بسم الله الرحمن الرحیم

قربانیان، رضا

تشنگان و پویندگان راه حق یا در جستجوی حقیقت: شرح حدیث عنوان بصری/ رضا قربانیان -- اصفهان: پیام عترت، 1382.

8، 408 ص: ISBN: 964-5636-30-2

فهرستنویسی بر اساس اطلاعات فييا.

1. احادیث خاص (عنوان بصری). 2. احادیث شیعه - - قرن 14.

الف. عنوان.

BP 145 / 9.4225

297/218

1381

کتابخانه ملی ایران 46013 - 81 م

تلفن انتشارات و مرکز پخش 3367451 - 5542280-0311

نام کتاب: در جستجوی حقیقت

مؤلف: رضا قربانیان

ناشر: پیام عترت

نوبت و زمان چاپ: اول این ناشر /1382

لیتوگرافی: تصویر

چاپ: پردیس

چاپ جلد: شریف

حروفچینی/ صحافی: جهاد/ سپاهان

تعداد: 4000 جلد

شابک: 2-30-5636-964

قیمت: شومیز 2000 تومان گالینگور 2300 تومان

ص: 2

تقدیم به پیشگاه مقدّس بزرگ هادی انسانیّت، مظهر تامّ حقیقت و جلوه کامل عبوديّت، حافظ جميع مكارم ماسلف و زمینه ساز و ترویج کننده همه کمالات اسلامی و انسانی تا قیامت، امام به حق ناطق جعفر بن محمّد الصّادق عليه آلاف التّحية و الثّناء

و نیز اهداء به محضر مبارک امام برحق، خورشید درخشان و منجی عالم بشریّت، حضرت بقیة الله الاعظم حجّة بن الحسن العسكرى ارواح العالمين لتراب مقدمه الفداء

و تقدیم به تمام پیروان حقیقى مكتب حیات بخش اسلام، تشنگان و پویندگان راه حق و تلاش گران در جستجوی حقیقت

ص: 3

بسم الله الرّحمن الرّحيم

بَعْدَ الْحَمْدِ وَ الصَّلوة

کتاب ارزشمند و سازنده «در جستجوی حقیقت» که شرح حدیث شریفو جامع عنوان بصری است و او این روایت روح بخش را از امام به حق ناطق جعفر بن محمّد الصّادق علیه السلام نقل نموده، بررسی و مطالعه شد کتابی است سلیس و آموزنده، روان و پرمحتوا به قلم فاضل ارجمند، عالم جليل صاحب تأليفات قيّمه و مروّج احکام و معارف ائمه علیهم السلام جناب حجة الاسلام آقای حاج شیخ رضا قربانیان دامت افاضاته که پیوسته عمر شریف خود را در احیاء شریعت سیّد المرسلين صلی الله علیه و آله و مکتب نجات بخش طاهرين علیهم السلام صرف نموده و با قلم و بیان از حریم دین و مذهب، خالصانه حمایت کرده اند، ما توفیقات بیشتر ایشان را جهت رسیدن به اهداف عالیه ای که دارند از خداوند مسئلت داریم. ادام الله بقائه و كثّر الله امثاله و التمس منه الدّعاء، و انا العبد الضعيف السيّد حسن الفقيه الامامي

سید حسن فقیه امامی

ص: 4

حقیقت بندگی خدا و پایه های سه گانه عبودیّت...94

1- اعتقاد به مالکیّت خدا و عدم ملکیّت برای خود...98

2- پیروی از تدبیر الهی و اجتناب از خود تدبیری...100

3- اطاعت کامل از اوامر و نواهی پروردگار...105

آثار و ثمرات مهم عبودیّت...113

1- ناچیز بودن و بی اعتباری دنیا...113

مَثَل دنيا...119

چیزهایی که دنیا به آن ها تشبیه شده است...124

تشبیه تکان دهنده امام علی النّقی علیه السلام...129

داستان بشریّت و مشکل اصلی بشر...141

2- ناچیز بودن و ناتوانی شیطان...152

ماهیّت شیطان و ارزیابی عملکرد او...155

دام ها و نقشه های شیطان...158

کیفیّت یا نحوه اغوا و نفوذ شيطان...161

حالات مختلف نفس آدمی...166

مخلَص...169

مخلِص...170

استعاذه...173

مواردی که از شرّ آن ها باید به خدا پناه برد...175

3- سهل و آسان بودن مردم...178

4- دوری از فزون طلبی (تکاثر و تفاخر)...194

ص: 6

مفاخره عرب ادیب با امام حسن علیه السلام

5- پرهیز از جاه طلبی...207

6- اجتناب از تضییع عمر و بطالت و بیهودگی...215

چهار مرحله عمر...216

تسويف...225

آغاز حرکت به سوی مراحل و مدارج کمال...227

گناه و اقسام آن...231

عواقب و آثار منفی گناه...

مراتب و درجات مختلف تقوا...243

بخش دوم:

وصایای نه گانه امام صادق علیه السلام به پویندگان طریق الی الله...251

ریاضت نفس...254

معنای نفس...257

ریاضت نفس و غذا...269

اولویت و اهمیّت تغذیه...271

آداب غذا خوردن...274

داستان کربلایی کاظم ساروقی...289

داستان حاج مؤمن...291

وصیت سليمان علیه السلام...295

حلم...296

اقسام مختلف مردم و روش برخورد با ایشان...308

ص: 7

علم...314

خاتمه:...

محور اصلی یا حاصل کلام امام صادق علیه السلام به عنوان بصری...329

طريق وصول به خدا...331

حبّ و عشق...344

ذکر خدا و طريق وصول به محبّت الهی...350

سفارشات بعضی از علما درباره گفتن ذکر...363

محبّت به اولیاء خدا و برگزیدن استاد اخلاق...368

مكتب قلّابی و دروغین تصوّف...374

آثار همنشینی و مصاحبت در سیر و سلوک...387

مجالست ها و معاشرت های مضرّ...395

تلخيص معاشرت های مضرّ و مفید...402

ص: 8

﴿بِسم اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

وَ صَلَّى اللهُ عَلى أطيب الْمُرْسَلِينَ سَيِّدِنَا وَ طَبِيبنَا الَّذي بُعِثَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ صلی الله علیه و آله

وَ عَلَى الِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ الْأَنْجَبِينَ، لَا سِيَّمَا الإِمَامِ الْمُنْتَظِرِ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ الْمَهْدِي (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

وَ لَعْنَةُ اللهِ عَلى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ مِنَ الآنَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ

بنابراین حدیث مذکور که از جانب شخصیت های مشهور و برجسته و استوانه های علم و معنویت چون علامه مجلسی، شیخ بهایی، شهید اوّل، شیخ احمد فراهانی (اعلی الله مقامهم الشريف) نقل شده از جامعیّت خاصی برخوردار بوده و دستورالعمل بسیار جامعی است در موضوع علم واقعی و حقیقت بندگی خدا و حاوی مطالب جامعی در بیان کیفیت معاشرت و خلوت با خدا و آداب غذا خوردن و نیز کیفیت تحصیل علم و تحمل شداید و مقام عبودیّت و وصول به اعلا درجه عرفان حقیقی است که یکی از بزرگان علم اخلاق (مرحوم آیة الله قاضی) مطالعه و دقّت عمیق در آن را به شاگردان اهل علم خود توصیه و سفارش نموده است مرحوم استاد سید هاشم بنارسی که شش سال شاگرد مرحوم قاضی (اعلی الله درجته) بوده فرموده است: علامه قاضی می فرمود: «حدیث عنوان بصری اساس سیر و سلوک است»

این حدیث از نظر محتوا به دو بخش عمده تقسیم می شود:

بخش اول: در موضوع علم واقعی است و محور اصلی آن، علم نافع و حقیقت بندگی خداوند می باشد که با موضوع علم شروع می شود و با همین مطلب خاتمه می یابد یعنی صدر و

ص: 2

ذیل سخنان حکیمانه امام صادق علیه السلام درباره علم است. (در پایان به حکمت آن اشاره خواهد شد ان شاء الله).

بخش دوم: دیگر وصایای گران مایه جعفر بن محمّد امام صادق علیه السلام می باشد که این قسمت هم در سه موضوع ریاضت نفس، حلم و علم بیان شده است. و لکن محور اصلی حدیث شریف و وصیت امام صادق علیه السلام، طریق سیر و سلوک الی الله می باشد ﴿فَإِنَّهَا وَصِيَّتِى لِمُرِيدِى الطَّرِيقِ اِلى اللهِ تَعَالَى﴾.

به راستی برای اهل علم (بخصوص طلاب جوان) و همۀ کسانی که در مسیر کسب کمالات و علم و فضیلت می باشند، حدیث مذکور بسیار قابل توجّه است مخصوصاً با توجّه به نکات ظریف و خاصی که در لابلای حدیث از جانب امام صادق علیه السلام در برخورد با «عنوان بصری» به چشم می خورد. پس خوشا به حال کسی که از ابتدای طلبگی و آغاز شروع به تحصیل علوم دینی، این نصایح حکیمانه و بیانات عمیق و انسان ساز امام صادق علیه السلام را سرمشق خویش قرار دهد و از سرچشمه مکتب تربیتی آن امام همام سقایت گردد.

آن را ز هول دوزخ و محشر چه باک اگر *** از پیروان صادق آل محمّد صلی الله علیه و آله است

خدمت آن حضرت برسد و حضور مداوم و مراجعه پی در پی و مستمر داشته باشد و از محضر آن بزرگوار کاملاً استفاده و بهره برداری نماید چنان چه می گوید: ﴿أَحْبَبْتُ أَنْ أَخُذَ عَنْهُ﴾؛ «دوست داشتم معارف و علوم را از آن امام علیه السلام کسب کنم». و پس از یک نوبت آمدن به درب خانه حضرت و عدم موفّقیّت کامل برای این منظور می گوید: ﴿فَاغْتَمَمْتُ مِنْ ذَلِكَ﴾ «پس غمناک گشتم از این جهت» و باز می گوید: ﴿لَوْ تَفَرَّسَ فِيَّ خَيْراً لَمَا زَجَرَنِی» «اگر در من خیری می یافت مرا از نزد خود نمی راند» و با خود گفت اگر در من قابلیتی می دید مرا می پذیرفت.

تا بالاخره روزی با دل تنگی به مسجد نبی اکرم صلی الله علیه و آله رفته و برای آن هدف مقدّسی که داشته دست به توسّل بر می دارد و با استمداد از پروردگار مهربان می گوید:

﴿اَسْتَلُكَ يَا اللَّهُ يَا اللَّهُ اَنْ تَعْطِفَ عَلَيَّ قَلْبَ جَعْفَرِ وَ تَرْزُقَنِي مِنْ عِلْمِهِ﴾ «خدایا، پروردگارا! از تو درخواست می کنم که قلب امام صادق علیه السلام را نسبت به من مهربان گردانی و از علم او مرا بهره مند سازی»

پس از آن که از خداوند درخواست می نماید تا مورد مهربانی و توجّه حضرت واقع شود، با هزاران غم و اندوه به خانۀ خویش رفته و ظاهراً زمانی کوتاه در خانه می نشیند و رنج و اندوه فراوان، او را در کُنج خانه محبوس می نماید و در فراق آن امام عزیز می سوزد در حالی که از یک طرف امام رسماً او را رد کرده بود و از سوی دیگر نیز میل درونی اش چنان به هیجان آمده بود که جز امام صادق علیه السلام و محبوب دیگری برای خود نمی یافت. تا آن که همین سوز و گداز، محبّت و توجّه درونی و خواست حقیقی، وی را تحریک و ترغیب نموده و با لبریز گشتن کاسه صبرش، کفش و جامه پوشیده و از منزل خویش بیرون می رود و عاقبت چون تشنه حق و در جستجوی حقیقت بود سعادت شرفیابی به حضور آن حجّت خدا، امام جعفر صادق علیه السلام را پیدا می کند.

دست از طلب ندارم تا کام من برآید *** یا جان رسد به جانان یا جان ز تن برآید

نکته قابل توجّهی که در این جا به نظر می رسد این است که موفّق نشدن «عنوان بصری» در نوبت اوّل برای تشرّف کامل، شاید به خاطر آن بوده که در وجود وی تشنگي دریافت علوم و معارف، زیاد شود و ارزش و اهمیّت علم و دانش برای او معلوم گردد و با ملاقات کوتاه و

ص: 4

مختصر در مرحله اول آمادگی روحی بیشتری فراهم شود و برای آن چه می خواهد فراگیرد اهمیّت و ارزشی بیشتر قایل باشد و با دیدۀ عظمت به آن بنگرد. و علاوه بر این، خودِ طالب علم و کمال، باید از درون خویش با سوز و تلاش مستمرّ و جدیّت کامل، پیوسته در پی دریافت آن برود. و از طرفی دیگر امام علیه السلام گویا می خواستند به او بفهمانند که آمدن و نیامدن تو در ما هیچ تأثیری نخواهد داشت و لذا فرمودند: «همان طور که قبلاً نزد مالک بن انس می رفتی اکنون نیز به سراغ او رفته و از او فراگیر ﴿فَخُذْ عَنْ مَالِكٍ، وَاخْتَلِفْ إِلَيْهِ كَمَا كُنْتَ تَخْتَلِفُ إِلَيْهِ﴾ و همين مطلب می رساند که انسان در کسب علم و معرفتِ بیشتر، هیچ گونه اجباری نداشته و از این جهت مختار بوده و امر به خود وی واگذاشته شده است تا استعدادهای خویش را در فضایی کاملاً آزاد و مناسب به فعلیّت برساند و به هر حال این نوع برخورد امام علیه السلام با عنوان بصری مانند پتکی بود که بر مغز او فرود آمد.

نکته دیگری که از اهمیت خاصّی برخوردار است این می باشد که انسان هنگامی که موفّق به دست یابی به یک نعمت بزرگ معنوی گردید باید شکرگزار و قدر شناس آن نعمت بوده و کمال استفاده صحیح را از آن بنماید. چنان چه عنوان بصری از چنین موفّقیّتی که با توسّل و جدیّت کامل به دست آورده بود بسیار مسرور و شادمان شد و با خود گفت:

﴿لَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ زِيَارَتِهِ وَ التَّسْلِيمِ غَيْرُ هَذَا الدُّعَاءِ لَكَانَ كَثيراً﴾ «اگر از زیارت امام و سلام برایشان برای من هیچ چیزی نباشد جز دعایی که حضرت در حقّ من فرمود همین اندازه بسیار است».

چنان چه در حدیث نیز اشاره شده عنوان بصری در سنّ نود و چهار سالگی به محضر امام صادق علیه السلام شرفیاب شده و از رفتن نزد مالک منصرف گردیده و اجمالاً این مقدار تحوّل در وی ایجاد گردیده که سرچشمه حیات معنوی و علم واقعی و سقایت کامل را، در خاندان عصمت و طهارت و امام صادق علیه السلام یافته است نه مالک و امثال او، امّا در این که آیا عنوان بصری بعد از این مجالست، به طور کامل مستبصر و بینا شده یا نه، از حدیث مذکور استفاده نمی شود و ساکت است که در پایان نیز حضرت به او فرمود: ﴿قُمْ عَنِّي يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَقَدْ نَصَحْتُ لَكَ وَ لَا تُفْسِدْ عَلَيَّ وِرْدى فَإِنِّي أَمْرُءٌ ضَنينٌ بِنَفْسِي. وَالسَّلامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى﴾.

ص: 5

من آن چه شرط بلاغ است با تو می گویم *** تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال

ضمناً نگارنده هر چه تلاش کرد، به کتاب خاصی پیرامون بحث حدیث مذکور و نیز شرح حال کاملی از زندگی عنوان بصری دست نیافت مگر همان اندازه که در متن حدیث ذکر شده و در ضمن بعضی از کتب به آن اشاره گردیده است.

نکته قابل توجهی که قبل از وارد شدن در اصل حدیث یا موضوع اصلی آن و سخنان گهربار امام صادق علیه السلام به چشم می خورد. نحوه ایجاد ارتباط عنوان بصری و آشنایی او با امام ششم به منظور تلمّذ و بهره برداری علمی و معنوی و نیز کیفیت ورود و خروج او در همین ارتباط است.

چنان چه عنوان خود اظهار نموده، این ملاقات زمانی بوده که آن حضرت وارد مدینه شده ﴿فَلَمَّا قَدِمَ جَعْفَرَ الصَّادِقُ علیه السلام الْمَدِينَةَ...﴾ و ظاهراً بعد از بازگشت از عراق بوده که آن حضرت تحت تعقیب، شکنجه و فشارهای نظام طاغوتی عبّاسیان بوده و دوران خانه نشینی را سپری می کرده است (مؤید این مطلب جمله ای است که حضرت به عنوان فرمود: ﴿انّی رَجُلٌ مَطلُوبٌ﴾ که احتمال می رود به این معنا باشد که من کسی هستم که مأمورین حکومت دنبال من می باشند و مراقب رفت و آمدها به منزل من هستند، پس تو همان گونه که تا حال نزد مالک مراوده داشتی، اکنون نیز نزد او برو.

به هر حال در این ملاقات، حضرت در همان آغاز به او می فرماید: هم چون قبل به سوی مالک رفته و از وی اخذ نما و مرا از ذکر و وِرْدَم باز مدار ﴿فَلا تَشْغَلْنِي عَنْ وِرْدِي وَ خُذْ عَنْ مالِکٍ﴾(1) ضمناً در آخر حدیث نیز به همین موضوع دو مرتبه اشاره می فرماید ﴿قُمْ عَنِّی... وَ لا تُفْسِدْ عَلَيَّ وِرْدی﴾(2) بالاخره در مرتبه دوم و پس از توسل کنار روضه (3) پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به آرزوی خود نایل گردید و بعد از نماز عصری به درب خانه امام صادق علیه السلام رفته در حالی که

ص: 6

امام نیز در مصلّای خود به نماز مشغول بود ﴿هُوَ قَائِمٌ فى مُصَلاهُ﴾، مقابل درب خانه ایستاد تا این که مورد لطف و عنایت واقع شد و با عرض سلام و اظهار ادب به پیشگاه مقدس آن حجّت خدا، مشمول دعا و دلجویی و تفقّد قرار گرفت و پیش از آن که مورد خطاب قرار گیرد و از آن دریای پهناور علم و معرفت ولایت بهره مند گردد با این تفقّد و احوال پرسی کریمانه کام جان او شیرین گشت. که به او فرمود: ﴿اجْلِسْ غَفَرَ اللهُ لَکَ﴾ در این جا حضرت دو مرتبه او را مورد تفقّد و لطف زیاد قرار داد و با دعا در حق وی از کنیه اش نیز تجلیل خاص به عمل آورد ﴿ثَبَّتَ اللهُ كُنْيَتَكَ وَ وَفَقَكَ يا اَبا عَبْدِالله﴾ (1) از سوی دیگر نیز عنوان بصری در چند نوبت در مورد امام صادق علیه السلام نام مبارک جعفر (2) را به کار برد و در هنگام درخواست موعظه و نصیحت از کنیه شریف و مقدّس آن حضرت استفاده نمود ﴿قُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ اَوْصِنى﴾ (3)

نکته دیگری که قابل توجه است بررسی شرایط عمومی دوران امامت امام ششم می باشد که دوران گسترش علوم و فرهنگ مقدّس اسلام و تشیّع بوده که شرایط مناسب و مستعّد نشر فرهنگ اسلام در تمام بلاد جهان در آن دوران از سویی و فعّالیت های گسترده و عمیق دانشگاه و مكتب تربیتی حضرت صادق علیه السلام نیز از سوی دیگر چنان بود که پیروان مکتب تشیّع و شیعیان به پیروان مذهب جعفری، شهرت یافتند و امروز نیز جهان تشیّع و شیعیان عالم؛ یعنی پیروان جعفر

ص: 7

ابن محمّد الصّادق علیه السلام المشتهر و مفتخر به مذهب جعفری می باشند. (1)

فلسفه این اشتهار نیز آن بود که در آن دوران، مذاهب گوناگون مانند مذهب حنبلی، مالکی، شافعی، حنفی و مکاتب و جناح های فراوان دیگری وجود داشت که به طور معمول و طبیعی هر دسته و گروهی به یک مذهب و مکتبی مشهور بود و طرفداران آن مذهب را به نام رئیس همان مذهب یا مکتب می شناختند که در این میان، طرفداران مکتب شیعه و امام صادق علیه السلام به جعفری شهرت یافتند و با این نام و عنوان شناخته می شدند یعنی خود زمان و شرایط زمانی به طور طبیعی این نسبت را به وجود آورد در صورتی که این موضوع (تعدّد مذاهب به این کثرت) در زمان سایر ائمه علیهم السلام حتّی زمان امام باقر علیه السلام نیز وجود نداشت. (2)

بنابراین امام صادق علیه السلام حافظ جميع مكارم ما سلف و انبیا و ائمه علیهم السلام از سویی و پایه گذار و زمینه ساز تمام کمالات تا زمان ظهور حضرت مهدی علیه السلام از سوی دیگر بود به این معنا که آن چه پیشینیان از پیامبران تا پیامبر اسلام و از امامان تا امام باقر علیهم السلام داشتند آن حضرت حفظ نمود و آن چه در سیر تکاملی بشر تا قیامت لازم بود را تضمین کرد و غباری را که بنی امیه بر روی فرهنگ اصیل اسلام و فقه شیعه کشانده بود، زدود و از بین برد لذا به همین دلیل مذهب شیعه را مذهب جعفری می گویند.

در این جا به منظور روشن تر شدن و توضیح بیشتر مطلب مذکور به پنج نوع از فعّالیت ها و برنامه های حیاتی و چشمگیر امام صادق علیه السلام اشاره می شود تا به طور کامل معلوم شود چگونه آن حضرت حافظ جمیع مکارم گذشته مکارم و زمینه ساز تمام پیشرفت ها و کمالات بعد از عصر خود بود و چرا طرفداران آن امام بزرگوار به مذهب جعفری معروف و مشهور می باشند البته این پنج موضوع در مورد سایر امامان علیهم السلام نیز وجود دارد امّا براساس شرایط زمانی آن دوران برای آن

ص: 8

حضرت زمینه بیشتری فراهم بوده و اقتضای بیشتری داشته است.

صورتش به زمین برسد، پس از آن فرمود: جانم، مادرم، پدرم و تمامی اهل زمین فدای رسول خدا صلی الله علیه و آله باد، آن گاه فرمود: دشنام مده این پسر را و مزن او را و بد مکن با او و بدان که نیست خانه ای که در آن اسم محمّد باشد مگر آن که آن خانه در هر روزی پاکیزه و تقدیس کرده شود. (1)

ضمناً هرگاه امام صادق علیه السلام می خواست نام پیامبر صلی الله علیه و آله را ببرد و بگوید: قال رسول الله صلی الله علیه و آله، رنگش تغییر می کرد و گاهی به حدّی زرد یا سبز می شد که کسی او را نمی شناخت. (2)

* اسماعیل بن زیاد سکونی آمد خدمت امام صادق علیه السلام و گفت: بچه دار شده ام، آن حضرت فرمود: ﴿ما سَمَّيْتَها﴾ «نام او را چه گذاردی؟» ﴿قُلْتُ فَاطِمَةَ﴾ گفتم فاطمه، در این هنگام آن بزرگوار ایستاد و با احترام خاص توأم با غم و اندوه فرمود: ﴿آه آه آه، ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى جِبْهَتِهِ إِلَى أَنْ قَالَ، ثُمَّ قَالَ أَمَا إِذَا سَمَّيْتَهَا فَاطِمَةَ فَلا تَسُبُّها وَ لا تَلْعَنْهَا وَ لا تَضْرِبُها﴾ (3) «حال که نام او را فاطمه نهادی پس او را ناسزا مگو و او را نفرین نکن و او را کتک مزن»

* مفضّل گفت: گاهی امام صادق علیه السلام چنان می گریست که محاسن شریفش از سیلاب اشک تر می شد آن گاه با شنیدن این آیه ﴿وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ﴾ (4) می فرمود به خدا قسم این موؤده و به خاک سپرده شده محسن بچه فاطمه علیها السلام است. (5)

* ابی هارون مکفوف می گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای اباهارون! ما همان گونه که به کودکانمان دستور می دهیم نماز بخوانند به آنان دستور می دهیم تسبیح حضرت زهرا علیها السلام را بگویند، تو نیز همیشه این تسبیح را بگو، زیرا همانا هر بنده ای که این تسبیح را گفته بدبخت نشده است ﴿فَإِنَّهُ لَمْ يَلْزَمْهُ عَبْدٌ فَيَشْقى.﴾

ص: 10

و نیز فرمود: تسبیح فاطمه زهرا علیها السلام بعد از هر نماز را، بیش از هزار رکعت نماز در روز دوست دارم و فرمود: ﴿سَبِّحْ تَسْبِيحَ فَاطِمَةَ علیها السلام وَ هُوَ «اللَّهُ اَكْبَرُ» أَرْبَعاً وَ ثَلَاثِينَ مَرَّةً وَ «سُبْحَانَ اللهِ» ثَلاثاً وَ ثَلاثِينَ مَرَّةً وَ «الْحَمْدُ لِلَّهِ» ثَلاثاً وَ ثَلاثِينَ مَرَّةً فَوَلِلَّهِ لَوْ كَانَ شَيْ أَفْضَلَ مِنْهُ لَعَلَّمَهُ رَسُولُ الله صلى الله عليه و آله و سلم إِيَّاهَا علیها السلام﴾.

(تسبیحات فاطمه زهرا علیها السلام سی و چهار مرتبه «الله اکبر» سی وسه مرتبه «سبحان الله» و سی و سه مرتبه «الحمد لله» است پس سوگند به خدا که اگر چیزی بالاتر از آن بود پیامبر صلی الله علیه و آله آن را به فاطمه علیها السلام می آموخت).

و نیز فرمود: کسی که هنگام خواب تسبیح فاطمه علیها السلام را بخواند، او از افراد کثیر الذكر محسوب خواهد شد.

﴿مَنْ بَاتَ عَلَى تَسْبِيحِ فَاطِمَةَ علیها السلام كَانَ مِنَ الذَّاكِرِينَ اللهَ كَثيراً وَ الذَّاكِرَاتِ﴾ و پدر بزرگوار و ارجمند آن حضرت نیز فرمود: کسی که تسبیح حضرت زهرا علیها السلام را بگوید و سپس استغفار کند آمرزیده می شود و این تسبیح با زبان صد تاست و در ترازوی اعمال الهی هزار تا، این تسبیح شیطان را طرد و خداوند را راضی می نماید. ﴿مَنْ سَبَّحَ تَسْبِيحَ الزَّهْرَاء علیهَاالسلام ثُمَّ اسْتَغْفَرَ غُفِرَ لَهُ وَ هِيَ مِأَةٌ بِاللَّسَانِ وَ اَلفٌ فِي الْمِيزَانِ وَ تَطْرُدُ الشَّيْطَانَ وَ تَرْضَى الرَّحْمَنَ﴾.(1)

به هر حال امام صادق علیه السلام به احیای نام پیامبر صلی الله علیه و آله و یادآوری مظلومیت های پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل البيت علیهم السلام بخصوص شهادت مظلومانه مادر بزرگوارش فاطمه زهرا علیها السلام عنایت فراوان داشت که در حدیثی نیز فرمود: بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله دو ثقل پیامبر صلی الله علیه و آله یعنی قرآن و عترت باقی ماند و اول کسی که مظلومانه به پیامبر صلی الله علیه و آله ملحق شد دختر مظلومه اش فاطمه زهرا علیها السلام بود ﴿و لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و اله و سلم مَا تَرَكَ إِلَّا التَّقْلَيْنِ، كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتَهُ أَهْلَ بَيْتِهِ وَ كَانَ قَدْ أَسَرَّ إِلَى فَاطِمَةَ (صَلَوَاتُ الله عَلَيْهَا) أَنَّها لا حِقَةٌ بِهِ وَ أَنَّهَا أَوَّلَ اَهْلِ بَيْتِهِ لُحُوقاً...﴾ نماز مخصوص حضرت زهرا علیها السلام نیز از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: هرگاه حاجتی داشتید این دو رکعت نماز را

ص: 11

بخوانید. (1)

زیارت عاشورا که یک حدیث قدسی است و از جانب جبرئیل علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه و آله و با وساطت امامان علیهم السلام به امام صادق علیه السلام رسید، آن حضرت به صفوان فرمود: این زیارت و دعا را بخوان و از آن مواظبت کن به درستی که من چند چیز را برای کسی که آن را بخواند تضمین می کنم یکی آن که زیارتش قبول شود و دوم سعی و کوشش او مشکور باشد سوم آن که حاجات او هر چه باشد از طرف خداوند بزرگ برآورده شود و ناامید از درگاه خدا برنگردد، ای صفوان! این زیارت را با همین مضمون از پدرم یافتم و پدرم از پدرش علی بن الحسين علیه السلام و او از امام حسین علیه السلام و او از برادرش امام حسن علیه السلام و او از پدرش امیرالمؤمنین علیه السلام و او از رسول خدا صلی الله علیه و آله و او از جبرئیل و جبرئیل از خدای متعال، هر کدام این زیارت را به این ضمان تضمین کرده و از خداوند متعال نقل فرموده اند و خداوند عزوجل قسم خورده به ذات اقدس خود که هر کس زیارت حسین علیه السلام را به این زیارت از نزدیک یا دور بخواند و دعا کند، دعا و زیارت او را قبول می کنم و خواسته اش هر چه باشد برآورده سازم و عطا کنم پس از درگاه من با ناامیدی و زیان باز نگردد و او را به برآوردن حاجتش و رسیدن به بهشت و آزادی از دوزخ خرسند می کنم و شفاعت او را در حق هر کس که شفاعت کند بپذیرم. (1)

زیارت های مخصوص امام حسین علیه السلام در بهترین شرایط زمانی که نفحات الهی بیشتر در آن ایّام و لیالی می وزد با مضامین خاص و مختلف نیز نقل شده است و خلاصه آن که بهترین اوقات به امام حسین علیه السلام اختصاص یافته و هر کجا بیشتر پای عبادت خدا و دعا و مناجات در کار است پای امام حسین علیه السلام و زیارت مخصوصی از آن حجّت بالغه حق نیز در کار می باشد و ارتباط زیارتی در تمام دوران سال برقرار است مانند سه ماه مهمّ سال (اَشْهُرِ ثَلاثَه) رجب (اول و نیمه ماه) شعبان (سوم و نیمه ماه) رمضان (شب اول و نیمه و آخر و بخصوص شب های قدر) روز عید فطر و قربان و عرفه و نیز اوقاتی که به نوعی با آن حضرت ارتباط دارد مانند روز مباهله، روز نزول سوره هَلْ آتی، و نیز شب های جمعه که خداوند در هر شب جمعه نظر مکرمتی بر آن حضرت می فرماید و جمیع پیامبران و اوصیای ایشان را به زیارت او می فرستد، ابن قُولِوَیه از

ص: 13

حضرت صادق علیه السلام روایت کرده: هر که زیارت کند قبر امام حسین علیه السلام را در هر جمعه آمرزیده شود البته و از دنیا بیرون نرود با حال حسرت، و از حضرت صادق علیه السلام پرسیدند که آیا زیارت امام حسین علیه السلام را وقتی هست که بهتر از وقت دیگر باشد؟ فرمود: زیارت کنید آن حضرت را هر وقت و هر زمان زیرا که زیارت آن حضرت خیر مقرّری است هر که آن را بیشتر به عمل آورد خیر بیشتر خواهد یافت و هر که کمتر زیارت کند کمتر خواهد یافت و سعی کنید زیارت آن حضرت را در اوقات شریفه ای بخوانید که اعمال صالحه در آن ها ثوابش مضاعف است و در آن اوقات شریف ملائکه از آسمان نازل می شوند از برای زیارت آن حضرت و نیز فرمود: هرگاه راه یکی از شما دور و از خانه اش تا به قبور ما مسافت بسیار باشد از همان منزل خود ما را زیارت کند چنان چه سدیر صیرفی نیز نقل می کند که امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای سدیر! آیا هر روز قبر امام حسین علیه السلام را زیارت می کنی؟ ﴿تَزُورُ قَبْرَ الْحُسَيْنِ علیه السلام فِي كُلِّ يَوْمٍ؟﴾ عرض کردم که: فدای تو گردم نه. فرمود: شما چه جفا کارید، آیا در هر جمعه زیارت می کنید او را؟ گفتم: نه. فرمود: در هر ماهی زیارتمی کنید؟ گفتم: نه. فرمود: در هر سال او را زیارت می کنید؟ گفتم: گاهی از سال ها شده که زیارت کرده ام. فرمود: ای سدیر! چه جفاکارید شما به امام حسین علیه السلام آیا ندانستید که حق تعالی را دو هزار هزار فرشته است ژولیده مو، گرد آلود که می گریند بر آن حضرت و زیارت می کنند و سست نمی شوند و چه می شود برای تو سدیر که زیارت کنی قبر حسین علیه السلام را در هر جمعه پنج مرتبه و در هر روزی یک مرتبه؟ گفتم: فدایت شوم بین ما و بین او فرسخ های بسیار است. فرمود: می روی به بام خانه ات (بالای بام رفته) پس نظر کن به جانب راست و چپ پس سر خود را به سوی آسمان بلند کن و به قصد قبر آن حضرت به طرف قبر مطهر اشاره کن و بگو:

﴿السَّلامُ عَلَيْكَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، اَلسَّلامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ﴾ نوشته می شود برای تو زيارتى ﴿تُكْتَبُ لَكَ زَوْرَةٌ﴾ و آن زیارت حج و عمره است.(1) البته پیرامون فضیلت و ثواب

ص: 14

خواندن زیارت عاشورا و زیارت امام حسین علیه السلام به انواع مختلف و مضامین گوناگون (1) به طور مختصر و مفصّل و نیز عزیمت به کربلا و زیارت قبر اباعبدالله الحسین علیه السلام، تنها از قول امام صادق علیه السلام روایات بسیاری از منابع معتبر نقل شده است که خلاصه برخی از آن روایات عبارت است از:

زیارت امام حسین علیه السلام، ثواب یک حج و عمره و بخشش تمام گناهان، دو حج و عمره و دو ماه اعتکاف در مسجدالحرام و دو ماه روزه، بیست حج، بیست و پنج حج، بیست و یک حج، هشتاد حج، را دارد چنان چه به حذیفه فرمود: اگر بیست و یک بار به حج بروی مانند کسی خواهی بود که یک مرتبه به زیارت امام حسین علیه السلام رفته باشد. به معاوية بن وهب نيز فرمود: زائر امام حسين علیه السلام فردای قیامت با رسول خدا صلی الله علیه و آله دست می دهد ﴿اما تُحِبُّ أَنْ تَكُونَ غَدَاً فِيمَنْ يُضافحُ رَسُولَ الله صلی الله علیه و آله﴾ و نيز ثواب حج همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله را دارد (بدیهی است که حج پیامبر صلی الله علیه و آله از جهت ثواب و ارزش با حج دیگران بسیار فرق دارد و اگر تمام دنیا جمع شوند ثواب و ارزش یک لبّیک رسول خدا صلی الله علیه و آله را نمی توانند ارزیابی کنند چنان چه یک ضربت علی بن ابی طالب علیه السلام نیز از عبادت ثقلین مهم تر و بالاتر است بر همین اساس فرمودند: اگر کسی ارزش ثواب زیارت امام حسین علیه السلام و اهمیّت آن را می دانست از شدّت شوق از دنیا می رفت

ص: 15

﴿لَمَاتُوا شَوْقاً) و نیز امام صادق علیه السلام فرمود: هفتاد هزار یا چهار هزار فرشته ژولیده موی و غبار آلوده گمارده شده اند که تا قیامت بر امام حسین علیه السلام گریه می کنند و هر روز بر او صلوات می فرستند و برای کسانی که به زیارت او می روند دعا می کنند و از بین آنان فرشته ای (که رئیس آن هاست) به نام منصور می باشد و زائری زیارت نمی کند امام حسین علیه السلام را مگر آن که فرشتگان از او استقبال می کنند و او را مشایعت می نمایند و اگر مریض شد به عیادتش می روند و هنگام مرگ به تشییع او می روند و پس از مرگ برای وی استغفار خواهند کرد.

فرشته ای نیست در تمام عالم مگر این که از خداوند اجازه می خواهد تا به زیارت قبر امام حسین علیه السلام برود و پیوسته گروهی از آن ها برای زیارت در حال رفت و آمد بوده، عدّه ای از آسمان به پایین می آیند و عدّه ای بالا می روند که هیچ کدام از مخلوقات خداوند بیشتر از فرشتگان نیستند و همانا در هر شب هفتاد هزار فرشته از آسمان به پایین می آیند و قبل از طلوع آفتاب به آسمان بر می گردند آن گاه بعد از طلوع آفتاب نیز هفتاد هزار فرشته دیگر پایین آمده و تا قبل از غروب به آسمان برمی گردند.

هم چنین هر شب جمعه تمام پیامبران و اولیای خدا به زیارت قبر سیدالشهدا می آیند، بدیهی است وقتی خدا خود زائر امام حسین علیه السلام باشد (که نقل شده هر شب جمعه خداوند بر قبر امام حسین علیه السلام تجلّی می کند همان گونه که بر کوه طور تجلّی نمود) در این صورت پیامبران احساس نیاز می کنند و به زیارت آن حضرت شرفیاب می شوند.

بنابراین امام صادق علیه السلام هنگامی که افکار عمومی را جلب نمود و زمینه برای ترویج و تبلیغ فراهم گردید به دو موضوع مهمّ مذکور اشاره فرمود تا مردم دنیا بدانند و معلوم باشد که سعادت بشر تنها بر محور ولایت و امامت تضمین شده و استوار خواهد بود و اسلام از روز نخست نیز در این زمینه قربانی زیاد داده و در مسیر اصلاح جامعه و هدایت و سعادت مردم خون های ارزشمندی مظلومانه به زمین ریخته شده و ظلم های فراوان نسبت به رهبران الهی اعمال گردیده است.(1)

ص: 16

پس نباید یاد و خاطره تلخ آن مظلومیت ها فراموش شود و مردم جهان از آن غافل بمانند لذا تفهيم مظلومیت فاطمه زهرا علیها السلام که امّ الائمّه و امّ ابیهاست و پیام مظلومیت تمام پیامبران و امامان علیهم السلام در او خلاصه شده از اهمیّت بسیار فراوانی برخوردار می باشد و به دنبال آن مظلومیت امیرالمؤمنین علیه السلام و امام حسن مجتبی علیه السلام و بالاخره مظلومیت سرور آزادگان عالم امام حسین علیه السلام می باشد که امام صادق علیه السلام با طرح این موضوع حیاتی و یادآوری و تفهیم مظلومیّت ایشان به مردم دنیا در حقیقت خط انحرافی و انحطاطی بنی امیه و تمام زمامداران طاغوتی و دنیا پرست را افشا و اعلام کرد تا بدین وسیله مردم از نظام های طاغوتی و رهبران کفر و نفاق دوری نمایند و برائت جویند و به عبادت صحیح و کامل خدا بپردازند و از این رهگذر به کمال مطلوب نایل گردند زیرا با وجود عناصری پلید مانند معاویه و یزید (1) و حکومت آن ها بر سرنوشت مردم، راهی به سوی سعادت بشر پیدا نخواهد شد و دعوت امام حسین علیه السلام نیز در میدان کربلا برای یاری خود، در حقیقت دعوت به دل کندن از دنیا و رفع موانع تكامل و خارج شدن از مدار انّانیت و دخول در مدار توحید و عبودیت خداست که این دعوت هم چنان به گوش مردم دنیا می رسد و هر که را بدان لبیّک گوید، حیات می بخشد و حقیقت وجودی او را آشکار می کند. اکنون با این اوصاف می توان به این نتیجه رسید که فلسفه اشک و گریه و عزاداری برای امام حسین علیه السلام و یادآوری مظلومیت های حضرت زهرا علیها السلام که امام صادق علیه السلام نسبت به آن تأکید داشت چه اندازه مهم می باشد در حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: هر کسی بعد از امام حسین علیه السلام عبادت خدا بکند و نسبت به خداوند معرفت داشته باشد به برکت وجود مقدس امام حسین علیه السلام خواهد بود ﴿لَو لأهُ مَا عُبِدَ اللهُ وَ لَوْلاهُ مَا عُرِفَ الله﴾(2)

بنابراین امام ششم شیعیان جهان که حافظ جمیع مکارم ماسلف و حجت خدا بر روی زمین بود و در مسیر هدایت و بیداری مردم به پاسداری از حریم ولایت و امامت در اسلام پرداخت، با تجلیل از نام و یاد پیامبر صلی الله علیه و آله له و سایر معصومین علیهم السلام و یادآوری مظلومیت ایشان و

ص: 17

تأکید بر مداومت زیارت عاشورا و تسبیحات حضرت زهرا علیها السلام و امثال آن در حقیقت مردم مسلمان را به عامل اصلی و حیاتی؛ یعنی ولایت که قلب و روح جامعه می باشد دعوت فرمود تا مردم پیوسته به آن توجه نمایند و در حرکت به سوی خدا، عوامل نجات بخش را از عناصر گمراه کننده تشخیص داده و بشناسند و از این رهگذر به قرب الهی نایل گردند. پیرامون این موضوع که ولایت از هر چیز مهم تر است از آن حضرت نقل شده که فرمود: ﴿وِلايَتي لِعَليِّ بْنِ ابيطالِبٍ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ وِلادَتِى مِنْهُ لِأَنَّ وِلايَتِي فَرْضٌ وَ الْوِلَادَةُ فَضْل﴾ و نیز روایتی در کتاب عوالم نقل شده که حضرت فرمود: ﴿وِلايَتي لِأبَائِي أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ نَسَبِي وَ وِلَايَتِي لَهُمْ تَنْفَعُنِي مِنْ غَيْرِ نَسَبِي وَ نَسَبِى لا يَنْفَعُنِي بِغَيْرِ وِلايَةٍ﴾ (1)

نکته بسیار مهمّی که در ارتباط با دو موضوع مذکور قابل توجه است این می باشد که جنگ بین دو قدرت شیطانی اُموی و عبّاسی که یکی از دیگری شقی تر و بدتر بودند، بسیاری از حقایق و مسایل مهمّی را که در صدر اسلام و بعد از آن به وجود آمده بود من جمله خانه نشینی علی بن ابی طالب علیه السلام و نهضت عاشورا را، تحت الشعاع قرار داده و این مسایل در حال فراموشی بود، از سوی دیگر نیز تمام حكّام ظالم و ستمگر بنی امیه و بنی عبّاس و مذاهب انحرافی مختلف آن عصر و جناح های گوناگون به ظاهر مسلمان، خود را به پیامبر صلی الله علیه و آله به نسبت می دادند و هر گروهی از گروه های فراوان آن دوران، تحت این عنوان راه و روش انحرافی خود را تفسیر و توجیه می کردند، لذا با توجه به این دو جهت امام صادق علیه السلام به منظور هدایت جامعه اسلامی و عدم انحراف توده مردم به دست مدّعیان دروغین طرفدار پیامبر خدا، به این دو موضوع مهم که سند جنایت و خیانت منافقین و مدّعیان کاذب طرفداری از اسلام بود بیشتر تأکید داشت تا بدین وسیله مردم خود بفهمند و بیدار باشند که تمام این مکاتب و مذاهب جز مذهب شیعه و پیروان واقعی اهل البيت علیهم السلام الباطل و منحرف می باشند و سرانجام اهل دوزخ خواهند بود.(2)

ص: 18

آماده قیام) در مسجد کوفه است، در آن وقت شیطان در حالی که با زانوهای خود راه می رود به آن جا می آید و می گوید: ای وای از خطر امروز قائم علیه السلام پیشانی او را گرفته و گردنش را می زند، آن موقع روز وقت معلوم است که مدت او به آخر می رسد. (1)

گاهی در مجلس حضرت صادق علیه السلام اسم مبارک آن حضرت برده می شد، پس امام صادق علیه السلام به جهت تعظیم و احترام بر می خاست. و از سدیر صیرفی روایت شده که گفت: من و مفضّل بن عمر و ابوبصیر و ابان بن تغلب خدمت مولای خود امام جعفر صادق علیه السلام رسیدیم و آن حضرت را دیدیم که بر روی خاک نشسته بود و از شدت اندوه واله بود و مانند زنی که فرزند عزیزش مرده باشد گریه می کرد و مانند جگر سوخته، آثار حزن و محنت در روی حق جویش ظاهر و هویدا بود و اشک از دیده های حق بینش جاری بود و می گفت: سیّدی (ای سیّد من!) غیبت تو خواب مرا برده و استراحت مرا زایل گردانیده و سُرور را از دل من ربوده است. ای سیّد من! غیبت تو مصیبت مرا دایم و رنج ها و سختی ها را بر من پیاپی گردانید و آب دیده مرا جاری کرد و ناله و فغان و حزن را از سینه من بیرون آورد و بلاها را بر من متّصل گردانید.

﴿سَيِّدِي غَيْبَتُكَ نَفَتْ رُقَادي... سَيِّدِي غَيْبَتُكَ أَوْصَلَتْ مُصَابِي بِفَجَائِعِ الْأَبَدِ﴾

سدیر گفت: چون حضرت را به آن حال مشاهده کردیم عقل های ما پرواز کرد و واله و حیران شدیم و دل های ما از آن جزع نزدیک بود که پاره گردد و گمان کردیم که آن حضرت را زهر داده اند یا آن که بلیه عظیمی از بلاهای دهر بر او حادث شده است، پس عرض کردم که ای بهترین خلق خدا! چه حادثه ای شما راگریان گردانیده است و چه حالت رو داده که چنین ماتمی گرفته ای؟ پس حضرت از شدّت غصّه و گریه آه سوزناک از دل غمناک برکشید و فرمود: که من در صبح این روز نظر در کتاب جفر نمودم (و آن کتابی است مشتمل بر علم منایا و بلایا) و در آن جا مذکور است بلاهایی که بر ما می رسد و علم گذشته و آینده تا روز قیامت و خدا آن علم

ص: 20

را مخصوص محمّد صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام بعد از او گردانیده است. نگاه کردم در آن جا ولادت حضرت صاحب الامر علیه السلام و غیبت آن حضرت و طولانی بودن عمر او و ابتلای مؤمنان را در زمان غیبت... پس رقّت مرا دست داده و حزن و اندوه مرا گرفته است. (1)

و نیز فرمود: به درستی که از برای قائم علیه السلام غیبتی است پیش از آن که خروج کند... آن گاه فرمود: ای زراره! اگر درک کردی آن زمان را پس بخوان این دعا را.

﴿اللَّهُمَّ عَرِّفنِي نَفْسَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفنِي نَفْسَكَ لَمْ أَعْرِفْ نَبِيَّكَ، اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي رَسُولَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفنِي رَسُولَكَ لَمْ أَعْرِفْ حُجَّتَكَ، اللَّهُمَّ عَرَفْنِى حُجَّتَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفنِي حُجَّتَكَ ضَلَلْتُ عَنْ ديني﴾.

و نیز به عبدالله بن سنان فرمود: زود است برسد به شما شبهه و می مانید بدون راهنما و پیشوای هدایت کننده و نجات نمی یابد در آن شبهه مگر کسی که بخواند دعای غریق را، گفتم: چگونه است دعای غریق؟ فرمود: می گویی:

﴿يا الله يا رَحْمَنُ يَا رَحيمُ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلى دِينِكَ.﴾

و بالاخره آن حضرت به مفضّل بن عمر فرمود حضرت قائم علیه السلام در کعبه ظاهر خواهد شد و چون آفتاب بلند شود پیش از قرص آفتاب منادی ندا کند که همه اهل زمین و آسمان بشنوند و می گوید: ای گروه خلایق! آگاه باشید که این مهدی آل محمّد است. (2)

از حضرت صادق علیه السلام نقل شده هر کسی دعای عهد را (چهل صبح) بخواند از یاوران حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف و قائم ما باشد و خداوند به هر کلمه هزار حسنه او را کرامت فرماید و هزار گناه را از او محو کند و آن عهد این است کند و آن عهد این است ﴿اللَّهُمَّ رَبَّ النُّورِ الْعَظيم...﴾ و نیز هر روزه داری پیش از افطار هفت نوبت بخواند حق تعالی گناهان او را می آمرزد و همّ او را برطرف می کند و بالا می برد عمل او را با عمل پیامبران و صدّیقین و محشور می شود در قیامت با صورتی

ص: 21

نورانی تر از ماه شب چهارده. (1)

ضمناً علاوه بر دعای معرفت ﴿اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی نَفْسَكَ...﴾ و دعای غریق ﴿یا اللهُ یا رَحْمَنُ یا رَحيمُ...﴾ و دعای عهد ﴿اللَّهُمَّ رَبَّ النُّورِ الْعَظِيمِ...﴾ دعاهایی دیگر نیز درباره امام زمان علیه السلام از امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده که آن حضرت نسبت به این دعاها تأکید فرموده: مانند دعای ندبه (2) ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ...﴾ دعای فرج ﴿اللهُمَّ كُنْ لِوَليّک﴾ (3) دعای ترغیب به دولت کريمه ﴿اللَّهُمَّ إِنَّا نَرْغَبُ إِلَيْكَ...﴾ (4)

﴿اللَّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْقَائِم بأَمْرِكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ الْمَهْدِى عَلَيْهِ وَ عَلى آبائِهِ أَفْضَلُ الصَّلوةِ وَ السَّلَام فِي هَذِهِ السَّاعَةِ وَ في كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَ حافِظاً وَ قائِداً وَ نَاصِراً وَ دَليلاً وَ مُؤَيِّداً - عَيْناً- حَتَّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَ تُمَتِّعَهُ فيها طَويلاً وَ عَرْضاً وَ نَجْعَلَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ الوارِثينَ.﴾

﴿اللَّهُمَّ انْصُرْهُ وَ انْتَصِرْ بِهِ وَاجْعَلِ النَّصْرَ مِنْكَ لَهُ وَ عَلَى يَدِهِ وَاجْعَلِ النَّصْرَ لَهُ وَالْفَتْحَ عَلَى وَجْهِهِ وَ لَا تُوَجِّهُ الْأَمْرَ إِلَى غَيْرِهِ، اللَّهُمَّ أَظْهِرْ بِهِ دِينَكَ وَ سُنَّةَ نَبِيَّكَ حَتَّى لَا يَسْتَخْفَى بِشَيْيءٍ مِنَ الْحَقِّ مَخَافَةَ أَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ.

اللَّهُمَّ إِنِّي أَرْغَبُ إِلَيْكَ فِي دَوْلَةٍ كريمَةٍ تُعِزُّ بِهَا الْإِسْلامَ وَ أَهْلَهُ وَ تُذِلُّ بِهَا النِّفَاقَ وَ أَهْلَهُ وَ تَجْعَلُنَا فِيهَا مِنَ الدُّعَاةِ إِلى طَاعَتِكَ وَ الْقَادَةِ إِلَى سَبِيلِكَ وَ آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنَا عَذَابَ النَّارِ وَاجْمَعْ لَنَا خَيْرَ الدَّارَيْنِ وَاقْضِ عَنَّا جَمِيعَ مَا تُحِبُّ فِيهَا وَاجْعَلْ لَنَا فِي ذَلِكَ

ص: 22

الْخِيَرَةَ بِرَحْمَتِكَ وَ مَنِّكَ فِي عَافِيَةٍ

آمينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ وَ زِدْنَا مِنْ فَضْلِكَ و يَدِى الْمَلأَى فَإِنَّ كُلَّ مُعْطٍ يَنْقُصُ مِنْ مُلْكِهِ وَ عَطَاؤُكَ يَزيدُ في مُلْكِكَ.﴾ (1)

بهترین و جامع ترین سیستم ها و نظام ها و نیز الگوهای تربیتی است زیرا از طرفی با در نظر گرفتن تمام ابعاد وجودی و نیازهای واقعی انسان برنامه های تربیتی در قرآن و احادیث تحت عنوان احکام، اخلاق و غیر ذلک طرح ریزی شده و از سوی دیگر نیز بهترین انسان ها؛ یعنی معصومین علیهم السلام الگوهای کامل تربیتی بشر معرفی شده اند ﴿لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللهِ أَسْوَةٌ حَسَنَةٌ﴾ (1) بنابراین تربیت که سرلوحۀ دعوت انبیا و اوصیا علیهم السلام می باشد عامل اصلی سلامتی و سعادت فرد و جامعه در دنیا و آخرت است که این سعادت و سلامت به طور کامل در مکتب اهل البيت علیهم السلام تأمین و تضمین می شود.(2)

امامان شیعه قبل از آن که با گفتار و راهنمایی های کلامی و زبانی، مردم را ارشاد و هدایت کنند سیره عملی و حدیث زندگی آنان نقش حیاتی و تربیتی را ایفا می نماید که عالی ترین نوع تربیت مؤثر، همین تربیت عملی می باشد و قرآن نیز به کسانی که از آینده فرزندان خود نگران و هراسان می باشند اعلام می دارد که شما خود را در زمان حیات، تحت تربیت دینی قرار دهید و متّصف به صفت تقوا و برخورد نیکو شوید تا فرزندان شما نیز شایسته بار آیند ﴿وَ لْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْتَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةٌ ضِعَافاً خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلاً شديداً﴾ (3) امام صادق علیه السلام نیز فرمود: ﴿كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ الْسِنَتِكُمْ﴾ (4) «مربّی و هدایت کننده باشید نه با زبان بلکه با اعمال و کردارتان»، در حدیثی قدسی نیز خداوند به حضرت عیسی علیه السلام فرمود: ﴿يَابْنَ مَرْيَمَ عِظْ نَفْسَكَ أَوَّلاً فَإِنِ اتَّعَظْتَ فَعِظِ النَّاسَ وَ الأَ فَاسْتَحِ مِنّي﴾، (5)5 «ابتدا خود را نصیحت کن پس اگر خود متّعظ شدی (نصیحت پذیر بودی) آن گاه مردم را موعظه نما والا از من حیا و شرم کن».

در طول دوران رسالت انبیا علیهم السلام و امامت ائمه معصومین علیهم السلام کمتر دوره ای مانند عصر امام صادق علیه السلام دیده می شود که موضوع تربیت در ابعاد گسترده و عمیق آن از جهت نظری و عملی

ص: 24

تحقق پیدا کند و زمینه نشر مکتب تربیتی آیین الهی و تربیت ایدئولک های تربیتی فراهم شود. براین اساس امام صادق علیه السلام یک نظام و سیستم جامع و کامل تربیتی را از جهت نظری و عملی از جانب خود و ما سلف بزرگوارش به صورت احادیث فراوان و تفسیر و تبیین قرآن مجید، به جهان بشریت ارائه نمود که هیچ موضوع تربیتی هر چند کوچک یافت نمی شود مگر آن که در مكتب تربیتی آن حضرت به طور کامل و جامع بیان گردیده و در این باره هیچ چیزی فروگذار نشده و جهان تشیّع مفتخر است که در کلیه مسایل تربیتی از هر جهت غنی و بی نیاز بوده و به هیچ مکتبی محتاج نخواهد بود و در تمام ابعاد اخلاقی و تربیتی از جانب حضرت صادق علیه السلام روایات فراوانی نقل شده و اوّل عامل به آن روایات تربیتی نیز خود آن بزرگوار بوده که الگوی کامل و جامع تربیتی و سرمشق عملی برای همه تشنگان حقیقت و پویندگان اخلاق و تربیت می باشد، در این جا از بین صدها نمونه سرمشق عملی، تنها به چند نمونه از سیره عملی و تربیتی بسیار آموزنده آن حجت خدا اشاره می شود:

* شیخ صدوق از مالک بن انس (1) روایت کرده که گفت: من وارد شدم بر حضرت صادق علیه السلام پس برای من بالش آورد تا بر آن تکیه کنم و می شناخت قدر مرا و می فرمود: ای مالک! من تو را دوست دارم پس من مسرور می گشتم و حمد می کردم خدا را، آن حضرت پیوسته یا در حال روزه بود یا قائم به عبادت و یا مشغول به ذکر خدا و او از کسانی بود که خوف و خشیت از حق تعالی را دارا و کثیر الحدیث و خوش برخورد بود و همانا با آن حضرت یک سال به حج رفتیم همین که شترش ایستاد در محلّ احرام و خواست تلبیه گوید چنان حالش منقلب شد که هرچه کرد تلبیه بگوید صدا در حلق شریفش منقطع شد و نزدیک بود از شتر به زمین افتد من گفتم یابن رسول الله! تلبیه را بگو حضرت فرمود ای پسر عامر! چگونه جرأت کنم بگویم: لَبَّيْكَ اللهُمَّ لَبَّيْكَ که می ترسم خداوند بفرماید: ﴿لا لَبَّيْكَ وَ لَا سَعْدَيْكَ﴾ (2)

* در مجالس السنیّه از مالک بن انس، رئیس مذهب مالكيه، نقل می کند که روزی در کوچه ای در مدینه حضرت صادق علیه السلام را دیدم پریشان که معلوم بود آن حضرت ناراحتی دارد،

ص: 25

ایستادم احوال پرسی کردم؛ آقا چه حادثه ای پیش آمده و شما را ناراحت کرده است؟ فرمود: در منزل ما غرفه ای است (طبقه دوم اتاقی است) که برای رفتن در این غرفه نردبانی که از آن بالا روم وجود دارد من در خانه سفارش کرده بودم کسی از آن نردبان بالا نرود، در خانه وارد شدم دیدم کنیز داخل خانه بچه را بغل کرده و از نردبان بالا می رود تا دید من وارد شدم ترسید خواست برگردد بچه از بغل او افتاد و مرد، من از مردن بچه ناراحت نشدم بلکه از این ناراحتم که چرا این کنیز از من این اندازه بترسید، باید از خدا بترسد نه از مخلوق خدا یعنی در نبودن حضرت صادق علیه السلام باید ملاحظه خدا را بیشتر بکند چیزی را که نهی فرموده است باید ترک کند، چه طور ملاحظۀ امام را بیش از حضور حق می کند، امام هم ناراحت و ناراضی می گردد چرا از من بیش از خدا می ترسی و می لرزی، من بنده ام. (1)

* علامه مجلسی به نقل از «کتاب الفنون» نویسد: مردی از حجّاج در مدینه به خواب رفت و چون بیدار شد پنداشت همیان (کیسه) پول او سرقت شده، پس از خانه خارج شد و برخورد به امام جعفر صادق علیه السلام نمود که حضرتش مشغول نماز بود، امّا او امام را نشناخت و دست بگریبان حضرت شد که: تو همیان مرا برداشته ای. امام فرمود: چه چیزی در همیان بود؟ گفت: هزار دینار. پس امام او را به خانه خود برد و معادل هزار دینار طلا یا نقره به او داد، امّا همین که آن مرد به خانه خود رفت همیان را در خانه یافت و به خدمت امام برگشت و با حال معذرت و پوزش خواست هزار دینار را مسترد نماید، ولی امام از گرفتن دینارها امتناع ورزید و فرمود: آن چه از دستِ من خارج شده دیگر به من برنخواهد گشت و چون آن مرد از هویّت امام سراغ گرفت، به او گفته شد: او جعفر صادق علیه السلام است. گفت: همانا اوست که با من این چنین برخوردِ بزرگوار منشانه را کرد.(2)

* مصادف یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام نقل کرده که در بین راه مکه و مدینه همراه آن حضرت بودم پس برخورد به مردی کردیم که در پای تنه درختی بر زمین افتاده و دیگر قدرت برخاستن نداشت. امام فرمود: بیا تا به سراغ این مرد برویم، من می ترسم او از شدت تشنگی این

ص: 26

چنین روی زمین افتاده باشد و چون به نزدیکش رسیدیم دیدیم مردی موبلند از (درویش (مسلک های) نصاری است که همانند مردۀ بی جان بر زمین لمیده، پس امام از وی سؤال نمود: آیا تشنه هستی؟ گفت: آری. آن گاه به من فرمود: ای مصادف! پیاده شو و او را سیراب کن. من پیاده شدم و او را سیراب نموده و سوار شدم و به راه افتادیم، در این هنگام به امام گفتم: این مرد نصرانی بود و شما این گونه نسبت به او برخورد محبت آمیز کردید! حضرت فرمود: آری، با این که نصرانی بود در یک چنین حالی که مشاهده کردی سزاوار کمک حیاتی و سیراب نمودن بود. (1)

* روزی امام صادق علیه السلام ، یکی از غلامانش را دنبال کاری فرستاده او دیر کرد، امام علیه السلام به سراغ او رفت دید در جایی دراز کشیده و خوابیده است، بالای سرش نشست و بادش می زد تا بیدار شد، آن گاه با کمال ملایمت به غلام فرمود: «فلانی! به خدا تو چنین حقّی نداری که هم شب بخوابی و هم روز، بلکه شب از آن خودت است و روزت از برای ماست ﴿لَكَ اللَّيْلُ وَ لَنا مِنْكَ النَّهارُ﴾ (2).

* روزی نامه ای به امضای عدّه ای از بزرگان و معاریف شیعه به دست امام صادق علیه السلام رسید که چند نفر از امضا کنندگان خود حامل نامه بودند. این نامه بیانگر شکایت از روش معاشرتی و رفاقت آمیز مفضّل بن عمر با یک عده کبوتر باز و افراد به ظاهر بی بندوبار بود. در این نامه از حضرت خواسته شده بود مفضّل را از رفت و آمد با آنان منع فرماید. امام صادق علیه السلام پس از خواندن آن نامه، نامه ای در بسته برای مفضّل به وسیله همان چند نفر فرستاد و فرمود: این نامه را جز به دست مفضّل به کسی ندهند، اتفاقاً موقعی نامه حضرت به دست مفضّل رسید که امضا کنندگان نامه، همه در خانه او حاضر بودند، او نامه را در حضور آنان باز کرده و خواند و سپس به دست آن ها داد و گفت: می دانید که این نامه از امام صادق علیه السلام است آن را بخوانید و بگویید دربارۀ آن چه باید کرد؟ آن ها نامه را گرفته، خواندند و متوجه شدند امام در این نامه دستور چند معامله به مفضّل داده که انجامش مستلزم رقمی درشت پول نقد می باشد و باید

ص: 27

مفضّل تهیه کند اما هیچ گونه اشاره ای به محتوای نامه آن ها به امام و یا اظهار ناراحتی از روش معاشرتی مفضّل نشده آن ها با خواندن نامه همه سر به زیر انداخته سکوت نمودند و بعضی هم شروع کردند به یک دیگر نگاه معنی دار کردن و بالاخره با ایراد جمله استبعاد آمیز (این کارها نیازمند به رقم بزرگی پول نقد است که باید پیرامون آن فکر کنیم) از دست به جیب بردن و کمک برای انجام خواستۀ امام تعلّل و عذرخواهی کردند و چون برخاستند بروند مفضّل آن ها را برای صرف غذا دعوت به ماندن کرد و نگذاشت از خانه بیرون روند و در همان موقع دنبال کبوتر بازان فرستاد و چون همه حاضر شدند در حضور آن عده از بزرگان کوفه نامه امام را برای آن ها خواند، آن ها نیز بدون معطلی و عذر تراشی هر کدام مبلغی قابل توجه تقدیم مفضّل نمودند، در این موقع مفضّل روی سخن به امضاکنندگان نامه شکوائیه کرد و گفت: شما از من می خواهید که امثال این جوانان را به خود راه ندهم و شما چنین پندارید که خداوند محتاج به نماز و روزه شما می باشد که مغرور بدان شده اید اما در مقام گذشت مالی برای دین خدا هر یک عذر تراشی و تعلّل می کنید. امضا کنندگان نامه که انتظار یک چنین گذشت مالی و بلند همّتی را از کبوتربازان نداشته و رفاقت مفضّل با آنان را بر مبنای بی بندوباری اخلاقی و امثال آن تلقی کرده بودند این عمل را پاسخ دندان شکن و قانع کننده ای برای نامۀ خود یافتند و علت برخورد منفی و سکوت امام صادق علیه السلام نسبت به آن را دانستند و حتی از شکایت خود از مفضّل به امام نادم گردیده برخاستند و رفتند. (1)

جعفری، امام جعفر صادق علیه السلام ، بر احدی پوشیده نیست که هر کس او را شناخته با دیده اعجاب به او می نگرد و از او تعریف می کند هر چند شناخت کامل جمال و جلال (بخصوص جمال)امام معصوم متّصل به غیب و ابعاد گسترده علمی او، از عقول بشر جدّاً به دور است، شناخت کسی که علم اوّلین و آخرین و آن چه در صلب پدرها و رحم مادرهاست نزد اوست و نسبت به تمام آن چه در آسمان ها و زمین و در بهشت و جهنّم است آگاه می باشد، برای افراد معمولی قطعاً غیر ممکن است و قلم و بیان جدّاً قاصر و عاجز است که بتواند قطره ای از دریای علم آن حضرت را توصیف نماید.

مالک بن انس می گوید: «بهتر از جعفر بن محمّد الصّادق علیه السلام در علم و تقوا ندیدم و هیچ چشمی ندید و هیچ گوشی نشنید و به قلب هیچ انسانی خطور نکرد کسی که بالاتر از جعفر بن محمّد الصّادق علیه السلام باشد از جهت علم و عمل و عبادت و وَرع» ﴿وَ مَارَاتْ عَيْنٌ وَ لَا سَمِعَتْ أُذُنٌ وَ لَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَر أَفْضَلَ مِنْ جعفر بن محمّد الصّادق علیه السلام العِلْماً وَ عِبادَةً وَ وَرَعاً﴾ (1)

مرحوم شیخ مفید در ارشاد و نیز مرحوم محدّث قمی فرموده اند: مردم به اندازه ای از دانش امام صادق علیه السلام نقل کردند که ره توشه کاروانیان شد و یاد او را در همه شهرهای اسلامی گرامی داشتند و نیز نقل شده که از هیچ یک از امامان علیهم السلامم به اندازه امام صادق علیه السلام روایت نقل نشده است و قریب یک میلیون روایت از معصومین علیهم السلام وجود دارد که نزدیک به نصف آن روایات از امام باقر و امام صادق علیهم السلام می باشد. (2)

کشّی می گوید: ابان بن تغلب سی هزار روایت از آن امام نقل کرده، نجاشی می گوید: نهصد

ص: 29

نفر از بزرگان را نقل کرده اند که در مسجد کوفه می گفتند: حدّثناً جعفر بن محمّد الصّادق علیه السلام شیخ طوسی 3333 راوی از امام صادق علیه السلام نام برده است. (1)

تأسیس حوزه گسترده علمی و فقاهتی از جانب حضرت باقرالعلوم علیه السلام و تقویت و توسعه آن حوزه و دانشگاه بی نظیر در زمان امام ششم علیه السلام از جمله خدمات بسیار عظیمی بود که به جهان بشریّت عرضه شد، (2) در این دانشگاه بیش از چهار هزار دانشجو به کسب علم و دانش و دوره های تخصصی مشغول بودند و از هر سو تشنگان علم به سوی سرچشمه زلال علم امام صادق علیه السلام عزیمت می نمودند، گاهی از ایران یا هند و گاهی از سایر کشورها افراد زیادی برای ملاقات آن حضرت می آمدند و به منظور کسب علم و دانش از قلب اروپا و اسپانیا و یونان به این دانشگاه (که چهار هزار دانشجوی ممتاز و مشهور در آن به تحصیل علوم مختلف مشغول بودند و تا دوازده هزار نفر نیز نقل شده) مراجعه می کردند و از منبع جوشان علم آن حضرت بهره مند می گشتند و اکنون نیز دنیای علم و دانش و جهان بشریت بر سر سفره علوم و معارف آن بزرگوار نشسته اند و از آن بهره مند می باشند و آثار انقلاب فرهنگی و نهضت علمی آن حضرت دامنه اش تا قیامت ادامه دارد تنها یکی از شاگردان امام صادق علیه السلام جابر بن حیان است که اروپایی ها امروز او را به عنوان پدر شیمی می شناسند بنابراین تمام ملل و نحل را آن دانشگاه تحت آموزش خود قرار داده بود و از سراسر دنیا در برابر آن حضرت زانو زده و کسب علم می کردند، ضمناً آن دانشگاه نیز به هیچ قدرتی وابسته نبود و آسمان پهناور و با عظمت مکتب اهل البيت علیهم السلام مملوّ از ستاره های درخشان احادیث و نام صادق آل محمّد صلوات الله عليهم اجمعین است.

نور جمال صادق علیه السلام، چون از افق برآمد *** شد صبح عالم آرا، بر شام تیره فائق

تن پیکر فضایل، جان گوهر معانی *** دل مظهر حقیقت، رخ مطلع شوارق

از شرق و غرب بگذشت نور فضایل او *** چون آفتاب فضلش، طالع شد از شارق

ص: 30

از پایه کمالش محکم اساس توحید *** در پرتو جمالش، روشن دل خلائق

نکته قابل توجه این می باشد که برای مردم دنیا ثابت شد، اگر مزاحمت ها و وجود منحوس زمامداران ستمگر و دنیا پرست، کم شود و ایجاد مزاحمت نکنند و میدان برای فعّالیت باشد، هر کدام از رهبران الهی و معصومین علیهم السلام دنیای بشریّت را به طور کامل از علم و دانش بهره مند ساخته و به اعلا مرتبه کمال و رشد و ترقی می رسانند، از این جهت نیز تفاوتی بین امام صادق علیه السلام و سایر ائمه اطهار علیهم السلام نیست، (1) در دوران امام پنجم و امام ششم که دو قدرت شیطانی امویان و عبّاسیان بر سر قدرت و ریاست جنگ داشتند، چنین فرصتی پیش آمد تا توسط آن دو امام معصوم علم و معرفت به سراسر جهان عرضه شود و این موضوع خود حجّتی بود برای تمام افراد بشر تا متوجه باشند رهبران الهی پیوسته خیر و صلاح و سعادت دنیا و آخرت مردم را می خواهند ولی مانع بزرگ برای نیل به این هدف مقدس، زمامداران خودخواه ظالم غاصب هستند، بر همین اساس پس از خاتمه یافتن جنگ دو قدرت شیطانی غاصب و استقرار حکومت ننگین عبّاسیان، منصور دوانیقی درصدد تعطیل نمودن و متوقف کردن دانشگاه امام صادق علیه السلام برآمد زیرا انقلاب و نهضت فرهنگی امام صادق علیه السلام و توسعه علوم از آن دانشگاه به سراسر جهان برای او و دیگر همفکران او قابل تحمّل نبود لذا منصور دوانیقی که پیوسته از نفوذ رئیس مذهب جعفری؛ یعنی امام ششم رنج می برد نامه ای به این مضمون برای آن امام بزرگوار نوشت.

﴿قال ابن حمدون: كتب المنصور الى جعفر بن محمّد علیهما السلام: لِمَ لا تَخْشَانَا كَمَا يَخْشَانَا سَائِرَ النَّاسِ؟ فَأَجَابَهُ علیه السلام لَيْسَ لَنَا مَا نَخَافُكَ مِنْ أَجْلِهِ وَ لا عِنْدَكَ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ مَا نَرْجُوكَ لَهُ وَ لا أَنْتَ فِى نِعْمَةٍ فَنُهِنيَّكَ (بها) وَ لا تَرَاهَا نِعْمَةً فَنُعِزُّبِكَ بِها فَمَا تَصْنَعَ عِنْدَكَ؟ قَالَ: فَكَتَبَ إِلَيْهِ: تَصْحَبُنَا لِتَنْصَحَنَا،

ص: 31

فَأَجَابَهُ علیه السلام مَنْ اَرَادَ الدُّنْيا لا يَنْصَحُكَ وَ مَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ لَا يَصْحَبُكَ﴾ (1)

چرا از ما نمی ترسی (در برابر ما خاشع نیستی) همان طور که سایر مردم از ما واهمه دارند؟

امام علیه السلام او در پاسخ فرمود: ما در دنیا چیزی نداریم که به خاطر آن از تو بترسیم و تو نیز از آخرت بهره ای نداری تا ما به آن امیدوار باشیم و انتظار آن را از تو داشته باشیم و تو در نعمتی نیستی تا برای آن نعمت به تو تهنیت و تبریک بگوییم و آن چه را نزد تو می بینیم نعمت نیست که به وسیله او عزّت يابيم. منصور دوانیقی (از روی ناراحتی) برای آن حضرت نوشت که ما را موعظه و نصیحت نما، آن حضرت در پاسخ فرمود: آن کس که طالب دنیا باشد هرگز تو را نصیحت نمی کند و کسی که طالب آخرت و اهل آخرت باشد به سوی تو نخواهد آمد و با تو همدم نخواهد شد»

دولت های اموی و بنی امیه ﴿وَ لَعَنَ اللهُ بَني أُمَيَّةَ قَاطِبَةً﴾ که از بلوای سقیفه پایه گذاری و با حکومت سرسلسله آن ها؛ یعنی معاوية بن ابی سفیان شروع شد نزدیک یک قرن بر مردم مسلمان ظلم و ستم و حکومت نمودند تا جایی که مردم از جور و بیداد آنان به ستوه آمده و در همه جا جوش و خروش علیه امویان برپا گردید و مانند تخته پاره ای در امواج متلاطم دریای حوادث در معرض غرق شدن قرار گرفت و از زمان هشام بن عبدالملک روبه اضمحلال و سقوط رفته که با قیام علویین و سادات حسینی مانند زید سرانجام در سال 132 هجری با مرگ آخرین و چهاردهمین خلیفه اموی؛ یعنی مروان حمار سفره آن ها برچیده شد.

در عهد آخرین خلیفه اموی که پایتخت او در حران (ناحیه ای در شمال عراق) قرار داشت گروهی از خوارج به فرماندهی ضحّاک بن قیس به فساد و فتنه برخاستند و در همین حال که مروان حمار مشغول سرکوبی آنان بود دعوت بنی عبّاس نیز در خراسان آغاز گردید و در کشاکش این اوضاع آشفته آنان قیام کردند و نصر بن سیّار که از طرف مروان فرمانروایی خراسان را به عهده داشت در مقابل آنان که به سرکردگی ابو مسلم قیام کرده بودند شکست

ص: 32

خورد و ابو مسلم بر تمام ایران تسلّط یافت و سپس در عراق برامویان پیروز گشت و بالاخره با شورش و طغیان گسترده در تمام نقاط به سرکردگی ابو مسلم از یک طرف و فرماندهی ضحّاک بن قیس از سوی دیگر، دودمان امویان در هم ریخت و متلاشی شد و در تمام نقاط مانند ایران، حجاز، عراق، فلسطین و آسیای غربی اثری از حکومت و دولت آنان باقی نماند و بدین وسیله جهان اسلام از حکومت بنی امیه نجات یافت ولی در دست بنی عباس گرفتار گردید و سرنوشت مسلمانان دچار حکومت غاصب عباسیان شد (بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله ، عالم اسلام گرفتار دو قدرت ظاهراً مسلمان ولی در باطن دشمن کینه توز اسلام گردید، یکی بنی امیه و دیگری بنی عباس، که پیوسته قدرت های دیگری نیز بنام اسلام مسیر دین را منحرف و چهره اسلام را وارونه جلوه داده و به دنبال مطامع خود بوده و هستند.

شنیدم گوسفندی را بزرگی *** رهانید از دهان و چنگ گرگی

شبانگه کارد بر حلقش بمالید *** روان گوسفند از وی بنالید

که از چنگال گرگم در ربودی *** چو دیدم عاقبت گرگم تو بودی

رفتار بنی عباس با مردم بخصوص با اولاد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به مراتب بدتر از رفتار بنی امیه بود و اگر بنی امیه کمتر از یک قرن غصب خلافت و حکومت کردند بنی عباس بیش از پنج قرن خلافت نمودند، بنی عباس که سال ها انتظار سقوط امویان را داشتند و در اواخر حکومت هشام بن عبدالملک احساس کردند آنها در حال اضمحلال و فروپاشی می باشند بالاخره پس از یک سال از درگذشت هشام و در ادامۀ دعوت سرّی، محمّد بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب پسر بزرگ خود؛ یعنی ابراهیم امام را به جای خود معرفی کرد تا به دعوت سری ادامه دهد او نیز برادری داشت به نام عبدالله ابوالعباس سفّاح (اولین خلیفه عباسی) و برادر دیگرش نیز ابو جعفر منصور دوانیقی (دومین خلیفه عباسی) بود. در این اثنا ابراهیم دستگیر شد و عبدالله ابو العباس سفّاح را به جای خود معرفی نمود و بدین وسیله او رهبری نهضت را به عهده گرفت و پس از مرگ مروان حمار که با فرار از حران در مصر به قتل رسید رسماً خلافت و حکومت را قبضه نمود و حکومت غاصب عباسیّان از همین جا شروع شد.

بنی عباس معتقد بودند که حکومت و خلافت از آن عباس عموی پیامبر صلی الله علیه و آله بوده و

ص: 33

حکومت بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله به او رسیده، ولی زعمای سقیفه این حق را از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله غصب کردند اما عبّاس از حق خود نگذشت و آن را به برادرزاده اش علی بن ابی طالب علیه السلام و واگذار نمود. بنابراین با اینگونه تبلیغات در بین مردمی که از جور و ستم امویان به ستوه آمده بودند و مایل بودند یکی از خاندان آل محمّد صلی الله علیه و آله یا بنی هاشم در رأس حکومت قرار گیرد، خلافت را غصب نمودند و با شعار دوستی اهل بیت علیهم السلام و تشیّع و به افتخار پسر عموهای ائمه معصومین علیهم السلام بر سرکار آمدند و پس از فریب دادن مردم و تسلّط بر اوضاع، ظلم و ستم خود را مضاعف نمودند تا این که سفّاح پس از چهار سال خلافت به مرض آبله از دنیا رفت و منصور را جانشین خود معرفی کرد و این دو خلیفه عباسی بخصوص منصور دوانیقی که شخصی لئیم و به منزله معاویه در بین بنی عباس بود ظلم فراوانی نسبت به امام جعفر صادق علیه السلام روا داشتند.

بالاخره امام صادق علیه السلام که با تشکیل آن دانشگاه عظیم، خیمه برهان و منطق و علم و عقل را در سراسر جهان برافراشت و اسباب جاودانگی دین را فراهم نمود و بدین وسیله در زمانی که حکومت به دست زمامداران دیکتاتور و غاصبین خلافت بود، دل ها و افکار عمومی متوجه آن حضرت گردید به طوری که هر کس به مقدار ظرفیت و توان خویش در علوم مختلف فلسفه، منطق، فقه، اصول، فیزیک، شیمی، تفسیر... و معارف گوناگون از آن وجود مقدس بهره مند می شد و در آن دورانی که قبل از آن حضرت حقایق اسلام تحریف شده بود و تحریف و تخریب مسایل دینی به اندازه ای شدید بود که گاهی درباره عوامل تخریب کننده و منحرفین تعبیر ﴿قاتَلَهُمُ الله كَذَبُوا﴾، به کار می رفت و در آن زمان که سیل عظیم شبهات به سوی مسلمانان سرازیر گشته بود، آن حضرت به وسیله دانشگاه و تربیت شاگردانی لایق و ارزشمند همه آن شبهات و انحراف ها را بر طرف می ساخت و حتی رؤسای مذاهب اربعه اهل سنّت (مالكيه، حنفیه، شافعیه و حنبلیه) نیز از آن دانشگاه با برکت بهره برداری علمی می نمودند و هر چهار نفر به طور مستقيم (مالک بن انس و ابو حنیفه) و غیر مستقیم (احمد حنبل و امام شافعیه) شاگردان آن بزرگوار بودند و برخی از آن ها اعتراف می نمودند که اگر در محضر امام صادق علیه السلام (دو سال در کوفه) نبودند به طور قطع هلاک می شدند.

ص: 34

امّا عاقبت با تأسف فراوان پس از دوران کوتاهی که مردم تشنه جهان متوجه سرچشمه علم و تمدّن گردیده و در آن خشک سالی معنوی و تربیتی که مردم با نزول باران رحمت علم و معرفت از سرچشمه و منبع جوشان امام صادق علیه السلام سقایت و تشنگان معرفت از دریای علوم او سیراب می شدند و گمشده خویش را در مکتب حیات بخش آن بزرگوار یافته بودند، ناگهان با یک طرح وسیع استعماری به وسیله نظام طاغوتی عباسیان و منصور دوانیقی هجوم گسترده ای به سوی امام صادق علیه السلام و آن دانشگاه عظیم به عمل آمد و دوران مظلومیت و خانه نشینی جدّ بزرگوار و مظلوم آن امام بزرگوار؛ یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام که می فرمود: ﴿يَنْحَدِرُ عَنِّى السَّيْلُ وَ لا يَرْقَى إِلَيَّ الطَّيْرُ﴾ (1) «علوم و معارف از سرچشمه فیض من مانند سیل سرازیر می شود و هیچ پرواز کننده ای در فضای علم و دانش به اوج رفعت من نمی رسد» تکرار شد و دوران سیاه و تاریک و تلخ قبل از تأسیس دانشگاه و حوزه آن حضرت تداعی گردید و امام صادق علیه السلام مانند پدر بزرگوارش امام محمّد باقر علیه السلام که در دوران سیاه زمامداری و خلافت امویان و هشام بن عبدالملک تحت فشار و شکنجه بود، (2) با سرکار آمدن و استقرار حکومت ظالم و دیکتاتور عباسيان تحت تعقیب و ظلم و شکنجه قرار گرفت و به تدریج آن دانشگاه با عظمت تعطیل گردید (3) که با ایجاد محدودیت های فراوان، هر روز دایره محاصره را به همین منظور شوم تنگ تر می نمودند و به عناوین گوناگون افراد را از شرکت در حوزۀ درس و تماس با آن حضرت منع نموده و از انتشار احادیث جلوگیری می کردند و افرادی مانند ابو حنیفه و بعضی از کسانی که به اعتراف خود از مکتب آن امام همام بهره های علمی برده بودند و از شاگردان ایشان بودند و نیز امثال سفیان ثوری و ابن ابی العوجا و برخی از اقطاب صوفیه را در مقابل آن حضرت قرار دادند

ص: 35

تا بدین وسیله سلاح و حربه ای داشته باشند در برابر امام صادق علیه السلام و عظمت علمی آن بزرگوار و خدشه دار نمودن قداست ها و ایجاد اختلاف و نفاق بین شیعیان.

یکی از مسائلی که به دوران امام صادق علیه السلام اختصاص داشت آن بود که آن حضرت از طرف دو قدرت غاصب عبّاسیان و امویان تحت فشار بود و هر دو قدرت هرچند با یک دیگر بر سر ریاست و به دست آوردن قدرت، جنگ داشتند اما در این جهت مشترک بودند که هر دو، دشمن سرسخت آن بزرگوار بودند و استقرار عبّاسیان به جای امویان در حقیقت انتقال قدرت بود و همان خط منحوس و انحرافی بنی امیه به سبک دیگری به عبّاسیان انتقال یافت و فرق بین خلفای اموی و عباسی در این بود که اموی ها در دوران اخیر قدرت ظالمانه خود، اصرار بر داشتن چهره مذهبی نداشتند و چهره باطنی کفر و نفاق آنان پس از داستان کربلا و مجلس يزيد (بخصوص که یزید رسماً اظهار به کفر خود و آباء و اجداد خود نمود)، افشا گردید ولی زمامداران بنی عبّاس که از افشای چهره نفاق و کفر امویان تجربه تلخی را مشاهده کرده بودند، سعی کردند چهره مذهبی و اسلامی به خود بگیرند و با سلاح تظاهر به دین مبارزه با دین را آغاز کرده و چون اسید که بر ریشه های درختی ریخته شود درصدد نابودی آن برآمدند (1)

ص: 36

بر همین اساس با یک طرح ریشه دار استعماری، مکتب و مسلک رأی و قیاس و استحسان و اخباری گری و تصوّف و امثال آن را در مقابل مکتب اهل البیت علیهم السلام قرار دادند و در دوران امام صادق علیه السلام تمام متاع فریبنده و به ظاهر آراسته خود را به بازار مسلمانان عرضه کردند و با ترجمه کردن فلسفه یونان و انتشار آن در بین مسلمین، درصدد خنثی نمودن انقلاب فرهنگی صادِقين علیهما السلام برآمدند و در واقع یک حمله عمومی از داخل و خارج توسط استعمار عليه مكتب امام صادق علیه السلام، گسترش یافت تا بالاخره آن امام همام که در بین امامان علیهم السلام به ابوالائمه و شیخ الائمه معروف است و عمر 65 ساله خود را در راه ترویج دین اسلام و معارف قرآن و تعلیم و تربیت انسان ها صرف نمود را خانه نشین نمودند.

فشار و خفقان علیه آن حجّت خدا به حدّی زیاد بود که منصور دوانیقی به طور مکرر تهدید به آتش زدن خانه و مزارع آن حضرت می کرد و چون از همه راه ها مأیوس شد آن بزرگوار را خانه نشین نمود به طوری که در اتاقی با پرده های آویخته ممنوع الملاقات بود تا سرانجام مسموم و شهید گردید (منصور که به اعتراف خودش بیش از هزار نفر از اولاد علی علیه السلام را کشت، برای فرماندارش نوشت که خانه حضرت صادق علیه السلام را آتش بزند و آن حضرت را مسموم نماید لذا حضرت صادق علیه السلام مسموم گردید و از دنیا رفت) (1)، بدن طیّب و طاهر امام ششم شیعیان را کنار قبر پدر بزرگوارش و امام زین العابدین و امام حسن مجتبی علیه السلام در قبرستان بقیع به خاک سپردند.(2)

آری فشار و خفقان در اواخر عمر حضرت صادق علیه السلام به طوری بود که آن حضرت برای

ص: 37

تعيين جانشین و امام بعد از خود؛ یعنی امام هفتم موسی بن جعفر علیه السلام به گونه ای وصیت کرد که جان فرزندش بعد از او مصون بماند، آن مرد خراسانی می گوید: نشسته بودیم که مردی اعرابی وارد شد و گفت: ﴿جِئْتُ مِنَ الْمَدِينَةِ وَ قَدَّمَاتَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ علیه السلام﴾ «یعنی من از مدینه می آیم و جعفر بن محمّد وفات کرد»، ابو حمزه ثمالی با شنیدن این خبر نعره زد و دو دست خود را به زمین زد آن وقت سؤال کرد که آیا شنیدی چه کسی را وصیّ خویش قرار داد؟ او گفت: فرزندش عبدالله و فرزند دیگرش موسی علیه السلام و منصور خلیفه را. ابو حمزه گفت: حمد خدا را که ما را هدایت کرد و نگذاشت که گمراه شویم ﴿دَلَّ عَلَى الصَّغيرِ وَ بَيَّنَ عَلَى الْكَبِيرِ وَ سَتَرَ الْأَمْرَ الْعَظِيمَ﴾ در توضیح این مطلب ابو حمزه گفت: وصیت به منصور قطعاً به خاطر تقیه بوده است که وصیّ او را به قتل نرساند و فرزند کوچک او که امام موسی علیه السلام است را با فرزند بزرگ تر که عبدالله می باشد ذکر نمود تا مردم خود بدانند که عبدالله قابل امامت نیست زیرا که اگر فرزند بزرگ علّتی (عیبی) در بدن و دین نداشته باشد باید او امام باشد در صورتی که عبدالله در بدن فیل پا بود و دین او نیز ناقص بود و به احکام شریعت جاهل بود پس اگر او علّتی نمی داشت باید به او که بزرگ تر هم بود اکتفا می فرمود پس معلوم می شود وصی آن حضرت، امام موسی علیه السلام می باشد و ذکر دو نفر دیگر به خاطر مصلحت بوده است. (1)

آری آن چنان دوران با صفا و مملوّ از صمیمیت و اتّحاد و همدلی مسلمانان و آن دوران دانشگاه عظیم تبدیل به نفاق و پراکندگی و تاریکی گردید که وقتی از امام صادق علیه السلام در مورد علّت عزلت و خانه نشینی او سؤال می شود می فرماید:

﴿فَسَدَ الزَّمَانُ و تَغَيَّرَ الْإخْوَانُ فَرَأَيْتُ الْانْفِرادَ اَسْكَنُ لِلْفُؤَادِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام:

ذَهَبَ الْوَفَاءُ ذِهَابَ الْأَمْسِ الذَّاهِبِ *** وَ النَّاسُ بَيْنَ مُخَاتِلٍ وَ مُوَارِبٍ

يَفْشُونَ بَيْنَهُمُ الْمَوَدَّةَ وَ الصَّفا *** وَ قُلُوبُهُمْ مَحْشُوَّةٌ بِعَفَارِبٍ﴾ (2)

ص: 38

معرفت از آدمیان برده اند *** آدمیان را از میان برده اند

بانفس هر که بر آمیختیم *** مصلحت آن بود که بگریختیم

صحبت نیکان زجهان دور گشت *** شأن عسل خانه زنبور گشت

معرفت اندر گل آدم نماند *** اهل دلی در همه عالم نماند

ظاهراً در همین دوران خفقان و زمان حکومت سفّاک منصور دوانیقی بوده که افرادی مانند ابو مسلم خراسانی شعار قیام و جنگ می دادند و آن حضرت آنان را از نداشتن افراد پایدار و مطمئن آگاه می نمود. (1) و در همین ایّام بوده که عنوان بصری محضر مبارک امام ششم می رسد و حديث مفصّل مذکور بیان می شود. حدیث عنوان بصری حاوی مسایل بنیادی و اصولی تعلیم و تربیت در ابعاد عمیق آن می باشد یعنی همان دو هدف اساسی و مقدسی که (قبلاً اشاره شد) امام صادق علیه السلام و نیز سایر ائمه اطهار و نبی اکرم صلی الله علیه و آله داشتند (2) که در حقیقت دو عامل مهمّ و حیاتی جوامع همین تعلیم و تربیت یا آموزش و پرورش و بهداشت و درمان است. لذا امام صادق علیه السلام به رکن اول اشاره فرمود که علم است اما نه هر علمی بلکه علم و دانش توأم با معنویت و علم حقیقی و به رکن دیگر سعادت انسان ها نیز که تربیت است اشاره فرمود اما تربیتی که اساس آن بر مبنای خودسازی و ریاضت نفس و متخلق بودن به اخلاق الهی باشد.

در آن بحبوحه و گرداب متلاطمی که از هر سو به مبانی و اصول و ارزش های والای دینی هجوم می آوردند و بازار آشفته و پیچیده ای به وجود آورده بودند و توفان های شدید شبهات از هر طرف، جامعه اسلامی را تهدید نموده و در مخاطره شدید قرار داده بود و حتی بعضی از کسانی که بر سر سفره علم و دانش امام صادق علیه السلام تغذیه شده بودند، مردم مسلمان را با مذاهب و مکاتب ساختگی به انحراف می کشاندند و به جای قرآن و مکتب اهل البيت علیهم السلام از مکتب

ص: 39

رأى و قياس (1) و استحسان و عقل گرایی و علم گرایی و امثال آن ترویج به عمل آوردند و خلاصه به جای تعبّد شعار تعقّل سر می دادند و از علم و دانش نیز چیزی جز اصطلاحات و علوم ظاهری و تهی از حقیقت وجود نداشت، آن حضرت در چنین شرایطی به همین موضوع مهم؛ یعنی علم واقعی و تعبّد و ریشه های آن اشاره فرمود ﴿لَيْسَ الْعِلْمُ بِالتَّعَلَّم﴾ امام علیه السلام که طبيب واقعی دردهاست به تناسب دردها در جامعه، دوا نیز فراهم نموده و بدین وسیله به عنوان بصری نیز هشدار داد که یکی از دردهای خطرناک جامعه اسلامی، علم گرایی و پایبندی به یک سری اصطلاحات فریبنده علمی و به دنبال آن غرور و فخر فروشی و قیاس و استحسان و فاصله گرفتن از تعبّد و روی آوردن به عقل گرایی و اتّکا به عقل تنهاست بر همین اساس پس از نشر مبانی و مسایل اعتقادی (ایدئولوژیکی) و تربیت ایدئولوک هایی نظیر هشام بن حکم، زرارة بن اعين، فضيل بن يسار و... و آموزش توحید به زبان ساده و مردمی مانند آن چه در توحید مفضّل آمده و نشر فقه صحیح و کامل اسلامی در برابر جریان های فقهی انحرافی و نشر اخلاق و معنویت، بالاخره در پایان عمر و دوران تقیه و خانه نشینی و غربت نیز به همین مسایل اساسی اشاره فرمود تا هم در مسایل نظری و هم مسایل عملی، جامعه اسلامی حتّی الامکان سالم بماند و بیش از این به انحطاط و سقوط کشیده نشود و تحت تأثیر افکار انحرافی و چهره های زاهد نمایان فریبنده و راهزنان خطرناکی که به نام قطب و مرشد و صوفی و غیر ذلک فعالیت می کنند، قرار نگیرد و افرادی نتوانند به نام مذهب و دین در بین امت اسلامی، انحراف و انشعابی پدید آورند.

در پایان این مقدمه ضمن تقدیر و تشکر فراوان از اساتید و اصدقای گرامی که این سرگشته وادی حیرت و جهالت و گدای امام زمان علیه السلام را یاری فرمودند تا مجموعه حاضر را که به راستی

ص: 40

لیاقت آن را نداشتم جمع آوری کنم، از خداوند متعال مسئلت می نمایم تا همه ما را در عمل به مضمون این حدیث شریف موفق گرداند و از ابعاد عمیق و گسترده آن (در جهت پرورش روح، عبادت واقعی، ریاضت نفس و خط مشی دقیقی که در برابر دنیا، مردم و شیطان باید اتخاذ نماییم و مطالب دیگری که در حدیث بیان شده) حداکثر استفاده را بنماییم و آرزو داریم تا روزی متن و مضمون حدیث مذکور در مراکز علمی و پژوهشی مانند حوزه های علمیه و دانشگاه ها و سایر مراکز آموزشی، متن درسی و آموزشی قرار گیرد ان شاءالله، امید که این گنه کار را از دعای خیر و طلب مغفرت خویش فراموش نفرمایید.

﴿وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ اَوَّلاً وَ آخِراً وَ صَلَّى اللهُ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ وَ لَعْنَةُ اللهِ عَلى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعينَ مِنَ الأنَ إِلى قِيَام يَوْمِ الدِّينِ.

وَالسَّلامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَكاتُهُ

حوزه علمیه اصفهان

رضا قربانیان

زمستان 1381

ص: 41

المَكْتُوبَةِ حَتَّى عيلَ صَبْرِي، فَلَمَّا ضَاقَ صَدْري تَنَعَّلْتُ وَ تَرَدَّيْتُ وَ قَصَدْتُ جَعْفَراً وَ كَانَ بَعْدَ مَا صَلَّيْتُ الْعَصْرَ، فَلَمَّا حَضَرْتُ بابَ دَارِهِ اسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَخَرَجَ خَادِمُ لَهُ فَقَالَ: مَا حَاجَتُكَ؟ فَقُلْتُ: اَلسَّلامُ عَلَى الشَّريف فَقَالَ: هُوَ قَائِمٌ في مُصَلاهُ، فَجَلَسْتُ بِحِذَاءِ بَابِهِ فَمَا لَبِثْتُ إِلا يَسيراً إِذْ خَرَجَ خَادِمٌ، فَقَالَ: أَدْخُلْ عَلى بَرَكَةِ اللهِ، فَدَخَلْتُ وَ سَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَرَدَّ السَّلامَ وَ قَالَ: اِجْلِسْ غَفَرَ اللهُ لَكَ، فَجَلَسْتُ فَاطْرَقَ مَلِيّاً، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ قَالَ: أَبُو مَنْ؟ قُلْتُ أَبو عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ ثَبَّتَ الله كُنْيَتَكَ وَ وَفَقَكَ يا اَبَا عَبْدِ اللَّهِ ما مَسْأَلَتُكَ؟ فَقُلْتُ فِي نَفْسي لَوْ لَمْ يَكُنْ لِي مِنْ زِيَارَتِهِ وَالتَّسْلِيمِ غَيْرُ هَذَا الدُّعَاءِ لَكَانَ كَثِيراً، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ ثُمَّ قَالَ مَا مَسْأَلَتُكَ؟ فَقُلْتُ سَأَلْتُ اللهَ أَنْ يَعْطِفَ قَلْبَكَ عَلَيَّ وَ يَرْزُقَنى مِنْ عِلْمِكَ وَ اَرْجُو اَنَّ اللهَ تَعَالَى أَجابَنى فِى الشَّرِيفِ مَا سَأَلْتُهُ فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ:

لَيْسَ الْعِلْمُ بِالتَّعَلُّم، إِنَّمَا هُوَ نُورٌ، يَقَعُ في قَلْبِ مَنْ يُرِيدُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَنْ يَهْدِيَهُ فَإِنْ أَرَدْتَ الْعِلْمَ فَاطْلُبْ أَوَّلاً فى نَفْسِكَ حَقيقَةَ الْعُبُودِيَّةِ، وَ اطلبِ الْعِلْمَ بِاسْتِعْمَالِهِ، وَ اسْتَفْهِم اللهَ يُفَهُمْكَ قُلْتُ يَا شَريفٌ، فَقَالَ: قُلْ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، قُلْتُ: يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ مَا حَقِيقَةُ الْعُبُودِيَّةِ؟ قَالَ: ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ: أَنْ لَا يَرَى الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ فِيمَا خَوَّلَهُ اللهُ مِلكاً، لأنَّ الْعَبِيدَ لا يَكُون لَهُمْ مِلكُ يَرَوْنَ الْمَالَ مَالَ اللَّهِ يَضَعُونَهُ حَيْثُ أَمَرَهُمُ اللهُ بِهِ، وَ لا يُدَبِّرَ الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ تَدْبيراً، وَ جُمْلَةُ اشْتِغَالِهِ فيما أَمَرَهُ تَعَالَى بِهِ وَ نَهَاهُ عَنْهُ، فَإِذَا لَمْ يَرَ الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ فِيمَا خَوَّلَهُ اللهُ تَعَالَى مِلْكاً هَانَ عَلَيْهِ

ص: 43

الإنْفَاقُ فيما أَمَرَهُ اللهُ تَعَالَى أَنْ يُنْفِقَ فِيهِ، وَ إِذا فَوَّضَ الْعَبْدُ تَدْبِيرَ نَفْسِهِ عَلَى مُدَبِّرِهِ هَانَ عَلَيْهِ مَصائِبُ الدُّنْيَا وَ إِذَا اشْتَغَلَ الْعَبْدُ بِمَا اَمَرَهُ اللهُ تَعَالَى وَ نَهاهُ لا يَتَفَرَّغُ مِنْهُمَا إِلَى الْمِرَاءِ وَ الْمُبَاهَاةِ مَعَ النَّاسِ، فَإِذَا أَكْرَمَ اللَّهُ الْعَبْدَ بِهَذِهِ الثَّلَاثَةِ هانَ عَلَيْهِ الدُّنْيَا، وَ إِبْلِيسُ، وَ الْخَلْقُ، وَ لا يَطلُبُ الدُّنْيا تَكاثُراً وَ تَفاخُراً، وَ لا يَطلُبُ مَا عِنْدَ النَّاسِ عِزّاً وَ عُلُوًّا، وَ لا يَدَعُ أَيَّامَهُ بَاطِلاً، فَهَذَا أَوَّلُ دَرَجَةِ التَّقَى قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لا يُريدُونَ عُلُوّاً فِي الْأَرْضِ وَ لأَفَساداً وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ» قُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَوْصِنِي، قَالَ أوصيكَ بِتِسْعَةِ أَشْيَاءَ فَإِنَّها وَصِيَّتى لِمُريدِى الطَّريقِ إِلَى اللهِ تَعَالَى، وَ اللهُ اَسْأَلُ أَنْ يُوَفِّقَكَ ِلاسْتِعْمَالِهِ، ثَلاثَةٌ مِنْها فى رياضَةِ النَّفْسِ وَ ثَلاثَةٌ مِنْها فِي الْحِلْمِ، وَ ثَلاثَةٌ مِنْهَا فِي الْعِلْمِ، فَاحْفَظْهَا وَ إِيَّاكَ وَ التَّهَاوُنَ بِهَا، قَالَ عُنْوَانُ: فَفَرَّغْتُ قَلْبِي لَهُ، فَقَالَ: أَمَّا اللَّواتي في الرِّيَاضَةِ: فَإِيَّاكَ أَنْ تَأْكُلَ مَا لَا تَشْتَهِيهِ فَإِنَّهُ يُورِثُ الْحِمَاقَةَ وَ الْبَلْهَ، وَلا تَأْكُلْ إِلا عِنْدَ الْجُوعِ وَ إِذا أَكَلْتَ فَكُلْ حَلالاً وَ سم الله، وَاذْكُرْ حَدِيثَ الرَّسُولِ الله صلی الله علیه و آله ما مَلَأَ آدَمِيٌّ وِعَاءً شَرّاً مِنْ بَطْنِهِ فَإِنْ كَانَ وَ لابُدَّ فَقُلْتُ لِطَعَامِهِ، وَ قُلْتُ لِشَرَابِهِ، وَ قُلْتُ لِنَفَسِهِ، وَ أَمَّا اللَّوَاتِي فِي الْحِلْمِ: فَمَنْ قَالَ لَكَ: إِنْ قُلْتَ وَاحِدَةً سَمِعْتَ عَشْراً فَقُلْ: إِنْ قُلْتَ عَشْراً لَمْ تَسْمَعْ وَاحِدَةً وَ مَنْ شَتَمَكَ فَقُلْ لَهُ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً فيمَا تَقُولُ فَاَسْأَلُ اللهَ أَنْ يَغْفِرَ لِي، وَ إِنْ كُنْتَ كاذباً فيما تَقُولُ فَاللَّهُ أَسْأَلُ أَنْ يَغْفِرَ لَكَ، وَ مَنْ وَعَدَكَ بِالْحِنى فَعِدْهُ بِالنَّصِيحَةِ

ص: 44

وَ الرَّعَاءِ وَ اَمَّا اللَّوَاتِى فِى الْعِلْمِ: فَاسْأَلِ الْعُلَمَاءَ مَا جَهِلْتَ وَ إِيَّاكَ اَنْ تَسْأَ لَهُمْ تَعَتُنَا وَ تَجْرِبَةً، وَ إِيَّاكَ أَنْ تَعْمَلَ بِرَأْيِكَ شَيْئاً، وَ خُذْ بِالْاِحْتِيَاطِ فِي جَمِيعِ ما تَجِدُ إِلَيْهِ سَبِيلاً، وَ اهْرَبْ مِنَ الْفُتْيا هَرَبَكَ مِنَ الْاَسَدِ، وَ لَا تَجْعَلْ رَقَبَتَكَ لِلنَّاسِ جِسْراً، قُمْ عَنِّي يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ فَقَدْ نَصَحْتُ لَكَ وَ لَا تُفْسِدْ عَلَيَّ وِرْدي، فَإِنِّي امْرُهُ ضَنينٌ بِنَفْسي.

وَ السَّلامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى.

ص: 45

(بدین وسیله) به صراط مستقیم تو هدایت شوم. (به راه استوار و مستقیم تو راه یابم) و از آن جا با حالتی افسرده و اندوهگین به خانه ام برگشتم و چون دلم از محبت امام جعفر صادق علیه السلام لبریز و اشراب گردیده بود از آن پس دیگر نزد مالک بن انس هم نرفتم و به کلی او را ترک نمودم و جز برای نمازهای واجب از منزل خارج نشدم تا این که (بالاخره) صبرم تمام گشت و چون سینه ام به تنگ آمد (دل تنگ شدم و حوصله ام به پایان رسید). نعلین و ردا (کفش و لباس) پوشیدم (کفش بر پا و رداء بر دوش افکندم) و به قصد زیارت و دیدار امام جعفر صادق علیه السلام بعد از نماز عصری به سوی آن حضرت راه افتادم و چون به درب خانه او رسیدم، اجازه ورود خواستم (اذن دخول و زیارت خواستم) که (در این هنگام) خادمِ آن حضرت بیرون آمد پس گفت: چه حاجت داری (چه می خواهی)؟

گفتم: سلامی بر حضور شریف (حاجت من سلام بر شریف است) خادم گفت: او در مصلّای خود ایستاده، پس در مقابل منزل حضرت نشستم، چند لحظه ای بیشتر نگذشت که خادم آمد و اظهار داشت: داخل شو بر برکت خدا (با برکت و رحمت الهی به خانه وارد شو) من داخل شدم و بر آن حضرت سلام کردم که پس از جواب سلام فرمود:

بنشین خداوند تو را بیامرزد، من نیز (بی درنگ) نشستم و حضرت قدری به حال تفکر سر مبارک را پایین انداخت آن گاه سر بلند کرد و فرمود:

کُنیه ات چیست؟

گفتم: ابو عبدالله.

فرمود: خداوند کُنیه ات را ثابت و برقرار بدارد و تو را موفّق نماید (موفّق باشی) چه خواسته ای داری، حاجت تو چیست؟

در این هنگام با خود گفتم اگر از این ملاقات (زیارت) و سلام بجز این دعا چیزی نصیبم نشود همین دعای حضرت (برای من) بسیار است. بعد سر بلند نمود و فرمود: حاجت تو چیست؟

گفتم: از خدا خواسته ام تا قلب شما را بر من مهربان و منعطف فرماید و از علم شما روزی ام کند و از خداوند امیدوارم (دعا به اجابت رسیده باشد و) آن چه را که درباره شریف

ص: 47

درخواست نموده ام به من عنایت نماید.

حضرت فرمود: ای ابا عبدالله! علم به تعلّم نیست (فقط: به یادگیری و تنها از راه تحصیل، علم و دانش به دست نمی آید) بلکه علم (حقیقی) فقط نوری است که در دل کسی که خداوند تبارک و تعالی اراده هدایت او را نموده باشد واقع می شود، پس اگر خواهان علم و به دنبال آن هستی در مرحله اول حقیقت بندگی را در جان خود بجوی (نخست باید در دلت جویای حقیقت بندگی باشی و آن را طلب نمایی)) و پس از آن علم را با عمل طلب نما و از خدا طلب فهم کن تا خداوند فهم و درک را به تو عنایت فرماید (اگر مراد تو علم است پس در حقیقت، بندگی طلب کن و علم را به استعمال آن و عمل به آن بطلب و از آن جهت جویا باش که درصدد به کار بستن آن باشی و از خداوند متعال فهم بخواه تا تو را بفهماند).

گفتم: ای شریف!

فرمود: بگو ای ابا عبدالله.

گفتم: ای اباعبدالله! حقیقت بندگی چیست؟

فرمود: سه چیز است.

1- نخست این که بنده خدا در آن چه خدا به او داده و سپرده، خود را مالک نداند (ملکیتی برای خود نبیند) زیرا بندگان دارای ملک و ملکیتی نیستند (و چون بندگان خدا ملکی ندارند و خود را مالک نمی بینند) مال و هر چه هست را ملک خدا دانسته (بنابراین) هر جا که خدا دستور داده است آن را بنهند، می گذارند (در مصارفی که خدا به آن امر فرموده صرف یا خرج می کنند.)

2- دیگر آن که بنده برای خود تدبیری نیندیشد (خود را مدبّر زندگی خویش ندانسته و برای خود مصلحت اندیشی و تدبیری نکند).

3- تمام اشتغال (کار و تلاش) را در آن چه خدا به او فرمان داده یا از آن نهی فرموده قرار دهد. (همه مشغولیات و فعالیّت های او منحصر باشد در اطاعت محض پروردگار).

بنابراین هنگامی که بنده ای برای خود ملکی ندید (خود را مالک خویش و دارایی خود ندانست) انفاق نمودن در آن چه خدا به آن امر فرموده بر او آسان می گردد و (در آن چه خدا

ص: 48

دستور داده مالش را انفاق کند مانند خمس و زکات) به راحتی انفاق می کند.

و آن گاه که بنده تدبیر خود را به مدبّر خود، خدای متعال، واگذار کرد، مصایب و مشکلات دنیا بر وی آسان می گردد (سختی ها و مصیبت ها را به راحتی تحمّل خواهد کرد.)

و هر گاه بنده به امر و نهی خدا مشغول شد (به آن چه خدا به آن دستور داده اشتغال ورزید و از آن چه نهی فرموده دوری نمود) دیگر فراغتی از آن دو امر نمی یابد و فرصتی باقی نخواهد ماند تا به مِراء (جدال) و مباهات با مردم (خودنمایی و فخرفروشی) بپردازد.

پس چون خداوند متعال بنده خود را به این سه چیز اکرام (گرامی) داشت، (در این صورت) دنیا و ابلیس و مردم بر او سهل و آسان می گردد و دنیا را برای افزون طلبی و فخرفروشی طلب نخواهد کرد (دنبال دنیا به جهت زیاده اندوزی و فخر و مباهات نمی رود) و (نیز) آن چه را (از جاه و مقام و موقعیّت و مال) در دست مردم می نگرد به جهت عزّت و جاه طلبی یا علوّ درجه خود طلب نمی کند (در اثر) بندگی خدا چنان عزّت نفسی پیدا خواهد کرد که هرگز به دنبال دنیازدگی، جاه طلبی، زراندوزی، تفاخر، مباهات و موقعیّت طلبی و بزرگی از جانب مردم نخواهد بود.)

و (هم چنین) عمر خویش را به باطل نگذراند (ایّام عمر و روزگارش را بیهوده از دست نخواهد داد) پس این اول درجه تقواست (این است اوّلین پله از نردبان تقوا) که خداوند تبارک و تعالی فرمود: «ما این سرای آخرت را برای آنان که در زمین، اراده علّو و فساد و سرکشی ندارند مخصوص می گردانیم و حسن عاقبت (سعادت و پیروزی) خاص متّقین است».

گفتم: ای اباعبدالله! مرا سفارش و نصیحت فرمایید.

امام علیه السلام فرمود: تو را به نُه چیز سفارش می کنم که آن ها (در حقیقت) وصیت من است برای پویندگان و طالبان طریق الی الله (و کسانی که مرادشان راه به سوی خداست کسی که اراده سلوک راه خدا نماید در آغاز امر مراعات این نُه وصیت برای او الزامی است) و از خداوند درخواست می نمایم تا تو را در عمل به آن ها توفیق مرحمت فرماید.

سه تا از آن نه وصیت درباره (تربیت و تأدیب) ریاضت نفس است و سه خصلت از آن ها درباره حلم و بردباری می باشد و سه وصیت دیگر درباره علم و دانش است. پس ای عنوان!

ص: 49

آن ها را به خاطرت بسپار و حفظ کن. و مبادا در عمل به آن ها از تو سستی و تکاهل سرزند.

عنوان گفت: قلب خود را متوجه آن حضرت نموده (حواسم را خوب جمع کردم) و اندیشه ام را فارغ و خالی نمودم تا آن چه را که حضرت می فرماید اخذ نمایم (و پس پس از اخذ و دریافت) بدان عمل کنم.

آن گاه امام علیه السلام فرمود: امّا آن چه درباره ریاضت است پس:

1- برحذر باش از خوردن آن چه که میل و اشتها به آن نداری (از خوردن در حال بی اشتهایی خودداری کن و مبادا چیزی بخوری که بدان اشتها نداری) چرا که در انسان ایجاد حماقت، نادانی و کودنی خواهد کرد.

2- از خوردن غذا جز در وقت گرسنگی بپرهیز.

3- آن گاه که غذا می خوری از غذای حلال استفاده کن و نام خدا را ببر (در آغاز «بسم الله» بگو) و این سخن ارزشمند رسول اکرم صلی الله علیه و آله را به یاد داشته باش که فرمود: «انسان هیچ ظرفی را بدتر از شکم خود پرنکرده» (هیچ ظرفی را پر نکرده که بدتر از شکم باشد) پس اگر ناچاری که غذا بخوری (برای حفظ سلامتی ناچار هستی) پس (در این صورت) یک سوم شکم را برای غذا و یک سوم را برای آب و یک سوم دیگر آن را برای نفس کشیدن بگذار.

امّا آن سه وصیتی که درباره حلم و بردباری است پس :

1- کسی که به تو بگوید: اگر یکی بگویی ده تا می شنوی (اگر یک کلمه گفتی ده کلمه در پاسخ خواهی شنید) به او بگو: اگر ده کلمه بگویی یکی هم (از من) نخواهی شنید.

2- و کسی که ناسزا به تو بگوید پس به او بگو: اگر در آن چه می گویی راست می گویی من از خدا می خواهم تا از من درگذرد و مرا ببخشد و اگر در آن چه می گویی دروغ می گویی پس (در این صورت) از خدا می خواهم تا تو را بیامرزد و از تو درگذرد.

3- و کسی که تو را بیم دهد به فحش و ناسزا (وعید داد به خیانت و با فحش و ناسزا صدا کرد) پس او را به نصیحت و مژده و عده کن (که من دربارۀ تو خیرخواه می باشم و مراعات تو را می نمایم).

و اما آن وصیت هایی که راجع به علم است پس:

ص: 50

1- آن چه را نمی دانی از علما و دانایان بپرس و بر حذر باش از این که چیزی را از ایشان به منظور تجربه و آزمایش بپرسی (مبادا برای آزمایش نمودن و تعنّت بپرسی بلکه به منظور یاد گرفتن سؤال کن).

2- و دوری کن از این که در چیزی به رأی خود عمل نمایی (مبادا بدون علم و تحقیق به نظر خود عمل کنی) بلکه در همه چیزها تا جایی که میسّر و ممکن است به احتیاط رفتار کن (در جمیع اموری که راهی به احتیاط و محافظت از وقوع در خلاف امر داری احتیاط را پیشه خود ساز).

3- و از فتوا دادن بگریز (فرار کن) چونان که از شیر می گریزی (همان طور که از شیر درنده فرار می نمایی) و گردن خود را پل عبور برای مردم قرار مده.

(در پایان امام صادق علیه السلام به عنوان بصری فرمود:)

برخیز که تو را نصیحت کردم (و آن چه باید به تو بگویم، گفتم و برای تو خیرخواهی نمودم) و وِرْدِ مرا بر من فاسد مکن زیرا من مردی هستم که به نفس خود بخیل می باشم (به خود مشغولم و کار دارم و برای گذشت عمر و ساعت های زندگی حساب و برنامه دارم و نگرانم از این که مقداری از آن بیهوده تلف گردد) و تمام مراتب سلام و سلامت خداوند برای آن کس باد که از هدایت پیروی می کند و متابعت از پیمودن طریق مستقیم می نماید.

وَ السَّلامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى

ص: 51

عهد او ذكر اَلَسْتُ رَبِّكم، قالوا بلى *** پر تو علمش، به تدریج آورد سوی ولا

این چنین فرمود شَه، گر دوستدار دانشی *** از خدا حقّ عبادت خواه و با آن، بینشی

بعد فهم علم گو، تا با عمل بخشد تو را *** علم گر نافع نشد، هرگز نمی پوشد تو را

خواست تا حقّ عبودیت، بر او گردد عیان *** گفت شَه حقّش، سه چیز آید، کنم آن را بیان

اوّلاً عابد، و دايع را، نداند ملک خویش *** چون که خود ملک خداوند است، پس از آن و پیش

چون یقین ات گشت باقی، هرچه حق گوید بکن *** پس بِنه آن را، قُلِ الْعَفْو است، آری مِنْ لَدُنْ

ثانياً بر خویش، تدبیری مبادا ساختن *** حق نکو داند، مصالح را بکار انداختن

با توکل زیّ، در این عالم، مشو اندیشناک *** تا که طوفان مصائب، برنیندازد به خاک

امر خود تفویض کن جانا، تو بر پروردگار *** باز بین امدادهایش، دل بر شکرش واگذار

ثالثاً در رفت و آمد باش بین این دو کار *** دور باش از منکر، انجام ده فرمان یار

گر چنین شد بین این آمرین در رفت و شدی *** کی فراغت زان بیابی، که رسد بر تو بدی

چون درختی با سه ریشه حق تو را اکرام کرد *** شاخه هایش شش مکان بخشید و پس اطعام کرد

ص: 53

عبد بر دنیای دون بی اعتنایی ها کند *** مکر شیطان خار و کیدش جملگی افشاء کند

مدح و ذمّ خلق کی خارج کند از اعتدال *** از تفاخر، وز تکاثر، کی بجوید عزّ و مال!

شهرت و جاه و مقام دنیوی، مبغوض اوست *** رایگان عمر عزیزش کی دهد بر غیر دوست!

برف عمرت آب می گردد به سرعت در بخار *** هر چه ضایع شد بسی حسرت بری در گور تار

چون که راز خلقتش را حق عبودیت نهاد *** طرفة العيني، مجال شرک، در جانش نداد

عزّت نفسی نکویابی، تو مستغنی شوی *** آشنا با منهج تقوى بدين معني شوى

گفت عنوان سیّدی ما را نصیحت کن فزون *** گفت نه چیز، این وصیت از من آید، در متون

گفت بصری جمله اجزائم، سراپا گوش شد *** خاطرم فارغ، زهر اندیشه مخدوش شد

گفت در باب ریاضت، آن شه والا تبار *** بر غذایی گر نداری اشتها، پرهیزدار

بین زیان، در خوردن هر آن چه میلات نبود *** رخوت و جهل و حماقت می شود در تو نمود

جوع تا غالب نیامد، بر غذا تأخیر کن *** ذکر بسم الله بگو، در حلّ حق تأثیر کن

گفت پیغمبر صلی الله علیه و آله که انسان هیچ ظرفی پرنکرد *** کز لئیمی، چون شکم باشد فزاید رنج و درد

ص: 54

علّت أكل طعامت، صحّت تن دان و بس *** پس سه قسمت کن شکم، آب و غذا جای نَفَس

باب حلم و بردباری با سه مفتاح است باز *** فتح بابی، شرح صدری، تا بگویم با تو راز

کس چه گوید، یک سخن گرگویی از من بین مزید *** گو چو، ده آری، یکی از من نخواهی تو شنید

ناسزا گر گفت کسی، او را چنین پرهیزدار *** آن چه را گفتی، چو در من هست، خواهم عفو یار

گفته ات گر نیست در من، خواهم از آن ذوالجلال *** تا بیامرزد تو را، محفوظ گردی از ضلال

گر تو را بیم خیانت داد با قول شدید *** تو بشارت ده، که از من می رسد لطف و نوید

خیر خواهم بهر تو، اینک مراعاتت کنم *** بس دعای خیر، در اوج مناجاتت کنم

جنّتِ علم از مفاتیح مواعظ شد قريب *** اوّلاً از محضر عالم، مباشی بي نصيب

گر نمی دانی، ز عالم پرس و استفهام کن *** بی تعنّت، نفس سرکش در حضورش رام کن

ثانیاً با هر عمل، علمی نکو بنمای راست *** رأي خود بگذار، با تحقیق مبرم چاره هاست

چون مردّد گشتی از تشخیص حقّ امر دوست *** بر صراط احتیاط آور. که آن مرضیّ اوست

ثالثاً آن سان که از شیری گریزی با شتاب *** دور باش از دادن فتوی، به گردن پل متاب

ص: 55

تیرهای شبهه چون دیدی عدو می افکند *** این نقاط ثابت از تغییر، دورت می کند

یاد دار عنوان بصری را، که از فرط وداد *** حق مطلق یافت در فهم وجوب انقياد

با تو گفتم آن چه را شرط بلاغ و عقل بود *** پند گیر یا ملال، از صادقت این نقل بود

اخذ کن از آیه ترغیب بر حکم جهاد *** کار عقبی بی سلاح رزم می گردد کساد

گفت سبحان هر چه نیرو هست تجهیزش کنید *** زنگ ها با سنگ، رفع و دشنه را تیزش کنید

وعظ محکم غیر از این، جنگ عدوی اکبر است *** گاه تا تیرش زنیم آن گاه تیغش آذر است

مایلی

ص: 56

تصویر

ص: 57

تصویر

ص: 58

ص: 60

اَمَامَ الْعَقْلِ وَ الْعَقْلُ تابِعُهُ، يُلْهِمُهُ اللهُ السُّعَداءَ وَ يُحَرِّمُهُ الْأَشْقِياءَ.﴾

«اميرالمؤمنين علیه السلام می فرماید: علم جلو عقل است و عقل تابع علم می باشد، خداوند علم را به سعادتمندان الهام می نماید و شقاوتمندان را از آن محروم می سازد».

در ذیل حدیث دیگر در همین باب وارد شده است: ﴿فَطُوبی لِمَنْ لَمْ يُحَرِّمُهُ اللهُ مِنْهُ حَظَهُ﴾ (1)؛ «پس خوشا به حال کسی که خداوند او را از حظ و بهره علم محروم ننماید».

و در روایات متعدّدی اشاره شده است به این که (دانشجو و شاگرد دوستدار علم همانند کسی که روزها روزه دار و شب ها بیدار و سرگرم عبادت بوده دارای اجر و پاداش می باشد و به هر بابی که بدان دست می یابد و آن را فرا می گیرد از کوه ابوقبیس - که اگر سراسر آن طلا باشد و آن را در راه خدا انفاق کند - بهتر و سودمندتر است.) (2)

يا علما افضل و برتر از همۀ مردم هستند و اَقرب و نزدیک ترین افراد به انبیا و نیز ورثه پیامبران علیهم السلام اهل علم می باشند و شخص عالم، امین خدا بر روی زمین بوده و مدادش افضل از خون شهداست و آن چه در آسمان و زمین است برای او استغفار می کنند و خیر دنیا و آخرت با علم، و شرّ دنیا و آخرت با جهل، محسوب شده است.(3)

اکنون پس از این مقدمه بسیار کوتاه باید دید که آیا به راستی این همه ارزش و فضیلت که برای علم بیان شده منظور همین علمی است که با تعلّم و فراگیری حاصل می شود و صرف یک سری اصطلاحات رسمی می باشد؟ مسلّم منظور، علم سطحی و رسمی که از نور معرفت خدا تهی باشد نیست.

علم (4) رسمی سربه سر قیل است و قال *** نه از آن کیفیّتی حاصل نه حال

ص: 62

«با الفاظ بازی کردن و عبارت پردازی کردن حرفی است و دل آگاه و سوز و گداز داشتن و با حسن مطلق به سر بردن امری دیگر است. و چه بسا ارباب مقال و سرگرم به قیل و قال و انباشته از اصطلاحات اند که دل مرده و روح افسرده دارند.

ترا انبار الفاظ و عبارات *** چه حاصل می دهد غیر خسارات

چون نبود نور علم يَقْذِفُ الله *** چه انباری از الفاظ و چه از کاه

گمانت این که با خرج عبارات *** به کرّ و فرّ و ایماء و اشارات

سوار رفرف استی و براقی *** ورم کردی و پنداری که چاقی

نحوی و صرفی بودن حرفی است و آدم بودن و سلوک الی الله داشتن امر دیگر، اگر در یک جا جمع شدند چه بهتر و مطلب عمده این است که جوهر نفس داعی ملحون نباشد» (1)

أيُّها القُوم الّذي فِي الْمَدرسه *** كُلَّما حَصَّلْتُمُوهُ وَسْوَسَه

فِكْرُكُمْ إِنْ كَانَ فِي غَيْرِ الْحَبِيب *** مَا لَكُمْ فِي النَّشْأَةِ الأخرى نَصيب (2)

***

علمی که حقیقت است درسی نبود *** درسی نبود هر آن چه در سینه بود

﴿لَيْسَ الْعِلْمُ بالتَّعَلُّم إِنَّمَا هُوَ نُورٌ يَقَعُ في قَلْبٍ مَنْ يُريدُ اللهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَنْ يَهْدِيَهُ﴾

«علم نوری است که در قلب کسانی که خداوند اراده کرده آنان را هدایت فرماید، قرار می دهد و چنین علمی به تعلّم و فراگیری نیست».

اگر بودی کمال اندر نویسانی و خوانایی *** چرا آن قبله کل نانویسا بود و ناخوانا

از کلمه حصر ﴿إِنَّما﴾ معلوم می شود حقیقت علم و علم واقعی همان نورانیّت قلبی است که به یک دسته خاص از جانب پروردگار متعال مرحمت و عنایت شده است یعنی خداوند همه انسان ها را به راه راست و سعادت هدایت و راهنمایی فرموده است. (3) و لکن پس از این هدایت عام، گروهی از مردم که زمینه هدایت و تقرّب به خدا در آن ها بیشتر و از آمادگی زیادتری برخوردارند مشمول هدایت خاصّه حق نیز می شوند و ایزد منّان در وجود آنان نورانیّتی قرار

ص: 63

می دهد تا بدین وسیله زودتر به مقصد برسند که علم حقیقی نیز همین است و با همین حقیقت و از همین رهگذر، آنان را به سرعت به سیر ملکوتی و رحمانی و کمالات انسانی می رساند. و این لطف خاص شامل هر کس نمی شود مگر با تطهیر باطن و در پرتو نور معصومین علیهم السلام که این برترین و نزدیک ترین راه است برای طالب علم حقیقی. در لطف سه مرحله وجود دارد:

1- توفيق (فراهم آوردن وسایل و امکانات لازم)

2 ارشاد و راهنمایی (ارائه طریق)

3- رهبری در عمل (ایصال به مطلوب)

إنَّمَا النَّفْسُ كَالزُّجاجَةِ وَالْعِلْمُ *** سِراجٌ وَ حِكْمَةُ الْمَرْءِ زِيتُ

فَإِذَا أَشْرَقَتْ فَإِنَّكَ حَيٌّ *** وَ إِذَا أَظَلَّتْ فَإِنَّكَ مَيْتٌ (1)

«همانا نفس انسان مانند شیشه (روح آدمی مثل شیشه صاف و با جلا) است و علم، (دانش و دانایی) چراغ است (یعنی علم و دانایی همان روشنایی و چراغی است که سبب هدایت است)، و حکمت انسان زیتون (روغن زیتون و سوخت) آن چراغ است. پس اگر نور علم تابان باشد در این صورت تو زنده ای و اگر تاریک شد مرده خواهی بود».

آنان که به علم فلسفه می نازند *** بر علم دگر به آشکارا تازند

ترسم که در این حجاب اکبر آخر *** سرگرم شوند و خویشتن را بازند

لذا عنوان بصری - چنان چه از محتوای کلامش روشن می شود - برای فراگیری علومی مثل فقه، اصول، فلسفه، تاریخ و غیره نزد حضرت نیامده بود زیرا این سری علوم را نزد مالک و غیره هم می توانست تا حدّی فراگیرد، بلکه منظورش از این شرفیابی، هدایت واقعی و کسب نورانیّت خاص بوده است. که از مبدأ فیّاض افاضه می گردد به قلب کسی که او بخواهد و در حقیقت علم نافع از قلبی سرچشمه می گیرد که منبع آن افاضه نور حق باشد.

برخی از علما فرموده اند شاهد این کلام، فخر رازی است که دارای علم زیادی بود اما نور نداشت زیرا خود در جلد اول تفسیرش اظهار داشته ﴿مَنِ اقْتَدى بِعَلَيَّ فَقَدِ اهْتُدِی﴾ و نیز گفته

ص: 64

است ﴿مَنْ تَمَسَّكَ بِوِلايَةِ عَلَيَّ علیه السلام فَقَدْ تَمَسَّكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَقی﴾،(1) آن گاه خود او از نعمت ولایت علی علیه السلام محروم است و از نورانیت ولایت برخوردار نمی باشد.

﴿قال رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم الْعِلْمُ عِلْمَان، عِلْمٌ عَلى اللّسَانِ فَذَلِكَ حُجَّةُ الله عزوجل عَلَى ابْنِ آدَمَ، وَ عِلمٌ فى الْقَلْب فَذَلِكَ الْعِلْمُ النّافِع﴾(2)

«پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: علم دو نوع است: یکی علمی که بر زبان می باشد و آن حجّت خداست بر فرزند آدم و علم دیگر در قلب می باشد که آن علم نافع است».

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام إِنَّمَا الْعَالِمُ مَنْ دَعَاهُ عِلْمُهُ إِلَى الْوَرَعِ وَ التُّقَى وَ الزُّهْدِ فِي عَالَمِ الفَنَاءِ وَ التَّوَلُّهِ بِجَنَّةِ الْمَأْوى﴾.(3)

«علی علیه السلام فرمود: به راستی که عالم حقیقی کسی است که علمش او را به سوی ورع و تقوا و زهد در این جهان ناپایدار بخواند و شیفته بهشت جاودانش سازد.»

لَوْ كَانَ الْعِلْمَ غَيْرُ التَّقى شَرَفاً *** لَكَانَ إِبْلِيسُ أَشْرَفُ النَّاسِ

از علم رسوم چه می جویی *** واندر طلبش تا کی پویی

علمى بطلب که تو را فانی *** سازد ز علائق جسمانی

علمی بطلب که بدل نور است *** سینه ز تجلّی آن طور است

علمی که از آن چه شوی محفوظ *** گردد دل تو لوح محفوظ

علمی بطلب که کتابی نیست *** یعنی ذوقی است خطابی نیست

علمى بطلب که نماید راه *** از سرّ ازل کندت آگاه

آن علم تو را ببرد برهی *** کز شرک خفی و جلّی برهی

آن علم ز چون و چرا خالی است *** سرچشمه آن علی عالی است

ص: 65

«علمی که از قِبَل تقوا پدید می گردد محض نور و حقیقت و کشف مطالب و ادراک حقایق است و آن نوری است که از مبدأ انوارالهی سرزده و قلب و دل متقی را روشن گردانیده و آن فیض و موهبتی است مخصوص به مردمان پرهیزکار لکن علمی که از قبل تحصیل پدید می گردد علم نما است نه علم واقعی». (1)

رموز علم ادریسی بود ذوقی نه تدریسی

پس هر علمی در مرتبه خود اعمّ از منطق، فلسفه، حکمت، تفسیر، حدیث، فقه، اصول، اخلاق، احکام و غیره، هرگاه مقدّمه باشد برای صفای باطن و پذیرفتن نور معرفت و محبّت الهی و تکمیل روحانیّت انسان و رها شدن از ظلمت و تاریکی ها و قرارگرفتن در جادّه فضیلت و تکامل و هدایت به حیات جاودان همیشگی، آن علم، علم نافع و حقیقی و مایه رشد است؛ (2)؛ زیرا علم نوری است از مبدأ فیاض به قلب مصفّی که از صفات حیوانی تصفیه و تخلیه شده باشد و بدیهی است که اراده خداوند بر افاضه نور برای کسب علم واقعی در انسان هایی تحقّق می یابد که باطن را از آلودگی تطهیر کرده باشند، بدون شک تطهیر و تزکیه باطن از کدورات، مقدّمه جلب نور و فیض رحمانی است و آن گاه که نور الهی بر سرزمین باطن انسانی تابید و به نور الهی هدایت شد، در پرتو او دیگران نیز هدایت می شوند و کافی است یک نفر توسط او هدایت گردد که در این صورت ثواب و اجر او بالاتر است از آن چه خورشید بر آن می تابد آن هم خورشید از روزی که خلق شده تا ﴿إِذَ الشَّمْسُ كُوّرَتْ﴾ چنانچه اوّل شخص عالَم؛ یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله به دوّم شخص عالم؛ یعنی علی علیه السلام فرمود: ﴿لَأَنْ يَهْدِى بِكَ رَجُلاً وَاحِدً خَيْرٌ لَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَ ما فيها﴾ (3) «اگر خداوند یک نفر را به دست تو هدایت کند (چنین کاری) از دنیا و آن چه در آن است مهم تر و با ارزش تر است.

اکنون با توجه به مطالبی که گذشت، یک موضوع مهمّ اجتماعی هم به خوبی روشن و واضح می گردد و آن این است که گاهی در بین بعضی از مردم مطرح می شود که چگونه یک عالم دینی

ص: 66

یا مفسّر یا فیلسوف و یا غیر این ها از علما، منحرف شده و سبب انحراف بسیاری از مردم می گردد؟ (1)

در پاسخ به این مطلب باید گفت: رمز این مشکل در همان چیزی است که به آن اشاره شد یعنی عالم و دانشمند حقیقی و واقعی کسی است که در قلب وی نوری پدید آید و توسّط آن نور در جادّه سعادت قرار گرفته و در او قوّت و شوکتی ایجاد شود که بر تمام قوای طبیعی و حیوانی و خواسته های شهوی غالب گردد و عقل این انسان، از اسارت نفس نجات یافته و کلیّه امور مملکت بدن مسخّر عقلش بشود و این چنین عالمی است که پس از تسخیر مملکت بدن به دست عقل و شرع و مهار نمودن نفس و غرایز نفسانی می تواند جامعه کوچک یا بزرگ و مملکتی را از ظلمت و تیرگی نجات بخشد و هم چون ماه و خورشید دل های سیاه را روشن و فضای زندگی را نورانی گرداند.

﴿قال رسول الله صلی الله علیه و آله: إِنَّ مَثَلَ الْعُلَمَاءِ فِي الْأَرْضِ كَمَثَلِ النُّجُومِ فِي السَّمَاءِ يَهْتَدِي بِها في ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ فَإِذا طُمِسَتْ اَوْشَكَ أَنْ تَضِلَّ الْهُذاة﴾ (2)

«نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: علما بر روی زمین چون ستارگان آسمانند که در تاریکی های زمین و دریا هدایت کننده می باشند، پس هنگامی که (ستارگان فروزان) علما و دانشمندان دینی از بین مردم بروند ممکن است راه هدایت به گمراهی مبدّل گردد».

پس با وصفی که گذشت و معلوم شد عالم حقیقی کیست، بسیار کوته فکری و سطحی نگری است که انسان هر کس را که عنوان دانشمند پیدا کرد تصوّر کند او عالم حقیقی است. لذا همان گونه که تعریف و تمجید فراوان از علم و علما شده است از سوی دیگر مذمّت هایی هم از دانشمندان دنیا پرست و افرادی که علم و سلاح دانش را وسیله اهداف دنیوی خویش قرار داده اند به عمل آمده است. در اسلام یک شأن و مقام بسیار عالی و ملکوتی برای علما در نظر گرفته شده به حدّی که نگاه به عالم بلکه نگاه به درب خانه عالم، عبادت است و اجر و ثواب

ص: 67

دارد و اگر عالمی روی قبرستانی عبور کند خدا به برکت آن عالم عذاب را از آن قبرستان بر می دارد و علما امنای مردم و سرانجام در قیامت نیز از شفاعت کنندگان خواهند بود. (1) اما از سوی دیگر شدیدترین مذمّت ها نیز از علمای سوء به عمل آمده به طوری که در قرآن مجید، عالم بی عمل و فاسد به حمار و سگ هاری تشبیه شده که فاقد ارزش و خطرناک است و سرانجام در قیامت نیز به شدیدترین و سخت ترین عذاب ها گرفتار خواهد شد به حدّی که در روایتی با قاتل پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و قاتل یکی از والدین در شدّت عذاب، کنار هم ذکر شده اند!!

﴿قال رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم: إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَذَاباً يَوْمَ الْقِيَامَةِ. مَنْ قَتَلَ نَبيّاً أَوْ قَتَلَ أَحَدَ وَالِدَيْهِ أَوْ عَالِمٌ لَمْ يَنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ﴾ (2)

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: شدیدترین عذاب ها در قیامت برای کسی است که پیامبری را بکشد یا یکی از پدر و مادر را به قتل برساند یا دانشمندی باشد که بهره ای از علم خود نبرد».

﴿قال الصّادق علیه السلام: اَشَدُّ النَّاسِ عَذَاباً عَالِمٌ لا يَنْتَفِعُ مِنْ عِلْمِهِ بِشَيءٍ﴾ (3)

«امام صادق علیه السلام فرمود: شدیدترین عذاب ها برای دانشمندی است که از علم خود هیچ بهره و سودی نبرد»

﴿قال الصّادق علیه السلام: يُغْتَفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً قَبْلَ أَنْ يُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبٌ وَاحِدٌ﴾ (4)

ص: 68

«امام صادق علیه السلام فرمود: پیش از آن که یک گناه از عالم بخشیده شود، هفتاد گناه از جاهل بخشیده می شود.»

﴿قال رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم: إِذا رَأَيْتُمُ الْعَالِمَ مُحِبّاً لِلدُّنْيَا فَاتَّهِمُوهُ عَلى دِينِكُم فَإِنَّ كُلَّ مُحِب يَحُوطُ ما اَحَبَّ.﴾ (1)

«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که مشاهده کردید عالمی به محبّت دنیا آلوده گشته، پس او را بر دین خود متّهم سازید (دین خود را از او اخذ نکنید) زیرا هر دوست دارنده چیزی، احاطه می کند بر او آن چه را دوست می دارد (دنیا آن ها را به خود مشغول می نماید».

در روایت دیگر فرمود:

﴿و اِنَّ اَهْلَ النَّارِ يَتَاَذَونَ مِنْ ربح الْعَالِمِ التَّارِي لِعِلْمِهِ﴾ (2)

به درستی که اهل جهنّم از بوی تعفّن عالمی که به علم خود عمل نکند اذیّت می شوند»

امام کاظم علیه السلام به هشام فرمود: ﴿اَوْحَى الله تعالى الى داود علیه السلام: قُلْ لِعِبَادِي: لَا يَجْعَلُوا بَيْنِي وَ بَيْنَهُمْ عَالِماً مَفْتُونَا بِالدُّنْيَا فَيَصُدَّهُمْ عَنْ ذِكْرِي وَ عَنْ طَرِيقِ مَحَبَّتِي وَ مُنَاجَاتِي، أُوْلَئِكَ قُطَّاعُ الطَّريقِ مِنْ عِبَادِي، إِنَّ أَدْنى مَا أَنَا صَانِعُ بِهِمْ أَنْ أَنْزَعَ حَلَاوَةَ مَحَبَّتي وَ مُناجَاتِي مِنْ قُلُوبِهِمْ﴾ (3)

«خداوند به داوود علیه السلام وحی کرد که به بندگانم بگو: عالم فریب خورده از دنیا را میان من و خود واسطه نکنند تا آنان را از یاد من و از راه محبت و مناجاتم بازدارند آنان راهزن بنده های من می باشند (راه را مسدود می کنند) کمتر کاری که با آن ها بکنم این است که شیرینی محبت و مناجات خود را از دل آن ها برکنم».

﴿و في اخبار داود علیه السلام إِنَّ أَدْنَى مَا أَصْنَعُ بِالْعَالِمِ إِذَا آثَرَ شَهَوَاتِهِ عَلَى مَحَبَّتِي، أَنْ أُحْرِمَهُ لَذِيذَ مناجاتي، يا داؤد لا تَسْأَلَنَّ عَنِّى عَالِماً قَدْ أَسْكَرَتْهُ الدُّنْيَا فَيَصُدَّكَ عَنْ طَرِيقِ مَحَبَّتِي، أُوْلَئِكَ قُطَّاعُ الطَّريقٍ عَلَى عِبادى﴾ (4)

ص: 69

«و در اخبار حضرت داوود علیه السلام آمده است که خداوند می فرماید: به درستی که کمتر کاری که انجام می دهم در مورد عالمی که خواسته های نفسانی خود را بر محبّت من برگزیند، آن است که لذّت مناجات خودم را از وی سلب می کنم ای داوود در مورد عالمی که مست دنیا بوده و راه محبت من را به خاطر (مست دنیا شدن) بسته است سؤال نکن از من، اینان قطع کننده راه بر بندگان من هستند.»

بنابراین همان طور که از عالم با عمل تجلیل و تمجید فراوان به عمل آمده و در بهشت، بهترین و عالی ترین مقام و جایگاه بعد از معصومین علیهم السلام به علمای عاملین اختصاص یافته، از سوی دیگر نیز بدترین و شدیدترین عذاب ها در جهنّم و بیشترین حسرت برای عالم بی عمل و فاسد و دنیا پرست در نظر گرفته شده است.

تحلیل و علّت یا سرّ اصلی آن نیز کاملاً روشن است. زیرا از هر دو طرف جنبه آموزشی و تأثیرگذاری فراوان دارد چرا که اگر عالمی منحرف شد، ممکن است امتی را منحرف سازد (1) و اگر عالمی مهذّب باشد جامعه را مهذّب و هدایت خواهد کرد و وجود عالم درستکار با ورع هر چند تبلیغ لفظی و کلامی هم نداشته باشد، باعث تهذیب جامعه خواهد گردید در صورتی که عالم فاسد اگر چه به زبان نیز تبلیغ و ارشاد کند اما ممکن است جامعه را به سوی انحطاط و سقوط بکشاند.

با این اوصاف علمی که براساس دنیاطلبی و مقام پرستی و کسب شهرت باشد و وسیله یا ابزاری برای به دست آوردن زخارف دنیا و دنیا پرستی گردیده باشد این چنین علمی را در حقیقت نمی توان علم نام نهاد بلکه دام شیطانی می باشد که در روایت از آن به حجاب دل و قطاع الطریق نام برده شده است زیرا علم واقعی با خشیت الهی و عبادت واقعی خداوند که لازمه آن دوری از دنیا پرستی است ممزوج و عجین گشته است ﴿إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَمَاءُ﴾ (2)

در روایتی دیگر به وضوح علائم و نشانه های عالم و دانشمند حقیقی و علم نافع بیان گشته

ص: 70

است که انسان با این آثار و علائم در می یابد که تا چه اندازه طلب علم و قدم نهادن در این راه برای خدا بوده، و نور خدا تا چه حدّ در شخص عالم رسوخ کرده است.

﴿النّبي صلی الله علیه و آله فيما رواه الامام امير المؤمنين علیه السلام مَن طَلَبَ الْعِلْمَ لِلَّهِ لَمْ يُصِبْ مِنْهُ بَاباً إِلا إِزْدَادَ بِهِ فى نَفْسِهِ ذُلاً و فِى النَّاسِ تَوَاضُعاً وَ لِلَّهِ خَوفاً و فِى الدِّينِ إِجْتِهَاداً وَ ذَلِكَ الَّذي يَنْتَفَعُ بِالْعِلْم فَلْيَتَعَلَّمْهُ...﴾(1)

اميرالمؤمنین علیه السلام از نبی اکرم صلی الله علیه و آله نقل فرمود: کسی که برای خدا طلب علم نماید به هیچ بابی از علوم دست نمی یابد مگر آن که در نفس خویش کوچکی می یابد (خود را کوچک و ناچیز می بیند) و در وی تواضع و فروتنی زیاد می گردد و در بین مردم هم متواضع خواهد بود و در دل او خوف خدا قرار می گیرد و در امر دین کوشش و جدیّت می نماید، این همان علم نافع و مفید می باشد پس، از چنین شخصی باید علم فرا گرفت».

بنابراین یکی از نشانه های علم نافع و حقیقی آن است که انسان، فروتن و متواضع بوده و در حضور پروردگار متعال خاشع و خائف باشد.

﴿قال الصّادق علیه السلام: الْخَشْيَةُ ميراثُ الْعِلْمِ وَ العِلْمُ شُعَاعُ الْمَعْرِفَةِ وَ قَلْبُ الْإِيمَانِ وَ مَنْ حَرُمَ الْخَشْيَةَ لَا يَكُونُ عَالِماً وَإِنْ شَقَّ الْقَمَرَ فِي مُتَشَابِهَاتِ الْعِلْمِ قَالَ اللَّهِ عزوجلّ: إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ «وَ آفَةُ الْعُلَماءِ ثَمَانِيَةَ أَشْيَاءَ... »﴾» (2)

«امام صادق علیه السلام فرمود: خشوع (توجه باطنی به خدا) میراث (ثمره) علم است و علم، شعاع معرفت و قلب ایمان است و کسی که محروم باشد از خشوع، عالم و دانشمند (حقیقی) نیست اگرچه (از نظر قدرت علمی) در پیچیدگی ها و متشابهات علم شقّ القمر کند، خداوند متعال در قرآن کریم فرموده: همانا از بین بندگانش علما هستند که خشیت خدا را دارند و هشت چیز برای علما آفت است...».

مایه اصل و نسب امروزه در دنیا زر است *** متّصل خون می خورد تیغی که صاحب جوهر است

ص: 71

نا کسی گر بر کسی بالا نشیند عار نیست *** روی دریا خس نشیند عمق دریا گوهر است

شست و شاهد هر دو دعوی بزرگی می کنند *** پس چرا انگشت کوچک لایق انگشتر است

دود اگر بالا نشیند گسر شأن شعله نیست *** جای چشم آبرو نگیرد گر چه او بالاتر است

﴿قالَ النّبي صلی الله علیه و آله ... وَ مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِلدُّنْيَا وَ الْمَنْزِلَةَ عِنْدَ النَّاسِ وَ الْحُظْوَةِ عِنْدَ السُّلْطَانِ لَمْ يُصِبْ مِنْهُ بَاباً إِلّا ازْدَادَ فِى نَفْسِهِ عَظَمَةً وَ عَلَى النَّاسِ اِسْتِطَالَةً وَ بِاللهِ اغْتِرَاراً وَ مِنَ الدِّينِ جَفَاءاً فَذَلِكَ الَّذِي لا يَنْتَفِعُ بِالْعِلْمِ، فَلْيَكُفَّ وَلْيُمْسِكَ عَنِ الْحُجَّةِ عَلَى نَفْسِهِ وَ النَّدَامَةَ وَ الْخِزْيَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.﴾ (1)

«نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:... و از علما کسانی هستند که علم را برای دنیا (منافع مادّی) و پیدا کردن مقام و شخصیّت در بین مردم و راه یافتن به بارگاه سلطان (شاهان) می طلبند، (که چنین عالمی) به هیچ بابی از ابواب علم دست نمی یابد مگر آن که در نفس خود احساس عظمت و بزرگی می نماید (خود بزرگ بینی دارد) و فکر می کند در بین مردم بلند مرتبه شده (و لذا گویا طلبکار مردم است) و نسبت به خداوند متعال مغرور گشته و در حق دین، جنایتکار می باشد پس این علم، علمی است غیر نافع و باید از فرا گرفتن چنین علمی خودداری کرد و از درست کردن حجت، ندامت و خواری بر علیه خویش در روز قیامت اجتناب نمود.»

پس به طور خلاصه علم واقعی و حقیقی، عبارت است از: نوری که از جانب خداوند متعال در دل انسان ایجاد گردد و پرتو افکند به طوری که در اثر آن نورانیّت خاص، در وجود وی خشیت و توجّه باطنی به خداوند حاکم شود به گونه ای که در جمیع افکار و اعمال او نقش بسته و با وجود آن نور خاص و در پرتو آن از امکانات استفاده نماید. (عقل به نور علم واقعی و قلب به نور ایمان و اعضا و جوارح نیز به عمل صالح نورانیت پیدا می کنند.)

ص: 72

علم اهل حق نه در مکتب بود *** بلکه آن تعلیم خاص ربّ بود

به عبارتی دیگر: علم واقعی یعنی روش بهره برداری صحیح از امکانات و با این وصف هر مقدار تلاش بیشتر نماید و در اثر آن نور، معرفت بیشتر نسبت به پروردگار پیدا کند به هر سطر، ورق و بابی از علوم که دست یابد ترقّی و تکامل زیادتری پیدا خواهد کرد و عالم نافع در حقیقت همین انسان است که حکمت عملی به دست آورده و حکمت عملی او با حکمت نظری آمیخته شده است. و علم غیر نافع هم آن علمی است که از این نورانیّت و خصوصیّاتی که ذکر شد تهی باشد. و این نوع علم غیر از ضرر و زیان چیزی در برنخواهد داشت.

﴿قال النبيّ صلی الله علیه و آله: نَعُوذُ بِاللهِ مِنْ عِلْمٍ لا يَنْفَعْ وَ هُوَ الْعِلْمُ الَّذي يُضَادُّ الْعَمَلَ بِالْاِخْلاصِ.﴾ (1)

«نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: پناه می برم به خداوند از علمی که نافع نیست و آن علمی است که منافی باشد با اخلاص در عمل داشتن».

علم امضاء هست و دانش مُهر و عالم چون سَنَد *** چون سَنَد بی مُهر و امضاء گشت ملغی می شود

همان طور که قبلاً نیز ذکر شد و در بحث های آینده هم به آن اشاره می شود این نوع دانشمندان زیان های فراوانی به بار خواهند آورد.

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: زَلَّةُ الْعَالِم كَانْكِسارِ السَّفِينَةِ تَغرق و تُغرق﴾. (2)

اميرالمؤمنين علیه السلام فرمود: لغزش (اشتباه و خطای) عالم مانند شکستن کشتی است (که وقتی شکست) غرق می کند (سرنشینان را) و (خود نیز) غرق می شود».

اصل و استصحاب و تنقيح المناط *** امر و نهی و حِلّ و حرمت احتیاط

نیک داند لیک بهر زید و عمر *** از برای او نه نهی آمد نه امر

سبحه بر کف در گلو تحت الحنک *** پنجه اش در مال مظلومان هنک

فقه اعضاء را سراسر خوانده است *** لیک اندر فقه جان درمانده است

بنابراین با توجه به مطلوبیّت و محبوبیّت علم با عمل، سهل انگاری از عمل بر طبق آن و صرفاً

ص: 73

آراسته شدن به صفت علم تنها، ممکن است آدمی را به خودباختگی، شیفتگی، نابسامانی روحی و تحیّر سوق دهد و خطر آلودگی باطنی و شقاوت، وی را تهدید نماید؛ زیرا اساساً فلاح و رستگاری از دیدگاه قرآن مجید در پالایش روح و نظافت درون از هر نوع آلودگی است، نه صرف فراگیری اصطلاحات علمی و کسب علوم گوناگون: ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكِّيها﴾. (1) «محقّقاً رستگار شد کسی که خود را از هر نوع آلودگی پاک گرداند».

پاک سازی و تزکیه درون با وجود غرور علمی، هرگز امکان پذیر نخواهد بود عالم فاقد عمل هر چند علمش افزون گردد به خاطر آلودگی فکر و روح و خودباختگی، از حق دورتر می گردد و چنین علمی جز وبال و بدبختی برای صاحبش چیزی به دنبال نخواهد داشت.

﴿عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله و سلم قال: كُلُّ عِلْمٍ وَ بَالُ عَلَى صَاحِبِهِ إِلَّا مَنْ عَمِلَ بِهِ﴾(2)

«نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هر علمی وبال است برای صاحبش مگر علمی که به آن عمل شود».

عالم که ندارد عملی، مثل حمار است *** بی فائده اثقال كتب را شده حامل

قرآن مجید هم با تشبیهات (3) بسیار جالب و رسا در مواردی در وصف این دسته افراد با لحن خاصّی چنین فرموده:

﴿مَثَلُ الَّذينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوُهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَاراً﴾ (4)

«وصف حال آنان که تحمّل (علم) تورات کرده (تورات را حمل می کردند) و خلاف آن عمل نمودند در مَثَل به حِماری مانند که بار کتاب ها بر پشت کشد و از آن هیچ نفهمد و بهره ای نبرد».

علم چندان که بیشتر خوانی *** چون عمل در تو نیست نادانی

نه محقّق بود نه دانشمند *** چارپایی بر او کتابی چند

آن تهی مغز را چه علم و خبر *** که بر او هیزم است یا دفتر

و در آیه ای دیگر، بلعم باعورا که در محضر درسش دوازده هزار قلمدان حاضر و از علوم

ص: 74

فراوانی برخوردار بود، ولی فاقد عمل و اخلاص بود و خویشتن را به عابدی سراپا تسلیم حقّ جلوه داده بود، به سگی تشبیه فرموده که اگر به او یورش آورند زبان از کامش بیرون آورد و پارس کند و اگر رهایش نمایند و کاری به کارش نداشته باشند، باز هم زبانش را به بیرون کشد، یعنی همواره زبانش به کار است ولی هرگز با اعمال و رفتارش مطابقت نداشته و اهل عمل نیست. (1)

﴿قال الصّادق علیه السلام: إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ يَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ كَمَا يَزِلُّ الْمَطَرَ عَنِ الصَّفا.﴾ (2)

امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: اگر عالم و دانشمند به علم خود عمل نکند، موعظه و اندرز او از دل ها می لغزد آن چنان که باران از روی سنگ صاف می لغزد».

مشکلی دارم زدانشمند مجلس بازپرس *** توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر می کنند

بنابراین با توجه به این تشبیهات قرآن کریم که عالم فاقد عمل را به الاغ و سگ تشبیه نموده با ذکر یک مصداق (بلعم با عورا) و مذمّت های فراوانی که در روایات از این دسته شده است، عدم استعمال علم، موجب زیان و خسارت در دنیا و آخرت خواهد شد و چنان چه گفته شد این افراد مانند بیماری می مانند که با در دست داشتن نسخه درمان و داروی علاج بخش در صدد علاج بیماری های دیگران بر آمده و کیفیّت درمان را دقیقاً به دیگران می آموزند ولی خود استفاده نمی کنند تا عاقبت با همین بیماری از پای در می آیند.

بلکه داستان اینان همانند انبار فاضلاب و مزبله ای است که ظاهر و رویه آن با سنگ گچ، سفیدکاری و آراسته شده است، ولی درون و ژرفای آن سخت متعفّن و آلوده باشد.

و یا مثل آنان هم چون گور مردگان ماند که ظاهر و بیرونی آراسته دارد ولی در دل مردار متعفّنی را در برگرفته باشد.

﴿قال الصّادق علیه السلام: العِلْمُ الَّذي لا يُعْمَلُ بِهِ كَالْكَنْزِ الَّذي يُنْفَقُ مِنْهُ، أَتَّعَبَ صَاحِبُهُ نَفْسَهُ فِي

ص: 75

جَمْعِهِ وَ لَمْ يَصِلْ إِلَى نَفْعِهِ﴾ (1)

امام صادق علیه السلام فرمود: دانشی که به آن عمل نشود مانند گنجی است که صاحبش با زحمت آن را به دست آورد و از او انفاق نماید و هیچ نفعی از آن نبرد».

و نيز فرمود: ﴿مَثَلُ الَّذي يَعْلَمُ الْخَيْرَ وَ لا يَعْمَلُ بِهِ مَثَلُ السِّراج يُضیيُّ لِلنَّاسِ وَ يُحْرِقُ نَفْسَهُ﴾ (2)

«مثل کسی که نیکی را می داند ولی به آن عمل نمی کند مانند چراغی است که برای مردم روشنی می دهد (و مردم از پرتو نور آن بهره برداری کنند) ولی خودش می سوزد».

به میدان عمل گردد، عیار هر کسی پیدا *** که علم بی عمل فاسد کند یحیی بن اکثم را

چنان چه - در بحث علم حقیقی - گذشت، عالم بی عمل و کسی که به مقتضای علمش عمل ننماید از بدترین عذاب ها برخوردار خواهد بود.

﴿قال عیسی بن مریم علیه السلام: أَشْقَى النَّاسِ مَنْ هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ النَّاسِ بِعِلْمِهِ مَجْهُولٌ بِعَمَلِهِ﴾(3)

«حضرت عیسی بن مریم علیه السلام فرمود: شقی ترین (بدبخت ترین) افراد کسی است که در نزد مردم مشهور به علم و دانش باشد ولی در عمل مجهول باشد.

به طور کلی علم و دانش فی حَدّ نَفْسه هیچ مطلوبیتی ندارد مگر هنگامی که با عمل توأم باشد و اصلاً علم برای عمل است و کسی که دانش او با عملش موافق نباشد اگر چه اصطلاحاً دانشمند به حساب آید، امّا در حقیقت عالم نیست. چنان چه در تفسیر آیه ﴿إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَماءُ﴾ (4) آمده است: ﴿مَنْ لَمْ يُصَدِّقُ قَوْلُهُ فِعْلَهُ فَلَيْسَ بِعَالِمٍ﴾ (5)

«کسی که عمل و سخن او مطابق نباشد عالم نیست.»

بنابراین دانشمند بدون عمل در دنیا و آخرت زیانکار خواهد بود و چه بسا علم و دانش او برای دیگران مفید و نافع واقع شود لکن برای خودش جز هلاکت و بدبختی و دوری از حق بهره ای نداشته باشد.

از سوی دیگر هر اندازه علم و دانش افزون گردد ولی تهی از عمل باشد فاصله معنوی انسان

ص: 76

با خدا زیادتر و حتّی ممکن است به حدّ کفر برسد چنان چه علی بن ابراهیم از امام زین العابدین علیه السلام نقل می کند که:

﴿فَإِنَّ الْعِلْمَ إِذَا لَمْ يُعْمَلْ بِهِ لَمْ يَزْدَدْ صَاحِبَهُ الأَكُفْراً وَ لَمْ يَزْدَدْ مِنَ اللهِ إِلا بُعْداً﴾ (1)

«پس به درستی که علم، هنگامی که به آن عمل نشود زیاد نمی کند برای صاحبش مگر کفر را و زیاد نمی گرداند برای وی مگر دور شدن از خداوند را».

پس علمی که صرف یک سری اصطلاحات و تهی از نور الهی باشد و یا توأم به منظور منافع مادی بوده و در او اخلاص نباشد و با فخر و مباهات باشد هیچ گونه ارزشی ندارد.

بنابراین یکی از مهم ترین پیام ها و هشدارهایی که از حدیث عنوان بصری در رابطه با علم استفاده می شود (بعداً نیز خواهد آمد) دوری و اجتناب کامل از علم بی عمل و عُجب و غرور و فخر فروشی و دلبستگی به عنوان و نام و نشان است که اگر شخص عالمی به این صفات ناپسند آلوده شد مایه تباهی و انحطاط و فساد خود و جامعه خواهد شد و خسارت های فراوانی را به بار خواهد آورد. (2)

کما این که در طول تاریخ اسلام، خسارت های فراوانی از این جهت برای مسلمانان به بار آمده و بیشترین آفتی که بعضی از علما را از پا درآورده و تباه کرده. همین عُجب و خودپسندی می باشد.

علم اگر با عمل برابر گردد *** کام دو جهان را میسّر گردد

مغرور مشو به خود که خواندی ورقی *** زان روز حذر کن که ورق برگردد

عُجب و غرور یکی از بزرگ ترین حجاب ها و مانع بزرگی است بین انسان و خدا که به سرعت اعمال و عبادات و فضایل انسانی را نابود و تباه می سازد و منشأ هلاکت او خواهد گردید.

مرحوم علامه مجلسی رحمه الله از مرحوم شیخ بهایی نقل فرموده: کسی که اعمال صالحه انجام دهد (روزه، بیداری شب و امثال آن) در نفس او بهجت و سروری حاصل می شود پس اگر این بهجت برای آن است که خدای تعالی به او عطا فرموده و از خدا زیاده آن را طلب کند، این

ص: 77

ابتهاج و سرور عُجب نیست و اگر این ابتهاج از جهت آن است که این اعمال از اوست و اوست که دارای این صفت است و بزرگ شمارد اعمالش را و اعتماد کند بر آن ها و خود را از حدّ تقصیر خارج داند و به جایی رسد که گویی منت گذاری کند بر خدای تعالی به واسطه این اعمال، پس این سرور، عُجب است. (1)

﴿عَنِ الصَّادق علیه السلام عَنِ النَّبِي صلی الله علیه و آله أَوْحَى اللهُ تَعَالَى إِلى دَاوُد يا دَاوُد بَشِّرِ الْمُذْنِبِينَ وَ أَنْذِرُ الصِّدِّيقينَ! قَالَ كَيْفَ أَبْشِرُ الْمُذْنِبِينَ وَ انْذِرُ الصِّدِّيقِينَ؟ قَالَ يَا دَاوُدَ: أَبْشِرْ الْمُذْنِبِينَ بِأَنِّي أَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَاعْفُوا عَنِ الذَّنْبِ، وَ انْذِرِ الصِّدِّيقِينَ أَنْ لا يُعْجِبُوا بِأَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهُ لَيْسَ عَبْدٌ يَتَعَجَّبُ بالْحَسَنَاتِ الّا هَلَکَ.

وَ قَالَ الْمَسِيحُ علیه السلام يَا مَعْشَرَ الْحَوَاریّين كَمْ مِنْ سِرَاجِ أَطْفَاتُهُ السِّرَاجَ وَ كَمْ مِنْ عَابِدٍ أَفْسَدَتْهُ العُجبَ.﴾ (2)

«امام صادق علیه السلام از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت نموده که فرمود: خداوند به حضرت داوود وحی فرستاد: ای داوود! بشارت ده گناهکاران را و انذار کن صدّیقین (راستگویان) را! داوود گفت: چگونه گناهکاران را بشارت دهم و صدّیقین را بترسانم؟ خداوند فرمود: ای داوود! به گناهکاران بشارت ده به این که من توبه پذیرم و گناهان را عفو خواهم کرد و صدّیقین را انذار نما که نسبت به اعمالشان عُجب نداشته باشند (اعمال خود را بزرگ نشمارند) زیرا هیچ بنده ای حسنات خود را بزرگ نمی شمارد مگر آن که هلاک می گردد.

و حضرت مسیح علیه السلام فرمود ای حواریون! چه بسا چراغی که خاموش نماید او را چراغ و چه بسا عابدی که عُجب او را تباه سازد.

و نیز امام صادق علیه السلام فرمود:

﴿العَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ مِمَّنْ يُعْجِبُ بِعَمَلِهِ وَ لَا يَدْرِي بِمَا يَخْتِمُ لَهُ.﴾ (3)

«شگفتا تمام شگفت از کسی که اعمال خود را بزرگ می بیند (عجب دارد) در حالی که

ص: 78

نمی داند عاقبت او چه خواهد شد؟».

در این درگه که، گَه گَه، کَه کُهُ، کُه کَه شود ناگه *** به امروزت مشو غرّه که از فردا نئی آگه

«عُجب گناهی است که تخم آن کفر و زمین آن نفاق و آب آن فساد و شاخه های آن جهل و نادانی و برگ های آن ضلالت و گمراهی و میوۀ آن لعنت و خلود در آتش جهنّم است پس هر که عجب نمود، تخم را پاشید و زرع کرد و لابد میوه آن را خواهد چید.» (1)

﴿وَ لَا تُفْسِدْ عِبَادَتِي بِالْعُجْبِ... وَ لا تَرْفَعْنى فِى النَّاسِ دَرَجَةً إِلا حَطَتَني عِنْدَ نَفْسي مِثْلَهَا، وَ لا تُحْدِثُ لِي عِزّاً ظَاهِراً إِلا أَحْدَثْتَ لي ذِلَّةٌ بَاطِنَةً عِنْدَ نَفْسِي بِقَدَرِهَا.﴾ (2)

خداوندا مرا بر چشم ملّت *** مقامم داده افزون بر تریت

مرا در چشم من از این مقامم *** بکاهی تا شناسم خویش و نامم

و در انظار این مردم ز عزّت *** به من انعام داری از محبّت

و بنما آشنا بر ذلّتم را *** که تا یابم خود و شخصیتم را

نکرده خود فراموش آن که دیگر *** که پا را از گلیم خود فراتر

عُجب که به معنای بزرگ شمردن عمل است (چه عمل کمال داشته باشد یا نداشته باشد) علاوه بر این که خود یک صفت رذیله و خباثت باطنی است (و جزء سه چیزی است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود موجب هلاکت است و امام باقر علیه السلام فرمود کمر انسان را می شکند.) منشأ آفات و صفات خبیثه دیگر نیز می شود مثل کبر که یکی از اسباب آن، عُجب است، شخص متکبّر خود را بالاتر از غیر می داند و مرتبه خود را بیشتر می شمارد ولی در عُجب پای غیری در میان نیست بلکه مُعجب به خود می بالد و از خود شاد است... (3)

خویشتن را بزرگ پنداری *** راست گفتند یک دو بیند لوچ

زود بینی شکسته پیشانی *** تو که بازی کنی به سر با قوچ

به هر حال پردۀ عُجب و غرور و حجاب ضخیم و غلیظ کبر و خودپسندی، ریاکاری و

ص: 79

خودنمایی، خود بزرگ بینی، حبّ جاه و شهرت طلبی و عنوان پرستی و امثال این آلودگی های (1) باطنی، هر انسانی را از پای در می آورد و به انحطاط می کشاند ولی شخص عالم و دانشمند را بیش از دیگران از هستی ساقط می نماید و با وجود این نوع آلودگی ها هرگز مزه کمال را نمی چشد و از علم واقعی که همانا نور الهی است (العِلْمُ نُورٌ...) بهره ای نخواهد برد.

خودستایی جان من برهان نادانی بود

زیرا کسی که در باتلاق خود بزرگ بینی و عُجب غوطه ور است و یا در گرداب کبر و خود پسندی فرو رفته و دست و پا می زند چگونه می تواند به کمال معنوی و نورالهی و علم واقعی نایل گردد؟ مگر آن که از آن باتلاق یا گرداب که به دست خود ایجاد نموده بیرون آید و به صفت با برکت تواضع متخلّق شود تا بدین وسیله راه کسب نور و معنویت برای او هموار گردد. (2)

ص: 80

نیست اکسیری به عالم بهتر از افتادگی *** قطره ناچیز گردد گوهر از افتادگی

بدیهی است وقتی انسان متواضع شد و خود را بالاتر از دیگران نپنداشت سعی می کند از علم و معنویت و فیض دیگران بهره مند گردد و از همین رهگذر کسب کمالات و نورانیت نماید. کما این که وقتی انسان خود را بزرگ تر از دیگران پنداشت و از همه جلوتر دید در این صورت برای جلو رفتن و رشد و تعالی تلاشی به عمل نمی آورد

از کلیم حق بیاموزای کریم *** بین چه می گوید از مشتاقی کلیم

با چنین جاه و چنین پیغمبری *** طالب خضرم ز خودبینی بریء

***

حجاب دیدن آن روی، شرک و خودبینی است *** ز هستی تو رخش را نقاب در پیش است

وجود او به مَثَل همچو آب و تو ماهی *** خبر از آب نداری و آب در پیش است

***

افتادگی آموز اگر طالب فیضی *** هرگز نخورد آب زمینی که بلند است.

پس تواضع که در مقابل تکبّر و خود پسندی و خود بزرگ بینی است یکی از مهم ترین عوامل رشد و تعالی خواهد بود و شخص متواضع از هر موقعیت و مناسبت و امکانات آموزنده ای حداکثر استفاده را می نماید به طوری که حتّی از صفات آموزنده حیوانات نیز از هر کدام درسی می آموزد چنان چه سفارش شده وفا را از سگ، همّت را از مورچه، شب زنده داری را از خروس، احتیاط وكثير الحذر بودن را از کلاغ... بیاموزید.(1)

زخاک آفریدت خداوند پاک *** پس ای بنده افتادگی کن چو خاک

تواضع سر رفعت افرا زدت *** تکبّر بخاک اندر اندازدت

«خداوند به حضرت موسی علیه السلام وحی کرد که من نماز کسی را قبول می کنم که از برای

ص: 81

عظمت من تواضع کند و بر مخلوقات من تکبّر ننماید و در دل خود خوف مرا جای دهد و روز را به ذکر من به پایان رساند و به جهت من خود را از خواهش های نفس باز دارد. (1)

اگر اهل نمازی و نیازی *** برون آ از دعاوی مجازی

بیا از صحبت اغیار بگذر *** بیا از هرچه جز از یار بگذر

ترا زینت بود نام الهی *** به از این تاج کرّمنا چه خواهی

عزيز من حیات تو الهی است *** که عقل و نقل دو عدل گواهی است

طبیعت بر حیاتت گشت حاکم *** نباشد جز تو بر نفس تو ظالم

بیا نفس پلیدت را ادب کن *** حیات خود الهی را طلب کن

آری بزرگ ترین عاملی که عُجب و غرور و کبر و خود پسندی را از بین می برد و روح تواضع و فروتنی را در وجود انسان تقویت می کند، نماز می باشد و به طور کلی نماز مهم ترین و قوی ترین عاملی است که می تواند تمام آلودگی ها (2)و حجاب های بین انسان و خدا را از بین ببرد زیرا در نماز حداکثر تواضع در پیشگاه خدا تحقق پیدا می کند که بر همین اساس نماز با تکبیر آغاز می گردد. (3) ﴿اَوَّلُهُ التَّكْبير...﴾ و در حقیقت اعلام عبودیت محض در پیشگاه خداوند متعال است که بدین وسیله نمازگزار اعلام می دارد فقط خدا بزرگ است و جز او کسی بزرگی ندارد و علاوه بر اذکار (مانند ذکر حمد و سوره و تسبیحات که در رکعات نماز هر یک دارای حکمت فلسفه عمیقی می باشد) اعمال نماز نیز هر یک به نحوی روح تعبّد در پیشگاه خدا و تواضع فراوان را تقویت و تحکیم می سازد. بخصوص که در هر رکعتی، مراحل تواضع به ترتیب قیام،

ص: 82

رکوع و سجود و با هماهنگی خاص با اذکار هر مرحله، برنامه ریزی دقیق شده، ایستادن کامل (قیام) در برابر فرمانده با آداب خاص، آمادگی تبعیّت از فرمان را اعلام می کند، مرتبه بالاتر از این، خم شدن (رکوع) است که بدین وسیله با کشیدن گردن به صورت رکوع، خود را تا سرحدّ زدن گردن تسلیم می نماید و از این مرتبه بالاتر در تواضع و تسلیم بودن، سجده (سجود) است که در حقیقت خود را به خاک می اندازد اشاره به این که دیگر هیچ منیّتی وجود ندارد.

خاک شو، رفعت در این نیستی ببین ** نیست شو، سرمایه هستی ببین

امام صادق علیه السلام فرمود: ﴿أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدَ إِلَى اللهِ وَ هُوَ سَاجِدٌ﴾ (1) نکته بسیار زیبا و مهم دیگر در این جا، هماهنگی دقیق و عمیق بین اعمال و اذکار این سه مرحله تعبّد و تواضع است زیرا در مرتبه اوّل، قیام توأم با ذکر ﴿اللهُ اَكْبَرُ﴾ می باشد که از مفهوم خاصی برخوردار می باشد و این ذکر شریف، قیام مودّبانه نمازگزار را در پیشگاه خدای بزرگ تأیید و تحکیم و تقویت می کند. سپس در مرحله دوم یعنی رکوع که به نشانه تسلیم و انقیاد خم می شود و گردن را می کشد و تواضع می کند، با ذکر شریف ﴿سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظيمِ وَ بِحَمْدِهِ﴾ مرحله دیگری از ادب و انقیاد بیشتر خود را به صورت تسبیح و تعظیم اظهار می نماید و بالاخره در مرتبه سوم یعنی سجود، حدّ اعلا و بالاترین مرحله تذلّل و خضوع خود را با ذکر شريف ﴿سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَى وَ بِحَمْدِهِ﴾ اعلام می کند، بنابراین در هر سه مرحله و مرتبه تسلیم و تواضع به تناسب هر مرحله و هر عملی، ذکری مناسب با همان مرحله گفته می شود. در قیام که مانند سربازی در برابر فرمانده و با تمام قامت، بدون توجه به هر سویی احترام می کند خدا را با ذکر ﴿اللهُ أَكْبَرُ﴾ یاد می کند بعد در رکوع با کلمه عظیم که صفت مشبّهه است خدا را تعظیم می کند و سپس در آخرین مرتبه در حال سجود با صیغه اَفْعَلُ التَّفضيل (با کلمه اعلی) خدای بزرگ را تسبیح و تمجید می نماید و در رتبه، این دو کلمه نظیر حسن و احسن می باشند.

حال اگر در کنار این هماهنگی حکیمانه دقیق بین اعمال و اذکار، دل و قلب انسان نیز هماهنگ باشد و همراهی کند و به این معنی توجه نماید چه خواهد شد؟ که حقیقت و روح نماز

ص: 83

را باید در این جا جستجو کرد و زبان و عمل و دل را با یک دیگر هم ناله نمود، (هزاران نکته باریک تر از مو این جاست) و به هر حال سجده با توجه که حداکثر ممکن در تواضع و فروتنی است و انسان در پیشگاه خداوند متعال خود را به خاک می اندازد. دو نوبت تکرار می شود (در هر رکعتی) تا حداکثر تواضع عملاً تحقق پیدا کند و انسان بداند و آگاه باشد که از خاک آفریده شده و سرانجام دو مرتبه به خاک بر می گردد (1) و با این وصف تمام منیّت ها (کبر و خودپسندی، عُجب...) از بین می رود، لذا برای سالک الی الله و عبد واقعی و حقیقی خداوند بهترین عمل و عالی ترین حالات همین سجده است که در تاریخ زندگی سالکانِ الى الله و اهل سیر و سلوک واقعی و بندگان صادق باری تعالی همین موضوع مهم به چشم می خورد و از همین راه به آن همه کرامات و پروازهای ملکوتی نایل گردیده اند. و نکته بسیار ظریف و مهمّ و لطیفه عرفانی دیگر آن است که سجده مرحله حسّاس اوج پرواز به سوی خداوند می باشد و بر همین اساس انسان نیاز مبرم و احتیاج فراوان به کمک دارد و مانند بچّه پرنده ای که تازه متولّد شده و با بال های ضعیف خود قادر به پرواز نمی باشد بلکه به ناچار باید به کمک بال های مادر و در آغوش او پرواز کند، انسان نیز در این مرحله که شدیداً به پرواز علاقه مند است و دست و پا می کند تا از این عالم به عالم بالا برود و پرواز کند، باید با بال پرواز اولیای خدا و کمک و عنایت کسانی که دایم در حال پرواز می باشند، پرواز نماید (2) لذا تأکید شده در هنگام سجده که هفت عضو بدن روی زمین قرار می گیرد پیشانی که جزء اعضای رئیسه و بهترین عضو بدن است بر روی تربت امام حسین علیه السلام و خاک مقدّس کربلا گذاشته شود.

﴿أفْضَلُ الْأَرْضِ تُرْبَةُ سَيّدِ الشُّهَدَاء علیه السلام قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّ السُّجُودَ عَلى تُرْبَةِ أَبَى

ص: 84

عبد الله يَخْرِقُ الْحُجُبَ السَّبْعَ﴾. (1)

زیرا آن خاک خاکی است که بوی معنویت انسان هایی از آن استشمام می شود که به اوج کمال نایل گردیدند و در پرواز به سوی خدا دست دیگران را نیز گرفتند.

﴿الْإِسْلَامُ مِنْ سَاعَةِ قِيَامِهِ إِلى قِيَامِ السَّاعَةِ رَهِينُ شُكْرِ لِلْحُسَيْنِ علیه السلام وَ اَصْحَابِهِ...﴾ (2)

ص: 85

همؤت بلند دار که مردان روزگار *** از همّت بلند به جایی رسیده اند

***

بشر بی بال و پر نبود، بود همّت پر و بالش *** به کف آرد زبال همّت خود جمله آمالش

***

بلبل به باغ و جغه به ویرانه تاخته است *** هر کس به قدر همّت خود خانه ساخته است

چنان چه از حدیث عنوان بصری استفاده می شود، پایه ها و ارکان اساسی علم نافع و طلب علم، سه چیز است و کسی که اراده دارد بر طلب علم، باید این اصول را کاملاً مدنظر داشته باشد:

از خودی تا نگذری با دوست نتوانی رسید *** حلقه زنجیر پای همّت، این ما و من است

ص: 87

معبود حقیقی و ریشۀ همه این آثار که در عبادت نهفته است از یاد حق که هدف در عبودیت و بندگی می باشد به دست می آید. همان طور که فراموشی از یاد خدا خسارت های فراوانی را به دنبال خواهد داشت:

﴿وَ لا تَكُونُوا كَالَّذينَ نَسُوا اللهَ فَانْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ﴾ (1)

«و مانند کسانی که خدا را فراموش کردند پس خداوند هم آنان را فراموش نمود، نباشید».

﴿قالَ النَّبي صلی الله علیه و آله قال الله تعالى: إِذَا عَلِمْتُ اَنَّ الْغَالِبَ عَلَى عَبْدِيَ الْاِشْتِغَالُ بي نَقَلْتُ شَهْوَتَه فِي مَسْئَلَتي وَ مُناجاتي، فَإِذا كَانَ عَبدي گذالِكَ فَأَرَادَ أَنْ يَسْهُو حُلْتُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ أَنْ يَسْهُو، أُوْلَئِكَ أَوْلِيَایی حَقَّاً أُوْلَئِكَ الْاَبْطالُ حَقًّا، أُوْلَئِكَ الَّذِينَ إِذَا أَرَدْتُ أَنْ أَهْلِكَ الْأَرْضَ عُقُوبَةً زَوَيْتُهَا عَنْهُمْ مِنْ أَجْلِ أُوْلَئِكَ الْأَبْطَال﴾ (2)

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود، خداوند می فرماید: هرگاه بدانم که غالب است بر بنده من ذكر من، علاقه او را نسبت به ذکر و سؤال و مناجات با خودم زیاد می گردانم و هرگاه بنده من چنین باشد و بخواهد به سهو و اشتباه بیفتد، بین او و سهو حایل شوم و نگذارم اشتباه کند، آنان دوستان حقیقی من هستند، و قهرمانان واقعی آنانند، آن ها کسانی اند که هرگاه اراده کردم که عقوبت نمایم و هلاک گردانم اهل زمین را، به تعویق می اندازم این اراده را از ایشان به خاطر این قهرمانان».

﴿الهى إِنْ كُنْتُ قَدْ عَصَيْتُكَ فَإِنِّي قَدْ أَطَعْتُكَ فِي أَحَبِّ الْأَشْيَاءَ إِلَيْكَ لَمْ أَتَّخِذْ لَكَ وَلَداً وَ لَمْ أَدْعُ لَكَ شَرِيكَاً، وَ قَدْ عَصَيْتُكَ فِي أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ عَلَى غَيْرِ وَجْهِ الْمُكَابَرَةِ لَكَ وَ لَا الْاِسْتِكْبَارِ عَنْ عِبادَتِكَ وَ لَا الْجُحُودِ لِرُبُوبِيَّتِكَ وَ لاَ الْخُرُوجِ عَنِ الْعُبُودِيَّةِ لَكَ.﴾ (3)

ص: 89

روده ها و آمعاء و اندام های درونی او به صورت گدازای، از حنجره او بیرون می ریزد و سپس او را در اطراف و جوانب پهنۀ قیامت می گردانند هم چون الاغی که برگرد آسیاب می گردد.»

از امیرالمؤمنین علیه السلام نیز منقول است که:

«سخت ترین حالات برای دوزخیان که در ندامت و حسرت به سر می برند حالت عالمی است که مردم را به سوی خدا دعوت نماید و آنان هم از خداوند اطاعت نموده و به بهشت بروند ولی خود دعوت کننده که تارک عمل بوده داخل جهنّم گردد که اهل جهنّم از بوی تعفّن او در عذاب و اذیت واقع شوند.» (1)

کسی که علم و آگاهی خود را درست به کار گیرد و بر طبق آن عمل نماید مسلّم از این عواقب سوء مصون خواهد بود و در دنیا هم از برکات معنوی آن بهره مند خواهد شد زیرا علم و دانش به منزله درختی تنومند می ماند و عمل نمودن بر طبق آن به منزله میوه آن درخت. و بدیهی است که هدف از غرس و کاشتن درخت، ثمره و میوۀ آن است و در صورتی می توان از میوه آن بهره مند گردید که درخت از میوه بارور شود.

﴿اللّهُمَّ صَلَّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِهِ وَارْزُقْنى صِحَةٌ فِي عِبَادَةٍ، وَ فَراغاً فِي زِهَادَةٍ، وَ عِلْماً في إِسْتِعْمَالِ﴾ (2)

ص: 91

خویش و نه به ابزار و وسایل ظاهری و نه به خلق و نه به هیچ چیز دیگر مغرور نگشته و برای علل و معلول ها هم نقش مستقل، معتقد نمی باشد و حتی سعی و کوشش خود را هم از خود نمی داند بلکه در جمیع امور توکّل او به خدا بوده و به دستور او انجام وظیفه می کند.

بدیهی است زمانی که انسان در کسب علم و غیر آن همه توجهش به خداوند کریم بود و از او یاری خواست و در مقابل بیگانه تعظیم ننمود، خداوند نیز از این بنده خشنود می گردد و در نتیجه لطف و عنایت بیشتری در حق او مبذول می دارد و آثار رحمت و عنایات خاصّه الهی در سرّ و ضمیر او متجلّی می گردد. و فهم و درک و بینش خاص به وی موهبت می شود. ﴿رَبِّ زِدْنِي عِلْماً﴾ «پروردگارا علم مرا افزون نما». (1)

فيض روح القُدس ار باز مدد فرماید *** دیگران هم بکنند آن چه مسیحا می کرد

﴿اللَّهُمَّ أَخْرِجْنِي مِنْ ظُلُمَاتِ الْوَهْمِ وَ أَكْرِمْني بِنُورِ الْفَهْمِ، اللَّهُمَّ افْتَحْ عَلَيْنَا أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ وَانْشُرْ عَلَيْنَا خَزَائِنَ عُلُومِكَ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ﴾ (2)

ص: 93

بنده خداست که در برابر غیر خدا ذلیل، تسلیم، خدمتگزار و مطیع نباشد (البته اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام به خاطر امر خدا واجب است و در حقیقت اطاعت از پروردگار می باشد) پس یکی از عوامل مهمّ برای تحقق معنای عبادت، دشمنی با شیطان و دوری از او می باشد ﴿و عاداهُ لَكَ بِحَقيقَةِ الْعُبُودِيَّةِ﴾ (1) «و دشمنی کرد با شیطان برای تو، به سبب حق بندگی و حقیقت بندگی»

پس روح و حقیقت عبادت، وابستگی و فرمانبری کامل و تمام است در جمیع شؤون زندگی از پروردگار متعال و اساس آن هم توجه به خداوند است که این توجه بالفِطره از ابتدای خلقت انسان در وجود او می باشد لکن مواظبت و مراقبت باید بشود. و هدف اصلی از آفرینش انسان نیز عبادت است. ﴿ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلا لِيَعْبُدُونَ﴾ (2) و از نظر اهل معرفت «عبادت» ورزش همّت ها و قوای و همیّه و خیالیّه است که در اثر تکرار و عادت دادن به حضور در محضر حق، همواره آن ها را از توجّه به مسایل مربوط به طبیعت و مادّه به سوی تصوّرات ملکوتی بکشاند و در نتیجه این قوا تسلیم «سرّ ضمیر» و فطرت خداجویی انسان گردند و مطیع او شوند به حدّی که هر وقت اراده کند که در پی جلب جلوۀ حق برآید این قوا در جهت خلاف، فعالیت نکنند و کشمکش درونی میان دو میل عِلوی و سِفلی ایجاد نشود و سرِ باطن بدون مزاحمت این ها از باطن کسب اشراق نماید. (3)

عبادت خدا در حقیقت رمز آزادگی واقعی و بیدار کننده انسان و نجات بخش او از غفلت ها و غرق شدن در مادیّات و آمال و آرزوها بوده و عبادت واقعی نوعی خروج و انتقال از دنیای ذلت بار و آزادشدن از همۀ اسارت ها به طور کلّی و تعظیم و تذلیل فقط در مقابل ذات مقدّس حقّ

ص: 95

می باشد که انسان آزاده در حقیقت یک چنین انسانی است و به هراندازه وابستگی های حیوانی و شهوانی کمتر باشد اراده چنین انسانی قوی تر و از آزادی واقعی بیشتر برخوردار است.

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: مَنْ قَامَ بِشَرائِطِ الْحُرِّيَةِ أُهْلَ لِلْعِتْقِ﴾ (1)

«امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هر که به شرایط آزادگی اقدام کند، سزاوار آزادی گردد».

لذا در عبادت دو جهت کاملاً روشن به چشم می خورد: یکی تذلّل و خضوع کامل به تمام ابعاد وجودی در برابر خداوند متعال، که هیچ نوع استکباری در آن راه نداشته باشد و پیوستگی صددرصد به غنىّ بالّذات و ربّ العالمين. و دیگر آن که از دنیایی که به ناچار در آن زیست می کند به طور کامل آزاد گردد به این معنی که از دنیای محدودی که انسان را از سه بعد به سوی خود می کشاند و به طور طبیعی و عموماً افراد از این سه جهت ارتباط دنیوی دارند آزاد گردد پس اگر کسی توانست به راستی در این جهات، از اسارت بیرون آید و خودخواهی را کنار گذارد به گونه ای که برای خود، خودی نبیند و همان وابستگی و خشوع کامل خویش را در برابر حق رعایت نماید و صدق و اخلاص را پیشه خود سازد، روح عبادت و حقیقت «عبودیت» را دریافته است.

طاعت آن نیست که بر خاک نهی پیشانی *** صدق پیش آر که اخلاص به پیشانی نیست

مرحوم سید نعمت الله جزائری در توضیح حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله ﴿وَ لَا يَقُولَنَّ أَحَدَكُمْ عَبْدِي...﴾ فرموده است:

﴿انّ العبوديّة مرتبة اجلّ من جميع مراتب القرب و التّواضع حتَّى النّبوّة و الرّسالة و ذالك اَنّ الرّسالة نسبة و رابطة بين الله سبحانه و بين رسوله بالنسّبة الى المرسل اليهم فالخلق لهم حظّ من هذا الاسم و كذالك النّبوّة و سایر صفاته و اسمائه و امّا العبوديّة فهى حالة و رابطة بينه و بين مولاه ليس للخلق حظّ فيها و لاجل ذالك اراد سبحانه ان یذکره با شرف اسمائه قال: ﴿سُبْحانَ الذَّي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرام...﴾ (2)

«همانا عبودیت (بندگی خدا) بالاترین مرتبه از مراتب قرب و تواضع نسبت به خداوند تبارک و

ص: 96

تعالی است حتّی نبوت و رسالت، زیرا رسالت یک نوع نسبت و رابطه ای است بین خدا و رسولش به نسبت به کسانی که ارسال شده است به سوی آن ها بنابراین خلق (نیز) سهمی از این اسم را دارا می باشند و هم چنین است نبوت و سایر صفات و اسماء آن، و اما عبودیت یک نوع حالت و رابطه خاصّی است بین انسان و مولایش (خدا) که خلق هیچ گونه بهره و سهمی در این رابطه ندارند و برای همین جهت خداوند اراده کرد تا پیامبر خود را به بهترین اسماء خود یاد کند و فرمود: پاک و منّزه است خدایی که (در مبارک) شبی حرکت داد بنده خود (محمّد) را از مسجد الحرام (مکّه معظّمه) به سوی...»

می رسد انسان به جایی از طریق بندگی *** کز تقرّب نزد حق جبرئیل هم نامحرم است

آدمیّت را بود قدر و مقامی بس عظیم *** کز پی توصیف وصف او قلم نامحرم است

از جهان آفرینش گوی سبقت می برد *** آن که با دنیا و دینار و درم نامحرم است

بی ولای مرتضی حتّى خليل بت شكن *** بی تعارف در گلستان ارم نامحرم است

در حدیث عنوان بصری، امام صادق در تفسیر و معنای حقیقت عبودیت به سه مطلب اشاره فرموده است:

ص: 97

ندید و همه را از مالک حقیقی یعنی خدای متعال دانست، در نتیجه همه آن چه را که در اختیار دارد در راهی که خداوند راضی باشد به مصرف می رساند و از این رهگذر روحیه ای پیدا خواهد کرد که بذل و بخشش و انفاق در راه خدا برای او سهل و آسان می گردد و شاکر خداوندی است که به وی چنین بذل و مرحمتی نموده است، ایمان به مالکیت (1) خدا از آثار مهمّ بنیادی در فکر و اندیشه برخوردار است و وسعت جهان بینی داشته و سرانجام نتایجی در نظام عملی انسان خواهد داشت و بشر را از خودسری و لجام گسیختگی نجات خواهد داد و از این رهگذر سعادت دنیا و آخرت بشر تأمین خواهد گشت.

بنابراین منظور از این جمله آن است که وقتی کسی عبد خدا شد دیگر برای خود ملکیتی نمی بیند مانند غلامی که مولایش خانه ای را به او سپرده و در اختیار او قرار داده ولی خود آن غلام و آن چه در اختیار اوست از مولایش می باشد. ﴿اَلْعَبْدُ وَ ما فی يَدِهِ كَانَ لِمَوْلاهُ﴾.(2) «عبد و آن چه در دست اوست از آن مولایش می باشد».

گر قبولم می کند مملوک خود می پرورد *** ور براند پنجه نتوان کرد بر بازوی دوست

پس با این وصف هیچ گونه استقلالی برای خود بلکه خودی نمی بیند و تمام مایملک اعتباری را با اجازه مولی تصرّف می نماید و در این صورت بدون اذن او اقدامی به عمل نخواهد آورد.

ص: 99

الفائِزين﴾ (1)

«از پیامبر صلی الله علیه و آله است که فرمود: ای بندگان خدا! شما مانند مریض می باشید و پروردگار عالم مانند طبیب است، بنابراین صلاح بیمار آن چیزی است که طبیب می داند و می اندیشد نه در آن چیزی که مریض می خواهد و دستور می دهد، آگاه و تسلیم امر خدا باشید که در این صورت از رستگاران خواهید بود.

از جهتی دیگر نیز بدون شک دنیا دارای مصائب و حوادث (طبیعی و غیرطبیعی) فراوانی بوده و محفوف به انواع بلاهاست ﴿دارُ بِالْبَلاء مَحْفُوفَةٌ﴾ (2) و بسیاری از افراد بشر در این دنیا هلاک و غرق گشته اند ﴿هَلَكَ فيها عالَمٌ كَثیرٌ﴾ (3) تنها در این میان یک دسته که بنده واقعی) پروردگارند و ضمیر و قلب آنان به نور حق روشن و خاشع بوده و از بهجت و روشن دلی خاصّی برخوردار می باشند، بلاها و مصائب دنیا در نظرشان آسان و سهل بوده و هیچ حادثه و پیشامدی مطلقا در وجودشان تأثیر منفی ایجاد نمی کند بلکه همۀ بلاها را نعمت خداوند دانسته (4) و از آن چه از جانب خداوند حکیم به آن ها می رسد خوشحالند. ﴿فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ﴾ (5) «پس آنان به فضل و مرحمتی که خداوند نصیب آن ها گردانیده شادمانند».

اکنون باید دید رمز این مطلب چه بوده و از کجا سرچشمه می گیرد؟ خلاصه پاسخ این مطلب در یک کلمه کوتاه است که امام صادق علیه السلام فرمود: ﴿وَ لا يُدَبِّرَ الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ تَدبيراً﴾ بندگان واقعی حق که حقیقت عبودیت را دریافته اند کسانی هستند که امرشان را واگذار به خدا نموده و در برابر او از خود هیچ تدبیری ندارند، خود تدبیری و خود محوری و غرور و افتخار نمودن به خود در وجود آنان راه ندارد بلکه به خدا تدبیری و خدا محوری معتقد بوده و همه امور را بر طبق اراده و خواست آفریدگار جهان می دانند و با همین توجّه و اعتقاد، به طرف مقاصدشان

ص: 101

همواره گام بر می دارند و در تعقیب آن از هیچ گونه کوشش و فعالیّتی دریغ نمی ورزند، اگر موفّق به نتیجه مطلوب شدند خوش وقت می گردند ولی این موفقیّت را یک نوع تصادف و اتّفاق ندانسته بلکه معتقدند اراده خداوند در حصول آن کاملاً دخالت دارد و اگر هم برخلاف انتظار به نتیجه ای که ظاهراً پیش بینی شده نایل نشدند باز هم هیچ گونه تأثیر منفی در روح آنان حاصل نخواهد شد؛ زیرا علّة العلل و تأثیرگذار در همه چیزها و سبب ساز را خدا می دانند و به علّت و معلول ظاهری هیچ گاه به دید استقلال نظر ندارند، لذا برای خود هرگز تدبیر نمی کنند و در هیچ حالی نعمت اطمینان و آرامش را چه قبل از شروع در انجام مقاصد و چه بعد از آن و چه در صورت وصول به نتیجه و مقصود و یا نرسیدن، از دست نداده بلکه با اطمینان کامل و آرامش قلب در دنیایی که آن را مزرعه آخرت می دانند بدون هیچ تزلزلی با اتّکا برقدرت پروردگار متعال به زندگی انسانی خود ادامه می دهند.

امّا یک نفر غیر موجّد و یا ضعیف الایمان در تصمیم گیری های خویش از پیش خود تدبیر نموده و با اتّکا بر اندیشه خود و اعتقاد به علل و اسباب ظاهری بدون توجه به علّة العلل (خداوند متعال) همیشه در حال اضطراب و اندیشه های گوناگون و محرومیت های پی در پی و کوشش های بی نتیجه به سر می برد زیرا پیش از شروع در انجام مقاصد خویش فکر می کند که آیا به نتیجه می رسد یا نه؟ و بر فرض رسیدن به مطلوب هم از اضطراب او کاسته نمی شود چون این موفّقیت را نتیجه یک نوع تصادف و اتّفاق دانسته و احتمال می دهد که تصادف در همین یک نوبت موافق با خواسته او شده باشد و شاید دیگر این توافق حاصل نشود و از طرفی دیگر هم در صورت عدم وصول به مقصودِ خود مضطرب و ناراحت است بویژه اگر دیگران را در انجام کارهایشان موفق ببیند که در این حال بر اضطراب و افسردگی او افزوده خواهد شد و بالاخره چنین فردی دائماً گرفتار عذاب دردناک اضطراب و موج سهمگین تشویش خاطر بوده و با این وصف از هیچ نعمتی حداکثر استفاده و بهره برداری را نمی تواند ببرد و در نتیجه، این عالم پیوسته برای او جز منزلی تاریک و هولناک نخواهد بود و در این تاریک خانه ای که خود فرض کرده به یک زندگی تنگ و ظلمانی ادامه حیات حیوانی می دهد.

در پایان این قسمت این نکته قابل توجه است که منظور از تدبیر ننمودن عمل برای خود این نیست که اصلاً فکر و اندیشه نداشته باشد و در فعالیت های خود و تصمیم گیری ها تدبیر ننموده و از

ص: 102

خود درایت نشان ندهد (در این زمینه بحث های فراوانی هست که اولیای اسلام پیروان خود را دعوت نموده اند به فکر و اندیشه نمودن قبل از هر کاری)، (1) بلکه مقصود آن است که حقیقت عبودیّت و حدّ اعلای بندگی خداوند هنگامی تحقّق می یابد که انسان ﴿كَالْمَيِّتِ بَيْنَ يَدَي الْغَسّالِ﴾ قرار بگیرد یعنی مانند مرده ای که در برابر غسل دهنده است، تسلیم محض پروردگار متعال باشد.

و چنان چه از جمله بعد هم که می فرماید: ﴿وَ جُمْلَةُ اشتغاله فيمَا أَمَرَهُ تَعَالَى بِهِ وَ نَهَاهُ عَنْهُ﴾ استفاده می شود در تمام شؤون زندگی، محور اصلی در اعمال، رفتار و افکارش امر و نهی خداوند بوده و به تدبیر و اندیشه خود قدمی برندارد و تصمیمی اتّخاذ ننماید و به طور کلّی از جانب خویش تدبیری نداشته باشد که چه بسا اندیشه های خود تدبیری سبب تباهی انسان گردد و او را از حق جدا سازد. از سوی دیگر نیز چون انسان از مصالح، مفاسد، اسرار و رازهای قضا و قدر و پیشآمدها آگاه نیست نبایستی به تدبیر خود دل بستگی داشته باشد که امیرالمؤمنین علیه السلام در اعتماد نداشتن به تدبیر و پایان بینی چنین فرموده است:

﴿و تَذِلُّ الأمُورُ لِلْمَقَادِيرِ حَتَّى يَكُونَ الْحَتْفُ فِي التَّدْبِيرِ﴾ (2)

«کارها رام و پیرو احکام قضا و قدر است به طوری که گاهی تباهی در تدبیر و پایان بینی می باشد». (کارها چنان در سیطره قضا و قدرند که چاره اندیشی به مرگ می انجامد یعنی چه بسا تدبیر سبب تباهی گردد)

به همین مضمون در کلامی دیگر فرمود:

﴿يَغْلِبُ الْمِقْدارُ عَلَى التَّقْدِيرِ حَتَّى تَكُونَ الْافَةُ فِي التَّدْبِيرِ﴾ (3)

«قضا و قدر الهی بر حسابگری بنده پیشی می گیرد به طوری که (گاهی) آفت و تباهی در تدبیر و پایان بینی می باشد» تقدیر الهی چنان بر محاسبات انسان چیره می شود که تدبیر سبب .

ص: 103

آفت زدگی می گردد. پس نباید دست از توکل برداشت و به تدبیر و اندیشه خود اطمینان نمود.

و فرمود: ﴿إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَجْرِى الْأُمُورَ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ لا عَلَى مَا تَرْتَضِيهِ﴾ (1)

«به درستی که خداوند کارها را براساس آن چه مقتضی است جاری می کند نه بر آن طوری که دلخواه تو است»

اگر محوّل حال جهانیان نه قضاست *** چرا مجاری احوال، بر خلاف قضاست

پس به طور خلاصه یکی از پایه های عبودیت، آن است که انسان در برابر خدای متعال از خود هیچ گونه تدبیر و اراده ای نداشته باشد و در همه امور، اراده خود را کنار گذارد و تابع محض اراده و تدبیر حکیمانه خداوند حکیم باشد ﴿وَ لا تَتَّبِع الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ﴾ (2) «و هرگز هوای نفس را پیروی نکن که تو را از خدا گمراه می سازد».

فکر خود و رأی خود در عالم رندی نیست *** کفر است در این مذهب خودبینی و خودرأیی

بنابراین هنگامی که بنده خدا به یقین بداند مدبّر او یعنی خدای متعال، عالم به جمیع امور او می باشد و هیچ چیزی در آسمان و زمین از علم و تدبیر او پوشیده نیست، پس چون تدبیر امور خود را به مدبّرش بسپارد، مسایل و مشکلات دنیا بر وی آسان خواهد گردید. ﴿وَ إِذَا فَوَّضَ الْعَبْدُ تَدْبِيرَ نَفْسِهِ عَلَى مُدَبِّرِهِ، هَانَ عَلَيْهِ مَصَائِبُ الدُّنْيا﴾ (3)

در سر لوحه دروس حوزوی نیز اول مطلبی که (در آغاز کتاب جامع المقدمات) به آن اشاره شده و به اهل علم و طلاب عزیز توصیه و تعلیم می گردد، همین موضوع تفویض است که اول علم، معرفت خدا و آخر آن، تفویض امور به پروردگار عالم قلمداد گردیده است. ﴿قَالَ النَّبى صلی الله علیه و آله أَوَّلُ الْعِلْمِ مَعْرِفَةُ الْجَبَّارِ وَ آخِرُ الْعِلْمِ تَفْويضُ الْأَمْرِ إِلَيْهِ).

در دائره هستی ما نقطه تسلیمیم *** رأی آن چه تو اندیشی حکم آن چه تو فرمایی

ص: 104

بدون شک کسی که بخواهد درست خدا را عبادت نماید لازم است گناه نکند زیرا عبادت موجب قرب و نزدیکی به حق می شود در صورتی که بی تقوایی و عدم احتراز از معاصی موجب بعد و فاصله بین مخلوق و خالق می گردد و تنها راه برای ترک معصیت و تقرّب به خداوند، همانا اطاعت همه جانبه از اوست که اطاعت از خداوند نیز ملازم است با عدم اطاعت از دشمنان خدا اعمّ از شیاطین، کافرین، منافقین، مکذّبین و هر موجود دیگر که انسان را از یاد خدا غافل نماید (اطاعت از دستورات انبیاء و اولیاء علیهم السلام نیز در واقع همان بندگی خداوند می باشد).

بنابراین با توجه به ملازمه ای که در سه جمله آیه شریفه ﴿اَنِ اعْبُدُو اللهَ وَاتَّقُوهُ وَ أَطِيعُونَ﴾ هست با دقت عمیقی که در آن وجود دارد معلوم می شود هر سعادتی که انسان به دست می آورد به طُفیل همین اطاعت و بندگی خداوند می باشد؛ البته اطاعتی که در جمیع جهات و ابعاد مختلف زندگی محقق باشد نه آن که بعضی از دستورات الهی را عمل نماید و نسبت به بعضی دیگر بی توجه باشد بلکه به تمام اوامر و نواهی خداوند کاملاً توجه نماید.

﴿اللَّهُمَّ اِنَّكَ اَمَرْتَنِي فَتَرَكْتُ وَ نَهَيْتَني فَرَكِبْتُ﴾ (1)

«الهی مرا فرمان دادی و من ترک کردم و مرا نهی نمودی و من مرتکب شدم».

ضمناً با دقت کامل در مفهوم جملۀ قبل: ﴿ وَ لا يُدَبِّرَ الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ تَدْبيراً﴾ به انضمام جمله بعدِ حدیث، به خوبی روشن می شود که عبودیت واقعی هنگامی محقّق می گردد که انسان بدون هیچ چون و چرا، خودرایی و خود تدبیری، سرسپردۀ ذات حق و تسلیم محض او باشد و از سوی دیگر نیز این سرسپردگی و تسلیم بودن در همه اوقات بوده باشد و خلاصه همه عمرش و زندگی اش در عبادت و اطاعت خداوند سپری گردد.

غوّاص کن گَرَت گُهر می باید *** غوّاصان را چار هنر می باید

سررشته به دست یار و جان در کف دست *** دَم نازدن و قدم ز سر می باید

گویند: سلطان محمود سبکتکین، وزرای خود را به منظور آزمایش و امتحان آنان جمع نمود و گوهر گران بهایی را در آنان حاضر کرد و به یک یک آن ها فرمان داد تا آن گوهر را بشکنند ولی در برابر این دستور هیچ کدام اقدام ننمودند و گوهر را نشکستند تا آن که به غلام

ص: 106

خود دستور داد که گوهر را بشکند او هم بدون معطّلی در همان لحظه صدور فرمان، گوهر را شکست در همین حال سلطان محمود گفت: این گوهر گرانمایه را با این ارزش چطور شکستی؟ وی در پاسخ گفت: فرمان شما فوق این ارزش بود و بیشتر از این گوهر بها داشت.

آری بنده حقیقی خدا کسی است که به محض صدور فرمان خدا بدون هیچ چون و چرا، وسوسه و توجیه نادرست، فرمان را اجرا نماید و همان گونه که او خواسته عمل کند و این است حقیقت عبودیت که اعلا مرتبۀ آن را در تاریخ زندگانی انبیاء و ائمه علیهم السلام و اولیای خداوند می یابیم چنان چه حضرت ابراهیم علیه السلام هنگامی که در خواب دید فرزندش را ذبح می کند به او گفت:

﴿يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِى الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى؛﴾:

ای پسرک من! همانا دیدم در خواب که تو را ذبح می کنم پس بگو تا چه می بینی».

حضرت اسماعیل علیه السلام نیز در پاسخ گفت:

﴿يا اَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ﴾ (1) «ای پدر انجام بده آن چه را امر به آن شده ای».

و هم چنین هنگامی که امام حسین علیه السلام عازم کربلا بود فرمود:

﴿و قَدْ شَاءَ اللهُ اَنْ يَرانى مَقْتُولاً مَذْبُوحاً﴾ (2)

«خداوند می خواهد مرا به دست ظلم و عدوان کشته و سربریده ببیند».

و پس از تحمّل همۀ مصائب در جهت اطاعت کامل خداوند متعال در لحظاتی که بدن عزیزش بر روی زمین کربلا افتاده بود و جان به جان آفرین تسلیم می نمود عرض نمود:

﴿اِلهي رِضاً بِقَضَائِكَ وَ لا مَعْبُودَ سِواکَ﴾ (3)؛ «خشنود به قضا و تقدیر تو هستم و خدایی جز تو برای من نیست.»

ای دل بیا که تا به خدا التجاء کنیم *** وین درد خویش را از در او دوا کنیم

امید بگسلیم ز بیگانه تمام *** زین پس دگر معامله با آشنا کنیم

در نهیم در راه او هرچه باداباد *** تن در دهیم و هر چه رسد مر جفا کنیم

ص: 107

او هر چه می کند چه صواب و محض خیر *** پس ما چرا حدیث ز چون و چرا کنیم

چون امر و نهی او همه بهر صلاح ماست *** فاسد شویم گر ز اطاعت ابا کنیم

از خویش می کشیم جفایی که می کشیم *** بر خویشتن می کشیم چه بر کس جفا کنیم

این نکته هم بسیار اهمیت دارد که وقتی انسان از مسیر فطرت منحرف نگشته و بر این اساس متوجّه و متذکّر خداوند باشد پس از تصوّر و تصديق اسماء حسنای الهی و انتقال به معنی و فهمیدن این مطلب که خداوند به او عنایت و لطف نموده و همۀ خوبی ها از اوست و او کریم و رحیم و غفور و... است بالفطره نسبت به خداوند انس و محبّت پیدا می کند و پیوسته مطیع و فرمانبردار او خواهد شد و آن چنان خدای را بندگی و عبادت می کند که گویی او را پیش دیده خود می بیند و در این صورت خواستهای غیر از خواسته خداوند نداشته و قدمی برخلاف رضای او برنخواهد داشت. و همین اُنس و محبت و فرمانبری از حق به حدّی خواهد رسید که انسان می تواند گاهی کارهای خدایی هم بکند. چنان چه صادق آل محمّد صلی الله علیه و آله فرمود:

﴿اَلْعُبُودِيَّةُ جَوْهَرَةٌ كُنْهُهَا الرُّبُوبِيَّةُ﴾؛ (1) «عبودیت جوهره ای است (گوهری می باشد) که کُنه و باطن (حقیقت و ریشه اش) ربوبیّت و کار خدایی کردن است.»

از عبادت نی توان الله شد *** می توان موسی کلیم الله شد

«عبودیت جوهره ای است که نهایت و کنهش ربوبیت می باشد، خاصیت بندگی خدا این است که هر چه انسان راه بندگی را بیشتر طی کند بر ربوبیت و تصاحب و تسلّط و قدرت او افزوده می شود، یعنی عبادت راه کسب قدرت و تسلّط است، این تسلّط به پنج یا شش مرحله می رسد که اولین اثر عبادت تسلّط بر خود و نفس است.» (2)

البته بندگی حقیقی و واقعی خداوند است که چنین آثار عجیب را دارد و می تواند مقام انسانی را به این حد برساند و آب حیاتی است که روح انسان از آن سرچشمه می نوشد.

در حدیث دیگری آبان بن تغلب از امام باقر علیه السلام روایت می کند موقعی که نبی اکرم صلی الله علیه و آله به

ص: 108

معراج رفت یکی از مطالبی که خداوند به پیغمبرش فرمود این کلام بود:

﴿وَ مَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدٌ بِشَيْءٍ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَيَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِي يُبْصَرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ وَيَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا إِنْ دَعَانِي أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِي أَعْطَيْتُهُ﴾ (1)

«بنده من وسيله تقرّبی نزد من ندارد که محبوب تر باشد از آن چه بر او واجب کرده ام و همانا بنده به وسیله نوافل به من نزدیک می شود تا محبوب من می گردد و همین که محبوب من گشت، من گوش او می شوم که با آن می شنود و چشم او می شوم که با آن می بیند و زبان او می شوم که با آن سخن می گوید و دست او می شوم که با آن برگیرد اگر مرا بخواند او را اجابت می کنم و اگر از من بخواهد به او می بخشم»

به طواف کعبه رفتم، به حرم رهم ندادند *** که تو در برون چه کردی، که درون خانه آیی

به کنار بیت ماندم، من بی نوای حیران *** بشنید گوش جانم، ز درون چنین صدایی

تو به صدق متّصف شو به صفات اهل تقوی *** به سراغ تو من آیم تو مگر چرا نیایی

به طور طبیعی شعاع بصری و قوّه شنوایی و قدرت نطق انسان در حدّ خاصّی کار می کند ولكن هنگامی که انسان به مراحل عالی عبودیّت رسید دیگر به آن صورت نیست بلکه بصیرت و حالت خاصّی پیدا می کند که فوق آن بینایی ظاهری است گاهی تا اعماق اشیا را می بیند و یک نوع تصرّف الهی در قوای بینایی و شنوایی و نطق و قدرت او حاصل می گردد که هر چه بخواهد می تواند بیابد. و اضح تر این که: تا قبل از رسیدن به مرحله عبودیت، همۀ این قوا محدود بود و

ص: 109

الان به طور نسبی نامحدود است زیرا محتوای عبودیت، ربوبیت است یعنی کار خدایی کردن (1) و لذا اطاعت و بندگی خدا بهترین سرمایه و غنیمت انسان به حساب می آید.

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: إِنَّ اللهَ سُبْحانَهُ جَعَلَ الطَّاعَةَ غَنِيمَةَ الْاَكْياسِ﴾ (2)

حضرت علی علیه السلام فرمود: همانا خدای سبحان، طاغت را غنیمت و سود زیرکان قرار داد» و نیز ﴿الطَّاعَةُ هِمَّةُ الْأَكْياسِ﴾ (3) «طاعت، همّت زیرکان است».

یکی دیگر از آثار بندگی خداوند این است که وقتی انسان به پیروی و اطاعت از خداوند پرداخت و مشغول بندگی او شد هرگز به مراء و فخر فروشی نمی پردازد و مباهات نمی کند زیرا در جمیع فعّالیت ها در یک مسیر مشخص به عنوان عبد و مطیع، پیروی از حق می نماید و در این جهت نظری به مردم ندارد (از جهت اجر، مزد، عقاب و سایر توجّهات) در این صورت موضوعی برای مراء، فخر و مباهات باقی نمی ماند. و فراغتی از آن دو امر نمی یابد تا مجال و فرصتی برای فخر و مباهات و مراء با مردم پیدا کند.

«مراء» عبارت است از: اعتراض کردن به سخن غیر و اظهار نقص و خلل در لفظ یا معنی به قصد تحقیر و اهانت نمودن شخص و برخورد کردن زیرک مآبانه، که از خصوصیّات مراء و مباهات کنندگان این است که مطلب حقّی را چنان چه دیگری گفت و از زبان غیر خودش جاری گشت او را ناخوش آید و این صفتی است بسیار مذموم و از رذایل اخلاقی که موجب رسوایی و ظاهر شدن عیوب انسانی گشته و اگر این رذیله قوی شود گاهی به حدّی می رسد که می خواهد با هر کسی درافتد و پیوسته در پی آن است که سخنی از کسی بشنود و در آن دخل و تصرّف نماید و از این عمل لذّت برد و شاد شود بویژه اگر در جمعی باشد که آدم های ضعیف النفس و

ص: 110

بی مایه ای هم در آن جمعیت حاضر باشند. بدون شک این حالت از خباثت های باطنی بعضی افراد است و به تعبیر دیگر یک نوع بیماری روحی و نفاق می باشد که از جانب اولیای خدا شدیداً مذمت شده (چه بر حق باشد یا نباشد) و ترک این صفت از علائم و نشانه های پارسایی و تقوا به شمار آمده است و در روایات متعدّدی از این صفت ناپسند (مراء) نهی شده و ترک آن اگر چه حق باشد، نشانۀ ورع و ایمان انسان به حساب آمده است. ﴿تَرْكُ الْمِراءِ وَ اِنْ كانَ مُحِقاً﴾. (1)

پس اطاعت و بندگی خداوند کریم است که انسان را از هر نوع جدال مذموم و صفات ناپسند اخلاقی دور نگه می دارد زیرا با اطاعت درست از خداوند، انسان تقرّب إلى الله پيدا می کند و از همین رهگذر صفات الهی به دست می آورد و چنان چه قبلاً هم ذکر شد خواستی و خواهشی جز خواست او نخواهد داشت.

خواهشی اندر جهان هر خواهشی را در پی است *** خواستی باید که بعد از آن نباشد خواستی

﴿قال رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم قَالَ اللهُ جَلَّ جَلالُهُ، يَابْنَ آدَمَ اَطِعْني فيمَا أَمَرْتُكَ وَ لَا تُعَلِّمْني ما يُصْلِحُك﴾ (2)

امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت کرده که «نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند متعال فرمود: اطاعت کنید مرا در آن چه امر کردم شما را به آن و به من یاد ندهید آن چه را مصلحت شماست».

تو بندگی چو گدایان به شرط مزد مکن *** که خواجه خود روش بنده پروری داند

نیز امام صادق علیه السلام، روایت کرده از پدران بزرگوارش از حضرت رسول صلى الله عليه و آله و سلم که فرمود: خداوند می فرماید:

ص: 111

﴿أَيُّمَا عَبْدٍ أَطاعَني لَمْ اَكِلْهُ إِلَى غَيْرِي وَ أَيُّمَا عَبْدٍ عَصَانِي وَكَلْتُهُ إِلَى نَفْسِهِ ثُمَّ لَمْ أَبَالِ فِي أَيِّ وَادٍ هَلَكَ﴾ (1)

«هر بنده ای از من اطاعت کند او را به غیر خودم واگذار نخواهم نمود و هر بنده ای که نافرمانی مرا بکند او را به خودش واگذار می نمایم و اهمیت نمی دهم که در کدام وادی بیفتد و هلاک گردد، باکی هم ندارم به هر جا می خواهد برود تا هلاک شود».

﴿وَ لا تَكِلْنى إِلى خَلْقِكَ، بَلْ تَفَرَّدْ بِحَاجَتِی وَ تَوَلَّ كِفَايَتِی وَانْظُرْ إِلَيَّ وَانْظُرْلي في جميع أُمُورِي، فَإِنَّكَ إِنْ وَكَلْتَني إِلى نَفْسي عَجَزْتُ عَنْهَا وَ لَمْ أَقِمْ مَا فِيهِ مَصْلَحَتُهَا، وَ إِنْ وَكَلْتَني إِلَى خَلْقِكَ تَجَهَّمُونِي، وَإِنْ الْجَأْتُنِي إِلَى قَرَابَتِي حَرَمُونِي وَ إِنْ أَعْطَوْا أَعْطَوْا قَلِيلاً نَكِداً وَ مَنُّوا عَلَيَّ طَويلاً وَ ذَمُّوا كَثيراً﴾(2)

گر ز چشم همه خلق بیفتم سهل است *** تو مینداز که مخزول تو را ناصر نیست

﴿وَ لا تَكِلْني إِلى نَفْسي طَرْفَةَ عَيْنِ أَبَداً مَا أَبْقَيْتَنِي بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ﴾ (3)

بنابراین بندگی و سیر و سلوک الهی که مبدأ و منتهایی دارد، بدون طی نمودن صراط میسّر نخواهد بود و این صراط همان صراط مستقیم است که پیوسته در نماز آن را از خداوند طلب می نماییم، صراط مستقیم نیز از ویژگی هایی چون نور، بصیرت، توشه، رفیق، امنیت... برخوردار می باشد.

ص: 112

﴿يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلا بِسُلْطَانٍ﴾ (1) «ای گروه جن و انس، اگر می توانید از مرزهای آسمان ها و زمین بگذرید، و در اطراف زمین و آسمان نفوذ کنید، پس نفوذ کنید که نفوذ نخواهید کرد (قادر نخواهید بود) مگر با سلطان (با نیرو و قدرت)»

در بُعد معنوی و عالم انسانیت نیز که بعد ملکوتی انسان است، با خنثی نمودن جاذبه های مادّی و دنیوی، زمینه پرواز روحانی فراهم خواهد گشت زیرا بُعد خاکی انسان وی را به سوی خود کشانده و مانع پرواز به عالم بالا و اوج ملکوتی می گردد که به وسیله عبادت و بندگی خدا (2) و توجّه باطنی به او، انسان قدرت الهی پیدا می کند و در این صورت بر عالم خاکی و دنیا مسلّط می شود و از همین رهگذر دنیا و مافیها برای او سهل و ناچیز خواهد شد و جاذبه های مادّی و عالم خاکی هرگز نخواهد توانست چنین انسانی را مجذوب خود گرداند زیرا او به کلّی از این عالم منخلع و کنده شده و به عالم بالا پرواز نموده است، چنانچه امیرالمومنین علیه السلام در این موارد متعدّد به این موضوع اشاره فرموده:

﴿وَ اللَّهِ لَدُنْيَاكُمْ هَذِهِ أَهْوَنُ فِي عَيْنِي مِنْ عِرَاقِ خِنْزِيرٍ في يَدِ مَجْذُومٍ.﴾ (3) «به خدا قسم! این دنیای شما (که به انواع حرام آلوده است) در چشم من از استخوان بی گوشت خوکی که در دست بیماری جذامی باشد، پست تر است.»

در حیوانات خبیث تر از خوک نمی باشد و در بین بیماری ها نیز بدترین بیماری، بیماری جذام و

ص: 114

خوره است که موجب از بین رفتن گوشت و اعضای بیمار می گردد و در بین اجزاء و اعضای بدن نیز، بی ارزش تر از استخوان وجود ندارد که بدین وسیله امیرالمومنین علیه السلام بی اعتباری و پستی دنیا را مجسّم فرموده است.

﴿وَ اللَّهِ لَوْ أُعْطِيتُ الأقاليم السَّبْعَةِ بِمَا تَحْتَ أَفْلاكِهَا عَلَى أَنْ أَعْصِيَ الله في نَمْلَةٍ أَسْلُبُها جِلْبَ شَعَيِرَةٍ، مَا فَعَلْتُهُ وَ إِنْ دُنْيَاكُمْ عِنْدِي لَأَهْوَنُ مِنْ وَرَقَةٍ فِي فَمِ جُرَادَةٍ تَقْضَمُها.﴾(1) «سوگند به خدا اگر هفت اقلیم را با هر چه زیر آسمان های آن ها است به من بدهند برای این که خدا را درباره مورچه ای که پوست جوی از آن بربایم، نافرمانی نمایم، نمی کنم و به تحقیق دنیای شما نزد من از برگی که در دهن ملخی باشد که آن را می خورد، پست تر و خوارتر است».

﴿وَ لَاَلْفَيْتُمْ دُنْيَاكُمْ هَذِهِ اَزْهَدَ عِنْدِي مِنْ عَفْطَةِ عَنْزِ﴾ (2) «و آن گاه می دیدید که دنیای شما نزد من از آب بینی بزغاله ای بی ارزش تر است».

﴿اَلا وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِاكْتَفى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقَرْصَيْهِ... وَ لَهِيَ فِي عَيْنِي أَوْهَى وَ أَهْوَنُ مِنْ عَفْصَةٍ مَقِرَةٍ﴾ (3) «آگاه باشید امام شما از دنیای خود به دو جامه فرسوده و دو قرص نان رضایت داده و اکتفا کرده است..... و دنیای شما در چشم من از دانه تلخ درخت بلوط (4) ناچیزتر است».

با علی علیه السلام گفتا یکی در رهگذار *** از چه باشد جامه تو وصله دار

هستی عالم همه از هست توست *** اختیار مرد و زن در دست توست

ای امام تیز رأی و تیزهوش *** جامه ای چون جامه شاهان بپوش

ص: 115

گفت صاحب جامه را بین جامه چیست *** دید باید در درون جامه کیست

مَرد سیرت را بصورت کار نیست *** جامه گر صد وصله باشد عار نیست

کار ما در راه حق کوشیدن است *** جامه زهد و ورع پوشیدن است

ابن عبّاس می گوید: در سرزمین ذي قار (محلّی است در نزدیکی شهر بصره، میان کوفه و واسط که در گذشته جنگ مسلمانان با ایران نیز آن جا صورت گرفت) بر امیرالمومنین علیه السلام وارد شدم (خدمت امام رفتم) که داشت کفش خود را پینه می زد (پارگی کفش خود را می دوخت) تا مرا دید، فرمود: قیمت این کفش چقدر است؟ گفتم بهایی و ارزشی ندارد، پس حضرت فرمود:

﴿وَ اللهِ لَهىَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ اِمْرَتِكُمْ، إِلّا أَنْ أُقيمَ حَقًّا أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلاً﴾ (1) «و به خدا سوگند، این کفش بی ارزش نزد من از حکومت بر شما محبوب تر است مگر این که حقّی را با آن بپا دارم یا باطلی را دفع نمایم».

و نیز ضرار ابن ضمره ضبابی از یاران امام وقتی به شام رفت بر معاویه وارد شد، معاویه از او خواست تا از حالات امیرالمومنین علیه السلام بگوید، گفت: علی علیه السلام را در حالی دیدم که شب، پرده های خود را افکنده بود و او در محراب ایستاده، محاسن را به دست گرفته چون مارگزیده به خود می پیچید و محزون می گریست و می گفت:

﴿يَا دُنْيَا يَا دُنْيَا، إِلَيْكِ عَنِّي، أَبي تَعَرَّضْتِ؟ أَمْ إِلَيَّ تَشَوَّقْتِ؟ لَا حَانَ حِينُكِ! هَيْهَاتَ! غُرّي غَيْري، لا حَاجَةَ لي فيك، قَدْ طَلَّقْتُك ثَلاثاً لا رَجْعَةً فيها﴾ (2)

«ای دنیا! ای دنیا! از من دور شو، آیا برای من خودنمایی می کنی؟ یا شیفته من شده ای تا روزی در دل من جای گیری؟ هرگز مبادا! غیر مرا بفریب، که مرا در تو هیچ نیازی نیست، تو را سه طلاقه کرده ام تا بازگشتی نباشد».

حیدری نیست اندر این آفاق *** دهد این گنبد پیر را سه طلاق

آری بر همین اساس که مولای متّقیان هیچ علاقه ای به این دنیا نداشت بر قلّه مرتفع محبّت و معرفت خدا قرار داشت و هیچ پرواز کننده ای به بلندای ارزش او نرسید و در علم و معرفت به

ص: 116

اوج او نایل نگشت. ﴿وَ لا يَرْقَى إِلَيَّ الطَّيْرُ﴾ (1) دنیا برای او به حدّی ناچیز و بی ارزش بود که مرگ و ملاقات با خدا برای او مأنوس تر از انس طفل به پستان مادرش ﴿وَاللَّهِ لَابْنُ أَبِي طَالِبِ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْيِ أُمِّهِ﴾ (2) و سرانجام هنگامی که به دست شقی ترین مردم (ابن ملجم لعنه الله) فرق مبارکش شکافته و به شهادت نایل گشت فرمود: ﴿فُزْتُ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ﴾(3)

بنابراین دنیایی که دنیا پرستان به آن دل بسته اند عبارت است از لذت بردن از مال و ثروت و اندوخته های خود و خودبینی و خود محوری ها و به طور خلاصه اطاعت همه جانبه از میل ها و شیطان، ولی آن کسی که بنده واقعی پروردگار است و برای خود در امور مادّی ملکیتی نمی بیند و تدبیری جز خواست خداوند ندارد و در جمیع ابعاد زندگی مطیع و فرمانبردار خداوند متعال می باشد، بدیهی است دنیا در نظر چنین انسانی، ناچیز می باشد زیرا در اثر سیر بندگی حق، علاقه های دنیا را از وجود خویش ریشه کن و قطع نموده است امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

﴿فَقَطْعُوا عَلائِقَ الدُّنْيَا﴾. (4)

«پس علاقه ها (دل بستگی) دنیا را از خود دور کنید»

دل بر جهان مبند که این نونهال را *** از بر سرزمین دگر سبز کرده اند

بنابراین ارتباط بندگی خدا با قطع علایق دنیوی آن است که هر چند علاقه به دنیاکم باشد انسان از عبادت خدا بیشتر لذّت می برد و به هر اندازه به دنیا بیشتر علاقه مند باشد لذّت عبادت را نمی چشد مانند بیماری که به خاطر بیماری، از غذا لذّت نمی برد، اهل دنیا نیز به دلیل بیماری حب دنیا و مال از عبادت لذّت نخواهند برد، چنان چه حضرت عیسی علیه السلام فرمود:

﴿كَمَا يَنْظُرُ الْمَرِيضُ إِلى طَيِّبِ الطَّعَامِ فَلا يَلْتَذْهُ مَعَ مَا يَجِدُهُ مِنْ شِدَّةِ الْوَجَعِ كَذَلِكَ صَاحِبُ الدُّنْيا لا يَلْتَذُّ بِالْعِبَادَةِ وَ لا يَجِدُ حَلاوَتَهَا مَعَ مَا يَجِدُ مِنْ حُبِّ الْمَالِ﴾(5)

و نیز دنیایی که دنیاطلبان به آن دل بسته اند به خاطر دید حیوانی و ظاهر بینی که نسبت به دنیا دارند ظاهری بیش از آن تصوّر ننموده و به باطن آن هیچ گونه توجّهی ندارند و در غفلت های

ص: 117

پی در پی به سر می برند و پیوسته به دنیا پرستی و حبّ شدید به دنیا ادامه می دهند تا سرانجام هلاک می شوند.

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: حُبُّ الدُّنْيا رَأْسُ كُلِّ خَطيئَةِ﴾. (1)

«على علیه السلام و فرمود: دوستی دنیا ریشه هر گناهی است»

حب دنیا هست رأس هر خطا *** از خطا کی می شود ایمان عطا

بنابراین دل بستگی و علاقه به دنیا نسبت به افراد، متفاوت است و گاهی چنان شدّت پیدا می کند که به حدٌ وَله (فریفته و شیفته گشتن) می رسد و انسانی که حبّ و وله دنیا دارد نور ایمان و تقوا در دل او جای نخواهد گرفت.

﴿قال عَلىُّ علیه السلام: حَرامٌ عَلى كُلِّ قَلْبٍ مُتَوَلِّهٍ بالدُّنْيا أَنْ يُسْكِنَهُ التَّقْوى﴾ (2)

علی علیه السلام فرمود: حرام است بر هر قلبی که وله به دنیا دارد (شدت علاقه به دنیا)، که تقوا در او ساکن شود».

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: رَأْسُ الآفاتِ التَّوَلُّه بالدُّنْيا﴾ (3)

«علی علیه السلام فرمود: ریشه تباهی ها و آفات، دل به دنیا سپردن است.»

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: أَعْظَمُ الْمَصَائِبِ وَ الشَّقَاءِ الْوَلَهُ بِالدُّنْيَا.﴾ (4)

علی علیه السلام فرمود: بزرگ ترین مصیبت ها و بدبختی ها، دل به دنیا دوختن است».

دلا این عالم فانی، به یک ارزن نمی ارزد *** بدنیا آمدن، بر زحمت رفتن نمی ارزد

اگر اندر تمام عمر، نوشی شیر با شکر *** به آن یک ساعتِ تلخی جان کندن نمی ارزد

اگر اندر تمام عمر پوشی جامه زیبا *** به آن یک ساعتِ عریانی شستن نمی ارزد

مُسخّر گر کنی روی زمین را مثل اسکندر *** به آن تنهایی اندر لحد خُفتن نمی ارزد

آری همین دنیا را عباد صالح و حقیقی خداوند کاملاً به باطنش توجه نموده و از خطرات آن پرهیز کرده و هرگز به آن دل نمی بندند زیرا بنا به فرمایش علی بن ابی طالب علیه السلام باطن دنیا

ص: 118

هم چون زهر کشنده و مسموم کننده ای می باشد که جز افراد نادان به سراغ آن نمی روند و دل بستگی و اعتماد به این دنیا غیر از جهالت چیزی نمی تواند باشد.

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: اَلرُّكُونُ إِلَى الدُّنْيا مَعَ ما تُعاينُ مِنْهَا جَهْلٌ﴾. (1)

«علی علیه السلام فرمود: اعتماد و دل بستگی به دنیا با آن چه (فریب و بی وفایی) از آن به چشم می بینی، نادانی و جهالت است.»

و نیز فرموده: «دنیا مُرداری است گندیده و طالب آن سگ ها می باشند.»

این جهان بر مثال مُرداریست *** کرکسان گیرد او هزار هزار

این مر آن را همی زند *** وان مراین را همی زند منقار

آخر الامر بگذرند همه *** وز همه باز ماند این مردار

از زبان یکی از علویین پیرامون دنیا چنین نقل شده است:

عتبت على الدّنيا و قلت الى متى *** اکابد عسراً ضرّه ليس ينجلي

اكلٌ شريف من على جدوده *** حرام عليه الرزق غير محلّل

فقالت نعم يا بن الحسين علیه السلام رميتكم *** بسهم عناداً حين طلّقني علىٌ علیه السلام (2)

«دنیا را سرزنش نموده گفتم: تا به کی با سختی های صعب العلاج دست به گریبان باشم؟ آیا هر فرد شریفی که اجداد و فرزندان علی علیه السلام هست باید از رزق حلال محروم بماند؟ دنیا در جواب من گفت: آری فرزند حسین علیه السلام شما را نیز به تیر عناد و دشمنی در آن زمانی که علی علیه السلام طلاق داده، نشانه گرفته ام و هرگز دشمنی من با شما پایان پذیر نبوده و تمام نخواهد شد.»

در تندباد،(1) و نیز در روایات فراوانی پیرامون زندگی مادی دنیا و تصویر واقعی آن که ظاهری بسیار فریبنده ولی باطنی مهلک و خطرناک دارد در قالب مثال هایی هشدار دهنده و بیدار کننده به مطالب مهمی اشاره شده است که به چند نمونه از آن ها اشاره می شود.

﴿1- قال عَلِيٌّ علیه السلام: مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ لَيِّنْ مَسُّهَا وَ السُّمُّ النَّاقِعُ فِي جَوْفِهَا يَهْوِي إِلَيْهَا الْغِرُّ الْجَاهِلِ وَ يَحْذَرُها ذُو اللَّبِيبِ الْعَاقِلِ﴾ (2)

«علی علیه السلام فرمود: داستان دنیا مانند مار است که چون دست بر آن بکشی نرم است ولی در اندرونش زهر کشنده می باشد، فریب خورده نادان به طرف آن می رود و خردمند پایان بین از آن دوری می گزیند.

مانند ماری است که نیمش سپید است *** از سوی سر زشت و سیاه است به دنبال

بنگر به کجا خواهدت این باز همی برد *** دیوانه مباش آب مپیمای به غربال

﴿2- قال عَلِيٌّ علیه السلام: الدُّنْيا غَرُورٌ (3) حَائِلٌ و سَرَابٌ زَائِلٌ وَ سِنَادٌ مَائِلٌ﴾ (4)

«علی علیه السلام فرمود: دنیا فریب دهنده رنگارنگ و سَرابی است زایل شونده و تکیه گاهی است متمایل به افتادگی».

همی بگذرد بر تو ایّام تو *** سرابی جز این باشد آرام تو

﴿3- قال موسى بن جعفر علیه السلام: يا هشام مَثَلُ الدُّنْيا مَثَلُ مَاءِ الْبَحْرِ كُلَّمَا شَرِبَ مِنْهُ الْعَطْشَانُ اِزْدَادَ عَطَشاً حَتَّى يَقْتُلَهُ﴾(5)

«امام کاظم علیه السلام در ضمن وصیت هایی به هشام فرمود: دنیا هم چون آب دریا می ماند (شور است) هر چه انسان تشنه از آن بنوشد تشنگی او زیاد می گردد تا بمیرد».

ص: 120

﴿4- قال عَلِيٌّ علیه السلام: إِنَّ الدُّنْيَا كَالْغُولِ تُغْوِي مَنْ أَطَاعَها وَ تُهْلِكُ مَنْ أَجَابَهَا وَ إِنَّهَا لَسَرِيعَةُ الزَّوَالِ وَ شيكَةُ الْاِنْتِقَالِ﴾ (1)

«علی علیه السلام فرمود: به راستی که دنیا هم چون غولی است راهزن، گمراه می کند کسی را که اطاعتش کند و هلاک می نماید آن را که پاسخ دهد و دنیا تباهی اش تند و زود، و انتقال و برگشتنش نزدیک است».

﴿5- قال عَلِيٌّ علیه السلام: إِنَّ الدُّنْيا كَالشَّبَكَةِ تَلْتَقُ عَلى مَنْ رَغِبَ فيها وَ تَتَحَرَّزُ عَمَّنْ أَعْرَضَ عَنْها فَلَا تَمِلْ إِلَيْهَا بِقَلْبِكَ وَ لا تُقْبِلْ عَلَيْهَا بِوَجْهِكَ فَتُوقِعَكَ في شَبَكَتِهَا وَ تُلْقِيَكَ فِي هَلَكَتِها﴾ (2)

«على علیه السلام فرمود: به راستی که دنیا همچون دامی است که هر کس آرزومند آن باشد آن دام در او می پیچید و پرهیز کند از هر کس که روی گرداند از آن، بنابراین بدان مایل مباش و دل در آن مباز و با دیده رغبت به آن روی میاور که آن (صیّاد شیاد و زبردست است و) تو را به دام خویش در می شکند و به پرتگاه هلاکت در می افکند».

مردان حقیقت که به حق پیوستند *** از قید تعلّقات دنیا رستند

چشمی به تماشای جهان بگشودند *** دیدند که دیدنی ندارد بستند

گاهی دنیا و ظواهر فریبنده آن، چنان بر انسان مسلّط می شود و بر او می پیچد که راه نجات بسیار دشوار می گردد، مرحوم نراقی تصویر این موضوع را به این صورت بیان داشته (3) که دو نفر از کنار دریا عبور می کردند، یکی از آن ها به طمع خیک عسل با مشاهده چیزی مشابه خیک، خود را ناگهان به آب انداخت در صورتی که آن خرس دریایی بود و او را در آغوش گرفت و بلعيد.

دید خیکی برفتاده روی آب *** می برد آبش بهرسو با شتاب

کرد فریاد آن رفیقش کی ودود *** دست از این خیک عسل بردار زود

ص: 121

گفت بگذشتم من از خیک ای رفیق *** خیک از من نگذرد در این مضیق

يَا أَهْلَ لَذَّةٍ دُنيا لا بَقَاءَ لَهَا *** إِنَّ اغْتِرَاراً بظلٍّ زائلٍ حُمَقٌ

«ای لذّت طلب های دنیا! دنیا باقی نخواهد ماند. به راستی که مغرور شدن به سایه ای که نابود شدنی است جز حماقت و نادانی نمی باشد»

أَيُّهَا الْمَغْرُورُ فى دَارِ الْغُرُورِ *** اعْتَبِرُ في حالِ أَصْحَابِ الْقُبُورِ

إِنَّمَا الدُّنْيَا كَبَيْتِ الْعَنْكَبوتِ *** دَارُ فانٍ كُلِّ مَنْ فيها يَمُوتُ

«ای کسی که در خانه غرور، مغرور گشتی، عبرت گیر از افرادی که (در دل خاک آرمیده و) از اصحاب قبرها شده اند، به راستی که دنیا همچون خانه عنکبوت است، خانه ای است رفتنی که همگان در این خانه خواهند مرد».

آبستنی که این همه فرزند زاد و کُشت *** دیگر که چشم دارد از او مهر مادری

امام حسین علیه السلام هنگامی که بر قبور نظاره می کرد می فرمود: چه ظاهر خوبی دارد دنیا ولی باطنش درد و رنج و سختی است. آن گاه فرمود:

يا مَنْ بِدُنْيَاهُ اشْتَغَلَ *** وَ غَرَّهُ طُولُ الآمَلُ

الْمَوْتُ يَأْتي بَغْتَةً *** وَ الْقَبْرُ صُنْدُوقُ الْعَمَلِ

«ای کسانی که دنیا شما را مشغول ساخته و آرزوهای دراز شما را فریب داده، مرگ ناگهان خواهد آمد و قبر صندوق عمل است»

کوشم که از این جهان پُر خار *** مردانه برون شوم نه مُردار

﴿اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي التَّجَافِيَ عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَ الْإِنَابَةَ إِلى دَارِ الْخُلُودِ وَ الْاِسْتِعْدَادَ لِلْمَوْتِ قَبْلَ حُلولِ الْفَوْتِ.﴾ (1)

﴿6- عَنِ الصَّادِق علیه السلام قال: فيما وعظ به لقمان، إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا قَبْلَكَ لِاَوْلَادِهِمْ فَلَمْ یَبقِ مَا جَمَعُوا وَ لَمْ يَبْقِ مَنْ جَمَعُوا وَ إِنَّمَا أَنْتَ عَبْدٌ مُسْتَأْجِرٌ قَدْ أُمِرْتَ بِعَمَلٍ وَ وَعَدْتَ عَلَيْهِ أَجْراً فَاوْفِ

ص: 122

﴿عَمَلَكَ وَاسْتَوْفِ أَجْرَكَ وَ لَا تَكُنْ في هذهِ الدُّنْيَا بِمَنْزِلَةِ شَاةٍ وَقَعَتْ فِي زَرْعٍ أَخْضَرَ فَأَكَلَتْ حَتَّى سَمِنَتْ فَكَانَ حَتْفُها - هَلَاكُها - عِنْدَ سَمَنِها وَ لَكِنْ اِجْعَلِ الدُّنْيَا بِمَنْزِلَةِ قَنْطَرَةٍ عَلَى النَّهْرِ جَرَتْ عَلَيْهَا وَ تَرَكَتْهَا وَ لَمْ تَرْجِعْ إِلَيْهَا آخِرَ الدَّهْرِ﴾ (1)

«امام صادق علیه السلام فرمود: لقمان به فرزندش فرمود: همانا مردم قبل از تو برای فرزندان خود (اموال را) جمع نمودند پس باقی نماند نه آن چه را جمع نمودند و نه کسانی که جمع آوری کردند و جز این نیست که تو بنده مستأجری می باشی که به ناچار باید عمل نمایی (به آن چه مأمور هستی باید انجام وظیفه کنی) و مزد و پاداشی نیز دریافت نمایی بنابراین درست به وظیفه ات عمل كن و اجر خود را نیز دریافت نما و مباش در این دنیا مانند گوسفند که در مزرعه ای سرسبز قرار گرفته و می خورد تا چاق شود و سرانجام هلاک می گردد، بلکه دنیا را به منزله پلی حساب کن که بر نهر آبی جاری واقع شده و از آن پل عبور می کنی و هرگز به سوی آن باز نخواهی گشت»

* در روایتی نیز به مفضّل فرمود: اگر دنیا در نزد خدا به اندازه بال مگسی ارزش داشت خداوند شربت آبی از آن را، به دشمن نمی آشامانید. (2)

هم چنین پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اگر دنیا را در نزد خدا به قدر پر پشه قدر بود کافر را از آن شربت آبی نمی داد. (3)

در این دنیای ناچیز چرا مغرور می گردی *** سلیمان گر شوی آخر دچار مور می گردی

﴿7- عن علی بن الحسين علیه السلام إِنَّهُ قَالَ يَوْماً لِاَصْحَابِهِ: إِخْوَانى! أُوصِيكُمْ بِدَارِ الْآخِرَةِ وَ لا أوصيكُمْ بذار الدُّنْيا فَإِنَّكُمْ عَلَيْها حَريصُونَ وَ بِها مُتَمَسِّكُونَ أَمَا بَلَغَكُمْ مَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ علیه السلام لِلْحَوَاريين؟ قال لهم:

الدُّنْيَا قَنْطَرَةٌ فَاعْبُرُوها وَ لا تَعْمُرُوها وَ قَالَ أَيُّكُمْ يَبْنى عَلى مَوْجِ الْبَحْرِ دَاراً؟ تِلْكُمُ الدَّارُ الدُّنْيا فَلا تَتَّخِذُوها قراراً﴾ (4)

ص: 123

«امام زین العابدین علیه السلام او روزی به اصحاب خود فرمود:

برادرانم! شما را به منزل دنیا دعوت نمی کنم بلکه به سوی آخرت و منزل آخرت دعوت می نمایم زیرا (به طور طبیعی) شما نسبت به دنیا حریص بوده و به آن دامن می زنید، آیا به شما این مطلب نرسیده که حضرت عیسی علیه السلام به حواریین فرمود:

دنیا پلی است بنابراین از آن عبور کنید و آن را تعمیر نکنید (بر آن عمارت بنا نکنید) و نیز فرمود: کدامیک از شما خانه ای بر روی امواج آب دریا می سازد؟ این دار دنیا را محل قرار خود حساب نکنید.»

بساط عیش چنان پهن کن در این بازار *** که دست و پا نکنی گم بوقت برچیدن

بنابراین:

روزی که تو آمدی از مادر عریان *** جمعی به تو خندان و تو بودی گریان

کاری بکن ای دوست که وقت مردن *** جمعی به تو گریان و تو باشی خندان

مرحوم نراقی نیز در بیان چیزهایی که دنیا به آن ها تشبیه شده فرموده است: برای دنیا صفات و حالاتی است چند که در هر صفتی آن را به چیزی تشبیه نموده اند:

1- آن چه خداوند عظیم در کتاب کریم آن را در بی ثباتی و سرعت زوال به آن تشبیه فرموده است، و آن گیاهی است که از زمین بروید و به سبب آب باران لحظه خرمی و طراوت بهم رساند و بعد از ساعتی که آفتاب بر آن بتابد خشک شود و بادها آن را متفرق و پراکنده سازد و در این صفت در بعضی احادیث آن را به پلی مثال زده اند که باید به تعجیل از آن عبور کرد. (1)

2- در خصوص این که دنیا را هیچ حقیقتی نیست و اصلی ندارد بلکه محض وهم و خیال است تشبیه کرده اند به خیالاتی که آدمی آن را در خواب می بیند و چون بیدار می شود اصلاً از آن اثری نیست، دنیا حکم خواب را دارد و مرگ بیداری است بعد از آن که این خواب به انجام رسید ملاحظه خواهد شد که هیچ در دست نیست.

دنیا همه هیچ و مال دنیا همه هیچ *** ای هیچ برای هیچ با هیچ هیچ مپیچ

ص: 124

3- در مخالفت ظاهر دنیا و باطنش گفته اند دنیا مانند پیرزنی است متعفن که ظاهر خود را زینت داده و خود را به انواع حلی و زیور بیاراید تا مردمان را به خود فریفته سازد و ایشان فریب آن را خورده با آن دست در آغوش نمایند ولی چون نقاب از چهره آن بردارند و بر باطن آن خبر دار گردند ببینند عجوزه ای کریه صورت و قبیح سیرت، به انواع بدی موصوف و به اقسام معایب معروف است.

مروی است که دنیا را در روز قیامت به صورت پیر زالی کبود موی، ازرق چشم، گرز دندان، کریه منظر، قبیح رخسار بیاورند پس از آن مشرف بر همه کنند و به ایشان گویند که این را می شناسید؟ مردمان گویند: نَعوذ بالله که ما این را بشناسیم، خطاب رسد که این دنیایی است که به آن تفاخر می کردید و به واسطۀ آن به یکدیگر حسد می بردید، دشمنی می کردید، قطع رحم می نمودید، پس دنیا را به جهنّم می افکنند، دنیا فریاد می کشد که خداوندا کجایند پیروان و دوستان من، پس خداوند می فرماید که دوستان آن را به او ملحق سازند

4- درخصوص کوتاهی عمر دنیا گفته اند که: دنیا از برای هر کسی مانند یک گام است که بردارد. (1)

5- در قدر دنیا نزد آخرت و کمی آن گفته اند: نسبت دنیا در برابر آخرت مانند دریایی است بی پایان که کسی انگشت خود را به آن داخل کند، پس همۀ دنیا و مافیها مثل آن قدر رطوبتی است که به انگشت باقی مانده و آخرت چون آن دریاست، بلکه کسی که از حقیقت آگاه باشد می داند که قدر دنیا در نزد آخرت بسیار از این هم کمتر است و لیکن دیده بینا کجاست.

6- در خصوص این که امر دنیا به جایی منتهی نمی شود و هر شغلی از آن به شغلی دیگر منجر می شود و هر علاقه ای علاقه دیگر در عقب می آورد، در این خصوص آن را تشبیه نموده اند به آب دریا که هر چه آدمی بنوشد تشنگی را فرو نمی نشاند بلکه هر قدر از آن نوشد عطش را زیاده می کند تا او را هلاک نماید و این امری است محسوس که هر که ملاحظه کند می بیند که

ص: 125

سیرتر از دنیا کسی است که میل او به دنیا کم و علاقه او اندک است و هر که را مال و تجمّل بیشتر، دردسر افزونتر و گرفتاری او بالاتر است. (1)

7- در خصوص صعوبت خلاصی از آن بعد از گرفتاری و هر که را گرفتاری بیش تر، خلاصی از آن مشکل تر، اهل دنیا را تشبیه کرده اند به کرم ابریشم که بر دور خود می تند و راه نجات خود را سدّ می کند و هر چه بیش تر بر خود می تند خلاصی آن مشکل تر می شود تا یک مرتبه راه نجات و خلاص مسدود و از غم و غصه هلاک می شود.(2)

8- آن که مثال زدهاند دنیا را در طراوت اوّل و کثافت آخر به طعمه لذیذی که خورده می شود، که ابتدای آن در نهایت لطافت و پاکیزگی و چون خوردی و ساعتی از آن گذشت همه آن، کثافت و نجاستی می شود که آدمی نظر کردن به آن را کراهت دارد چه جای خوردن، و هم چنان که هر طعامی که چرب تر و لذیذتر است ثقل آن کثیف تر و متعفّن تر است. هم چنین هر چه از شهوات دنیویّه مرغوب تر و مطبوع تر است در وقت مرگ اذیت و کراهت آن بیشتر و فتنه آن عظیم تر خواهد بود و این دنیا نیز معاین و محسوس است زیرا که هرچه محبت به آن بیشتر و لذت به وجود آن بالاتر است درد و الم و مصیبت و ماتم در فراق آن افزون تر است و مرگ نیست مگر مفارقت از دنیا.

9- مثال زده اند دنیا را به خانه کسی که آماده کرده باشد و طبقی بر آن نهاده باشد و بر آن طبق گل ها و ریاحین گذارده و به ترتیب مردم را خوانده باشد که بیایند به آن خانه داخل شوند و آن گل و ریاحین را ببینند و ببویند و از برای دیگران که بعد می آیند بگذارند و بروند نه آن که آن گل ها را با خود ببرند پس یکی از آن اشخاص چنان گمان کند که این ها را به ایشان داده اند پس به آن دل بندد و به آن خرّمی و شادی کند، چون خواهد بیرون رود و ببرد از او بگیرند، در آن وقت متألم می شود و اندوهناک می گردد. و شادی به ملال مبدّل می شود و کسی که حقیقت کار را مطّلع است به آن منتفع می شود و شکرگزاری صاحب خانه را می کند و از آن خانه با شادی بیرون می رود. هم چنین هر که دنیا را شناخت و مقصود از آمدن خود را به آن جا دانست می داند

ص: 126

که آن مهمان خانه ای است که از برای مسافرین عالم آخرت مهیّا شده که چون به این منزل رسند منتفع شده بگذارند و روانه مقصود گردند و هر که نادان و جاهل و از حقیقت کار غافل است تصور چنین می کند که این ها ملک اوست و دل به آن می بندد و چون او را بیرون می کنند و همه آن چه را تصرف کرده از او پس می گیرند مصیبت او شدید و محنتش عظیم می گردد.

10- دنیا را تشبیه کرده اند به بیابان بی پایان، خالی از آب و گیاه که جمعی بی زاد و راحله به آن جا وارد شوند و راه گم کرده حیران و سرگردان بمانند و به سر حدّ هلاکت رسند در این بین مردی به ایشان رسد و گوید هرگاه شما را به آب و سبزه رسانم چه می کنید؟ گویند دیگر از اطاعت تو سر نمی پیچیم و بر این، پیمان از ایشان گیرد و ایشان از آن آب نوشند و لحظه ای استراحت کنند آن شخص گوید: بسم الله، کوچ کنید تا شما را به آبادانی و معموره ای و بستان ها و گلستان ها برسانم، بیشتر ایشان امتناع کنند و گویند همین آب و گیاه ما راکافی است و از این بهتر نمی خواهیم و طایفه ای حرف او را شنیده گویند آخر نه شما عهد بستید که از گفتار این مرد تجاوز نکنید و این بیابان جای ماندن نیست و چون شب در آید راهزن ها و سباع شما را نابود می کنند و این طایفه به اتّفاق آن مرد رفته تا به مقصد عالی برسند و تتمه در آن جا بمانند تا شب درآید دزدان بر سر ایشان ریخته بعضی را کشته و طایفه ای را اسیر نمایند.

11- مثالی است که صدوق - علیه الرحمه - در کتاب «اکمال الدّین» از بعضی از حکماء نقل کرده در خصوص حال انسان و مغرور شدن آن به دنیا و غفلت از مرگ و مابعد آن فرورفتن به لذّات فانيه، و آن این است که حال کسی که به لذّات دنیویه مشغول گردد مثل کسی است که در چاهی عمیق به ریسمانی آویخته که داخل چاه شود، چون به وسط چاه رسد نظر کند به پایین چاه و اژدهایی بیند که دهن گشوده منتظر است که این مرد بزیر آمده آن را فرو برد و موش سیاه و سفید در بالای چاه باشند به زودی آن ریسمان را ببرند، و آنی از بریدن نیاسایند و در وسط چاه زنبوری چند خانه کرده باشند و به دیوار چاه قدری عسل با خاک آمیخته از ایشان مانده باشد و آن زنبورها بر آن مجتمع شده باشند و آن شخص با وجود این که آن اژدها را دیده و دو موش را ملاحظه نموده و می داند که در اندک وقتی آن ریسمان منقطع و طعمه اژدها خواهد شد، رو به آن عسل خاک آلوده آورده مشغول لیسیدن آن شود و با آن زنبورها زد و خورد

ص: 127

نماید و همه حواس خود را متوجه آن ساخته از بالا و پایین خود را فراموش کند، و این مثلی است که هر کس دقت کند می داند که چاه، همان دنیاست و ریسمان، رشته عمر است و اژدهایی که دهن گشوده مرگ می باشد و دو موش روز و شب اند که بی درنگ مشغول بریدن رشته عمرند و عسل خاک آلوده لذّات دنیاست که به هزار گونه زحمت و کدورت و آلم و مصیبت آلوده است و زنبورها، اهل روزگار و طالبان دنیا می باشند.

بنابراین دنیا چون چاهی است عمیق که نهایتی از برای عمق آن نیست و از برای آن طبقاتی می باشد هر که به طبقه اول آن افتاد از آن جا به طبقه پائین تر می افتد و از آن جا به طبقه دیگر...

فکر شنبه تلخ دارد جمعه اطفال را *** پیر گشتی و هان در فکر فردا نیستی

از ندامت بر نیاری آه سردی از جگر *** هیچ در فکر رسن در چاه دنیا نیستی

می نماید هر سر موی سفیدت راه مرگ *** در چنین وقتی به فکر زاد عقبی نیستی

از جمال خود مردان چشم پوشیدند و تو *** از عجوز دهر یک ساعت شکیبا نیستی

12- مثالی است که بعضی از اهل معرفت از برای دنیا و اشتغال به مزخرفات آن و حسرت و ندامت اهل آن بعد از مرگ ذکر کرده اند، پس تشبیه کرده اند اهل دنیا را به طایفه ای که در کشتی نشسته باشند و به جزیره ای رسند و به جهت قضای حاجت بدان جا روند با وجود این که دانند که کشتی چندان مکث در کنار جزیره نتواند کرد و به زودی خواهد گذشت پس در آن جزیره متفرّق شوند و بعضی به شتاب قضای حاجت نموده و به کشتی آیند و مکان وسیع گرفته ساکن گردند و طایفه ای مشغول سیر درخت و کوه و جزیره شده، بعد از ساعتی به فکر افتند و خود را برسانند و مکان تنگی به دست آنان آید و قومی دیگر دلبستگی به پاره ای سنگ ها و حیوانات آن جزیره بهم رسانیده نتوانند از آن ها بگذرند، آن ها را بر دوش کشیده وقتی برسند که مکان بسیار تنگی بیابند و به زحمت، خود را جای دهند و جای آن چه برداشته نباشد، آن را بر دوش خود نهند و با تنگی مکان به نقل آنها نیز گرفتار گردند و پشیمان شوند و نتوانند آن ها را بجایی افکنند و جمعی دیگر نیز چنان مشغول سیر گردند که کشتی و دریا و مقصد را بکلی فراموش کنند و در آن جا بمانند تا شب در آید و سباع بر آیند و تاریک گردد و بعضی از غصه و گرسنگی تلف شوند و آن هایی که ثقل آن چه از جزیره برداشته بر دوش ایشان مانده، در کشتی انواع خواری از اهل

ص: 128

آن بشنوند و آن حیواناتی که برداشته اند بمیرند و مردار آن ها بر دوش آنها بماند و متعفّن گردد و از تعفّن آن بیمار شوند و در کشتی بمیرند یا بیمار به وطن برسند و در آن جا همیشه بیمار باشند یا بعد از مدتی بمیرند، اما ایشان که دیرتر آمده اند و چیزی برنداشتند تا در کشتی هستند به جهت تنگی مکان زحمت می کشند اما بعد از بیرون آمدن به راحت و روح می افتند و کسانی که ابتدا آمدند و مکان وسیع گرفتند همیشه در استراحت هستند صحیحاً و سالماً به منزل خود وارد شوند.(1)

کجا آن گوشه دنیاش خواندند *** گهی پرویز و گه کسراش خواندند

چو در راه رحیل آمد روا رو *** چه پرویز و چه کسری و چه خسرو

کجا جمشید را فریدون و ضحّاک *** همه در خاک رفتند داد از این خاک

سریر افتاده سر بی تاج گشته *** دُرُ و گوهر همه تاراج گشته

خزینه در گشاده گنج برده *** سپه رفته سپهسالار مرده

که آمد روزی آن جا کوس و بیلش *** که برتابد شبی بانک رحیلش

جگرها بین که پرخوناب و خاکست *** ندانم این چه دریای هلاکست

هر آن ذرّه که آرد تند بادی *** فریدونی بود یا کیقبادی

کفی گل در همه روی زمین نیست *** که در وی خون چندین آدمی نیست

ولایت بین که ما را کوچ گاهست *** ولایت نیست این زندان و چاه است

تمام مثال ها و تشبیهات از قبیل: مار، سراب، دریا و آب دریا، غول، دام، خواب، چاه، قنطره، جیفه، بلاء، پیچیده شده در مکر، سایه، معکوس، سایه، محل غرور، خانه فاسد... که در مورد بی اعتباری و پستی دنیا به کار رفته یک طرف و تشبیهات امیرالمومنین علیه السلام در نهج البلاغه و نیز تعبیر و تشبیه تكان دهندۀ امام علی النّقی علیه السلام در برابر متوکل عباسّی دنیا پرست نیز یک طرف که تصویر واقعی باطن دنیا و چهره وحشتناک آن را در قالب مثال هشدار دهنده آن چنان زیبا بیان فرمود که از شنیدن آن اشک و گریه متوکل قسّی القلب غاصب و اطرافیان او سرازیر شد، آن

ص: 129

گاه که به دستور متوکل در دل شب به منزل امام هادی علیه السلام هجوم بردند و به خانه ریختند و در حالی که آن امام مظلوم به خواندن قرآن مشغول بود، حضرت را به مجلس شوم و ننگین متوکل آوردند در این حال متوکل عباسی به قصد توهین، جام شراب را به حضرت تعارف کرد، حضرت فرمود: والله شراب هرگز داخل گوشت و خون من نگردیده که متوکل به حیله دیگر روی آورد و گفت: برای من شعر بخوان! حضرت فرمود: ﴿انّی قَليلُ الرِّوايَةِ لِلشَّعْرِ﴾ من چندان از شعر روایت نشده ام، گفت جز این چاره ای نیست، در این هنگام امام دهم شیعیان اشعاری انشاد فرمود که مشتمل بر بی وفایی دنیا و مرگ سلاطین و ذلّت و خواری آنان پس از مرگ است، با این مضمون که دنیا خواب و خیال و سرابی بیش نیست، گویا مردم دنیا بر سر قلّه کوه ها قصر ساخته اند و به عیش و نوش مشغول گردیده اند که ناگهان مرگ آنان فرا می رسد و در گودال هایی وحشتناک پرت می شوند و به این صورت در دل خاک ها مدفون می گردند و آن چهره های به ظاهر زیبا محل رفت و آمد کرم ها می گردد و جسد آنان طعمه کرم ها می شود (قَدْ أكِلُوا).

با تُوا عَلى قُلَلِ الْأَجْبَالِ تَحْرِسُهُمْ *** غُلْبُ الرِّجَالِ فَلَمْ تَنْفَهُمُمُ الْقُلَلُ

وَاسْتُنزلُوا بَعْدَ عِزَّ مِنْ مَعَاقِلِهِمْ *** وَأَسْكِنُوا حُفَراً يا بِئْسَمَا نَزَلوا

ناداهُمْ صَارِخُ مِنْ بَعْدِ دَفْنِهِمْ *** اين الأساوِرُ وَ التّيخانُ وَالْحُلَلُ

أَيْنَ الْوُجُوهُ الَّتي كَانَتْ مُنَعَمَةَ *** مِنْ دُونِها تُضْرَبُ الْاَسْتَارُوَ الْكُلَلُ

فَأَفْصَحَ الْقَبْرُ عَنْهُمْ حِينَ سَائَلَهُمْ *** تِلْكَ الْوُجُوهُ عَلَيْهَا الدُّودُ تَنْتَقِلُ

قَدْ طالَ مَا أَكَلُوا دَهْراً وَ قَدْ شَرِبُوا *** وَ أَصْبَحُوا الْيَوْمَ بَعْدَ الْأَكْلِ قَدْ أُكِلُوا (1)

چه بسیار مردان پر قدرتی *** که در این جهان از پی راحتی

به کوه و کمند قصرها ساختند *** همه قصرها را بیاراستند

در اطراف هر قصر از بیم جان *** گروهی مسلّح، نگهبانشان

که تا این همه قدرت و ساز و برگ *** کند دور، آن مردم از دست مرگ

ص: 130

ولی مرگ ناگه رسید و گرفت *** گریبان آن نابه کاران زشت

چو گیرد گریبان گردن کشان *** به ذلّت برون اندازد از قصرشان

به همراه اعمال خود؛ عاقبت *** برفتند در منزل آخرت

شده جسم آن ناز پروردگان *** هم آغوش خاک از نظرها نهان

ولی جان آن مردم دوزخی *** گرفتار در عالم برزخی

از آن زشت کاران افسرده حال *** به بانگ بلندی شود این سؤال

چه شد آن همه سرکشی و غرور *** که صورت نهادید بر خاک گور؟

چه شد آن همه خود پسندی و ناز *** که گشتید با بی کسان هم طراز؟

چه شد آن همه مستی و عیش و نوش؟ *** چه شد آن همه جنب و جوش و خروش؟

چه شد چهره هایی که آراستید؟ *** سر و صورتی را که پیراستید؟

اجل چشم بی شرمتان را ببست *** به رخسارتان خاک ذلّت نشست

نه تخت و نه بستر، نه آسایشی *** نه عطر و نه زیور، نه آرایشی

به جای کرم های مردم پسند *** بر این چهره ها کرمها می خزند

نهادید دارایی خویشتن *** نبردید با خود به غیر از کفن

﴿وَارْحَمْنِي إِذَا اشْتَدَّ الْأَنينُ، وَ خُطِرَ عَلَيَّ الْعَمَلُ، وَانْقَطَعَ مِنّي الْأَمَلُ، وَأَنْضَيْتُ إِلَى الْمَنُونِ، وَ بَكَتْ عَلَيَّ الْعُيُونُ وَوَدَّعَنِي الْأَهْلُ وَ الْأَحْبَابُ، وَ حُتَّى عَلَىَّ التُّرَابُ وَ نُسِيَ اِسْمِي وَ بَلَيَ جِسْمِی وَانْطَمَسَ ذِكْرِي وَ هُجِرَ قَبْرِي، فَلَمْ يَزُرْني زَائِرٌ، وَ لَمْ يَذْكُرْني ذَاكِرٌ، وَ ظَهَرَتِ الْمَائِمُ وَ اسْتَوْلَتْ عَلَيَّ الْمَظَالِمُ وَ طالَتْ شِكَايَةُ الْخُصُوم وَاتَّصَلَتْ دَعْوَةُ الْمَظْلُوم﴾ (1)

و رحم کن مرا هنگامی که سخت بنالم (حالت احتضار) و کارم از دست رفته (و تمام شده) باشد و آرزویم بریده و به آستان مرگ افتاده باشم و بگریند بر من دیده ها و وداع کنند مرا خانواده

ص: 131

و دوستانم و خاک بر روی من ریخته شود و نام من فراموش گردد و جسم من بپوسد و یاد من گم شود و متروک ماند قبرم، پس کسی از من دیدن نکند و به زیارت من نیاید و به یاد من نباشد و پدید گردد از من گناهان و مستولی شود بر من مظالم و به طول انجامد شکایت مدّعیان و ادامه یابد دعای مظلوم (مظلمه ها بر من آشکار شود) و شاکیان که به آن ها ظلم کردم شکایت کنند و مظلوم حق خود را مطالبه کند.»

ای بشر! آخر تو پنداری که دنیا مال توست *** وَر نپنداری که هر ساعت اجل دنبال توست

هر چه خوردی مال مور است هر چه بردی مال گور *** هر چه مانده مال وارث هر چه کردی مال توست

آری تنها افراد با تقوا هستند که پشت پا به دنیا می زنند زیرا دنیا برای آنان بسیار ناچیز است که امیرالمؤمنین علیه السلام در ضمن بیان صفات متّقین فرموده:

﴿اَزادَتْهُمُ الدُّنْيا فَلَمْ يُرِيدُوها وَ أََسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُم مِنْهَا﴾ (1)

«دنیا به سوی آن ها رو آورده و متّقین از آن رو گردانند و آن ها را اسیر کرده و آن ها خود را از آن رهانند».

جهان گر گیرد آنان را به بازی *** بر او نخوت کنند از سرافرازی

گریزند از فریب خطّ و خالش *** نخواهند از خرد نقد وصالش

﴿عن الصَّادِقِ علیه السلام: الدُّنْيا طَالِبَةٌ وَ مَطْلُوبَةٌ، فَمَنْ طَلَبَ الدُّنْيا، طَلَبَتْهُ الْمَوْتُ حَتَّى يَخْرُجَهُ مِنْهَا، وَ مَنْ طَلَبَ الْآخِرَةَ طَلَبَتْهُ الدُّنْيا حتَّى تَوَفَّتْهُ رِزْقَهُ.﴾ (2)

«امام صادق علیه السلام فرمود: دنیا مردم را به طرف خود می طلبد (می خواند) و عدّه ای هم به طرف دنیا می روند و طالب آن هستند، هر کس به طرف دنیا رفت مرگ او را به طرف خود می کشاند تا آن گاه که او را از جهان بیرون کند و هر کس دنیا را رها سازد و طالب آخرت گردد، دنیا خود به طرف او اقبال می کند تا این که روزی او به اندازه اش می رسد»

ص: 132

کوشم که از این جهان پرخار *** مردانه برون شوم نه مردار

(روزی شخصی به امام صادق علیه السلام عرض کرد ما دنیا را می طلبیم و دوست داریم که به ما رو آورد، حضرت فرمود: چه می خواهی با آن بکنی؟ عرض کرد می خواهم خود و عیالم از آن منتفع گردم و صله رحم به جا آورم و تصدق نمایم و حجّ و عمره به عمل آورم فرمود: این طلب دنیا نیست بلکه طلب آخرت است.) (1)

البته نکته ای که باید به آن اشاره شود این است که ضمن عدم دل بستگی به دنیا که از خصوصیات عبد حقیقی خداوند می باشد همین دنیا بهترین محل برای تجارت و کسب حيات جاودان و طلب آخرت می باشد و کسی که بنده واقعی خداوند است لذّت های دنیا و گرایشات دنیوی هرگز در فکر و روح وی نفوذ نخواهد کرد و آن چه در نظر دنیاپرستان ملاک ارزش می باشد در دید واقع بینانه چنین افرادی ناچیز بوده و تنها از دنیا به عنوان مدرسۀ تربیتی به منظور رشد و شکوفایی استعدادها و مزرعه آخرت بهره برداری می نمایند و با عمل صالح و رفتار نیکو از این معدن عظیم دنیا، گنج های اُخروی به دست می آورند.

﴿صَبَرُوا أَيَّاماً قَصيرَةً أَعْقَبَتْهُمْ راحَةً طَوِيلَةٌ، تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ يَسَّرَها لَهُمْ رَبُّهُمْ﴾ (2)

«چند روز کوتاه (دنیا) را به شکیبایی به سر رسانند و در پی آن آسایش همیشگی را دریابند، این کردار تجارتی است پرفایده که پروردگارشان برای آن ها فراهم نموده است.»

محنت امروز، فردا جمله راحت می شود *** اشک خونین، آب صحرای قیامت می شود

تلخی بیداری شب های این محنت سرا *** در شبستان لحد خواب فراغت می شود

ناامید از آه سرد و سینه سوزان مباش *** کاین بُخار دود آخر ابر رحمت می شود

ص: 133

در لباس آب کوثر می کند جولان سرشک *** آه های سرد سرو باغ جنّت می شود

یعنی خداوند متعال متاع تقوا و بندگی و ایمان را در بازار دنیا به معرض نمایش و فروش گذاشته و بهای آن را ترک شهوات و قطع تعلّقات و سودش را سعادت ابدی و حیات جاوید قرار داد. (1) (تجارتی مهم و بی نظیر)

﴿يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجَاهِدُونَ فِي سَبيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُم وَ أَنْفُسِكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ، يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ يُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَ مَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَالِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمِ.﴾ (2)

«ای مؤمنان! می خواهید راهنمایی کنم شما را به تجارتی که نجات دهد شما را از عذاب دردناک؟ ایمان آورید به خدا و رسول او و جهاد کنید در راه خدا با مال و جان خود، این بهتر است برای شما از همه چیز اگر بدانید تا بیامرزد خدا گناهان شما را و داخل گرداند شما را به بستان هایی که روان باشد از زیر آن ها نهرها و داخل گرداند شما را در مکان های خوبی که در بهشت های جاوید است، این است رستگاری عظیم.»

برون آی از حجاب تن بپر بر ساحت گلشن *** کنی تا چند از روزن نظر بر طرف گلشن ها

تو سیمرغ همایونی که عالم زیر پر داری *** چسان با این شکوه و فرّ گزیدی کُنج گلخن ها

در آن باغ و در آن هامون برت حاصل از حد افزون *** ز بهر دانه ای دون نمودی ترک خرمن ها

ص: 134

﴿اِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ....﴾ (1)

«به درستی که خدا جان و مال اهل ایمان را به بهای بهشت خریداری کرده است...».

در این آیه پروردگار متعال خود را به منزله خریدار قرار داده که مشتری مؤمنین می باشد و کالای آنان هم جان و مال، مؤمنین نیز جان و مال را که بسیاری از مردم استفاده شرّ و فساد از این دو می کنند به خدا داده و خلاصه فنا را با بقا و مجاز را با حقیقت مبادله می نمایند. (2)

تا که دستت می رسد شو کارگر *** چون فتی از کار خواهی زد به سر (3)

﴿وَابْتَغِ فيما أَتَاكَ اللهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لَا تَنْسَ نَصيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا﴾.(4)

«و به هر چیزی که خدا به تو عطا کرده بکوش تا ثواب و سعادت آخرت تحصیل کنی و بهره ات را هم از دنیا فراموش نکن»

هر نفس ز انفاس عمرت گوهریست *** آن نفس سوی خدایت رهبریست

آری در بین تمام افراد بشر، تنها یک دسته هستند که با توجه به ارکان اصلی معامله با خدا (1- خریدار 2- فروشنده 3- کالا یا جنس 4- ثمن یا سود و بها) از دنیا که متجر اولیای خدا و گنج عظیم الهی بوده و از عمر گرانمایه خویش که بزرگ ترین سرمایه خدادادی است، استفاده صحیح و منطقی را نموده و دنیا را مزرعه آخرت خویش قرار می دهند و در این معامله بزرگ به رضوان الهی دست می یابند.

﴿وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبَادِ﴾. (5)

«بعضی از مردم هستند (منظور علی علیه السلام است) که از جان خود در راه رضا علیه السلام ی خدا در گذرند و خدا دوستدار چنین بندگان است.»

ص: 135

و به راستی همان طوری که قرآن با قسم فرموده، تمام انسان ها بجز آنان که با خدا معامله می کنند پیوسته در دنیا و آخرت خاسر و زیان کار می باشند.

﴿إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ، إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا...﴾. (1)

زیرا عُمری که به اندازه بهشت ارزش دارد و می تواند با آن بهشت و سعادت ابدی را خریداری نماید با زخارف پست دنیای فانی معامله می کند و بدین وسیله به انحطاط و سقوط روی می آورد.

عمر تو گنج و هر نفس از وی یکی گهر *** گنجی چنین نفیس مکن رایگان تلف

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: أَلا حُرِّ يَدَعُ هَذِهِ اللُّمَاظَةَ لِأَهْلِهَا؟ إِنَّهُ لَيْسَ لِأَنْفُسِكُمْ ثَمَنْ إِلَّا الْجَنَّةَ فَلَا تَبِيعُوها الّأ بِها﴾ (2)

«علی علیه السلام فرمود: آیا آزاده ای نیست که این تَه مانده طعام در دهان (دنیای پست) را برای اهلش رها کند (این لقمه جویده حرام دنیا را به اهلش واگذارد؟ همانا بهایی برای جان شما جز بهشت نیست، پس به کمتر از آن نفروشید.»

الدَّهْرُ سَاوَمَني عُمْرِي فَقُلْتُ لَهُ *** ما بعْتُ عُمْري با الدُّنْيا و ما فيها

ثُمَّ اشْتَراهُ بِتَدْرِيجٍ بِلاثَمَن *** تَبَّتْ يَدا صَفْقَةٍ قد خابَ شاريها (3)

«روزگار (4) خواست با عمر من معامله کند (ساوَمَنی = خود را عرضه نمود و بر سر قیمت چانه زد) پس من به او گفتم: عمر خود را به دنیا و آن چه در آن است (هرگز معامله نمی کنم و) نخواهم فروخت (اوّل با چنین معامله ای موافقت نکردم) امّا سپس سرمایه عمرم را تدریجاً (کمکم) خرید (و به این معامله تن دادم)، بدون هیچ فایده و بهایی، بریده باد دست متاعی (مرگ بر چنین معامله و عمری) که فروشنده او ناامید و خاسر باشد».

ص: 136

هر کس که در این دار فنا منزل کرد *** اوضاع کمی به خون دل حاصل کرد

تا رفت براحتی یک گوشه ای بنشیند *** مرگ آمد و اندیشه او باطل کرد

***

اهل دنیا را خبر از گیرودارِ، دار نیست *** گر چه گل زیبا بُوَد امّا بدون خار نیست

مزرع کشت (1) است این دنیا برای آخرت *** گندم و جو قیمتش یک سان در آن بازار نیست

حسرت قارون و گنج او بود ضرب المثل *** هیچ گنجی در جهان ایمن زنیش مار نیست

نار در دینار انسان را بود زنگ خطر *** هر که باشد پایبند دین، پی دینار نیست

هر گناهی را در این عالم توان انکار کرد *** پای میزان عمل اقرار هست انکار نیست

هر کسی را از ازل از بهر کاری ساختند *** هر طبر داری که هیزم بشکند نجّار نیست

هر سری را سرفرازی نیست از بالای دار *** دار بسیار است اما میثم تمّار نیست

روز واویلا دمار از روزگارش می کشند *** هر که در دنیا مُحبّ حیدر کرّار نیست

پس به طور خلاصه هنگامی که بنده خدا ریشه های عبودیت را در خود جستجو نمود و به راستی عبد حقیقی خدا شد به اوّلین موفّقیتی که دست می یابد این است که از حجاب ضخیم معرفت یعنی حبّ دنیا عبور خواهد نمود (حبّ دنیا بزرگ ترین مانع و حاجب بين انسان و خداست که تمام موانع و حجاب های دیگر در آن خلاصه شده) پس اگر با این حجاب ضخیم مبارزه کرد و پیروز گشت در این صورت مبارزه با دیگر موانع بسیار آسان خواهد بود و دنیا در نظرش خوار و ناچیز محسوب می شود و از این گردنه خطرناک که انسان های زیادی از آن به درّه سقوط رهسپار شدند جان سالم به در خواهد برد، در این هنگام است که از همین عالم و در همین دنیا به عالم دیگری نیز راه پیدا می کند و بر این دنیا مسلّط می شود نه این که دنیا بروی تسلّط یابد و بر او چیره شود و غلبه نماید پس با دید باطنی که به دنبال بندگی حقیقی خدا پیدا کرده است از سمّ کشنده و خطرناک دنیا پرستی و علاقه به آن رهایی یافته و سرانجام به مقام

ص: 137

زهد و زاهدین در دنیا نایل می گردد. (1) و دریچه های حکمت بر روی او گشوده خواهد شد آن گاه از امکانات فراوان دنیا و نعمت های بی شمار خداوند برای حیات جاودان آخرت حداکثر بهره برداری صحیح را می نماید. ﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: إِنَّ الدُّنْيَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَها... و دَارُ مَوْعِظَةٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللهِ وَ مُصَلى مَلائِكَةِ اللهِ وَ مَهَبِطُ وَحْيِ اللهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلياء الله﴾ (2)

بنابراین در نگرش اسلام دنیا مذموم نیست بلکه علاقه داشتن و تعلّق قلبی به آن مذموم می باشد پس نکوهش و مذمّت از دنیا مربوط به دل بستگی و اهل دنیا یا دوستداران دنیا است که دنیا را هدف دانسته و بدین وسیله محور اندیشه ها و گفتار و اعمالشان را دنیا پرستی تشکیل می دهد و هرگز به آخرت نمی اندیشند، یعنی همان چیزی که نزد امیرالمومنین علیه السلام و همۀ اولیای خدا، پست ترین چیزها بوده و به شدّت از آن مذمّت به عمل آمده است و اکثر افراد بشر گرفتار این خطر و آفت بزرگ می باشند. ﴿النَّاسُ ابْنَاءُ الدُّنْيا - النَّاسُ عَبيدُ الدُّنْيا﴾ (3) بنابراین نفس دنیا و آن چه در آن است از قبیل، آب، خاک، زمین، آسمان و نعمت های فراوان دیگر هرگز مذموم نبوده بلکه از همین دنیا و در همین دنیا می توان حداکثر استفاده را در مسیر تکامل و حیات جاودان آخرت نمود. ﴿وَابْتَغِ فيمَا أَتَاكَ اللهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا...﴾ (4)

در همین دنیا بود که امیرالمؤمنین علیه السلام بجای پیامبر صلی الله علیه و آله خوابید (لیلة المبيت) و آیه مبارکه ﴿وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِى نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرَضَاتِ اللهِ...﴾ (5) در شأن آن بزرگوار نازل شد، در همین دنیا بود

ص: 138

که مدال افتخار ﴿ضَرْبَةُ عَلِيٌّ يَوْمَ الْخَنْدَقِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ الثَّقَلَيْنِ اَوْتُوازِي عَمَلَ الثَّقَلَيْنِ﴾ (1) به آن حضرت اختصاص یافت و در همین دنیا بود که به خاطر ایثار و گذشت، آیه کریمه ﴿وَ يُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكيناً وَ يَتِيماً وَ أَسيرًا...﴾ (2) دربارۀ اهل البیت علیهم السلام نازل گردید و به هر حال تمام کسانی که به مراحل عالی کمال نایل گردیدند از همین دنیا و در همین عالم به کمال و سعادت رسیدند، در قیامت نیز فزع و جزع افراد به دنبال همین موضوع است که چرا در دنیا ذخیره آخرت فراهم نکردند و کسب نور و معنویت ننمودند، در یک موقف از مواقف قیامت هنگامی که منافقین به اهل ایمان می گویند مَشتابید و به ما فرصتی دهید تا ما هم از نور شما روشنایی برگیریم، در پاسخ آن ها گویند: ﴿اِرْجِعُوا وَرَائِكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً﴾(3) «وا پس گردید (یعنی اگر می توانید به دنیا باز گردید) و از آن جا نور بطلبید.»

بنابراین اگر انسان دنیا را به دید وسیله نگاه کند در این صورت نه تنها مذموم نیست بلکه مزرعه آخرت و بهترین وسیله برای به دست آوردن آخرت است ولی اگر دنیا برای او هدف بود و به آن وابسته شد و علاقه قلبی به آن پیدا کرد، به هر اندازه وابسته به دنیا باشد از کسب کمال و حیات جاودان آخرت باز خواهد ماند زیرا «ممکن نیست احدی حائز مقام و مرتبه ای گردد مگر آن که از دنیا و لذائذ آن احتراز نماید و تعلّق به دنیا انسان را از هر کمال و فضیلتی دور می گرداند، پس اوّل قدمی که سالک الی الله در راه سیر خود می گذارد عبارت از این است که تعلّق و محبّت دنیا را از دل بیرون کند و از دنیا طلب نکند مگر به قدر ضرورت و احتیاج، مقصود از زهد نیز قطع علاقه و دلبستگی به دنیا است، مناط کم و زیادتی مال نیست ممکن است فقیر بینوا علاقه و محبّتش به همان گلیم مندرس و اثاثیه مختصرش زیادتر باشد از آن شخص متموّل به مال و دستگاه خود، در دیوان منسوب به حضرت امیر علیه السلام است.

إنَّمَا زُهْدُ الفَتى قَصْرُ الأَمَل *** لا بِأَكْلِ الْمُرِ لا لَبْسُ الشَّمَلِ﴾

ص: 139

زاهدی در لباس پوشی نیست *** زاهد پاک باش و اطلس پوش (1)

* درویشی آمد منزل یکی از علمای ربّانی که متموّل بود و در این هنگام زبان به اعتراض گشود تا این که به اتّفاق آن عالم بزرگوار به قصد کربلا از محل بیرون رفتند در بین راه درویش گفت من کشکول خود را در منزل جاگذاشته و فراموش کرده ام همراه خود بیاورم و باید به منزل بازگردم، آن عالم وارسته هر چه اصرار نمود تا به راه ادامه دهند، درویش نپذیرفت و از بین راه برگشت در این هنگام عالم به درویش گفت اکنون دانستی که من از آن زندگی و اموال زیاد گذشتم اما تو از یک کشکول نمی گذری!!!

* درباره حضرت سلیمان علیه السلام نقل شده، اسب های اصیل زیادی در اختیار داشت که روزی هنگام عصر از اسب های تیز رو و چابک (هزار اسب) خود که برای میدان جهاد آماده شده بودند سان دید و مأمورین با آن اسب ها از مقابل او عبور کرده و رژه رفتند، حضرت سلیمان علیه السلام برای آن که تصور نشود علاقه او به اسب ها جنبه دنیا پرستی دارد گفت: این اسب ها را به خاطر خدا دوست دارم که می خواهم از آن ها در میدان جهاد با دشمنان استفاده کنم ﴿إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ...﴾ (2) ولی در عین حال اگر اسب ها مرا از یاد خدا غافل کنند آن ها را وقف خواهم نمود که چون غرق دیدن اسب ها بود ظاهراً وقت فضیلت نماز گذشت لذا با نهادن علامت برگردن و پای آن ها، اسب ها را وقف نمود.

آنان که روی دنیا با چشم عقل دیدند *** چون صید تیر خورده، از دام او رمیدند

مرغان باغ جنّت، از کشتزار دنیا *** دیدند دام پنهان، از دانه دل بریدند

مردان حق ز دنیا، بستند دیده دل *** از نیک و بد گذشتند، جز حق کسی ندیدند

از جور اهل دنیا در سجن غم غنودند *** جام بلا پیاپی، از دشمنان چشیدند

از غافلان جاهل، صد تیر طعنه خوردند *** از طالبان دنیا، دشنام ها شنیدند

آن طائران لاهوت ناسوتشان مکان شد *** آخر قفس شکستند، سوی وطن پریدند

جهّال بی بصیرت، نشناختند ایشان *** آن سالکان ره را در خاک و خون کشیدند

﴿الهى اَسْكَنْتَنَا دَاراً حَفَرَتْ لَنَا حُفَرَ مَكْرِها وَ عَلَّقْتَنا بِأَيْدِي الْمَنَايَا فِي حَبائِلِ غَدْرِهَا فَإِلَيْكَ

ص: 140

نَلْتَجِيُّ مِنْ مَكَائِدِ خُدَعِهَا وَ بِكَ نَعْتَصِمُ مِنْ الْاِغْتِرَارِ بِزَخَارِفِ زِينَتِها... وَ أَغْرِسُ فِي أَفْئِدَتِنَا أَشْجَارَ مَحَبَّتِكَ وَ أَتَمِمْ لَنَا أَنوَارَ مَعْرِفَتِكَ وَ أَذِقْنَا حَلَاوَةَ عَفْوِكَ وَ لَذَّةَ مَغْفِرَتِكَ وَ أَقْرِرْ أَعْيُنَنَا يَوْمَ لِقَائِكَ بِرُؤيَتِكَ وَ أَخْرِجْ حُبَّ الدُّنْيَا مِنْ قُلُوبِنَا كَمَا فَعَلْتَ بِالصَّالِحِينَ مِنْ صَفْوَتِكَ وَ الْأَبْرَارِ مِنْ خَاصَّتِكَ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ يَا أَكْرَمَ الْأَكْرَمينَ﴾. (1)

«خدایا ما را در خانه ای مسکن دادی که گودال های نیرنگ برای ما کنده و ما را با چنگال های آرزو به دام خود آویخته است، پس به سوی تو پناه می آوریم از دام های فریب آن و به طرف تو معتصم (نگهداری) می شویم از فریب خوردن به پستی های آرایش و زیورش... و بکار در دل های ما درخت های دوستی خودت را و تمام کن برای ما نورهای معرفت خود را و به ما بچشان شیرینی عفو (بخشش) و لذت آمرزش خود را و روشن نما دیدگان ما را روز ملاقات تو و به رؤیت تو و بیرون کن دوستی دنیا را از دل های ما چنان چه با نیکان (صالحان) تو چنین کردی که برگزیدگان تو بوده و خوش کرداران از مخصوصان تو هستند، به رحمت خودتای مهربان ترین مهربانان و ای کریم ترین کریمان».

عقد قرارداد و معاهده ای صورت گرفت و به اصطلاح آن قرارداد امضا شد و از همان آغاز که موضوع انسان مطرح بوده این امتیاز یعنی عقل و اختیار و انتخاب به انسان اختصاص یافته و بدون هیچ اجباری «بلی» گفته است، تعدادی با میل و رغبت پذیرفتند و در دنیا از صالحان شده و سرانجام به سعادت دنیا و آخرت نایل گشتند و دسته ای هم که با کراهت جواب دادند وقتی وارد خانه دنیا شدند برخی از آن ها به انکار پرداختند ولی همین دسته نیز فرصتی داشتند تا ایمان بیاورند و به هر حال تعدادی طبق معاهده عمل ننموده و به آن پشت پا زدند، ضمن این که فطرت خداشناسی و حقّ جویی در نهاد و سرشت هر انسانی بوده و از روز نخست آفرینش با این سرمایه عظیم به دنیا آمده است «عالم انسانیت دنیوی مسبوق به عالم انسانی دیگری است که در آن جا هیچ موجودی محجوب از پروردگار نیست و با شهود باطنی او را مشاهده کرده و به وحدانیت او اعتراف می کنند» (1)

﴿اَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ.﴾ (2) «ای آدم زادگان آیا با شما عهد نبستیم که شیطان را نپرستید؟»

خوشا وقتی که بودت با هم آوازان پریدن ها

بنابراین یک طرف قرارداد و معاهده، انسان بود و از جمله مواد آن قرارداد و بند اصلی معاهده همین عدم پیروی از شیطان و بندگی خدا بود و از طرف خدا نیز در این معاهده اعلام شد که من پیوسته با شما و در معیّت شما خواهم بود و سیّئات شما را تکفیر می کنم و سرانجام شما را به بهشت رهسپار می نمایم. ﴿وَ لَقَدْ اَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ... وَ قَالَ الله إِنِّي مَعَكُمْ... لأكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ

ص: 142

سَيِّئَاتِكُمْ وَ لادْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ...﴾ (1) نظیر قرارداد اجاره ای که بین مالک و مستأجر درباره منزلی بسته و امضا می شود ﴿إِنَّمَا أَنْتَ عَبْدٌ مُسْتَأْجِرٌ.﴾(2)

به هر حال عالم ذر گذشت و انسان پس از آن که دورانی را پشت سر نهاد (اصلاب، اَرحام، صلب پدر، رحم مادر) (3) و از آن عوالم عبور نمود، سرانجام وارد دنیای جدید گردید و پیوسته از عالم ذر و ادوار دیگر تا آمدن در دنیا توجه به آن قرارداد و معاهده وجود داشت و خلقت او هم با فطرت الهی عجین بود، (4) در دنیا نیز از سوی نمایندگان خاص و سفرای الهی یعنی پیامبران علیهم السلام یادآوری آن عهد و میثاق می شد.

﴿وَ وَاتَرَ إِلَيْهِمْ أَنْبِيَانَهُ لِيَسْتَأْدُوهُمْ مِيثَاقَ فِطْرَتِهِ وَ يُذَكَّرُوهُمْ مَنْسِيَّ نِعْمَتِهِ... وَ يَثيرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ﴾(5) «خداوند پیامبران را یکی پس از دیگری به سوی مردم فرستاد تا از آن ها بخواهند به ميثاق و پیمان فطری که با خدا بسته اند عمل کنند و نعمت های فراموش شده خداوند را به یاد آورند ... و عقل های نهفته آن ها را برانگیزند».

بنابراین در این جا از یک طرف در سرّ و ضمیر بشر فطرت خداشناسی و خداجویی و حق طلبی و گرایش به او وجود داشت و از سوی دیگر مانند فرشتگان (6) نبود که آفرینش آنان از ازل تا ابد بدون هیچ اختیاری تحت فرمان و عبادت محض خدا باشد و سروکاری با مادّیات نداشته و ماهیت آنان اقتضای معصیت نداشته باشد بلکه انسان موجودی بود که به ناچار باید

ص: 143

آزمایش شود. (1) و خداوند به او مهلتی داد تا با وجود امکانات فراوان در بوته امتحان الهی قرار گیرد آن گاه معلوم شود چه اندازه پایبند به قرارداد و عهد و میثاق خود می باشد.

«اَلَسْتُ گفت حق و جان ها «بلی» گفتند *** برای صدق «بلی» حق ره بلا بگشاد

لذا خداوند متعال خلقت اوّلیه او را که با فطرت الهی عجین بود با آفرینش او در عالم طبیعت و دنیای مادّی مقرون ساخت و او را از عالم علوی و بالا به سوی زمین روانه کرد و ادامه زندگی در این دنیای موقت نیز ایجاب نمود تا با وجود بُعد جسمی و مادّی انسان روی زمین ادامه حیات دهد و زمین مهم ترین و بهترین محیط زیست (2) و زندگی بشر باشد، بالاخره این مرکب سواري موقت یعنی جسم را تا موقع مرگ باید سالم نگه دارد و به ناچار نیازهای مادی و جسمی خویش را تأمین کند تا این عالم مادّی بگذرد و سرانجام پس از مدتی به موطن اصلی خود بازگردد.

تمام مشکل اصلی بشریت از همین جا سرچشمه گرفته و انشعاب می یابد و داستان غمبار و دردمند و پرماجرای انسان و در عین حال هنرنمایی و قدرت و امتیاز او نیز در این جا معلوم می شود زیرا از یک طرف ماهیت اولیه انسان (از ریشۀ انس و محبّت) یک ماهیت الهی و فطری (3) است و این فطرت با هویت انسان عجین می باشد و از سوی دیگر نیز طبیعت او با خاک، گل، نطفه... مخلوط گشته که بنا بر اقتضای طبیعتش که طبیعت مادّی است، حرص، طمع، ظلم، کفر(4) در او وجود دارد و ابزاری که بشر با آن ساخته شده (بشر از ریشه بشره و پوست) از نظر

ص: 144

بعد جسمی و مادّی در معرض انحطاط بوده و کشش های مادّی و حیوانی او را به سوی سقوط سوق می دهد همان طور که اقتضای طبیعت عقرب نیش زدن است.

نیش عقرب نه از ره کین است *** اقتضای طبیعتش این است

با این اوصاف انسان در لجنزار دنیایی (1) لجنی و تاریک افتاده و از موطن اصلی خود دور گشته ﴿انَا الطَّرِيدُ الَّذِي آوَيْتَهُ﴾ (2) تا آن که آن قدر زحمت بکشد و دست و پا بزند که از این لجن زار نجات یابد، بدیهی است کسی که محبّت دنیا در دل او باشد و به حباب و ظواهر و سراب آن دلبستگی پیدا کند در همین لجن زار باقی و مطرود خواهد ماند(3) زیرا یک بُعد بشر، بُعدِ طبیعت و جاذبه های مادّی او است که بر همین اساس پیوسته در پستی و کثافات دنیوی و هوی و هوس و درّندگی و لجن زار متعفّن و تاریک به سر می برد. ﴿وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدی﴾(4) «و پیروی از هوای نفس نمود تا به پستی بکشاند تو را» اشاره است به افرادی که عدم ایمان و انکار قیامت آن ها، از پیروی نمودن هوای نفس سرچشمه می گیرد که گویی می خواهند آزاد باشند هر چه دلشان خواست انجام دهند پس ترجیح می دهند که انکار قیامت کنند تا هوس هایشان خدشه ای وارد نشود ﴿فَإِنْ طَرَدْتَني مِنْ بَابِكَ فَبِمَنْ الوُذُ، وَ إِنْ رَدَدْتَني عَنْ جِنابِكَ فَبِمَنْ أَعُوذُ﴾.(5) « پس اگر از درگاهت مرا برانی به چه کسی پناه برم و اگر مرا رد کنی از آستانت به که پناه بگیرم؟!».

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: أَكْرِهُ نَفْسَكَ عَلَى الْفَضَائِلِ فَإِنَّ الرَّذَائِلَ اَنْتَ مَطْبُوعٌ عَلَيْهَا وَ قَالَ علیه السلام أَعْجَز

ص: 145

النَّاسِ مَنْ قَدَرَ عَلَى أَنْ يُزيِلَ النَّقْصَ عَنْ نَفْسِهِ فَلَمْ يَفْعَلْ.﴾ (1)

علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: نفس خود را نسبت به فضایل وادار نما زیرا رذایل (پستی ها) جزء طبیعت تو است و بالطبع در وجود تو نهاده شده (به دنبال کسب فضایل رفته و از رذایل و پستی ها که اقتضای طبع تو است دوری نما) و نیز فرمود: ناتوان ترین مردم کسی است که قادر بر زایل نمودن نقص از خود باشد ولی این کار را انجام ندهد.»

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: اِقْمَعُوا هَذِهِ النُّفُوسَ فَإِنَّهَا طَلِيقَةٌ (طُلَعَةٌ) إِنْ تُطِيعُوها تَنْزِعٌ بِكُمْ إِلَى شَرٌّ غَايَهِ.﴾ (2)

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «این نفوس سرکش را مقهور کنید و از خواهش های نادرست آن ها پیروی نکنید که اگر پیروی کردید سرانجام شما را در بدترین پرتگاه می افکنند».

سوزنی را پای بند راه عیسی ساختند *** حبّ دنیا پای بند است از همه یک سوزن است

در راه خدا حجاب شد یک سوزن *** رو جمله کار خویش را یک سوزن

درمانده نفس خویش گشتی و ترا *** یک سو غم مال و دختر و یک سوزن

امام زین العابدین علیه السلام نیز فرمود: «من شما را به دار دنیا دعوت نمی کنم بلکه به سوی آخرت دعوت می نمایم.» زیرا (به طور طبیعی) شما نسبت به دنیا حریص بوده و به آن دامن می زنید ﴿فَإِنَّكُمْ عَلَيْها حَريصُونَ وَ بِها مُتَمَسِّكُونَ﴾ (3) بنابراین بشر در ابتدای خلقتش حیواني بالفعل و انسانی بالقوّه است و دارای تمایلات نیک و بد و جنبه های مادّی و معنوی می باشد و از میان افراد بشر که دارای طبیعت پست (ردی) و پیرو امیال نفسانی هستند تنها افراد اندکی می باشند که با تلاش و همّتی والا و استقامت فراوان درصدد نجات خود برآمده و بدین وسیله از عالم

ص: 146

لجن زار تاریک، بیرون می روند تا سرانجام به «مأوى» و مسکن یا موطن اصلی خود بازگردند.(1)

﴿ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ، إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ.﴾ (2)

«پس او را به پایین ترین مرحله بازگرداندیم - مگر کسانی که ایمان آورده اند و اعمال صالح انجام داده اند که برای آن ها پاداشی است قطع ناشدنی.»

﴿أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوى، نُزُلاً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾ (3)

«اما آنان که (در دنیا) با ایمان و نیکوکار بودند، پس برای آن ها است باغ های جاودان که به خاطر اعمالشان آماده شده است.»

﴿وَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى.﴾ (4) «و هر کس از مقام پروردگارش خایف بوده و نفس را از هوی باز داشته پس بهشت جایگاه اوست».

پس انسان برای همیشه در این دنیا رها نشده بلکه تا مدّتی معلوم (اجل مسمّی) (5) و به طور موقت خداوند او را رها کرده و از خود دور ساخته است (6) است تا با استعدادها و سرمایه ها و امکانات فراوان و عقل و اختیاری که به او مرحمت فرموده با فضل (7) و عنایت الهی به وطن خود که مقام قرب و رضوان است بازگردد و پس از چشیدن مزه تلخ جدایی، به وصال محبوب نایل گردد، به طور مثال پدر و مادر مهربان گاهی به فرزند خویش سرمایه ای را اهداء می کنند و پس

ص: 147

از راهنمایی کامل و هدایت او نسبت به تمام جوانب مختلف معاملات و موقعیت بازار و امثال آن، او را در تجارت نمودن و کسب و کار آزاد می گذارند و (با نظارت و مراقبت) وسیله رشد و تکامل و شکوفایی استعدادها و امکانات بالقوه او را فراهم می نمایند، خداوند مهربان که از پدر و مادر و هر کس دیگر نسبت به انسان مهربان تر است انسان را در این عالم در کسب و کار و تجارت پس از هدایت کامل آزاد گذارده تا بدین وسیله استعدادهای بالقوه او به فعلیت رسیده و رشد نماید (1) و با خواست و اراده خویش راه حق را برگزیند ضمن آن که خداوند متعال هیچ نیازی به او نداشته و تجارت معنوی و عبادت نیز به سود خود انسان خواهد بود. (2) بنابراین انسان هر چند از ناحیه بعد مادی و از سوی طبیعت وجودی او، در لجن زار دنیا سرگردان است اما از سوی دیگر نیز از قوام و سازمان وجودی مناسب و کیفیتی شایسته و موزون و سرشتی خداجو بهره مند بوده و در خلقت، مخلوق برتر می باشد. ﴿لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْويمِ﴾(3) که با این وصف می تواند قوس صعودی را طی کند و به عالی ترین مقام ها ﴿كَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى﴾ نایل گردد، همان گونه که مبدأ پیدایش انسان خداوند است، مرجع وصولش نیز خداست پس باید پیوسته به سوی خدا توجه نماید و او را فراموش نکند. (4) البته بدیهی است اگر به سوی خدا توجه نداشته باشد و از موطن اصلی خویش کاملاً غافل بماند پیوسته بی قرار مضطرب و پریشان خواهد بود زیرا قرارگاه و آرامگاه اصلی او خداوند متعال و ذکر حقیقی پروردگار است و به هر اندازه از مرکز و مقرّ اصلی گریزان باشد و دور گردد به همان اندازه بی قرار و مضطرب خواهد

ص: 148

بود و این دوری و گریز هنگامی به وجود می آید که انسان تنها به بعد جسمی و مادی یا طبیعی خود توجه کند که در این صورت نه تنها از خلوت با خدا لذّتی نمی برد بلکه در اجتماع نیز چون گرگ درّنده و عقرب نیش زننده و مارگزنده و روباه مکّار خواهد بود و جامعه را به اضطراب و وحشت و دلهره سوق خواهد داد.

آدمی زاده طرفه معجونی است *** وز فرشته سرشته و زحیوان

اما اگر به بُعد فطری و موطن اصلی خود توجه داشته باشد در این صورت از خلوت و انس با خدا لذّت فراوان می برد و پیوسته یاد او را که در دل نهفته است به قلب و زبان جاری می کند و در نتیجه محیط اجتماعی را نیز معطّر و مصفّی خواهد نمود.

﴿اَلَا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾ (1) کلمه قلب (2) به معنای برگرداندن است (3) که به کار رفتن این تعبیر در مورد انسان از عنایت و اهمیّت خاصّی برخوردار است زیرا از یک دگرگونی و ناآرامی در وجود انسان خبر می دهد و یک آن قرار ندارد بلکه پیوسته در تقلّب است و تنها عامل آرام بخش و نجات از بی قراری و اضطراب و دگرگونی، ذکر و یاد خداوند است زیرا اگر انسان این طور نبود و ثبات و آرامش داشت چنین تعبیری درباره او به کار نمی رفت، در قیامت نیز تنها قلبی که به یاد خدا سالم و محکم مانده باشد نجات پیدا می کند. (4) نه قلب مریض و دارای کجی (زيغ) يا قلب وارونه یا چرکین و سیاه و سلامت و احیای قلب نیز با عواملی چون ذکر خدا، موعظه، تهجّد، تلاوت قرآن، دعا و مناجات، مجالست با اهل معرفت و غیره صورت می گیرد.

﴿قالَ الصَّادقُ علیه السلام: مَنْ زَهَدَ فِي الدُّنْيَا أَثْبَتَ اللهُ الْحِكْمَةَ فِي قَلْبِهِ وَأَنطَقَ بِهَا لِسَانَهُ وَ بَصَّرَهُ عُيُوبَ الدُّنْيا دَاءَهَا وَ دَواءَهَا وَ أَخْرَجَهُ مِنَ الدُّنْيا سَالِماً إِلى دَارِ

ص: 149

السَّلامِ). (1)

امام صادق علیه السلام فرمود: «هر کس در دنیا زاهد و بی رغبت باشد، خداوند متعال نور حکمت را در دلش استوار می سازد و زبانش را به حکمت می گشاید و عیوب دنیا را در دیده اش آشکار می کند و بر درد و دوای آن آگاهش می نماید و (سرانجام) با قلب سالم از این جهان به دار السّلامش می برد».

بنابراین زندگی آرام و آرامش مطلق تنها در پرتو یاد خدا میسّر خواهد بود و عیش تابنده و زندگانی جاویدان نیز، در عالم آخرت به طور کامل تحقق خواهد یافت ﴿وَ ما هَذِهِ الْحَيُوةُ الدُّنْيا إِلّا لَهُوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ﴾. (2) «این حیات دنیا چیزی جز سرگرمی و بازی نیست و حیات حقیقی حیات آخرت است اگر می دانستند». و چه زیبا و پر محتوا در آیه،دیگر قرآن مجید تلویحاً به بی اعتباری و ناچیزی دنیا اشاره فرموده: ﴿يَقُولُ یا لَيْتَني قَدَّمْتُ لِحَیاتی﴾ (3) «می گوید: ای کاش اعمال صالحی برای زندگی فرستاده بودم.» شاید در چیز شمردن دنیا، تعبیری بهتر و عمیق تر از این تعبیر تصور نشود که خداوند متعال از قول فردی که در قیامت اظهار ندامت و تأسف نموده و متذکّر و متوجّه می شود نقل می کند که: با حسرت و ندامت می گوید ای کاش برای حیات و زندگیم کار خیری انجام داده بودم (لِحَیاتی) و نفرموده «برای زندگی آخرت خودم... که گویا کلمه حیات شایسته غیر زندگی آخرت نیست و دنیا اصلاً حیات نبوده و چیزی که تصور می شود حیات است، جز متاع غرور نمی باشد.

﴿وَ مَا الْحَيْوَةُ الدُّنْيا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ﴾ (4) بنابراین زندگی مادّی دنیا با حیات جاودان آخرت تفاوت ماهوی دارد که این عالَم، عالم لجن زار و غلبه مُلک بر ملکوت و باطل برحق و صورت بر سیرت است و عالم آخرت کاملاً به عکس خواهد بود.

با این وصف نباید از این جهت نگران بود که در این دنیا گاهی، یکی به ظاهر بزرگ می شود و رشد کاذب پیدا کرده و بر سر زبان ها شهرت و عنوان و جولان پیدا می کند. دیگری خانه نشین

ص: 150

یا منزوی می گردد و ضد ارزش ها ارزش محسوب می شود زیرا از ماهیت دنیا چیزی جز این انتظار نیست.

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: يُسْتَدَلُّ عَلَى إِدْبَارِ الدُّوَلِ بِأَرْبَعٍ: تَضْبِيعُ الْأُصُولِ، وَ التَّمَسُّكِ بِاالْفُرُوعِ، وَ تَقْديم الْاَرْاذِلِ، وَ تَأْخيرُ الْأَفَاضِلِ﴾. (1)

«علی علیه السلام فرمود: برای ادبار و انحطاط دولت ها چهار نشانه وجود دارد: یکی ضایع نمودن اصول، دوم پرداختن به فروع (و جزئیات و یا شاخه ها)، سوّم مقدّم داشتن افراد پست، چهارم عقب زدن (کنار گذاردن) دانشمندان».

جواهر فروشان به کنجی خموش *** برآورده شلغم فروشان خروش

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: أَحْوَالُ الدُّنْيا تَتْبَعُ الْاِتِّفَاقَ وَ حُظُوظُ الْآخِرَةِ تَتْبَعُ الْاِسْتِحْفَاقَ.﴾ (2)

«حالات دنیا پیرو اتّفاقات می باشد و در مقابل بهره های آخرت پیرو لیاقت ها و شایستگی های افراد است.»

ص: 151

تَغْلِيبِ الشَّهَوَاتِ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَ إِنَّمَا دَخَلَتْ مِنْ فِى الْقُدَامِ وَ الْخَلْفِ وَ عَنْ فِي الْيَمِينِ وَالشِّمَالِ لِاَنَّ فِى الْقَدَامِ وَ الْخَلْفِ معنى طَلَبِ النّهَايَةِ وَ فِى الْيَمِينِ وَ الشِّمَالِ الْإِنْحِرَافِ عَنِ الْجِبْهَةِ.﴾ (1)

«از امام باقر علیه السلام روایت شده که آن جا که خدا می فرماید: شیطان از پیش رو به سوی انسان می آید منظور این است که آخرت و جهانی را که در پیش دارد در نظر او سبک و ساده جلوه می دهد، و منظور از (پشت سر) این است که آنها را به گرد اموال و تجمّع ثروت و بخل از پرداخت حقوق واجب به خاطر فرزندان و وارثان دعوت می کند، و منظور از (طرف راست) این است که امور معنوی را به وسیله شبهات و ایجاد شک و تردید، ضایع می سازد، و منظور از (طرف چپ) این است که لذّت مادّی و شهوات را در نظر آن ها جلوه می دهد».

بنابراین شیطان برای تثبیت و تکمیل گفتار خود اعلام داشته که از چهار طرف درصدد اغوا و گمراهی انسان برخواهد آمد. (2) و از روز نخست آفرینش بشر، پیوسته آدم علیه السلام و بنی آدم را در معرض عداوت و مکر و حیله های ناپسند خود قرار داده و چون قطّاع الطّريق، راهزن ايمان انسان گردید و به صورت هیولایی نامرئی، به انتقام جویی و ابراز خباثت خود پرداخت و با شمشیری کشیده و تیرهای مسموم زهر آگین برای انسان کمین نموده(3) به طوری که حتّی از پیامبران هم نگذشته و آدم علیه السلام را به ترک اولی دچار نموده و بدین وسیله انسان های بی شماری را به سوی گمراهی کشانده و در آینده نیز بسیاری از افراد را رهسپار جهنم خواهد کرد و سرانجام نیز داغ سختی بر دل افراد بشر خواهد نهاد و در روز محشر که محكمه عدل الهي شروع می گردد، در آن دادگاه بسیار عظیم و خطرناک بین انسان و شیطان که نسبت به یک دیگر متخاصم خواهند بود، یک طرف انسان به عنوان شاکی و طرف دیگر شیطان به عنوان مُشتکی

ص: 153

علیه مناظره ای ایجاد خواهد شد که در این مناظره یا مخاصمه، پاسخ دندان شکنی از سوی شیطان به پیروان او داده خواهد شد، پاسخی دندان شکن و کوبنده به همه کسانی که گناهان خود را به گردن او می اندازند و این گفتگوی تکان دهندۀ عبرت انگیز بسیار دردآور و مایه پریشانی شدید و ندامت سخت خواهد بود. در صورتی که این پریشانی و ندامت و تأسّف عمیق در آن روز هیچ فایده ای نخواهد داشت.

﴿وَ قَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ مَا كَانَ لي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانِ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لى، فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخى....﴾. (1)

«و شیطان هنگامی که کار تمام می شود می گوید: خداوند به شما وعده حق داد و من هم به شما وعده (باطل) دادم و تخلّف کردم. من بر شما تسلّطی نداشتم جز این که دعوتتان کردم و شما پذیرفتید، بنابراین مرا سرزنش نکنید. خود را ملامت نمایید، نه من فریادرس شما هستم و نه شما فريادرس من....».

اصولاً مطالب عمده ای که در ارتباط با شیطان مطرح است چند موضوع می باشد که اجمالاً به برخی از آن ها اشاره می شود:

ص: 154

که همان انسان های معمولی می باشند. (1)

به هر حال عنصری که در قرآن (به طور اکثر) به نام شیطان و در یازده مورد ابلیس خوانده شده از هر جنسی که باشد وجود خارجی دارد و در هفت سوره قرآن بخصوص دو سوره حجر آیه 28 به بعد و سوره ص آیه 71 به بعد با تعبیرهای گوناگون آیه 71 به بعد با تعبیرهای گوناگون پیرامون خلقت انسان سپس سرکشی شیطان و موضع گیری او در برابر نوع انسان مطالبی بیان گردیده و از آیات متعدّدی استفاده می شود که او عامل بزرگ انحراف بشر و پایه گذار قیاس و مبارزه با تعبّد و نخستین پایه گذار مکتب جبر و ظلم جهانی بود و در ارتباط با خدای متعال در اثر استکبار و نافرمانی، از کافران شد ﴿وَ كَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ﴾(2) و در ارتباط با انسان ها نیز خداوند او را به عنوان عدوّ مبین (دشمن آشکار) معرفی کرده، (3) محدوده قدرت نفوذی او نیز تنها در حدّ دعوت و تحریک و وسوسه است و کسی که به راستی عبد خدا بود شیطان هرگز بر او مسلّط نخواهد شد ﴿إِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانُ إِلا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ﴾. (4)

«و هرگز تو را بر بندگان با خلوص من تسلّط و غلبه نخواهد بود، لیکن اقتدار و سلطه تو برای مردم نادانِ گمراهی است که پیرو تو شوند».

﴿إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانُ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ - إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ.﴾ (5)

«به درستی که او تسلطی ندارد بر کسانی که ایمان دارند و بر پروردگارشان توکل می کنند، تنها

ص: 156

تسلط او بر کسانی است که او را به سرپرستی خود برگزیده اند و آن ها که نسبت به خدا شرک می ورزند (و فرمان شیطان را بجای فرمان خدا لازم الاجرا می دانند.»

در این آیه تصریح شده به این که پیروان شیطان، خود زمینه تسلط شیطان را فراهم نموده و این سفره را خود آنها برای شیطان آماده کرده اند ﴿عَلَى الَّذينَ يَتَوَلَّوْنَهُ﴾ البته شیطان از جهتی نیز معنای وسیعی دارد و همه اغواگران را اعمّ از انسان و غیر انسان شامل می شود و هر عمل زشتی و خلافی عمل شیطانی است زیرا با وسوسه های شیطان (ابلیس) معروف انجام می گیرد و بنابراین کسانی که ولایت او را پذیرفته اند و با دست خود او را مسلّط بر نفس کرده اند ﴿مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الغاوینَ﴾ همین گروه نیز شیطان به معنی اغواگر محسوب می شوند، ضمناً شيطان معروف (ابلیس) گاهی به شکل انسان درآمده و به گمراهی افراد می پردازد، چنان چه به شکل پیرمردی در آمد و در طرح ترور و قتل پیامبر صلی الله علیه و آله شرکت نمود.

ص: 157

فرشته خواهید شد و برای همیشه در بهشت می مانید و اگرنه شما را از آن بیرون می کنند». (1) و بالاخره برای آن که پنجه های وسوسه گر خود را بیشتر و محکم تر در جان آدم و حوّا فرو برد برای تأیید طرح و توطئه خود قسم نیز خورد ﴿وَ قَاسَمَهُما إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ﴾ و بدین وسیله با لباس اصلاح طلبی و دلپذیر و فریبنده، عظمت و قداست تعبّد و اطاعت از پروردگار حکیم را با توجیه و عقل گرایی مرموزانه از بین برد و با ایجاد وسوسه، تدلیس، تزیین و تسویل از همان روز نخست آفرینش انسان، شیرینی باطنی عبودیت خدا را به شیرینی ظاهری و مسموم توجیه گری شیطانی و عقل گرایی و قیاس و امثال آن تبدیل ساخت و به این وسیله افراد بسیاری را منحرف نمود.

﴿فَوَسْوَسَ اِلَيْهِ الشَّيْطَانُ﴾ (2) «پس شیطان او (آدم علیه السلام» را وسوسه کرد.»

﴿وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ﴾ (3) «و شیطان کردار آن ها را در نظرشان زیبا جلوه داد.»

﴿الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ﴾ (4) «شيطان کفر را در نظرشان جلوه گر ساخت و به آمال و آرزوهای دراز، آنان را فریب داد».

سازد، که در این صورت اگر توانست قلب را که چون حصاری می باشد تصرف کند، بر آن حکومت خواهد نمود و در این صورت تمام نیروهای انسان تحت اطاعت شیطان درخواهد آمد و تمام عمر او چراگاه یا محل جولان شیطان می گردد. ﴿فَإِذَا كَانَ عُمْرِي مَرْتَعاً لِلشَّيْطَانِ فَأَقْبِضْني إِلَيْكَ﴾ (1) «و هر گاه عمر من چراگاه شیطان گردد قبض روحم نما».

لذا قرآن مجید به اعتبار علاقه و ارتباط حالّ و محلّ که قلب در سینه واقع شده به همین موضوع مهمّ اشاره فرموده و توصیه کرده تا انسان از شرّ شیطان و نفوذ در قلب یا سینه خود به خدا پناه ببرد. و تنها کسی می تواند مانع ورود شیطان به قلب خود بشود که روزنه های نفوذ وی را بشناسد و با پناه بردن به خدا از شرّ نفوذ او مصون ماند.

﴿الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ﴾ (2) «آن شیطان که وسوسه می نماید در دل مردم». زيرا بدیهی است که در این مرکز جای یک نفر بیش نیست بنابراین یا جای شیطان و وسوسه ها و جولان او خواهد بود و یا جای معبود حقیقی و ذکر و یاد حق.

جز اَلف قامتش در دل بی چیز نیست *** خانه دل تنگ است جای یکی بیش نیست

﴿ما جَعَلَ اللهُ لِرَجُلِ مِنْ قَلْبَيْنِ في جَوْفِهِ.﴾. (3)

«خدا در درون یک انسان دو قلب قرار نداده است.»

پس این قلب یا جای خداست و یا غیر خدا، چنان چه خداوند به حضرت داوود علیه السلام فرمود:

﴿فَإِنْ كُنْتَ تُحِبُّنِي فَاخْرُجْ حُبَّ الدُّنْيَا عَنْ قَلْبِكَ فَإِنَّ حُبّى وَ حُبَّها لا يَجْتَمِعَانِ في قَلْبِ﴾.(4) «اگر مرا دوست داری پس محبت دنیا را از قلب خود بیرون نما زیرا محبت من و محبت دنیا در یک قلب جمع نخواهد شد.»

در این جا نکته بسیار مهمّ آن است که عامل فراهم شدن زمینه نفوذ شیطان در سرزمین وجود انسان و قلب کشور او چه می باشد؟ یعنی با چه عنصری این بستر و میدان برای ورود و نفوذ شيطان فراهم می شود؟ در پاسخ به این سؤال اساسی و مهم باید گفت اولاً عوامل کلی

ص: 162

سقوط و گرایش انسان به شرور در سه امر خلاصه شده که عبارت است از: هوای نفس، دنیا و شیطان، ثانیاً همانگونه که در آغاز بحث اشاره شد شیطان دشمن درجه یک انسان از بیرون وجود اوست اما از سوی دیگر نفس خود آدمی نیز بالاترین دشمن داخلی انسان می باشد ﴿اَعْدَى عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتی بَيْنَ جَنْبَيْكَ﴾ پس (چنان چه در بحث ریاضت نفس خواهد آمد) زمینه ساز نفوذ و تسخیر شیطان قسم خورده مکّار، در حقیقت خودِ انسان است که در قیامت نیز از این جهت سخت در حسرت و تأسف قرار خواهد گرفت ﴿وَ لكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنفُسَكُمْ﴾ (1)- ﴿رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا﴾(2)

آن چه ما را به ظلم شده باره *** بُود از نفس شوم امّاره

بنابراین شیطان از راه نفس، در حوزه باطن انسان نفوذ می کند و الّا کاری از او ساخته نیست لذا در قیامت نیز به پیروان خود خواهد گفت: مرا ملامت نکنید بلکه نفس خود را سرزنش نمایید ﴿فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنفُسَكُمْ﴾. (3)

مکن با نفس رحمت با تو چون راه جفا گیرد *** سزایش کشتن است آن سگ که پای آشنا گیرد

مترس از نفس سرکش پنجه تسخیر بیرون کن *** که چون گیری گلوی اژدها شکل عصا گیرد

﴿فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ﴾ (4)

ما کشته نفسیم و بسی آوخ که برآید *** از ما به قیامت که چرا نفس نکشتیم

«مثل شيطان مانند سگ گرسنه ای است که به تو نزدیک می شود پس اگر نزد تو نان و گوشت و مانند آن نباشد از تو دور خواهد شد اگر به او خطاب کنی، اخْسَأ، (5) که به مجرد همین صدا دفع می شود ولی اگر چیزی (از نان و گوشت) نزد تو باشد (6) در حالی که او نیز گرسنه است، پس

ص: 163

هجوم خواهد آورد و به مجرد صدا (فریاد زدن) دفع نمی شود، بنابراین قلب خالی از خوراک، شیطان دور میشود از انسان به مجرد ذکر گفتن» ﴿مَثَلُ الشَّيْطَانِ مَثَلُ كَلْبٍ جَائِعِ يُقَرِّبُ مِنْكَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَ يَدَيْكَ لَحْمٌ وَ خُبْرٌ فَإِنَّهُ يَزْجُرُ عَنْكَ بِأَنْ تَقُولَ لَهُ: اِخْسَأْ فَمُجَّرَدُ الصَّوْتِ يَدْفَعُهُ وَ إِنْ كَانَ بَيْنَ يَدَيْكَ شَيْيٌّ مِنْ ذَلِكَ وَ هُوَ جَائِعٌ فَإِنَّهُ يَهْجُمُ وَ لَمْ يَنْدَفِعُ بِمُجَرَّدِ الْكَلَامِ، فَالْقَلْبُ الْخَالِي عَنْ قُوتِ الشَّيْطانِ يَنْزَجِرُ بمُجَرَّدِ الذِّكْر...﴾ (1)

«بدان که نفس امّاره و شیطان را با یک دیگر اتّحادی است و به مدد هم علم غوایت را افروخته اند و به معاونت یکدیگر فرزند آدمی را در بادیه جفا و هاویه هوا سرگردان می نمایند، یکی فرمان فرمایی اقلیم صورت را بر میان بربسته و دیگری در مملکت درون بر سریر حکومت نشسته، نفس از درون کارگر شیطانی است و هوادار او و شیطان در برون کارفرمای نفس است و بواسطه اتّحاد و اتفاق این دو غدّار، معاملات آدمی در معرض خسران و بضاعت و سرمایه او در مهلکه فقدان، بیچاره آدمی به دست مکر و غدر و کید این دزد خانگی»

نفس از درون و دیو زبیرون زند رَهَم (2) *** از مکر این دو رَۀ زن پر حیله چون کنم

﴿قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسَكُمْ أَمْراً﴾.(3)

«گفت بله این امر زشت را نفس مکّار در نظر شما بسیار زیبا جلوه داد.»

مادر بتها بت نفس شماست *** چون که آن بت مار و این بت اژدهاست

آهن و سنگ است نفس و بت شرار *** آن شرار از آب می گیرد قرار

سنگ و آهن زآب کی ساکن شود *** آدمی با این دو کی ایمن شود

بنابراین تا آن زمانی که انسان زمینه را به دست خود، برای ورود شیطان در باطن خود، به وسیله وسوسه و امثال آن فراهم نساخته هرگز راهی برای نفوذ و تسخیر انسان برای آن دشمن

ص: 164

مکار وجود ندارد زیرا او دنبال لقمه چرب و نرم می گردد که اگر انسان خواسته های نفس خود را مهار ننماید و عقل او اسیر هواهای نفسانی گردد در این صورت بدون شک راه نفوذ و ورود ابلیس در خانه دل او و در حوزه وجود او هموار می گردد و به سادگی شیطان از او کام می برد و او را گمراه می نماید با این وصف، شرور ساخته و صناعت خود انسان است و فاعل اصلی برای شرّ و وسوسه، نفس می باشد.

ای دل براه مهر بیا استوار باش *** گر سر رود، زره مرو، پایدار باش

گسترده دام ها پی صید تو دیو نفس *** پا در ره طلب چو نهی هوشیار باش

گر طالبی زدام رهی، ترک دانه کن *** بپذیر پند نغز من و رستگار باش

﴿الهي قَلْبِي مَحْجُوبٌ وَ نَفْسِي مَعْيُوبٌ وَ عَقْلِي مَغْلُوبٌ وَ هَوَائِي غَالِبٌ﴾ (1)

بعضی نیز گفته اند: مثل قلب انسان مانند قلعه یا شهری است و شیطان نیز دشمنی می باشد که قصد او وارد شدن و به تصرّف درآوردن آن شهر است و حفاظت شهر ممکن نیست مگر به حراست ابواب او که از جملۀ ابواب بزرگ، باب شهوت و غضب است و هرگاه شهوت و غضب غلبه کنند بر جنود عقل، عقل را ضعیف می کنند و شیطان در این هنگام با انسان بازی می کند مانند بازی کردن بچه با توپ در دست خود، البته درهای دیگری نیز برای نفوذ شیطان در حوزه روح انسان می باشد مانند حرص، حسد، کبر، غرور و خودپسندی، بخل، بی بندوباری زبان، دنیاگرایی و مال دوستی، عجله، جهل و نادانی، پرخوری و شکم خوارگی و حرام خوارگی، عداوت و کینه توزی و... (2) که مهم ترین و منشأ همه آن ها غضب و شهوت است و به مجموعه این دو چیز یعنی شهوت و غضب نیز نفس اطلاق می شود.

پیرامون کلمه نفس مطالب زیادی وجود دارد (3) که در این جا محل بحث نیست و در بخش

ص: 165

ریاضت نفس به طور مفصّل مطرح خواهد شد ان شاء الله امّا اجمالاً گفته شده نفس، حقیقت وجود انسان را می گویند به طوری که حتی اگر بدن او هم متلاشی شود و وحدت ارگانیکی خود را از دست بدهد نفس او از بین نمی رود و در لحظه مرگ خطاب به نفس می شود پس نفس چیزی است که بدون بدن هم چنان به موجودیت خود ادامه می دهد.

نفس آدمی حالات مختلفی دارد، هنگامی که در او کششی به سوی لذّتی پیدا شود آن کشش را هوای نفس می گویند ﴿الهي وَ مَوْلاىَ أَجْرَيْتَ عَلَيَّ حُكْماً اِتَّبَعْتُ فِيهِ هَوى نَفْسي وَ لَمْ اَحْتَرِسُ فِيهِ مِنْ تَزْيِينِ عَدُوِّي فَغَرَّني بِمَا اَهْوى...﴾(1) و زمانی که هوای نفس (به وسیلۀ غضب یا شهوت و یا غرایز دیگر) مشتعل گردد در نیل به لذّت به طوری که آن چنان شیفته شود که از شکستن حدود شرعی و عقلی و نیز زیر پا نهادن فضایل انسانی و اوامر و نواهی الهی پروایی نداشته باشد (2) نفس امّاره نامیده می شود و نقطه انحرافی انسان از همین هوای نفس و نفس امّاره است که انسان را از کمال باز می دارد، افراد نیز نسبت به هوای نفس چند حالت دارند.

1- دسته ای به طور کامل مغلوب هوای نفس خواهند شد که اکثر افراد بشر هوای نفس، سلطان وجود آنان خواهد گردید.

2- گروهی دیگر در حالت جنگ و نزاع با هوای نفس می باشند که گاهی غالب و چیره می شوند و گاهی نفس بر آن ها غالب و پیروز می گردد.

3- تعداد بسیار کمی از افراد به طور کامل بر نفس و هواهایش پیروز می شوند و آن ها تنها معصومین علیهم السلام می باشند که نفس امّاره، مطیع و منقاد قوّه عاقله آنان است و بعد از آنان اولیای خدا از غیر معصومین می باشند.

بنابراین بعضی از کسانی که به نفس امّاره مبتلا می شوند، پس از رسیدن به لذّات خود و جولان دادن در این مسیر، آن کشش حادّ نفس تدریجاً خاموش خواهد شد و هوی در آن ها فرو

ص: 166

می نشیند و به اصطلاح از تب و تاب می افتد و خود را می یابند در این صورت به نفس به اعتبار لباس تازه ای که به تن کرده نفس لوّامه (ملامت کننده) گفته می شود، پس از امّارگی و لوّامگی که حالات گوناگون نفس می باشد ممکن است در اثر به خود آمدن و خود را یافتن تدریجاً توجه به خدا پیدا شود و بدین وسیله آرامش عمیقی در نفس پدید آید که در این صورت به آن نفس مطمئنه می گویند.(1) ضمناً این حالات نفس برای افراد متفاوت است که در بعضی افراد ممکن است یکی از این حالات، آن چنان ریشه گرفته و استوار گردد که پیوسته عمر خود را در آن سپری نماید چنان چه قرآن در مورد افرادی که هوای نفس خود را خدای خود قرار داده و تابع نفس امّاره می باشند فرموده است: ﴿أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ﴾ (2) «آیا می نگری کسی که هوای نفسش را خدای خود قرار داد؟»

پس با توجه به حالات مختلف نفس که ممکن است هر زمانی به نحوی جلوه کند (اَمّارگی، لوّامِگی و اطمینان) دام ها و نقشه های شیطان نیز به تناسب حالات افراد متفاوت خواهد بود و هر کسی را مطابق مشتهيات و خواسته های او به سوی خود دعوت می نماید زیرا ممکن است کسی هوای ریاست در سر داشته باشد، آن دیگری به دنبال اعمال غرایز حیوانی خود بوده و فرد دیگری فخر فروش و اهل تفاخر و تکاثر باشد که شیطان نیز از همین دریچه ها وارد حوزه باطن انسان می گردد و بدین وسیله او را گمراه می سازد چنان چه ممکن است شخصی که می خواهد خمس اموال خود را پرداخت کند او را وسوسه نماید و با تهدید و وعده فقر وی را از این

ص: 167

وظیفه شرعی و عبادت باز دارد.

معروف است شخصی در عالم خواب، شیطان را با ریسمان ها و طناب های فراوان مشاهده نمود که از او علّت آن را سؤال نمود، شیطان گفت این ها برای به دام انداختن افراد بشر است که هر کسی را با طناب یا ریسمان خاصی به سوی خود می کشانم، در این بین طناب بزرگی را مشاهده نمود که پاره شده وقتی از این موضوع سؤال کرد، گفت این طناب قوی را برای شیخ انصاری رحمه الله مهیّا نموده بودم که دیشب سه نوبت پاره شد و او را نتوانستم به دام اندازم، آن شخص هنگامی که از خواب بیدار شد، به سراغ مرحوم شیخ انصاری رفت و قصّه خواب را بازگو نمود، ایشان فرمود: دیشب همسرم در حال وضع حمل بود و به شدّت نیاز به پول داشتم و جز مبلغی که به صورت امانت نزد من بود پولی نداشتم و در اثر فشار زیاد سه نوبت به طرف آن پول رفتم ولی چون امانت بود از آن صرف نظر کردم تا این که بالاخره با این اوصاف همسرم زایمان نمود! ضمناً این شخص در عالم خواب از شیطان سؤال نمود طنابی که برای به دام انداختن من آماده کردی کدام طناب است؟ شیطان گفت تو نیازی به ریسمان و طناب نداری زیرا بدون آن مطيع محض من می باشی!

هنگامی که آیه ﴿وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ﴾ (1) «کسانی که وقتی کار بدی انجام دهند یا به خویشتن ستم کنند، خدا را یاد می آورند و برای گناهانشان استغفار می کنند» نازل شد ابلیس بالای کوهی در مکّه رفت و با صدای بلند فریاد کشید و سران لشگرش را جمع کرد، گفتند: ای آقای ما! چه شده است که ما را فراخواندی؟ گفت: این آیه نازل شده ﴿آیه ای که پشت مرا می لرزاند و مایه نجات بشر است) چه کسی می تواند با آن مقابله کند؟ یکی از شیاطین بزرگ گفت: من می توانم، نقشه ام چنین است و چنان! ابلیس طرح او را نپسندید دیگری برخاست و طرح خود را ارائه کرد باز هم مقبول نیفتاد، در این جا «وسواس خنّاس» برخاست و گفت: من از عهده آن بر می آیم، ابلیس گفت: از چه راه؟ گفت: آن ها را با وعده ها و آرزوها سرگرم می کنم تا آلوده گناه شوند و هنگامی که گناه کردند

ص: 168

توبه را از یادشان می برم! ابلیس گفت: تو می توانی از عهده این کار برآیی (نقشه تو بسیار ماهرانه است) و این مأموریت را تا دامنه قیامت به او سپرد. (فوکله بها الى يوم القيامة) (1)

آری شیطان با دام های گوناگون افراد را گمراه می سازد اما از همان بدو آفرینش اقرار و اعتراف نمود که قادر به اغواء و به دام انداختن عدّه ای نخواهد بود ﴿اِلّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ﴾(2)

مُخْلَص بر وزن مطلق اسم مفعول و به معنای خالص و پاک شده و رهایی یافته می باشد و این کلمه در مواردی به کار می رود که انسان با عنایت الهی از هر نوع گناه و لغزشی مصون باشد و عوامل بازدارنده از گناه یعنی ایمان و عقل و شوق و محبّت خدا آن چنان در نهاد او قوی و نیرومند باشد که امکان ندارد مقهور و مغلوب شهوت و غضب بشود تا در نتیجه شیطان بتواند از این راه وجود نورانی او را تحت نفوذ و وسوسه های شیطانی خود قرار دهد و انسان در این مرحله به مرتبه ای از اخلاص و تصفیه باطن رسیده که بیمه الهی شده و شیطان از او کاملاً مأیوس می باشد ﴿إِنَّا اَخْلَصْنَاهُمْ...﴾ (3) در حدیث قدسی خداوند فرمود: ﴿الْاِخْلاصُ سِرُّ مِنْ أَسراري اِسْتَوْدَعْتُهُ قَلْبَ مَنْ أَحْبَبْتُ مِنْ عِبَادِي﴾ (4) «اخلاص سرّی از اسرار من است که آن را در قلب کسی از بندگانم که دوست دارم به ودیعه می گذارم» و شاید جمله معروف ﴿وَالْمُخْلَصُونَ عَلَى خَطَرٍ عظیمٍ﴾ اشاره به همین معنی باشد زیرا کلمه خطر یعنی قدر و منزلت و شرف، پس انسان مخلص (خالص شده) از جایگاه و مقام بسیار عظیم و خطیر و شرافت خاصّی برخوردار است ﴿وَ عِظَمَ خَطَرِكُمْ... وَ أَجَلَّ خَطَرَكُمْ﴾ (5) که این مقام اختصاص دارد به معصومین علیهم السلام یعنی عناصر پاک و پاکیزه ای که در محبت خدا، تامّ و کامل می باشند ﴿وَ التَّامِّينَ فِي مَحَبَّةِ اللَّهِ﴾ (6) اما در عین

ص: 169

آن بزرگواران نیز از شرّ نفس امّاره و شیطان به خداوند پناه برده اند چنان چه خداوند متعال از قول حضرت يوسف علیه السلام فرموده است ﴿وَ مَا أُبَرِّىءُ نَفْسي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلا مَا رَحِمَ رَبّي﴾ «و من خودستایی نکرده و نفس خویش را از عیب و تقصیر مبرّا نمی دانم زیرا نفس امّاره، انسان را به کارهای زشت و ناروا سخت وا می دارد جز آن که خدای من به لطف خاصّ خود (مرا از فریب نفس) نگهدارد» و نیز فرموده است ﴿وَ إِلّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ﴾ (1) يوسف صدّیق دست به دعا برداشت و گفت: «ای خدا! مرا رنج زندان خوش تر از این کار زشتی است که زنان از من تقاضا دارند - بار الها اگر تو حیله اینان را به لطف و عنایت خود از من دفع نفرمایی به آن ها میل کرده و از اهل جهنّم و شقاوت گردم».

در دعای نماز عیدفطر و قربان نیز چنین می خوانیم ﴿وَ اَعُوذُبِكَ مِمَّا اسْتَعَاذَ مِنْهُ عِبَادَكَ الْمُخْلَصُونَ﴾(2) «و پناه می برم به تو از آن چه پناه بردند بندگان شایسته و مخلص تو». بنابراین مستثنی در دو آیه مذكور ﴿إلّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ﴾ که شیطان آنان را استثنا نمود اشاره به همین دسته از بندگان صالح و خالص شده و عباد خاص خدا می باشد که منظور معصومین علیهم السلام هستند.

اما كلمه مُخْلِص بر وزن مُحسن (اسم فاعل) به معنی خالص کننده است و بیشتر در مواردی به کار می رود که انسان در مراحل اوّلیه و نخستين سير إلى الله و كلاس اول اخلاص باشد و مخلصین افرادی هستند که در مقام مجاهده با نفس سرکش می باشند ولی هنوز مجاهده آنان تمام نشده و درگیر شیطان و نفس اماره و آسیب پذیر هستند مانند افرادی که در میان امواج دریا خدا را می خوانند.

بنابراین کلمه (مُخلِص) در مورد غیر معصومین علیهم السلام اطلاق می شود و با این وصف اگر جمله معروف ﴿وَالْمُخْلِصُونَ عَلَى خَطَرٍ عَظیمٍ﴾ را به صورت اسم فاعل (مُخْلِصُونَ) بخوانیم بهتر کلمه خطر را نیز به همان معنای معمول در زبان فارسی و رایج در توده مردم یعنی نزدیک به هلاکت معنی کنیم که به این معنی نیز استعمال شده و مشهور بین عرف مردم به همین معنی

ص: 170

می باشد علاوه بر این که در سیاق روایت کلمه هلاکت نیز چند مرتبه تکرار شده است.

﴿النَّاسُ كُلُّهُمْ هَالِكُونَ إِلا الْعَالِمُونَ وَ الْعَالِمُونَ كُلُّهُمْ هَالِكُونَ إِلا الْعَامِلُونَ وَ الْعَامِلُونَ كُلُّهُمْ هالِكُونَ إِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلَى خَطَرٍ عَظِيمٍ.﴾ (1)

«از مردم غیر از دانشمندان و از دانشمندان مگر عمل کنندگان (علمای عاملین) و پرهیزکاران و از پرهیزکاران جز اشخاص مخلص، همه در معرض هلاکتند و مخلصین را نیز خطری بزرگ تهدید می نماید.»

پس به هر حال در میدان وسیع نبرد با شیطان، تنها یک دسته هستند که با سلاح ایمان و اخلاص، تسلیم شیطان نگشته و بر او غلبه می یابند و علّت اصلی غلبه آنان بر شیطان، غلبه بر نفس و مهار نمودن آن است پس هنگامی که انسان در درون خویش، امیال و آرزوهای نفسانی را از بین برد و در خانه دل را کاملاً بر روی بیگانه و دشمن خدا (شیطان) مسدود نمود و هیچ گونه دریچه و روزنه یا پنجرۀ کوچکی نیز بر روی آن دشمن مکّار نگشود و مراقب بود تا مبادا در وجود او نفوذ کند و به نوعی وارد خانه دل گردد به طور قطع در این صورت بر شیطان غالب خواهد گردید زیرا در این صورت زمینه ای برای نفوذ او وجود ندارد و لقمه ای برای او مهیّا نساخته بلکه به طور کلّی شهوات و تمام خواسته های نفسانی را از سرزمین وجود خویش خلع معزول گردانده و آن ها را در درون میرانده است ﴿قَدْ خَلَعَ سَرابيلَ الشَّهَوَاتِ﴾ (2) يا ﴿مَيَّتَةً شَهْوَتُهُ.﴾. (3)

از سوی دیگر نیز غلبه بر نفس هنگامی کاملاً تحقّق می یابد که انسان عبد واقعی خدا گردد و پایه های عبودیت را در درون خویش محکم سازد، بنابراین وقتی از خود بیرون رفت و به خدا پیوست یعنی برای خود ملکیتی تصوّر نکرد (4) و خدا محوری را به جای خود تدبیری قرار داد و پیوسته در انجام اوامر و نواهی خدا مطیع محض او شد و قلب را به او واگذار نمود ﴿قَلْبٌ مَشْغُولُ بِالْمَوْلی﴾ بدیهی است که شیطان با تمام قدرت و دام های فراوانش در مقابل او کوچک

ص: 171

و ناچیز خواهد بود ﴿هانَ عَلَيْهِ ابْليسُ﴾ شهوات و هواهای نفسانی نیز در نظر وی پست و ناچیز خواهد گردید، و این از آثار بسیار مهم عبودیت است که انسان چنان روحیه و شخصیتی پیدا کند که شیطان و نفس شیطانی او در برابرش کوچک و ناچیز گردد.

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَيْهِ شَهْوَتُهُ﴾ (1)

«اميرالمومنين علیه السلام فرمود: کسی که شخصیت و شرف معنوی دارد، شهوت (و تمایلات نفسانی) در نظر او پست و کوچک می باشد»

دو نکته که در نیل به این مرحله از پیروزی، بسیار اهمیّت دارد عبارت است از: 1- مراقبت و مواظبت کامل از مکر و حیله نفس امّاره و شیطان که با تقوای حقیقی و مستمر محقّق می شود (در بحث تقوا اشاره خواهد شد) زیرا اگر انسان غافل شد به طور قطع این دو دشمن درونی و برونی ضربه کاری را بر انسان وارد خواهند ساخت.

﴿قال الله عزوجل لِمُوسَى علیه السلام: يَا مُوسَى احْفَظْ وَصِيَّتِي لَكَ بِأَرْبَعَةِ أَشْيَاء

أَوَّلَهُنَّ: مَا دُمْتَ لا تَرى ذُنُوبَكَ مَغْفُورٌ فَلَا تَشْغَلْ بِعُيوبِ غَيْرِک

و الثّاني: ما دُمْتَ لا تَرى كُنُوزِي قَدْ نَفِدَتْ فَلَا تَغْتَمَّ بِسَبَبٍ رِزْقِكَ

الثَّالث: مَا دُمْتَ لا تَرى زَوَالَ مُلْكي لا تَرْجُ أَحَداً غَيْري

الرّابع: ما دُمْتَ لا تَرىَ الشَّيْطَان مَيْتاً لا تَأْمَنْ مَكْرُهُ﴾ (2)

«خداوند عزّوجلّ به حضرت موسی علیه السلام فرمود: وصیت مرا که چهار چیز است حفظ کن (و آن ها را نگه دار)

اوّل: آن که تا وقتی معلوم نشده گناهان تو (به طور کامل) آمرزیده شده به عیوب دیگران نپرداز.

دوم: تا تا هنگامی که ندانی گنج های من تمام شده غصّه روزی مخور.

سوم: تا مادامی که حکومت من زایل نگردیده (که همیشه باقی است) به کسی جز من امیدوار مباش.

ص: 172

چهارم: تا زمانی که شیطان زنده است (و نمی دانی که مرده) پس از مکر او در امان نباش».

2- نکته مهمّ دیگر نیز کمک و یاری جستن از خدای متعال برای پیروزی در این جنگ خطرناک و پناهندگی به سوی پروردگار عالم می باشد که از آن به استعاذه تعبیر می شود:

دام سخت است مگر یار شود لطف خدا *** ورنه انسان نبرد صرفه زشیطان رجیم

استعاذه از ریشه عوذ و به معنای پناهندگی، پناه خواستن، پناه گرفتن و یا پناه دادن می باشد، به طور طبیعی انسان در مسیر رشد و ترقّی با عوامل و موانعی مزاحم مواجه می شود که به ناچار برای دفع یا رفع موانع و ناملایمات، تلاش مستمر به عمل می آورد و برای این منظور به عاملی قوی محتاج است تا او را یاری نماید و در جنبه های مثبت آن چه را مؤثر می بیند تعقیب نموده و در جهت منفی نیز با کمک دیگری موانع را برطرف سازد.

استعاذه به همین معنی است که انسان ضعیف و ناتوان به منظور نجات یافتن یا مصونیت از هر موجود ذی شرّی که مانع و مزاحم راه تکامل اوست به خداوند قادر متعال و غنىّ بالذّات پناهنده شود تا با فضل و عنایت او در مسیر ترقّی و رشد به مقصد نهایی برسد (1) لذا عوذ و استعاذه از سنن انبیاء و اوصیاء و از صفات حمیده و از مراتب عالیه عبودیت می باشد و انسانی که در وجود خویش، ذات خود را نیست محض و فقر مطلق و عبد خدا دانست، به هستی مطلق و ذات مقدس پروردگار پناهنده می گردد.

در راه خدا چو نیست شد هست حسین علیه السلام *** شد عالم هستی همه پابست حسین علیه السلام

در قرآن مجید استعاذه به برخی از انبیاء نسبت داده شده و شانزده آیه (پیرامون این موضوع) ذکر گردیده که مباحث کلّی این موضوع را می توان به هشت قسم خلاصه نمود.

مَاذَا هِيَ لِمَنْ هِيَ فِيمَنْ هِيَ، لِمَاذَا؟ *** مِمَّنْ هِيَ، مَتى هِيَ، كَيْفَ هِيَ، فيماذا؟

در این جا تنها به یک موضوع که مستعاذ منه است اشاره می شود تا بدین وسیله نسبت به خطر ابلیس و مراقبت از دام های او بیشتر توجه شود زیرا در بین تمام عوامل ذی شرّ، شیطان و نیز

ص: 173

همراهی نفس با او از اهمیت بیشتری برخوردار است (1) و قبل از آنکه به برخی از موارد مستعاذ منه مانند شیطان و نفس و سایر موارد از دیدگاه قرآن و روایات و دعاهای متعدّد اشاره شود یک نکته قابل توجه آن است که تقاضای محتاج در پیشگاه خدا، ذاتی و مطلوب و لسان تقاضا عالی است لذا معصومین نیز در پیشگاه خدا استعاذه، می کردند علاوه بر این که خطر شیطان و نفس امّاره و دام های آن ها بسیار زیاد می باشد و از رهگذر، استعاذه، برای انسان سهل و ناچیز می شود، بدین وسیله اولیاء خدا به عنوان اسوه های تعلیم و تربیت و بندگی خدا، به دیگران می آموزند که در برابر دشمن بی احتیاطی نکنند و احساس خطر نمایند و از همین جهت افرادی بوده اند که در اثر عدم رعایت همین موضوع مهمّ به سوء عاقبت دچار گردیده(2) و آن چنان که هیچ کس فکر نمی کرد آن ها روزی منحرف شوند، سرانجام دنیا پرستی و پیروی از شیطان و هوای نفس چنان آنان را به سقوط و انحراف کشاند که در صف گمراهان و پیروان شیطان قرار گرفتند نظیر بلعم با عورا که در عصر حضرت موسی علیه السلام از دانشمندان و علمای مشهور بنی اسرائیل بود به طوری که آن حضرت از وجود او به عنوان یک مبلّغ نیرومند استفاده می کرد و دعایش در پیشگاه خدا مستجاب می شد ولی سرانجام در صف مخالفان پیامبر خدا قرار گرفت و گمراه شد، یا نظیر طلحه و زبیر و امثال آن ها.

بنابراین معصومین که از مخلصین می باشند و شیطان نیز خود، آنان را استثنا نمود که هرگز نمی تواند آن ها را اغوا کند ﴿الّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ﴾ (3) امّا مع ذلک به خاطر خطر شديد و

ص: 174

اهمیّت موضوع استعاذه می کردند، حتّی پیامبر صلی الله علیه و آله نیز استعاذه می نمود (1) و رسماً از جانب پروردگار مأمور شد تا بگوید:

﴿اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ - اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ﴾ (ضمناً بهترین شیوه و مرتبه از مراتب تربیت آن است که مربّی از خود آغاز کند و قبل از آن که به امر و نهی بپردازد، اعلام نماید که من خود این کار را انجام می دهم که در این صورت برای سازندگی انسان بسیار مفید خواهد بود پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب خدا مأمور شد تا خود استعاذه نماید قُلْ اَعُوذُ... و نیز نکته دیگر آن که موضوع و محور اصلی استعاذه در سوره فلق چیزهایی است که باید از آن ها به خدا پناه برد و در سوره ناس محور اصلی آن است که بیشتر به چه کسی و در چه مقامی باید استعاذه نمود.)

در غیر مواردی که خداوند امر به استعاذه نموده (فَاسْتَعِذْ)(2) غالباً از زبان پیامبران به صورت متكلم وحده (اَعُوذُ - عُذْتُ - أُعيد) (3) آمده است که در این جا ضمن اشاره به برخی از موارد استعاذه (و کسانی یا چیزهایی که باید از شرّ آن ها به خدا پناه برد) به این موضوع نیز اشاره می شود.

1- شيطان (در رأس هر موجود ذی شرّ دیگر)

* فَاسْتَعِذْ بِاللهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّحِيمِ (4)

* وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ (5)

2- انسان های متکبّر و بی ایمان (شیاطین انسی)

ص: 175

﴿إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَ رَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ﴾ (1)

3- جهل و جاهل:

* ﴿قَالَ اَعُوذُ باللهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ﴾ (2)

* ﴿قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئلَكَ مَا لَيْسَ لى بِهِ عِلْمٌ﴾ (3)

4- ایذاء رهبران الهی:

* ﴿ وَ إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي و رَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُون﴾(4)

5- کفران نعمت:

* ﴿قالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَاى﴾ (5)

در روایات نیز به موارد دیگری که باید از شرّ آن ها به خدا پناه برد مانند علم غیر نافع اشاره شده:

﴿قال رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله: نَعُوذُ بِاللهِ مِن عِلمٍ لا يَنْفَعْ﴾. (6)

در دعاهای بسیاری نیز به این مسأله اشاره شده است.

﴿اللّهُمَّ إِنَّا نَعوذُ بِكَ مِنْ نَزَعَاتِ الشَّيْطَانِ الرَّجيمِ وَ كَيْدِهِ وَ مَكَائِدِهِ، وَ مِنَ الثَّقَةِ بِأَمَانِيِّهِ وَ مَواعِيدِهِ وَ غُرُورِهِ وَ مَصَائِدِهِ، وَ أَنْ يُطْمِعَ نَفْسَهُ فِي إِضْلًا لِنَا عَنْ طَاعَتِكَ، وَامْتِهَانِنَا بِمَعْصِيَتِكَ، أَوْ أَنْ يَحْسُنَ عِنْدَنَا مَا حَسَّنَ لَنَا، أَوْ أَنْ يَثْقُلَ عَلَيْنَا مَا كَرَّة إِلَيْنَا. اللَّهُمَّ اخْسَأَهُ عَنَّا بِعِبَادَتِكَ، وَاكْبَتْهُ بِدُوبِنَا فِي مَحَبَّتِكَ، وَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ سِتْراً لا يَهْتِكُهُ، وَرَدْماً مُصْمَتاً لا يَفْتَقُهُ...﴾.(7)

﴿اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَيَجَانِ الْحِرْصِ وَ سَوْرَةِ الْغَضَبِ وَ غَلَبَةِ الْحَسَدِ وَ ضَعْفِ الصَّبْرِ...﴾.(8)

﴿اللَّهُمَّ اِنّى اَعُوذُ بِكَ مِنَ الْكَسَلِ وَا لْفَشَلِ وَالْهَمِّ وَالْجُبْنِ وَالْبُخْلِ وَالْغَفْلَةِ وَالْقَسْوَةِ وَالْمَسْكَنَةِ

ص: 176

وَ الْفَقْرِ وَ الْفَاقَةِ وَ كُلٌّ بَلِيَّةٍ وَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ وَ اَعُوذُبِكَ مِنْ نَفْسٍ لَا تَقْنَعُ وَ بَطْنِ لَا يَشْبَعُ وَ قَلْبِ لا يَخْشَعُ وَ دُعاءٍ لَا يُسْمَعُ وَ عَمَلٍ لَا يَنْفَعُ وَصَلُوةٍ لَا تُرْفَعُ. وَ أَعُوذُ بِكَ يَا رَبِّ عَلَى نَفْسي وَ وُلْدِي وَ دَيني وَ مالي وَ عَلَى جَمِيعِ مَا رَزَقْتَني مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّحِيمِ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَليمُ﴾ (1)

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ مَنْ قَالَ إِذَا أَصْبَحَ: ﴿اللَّهُمَّ إِنِّي أَصْبَحْتُ فِي ذِمَّتِكَ وَ جَوَارِكَ، اللهُمَّ إِنِّي اَسْتَوْدِعُكَ دِينِي وَ نَفْسي وَ دُنْيَايَ وَ آخِرَتي وَ أَهْلي وَ مالي وَ أَعُوذُ بِكَ يَا عَظِيمُ مِنْ شَرِّ خَلْقِكَ جَمِيعاً وَ اَعُوذُبِكَ مِنْ شَرِّ مَا يُبْلِسُ بِهِ إِبْلِيسُ وَ جُنُودُهُ﴾ إِذا قال هذا الكلام لَمْ يَضُرُّهُ يَوْمُهُ ذلك شییءٌ... (2)

ص: 177

رفته باشد و تمام ملاک و معیار در زندگی برای انسان تنها پروردگار عالم باشد ﴿عَظُمَ الْخَالِقُ في أَنفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فى أَعْيُنِهِمْ﴾. (1)

«خدا نزد آنان بزرگ است پس هر چه جز اوست در نظرشان کوچک می باشد.»

گر با همه ای و بی منی بی همه ای *** گر بی همه ای و با منی با همه ای

بنابراین هرگاه انسان به این حدّ از بندگی برسد، خواست و میل مردم کوچک ترین نقش و اثری در روح و عمل وی نخواهد داشت زیرا ملاک، جلب رضای حق است.

﴿قالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله: لا تَعْمَلْ شَيْئاً مِنَ الْخَير رياءً وَ لَا تَدَعْهُ حَيَاءٌ﴾. (2)

«نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ کاری را برای خودنمایی انجام مده و کار خیر و نیک را به خاطر حیا (خجالت) رها ننما».

بنده حقیقی خداوند کسی است که در عمل به وظایف دینی خود در جمیع ابعاد، جز نظر و خواست خداوند نظری نداشته باشد و از همین جهت خدادر نظرش بزرگ و ماسوی الله کوچک باشند، کسی که بین خود و خدا را اصلاح نمود و خود را بی نیاز از مردم دانست (3) و به یک چنین مرحله تقوایی نایل گشت، مردم به وی محتاج خواهند شد و به ناچار او را دوست خواهند داشت که این امتیاز فقط به این افراد اختصاص دارد و لذا می توان گفت که یکی از

ص: 179

نشانه های افراد مُرایی و ریاکار همین مطلب است که در بین مردم با سرور و شادمانی خاصی به سر می برند ولی در هنگام تنهایی با کسالت و بی نشاطی، و هم چنین دوست دارند در جمیع کارها مورد حمد و ستایش مردم واقع شوند.

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام ثَلاتُ عَلامَاتٍ لِلْمُرَائى: يَنْشَطُ إِذا رَأَى النَّاسَ و يَكْسِلُ إذا كانَ وَحْدَهُ وَ يُحِبُّ أَنْ يُحْمَدَ في جَميعِ أُمورِهِ). (1)

«امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: نشانه های ریاکار سه چیز است:

1- هنگامی که مردم را ببیند با نشاط و شاد است.

2- هنگامی که تنهاست کسل می باشد.

3- در جمیع امور دوست دارد مردم او را حمد و ستایش نمایند. »

و نیز در قرآن مجید در مورد این دسته افراد که وقتی در بین مردم هستند خوشحال می باشند ولی هنگامی که تنها شدند و ذکر خدا و یاد او به میان آمد ناراحتند و ارتباط آن ها با خدا ضعیف است و اُنس و اشتیاقی به خداوند ندارند و شعار آن ها مردم سالاری و شرک و نفاق و مردم پرستی است کلمه اشمئزاز «تنفّر و انزجار» به کار رفته است، که چنین تعبیری در هیچ کجای دیگر قرآن ذکر نشده و بسیار قابل توجّه و دقّت است.

﴿وَ إِذَا ذُكِرَ اللهُ وَحْدَهُ إِشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ إِذَا ذُكِرَ الَّذينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ﴾. (2)

«و چون نزد مردم بیایمان به خدا و آخرت، خدا را به یکتایی یاد کنند از ذکر حق سخت ملول و دلتنگ می شوند و هرگاه ذکر غیر خدا به میان آید دلشاد و خوشحال می گردند».

﴿وَ إِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُوراً﴾ (3)

«و چون تو (ای پیامبر!) در قرآن، خدا را به وحدانیت و یگانگی یادکنی (کافران) روی گردانند و گریزان شوند.»

ص: 180

﴿ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ...﴾. (1)

«این عذاب به آن علّت است که چون خداوند به وحدانیت یاد می شد، شما کافر می شدید».

در آیه ای دیگر خداوند متعال در مذمّت این گونه افراد که در جامعه از مردم حیا و شرم می کنند اما خوف خدا در دلشان نیست چنین فرموده است:

﴿يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَ لا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ.﴾ (2)

«از خلق و مردم شرم می کنند و از خدا شرم و حیا نمی کنند و حال آن که خداوند با آن هاست و از وضع آنان مطّلع است».

از امتیازات افراد با ایمان و بندگان حقیقی خداوند آن است که رضایت و عدم رضا علیه السلام یت مردم در بندگی و سیر عبودیت آنان هیچ نقشی ندارد بلکه ارتباطشان با مردم فقط در جهت اطاعت خدا و تقویت همین فکر می باشد. (3)

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: طُوبَى لِمَنْ يَأْلَفُ النَّاسَ وَ يَأْلِفُونَهُ عَلى طاعَةِ اللهِ﴾ (4)

«على علیه السلام فرمود: خوشا به حال کسی که در طاعت خدا با مردم الفت گیرد و (در همین جهت نیز) مردم با وی الفت گیرند».

بنابراین خواستن و نخواستن مردم نباید در روح بنده حقیقی خدا اثر داشته باشد.

ص: 181

امام کاظم علیه السلام در قسمتی از وصایای خود به هشام فرمود:

﴿و لَوْ كَانَ في يَدِكَ جَوْزَةٌ وَ قالَ النَّاسُ: لُؤْلُوةٌ مَا كَانَ يَنْفَعُكَ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهَا جَوْزَةٌ وَ لَوْ كَانَ فِي يَدِكَ لُؤْلُوَّةٌ وَ قَالَ النَّاسُ أَنَّهَا جَوْزَةٌ مَا ضَرَّكَ وَ اَنتَ تَعْلَمُ أَنَّهَا لُؤْلُوةٌ﴾. (1)

«اگر در دست تو گردویی باشد و مردم گویند درّ است تو را که می دانی گردوست، سود ندهد و اگر به دست تو دُرّی باشد، زیانت ندارد که مردم بگویند گردوست».

پس بندگان حقیقی خداوند به خاطر ایمان محکمی که دارند، جز به خدا اعتماد و توکّل نمی نمایند و همۀ قدرت ها و نیروها را از ذات مقدس حق می دانند ﴿لا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلا بِاللهِ الْعَلِيِّ الْعَظيمِ﴾

تنها تویی تنها تویی در گوشه تنهائیم *** تنها تو می خواهی مرا با این همه رُسوائیم

و از خصوصیات و امتیازات بسیار مهمّ این نوع افراد آن است که هیچ گاه از تنهایی ها دلهره و وحشت ندارند یعنی خلوت و جلوت، بوق و کرناهای اجتماعی، زرق و برق عالم و اقبال و ادبار مردم برای آنان هیچ تأثیری ندارد علاوه بر آن که هنگام تنهایی بهترین فرصت است برای آنان تا با معبود خود راز و نیاز و مناجات کنند.

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: تَرَوَّحْ إِلَى بَقَاءِ عِزِّكَ بِالْوَحْدَةِ.﴾ (2)

«على علیه السلام فرمود: برای بقاء عزّتت به تنهایی شاد باش»

﴿قال الصّادق علیه السلام : ما مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ قَدْ جَعَلَ اللهُ لَهُ مِنْ ايمانِهِ أَنْسَا يَسْكُنُ إِلَيْهِ حَتَّى لَوْ كَانَ عَلَى قُلَّةِ جَبَلِ لَمْ يَسْتَوْحِشُ.﴾ (3)

امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ مؤمنی نیست مگر آن که خداوند متعال به خاطر ایمانش برای او انسی قرار داده که با آن انس، تسکین و آرامش دارد، به طوری که اگر (از تنهایی) بر روی قلّه کوهی هم قرار گیرد وحشت نخواهد داشت.»

«روى عن الوليد بن صبيح قال: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ الله علیه السلام يَقُولُ: لَوْلَا الْمَوْضِعُ الَّذِي وَضَعَنِيَ

ص: 182

اللهُ فِيهِ لَسَرَّني أَنْ أَكُونَ عَلَى رَأْسِ جَبَلٍ، لَا أَعْرِفُ النَّاسَ وَ لَا يَعْرِفُونِي، حَتَّى يَأْتِينِيَ الْمَوْتُ». (1)

«از ولید بن صبیح روایت شده که از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: اگر نبود مسؤولیتی که خداوند بر عهده من گذارده است دوست می داشتم تا بر سر کوهی بروم، مردم را نشناسم و مردم هم مرا نشناسند تا مرگ من بیاید».

﴿الحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَكَلَني إِلَيْهِ فَأَكْرَمَني وَ لَمْ يَكِلْني إِلَى النَّاسِ فَيُهِينُوني﴾ (2)

«حمد و ستایش خدایی را که مرا به خودش واگذاشت و مرا گرامی داشت و به مردم وا نگذاشت تا آن که خوارم نمایند.»

امام جواد علیه السلام فرمود: ﴿مَنِ انْقَطَعَ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ وَكَلَهُ اللهُ إِلَيْهِ﴾ (3) «کسی که به غیر خدا منقطع گردد (به غیر خدا توجه داشته باشد) خداوند نیز او را به همان وا می گذارد»

﴿يا مَنْ يُغَذِّيني بِالنِّعَمِ صَباحاً وَ مَسَاءً إِرْحَمْنِي يَوْمَ أتيكَ فَرْداً شَاخِصاً إِلَيْكَ بَصَرِي مُقَلَّداً عَمَلي قَدْ تَبَرَّءَ جَمِيعُ الْخَلْقِ مِنِّي﴾ (4)

«ای کسی که هر بامداد و پسین خُوراکم دهی، به من رحم کن روزی که تنها نزد تو آیم، و دیده به درگاهت دوزم و چشم به تو دارم و کردارم بر گردنم باشد و همه خلق از من بیزار باشند».

تا کاسه های دیده نگردیده پر ز خاک *** چشمی به حال بی کسی خویش وا کنیم

نکته ای که در این جا قابل توجّه است این مطلب می باشد که ما انسان ها هر یک به تنهایی به دنیا آمدیم و تنها نیز خواهیم رفت و سرانجام تنها وارد محشر می شویم ﴿وَ كُلَّهُمْ آتبِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فرداً﴾.(5) «و تمام آن ها روز قیامت منفرد و تنها به پیشگاه خدا حضور می یابند».

بنابراین همان گونه که در رحم مادر تنها بودیم و به تنهایی پا در این دنیا نهادیم، یک روزی نیز تنها وارد شکم زمین و پس از ارتحال از این دنیا وارد عالم برزخ می شویم و سرانجام به عالم آخرت و قیامت رهسپار خواهیم شد.

﴿ارْحَمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا غُرْبَتِي وَ عِنْدَ الْمَوْتِ كَرْبَتِي وَ فِى الْقَبْرِ وَحْدَتي وَ فِي اللَّحْدِ وَحْشَتي

ص: 183

﴿وَ إِذَا نُشِرْتُ لِلْحِسَابِ بَيْنَ يَدَيْكَ ذُلُّ مَوْقِفي... وَ تَحَنَّنْ عَلَيَّ مَحْمُولًا قَدْ تَنَاوَلَ الْأَقْرِبَاءُ أَطْرَافَ جنازَتي وَ جُدْ عَلَى مَنْقُولاً قَدْ نَزَلْتُ بِكَ وَحيداً في حُفْرَتي وَ ارْحَمْ فِي ذَلِكَ الْبَيْتِ الْجَدِيدِ غُرْبَتِي حَتَّى لَا أَسْتَأْنِسَ بِغَيْرِكَ يَا سَيِّدَى إِنْ وَكَلْتَني إِلَى نَفْسِي هَلَكْتُ...﴾ (1)

«خدایا رحم کن در این دنیا غربتم را و در هنگام مرگ گرفتاری ام را و در قبر تنهایی ام را و در لحد هراسم را و چون برخیزم برای حساب در برابر تو خواری جایگاهم را... و به من رحم کن آن گاه که روی دوش (مردم) حمل شوم و خویشانم گوشه های تابوت مرا گرفته اند و بر من ببخش آن گاه که انتقال یابم و به سوی تو وارد شوم تنها در گودال و قبرم و رحم نما در این خانه جدید غربتم را تا انس نگیرم به دیگری جز تو، ای آقای من! (سیّد و سرور من) اگر مرا به خود واگذاری هلاک خواهم شد.»

پس در این دنیا انسان از جهتی غریب و تنهاست چنان چه در رحم مادر نیز تنها بود و تنها نیز وارد برزخ و آخرت خواهد شد (2) ﴿كُنْ فِي الدُّنيا كَأَنَّكَ غَرِيبٌ أَوْ كَسَائِرِ سَبِيلٍ وَعُدْ نَفْسَكَ مِنْ اَصْحَابِ الْقُبُورِ﴾ خداوند به حضرت موسی علیه السلام فرمود: یا موسی: ﴿أَنْظُرْ إِلَى الْأَرْضِ فَإِنَّها عنقَرِيبٍ قَبْرَكَ وَارْفَعْ عَيْنَيْكَ إِلى السَّمَاءِ فَإِنَّ فؤقَكَ فيها مَلَكاً عظيماً وَ أَبْكِ عَلَى نَفْسِكَ ما دُمْتَ فِى الدُّنْيا...﴾. (3)

«به زمین نگاه کن که به زودی (همین زمین) قبر تو خواهد گشت و به آسمان و بالا نظر افکن که فوق تو ملک عظیمی هست و تا زمانی که در دنیا هستی به حال خود گریه کن».

ص: 184

اکنون با این وصف تنهایی، بشر جایگاه اجتماعی بودن او نیز باید مورد توجه قرار گیرد زیرا در عالم رحمِ مادر، زندگی اجتماعی مفهومی ندارد ولی در دنیا به ناچار زندگی بشر اجتماعی خواهد بود و این اجتماعی بودن در آفرینش او پی ریزی شده: ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ و أنثى...﴾ (1) که این آیه و امثال آن به فلسفه اجتماعی بودن انسان اشاره نموده و زندگی در دنیا بدون اجتماعی بودن امکان پذیر نیست اما مسأله مهمّ و محل بحث آن است که آیا به راستی انسان بالطّبع و بالذّات اجتماعی است و این موضوع در ذات و سرشت و طبیعت او نهفته است؟ چنان چه ماتریالیست ها معتقدند و می گویند انسان موجودی ژنریک و بالطّبع اجتماعی است؟ و یا آن که در طبیعت او اجتماعی بودن وجود ندارد و انسان مُدُنى بالطّبع نمی باشد؟ (2) بلکه اجتماعی بودن به وی تحمیل شده زیرا برای ادامه زندگی و حیات دنیوی چاره ای جز ایجاد ارتباط با سایر انسان ها ندارد و شرایط کلّی زندگی، ایجاب می کند تا با دیگران ارتباط و تماس داشته باشد و الّا در ذات و طبیعت انسان و فطرت او اقتضای چنین موضوعی وجود ندارد زیرا از نظر بُعد فطری او، انسان بالفطره با خدا مأنوس است و شلوغی و مخلوط شدن با اجتماع را خوش ندارد و چنان چه در بحث داستان بشریت و مشکل اصلی بشر اشاره شد از سوی دیگر نیز از نظر طبیعت او که دارای طبیعتی ظلوم و غیره می باشد در این صورت نیز حالت تهاجمی و گریز از جامعه دارد. (3)

به هر حال یکی از عوامل و حشت از تنهایی ها، خالی بودن انسان از فضایل انسانی است (4) که از بدبختی های بسیار بزرگ بعضی از انسان ها همین مسأله می باشد که نمی توانند با خودشان خلوت

ص: 185

کنند و پیوسته خود را با اجتماع سرگرم نموده و به خود فراری مبتلا گشته اند، (1) سرّ آن نیز همین است که از درون تهی شده و طبعاً فرصت برای حمله غرایز حیوانی فراهم می شود و در این صورت مثل آن است که درون چنین افرادی پر از مار و عقرب و حیوانات دیگر باشد که دائماً او را می گزند و رعب و وحشت عجیبی در درون آن ها ایجاد می گردد و شاید یکی از عوامل اعتیاد در بعضی از انسان ها همین موضوع باشد زیرا هنگامی که ایمان به خدا نداشتند و خود را در عذاب داخلي سوزان دیدند و در درون خویش عذاب وجدانی را احساس نمودند با یک سری سرگرمی ها از قبیل تریاک، هروئین و غیر ذلک درصدد رفع و یا تسکین آن پریشانی و عذاب داخلی بر می آیند و گویا می خواهند از خودشان فرار کنند و این اعتیادها مانند «مرفینی» است که به انسانی که از شدّت درد می نالد تزریق می کنند تا درد را احساس نکند. به عبارت دیگر: این که انسانی نمی تواند با خودش خلوت کند برای آن است که خود واقعی اش را از دست داده است:

﴿إِنَّمَا يَسْتَوْحِشُ الْإِنْسَانُ مِنْ نَفْسِهِ لِخُلُوِّ ذاتِهِ عَنِ الْفَضِيلَةِ فَيُكِثْرُ حِينَئِذٍ مُلاقاةُ النَّاسِ وَ يَطْرُدُ الْوَحْشَةَ عَنْ نَفْسِهِ.﴾ (2)

«همانا انسانی در وجود خویش احساس وحشت و دلهره می کند که از فضیلت، تهی باشد و در این صورت با ملاقات پی در پی با مردم می خواهد این نقصان را جبران کند».

طبعاً دنیای درونی و برونی چنین افرادی وحشتناک به حساب می آید و فکر می کنند با اختلاط زیاد با مردم این وحشت جبران می شود اما افراد با تقوا و وارسته و کسانی که ندای وجدان خود را پاسخ مثبت داده اند و از ایمانی قوی برخوردار می باشند از این بدبختی مصون بوده و از هر آن چه آن ها را از خودشان منصرف و دور می کند فرار می کنند کند فرار می کنند و در وجود خودشان فکر می کنند زیرا عالم درونشان از عالم بیرونشان واقعاً سالم تر است و از آرامش خاطر و نشاط خاصی برخوردارند. (3) ولی آن کسی که عالم درونش فضایی تاریک و هم چون باغ وحش

ص: 186

می ماند که درّنده ها و گزنده ها در آن رها شده باشند طبعاً می خواهد از این مهلکه درونی و از خودش فرار کند و درصدد سرگرمی ها و اختلاط زیاد با مردم برآید ولی عاقبت:

یک زمان تنها بمانی تو ز خلق *** در غم و اندیشه مانی تا به حلق

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: مَنِ اسْتَغْنى بِاللهِ افْتَقَرَ النَّاسُ إِلَيْهِ وَ مَنِ اتَّقَى الله أَحَبَّهُ النَّاسُ وَ إِنْ كَرِهُوا.﴾ (1)

«امير المؤمنين علیه السلام فرمود: کسی که از خدا بی نیازی جوید (خدا را غنی دانست و به او اعتماد نمود) مردم به او نیازمند خواهند شد و کسی که از تقوای الهی برخوردار است، مردم وی را دوست خواهند داشت اگر چه ناخوش داشته باشند».

حضرت امام محمّد تقی علیه السلام فرمود: ﴿عِزُّ الْمُؤْمِنِ غِنَاهُ عَنِ النَّاسِ﴾ (2) «عزّت و بزرگواری انسانِ مؤمن، در بی نیازی او از مردم است.»

چنان چه نقطه مقابل این قضیّه یعنی نظر داشتن به غیر خدا و یاری خواستن از غیر او موجب ذلّت و خواری در بین مردم خواهد گشت و در این صورتّ هم از خداوند فاصله گرفته و هم از نظر مردم ساقط گشته است.

گر ز چشم همه خلق بیفتم سهل است *** تو مینداز که مخذول تو را ناصر نیست

عباد واقعی خداوند چنان روحیه ای دارند که اگر دفاتر روزگار مملوّ از شبهات و تبلیغات ضدّ دین گردد و جمیع اهل عالم بیدین بشوند و در این صورت او تنها بماند یا اگر همۀ مردم، وی را مورد مدح و ستایش و یا مذمّت قرار دهند و به او پشت کنند، مدح، ثنا، اقبال و ادبار آنان هرگز او او را منعطف نخواهد نمود و مردم نخواهند توانست او را از مسیر حق و حقیقت دور سازند زیرا این گروه در دین خود قوی و ایمانشان به حد یقین رسیده و وظایف عبودیت خود را از روی شوق و با نشاط و علاقه انجام می دهند.

ص: 187

﴿فَمِنْ عَلَامَةِ أَحَدِهِمْ أَنَّكَ تَرى لَهُ قُوَّةً في دينٍ... و ايماناً في يَقين... وَ نِشاطاً في هُدى.﴾(1)

«اميرالمؤمنين علیه السلام فرمود: از نشانه های پرهیزکاران آن است که می بینی در دین توانا هستند و در ایمان یقین دارند و در هدایت (و رستگاری) دارای نشاط (و شادی) می باشند».

درباره خصوصیات مؤمن، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «طعم و لذت ایمان را نمی چشد بنده ای تا آن که مدح و مذمّت مردم نزد او یکسان باشد.» (2)

﴿عن ابی جعفر علیه السلام قال: يا اَبَا النّعمان، لا يَغُرُنَّكَ النَّاسُ مِنْ نَفْسِكَ، فَإِنَّ الْأَمْرَ يَصِلُ إِلَيْكَ دُونَهُمْ، وَ لَا تَقْطَعْ نَهارَكَ بِكَذَا وَ كَذَا فَإِنَّ مَعَكَ مَنْ يَحْفَظُ عَلَيْكَ عَمَلَكَ وَ أَحْسِنْ فَإِنِّي لَمْ أَرَشَيْئاً أَحْسَنُ دَرَكاً وَ لَا أَسْرَعُ طَلَباً مِنْ حَسَنَةٍ مُحْدَثَةٍ لِذَنْبٍ قَديمٍ.﴾ (3)

«ابو نعمان عجلی از حضرت باقر علیه السلام حدیث نمود که حضرت فرمود:

«ای ابا نعمان! مردم تو را به خودت مغرور نکنند (و با مدح و ستایش تو را از خود غافل نکنند) زیرا (سزای) کار (کردارت) به تو می رسد نه به آن ها، و روز خود را (ایّام را) به چنین و چنان (سخنان بیهوده) به پایان مبر، زیرا با تو کسی هست که کردار تو را بر تو نگه دارد و نیکی کن زیرا، من ندیدم چیزی را برای تدارک گناه گذشته و کهنه، بهتر از کردار نیکی که تازه باشد.»

امام صادق علیه السلام نیز به حفص بن غیاث فرمود:

﴿إِنْ قَدَرْتُمْ أَنْ لا تَعْرِفُوا فَافْعَلُوا وَ مَا عَلَيْكَ إِنْ لَمْ يُثَنِّ النَّاسُ عَلَيْكَ أَنْ تَكُونَ مَذْمُوماً عِنْدَ النَّاسِ إِذا كُنْتَ مَحْمُوداً عِنْدَ الله تبارک و تعالى... ثُمَّ قَالَ: إِنْ قَدَرْتَ أَنْ لَا تَخْرُجَ مِنْ بَيْتِكَ فَافْعَلْ فَإِنَّ عَلَيْكَ فِي خُرُوجِكَ أَنْ لَا تَغْتَابَ وَ لا تَكْذِبَ وَ لا تَحْسُدَ وَ لا تُرائى وَ لا تَتَصَنَعَ وَ لا تُداهِنَ﴾.(4)

«اگر می توانید، کاری کنید که شناخته نشوید و معروف نگردید، و باکی تو را نباشد از مردم اگر

ص: 188

تو را مدح و ثنا نکنند و نیز باکی نباشد تو را چنان چه نزد مردم مذموم (مورد مذمّت) واقع شوی هنگامی که ستایش شده باشی (محمود باشی) نزد پروردگار متعال (اگر نزد پروردگار ستوده و روسفید باشی در این صورت از نکوهش مردم نگران مباش). سپس فرمود: اگر می توانی (تا امکان دارد) از خانه ات بیرون نروی، چنان کن زیرا در بیرون رفتن تو از منزل، این مسؤولیت را داری که نباید غیبت کنی و نباید دروغ بگویی و نه رشک بری و حسادت ورزی و نه خودنمایی کنی ظاهر سازی (یا ظاهر آرایی) و نه دورویی و چاپلوسی داشته باشی».

امام صادق علیه السلام: در ارتباط با مردم با توجه به احادیث مذکور و اشاره به رکن سوم از پایه های عبودیت (که فرمود: جُمْلَةُ اشْتِغَالِهِ فيما اَمَرَهُ تَعَالی...) یک فضایی را برروی پیروان خود گشوده است که در هر حال انسان با مردم مشکلی نداشته باشد و هرگاه کسی قصد تحقیر و توهین او را داشت بدون ایجاد هر نوع استرس و تأثیرگذاری بر روح و روان او، با منطقی محکم و مستدّل با او مقابله کند.

بنابراین افرادی که به زینت عبادت آراسته باشند ضمن آن که وظایف دینی خویش را در اجتماع با رویی گشاده و با نشاط خاصّی انجام می دهند هرگز اسیر و گرفتار مردم زدگی و ریا نخواهند شد و از یک روحیۀ والا و قوی و آزادی برخوردار می باشند که قیادت و اسارت های اجتماعی را به طور کلی از خود دور ساخته و در مقام انجام وظایف الهی، رضایت و عدم رضایت مردم هیچ تأثیری در روح آنان نخواهد گذاشت و از کنار مردم عبور می کنند مانند پرنده یا عبور کردن از کنار شترها، گویا مردمی را نمی بینند که از آنان خجالت بکشند. (1)

مرحوم حاج شیخ عباس قمی رحمه الله از علامه مجلسی رحمه الله در عين الحياة نقل فرموده که: «اعتزال از عامّه خلق در این امت ممدوح نیست چنان که احادیث بسیار در فضیلت دیدن برادران مؤمن ملاقات و عیادت بیماران و اعانت محتاجان و حاضر شدن به جنازه مرده ها و قضاء حوائج انسان و نیز تحصیل مسایل ضروریه واجب و وجوب امربه معروف و نهی از منکر هیچ یک از این ها با عزلت جمع نمی شود.

ص: 189

حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که صبح کند و اهتمام به امور مسلمانان نداشته باشد مسلمان نیست و کسی که بشنود کسی استغاثه می کند و از مسلمانان اعانت می طلبد و اجابت او نکند او مسلمان نیست و از آن حضرت پرسیدند که: محبوب ترین مردم نزد خدا کیست؟ فرمود کسی که نفع او به مسلمانان بیشتر می رسد و از حضرت صادق علیه السلام منقول است که هر که زیارت کند برادر مؤمن خود را برای خداوند عالمیان، هفتاد هزار ملک را خداوند موکّل گرداند که او را ندا کنند، خوشا حال تو و گوارا باد بهشت از برای تو»

بنابراین اخباری که در باب عزلت وارد شده است، (1) مراد از آن ها عزلت از بدان خلق است ﴿و الْبِسُ قَلْبِيَ الْوَحْشَةَ مِنْ شِرَارِ خَلْقِكَ وَهَبْ لِىَ الْأَنْسَ بِكَ...﴾ (2) و در صورتی که معاشرت انسان موجب هدایت آن ها نگردد. و ضرر دینی به این کس رساند، به سند صحیح از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: خوشا حال بنده خاموش و گمنامی که مردم زمانه خود را شناسد و به بدن با ایشان مصاحبت کند و در اعمال ایشان با دل مصاحبت ننماید پس او را بظاهر بشناسند و او ایشان را در باطن شناسد.

﴿قال عَلِيُّ علیه السلام: مَنْ عَرَفَ النَّاسَ لَمْ يَعْتَمِد عَلَيْهِمْ﴾. (3)

«اميرالمومنين علیه السلام فرمود: هر که مردم را شناخت (مردم شناس باشد) به آن ها تکیه و اعتماد نخواهد نمود.»

مرحوم شیخ احمد بن فهد در کتاب تحصین ذکر کرده، امام صادق علیه السلام به ابن مسعود فرمود که حضرت رسول صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: هر آینه خواهد آمد بر مردم زمانی که به سلامت نماند صاحب دینی مگر آن که فرار کند از سرکوه به سرکوه دیگر و از سوراخی به سوراخ دیگر مانند روباه که از ترس این که مبادا گرگ بچه هایش را بخورد، بچه اش را به دندان گرفته از این سوراخ

ص: 190

به آن سوراخ فرار می کند که بچه اش محفوظ بماند، و وارد شده در حدیث که فرار کن از مردم مانند فرار کردن از شیر (1)

اهل دنیا را از کهین و از مهین *** لعنة الله عليهم اجمعين

***

ای دل اوضاع جهان از جزء و از کل بگذرد *** سختی فصل خزان و موسم گل بگذرد

خواهی ار دانی و فاداری یاران تا کجاست *** هست تا جایی که آنان را خر از پل بگذرد

﴿قالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله: يَأْتي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ يَكُونُ النَّاسُ فيهِ ذِئاباً، فَمَنْ لَمْ يَكُنْ ذِئباً أَكَلَتْهُ الذَّئابُ.﴾ (2) «پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: روزگاری بر مردم آید که مردمان در آن دوران گرگ ها باشند، پس هر که گرگ نباشد گرگ ها او را خواهند خورد.»

از علی بن مهزیار نیز نقل شده است که:

﴿يَأْتي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ تَكُونُ الْعَافِيَةَ عَشْرَةُ أَجْزَاءِ، تِسْعَةٌ مِنْهَا فِي اِعْتِزَالِ النَّاسِ وَ وَاحِدَةٌ فِي الصُّمْتِ.﴾ (3)

«زمانی خواهد آمد که سلامتی و عافیت دارای ده جزء خواهد بود، نه قسم آن در دوری گزیدن از مردم و یک قسم دیگر در سکوت است».

رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز فرمود: برای امت من زمانی می رسد که از قرآن چیزی جز ظاهر آن و از اسلام چیزی جز اسم آن باقی نمی ماند، به نام اسلام نامیده می شوند ولی دورترین مردم از اسلام هستند، مساجدشان آباد است ولی از هدایت در آن ها خبری نیست، فقهای این زمان بدترین فقیهان در زیر آسمان هستند، منشأ فتنه ها می باشند و فتنه ها به خودشان باز می گردد.

﴿سَيَأْتي عَلَى أُمَّتِي زَمَانُ لا يَبْقَى مِنَ الْقُرْآنِ إِلّا رَسْمُهُ وَ لا مِنَ الْاِسْلامِ إِلّا اِسْمُهُ يُسَمُّونَ بِهِ وَ هُمْ أَبْعَدُ النَّاسِ مِنْهُ، مَسَاجِدُ هُمْ عَامِرَةٌ وَ هِيَ خَرَابٌ مِنَ الْهُدى، فُقَهَاءُ ذَلِكَ الزَّمَانِ شَرُّ فُقَهَاءِ تَحْتَ ظِلِّ السَّمَاءِ، مِنْهُمْ خَرَجَتِ الْفِتْنَةُ وَ إِلَيْهِمْ تَعُودُ.﴾ (4)

ص: 191

البته با همه این اوصاف نباید چنین تلقّی شود که انسان نسبت به دیگران و همه افراد به دید حقارت و بی اعتنایی و بی احترامی بنگرد در آیین مقدس و تربیتی اسلام نسبت به احترام و برخورد نیکو با دیگران بسیار تأکید شده است و از محزون نمودن و برخوردهای تحقیر آمیز نیز شديداً مذمّت به عمل آمده.

گر قرب خدا می طلبی دل جو باش *** اندر پس و پیش خلق نیکوگو باش

خواهی که چو صبح صادق الوعد شوى *** خورشید صفت با همه کس یک رو باش

﴿قال النّبي صلی الله علیه و آله: مَنْ أَحْزَنَ مُؤْمِناً ثُمَّ أَعْطَاهُ الدُّنْيَا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ كَفَّارَةٌ وَ لَمْ يُؤْجَرٌ عَلَيْهِ.﴾

* ﴿مَنْ آدَى مُؤْمِناً بِغَيْرِ حَقٌّ فَكَأَنَّمَا هَدِمَ مَكَّةَ وَ الْبَيْتَ الْمَعْمُورِ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ كَأَنَّمَا قَتَلَ أَلْفَ مَلَك مِنَ الْمُقَرَّبِينَ.﴾

و در حدیث قدسی است که:

* ﴿مَنْ أَمَانَ لي وَلِيًّا فَقَدْ بَارَزَني بِالْمُحَارَبَةِ.﴾

* ﴿مَنْ أَهَانَ لي وَلِيَّاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحارَبَتي﴾. (1)

ز خود هرگز نیازارم دلی را *** که می ترسم در او جای تو باشد

***

یکی از امتیازات بندگان صالح خدا این است که هرگز کسی را بدون جهت تحقیر و تضعیف نمی کنند و پیوسته با دلی با صفا و رؤوف و با گشاده رویی و عقل و منطق برخورد می نمایند.

گر هم چو خلیل، کعبه بنیاد کنی *** وی را به نماز و روزه آباد کنی

روزی دو هزار بنده آزاد کنی *** بهتر نبود که خاطری شاد کنی

﴿و لهذا قيل: ادخال السّرور فى قلب المؤمن كالبحر و ساير العبادات كالقطرة... و في النبوى صلی الله علیه و آله ارحم من فی الارض يرحمك فى السماء و يروى انّ رجلاً كان يشترى الطّيور فيعتقها فلمّا مات، اجتمعت الطّيور على جنازته ما لا يحصى عددها الا الله، تصيح فلمّا قبّر سمعوا صوتاً الى كم تصيحون فقد وهبته لكم﴾.

ص: 192

پس نه تنها نسبت به مردم با رأفت و مهربانی برخورد می کنند بلکه نسبت به موجودات دیگر و حیوانات و پرندگان نیز رؤوف و مهربانند و مظهر عطوفت می باشند.

میازار موری که دانه کش است *** که جان دارد و جان شیرین خوش است

﴿و جاء في الخبر: من قتل عصفورا عبثاً جاء يوم القيامة و له صراخ عند العرش يقول يا ربّ سل عن هذا فبم قتلنى من غير منفعةٍ.﴾ (1)

ص: 193

از آن کالا در مصر چیزی پیدا نمی شود پس هم قسم و هم پیمان شدند بر این که قیمت جنس خود را با سود صد در صد به فروش برسانند لذا پس از فروش اجناس خود به مدینه بازگشتند در حالی که هر کدام کیسه ای حاوی هزار دینار سود با خود داشت، مصادف خدمت امام صادق علیه السلام آمد از آن که گزارش کار خود را داد حضرت (از روی ناراحتی) فرمود: سبحان الله، هم قسم می شوید که به مسلمانان کالا نفروشید مگر با سود صد در صد؟! سپس یکی از دو کیسه را برداشت و فرمود: این سود زیادی را نمی خواهم و فرمود: ای مصادف! جنگ با شمشیر آسان تر است از تحصیل حلال ﴿مُجالَدَةُ السُّيُوفِ اَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ الْحَلالِ﴾. (1)

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: فَمَنْ آتَاهُ اللهُ مَالاً فَلْيَصِلْ بِهِ الْقَرَابَةَ وَلْيُحْسِنْ مِنْهُ الضَّيَافَةَ وَلْيَفُكَّ بِهِ الْأَسِيرَ وَالْعَاني وَلْيُعْطِ مِنْهُ الْفَقِيرَ وَ الْغَارِمَ وَلْيَصْبِرْ نَفْسَهُ عَلَى الْحُقُوقِ وَالنَّوَائِبِ ابْتِغَاءَ الثَّوابِ﴾.(2)

«علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: کسی که خداوند ثروتی به او عطا نماید باید با آن ثروت، خویشان را کمک و یاری کند و از آن مال مهمانی شایسته نماید و با آن اسیر و گرفتار را رهایی بخشد و از آن به فقیر و وامدار عطا کند و باید شکیبایی ورزد بر ادای حقوق و رفع پیشآمدها و حوادث».

امام زین العابدین علیه السلام در ضمن حدیثی مفصّل فرمود: اولیای خدا روزی حلال و پاک را کسب کنند و زیاده طلبی و فخر فروشی ننمایند. ﴿ولا يُريدُونَ التَّفَاخُرَ و التَّكَاثُرَ...﴾. (3) و در حدیثی نیز فرمود:

﴿عَجَباً لِلْمُتَكَبِّرِ الْفَخُورِ الَّذِي كَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَةً ثُمَّ هُوَ غَداً جِيفَةً﴾.(4)

ای هست وجود تو ز یک قطره منی *** معلوم نمی شود که تو چند منی

تا چند منی ز خود که کو هم چو منی *** نیکو نبود منی ز یک قطره منی

آری کسی که چشم واقع بین پیدا کند و اعتقاد به فنای دنیا و مافیها داشته باشد و خود را مهیّای فردای واپسین نماید چگونه می شود در صدد جمع آوری مال بر روی مال برای

ص: 195

افتخار کردن برآید؟

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: مَا اَصِفُ مِنْ دَارٍ اَوَّلُها عَنَاءٌ وَ آخِرُها فَناءٌ، فِي حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِي حَرَامِهَا عِقابٌ.﴾ (1)

«علی علیه السلام فرمود: چگونه وصف کنم سرایی را که اول آن رنج و آخر آن نیستی است، در حلال آن حساب و در حرامش عقاب است.»

ای دل از پست و بلند روزگار اندیشه کن *** در برومندی ز قحط برگ و برّ اندیشه کن

از نسیمی دفتر ایّام بر هم می خورد *** از ورق گردانی لیل و نهار اندیشه کن

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: ما لابْنِ آدَمَ وَ الْفَخْرِ، اَوَّلُهُ نُطْفَةٌ وَ آخِرُهُ جيفَةٌ، لايَرْزُقُ نَفْسَهُ وَ لا يَدْفَعُ حَتْفَهُ.﴾ (2)

«علی علیه السلام فرمود: فرزند آدم را با فخر و نازیدن چه کار؟ او که در آغاز نطفه ای گندیده و در پایان مرداری بدبو است، نه می تواند روزی خویشتن را فراهم کند و نه مرگ را از خود دور نماید!».

دنيا جيفه است و اهل دنیا *** اکثر چو سگان جیفه خواره

جیفه به میان و جیفه خواران *** رو کرده در و زهر کناره

چنان چه از بعضی از آیات قرآن و روایات استفاده می شود یکی از ریشه های تکاثر و فخر فروشی، جهل و نادانی نسبت به پاداش و کیفر الهی و عدم ایمان به قیامت است. عامل دیگر آن نیز، احساس ضعف و حقارت می باشد که برای پوشانیدن ضعف های خود، به تفاخر و فخر فروشی پناه می برد.

شنیده ای که زیر چناری کدو بُنی *** بَررَست و بر دَوید بر او به روز بیست

پرسید از آن چنار که تو چند روزه ای *** گفتا چنار مرا سال بیشتر ز سی است

خندید پس کدو که من از تو بیست روز *** برتر شدم بگوی که این کاهلیت ز چیست؟

***

او را چنار گفت که امروز ای کدو؟ *** فردا که بر من و تو وزد باد خرگاه

ص: 196

با تو مرا هنوز نه هنگام داوری است *** آن گه شود پدید که، مرد و نامرد کیست؟

﴿قال الصّادق علیه السلام: مَا مِنْ رَجُلٍ تَكَبَّرَ أَوْ تَجَبَّرَ إِلّا لِذِلَّةٍ وَجَدَها فِي نَفْسِهِ﴾.(1)

«امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ کس تکبّر و فخر فروشی نمی کند مگر به خاطر ذلّتی که در نفس خود می یابد»

تو آن گه شوی پیش مردم عزیز *** که مر خویشتن را نگیری به چیز

به راستی چگونه انسان فخر و مباهات می کند در صورتی که ممکن است یک بیماری او را از پای درآورد یا شبی بخوابد و دیگر بیدار نشود و وقتی نیز می خوابد، حکمت همۀ حکما، فقه همه فقها، علم همۀ علما در آن حال همه منتفی است و در حال خواب مقتدرترین قدرتمندان بدون قدرت می شوند و با یک خواب و چرت همه چیز گرفته می شود ولی تنها قدرتی که خواب او را فرا نمی گیرد خداوند متعال است ﴿لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نومٌ ...﴾ (2) پس در حقیقت بشر چیزی از خود ندارد که به آن افتخار کند مگر عبد خدا باشد که در این صورت همه چیز دارد و در قیامت به آن افتخار می کند ﴿أَخَّرْ نَوْمَكَ إِلَى الْقَبْرِ وَافْتِحَارَكَ إِلَى الْمِيزَانِ﴾ و در دنیا هیچ چیزی برای افتخار کردن وجود ندارد و هر نوع فخر فروشی چیزی جز جهالت و نادانی نیست.

حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام در خطبه ای مفصّل بعد از تلاوت آيه ﴿الهكُمُ التَّكَاثُرُ...﴾. فرمود: ﴿ يَا لَهُ مَرَاماً مَا أَبْعَدَهُ! وَ زَوْراً مَا أَغْفَلَهُ! وَ خَطَراً مَا أَفظَعَهُ! لَقَدِ اسْتَخْلَوْا مِنْهُمْ أَيَّ مُدَّكِرٍ وَ تَناوَشُوهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعيدٍ! أَفَبِمَصارِعِ آبَائِهِمْ يَفْخَرُونَ، أَمْ بِعَديدِ الْهَلْكَى يَتَكَاثَرونَ؟!﴾.(3)

«ای شگفتا چه منظور و مقصود بسیار دوری است و چه زیارت کنندگان بسیار غافل و بی خبری و چه کار بزرگ بی اندازه رسوا و مرگ باری به تحقیق دیار و شهرها را از رفتگان خالی دیدند (پنداشتند جای مردگان خالی است) در حالی که جای تذکّر و یادآوری بود چه تذکّر و یادآوری (آن ها سخت مایه عبرتند)!! آیا به جاهایی که پدرانشان به خاک افتاده فخر می کنند (آیا به گورهای پدران خویش می نازند) یا به شماره تباه شدگان (یا به تعداد فراوانی که در کام مرگ فرو

ص: 197

رفته اند)؟».

آری اگر به راستی انسان درست فکر کند که چیزی نیست و از خود هیچ ندارد تا به خاطر آن افتخار کند هرگز تفاخر و فخر فروشی نخواهد نمود زیرا بنده خدا جز فقر مطلق و احتیاج چیزی نیست ﴿أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللهِ﴾.(1) و فقر و احتیاج در همه جا ذلت آور است جزء فقر و احتیاج مخلوق در پیشگاه خالق که این فقر، عین غنی و این ذلّت عين عزّت و شوکت است و لذا پیامبر صلی الله علیه و آله نیز فرمود: ﴿الْفَقْرُ فَخْرِی وَ بِهِ افْتَخِرُ.﴾ (2) «فقر و احتیاج به خدا، مایه فخر و مباهات من است و به آن افتخار می کنم.»

دست حاجت چو بری پیش خداوندی بر *** که کریم است و رحیم است و غفور است وودود

و نیز در پیشگاه خدا چنین عرض نمود:

﴿اَللّهُمَّ اَحْينى مشكيناً وَ اَمِتنى مسكيناً وَاحْشُرْنى فى زُمْرَةِ الْمَسَاكِينَ﴾. (3)

دولت فقر خدایا به من ارزانی دار *** کین کرامت سبب حشمت و تمکین من است

بنابراین عامل اساسی برای تکاثر و تفاخر، نابینا بودن چشم باطن، جهل و نادانی، حقارت و فرورفتن در مادّیات و پوچی درون و جنگ و گریز باطنی است که بعضی افراد تصویر ایده آلی از خود ساخته اند و با این شخصیت ساختگی و مصنوعی تنها خود را باور کرده اند و لاغیر که عاقبت فرو می ریزند ولی کسی که در پرتو بندگی خدای متعال از عالم مادیّات و دلبستگی به دنیا بیرون آمده و در نتیجه، بینایی خاص اهل تقوا را پیدا کرده و بر همین اساس در پرتو بندگی خدا شخصیت حقیقی و واحد دارد، هرگز درصدد تفاخر و تکاثر برنخواهد آمد. ﴿قالَ

ص: 198

عَلى علیه السلام: وَالْبَصيرُ مِنْهَا مُتَزَوَّدُ وَ الأعْمَى لَها مُتَزَوّد.﴾ (1)

امير المؤمنين علیه السلام فرمود: بینا (که می داند دنیا جای ماندن نیست) از آن (برای سفر آخرت) توشه بر می دارد و کور برای دنیا توشه تهیه می کند»

اهل دنیا را خبر از عالم اسرار نیست *** عالم اسرار را قانون گیر و دار نیست

روح انسان تشنه سیر تکامل کردن است *** ور نه کاری جسم ما را غیر حمل بار نیست

پرده برداری اگر از دیده خودبین خود *** هر چه می بینی خدا هست و خودی در کار نیست

جنگ بین دین و دینار است انسان را مدام *** آن که گردد در پی دین طالب دنیا نیست

صد هزاران سر در این دنیا رود بالای دار *** از هزاران سر یکی چون میثم تمّار نیست

قرآن مجید هم در مذمّت و توبیخ این دسته افراد که غوطه ور در دنیا و دنیا پرستی شده اند فرموده است:

﴿اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَوةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَ تَكَاثُرُ فِي الْأَمْوَالِ وَ الْاَوْلادِ...﴾ (2)

«بدانید که زندگی دنیا به حقیقت بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و تفاخر در میان شما افزون طلبی در اموال و فرزندان است...»

دنیا طلبیدم به دنیام نرسیدم *** آیا چه شود آخرت ناطلبیده

﴿الهكُمُ التَّكَاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ﴾ (3)

«مسابقه و مفاخره در داشتن مال و نفرات بیشتر، شما را از سعادت واقعی به خود مشغول کرد

ص: 199

تا آن جا که برای شمردن نیاکان خود به قبرستان رفتید.»

آری برخی از افراد به اندازه ای شیفته دنیا گشته اند که حتّی تا لحظه مرگ نیز به تکاثر آلوده می باشند بلکه از این بدتر آن که زیاده خواهی و بلند پروازی یا تفوّق طلبی و تکاثر بعد از مرگ نیز گریبان گیر آنان است مثل این که وصیت می کند هزینه سنگینی برای قبر او اختصاص یابد یا مانند ابو جهل که وقتی خواستند او را به قتل برسانند گفت سر من را از پایین گردن قطع کنید تا در بين ساير سرها ممتازتر و بزرگ تر باشد.

بنابراین یک دسته از انسان ها پیوسته عمر خویش را در راه تکاثر و تفاخر یا فزون طلبی سپری می کنند و با یک نوع پندار غلط ﴿حِسبان﴾ (1) اگمان می کنند مال یا دارایی آن ها جاودانی خواهد بود ﴿يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ اَخْلَدَهُ﴾ (2) در مقابل این گروه، بندگان حقیقی و سعادتمند خداوند می باشند که تمام نیرو و استعداد و سرمایه های خود را در راه سرعت بخشیدن و یا سبقت در مسیر کمال انسانی و عبادت خدا صرف می نمایند که خداوند متعال به دنبال همین آیاتی که اشاره شد و نیز در آیاتی دیگر، انسان ها را به سرعت و سبقت به سوی کمال، و ارتباط با خدا (در مغفرت و خیرات و صراط مستقیم حق) دعوت فرموده: ﴿سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ﴾ (3) ﴿فَاسْتَبِقُوا الصِّراطَ﴾، (4) ﴿سَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ﴾ (5) و در آیه دیگر اشاره فرموده به این که بندگان خدا پیوسته در حال مسابقه و سرعت عمل در مسایل مذکور می باشند. (6)

﴿أُوْلَئِكَ يُسَارِعُونَ فِى الْخَيْرَاتِ وَ هُمْ لَها سَابِقُونَ﴾.(7) ولی به هر حال گذشته از این افراد لایق و شایسته که تعداد آن ها اندک است، بسیاری از انسان ها گرفتار فزون طلبی مادّی و شیطانی می باشند که امیرالمومنین علیه السلام در مورد ضعف و بیچارگی آن ها در کلامی بسیار عالی و تکان دهنده فرموده

ص: 200

است: ﴿مِسْكِينُ ابْنُ آدَمَ، مَكْتُومُ الْآجَلِ، مَكْنُونُ الْعِلَلِ، مَحْفُوظُ الْعَمِلَ، تُؤْلِمُهُ الْبَقَةُ وَ تَقْتُلُهُ الشَّرْقَةُ وَ تُنْتِنُهُ الْعَرْقَةُ.﴾ (1)

«ذلیل و بیچاره فرزند آدم اجل او پنهان (نمی داند چه وقت می میرد) بیماری ها و دردهایش پوشیده (همواره در معرض پیشامدها و بیماری های ناگوار می باشد) عملش نگاهداری می شود (در نامه اعمال ثبت گردیده و اگر خودش هم فراموش کند از او فراموش ننمایند) پشه ای او را دردناک می سازد و جرعه ای گلوگیرش شده او را از پای در می آورد و عرق، او را بدبو می کند (پس آیا شایسته است چنین کسی با این اوصاف، فخر فروشی، فضل فروشی و تکاثر نماید؟!».

به صورت از چه می نازی برو در فکر سیرت باش *** که این صورت خوراک مار و مور و گور می گردد

فخرفروشی و فزون طلبی یا به خود بالیدن که یکی از عوامل هلاک کننده (2) است، ممکن است در مورد مال و ثروت باشد و امکان دارد در سایر چیزها تحقّق پیدا کند، بنابراین یکی به مال و ثروت خود مباهات می کند، دیگری به جمال و زیبایی، شخص دیگر به موقعیت و جاه و مقام و در برخی موارد نیز مفاخره و به خود بالیدن نسبت به سخنرانی های جذّاب و یا معلومات و محفوظات شعری و غیره یا فصاحت در کلام و شیرینی سخنگویی صورت می پذیرد.

در کتاب مطالب السّئول، شافعی داستان زیر را آورده و عبدالله العلایلی نیز در کتاب سمو المعنى في سمو الذات آن را نقل می کند که:

یک عرب ادیب و شاعر به مدینه وارد شد و سراغ فصحای قوم را گرفت. او را به جمعی که در مسجد نشسته بودند هدایت کردند. عرب وارد مسجد شد و نزد جمعی که نشسته بودند رفت و فصیح ترین آن جمع را پرسید، به امام حسن علیه السلام اشاره کردند. عرب سلام کرد و گفت ﴿جِئْتُكَ لاطارِحَكَ الْكَلامُ﴾ «آمدم با تو در سخن مسابقه بگذارم». امام حسن علیه السلام به جمعی دیگر که در گوشه ای از مسجد نشسته بودند و امام حسین علیه السلام در میان آنان بود، اشاره فرمود. عرب نزد آن جمع رفت و سلام به امام حسین علیه السلام کرد و آن حضرت پاسخ فرمود: عرب گفت: ﴿جئتُکَ جمع

ص: 201

لِأُطَارِحَكَ الْكَلَامُ﴾ . «آمدم با تو در سخن مسابقه نمایم.» حضرت فرمود: ﴿قُلْ لَعَلَّكَ تَسْمَعُ الْجَوَابَ﴾(1) «بگو شاید پاسخ بشنوی». عرب گفت: ﴿جِئْتُكَ مِنَ الْجَعْلَلِ وَ الْهَرْقَلِ وَ الْأَنْيَمِ وَ الْهَلْهَل﴾.

امام حسین علیه السلام تبسّم فرموده معانی چهار لغت را بیان نمود. (2)

عرب دید از این راه نتوانست به هدف خود نایل شود. گفت: ﴿وَ نَحْنُ مَعَاشِرَ الْعُرْبِ اَكْثَرُ ديوانِنَا الشِّعْرُ.﴾ «اکثر دیوان - مسابقه و مفاخره - ما نژاد و گروه های عرب شعر است». آیا شعر مطرح کنم؟ امام حسین علیه السلام فرمود: بگو شاید پاسخ بشنوی.

مرد عرب این اشعار را خواند:

هَفَا قَلْبِي إِلَى اللَّهْوِ وَ قَدْ وَدَّعَ شَرْخَيْهُ *** لَقَدْ كَانَ أنيقاً عَصْرَ تَجْرارِيَ ذَيْلَيْة

عيالات و لذّاتٌ فَيا سَقْياً لِعَصْرية *** فَلَمَّا عَمَّمَ الشَّيْبُ مِنَ الرَّأْس نطاقية

فَأَمْسَى قَدْ عَنَانِي مِنْهُ تَجْدِيدُ خِضَابَيْة *** تَسَلَّيْتُ عَن اللَّهْوِ وَ الْقَيْتُ قِنَاعَيْة

وَ فِي الدَّهْرِ أَعَاجِيبٌ لِمَنْ يَلْبَسُ حَالَيْه *** فَلَوْ يُعْمَلُ ذورَأْيِ أصيلٍ فيهِ رَأْيَيْة

لألْقَى عِبْرَةٌ مِنْهُ لَهُ فِي كَرَّ عَصْرَيْهُ

* «قلب من به لهو و شهوت مشتاقانه به پرواز درآمد، با این که روزگار جوانی را وداع گفته است. در آن هنگام که جوانی من دامن کشان و از روی ناز می خرامید، بسیار برای خود معجب و خوشایند جلوه می کرد».

* «در این گذرگاه مشقّت ها و سختی ها و لذایذی را پشت سر گذاشتم - سیراب از خواسته های من بود زمان گذشته جوانی ام - (یا چه سیراب بود، زمان جوانی ام از مشیت الهی».

ص: 202

* «از آن هنگام که موهای سفید پیری به دور سرم پیچید و کار من تجديد خضاب موهای سرم گشت، از بازی های جوانی کنار شده و آن را وداع نمودم و به خویشتن تسلیت دادم».

* «درگذشت روزگاران برای کسی که هر دو لباس خوشی ها و ناخوشی های آن را بپوشد شگفتی ها است. اگر از معلومات و تجارب صاحب نظری اصیل بهره برداری شود و مورد عمل قرار گیرد».

«به طور حتم از آن صاحب نظران در جریان دو زمان (خوشی ها و ناخوشی ها) تجربه و عبرت پیدا می کرد.»

همین که اشعار آن مرد عرب به پایان رسید، (1) امام حسین علیه السلام فوراً و به طور ارتجال (بدون سابقۀ فکری و بی معطّلی با همان وزن و آهنگ) پاسخ فرمود:

فَمَارَسْمٌ شَجَانِي قَدْمَحَتْ آيَاتُ رَسْمَيْهُ سَفُورٌ دَرَجَتْ ذَيْلَيْن في بَوْقَاءِ قَاعَيْة هَتُوفٌ حَرْجَفٌ تَتْرَى عَلَى تَلْبِيدِ ثَوْبَيْهُ وَ وَ لّاَجٌ مِنَ الْمُزْنِ دَنَانَوْءِ سَمَا كَيْة

اَتى مُتغَنْجِرَ الْوَدْقَ بِجُودِ مِنْ خِلالَية *** لَقَدْ َأحْمَدَ بَرْقَاهُ فَلاذَمُّ لِبَرْقَيْهُ

وَ قَدْ جَلَّلَ رَعْدَاهُ فَلادَمٌ لِرَعْدَيْهُ *** ثَجيجُ الرَّعْدِ ثَجَّاجٌ إِذَا أَرْضَى نِطَاقَيْهُ

فَأَمْسَى دَارِساً قَفْراً لِبيْنُونَةِ أَهْلَيْه

«باقی مانده آثار آن آبادی که روزگاری انسان ها در آن زندگی می کردند، مرا به ناله و اندوه وادار نکرده است که به وسیله بادهای پراکنده کننده ابرها در پهنه دشت آن خرابه ها دامن به خود می پیچید و می رفت و آثار آن آبادی ها را از بین می بردگاه دیگر بادها تند وزو پرطنین و خنک دامن به کمر زده پشت سر هم از راه می رسیدند ابرهایی متراکم که در ارتفاعاتی دور سراغ آن آبادی را می گرفتند و با دست باز میان خود باران های شدید سرازیر می نمودند و آن را به جریان می انداختند. برقی نیکو می زدند که سرزنشی بر آن ها نبود. رعدهایی پرطنین داشتند که ملامتی بر آن ها نبود. باران، بعد از رعد با شدّت فرو می ریخت که پیرامون خود را اشباع می کرد. این حوادث طبیعت موجب شده است که آن آبادی به جهت از بین رفتن مردمی که در آن زندگی می کردند

ص: 203

کهنه شود و به بیابان خشک و بی آب و علف مبدّل گردد».

سپس مرد عرب بر می گردد به طرف امام حسن مجتبی علیه السلام، در این هنگام آن حضرت فوراً و بدون معطّلی و به طور ارتجال به امام حسین علیه السلام اشاره نمود و فرمود:

غُلامٌ كَرَّمَ الرَّحْمَنُ بِاالتَّطْهِيرِ جَدَّيْهُ *** كَسَاهُ الْقَمَرُ الْقَمْقَامُ مِنْ نُورِ سَنَائَيَّة

«جوانی» (1) است (امام حسین علیه السلام) که خداوند (جدّ بزرگوار یا) دو جدّ پدری و مادری او (پیامبر اکرم و ابو طالب علیهم السلام) را با تطهیر و تصفیه باطن اکرام فرموده است. ماه تابان و با عظمت از نور پرتو او روشنایی را پوشیده است.»

مضامین ابیاتی که مرد عرب خوانده است اشاره به گذشت عمر و زوال جوانی و خوشی ها و ناخوشی های زندگی انسانی می باشد، محتوای اشعاری که امام حسین علیه السلام در پاسخ او فرمودند، بیان این حقیقت است که گذشت روزگار و از بین رفتن جوانی و خوشی ها و دیگر امتیازات و شؤون طبيعي انسان، معلول قوانین حاکم بر طبیعت است که شعاعی از قدرت و مشیت خداوندی است، لذا من بر این حرکت و آبادی و ویرانی و روی آوردن خواسته ها و پشت گرداندن آن ها ناله و شیون نمی کنم.(2)

بنابراین یکی از پیام های مهمّی که از این اشعار و برخورد آن عرب بادیه نشین بیابانی و سخنان آموزنده و تربیتی امام حسین علیه السلام استفاده می شود آن است که انسان گاهی به خاطر عدم برخورداری از نور الهی در قلب و درون خویش و دوری از ذکر و یاد حق به خود مغرور گشته و بدین وسیله به تفاخر و فزون طلبی و جلوه گری آلوده می شود که بزرگ ترین خدمت به این گونه افراد شکستن غرور و تکبّر آنان است نه تشویق آن ها، زیرا اگر در همین حال باقی بمانند مایه تباهی و انحطاط خود خواهند شد، البته چنان چه از نقل بعضی استفاده می شود این مرد عرب (3) از

ص: 204

بادیه نشین های اطراف مدینه بوده است و ادعایی جز اشعاری از پیش ساخته شده با اصطلاحات جیب نداشته ولی گاهی مشاهده می شود که افرادی یک امتیازات ظاهری مانند حافظه قوی، صدای زیبا، بیان جذّاب و امثال این ها دارا هستند و از این امتیازات به بهانه خدمت و بهره مند نمودن مخاطبین استفاده می کنند ولی در حقیقت اسیر نفس خود بوده و به بهانه سخنرانی و امثال آن و به بهانه دعوت به دین، مردم را به طرف خود و منیّت های خویش دعوت می کنند و همان طور که برخی افراد خواسته های نفسانی خود را در اموری دیگر ارضاء می کنند، اینگونه افراد نیز شهوت فخر فروشی و لاف زدن و گزافه گویی را به این صورت و با سخنرانی های به ظاهر آراسته و جذّاب و امثال آن ارضاء می نمایند، خلاصه آن که اگر آن مرد عرب فخر فروش تنها اشعار جذّاب و به ظاهر عالمانه (1) خود را در محضر امام حسین علیه السلام اظهار نمود و درصدد خودستایی بود امّا دیگر پای دین و تزهّد و تقدّس را پیش نکشید گاهی متأسّفانه بعضی افراد به حساب دین و به نام خدمت و موعظه و نصیحت در این میدان وارد می شوند و چنان چه قبلاً نیز اشاره شد کسانی که از ذکر و یاد حق و نور باطنی بهره ای ندارند بلکه هنگام یاد خدا ملول و دلتنگ هستند، تنها توجه آنان به مردم و ریا و تظاهر و مرید پرستی و عوام فریبی می باشد تا بدین وسیله از خلاء درونی و وحشت باطنی خود بکاهند، (2) از جمله خصوصیات دیگر این نوع افراد مدح و ثنا دوستی است که از کمتر مدح و ثنایی مست و از خود بی خود می شوند و براساس ساختار شخصیتی بی محتوا و تهی خود تصوّر آنان از مردم آن است که مردم را موّظف به خدمت خویش می پندارند به طوری که گویا افراد بشر برای خدمت گزاری آنان خلق شده اند و همیشه خود را عالی و دیگران را دانی می دانند.

از مردمک دیده به باید آموخت *** دیدن همه کس را و ندیدن خود را

ص: 205

لذا از همۀ افراد انتظار خدمت داشته و از این موضوع و مدح و ثنا درباره خود لذّت می برند و بر همین اساس و به خاطر بیماری خود برتربینی و شخصیت ساختگی کاذب و مصنوعی، هرگز آمادگی پذیرش هیچ نوع انتقادی را ندارند و به هیچ وجه انتقاد پذیر نیستند و تنها به خود و امتیازات ظاهری خویش متّکی می باشند و به حدّی برای خود تشخّص قایل هستند و تنها خود را باور کرده و لا غیر و فکر می کنند که مردم باید هر آن در استخدام آنان و گوش به فرمان باشند که حتی مصلحت اندیشی و تذکرات خالصانه و دلسوزانه دیگران را منافی تشخیص خویش می دانند و با این وصف هرگز در صدد معالجه این بیماری مهلک یعنی تفرعن و تکبّر و تفاخر و لاف و گزاف برنمی آیند و از این بیماری، بیماری های دیگری مانند حسد و بخل... نیز به وجود می آید.

البته منظور از این بحث آن نیست که هر کس خوب و زیبا با فصاحت و بلاغت و با بیان عالی صحبت کرد و درصدد پند و موعظه بود اهل تفاخر و جاه طلب است که این افراد با اخلاص هدفی جز جلب رضای خدا ندارند، بلکه مقصود از این بحث افراد ریاکار حرفه ای و متظاهرين به دین و ولایت است که در پرتو این مسایل، نفس خبیث و شیطانی خود را تقویت می کنند.

***

خود ستایی باعث سستی ایمان می شود *** خانه ای کز خود برآرد آب، ویران می شود

بهترین پاسخ برای ابلهان خاموشی است *** کار نادان را چو دانا کرد نادان می شود

باعث بدبختی انسان شود باد غرور *** باد با دریا چو پیمان بست، طوفان می شود

نفس چون سرکش شود کارش به طغیان می کشد *** درد گر درمان نگردد قاتل جان می شود

هر که از حدّش تجاوز کرد حدّش می زنند *** گاهی از غفلت بهشتی، اهل نیران می شود

از خدا غافل مشو زیرا که چوبش بی صداست *** گر خدا خواهد، عصا هم شکل ثعبان می شود

ص: 206

خداوند طلب نما»

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: الْعَزِيزُ مَنِ اعْتَرُّ بالطَّاعَةِ.﴾ (1)

«علی علیه السلام فرمود: ارجمند (عزیز) کسی است که به واسطۀ بندگی خدا عزیز و ارجمند باشد».

﴿قال الصّادق علیه السلام: مَنْ أَرَادَ عِزّاً بِلا سُلْطَانٍ و كَثْرَةً بِلا إِخْوانٍ وَ هَيْبَةً بِلأَمَالٍ، فَلْيَنْتَقِل مِنْ ذُلِّ مَعَاصِى الله إِلى عِزّ طَاعَتِهِ.﴾

«امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس عزّتی بخواهد بدون سلطنت و لشگری بدون داشتن برادران و هیبتی بی مال، پس باید از ذلّت معصیت خدا به عزّت طاعت او منتقل شود». (2)

﴿يا مَنِ اسْمُهُ دَواءٌ وَ ذِكْرُهُ شفاءٌ، وَ طاعَتُهُ غِنَاءٌ.﴾ (3)

«خواجه ابو منصور، وزیر سلطان طغرل، مردی بود دانا و لایق، قوى النفس و با شخصیت، خدا پرست و درست کار، او در انجام وظایف دینی مراقبت کامل داشت. معمولاً همه روزه پس از اداء فريضه صبح، مدّتی روی سجّاده می نشست و ادعیه و اذکار می خواند. پس از آن که آفتاب طلوع می کرد جامه وزارت می پوشید و به دربار می رفت.

روزی سلطان طغرل، وزیر را قبل از طلوع آفتاب، احضار کرد. مأمورین به منزل وی رفتند و او را در حال خواندن دعا دیدند، امر پادشاه را ابلاغ نمودند، ولی وزیر به گفته آنان توجهی نکرد و هم چنان به خواندن ادعیه ادامه داد. مأمورین، بی اعتنایی او را بهانه کردند و به عرض رساندند که وزیر نسبت به اوامر پادشاه، احترام نمی کند و با این سخن، سلطان طغرل را به سختی خشمگین کردند. وزیر پس از فراغت از عبادت، سوار شد و به دربار آمد. به محض ورود، شاه به تندی گفت: چرا دیر آمدی؟ وزیر در کمال قوّت نفس و اطمینان خاطر عرض کرد: ای پادشاه! من بنده خداوندم و چاکر سلطان طغرل، تا از بندگی خدا فارغ نشوم نمی توانم به وظایف چاکری پادشاه قیام نمایم. گفتار محکم و پر از حقیقت وزیر، شاه را سخت تحت تأثیر قرار داد و دیده اش را اشک آلود کرد به وزیر آفرین گفت و سفارش کرد که همواره با این روش ادامه دهد و بندگی خدا را بر چاکری مقدّم دارد تا از برکت آن، امور کشور همواره بر نظم صحیح

ص: 208

استوار بماند». (1)

آری انسان های راستین و با شخصیت که در پرتو بندگی خدا به مقام عالی انسانیت نایل گشته اند هرگز عزّت بندگی حق را با عزّت های واهی و بی ارزش دنیوی معامله نخواهند کرد لذا در آیین مقدس اسلام در تمام ابعاد گسترده عبادی همین عزّت نفس و بزرگواری در نظر گرفته شده و عزّت نفس را کلید بزرگواری قلمداد نموده است، به عنوان نمونه در مورد تهیه آب وضو گفته شده است: اگر مکلّف در شرایطی قرار گرفت که با هیچ وسیله ای نمی تواند برای وضوی واجب آب تهیه کند و راه منحصر است به این که شخصی مقدار آبی را که برای وضو لازم است به او ببخشد در این صورت اگر آن بخشش توأم با منّت نباشد و اگر باعث ذلت و خواری مکلّف نشود باید قبول کند. ﴿لَوْ وَهَبَهُ غَيْرُهُ بِلامِنَّةٍ وَ لا ذِلَّةٍ وَجَبَ الْقَبُولُ.﴾ (2)

عبادت حقیقی و خالص در صورتی محقّق می شود که انسان امید و طمع خود را به کلّی از خلق بریده باشد و از ناحیه مردم، مقام و منزلتی را نطلبد.

﴿عَنِ الْباقِرِ علیه السلام: قَالَ لا يَكُونُ الْعَبْدُ عابداً لِلَّهِ حَقَّ عِبَادَتِهِ حَتَّى يَنْقَطِعَ عَنِ الْخَلْقِ كُلِّهِمْ إِلَيْهِ فَحينَئِذٍ يَقُولُ: هذا خَالِصٌ لى فَيَقْبَلُهُ بِكَرَمِهِ). (3)

«امام باقر علیه السلام فرمود: بنده، عبادت کننده حقیقی نمی باشد (حقیقت عبادت را در نیافته) مگر آن که منقطع گردد از همۀ مردم به سوی خدا (انقطاع الی الله پیدا کند) پس در این هنگام است که خداوند می گوید: این است بنده خالص شده من؛ بنابراین با کَرم و لطفش او را قبول می نماید و می پذیرد.»

هر نوع عزّتی جز عزّت واقعی که در پرتو بندگی خدا میسّر است از بین خواهد رفت کما این که هر چیزی که جز خدا و آن چه برای غیر اوست فانی می باشد.(4)

ص: 209

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: فَلا تَنَافَسُوا فِي عِزّ الدُّنْيَا وَ فَخْرِها... فَإِنَّ عِزَّهَا وَ فَخْرَهَا إِلَى انْقِطَاعِ﴾. (1)

على علیه السلام فرمود: پس به عزّت و ارجمندی دنیا و فخر کردن در آن دل نبندید... زیرا هر نوع ارجمندی در دنیا و فخر کردن به آن از میان می رود.»

روزگار است آن که گه عزّت دهد که خوار سازد *** چرخ بازی گر از این بازیچه ها بسیار دارد

پس لازمه به دست آوردن عزّت و شخصیت واقعی و معنوی، تنها به اطاعت و بندگی حقیقی پروردگار و یأس و ناامیدی کامل از مردم به دست می آید و از همین رهگذر است که انسان هایی به مراحل عالی قُرب الهی نایل می گردند.

امام سجّاد علیه السلام فرمود:

﴿رَأَيْتُ الْخَيْرَ كُلَّهُ قَدِ اجْتَمَعَ في قَطْعِ الطَّمَعِ عَمَّا فِي أَيْدِى النَّاسِ وَ مَنْ لَمْ يَرْجُ النَّاسَ في شَيْيءٍ وَرَدَّ أَمْرَهُ إِلَى اللهِ عزوجلّ في جَمِيعِ أُمُورِهِ اِسْتَجَابَ اللَّهُ عزوجل لَهُ فِي كُلِّ شَيْيءٍ.﴾ (2)

«همه خوبی ها را دیدم که جمع است در قطع طمع از مردم و هر که در چیزی امید به مردم نداشته باشد و امر خود را به خداوند واگذارد خداوند هم تمام امور او را برآورد».

زهراست عطای خلق هر چند دوا باشد *** حاجت ز که می خواهی جایی که خدا باشد

هم چنین قریب به همین مضمون را امام صادق علیه السلام فرموده:

«اگر یکی از شما خواهد که آن چه از خدا بطلبد به او عطا نماید پس ناامید شود از همه مردم و امید به غیر خداوند نداشته باشد و چون خدا دل او را چنین یافت هیچ چیز از خدا نمی خواهد مگر این که به او می دهد». (3)

و نیز دربارۀ عزّت نفس و بزرگواری شیعیان خود فرمود:

﴿يَابْنَ جُنْدَبْ: شيعَتُنَا لا يَهِرُّونَ هَرِيرَ الْكَلْبِ وَ لَا يَطْمَعُونَ طَمَعَ الْغُرَابِ وَ لَا يُجَاوِرُونَ لَنَا عَدُوّاً

ص: 210

وَ لا يَسْتَلُونَ لَنَا مُبْغِضاً وَ لَوْ مَا تُوا جُوعاً... قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَاَيْنَ اَطْلُبُهُمْ؟ قال: عَلَى رُؤُوسِ الْجِبَالِ وَ أَطْرَافِ الْمُدُنِ﴾. (1)

«ای پسر جندب!... شیعیان ما چون سگ زوزه نمی کشند و چون کلاغ طمع نمی ورزند و با دشمن ما مجاورت نمی کنند و از دشمن ما گدایی نمی کنند اگرچه از گرسنگی بمیرند... از آن حضرت سؤال کرد: فدایت شوم: آن ها را کجا بجویم؟ حضرت فرمود: بر سر کوه ها و اطراف شهرها!».

میان لرز و تب با چشم پر زخم *** زمستان توی آب شور رفتن

به پیش من هزاران بار بهتر *** که یک جو زیر بار زور رفتن

پس به طور خلاصه تمام نیکی ها و بزرگواری و عزّت واقعی انسان در استغنای از مردم و اطاعت و بندگی خدا نهفته است و کسی که امیدش به مردم باشد و از این طریق درصدد جلب موقعیت و شخصیت اجتماعی و ظاهری باشد به طور قطع تحقیر و کوچک خواهد گشت.

دست طمع چو پیش خسان می کنی دراز *** پُل بسته ای که بگذری از آبروی خویش

﴿قال الباقر علیه السلام: بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ طَمَعْ يُقَوَّدُهُ وَ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ رَغْبَةٌ تُذِلُّهُ﴾. (2)

«امام باقر علیه السلام فرمود: بد بنده ای است آن کس که طمع، او را به هر سو بکشاند و بد بنده ای است آن که رغبت نابجا او را به ذلّت اندازد.»

﴿قال عَلِيُّ علیه السلام: لا ذُلَّ أَعْظَمُ مِنَ الطَّمَعِ﴾. (3)

«علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: هیچ خواری بزرگتر از طمع کاری (طمع داشتن) نیست».

زمین را گر شوی مالک طمع بر آسمان داری *** دم مردن همی بینی نه این داری نه آن داری

***

درون کاسه چشمت اگر نمی باقی است *** به زیر منّت باران آسمان منشین

﴿قَالَ عَلِيُّ علیه السلام: مَنْ طَلَبَ مَا فِي اَيْدِى النَّاسِ حَقَّرُوهُ.﴾ (4)

ص: 211

«اميرالمؤمنين علیه السلام فرمود: کسی که طالب (طلب کننده) آن چه (از مال و ثروت) که در دست های مردم است باشد، (همان) مردم او را تحقیر و خوار خواهند نمود.»

از طمع چون دست کوتاه شد، ید بیضاء شود *** دم ز خواهش گر مصفّی شد، دم عیسی شود

﴿أَرْوَحُ الرُّوحِ الْيَأْسُ عَنِ النَّاسِ﴾. (1)

«امام صادق علیه السلام فرمود: جان روح ها، ناامیدی از مردم است».

بدون شک طمع داشتن به مردم یکی از دلایل بارز بر کم بود شخصیت و دنائت نفس انسان است که در درون خویش احساس حقارت و پستی نموده و بدین وسیله (با پست شدن و ذلیل گردیدن)، عامل شرّ و فساد و تباهی برای دیگران در جامعه نیز خواهند گشت که آیین مقدس اسلام از این موضوع به شدّت جلوگیری نموده و انسان را دعوت به از بین بردن طمع کرده است.

امام باقر علیه السلام در وصیتی به جابر فرمود: ﴿وَاطْلُبْ بَقَاءَ الْعِزَّ بِاِمَاتَةِ الطَّمَعِ﴾. (2) «بقاء و پایداری عزّت را در دوری از طمع جستجو نما».

از آن حضرت نیز نقل شده که فرمود:

﴿إِنَّما مَثَلُ الْحَاجَةِ إِلى مَنْ أَصَابَ مَا لَهُ حَديثاً كَمَثَلِ الدَّرْهَم في فَمِ الأفعى أَنتَ إِلَيْهِ مُحْوِجٌ وَ أنتَ فيها عَلى خَطَر.﴾ (3)

«همانا مثل احتیاج به مردم نوکیسه که به تازگی دارای مال و بضاعت شده اند، مانند درهمی است که در دهان افعی باشد و تو به آن در هم حاجت داری و لکن به سبب آن افعی، دچار خطر و نزدیک هلاکتی»

چه خوب است تشریف می ریختن *** از آن به کهن جامه خویشتن

گر آزاده ای بر زمین خُسب و بس *** مکن بهر قالی، زمین بوس کس

و گر خود پرستی شکم طبله کن *** در خانه این و آن قبله کن

نیرزد عسل جان من زخم نیش *** قناعت نکوتر به دوشاب خویش

ص: 212

﴿جاء جبرئيل علیه السلام إلىَ النّبي الله فقال: يا مُحَمّد! عِشْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مَيِّتٌ، وَأَحْبِبْ مَنْ شِئْتَ فَإِنَّكَ مُفَارِقُهُ، وَاعْمَلْ ما شِئْتَ فَإِنَّكَ مُلَاقِيهِ - مُجْزى بِهِ - وَاعْلَمْ أَنَّ شَرَفَ الْمُؤْمِنِ قِيَامُهُ بِاللَّيْلِ وَ عِزَّهُ اسْتِغْنَاؤُهُ عَنِ النَّاسِ...﴾. (1)

«جبرئيل علیه السلام بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد (حضرت به جبرئیل گفت: مرا موعظه کن) جبرئیل گفت: ای محمّد! به هر اندازه (هرگونه که) می خواهی زندگی کن ولی عاقبت از دنیا خواهی رفت (سرانجام این زندگی مرگ است) و هر کس را می خواهی دوست بدار که سرانجام از او جدا خواهی شد. و هرگونه (هرچه) خواستی عمل کن که بالاخره آن عمل را (یا نتیجه آن را) خواهی دید. سپس جبرئیل گفت: آگاه باش که شرف و بزرگواری مؤمن به شب زنده داری است و عزّت و شخصیت او در بی نیازی از مردم است.»

هم چنین لقمان به فرزندش نصیحت کرد و فرمود: ﴿فَإِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَجَمَعَ عِزَّ الدُّنْيَا فَاقْطَعْ طَمَعَكَ مِمَّا فِي أَيْدِى النَّاسِ فَإِنَّمَا بَلَغَ الأنبياءُ وَ الصَّدِّيقُونَ مَا بَلَغُوا بِقَطْعِ طَمَعِهِمْ.﴾ (2)

«اگر می خواهی در دنیا بزرگترین عزّت و بزرگواری را دارا باشی بنابراین از مردم قطع طمع کن و به آنان امیدوار مباش که پیامبران و صدّیقین با قطع امید از مردم به مدارج عالی نایل گردیدند».

پس عزّت و شخصیت واقعی در پرتو عبادت و بندگی خدا و قطع امید از مردم محقّق است که همین موضوع مایه افتخار و سربلندی انسان در دنیا و آخرت خواهد بود، چنان چه مولای متّقیان علی بن ابی طالب علیه السلام در مناجاتی به پیشگاه خدای متعال می گوید:

﴿اِلهى كَفى بي عِزّاً أَنْ أَكُونَ لَكَ عَبْداً، وَ كَفَى بي فَخْراً أَنْ تَكُونَ لِي رَبِّاً، أَنتَ كَمَا أُحِبُّ فَاجْعَلْنِي كَمَا تُحِبُّ﴾. (3)

«پروردگارا! مرا این عزّت بس که بنده تو باشم و این افتخار مرا بس که پروردگارم تو باشی. تو

ص: 213

آن چنان هستی که من دوست دارم، پس مرا (نیز) چنان کن که تو دوست داری»

و نیز فرزند گرامی امیرالمؤمنین علیه السلام همان کسی که آن قدر سجده کرد و عبادت خدا نمود که به سیّدالساجدین و زین العابدین علیه السلام ملقّب گردید در مناجاتی به پیشگاه پروردگار عالم عرض می نماید.

﴿اللَّهُمَّ إِنِّي اَخْلَصْتُ بِانْقِطَاعِي إِلَيْكَ وَ أَقْبَلْتُ بِكُلّي عَلَيْكَ وَ صَرَفْتُ وَجْهِي عَمَّنْ يَحْتَاجُ إِلَى رِفْدِكَ وَ قَلَبْتُ مَسْئَلَتي عَمَّنْ لَمْ يَسْتَغْنِ عَنْ فَضْلِكَ وَ رَأَيْتُ اَنَّ طَلَبَ الْمُحْتاج إلى الْمُحْتاج سَفَهُ مِنْ رَأيهِ وَ ضَلَّةٌ مِنْ عَقلِهِ فَكَمْ رَأَيْتُ يا الهى مِنْ أُناسٍ طَلَبُوا الْعِزَّ بِغَيْرِكَ فَذَلُوا وَ رَامُو الثَرْوَةَ مِنْ سِوَاكَ فَافْتَقَرُوا وَ حَاوَلوُا الْاِرْتِفَاعَ فَاتَّضَعُوا...﴾ (1)

به قلب خویش از اغیار و دیگر *** فقط بر خاطر تو باز زد سر

و بر تو حالت تفویض و تسلیم *** گرفته رو به سویت کرده تقویم

به سوی تو زمن هر تار و پودم *** نمودم رو من از کلّ وجودم

و هم از ما سوای تو گه چون من *** به درگاهت نیاز از ریشه و تن

از آنان روی در پیچیده بدرود *** و بستم دیدگان خویشتن زود

و یک باره به سویت در پناهت *** کفت حاجت گشودم پیشگاهت

بود بیهودگی این سوی و آن سوی *** که محتاجی به محتاج دیگر روی

من این کردار مقرون بر سفاهت *** و دوری دیدم از عقل و درایت

خدای من چه دیدم بسیاری *** ز رأی تیره و نابردباری

که هر یک جانب هم می دوندی *** به عرض حاجت و زان پوزخندی

به دنبال کرم این جا و آن جا *** همی باشد و آن امروز و فردا

و او از این گدایی جز که خفّت *** ندارد بهره ای جز در مذلّت

ص: 214

می میرند و بعضی دیگر هم به بالاترین سقف عمر یعنی نهایت پیری و به تعبیر قرآن مجید به ﴿اَرْذَلِ الْعُمُرِ﴾ می رسند.

یک روز صرف بستن دل به این و آن *** روز دگر به کندن دل از این و آن گذشت

﴿وَالله خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفِّيكُمْ وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى اَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَى لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً﴾. (1)

«و خداوند آفرید شما را، سپس جان شما را می گیرد و بعضی را به سنّ انحطاط و پیری می رساند که هر چه دانسته اند همه را فراموش می کنند»

﴿وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ﴾. (2)

«و هر که را عمر طولانی دهیم خلقت او را دگرگون می کنیم آیا هنوز هم تعقّل نمی کنند»؟.

آبستنی که این همه فرزند زاد و کشت *** دیگر که چشم دارد از او مهر مادری؟

بنابراین هر چند از عمر انسان می گذرد لحظه ای به آخرت نزدیک می شود و شمع عمر او پیوسته در حال خاموشی است پس هر چند آرزو کند که باز گردد امکان ندارد ﴿فَيَالَيْتَ الشَّبَابُ يَعُودُ﴾ تمام قدرت و استعداد تدریجاً از وی گرفته شده آن گاه با خود می گوید آن زمان که می توانستم (قدرت داشتم) نمی دانستم و جاهل بودم، امروز که می دانم (فهمیده ام) نمی توانم!

نشاط عمر باشد تا چهل سال *** چهل گشته فرو ریزد پر و بال

پس از پنجاه نباشد تندرستی *** بصر کندی پذیرد پای سستی

بعضی عمر انسان را به چهار مرحله تقسیم نموده اند.

1- سنّ نشو و نما، که نهایت آن تا سی سالگی است.

2- سنّ وقوف، و نهایتش تا چهل سالگی است

3- سنّ کهولت، که دوران انحطاط است.

4- سنّ شيخوخت، که زمان انحطاط بیش تر و دوران بسیار نامطلوبی می باشد چون مغز،

ص: 216

اعصاب، قدرت، تمرکز و حافظه همه از دست می رود و فراموشی و بی خبری عارض انسان می گردد به حدّی که مانند دوران کودکی دیگر قادر به انجام حوائج ابتدایی خویش نخواهد بود و بالاخره از قوّت به ضعف و از زیاده به نقصان و از علم به جهل رهسپار خواهد گشت.

ای کرده شراب حبّ دنيا مستت *** هشیار نشین که چرخ سازد مستت

***

أَنتَ في غَفْلَةٍ وَ قَلْبُكَ سَاهُ *** نَفَدَ الْعُمْرُ وَ الذُّنُوبُ كَما هى

جَمَّةٌ حَصَلَتْ عَلَيْكَ جَميعاً *** في كِتَابِ وَ أَنتَ عَنْ ذَاكَ سَاهِي

لَمْ تُبادِرُ بِتَوْبَةٍ مِنْكَ حَتَّى *** صِرْتَ شَيْخاً وَ عَظْمُكَ الْيَوْمَ وَاهى

عَجَباً مِنْكَ كَيْفَ تَضْحَكُ جَهْلاً *** وَ خَطَايَاكَ قَدْ بَدَتْ لإلهى

فَتَفَكَّرْ في نَفْسِكَ الْيَوْمَ جَهْداً *** وَ سَلْ عَنْ نَفْسِكَ الْكَرَى يا ساهی

«تو در غفلت به سر می بری و دلت را فراموشی گرفته، عمر هم می رود ولی گناهان به جای خود هستند.

گماشتگان بسیاری در میزان منظمی از تو سؤال دارند ولی تو در عالم بی خبری هستی (تو مسؤولی پس جواب آن را حاضر کن)

به توبه کردن اقدام نمی کنی با این که پیری و سستی استخوان به تو رو آورده است.

در شگفتم که چگونه از راه نادانی، خنده بر لب داری با این که گناهان تو نزد خداوند آشکار است.

«حتماً درباره خود بیندیش و جان خفته خود را مورد سؤال قرار بده اینک که مسیر زندگی را به پایان می رسانی».(1)

حال دنیا را بپرسیدم من از فرزانه ای *** گفت یا خوابی است یا وهمی است یا افسانه ای

گفتمش ایّام عمرم گوی تا عمر چیست؟ *** گفت یا برقی است یا شمعی است یا پروانه ای

گفتمش این ها که می بینی چرا دل بسته اند؟ *** گفت یا خوابند یا مستند یا دیوانه ای

ص: 217

﴿قيلَ لِأُويسِ الْقَرْنِى كَيْفَ أَصْبَحْتَ؟ قَالَ كَيْفَ يَصْبَحُ رَجُلٌ إِذا أَصْبَحَ لَا يَدْري أَيُمْسِي وَ إِذا أمسى لا يَدْري أَيُصْبِحُ؟﴾ (1)

«به اویس قرنی گفته شد چگونه صبح کردی؟ فرمود: چگونه صبح می کند انسانی که وقتی صبح می کند نمی داند آیا عمر او به عصر می رسد یا نه؟ و هنگامی که عصر را درک نمود نمی داند آیا (فردا) صبح خواهد نمود یا (قبل از فرا رسیدن صبح) مرگ او فرا می رسد؟

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَيْرِ﴾. (2)

امير المؤمنين علیه السلام فرمود: فرصت مانند ابر از افق زندگی می گذرد. مواقعی که فرصت های خیری پیش می آید غنیمت بشمارید و از آن اوقات استفاده کنید.»

عمر برف است و آفتاب تموز (3) *** اندکی مانده خواجه غرّه هنوز

﴿قالَ عَلى علیه السلام ما أَقْرَبَ الدُّنْيا مِنَ الذَّهَابِ وَالشَّيْبَ مِنَ الشَّبابِ﴾. (4)

اميرالمؤمنين علیه السلام فرمود: چه نزدیک است دنیا را گذاردن و رفتن و چه نزدیک است جوانی را پیری و در هم شکستن.»

سفید گشتن مو ترجمان این سخن است *** که سر بر آر زخواب گران سپیده دمید

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: الْفُرْصَةُ سَرِيعَةُ الْفَوْتِ وَ بَطيئَةُ الْعَوْدِ﴾ (5)

«حضرت علی علیه السلام فرمود: فرصت خیلی زود می گذرد و دیر بر می گردد»

آری به راستی که قافله عمر عجب می گذرد و چگونه شمع عمر ما لحظه لحظه ذوب می شود و اوقات و زمان ها با چه سرعت هم چون ابرها سپری می شود و عمر آدمی پیوسته به پایان می رسد که چون چون قالب یخی یا تکّه برفی در حال آب شدن است و پس از زایل گشتن، غم و

ص: 218

غصّه فراوانی را به دنبال می آورد!!!

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: اِضاعَةُ الْفُرْصَةِ غُصَّةٌ﴾.(1)

«علی علیه السلام فرمود: از دست دادن فرصت ها موجب غم و اندوه خواهد شد.»

مخند اِی نوجوان زِنهار بر موی سپید ما *** که این برف پریشان بر سر هر بام می بارد

بدیهی است که غصّه خوردن بر خوردن برگذشته هیچ نتیجه ای در برنخواهد داشت مگر آن که موجب حرکت و تحوّل و جبران گذشته ها بشود و انسان در مقام اصلاح برآید.

﴿عَنْ أَبي عَبْدِ الله علیه السلام قالَ: الْأَيَّامُ ثَلاثَةٌ: فَيَوْمُ مَضى لا يُدْرَى، وَ يَوْمَ النَّاسُ فِيهِ فَيَنْبَغِي أَنْ يَغْتَنِمُوهُ، وَغَداً إِنْمَا فِي أَيْدِيهِمْ أَمَلُهُ.﴾ (2)

«امام صادق علیه السلام می فرماید: ایّام زندگی سه روز است: اوّل، روزی که گذشته است و برگشت ندارد. دوم، روز موجود که مردم در آن قرار دارند و در اختیار آن هاست پس باید آن را مغتنم شمارند و از آن استفاده کنند. سوّم، فردایی که نیامده و تنها آرزوی آن را در دست دارند».

بر این اساس انسان عاقل کسی است که نه به خاطر گذشته معدوم، خود را متوقف نماید و نه برای آینده نیامده خوشحالی نماید (3) بلکه تا پرونده عمر بسته نشده و رهسپار عالم قبر و برزخ نگشته سعی و تلاش نماید.

هم اکنون از هم اکنون بستان *** که اکنون است بی شک زندگانی

مکن هرگز حوالت سوی فردا *** که حال و قصه فردا ندانی

﴿حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلى اَعْمَلُ صَالِحاً فيما تَرَكْتُ كَلا إنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُها وَ مِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ﴾.(4)

آن گاه که وقت مرگ هر یک فرا رسد در آن حال آگاه و نادم شده و گوید: بار الها مرا به دنیا بازگردان تا شاید به تدارک گذشته، عملی صالح بجای آورم. به او خطاب شود که هرگز نخواهد

ص: 219

شد و این کلمه (ارْجِعُونی) را از حسرت همی بگوید و ثمری نمی بخشد که به دنبال آن ها عالم برزخ است تا روزی که برانگیخته شوند»

شخصی آمد در قبرستان و با خود گفت:

أَتَيْتُ الْقُبُورَ فَنَادَيْتُها *** فَاَيْنَ الْمُعَظَّمُ و المُحقَّرُ

وَ أَيْنَ الْمُلَبِيُّ إِذَا مَا دَعَى *** وَ أَيْنَ الْعَزِيزُ إِذَا مَا افْتَخَرَ

سپس می گوید از ناحیه مقابر، صدایی را شنیدم که در جواب من گفت:

تَفانُوا جَمِيعاً فَمَا مُخْتَبَرَ *** فَمَاتُوا جَمِيعاً وَ مَاتَ الْخَبَرَ

تَرُوحُ وَ تَغدُو بَناتَ الثّرى *** فَتَمْحُو مَحَاسِنَ تِلْكَ الصُّوَرَ

فَيَا سَائِلِي عَنْ أُناسٍ مَضَوْا *** أَمَالَكَ فيما تَرى مُعْتَبَرَا (1)

***

دریغا که ما بسی روزگار *** بروید گل و بشکفد نو بهار

بسی تیر و دیماه و اردیبهشت *** بیاید که ما خاک باشیم و خشت

تفرّج كنان بر هوا و هوس *** گذشتیم بر خاک بسیار کس

کسانی که از ما به غیب اندرند *** بیایند و بر خاک ما بگذرند

چرا دل بر این کاروان گه نهیم *** که یاران برفتند و ما بر رهیم

پس از ما بسی گل دهد بوستان *** نشینند با یکدگر دوستان

بساطی چه باید برآراستن *** کز او ناگزیر است برخاستن

﴿وَ حِيِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ وَ أَنّى لَهُ الذِّكْرَى، يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لحَياتي.﴾ (2)

«و آن روز، جهنّم را بیاورند و همان روز آدمی متذکّر کار خود گردد و آن تذکّر چه سود به حال او بخشد و با حسرت گوید ای کاش در دنیا برای زندگانی ابدی امروز کار خیری انجام می دادم.»

ص: 220

گرگ اجل یکایک از این گلّه می برد *** وین گلّه را نگر که چه آسوده می چرد

پس با این حال افسوس خوردن برگذشته معدوم و تأثّر و غم و اندوه خوردن از آن جز تشدید غم و غصّه و مأیوس و دل شکسته شدن؛ چیزی را به دنبال نخواهد داشت و این هم فکر بسیار غلطی است که آدمی چراغ امید خویش را به خاطر گذشته از دست رفته در ضمیر خود خاموش نماید و از سعی و کوشش بازماند و فرصت های گران بهای عمر را یکی پس از دیگری از کف بدهد و یا نگران آینده نیامده باشد و با این حال لحظات فعلی و فرصت موجود را با اندوه و پریشانی از بین ببرد.

آری اغتنام فرصت با توجّه کامل به شرایط موجود و بهره برداری صحیح از آن ها به نفع سعادت دنیا و آخرت می باشد و سعی و کوشش در اجرای وظایف دینی، مختصّ کسانی است که به این حقیقت پی برده باشند که فرصت ها و دقایق عمر، ارزش فراوانی دارد و با هر لحظه از آن می توان گنج هایی را به دست آورد، چنان چه گفته شده: ﴿الدُّنْيا غَنِيمَةُ الْأَكْياسِ وَ غَفْلَةٌ الْجُهَّالِ﴾ (1) «دنيا غنیمت زیرکان و غفلت نادانان است».

هم چنین گفته شده:

﴿كُلُّ نَفَسٍ مِن أَنْفَاسِ الْعُمْرِ جَوْهَرَةٌ نَفَيسَةٌ لَا عِوَضَ لَهَا يُمْكِنُ أَنْ يَشْتَرِي بِهَا كَثِيراً مِنَ الْكُنُوزِ لاتتناهى بِقيمةٍ أبَدَا الآبادٍ﴾.

«هر نفسی از نفس های عمر، گوهر نفیسی است که عوضی برای آن تصوّر نمی شود که ممکن باشد با آن خرید گنجی از گنج ها را و هرگز قابل قیمت گذاری نیست».

به پیری خاک بازیگاه طفلان می کنند بر سر *** که شاید بشنوند زان خاک بوی نوجوانی را

﴿قالَ عَلِيٌّ علیه السلام: مَا مِنْ يَوْم يَمُرُّ عَلَى ابْنِ آدَمَ الأَقالَ لَهُ ذَلِكَ الْيَوْمُ يَابنَ آدَمَ أنَا يَوْم جَديدٌ وَ انا عَلَيْكَ شَهِيدٌ فَافْعَلْ فِىّ َخَيْراً وَ اعْمَلْ فِى خَيْراً، أَشْهَدُ لَكَ بِهِ فِى الْقِيَامَةِ فَإِنَّكَ لَنْ تَرَانِي بَعْدَهُ اَبَداً.﴾ (2)

«علی علیه السلام فرمود: هیچ روزی بر فرزند آدم (انسان ها) نمی گذرد مگر این که آن روز به او

ص: 221

می گوید: ای فرزند آدم! من روز تازه ای هستم و گواه بر توام، در من سخن نیکو بگو و عمل نیک انجام ده تا در قیامت برای تو گواهی دهم، چرا که بعد از این هرگز مرا نخواهی دید.»

عمرها تخم هَوَس، در مزرع دل کاشتم *** جز ندامت بهرهای، زین سرزمین حاصل نشد

﴿عَنِ الْحَسَنِ علیه السلام كَانَ يَقُولُ: يَا بْنَ آدَمَ إِنَّكَ لَمْ تَزَلْ فِى هَدْمِ عُمْرِكَ مُنْذُ سَقَطتَ مِنْ بَطْنِ أُمِّكَ فَخُذْ مِمَّا فِي يَدِكَ لِمَا بَيْنَ يَدَيْكَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ يَتَزَوَّدُ وَ إِنَّ الْكَافِرَ يَتَمَتَّعُ، وَكَانَ يُنَادِي فِي هَذِهِ الْمَوْعِظَةِ: وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى﴾. (1)

«حضرت مجتبی علیه السلام فرموده است: ای فرزند آدم! تو از موقعی که رَحِم مادر را ترک گفتی و به این عالم قدم گذاردی همواره در ویران ساختن عمر خود هستی، پس از سرمایه ای که هم اکنون در دست داری برای منازل آینده خود ذخیره ای بردار که شخص با ایمان در این حیات توشه می گیرد و کافر در فکر لذّت گرایی و کامیابی است، پس توشه برگیر که بهترین زاد و توشه تقوا است».

دیر و زود این شخص و شکل نازنین *** خاک خواهد گشتن و خاکش غبار

البته با این وصف کمتر کسی است که همواره خطر از دست دادن فرصت ها را درک نموده و درصدد جبران برآید و غافل ترین مردم آن دسته ای هستند که از شرایط موجود، بهره برداری نمی نمایند ولی افراد زیرک مؤمن هیچ فرصتی را به رایگان از کف نمی دهند. بلکه حداکثر استفاده را از همۀ فرصت ها مخصوصاً ایّامی که دارای نفحات است می نمایند و از تلاش همه جانبه باز نمی مانند که این خود از پایه های محکم در جهت موفقیت های دنیوی و اخروی است.

﴿قالَ رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله: مَنْ فَتحَ لَهُ بَابُ خَيْرٍ فَلْيَنْتَهِرُهُ فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي مَتَى يُغْلَقُ عَنْهُ.﴾ (2)

رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که در خیری به رویش گشوده شده آن را غنیمت بشمارد و از فرصت استفاده کند زیرا نمی داند چه وقت آن در به رویش بسته خواهد شد.»

﴿قالَ رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله: إِنَّ لِرَبِّكُمْ فى أَيَّامٍ دَهْرِكُمْ نَفَحاتٌ أَلَا فَتَعَرَّضُوا لَهَا﴾. (3)

ص: 222

«نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: در ایّام زندگی شما لحظاتی فرا می رسد که در معرض نسیم حیات بخش الهی قرار می گیرید و فرصت مناسبی به دست می آورید، بکوشید که از آن فرصت ها استفاده کنید و خویشتن را در مسیر فیض الهی قرار دهيد.»

بخیل از بُخل طینت قدر مهمان را نمی داند *** زمین شوره هرگز قذر باران را نمی داند

پشیمان می شود در وقت پیری و ندارد سود *** هر آن کس در جوانی قیمت جان را نمی داند

***

به هنگام حوادث پایداری مرد را باید *** چنان چه کوه هرگز خشم طوفان را نمی داند

دو یار با وفا بودند هر دو بوذر و سلمان *** اباذر پایه ایمان سلمان را نمی داند

نکته دیگری که لازم به یادآوری است، چگونگی بهره برداری از ایّام و فرصت های مختلف می باشد که بسیار اهمیّت دارد و انسان های زیرک و دانا هم چون زنبور عسل می باشند که در بین گلزارها بهترین گل را انتخاب و مصرف می کند و لذا بهترین غذا از او تولید می شود، این افراد هم با حسن انتخاب از فرصت هایی که از نسیم های الهی برخوردار است، با نشاط کامل در جهت قرب الهی و سیر استکمالی قدم برداشته و غفلت نمی ورزند، در اوقات دیگر هم با برنامه ریزی صحیح و مراقبت کامل، وقت را به بیهودگی نمی گذرانند، لذا با توجه به دگرگونی ها و حالات گوناگون عمر، ضرورت دارد که انسان یک برنامه مشخص با سازماندهی خاص و در نظر گرفتن شرایط زندگی و با هدفی معیّن برای خود طرح ریزی نموده تا از این رهگذر هم از ضایعات وقت ها جلوگیری شود و وقت انسان به سرقت نرود و هم تمام اوقاتش در مسیر بندگی خدای متعال قرار گرفته و حداکثر استفاده را بنماید.

امام موسی بن جعفر علیه السلام می فرماید: ﴿ اجْتَهِدُوا أَنْ يَكُونَ زَمَانَكُمْ أَرْبَعَ سَاعَاتٍ: ساعةٌ لِلَّهِ لِمُناجاتِهِ، وَ سَاعَةٌ لِاَمْرِ المَغاشِ، وَ سَاعَةٌ لِمُعَاشَرَةِ الْإِخْوانِ الثقَاتِ الَّذينَ يُعَرِّفُونَكُمْ عُيُوبَكُمْ وَ يُخْلِصُونَ لَكُمْ فِى الْبَاطِنِ، وَ سَاعَةٌ تُخَلُّونَ فِيهَا لِلذَّاتِكُمْ في غَيْرِ مُحَرَّمٍ وَ بِهَذِهِ السَّاعَةِ تَقْدِرُونَ عَلَى الثَّلَاثِ سَاعَاتِ.﴾ (1)

ص: 223

«کوشش کنید اوقات (شبانه روز) شما چهار ساعت (قسمت) باشد: 1- ساعتی برای عبادت و خلوت با خدا 2- ساعتی برای تأمین معاش، 3- ساعتی برای معاشرت و مصاحبت با برادران مورد اعتمادی که شما را به عیوبتان واقف (آگاه) سازند و در باطن نسبت به شما خلوص و صفا دارند 4- و ساعتی را به تفریحات و لذایذ (سالم) خود اختصاص دهید و به وسیله این ساعت نیروی انجام وظایف ساعات دیگر تأمین می شود.»

و از مزایا و فضایل خاصّ متّقین است که ساعات شبانه روز خود را به این صورت می گذرانند:

﴿أَمَّا اللَّيْلُ فَصافُّونَ أَقْدَامَهُمْ تَالِينَ لِاَجْزَاءِ الْقُرْآنِ (1)... وَ أَمَّا النَّهارُ فَحُلَمَاءُ عُلَماءُ اَبْرَارٌ اتقِياءُ.﴾ (2)

«و چون شب شود برپا ایستاده قرآن را با تأمّل و اندیشه می خوانند،... و چون روز می شود بُردبار، دانا و پرهیزگارانند».

و به راستی که این افراد، فردای قیامت از این بذری که پاشیده اند، چه لذّت ها می برند، چنان چه در احادیث آمده که: «برای هر بنده ای، به ازای هر شبانه روز از عمر آن، در آن عالم بیست و چهار خزانه (صندوقچه) خلق شده است، پشت سر هم و به ردیف. و هر خزانه در مقابل ساعتی است و چون آدمی بمیرد خزانه ها بر وی گشوده شود و هنگامی که به خزانه ای برسد که به ازای ساعتی است که در آن اطاعت خدا را نموده است خواهد دید که از نور اعمال حسنه مملوّ گردیده و شعاع آن به اطراف و اکناف سر برکشیده و در آن هنگام از شدّت فرح، شادی و نشاط چندان از برای او حاصل شود که اگر از برای همۀ اهل دوزخ قسمت نمایند چندان فرح به ایشان رسد که ادراک درد و آلم آتش را نکنند.

و چون به خزانه ای رسد که به ازای ساعتی است که در آن معصیت خدا را نموده است خواهد دید که از ظلمتِ معصیت، سیاه و تاریک و وحشتناک گشته و تعفّن، او را فراگرفته است در این صورت چندان خوف، بیم و آلم در آن وقت از برای او به هم رسد که اگر آن را بر اهل بهشت تقسیم کنند نعمت های بهشت بر ایشان ناگوار گردد، و چون به ازای ساعتی، خزانه

ص: 224

دیگری را ببیند که از طاعت و معصیت خالی باشد و مشغول امر مباحی از خواب و خور و غفلت بوده، حسرت از برای او خواهد رسید که چرا آن را رها کرده و چنین غبن و خسارتی او را دریافته است». (1)

از جمله چیزهایی که از جانب اولیای دینی بسیار مذمّت شده و بشر را از آن پرهیز داده اند «تسويف» است یعنی سَوْفَ سَوْفَ کردن (امروز و فردا نمودن) و وقت شریف را به بطالت گذراندن.

﴿قَالَ الْباقِرُ علیه السلام: إِيَّاكَ وَ التَّسْوِيفَ فَإِنَّهُ بَحْرُ يَغْرَقُ فِيهِ الْهَلْكي﴾.(2)

«امام باقر علیه السلام فرمود: بر حذر (دور) باش، از تسویف، پس همانا امروز و فردا نمودن، دریایی است که بسیاری در آن هلاک گشتند. (امروز و فردا و سهل انگاری کردند تا بالاخره به این وضع با دست خالی از دنیا رفتند.)»

﴿وَ أَعِنِّي بِالْبُكَاءِ عَلَى نَفْسِى فَقَدْ أَفْنَيْتُ بِالتَّسْوِيفِ وَ الْأَمَالِ عُمْرِي﴾. (3)

باغبانا زخزان بی خبرت می بینم *** آه از آن روز که بادت گل رعنا ببرد

رهزن دهر نخفته است مشو ایمن از او *** که اگر امروز نبرده است به فردا ببرد

***

تا به کی این صبح و این شام مکرّر بگذرد *** حيف باشد عمر اگر این سان سراسر بگذرد

ترسمت ای خفته در دامان کوهی سیل خیز *** خواب نگذاری زسر تا آبت از سر بگذرد

ره به پایان شد دردا که ندانیم هنوز *** به کجا می رود این اشتر بگسسته زمام

﴿قَالَ الصَّادقُ علیه السلام: تَأَمَّلِ الْآنَ يا مُفضَّل؛ مَا سُتِرَ عَنِ الْإِنْسَانِ عِلْمُهُ، مِنْ مُدَّةِ حَيَاتِهِ، فَإِنَّهُ لَوْ عَرَفَ مِقدَارَ عُمْرِهِ وَ كَانَ قَصِيرُ الْعُمْرِ، لَمْ يَتَهَنَّأُ بِالْعَيْشِ مَعَ تَرَتِّبِ الْمَوْتِ، وَ تَوَقعِهِ لِوَقْتٍ قَدْ عَرَفَهُ بَلْ كَانَ يَكُونُ بِمَنْزِلَةِ مَنْ قَدْ فَنَى...﴾. (4)

«امام صادق علیه السلام به مفضّل فرمود: «اینک ای مفضل! در عدم آگاهی انسان به مدت عمرش اندیشه کن. اگر او به عمر کوتاهش پی می برد، هیچ لذّتی نمی برد و با علم به مرگ و انتظار آن،

ص: 225

زندگی برای او گوارا و شیرین نبود. چنین کسی همانند شخصی است که مالش نابود شده و یا در شرف نابودی است و احساس فقر و نابودي مال، او را هراسناک کرده».

﴿قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينِ علیه السلام: فَإِنَّ غَداً مِنَ الْيَوْمِ قَريبٌ، مَا أَسْرَعَ السَّاعَاتِ فِي الْيَوْمِ، وَ أَسْرَعَ الْأَيَّامَ فِي الشَّهْرِ. وَ أَسْرَعَ الشُّهُورَ فِي السَّنَةِ. وَ اَسْرَعَ السِّنينَ فِى الْعُمُرِ﴾. (1)

«على علیه السلام فرمود: به درستی که فردا (هنگام رسیدن مرگ) به امروز نزدیک است. چه بسیار به شتاب می گذرد ساعت ها در روز و چه زود سپری می شود روزها در ماه. و چه شتابنده است ماه ها در گذراندن سال. و چه با تندی می گذرد سال ها در عمر (که تند گذشتن آن مستلزم سررسیدن زندگی و نزدیک شدن مرگ است).

باد اجل وزید و خزان گشت باغ عمر *** آخر نهاد بر دل ما مرگ داغ عمر

رفت آن چنان که باد به گردش نمی رسد *** در حیرتم که از که بگیرم سراغ عمر

﴿قالَ عَلِيٌّ علیه السلام: اَلْأَيَّامُ صَحَائِفُ أَجَالِكُمْ فَخَلَّدُوها اَحْسَنَ أَعْمَالِكُمْ﴾ (2)

«علی علیه السلام فرمود: روزگار، دفترچه سر رسید عمرهای شماست. پس بهترین کارهایتان را در آن درج و ثبت نمایید.»

﴿فَيَا سَوْأَتَاهُ غَدَا مِنَ الْوُقُوفِ بَيْنَ يَدَيْكَ إِذَا قِيلَ لِلْمُخِفِّينَ جُوزُوا وَ لِلْمُثْقِلينَ حُطُّوا، اَفَمَعَ الْمُخِفِّينَ اَجُوزُ أَمْ مَعَ الْمُثْقِلِينَ أَخُطُ؟ وَيْلى كُلَّمَا كَبُرَ سِنّى كُثُرَتْ ذُنُوبِي وَيْلى كُلَّمَا طَالَ عُمْرِي كَثُرَتْ مَعَاصِيّ فَكَمْ أتوبُ وَ كَمْ أَعودُ أَمَا انَ لِي أَنْ أَسْتَحِيَ مِنْ رَبِّي، اللهُمَّ فَبِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اِغْفِرْ لِي وَ ارْحَمْنِي يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ خَيْرَ الْغَافِرِينَ﴾. (3)

کاندرین دیر کهن، حال سبک باران خوش است

***

برگ عیشی به گور خویش فرست *** کس نیارد پس تو پیش فرست

ص: 226

افسارش را در اختیار کامل خویش قرار بدهد. انسان با تقوا مالک بر نفس خود بوده و غرایز سرکش و تندرو و تمایلات گوناگون خود را به طور کامل مهار و عقل را بر جمیع خواسته ها حاکم نموده است. به عکس کسانی که عقل خویش را اسیر هوای نفس نموده و در نتیجه حقیر، خوار و موجودی پست و موهون گشته اند. کسی که بنده هوای نفس خود گردیده در حقیقت من حقیقی خویش را اسیر هوای نفس نموده و از انسانیت فاصله گرفته است.

ناگفته نماند که تقوا درجاتی داشته و گاهی حیثی می باشد یعنی قسمتی از خلاءهای روحی را پر می کند ولی درجه عالی آن عبارت است از تقوای مطلق مستمرّ که جمیع خلاءهای روحی را پرنموده و در واقع انسان های کامل و با محتوای انسانیّت همین نوع افراد می باشند. پس با این اوصاف همۀ آن زنجیرهای اسارت و عوامل بد بخت کننده که کم و بیش در سایر افراد هست از وجود این افراد به کلّی رخت بر می بندد یعنی دنیا در برابر این دسته از افراد بسیار ناچیز و خوار گشته و شیطان و خلق هم در نظرشان کوچک و سهل و آسان به حساب می آید و درصدد دنیاطلبی، ثروت اندوزی، افتخار نمودن برنیامده و در انتظار مقام و عزّت از جانب دیگران نخواهند بود، وقت گرانمایه خویش را هم به بیهودگی سپری نمی کنند، تمام اوصاف (1) ششگانه

ص: 228

که از بندگی حقیقی خداوند سرچشمه می گیرد درجۀ اوّل تقوا بوده و عاقبت نیکو و سعادت واقعی هم تنها برای این دسته از انسان هاست.

﴿تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةَ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لأيُريدُونَ عُلُوّاً في الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ﴾. (1)

«ما این دار آخرت را برای آنان که در زمین اراده علوّ، فساد و سرکشی ندارند مخصوص می گردانیم و حسن عاقبت، خاصّ با تقوایان می باشد».

عاقبتِ هر انسانی به طور طبیعی بستگی دارد به نوع اعمال و نیّاتی که از قبل در زندگی خویش داشته. و بر همین اساس عدّه ای از افراد مبتلا به سوء عاقبت می شوند. و دسته ای دیگر از عاقبتی پیروزمندانه، شکوفا، روشن و سعادتمندانه برخوردارند و طبق وعده های خداوند عاقبت ظفرمندانه از آنِ متّقین است که در دنیا اعمال و نیّاتشان براساس کسب رضوان حق و جلب رضایت او بوده و در این باره با همه سختی ها و دشواری ها از مرز دین جدا نگشته و استقامت نمودند که همۀ آن تلخی های امروز دنیا در فردای قیامت تبدیل به شیرینی و لذّت می گردد.

آیین مقدّس اسلام در این جهت کاری کرده است که برای مؤمن و متّقی، دیروز ناگوار، فردایی فروزان و روشن و گوارا به دنبال داشته باشد؛ یعنی مشکلات فراوانی که در دنیا به کام همه تلخ و سخت به نظر می رسید برای آن که متقین فردای قیامت هیچ احساس ناراحتی نکنند روزنه های تاریک خانه دنیا را به کلّی بر روی آنان می بندند و حتی فیلم های سیاه بعضی از اعمال آنان را هم با غفران و عنایت خاصّ تبدیل به روشنایی و نورانیّت می کنند و خلاصه تلخی دیروز را تبدیل به شیرینی می نمایند و در عوض بلاها، مصائب و سختی هایی که فرد متّقی در دنیا دیده و تحمّل کرده، آخرت گل های خوش بو و میوه هایی بسیار عالی را مشاهده می کند لذا در قیامت جهنّم را به بهشتیان نشان نخواهند داد. برای این که مبادا متألّم و ناراحت شوند مگر آن که خودشان التماس کنند. و این همه خوشی ها و روشنایی ها نتیجه همان آه و ناله ها و سختی های دیروز است. در صورتی که عاقبت دنیا پرستان که در دنیا دست به فساد و تباهی زده اند در قیامت،

ص: 229

سوختن در آتش است و این عذاب و گرزهای آتشین در تعقیب همان فساد و گناهانی است که در دنیا مرتکب می شدند، (دیروز خوش رقصی و شیرینی زودگذر و امروز گرز آتشین).

این جهان کوه است و فعل ما ندا *** سوی ما آید نداها را صدا

ای که بد کردی برو ایمن مباش *** زان که تخم است و برویاند خداش

بزرگ ترین مانع یا آفتی که بین انسان و خدا حجاب می شود و ممکن است راه سیر و سلوک را مسدود نماید گناه و معصیت است.

﴿اللّهُمَّ إِنْ كَانَتِ الذُّنُوبُ وَ الْخَطَايَا قَدْ أَخْلَقَتْ وَجْهى عندَكَ. اللَّهُمَّ إِنْ كَانَتْ ذُنُوبِي قَدْ أَخْلَقَتْ وَجْهِي عِنْدَكَ وَ حَجَبَتْ دُعَايِي عَنْكَ وَ حَالَتْ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ..﴾ (1)

گناه نه تنها مانع بزرگی در برابر ارتباط انسان و خدا خواهد بود که گاهی موجب هلاکت فرد یا جامعه نیز خواهد شد ﴿فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ﴾ (2) و هر گناهی در دل آدمی نقطه سیاهی (3) ایجاد می نماید و فشاری بر جان انسان وارد می سازد تا این که گاهی در اثر تکرار آن، تمام فضای باطن انسان را سیاه و تاریک می گرداند و در این هنگام به کفر و تکذیب آیات الهی منجر می شود ﴿ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاوِءُ السُّؤأى اَنْ كَذَّبُوا بِايَاتِ اللهِ...﴾ (4)

گناه که در قرآن مجید با تعبیرهای گوناگونی (ذنب، اثم، سیّئه، خطيئه، جرم، عصيان، سوء، شنئان...) از آن نام برده شده یک نوع بیماری است که منشأ اصلی آن حبّ دنیا و عدم معرفت و درک انسان نسبت به شخصیت خود می باشد (تمام گناهان از ارزش انسان می کاهد و موجب أفت شخصیّتی و هبوط او خواهد شد، لذا آدم علیه السلام که به خاطر ترک اولی هبوط نمود و از بهشت خارج شد و گریه فروان نمود).

آری گناه یک مشکل جدّی و عامل منفی و مخرّب بر سر راه کمال و رشد بشر است که تمام

ص: 230

افراد بشر به جز معصمومین علیهم السلام به نوعی گرفتار آن می باشند (البته با استغفار و توبه حقیقی (1) قابل جبران است ان شاء الله) پیرامون گناه، تقسیماتی گوناگون و دسته بندی هایی مناسب صورت گرفته و هر یک قابل توجّه و دارای بحث های مهمّی است که در این جا به نمونه هایی از آن اجمالاً اشاره می شود.

﴿اللّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتى تُنْزِلُ الْبَلاءَ﴾. (1)

بنابراین همان گونه که عبادت خدا آثار مثبت فراوانی دارد و هر عبادتی از اثر مثبت خاصّی برخوردار است گناهان نیز هر یک آثار منفی خاصی را در دنیا و آخرت خواهد داشت.

﴿أَدْعُوكَ يَا سَيِّدِي بِلِسَانٍ قَدْ أَخْرَسَهُ ذَنْبُهُ، رَبِّ أَناجِيكَ بِقَلْبٍ قَدْ أَوْبَقَهُ جُرْمُهُ، اَدَعُوكَ يَا رَبِّ زاهِباً زاغِباً رَاجِياً خَائِفاً إِذَا رَأَيْتُ ذُنُوبِي فَزِعْتُ وَ إِذَا رَأَيْتُ كَرَمَكَ طَمِعْتُ.﴾ (2)

***

ای خدا ای برگنه کاران رؤوف *** دستگیر از من در این راه مخوف

مقصد من در برت مستور نیست *** خود گواهی جز توام منظور نیست

هر دم از سویت سروشم می رسد *** مژده رحمت به گوشم می رسد

گر برانی ور بخوانی زین درم *** غیر از این در نیست جای دیگرم

آن قدر از دل کشم آه و خروش *** تا محیط رحمتت آرم به جوش

تمام آن چه تاکنون در حدیث عنوان بصری به عنوان ریشه های عبودیت و نیز ثمرات آن مطرح گردید در حقیقت مقدمّه یا اوّل درجه تقوا محسوب می شود و آغاز حرکت به سوی مراتب عالیه کمال، تقواست ﴿فَهذا اَوَّلُ دَرَجَةِ التَّقى﴾. زیرا کسی که اسیر دنیا و عبد شیطان و پیوسته به دنبال تفاخر و تکاثر و مباهات و ریا و امثال آن باشد. اصلاً تقوا برای او مفهوم و معنی ندارد تا از آن بهره مند گردد.

زیرا عنوان متّقی به کسی اطلاق می شود که در مسیر بندگی خدا و اجتناب از دنیا پرستی قدم نهاده باشد، مانند آن که انسان برای ورود در محیطی آموزشی باید اول مرحله گزینش یا پذیرش و ثبت نام را طی نموده باشد، همین طور وارد شدن در محیط و فضای سراسر نورانی و

ص: 233

کلاس آموزشی و دوره عالی تربیتی تقوا منوط است بر داشتن روح عبادت و سرمایه عظيم بندگی خدا که تا این مرحله طی نشود، به آن فضای معطّر و سرزمین سرسبز و خرّم و با صفای تقوا راه پیدا نخواهد شد. و یا نظیر رفتن در بازار کسب و تجارت که قطعاً بدون برخورداری از سرمایه لازم غیر ممکن است همین طور اگر انسان از سرمایه بندگی و عبودیت خدا نیز بهره مند نباشد قادر به بهره برداری و تجارت معنوی در دنیا نخواهد بود. (1)

بنابراین شرط اساسی لیاقت و شایستگی در این میدان وسیع و عظیم رشد و ترقّی (که آغاز جهاد اکبر است) تا نیل به مقصد نهایی (غاية القصوى و غاية آمال العارفین)، گذراندن مراحل عبودیت و بندگی خداوند متعال می باشد یعنی همان چیزی که هدف غایی آفرینش انسان است ﴿مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلا لِيَعْبُدُونَ﴾ (2) هدف اصلی خلقت انسان عبادت می باشد و فلسفه اصلی عبادت نیز، احساس و اظهار نیازمندی موجودی بی نهایت ضعیف و ناتوان و نیازمند در پیشگاه خدایی بی نهایت بزرگ و غنىّ بالّذات است ﴿أَنْتُمُ الْفُقَرَاء إِلى اللهِ وَاللهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَميدُ﴾ (3) پس در عبادت اوّلاً ارتباط انسان با خدا تحکیم و تقویت می گردد ثانیاً از خودمحوری و کبر و خود پسندی فاصله می گیرد و برهمین اساس نیز، دیگر اندیشی و احساس مسؤولیت نسبت به دیگران در وی تقویت خواهد شد (چنان چه در نماز که قوی ترین عامل برای از بین بردن تکبّر و خودپسندی است به صورت متکلّم مَعَ الْغَیر می گوییم: ﴿إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾ و ثالثاً پیوسته در حال مبارزه با تمایلات و شهوات در تکاپو و تحرک به سر می برد، پس با این تفسیر و توضیح، عبادت تمرین مستمر در زمینه نیازمندی و سه موضوع مذکور (فلسفه عبادت) می باشد که با تحقّق آن ها تربیت کامل و صحیح نیز محقق خواهد شد.

حقیقت عبودیت نیز (چنان چه قبلاً اشاره شد) در انقیاد و سرسپردگی و تسلیم مطلق در پیشگاه پروردگار عالم میسّر می شود که تمام سرّ و راز آفرینش نیز در همین عبودیت محض

ص: 234

است و تا زمانی که انسان در انّانیت و خودخواهی اسیر باشد هرگز به آن مقام شامخ نایل نخواهد شد و به قول مرحوم شیخ بهایی رحمه الله:

جدّ تو آدم بهشتش جای بود *** قدسیان کردند بهر او سجود

یک گنه (1) چون کرد گفتندش تمام *** مُذنبى مُذنب برو بیرون خرام

تو طمع داری که با چندین گناه *** داخل جنّت شوی ای رو سیاه (2)

لذا از همان آغاز خلقت، داستان معروف و مشهور کبر (3) و خودخواهی شیطان برای همه افراد بشر تا قیامت مایه عبرت قرار گرفت که به خاطر منیّت و تکبّر در پیشگاه خداوند متعال، مطرود و منفور واقع شد آن گاه که به آدم علیه السلام سجده نکرد و تکبّر ورزید و در برابر امر خداوند به آدم علیه السلام گفت ﴿أَنَا نَارِیٌ وَ أَنتَ طبنّيٌ﴾ (4)

لحظه ای در خود فنا شو تا بقا پیدا کنی *** از منيّت ها جدا شو تا منا پیدا کنی

حاصلی ما و تو از ارتباط خلق نیست *** سعی کن تا ارتباطی با خدا پیدا کنی

تا توانی در رفاقت با خدا یک رنگ باش *** صاف شو در زندگی تا صفا پیدا کنی

ص: 235

بگذر از قدر و بها و خاکساری پیشه کن *** تا مقامی برتر از شیخ بها پیدا کنی

هم چو زرگر روز و شب دنبال سیم و زر مگرد *** بگذر از زر تا به عالم کیمیا پیدا کنی

دیدن نادیده را چشم خدا بین لازم است *** از خودی بیگانه شو تا آشنا پیدا کنی

به راستی که داستان شیطان (1) و تمرّد او در قرآن، داستان بسیار تکان دهنده و هشدار دهنده ای است تا قیامت که چون در برابر امر خدا من گفت خداوند برای عبرت دیگران او را از درگاه خود بیرون راند:

﴿فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ - إِلا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَ كَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ - قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ اَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ- قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَني مِنْ نَارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينِ - قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ - وَ إِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ - قَالَ رَبِّ فَانظُرْنِى إِلَى يَوْم يُبْعَثُونَ - قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ - إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُوم - قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ - الا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ﴾ (2)

«پس همه فرشتگان سجده کردند، جز ابلیس که تکبّر ورزید و از کافران بود، فرمود: ای ابلیس! چه چیز مانع تو از سجده کردن بر مخلوقی که با قدرت خود او را آفریدم گردید؟ آیا تکبّر کردی، یا از برترین ها بودی؟ گفت: من از او بهترم! مرا از آتش آفریدی و او را از گِل، فرمود: از آسمان ها (و از صفوف ملائکه) خارج شو که تو رانده درگاه منی و مسلّماً لعنت من بر تو تا روز قیامت خواهد بود گفت: پروردگارا! مرا تا روزی که انسان ها برانگیخته می شوند مهلت ده، فرمود: تو از مهلت داده شدگانی ولی تا روز و زمان معیّنی، گفت: به عزّتت سوگند همۀ آن ها را گمراه خواهم کرد مگر بندگان خالص تو از میان آن ها»

چون نبود ابلیس را سر بر زمین *** سر بدید او زان که بود او در کمین

گفت یا رب مُهَل ده این بنده را *** چاره ای کن این ز کار افتاده را

حق تعالی گفت مهلت بر منت *** طوق لعنت کردم اندر گردنت

نام تو کذّاب خواهم زد رقم *** تا بمانی تا قیامت متّهم

ص: 236

بنابراین علاوه بر دو مطلب گذشته یعنی هدف غایی آفرینش انسان که عبودیت است و نیز فلسفۀ اصلی عبادت که تمرین مستمر در جهت نیازمندی انسان می باشد، از جهتی دیگر نیز بندگی خداوند چون درختی تنومند است که دارای سه ریشه و شش شاخه اصلی است و میوه پر محتوایی که از این درخت به عمل می آید تقوا می باشد. یعنی گوهر گران قدری که ملاک و معیار امتیاز و برتری انسان ها است و فضیلت بزرگی می باشد که تمام فضایل و کمالات تحت الشّعاع آن قرار دارد ﴿إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ اَتقيكُمْ﴾ (1) «بزرگوارترین شما نزد خداوند، با تقواترین شماست» زیرا انسان ثمره شجره وجود است که هر چیزی برای او آفریده شده و عالم مسخّر او می باشد و ثمره وجودی انسان نیز انسانیت (انسان کامل) است که ثمره وجودی انسانیّت نیز در تقوا تحقّق پیدا می کند، با این وصف انسان منهای تقوا از زمره انسانیت خارج است هر چند به ظاهر شکل انسان داشته باشد ولی اطلاق انسان بر او صحیح نیست بر همین اساس بعضی از مفسرین در تفسیر و جمع بين آيات ﴿هُدَىً لِلنَّاسِ﴾ و ﴿هُدَى لِلْمُتَّقِينَ﴾ (2) اظهار داشته اند که غیر متّقین اصلاً انسان نیستند.

نکته دیگر این که در ماهیت تقوا، حرکت آفرینی (3) و تلاش و تحرّک وجود دارد زیرا تمام عبادات برای خودسازی و خودسازی برای حرکت است بنابراین انسان با تقوا پیوسته از یک نشاط عمیق باطنی و عملی و تأثیر روانی شدید برخوردار است ﴿وَ نِشاطاً في هُدى﴾(4) لذا از دیگر افراد جامعه مقاوم تر و محکم تر می باشند (چون ابوذر، مالک اشتر، بلال، مقداد، سلمان، میثم تمار، ابن سکّیت...)

خوشا آنان که از این عرصه خاک *** چو خورشیدی درخشیدند و رفتند

خوشا آنان که پا در وادی خاک *** نهادند و نلغزیدند و رفتند

ص: 237

ز تقوا جامه بر تن کن که پاکان *** ز تقوا جامه پوشیدند و رفتند

بنابراین چون تقوا نقش حمیه (پرهیز و خودداری) را دارد ﴿وَالْحِمْيَةُ رَأْسُ كُلّ دَوَاءٍ﴾ بر همین اساس حرکت آفرین است زیرا همان طور که بدن حامل عفونت و رسوبات فراوان همیشه علیل و بیمار است و هرگز با وجود آن ها رشد و نمو و نشاط نخواهد داشت و تا میکروب اصلی یا انگل داخلی از بین نرود، سلامتی به دست نخواهد آمد زیرا راه برای جذب غذا هموار نگردیده، انسان نیز تا عفونت گناه و میکروب نافرمانی خدا در وجود او باشد هرگز سلامتی روحی و باطنی نخواهد داشت پس باید با تقوا باطن خود را از همه آلودگی ها و گناهان و عفونت ها شستشو دهد و با پرهیز از نافرمانی خدای حکیم، سلامتی روح و روان و باطن خویش را تضمین نماید تا به پیروزی های چشم گیر نایل گردد و به سرعت به سوی جلو و تکامل حرکت کند، در این صورت است که پیوسته گوش به فرمان و آماده فرمانبرداری مطلق از حق؛ یعنی فرمانده خود به سر برده و نام و یاد محبوب حقیقی در وجود او ملکه خواهد گردید.

خوشا آنان که الله یارشان بی *** که حمد و قل هو الله کارشان بی

خوشا آنان که دایم در نمازند *** بهشت جاودان بازارشان بی

پس رمز سلامتی کامل انسان، اطاعت و فرمانبرداری کامل از خداوند است و انسان هنگامی که در تمام ابعاد، خود را در اختیار خدا قرار داد و خدا محوری را بجای خودمحوری و تعبّدِ مطلق را بجای هر چیز دیگر نهاد یعنی در سیر بندگی خدا هیچ اراده و اختیاری از خود نداشت ﴿وَ لا يُدَبِرَ الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ تَدْبيراً﴾ و در آن چه به او مرحمت شده، ملکیتی برای خود تصوّر ننمود ﴿وَ لا يَرَى الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ فيمَا خَوَّ لَهُ اللهُ مِلْكا﴾ بلکه خود و مایملک اعتباری را به کلّی مملوک خدا دانست و بالاخره سراپای زندگی او تابع محض اوامر و نواهی و در اطاعت مطلق خداوند قرار گرفت ﴿وَ جُمْلَةُ اشْتِغَالِهِ فيمَا اَمَرَهُ تَعَالَی وَ نَهَاهُ عَنْهُ﴾ آن گاه راه کمال برای وی هموار می گردد و در این صورت به تمام اهداف عالی تربیتی؛ یعنی هدایت، رشد، طهارت، حیات طیّبه، حرّیت، قرب و رضوان و سرانجام به فیض تقوای حقیقی مستمر نایل خواهد شد که تقوا منبع تمام فضایل و فتح تمام ابواب سعادت ها و مبدأ یا مجمع همه خیرات و عامل رشد و نمو انسان

ص: 238

می باشد و با تناول میوه پرمحتوای تقوا (چون شیر مادر که حاوی انواع و اقسام ویتامین های لازم بدن است) تمام نیازهای معنوی انسان به طور کامل تأمین می گردد و قدرت و نیروی او افزون تر گشته و بدین وسیله سرعت حرکت در سیر روحانی، تقویت خواهد گشت و در راه مبارزه با تمایلات و مهارکردن (لجام نمودن) نفس سرکش که یکی از سه فلسفه اصلی عبادت است پیروز خواهد شد.

همیشه انسان در میدان جنگ و نبرد با دشمن لجوج و خطرناک نیاز قطعی به سنگری محکم و قابل اطمینان دارد و برای مصونیت از آسیب دیدن و زخمی شدن، وجود سپر نیز ضروری خواهد بود لذا از تقوا به حصن (1) (قلعه یا سنگر) و جُنَّه (سپر) تعبیر شده، (2) تعبیرهای دیگر مانند، دواء، طهور، مفتاح، شفاء، عتق، نجاة، ذخيرة معاد، کنز نیز به کار رفته است.

بعضی نیز تقوا را به حالت کسی تشبیه کرده اند که از یک سرزمینی پر از خار عبور می کند و سعی دارد تا دامن خود را کاملاً برچیند و با احتیاط گام بردارد مبادا نوک خاری در پایش بنشیند و یا دامن او را خار بگیرد، عبدالله معتز این سخن را به شعر درآورده:

خَلِّ الذُّنُوبَ صَغِيرَها *** وَ كَبِيرَها فَهُوَا لتُّقى

وَاصْنَعْ كَمَاشٍ فَوْقَ أَرْ *** ضِ الشَّوْكِ يَحْذَرُ مَا يَرَى

لا تَحْفَرَنَّ صَغِيرَةً *** إنَّ الْجِبَالَ مِنَ الْحِصى (3)

گناهان را از کوچک و بزرگ ترک کن که حقیقت تقوا همین است».

«هم چون کسی باش که در یک زمین پرخار با نهایت احتیاط گام بر می دارد».

«گناهان صغیره را کوچک مشمر که کوه ها از سنگ ریزه ها تشکیل می شود».

پس با همه این اوصاف آن شش امتیاز یا موهبتی که در اثر بندگی خدا به دست می آید ﴿هانَ عَلَيْهِ الدُّنْيا...﴾ در حقیقت شالوده تقوا پایه ریزی و درجه اول آن تحقق یافته است زیرا تا جادّه

ص: 239

صاف و هموار نباشد، حرکت و عبور در مسیر، با مشکل مواجه خواهد شد و تقوا که میوه درخت ایمان و عبادت است، (1) از ابعاد گسترده و مراتب مختلفی برخوردار می باشد که با دست یابی به اول درجه و عبور از مرحلۀ اوّل آن، فصل جدیدی از یک سفر روحانی آغاز می گردد یعنی پس از طی مراحل عبودیت، جاده هموار گشته و مانند مسافری است که در ابتدای سفر، سختی های اول کار و جدا شدن از محیطی که به آن عادت کرده بود را پشت سر نهاده، اکنون با نشاطی فراوان و با سرعت عمل خاص به سیر روحانی ادامه می دهد ولی تا رسیدن به مقصد نهایی هنوز راهی را باید طی کند زیرا در طی طریق نیز ممکن است خطراتی در بین راه وجود داشته باشد. بنابراین به یک معنی تازه اوّل راه است و باید تا نیل به مقصد نهایی ﴿إِلى رَبِّكَ الرُّجْعی﴾ (2) با همّت والا و جدّیت و استقامت فراوان به راه خود ادامه دهد.

خواب غفلت چشم هر فردی بگیرد در جهان *** نیمه شب با خالق خود راز کردن مشکل است

لذا امام صادق علیه السلام پس از بیان ﴿هذا اَوَّلُ دَرَجَةِ التَّقی﴾ به همین سفر آخرت(3) و موضوع قیامت که همه خلایق به سوی خدا می شتابند اشاره فرمود ﴿تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَة...﴾ پس وقتی در اثر بندگی خدا در جاده قرار گرفت و مانع اصلی سر راه را که حبّ دنیا است برطرف نمود و در سلک انسانیت (که ثمره وجودی عالم است) واقع شد و مشکلات اوّلیه حرکت را تحمّل کرد و ایستادگی نمود. مشکلات بعدی برای او آسان می شود. (4) که در این صورت در ادامه مسیر، بخصوص هرچه سرعت سیر بیشتر می شود مراقبت جدّی زیادتر احساس خواهد شد زیرا در این مرتبه از سیر روحانی اگر غفلت بورزد ممکن است در اثر سرعت عمل بیش تر، آسیب زیادتر نیز ببیند مثل این که انسان زمانی از پله اول نردبان به زمین بیفتد و یا آن که از پله های بالاتر که در این صورت خطر آسیب پذیری و گاهی هلاکت زیادتر خواهد بود لذا معروف است که همیشه در

ص: 240

کنار کوه های بزرگ و بلند، درّه های خطرناک و عمیق نیز وجود دارد پس در برابر آن قوس صعودی تکامل، قوس نزولی وحشتناک نیز دیده می شود، بر همین اساس است که متّقین پیوسته از عاقبت خود هراسانند. ﴿إِذَا زُكِّيَ اَحَدٌ مِنْهُمْ خَافَ مِمَّا يُقَالُ لَهُ.﴾ (1)

به نفس خویش دایم بد گمانند *** هم از کردار خود ترسان به جانند

مبادا نفس بفریبد به ناگاه *** شوند از راه وصل یار گمراه

پس همان گونه که مسافرین یک کاروان در مسافرتی که در پیش دارند و دارای یک مقصد نیز می باشند ممکن است درصد توجّه آن ها مختلف و با یکدیگر متفاوت و در تحمّل سختی های سفر و نیز نحوۀ سیر و امثال این ها گوناگون باشند، در سفر روحانی نیز افراد با یکدیگر متفاوت خواهند بود، لذا بر همین اساس، مراتب و درجات تقوا نیز مختلف است (2) هر چند حقیقت آن که لجام نمودن و حفظ نفس می باشد یک چیز بیش نیست ولی مراتب آن متفاوت است و محافظت و مراقبت افراد به نسبت همّت و توجّه آنان، گوناگون خواهد بود، مثلاً مسافر یا راننده ای که مسیری را طی می کند از یک طرف باید موقعیت خویش را از نظر داخلی زیر نظر داشته باشد، چنان چه سوار بر اسب است لجام او را در دست بگیرد و بدین وسیله او را کنترل نماید و اگر با خودرو و امثال آن مسافرت می کند با در اختیار گرفتن فرمان ماشین به ترمز و گاز و نیز آمپرهای داخل و عقربه کیلومتر و مانند آن کاملاً توجه داشته باشد و بدین صورت نحوه

ص: 241

حرکت و سرعت را تنظیم نماید و از سوی دیگر نیز موقعیت بیرون وسیله نقلیه را در نظر داشته باشد و انتخاب مسیر و سرعت را با توجّه به تابلوهای کنار جادّه تنظیم کند، علاوه بر این جادّه گاهی خیابان معمولی یا اتوبان است و گاهی در جادّه های صعب العبور و امثال آن حرکت می کند، و هم چنین باید به زنجیر چرخ یا لاستیک یخ شکن نیز اگر زمستان و جاده یخبندان است مجهّز باشد و دیگر خصوصیات و مراحل متفاوت و مختلفی که در مسیر حرکت وجود دارد، در هر حال یک مسافر هنگامی سالم به مقصد می رسد که با توجه به موقعیت داخلی و بیرونی خود و در نظر گرفتن تابلوها و آیین نامه و علائم راهنمایی و تجهیزات لازم مسافرت کند.

در سیر روحانی و معنوی نیز انسان باید از درون با لجام نمودن و کنترل نفس خویش به نداهای وجدانی و ندای فطرت و راهنمایی های عقل توجه کامل داشته و از سوی دیگر نیز از تابلوهای بیرونی، یعنی راهنمایی ها و تذکّرات و دستورات دین غافل نباشد و به رهنمودهای الهی کاملاً توجه نماید.

آری انسانی که در این دنیا مسافر است و در مسیر آخرت حرکت می کند باید همیشه در این راه آماده و مجهّز باشد.

﴿عن ابی جعفر علیه السلام قال: كان اميرالمؤمنين علیه السلام بالكوفه اذا صَلَّى الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ يُنَادِى النَّاسَ ثَلاثَ مَرّاتٍ حَتَّى يَسْمَعَ اَهْلُ الْمَسْجِد:

أَيُّهَا النَّاسُ تَجَهَّرُوا - رَحِمَكُمُ الله - فَقَدْ نُودِيَ فِيكُمْ بِالرَّحيلِ...﴾. (1)

خیز شتربان که دمید آفتاب *** وقت رحیل است نه هنگام خواب

تا نگری از همه وامانده ای *** قافله رفته است و تو جا مانده ای

خیز و منه بار در این رهگذر *** کاین ره سیل است نه جای قرار

خیز شتربان که بشد قافله *** ما و تو ماندیم در این مرحله

از سوی دیگر نیز باید کاملاً به تابلوهای هشدار دهنده قرآن توجه داشته باشد که از صدها تابلوی هشدار دهنده قرآن به چند نمونه اشاره می شود:

ص: 242

اَلَمْ يَعْلَمْ بِاَنَّ اللهَ يَرى (1)

اَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللهِ (2)

أَلَيْسَ اللهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ (3)

وَ فِي أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (4)

يا أَيُّهَا الإِنْسَانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيم (5)

يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَوْمٌ.... (6)

بنابراین در موضوع مورد بحث یعنی تقوا، کمیّت و کیفیت توجّه و محافظت از نفس، نسبت به افراد، مختلف و مراتب و درجات آن نیز متفاوت است.(7)

* در یک مرتبه ممکن است در اثر بی توجّهی و غفلت لغزش پیدا شود و شخص متّقی قدرت بر محافظت را از دست داده و به گناهی تن دهد اما بلافاصله متذکّر شود و از این جهت که برای لحظه ای لجام یا فرمان از دست او رها شده و از جاده بیرون رفته احساس ناراحتی و تاسّف نماید لذا چون جزء قافله متّقین است و در جاده تقوا قرار گرفته، پس از پشیمانی، استغفار و توبه می کند و دو مرتبه لجام نفس را در دست می گیرد و به صراط مستقیم ادامه می دهد،

ص: 243

خداوند متعال در قرآن مجید این دسته افراد را پس از تعبیر ﴿أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِين﴾ باكلمه الَّذِينَ (1) این چنین توصیف فرموده:

﴿وَ الَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ...﴾ (2)

«و نیکان آن ها هستند که هرگاه کار ناشایسته ای از آن ها سر زند یا ظلمی به نفس خویش کنند، خدا را به یاد آورده و از گناهان خود به درگاه خداوند توبه و استغفار کنند...».

* مرتبه دیگر و مرحله بالاتر از این، آن است که شخص متّقی، با هشیاری زیادتر، مواظبت و محافظت بیشتر خواهد نمود به طوری که به محض وسوسه شیطان قبل از آن که از جاده خارج گردد و شیطان بر او چیره شود، به خاطر این هشیاری و بیداری تن به لغزش و گناه نخواهد داد.

﴿اِنَّ الَّذينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَاهُمْ مُبْصِرُونَ﴾.(3)

«چون اهل تقوا را از شیطان، وسوسه و خیالی به دل فرا رسد، همان دم خدا را به یاد آرند و در همان لحظه بصیرت و بینایی پیدا کنند.»

* در مرتبه بالاتر از دو مرحله مذکور، انسان با تقوا خیلی بیشتر مواظبت و مراقبت از نفس نموده و آن را کنترل می نماید، دامنه آن نیز به حدّی قوی و گسترده و وسیع است که از محدوده محافظت پس از لغزش و قبل از آن به مراتب بالاتر است و با تسلّط بر شیطان، در عالمی دیگر سیر می کند. (4)

ص: 244

﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾. (1)

«ای کسانی که ایمان آورده اید، از مخالفت با خدا بپرهیزید و هر انسانی باید بنگرد چه چیز را برای فردایش پیش فرستاده و از خدا بپرهیزید که خداوند از آن چه شما انجام می دهید آگاه است».

در این آیه کلمه تقوا دو بار تکرار شده که پیرامون آن تفسیرهای مختلف و گوناگونی شده است از جمله آن که تقوای اول اشاره است به محافظت از معصیت و مبادرت به عمل صالح و تقوای دوم در مقام محاسبه و کیفیت اعمال صالحی است که در اثر تقوای نخست به دست آمده یعنی در تقوای اول به اصل انجام عمل و در تقوای دوم به کیفیت خلوص آن نظر دارد ولی در هر حال تکرار آن برای تأکید است.

البته نفس تأکید و تکرار از جهات مختلف به ویژه از نظر تربیتی محل بحث و گفتگو و قابل تحلیل و بررسی است که در این جا از بحث اصلی خارج می شود اما به منظور اهمیّت آن تنها به یک نکته اشاره می گردد و آن هماهنگی بین نظام تکوین و تشریع است یعنی همان طور که در نظام تكوين عالم آن چه بیش تر مورد نیاز و مایه حیات موجودات زنده بخصوص انسان بوده، زیادتر نیز آفریده شده (مانند آب که از سایر چیزها بیشتر خلق شده)، در نظام تشریع و قانون گذاری نیز آن چه بیشتر مورد نیاز و مایه حیات معنوی انسان ها بوده، نسبت به آن بیشتر تأکید و سفارش شده و ذکر بیشتری از آن به عمل آمده مانند تقوا (2) که در آیه مذکور دوبار تکرار گردیده یا در سوره شعرا بسیار سفارش شده ﴿فَا اتَّقُوا اللهَ وَأَطِيعُونَ - وَاتَّقُوا الَّذِي اَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ...﴾(3) و نیز در سایر سوره ها و آیات و هم چنین در احادیث و روایات فراوان که تنها در نهج البلاغه از مولای متقیان علی بن ابی طالب علیه السلام متجاوز از صد نوبت به تقوا توصیه شده ﴿اوُصِيكُمْ عِبادَ اللَّهِ بِتَقْوَى الله...﴾ و بیش ترین سفارش اولیای خدا و ائمه معصومین علیهم السلام به

ص: 245

همین موضوع مهمّ حیاتی بوده، (1) چنان چه امام صادق علیه السلام در همین حدیث عنوان بصری به آن اشاره فرموده است و عبدالله بن نجاشی را نیز چند نوبت به تقوا دعوت نمود و فرمود: همانا تقوا وصيت ما اهل بیت است به شما.

﴿ثُمَّ إني اوصيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ.... وَاعْلَمْ أَنَّ الْخَلَائِقَ لَمْ يُوَكِّلُوا بِشَيْءٍ أَعْظَمُ مِنَ التَّقْوى فَإِنَّهُ وَصِيَّتُنا أَهْلَ الْبَيْتِ﴾.(2)

هم چنین فرمود:

﴿إِنَّا لَنُحِبُّ مَنْ كَانَ عَاقِلاً عالِماً فَهْماً فقيهاً حَليماً مُدارياً صَبوراً صَدُوقاً وَفيّاً، إِنَّ اللَّهَ خَصَّ الأَنْبِيَاءَ علیهم السلام بِمَكارِمِ الْأَخْلاقِ فَمَنْ كَانَتْ فيهِ فَلْيَحْمَدُ اللهَ عَلى ذلِكَ وَ مَنْ لَمْ يَكُن فيهِ فَلْيَتَضَرَّع إِلَى اللهِ وَلْيَسْأَلْهُ إِيَّاها، قبلَ لَهُ: وَ مَا هِيَ؟ قَالَ علیه السلام: الْوَرَعُ وَ الْقَنَاعَةُ وَ الصَّبْرُ وَ الشُّكْرُ وَ الْحِلْمُ وَ الْحَيَاءُ وَ السَّخاءُ وَ الشَّجَاعَةُ وَ الْغِيْرَةُ وَ صِدْقُ الْحَدِيثِ وَ الْبِرُّ وَ أَداءُ الْأَمَانَةِ وَ الْيَقِينُ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ وَ الْمُرُوَةُ﴾. (3)

«ما دوست می داریم کسی را که خردمند، دانا، با فهم، فقیه، بردبار، اهل مدارا، شکیبا، راستگو و وفادار است، به راستی که خداوند پیامبران علیهم السلام را به مکارم اخلاق مخصوص کرده، پس هر کس که (از مکارم اخلاق) برخوردار است باید خدا را بدان سپاس گزارد و هر که ندارد به درگاه خدا زاری کند و از خداوند آن را مسألت نماید، به آن حضرت گفته شد: مکارم اخلاق چیست؟ فرمود: ورع، قناعت، صبر، شکر، حلم، حياء، سخاوت، شجاعت، غیرت، راست گویی، نیکوکاری، امانت داری (اداء امانت)، یقین، خوشخویی و مردانگی».

بنابراین تقوا که از ریشه وقایه و به معنای (4) حفظ و صیانت یا نگهداری است ﴿جَعْلُ النَّفْسِ

ص: 246

في وقايَةٍ...﴾ یک نیروی روحانی می باشد که بر اثر تمرین های زیاد پدید می آید (از لوازم آن، اجتناب و پرهیزکاری است) و در اثر همین صیانت و ریاضت نفس و برخوردار شدن از آن نیروی روحانی و ملکه خاص، باطن انسان سراسر نورانی می شود و بدین وسیله ظاهر و باطن و سرّ و ضمیر آدمی روشنایی و صفای خاصی پیدا می کند البته آن نور باطن براساس همّت و مواظبت افراد دارای مراتب مختلف و ابعاد عمیق و گسترده و میدان وسیعی است که هر کس به اندازه همت خود از آن میدان وسیع و دریای پهناور بهره مند می گردد و مانند نور و روشنایی چراغ (یا لامپ و امثال آن) که متفاوت است مثلاً نور صد واتی یا دویست واتی و همین طور بالاتر با یک دیگر فرق می کنند تقوی نیز در وجود افراد یکسان نمی باشد و گاهی مانند نورافکن یا بالاتر محیط بیشتری در پرتو آن روشن می شود. چنان چه نور چراغ اطراف خود را روشن می کند و ستاره نیز که از نور بیشتری برخوردار است و نور خورشید که عالمی را روشن می کند.

دلا تا چند بی حاصل علاقه جسم و جان بندی *** بیا از جسم و جان بگذر که تا جان جهان بینی

گشای آن چشم محرم را ببین یار مسلّم را *** شکن برهان سُلّم را که حق بی نردبان بینی

کمی بزدای از دل شک که چون صافی شوی مدرک *** أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكْ ز سینه خود عیان بینی

تویی از قدسیان اشرف بتازان بر فلک رفرف *** که از اَحْبَبْتُ أَنْ أَعْرَفْ عيان كنز نهان بینی

پس یک مرتبه بسیار عالی تقوا همین مرحله است که انسان متّقی پس از تسلّط کامل و مهار نمودن نفس سرکش، مستغرق در نورانیت و معنویت می شود به طوری که اصلاً به مادّیات و جسم، دیگر توجه ندارد و ممکن است گاهی جسم را نیز به کلّی رها کند و از آن منخلع گردد

ص: 247

و آن چه در خطبه متّقین پیرامون صفات متّقین بیان شده اشاره به مرتبه بالای تقواست که همّام با شنیدن آن قالب تهی کرد و از دنیا رفت. (1)

زنده کدام است بر کوی یار *** آن که بمیرد به سر کوی یار

***

حجاب چهره جان میشود غبار تنم *** خوشا دمی که از این چهره پرده برفکنم

چنین قفس نه سرای چو من خوش الحانی است *** روم به روضه رضوان که مرغ آن چمنم

آری انسان متّقی در این میدان وسیع آن چنان به مراحل عالی و بالا نایل می شود که تمام ابعاد وجودی و شب و روز او در استخدام خدا و یک پارچه نور، صفا و معنویت می شود ﴿اَسْئَلُكَ بِحَقِّكَ وَ قُدْسِكَ وَ أَعْظَمِ صِفَاتِكَ وَ أَسْمَائِكَ أَنْ تَجْعَلَ أَوْقَاتِي مِنَ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ بِذِكْرِكَ مَعْمُورَةً وَ بِخِدْمَتِكَ مَوْصُولَةً وَ أَعْمَالِي عِنْدَكَ مَقْبُولَةً حَتَّى تَكُونَ أَعْمَالِي وَ أَوْرَادِى كُلُّها وِرْداً وَاحِداً وَ خالى فى خِدْمَتِكَ سَرْمَداً... وَهَبْ لِي الْجِدَّ فِى خَشْيَتِكَ وَ الدُّوامَ فِى الْاِتِّصالِ بخدمتِكَ حَتَّى أَسْرَحَ إِلَيْكَ فِي مَيَادِينِ السَّابِقِينَ وَ أَسْرَعَ إِلَيْكَ فِي الْبَارِزِينَ وَ أَشْتَاقَ إِلَى قُرْيِكَ فِي الْمُشْتَاقِینَ...﴾ (2) و در این صورت هرگز از نکوهش ها و ستایش ها متأثر نخواهد شد و فراتر از آن خواهد بود که انگیزه اساسی او توسّط مدح یا مذمّت دیگران کم رنگ گردد و این ظرفیت عظیم در انسانی به ظهور می رسد که هدف غایی تقوا در وی تحقّق یافته باشد. (3)

ص: 248

تقسیمات متعدّدی نیز پیرامون مراتب یا درجات تقوی به عمل آمده که اجمالاً به آن اشاره می شود.

1- تقوا در راه خدا، از خوف خدا، از خوف عقاب و جهنّم

2- تقوا در عقاید، در اخلاق (ملکات)، در اعمال

3- تقوای قلب، نفس؛ اعضاء (تقوای قلب؛ یعنی قلب انسان جز در اختیار خدا نباشد، تقوای نفس؛ یعنی آزاد بودن روح و روان انسان از صفات رذیله، تقوای اعضاء؛ یعنی اعضاء و جوارح انسان به گناه آلوده نشود و (چنان چه قبلاً نیز اشاره شد) در استخدام کامل خدا قرار گیرد ﴿قَوِّ عَلَى خِدْمَتِكَ جَوَارِحِي وَاشْدُدْ عَلَى الْعَزِيمَةِ جَوَانِحِي﴾ (1)

و مشهورترین تقسیم بندی که مراتب و درجات تقوا را خلاصه کرده عبارت است از:

4- تقوای خاص الخاص، تقوای خاص، تقوای عام.

﴿قَالَ الصَّادِق علیه السلام: التَّقْوى عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهِ:

* تَقْوَى بِاللهِ وَ فِي اللهِ وَ هُوَ تَرْكُ الْحَلالِ فَضْلاً عَنِ الشُّبْهَةِ، وَ هُوَ تَقْوى خَاصُّ الخاصِّ.﴾

* ﴿وَ تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَ هُوَ تَرْكُ الشُّبَهَاتِ فَضْلاً عَنِ الْحَرَامِ وَ هُوَ تَقْوَى الْخَاصِّ﴾

* ﴿وَ تَقْوی مِنْ خَوْفِ النَّارِ وَ الْعِقَابِ وَ هُوَ تَرْكُ الْحَرَامِ، وَ هُوَ تَقْوَى الْعَامِّ﴾

و بعضی قسم رابعی ذکر نموده اند و آن پرهیز از غیر ذکر خداست یعنی در دل که محل خاص اوست غیر او را راه ندهد و هرچه غیر از یاد الله و محبة الله باشد ترک نماید. (2) مرحوم عبدالصّمد همدانی پس از ذکر این حدیث شریف می فرماید:

پس ای عزیز! سرمایه عمر را غنیمت بدان و محافظت اوقات عزیز را بنما ﴿و قال افلاطون اعظم المصائب فوات الوقت بلافائدة و لذا قيل وقتک اعزّ الاشیاء فاشغله باعزّ الاشياء وهو ذكر الله بلا غفلةٍ و فترةٍ وقيل فوات الوقت اشدّ من فوات الرّوح لانّ فوات الرّوح الانقطاع عن

ص: 249

الخلق و فى فوات الوقت الانقطاع من الحقّ و لذا قيل افضل الطّاعات حفظ الاوقات).

عزیزی سبب تو به خود را بیان کرد که من تاجر بودم حرامیان مال مرا بردند و من دل تنگ می رفتم، هاتفی ندا در داد: (عجبت لمن يحزن على ذهاب ماله و لا يحزن على ذهاب عمره)، پیری در حالت نزع خود تأسّف می خورد گفتندش حیات دنیا را بقاء نیست، هر آینه کسی در این جهان باقی نماند، گفت تأسّف من در آن نفسهاست که در خواب بودم و بر آن روزهاست که طعام خوردم و بر آن ساعت هاست که به غفلت گذرانیدم، سلف گفته اند هر آن کس که این شش کلمه را یاد گیرد از جمله مغفوران (بخشیده شده ها) است:

اول، در ابتدای هر کاری بگوید «بسم الله الرّحمن الرّحيم»

دوم، در آخر هر کاری بگوید «الحمد لله ربّ العالمین»

سوم، هرگاه به زبان لغوی یا خطابی برود بگوید «استغفر الله العظيم»

چهارم، چون پیش وی مکروهی آید بگوید «لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظيم»

پنجم، آن که چون مصیبتی به وی برسد بگوید «انّا لله و انا اليه راجعون»

ششم، آن که زبانش هرگز از ذکر «لا اله الا الله» فارغ نباشد.

﴿و عن النّبي صلی الله علیه و آله قال: إِذا أَرَادَ اللهُ بِعَبْدِ خَيْراً أَعانَهُ عَلى حِفْظِ لِسَانِهِ وَ شَغَلَهُ بِعُيُوبِهِ عَنْ عُيُوبٍ غَيْرِهِ.

وَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله : أَيُّهَا السَّاهِرُ لَيْلَتِهِ الصَّائِمِ نَهَارُهُ الذَّائِبُ جَلَوْهُ، لَا تَفْرَجُ بِمَا آتَيْتَ فِيهِ فَإِنَّ اللَّهِ لَا يَقْبَلُ عَمَلاً بِغَيْر تَقوى والتقوى أَنْ يَجْتَنِبَ الْمَحارم و حبّ الدّنيا... و فى التّورية مكتوبٌ اربعةٌ كمنت فى اربعةِ السّلامة فى السّكوت و العافية في ترك الرّياسة و الشّرف في التّقوى والمحبّة في ترک الفضول.

و في مجالس الصّدوق رحمه الله عن رسول الله صلی الله علیه و آله: لا تَزُولُ قَدَمًا عَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُسْئَلَ عَنْ أَرْبَعَةِ: عَنْ عُمْرِهِ فِيمَا أَفْنَاهُ وَ عَنْ شَبَابِهِ فِيمَا أَبْلَاهُ وَ عَنْ مَا لِهِ مِنْ أَيْنَ كَسَبَهُ وَ فِيمَا أَنْفَقَهُ وَ عَنْ حُبَّنا اَهْلُ الْبَيْتِ علیهم السلام﴾ ». (1)

ص: 250

ص: 252

﴿أوصيكَ بِتِسْعَةِ أَشْيَاءَ فَإِنَّها وَصِيَّتى لِمُريدِى الطَّريقِ إِلَى اللهِ تعالى وَ اللهُ أَسْأَلُ أَنْ يُوَفِّقَكَ لاسْتِعْمَالِهِ، ثَلَاثَةٌ مِنْهَا فِى ريَاضَةِ النَّفْسِ وَ ثَلاثَةٌ مِنْهَا فِي الْحِلْم وَ ثَلَاثَةٌ مِنْهَا فِي الْعِلْمِ فَاحْفَظْهَا وَ اِيَّاكَ وَ التَّهَاوُنَ بها». قال عنوان: فَفَرَّغْتُ قَلبي لَهُ﴾.

عنوان بصری گفت: یا ابا عبدالله! مرا نصیحت کن، آن گاه امام صادق علیه السلام فرمود:

تو را به نه چیز سفارش و توصیه می نمایم که در حقیقت آن ها وصیت های من است از برای اراده کنندگان و پویندگان راه خداوند تعالی و از پروردگار متعال درخواست می کنم که تو را برای به کار بردن آن ها موفق گرداند.

سه چیز آن در مورد «ریاضت نفس و تأدیب و تربیت نفس» است. و سه تا از آن ها درباره «حلم و بردباری» است و سه تای دیگر آن درباره «علم و دانش» خواهد بود.

پس ای عنوان! آن ها را به خاطر بسپار و مبادا در عمل به آن ها از تو سُستی و کاهلی سر زند.

عنوان گفت: من دلم و اندیشه ام را فارغ و خالی نمودم تا آن چه را که حضرت می فرماید. اخذ کنم و بدان عمل نمایم. (آماده شنیدن و عمل نمودن به نصایح امام صادق علیه السلام شدم)».

ص: 253

ص: 255

که به هر سویی بخواهد آن آلات و جسم را می کشاند و نفس انسان که روح، قلب و عقل هم به یک معنی به آن گفته می شود جوهری است ملکوتی که بدن را به استخدام خود در می آورد. شکل، قیافه و هیأت انسان مربوط به خلقت ظاهری و خلق اوست ولی سجایای اخلاقی و جنبه های باطنی و معنوی از خُلق آدمی حکایت می کند و بشر با این خصوصیات لایق بوده به سوی حق برود و در واقع او محل همۀ کمالات است و می تواند کپسول تمام فضایل باشد ولی در صورتی به کمال مطلوب خواهد رسید که از راه های تهذیب اخلاق استفاده نموده و در

ص: 256

شناسایی نفس و کسب فضایل همّت بگمارد.

«ریاضت» به معنای ورزش و پرورش است که این موضوع گاهی مربوط به جسم می باشد و به صورت تحریک عضلات بدن برای تقویت آن با پیاده روی، دویدن، کوه نوردی، اسب سواری، شنا، نرمش و غیره تحقّق می یابد و نتیجه آن هم رشد، نمو، سلامت جسم و تربیت بدن است که با این کار بدن آدمی از حالت رخوت و خمودی به قوّت و توانایی بیشتر تبدیل می شود.

قِسم دیگر ریاضت، همان ورزش روح و نفس می باشد که از اهمیّت فراوانی برخوردار بوده و آن عبارت است از تهذیب اخلاق و تبدیل صفات ناپسند و مذموم به صفات حمیده و پسندیده.

«نفس» در قرآن و روایات و نیز بین فلاسفه معانی مختلفی (1) دارد ولی منظور در این جا بیشتر همان قوّه ای است که مرکب باشد از شهوت و غضب. در وجود انسان دو نیروی قوی، یعنی عقل و مجموعه غرایز وجود دارد، (عقل) در ملک هست و غرایز در حیوان ولی انسان از هر دو برخوردار می باشد) غرایز در وجود آدمی متعدّد است که از اهمّ آن ها همان نیروی شهوت و غضب می باشد که از این دو نیرو مجموعاً در روایات تعبیر به «نفس» شده است و چنان چه این دو نیرو به حال خود گذاشته شود هستی انسان را به تباهی و بدبختی می کشاند زیرا به طور طبیعی، نفس آدمی می خواهد بدون هیچ مانع و مزاحمی آزاد باشد ﴿بَلْ يُريدُ الْإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ﴾.(2) «بلکه انسان می خواهد آن چه در پیش است همه را به فجور و هوای نفس گذراند».

بنابراین منظور از ریاضت نفس، ترک دنیا و رهبانیت، یا عزلت و امثال آن نیست بلکه مقصود وادار نمودن خویش است به کارهای خیر و ادای واجبات و ترک محرّمات و امثال آن که نفس انسانی طبعاً به دنبال آسایش و رفاه و بی قیدی می گردد.

ص: 257

بدیهی است اگر نفس انسان کاملاً آزاد باشد و با ضوابط و مقررات عقل و دین مهار نشود، به تدریج حقیقت انسانیت از وجود او خارج گشته و با این وصف نمی تواند چنین انسانی دارای شخصیت واقعی و حقیقی باشد.(1)

﴿قالَ عَلىٌّ بن الحسين علیه السلام الرَّجُلُ كُلُّ الرَّجُلِ نِعْمَ الرَّجُلِ هُوَ الَّذِي جَعَلَ هَوَاهُ تَبَعاً لأَمْرِ الله﴾. (2)

«امام زین العابدین علیه السلام، فرمود: انسان واقعی، کامل و شایسته کسی است که خواهش های غریزی خود را مطیع امر خدا نماید».

چشم عقل و علم، کور از شهوت است *** دیو پیش دیده حور، از شهوت است

راه شهوت پر گِل و لای بلاست *** هر که افتاد اندر آن گل برنخاست

از می شهوت چو یک جرعه چشی *** در مذاق تو نشیند زان خوشی

آن خوشی در بینیت گردد مهار *** در کشاکش داردت ليل و نهار

سير الى الله مزاحم زیاد دارد و سیرهای معنوی توأم با نوسان است بنابراین اول باید رفع حجاب کرد، امام صادق علیه السلام فرمود:

﴿وَ لَا حِجَابَ أَظْلَمُ وَ أَوْحَشُ بَيْنَ الْعَبْدِ وَ بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ النَّفْسِ وَ الْهَوى وَ لَيْسَ لِقَتْلِهِما سِلاحٌ وَ آلَةٌ مِثْلَ الْاِفْتِقَارِ إلى الله ...﴾ (3)

«و هیچ حجابی میان بنده و خدا تاریک تر و وحشتناک تر از نفس و هوا نیست و برای قتل و قطع آن دو، اسلحه و ابزاری همانند گدایی در خانه خدا نیست.»

ص: 258

چنان چه در اخبار و روایات نیز اشاره شده، گاهی عقل انسان اسیر و هواهای نفسانی امیر خواهند بود.

﴿قالَ عَلِيٌّ علیه السلام: وَ كَمْ مِنْ عَقْلٍ أَسِيرٍ عِنْدَ هَوَى أَميرٍ﴾. (1)

«علی علیه السلام فرمود: و چه بسا عقل که اسیر فرمانروایی هوس است.»

چه بسا لذّتِ پست و ناچیز که آدمی را از نیل به درجات عالیه انسانی بازداشته و سدّ راه سعادت گردد.(2) اصولاً کسانی که شخصیّت و شرف معنوی دارند شهوات و تمایلات در نظر آنان پست و کوچک خواهد بود. و این شخصیّت و شرافت معنوی حاصل نخواهد شد مگر با ریاضت نفس، یعنی هنگامی که با نفس طغیانگر مخالفت شد و به خواسته های نفس مطلقاً پاسخ مثبت داده نشد، در این صورت جسم و روح، قوی گشته و در وجود خویش یک نوع حرّیت و آزادگی معنوی احساس می کنند که با هیچ چیز قابل مقایسه نخواهد بود. یعنی فرشته روح و عقل وی و اراده متعالی او، از حبس آزاد می گردد و وابستگی های حیوانی و خواسته های شیطانی، جملگی محکوم و منکوب عقل آزاد شدۀ وی می شود و من حقیقی خود را در می یابد و در نتیجه خویش را از محدودیت های دنیوی آزاد نموده و خودش را می خرد و آزاد می کند.

آری رسیدن به این مرحله از انسانیت احتیاج به زحمت زیاد دارد، باید نفس را از پستان لذايذ دنيا و عادت به آن ها دور ساخت و با تیغ مجاهدت مستمر و شمشیر بندگی و اطاعت خداوند با او مبارزه نمود.

باید با نفس مانند باز شکاری عمل نمود؛ هنگامی که می خواهند باز وحشی را منقاد و تربیتش کنند اوّل او را در محلّ تاریکی حبس می کنند تا جلو چشم او تاریک گردد و آزادی مطلق و خودسری را فراموش نماید. نفس را نیز باید با حبس نمودن، تأدیبش کرد و به جای خود سری و طغیان و انس به دنیا و پرواز به این سو و آن سو، او را به بندگی حق عادت داد تا فقط به یک سوی پرواز کند و آن هم به سوی خداوند بدیهی است در ابتدای امر مشکل است

ص: 259

نفسی را که رها بوده مهار نمود مانند طفلی که بخواهند او را از پستان مادر جدا سازند ولی کم کم پس از جدا شدن، طبع ثانوی پیدا می کند به طوری که اگر بخواهند او را برگردانند به پستان مادر، دیگر پستان نخواهد گرفت و متنفّر خواهد بود، لذّت واقعی نیز همان انس و خلوت با خداست و آن چه از لذایذ دنیوی تصوّر می شود لذّت است، در حقیقت لذّت نیست بلکه دفع اَلم می باشد.

تا نرهی ز خویشتن، ره نبری به سوی حق *** تا نروی ز منزلت، طی نکنی دیار دل

***

اگر لذّت ترک لذّت بدانی *** دگر لذّت نفس لذّت نخوانی

سفرهای علوی کند مرغ جانت *** گر از چنبر آز بازش رهانی

و لیکن ترا صبر عنقا نباشد *** که در دام شهوت به گنجشک مانی

تو این صورت خود چنان می پرستی *** که تا زنده ای ره به معنی ندانی

چنان می روی ساکن و خواب در سر *** که می ترسم از کاروان باز مانی

باید انسان با مناجات و ذکر خدا آشنا و مأنوس گردد تا بفهمد غذای دیگری غیر از شیر پستان شهوات دنیویه نیز هست که خوراک واقعی روح وی می باشد، جهاد با نفس امّاره نیز آن است که انسان حرص، شهوات، عداوت، خشم و رذایل اخلاقی را در وجود خویش پرورش ندهد که در این صورت و پس از پرورش روح با عبادت و بندگی خداوند به مقام «نفس مطمئنّه» خواهد رسید و (چنان چه قبلاً در بحث شیطان اشاره شد) صاحب چنین نفسی در پرتو بندگی پروردگار سراپا پاکی، فضیلت، نور و سرور می گردد.

﴿اللَّهُمَّ فَاجْعَلْ نَفْسي مُطْمَئِنَّةً بِقَدَرِكَ، رَاضِيَةً بِقَضائِكَ، مُولَعَةً بِذِكْرِكَ وَ دُعَائِكَ، مُحِبَّةً لِصَفْوَةِ أَوْلِيَائِكَ...﴾ (1)

هر که از تن بگذرد جانش دهند *** هر که جان در باخت جانانش دهند

هر که در سجن ریاضت سرکند *** یوسف آسا مصر عرفانش دهند

ص: 260

هر که گردد مبتلای درد هجر *** از وصال دوست درمانش دهند

هر که نفس بت صفت را بشکند *** در دل آتش گلستانش دهند

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: أَعْظَمُ النَّاسِ سُلْطَاناً عَلَى نَفْسِهِ، مَنْ قَمَعَ غَضَبَهُ وَ أَمَاتَ شَهْوَتَهُ.﴾ (1)

«على علیه السلام فرمود: بزرگ ترین مردم از جهت تسلّط بر نفس، کسی است که ریشه خشم را از سرزمین دلش برکَند و هوی و هوس خویش را بمیراند».

قال رسول الله صلی الله عَلَيْهِ وَ اله: ﴿أَعْدَى عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْكَ فَلَا تَغْفُلْ عَنْهَا وَ أَوْثِقْهَا بِقِيْدِ التَّقْوى وَ أَكْثِرُهَا بِثَلَاثَةِ أَشياء

الْاَوّل: مَنْعُ الشَّهَوَاتِ فَإِنَّ دَابَّةَ الْحَرُونِ تَلِينُ إِذَا نَقَصَ مِنْ عَلَيْهَا.

الثَّاني: تَحَمُّلُ اَثْقَالِ الْعِبَادَاتِ، فَإِنَّ الدَّابَّةَ إِذَا ثَقَلَ حَمْلَها وَ قَلَّلَ عَلَفَها ذَلَّتْ وَ انْقَادَتْ.

الثَّالِثُ: اَلْاِسْتِعَانَةُ بِاللهِ وَ التَّضَرُّعِ إِلَيْهِ بِأَنْ يُعِينَكَ عَلَيْهَا أَوَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ الصِّدِّيق: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَارَةٌ بِالسُّوءِ إِلا مَا رَحِمَ رَبِّي» فَإِذَا وَطَنَتْ (وَ ظَبَتْ) عَلَى هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ: انْقَادَتْ لَكَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى فِح تُبَادِرُ إِلَى أَنْ تَمْلِكَهَا وَ تَلْجِمَها وَ تَأْمَنَ مِنْ شَرِّهَا. وَ كَيْفَ تَأْمَنُ اَوْ تُسْلِمُ مَعَ إِهْمَالِهَا؟ مَعَ مَا تَشَاهَدَ مِنْ سُوءِ اخْتِيَارِها وَ رِدَائَةِ أَحْوَالِها اَلَسْتَ تَرَاهَا وَ هِيَ فِي حَالَةِ الشَّهْوَةِ بَهِيمِةُ؟ وَ فِي حَالِ الْغَضَبِ سَبْعٌ وَ فِي حَالِ الْمُصيبَةِ طِفْلٌ وَ في حَالِ النَّعْمَةِ فِرْعَوْنُ وَ فِي حَالِ الشَّبْع تَرَاهَا مُخْتَالَةٌ و في خالِ الْجُوعِ تَرَاهَا مَجْنُوناً، إِنْ أَشْبَعْتَها بَطِرَتْ وَإِنْ جَوّعْتَهَا صَاحَتْ وَ جَزَعَتْ، فَهِيَ كَالْحِمَارِ السُّوءِ إِنْ أَقْضَمْتَهُ رَمَحَ وَ إِنْ جَاعَ نَهِقَ.﴾ (2)

«پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: دشمن ترین دشمنان تو نفس تو است که در میان دو پهلوی تو می باشد. پس غافل مشو از او و به بند بکش او را با بند تقوا و بکش او را به سه چیز:

اوّل: به منع شهوات، به جهت آن که حیوان سرکش نرم می شود هرگاه آذوقه اش را کم کنند.

دوّم: به تحمّل سنگینی عبادات، زیرا که چارپایان هرگاه بار آن ها ثقیل (سنگین) و علف آن ها کم شد ذلیل و منقاد می شوند.

ص: 261

سوّم: یاری خواستن از خدای عزّوجل و تضرّع به سوی او برای اینکه یاری نماید تو را بر عبادت، آیا نظر نمی کنی به قول یوسف علیه السلام که فرمود: ﴿إِنَّ النَّفْسَ لَامَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلا مَا رَحِمَ رَبِّي﴾. و هرگاه او را منقاد ساختی بر این سه امر، اطاعت و انقیاد می کند تو را به اذن الله سبحانه. در این هنگام که تسلیم شد، مبادرت می نمایی که مالک شوی و لجام کنی او را و ایمن شوی از شرّ او و چگونه سالم مانی و ایمن باشی با سهل انگاری تو با او، با آن که مشاهده کردی سوء استفاده او را از آزادی و اختیارش و بدی احوال او را، آیا ندیدی نفس را و حال آن که در حال شهوت مانند بهائم (چارپایان)؟ و در حال غضب حیوان درّنده؟ و در حال مصیبت، کودک؟ و در هنگام فراخی نعمت، فرعون؟ و در حال سیری، متکبّر؟ و در حال گرسنگی، دیوانه است؟ اگر سیر کنی او را در شادی افراط کند و اگر گرسنه داری او را فریاد می کند و جزع می نماید پس او همچون دراز گوش بدی است که اگر جو می دهی او را لگد می زند و اگر گرسنه باشد فریاد می کند».

دشمن به دشمنان مپسندد که بی خرد *** با نفس خود کند به مراد و هوای خویش

از دست دگران چه شکایت کند کسی *** سیلی به دست خود زده بر قفای خویش

***

اگر دل از غم دنیا جدا توانی کرد *** نشاط و عیش به باغ توانی کرد

وگر به آب ریاضت بر آوری غسلی *** همه کدورت دل را صفا توانی کرد

ز منزلات هوس گر برون نهی قدمی *** نزول در حرم کبریا توانی کرد

وگر زهستی خود بگذری یقین می دان *** که عرش و فرش و فلک زیر پا توانی کرد

و لیکن این عمل رهروان چالاکست *** تو نازنین جهانی کجا توانی کرد

نه دست و پای امل را فرو توانی بست *** نه رنگ و بوی جهان را رها توانی کرد

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: أَعْدَى عَدُوٌّ لِلْمَرْءِ غَضَبُهُ وَ شَهْوَتُهُ، فَمَنْ مَلَكَهُما عَلَتْ دَرَجَتُهُ وَ بَلَغَ غَايَتُهُ.﴾ (1)

«علی علیه السلام فرمود: برای هر انسانی، دشمن ترین دشمن، غضب و شهوتش می باشد، پس هر که آن دو را به بند فرمان در کشد، بزرگ گردد و به مقصد خودش برسد.»

ص: 262

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: نَفْسُكَ أَقْرَبُ أَعْدَائِكَ إِلَيْكَ.﴾ (1)

«علی علیه السلام فرمود: نزدیک ترین دشمنان به تو نفس تو می باشد».

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: نَفْسُكَ عَدُوٌّ مُخارِبٌ وَ ضِدُّ مُوَائِبٌ إِنْ غَفَلْتَ عَنْها قَتَلَتْكَ.﴾ (2)

«علی علیه السلام فرمود: نفس تو دشمنی است جنگجو و خصمی است حمله کننده، مبادا از وی غافل شوی که تو را خواهد کشت».

نفس تو آن اژدهای هفت سر *** آن دلیل و رهنمایت تا سقر

جمله این ها دشمن جان تواند *** یوسفی تو، جمله اخوان تواند

يَرْتع و يَلْعب بهانه ساختند *** تا ز یعقوبت جدا انداختند

سوی چاهت می برند آگاه شو *** می سپارندت به گرگ از ره مرو

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: آفَةُ الرِّيَاضَةِ غَلَبَةُ الْعَادَةِ﴾. (3)

«علی علیه السلام فرمود: آفت ریاضت کشیدن (و نفس را هموار کردن)، غلبه عادات است. (مانند آن که انسان خیلی مایل است کارهای نیک انجام دهد مثلاً برای نماز شب برخیزد، ولی چون عادت شب خوابی دارد ریاضت از بین می رود و به مقام محمود الهی نمی رسد».

﴿قالَ عَلِيٌّ علیه السلام: اِمْنَعْ نَفْسَكَ مِنَ الشَّهَوَاتِ تَسْلَمْ مِنَ الْآفَاتِ﴾. (4)

علی علیه السلام فرمود: نفست را از خواهش ها جلوگیر باش، از آفت ها برکناری».

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: لا تَنْجَعُ الرِّيَاضَةُ إِلَّا فِي نَفْسٍ يَقِظَةٍ.﴾ (5)

اميرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ریاضت، سودمند نیست مگر در نفسی که بیدار باشد.

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: اِجْعَلْ مِنْ نَفْسِكَ عَلَى نَفْسِكَ رَقِيباً وَاجْعَلْ لِآخِرَتِكَ مِنْ دُنْيَاكَ نَصِيباً.﴾ (6)

علی علیه السلام فرمود: از خودت برای خودت نگهبانی بگذار (که از تو حساب بکشد) و از دنیایت برای آخرتت بهره بردار».

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: أَقْبِلْ عَلَى نَفْسِكَ بِالْإِدْبَارِ عَنْهَا أَعْنِي أَنْ تُقْبِلَ عَلَى نَفْسِكَ الْفَاضِلَةِ المُقْتَبِسَةِ

ص: 263

مِنْ نُورِ عَقْلِكَ الْحَائِلَةِ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ دَوَاعِي طَبْعِكَ وَ أَعْنِي بِالْإِدْبَارِ، الْإِدْبَارِ عَنْ نَفْسِكَ الْأَمَّارَةِ بِالسُّوءِ الْمُصَافَحَةِ بِيَدِ الْعُتُوِّ). (1)

«امير المؤمنين علیه السلام فرمود: با پشت کردن بر نفس خود، بدان روی کن (با مخالفت، آن را پاکیزه ساز) مقصودم این است که روی کنی به آن نفس با فضیلتی که از عقل و خرد تو روشنی می گیرد و حجابی است میان تو و خواهش های طبع تو. و نیز مقصودم از پشت کردن، پشت کردن به آن نفسی است که همواره شخص را به بدی فرمان می دهد و با دست طغیان و سرکش دست در دست هم دارند.»

دشمن تو نفس کافر کیش توست *** و آن هوای طبع بد اندیش توست

دشمن تو خود تویی ای تیره رو *** دیگران را بی سبب دشمن مگو

بنابراین نفس آدمی با قید تقوا مهار می شود و از همین رهگذر سعادت وی در دنیا و آخرت تأمین می گردد.

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: وَ إِنَّمَا هِيَ نَفْسي أَرُوضُها بِالتَّقْوى لِتَأْتِيَ آمِنَةٌ يَوْمَ الْخَوْفِ الْأَكْبَرِ وَ تَثْبُتَ عَلَى جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ﴾. (2)

امير المؤمنين علیه السلام (ضمن نصایحی به عثمان بن حنیف انصاری که از جانب آن حضرت حاکم بصره بود و دعوت گروهی از اهل بصره را به مهمانی پذیرفته بود) فرمود:

«و همانا همّت و اندیشه من در این است که نفس خود را با پرهیزکاری تربیت نموده و ریاضت بدهم تا در روزی (قیامت) که ترس و بیم آن بسیار است آسوده باشد و بر اطراف لغزشگاه استوار ماند»

آری امیرالمؤمنین علیه السلام پیرامون اهمیّت ریاضت نفس و نقش فراوانی که در سعادت انسان خواهد داشت و نیز تجلیل و تمجید از متّقین که اهل ریاضت می باشند با تبریک به آنان طی همین نامه مذکور فرمود: ﴿طُوبى لِنَفْسِ ادَّتْ إِلَى رَبِّهَا فَرْضَها...﴾. «چه خوشبخت و سعادتمند است آن کس که فرایض الهی را انجام می دهد، خدا یار او و حمد و ستایش کار اوست، رنج ها و

ص: 264

ناراحتی ها را به جان می خرد (به مانند سنگ آسیا که دانه را در زیر پهلوی خود خُرد می کند و از این پهلو به آن پهلو می رود) شب هنگام از خواب شیرین دوری گزیده و شب را زنده نگه داشته، به راز و نیاز مشغول است و آن گاه که خواب چیره شد زمین را فرش و دست خود را بالش قرار می دهد». ﴿اِفْتَرَشَتْ أَرْضَهَا وَ تَوَسَّدَتْ كَفَّها...﴾. گویا لذّتی و رفاهی وجود ندارد، خواب را از چشمشان ربوده و پهلوها را از خوابگاهشان خالی می کنند لب هایشان به ذکر خدا و یاد او آهسته و آرام در حرکت است و همهمه کنان گمشده خود را باز می یابند، ابر تار یک گناهانشان بر اثر استغفارهای مداومشان پس می رود، آنانند حزب خدا و به تحقیق آنان رستگارانند». ﴿أُوْلَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزبَ اللهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾.

شب مردان خدا روز جهان افروز است *** روشنان را به حقیقت شب ظلمانی نیست (1)

شیخ صدوق رحمه الله روایت می کند: مفضّل گوید از مولایم امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: خداوند به حضرت موسی علیه السلام که در حال مناجات بود فرمود:

«ای پسر عمران! دروغ می گوید آن کس که گمان می کند مرا دوست دارد امّا شب ها می خوابد ﴿أَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى علیه السلام: يَابْن عِمران: كَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُحِبُّنى فَإِذَا جَنَّهُ اللَّيْلُ نَامَ عَنِّى﴾. (2)

مگر نه این است که هر محبّی با محبوبش خلوت می کند، ای پسر عمران! بدان که من بر محبّان خود آگاهم، اینان کسانی اند که وقتی شب فرا می رسد چشم های دلشان باز می شود و مجازات مرا می نگرند و مرا می بینند مخاطبم قرار می دهند و در حضورم با من سخن می گویند، ای پسر عمران! از قلبت به من تواضع و خشوع و از بدنت به من فروتنی و از دیدگانت اشک به من اهدا کن و در دل شب مرا صدا بزن که خواهی دید به تو نزدیکم و پاسخت را می دهم».

چو شو گیرم خیالش را در آغوش *** سحر از بسترم بوی گل آید

امام صادق علیه السلام فرمود: «کسی که مرتکب گناه شود، از فیض نماز شب محروم خواهد ماند و نفوذ کار زشت در جان آدمی از نفوذ کارد در گوشت بیشتر است.» (3)

ص: 265

پس وقتی از طریق تقوا و محبّت خدا و تحت کنترل و نظارت عقل و دین، نفس پرورش یافت، ممکن است انسان از ملائکه هم بالاتر شود، عقل بزرگ ترین عامل رام و مهار نمودن غرایز بوده که با تربیت صحیح، رستگاری و سعادت انسان را تأمین می کند و برای علاج هوای نفس باید عقل و علم و ایمان را تقویت نمود. و این امر در صورتی تحقّق می یابد که انسان در مقابل سیل بنیان کن غرایز بتواند مقاومت نماید و در هنگام شهوات هم چون چهارپایان و در حال خشم و غضب مانند درّندگان رها و آزاد نباشد بلکه نفس را از شهوات، دور ساخته و با تمرین و استقامت بار عبادات را بر خود هموار سازد.

اغماض نمودی تو دُرّ و گوهر و مرجان *** سرمایه بدادی خزف از جهل خریدی

این جمله از آن است که نفس تو مریض است *** در بستر اغفال چهل سال خزیدی

تا وقت تو را هست بکن چاره نفست *** شاید برهانیش زانواع پلیدی

نکته بسیار مهمّی که قبلاً نیز اشاره شد آن است که انسان در این مسیر از خداوند کریم استعانت جوید و با تضرّع و زاری به پیشگاه او و استعاذه حقیقی، با دشمن ترین دشمنان خود، یعنی نفس امّاره به مبارزه جدّی برخیزد، مسلّم است وقتی آدمی از پروردگار قادر متعال یاری خواست و از شرّ دشمن به او پناهنده گشت و حبّ الهی در وجود او جای گرفت هم چون سدّ عظیمی در برابر سخت ترین توفان های نیرومند، تمایلات سرکش را مهار خواهد کرد.

﴿قالَ اللهُ عزوجل وَ عِزَّتِي وَ جَلالِي وَ كِبْرِيَائِي وَ نُور وَ عُلُوّى وَ ارْتِفَاعِ مَكَانِي لَا يُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَاهُ عَلَى هَوَايَ إِلا شَتَتْتُ عَلَيْهِ أَمْرَهُ وَ لَبِسْتُ عَلَيْهِ دُنياهُ وَ شَغَلْتُ قَلْبَهُ بِهَا وَ لَمْ اوُتِهِ مِنْهَا إِلَّا مَا قَدَّرْتُهُ لَهُ، وَ عِزَّتِي وَ جَلالِي وَ عَظَمَتي وَ نُوري وَ عُلُوّي و ارتفاع مكانى لا يُؤْثِرُ عَبْدُ هَوَاىَ عَلَى هَوَاهُ إِلّا وَ اسْتَحْفَظْتُهُ مَلائِكَتِي وَ كَفَّلْتُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِينَ رِزْقَهُ وَ كُنْتُ لَهُ مِنْ وَرَاءِ تِجَارَةِ كُلٌّ تَاجِرٍ وَ آتَتْهُ الدُّنْيا وَ هِيَ رَاغِمَةٌ﴾. (1)

«خداوند عزّوجلّ (در حدیث قدسی) فرمود: سوگند به عزّت و جلال و بزرگی و بلندی مقام و عظمتم که اختیار نمی کند بنده ای هوای نفس و خواسته خود را بر خواسته من مگر این که او را

ص: 266

سرگردان کنم در کارش و دنیا را از او برگردانم و دلش را سرگرم به دنیا کنم و به او جز قوت لا يَمُوت چیزی ندهم. و سوگند به عزّت و جلال و بلندی مقام و نور و عظمتم که اختیار نمی کند بنده ای خواسته مرا بر خواسته خودش مگر این که فرمان دهم که فرشتگان، او را نگهبانی کنند و زمین و آسمان ضامن روزی او شوند و من در مقابل تجارت هر تاجری قرار دارم که دنیا را به او برسانم در حالتی که دنیا بر او خشمگین است».

«خداوند متعال در این حدیث شریف جهت تأکید و تثبیت در قلوب افراد قسم یاد نموده اوّلاً به عزّتش، ثانیاً به جلالش که معنی آن تنزّه از نقائص است ثالثاً به عظمت خود (آن چنان قدرت و عظمتی که هر شأنی در مقابل عظمت آن ناچیز است) رابعاً به کبریائیش که آن مقهور بودن جميع خلائق است در مقابل اراده او خامساً به نورش و آن هدایتی است که به آن اهل آسمان و زمین به سوی او و به مصالح خویش هدایت می یابند، سادساً به علوّ مقامش یعنی او بالاتر از آن است که عقول و افهام به او برسند و بزرگ تر از آن است که متّصف به صفات مخلوقاتش باشد، سابعاً به ارتفاع مکانش یعنی بالاتر از آن است که واصفین بتوانند او را وصف نمایند.» (1)

پس هنگامی که انسان کاملاً از قید نفس آزاد گشت، عقل و استعدادهای وی شکوفا می شود و در این صورت ریاضت نفس برای وی آسان می گردد و این آزادی نیز وقتی حاصل خواهد شد که انسان ملکه تقوا را پیدا کند و من حقیقی خویش را از اسارت هواهای نفس برهاند زیرا بندۀ هوای نفس در حقیقت مَنِ حقیقی و شخصیت واقعی خود را اسیر نفس امّاره کرده است و آزادی معنوی هم به این معنی است که انسان در درون خودش از قید نفس آزاد شود، در درون انسان یک فکر و اراده متعالی وجود دارد که گاهی آزادی اش سلب می شود در اثر تعصّب یا تحجّر و تبعیت از هوای نفس و در این صورت حجت و راهنمایی که خداوند در وجود انسان قرار داده به نام «عقل» محبوس می ماند و عقل محبوس، آزاد نمی گردد مگر با مدد و یاری ریاضت نفس و با تیغ برّندۀ مجاهدت و شمشیر بندگی و اطاعت خداوند، و سزاوار است انسانی

ص: 267

که در برابر سرما و گرما، امراض و حوادث روزگار و غیره مقاومت می کند و هم چنین با افراد دیگری از افراد بشر که با او می جنگند مبارزه می کند، با نفس خویش که نزدیک ترین و خطرناک ترین دشمن وی می باشد نیز با جدیت به مبارزه برخیزد.

تا که موش دزد در انبان ماست *** گندم اعمال چهل ساله کجاست

اوّل ای جان دفع شرّ موش کن *** بعد از آن در جمع گندم کوش کن

همان طور که در بحث حقیقت عبودیت بیان گردید، عبودیت و بندگی واقعی خداوند ملازم است با حرّیت و آزادگی واقعی و این آزادی هنگامی حاصل می شود که انسان در برابر حق کاملاً منقاد و نفس خویش را مهار کرده باشد و این مهم ترین اصل از اصول آزادی واقعی است که با رعایت و حفظ این اصل و به دست آمدن چنین آزادی، انسان از دنیای ذلّت بار آسوده خواهد گردید و هم چنین با مهار شدن نفس، هیچ یک از مظاهر دنیا پرستی و آلودگی به دنیای پست برای چنین انسانی مزاحمت ایجاد نمی کند و در واقع این دسته از افراد در این بازار دنیا خود را خریده و آزاد کرده اند و عاقبت با روحی بلند و آزاد شده از این دنیا رهسپار عالم آخرت می شوند.

ص: 268

اليكم لعشنا معكم، فقال:

﴿هَيْهَاتَ يا مُعَلَّى، أَمَا وَ اللهِ اَنْ لَوْ كَانَ ذَاكَ مَا كَانَ إِلا سِيَاسَةَ اللَّيْلِ وَ سِيَاحَةَ النَّهَارِ وَ لَبْسَ الْخَشِنِ وَأَكْلَ الْجَشِبِ فَزُوِيَ ذَلِكَ عَنَّا فَهَلْ رَأَيْتَ ظِلامَةَ قَطُّ صَيَّرَهَا اللَّهُ تَعَالَى نِعْمَةً إِلأَهْذِهِ.﴾ (1)

«على بن ابراهیم از پدرش از ابن ابی عمیر از حماد بن عثمان (جملگی از ثقات هستند) از معلّی بن خنیس (از شاگردان برجسته امام جعفر صادق علیه السلام) نقل نموده که روزی به امام صادق علیه السلام عرض کردم (جانم فدایت) به یاد آوردم آل فلان را (بنی عبّاس) و نعمت هایی (قدرت و حکومت و اموال فراوان) که از آن ها برخوردار هستند اگر این قدرت و حکومت است، در اختیار شما بود، ما نیز از آن بهره مند می شدیم (و زندگی مُرفّه و خوشی برای خود فراهم می نمودیم و شما نیز در رفاه بودید)

امام صادق علیه السلام فرمود: هیهات! ای معلّی چنین نیست که تو فکر می کنی.

بدان سوگند به خدا که اگر همه این اموال در اختیار ما بود و زمام امور در دست ما قرار می گرفت برای ما جز نگهبانی شب (شب زنده داری و برنامه ریزی برای اداره امور) و تلاش روزانه و لباس زبر و خشن و خوراک سخت و بی خورش، چیزی نبود و اکنون که حکومت در دست ما نیست ما در نعمت هستیم... (حکومت اگر در دست ما قرار گیرد، مسوولیت سنگین تری خواهیم داشت که ساده زیستی را رعایت کنیم تا به زیر دستان فشار وارد نشود.»

سلامتی و بیماری و یا قوّت و ضعف جسم یا روح در یکدیگر موثّر می باشد به همین دلیل ورزش و پرورش جسم گاهی در تهذیب اخلاق و تعدیل مزاج روحی اثر دارد و یکی از مهم ترین انواع ورزش ها و ریاضت های جسمی که به طور دایم انسان به دنبال آن می رود و رکن اساسی و از قدم های اولیّه سالک الی الله می باشد همانا تعدیل در غذاخوردن و رعایت این امر مهمّ است زیرا اثر خوراک بر روی فکر قطعی است و فکر سالم در گرو مراعات نمودن بهداشت خوراک و تغذیه سالم می باشد.

دین اسلام، هم به پرورش و سلامت جسم اهمیّت داده و هم به پرورش روح و صفای

ص: 270

روحانی توجّه خاصّی مبذول داشته، در حقیقت بدن آدمی هم چون مرکبی می ماند که روح بر آن سوار شده و هر اندازه سالم تر باشد عبور با آن آسان تر خواهد بود بر خلاف مرکبی که قادر به حرکت و ادامه مسیر نباشد، لذا اسلام تن پروری به معنای نفس پروری و شهوت پرستی را شديداً محکوم نموده است. اما پرورش بدن به معنای مراقبت، سلامت و بهداشت را از واجبات شمرده است و هر نوع عملی را که برای بدن زیان بخش باشد حرام دانسته (حتى روزه ماه رمضان را اگر برای سلامتی بدن مضر باشد حرام نموده) پس اگر درست به ابعاد وجودی آدمی (عقل، فکر، قلب، عواطف و جسم) دقّت شود پرداختن نامناسب به بدن تنها و نادیده گرفتن ابعاد دیگر (بی انضباطی در خوردن و بی توجّهی به سلامت بدن و غفلت از تاریک شدن نور عقل و قلب) درست مانند ماشینی می ماند بی مصرف ولی پر از بنزین و موادّ سوختی که با یک کبریت منفجر خواهد شد و ضایعاتی به بار خواهد آورد. بنابراین دقّت و توجّه در خوراک از دیدگاه اسلام دارای اهمیت خاص و از ابعاد گسترده ای برخوردار است.

نکته بسیار مهمّی که در بخش دوّم از حدیث عنوان بصری به نظر می رسد آن است که امام صادق علیه السلام در بین نه وصیتی که برای پویندگان و مریدان طریق الی الله (یعنی محور اصلی حدیث مذکور) بیان نمود، اوّل به موضوع تغذیه یا خوردن و آشامیدن اشاره فرمود و از این تقدیم و ترتیب به خوبی روشن می شود که شش موضوع دیگر موقوف است بر سه امری که راجع به غذا می باشد و برای هر انسان خبیر و عاقلی واضح و وجدانی است که تا انسان، تهذیب غذا را از جهت کم و کیف حاصل نکند، محال است قدم های بلندی در سیر و سلوک بردارد، پس با این وصف رعایت و مراقبت در امر غذا خوردن برای سالک الی الله فوق العاده مهمّ و حیاتی بوده و از اهمّ مصادیق یا در رأس ریاضت های مربوط به نفس است.

زیرا مسأله تغذیه علاوه بر تأثیر بر جسم، ارتباط بسیار نزدیک غیر قابل انکار و آثار عمیقی بر جنبه های معنوی و روحی و روان یا جان انسان خواهد داشت لذا در آیه شریفه صیام (1) که تقوا مرهون روزه داری شمرده شده، عمده ترین محور اصلی روزه داری پرهیز از خوردن و

ص: 271

آشامیدن و امساک است، بنابراین در ریاضت نفس که تزکیه و پالایش باطن تحقّق پیدا می کند از همین ظاهر آغاز می شود و تا عمق جان انسان اثر می گذارد.

﴿فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلى طَعَامِهِ﴾. (1) «انسان باید به غذای خویش بنگرد».

با توجّه به این که دو کلمۀ نظر و طعام در آیه مذکور معنای وسیع و گسترده ای دارند بنابراین از یک جهت باید به غذای روح و علم و دانشی که انسان کسب می نماید (2) توجه داشته باشد و از جهتی دیگر به غذاهای جسمانی (معنای ظاهری آیه) درست بنگرد که این نظر یا توجّه به چند صورت تصوّر می شود، یکی از جهت ظاهر غذا و آداب خاص که باید بهداشتی باشد (نظر بهداشتی) دیگر نسبت به کمیّت و نوع غذا (نظر جسمی و پرهیز از پرخوری) از همۀ این ها مهم تر، دقّت و توجّه کامل نسبت به حلال یا حرام بودن غذا می باشد (نظر شرعی) که اثر عمیقی در ایمان و اعتقاد و اخلاق انسان خواهد داشت و همان گونه که غذای جسمی شبهه ناک روح آدمی را آلوده می سازد خوراک روحی آلوده مانند موسیقیهای مبتذل يا كتب ضالّه و امثال این ها به مراتب آثار منفی بیشتری بر روح و افکار انسان باقی خواهد گذاشت.

به هر گندم که خوردی بی حسابی *** دلت را با بهشت افتد حجابی

خوردن برای زیستن و ذکر کردن است *** تو معتقد که زیستن از بهر خوردن است!

پس همان گونه که غذا یا داروهایی گیاهی مانند با درنجویه یا داروهای شیمیایی و قرص های پس مخصوص (معروف به قرص اعصاب)، باعث آرامش ظاهری روان و رفع غم و اندوه و یا موجب از دست رفتن عقل انسان می شود. حلال یا حرام بودن خوراک و نیز پرخوری و یا شکم خوارگی به سرعت در دین و ایمان افراد اثر می گذارد.

از کم خوردن، زیرک و هشیار شوی *** و ز پر خوردن آبله و بیکار شوی

پرخواری تو جمله ز پرخوری تست *** کم خوار شوی اگر تو کم خور شوی

ص: 272

مهار نمودن و ریاضت نفس و شکستن شهوت نفس و شکم علاوه بر آثار مثبت وضعی که در دنیا دارد (مانند ابن سیرین که به خاطر ریاضت نفس، به نعمت تعبیر خواب دست یافت)، دارای آثار شرعی و نقش مهمّی در جهت تقرّب به خداوند و اصلاح انسان دارد، چنان چه بی توجّهی به این امر مهمّ نیز انسان را از مزایای مهمّی محروم ساخته و موجب خسارت های (دنیوی و اخروی) فراوانی می شود.

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: مَنْ أطاعَ نَفْسَهُ فى شَهْوَتِها فَقَدْ أَعَانَهَا عَلَى هَلْكَتِها.﴾ (1)

«على علیه السلام فرمود: هر که در شهوت رانی، نفس خود را فرمان برد، آن نفس را بر هلاکت یاری نموده است.»

پیروی بی قید و شرط از نفس در شکم پرستی، یکی از پایه های شقاوت و بدبختی انسان خواهد بود. که با تحریک و تهییج قوای شهویه، انسان در دالان فحشاء و منکرات واقع می شود و منشأ بسیاری از فسادهای اجتماعی می گردد. هنگامی که معده انسان (که خانۀ همۀ دردها است) از غذا پُر شد برای تحلیل غذا به طور طبیعی نیاز به نوشیدن آب پیدا می شود و نوشیدن آب زیاد با معده ای پر، خواب و استراحت زیاد را به دنبال خواهد داشت و بدیهی است که در این صورت قلب انسان قسی و مرده می شود و قوّۀ تفکّر و خشوع هم تدریجاً از بین خواهد رفت.

﴿و قَالَ رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله: إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنْ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّم فِي عُرُوقِهِ فَضَيِّقُوا مَجَارِيهِ بالجُوعِ.﴾ (2)

«پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: شیطان جریان می دهد خود را در رگ های اولاد آدم مثل آن که خون جریان دارد در رگ های او پس تنگ بگیرید (و مسدود نمایید) مجراها و راه های حرکت او را به وسیله گرسنگی دادن خود».

«امام صادق علیه السلام فرمود: شکم در اثر پرخوری طغیان می کند و بهترین حال بنده در حضور خدا، وقتی است که شکم از غذا خالی باشد و بدترین حالتِ انسان در حضور خدا با شکم پر

ص: 273

است.» (1)

بدون شک عمل نمودن به احکام و آداب اسلامی، سلامتی و سعادت و رشد انسان را تضمین خواهد نمود و سلامتی کامل دنیوی و اخروی هر شخصی مرهون ایمان به خدا و پایبندی نسبت به ضوابط و قوانین حکیمانه خداوند حکیم می باشد زیرا تمام احکام و آداب دینی بر محور مصالح و مفاسد وضع گردیده و هیچ حکمی بدون مصلحت و یا برحذر داشتن از مفسده وضع نشده است. پس اگر خوردن یا آشامیدن چیزهایی مانند خون که حامل انواع ميكروب ها است و یا مردار و مال حرام و مال یتیم و ربا حرام گردیده و به استفاده از طیّبات و چیزهای حلال امر شده و از اسراف در خوردن و نوشیدن و پرخوری شدیداً مذمّت به عمل آمده، قطعاً مصلحت و سلامت انسان منظور گردیده است، لذا قرآن مجید با دو کلمه «كُلوا» و «لا تَأْكُلُوا» و نيز «أُحِلَّتْ» و «حُرِّمَتْ» و امثال آن، میزان و معیار کلّی اکل و شرب را معیّن فرموده و در احادیث فراوان نیز به طور مفصّل به اسرار و ابعاد گوناگون آن اشاره شده است. (2)

ص: 274

كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ (سوره بقره آیه 57 و 173)

كُلوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللهُ حَلالاً طَيِّباً (سوره مائده آیه 88)

كُلوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلوا صالحاً (سوره مؤمنون آیه 51)

ص: 275

﴿كُلوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللهِ عَلَيْهِ﴾ (سوره انعام آیه 118)

﴿كُلوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَه﴾ (سوره سبأ آیه 15)

﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا﴾ (سوره اعراف آیه 31)

***

﴿لا تأكلوا مِمَّا لَمْ يُذكر اسم اللهِ عَلَيْهِ﴾ (سوره انعام آیه 121)

﴿لا تأْكُلُوا الرّبا﴾ (سوره آل عمران آیه 130)

﴿لا تأكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالباطِلِ﴾ (سوره بقره آیه 188)

﴿إِنَّ الَّذينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْماً إِنَّمَا يَأْكُلُونَ في بُطُونِهِمْ نَاراً﴾ (سورة نساء آيه 10)

﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَ مَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ. (سوره مائده آیه 3)

***

نکته بسیار قابل توجه دیگری که قرآن به آن اشاره فرموده آن است که عدم رعایت یا بی توجهی و نادیده گرفتن و بی پروایی در مورد خوردن و آشامیدن (از نظر کمّی و کیفی) از صفات ناپسند کافرین شمرده شده که چون حیوانات هیچ محدودیت و ضابطه ای ندارند بنابراین یکی از تفاوت های مهمّ انسان و حیوان نیز همین مسأله است که انسان حدود و ضوابط خوردن و آشامیدن را رعایت می کند ولی حیوانات در این زمینه آزاد و بی پروا هستند و تکلیف هم ندارند.

﴿وَ الَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ و النَّارُ مَثْوَى لَهُمْ.﴾ (1)

«و آنان که به راه کفر شتافتند، به تمتّع و شهوت رانی و شکم پرستی مانند حیوانات حیوانات پرداختند، عاقبت منزل آن ها آتش دوزخ خواهد بود.»

پرخوری گاهی به حدّی می رسد که در واقع یک نوع بیماری محسوب می شود. یعنی بیماری «بولیمی»، (بولیم در زبان انگلیسی به معنای گاو است)، در حقیقت کسی که پرخوری بیش از حدّ بکند به یکی از حیوانات یعنی گاو نزدیک گردیده است، با این وصف، خوردن و

ص: 276

آشامیدن از روی بی میلی و نداشتن اشتهای کافی علاوه بر آثار وضعی منفی در جسم، در جنبه های روحی هم اثر می گذارد و موجب حماقت، خرفتی و نادانی می گردد. و در نتیجه، حماقت در انسان سبب تهوّر در امور و تلوّن و رنگ عوض کردن در اعتقاد و اخلاق گردیده و خلاصه بسیاری دیگر از ناگواری ها را به بار خواهد آورد که به این سادگی قابل جبران هم نخواهد بود، چنان چه لقمان به فرزندش فرمود:

﴿يا بُنَيَّ إِذا امْتَلَاتِ الْمِعْدَةُ نَامَتِ الْفِكْرَةُ وَ خَرَسَتِ الْحِكْمَةُ وَقَعَدَتِ الْأَعْضَاءُ عَنِ الْعِبَادَةِ.﴾ (1)

«فرزندم هنگامی که معده انسان (از غذا و آب) پر شد فکر آدمی می میرد و حکمت، گنگ می شود (راه ورود حکمت بسته می شود) و اعضای بدن از عبادت می ایستد.»

سبب خشم و شهوت از لقمه است *** آفت ذهن و فطنت از لقمه است

بنده بطن و لذّت و شهوت *** بتر از بنده عزّی و منات

خشم و شهوت جمال حیوانست *** علم و حکمت کمال انسانست

تا تو از آز و آرزو مستی *** بخدای ار تو آدمی هستی

بنابراین پرخوری موجب ابلهی، نادانی، حماقت و کودنی خواهد شد در حالی که جوع (گرسنگی) و تعدیل در خوردن و آشامیدن، موجب صفا، رقّت قلب و بصیرت آدمی خواهد گردید و آمادگی برای مناجات و ذکر با حقّ فراهم گشته و شهوت گناه تقلیل می یابد و حدّاقل اثری که گرسنگی دارد کم شدن شهوت جنسی و پرحرفی است که همین امر جلو بسیاری از معاصی را خواهد گرفت.

﴿رُوِيَ مَنْ قَلَّ طَعْمُهُ صَحَّ بَدَنُهُ. وَ صَفَا قَلْبُهُ. وَ مَنْ كَثرَ طَعْمُهُ سَقُمَ بَدَنُهُ وَ قسى قَلْبُهُ.﴾ (2)

«روایت شده کسی که خوراکش کم باشد، بدنش سالم و قلبش با صفا است و آن کسی که پرخوری کند، بدنش بیمار و قلبش سخت خواهد شد».

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: إِذا أَرَادَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ صَلاحَ عَبْدِهِ الْهَمَهُ قِلَّةَ الْكَلَامِ وَ قِلَّةَ الطَّعَامِ وَ قِلَّةَ

ص: 277

الْمَنَامِ﴾. (1)

«علی علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند متعال صلاح کسی را بخواهد به او کمی سخن گفتن و کمی خوراک و خواب کم را الهام می کند».

یک نصیحت گویمت بشنو ز من *** عاقل و فرزانه و هوشیار باش

صبح صادق می دمد بیدار باش *** کم خور و کم خواب و کم گفتار باش

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: يا كميل، لا تُوَقِّرَنَّ مِعْدَتَكَ طَعَاماً وَدَعْ فيها لِلْمَاءِ مَوضِعاً وَ لِلرِّيحِ مَجَالاً وَ لَا تَرْفَعْ يَدَكَ مِنَ الطَّعَامِ إِلا وَ أَنتَ تَشْتَهِيهِ. فَانْ فَعَلْتَ ذَالِكَ فَأَنتَ تَسْتَمْرِئهُ فَإِنَّ صِحَّةَ الْجِسْمِ مِنْ قِلَّةِ الطَّعَامِ وَ قِلَّةِ الْمَاءِ.﴾ (2)

«علی علیه السلام فرمود: ای کمیل! سنگین مکن معده خود را از خوراک و گوشه ای از آن را برای آب واگذار و قسمتی دیگر را برای نفس کشیدن و قبل از سیر شدن دست از غذا بکش پس اگر چنین کردی غذا برای تو خوش طعم تر خواهد بود به درستی که سلامتی بدن از کمی خوردن و آشامیدن است».

صمت و جوع و سهر (3) و عُزلت و ذکری بدوام *** ناتمامان جهان را کند این پنج تمام (4)

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ﴿أَبْغَضُكُمْ إِلَى اللهِ تَعَالَى كُلُّ نَؤُوُمٍ اَكُولٍ شَرُوبٍ﴾.(5) «مبغوض ترین شما در نزد خداوند تعالی کسی است که در خوابیدن، خوردن، و نوشیدن زیاده روی کند».

می گویند یکی از اطبّای بسیار مهمّ از شهر کوفه به قصد معالجه مردم به مدینه مسافرت کرد در حالی که فکر می نمود در آن شهر طبیبی وجود ندارد - همین طور هم بود - و انتظار داشت تا مردم بسیاری جهت معالجه به وی مراجعه نمایند، هنگامی که وارد شهر مدینه شد برخلاف

ص: 278

انتظار او افراد بسیار کمی به وی مراجعه کردند لذا در صدد کنجکاوی برآمده علّت را پرسید؟ در پاسخ وی گفته شد: مردم این شهر به دستور خداکه در قرآن فرموده:

﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا﴾. (1) «بخورید و بیاشامید ولی اسراف نكنيد» عمل نموده و سخن پیامبر خود را که فرموده:

﴿المِعْدَةُ بَيْتُ كُلِّ دَاءٍ وَالْحِمْيَةُ دَوَاءُ كُلّ دَاءٍ - وَ الْحِمْيَهُ رَأْسُ كُلِّ دَوَاءٍ.﴾ (2) «معده خانه هر دردی و پرهیز، دوای هر بیماری است» را سرمشق خود قرار داده و به او عمل می نمایند لذا کمتر بیمار می شوند و نیاز قابل توجّهی به طبیب ندارند. در این هنگام طبیب گفت: ﴿كُلُّ الطِّبِّ فی هاتَيْنِ الْكَلِمَتَيْنِ﴾ «همه طبّ در همین دو کلمه است، یعنی اسراف نکردن و پرهیز نمودن».

یکی از علمای بسیار محترم می فرمود: شخصی غذا زیاد می خورد، شبی در عالم خواب دید کسی به او می گوید چرا با خود چنین می کنی و زیاده روی می نمایی و سلامت خود را در معرض مخاطره قرار می دهی؟ مثال تو مانند دیگ است که پر از برنج کرده و به قدری هم آب در او ریخته که از سر دیگ بیرون می ریزد به طوری که جایی برای هوا و فضایی برای طبخ کامل در ظرف باقی نمانده در این صورت هر چه داغ شود برنج ها و آب ها از سر دیگ خارج می گردد و غذای بسیار نامطلوبی به عمل خواهد آمد.

گاهی انسان در خوردن به اندازه ای افراط می کند که خود را در معرض هلاکت قرار می دهد و متوجه آن نیست و با این که سیر شده اما بر اساس عادت باز به خوردن و آشامیدن ادامه می دهد در صورتی که حیوانات این طور نیستند مثلاً الاغ وقتی تشنه شد بر سر جوی آبی، آب می خورد تا سیر شود آن گاه هر چند آن را کتک نیز بزنند امکان ندارد دیگر آب بخورد!! (3)

ص: 279

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: مَنْ كَانَتْ هِمَّتُهُ مَا يَدْخُلُ بَطْنَهُ كَانَتْ قيمَتُهُ ما يَخْرُجُ مِنْهُ﴾.(1)

«علی علیه السلام فرمود: هر که همّتش فقط مصروف آن باشد که چیزی در شکمش داخل کند، قدر و قیمتش به اندازه چیزی است که از شکمش خارج می گردد».

﴿عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام: مَا مِنْ شَيْءٍ أَبْغَضَ إِلَى اللهِ مِنْ بَطْنِ مَمْلُوِّ.﴾ (2)

«امام باقر علیه السلام فرمود: هیچ چیز نزد خداوند، مبغوض تر از شکم پر نیست».

شهید اول در یکی از مجامع خود چنان چه در فوائد الرضویه صفحه 646 نقل کرده می فرماید: توجه صوفیه به کثرت خوراک و شکم پروری به جایی رسید که نقش انگشتر بعضی از ایشان «اكلها دائم» است... (3)

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: إِيَّاكُمْ وَ الْبِطْنَةَ فَإِنَّهَا مِقْسَاةٌ لِلْقَلْبِ وَ مِكْسَلَةٌ عَنِ الصَّلوَةِ، مُفْسِدَةٌ لِلْجَسَدِ﴾. (4)

«علی علیه السلام فرمود: بر شما باد به دوری از پرخوری که آن دل را سخت می کند و شخص را در نماز کسل می سازد و تن آدمی را به تباهی می کشاند».

و نیز فرمود:

ص: 280

﴿إِيَّاكَ وَ الْبِطْنَةَ فَمَنْ لَزِمَهَا كَثُرَتْ أَسْقَامُهُ وَ فَسَدَتْ أَحْلامُهُ.﴾ (1)

«بر تو باد به دوری از پرخوری زیرا که پرخور، دردش بسیار و خواب شیرینش، پریشان است.»

﴿وَ مِنْ وَصايا أمير المؤمنين علیه السلام لابْنِهِ الْحَسَنِ علیه السلام: يَا بُنَيَّ ألا أُعَلِّمُكَ أَرْبَعَ خِصَالٍ تَسْتَغْنى بها عَنِ الطَّب؟ فقال بلى يا أميرَ الْمُؤْمِنِين، قال علیه السلام: لاتَجْلِسُ عَلَى الطَّعَامِ إِلا وَ أَنْتَ جائِعٌ و لا تَقُمْ عَنِ الطَّعَامِ إِلا وَ اَنتَ تَشْتَهِيبِهِ وَ جَوِّدِ الْمَضْغَ وَ إِذَا نِمْتَ فَأَعْرِضْ نَفْسَكَ عَنِ الْخَلَاءِ فَإِذَا اسْتَعْمَلْتَ هَذَا اسْتَغْنَيْتَ عَن الطِّبِّ﴾.(2)

«علی علیه السلام به فرزندش امام حسن علیه السلام فرمود: می خواهی تو را آگاه نمایم به چهار خصلتی که تو را از طبّ (و مراجعه به طبیب) بی نیاز نماید؟ گفت آری پدرجان! آن گاه فرمود: بر سر غذا منشين مگر آن که کاملاً گرسنه باشی. و از غذا خوردن دست بکش در حالی که هنوز به آن اشتها داری و غذا را خوب بجو و موقع خواب با شکم پر به بستر خواب نرو، بلکه خود را خلوت کن (بار شکم را سبک کن) پس هنگامی که عمل کردی به این چهار دستور از مراجعه به طبیب و طبّ بی نیاز خواهی شد.»

انسان طوری خلق شده است که وقتی معده او به غذا محتاج شد، احساس گرسنگی می کند (که اگر این احساس نباشد تلف خواهد شد) و ترشّحاتی از کیسه صفرا به معده ایجاد می شود و انسان غذا می خورد، آن گاه مراحلی طی می شود تا مواد لازم جذب بدن گردد، اوّلین مرحله دهان است که به وسیله دندان ها غذا جویده و نرم گشته و آب دهان (بزاق) نیز نقش مهمّی را ایفا می کند و نگاه به غذا باعث تحریک غدّه های بزاقی دهان گشته ﴿فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ﴾ در نتیجه به هضم غذا کمک می کند. پس از دهان، مراحلی طی می شود تا غذا وارد معده گردد. (دهان، حلق، مری، روده کوچک، روده بزرگ، معده)

ص: 281

دو کار مهمّ در معده صورت می گیرد، یکی بافت غدّه ای که شیره معده ترشّح می کند و تغییر شیمیایی به غذا می دهد و دیگری بافت ماهیچه ای که غذا را به طور مرتّب در معده می گرداند تا با شیره معده کاملاً مخلوط شود و کار هضم آسانتر شود.

بنابراین اگر بنا بر دستور بهداشتی و حکیمانه اسلام و تأکید امیرالمومنین علیه السلام در حدیث مذکور و روایات دیگر عمل نشود مثلاً انسان بدون اشتها به غذا، غذا بخورد یا غذا را خوب نَجَوَد و کار دندان را به معده محوّل کند، بدیهی است در این صورت به معده فشار خواهد آمد و بیماری های مختلف گوارشی و غیره را به دنبال خواهد داشت، از سوی دیگر نیز در بدن هر انسانی مویرگ های فراوانی وجود دارد که مواد زاید غذایی، داخل آن ها رسوب نموده و مانع رسیدن خون به سلّول های بدن می شود که بعد از مدّتی تولید بیماری های گوناگون خواهد نمود و کلّیه دستگاه های بدن را از کار می اندازد.

در مصرف غذاهای مختلف مقداری از آنها در دستگاه هاضمه جذب و به مصرف سلّول های بدن رسیده و مقداری هم دفع می شود و مابقی در اطراف قلب و سراسر بافت های بدن باقی می ماند و به تدریج به درون بافت ها رسوب می کند، لذا جهت به دست آوردن سلامتی کامل، بایستی منشأ بیماری ها که همان موادّ اضافی و ذخیره های زاید یا مؤونه های داخلی و پس اندازها یا ضایعات جسم می باشند را برطرف نمود و با امساک خانه تکانی کرد تا دستگاه های مختلف بدن بتوانند به وظایف حیاتی خود ادامه دهند، به همین جهت دین مقدس اسلام در رابطه با مصرف غذا سفارش های فراوانی دارد و به سلامتی انسان اهمیّت زیادی داده است.

اهمیّت پیشگیری از بیماری های شدید با تغذیه سالم، آن گاه روشن می گردد که به وضعیت بیماران دچار گرفتگی عروق قلبی و مشکلات عدیده ای که محلّ زندگی روزمرّه و تهدیدکننده حیات آن ها است توجّه کنیم، مشاهده درد سرهای عمل جرّاحی عروق قلبی یا باز کردن رگ های قلب با بادکنک، می تواند انسان را به فکر بیندازد که چرا از ابتدا با یک روش صحیح تغذیه از بروز چنین مشکلاتی جلوگیری نکرده است.

فایده گرسنگی این است که خون قلب راکم و سفید می کند و در سفیدی خون قلب، صفا و نورانیت است و آب می کند پیه قلب را و در آب شدن پیه قلب است، زیادتی رقّت او و رقّت

ص: 282

قلب کلید سعادت و موجب توجّه الطاف حق است که در حدیث قدسی می فرماید: ﴿اَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ وَ الْمُنْدَرِسَةِ قُبُورُهُمْ.﴾ چنان چه در قساوت قلب است حجاب و بُعد از حق، علاوه هر قدر خون قلب کم شود مجاری و راه های دشمن که شیطان است تنگ تر می شود زیرا مجاری شیطان، رگ هایی است که پر است از شهوات.

عیسی بن مریم علیه السلام فرمود: ﴿يا مَعْشَرَ الْحَوَارِبِيِّنَ جَوِّعُوا بُطُونَكُمْ لَعَلَّ قُلُوبُكُمْ تَرى رَبَّكُمْ.﴾. پس فایده و ثمرۀ گرسنگی در نورانیّت قلب، امری است ظاهر و هویدا، شهادت می دهد او را تجربه و امتحان که در حدیث قدسی آمده است: ﴿یا اَحْمَدَ لَوْ ذُقْتَ حَلَاوَةَ الْجُوعِ وَالصُّمْتِ وَ الْخَلْوَةِ وَ ما وَرِثُوا مِنْهَا. قَالَ يَا رَبِّ ما ميراثُ الْجُوعِ؟ قَالَ: الْحِكْمَةُ، وَ حِفْظُ الْقَلْبِ، وَ التَّقَرُّبُ إِلَى وَ الْحُزْنُ الدَّائِمِ، وَ خِفَّةُ الْمَؤُونَةِ بَيْنَ النَّاسِ وَ قَوْلُ الْحَقِ، وَ لا يُبالي عَاشَ بِيُسْرٍ أَوْ بِعُسْرِ﴾.(1)

«ای پیامبر! اگر بچشی حلاوت (شیرینی و لذّت) گرسنگی، سکوت، خلوت و آن چه از این ها به ارث می رسد را پیامبر عرض کرد: خدایا میراث گرسنگی چیست؟ خداوند فرمود: میراث گرسنگی حکمت، حفظ قلب، تقرّب به من، حزن همیشگی و سبکی مؤونه زندگی در بین مردم و کلام حق بوده است و باکی نیست برای او که زندگی به سختی می گذرد یا به آسانی».

ص: 283

10- بزرگ ترین فایده گرسنگی، شهوت شکنی است زیرا انسان بر اثر گرسنگی بر نفس سرکش تسلّط یافته آن را مهار می کند و شهواتش را درهم می کوبد.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «شیطان نفس مانند خون در عروق و رگ های فرزند آدم درحرکت است، اگر می خواهید از تسلّط شیطان در امان بمانید، راه های ورودی آن را با گرسنگی ببندید.» (1)

بنابراین اجتناب از زیاده روی در خوراک و پرهیز از پرخوری، علاوه بر آثار فراوان معنوی و آخرتی و اجتماعی، سلامتی جسم و روح آدمی را نیز تضمین می نماید آن چنان که تمام این آثار در ماه مبارک رمضان کاملاً مشهود و ملموس است و با روزه داری، هم تضمین می شود و هم با ذوب شدن از غذاهای شبهه ناک حقیقت استغفار محقّق می گردد. در صورتی که پرخوری و سیری آثار و عواقب فراوان منفی و ویرانگری به دنبال خواهد داشت بعضی گفته اند: «مقدار غذایی که برای بدن تو لازم است تو آن را می خوری و زیاده بر آن، غذا تو را می خورد»

طعام افزون مخور ناگاه و ناساز *** که آن افزون ترا بی شک خُورَد باز

به هر حال لقمه و غذا در نفس انسان آثار شگفت انگیز و عمیق و نقش بسیار مهمّی در اعتدال جسم و روح و انحراف و عدم انحراف انسان دارد و هویت انسان خواهد شد.

«شریک بن عبدالله نخعی، مردی دانشمند و زیرک بود، در حالات او نوشته اند که مهدی عبّاسی او را به حضور خواند تا از نزدیک با او آشنا شود زیرا شنیده بود او مردی زاهد و پارسا است، پس از حضور در دربار، خلیفه به وی پیشنهاد کرد که یکی از سه امر را اختیار کند، منصب قضا، تربیت اولادِ خلیفه، صرف یک نهار یا شام.

شریک به فکر عمیقی فرو رفته فهمید که بد دامی برای او پهن کرده است لذا با خود گفت: از همه آسان تر صرف غذا است چرا که منصب قضاکار مشکلی است و از این بدتر، تربیت فرزندان خلیفه می باشد زیرا مورد اعتراض مردم واقع خواهم شد که چه شد گرگ زادگان را

ص: 285

تربیت می کنی مگر این نیست که گرگ زاده عاقبت گرگ شود؟ بدین جهت صرف نهار را انتخاب نموده موافقت کرد، خلیفه به طبّاخ خود دستور داد غذائی مطبوع برای روز موعود تهیه نماید، در آن روز با خلیفه هم سفره شد پس از صرف طعام، طبّاخ گفت: بعد از این غذا هرگز این مرد رستگار نخواهد شد، زمانی نگذشت که شریک بن عبدالله نخعی خود شخصاً از خلیفه تقاضای منصب قضاوت نمود و تربیت فرزندان او را هم به عهده گرفت. یکی از روزها حواله مقرّری خود را در دست داشته به دکّان صرّافی برای اخذ وجه الحواله مراجعه نمود. اتفاقاً در آن روز جماعت زیادی برای گرفتن حواله به صف ایستاده بودند، شریک از بین جمعیت بیرون آمده بدون رعایت نوبت به صرّاف گفت: زودتر حواله مرا پاس کن. صرّاف گفت: با کمی تأمّل وجه الحواله شما تقدیم خواهد شد، شریک به صرّاف فرصت پرداخت وجه به دیگران را نداده تقاضای خود را تکرار کرد صراف ناراحت شده گفت: مگر پارچه قیمتی به من فروخته ای که این اندازه عجله می کنی؟ گفت: آری از پارچه گران تر فروخته ام، صرّاف گفت: چطور؟ شریک گفت: دین خود را در قبال این مال فروخته ام!

هم چنین درباره همین شریک گفته شده، روزی محمّد بن مسلم طحّال که از راویان جلیل القدر شیعه است جهت اداء شهادت و گواهی دادن به دادگاه آمد اما شریک با این که می گفت: وی در حدیث و شهادتش راستگو است، مع ذلک شهادت محمّد بن مسلم را رد کرد، محمّد جریان را به امام صادق علیه السلام گفت، آن حضرت فرمود: چه شد که شریک شهادت تو را نپذیرفت، خداوند او را به قعر دوزخ اندازد. (1)

بنابراین همان گونه که عدم رعایت بهداشت غذایی و پرخوری آثار وضعی منفی در جسم و روح انسان دارد، شکّی نیست که خوردن غذای حرام نیز آثار وضعی نامطلوب تر و بسیار تلخی را به بار خواهد آورد و موجب فساد اخلاق و محرومیت از بهشت ﴿حُرِّمَ الْجَنَّةُ جَسَداً غُذَّى بِحَرامٍ﴾ و تعلّق لعنت فرشتگان ﴿لَعَنَهُ كُلُّ مَلَكِ فِي السَّمَوَاتِ وَ الْأَرْضِ﴾ و عدم قبولی عبادات خواهد شد.

ص: 286

﴿و قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه و آله و سلم: دِرْهَمُ حَلالٍ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ دِرْهَمٍ حَرَامٍ.﴾. (1)

﴿پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: یک در هم حلال به هزار درهم حرام می ارزد».

﴿العِبَادَةٌ مَعَ اَكْلِ الْحَرَامِ كَالْبِنَاءِ عَلَى الرَّمْلِ – وَ قِيلَ عَلَى الْمَاءِ.﴾

«عبادت کردن با غذای حرام (غذای حرام بخورد و عبادت هم بکند) مانند ساختمان کردن بر روی شنزار یا آب است».

همان گونه که ساختن بنا، بر روی ریگ ها و شن ها در معرض سقوط و خرابی خواهد بود، عبادت کردن نیز با غذاهای حرام همین طور است در برخی اخبار نیز چنین آمده که دو چیز در عبادت نقش فراوان دارد یکی دل و دیگر زبان و قوام هر دو به غذا می باشد پس وقتی غذا حلال نبود، تسبیح و شکرگزاری نیز قبول نخواهد شد. (اخبث الاشياء اللقمة الحرام)

لقمه تخم است و برش اندیشه ها *** لقمه بحر است و گوهرش اندیشه ها

این سخن گفتند اهل دل تمام *** جهل و غفلت زاید از نان حرام

زاید از نان حلال اندر دهان *** میل خدمت عزم رفتن از جهان

در روایت دیگری نبی اکرم صلی الله علیه و آله در مذمّت از این عمل نامطلوب فرمود:

﴿مَنْ أَكَلَ لُقْمَةَ حَرَامٍ لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلوةٌ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَ لَمْ تَسْتَجِبْ لَهُ دَعْوَةٌ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً، وَ كُلُّ لَحْمٍ يُنْبِتُهُ الْحَرَامُ فَالنَّارُ أَوْلَى بِهِ وَ إِنَّ اللُّقْمَةَ الْوَاحِدَةَ تُنْبِتُ اللَّحْمَ.﴾ (2)

«کسی که لقمه حرام بخورد، تا چهل شب (چهل شبانه روز) نمازش قبول نخواهد شد و دعای او هم تا چهل روز مستجاب نمی شود. و هر گوشتی که از حرام روییده شود پس آتش جهنّم برای او سزاوارتر است و همانا (حتّی) یک لقمه حرام به صورت گوشت در بدن روییده خواهد شد».

شیطان هنگامی که نفرین شد، گفت اگر فرزند آدم را در هیچ مورد نتوانم فریب دهم و به انحراف بکشانم، در یکی از سه جا او را فریب می دهم: اوّل گرفتن مال از راه حرام، دوّم منع مال از صاحب حق، سوّم صرف مال در جای نامناسب و ناحق. (3)

یکی از اهمّ مراقبات این است که انسان واردات و صادرات دهانش را مواظب باشد، آن

ص: 287

لقمه نانی را که به دهان می گذارد اگر از روی حساب نباشد هرزه خوار می شود و انسان هرزه خوار، هرزه گو می گردد، آن دهانی که وارداتش آلوده است صادراتش هم آلوده است و به قول شیخ بهائی:

لقمه کامد از طریق مشتبه *** خون خور و خاک و بر آن دندان منه

کان ترا در راه دین مفتون کند *** نور عرفان از دلت بیرون کند (1)

در بعضی روایات وارد شده که تمام عبادات ده قسمت است. نُه قسمت آن در تحصیل روزی حلال و یک قسمت دیگر توزیع می شود بر جمیع عبادات و اعمال حسنه اعمال حسنه ﴿اِنّ الْعِبادَةَ عَشْرَةَ أَجْزَاء تِسْعَةٌ مِنْهَا طَلَبُ الْحَلالِ﴾ (2) برای آن که تحصیل روزی حلال بسیار پر زحمت است و (چنان چه مضمون فرمایش بزرگان است) مثل حلال، مَثَل قطره و مَثَل حرام مَثَل سيل است مخصوصاً در آخر الزّمان که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

﴿و أَقَلُّ ما يَكُونُ في آخِرِ الزَّمَانِ أخٌ يُوثَقُ بِهِ أَوْدِرْهَمْ مِنْ حَلالٍ.﴾

«یعنی چیزی که کمتر میسّر می شود در آخر الزّمان، رفیق شفیق و صدیقی است که مورد اطمینان و وثوق شخص باشد، یا یک در هم از کسب حلال»

«علی علیه السلام فرمود: نزدیک است مردم به سه چیز نتوانند دسترسی پیدا کنند، در هم حلال، زبان صادق و سخن راست و دوست مورد اطمینان و مایه آرامش خاطر»

قالَ الصَّادِقُ علیه السلام: يَأْتي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ أَعَزَّ مِنْ آخٍ أَنیسٍ وَ كَسْبِ دِرْهَمِ حَلالٍ.﴾ (3)

ص: 288

«امام صادق علیه السلام فرمود: بر مردم دورانی آید که چیزی کمیاب تر از رفیق مأنوس و کسب یک درهم از حلال نیست.»

شاید حقیقت معنای ﴿مَنْ لا مَعَاشَ لَهُ لا مَعَادَ لَهُ﴾ همین باشد یعنی کسی که احکام مکاسب خود را نمی داند و معاش دنیوی او خراب و با اشکال است به طریق اولی معاد ندارد یعنی نمی تواند تحصیل معاد نماید زیرا لقمه حرام نمی گذارد که او رو به آخرت برود برای آن که سرچشمه جميع سعادت ها و منشأ موفّقیت در تمامی طرق خیریه و عبادات، لقمه حلال و كسب خالی از شبهه و اشکال است. رشد و نموّ تمام قوای ظاهری و باطنی، اعضاء و جوارح در نتیجه تغذیه است. پس مبدأ نورانیت و سعادت یا ظلمت و شقاوت تمام اعضاء و جوارح و قوه ظاهره و باطنه، مأكولات و مشروبات طیّبه محلّه یا خبیثه محرّمه خواهد شد.

﴿اللُّقْمَةُ خَمْسَةٌ: لقمة حلالٍ و لقمة حرامٍ و لقمة شبهةٍ و لقمة شهوةٍ و لقمة عادةٍ فاما لقمة حرام فانّها تورث في القلب العداوة وتجرى على اللسان الكذب والغيبة و الما لقمة الشّبهة فتورث فى القلب الشكّ و الوسوسة و تجرى على اللّسان فضول الكلام و تقسى القلب و تبعت الى اتباع الهوى و الما لقمة الشّهوة فتورث في القلب الامل و تجرى على اللسان فضول القول و الما لقمة العادة فتورث القناعة فى القلب و تجرى على اللسان كلام الحكماء و الامر بالمعروف و النهي عن المنكر و الما لقمة الحلال فتورث فى القلب رضاءَ الرّبِّ - و في الحديث: ﴿مَنْ أَكَلَ طَعَاماً لِلشَّهْوَةِ حَرَّمَ اللهُ عَلَى قَلْبِهِ الْحِكْمَةَ وَ مَنْ أَكَلَ الْحَلالَ أَرْبَعِينَ يَوْمَا نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ وَ أَجْرِى ينابيع الْحِكْمَةَ مِنْ قَلْبِهِ إِلى لِسَانِهِ»﴾. (1)

* یکی از فضلای حوزه علمیه نقل می کرد که سال 1335 در قم به اتّفاق هم مباحثه خود مشغول مباحثه در مدرسه حجّتیه قم بودیم، در این هنگام پیرمرد وارسته و باصفایی را مشاهده نمودیم که در بین مباحثه وقتی آیه ای را اشتباه خواندیم بدون نگاه در قرآن مجید آیه را صحیح و از حفظ خواند و بدین وسیله ما را متذکّر ساخت که با تکرار این عمل ما را سخت

ص: 289

تحت تأثیر خود قرار داد، لذا با مشاهده این حرکت شگفت انگیز، وی را به حجره خود دعوت نموده که پس از پرسش و تحقیق و بررسی معلوم شد او پیرمردی هفتاد ساله به نام کربلایی محمّد کاظم کریمی ساروقی (از توابع اراک) است و هیچ سوادی نداشته و لكن تمام قرآن به او افاضه گردیده به طوری که تمام قرآن را از حفظ و به نحو عجیبی می خواند، تا بالاخره پس از اصرار، علّت اصلی این افاضه و عنایت خاص الهی را سه چیز اظهار نمود که یکی از آن ها، پرهیز و اجتناب جدی از خوردن لقمه حرام و شبهه ناک می باشد او با هر کس هم خوراک نمی شد و هر کجا غذا نمی خورد و می گفت هرگاه جایی بروم که غذای حرام و شبهه ناک باشد، تمام آن فضا را تاریک می بینم و اگر از آن غذا استفاده نمایم یک سنگینی یا پرده و حائلی در سینه ام حس می کنم که با فرو بردن انگشت در حلق خود حالت استفراغ و تهوع به من دست می دهد و با خارج شدن آن غذا احساس سبکی و پاکی یا نورانیت می کنم و هرگز نمی گذارم لقمه شبهه ناکی داخل شکمم گردد، سپس داستان عجیبی را به این صورت نقل نمود. (1)

«عصر پنج شنبه کربلایی محمّد کاظم علیه السلام به زیارت امام زاده ای که در آن محل مدفون است می رود، دو نفر سیّد بزرگوار را می بیند و به او می فرمایند کتیبه ای که در اطراف حرم نوشته شده را بخوان، می گوید آقایان من سواد ندارم و قرآن را نمی توانم بخوانم، می فرمایند بلی می توانی، پس از التفات و فرمایش آقایان حالت بیخودی عارضش می گردد و همان جا می افتد تا فردا عصر که اهالی ده برای زیارت امامزاده می آیند او را افتاده می بینند پس او را بلند کرده به خود می آورند به کتیبه می نگرد می بیند سوره جمعه است تمام آن را می خواند و بعد خودش را حافظ تمام قرآن می بیند و هر سوره از قرآن مجید را که از او می خواستند از حفظ به طور صحیح می خوانده به طوری که بنابر قول مرحوم میرزای شیرازی هر آیه ای را از او می پرسیده فوراً می گفته از فلان سوره است و عجیب تر آن که هر سوره ای را می توانست از آخر به اول بخواند و نیز فرموده است کتاب تفسیر صافی در دست داشتم برایش باز کردم و گفتم: این قرآن است و از روی خط آن بخوان، کتاب را گرفت چون در آن نظر کرد گفت: آقا تمام این صفحه

ص: 290

قرآن نیست و روی آیه شریفه دست می گذاشت و می گفت: تنها این سطر قرآن است یا این نیم سطر قرآن است و هكذا... !»

***

مرحوم آیةالله دستغیب داستان های دیگری نیز در ارتباط با تأثیر غذا و لقمه نقل فرموده که در این جا تنها به داستان حاجی مؤمن اشاره می شود.

«صاحب مقام يقين مرحوم عباسعلی مشهور به حاج مؤمن که دارای مکاشفات و کرامات بسیاری بوده و تقریباً مدّت سی سال نعمت مصاحبت با آن مرحوم در حضر و سفر نصیب بنده (آیة الله دستغیب) بود نقل کرد که در اوّل جوانی شوق زیادی به زیارت و ملاقات حضرت حجّت علیه السلام در من پیدا شد که مرا بی قرار نمود تا این که خوردن و آشامیدن را بر خود حرام کردم تا وقتی که آقا را ببینم (و البته این عهد از شدّت اشتیاق بود) دو شبانه روز هیچ نخوردم شب سوّم اضطراراً قدری آب خوردم، حالت غشوه عارضم شد در آن حال حضرت حجّت علیه السلام را دیدم و به من تعرّض فرمود که چرا چنین می کنی و خودت را به هلاکت می اندازی برایت طعام می فرستم بخور پس به حال خود آمدم ثلث از شب گذشته دیدم مسجد (مسجد سردزک) خالی است و کسی در آن نیست و در مسجد را کسی می کوبد آمدم در را گشودم دیدم شخصی عبا بر سر دارد به طوری که شناخته نمی شود از زیر عبا ظرفی پر از طعام به من داد و دو مرتبه فرمود بخور و به کسی نده و ظرف آن را زیر منبر بگذار و رفت داخل مسجد آمدم دیدم برنج طبخ شده با مرغ بریان است از آن خوردم و لذّتی چشیدم که قابل وصف نیست، فردا پیش از غروب آفتاب مرحوم میرزا محمّد باقر که از اخیار و ابرار آن زمان بود آمد اوّل مطالبه ظرف ها را کرد و بعد مقداری پول در کیسه کرده بود به من داد و فرمود تو را امر به سفر فرموده اند این پول را بگیر و به اتّفاق جناب آقا سید هاشم (پیش نماز مسجد سردزک) که عازم مشهد مقدّس است برو و در راه، بزرگی را ملاقات می کنی و از او بهره می بری.

حاجی مومن گفت با همان پول به اتّفاق مرحوم آقا سیدهاشم حرکت کردیم تا تهران وقتی که از تهران خارج شدیم، پیری روشن ضمیر اشاره کرد اتومبیل ایستاد پس با اجازه مرحوم آقا سید هاشم (چون اتومبیل در بست به اجاره ایشان بود) سوار شد و پهلوی من نشست، در اثناء راه

ص: 291

اندرزها و دستورالعمل های بسیار به من داد و ضمناً پیش آمد مرا تا آخر عمر به من خبر داد و نیز آن چه خیر من در آن بود برایم گزارش می داد و آن چه خبر داده بود به تمامش رسیدم و مرا از خوردن طعام قهوه خانه ها نهی می کرد و می فرمود لقمه شبهه ناک برای قلب ضرر دارد با او سفره ای بود هر وقت میل به طعام می کرد از آن نان تازه بیرون می آورد و به من می داد و گاهی کشمش سبز بیرون می آورد و به من می داد تا رسیدیم به قدمگاه فرمود: اجل من نزدیک و من به مشهد مقدّس نمی رسم و چون از دنیا رفتم کفن من همراهم هست و مبلغ دوازده تومان دارم به آن مبلغ قبری در گوشه صحن مقدّس برایم تدارک کن و امر تجهیزم با جناب آقا سید هاشم است.

حاجی گفت و حشت کردم و مضطرب شدم فرمود آرام بگیر و تا مرگم برسد به کسی چیزی مگو و به آن چه خدا خواسته راضی باش. چون به کوه طرق رسیدیم اتومبیل ایستاد، مسافرین پیاده شدند و مشغول سلام کردن به حضرت رضا علیه السلام شدند، دیدم آن پیرمرد محترم به گوشه ای رفت و متوجه قبر مطهر گردید پس از سلام و گریه بسیار گفت بیش از این لیاقت نداشتم که به قبر شریف برسم پس رو به قبله خوابید و عبایش را بر سر کشید، پس از لحظه ای به بالینش رفتم را پس زدم دیدم از دنیا رفته است و از ناله و گریه ام مسافرین جمع شدند قدری حالاتش را که دیده بودم برایشان نقل کردم همه منقلب و گریان شدند و جنازه شریفش را با آن ماشین به شهر آورده و در صحن مقدس مدفون گردید.(1)

﴿إنَّ أميرَ الْمُؤمِنين علیه السلام قال: أَوْحَى الله عزوجل إلى دَاوُدِ، إِنَّكَ نِعْمَ الْعَبْدُ لَوْ لا أَنَّكَ تَأْكُلُ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ وَ لَا تَعْمَلْ بِيَدِكَ شَيْئاً، قَالَ: فَبَكَى دَاوُد ...﴾ (2)

«حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: خداوند به داوود نبی وحی فرستاد که نیکو بنده ای هستی اگر از بیت المال نمی خوردی و به دست خود کار می کردی، پس داوود علیه السلام به این جهت چهل شبانه روز گریه کرد، خداوند آهن را برای او نرم نمود و هر روز یک زره درست می کرد و هزار در هم می فروخت و بدین وسیله از بیت المال مستغنی شد.»

نكته مهمّ دیگر در مسأله خوردن و آشامیدن علاوه بر رعایت کمیّت و کیفیت و حلال بودن غذا این است که سفارش شده با نام خدا آغاز به خوردن و آشامیدن شود و پس از آن خدا را

ص: 292

سپاس گوید و بگوید الحمد لله. ﴿غَفَرَ اللهُ لَهُ قَبْلَ أَنْ تَصِيرَ اللُّقْمَةَ إِلى فَمِهِ﴾.

﴿في وصيّة رَسول الله صلی الله عَلَيْهِ وَ اله لعلىِّ يا عَلِيٌّ: إِذا أَكَلْتَ فَقُلْ بِسْم الله وَإِذَا فَرَغْتَ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَإِنَّ حَافِظُيْكَ لَا يَبْرَحَانِ يَكْتُبَانِ لَكَ الْحَسَنَاتِ حَتَّى تَبْعُدَهُ عَنْكَ﴾. (1)

«در وصیتی پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: هنگام غذا خوردن بگو - بسم الله - و وقتی فارغ گشتی بگو - الحمد لله - پس به درستی که دو ملکی که تو را حفظ دو مَلَکی که تو را حفظ می کنند (دو ملک مخصوص ضبط اعمال، رقیب و عتید) تا دور شدن از غذا برای تو حسنه می نویسند».

در پایان از مجموعه مطالب مذکور در حدیث عنوان بصری پیرامون ریاضت نفس (و آن چه بعداً در بحث حلم نیز خواهد آمد) چنین به نظر می رسد که هیچ عاملی در بین عوامل در مسیر بندگی خدا و سیر و سلوک مهم تر از لقمه (غذا) نمی باشد و به دنبال آن نیز ریاضت (2) زبان سخت ترین ریاضت ها است (یعنی در درجه اول لقمه و بعد از آن زبان) و وجه آن نیز کاملاً مشخص است زیرا هرزه خوری باعث هرزه گویی و بی بندوباری در زبان می شود و انسان حرام خوار پرخور که تمام توجّهش به شکم می باشد پرگو و بی بند و بار در حرف زدن نیز خواهد شد و در این صورت هیچ توجّهی به عیوب خود نخواهد نمود بلکه پیوسته تمام همّ و فکر او متوجّه شکم خوارگی است و اعضاء و جوارح بویژه زبان را در این جهت استخدام نموده و بدین وسیله فرصتی برای اصلاح خود و عیوب خویش پیدا نخواهد کرد، (3) در صورتی که انسان کم خور و با حساب، شهوات او کمتر تحریک شده و با سکوت و کم حرفی زمینه اصلاح و رفع عیوب خویش برای او فراهم می شود.

بنابراین بعد از غذا، حفظ و کنترل زبان نقش فراوانی در طی طریق الی الله دارد و شاید آمار

ص: 293

هیچ گناهی به اندازه آمار گناه زبان نباشد و مثل داس که گندم را درو می کند، گاهی زبان تمام اعمال و عبادات آدمی را درو می کند. (1)و از بین می برد و لذا خداوند متعال زبان را آن چنان عذاب می کند که هیچ یک از دیگر اعضاء را آن چنان عذاب نکرده باشد.

و امام سجّاد علیه السلام نیز فرمود: «زبان انسان هر روز خود را بر اعضاء بدن عرضه می کند و می گوید: حال شما چگونه است؟ پس گویند: اگر تو از ما دست برداری به خیر خواهیم بود برای خدا از ما درگذر، پس آن را سوگند می دهند: و می گویند جز این نیست که ما به خاطر تو پاداش می گیریم و به خاطر تو کیفر می شویم.» (2)

خموشی پرده پوش راز باشد *** نه مانند سخن غمّار باشد

چو دل را محرم اسرار کردند *** خموشی را امانت دار کردند

بسا ناگفتنی کز گفتنش مَرد *** کند هنگامه جان بر بدن سرد

اگر طوطی زبان می بست در کام *** نه خود را در قفس دیدی نه در دام

آری چه آبروها که به سبب یک سخن بی مورد ریخته شده و چه اشخاص باوقار که با یک کلام ناهنجار از درجه اعتبار ساقط شدند و یا جان انسانی در خطر افتاده است. (3) و در برخی روایات زبان به عنوان ملاک و معیاری جهت شناخت انسان عاقل و هم چنین تشخیص آن از انسان احمق معرفی شده است. (4)

خردمند باش و بی آزار باش *** همیشه زبان را نگهدار باش

بنابراین زبان انسان بیش از هر عضوی در معرض گناه و آفت است (که ده ها آفت از زبان سر می زند) (5) و میدان بازتر و وسیع تری دارد در صورتی که این وسعت برای سایر

ص: 294

اعضاء نیست لذا ریاضت آن نیز از سایر ریاضت ها دشوارتر و سخت تر می باشد.

گر سخن از نیکویی چو زر است *** آن سخن ناگفته نیکوتر بود

معروف است که اگر سخن به قیمت طلا می باشد بگو و اگر به قیمت نقره است، سکوت طلا خواهد بود و سخن چون دواء می باشد کم آن سودمند و بسیارش کُشنده است. ﴿اَلكَلامُ كَالدَّواءِ قَلِيلُهُ يَنْفَعُ وَ كَثِيرُهُ قَاتِلُ يُهْلِكُ﴾ ﴿إِنْ كُنْتَ زَعَمْتَ أَنَّ الْكَلامَ مِنْ فِضَّةٍ، فَإِنَّ السُّكُوتَ مِنْ ذَهَبٍ﴾. (1)

به مجلس نشستن خموشی رواست *** اگر نقره گویی نگفتن طلاست

***

این زبان چون سنگ وفم آهن وش است *** وان چه بجهد از میان چون آتش است

سنگ و آهن را مزن بر هم گزاف *** گه ز روی نقل و گه از روی لاف

زان که تاریک است و هر سو پنبه زار *** در میان پنبه چون باشد شرار

ظالم آن قومی که چشمان دوختند *** و از سخن ها عالمی را سوختند

عالمی را یک سخن ویران کند *** روبهان مرده را شیران کند

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: الحِلْمُ كَظْمُ الْغَيْظِ وَ مِلْكُ النَّفْسِ﴾. (1)

«على علیه السلام فرمود: بردباری (حلم) عبارت است از فروبردن خشم و به دست آوردن نفس و تملّک آن»

حلم را به نیروی حاصله در نفس که مانع از تعجیل انتقام در موقع طغیانِ غضب می شود و یا مانع از جاه طلبی و تسلّط بر دیگران تعریف نموده اند.

از وقار و حلم، رستن می توان از انقلاب *** کشتی از گرداب موج، ایمن ز لنگر می شود

بنابراین یکی از شریف ترین کمالات انسانی همین صفت حلم می باشد که علم نافع و حقیقی نیز مترتب بر آن خواهد بود به طوری که انسان فاقد حلم، بهره ای از علم واقعی ندارد و از سوی دیگر نیز حلم ثمرۀ علم (واقعی) است.

﴿امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: لا عِلْمَ لِمَنْ لا حِلْمَ لَهُ.﴾ (2)

«آن که بردبار نیست، دانشی ندارد»

هم چنین فرمود: ﴿الحِلْمُ ثَمَرَةُ الْعِلْمِ﴾ (3) «بردباری، بار درخت دانش است».

به علمش حلم را آن پاک گوهر *** درآمیزد چنان با شیر و شکر

هم او گفتار و کردارش جدا نیست *** به قول خویش بی عهد و وفا نیست

تفاوت بين حلم و صبر آن است که صبر عام و حلم خاص می باشد (عموم و خصوص مطلق) زیرا صبر به معنای خویشتن داری و حبس نفس است بر چیزی که شرع و عقل تقاضا می کند و یا از چیزی که از آن نهی می نماید بنابراین اگر خویشتن داری یا کفّ و حبس نفس و امساک و مقاومت در برابر شهوت شکم و غریزه جنسی باشد «عفّت» نامیده می شود (ضدّ آن شره است) و چنان چه در برابر دشمن و در میدان نبرد باشد «شجاعت» نام دارد (ضدّ آن جبن است) و در صورتی که استقامت در مقابل تجمّلات و فزونیهای مادّی زندگی باشد «زهد» گفته می شود و اکتفا نمودن به مختصر را نیز «قناعت» می نامند و شکیبایی در هنگام خشم و غضب را «حلم»

ص: 297

می گویند (ضدّ آن تذمّر و خشم است) و به چشم پوشی از لغزش های مردم «سعه صدر» گفته می شود. و هم چنین مفاهیم دیگری که تحت عنوان فضایل اخلاقی و أمّ الفضائل یعنی صبر مطرح می باشد مانند امساک از سخن و خویشتنداری در این جهت که نام آن «کتمان» است.

ضمناً بیش ترین موارد استعمال حلم در جایی است که در برابر جاهلین و فرومایگان باشد و به علما خطاب شده که در برابر افراد جاهل و بی منطق استقامت نمایند ولی صبر در مورد شداید و مصيبت ها و سختی های دیگر است.

و این که به خداوند متعال حلیم (پانزده مرتبه در قرآن) گفته می شود به خاطر آن است که در عقوبت عجله نمی کند و در مقابل انواع جهالت بندگان خود غضب نمی نماید و کلمۀ حلیم به پیامبرانی مانند ابراهیم، اسماعیل و شعیب نیز نسبت داده شده و نیز حلم در جایی اطلاق می شود که شخص در مقابل خواسته اش بدون پرخاش و اضطراب ثابت قدم باشد.

اميرالمؤمنین علیه السلام نیز فرموده است: حلم و تأنّی دو فرزند یک شکم می باشند که آن ها را بلندی همّت و اراده پا برجا می زاید، بردباری و شتاب نکردن در یک درجه و یک پایه هستند زیرا همان طور که شخص بلند همّت زود به خشم نمی آید و حلم می ورزد، در کارها نیز شتاب ننموده پایان را می نگرد ﴿الحِلْمُ وَ الْأَناةُ تَوْأَمَانِ يُنْتِجُهُما عُلُوّ الْهِمَّةِ.﴾ (1)

حلم و بردباری قبل از آن که آثار مثبت و سازنده ای در اجتماع داشته باشد، نتایج فراوانی در روح فرد باقی می گذارد و موجب دفع و رفع بیماری های مختلف جسمی و روحی خواهد گردید، بدون شک در اجتماعات بشری موجبات ناراحتی و برخوردهای منفی و ناسالم و تند و تیزی اتفاق می افتد و هر انسانی کم و بیش با این نوع برخوردها مواجه می شود، در این میان کمتر کسی است که در موضوع روابط اجتماعی و این موضوع بخصوص، رعایت اعتدال را بنماید بلکه غالب افراد از این جهت خوب به میدان عمل نمی آیند، در صورتی که از امتیازات بسیار مهم انسان های شایسته و با ایمان همین مسأله است که هنگام برخورد با افراد بد برخورد و تندخوی، ثبات و عزّت نفس و اطمینان و بردباری خویش را از دست نداده و با شکیبایی و حلم

ص: 298

و بدون هیچ گونه اضطرابی، بلکه با آرامش کامل برخوردی منطقی و آموزنده از خود نشان دهند و هر عملی از انسان های با ایمان سرزند یک نموداری از حلم در آن یافت شود، در اخبار و احادیث نیز از این خصلت انسانی تعریف و تمجید فراوان و مدح زیادی به عمل آمده که به چند روایت اجمالاً اشاره می شود. (1)

﴿قالَ الرّضا علیه السلام: لا يَكُونُ الرَّجُلُ عَابِداً حَتَّى يَكُونَ حَليماً﴾.(2)

«حضرت رضا علیه السلام فرمود: هیچ انسانی بنده کامل خداوند نیست مگر آن که حلیم و بردبار باشد.»

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: أَشْجَعُ النَّاسِ مَنْ غَلَبَ الْجَهْلَ بِالْحِلْمِ.﴾ (3)

﴿حضرت علی علیه السلام فرمود: دلاورترین مردم کسی است که با بردباری، بر نادانی پیروزی یابد».

﴿قَالَ عَلَى علیه السلام: أَقْوَى النَّاسِ مَنْ قَوِيَ عَلَى غَضَبِهِ بِحِلْمِهِ﴾. (4)

«حضرت علی علیه السلام فرمود: نیرومندترین مردم کسی است که به واسطه نیروی حلمش، بر خشمش دست یابد»

﴿قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: لا يَعْرِفُ الْحَلِيمُ إِلا عِنْدَ الْغَضَبِ.﴾. (5)

«حضرت علی علیه السلام فرمود: حلیم شناخته نمی شود جز هنگام خشم»

تیغ حلم از تیغ آهن تیزتر *** بل ز صد لشکر ظفر انگیزتر

ص: 299

﴿عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: قَالَ إِذَا وَقَعَ بَيْنَ رَجُلَينِ مُنَازَعَةٌ نَزَلَ مَلَكَانِ فَيَقُولَانِ لِلسَّفِيهِ مِنْهُمَا قُلْتَ وَ قُلْتَ وَ اَنتَ أَهْلٌ لِمَا قُلْتَ، سَتُجْزِي بِمَا قُلْتَ وَ يَقُولَانِ لِلْحَلِيمِ مِنْهُما صَبَرْتَ وَ حَلَمْتَ سَيَغْفِرُ اللهُ لَكَ إِنْ أَتَمَمْتَ ذَالِكَ، فَإِنْ رَدَّ الْحَلِيمُ عَلَيْهِ اِرْتَفَعَ الْمَلَكَان﴾. (1)

«امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که بین دو نفر نزاع واقع شود، دو ملک می آیند و به انسان نادان (غیر حلیم) از آن دو نفر می گویند: گفتی و گفتی (آن چه خواستی گفتی) و تو شایسته همان چیزی هستی که گفتی (یعنی هر چه گفتی تو خود سزاوار آن می باشی) زود است که مجازات آن را ببینی. و به انسان حلیم می گویند: صبر و حلم نمودی، زود است که خداوند تو را بیامرزد اگر حلم و بردباری را درست به پایان برسانی. پس اگر شخص حلیم هم در مقام پاسخگویی به نادان برآمد و جواب وی را داد، آن دو مَلَک به آسمان می روند.»

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: إِيَّاكُمْ وَ مُعَاداةِ الرِّجَالِ فَإِنَّهُمْ لا يَخْلُونَ مِنْ ضَرْبَيْنِ، مِنْ عَاقِلٍ يَمْكُرُبِكُمْ أَوْ جَاهِلٍ يَعْجِلُ عَلَيْكُمْ وَ الْكَلامُ ذَكَرَ وَ الْجَوَابُ أُنثى فَإِذَا اجْتَمَعَ الزَّوْجَانِ فَلَابُدَّ مِنَ النَّتَاجِ ثُمَّ أَنشَأ يقُولُ:﴾

سليمُ الْعِرْضِ مِنْ حَذَرِ الْجَوَابا *** وَ مِنْ دَارِى الرِّجَالِ فَقَدْ أَصَابًا

وَ مَنْ هَابَ الرِّجَالَ تَهينُوهُ *** وَ مَنْ حَقَرَ الرِّجَالَ فَلَنْ يَهَابًا (2)

اميرالمؤمنين علیه السلام فرمود: از کینه ورزی با مردم بپرهیزید، زیرا مردم دو قسم می باشند، خردمندی که با شما مکر می ورزد و نابخردی که شتابانه به شما پاسخ می دهد و سخن نَر است و پاسخش ماده، چون جفت شدند ناچار نتاجی (نتیجه ای) می دهند، سپس دو بیت شعر انشاد فرمود:

آبرومند هراسد از جواب *** با کسان طرز مدار است صواب

احترام از طلبی حرمت نه *** ورنه مردم نبرند از تو حساب

﴿قال الصَّادِقُ علیه السلام: لا تَكَلَّمْ بِمَا لا يَعْنيكَ وَدَعْ كثيراً مِنَ الْكَلَامِ فيما يعنيكَ حَتَّى تَجِدَ لَهُ مَوْضِعاً، فَرُبَّ مُتَكَلَّم تَكَلَّمَ بِالْحَقِّ بِمَا يَعْنِيهِ فِى غَيْرِ مَوْضِعِهِ فَتَعَبَ، وَ لَا تُمَارِينَّ سَفِيها وَ لَا حَلِيماً،

ص: 300

فَإِنَّ الْحَلِيمَ يَغْلِبُكَ وَالسَّفيهَ يُرديكَ.﴾ (1)

«امام صادق علیه السلام فرمود: سخن بیهوده (حرف بی معنی) مگو و از سخن مفید هم کم و بجا بگو، (در صورت نیاز و در موارد لازم بگو» پس چه بسا (شخص) سخن درست و سودمندی را بی جا گفته و به رنج افتاده است، و با افراد سفیه (نادان) و (نیز) با انسان حلیم و بردبار جدال مکن زیرا بردبار بر تو پیروز می گردد و نابخرد تو را زبون سازد.»

مجال سخن تا نیابی مگوی *** چو میدان نبینی نگه دار گوی

بنابراین بهترین راه در مقابل کسانی که در صدد آشوب و جوسازی بوده و به دنبال بحث و درگیری لفظی و عداوت هستند ترک بحث و جدل است.

با آن لب شیرین چه دهی پاسخ تلخ *** نیکو نبود پاسخ تلخ از لب شیرین

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: تَرْكُ جَوَابِ السَّفيهِ أَبْلَغُ جَوَابِهِ.﴾ (2)

على علیه السلام فرمود: نادان را جواب ندادن، رساترین جواب او می باشد.»

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: تَعَلَّمُوا الْحِلْمَ فَإِنَّ الْحِلْمَ خَلِيلُ الْمُؤْمِنِ وَ وَزِيرُهُ﴾.(3)

«علی علیه السلام فرمود: بردباری آموزید که بردباری دوست و وزیر مؤمن است».

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: جَالِسِ الْحُلَمَاءَ تَزْدَدْ حِلْماً.﴾ (4)

«على علیه السلام فرمود: با بردباران بنشین حلمت را بیفزای»

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: نِصْفُ الْعَاقِلِ اِحْتِمَالُ وَ نِصْفُهُ تَغَافُلٌ﴾. (5)

«علی علیه السلام فرمود: خردمند نصفش بردباری و نیم دیگرش عفو و اغماض است».

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: وَجَدْتُ الْحِلْمَ وَ الْاِحْتِمَالَ انصَرُ لي مِنْ شَجْعَانِ الرِّجَالِ﴾. (6)

«علی علیه السلام فرمود: حلم و بردباری را دیدم که برای من از مردان دلاور، یاری کننده تر هستند».

﴿قال عَلِيٌّ علیه السلام: مَنْ حَلِمَ أَكْرِمَ﴾. (7)

ص: 301