر این اساس، یکی از کارکردهای مسجد نقش بازدارندگی آن در ارتکاب جرایم و گناهان است. علمای تربیتی نیز معتقدند که اجرای مناسک،دینی، نوعی تمرین برای خویشتن داری و تحمّل قیود است و می تواند مقاومت در برابر جاذبه های نفسانی را افزایش دهد و موانع زندگی اخلاقی را کم کند. (2) آثار سازنده و تربیتی حضور در مسجد رفته رفته به دیگر اعمال و احوال مؤمن نیز سرایت می کند. حضرت علی علیه السلام در روایتی فرمودند: خداوند - تبارک و تعالی - به حضرت عیسی بن مریم علیه السلام وحی فرمود که به جماعت [و یا اَشراف] بنی اسرائیل بگو که جز با قلب هایی پاکیزه و چشمان خاشع و دست های پاکیزه به خانه من وارد نشوند». (3)

بنابراین می توان نتیجه گرفت که نقش مسجد نقشی تکمیلی و ایجادی در حیطه شکل گیری و تقویت رفتارهای مطلوب است و نه فقط این که تثبیت کننده رفتارهایی باشد که در مسجد رخ می دهند.

خوب و صمیمی می دانند، «مسجد» است. از این رو یکی از نقش های تربیتی مسجد این است که دلدادگان خود را با انسان های صالح و برگزیده پیوند می دهد. از نظر علمای تربیتی، دوست خوب در سعادت انسان نقش مهمی دارد؛ مسجد بستری مناسب است تا میان صالحان و مؤمنان جامعه، آشنایی و پیوند ایجاد شود و شرایط تربیت و پرورش روحی و اخلاقی انسان فراهم آید. مسجد پایگاهی دینی و فرهنگی است که نمازگزاران مؤمن در آن رفت و آمد می کنند و دوستی با این افراد، در بینش انسان مؤثر است. با ایجاد پیوند و آشنایی میان مؤمنان، نخبگان و صالحان جامعه بستری مناسب برای پرورش و تربیت روحی انسان فراهم می آید.

در روایتی از امام علی علیه السلام برای حضور در مسجد هشت اثر نقل شده است:

﴿مَنِ اختَلَفَ إِلَى المَسجِدِ أَصابَ إِحدَى الثَّمَانِ ؛ أَخا مُستَفاداً فِي اللهِ، أَو عِلماً مُستَطَرَفاً أَوَآيَةً مُحكَمَةً أَو يَسْمَعُ كَلِمَةً تَدُلُّ عَلى هُدى، أَو رَحمَةً مُنتَظَرَةٌ، أَو كَلِمَةً تَرُدُّهُ عَن ردى، أَو يَترُكَ ذَنبا خَشِيَةً أَو حَياءُ﴾؛ کسی که به مسجد رفت و آمد می کند یکی از منافع هشتگانه نصیب او می شود برادری مفید و با ارزش در راه خدا یا علم و دانش نو، یا دلیل و برهان محکم [برای تثبیت عقاید]، یا کلماتی که موجب هدایت شود [می شنود]، یا رحمت مورد انتظاری [شامل حال او می شود]، یا مواعظی که او را از فساد و گناه بازدارد، [می شنود] یا به خاطر ترس یا حیا و آبروی خود گناهی را ترک می کند». (1)

امام علی علیه السلام اولین اثر ارتباط با مسجد را یافتن دوستان و برادران دینی مطرح می فرمایند. دوستی ای که بر محور دین و بندگی خدای متعال شکل گیرد پایدار خواهد بود و به دور از هرگونه دغل و انحراف است. این دوستی ایمانی، در شکل دادن به هویت اجتماعی نوجوان و جوان قابلیت زیادی دارد و هویت اجتماعی با محوریت ملاک های دینی و الهی را در فرد ایجاد می کند.

کسی که با خوبان معاشرت داشته باشد، حتی اگر به این درجه از تکامل هم نرسیده باشد که به سبب ترس از خداوند به طرف گناه نرود دست کم به دلیل شرم از برادران دینی خود راه انحراف را در پیش نمی گیرد.

در این مکان مقدس مؤمنان فرصت می یابند با جمعی آشنا شوند که از نظر دین و عبودیت با آنان همرنگ هستند و توان ایجاد گروه های اجتماعی هماهنگ را دارند. بنابراین آنان می توانند از بین اهل مسجد برادران یا خواهران مناسبی از حیث دینی برای خود بیابند که طبعاً آثار آن در ابعاد اجتماعی بروز خواهد کرد.

ص: 169

امام صادق صلی الله علیه و آله فرمود: ﴿لا يَرْجِعُ صاحِبُ الْمَسْجِدِ بأَقَلَّ مِنْ إحْدَى ثَلاثِ خِصَالٍ.... وَاِمَا اَخُ يَسْتَفيدُهُ فِي اللهِ﴾؛ «اهل مسجد به کمتر از یکی از سه چیز از مسجد بر نمی گردد که یکی از آن ها دوستی است که از او در مسیر خدا استفاده می کند».

روحی - اجتماعی وی فراهم می کند «انزواطلبی» و «جمع گریزی»، بیماری روحی شناخته می شود؛ در حالی که «اجتماعی بودن» و «جمع گرایی» در حدّ معقول و مطلوب آن نشان سلامت روح و روان انسان به شمار می آید. بر این اساس، مسجد با فراخوانی پیوسته مسلمانان به اجتماعات، روح جمع گرایی انعطاف و نظم پذیری را در آنان تقویت می کند.

محیطی که سابقه ای از علم و دانش به معنای رایج آن روز جهان در آنجا وجود نداشت. (1)

دینی که برامربه خواندن و آموزش و مبارزه با جهل و نادانی شود طبیعی است که در این باره، ابزارها و وسایلی را به خدمت بگیرد؛ از جمله این ابزارها استفاده از فضای مسجد در اوقات غیر عبادی است.

پژوهش های تاریخی نشان می دهد که مسجد نخستین مرکز تعلیم و تربیت مسلمانان بوده است. از این رو، نقش آموزشی و فرهنگی مسجد پس از جنبه های عبادی آن، سرآمد دیگر ابعاد است. به طور اساسی پی ریزی مسجد در صدر اسلام پی ریزی بزرگترین مدرسه اسلامی بود. مسلمانان تا چند قرن،پیش با پدیده ای به نام مدرسه به معنای غربی و امروزی آن روبه رو نبودند. پیش از پیدایش مدرسه - که تاریخ پیدایش آن به دو قرن نمی رسد - مسجد، یگانه مرکز مهم آموزشی و فرهنگی در کشورهای اسلامی بوده است. تا جایی که روزگاری این مسئله در میان فقیهان مطرح بوده که آیا تأسیس مدرسه جایز است یا نه؟! (2)

در صدر اسلام، مسجد افزون بر محل برگزاری مراسم عبادی محل دانش آموزی نیز به شمار می آمد. پیامبر صلی الله علیه و اله و یارانش در مسجد الحرام گردهم می آمدند و از احکام الهی سخن می گفتند.

پس از هجرت پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلم به مدینه و بنا نمودن مسجدالنبی، فصلی نوین در آموزش و فعالیت های فرهنگی مسلمانان آغاز شد تعلیم و تربیت و آموزش احکام دین در مسجد صورت می گرفت و پیامبر صلی الله علیه و اله بیشتر اوقات پس از نماز صبح و عشا به سخنرانی و گفتگوهای علمی می پرداخت این جلسه ها با حضور مردان و زنان مسلمان برپا می شد (3) که این از آشکارترین جلوه های آموزشی مسجد در مدینه بود تفسیر قرآن و سخن گفتن درباره معانی آن بخش درخور توجهی از سخنرانی های پیامبر را تشکیل می داد. (4) افزون بر جلسه های سخنرانی پیامبر کلاس های آموزشی گوناگونی نیز در مسجد تشکیل می شد. (5)

در پرتو این گفتگوها و مناظرات، حقایق وحی و آیات الهی روشن می گردید و به شبهات پاسخ داده می شد و پرده جهل و تردید فرو می ریخت.

ص: 172

«مسجد مدینه»، از یک سو به صورت یک مرکز آموزشی، فرهنگی و پایگاهی برای مبارزه با جهل و از سویی دیگر به مکانی برای اشاعه فرهنگ و ادب و دیگر معارف اسلامی تبدیل شد. «حلقه های علمی» با جنب و جوش خاصی در مسجد بزرگ مدینه به صورت رسمی تشکیل می شد. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله اصحاب را در قول و عمل به پیوستن و شرکت فعال در این حلقه ها تشویق می کردند و می فرمودند: «به سوی باغ های بهشت بشتابید». پرسیدند ای پیامبر خدا! منظور شما از این سخن چیست؟ فرمودند: «حلقه های ذکر» (1)

فعالیت های آموزشی در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله منحصر به مسجدالنبی نبود؛ بلکه جلسات بحث و بررسی مسائل علمی در مساجد دیگری نیز انجام می شد که البته مسلمانان در سطحی محدودتر به کار آموزش و تلاش های علمی مشغول بودند.

بدین ترتیب مسجد به عنوان نخستین پایگاه علمی رسالت خود را در جامعه نوساخته اسلامی برای ترویج و اشاعه دانش و گسترش فرهنگ اسلامی آغاز کرد و همچنان مسیر رشد و ترقی علمی را پیمود؛ به طوری که در عصر خلفا نیز مساجد نزد عموم به عنوان کانون اصلی آموزش قرآن کریم، مسائل دینی، احکام و فقه اسلامی بود. این آموزش ها، نه فقط در مرکز حکومت (شهر مدینه)، بلکه در شهرهای دیگر مانند مگه و سایر نقاط شبه جزیره و در تمام سرزمین های پیوسته به حوزه قلمرو اسلامی انجام می گرفت.

در عصر خلافت امام علی علیه السلام با انتقال مرکز خلافت از مدینه به کوفه، مسجد جامع بزرگ این شهر به عنوان یکی از مهمترین مراکز علمی آن روزگار نقش خاصی را در شکوفایی نهضت علمی و ارتقاء فرهنگ و تمدن اسلامی ایفا می نمود.

اختصاص روند آموزشی و علمی در مسجد، به صدر اسلام منحصر نیست؛ بلکه در دوره های بعد از آن نیز اندیشمندان، متخصصان و دانش پژوهان علوم و معارف اسلامی، جلسات خود را در مسجد برپا می کردند ائمه بزرگوار شیعه و بزرگان تابعین، اصحاب پیامبر و نیز شاگردان و تربیت یافتگان مکتب اهل بیت علیهم السلام رسالت تعلیم و تربیت و حل و فصل مسائل مهم علمی و دین را در مساجد بزرگ بلاد اسلامی عهده دار بودند. به خصوص در عصر امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام که نهضت و حرکت فرهنگی بزرگی توسط این دو رهبران معصوم علیهم السلام آغاز شده بود، مساجد به رشد و شکوفایی قابل توجهی دست یافت. حتی برخی از آن ها به دانشگاه های بزرگ اسلامی در

ص: 173

زمینه های علوم مختلف، نظیر فقه، حدیث، تفسیر و دیگر علوم اسلامی تبدیل شدند و پیدایش نهضت های علمی و عقلانی در تاریخ اسلام را موجب گردیدند. (1) چنان که در عصر امام صادق علیه السلام مسجد به دانشگاه بزرگی بدل گردید که قریب به چهار هزار دانشجو در آن آموزش می دیدند و طیف وسیعی از علوم مختلف در آن تدریس می شد که تا آن زمان بی سابقه بوده است». (2)

خدا صلی الله علیه و آله به مسجد وارد شدند؛ در مسجد دو جلسه جداگانه برپا بود. گروهی در حال یاد دادن و فراگرفتن دانش بودند. جمعی نیز به دعا و راز و نیاز با خداوند مشغول بودند. پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله فرمودند: هر دو گروه به سوی یک هدف گام برمی دارند؛ دسته ای خدا را می خوانند و گروهی نیز آموزش می بینند و نادانان را تعلیم می دهند؛ ولی این گروه کار برتری انجام می دهند. من نیز به منظور آموزش به مردم مبعوث شده ام؛ از این رو، پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در میان گروهی که سرگرم آموزش بودند، نشستند». (1)

حضرت رسول اکرم صلى الله عليه و سلمه ضمن تشویق عملی برای برگزاری جلسات درس و آموزش در مسجد، در حدیثی فرمودند: ﴿مَنْ غَدَا إِلَى الْمَسْجِدِ لَا يُرِيدُ إِلَّا لِيَتَعَلَّمَ خَيْراً أَوْ لِيُعَلِّمَهُ كَانَ لَهُ أَجْرُ مُعْتَمِرٍتَامَّ الْعُمْرَةِ وَ مَنْ رَاحَ إِلَى الْمَسْجِدِ لَا يُرِيدُ إِلَّا لِيَتَعَلَّمَ خَيْراً أَوْ لِيُعَلَّمَهُ فَلَهُ أَجْرُ حَاجَ تَامَ الْحِجَةِ﴾؛ «پاداش کسی که صبحگاهان به قصد یاد دادن یا فرا گرفتن چیز مطلوبی به مسجد می آید، همچون پاداش شخصی است که یک عمره کامل را انجام داده باشد و پاداش کسی که شبانگاهان به قصد یاد گرفتن و یاد دادن کار خیری به مسجد می آید مانند پاداش فردی است که یک حج کامل به جای آورده باشد». (2) از این حدیث روشن می شود که لازم نیست گفت وگوی علمی که در مسجد انجام می گیرد، به طور حتم دانش های دینی باشد؛ هر دانش سودمندی را می توان در مسجد مورد بحث و بررسی قرار داد.

«مکحول» از «عبدالرحمن بن غنم» روایت می کند که از ده نفر از اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شنیدم که می گفتند:

﴿إِنَّا كُنَّا نُدّرسُ العلم في مسجدِ قبا إذا خَرجَ عَلينا رسول الله صلی الله علیه و آله فقال: تعلّمُوا ما شِئْتُمْ أَنْ تَعلَمُوا فَلَن يَأْجُرَكُمُ الله حَتَّى تَعْمَلُوا﴾؛ «ما در مسجد مدینه مشغول مباحثه و فراگیری علم بودیم که ناگاه پیامبر صلی الله علیه و آله وارد مسجد شد و فرمود از علوم آنچه را که می خواهید یاد بگیرید، اما بدانید که در قبال این یادگیری مشمول اجر و پاداش الهی نخواید بود مگر این که بدان عمل نمایید. (3)

از صفوان بن عسال نقل شده که گفت به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدم در حالی که آن حضرت به پُشتی برد سرخ رنگ خویش تکیه زده بود. گفتم: یا رسول الله، من برای کسب علم به مسجد آمده ام، حضرت فرمودند: ﴿مَرْحَباً بِطَالِبِ الْعِلْمِ، إِنَّ طَالِبَ الْعِلْمِ تَحْفُهُ المَلائِكَةُ بِأَجْنِحَتِهَا، ثُمَّ يَرْكَبُ بَعْضُهُمْ

ص: 175

بَعْضاً حَتَّى يَبْلُغُوا السَّمَاءَ الدُّنْيَا مِنْ مَحَبَّتِهِمْ لِما يَطْلُبُ﴾؛ «آفرین باد بر طالب علم، همانا انبوه فرشتگان با بال هایشان گرداگرد شخص دانشجو را فرامی گیرند تا جایی که آسمان دنیا را از علاقه مندی و محبت خودشان نسبت به دانشجو و آنچه دانشجو در تحصیل آن است پر می سازند». (1)

همچنین از «ابی القمراء» نقل شده است: «كُنا في مسجد رسول الله صلى الله عليه وسلم حِلَقاً نَتَحدَّثُ إِذ خَرجَ علينا رسول الله صلی الله علیه و آله من بعض حُجره فنظر إلى الحِلَقِ ثم جلس الى اصحاب القرآن فقال: بهذا المجلس أم-رتُ؛ ما در مسجد رسول الله به صورت حلقه هایی نشسته بودیم و سخن می گفتیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد مسجد شد و پس از نگاهی که به این حلقه ها کرد در گروه قاریان قرآن نشست و گفت من به حضور در این مجالس مأمور شده ام». (2)

صاحب دلی به مدرسه آمد ز خانقاه *** بشکست عهد صحبت اهل طریق را

گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود؟ *** تا اختیار کردی از آن این فریق را

گفت آن گلیم خویش برون می برد ز موج *** وین سعی می کند که رهاند غریق را (گلستان سعدی)

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با چنین ایده بلند و رسالتمندانه ای است که در هر فرصتی تشکیل حلقه های درسی را مسجد گوشزد می فرمود و اهمیت تحصیل علم را تبیین می فرمودند.

آن حضرت در حدیثی می فرمایند: ﴿مَا جَالَسَ قومُ فى بيتٍ مِن بيوت الله يدرسون كتاب الله و يَتَغاطُونَهُ بينهم إلا كانوا أضياف الله تعالى و أضلّت عليهم الملائكةُ بِأجنحَتِها ماداموا فيه حتَّى يَخوضُوا﴾؛ «هیچ گروهی در خانه ای از خانه های خدا برای آموزش کتاب خدا و آمیزش با آن اجتماع نکردند، مگر این که به مهمانی خداوند تعالی درآمدند و تا زمانی که غرق در مباحثات علمی هستند ملائکه آنان را مورد حمایت و حفاظت قرار می دهند. (3)

آن حضرت در سخنی دیگر فرمودند: ﴿مَنْ دَخَلَ مَسْجِدَنَا هَذَا، لِيَتَعَلَّمَ خَيْرًا أَوْ لِيعَلَّمَهُ، كَانَ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبیل الله...﴾؛ هرکسی برای تعلیم یا تعلّم وارد مسجد شود، همچون مجاهد در راه

ص: 176

خداست». (1)

به طور کلی علاقه ای که پیامبر صلی الله علیه و آله به فراگیری علم در توده مردم مسلمان آن روز ایجاد کرده بود آن را وامی داشت که هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد حضور پیدا می کردند، آن حضرت را چون نگینی در میان گرفته و از فرایض و سنن اسلامی سؤال نمایند.

سرزمین های فتح شده آغاز گردید و آن دسته از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و تابعان ایشان، که دعوت به اسلام و تعلیم مبانی دین را بر حضور در صحنه های پیکار ترجیح می دادند، در مساجد نوبنیاد به آموزش پرداختند. این مساجد ابتدا در شهرهای کوفه بصره حیره و مدائن بنیاد گردید و به دستور خلیفه دوم برخی از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله مأمور اقامه نماز و آموزش قرآن و مسائل دین شدند. (1)

فاصله زمانی آغاز سده دوم تا پایان سده سوم هجری را می توان از درخشان ترین دوره های تعلیمات مسجدی یا به عبارت دیگر، عصر فعالیت آموزشی دانشگاههای عمومی دانست؛ زیرا دستاوردهای مسلمانان در مسائل گوناگون علمی و فکری در این دوره از تاریخ اسلام و نیز آن قسمت از پیشرفت های اقتصادی، اجتماعی، عمرانی که پس از استیلای عباسیان به وجود آمد، تأثیر قابل ملاحظه ای در ایجاد هوشیاری و جنبش علمی در مساجد گردید. توجه دقیق به اجتماعات و تشکیل جلسات علمی در مساجد بزرگ و مشهور آن زمان و مجامع ممتاز و مناسبی که با شرکت متفکران و دست اندرکاران مسائل تعلیماتی در آن مراکز به وجود آمد، همه دلایل کافی و آشکاری برمیزان پویایی و باروری فکری و علمی قابل ملاحظه در آن دوره از تاریخ اسلام است. (2)

- مسجد الحرام در مکّه

این مسجد از مسجد النبی صلی الله علیه و آله در مدینه کهن تر است. اما تنها پس از فتح مکه در سال هشتم هجری، در زمینه اهداف و اغراض اسلامی مورد استفاده قرار گرفت. تمامی دوران امویان و نیمه اول عصر خلافت عباسیان از درخشان ترین مراحل تعلیماتی این دانشگاه بزرگ ملی بوده است. رازی به نقل از حمیدی گفته است بنابر مشهور مجالس حلقه فتوا در مسجد الحرام به ترتیب به «عبدالله بن عباس» و پس از وی به عطاء بن ابی رباج و سپس به «ابن جریج» ابو خالد، بعد به «مسلم بن خالد زنجی» آن گاه به «سعید بن سالم قداح» و پس از او به «محمد بن ادریس شافعی» اختصاص داشت. (3)

ص: 178

- مسجد جامع بصره

این مسجد که به «مسجد الامام علی علیه السلام» شهرت دارد نخستین مسجد ساخته شده در عراق است. امام علی پس از واقعه جمل در این مسجد نماز گزارد و درباره آن پیش گویی نمود (1) که صدها سال بعد به وقوع پیوست و جزو غیب گویی های آن حضرت شمرده می شود. امروزه از این مسجد، تنها قسمتی از گلدسته و باروی آن باقی مانده است.

این مسجد در سال 41 ه-.ق به دست زیاد بن ابيه عامل معاوية بن ابی سفیان بر بصره، تجدید بنا یافت. نهضت معتزله، که در جریانات فکری و سیاسی عصر اوّل عباسی تأثیر بزرگ و قابل ملاحظه ای داشت نخست در جامع بصره پدیدار گشت. (2)

- مسجد جامع کوفه

این مسجد در سال 17 ه-.ق. بنا نهاده شد. انتقال امام علی علیه السلام به کوفه و انتخاب این محل به عنوان مرکز حکومت اسلامی از سوی آن حضرت، در شکوفایی و جنبش علمی این مسجد تأثیر چشمگیری داشت.

مسجد جامع کوفه پیوسته مسیر رشد و ترقی را پیمود تا در آغاز دولت عباسی از مراکز مهم حل و عقد علوم و معارف اسلامی گردید و با جامع بصره به رقابت برخاست و مسائل و مبادلات علمی و ادبی بین این مرکز دینی و ادبی اسلامی در بارور ساختن علوم عربی به مقدار زیادی مؤثر افتاد.

علامه مرحوم استاد زکی (پاشا) دو دانشگاه بزرگ بصره و کوفه را از نظر روابط علمی و ادبی و رقابت های فیمابین و آثار متبادلی که با یکدیگر داشته اند با دو دانشگاه بزرگ انگلیسی - یعنی: آکسفورد و کمبریج - همانند دانسته است. (3)

- مسجد جامع فسطاط (جامع عمرو)

این مسجد بزرگ در سال 21 ه-.ق به وسیله عمرو بن العاص (م.42 ق) بنیاد گردید و از همان روزهای نخست برای مسائل آموزشی مورد استفاده قرار گرفت و در طول حیات خود مورد توجه

ص: 179

و عنایت دولت های طولونی و اخشیدی و فاطمی بود. روش آموزشی معمول در این مسجد غالباً مبتنی بر مذهب شافعی بوده است. (1)

مساجد دانشگاهی یا دانشگاه های عمومی و آزاد را تقریباً در همه سرزمین های اسلامی می توان یافت. معروف ترین آن ها عبارت اند از: جامع دمشق در شام (اواخر قرن اول)، جامع زیتونیه در تونس، (اوایل قرن دوم)، جامع منصور در بغداد (نیمه اول قرن دوم)، جامع اعظم قریه در اندلس (نیمه دوم قرن دوم) جامع قزوین در فاس مراکش (نیمه اول قرن سوم)، جامع الازهر در مصر (نیمه دوم قرن چهارم).

داشت؛ مانند مسجد «جامع منیعی» و مسجد «مطرزی» و مسجد «قدیم». (1)

در بردسیر کرمان، مسجد بزرگی به نام «جامع تورانشاهی» وجود داشت و در آن کتابخانه ای دارای پنج هزار جلد کتاب بنا شده بود در یزد علاء الدوله کالنجار، از امرای دوره سلجوقی، مسجدی داشت که به «جامع قدیم» یا مسجد «قدیم جمعه» مشهور شده و تا دیرگاه - یعنی حدود قرن نهم - مورد استفاده اهل علم بود. (2)

استفاده از مساجد به عنوان دانشگاه و تشکیل کلاس های درسی در زمینه های فقه، اصول، تفسیر و کلام اکنون در حوزه های علمیه بزرگ و کوچک رایج است و علاوه بر جنبه های علمی جنبه های تربیتی و اخلاقی در آن ها مد نظر استادان و طلاب است. این سنت در بسیاری کشورهای اسلامی همچنان باقی است و می توان به «مسجد الحرام» در مکه مکرمه و «مسجدالنبی» در مدينة الرسول و «مسجد گوهرشاد» در مشهد مقدس و «مسجد اعظم» قم در جوار حرم حضرت معصومه علیها السلام که مهمترین مرکز دروس عالی حوزه علمیه قم به شمار می آید، اشاره کرد. (3)

سپس به درس خود می پرداخت در مراحل آغازین به علت نبودن کتاب، با توجه به اهمیت متن تدریس شده معلّم مجبور بود همه متن یا قسمتی از آن را برای دانش آموزان املاء کند. علاوه بر املاء، معلّم توصیه می کرد که دانش آموزان تمام یا قسمتی از مطالب بیان شده را حفظ کنند. در واقع، یکی از اصولی که برای قبولی و تأیید دانش آموزان ضروری بود؛ اصل حفظ کردن مطالب و بیان نمودن آن ها بدون مراجعه به متن بود و کیفیت و طرز بیان نیز بر قبولی تأثیر داشت. (1)

«گرچه همه موضوعاتی که برای مسلمانان آشنا بود در مسجد تدریس نمی شد، اما موضوعات درسی بسیار متنوع بود در اکثر حلقه های درسی علاوه بر تدریس مهارت های اساسی خواندن و نوشتن، تبحر یافتن در اصول دین نیز موضوعی اساسی بود. این امر از طریق تحصیل دروسی چون قرائت و تفسیر قرآن، حدیث، توحید و فقه حاصل می شد بر آموزش ادب و زبان نیز تأکید می شد. علاوه بر شعر و ادبیات دروس مربوط به جنبه های مختلف زبان عربی بسیاری از طالبان علم را به خود جلب می کرد و این دروس عبارت بود از لغت، نحو، صرف، بلاغت، انشا و خط.» (2)

علاوه بر علوم مذکور مطالب علمی و مسائل اجتماعی نیز در آن تدریس می شد و موضوعاتی، مانند تاریخ، جغرافی، اقتصاد و حتی علوم سیاسی در آنجا بحث می شد. علم فلسفه، موضوعی بود که بیشتر مورد توجه و انتخاب بسیاری از دانش آموزان بود در بین موضوعات مهم درسی، می توان منطق، اخلاق، منطق مناظره و تصوّف را نام برد جلسات درس هایی مانند شیمی، فیزیک، ریاضیات، جبر و هندسه نیز دایر بود اگرچه علوم علمی و تجربی یا در دانشکده های مخصوص یا در منازل معلمان به صورت خصوصی تدریس می شد؛ ولی مدارک تاریخی در دست است که آموزش این گونه موضوعات علمی در بعضی از مساجد بزرگ نیز دایر بود. جلسات علم طب در جامع الازهر و در جامع ابن طولون مصر دایر بود. در «قرویین» مراکش طب تدریس می شد. در جامع الازهر و جامع ابن طولون کلاس هایی در علم نجوم و مهندسی برگزار می شد. به گفته «خولی» در مسجد بغداد طب، داروشناسی مهندسی نجوم و موضوعات دیگری تدریس می شد. طلاب سوری ایرانی و هندی برای یادگیری این علوم به آنجا می رفتند.» (3)

استاد و مدرس کلاس هایی که در مسجد تشکیل می شد تنها حضرت رسول صلى الله عليه وسلم نبود؛ حضرت علی علیه السلام نیز گاهی به فرمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر منبر آن حضرت و در حالی که یک پله پایین تر

ص: 182

از جای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می نشست، برای مردم سخن می گفت گروه های مختلف با اساتید معین در گوشه و کنار مسجد کلاس های آموزشی برگزار می کردند و علوم و فنون مختلف آموزش داده می شد. انس می گوید: اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله پس از نماز صبح به گروه های مختلف تقسیم می شدند؛ برخی به تلاوت قرآن می پرداختند و گروهی واجبات و مستحبّات را فرامی گرفتند. به عنوان مثال، عبدالله بن رواحه در مسجد جلسات مربوط به توحید و معاد (مسائل اعتقادی) را اداره می کرد. او در غیاب حضرت رسول صلی الله علیه و آله نیز مسائل فقهی و اعتقادی را به مسلمانان آموزش می داد. (1) خلیفه دوم در سال 17 ه.ق. (638م) گروهی از قاریان را به نواحی مختلف فرستاد تا روزهای جمعه در مسجدها مردم را تعلیم دهند. (2)

نکته درخور توجه این که موقعی که دانشجو تحصیلات خود را با موفقیت به پایان می رساند، به او گواهینامه ای داده می شد که «اجازه» نام داشت. گواهینامه را مسجد تأیید نمی کرد، بلکه خود استاد آن را صادر می کرد در گواهینامه قید می شد که دانشجو علم مورد نظر را مطالعه کرده و آموخته است و می تواند یافته های علمی خود را به دیگران نیز انتقال دهد. این گواهینامه ها که به خط خود استاد نوشته می شد به دانشجو اجازه تدریس می داد. در گواهینامه نام استاد مهر و امضای او و محل و تاریخ نگارش گواهینامه قید می شد در مواردی، استاد نام و امضای خود را در صفحه سفید اول یا آخر کتابی می نوشت که خود آن را یاد داده بود؛ بنابراین معمولاً هر فارغ التحصیل گواهینامه ای از طرف استادش داشت.

توسعه نهایی علوم، مراکز و مؤسسات علمی در عصر دولت کریمه حضرت مهدی، برنامه های آموزشی مساجد به هیچ وجه تعطیل نمی گردد، بلکه بر رونق آن نیز افزوده خواهد شد. چنان امام علی علیه السلام در سخنان گهربارش در تعریف عصر مهدویت و جهان بعد از ظهور چنین می فرماید: ﴿کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی شِیعَتِنَا بِمَسْجِدِ اَلْکُوفَهِ قَدْ ضَرَبُوا اَلْفَسَاطِیطَ یُعَلِّمُونَ اَلنَّاسَ اَلْقُرْآنَ کَمَا أُنْزِلَ﴾؛ «گویا شیعیان ما اهل بیت را می بینم که در مسجد کوفه گرد آمده اند و خیمه هایی برافراشته اند و در آن ها قرآن را آن چنان که نازل شده است، به مردم آموزش می دهند». (1)

همچنین آن حضرت در روایتی دیگر می فرمایند: ﴿کَأَنِّی بِالْعَجَمِ فَسَاطِیطُهُمْ فِی مَسْجِدِ اَلْکُوفَهِ یُعَلِّمُونَ اَلنَّاسَ اَلْقُرْآنَ کَمَا أُنْزِلَ﴾؛ «گویی ایرانیان را با چشم خود می بینم که در مسجد کوفه خیمه زده قرآن را آن گونه که نازل شده به مردمان آموزش می دهند». (2)

قرآن و مسجد، پیون مسجد پیوند ویژه ای با یکدیگر دارند. پیامبر صلی الله علیه و آله در این باره می فرمایند:

﴿إِنَّمَا نُصِبَتِ اَلْمَسَاجِدُ لِلْقُرْآنِ﴾؛ مساجد را برای (خواندن و فهمیدن) قرآن بنا کرده اند». (1)

همچنین فرمودند: ﴿مَنْ أَحَبَّ اَلْقُرْآنَ فَلْیُحِبَّ اَلْمَسَاجِدَ﴾؛ «دوستدارقرآن، مسجد را نیز باید دوست داشته باشد». (2)

شواهد تاریخی بیانگر آن است که در مسجد النبی جلسه های قرائت و تفسیر قرآن رونق ویژه ای داشته است. عبادة بن صامت از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور بود تا قرآن را به مردم آموزش دهد. (3) جلسه ای مربوط به قرآن و علوم قرآنی حتی شب ها تا دیرهنگام نیز در مسجدالنبی برپا بود. (4)

4. مطالعه تاریخی مساجد از آغاز تاکنون نشان می دهد که مسجد و کتابخانه، همواره در کنار هم بوده اند.

از همان آغاز که قرآن به صورت مکتوب درآمد مسلمانان قرآن های نوشته را به مسجد هدیه و یا وقف می کردند با افزایش شمار کتاب ها کتابخانه های مساجد نیز، رشد چشمگیری یافت. این کتابخانه ها نقشی بزرگ در شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی داشته اند. در شرایط کنونی نمی توان مسجدی را که بدون کتابخانه باشد، مسجد نمونه ای نامید. از این رو، لازم است در زمینه تأسیس و تجهیز کتابخانه مساجد، گام های مهمی برداشته شود برای رسیدن به این مهم باید به چگونگی ساختمان و بنای مسجد بسیار توجه کرد.

5. روایاتی که مسجدِ زن را خانه او دانسته (5) بر آن نیست که زنان را از آمد و شد به مسجد بازدارد، بلکه همان گونه که بسیاری از فقیهان گفته اند، مقصود این روایات، تأکید بر لزوم رعایت حجاب و پاکدامنی است. از این رو اگر زنان بتوانند حجاب اسلامی و شئون زن مسلمان و عفاف و پاکدامنی را رعایت کنند می توانند با حضور در مساجد از فضائل و آثار معنوی این مکان مقدس بهره برند و فضیلت نماز خواندن در مسجد برای آنان همچون مردان است.

امام خمینی قدس سره در این باره فرموده است: «اگر [زنان] بتوانند کاملاً خود را از نامحرم حفظ کنند،

ص: 185

بهتر است در مسجد نماز بخوانند.» (1) همچنین حضرت آیت ا... مکارم شیرازی می فرمایند: «برای زن ها بهتر آن است که نماز را در خانه بخوانند ولی اگر خود را از نامحرم به خوبی حفظ کنند، بهتر است در مسجد بخوانند.» (2) چنان که در تاریخ صدر اسلام آموزش و یادگیری در مسجدالنبی، امری همگانی بود و به گروه و یا قوم خاص و یا مردان اختصاص نداشت. به همین دلیل، زنان نیز در مسجدالنبی و دیگر مساجد حضور می یافتند و سؤال هایشان را مطرح و پاسخ دریافت می کردند. (3)

در جامعه اسلامی تبدیل شود. بنابراین مسجد نخستین مکانی بود که مسلمانان در آن با خداوند نیایش و رازونیاز می کردند؛ ولی از همان نخستین سال های ظهور اسلام در این مکان مقدس مسائل علمی و آموزشی نیز مطرح می شد از زمان رسول خدا صلى الله عليه وسلم، تشکیل حلقه های درس در مسجد امری طبیعی بوده است. در تاریخ اسلام، مساجد و جوامع علمی بسیاری تأسیس شد که برخی از آن ها به دلیل قوت آموزشی شهرت بسیار یافتند با وجود این که پس از ظهور مدارس و دارالعلم ها بیشتر مساجد نقش آموزشی و تعلیمی خود را از دست دادند؛ اما برخی از آن ها این وظیفه خطیر را همچنان حفظ کردند.

به هر حال، مبالغه نیست اگر گفته شود که مسجد در گذشته همان نقشی را داشت که دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی کنونی دارند. اساطین علما که مسلمانان به آن ها مباهات می کنند، حیات علمی خود را در رواق های مساجد سپری می کردند و آن گاه که بهره کافی کسب می نمودند، حلقات درس تشکیل می دادند و به تعلیم می پرداختند. از این رو می توان گفت که مساجد مسلمانان در هیچ روزی از حلقه درس علما و طلاب خالی نبوده حتی امروزه نیز در این زمینه، مساجد همچون ستارگان فروزانی می درخشند و همه ساله هزاران استاد از این مساجد و مؤسسات وابسته به آن ها خارج می شوند و به نشر اسلام و علوم اسلامی می پردازند. از آنجا که تزکیه و تعلیم دو بال پرواز در آسمان کمال انسانی است، مساجد در کنار انسان سازی و پرورش بعد اخلاقی، همواره جایگاه و مهد علوم مختلف به ویژه علوم دینی بوده است. ترغیب و تشویق رهبران دینی به گسترش تعلیم و تعلّم در مساجد، از یک سو دلیلی بر اهتمام اسلام به مسئله علم آموزی و از سوی دیگر عاملی برای توجه دادن به مسجد به عنوان نه فقط یک پایگاه عبادی بلکه به عنوان مرکزی،علمی فرهنگی و آموزشی است. نکته پایانی این که، بدون شک با احیای کارکرد مسجد در صدر اسلام و الگو قراردادن آن می توان به مسجد جامع طراز اسلامی دست یافت به یقین در شرایط کنونی «توسعه» و «جهانی شدن» و عصر انفجار اطلاعات، دیگر نمی توان در مساجد فقط به تلاوت آیات کریمه و نقل روایات معصومین علیهم السلام توصیه ای اخلاقی و احیاناً مشکلات مسجد و یا اهالی محله بسنده کرد و بهره وری مساجد را به این حد محدود، متوقف ساخت. بلکه مساجد باید بتواند با رویکرد و رهیافت جدید و الگوگیری از کارکرد آغازین آن کاملا هدفمند نمازگزاران را هدایت کند زیرا مسجد ابزارها و موقعیتی را در اختیار دارد که به کمک آن می تواند به آموزش و افزایش شناخت دینی نمازگزاران بپردازد. مسجد مکانی است

ص: 187

که مسلمانان برای برپایی فرائض الهی و مجالس مذهبی در آن حاضر می شوند و این فرصت مناسبی است تا معارف و احکام دین نشر پیدا کند.

ص: 188

1405ق.

17. طبرسی (رضی الدین) حسن بن فضل، مكارم الاخلاق، مترجم سیّد ابراهیم میرباقری، تهران، انتشارات فراهانی چاپ دوم، 1375ش.

18. حموده، عبدالوهاب، ره آورد مسجد در فرهنگ اسلامی، ترجمه مهدی اسفندیاری، مجموعه مقالات کارکرد مساجد، تهران، رسانش چاپ،اوّل، تابستان 1384 ش.

19. بخاری، ابوعبدالله،بخاری، صحیح بخاری، (م 256 ق)، طبع مصر، سال 1330 ق.

20. طه، الولى، المسجد في الاسلام، دار العلم للملابين، بيروت، 1409 ق.

21. فخرالدین رازی، التفسير الكبير، بيروت، دار الكتب العلمیه، ج16، 1411ق.

22. فلیپ خلیل، حتی تاریخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، نشر آگاه، چاپ دوم، 1366ش.

23. نوبهار، رحیم، سیمای مسجد انتشارات اعتماد، قم، 1372ش.

24. مسجد نمونه، بی جا، ستاد اقامه نماز چاپ سوم، بهار 1366 ش.

25. سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1370ش.

26. شبلی احمد تاریخ آموزش در اسلام ترجمه ساکت محمد حسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1363 ش، پیوست 2 (نقدی بر کتاب تاریخ آموزش در اسلام) از مصطفی جواد.

27. شریف پور، رضا، مسجد و انقلاب اسلامی، تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی اول، 1380ش.

28. محمدی، منوچهر تحلیلی در انقلاب اسلامی تهران، انتشارات امیرکبیر.

29. نوری، میرزا حسین، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، بيروت، مؤسسه آل البیت، 1408 ق / (چاپ قدیم).

30. المحقق الحلى شرائع الاسلام في مسائل الحلال والحرام، تهران، انتشارات استقلال، 1409 ق.

31. متقى الهندى، كنزالعمال، تحقيق الشيخ بكرى حياتى الشيخ صفوة الصفا، بيروت، مؤسسة الرسالة، بيتا.

32. غنيمه، عبدالرحیم، دانشگاه های بزرگ اسلامی، ترجمه نورالله کسایی، تهران، نشر دانشگاه تهران، 1372

33. بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، القاهره، شركة طبع الكتب العربيه، 1319 ق.

34. ابوعبد الله محمد بن عمر رازی، مناقب الامام الشافعي

ص: 190

35. حجتی، محمد باقر اسلام و تعلیم و تربیت، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1357ش.

36. ادموند کلیفورد باسورث، تاریخ سیستان، ترجمه حسن،اندیشه تهران، انتشارات امیر کبیر، 1370ش.

37. الراوندی، محمد سليمان، راحة،الصدور، تهران، امیرکبیر، 1364ش.

38. الحموي، ياقوت، معجم الادباء، بيروت، داراحیاء التراث العربی، بی تا.

39. کاتب یزدی، احمد بن حسین، تاریخ جدید یزد، محقق افشار، ایرج، تهران، مؤسسه انتشاراتی امیرکبیر، 1383ش.

40. صبحی صالح، نهج البلاغه، مركز البحوث الاسلامية، ایران، 1359ش، افست از چاپ بیروت، 1387ق.

41. کتانی، عبدالحی سید محمد (متوفی 1382ق)، نظام الحكومة النبوية المسمى التراتيب الادارية، بیروت، دارالاحياء التراث العربی، 1346. 1349ق.

42. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی تهران، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ دوم، 1369ش.

43. سباعی مگی، محمد، نقش کتابخانه های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی، ترجمه علی شکویی تهران انتشارات سازمان مدارک انقلاب اسلامی، 1373ش.

44. محمد عباسپور و محمد جواد مهدوی، تاریخ کتابخانه های مساجد، مشهد، آستان قدس رضوی، 1373 ش.

45. سید جوادی، فریبرز «مسجد - مدرسه های قزوین، مجموعه مقالات همایش معماری (معماری مسجد؛ گذشته، حال، آینده)، تهران، انتشارات دانشگاه هنر، چاپ اول، 1378ش.

46. مسعود آذربایجانی و دیگران روان شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، قم، انتشارات مؤسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه چاپ اول، 1382 ه-.ش.

47. طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، قم، نشر جامعه مدرسین، 1380 ش.

48. نعمانی، محمد بن ابراهيم كتاب الغيبة، مترجم غفاری، محمد، تهران، نشر صدوق، 1376ش.

49. مطهری، مرتضی بیست گفتار، قم، انتشارات صدرا، 1375 ه-.ش.

50. مطهری، مرتضی، داستان ها و پندها، قم، انتشارات صدرا.

51. مطهری، مرتضی، انسان کامل، قم، انتشارات صدرا.

ص: 191

52. ويلفرد كنت ول اسمیت اسلام در جهان امروز ترجمه حسنعلی مهروی، تهران، دانشگاه تهران، 1356 ش.

53. ابن رسته، الاعلاق النفسيه ترجمه و تعلیق دکتر حسین قره،چانلو،تهران، انتشارات مؤسسه مطبوعاتی امیرکبیر، چاپ اول، 1365ش.

54. راوندی، قطب الدين، فقه القرآن، قم، مكتبة المرعشي النجفي، 1405ق.

55. ابن فهد حلّى عدة الداعي، دارالکتاب الاسلامی، 1407ق.

56. تمیمی مغربی نعمان بن محمد، دعائم الاسلام، مصر، دارالمعارف، 1385ق.

57 پورعلی فرد، محمد مهدی نکته هایی درباره روش تربیت دینی نسل جوان و نوجوان، قم، انتشارات شاکر، 1380ش.

58. حسینی، سید حمید آثار برکات و کارکردهای فردی و اجتماعی مسجد، مجموعه مقالات فروغ مسجد، ج 5، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1387ش.

59. موظف رستمی، محمد علی، آیین مسجد (کارکردهای مسجد)، تهران، گویه، چاپ اول، 1382ش.

60. ابن طاووس، علی بن موسی ادب حضور (ترجمه فلاح السائل)، قم، انتشارات انصاری، چاپ اوّل، 1380ش.

61. برومند اعلم عباس، درآمدی برجایگاه مسجد در تمدن اسلامی، تهران، ستاد اقامه نماز، چاپ دوّم، بهار 1384 ش.

62. فراهتی، عباس، نگاهی به تاریخ آموزش در مساجد، رسانه دانشگاه، 1383و1384 ش.

63. عاملی، زین الدین بن على (شهيد ثاني) منيه المريد في آداب المفيد والمستفيد، تحقيق: رضا مختاری، انتشارات مكتب الاعلام الاسلامی، 1368ش.

64. زرکشی، محمد بن عبد الله، اعلام الساجد بأحكام المساجد، مصر، قاهره، 1384ق.

65. فیض کاشانی، ملامحسن محجّة البيضاء، دفتر تبلیغات اسلامی، 1380 ش.

66. ابن عبدالبر، یوسف بن عبد الله، الاستیعاب في معرفة الاصحاب، محقق: بجاوی، علی محمد بيروت، دار الجيل.

67. مبارک، على باشا، الخطط التوفيقيه الجديده، مصر، قاهره، 1983.1980م.

68. امام خمینی رحمه الله علیه، رساله توضیح المسائل.

69. آیت ا... مکارم شیرازی، رساله توضیح المسائل.

ص: 192

70. محمد زمان تبریزی، فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد، تصحیح و تحقیق: رسول جعفریان تهران، احیای کتاب و دفتر نشر میراث مکتوب، 1373 ش.

71. ابن فضل الله العمری، شهاب الدین حمد بن يحيى، مسالك الابصار في ممالك الامصار، محقق: شاذلی، احمد عبد القادر المجمع الثقافي ابوظبی، چاپ اول، 1423ق.

72. فراهتی، عباسعلی مسجد و تأثیرات علمی و اجتماعی آن در جامعه اسلامی، از آغاز اسلام تا پایان حکومت اموی، تهران، ستاد عالی کانون های فرهنگی هنری مسجد، چاپ دوم، 1385ش.

73. بی آزار شیرازی، عبد الکریم مقاله مسجد قلب جامعه اسلامی، فصلنامه فرهنگ کوثر، شماره 16، 1377ش، ص 86.

74. فتحی و آجارگاه کورش تأملی بر کارکردهای مسجد (مسجد نقطه وصل).

75. نشریه ایران، نظام آموزشی مسجد ش31.

76. جعفری نژاد نقش مسجد در تربیت دینی نسل جوان ماهنامه مسجد، ش86.

77. ماهنامه مسجد، 1391، شماره 162.

ص: 193

می سازد.» (1) آن حضرت همچنین در ترغیب مسلمانان به حضور در مسجد می فرمایند: ﴿مَنْ مَشَى إِلَى مَسْجِدٍ مِنْ مَسَاجِدِ اللَّهِ فَلَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ خَطَاهَا حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى مَنْزِلِهِ عَشْرُ حَسَنَاتٍ وَحِيَ عَنْهُ عَشْرُ سَيِّئَاتٍ وَ رُفِعَ لَهُ عَشْرُ دَرَجَاتٍ﴾؛ «کسی که برای رفتن به مسجد گام برمی دارد، برای هر یک قدمش، خداوند ده پاداش به او می دهد و ده گناه را از پرونده اش پاک و ده درجه به مقامش می افزاید.» (2)

در ایران، همزمان با ورود اسلام مسجدها شکل گرفتند و پس از آن، یکی از نهادهای تأثیرگذار در زندگی مردم بودند. در شکل گیری نهضت های سیاسی اجتماعی ایرانیان در دوره های مختلف نیز، مسجدها نقش بسیار مهمی ایفا کردند؛ مانند قیام سربداران، نهضت مشروطه، قیام گوهرشاد و انقلاب اسلامی مسجدها هرچند که در جایگاه یک نهاد سنتی بودند و قدمت 1400 سال داشتند؛ اما با ارائه کارکردهای متناسب با نیاز روز جامعه، توانستند گوی سبقت را از نهادهای مدرن و وارداتی بربایند و همچون ستون فقرات و سازمان انقلاب ایفای نقش کنند. در دوران جنگ تحمیلی هم اهمیت مساجد، بسیار چشمگیر بوده است می توان گفت که همه شهدای انقلاب و جنگ تحمیلی از جوانان و افراد مسجدی بودند. با توجه به ویژگی های ارزشمند مسجد طراز اسلامی و انقلابی امروز برخی نهادها به رقابت با مسجد پرداخته و در برخی موارد، رونق آن را تضعیف نمودند. این نوشتار با نگاهی توصیفی به آسیب شناسی وجود رقیب برای مساجد پرداخته است.

فرهنگی و آموزشی ایجاد شده اند. در واقع، مساجد عامل اصلی و پیشتاز در تأسیس و راه اندازی مراکز فرهنگی و آموزشی جدید بوده است و تمامی این مراکز مکمل و از اجزاء و عناصر وابسته به مسجد محسوب می شدند. این در حالی است که امروز توسط نهادها و دستگاه های اجرایی مراکز متعددی در قالب پایگاه های فرهنگی و دینی در سطح کشور راه اندازی شده و توجه بسیاری از نوجوانان و جوانان و میانسالان را به خود جلب نموده است. در برخی موارد، این مراکز و نهادها موجب خالی شدن مساجد از عموم مردم و غیر فعال شدن آن ها گردیده است. نمونه بارز آن ها، برخی تکایا، مهدیه ها، حسینیه ها، عزاخانه های موقت، احداثی، فرهنگ سراها و مانند آن هستند. این مراکز به جای اینکه در دل مساجد و تحت نظارت معنوی و اعتقادی آن ساخته شوند، در داخل این اماکن تعبیه و استقرار یافته است علاوه بر آن وجود برخی نهادها و سازمان های دینی، با موازی کاری و هم پوشانی اهداف سازمانی مشکلات را افزون نموده است و با تداخل برنامه های غیرهماهنگ و تشابه فعالیت ها موجبات دل زدگی مردم و مخاطبان مسجد را موجب شده است. به نظر می رسد که این رقبا به کمک امکانات و اعتبارات و نیروهای انسانی آموزش دیده، به راحتی جای مساجد را گرفته اند و به عنوان رقیب برای مساجد مطرح هستند. اکنون این سؤال مطرح است که این رقیبان چه آسیب هایی برای مساجد طراز اسلامی و انقلابی ایجاد می کنند و راهکار مدیریت کردن وضعیت موجود چگونه است؟

أَنْ يُذْكَرَفِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فى خَرابِها﴾؛ «و کیست بیدادگرتر (ظالم تر) از آن کس که نگذارد در مساجد خدا، نام وی برده شود و در ویرانی آن ها بکوشد؟» (1) در ادامه برخی از مصادیق آبادکردن مسجد و بعضی از مصادیق خراب کردن مسجد بر اساس تفاسیر مختلف بیان می شود تا اهمیت و ضرورت پژوهش، از منظر آموزه های قرآنی تبیین شود.

مسجد را بنا کردن پاک کردن و چراغ روشن کردن عبادت کردن درس و علم گفتن و حرف دنیا نزدن ذکر نمودند. (1) برخی تفاسیر عمارت را شامل مصادیقی مانند تزئین و انجام و ادامه عبادت و ذکر و درس علوم شیعه و صیانت مسجد از آنچه بنای مسجد به خاطر آن بنا نشده (مانند سخن گفتن از دنیا) مطرح کردند. (2)

مساجد محسوب می شوند به عبارت دیگر، نداشتن ایمان به خدا عدم اعتقاد به روز بازپسین، عدم حضور در مسجد و اقامه نماز، عدم پرداخت زکات ترسیدن از غیر خدا و.... ویژگی هایی است که در صورت وجود در مبلغان فرهنگی و افراد مسئول و متولیان مساجد، خود مصادیق «سعی فی خرابها» خواهند بود.

در دو آیه فوق به دو واژه یا ریشه متضاد هم (عمر، خرب) در رابطه با مسجد اشاره شد. (1) «يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللهِ» و «سعی فی خَرابها» دو عملکرد متفاوت و خلاف جهت هم و در تضاد هم هستند (البته روایات متعددی وجود دارند که به این دو مقوله مربوط می شوند و ذکر آن ها از حوصله بحث خارج است). (2) در قرآن، بارها به مشتقات ریشه «عمر» به مفهوم آباد ساختن (3) اشاره شده است. در این شبکه معانی، تعابیر دیگری چون عمر دادن قابل سکونت نمودن، حج عمره گزاردن هم استفاده شده است؛ ولی مشتقات خرب فقط دو بار آمده است. (4) به نظر می رسد که این تفاوت آماری در واژگان مذکور بیانگر این مطلب است که ساختن و آبادکردن مکانی مانند مسجد، تلاش و زحمت بسیاری را می طلبد ولی ویران ساختن آن و از رونق انداختن مساجد سهل تر از آباد ساختن آن ها به نظر می آید.

ظلم فرهنگی (تخریب مساجد در همه ابعاد)، بزرگ ترین ظلم هاست. خرابی مسجد تنها با بیل و کلنگ نیست بلکه هر برنامه ای که از رونق مسجد بکاهد تلاش در خرابی آن است. مساجدی مورد قبول هستند که در آن ها یاد خدا زنده شود و مطالب خدا پسند و احکام خدا بازگو شود. دشمنان اسلام از در و دیوار مسجد نمی ترسد بلکه از زنده شدن نام خدا و بیداری مسلمانان است. (5) بر این اساس، هر اقدامی که مسجد را به جایگاه حقیقی و طراز انقلابی - اسلامی آن نزدیک کند، بی شک از مصادیق «عمران» و هر عملی که در جهت تضعیف مساجد صورت پذیرد، مصداق «ظلم بزرگ» در مورد مقام مساجد است.

امروز، برخی از مساجد به دلیل عملکرد رقبای مسجد واقعاً غیر فعال شدند. این مراکز با توجه

ص: 200

به امکانات و اعتبارات و نیروهای انسانی آموزش دیده ای که دارند به راحتی جای مساجد را گرفته اند در برابر فعالیت های این مراکز بیشتر مساجد به دلیل نداشتن نمازگرار، امام جماعت راتب ندارد. برخی به حالت نیمه فعال و حتی تعطیلی درآمدند رقبای مسجد در حقیقت با مجوزهای رسمی چند نهاد دولتی و سازمان دینی تأسیس می شوند که به صورت پراکنده و مختلف از هم و بدون هیچ گونه هماهنگی با یکدیگر در امر نظارت و مدیریت و برنامه ریزی امور مسجد فعّال هستند. تداخل برنامه های غیرهماهنگ و غیر هم راستا تشابه فعالیت ها و دل زدگی مردم و مخاطبان مسجد را موجب شده است. در این خصوص جوانان و نوجونان بیشتر از سایر گروه های سنی آسیب پذیر هستند؛ چون این امر باعث بدبین شدن برخی افراد، به ویژه جوانان و نوجوانان شده است. بنابراین بسیار ضروری است که آسیب های وجود رقیب برای مسجد مورد مطالعه قرار گیرد و با برشماری این آسیب ها توسط متولیان امرو مهندسان فرهنگی، راه چاره ای اندیشیده شود.

خود در زمینه وجود رقبا برای مسجد، بهره خواهد جست.

و غضب و (logy) به معنای دانش و شناخت ترکیب یافته است. (1) بر این اساس، آسیب شناسی، به معنای ناخوشی شناسی، مرض شناسی و علم تشخیص امراض و مطالعه عوارض و علائم غیرعادی به کار می رود. (2)

هدف از مطالعات آسیب شناسانه در حوزه های علوم مختلف تکمیل و یا تأمین فرآیندهای سه گانه شناسایی، تشخیص، پیشگیری یا درمان است که برآیند این فرآیند، پیشنهاد راه کارهای مناسب برای دفع یا رفع آفات و آسیب هاست. (3) به عبارت دیگر، آسیب شناسی فرآیندی است که با شناخت آسیب شروع و با بیان علت و پیامد آسیب ها ادامه می یابد و سرانجام، با ارائه راهکار پایان می یابد. در این نوشتار، مسائل و مشکلاتی که رقیبان مسجد در راستای رونق و محوریت مسجد ایجاد می کنند به عنوان آسیب و انحراف از مسجد طراز اسلامی مطرح و تشریح می شوند.

آدم». (1) از این رو، اسم آن را مسجد گذاشته اند. (2) صاحب جواهر می نویسد: «و المراد بالمسجد شرعاً المكان الموقوف على كافة المسلمين للصّلاة؛ مسجد در اصطلاح شرعی مکانی است که برای برپایی نماز عموم مسلمانان وقف شده باشد.» (3)

راه حل پیشنهادی خاص همان آسیب ذکر می شود.

عزاداری و فعالیت های مذهبی در تکایا بیشتر در اواخر دوره صفویان و اوایل زندیان شدت گرفت. (1)

و صفر با همبستگی اهالی شهریا، محله، تکایا تمیز می شد و چادر عزا برافراشته می گردید. اجزای بیشتر تکایا شامل سگو در وسط، ساختمانی بدون سقف و ساختمانی مسقف، حیاط آن دارای شیبی ملایم برای ورود و خروج اسب ها جای نشستن بچه ها و زنان چند مدخل، طاق نماها، جائی برای نشستن مردان تماشاگر غرفه های رختکن برای تعزیه خوانان بود. از اسباب درویشی مانند کشکول، تسبیح، منتشا، پوست تخت، وصله ها و برخی اشعار محتشم کاشانی، برای تزئین تکیه ها استفاده می کردند تکیه سازی در دوران قاجار رواج داشت و برخی تکیه ها کارکردی سیاسی داشتند. برخی تکایا جنبه شاهی و دولتی و برخی جنبه اعیانی و اشرافی و برخی عادی در شهر و روستا بودند.

براساس آمار سال 1375 تعداد 1707 تکیه در ایران وجود داشت که مازندران بیشترین تعداد 1135 تکیه و استان تهران 58 تکیه را دارا بودند. (1) تکیه های مازندران دارای یک ویژگی خاصی هستند که آن ها را با دیگر تکایا متمایز می کند. در تکایای مازندرانی، سقانفار، سقّانپار یا ساقی نفار احداث می شد که بنای بیشتر آن ها ساده و چهارگوش و از جنس چوب بوده و براساس زندگی ساده و بی پیرایه دامداری و کشاورزی ساخته می شود و دارای پلکان چوبی و برخی منبت کاری های ساده در اطراف آن است. این بناها نذر حضرت ابوالفضل علیه السلام سقای کربلا، بوده و زیارتگاه محسوب می شوند و در پای این بناها قربانی می کنند. همچنین بیشتر سفره ها و مراسم های منتسب به آن حضرت به قصد قربت در همین مکان برگزار می شود در این مکان برخی امور مربوط به سیراب نمودن عزاداران تشنه در مراسم های محرم و دستجات با طبخ چای تهیه و توزیع شربت و سایر نوشیدنی ها برحسب وضعیت آب و هوا برای عزاداران انجام می شود. (2)

است که ضمن کاهش رونق مساجد، برخی فعالیت های غیرمسجدی (به خاطر تقدّس کمتر) در آن انجام می شود همچنان که برخی احکام فقهی مسجد و تخفیفاتی (حضور بانوان معذورو حتّی حضور افراد غیرمسلمان) که در نگهداری تکایا در نظر گرفته شده بر این مطلب گواهی می دهد.

وجود جایی برای نشستن مردان تماشاگر غرفه های رختکن برای تعزیه خوانان، استفاده از اسباب درویشی مانند کشکول، تسبیح، منتشا پوست تخت وصله ها برای تزئین تکیه ها و... به کمتر بودن تقدس تکیه در مقابل مسجد در گذشته و حال دلالت دارد. این موضوع می تواند به عنوان دست آویزی هرچند کم اهمیت تلقی شود تا برخی دشمنان فرهنگ مسجدی به بیان توجیهاتی برای رفتار خود در تکایا اقدام نمایند؛ چرا که تکایا از امور صوفیگری برخاسته و فقط با انجام تعزیه خوانی در ایام محرم و صفر به صورت تکایای امروزی در آمده اند. استفاده از تکایای قدیمی به عنوان انبار و فعال بودن آن ها فقط در ماه های محرم و صفر و داشتن نگرش قبیله ای و محله ای به تکایا و بسیاری از امور قابل انجام در تکایا، امروز از عوامل آسیب زا هستند که باید در مدیریت آن ها کوشید.

تکایا بخشی از فرهنگ و نگرش های اجتماعی محلات و روستاها و برخی شهرها را تشکیل می دهد و حذف آن ها خود، آسیب های متعدد دیگری را ایجاد می کند. در برخی موارد شاید اعتقاد و تعصب مردم به خصوص در روستاها و محلّات کوچک به تکایا بیشتر باشد و احتمال دارد وجود بنای تکیه در کنار بنای مسجد خود به رونق و اعتبار مسجد در نظر عموم بیفزاید.

راه حل کنونی این است که نگرش های فرهنگی متضاد با مسجد در خصوص تکیه که در اذهان مردم وجود دارد با تبلیغات مسجدی توسط امامان جماعت و متولیان مساجد و براساس آموزه های قرآنی اسلام اصلاح شود و برحسب مورد با نگرش های اسلامی غنی سازی گردد. به عبارت دیگر، اصل بودن مسجد و فرع بودن تکیه باید تبیین شود. سپس باید تکایا را در قالب مدیریت مسجدی اداره نمود و تکایا را جزئی از زیر مجموعه مساجد و تحت لوای آن و زیر نظر متولیان مسجدی (نه در قالب یک متولی خود مختار) و برحسب قوانین و تفکرات مسجدی مدیریت نمود. با این گونه مدیریت تکایا می تواند محل برخی از فعالیت های مسجدی مانند مراسم های زنانه مجالس جوانان و نوجوانان و برخی فعالیت های دیگر باشد که همزمان و همراه با مکان مسجد برگزار می شوند.

ص: 209

شد که با پوشیدن جامه سیاه، اندوه خود را نشان دهند. (1) در عاشورای سال 352ق نیز گریه و ندبه برای امام حسین علیه السلام و نوحه خوانی و برپایی ماتم برای آن امام برگزار گردید. (2) با روی کار آمدن دولت صفویه و تغییر مملکت به صورت کشوری شیعه و مقتدر، سرودن شعر در مدح و رثای ائمه و شهدای کربلا برای شاعران افتخاری بس بزرگ محسوب می شد و این تأثیری فراوان بر آینده آیین سوگواری محرم گذارد.

در طول دوره صفویه شکل مهم و معروف دیگری از نمایش مذهبی پدید آمد که در ارتباط با واقعه کربلا و شهادت امام حسین و یارانش بود. غالب این داستان ها از کتاب «روضة الشهداء» گرفته می شد و از اوایل سده شانزدهم در میان شیعیان به گونه ای گسترده انتشار یافت. از این زمان به بعد تکیه ها و حسینیه ها و موقوفات مربوط به عزاداری امام حسین علیه اللسام در ایران شکل گرفت و در سراسر کشور گسترش یافتند. (3) با این حال حسینیه از دوره قاجار تثبیت شده است، چنان که تاریخ بنای حسینیه های مهم و معروف نیز تاریخی قدیم تر از آن را نشان نمی دهد. (4)

متأسفانه با وجود برخی مساجد بزرگ و فعّال امروز حسینیه ها کارکردهای زیادی دارند. کارکرد اختصاصی حسینیه ها برگزاری مراسم سنتی عزاداری و روضه خوانی، به ویژه برای امام حسین علیه السلام و یارانش و کارکرد عمومی شان، شامل برگزاری آیین های مذهبی و فرهنگی تشکیل صندوق های قرض الحسنه سکونتگاه موقت زائران در شهرهای زیارتی، تقویت روحیه همدلی و... است. تهران (در اواخر دهه 1340ش) حدود 630 حسینیه داشته است. (1) براساس آمار (1375ش)، 7528 حسینیه در ایران وجود داشته که بیش از 11 کل اماکن دینی و مذهبی کشور را تشکیل می داد. (2)

مجدد و مضاعف در عمران و توسعه بنای مساجد است.

متأسفانه به دلیل عدم فعالیت (مناسب) مسجد و به دلیل بسته بودن درب آن گاهی اوقات، (برخی فعالیت های خاص مسجد، مانندِ) کلاس های اخلاق، قرآن و احکام و... در سرای محله ها و یا حسینیه ها برگزار می شود که این امر با «مسجد تر از اسلامی مغایر است. (1) حسینیه ها به دلیل داشتن فضای سرپوشیده زیاد و پرحجم کانون ارتباط و توجهات اجتماعی در شهرها و روستاها در ماه های محرم و صفر هستند (2) و در بسیاری از موارد همزمان با برنامه های مسجدی و عزاداری در،مساجد، حسینیه ها نیز به فعالیت می پردازند و بدین ترتیب با مساجد رقابت می کنند. برای حل این مشکل، باید مساجد بر حسب اصول مهندسی و معماری و براساس چشم اندازی از تخمین جمعیت شرکت کنندگان و آحاد جمعیت تحت پوشش ساخته شود در این خصوص، رعایت ظرفیت مسجد بر حسب ساکنان محله یا بخش تحت پوشش مسجد الزامی بوده و متولیان امر باید رشد نسبی جمعیت در سال های آتی را مد نظر داشته باشند؛ زیرا ناکافی بودن ظرفیت مساجد برای جمعیت عزاداران حسینی از مهمترین دلایل برپائی حسینیه ها و عزاخانه های موقت است.،بنابراین به نظر نگارنده باید با ساخت مساجد مناسب، مساجد را به حسینیه و عزاخانه واقعی (در ایام محرم و صفر و فاطمیه و....) تبدیل کنیم نه اینکه عزاخانه موقتی یا حسینیه بسازیم و مساجد را از رونق بیندازیم و رقیبی برای مساجد ایجاد نمائیم.

مسجد حرام و تطهیر آن واجب فوری است، (1) اما تطهیر حسینیه واجب نیست. (2) علاوه بر آن، با تحقق وقفیّت مسجد، بانی و سازنده آن با سایر مردم در استفاده از آن مساوی است و حق منع از ورود و نماز خواندن کسی را ندارد؛ اما سازنده حسینیه می تواند شرایط خاصی را برای واردین قرار دهد. (3)

در گذشته نیز تفاوت تکیه و حسینیه این بود که خاستگاه اصلی تکیه ها پیوندی با اهل تصوّف و دراویش داشته و در تکایا سگویی قرار داشت که برفراز آن و گرداگرد آن تعزیه خوانی و شبیه خوانی می کردند ولی در حسینیه بیشتر به عزاداری و روضه خوانی سرور و سالار شهیدان در ماه های محرم و صفر می پرداختند. (4) بنابراین می توان گفت که تکیه معنای اعم دارد و همه مکان هایی مانند خانقاه، آرامگاه، درویشان و صوفیان و مکان های شبیه خوانی و تعزیه خوانی را در بر می گیرد حسینیه، برخلاف تکیه از ابتدا بر پایه عزاداری بنا شده و تنوع کمتری نسبت به تکیه دارد. تکایا به دوران قاجاریه برمی گردند، ولی حسینیه ها گاهی به دوره ایلخانی و بیشتر به دوران صفویه مربوط می شوند. (5)

طبق جزئیات اوامرحضرت، آن اجرا کرد. (1) جمکران با محوریت مسجد و با نام مسجد جمکران تأسیس شده و اکنون با این رویکرد ارزشمند، مدیریت می.شود همه فعالیت های مسجدی به نحو احسن و مدیریت و درایت مسئولان و شرکت مؤمنان سراسر کشور برنامه ریزی و اجرا می شود که می تواند الگوئی برای مدیریت مهدیه های کشور باشد.

امور معنوی در راستای فرهنگ انتظار مساجد را مهدیه کنیم و بزرگداشت این فرهنگ به عنوان متمایزترین فرهنگ شیعه با سایر مذاهب، مساجد را رونق دهیم.

این در حالی است که در آموزه های اسلامی به حضور بانوان در مساجد سفارش شده است.

مسئله حضور بانوان معذور از نظر شرعی در مسجد بیش از پیش توجه شود و در خصوص بنای مساجد و معماری و مهندسی آن ها، از نظرات بانوان صاحب نظر کمک گرفته شود. به نظر نگارنده عضویت تعدادی بانوان صاحب نظر و اندیشمند و علاقمند به امور اجرایی و مدیریتی در مجموعه هیئت امنای مساجد برای تصمیم گیری های مربوط به مساجد الزامی به نظر می رسد.

یکی از راه حل های رفع مشکل فضای کافی برای حضور بانوان در مساجد و توسعه مساجد فعلی، ایجاد همبستگی اجرائی و تعاملات بین سازمان هایی در سازمان هایی مانند اوقاف و امور خیریه، فرهنگ و ارشاد اسلامی راه و مسکن و شهرسازی سازمان میراث فرهنگی و... است تا بر اساس اهداف سازمانی مربوط بودجه و تمهیدات لازم برای مرمت و توسعه و گسترش مساجد به سهولت و با سرعت بیشتر امکان پذیر گردد. (1) نکته مهم این است که عدم توجه به تسهیل حضور زنان در مساجد موجب می شود که متولیان زینبیه ها و فاطمیه ها، برنامه ریزی منسجم تر و گسترده تری برای این مکان ها انجام دهند و به رقابت آشکار با مساجد بپردازند.

مصلی است. (1) به عبارت دیگر مسجد جامع، مسجدی است که در هر شهر برای اجتماع همه اهل شهر بنا شده است و به گروه یا قشر خاصی اختصاص ندارد. (2)

پیش از اسلام، هر قبیله برای گردآمدن مردم بزرگان قوم و رئیسان خود در مناسبت ها یا هنگام ضرورت، مکانی را اختصاص داده بود. پس از اسلام حضرت رسول صلى الله عليه وسلم مسجد النبی را بنا کرد که مرکز اصلی فعالیت های عبادی، اجتماعی، سیاسی، اداری و تعلیمی شهر مدینه شد. بعد از آن، با توجه به اوضاع و شرایط جمعیتی و... پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، بنا به درخواست مردم و برای راحتی آنان، اجازه بنای مساجد دیگر را می دادند. (3)

به نظر می رسد که اولین مساجد جامع در شهرهای بصره و کوفه با مصالح ساختمانی ابتدائی و در مساحتی کوچک ساخته شد با گسترش شهرها لزوم بازسازی مساجد جامع با مصالح ساختمانی محکم تر و استفاده از خشت آجر و... ضروری گردید. پس از گسترش جمعیت مسلمانان در سراسر جهان، مساجد جامع دیگری بنا شد.

مساجد بر محوریت اتحاد و همبستگی و توجّه اسلام به اجتماع تأسیس و بنا می شوند. قرآن نیز در این خصوص می فرماید: ﴿وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا﴾؛ «و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید». (1) برای اینکه مساجد جامع مانع یا رقیبی برای رونق مساجد عادّی (غیر جامع) نشوند، باید موارد زیر توسط مسئولان امر مورد توجه قرار گیرد:

توجه به موقعیت مکانی مسجد جامع قبل از احداث و عدم نزدیکی فاصله آن با مساجد عادی؛

ایجاد همبستگی و فرهنگ سازی تفکر و نگرش تجمیع بودن در بین متولیان مساجد غیر جامع؛

مدیریت مسجد جامع به عنوان یک مسجد عادی در شرایط و ایام عادی و جلوگیری از کاهش رونق مسجد جامع و و تلاش برای فعال بودن آن؛

تشکیل جلسات و ایجاد تفاهم بین متولیان مساجد عادی شهر به منظور همکاری در مناسبت های فراگیر و جمعی؛

تشکیل هیئت امنای مساجد جامع با همکاری و مدیریت مشارکتی هیئت امناهای مساجد عادی؛

تبلیغ و اشاعه فرهنگ حضور در مساجد جامع، ضمن تأکید بر رعایت حق همسایگی مساجد عادی.

عزاخانه و ماتم خانه خانه ای است که در آن عزا برپا می کنند به عبارت دیگر، جایی که در آن مراسم عزا برپا دارند ماتم سرا یا مصیبت سرایا عزاخانه محسوب می شود. (1) موضوع عزاخانه های موقت به طور معمول در ایام محرم و صفر مطرح می شود. این مکان ها مخصوص هیئت های تشکیلاتی و گسترده خاص هستند و در کوچه های خلوت یا برروی محوطه میادین پرتردد و به کمک چادر و داربست هایی خاص یا سایر ابزار اسکلتی آماده احداث می شوند که در ایام محرم و صفر عزاداری شهدای کربلا در داخل آن انجام می شود.

به اشعار و مضامین و مفاهیم نوحه ها توسط مداحان و نوحه خوانان کاهش اعتبار مساجد، خالی شدن مساجد از عزاداران حسینی و....

عزاداری سنتی منبرهایی پر از آیات قرآن و حدیث می خواهد و مداحی هائی را که از اشعار شعرای بزرگی همچون محتشم کاشانی بهره داشته باشد می طلبد. امروز، این قبیل عزاداری هر چند کم پیدا می شود ولی در غربت و انزوا قرار دارد برای جلوگیری از پراکندگی های غیرلازم محافل عزاداری، از قبیل چادرهای مکرّری که در خیابان ها و کوچه ها دیده می شوند، تجمیع نمودن آن ها در مساجد محل می تواند یکی از اقدامات مؤثر در جهت ممانعت از هرز رفتن امکانات و نیروها و جلوگیری از پدید آمدن انحرافات خرافات و آلودگی ها در محافل و مجالس عزاداری باشد. پدیده پراکندگی غیرلازم چادرهای عزاداری، متأسفانه در سال های اخیر در حال رشد است و یکی از عوامل سطحی شدن و دور شدن عزاداری ها از مسیر صحیح همین پدیده است. خودداری مراکز حمایتی از دادن امکانات به این چادرها و هدایت مشفقانه آن ها به ادغام شدن در مراکز اصلی محلّه ها از یک طرف موجب رونق مساجد می شود و از طرف دیگر، به حذف یکی از عوامل انحراف در عزاداری ها منجر می گردد. (1)

یکی از سازمان های اثرگذار در خصوص برپائی مراسم و محافل مذهبی و فرهنگی، سازمان فرهنگ و ارشاد اسلامی است همان گونه که این سازمان در صدور مجوز برگزاری جشنواره ها، کنگره ها و مراسم فرهنگی و ادبی فعالیت دارد بهتر است که در امور مربوط به مجالس و محافلی که خارج مساجد و در فضای غیررسمی شهر و در کوی و برزن برپا می شود وارد شود تا احتمال فعالیت برخی گروه های سواستفاده کننده کاهش یابد. سازمان تبلیغات اسلامی نیز باید با تأکید بر محوریت مساجد محل فعالیت اصلی هیئت های مذهبی را در مسجد متمرکز کند و با هرگونه رقابت کردن با مسجد و کاهش رونق مساجد و خالی شدن آن ها که از نحوه فعالیت برخی هیئت ها ناشی می شود حسب آئین نامه های سازمانی، برخورد و ارشادهای لازم را ارائه نماید.

اتفاق افتاد که یکی از مهمترین مراحل عزاداری امام حسین علیه السلام بعد از قدرت یافتن سلسله آل بویه در قرن چهارم هجری است صفویه دولت شیعی بود و از رسوم دربار آن روزگار این بود که شاعران در رثای امام حسین و ائمه علیهم السلام شعر می گفتند و صله دریافت می کردند؛ همچنین زمانی که روضه خوانی رونق یافت کتاب های مقتل زیادی نیز نوشته شد. در این زمان کتاب «روضة الشهداء» به رشته تحریر درآمد و قوه محرکه ای برای پیدایش مراسم محرم شد که از بطن آن، سبک تازه ای از فعالیت به نام روضه خوانی یا قرائت «روضة الشهداء»، به وجود آمد. (1)

در آموزه های اسلامی به برگزاری مجالس عزاداری در سوگ معصومان علیهم السلام سفارش شده است. امام باقر علیه السلام در این مورد فرمودند: ﴿إِذَا كَانَ ذَلِكَ الْيَوْمُ بَرَزَ إِلَى الصَّحْرَاءِ... ثُمَّ لْيَنْدُبِ الْحُسَيْنَ وَ يَبْكِيهِ وَيَأْمُرُمَنْ فِي دَارِهِ بِالْبُكَاءِ عَلَيْهِ وَيُقِيمُ فِي دَارِهِ مُصِيبَتَهُ بِإِظْهَارِ الْجَزَعِ عَلَيْهِ وَيَتَلَاقَوْنَ بِالْبُكَاءِ بَعْضُهُمْ بَعْضاً فِي الْبُيُوتِ وَلْيُعَزّبَعْضُهُمْ بَعْضاً بِصَابِ الْحُسَيْنِ علیه السلام﴾ (شایسته است که شیعه ما) در روز عاشورا به سوی صحرا برود و سپس بر حسین علیه السلام ندبه و عزاداری و گریه کند و به اهل خانه خود دستور دهد که براو (امام حسین علیه السلام) بگریند و در خانه اش با اظهار گریه و ناله برحسین علیه السلام مراسم عزاداری برپا کند و یکدیگر را با گریه و تعزیت و تسلیت گویی در سوگ امام حسین علیه السلام در خانه هایشان ملاقات کنند. (2)

در برخی موارد، دلیل استفاده از منازل به جای مسجد برای این گونه مجالس، فقدان فضای کافی یا امکانات و عدم تمایل متولیان مساجد به برگزاری این گونه محافل در مسجد است. برخی از این مجالس در قالب مجلس خاص زنانه و با حضور خواهران روحانی به عنوان روضه خوان و واعظ برگزار می شود؛ چرا که بعضی از مساجد ساخته شده فاقد بخشی به عنوان قسمت زنانه هستند و این انگیزه ای برای رقابت با مساجد است متولیان و معماران مساجد و مسجدسازان باید با رعایت عدالت و عدم تبعیض جنسیتی، مسجد را طوری بسازند که همه گروه های جمعیتی و جنسیتی بتوانند در مسجد شرکت نمایند و مجالس مذهبی و اعتقادی را برپا نمایند به نظر می رسد که در این خصوص تخریب مساجد ناکارآمد و دارای عملکرد ضعیف (با رعایت احکام مساجد و استعلام فقهی از علمای دینی در صورت نیاز) برای توسعه فیزیکی و رفع کمبودهای امکانات لازم و ضروری باشد.

لكاذِبُون﴾؛ «و آن هایی که مسجدی اختیار کردند که مایه زیان و کفر و پراکندگی میان مؤمنان است، و نیز کمینگاهی است برای کسی که قبلاً با خدا و پیامبر او به جنگ برخاسته بود و سخت سوگند یاد می کنند که جزنیکی قصدی نداشتیم؛ ولی خدا گواهی می دهد که آنان قطعاً دروغگو هستند». (1)

سازمان اوقاف و امور خیریه (به همراه سایر سازمان های اثرگذار) باید در صدور احداث مساجد، ضمن بررسی نیات افراد و مطالعه فرهنگ محل مورد تقاضا، با کمک مبلغان محلّی مستقر به انگیزه معنوی یا غیر معنوی افراد پی برده و بر حسب مقررات و آیین نامه های سازمانی خود مانع از ساخت احتمالی مساجدی با مصادیق مسجد ضرار گردد و در صورت نیاز با یاری سازمان تبلیغات اسلامی به توسعه فرهنگی و اجتماعی محلات و حتی روستاهای دورافتاده و کوچک کمک نماید. البته امروز با رشد فرهنگی و اشاعه آموزه های فرهنگ اسلامی این تفکرات و این گونه مساجد کمتر مشاهده می شود. بر اساس احکام فقهی مستخرج از آیات شریف قرآنی، ساختن مسجد در نزدیک مسجدی دیگر برای ایجاد تفرقه احداث دو مسجد جامع در درون یک،شهر امامت دو امام در یک مسجد و انعقاد دو جماعت همزمان در یک مسجد جایز نیست. (2)

انگیزه بانیان از ساخت آن ها مشخص گردد. سپس موضوع به طور دقیق از نظر فقهای اندیشمند و بر اساس احکام ثانویه و دستورات حکومتی مورد مطالعه قرار گیرد تا اقدام شایسته شأن مساجد معمول گردد. روشن است که در صورت وجود مسجد مصداق مسجد ضرار، مسئولان محلی و مؤمنان راستین باید بر حسب دستورات قرآنی و سنت نبوی عمل کنند و تکلیف خود را تمام و کمال انجام دهند.

به علاوه، در صورت ضروری شدن دو مسجد نزدیک،هم راهکار دیگری باید اتخاذ شود. در برخی موارد لازم است که دو یا چند مسجد رقیب در کنار به فعالیت بپردازند؛ البته نکته مهم این است که حداقل فعالیت های مسجدی به طور مستمر باید در هر مسجدی برگزار شود و مسجد، به مسجد غیر فعال تبدیل نشود با رعایت این نکته مهم برخی از راهکارهای مدیریت بهینه مساجد نزدیک به هم و رونق دادن بیشتر مساجد رقیب به شرح زیر است:

تقسیم تعدادی و تسهیم جمعیتی همسایگان این گونه مساجد به کمک مسئولان محلّی؛

تقسیم مجالس و محافل مذهبی و دینی بین دو مسجد بر اساس نوع مراسم ها؛

تقسیم بندی دو مسجد بر اساس وظایف تخصصی نسبی با مدیریت فرهنگی توانمند توسط متولیان و کارشناسان مذهبی و فعالان فرهنگی؛

تضعیف یا حذف احتمالی سایر رقبای مساجد نزدیک که آن رقبا قداست و معنویت کمتری نسبت به مسجد دارند (مانند حذف یک خانه فرهنگ روستایی یا یک عزاخانه موقت دیگر).

با مطالعات میدانی، ضمن مدیریت آسیب های فرهنگی و اجتماعی و بررسی تبعات امور و تلاش فرهنگی شخصیت های نافذ می توان این رقبا را حذف نمود.

عناصر داخلی مسجد به عنوان یک رقیب نامحسوس برای خود مسجد مطرح هستند. البته تا زمانی که عملکرد عناصر مسجد مطلوب باشد خود،مسجد رقیب دیگر نهادهای مقابل خودش محسوب می شود و رونق خوبی دارد ولی در صورت بروز مسائل خاص و وجود ضعف یا نقص این عناصر، هر مسجد رقیبی برای خودش محسوب می شود که باعث می شود تا افراد از مسجد و برنامه های مسجدی بیزار شوند.

«اداره یک سازمان معنوی از طریق هماهنگ سازی منابع انسانی، مالی و مادی، در جهت تحقق اهداف الهی و معنوی». (1) بنابراین محورهای مدیریت مساجد عبارت اند از: مشخص کردن وظایف و اختیارات مدیر مسجد؛ تعریف موقعیت و جایگاه اجتماعی موضوع مدیریت مسجدی؛ تعیین هدف یا اهداف مسجدی؛ برنامه ریزی فعالیت های مسجدی؛ ایجاد انگیزه در مجریان و شرکت کنندگان در مساجد؛ سازمان دهی و اجرای برنامه ها و فعالیت های مسجدی؛ کنترل و نظارت بر برنامه ها و بررسی اشتباهات و اجرای اصلاحات لازم.

راه حل همه آسیب های مربوط به مسجد که در برابر رونق آن مطرح است مدیریت بهینه و مطلوب مساجد است. مرکز رسیدگی به امور مساجد و برخی سازمان های اثرگذار باید نظارت دقیق تری بر عملکرد مساجد و مسئولان مساجد داشته باشند. البته بحث در مورد نحوه مدیریت اثربخش مسجد و تبیین جزئیات آن، مباحث متعددی را شامل می شود که ذکر آن در این مقال نمی گنجد. (2)

که برای ترویج و گسترش ادبیات و هنر و یا اجرای برنامه های فرهنگی ایجاد می شود. (1) بنابراین فرهنگ سرا و خانه فرهنگ به یک معنا.است فرهنگ سرا مؤسسه ای برای فعالیت های فرهنگی مراجعه کنندگان است که به طور معمول دارای کتابخانه سینما، تماشاخانه موزه، میدان های ورزشی و اسکان های دیگر است.

مجتمع فرهنگی نهادی مشابه فرهنگ سراست با این تفاوت که کارکردهای بیشتری دارد. مجتمع های فرهنگی اصطلاحی است که به مجموعه ای چند کارکردی اطلاق می شود. مراکز تفریحی، تجاری، ورزشی و آموزشی از اجزای تشکیل دهنده این مجتمع ها هستند. امروز، مجتمع های فرهنگی را یکی دیگر از مراکزی می دانند که با مسجد موازی کاری می کند. به طور خلاصه می توان گفت که فرهنگ سرا به مجموعه ای فرهنگی و هنری اطلاق می شود که برای ارائه خدمات فرهنگی به شهروندان توسط شهرداری ها ساخته می شود. فرهنگ سرا دارای کارکردهایی مانند برگزاری جشنواره ها برگزاری کارگاه های مختلف اعم از هنری فرهنگی و اجتماعی، نمایشگاه های عرضه محصولات هنری فرهنگی و.... هستند.

کنونی انجام شود. پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلم فرمودند: ﴿انّما نُصِبَتِ المَساجِدُ لِلْقُرْآنِ﴾؛ «مسجدها را برای قرآن خواندن ساخته اند» (1) و در جائی دیگر می فرمایند: ﴿وَ مَنْ أَحَبَّ الْقُرْآنَ فَلْيُحِبَّ الْمَسَاجِدَ﴾؛ «کسی که دوست دار قرآن است مساجد را نیز دوست دارد». (2) بنابراین، قرآن کلام خدا و مسجد خانه خدا و هر دو نور خدا هستند و بین قرآن و مسجد، پیوندی غیبی وجود دارد.

برای رفع این آسیب ها یک راه حل این است در شرایط کنونی فرهنگی و اجتماعی، در کنار مساجد، فرهنگ سرا هم ساخته شود تا نوجوان و جوانی که در فرهنگ سرا حضور می یابد، در کنار آن به مسجد هم سوق یابد. (3) در همین راستا فعالیت ها و رشته هایی که فرهنگ سراها در قالب آن به ارائه خدمات اقدام می کنند، نباید با فعالیت های دایر در مساجد تداخل داشته باشد، بلکه بهتر است رشته هایی مانند آموزش قرآن و تفسیر در مسجد برگزار گردد.

فرهنگ و ارشاد و شهرداری ها باید نظارت و بازرسی دقیق تری بر عملکرد فرهنگ سراها داشته باشند تا انحرافات احتمالی عملکرد آن ها از اساسنامه مصوّب و فعالیت های خلاف اصل اشاعه فرهنگ اسلامی اصلاح و برطرف گردد. نکته دیگر اینکه فعالیت ها و برنامه های فرهنگ سراها در ساعات اقامه نماز جماعت و ساعات برگزاری مجالس و محافل مذهبی (مانند عزاداری ها و....) در مساجد، تعطیل گردد و ارجحیت پرداختن به فعالیت های خاص مسجدی آشکارا رعایت گردد.

برخی از دشمنان اسلام و قرآن با سرمایه گذاری های بلندمدت و منسجم درصدد آن هستند تا از پتانسیل اجتماعی و تجمع و تردّد نوجوانان و جوانان در فرهنگ سراها سواستفاده نمایند. آنان از هر فرصتی برای اهداف شوم خود و تضعیف فرهنگ و آئین ناب اسلامی بهره می گیرند. در این خصوص، فعالان نشر فرهنگ اسلامی و مبلغان دینی باید ضمن ورود به مقوله نظارت بر فرهنگ سراها، با همکاری نهادهای کشوری، تلاش بیشتری نمایند؛ چرا که نشر رفتار فرهنگ های غیر اسلامی و غیرایرانی به تدریج اهمیت مسجد را در ذهن نوجوانان و جوانان تضعیف و رونق مساجد را کم می کند.

را به مردم می رسانند؛ مانند رادیو، تلویزیون، روزنامه، مجله، شبکه های کامپیوتری و... (1) رسانه یا «Media» در لغت به معنی رساندن است و به آن دسته از وسایلی گفته می شود که انتقال دهنده فرهنگ ها و افکار عده ای به گروهی دیگر باشد. رسانه وسیله حامل پیام از فرستنده به گیرنده است. کتاب، مجله عکس، فیلم، نوار صوتی و تصویری ماهواره و... نمونه هایی دیگر از رسانه هستند.

اسلام به خصوص نماز جماعت به هنگام مواقع شرعی در (مسجد) توجه بیشتری شود؛ به گونه ای که برای مخاطب غیر مسلمان مسلمان بودن بازیگران فیلم سازان و... مشخص شود. از ساخت یا تولید هرگونه فیلم و برنامه و سریال که موجب تضعیف شخصیت افراد مسجدی و پرورش یافته مسجد و کاهش رونق مساجد می شود باید خودداری شود و برای تولیدکنندگان این گونه فیلم ها برنامه ها و سریال ها حق استفاده از حمایت های معنوی، مادی و مدیریتی حذف شود.

بخشیده است، انتساب آن به خداست. قرآن در این مورد می فرماید: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصال﴾؛ «در خانه هایی که خدا رخصت داده که قدر و منزلت آن ها رفعت یا بد و نامش در آن ها یاد شود در آن خانه ها هر بامداد و شامگاه او را نیایش می کنند». (1) بر اساس این آیه علّت رفعت این خانه ها همان ﴿يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾ است. (2) بنابراین، تعدّد مساجد مجازی در فضای وب و استفاده از آن موجب تقدس زدائی مساجد فیزیکی، اعتیاد بیشتر جوانان و جوانان به اینترنت محرومیت از ثواب حضور در فضای فیزیکی مساجد و در نهایت، کاهش رونق مساجد می شود.

در شرایط کنونی باید به گونه ای عمل نمود تا این «رقیب» رسانه ای مسجد، «رفیق» مسجد گردد. به عبارت دیگر، بهتر است که مدیران فضاهای فرهنگی سایبری به گونه ای تلاش نمایند تا مساجد مجازی در راستای کارکردهای رسانه ای مسجد فعالیت نمایند و همگام با فعالیت ها و مناسبت های دینی، فضای مساجد مجازی تغییر یابد و با مساجد فیزیکی همسو باشند. مسئولان فرهنگی کشور اسلامی باید تلاش نمایند تا رسانه های مدرن رقیب و در عرض مسجد نباشند بلکه یارو یاور مسجد و در طول آن قرار گیرند؛ چون رفتار آن ها اگر از کارکرد رسانه ای مسجد بکاهد، مصداق «منع مساجد خواهد بود که در مباحث اولیه این نوشتار به طور مفصل به آن ها اشاره شده است.

شرح زیر خلاصه نمود: (1)

کاهش رونق مساجد و تضعیف کارکردهای آن در همه ابعاد و کاهش حضور اقشار مختلف مؤمنان در همه گروه های سنی و جمعیتی و کاهش منزلت همه جانبه و قداست مساجد در نظر مردم به خصوص نوجوانان و جوانان.

ایجاد شبهه های اعتقادی و مذهبی به دلیل عدم استفاده از متخصصان دین و امور فقهی و منزوی شدن برخی سنت های گرانقدر مذهبی و بعضی آیین های اعتقادی تأیید شده اسلام؛

ایجاد فرصت سوء استفاده برای برخی دشمنان فرهنگ اسلامی و قرآنی در داخل یا خارج کشور؛

تحمل هزینه های متعدّد و غیر اثر بخش به دلیل ایجاد یا گسترش مکان ها و ابنیه دارای اهداف موازی؛

عدم بهره گیری از اساتید و خطیبان و عالمان دین و اندیشمندان روحانی به دلیل حذف یا کاهش یا غیر فعال شدن مساجد؛

تضعیف برخی آموزه های دینی خاص محیط و فضای مسجدی و بی نصیب ماندن مردم از اثرگذاری معنوی و عرفانی محیط فیزیکی مسجد و محرومیت از ثواب حضور بیشتر در مساجد؛

ایجاد برخی موقعیت های احتمالی برای عدم تربیت دینی و عدم پرورش مسجدی کودکان و نوجوانان و جوانان؛

کاهش میزان جمعیت مسجدی با اخلاص برای تصدی گری مسئولیت های مدیریتی و اجرائی در آینده برای ساختن و آباد کردن ایران اسلامی.

از نظر فقهی جایی که بدون وقف، محل نماز است یا برای نماز خواندن تعدادی خاصی وقف یا ساخته شده است، مسجد نیست همچنان که تکیه خانقاه و حسینیه هم حکم مسجد ندارد. مراکز و نهادهای رقیب مسجد نمی توانند از نظام های اجتماعی حذف گردند؛ زیرا با توجه به توسعه و گسترش فرهنگی برخی از نیازهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ملت ها از طریق این نهادها برآورده می شود؛ به عبارت دیگر، توسعه همه جانبه اجتماعی و جمعیتی باعث شده است تا این نهادها که رقیب مساجد هستند ایجاد و توسعه یابند بنابراین نمی توان با یک سبک مدیریت مکانیکی و سبک رهبری غیرارگانیک به حذف آن ها اقدام نمود. نگارنده بر این عقیده است همان گونه که مدیریت مساجد به عهده مرکز رسیدگی به امور مساجد کشور است، باید این نهادها به طور مستقیم یا غیر مستقیم، تعاملی یا مشاوره ای زیر نظر مرکز مزبور فعالیت نماید. در این راستا، پیشنهادهای زیر ارائه می شود.

1. بسیاری از این مراکز با مجوزهای رسمی سازمان های دولتی مانند شهرداری ها، سازمان تبلیغات فرهنگ و ارشاد..... مجوّز فعالیت دریافت می کنند و دارای دستورالعمل خاص خود هستند. با وجود این و به دلیل تشابه نسبی عملکرد این نهادها با مساجد، بهتر است برخی از نکات و مفاد متن این دستورالعمل ها توسط مرکز رسیدگی به امور مساجد یا با تأثیرگذاری مستقیم یا غیر مستقیم آن تهیه، تنظیم و تدوین شود.

2. تشکیل گروه بازرسان فرهنگی متشکل از نخبگان امور مدیریت و مهندسی فرهنگی که نمایندگانی از سازمان تبلیغات دفتر تبلیغات فرهنگ و ارشاد اسلامی اوقاف و امور خیریه شهرداری ها داشته باشد و انجام بازدید از نحوه عملکرد مبلغان و روحانیون و متولیان و خدام مساجد و کارکرد مسئولان فرهنگ سراها خانه های فرهنگ و هنر و نظارت بر فضاهای مجازی فرهنگی.

3. ایجاد تعامل و تفاهم سازمانی یکپارچه بین سازمان های مسئول و دست اندر کار مثل سازمان تبلیغات دفتر تبلیغات فرهنگ و ارشاد اسلامی اوقاف و امور خیریه شهرداری ها و.... در مدیریت نهادها و مراکز فرهنگی رقیب مسجد برای بررسی و نظارت عملکرد آن ها به صورت ضمنی و هم پایه که با تأثیرگذاری مستقیم سازمان رسیدگی به امور مساجد همراه باشد.

4. نظارت و بازدید از مراکز دیگر به صورت دوره ای سه ماهه یا شش ماهه یا در حین مناسبت ها، به منظور تلاش در رفع اشکالات و کشف موارد خاص مربوط به مراکز فعلی؛

ص: 237

5. برطرف کردن کاستی ها، نقص ها و ضعف های مساجد فعلی (مانند مشکلات مربوط به مکان حضور بانوان توجه به برگزاری مجالس خاص زنانه یا سایر گروه های جمعیتی ایجاد فضا و امکانات لازم برای همه گروه های سنی مشکلات و مسائل وقفی، مدیریت مساجد و....)؛

6. مکان های فاقد شأنیت مذهبی و اعتقادی تعطیل شوند یا فعالیت های مذهبی تخصصی انجام ندهند و این امور به مساجد سپرده شود.

7. عموم مردم که متقاضی خدمات از مکان های رقیب مسجد هستند، از نظر نگرشی توجیه و با فرهنگ سازی تصوّرات ذهنی آنان اصلاح شود؛ به گونه ای که محوریت و برتری مسجد بر سایر مراکز رقیب به خوبی آشکار گردد.

8. توجه برنامه ریزان امور فرهنگی و اجتماعی به این که آغاز و پایان همه فعالیت های سراسری مردمی و ملی مانند (راهپیمائی ها) از مسجد شروع و به مسجد ختم شود تا محوریت مسجد در همه امور زندگی نهادینه شود.

9. در شهرهای فاقد مسجد جامع مسجد جامع مناسب بنا شود و فعالیت های مذهبی و نمازهای خاص یا امور دارای جنبه همبستگی و وحدت عمومی با مدیریت و تعامل متولیان مساجد غیر جامع، در مساجد جامع برگزار شوند.

10. همه مراکز باید اولویت را به مسجد بدهند و مسجد سرآمد و فوق همه رقبایش باشد و مراکز و نهادهای دیگر مؤید مسجد و فعالیت های مسجدی باشند نه در مقابل یا خلاف مسیر آن؛

11. برقراری تعامل و هم فکری و نشست های دو یا چند جانبه مرکز رسیدگی به امور مساجد با مراکز یا سایر نهادهای مرتبط با مساجد باید دقیق تر و کامل تر انجام شود. این نشست ها باید با تفاهم نامه های کاربردی و در راستای رونق و توسعه مساجد همراه باشد و محوریت و جامعیت مساجد حفظ و تقویت گردد.

12. مهندسان و معماران مساجد و شهرسازی باید ضمن توجه به سرشماری ها و تخمین جمعیت و عنایت به روند و نرخ رشد آن به ساخت مساجد بر اساس جمعیت سرانه در هر محله، شهر، شهرک و مجتمع های مسکونی و واحدهای آپارتمانی و... اقدام نمایند. نباید مساجدی ساخته شوند که پس از اندک،زمانی گنجایش مسلمانان و مؤمنان نمازگزار را نداشته و آنان به مراکز یا محافل رقیب مساجد سوق داده شوند.

13. پیشنهاد می شود که به موضوع عذر شرعی بانوان برای حضور در مساجد توجه بیشتری

ص: 238

مبذول گردد با انتخاب بانوان توانمند به عنوان اعضای هیئت امنای مساجد، نظرات و مشاوره های لازم در امور زنان از آن ها اخذ و در اجرای تصمیمات لحاظ شود. با مهندسی دقیق، می توان به گونه ای مساجد را معماری و احداث نمود که فضاهایی برای بانوان معذور در نظر گرفته شود. این فضاهای شبه مسجدی باید به گونه ای ساخته شود که ضمن اتصال یا ارتباط به بنای اصلی مساجد با رعایت قداست مسجد و رعایت احکام شرعی، استفاده بانوان معذور، از برخی برنامه های مذهبی فرهنگی و سخنرانی ها مانند سایرین به سهولت امکان پذیر باشد. این دقت نظر مهندسان و متولیان امر و توجیه یا اصلاح نیت واقفین موجب می شود تا بانوان به بهانه ایام معذوریت به سمت مکان های رقیب مساجد هدایت نشوند و همچنان تا حدامکان در برخی فعالیت های مذهبی و فرهنگی مساجد شرکت نمایند.

14. اعمال نظارت تعاملی و مشاوره ای بر مراکز رقیب مسجد به منظور رفع اشکالات و ضعف ها و بهینه سازی عملکرد؛

15. کنترل نظارت دوره ای سه ماهه یا شش ماهه یا در مناسبت ها بر عملکرد مساجد ضمن تأکید بر مردمی بودن مدیریت مسجد و پیش بینی سازوکار حسابرسی صورت های مالی مساجد ضرورت تأیید صلاحیت اخلاقی و احراز توانمندی های هیئت امناء و خادمان مساجد و معرفی ائمه جماعات، ایجاد ارتباط با مبادی قضایی در صورت احراز تخلّف یا وقوع جرم آن ها توسط مرکز رسیدگی به امور مساجد. (1)

ص: 239

17. تونه ای مجتبی موعود نامه (فرهنگ الفبائی مهدویت میراث ماندگار)، قم، چاپ اول، 1384.

18. جاسبی، عبدالله، اصول و مبانی مدیریت، دانشگاه آزاد اسلامی، چاپ پنجم، 1371ه.ش.

19. جان نورمن هالیستر تشیع در هند ترجمه: آزرمیدخت مشایخ فریدی، مرکز نشر دانشگاهی، 1373ش.

20. جزایری سید نورالدین، خصائص،زینبیه، انتشارات مسجد مقدس جمکران، به تحقیق: ناصر باقری بیدهندی، 1341 ه. ش.

21. جعفر بن محمد بن قولویه قمی (متوفای 367 هجری، کامل الزیارات، مترجم: ذهنی تهرانی محمد جواد پیام حق، تهران، سال 1377.

22. جوادی آملی،عبدالله، تفسیر تسنیم، مرکز نشر اسراء، قم، چاپ هشتم تابستان 1389

23. جهانگیری سهروردی یحیی، (دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد)، مسجد مجازی، رهیافت ها و راهکارها در تبیین جایگاه مساجد در فضای مجازی، انتشارات ثقلین، 1 تیر 1388،

24. حداد عادل غلامعلی، دانشنامه جهان اسلام بنیاد دایرة المعارف اسلامی، تهران، چاپ اول، 1383

25. حر عاملی محمد بن حسن، وسائل الشيعه، قم، مؤسسه آل البیت، 1409 ق.

26. حییم سلیمان، فرهنگ معاصر فارسی به انگلیسی مؤسسه فرهنگ معاصر، تهران، ج 2، 1381.

27. خامنه ای حاج سید علی، رساله اجوبه الاستفتائات تهران سپهر چاپ 72، تابستان 1392.

28. خلیل بن احمد العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم، 1405 ق.

29. کاشانی زاده امیر مسلم، کرم الهی نعمت الله

30. تبیین الگوی مفهومی آسیب شناسی وضعیت مسجد در ایران نشریه معرفت فرهنگی اجتماعی

31. سال سوم، ش3، تابستان 1391.

32. خسروی حسینی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی (متوفی 502)، انتشارت مرتضوی، تهران، 1361.

33. دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد فرهنگ مسجد، انتشارات ثقلين، جمعی از محققین مرکز، 1 آبان 1385.

34. دهخدا علی اکبر، لغتنامه دهخدا، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ دوم، سال 1377.

35. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، محقق داوودی، صفوان عدنان، دار القلم،

ص: 241

بيروت دمشق، 1408ه.ق.

36. رضایی علیرضا آسیب شناسی فرهنگی، تبیین مفهومی، نظری و راهبردی، مهندسی فرهنگی، سال دوم، ش 17 - 18، خرداد و تیر 1387

37. رضائی جمال بیرجندنامه بیرجند در آغاز سده چهاردهم خورشیدی، به اهتمام محمود رفیعی، تهران 1381ش؛

38. سبحانی تبریزی جعفر، فروغ ابدیت تجزیه و تحلیل کاملی از زندگی پیامبر اکرم، مؤسسه بوستان کتاب مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1385.

39. سلطان زاده حسین روند شکل گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران، تهران، 1362ش.

40. شیبی کامل، تشیع و تصوف، ترجمه قراگزلو، تهران، امیرکبیر، 1359.

41. صالحی امیری، مبانی سیاست گذاری و برنامه ریزی فرهنگی، تهران، مرکز تحقیقات استراتژيك مجمع تشخيص مصلحت نظام، 1387.

42. صدر حاج سید جوادی احمد فانی کامران، خرمشاهی بهاء الدین، دایرة المعارف تشیع، انتشارات حکمت، تهران، 1366ش.

43. طباطبائی علامه سيّد محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه: سیّد محمّد باقر موسوی همدانی انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ 26، زمستان 1387.

44. طباطبائی یزدی، سيّد محمد كاظم، العروة الوثقى، منشورات مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، بيروت، [بی تا]، 1409ق.

45. طبرسی ابوعلی الفضل بن الحسن (متوفای 548 ق)، ترجمه تفسیر مجمع البیان، تحقیق و نگارش: کرمی حاج علی، انتشارات فراهانی، تهران، پائیز 1379.

46. طوسی ابوجعفر محمد بن حسن بن علی بن حسن (شیخ طوسی)، تهذیب الاحکام، تهران، دارالکتب الاسلامية، 1365 ه-.ش.

47. الاستبصار، چاپ حسن موسوی خرسان، تهران، 1390

48. عابدی جعفری حسن و دیگران طراحی مدل مطلوب کارکرد و مدیریت مساجد به عنوان یک سازمان داوطلبانه مذهبی، نشریه مصباح، سال چهاردهم، ش60، آذر و دی 1384.

49. عباسی رسول، ابوالحسن فقیهی، غلامرضا طالقانی، تدوین الگوی مدیریت اثربخش مسجد، دو فصلنامه علمی تخصصی اسلام و مدیریت سال اوّل، ش 1، سال 1391.

ص: 242

50. علامه حلّی حسن بن یوسف، مختلف الشيعة في احكام الشريعة، قم 142.1412ق.

51. عمید حسن، فرهنگ عمید تک جلدی، انتشارات اشجع با همکاری (میکائیل)، چاپ اول، تهران، 1389.

52. فیض کاشانی ملاحسن، ترجمه تفسیر شریف صافی، چاپ و انتشارات نوید اسلام، چاپ ششم، تهران، ج1، پائیز 1388.

53. فقیهی علی اصغر، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، تهران، صبا، 1357.

54. قرائتی محسن، تفسیر نور، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تهران، 1388.

55. کاشانی ملافتح الله (988 ق)، تفسير منهج الصادقين في الزام المخالفين، ويرايش: عقيقي بخشایش نوید اسلام، چاپ دوم، بهار 1389

56. کرمانی فریدنی علی، شرح واژه های قرآنی در ترجمه تفسیر مجمع البیان، مؤسسه انتشارات فراهانی، تهران، چاپ اول، 1381.

57. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، دارالاضواء، مجموعه 4 جلدی، 1413ق.

58. متقی هندی، کنز العمال، تصحیح: صفوه سقا، چاپ اول، مكتبة التراث الاسلام، بيروت، 1397ق.

59. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، دار احياء التراث العربی، چاپ سوم، 1403 ه-. ق / 1983م.

60. محمدی آشنایی علی سازمان و مدیریت مسجد مرکز رسیدگی به امور مساجد، تهران، چاپ اول، 1377ش.

61. محمدی محمود فرهنگ اماکن و جغرافیای تاریخی بیهق (سبزوار) براساس معجم البلدان یاقوت و تاریخ بیهق، سبزوار 1381ش.

62. مرکز رسیدگی به امور مساجد رسانه ملی و مسجد (تقابل یا تعامل)، قم، ماهنامه مسجد، شماره 162، شهریور 1391.

63. مصدقی امینی فرشید تأملی در مفهوم مسجد و معنای جامع ویژگی ها، نقش ها و کارکردها، پژوهش نامه مجموعه مقالات پژوهشی اداره کل میراث فرهنگی استان تهران دفترا.پاییز 1379

64. معتمدی حسین، عزاداری سنتی شیعیان در بیوت علما و حوزه های علمیه و کشورهای جهان، قم، 1378ش.

65. مقری احمد بن محمد، نفح الطيب، چاپ احسان عبّاس، بیروت، 1388ش/ 1968م.

66. معین محمد، فرهنگ معین فرهنگ فارسی متوسط انتشارات امیرکبیر، تهران، چاپ بیستم، 1382.

ص: 243

67. مکارم شیرازی ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، تهران، چاپ 45، 1382.

68. مکارم شیرازی، ناصر، رساله توضیح المسائل، انتشارات امام علی ابن ابی طالب علیه السلام، ج31، 1389.

69. ملازاده کاظم محمدی مریم مدارس و بناهای مذهبی (تکیه، حسینیه خانقاه، قدمگاه، مدرسه، مصلی)، دایرة المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی نشر سوره مهر (پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی تهران)، چاپ اول، 1381.

70. موسوی بجنوردی سيّد محمد كاظم دايرة المعارف بزرگ اسلامی مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، چاپ اول، 1378.

71. موظف رستمی، محمد علی، آیین مسجد، انتشارات گویه، 1384 ه-.ش.

72. مؤسسه مسجد حضور سبززنان در خانه های خدا نشریه مبلغان، ش40، فروردین 1382.

73. مؤسسة دايرة المعارف الفقه الاسلامية، دانشنامه جهان اسلام، سال 1375ش.

74. میرمحمدی حمیدرضا پراکندگی جغرافیایی اماکن مذهبی کشور در قالب استانی، مسجد، ش 58، مهرو آبان 1380.

75. نجفی محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تحقيق: قوچانی عباس، دار احیاء التراث العربي، بیروت، سال 1362.

76. نوری حسین بن محمدتقی، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، مؤسّسة آل البيت علیهم السلام، لاحياء التراث، بيروت، 1408.

82. مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی به آدرس: http://rc.majlis.ir/fa/law show/11776

83. حاج علی اکبری، محمد جواد، مصاحبه با خبرگزاری فارس انتشار به تاریخ 92/5/1، قابل دسترس در: http://www.farsnews.com

84. عظیم زاده فائزه، مطالعه تطبیقی حقوق زنان از منظر اسلام و غرب، قابل دسترس در آدرس:.http://www.women.gov.ir

85. قرائتی محسن، مصاحبه با برنامه فصل نو، شبکه قرآن و معارف سیما، تاریخ 92/5/24، قابل دسترس در آدرس: http://shabestan.ir

86. هاشمی سیدعلی، ویژگی های مدیریت فرهنگی در مساجد، 92/5/1، قابل دسترس در: http://www.masjed.ir/fa/article/547

نمازگزاران شهر با عنوان مسجد جامع؛ مصلایی برای مراسم نماز عید برای تمامی مردم در یک منطقه مسجد الحرام برای حضور مسلمانان

واژه «مسجد» و «مساجد» 28 بار در قرآن کریم تکرار شده است. (1)

نوع عبارات و تأکید خداوند بر جایگاه الهی- معنوی مسجد و نفی شرک و نفاق (2) و هرگونه آلودگی ظاهری و باطنی از مسجد، (3) اهمیت مساجد را بیان می دارد بدین دلیل خداوند در قرآن کریم مالکیت مساجد را به خود نسبت داده (4) و آن ها را از آن خویش دانسته و نخستین خانه واقعی بشر را مسجد (کعبه) بیان نموده است: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّهَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ﴾. (5)

همچنین روایات فراوان رسیده از منابع خاصه و عامه حاکی از اهمیت والا و قداست جایگاه مسجد است. اهم این موارد عبارت است از:

مساجد خانه مجلس و جایگاه انبیاء، (6) پرهیزکاران مؤمنان، متقین و پارسایان است. (7)

پیامبر خدا صلی الله علیه و آ-له هم می فرماید: «هر کس که عترت و اهل بیتم را دوست داشته باشد باید قرآن را نیز دوست بدارد و دوستدار قرآن باید دوستدار و محب مساجد هم باشد. زیرا مساجد محضر وخانه های خداوند است که خودش فرمان برپایی و احترام آن ها را داده و آن را مبارک گردانیده است مساجد میمون و فرخنده است.» (8)

اوقات غیر عبادی است. پژوهش های تاریخی نشان می دهد که مسجد نخستین مرکز آموزشی مسلمانان بوده است در صدر اسلام، پیامبر و یارانش در مسجد الحرام گرد هم می آ ی آمدند و از احاکم الهی سخن می گفتند با هجرت پیامبر به مدینه و تأسیس مسجد النبی، نه فقط مکانی برای عبادت، بلکه دانشگاهی سراسر شور و نشاط در جهان اسلام تأسیس گردید. حضرت در این مسجد و دیگر مساجد به تعلیم و آموزش قرآن و گفت و گوها و مناظرات علمی می پرداختند و در پرتو این گفت و گوها، حقایق وحی و آیات الهی روشن می گردیدند و به شبهات پاسخ داده می شدند و پرده های جهل و تردید فرو می ریختند مسجد در وهله نخست برای ادای نماز فریضه است اما محدود به آن نیست و سایر عبادات را نیز می توان در مسجد بجا آورد. آموزش قرآن و معارف اسلامی از این جمله است.

درباره تلاوت فراگیری و آموزش قرآن در مسجد سخنان پیامبر و اهل بیت علیهم السلام نشان دهنده خشنودی خداوند متعال از فراگیرندگان و آموزش دهندگان قرآن است، تا آنجا که گاه وظیفه اعضای مسجد قرآن و درس آن شده است.

رسول خدا صلى الله عليه وسلم می فرماید: ﴿إِنَّمَا نُصِبَتِ اَلْمَسَاجِدُ لِلْقُرْآنِ﴾ (1) همانا مسجدها برای (خواندن، آموختن و ترویج) قرآن برپا شده اند.

از اصحاب رسول اکرم صلى الله عليه وسلم به روایت شده است که گفتند: در مسجد، حلقه وار در چند گروه نشسته بودیم و گفت و گو می کردیم. پیامبر صلى الله عليه وسلم از خانه به مسجد تشریف آوردند و به جمع ما نگریستند و آنگاه نزد اصحاب قرآن نشستند و فرمودند: من به سوی این انجمن مأمور شده ام. (2)

امام باقر علیه السلام آن جا که از قرآن خوانان یاد و آنان را معرفی می کنند از مردی نام می برند که قرآن بخواند و بداند و داروی شفا بخش آن را به دل دردمند خود نهد و شب را با آن به سر آورد و روزی را از با مداد تا شامگاه با قرآن بگذراند. سپس حضرت می فرماید: ﴿وَقَامَ بِهِ فِي مَسَاجِدِهِ﴾ (3) و در مساجد خود برای خواندن و آموختن و آموزش و ترویج آن قیام کند.

پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمودند: «هیچ گروهی در مسجدی از مسجدهای خداوند گرد نیایند که به تلاوت کتاب خدا بپردازند و آن را به درس و بحث فراگیرند، مگر آنکه آرامش الهی برایشان فرود

ص: 250

آید و رحمت او آنان را در برگیرد و خداوند ایشان را در شمار کسانی که نزد اویند یاد کند.» (1) قابل توجه این که؛ آموزش و یادگیری قرآن و معارف اسلامی در صدر اسلام امری همگانی بود و به گروه یا قوم خاصی و یا مردان اختصاص نداشت به همین دلیل زنان در مساجد حضور می یافتند و سؤال هایشان را مطرح و پاسخ دریافت می کردند در تاریخ از مکان های دیگری همچون «دار القراء» (خانه قاریان قرآن) سخن به میان آمده است. ولی بی تردید حجم کارهای آموزشی و فرهنگی که در این مکان ها انجام می شد با آنچه در مساجد جامع صورت می گرفت قابل مقایسه نیست.

گذشت زمان و تتبع در سیره معصومان علیهم السلام حکایت از آن دارد که تمام علوم رایج آن زمان همچون قرائت قرآن، تفسیر، حدیث و فقه، به طور عمده در مسجد تدریس می شد و با گذر زمان در کنار رشد و گسترش علم و دانش و پیدایش شاخه های جدیدی از علوم و افزایش شمار دانش پژوهان، «مدارس» در کنار «مساجد» برپا شدند این روند در دوره های بعد هم ادامه پیدا کرد و اندیشمندان و متخصصان و دانش پژوهان علوم اسلامی جلسات درس و بحث را در مسجد برپا می کردند. از مشهورترین دانشگاه های عمومی یا مساجد آموزشی می توان به «مسجد النبی»، مسجد جامع بصره، مسجد جامع کوفه، مسجد الاقصی «قبه الصخره» در بیت المقدس، «جامع اموی» دمشق، مسجد «جامع فسطاط»، جامع زیتونه، جامع قیروان در تونس، جامع ابن طولون در قطائع، جامع الازهر در قاهره و مشاهد مقدس اهل بیت علیهم السلام در کربلا، نجف، قم و مشهد اشاره کرد. بنابراین نهضت پیدایش دانشگاه اسلامی از مساجد آغاز شد و آن گاه در چهره دارالعلم نمایان گردید و با پیدایش مدارس گوناگون به بلندای خود رسید. این سنت در بسیاری از کشورهای اسلامی همچنان باقی است و می توان به «مسجد الحرام» در مکه مکرمه و مسجد النبی در مدينة الرسول و مسجد گوهرشاد و مسجد اعظم قم که مهترین مرکز درس عالی حوزه علمیه قم به شمار می آید، اشاره کرد. (2)

جلسات آموزشی دروس قرآن و معارف اسلامی در مسجد از صدر اسلام تا امروز شاگردان بسیاری را تربیت و به جامعه اسلامی معرفی نموده است شاگردانی که بار عظیم فکری و فرهنگی و دینی جامعه اسلامی را در طول قرون گذشته بر عهده داشته و هم اینک نیز بر دوش دارند.

ص: 251

جریانات فکری ضد دین مثل سکولاریسم و لیبرالیسم که دین را به عنوان عامل مخدر و افراد دیندار را به عنوان مرتجع معرفی می کنند.

گسترش ارزش های مادی و رواج فرهنگ دنیا زدگی و مصرف گرایی.

وجود تشکیلات موازی با کارکردهای مسجد که متأسفانه بسیاری از مؤسسات قرآنی در سطح کشور از مسجد فاصله گرفته اند.

بی توجهی در برنامه ریزی های بلند مدت برای امور مسجد و عدم تخصیص بودجه لازم برای آن که این خود یکی از بزرگترین معضل قرآنی کشور به شمار می رود.

فقدان آموزش های روز آمد برای عوامل و کارگزارن مساجد.

ناکارایی مسجد در مقایسه با نیازهای اجتماعی دوره معاصر و اکتفا به فعالیت های عبادی که منجر به عدم حضور مردم و بی تفاوتی نسبت به مسجد و برنامه های آن می شود.

نداشتن تبلیغات روشمند دینی و استفاده نکردن از ابزار تبلیغاتی مناسب و روزآمد.

نبودن مدیریت واحد در مساجد و نظام مهندسی فرهنگی- قرآنی مسجد.

فرموده است: ﴿وَاذْکُرْنَ مَا یُتْلَی فِی بُیُوتِکُنَّ مِنْ آیَاتِ اللَّهِ وَالْحِکْمَةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ کَانَ لَطِیفًا خَبِیرًا﴾ (احزاب/ 34) و آنچه را از آیات خداوند و حکمت در خانه های شما بازگو می شود، حفظ کنید و به خاطرتان باشد؛ حقا که خدا همواره ریزبین و آگاه است.»

علامه طباطبایی مفسر بزرگ قرآن کریم و صاحب تفسیر المیزان در تفسیر این آیه می فرماید:

از ظاهر سیاق بر می آید که مراد از ذکر، معنای مقابل فراموشی باشد، که همان یادآوری است، چون این معنا مناسب تأکید و تشدیدی است که در آیات است... و در کلمه «فی بیوتکن» تأکیدی دیگر است (چون می فهماند مردم باید امتثال امر خدا را از شما [همسران پیامبر] یاد بگیرند؛ آن وقت سزاور نیست شما که قرآن در خانه هایتان نازل می شود، اوامر خدا را فراموش کنید.) پس معنای آیه این است که شما زنان پیامبر، باید آنچه را که در خانه هایتان از آیات خدا و حکمت تلاوت می شود، حفظ کنید و همواره به خاطرتان بوده باشد تا از آن غافل نمانید و از خط سیری که خدا برایتان معین کرده است تجاوز نکنید. (1)

﴿وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ﴾ (قمر / 17)

این آیه چند بار در سوره قمر تکرار شده است و معنایش آن است که ما به راستی قرآن را برای تذکر و پندآموزی آسان و قابل فهم کردیم، پس آیا پند گیرنده ای هست؟

با توجه به تفسیری که در آیه قبل از واژه ذکر ارائه گشت در این جا نیز مفسران بزرگی چون مرحوم طبرسی، مؤلف تفسیر مجمع البیان بر این باور است که مراد از آسان سازی قرآن برای ذکر، این است که آن را بری حفظ و قرائت آسان نمودیم تا همه آیات آن قابلیت از بر خواندن را داشته باشد. (2)

علامه شهید مطهری رحمه الله علیه در کتاب آشنایی با قرآن در ذیل این آیه می فرماید:

«قرآن از کتاب هایی است که آمادگی اش برای حفظ شدن از هر کتاب دیگری بیشتر است. عجیب است، شعر را می شود حفظ کرد و قرآن شعر هم نیست نثر است.... درمیان نثرها تنها کتاب نثری در عالم که قابل حفظ کردن است، یعنی اصلاً ذهن آن را برای حفظ کردن می پذیرد، قرآن است. نکته قابل توجهی که از این آیه استفاده می شود و در خارج نیز محقق شده است، این که هیچ کدام از کتاب های آسمانی جز قرآن قابلیت حفظ کردن را ندارد.» (3)

ص: 254

﴿بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فی صُدورِ الَّذینَ اُوتو العِلْمَ...﴾ (عنکبوت (49)

خداوند سبحان جایگاه قرآن را سینه ها و قلوب مؤمنان معرفی می کند نه فقط اوراق و صفحات قرآن که این امر به خوبی دلالت بر فضیلت و ارزشمندی حفظ قرآن کریم دارد. روشن است هنگامی مؤمنان نهایت بهره و استفاده را از آیات درربار قرآن خواهند برد که سینه خود را مملو از این آیات نورانی سازند.

مقام وحی و همچنین احیای شعائر اسلامی، تمام قرآن را حفظ و از برنما» (1)

رهبر معظم انقلاب: «یک جنبه مهم تر دیگر، حفظ قرآن است. برادران! شماها چرا قرآن را حفظ نمی کنید؟ شماها جوانید. والله مکرر اتفاق افتاده که با خودم فکر کرده ام و گفته ام که اگر ممکن باشد هرچه دارم بدهم و حفظ قرآن را بگیرم. (2)

ایشان در جای دیگر می فرمایند: «مردم مسلمان ایران باید حفظ قرآن را جدی بگیرند و آن را به عنوان سرمایه ای بزرگ در زندگی خویش به کارگیرند. این شرف بزرگی است که آیات الهی برای همیشه در ذهن و دل شما ماندگار باشد، ما به قرآن نیاز داریم.» (3)

همچنین ایشان می فرمایند: «یکی از چیزهایی که می تواند تدبر در قرآن را به ما ارزانی دارد حفظ قرآن است ما حافظ قرآن کم داریم ان شاء الله ما باید ده میلیون نفر حافظ قرآن داشته باشیم.» (4)

و از آن جا که برنامه های مؤسسه حول محور قرآن و عترت می چرخید، قشرهای مختلف جامعه اعم از محصل، کارمند، کارگر، دانشجو، طلبه خانم های خانه دارو.... که علاقه مند به حفظ قرآن کریم بوده اما بنا به دلایلی از جمله عدم وقت و توان کافی مشغله های زندگی و... توفیق حفظ قرآن را پیدا نمی کردند پیشنهاد طرحی می دادند که کاری کنید تا ما هم از قافله حافظان قرآن کریم عقب نمانیم و حداقل روزانه یک آیه را همراه با ترجمه و مفاهیم آن حفظ کنیم.

از آنجا که کتابی در این عرصه وجود نداشت جزواتی را به عنوان طرح مقدماتی آماده کرده و در اختیار عزیزان قرار دادیم و با توجه به علاقمندی اقشار مختلف بالاخص جوانان و نوجوانان و تجربه موفق حفظ موضوعی موفق شدیم با استعانت از خداوند متعال، کتاب آیه های ماندگار (1) را در پنج جلد با هدف ماندگاری و کاربردی کردن آیات در دل و جان خواننده تدوین نمائیم که این مجموعه پنج جلدی، دراصل؛ شیوه قرآن آموزی پیامبر اکرم صلى الله عليه و سلم است که روزی یک آیه را بر مردم تلاوت می کردند سپس ترجمه و شرح و در ادامه نکته های آن را بیان می فرمودند و یاد آور می شدند که این آیه را حفظ کرده تا روز بعد آیه دیگری را آموزش دهند. و ما هم بنابراین سیره نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله بیش از 500 موضوع را از قرآن استخراج کرده و برای هر موضوع به ترتیب موضوع، آیه، ترجمه آیه، درس، توضیح مختصر و نکته های ناب را ذکر کردیم.

لازم به ذکر است این طرح ویژه نوجوانان و جوانان و بزرگ سالان بود.

اما در راستای حفظ موضوعی ویژه کودکان بعد از نشر آیه های ماندگار و استقبال گروه های مختلف تصمیم به تدوین حفظ موضوعی ویژه کودکان گرفتیم که با همکاری مؤسسه قرآن و عترت ثقلین قم و جمعی از متخصصین و مؤلفین عرصه قرآن در پنج جلد منتشر گردید.

مجموعه آیه های مهربانی که ویژه کودکان است می تواند هفته ای یک آیه را در ضمیر کودک نهادینه کند که در اصل یک روز کامل کودک را با قرآن به تصویر کشیده است. که با همکاری امام جماعت و یادگیری اعضاء مسجد هفته ای یک آیه را با کودک تمرین کرده و موضوعات مختلف و کوتاه قرآنی در حوزه کودک و خانواده او نهادینه گردد.

ص: 257

سؤال فقهی و یک صد سؤال اخلاقی آشنا می گردد که در طرح احکام فراگیری که در دوره ها شرکت می کند با پاسخ بیش از 500 سؤال فقهی آشنا می گردد که تمام این مسائل، مقدمه ای و راهی به سوی عمل به معارف بلند قرآن کریم است.

آمار دقیق می توان چندین خانه را به عنوان خانه قرآنی نور تشکیل دهند و جلسات قرآنی که قرار است در مسجد شکل گیرد در خانه اعضاء مسجد و مجاورین برگزار گردد. بعد از آن مرحله دوم طرح این است که خانواده هایی که آمادگی خود را اعلام کنند می توانند روز مشخصی را در هفته معین کنند و علاقمندان به قرآن را به خانه خود دعوت کنند و از مفاهیم قرآن بهره برند. برنامه های انس با قرآن در خانه های قرآنی می تواند متنوع و جذاب برگزار گردد که باعث رونق جلسات قرآنی گردد.

اندرزهای قرآنی؛

احکام؛

یک نکته اخلاقی؛

یک روایت زیبا؛

برنامه های مسجد؛

سیره شهداء؛

سیره امام و رهبری؛

اخبار مسجد؛

طنز؛

سؤال مسابقه پیامکی؛

دل نوشته و......

حداقل ماهی یک بار دفترچه ها را ملاحظه کرده و امضاء نماید و از روند اجرای آن مطلع گردد و اگر تعداد شرکت کنندگان زیاد است با مشارکت افرادی که مورد تأیید امام جماعت می باشند گروه بندی کرده و هر گروه را یک نفر مدیریت و نظارت کند این طرح در حاشیه می تواند به صورت مسابقه و اهداء جوایز طی یک سال مخاطب را با قرآن شریف مأنوس کند.

را ترجمه کنند و با معنای بیش از 86 درصد از کلمات و واژه های قرآن کریم آشنا شوند. البته لازم به ذکر است که دانستن معنای 86 درصد کلمات قرآن به هیچ وجه قرآن آموز را از تفاسیر بی نیاز نخواهد کرد و در اصل نقطه آغازی برای انس با قرآن کریم است و در او احساس نیاز به فهم دقیق قرآن را قوت می بخشد و وی را نسبت به پیگیری علوم و معارف قرآن شائق می کند.

سخن آخر در این مرحله این که این طرح به عنوان طرح ملی وزارت فرهنگ و ارشاد شناخته شده که طی چندین سال در اقصی نقاط کشور در مؤسسات قرآنی اجرایی گردیده و بحمدالله استقبال خوبی از این طرح شده و توفیقات زیادی در زمنیه ترجمه و مفاهیم داشته است.

داده می شود کتاب سوم؛ کتاب قرآن برای شکوفه ها است که پس از اجرای موفق دو مرحله قبل، مربی شروع به تدریس کتاب مذکور کرده و کار تدریس روخوانی انجام می شود و نوآموز می تواند تا اردیبهشت ماه هر کجای قرآن را که بخواهد با تسلط روخوانی نماید. در ادامه از اول مهر تا اردیبهشت دو کتاب دیگر نیز در حاشیه تدریس می شود. کتاب کار شکوفه های قرآنی که تمام مفاهیم دینی، علوم، ریاضی، هنر، بهداشت و سرفصل های آموزشی ابتدایی به صورت هفته به هفته و روزنگار از اول مهر تا پایان سال تحصیلی کار می شود و کتاب عطر آیه ها که شامل سه بخش است؛ 14 سوره، نماز، حفظ دعاها و آیات و احادیث کاربردی.

ائمه جماعات محترم می توانند در مسجد اتاقی را برای مهد کودک یا پیش دبستانی در نظر گیرند و کودکان را از سنین پایین با روخوانی قرآن آشنا کنند. مسئولین محترم مرکز رسیدگی به امور مساجد نیز می توانند به صورت گسترده دوره تربیت مربی ویژه خواهران علاقمند، برگزار کنند، که پس از موفقیت در این دوره می توانند تدریس در پیش دبستانی ها را شروع کنند.

لازم به ذکر است که مؤسسه موقوفه مکتب القرآن ثارالله تا به حال بیش از سی دوره تربیت مربی برگزار کرده و در حدود بیش از هشت هزار نفر را در کل کشور آموزش داده است. این مرکز می تواند با تعامل با مؤسسه مذکور زمینه برگزاری دوره تربیت مربی را فراهم نماید.

تقدیم می کردند سپس هدیه ای ویژه فرزند خود و هدایایی هم به هم شاگردهای وی تقدیم می کردند و جالب تر اینکه بستگان و همسایگان هم به فردی که قرآن را به اصطلاح خودشان ختم کرده بود به تناسب هدیه به رسم یاد بود تقدیم می کردند.

است، لذا پیشنهاد می گردد اعزه گرامی ائمه جماعات محترم مساجد در ابتدا یک بانک اطلاعاتی در مسجد تشکیل داده بدین صورت که فرم های مخصوص والدین و فرزندان تهیه کرده و از همه مجاورین مسجد خواسته شود که در این داده آماری شرکت نمایند.

پس از شناسایی مخاطبین اعم از مجاورین و اهل مسجد از ظرفیت های بالقوه موجود در همسایگی مسجد و در محل مد نظر می توان در امور مختلف عمرانی، اقتصادی، فرهنگی و... بهره های فراوان برد بعنوان مثال از معلمان جهت کلاس های تقویتی ویژه کودکان و نوجوانان و محصلین؛ از پزشکان جهت مشاوره پزشکی و ویزیت اهالی جهت پیشگیری از بیماری ها؛ از وکلا جهت مشاوره حقوقی؛ از کارمندان جهت استفاده اهل محل از ایشان در راستای ارتقاء شکوفایی محل؛ و....

تا این که از همه ظرفیت ها استفاده گردد و اهالی محل گروه بندی شده و نقش مهمی در ارتقای مسائل فرهنگی، امنیتی، عمرانی، اقتصادی و... محل داشته باشند.

ص: 267

می دهند. (1) کلمه مسجد اسم مکانی است که سجده در آن انجام می شود، مانند خانه ای که به خاطر سجده برای خدا ساخته می شود و جمع مسجد مساجد است مساجد به معنی مواضع سجود از اعضای بدن نیز آمده است و اگر اعضای سجده را که عبارت اند از پیشانی، دو کف دست، دو سر زانو و نوک شست پاها، مسجد می نامند برای این است که این ها نیز به نوعی با سجده ارتباط دارند. (2)

تربیت ایجاد کردن تغییرات مطلوب در کسی یا متربی و نیز به رفتارهای مناسب و مطابق با آداب و سنت های هر جامعه گویند. (3) به فعلیت رساندن نیروی بالقوه که در دین مبین اسلام از وظایف حتمیهٔ هر کسی شمرده شده که خود و هر کس که در حوزه تسلّط اوست را تربیت کند و خویشتن را مسئول پرورش آن داند. (4) فرآیند کمک به فرد تربیت پذیر برای ایجاد تغییر تدریجی در گستره،زمان در یکی از ساحت های بدنی، ذهنی، روحی و رفتاری اوست که به واسطه عامل انسانی دیگر برای دست یابی وی به کمال و شکوفاسازی استعدادها یا بازدارندگی و اصلاح صفات و رفتارهای او است. (5)

و اتفاقات و تربیت این مرحله نیز در وضع زندگی آینده اش تأثیرات پایداری خواهد داشت. از همین رو بسیاری از بزرگسالان به فرصت های از دست رفته در دوران نوجوانی خویش برای ادامه تحصیل، کار، پیشرفت مذهبی و... افسوس می خورند در زمانی که نوجوان به سرعت با تغییرات جسمانی مواجه می شود اجتماع از او می خواهد که مستقل و مسئولیت پذیر باشد و روابطش را با همسالان به نحوی مناسب تنظیم کند در این دوره از نوجوانان خواسته می شود که دروس خود را به خوبی مطالعه کنند تکلیف های اسلامی را انجام دهند و برخی انتظارات دیگر که تحقق آن برای نوجوانان کار آسانی نیست با توجه به موارد مذکور اهمیت مسجد به منزله محیطی تربیت کننده نمایان می شود. (1)

در مجموع حضور کودکان و نوجوانان در مسجد از اهمیت و ارزش ویژه ای برخوردار است و سنگ بنای آینده آن هاست. حضور آنان را در مسجد باید سرمایه تربیتی والایی به حساب آورد، سرمایه ای که در آینده می توانند با کمک آن تجارت معنوی، اخلاقی و فرهنگی کنند. (2)

وجود مقدس امیر مؤمنان علی علیه السلام در نهج البلاغه این موضوع را این چنین تبیین فرموده اند که صفحه دل نوجوان همچون زمین مستعدّی است که هیچ گیاهی در آن نروییده و آماده هر نوع بذرافشانی است. ﴿إِنَّا قَلْبُ الْحَدَثِ كَالْأَرْضِ الْخَالِيَةِ مَا أُلقِ فِيهَا مِنْ شَيْءٍ قَبِلَتْه﴾. (1)

از فرمایش امیر مؤمنان علیه السلام چنین نتیجه گرفته می شود که نوجوانان عمیقاً نسبت به رفتار الگوهای مطلوبشان علاقه مند و کنجکاو هستند وقتی به الگوی محبوبی علاقه مند شدند تلاش می کنند آن الگو را در نهاد و جودی خویش وارد نمایند. به عبارت دیگر وقتی آن ها نسبت به رفتار بزرگ سالان همچون پدر و مادر که الگوهای رفتاری فوق العاده مؤثری هستند الگوگیری می کنند اثراتش در اعمال و رفتارشان ظاهر می شود. (2)

پس اگر چنین فضایی بر خانواده ها حاکم باشد که اهل مسجد تهجّد و نماز باشند، والدین بهترین و مطمئن ترین همراه برای کودکان و نوجوانان خواهند بود و رفتار آنان مورد توجه و تقلید آگاهانه قرار می گیرد به قول نبی گرامی اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله: ﴿الْمَرْءُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ وَ قرینه﴾ (3) «مرد هم کیش دوست و رفیق خود است.»

قابل ذکر است اگر در برنامۀ عبادی توسط والدین سهل گیری شود رفتن به مسجد و حضور کودکان و نوجوانان برای آنان در مسجد ملال آور نخواهد بود چرا که خداوند خود فرموده:... [﴿يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلاَ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ﴾]... (4) «... خداوند، راحتی شما را می خواهد، نه زحمت شما را!...»

فرزندان همان گونه که به خوراک پوشاک و بهداشت نیاز دارند از نظر رفتاری یک گرایش مذهبی و معنوی و دینی هم در وجودشان هست که شکوفایی و تقویت آن به حمایت و توجه کامل پدر و مادر نیاز دارد. اگر والدین به نیاز مذهبی فرزندانشان توجه کنند و از همان دوران کودکی در تقویت و شکل گیری آن کوشا باشند یقیناً نتیجه آن را در تربیت صحیح فرزندان و مقیّد بودن آنان به نماز و قوانین دینی خواهند دید. (5)

رسول خدا صلى الله عليه وسلم می فرمایند: ﴿كُلُ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ حَتَّى يَكُونَ أَبَوَاهُ يُهَوَدَانِهِ وَيُنَصِرَانِهِ﴾؛ (6) «هرکودکی با فطرت خدایی متولد می شود و این پدر و مادر هستند که او را [از مسیر فطرت سلیم خود

ص: 273

منحرف ساخته] یهودی و نصرانی بار می آورند.»

امور مسجد اختلال پیش نمی آید، پس وقتی که کودکان و نوجوانان ببینند که امور مسجد دارای نظم خاصی است گرایش بیشتری به مسجد پیدا می کنند. (1)

هیئت امنا باید به مسئله نوجوانان اهتمام داشته باشند و باید توجه کنند که اداره امور مساجد نباید به شکل سنتی باشد، یعنی به شکلی که گاهی اوقات مشاهده می شود اکثر کودکان و نوجوانان را به دلیل شلوغ کردن حرف زدن و غیره از مسجد بیرون می کنند، یا نسبت به آنان بدرفتاری می شود چرا که این نوع برخوردها سابقه بدی را در اذهانشان باقی می گذارد. (2)

به کاربست و یک کار تبلیغی اصولی را از سنگر مساجد پی ریزی نمود. از جمله کارهای زیربنایی در این زمینه بنا نهادن مؤسسات و مراکز آموزشی فرهنگی در کنار مساجد است. وجود چنین مراکزی نسل امروز را با مسجد پیوند می دهد و از تکرار افسانه تلخ و غمبار جدایی دین از دانش و نسل جدید جلوگیری می کند. (1)

بهتر است در کنار مساجد مکانی برای بازی کودکان قرار داده شود تا به شوق بازی و یا اسباب بازی بیایند و کم کم با مسجد آشنا شوند گرچه به شوق تفریح و بازی می آید ولی کم کم عشق به مسجد پیدا می کنند در این صورت روحیه امید و تعبّد در او زنده شده و از کودکی با معنویت در لباس بازی آشنایی پیدا کرده، بازی و مسجد در کنار هم نقش می بندند. (2)

المَسَاجِدُ لِلْقُرْآنِ﴾ (1) «مساجد را برای (خواندن و فهمیدن) قرآن بنا کرده اند.» و نیز فرموده اند: ﴿مَنْ أَحَبَ الْقُرْآنَ فَلْيُحِبَّ الْمَسَاجِد﴾ (2) «دوستدار قرآن، مسجد را نیز باید دوست داشته باشد.»

برای پر کردن اوقات فراغت آنان خوب است که به مناسبت های مختلف، مسابقه های کتاب خوانی، اردوهای تفریحی- زیارتی از طرف مسجد برگزار شود و نوجوانان در این مسابقات و اردوها شرکت کنند این کار باعث می شود که اوقات فراغت آن ها به طور مفید و با معنویت پرشود و آن ها متوجه می شوند که مسجد علاوه بر این که جایگاه عبادت است مکانی برای تفریحات سالم نیز هست.

21. نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرك الوسائل، قم، مؤسسه آل البیت 1408ق.

نرم افزارها:

22. جامع تفاسیر نور 2/1، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.

23. جامع الأحاديث 3/5، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.

ص: 285

دلایل عدم حضور جوانان در مسجد از یکدیگر بازشناسی کرد. این دو رهیافت عبارت هستند از: 1- رهیافت نیاز محور و 2- رهیافت آسیب محورکه در این مقاله در پی تبین پرسش اصلی بواسطه این دو رهیافت خواهیم بود.

برپایه شناخت دیدگاه های جوانان به همراه نزدیک بودن با آنان در قالب روابط دوستانه، مورد نیاز فضای کنونی مسجد می باشد.

اگر بخواهیم در حوزه روابط میان فردی نتیجه گیری کلی از مباحث ذکر کنیم، باید که بحث و گفتگو از جمله مباحثی است که هم به عنوان مقدمه حضور و همه برای تداوم حضور جوانان مورد نیاز است، در مقدمه حضور جوانان در مسجد گفتگو با وی از دید مصاحبه شوندگان باعث می شود که ایشان به نوعی ارزشمند بودن در وجود خود احساس کنند و این امر به خودی خود موجبات حضور مستمر او در مسجد است.

اما در بخش دوم که باعث ادامه حضور جوانان در مسجد می شود، بحث اصلی برسر نیازهای جوانان است به نحوی که این ارتباطات میان فردی موجب می شود که مسئولین و بزرگان مسجد از نیازهای جوانان آگاهی یابند و در پی برآورده کردن این نیازها باشند؛ به بیان دیگر اگر مسجد را یک نهاد مرکزی مهم در جامعه اسلامی بدانیم این نهاد باید نیازهای افراد جامعه را بر اساس تغییر و تحولات زمان فراهم و برآورده سازد.

اگر مسجد و یا نهادی که چنین کارکردی را در جامعه دارد نتواند به این نیازها پاسخ دهد، به طور منطقی می توان نتیجه گرفت که حیات آن در جامعه پایان خواهد یافت و نهادهای دیگری که این نیازها را می توانند برطرف کنند جای او را خواهند گرفت.

پس گفتگو و ارتباطات میان فردی در این رهیافت به عنوان عامل زمینه ساز و عامل تداوم دهنده حضور جوانان شناخته می شود.

تبلیغات از طرف سازمان ها و وسایل ارتباط جمعی صورت گیرد.

این رهیافت معتقد است که این تبلیغات باید از چند مجاری انجام پذیرد که عبارت هستند از: 1. از طریق تبلیغ کلامی از طریق دوست و آشنایان»؛ 2. «وزارت فرهنگ و ارشاد تبلیغ نکند، نمی توان جوانان را به زور به مساجد آورد»؛ 3. «صدا و سیما» و به ویژه از «طریق تلویزیون». به نوعی این گروه از مصاحبه شوندگان معتقد هستند که جامعه امروز ما بر مبنای تبلیغات دست به جذب می زند و تبلیغات برای مردم امروزه مهم است از این که نیاز است در مورد نماز و حضور جوانان در مساجد نیز تبلیغ صورت گیرد.

یکی از یافته های خاص این نوشتار همین نیاز به انجام تبلیغ در مورد مسجد و نماز است؛ چرا که محقق تصور نمی کرد که در جامعه ما این تلقی باشد که برای رفتن به مسجد و یا نماز خواندن تبلیغات لازم است و البته مهمترین دلیل آن نیز این بود که تبلیغات در جهان معاصر بیشتر جنبه مادی دارد و کمتر دیده به جنبه های انسانی و فرامادی در آن توجه می شود، هر چند که در دهه های پایانی قرن بیستم بحث بازاریابی اجتماعی و تبلیغات اجتماعی مطرح شده است. (م. ش رابرتس و مکوبی، 158:1378-159)

از همین روی برای محقق این سؤال پیش آمد که «چرا مردم و برخی از امامان جماعت مورد مصاحبه خواهان انجام تبلیغات برای مسجد و نماز خواندن می شوند؟»؛ پاسخ احتمالی برای این سؤال را می توان در نحوه شکل گیری ارتباطات مذهبی در جامعه فعلی مشاهده کرد به صورتی که امروزه رسانه ها و به ویژه تلویزیون با ارائه برنامه های مختلف در حوزه مذهب در ایام مختلف سال این ذهنیت را به وجود آورده اند عامل تبلیغ دین در جامعه ما می باشند، اما مخاطبان در این میان هیچ گونه نشانه خاصی در زمینه تبلیغ نماز و یا مساجد را در این رسانه ها مشاهده نمی کنند به همین دلیل بیان می کنند که همانند بقیه مطالبی که رادیو و تلویزیون در مورد دین ارائه می کنند در زمینه مساجد و نماز نیز به ارائه مطالب و برنامه بپردازند؛ از این رو است که به گمان نویسنده معتقدین به رهیافت نیاز محور معتقدند که باید تبلیغات در زمینه نماز و مساجد شکل گیرد.

است، به این معنی که در کنار اقامه نماز جماعت در مساجد نیاز است که برنامه های دیگری از طرف متولیان و امام جماعت در زمینه حضور جوانان در مسجد برگزار شود؛ جوانان بر اساس این دیدگاه مسجد را باید مکانی بدانند که توانایی برآورده شدن نیازهای مربوط به این سن را داشته باشد.

از این روی است که این مقوله خود دو بخش دارد امکانات؛ فعالیت ها.

اینترنت، ورزش، تفریحات و... در جامعه مسجد و یا به واسطه مسجد مرتفع ببیند. در این حالت است که در این باره چند رهیافت نیاز محور مطرح می شود.

را نیز در ردیف فراغت به حساب آورد اما اگر بخواهیم معنای دقیق تری برای آن بیان کنیم می توان به فعالیت های داوطلبانه مشارکتی و جمعی اشاره کرد (روجک، 1388: 280) در این حالت انجام هر نوع فعالیت های دینی و مذهبی را چندان نمی توان با عنوان فراغت پنداشت.

اما بحث اصلی این است که در جامعه ما مراکزی که افراد بتوانند در آن زمان فراغت خود را با انجام فعالیت های سودمند پرکنند، کم است و یا در بسیار از مواقع دردسترس نیست، از این روی وضعیتی به وجود می آید که در آن از فضاهای غیر فراغتی برای انجام برنامه های فراغتی استفاده می کنند و البته این فکرهم در جامعه به صورت ناخواسته تقویت می شود.

یکی از این فضاها، مسجد است اگر کارویژه اصلی مسجد را برگزاری نماز و برنامه های مذهبی در جهت جامعه پذیری دینی بدانیم در این حالت برگزاری کلاس های مختلف فرهنگی، هنری و ورزشی در مسجد را باید چگونه تفسیر کرد.

عده ای برای توجیه این مسئله بیان می کنند که مسجد در صدر اسلام جایگاه بسیاری از فعالیت ها بوده است اما به راستی چند درصد از این فعالیت ها در حوزه فراغت افراد بوده است.

مشکل اصلی این نگرش وقتی هویدا می شود که بدانیم بسیاری از افراد معتقدند که نیاز است مساجد تبدیل به باشگاه و فرهنگ سرا شود تا جوانان در آن جذب شوند، یا نیاز است در مسجد کافی نت تأسیس کرد و یا کلاس های بازیگری و فیلم سازی برگزار کرد تا جوانان جذب شوند.

و این یعنی مسجد باید محلی برای تأمین تمام نیازهای فرد و به ویژه جوان باشد، شاید در ظاهر این بحث جذاب باشد اما در واقع این نوعی مغالطه است مسجد برای رسیدن به خدا است نه برای تأمین نیازهای مادی و امروزی بشر؛ اگر کارکرد نهایی مسجد جامعه پذیری دینی باشد، آیا با برگزاری این دسته برنامه ها در مساجد می توان به این هدف رسید.

ساختار فراغتی جامعه ما تعریف نشده است افراد نمی دانند که وقت و زمان فراغت خود را چگونه و در کجا بگذرانند و از این روی مسجد را محلی برای این مسئله انتخاب می کنند، و به همین دلیل است که کارکرد غیر واقعی را ابتدا به مسجد نسبت می دهند و در ادامه با عادی سازی مسئله می بینیم که اساساً تمام فعالیت های مسجد و کارهایی که هیئت امناء، امام جماعت و بقیه در حال انجام هستند همین برنامه ریزی برای پر کردن فراغت است و نه برنامه ریزی در جهت جامعه پذیری دینی افراد.

زمانی که نهادی در جامعه نتواند به کارکردی که از آن انتظار می رود پاسخ دهد لاجرم یا باید

ص: 294

منحل شود و یا باید کارکردهای جدیدی برای خود تعریف نماید، مسجد بنا به نظر نگارنده نمی خواهد نهادی منفعل باشد در آورد از این روی دست به فعالیت هایی می زند که کمتر می توان آن را در حوزه وظایف واقعی و ذاتی آن دانست.

وضعیت ظاهری را مناسب حضور در مسجد نداشته و از این روی رفتارهایی دارند که این رفتارها مانع حضور جوانان می شود؛ به عنوان نمونه می توان به تعصبات بعضی از مردم»، «برخورد بزرگ ترها»، «سخت گیری های مردم و ایرادها آنان سخن به میان آورد، البته رأس این مسائل مربوط است به مسائلی مانند این که «مسن ترها بیشتر به مسجد می روند» و «همه پیر هستند» که ایجاد کننده فضایی در مسجد است که از آن می توان تحت عنوان «فضای گذشته محور» یاد کرد.

«فضای گذشته محور» دارای ویژگی هایی است که این ویژگی ها در رهیافت آسیب محور عبارتند از: آن هایی که تیپ اسپرت دارند را مسلمان نمی دانند» و یا «اجازه نمی دهند جوانان با هر شکل و شمایل به مسجد بیایند»؛ البته نگرش «فضای گذشته محور» فقط به این مسائل محدود نمی شود و تا جایی پیش می رود که «نگاه چپ چپ به ما می اندازند» و یا «به حرف های ما اعتنا نمی کنند» و از همین رو است که در این زمینه مصاحبه شوندگان به این نتیجه می رسند که «آدم های قدیمی در مسجد جمع شده اند آن وقت دوست ندارند جوانان به مسجد بروند» وقتی افراد سالمند در مسجد حضور دارند این مسجد به نوعی از لحاظ مکانی نیز خط کشی می شود و «صف اول هر مسجد با خودی ها است جوان ها نمی روند»؛ در این کلام به خوبی مشخص است که سالمندان و یا افراد دارای جایگاه خاص در مسجد به عنوان خودی نامیده می شوند و دیگر افراد که در این جا منظور جوانان هستند به عنوان صف اغیار نامیده خواهند شد.

و براساس همین مسائل است که جوانان می گویند: «یک سری دوست ندارند کسی به آن ها امر و نهی کند برای همین به مسجد نمی آیند».

به طور کلی این فضا تولیدکننده تخاصم میان جوانان و پیران است و بازتولید آن البته عدم حضور و یا کم رنگ شدن حضور جوانان است.

این مسئله در برخی از مساجد تا جایی پیش می رود که بعضی از امامان جماعت معتقدند بهتر است به طور کلی پیرمردان و یا سالمندان را از حضور در مسجد منع کرد.

در ارتباط با مطلب بیان شده نیکو است که در این جا حدیثی از حضرت امیر نقل کنیم ایشان می فرمایند: «آداب مخصوص خودتان را بر فرزندان تحمیل نکنید، زیرا آنان برای شرایط و اوضاع زمانی غیر از اوضاع و شرایط زمانی که شما زندگی می کنید خلق شده اند.» (وزیری،583:1381)

بر اساس این کلام که باید وضعیت هر کس را بر اساس زمان او تحلیل کرد و نه بر اساس

ص: 296

دیدگاهی که فرد از گذشته با خود دارد؛ ممکن است در شصت و یا هفتاد سال پیش نوعی ارشاد و سخن گفتن با جوانان آن زمان در محیط مسجد به صورت خطابهای تند و نگاه های خاصی بوده است اما امروزه این نحوه برخورد در امر آموزش جوابگو نیست تلقی که امروزه افراد از زندگی خود و دیگران دارند با تلقی که نیم قرن پیش داشته اند متفاوت است و نیاز است که دیدگاه افراد سالمند مورد تغییر و تحول قرار گیرد.

از سوی دیگر افراد متنفذ و صاحب جایگاه در مسجد معمولاً به عنوان سدی در برابر فعالیت های جوانان هستند به طوری که می توان این سد را از اذان و اقامه گفتن در زمان نماز یومیه در مسجد به عنوان امور جاری مشاهده کرد تا برگزاری مراسم های مختلف.

این مسائل البته وقتی شدید می شود که مسائل قومی و قبیله ای نیز مزید بر این تفکر شود. در این حالت مسجد به مانند جهنمی است که جوانان حداکثر به مانند غلامانِ فرمان بردار خواهند بود و به غیر آن امکانی برای حضور و فعالیت ندارند.

استفاده شود، به این معنا است که در فعالیت های مناسبتی، ما (هیئت امناء) نظر می دهیم و جوانان بدون هیچ چون و چرا باید اجرا کنند؛ در نتیجه این مسائل موجب می شود که وقتی جوانان فضای مسجد را این گونه ببینند از حضور در چنین فضایی یا دوری کنند و یا کمتر حضور داشته باشند.

مهم ترین عواملی است که موجب می شود فردی به عنوان امام جماعت بتواند تأثیرگذاری لازم را داشته باشد.

امام جماعت باید با حضور فیزیکی و دوستانه خود در یک منطقه نسبت به میزان بصیرت و بینش دینی مردم آن منطقه آگاهی بیابد و براساس این مسئله سخنان خود را برای همان مردم تنظیم کند و از طرف دیگر رفتار خود را به صورتی در سامان دهد که با عرف مردم آن منطقه در تضاد قرار نگیرد.

اما در کنار این دو بحث اصلی در مورد آسیب شناسی امام جماعت، بحث جوان، بودن امامان جماعت هم یکی از مطالبی است که معمولاً مطرح می شود به این معنا که برای جذب جوانان نیاز است. شخصی مسئولیت امام جماعتی را به عهده بگیرد که خودش نسبت به این گروه سنی شناخت داشته باشد و البته این شناخت وقتی بهتر حاصل می شود که در گروه های سنی نزدیک به جوانان باشد و از وضعیت فعلی جوانان در جامعه چندان بی اطلاع و یا فاقد دانش امروزی نباشد.

به عنوان مثال استفاده از رایانه امروزه در نزد اکثریت جوانان در حال گسترش است، اگر امام جماعت در مورد این وسیله و امکاناتی که دارا می باشد فاقد علم و اطلاع باشد در این حالت نمی تواند چندان با جوانان نزدیک،باشد و به نوعی این عدم اطلاع او را از نزدیک شدن به عده ای از این جوانان باز می دارد و در مرحله بعدی این عدم اطلاع در ذهن امام جماعت بینشی خطا ایجاد می کند.

قرار است مسجد به عنوان یک مکان برای جامعه پذیری دینی در جامعه شناخته شود باید «به صورت غیرمستقیم به جوان آموزش بدهیم» که البته در بسیاری از اوقات این مطلب غیر از واقعیت های جاری است.

از سوی دیگر خانواده هایی هم معتقد هستند که باید از اجبار و زور برای رفتن نوجوانان و جوانان به مسجد استفاده کرد که البته این مورد هم در دیدگاه آسیب محور یک آسیب به شمار می.آید این دیدگاه معتقد است که لازم است «جوانان خود از روی اختیار به مسجد برود، این که خانواده چگونه می تواند فرایند جامعه پذیری دینی را به انجام برساند نکته اصلی و مرکزی این حوزه است چرا که اگر خانواده در بحث جامعه پذیری دینی توان لازم را نداشته باشد نمی توان انتظار خاص از جامعه و نهادهای آموزشی آن داشت.

در سطح خرد ساختاری بحث دیگری که مطرح می شود و بی ارتباط هم با مبحث اول نیست سطح دین داری و وضعیت جامعه پذیری دینی در جامعه است رهیافت آسیب محور معتقد است که «مردم همه دین گریز هستند و شدند؛ البته این سخن را نمی توان به صورت عام برای همه فراگیر و صددرصد دانست اما بر اساس یافته های تحقیقات مختلف در مورد دین و دین داری مردم در ایران این گونه می توان متصور بود که سطح انجام مناسک به صورت فردی در طول 30 سال گذشته چندان تفاوتی نکرده است ولی در حوزه مناسک جمعی و به ویژه در زمینه نماز جماعت و حضور در مساجد در حال حاضر با یک روند نزولی مواجه هستیم؛ (م. ش. فرجی و کاظمی، 1388: 87) به معنای دیگر اگر بخواهیم مفهوم دین گریزی را به درستی و براساس شواهد تحلیل کنیم باید این نکته را بیان داشت که در جامعه ما سطح عمل به مناسک دینی به صورت انفرادی مانند گذشته است و در میان اغلب افراد جامعه ما رواج دارد (و این به معنای این است که مناسک و در این جابه ویژه نماز بیشتر به صورت انفرادی انجام می گیرد و کمتر شما با آن از زاویه جمعی مواجه می شوید)، و از طرف دیگر مناسک جمعی با اقبال کمتر و در حدود حداکثر 45 درصد در جامعه مواجه است. (آروین، 1384: 79) از این رو است که البته عده ای هم بیان می کنند که دین داری در سطح جامعه کاهش یافته است و یا مردم دین گریز شده اند و البته صحیح این کلام این است که بگوییم مردم در سطح مناسک جمعی دارای نوعی بی تفاوتی شده اند.

و البته این مسئله در میان جوانان با تحلیل های مختلفی مواجه است برخی معتقدند که باید از نوعی بی شکلی دینی نام برد، (آزاد ارمکی و غیاثوند، 1381) برخی معتقدند به نوعی این وضعیت را می توان سکولار شدن نام نهاد (سراج زاده، 1377 و خسرو خاور، 2007).

این که چه عنوانی می توان به این گونه وضعیت دینداری در میان جوانان داد می تواند سالیان متمادی محل نزاع و اختلاف باشد ولی آنچه که مهم است این است که جوانان امروزه

ص: 301

بسیار کمتر از سابق در مناسک جمعی حضور می یابند.

جامعه در حال حاضر موجب می شود که جوانان از حضور در مسجد روی گردان شوند، هر چند که این مسائل به ظاهر هیچ ربطی به امر نماز و حضور در مسجد نداشته باشد ولی به اعتقاد رهیافت آسیبی بر روی این امر تأثیر دارد.

مواردی که در این بخش وجود دارد عبارتند از وجود بیکاری، عدم رعایت «قانون مشغله های کاری جوانان»، «نداشتن زمان یا وقت که فرد به مسجد برود»، «وجود مشغله فکری»، «بعضی از این چیزها مسائل سیاسی است که بر می گردد و تأثیر می گذارد روی مردم»، جوانان سرگرم خیلی چیزها هستند فرصت ندارند به مسجد بروند و عواملی که باعث سرگرمی جوانان شده است؛ در کل می توان چنین ارزیابی کرد که بیکاری، عدم تأمین درست مالی، عدم وجود نگرش درست به بحث فراغت در جامعه از اهم مسائلی است که در این حوزه مطرح است.

به طور کلی در بحث ساختارهای پنهان می توان به این نکته توجه کرد که رهیافت آسیب محور معتقد است فقط مسجد و فضای حاکم بر آن نیست که از حضور جوانان در آن می کاهد، بلکه مسائل اجتماعی به انحای مختلف نیز می تواند این مسئله را ایجاد نماید و نمی توان به تنهایی وضعیت فعلی مسجد و مساجد را در زمینه حضور و یا عدم حضور جوانان مؤثر بدانیم.

جدید. امروزه همان حلقه گم شده مساجد ما است.

2- تعریف فعالیت در مسجد بر اساس نیازهایی است که به شدت امروزه در تلقی رهیافت نیاز محور احساس می گردد به صورتی که با توجه به جایگاه نهادی امروزی مسجد که آن را می توان به عنوان یک مرکز برای جامعه پذیری دینی دانست این که چه برنامه هایی نیاز است در حوزه انجام پذیرد از مهمترین نیازهایی است که قابل طرح است.

مسجد اگر بخواهد جایگاه خود را در جامعه حفظ کند می باید به یک فرهنگ سرا تبدیل گردد و یا صرفاً محلی برای عبادت صرف،باشد این خود مسئله نیاز به فعالیت و یا نیاز به تعریف فعالیت را در مساجد پررنگ می سازد.

امروزه مساجد نیاز به اتاق فکر دارند هر مسجدی که بتواند از افراد زبده تری در مورد برنامه ریزی دینی استفاده کند موفق تر است؛ در یک تحلیل عمیق می توان این گونه دریافت کرد که امروزه آن مسجدی پیشرفت دارد که دارای نیروهای فکری قوی تری باشد. این امر برای مساجد به عنوان یک نیاز مطرح است برنامه ریزی در جهت جامعه پذیری دینی این نیاز را بیشتر جلوه گر می سازد.

با توجه به مطالب بالا می توان نتیجه گرفت که از یک سو نباید فضای مسجد را یک فضای نیاز محور مدرن و پاسخگو برای هرگونه نیاز دانست و از سوی دیگر تفکر و تعمق در زمینه چگونگی ارائه یک رویکرد جدید در زمینه جامعه پذیری دینی در مساجد از نیازهای جدی است که باید به آن پرداخت.

ص: 305

دهه گذشته فصلنامه تحقیقات فرهنگی دوره دوم، شماره 6، ص 79-95، 1388.

15. فرقانی، محمد مهدی درآمدی بر ارتباطات سنتی در ایران تهران مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، چاپ دوم، 1387.

16. گیلهام، بیل، مصاحبه،پژوهشی ترجمه محمود عبدالله زاده تهران دفتر پژوهش های فرهنگی 1385.

17. لیندلف، تامس و برایان تیلور روش های تحقیق کیفی در علوم ارتباطات، ترجمه عبدالله گیویان، تهران: انتشارات همشهری، 1388.

18. محمدپور، احمد، ضد روش منطق و طرح در روش شناسی کیفی، ج 1، تهران: انتشارات جامعه شناسان،.1389

19. محمدی، مجید، مسجد و جامعه، ص 241-250 در باقی، عماد الدین گردآورنده، پرستشگاه در عهد سنت و تجدد، تهران: سرایی، 1381.

20. منطقی، مرتضی، رفتارشناسی جوان در دهه سوم و چهارم انقلاب تهران: جهاد دانشگاهی، پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی، 1383.

21. ناری ابیانه محمد رضا مدل کارکرد جهانی مساجد، مجله مسجد، شمارهٔ 70، ص 18-25، 1382.

22. وزیری، مجید، نگاهی به وظایف تربیتی پدر در برابر کودک از دیدگاه اسلام، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 164، ص 565-1381،584.

.Khosrokhavar, Farhad (V), the New Religiosity in Iran, Social Compass, 463-453 :(3)54

ص: 307

روشن سازد. لزوم برنامه ریزی کلان در راستای هدایت مجموعه مساجد کشور به فرهنگ سازی و ارتقای فرهنگ دینی و اسلامی زمانی مشخص تر می شود که ما آگاه باشیم که بزرگترین اجتماعات انسانی را در قالب مناسبت های مختلف در مساجد مشاهده می کنیم اگر متولیان فرهنگی کشور برای چنین مجالسی برنامه ریزی دقیق و حساب شده داشته باشند این اجتماعات به یک فرصت عظیم برای پیشبرد فرهنگ عالی اسلام تبدیل می شود در غیر این صورت این اجتماعات، تحت تأثیر دخالت ها و غرض ورزی های دشمنان می تواند زمینه ایجاد تهدید برای فرهنگ اصیل اسلامی باشد. بنابراین بر مسئولان و برنامه ریزان ضروری است در حفظ ملاک هایی که اسلام برای مساجد توصیه کرده است کوشا باشند و نگذارند مسجد و منبر و محراب در اختیار عده ای قرار بگیرد که از ابتدایی ترین مسائل اسلامی خود بی خبرند که این امر باعث دین گریز شدن جوانان و نوجوانان از مساجد می شود و آنان را در دام مکتب های ناصواب غربی و شرقی می اندازند. مساجد زمانی می توانند در جلب جوانان موفق عمل کنند که به درستی نیازهای همه جانبه جوانان را تشخیص دهند. (موحدی، 1384) با این حال متأسفانه امروزه مساجد بیشتر به صورت محلی برای عبادت تبدیل شده و برنامه های فرهنگی و هنری آن در حاشیه و نامتناسب با نیازهای نسل جوان است.

همچنین جوانان در شرایط اجتماعی امروز با مسائل و مشکلات متفاوتی برخورد می کنند که والدین کمتر این دسته مشکلات را تجربه کرده اند. بنابراین نمی توانند آن طور که بایسته است پاسخگوی مشکلات فرزندان خود باشند مساجد باید با درک این خاها در زمینه های تربیتی پاسخگوی مشکلات روانی و اجتماعی جوانان باشند. در این صورت است که جوانان خود به خود مساجد را به عنوان مأمنی برای رهایی از مشکلات و منجلاب های اجتماعی انتخاب می کنند.

اخلاق خوش و انس با جوانان.

امروزه بیرون آوردن جوانان از محیط بسته خانه و جذب آن ها به بطن جریانات اجتماعی و دینی برای فعالین محلات و از جمله وعاظ مساجد از مهمترین کارها به شمار می رود تا شاهد جوانان خواب آلود و چشم دوخته به صفحه مانیتور رایانه نباشیم. حتی می توان این تهدید را به فرصت تبدیل کرد و از این وسایل علیه مقاصد غرب استفاده کرد. این مهم در صورتی عملیاتی می شود که مساجد و وعاظ خود را به علوم روز مجهز کرده و تلاش کنند که از همین وسایل برای جذب جوانان استفاده کنند. اما در کنار این عوامل نباید از روش های سنتی جلب و جذب غافل بود زیرا فناوری روز غرب فاقد روح و عطوفت است و در بسیاری از موارد کاری که ارتباط چهره به چهره می کند این وسایل قادر به انجام آن نیستند.

توجه به تأثیر شخصیت امام جماعت بر جوانان نیز موردی قابل ذکر است. اگر امام جماعت گرم و انعطاف پذیر باشد و به آرامی رفتار کند، جوانان هم احساساتشان را بیشتر بیان می کنند و به راحتی در فعالیت های مساجد شرکت کرده و احساس استقلال می.کنند. در جوانانی که انگیزه درونی و اعتقادات مذهبی کم است اگر روابط امام جماعت با آن ها همراه با گرمی و پذیرش جوانان به عنوان انسانی با ارزش و شخصیت دادن به آنان باشد می تواند اثرات سازنده ای در قوی کردن اعتقادات داشته باشد امام جماعت اگر بخواهد مسئولیت خود را به بهترین نحو انجام دهد باید به سه عنصر زیر مجهز باشد:

بین مردم محبوب و ممتاز تلقی می شوند. از جمله عوامل مهم ایجاد محبوبیت عبارتند از: دوری از خودخواهی، تکبر و خشک و متحجر بودن و جایگزین کردن صداقت، محبت، صمیمیت، انعطاف پذیری و شوخ طبعی و فروتنی به جای آن ها.

مالی از خیرین و یا نهادهای دولتی و غیر دولتی موفق عمل کنند. زیرا که کارهای فرهنگی در مسجد نیاز به هزینه های بالایی دارد و بدون بودجه مناسب امکان فعالیت های مناسب کمتر وجود دارد.

هیئت امنای مساجد باید در مورد تصمیمات و سیاست هایی که برای مسجد اتخاذ می کنند به جوانان توضیح لازم را بدهند. این امر علاوه بر این که جلوی مخالفت جوانان در اجرای تصمیمات را می گیرد، جوانان را در تصمیم گیری و اجرای تصمیمات همراه هیأت امناء می کند.

تأثیر گذاری پدر و مادر در تعلیم و تربیت فرزندان زمانی است که با عمل همراه باشد. مثلاً در رابطه با نماز جماعت در مسجد عامل بودن خود والدین و تکریم و تعظیم عملی اقامه نماز و حضور به موقع آن ها در مسجد اثر مطلوبی در روح و جان جوان می گذارد تا توصیه های پی درپی و بدون عمل. شرکت جوانان در نماز جماعت پیش از آنکه متأثر از اندرزها و سخنان و نظارت والدین باشد معلول پذیرش رفتار آنان است. خانواده هایی که با فضاسازی مناسب امکان درک و یادگیری ارتباط با خدا را برای فرزندان فراهم می کنند با ایجاد فضایی که فرزندان ترغیب و تشویق به نماز جماعت می شوند باعث افزایش شرکت فرزندان خود در نماز جماعت می گردند. (طالقانی و دیگری، 1389).

یکی از جنبه های مهم یادگیری که در خانه اتفاق می افتد یادگیری مشاهده ای است که بنا به این نظریه روان شناسان رفتارگرا معتقدند ما انسانها با دیدن رفتار دیگران یاد می گیریم به گونه ای خاص عمل کنیم فرزندان نیز با دیدن رفتارهای والدین یاد می گیرند که اعمال خاصی را انجام دهند. تقلید رفتار والدین در دوران کودکی به وضوح دیده می شود مثلا دختر خانمی با انداختن چادر بر سر؛ به تقلید نماز خواندن مادر می پردازد. در چنین موارد والدین با تشویق مناسب می توانند نگرش مثبت نسبت به نماز در ذهن کودک ایجاد نمایند، مانند لبخند مادر و گفتن جملاتی شیرین به او. عامل مهم دیگر که مورد تأکید روان شناسان است این که تقویت در تثبیت و شکل گیری رفتار بسیار اثر گذار است. هر رفتاری که تقویت شود فراوانی آن افزایش می یابد و هر رفتاری که تقویت نشود تضعیف و نهایتاً خاموش می گردد پس ضروری است رفتار مناسب تقویت شود.

از کارهای مثبتی که والدین می توانند انجام دهند همراه بردن فرزندان برای شرکت در نماز جماعت و سایر مراسم است که می توانند مزایای بسیاری داشته باشد که از جمله آن ها گرایش به مسجد و مناسک دینی، تقویت اعتماد به نفس و عزت نفس و همچنین ارتقاء سطح ارتباطات اجتماعی.است. البته شایسته است که همراه بردن فرزند به مسجد با بار عاطفی مثبت همراه باشد و خاطرات خوشایندی در ذهن او ایجاد کند (ستارزاده و دیگران، 1391)

ایفا می کنند، امروزه این ابزار و وسایل هم چون رادیو و تلویزیون از لوازم ضروری زندگی اجتماعی شده است.

رسالت مطبوعات در یک جامعه اسلامی را می توان در دو بخش کلی هدایت تربیت و ارتقای فکری و فرهنگی جامعه اسلامی از یک سو و از سوی دیگر مبارزه با انحرافات و جلوگیری از ناهنجاری ها قرارداد. مسیر این هدایت می بایست در چهارچوب تدوین شده معارف دینی و اطلاع رسانی صحیح و شایسته.باشد در بخش مبارزه با انحرافات نیز رسالت سنگینی متوجه مطبوعات به عنوان رکن مهمی از ابزار ارتباط جمعی در جامعه اسلامی است. این رسالت ضمن پرهیز دادن مطبوعات از نقض حدود تعیین شده و خطوط قرمز در شرع مقدس اسلام، وظایف سنگینی متوجه آنان می سازد این وظایف شامل برنامه ریزی دقیق و اصولی در راستای خط دهی به روند حرکتی جامعه و نیز پرکردن صحیح اوقات فراغت افراد به ویژه جوانان و نوجوانان با الهام از مبانی و ارزش های دینی و اسلامی است. این مسئله به ویژه در عصر کنونی با گسترش ارتباطات و تبلیغات زهر آگین دشمنان و تلاش آنان در ایجاد انحرافات فکری و اخلاقی جوامع مسلمان، مسئولیت خطیری است که رسالت مطبوعات و دیگر وسایل ارتباط جمعی را در مبارزه با آن بیش از پیش نمایان می سازد. (ستارزاده، 1391)

می دهند و حجم نمونه 310 نفر (با توجه به پاسخ های ارائه شده) بوده است. تعداد پرسش نامه های جمع آوری شده، 270 پرسش نامه بوده است.

تصویر

ص: 320

تصویر

ص: 321

تصویر

به جوانان عرضه کنیم باید نظام های آموزشی مبتنی بر آموزه های دینی و معیارهای دینی را به منظور تربیتی دینی در مساجد طراحی و پیاده کنیم تبلیغات به روش سنتی نمی تواند پاسخ گوی نیاز جوانان باشد. با توجه به پیشرفت تکنولوژی و ارتباطات، امکانات وسیعی را در عرصه نیاز داریم. باید به آموزش دادن به ائمه جماعات از این امکانات در مساجد استفاده کنیم. جوان به اهل مسجد و جامعه روحانی به عنوان یک الگوی عملی نگاه می کند و اگر میان گفتار و عمل این قشر تناقض و تضاد باشد و تناسبی میان قول و فعل وجود نداشته باشد جوان دین گریز و سردرگم می شود. بنابراین باید نهادهای متولی راه کارهای عملی و تدابیر آموزشی با ارائه طرح تربیت دینی بر مبنای روش تربیت الگویی آموزه های قرآنی و معارف اهل بیت علیهم السلام ارائه دهند. دین اسلام، دین زندگی است و در آیات مختلف قرآن به این موضوع اشاره شده است اما روش ها و قالب های ارائه مفاهیم دینی مهم است. زبان دین باید نرم و در راستای خیر و صلاح جامعه و جوان پسند باشد، باید با شناخت مخاطب روش تبلیغی انتخاب شود برای حضور نوجوانان و جوانان در مساجد، باید از احساس مذهبی آن ها استفاده کرد و باعث رشد عاطفی آن ها شد. ااحساس مذهبی یکی از عمیق ترین گرایشات فطری است ظرفیت ذهنی کودکان از طریق ارائه دلایل مورد قبولشان، جهان بینی آن ها را شکل می دهد و بینش دینی آن ها را هدایت می کند. رفتار ائمه جماعات باید در جامعه الگو باشد جوانان هم باید در فعالیت های مساجد شرکت داده شوند. با توجه به تأکید مقام معظم رهبری باید راه نوآوری مساجد هموار شود و این مستلزم شناخت مرز میان بدعت و نوآوری با تکیه بر آسیب های مساجد است. اهمیت و ارزش حضور در مسجد و نمازهای جماعت بر اساس آیات الهی روایات و سیره معصومین علیهم السلام بر کسی پوشیده نیست، از طرفی جذب جوانان به این امر مهم در کشور اسلامی مسئله جدی و از دغدغه های متولیان امر می باشد، ویژگی های دوره جوانی ایجاب می کند که راهکارهای متناسبی جهت جذب آن ها به مسجد و جماعات استفاده شود در این راستا موارد زیر قابل طرح است:

صلاحیت های علمی و اخلاقی پیش نماز و محیط گرم و آموزنده بودن مساجد و برخورد شایسته و احترام آمیز با شرکت کنندگان در نماز به خصوص جوانان می تواند سهم عمده ای در جذب آنان به مسجد این کانون وحدت و معنویت داشته باشند.

خلق و خوی نیکوی امام جماعت و مهارت اجتماعی او در برقراری ارتباط با جوانان نماز گزار فوق العاده حساس می باشد.

ص: 323

استقبال از حضور اتفاقی یا مستمر جوانان در مسجد توسط امام مسجد با چهره ای گشاده و متبسم احساس زیبا و خوشایندی را در جوانان شکوفا می نماید.

دعوت از دانش آموزان و جوانان به همراه معلمین آن ها در مناسبت های خاص جهت صرف ناهار و اقامه نماز توسط امام مسجد.

به تصویر درآوردن برنامه ها و نمایش های تلویزیونی و پخش فیلم و اسلاید

برخورد معقول و متین و توام با عطوفت و مهربانی با نمازگزاران جوان از سوی خادمان و متولیان و امام جماعت مسجد

مسئولان مساجد باید فرصتی را فراهم آورند که مسجد به صورت مرکزی برای دوست یابی و عقد اخوت اسلامی در آید. جوانان که به لحاظ موقعیت سنی و وضعیت عاطفی ویژه خود نیازمند دوستان مناسب هستند رفت و آمد بیشتری به آن خواهند داشت و تدریجاً با محیط مسجد انس خواهند گرفت.

قرین شدن علم و عبادت در مساجد و کسب علم و دانش تازه در مسجد به گونه ای که هر بارجوان برای نماز به مسجد می رود دانش تازه ای را فرا گیرد و از مصاحبت افراد دانشمند و دانا بهره مند شود در این صورت مسجد تبدیل به پایگاه علم و عبادت می شود و نقش خود را در تأمین سعادت جوانان باز می یابد.

متولیان امور مساجد باید افرادی خوش اخلاق با جاذبه و مؤدب باشند و مسجد باید کانون محبت باشد تا خاطره ای زیبا بر ذهن مراجعین بگذارد.

ائمه جماعت باید با مسائل تربیتی و روانی نسل جوان آشنا باشند. بهتر است تعدادی كتب مناسب در این زمینه ها به همه ائمه جماعت و هدایت گران فکری در مساجد معرفی شود.

آموزش و تربیت ائمه جماعت تغذیه مداوم آن ها به ویژه از نظرگاه آشنایی با دنیای مخاطب ها.

شرکت ائمه جماعت و هیئت امنای مسجد در مراسم مدرسه و حل مشکلات مدرسه از طریق آن ها و آشنایی جوانان با امام جماعت مسجد محل.

یکی از دلایل گریز جوان از مسجد سخنرانی های طولانی و تکراری مطرح شده است. خطبا و گویندگان و سخنرانان برای ایراد سخنرانی های کوتاه و پنج تا ده دقیقه ای

ص: 324

تمرین و ورزیدگی داشته باشند. روح زیبا طلب جوان، کلام جوان، رسا و کوتاه می طلبد. جوان از جوان بهتر و زودتر می پذیرد بنابراین اگر به نوعی جوان گرایی دست بزنیم گره گشا خواهد بود. تفاوت نسل ها کُندی رفتار، طولانی کردن نماز، طرح مسائل بیگانه با فضای امروز میان مخاطب و گوینده فاصله می افکند.

زیبایی ظاهری و آراستگی مساجد نیز در جذب جوان بی تأثیر نیست. پاکیزگی و طراوت مسجد جوان را به سوی مسجد و نماز جماعت سوق می دهد و برخی جوانان بوی بد، فضای تنگ نمازخانه، فرش ها و موکت های آلوده را باعث بی رغبتی به نماز جماعت و مسجد می دانند.

مساجد جدید باید به گونه ای ساخته شود که کانون همه فعالیت ها باشد. انحصار مسجد به نماز خلاف سنت و سیره اسلامی است.

مربیان و معلمان و پدران و مادران خود در جماعت ها شرکت کنند و در برابر شاگردان و فرزندان به نماز بایستند و به امام جماعت اقتدا کنند.

ص: 325

اطلاعات بیشتر: صالحی امیری و عظیمی دولت آبادی، 1387الف، ص 113-123) با این همه، فرهنگ محملی است که نمودهای آن همواره در محیط زندگیمان حضور دارند و بستری برای طرز فکر و جهان بینی و عمل ماست فرهنگ الگوهای رفتاری گفتاری و آداب و رسوم جامعه را شکل می دهد؛ از این رو سازمان های تولیدکننده معنا و فعال در عرصه های نرم افزاری، مثل کتابخانه ها، از جمله کتابخانه های عمومی و کتابخانه های مساجد در فرهنگ سازی و حفظ اصالت فرهنگی وظیفه ای سترگ دارند و باید با حساسیتی فراوان درصدد برنامه ریزی برای کار فرهنگی ملحوظ در وظایف خود باشند تحولات و الزامات جهانی عصر اطلاعات این وظیفه را برای همه نهادها، خاصه نهادهای دینی اجتماعی و فرهنگی بیش از پیش سنگین می کند.

علایق متفاوت شان این منابع را به آنان عرضه کنند به علاوه با توجه به اهمیت فرهنگ در عصر کنونی و لزوم صیانت از تقویت آن ادغام بیش از پیش کار فرهنگی در وظایف مرسوم این کتابخانه ها استفاده از آن ها را هدفمندتر و نقش و جایگاه آن ها را در تعالی جامعه تقویت و برجسته می کند.

ضرورت این کار فرهنگی برای کتابخانه های مساجد زمانی بیشتر می شود که بدانیم تعداد کتابخانه های مساجد در ایران از همه کتابخانه های عمومی کشور بیشتر است و منابع موجود در این کتابخانه ها با بسیاری از کتابخانه های بزرگ عمومی کشور مقایسه پذیر است. طبق آمار گزارش شده در سال 1390 (هاشمی و گیلوری، 1390، صص 16-17) دبیرخانه ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی و هنری مساجد کشور تحت نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی حدود 4100 باب کتابخانه مساجد را زیر پوشش دارد و کل کتابخانه های فعال و نیمه فعال مساجد بیش از ده هزار باب است.

انجام کار فرهنگی در چنین تعداد و گستره جغرافیایی از کتابخانه ها مستلزم "برنامه ریزی فرهنگی" برای این کتابخانه ها است تا بتوان ضمن شناسایی وضع موجود آن ها، راهکارها و الگویی عملی و واقع بینانه برای چنین کارسترگی عرضه کرد تا راهنما و دست نامه ای پیش روی مسئولان این نوع کتابخانه ها و حتی دیگر کتابخانه های مشابه مثل کتابخانه های عمومی کشور، در اقدامات و امور مترتب بر فرهنگ در چارچوب اهداف و وظایف کلان آن ها باشد. به علاوه، چون یکی از اهداف دبیرخانه ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی و هنری مساجد کشور در افق ایران 1404 ایجاد شبکه ای منسجم و همه گیر برای کتابخانه های مساجد در استفاده آحاد مردم از آن هاست، (هاشمی و گیلوری،1390، ص13) برنامه ریزی فرهنگی برای این هدف کارساز و مقوّم آن است. پژوهش حاضر درصدد است تا به تبیین نوعی روش شناسی تفصیلی در برنامه ریزی فرهنگی برای کتابخانه های مساجد کشور بپردازد تا راهکاری عملی و روشی گام به گام در اختیار متولیان این کتابخانه ها قرار گیرد با توجه به شعار «راه آینده را از مساجد بسازیم» که سرلوحه کار مرکز رسیدگی به امور مساجد کشور است، (1) برنامه ریزی فرهنگی واقعی و عینی برای این کتابخانه ها کوششی برای نشان دادن راه آینده، به دست کم بخشی از جامعه هدف مساجد، از طریق مساجد است.

ص: 330

استفاده از الگوهای غربی برای برنامه ریزی،فرهنگی به ویژه در سازمان های برخاسته از دین کاری مناسب و موفق نیست. (پیروزمند، 1377، ص 2). تعمیق باورها و ارزش های دینی و فرهنگ اسلامی - که از اهداف مساجد و بخش های زیر مجموعه آن ها است به نقشه راه منحصر به فردی نیاز دارد که در عین مطابقت با واقع و به دور از آرمان گرایی رنگ و بویی محلی و فرهنگ بسته داشته باشد. وجود چنین الگویی غیرغربی برای برنامه ریزی فرهنگی برای کتابخانه های مساجد هم مصداق و مناسبت دارد.

درباب کتابخانه های مساجد چه داخل کشور و چه خارج از کشور کار چندان زیادی انجام نشده است. عمده آثار در این عرصه در قالب کتاب و با نگاهی به تاریخ این کتابخانه ها در ایران (هاشمی، 1380؛ هاشمی و گیلوری، 1383) و جهان اسلام (مکی سباعی، 1373، 2007 Lagu)، مشخصات و شناسنامه کتابخانه های مساجد کشور (ستاد عالی کانون های فرهنگی-هنری مساجد کشور 1388 استانداردسازی گیلوری و هاشمی 1379) و قوانین و مقررات مترتب بر آن ها (هاشمی و گیلوری، 1390 و تا حدی هاشمی و گیلوری، 1383) انجام شده است. البته مقالاتی در قالب تحقیق موردی و با گستره محدود استانی درباب طرز تهیه و تنظیم مواد و منابع کتابخانه های مساجد (خوشرو، 1384) و وضعیت کلی این نوع کتابخانه ها (غفاری، 1380) و زمینه سازی برای عملکرد مطلوب آن ها (دیانی، 1379) منتشر شده است. چندین اثر مروری پراکنده نیز در موضوع کتابخانه های مساجد قابل بازیابی است.

به هر حال، در حد کاوش به عمل آمده درباب برنامه ریزی فرهنگی برای کتابخانه های مساجد، مقاله حاضر اولین کار از این نوع در ایران و جهان است که می تواند آغاز راهی برای بررسی ابعاد تفصیلی و عمیق تر این موضوع در قالب پژوهش هایی دیگر باشد و نقشه راهی برای این نوع کتابخانه ها در بهره گیری بیشتر از ظرفیت ها و قابلیت های خود فراهم کند. البته چنین کاری اهمیت و ضرورت وجود و تقویت نهاد کتابخانه را در مساجد نزد ذینفعان نیز بیشتر می کند. بنابراین این طرز تلقی در عصر رقابت برای بقای سازمانی، درست مثل دیگر سازمان ها و نهادها، بسیار مناسب حال کتابخانه های مساجد و ضامن بقا و پویایی آن ها است.

چند برای حصول به محصول نهایی یا همان برنامه است. این مراحل به تفصیل در متون مرتبط تبیین شده اند. (برای نمونه چاوش باشی و کاوسی بی تا) با سرلوحه قرار دادن این مراحل و تعدیل برخی موارد مراحل تفکیکی انجام برنامه ریزی فرهنگی برای کتابخانه های مساجد ذیلاً توجیه و تبیین شده است.

گام اول: آشنا کردن و آگاه سازی افراد درگیر در مراحل مختلف برنامه ریزی فرهنگی و اجرای آن قبل از شروع به برنامه ریزی موجب تسهیل فرآیند برنامه ریزی و اجرا می شود. (1) به عبارت دیگر، آگاهی افراد از تعاریف مفاهیم و مبانی نظری این سازه برای ادامه کارلازم است. اشراف بر کارکردها و وظایف کتابخانه های مساجد، با تأکید بر بعد اجتماعی و فرهنگی آن ها هم در این میان ضرورت دارد تا ذی نفعان از اهمیت و مبانی نظری برنامه ریزی فرهنگی و کارکردهای کتابخانه های مساجد آگاه شوند و آماده پذیرش و اجرای چنین کاری باشند. بنابراین، در این گام اقدامات زیر لازم است:

الف. تهیه و تدوین مطالبی در باب کتابخانه های مساجد برنامه ریزی فرهنگی و ارتباط بین این دو با روش تحقیق کتابخان های و مرور تحلیلی متون؛

ب. عرضه این مطالب به ذی نفعان مسئولان امر و کتابداران کتابخانه های مساجد در قالب آثاری چون کتاب، مقاله و نیز با برگزاری کلاس ها و دوره های آموزشی منظم.

گام دوم: تحلیل وضعیت گذشته و حال نهاد فرهنگی گام مهم و اساسی در برنامه ریزی فرهنگی برای آن است. در این گام با کمک اطلاعات و پیشینه های موجود، عملکرد گذشته و حال کتابخانه های مساجد کشور از دیدگاه برنامه ریزی فرهنگی و مؤلفه های آن تجزیه و تحلیل می شود تا بهتر بتوان برای آینده برنامه ریزی کرد به این منظور باید کارهای زیر را انجام داد:

الف. تحلیل کارکردهای گذشته کتابخانه های مساجد کشور از نظر کار و اقدامات فرهنگی با پیمایش در سوابق موجود و درج آن ها در سیاهه های وارسی مناسب؛

ب. بررسی دقیق قوانین و مقررات کنونی حاکم برکتابخانه های مساجد و تحلیل آن ها از نظر مناسبت شان با کار فرهنگی؛

ج. مطالعه وضعیت حال کار و تبلیغ فرهنگی در کتابخانه های مساجد کشور با کمک ابزارهای پژوهشی مختلف.

ص: 333

گام سوم: آگاهی از نظرات کارکنان، منویات ذی نفعان و دیدگاه متخصصان از دیگر گام های برنامه ریزی فرهنگی است که ضمن شناساندن انتظارات و قابلیت های نهاد فرهنگی، راهکارهایی عینی و واقعی فراهم می کند در این راستا اهداف و منویات برنامه ریزی فرهنگی در این کتابخانه ها با مطالعه متون نظرخواهی از خبرگان و... تعیین می شود و نیز نیازها، اولویت ها و امکانات موجود با مراجعه به منابع مستند توزیع پرسش نامه بین کتاب داران و کاربران و مصاحبه با مسئولان و دست اندرکاران ذیربط مشخص و تدوین می شود. این اقدامات ذیلاً به طور ویژه تفکیک شده اند

الف. استخراج و دسته بندی سازه های عینی و لازم برای کارفرهنگی در کتابخانه های مساجد کشور؛

ب. کشف عمق و گستره انتظارات و تلقیات فرهنگی مراجعان بالقوه و بالفعل کتابخانه های مساجد با کمک ابزارهای مختلف پژوهش پیمایشی از جمله پرسش نامه و مصاحبه؛

ج. انجام مصاحبه هایی طراحی شده با متخصصان و متولیان امور فرهنگی و نیز امور کتابخانه های مساجد برای کشف قابلیت های فرهنگی بالقوه و بالفعل این کتابخانه ها؛

د. توزیع پرسش نامه ای مناسب و مستخرج از سازه های کارفرهنگی در بین کتابداران مساجد و نیز نظر خواهی از آنان در ارتباط با برنامه های فرهنگی و نقاط قوت و نقاط ضعف کتابخانه ها از این باب.

گام چهارم: با همگذاری و تحلیل تلفیقی اطلاعات و داده های به دست آمده از سه گام فوق الذکر، برنامه ای مناسب جهت اجرا به دست می آید. به دیگر سخن، ماحصل برنامه ریزی فرهنگی برای کتابخانه های مساجد برنامه ای مدوّن و مشخص برای اجرا است.

گام پنجم: در این گام نهایی برنامه ریزی فرهنگی برنامه ای تفصیلی تهیه شده به کمک متخصصان ارزشیابی می شود تا پس از حصول روایی برای اجرا در اختیار متولیان کتابخانه های مساجد قرارگیرد.

لازم به ذکر است اجرای برنامه حاصل، پایش کم و کیف اجرای برنامه ارزیابی بروندادها و بالاخره بازخورد گیری برای کشف شکاف های موجود در برنامه و به تبع آن، تلاش در جهت رفع آن ها در دوره های اجرای بعدی گام های تکمیلی دیگری هستند که به جهت نگنجیدن در چارچوب هدف این مقاله و مرتبط بودن با فاز اجرای برنامه در اینجا به تفصیل مطرح نشده اند. بدیهی است ارزیابی برنامه های فرهنگی مستخرج از برنامه ریزی منشعب از این روش شناسی در کتابخانه های مساجد، بعد از اجرای عملی این برنامه و گردآوری بروندادهای اجرایی حاصل

ص: 334

میسر است که خود نیازمند اجرا، پایش، بازخوردگیری و متعاقب آن، بررسی های دیگر است.

نمودار 1 الگوی کلی برنامه ریزی فرهنگی و اجرای برنامه های فرهنگی برای کتابخانه های مساجد است که گام های برنامه ریزی فرهنگی برای این کتابخانه ها را شماتیک همراه با رابطهٔ ناگسستنی آن با روند اجرا و پایش و ارزیابی برنامه نشان می دهد این الگو حالتی فرایندی داشته و در تمامی مراحل، به کمک عنصر «بازخورد» قابلیت ترمیم و اصلاح پذیری دارد. بازخورد ما حصل شناسایی نقاط مثبت و منفی برنامه است و با اصلاح فرآیند برنامه ریزی، برنامه ای بهتر برای دوره های بعدی برنامه ریزی و اجرا فراهم می کند.

تصویر

نمودار 1. تصویری از روند برنامه ریزی فرهنگی و اجرای برنامه فرهنگی حاصل در کتابخانه های مساجد و اصلاح مراحل برنامه ریزی فرهنگی با بازخوردگیری نهایی

ص: 335

مجمع تشخیص مصلحت نظام، پژوهشکده تحقیقات استراتژیک، 1387.

21. غفاری، سعید، بررسی وضعیت کتابخانه های مساجد شهر تهران، فصلنامه کتاب، 1380.

22. گیلوری، عباس و هاشمی، ابوالفضل، پیش نویس استاندارد کتابخانه های مساجد، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی هنری مساجد کشور اداره کل کتابخانه ها، 1379.

23. محمدی، علی، سازمان و مدیریت، تهران، هادیان، 1385.

24. مکی سباعی، محمد مروری بر کتابخانه های مساجد ترجمه محمد عباسپور و محمد جواد مهدوی، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی، 1373.

25. هاشمی، ابوالفضل، کتابخانه های مساجد تاریخ ساختار و نقش آن ها در جامعه. تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی - هنری مساجد کشور اداره کل کتابخانه ها، 1380.

26. هاشمی، ابوالفضل، گیلوری،عباس، کتابخانه های مساجد ایران از آغاز تاکنون، به ضمیمه آیین نامه ها و دستورالعمل ها تهران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی هنری مساجد کشور اداره کل کتابخانه ها، 1383.

27. هاشمی، ابوالفضل و گیلوری، عباس نظامنامه جامع کتابخانه های مساجد کشور، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی - هنری مساجد کشور اداره کل کتابخانه ها 1390.

28. Laugu, N. (Y..V. The roles of mosque libraries through history. Al-Jamiah, 118-91, 1) 45.

29. Robertson, D. A. (2005.Culturalprogramming for libraries: linking libraries, communities, and culture. American Library Association

ص: 338

در این مطالعه 30 نفر شرکت داشتند که پس از پر کردن پرسش نامه نتایج مختلفی در زمینه سلامت عمومی، عزّت نفس و پرخاشگری در پیش آزمون و پس آزمون و پیگیری اول و دوم بدست آمد به گونه ایی که در سه حوزه سلامت عمومی (افسردگی، اضطراب، مشکلات اجتماعی) کاهش معناداری در آن ها بوجود آمد 05 ) اما در حوزه مشکلات جسمانی معنادار نبود. در حوزه عزّت نفس افزایش نمرات پس آزمون و دو پیگیری نسبت به پیش آزمون رابطه معناداری وجود داشت. (05/> p) همچنین در سه حوزه پرخاشگری (عصبیت، تهاجم، کینه توزی) نیز کاهش نمرات پس آزمون و دو پیگیری نسبت به پیش آزمون رابطه معناداری وجود داشت. (05/> p) با بررسی داده های بدست آمده از چهار آزمون و تجزیه و تحلیل آن ها مشخص شد که سطح سلامت عمومی، عزّت نفس، پرخاشگری پس آزمون نوجوانان نسبت به پیش آزمون بیشتر است.

کلمات کلیدی:

تفسیر قرآن، شخصیت و سیره حضرت زهرا علیها السلام، عزّت نفس، سلامت عمومی، پرخاشگری.

ص: 340

و بدون قرآن آدمی چون جمادی است متحرک که نه روح دارد و نه آرامش واقعی. (محمود جویباری) حفظ و تدبر در قرآن و حضور در مجالس قرآنی سبب آرامش روحی می شود چراکه یاد خدا تأثیر بسزایی در روان آدمی دارد و دل در پرتو آن آرام می گیرد خداوند متعال می می فرماید: ﴿آ ألا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾ (بحارالانوار، ج 92) «آگاه باش که دل ها با یاد خدا آرام می گیرد.»

یکی از مهمترین روش ها در تربیت، روش الگویی است؛ زیرا تأثیر شخصیت الگو در شکل گیری رفتار و منش تربیت شونده به مراتب بیشتر از موارد دیگر است. اسلام نیز به این روش اهمیت زیادی داده است و قرآن کریم بخشی از آیات مبارک خود را به معرفی مردان و زنان موحد و ثابت قدمی اختصاص داده است که در شرایط گوناگون صلاحیت و شخصیت خود را بروز داده و حق محوری خویش را به اثبات رسانده اند. از زنان پاک دامن و عفیفی چون مریم علیها السلام آسیه علیها السلام همسر فرعون و دختران شعیب که الگوی زنان در شرایط مختلف می باشند تجلیل وستایش کرده است. یکی از عالی ترین الگوهای قابل پیروی برای انسان ها به ویژه زنان، حضرت صدیقه طاهره فاطمه زهرا علیها السلام است. درباره زندگانی حضرت زهرا کتاب ها و مقالات بسیاری به رشته تحریر درآمده اما بررسی کاربردی و ارائه الگوهای رفتاری آن حضرت کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در این پژوهش به اثر شگرف تأثیرگذاری آیات قرآن و شخصیت این بزگوار در نوجوانان را بررسی و اندازه گیری خواهیم کرد.

انسان که والاترین آفریده خداوند است جایگاه ویژه ای داشته و از موقعیت ممتازی در عرصه هستی برخوردار است. از این رو چون از زوایای مختلفی به ابعاد شخصیتی او نگریسته می شود، دانش های گوناگونی به روشنگری و پاسخگویی می پردازند؛ آنجا که جلوه های ظاهری، رفتار، گفتار و پندار او بررسی می شود «علم فقه» (1) به آن پرداخته با توانمندی خاص خود مطرح می شود و عهده دار این مهم می گردد و آنگاه که درباره خردورزی اندیشمندی و نیروی عقل سخن به میان می آید «علم عقاید» (2) توانمندی خاص خود را مطرح می سازد و چون درباره عشق، عاطفه، و قلب آموزه هایی انسان ساز و حیات بخش می یابیم «علم اخلاق» (3) (اربعین حدیث، امام خمینی 385 - 395) را می بینیم که با سلسله سخنان و موعظه های بنیادین خود را به حکمت، عفت، عدالت و شجاعت فرا می خواند تا انسان کامل شویم و چون گوهری گران بها در آغوش

ص: 342

آفرینش قرار یابیم (علامه طباطبایی سال ندارد).

متوجه می شویم که رمز توسعه و پیشرفت دنیای غرب استفاده از پژوهش و بررسی های مستند و دقیق بوده است. در این دیار روح علمی همان شناختن و دریافتن عمیق روش ها، یعنی شیوه هایی بوده است که بشر برای پیش بردن علم به کار بسته است. این امر یعنی کشف دانش نو، نه تنها از نادانی و سرگردانی های آن ها کاسته، بلکه موجب شده است که در برآورد حوادث دقیق تر و مستدل تر و در انجام امور مجهزتر و در یافتن مواد جدید با کیفیت بهتر موفق تر باشند، اما به رغم همه این پیشرفت ها نقص عمده در کشورهای نوخاسته بی خبری از شیوه های شناختن و دانستن است. (دلاور 1383)

بروز مشکلات مربوط به بهداشت روانی در طبقات روشنفکر و تحصیل کرده یک کشور به خصوص در نوجوانان و جوانان نه تنها باعث روی آوردن این قشر مولّد از جامعه به الکلیسم، اعتیادهای دارویی و خودکشی می گردد بلکه باعث می شود که نیروی متخصص و جوان فاقد کارایی مطلوب و بهینه جهت گرداندن چرخ های اقتصادی کشور باشند. توجه به ارقام گزارش شده مربوط به اختلالات روانی و اجتماعی توسط مراکز مربوطه ما را متوجه دو هدف اصلی بهداشت روانی یعنی پیشگیری از اختلال های روانی اجتماعی و دستیابی به رشد اجتماعی و سازگاری بهینه می کند.

لذا شناخت عوامل مؤثر بر سلامت دانش آموزان امکان پیش بینی و برنامه ریزی جهت کمک به تأمین بهداشت روانی آنان را فراهم می کند. از طرفی این امر به دست اندرکاران آموزش و پرورش کمک می کند تا با بسط و توسعه مراکز آموزش و تفسیر قرآن از شیوع ناراحتی های روانی اجتماعی که گاه حتی گریبان گیر با هوش ترین و خلاق ترین دانش آموزان می شود جلوگیری کند.

از این رو با توجه به مطالبی که از نظر گذشت و با عنایت به اینکه بر هر شخص عاقل و مسلمانی پوشیده نیست که قرآن کریم سراسر مملو از درس های دینی، اجتماعی، روانشناسی، بهداشتی، علمی و... می باشد اگر این پژوهش بتواند اثر بخشی تفسیر قرآن و کلاس های آموزشی پیرامون شخصیت حضرت زهرا در بالا بردن سطح سلامت عمومی بالا بردن عزّت نفس و کاهش پرخاشگری را ثابت کند با نظر به علاقه مندی خانواده ها و آموزش راحت و بالا نبودن هزینه (در مقایسه با هزینه بالا و سرسام آور روان درمانی فرد) در صورت بروز هرگونه مشکل روانی به خاطر پایین بودن سطح سلامت احتمالاً بتوان آن را به صورت یک شیوه آموزشی در مدارس کشور به کاربرد و یا لااقل اثر بخشی آن را به متخصصین مربوطه توصیه کرد.

ص: 344

این تحقیق در پی آن است که با مراجعه به آیاتی از قرآن کریم که شامل داستان هایی در مورد زنان است از نکات تربیتی ای که می تواند از جنبههای مختلف دینی، اجتماعی، اخلاقی و تربیتی برای همه زنان سازنده باشد استفاده نموده و الگویی کامل از زن مورد نظر قرآن کریم را به نمایش گذارد و راه تربیت زنان را با ارائه این الگوها هموار کند.

از طرفی مسجد کانون امن و مناسب برای آموزش نوجوانان می باشد لذا در این تحقیق سعی در انجام آموزش های لازم در مکان مسجد شده ایم.

دختر با رنج سنی 14 تا 17 سال و با میانگین سنی 15 سال می بود.