تاریخ عصر غیبت

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور: تاریخ عصر غیبت: نگاهی تحلیلی به عصر غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف/ پورسیدآقایی... و [دیگران].

مشخصات نشر: قم: آینده روشن، 1389.

مشخصات ظاهری: 375 ص

شابک: 53000 ریال: 4-29-5073-600-978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: نویسندگان پورسیدآقایی، جباری، عاشوری، حکیم.

یادداشت: چاپ قبلی: موسسه فرهنگی انتشاراتی حضور: 1379.

یادداشت: کتابنامه: ص [367] - 357؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر: نگاهی تحلیلی به عصر غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف.

موضوع: محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف.

موضوع: مهدویت -- انتظار

موضوع: شیعه -- تاریخ

موضوع: نواب اربعه

شناسه افزوده: پورسیدآقایی، مسعود، 1338-

رده بندی کنگره: 1394 2 ت /4/ 224BP

رده بندی دیویی: 462 / 297

شماره کتابشناسی ملی: 2192573

ص: 1

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

ص: 2

تاریخ عصر غیبت

نگاهی تحلیلی به عصر غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف

(ویرایش جدید)

پورسیدآقایی، جباری، عاشوری، حکیم

ص: 3

تاریخ عصر غیبت

(نگاهی تحلیلی به عصر غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف)

نویسندگان:سیدمسعود پورسیدآقایی، محمدرضا جباری، حسن عاشوری، سیدمنذر حکیم

ناشر:مؤسسه آینده روشن

طرح جلد:مصطفی برجی

صفحه آرا:علی قنبری

ویراستار:سیدرضا سجادی نژاد

چاپ:گل ها

نوبت چاپ:دوم، 1390

شمارگان:3000 نسخه

بها:68000 ریال

شابک:14-29-5073-600-978

مرکز پخش:قم، خیابان صفاییه، کوچه 23، پلاک 5، مؤسسه آینده روشن

تلفن:7840902 - 0251

ص: 4

فهرست

پیش گفتار. 19

فصل اول: معرفی و بررسی منابع تاریخی عصر غیبت... 21

شناخت منابع. 21

الف) کتاب های ویژۀ غیبت... 22

ب) کتاب های رجالی.. 27

ج) کتاب های تاریخی.. 28

چکیده 29

فصل دوم: نگاهی کوتاه به زندگانی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف . 31

الف) میلاد 31

ب) نام 32

ج) القاب... 32

د) مادر. 33

ه) ولادت پنهانی.. 37

و) شمایل و خصوصیات... 38

ز) دوره های زندگی حضرت... 39

1. دوره اختفا 39

2. غیبت صغرا 41

3. غیبت کبرا 42

چکیده 44

فصل سوم: وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر عباسیان در آستانه غیبت صغرا 47

الف) وضعیت سیاسی.. 49

1. انتقال مرکز خلافت از بغداد به سامرا 49

ص: 5

2. نفوذ و تسلّط ترکان. 51

3 و 4. عزل و نصب های پی درپی و نفوذ زنان. 54

5. ستم گری وزیران و امیران. 54

6. فتنه ها و آشوب های داخلی.. 55

یکم. آشوب های بغداد 56

دوم. آشوب های سامرا 57

سوم. فتنه خوارج.. 57

چهارم. شورش «صاحب زنج» (زنگیان) 58

پنجم. قیام های علویان. 62

7. خودمختاری مناطق تحت نفوذ 71

یکم. اندلس... 72

دوم. شمال افریقا (تونس و دیگر مناطق) 72

سوم. ایران. 72

چهارم. مصر. 74

پنجم. سوریه. 74

ششم. موصل.. 75

8. تغییر ماهیت و اهداف فتوحات... 75

ب) وضعیت اجتماعی.. 77

1. عیاشی.. 77

2. قصرها 79

3. جشن ها 79

4. بزم ها 82

5. بخشش ها 83

6. طعام ها 87

ج) وضعیت فکری.. 95

چکیده 99

ص: 6

فصل چهارم: وضعیت فکری، سیاسی و اجتماعی شیعه در آستانه غیبت صغرا 101

الف) وضعیت فکری.. 103

ب) وضعیت سیاسی.. 105

1. انتقال عسکریین علیهما السلام از مدینه به سامرا و نظارت فراوان بر آنان. 105

2. شیوه های مبارزه سیاسی عسکریین علیهما السلام . 106

ج) وضعیت اجتماعی.. 109

1. وضعیت شیعیان. 109

یکم. اندک سازی ارتباط با امام علیه السلام . 110

دوم. فشار. 110

سوم. اخراج از سِمت ها 110

چهارم. گرفتن امکانات اقتصادی.. 111

2. پایگاه اجتماعی و نفوذ رهبری شیعه. 111

یکم. نفوذ امام هادی علیه السلام . 111

دوم. نفوذ امام عسکری علیه السلام . 116

چکیده 120

فصل پنجم: زمینه سازی معصومان علیهم السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت... 121

الف) پیش گویی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام درباره ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت آن حضرت.. 122

1. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم . 122

2. امام علی علیه السلام . 124

3. حضرت فاطمه علیها السلام . 124

4. امام حسن مجتبی علیه السلام . 125

5. امام حسین علیه السلام . 126

6. امام سجاد علیه السلام . 126

7. امام باقر علیه السلام . 127

8. امام صادق علیه السلام . 128

9. امام کاظم علیه السلام . 130

ص: 7

10. امام رضا علیه السلام . 131

11. امام جواد علیه السلام . 132

ب) زمینه سازی امام هادی و امام عسکری علیهما السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت... 133

1. تبیین نزدیکی ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، آغاز غیبت و چگونگی آن. 133

2. کاهش ارتباط مستقیم با شیعیان. 137

3. سامان دهی و تقویت سازمان وکالت... 138

چکیده 140

فصل ششم: پیشینه سازمان وکالت و جایگاه آن در عصر غیبت صغرا 141

الف) بررسی معنای لغوی و اصطلاحی واژه وکالت و معرّفی اجمالی سازمان وکالت... 142

ب) علل تشکیل سازمان وکالت و استمرار و گسترش فعالیت آن تا پایان عصر غیبت... 143

1. لزوم ارتباط میان رهبری و پیروان. 144

2. خفقان در دورة عباسیان و لزوم حفظ شیعیان و مکتب... 144

3. آماده سازی شیعه برای ورود به عصر غیبت... 145

4. رفع بلاتکلیفی از شیعه در ایام حبس امامان علیهم السلام و در عصر غیبت... 145

ج) بررسی محدوده زمانی و جغرافیایی فعالیت سازمان وکالت... 145

1. حجاز. 148

· مدینه. 148

· مکه. 149

· یمن.. 149

2. عراق.. 150

· کوفه. 150

· بغداد 150

· سامرا 151

· واسط.. 152

· بصره 152

3. ایران. 152

ص: 8

· خراسان بزرگ... 152

· قم. 153

· ری.. 154

· قزوین.. 155

· همدان. 155

· آذربایجان. 156

· قرمیسین.. 156

· اهواز. 156

· سیستان - بُست... 157

· مصر. 157

د) وظایف و مسئولیت های سازمان وکالت... 157

1. دریافت، تحویل و توزیع وجوه شرعی.. 158

2. رسیدگی به اوقاف... 161

3. راهنمایی و ارشاد شیعیان و مناظره با مخالفان. 161

4. نقش سیاسی سازمان وکالت... 163

5 . نقش ارتباطی سازمان وکالت... 165

6 . کمک به نیازمندان، و حل مشکلات شیعیان. 166

ه) ویژگی ها و شرایط لازم برای وکیلان امامان علیهم السلام . 167

1. وثاقت یا عدالت... 167

2. رازداری و پنهان کاری.. 168

و) ساختار و شیوه های عملکرد سازمان وکالت... 169

1. رهبری.. 169

2. وکیل ارشد یا سر وکیل.. 170

3. نماینده های سیار. 171

4. بهره گیری از اصل تقیّه و پنهان کاری.. 171

5 . بهره گیری از وسایل ارتباطی مناسب... 173

ص: 9

ز) معرفی مهم ترین وکیلان امامان علیهم السلام تا عصر غیبت صغرا 174

1. عبدالرحمان بن الحجاج.. 174

2. محمد بن سنان. 175

3. معلّی بن خُنَیس... 175

4. نصر بن قاموس لخمی.. 176

5. مفضّل بن عمر جعفی.. 176

6. علی بن یقطین.. 176

7. عبدالله بن جُندَب... 177

8. ابراهیم بن سلام نیشابوری.. 177

9. علی بن ابی حمزه بطائنی.. 177

10. زیاد بن مروان قندی.. 177

11. احمد بن ابی بشر سرّاج.. 177

12. عثمان بن عیسی رواسی.. 177

13. صفوان بن یحیی.. 178

14. عبدالعزیز بن المهتدی.. 178

15. علی بن مهزیار اهوازی.. 178

16. فضل بن سنان. 178

17. هشام بن ابراهیم عباسی.. 178

18. ابو عمرو الحذّاء 179

19. زکریا بن آدم قمی.. 179

20. ابراهیم بن محمد همدانی.. 179

21. محمد بن الفرج.. 179

22. ایوب بن نوح.. 180

23. علی بن جعفر همانی.. 180

24. فارس بن حاتم قزوینی.. 180

25. علی بن الحسین بن عبد ربّه. 180

ص: 10

26. ابوعلی بن راشد. 181

27. ابراهیم بن مهزیار. 181

28. عثمان بن سعید عَمری.. 181

29. احمد بن اسحاق قمی.. 181

30. محمد بن احمد بن جعفر القمی العطّار القطّان. 182

31. ابراهیم بن عبده النیشابوری.. 182

32. ایّوب بن الناب... 182

چکیده 183

فصل هفتم: عصر غیبت صغرا (260 - 329 قمری) 187

وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر غیبت... 188

الف) وضعیت سیاسی.. 188

یکم. انتقال خلافت از سامرا به بغداد 194

دوم. ظهور قرامطه. 194

سوم. کاهش قیام های علویان و پیدایی فضای اختناق بیشتر بر شیعه. 196

چهارم. ظهور مهدی در شمال افریقا و تأسیس دولت فاطمی در مصر. 197

پنجم. ظهور دولت های مستقل و خودمختار. 198

ششم. سه خلیفه در یک زمان. 200

ب) وضعیت اجتماعی.. 200

1. اختلافات مذهبی و فرقه ای.. 201

2. اختلافات قومی و قبیله ای.. 201

3. اختلافات طبقاتی.. 202

یکم. عیاشی و خوش گذرانی.. 202

دوم. اسراف و تبذیرهای گسترده 203

ج) وضعیت فکری.. 205

1. پیدایی مکتب اشعری.. 205

2. تدوین کتاب های روایی.. 206

ص: 11

تاریخ غیبت و چگونگی آغاز آن. 207

الف) آغاز غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف . 207

ب) شهادت امام حسن عسکری علیه السلام . 209

ج) تلاش حکومت برای یافتن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف . 212

د) اقدامات جعفر. 214

1. نماز بر پیکر امام علیه السلام . 214

2. ادعای امامت و جانشینی.. 215

3. ادعای ارث... 215

4. تحریک حکومت برای دست گیری امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف . 215

5. توبۀ جعفر. 216

ه) داستان سرداب... 216

فلسفة غیبت... 219

1. رازی از رازهای الهی.. 221

2. آزمایش و غربال انسان های صالح.. 222

3. ستم پیشه بودن انسان ها 224

4. آمادگی جهانی.. 224

5. آزادی از یوغ بیعت با طاغوت های زمان. 224

6. حفظ جان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف . 226

ویژگی های دورۀ غیبت صغری.. 226

اختلافات فرقه ای پس از رحلت امام عسکری علیه السلام . 228

زمینۀ پیدایی فرقه های جدید شیعی بعد از رحلت امام عسکری علیه السلام . 228

1. اعتقاد به امامت جعفر، پسر امام هادی علیه السلام . 230

2. اعتقاد به امامت فرزند دیگری از امام عسکری علیه السلام . 231

3. اعتقاد به استمرار امامت امام حسن عسکری علیه السلام . 231

4. اعتقاد به امامت محمد بن علی، برادر امام حسن عسکری علیه السلام . 232

5. اعتقاد به توقف در امامت... 233

ص: 12

6. اعتقاد به دورۀ فترت... 233

نوّاب اربعه. 234

الف) معرفی اجمالی نوّاب اربعه. 235

1. ابو عَمرو، عثمان بن سعید عَمروی.. 235

2. محمد بن عثمان بن سعید عَمروی.. 241

3. ابوالقاسم، حسین بن روح نوبختی.. 244

4. ابوالحسن علی بن محمد سَمَری.. 248

ب) ملاک های نصب نوّاب اربعه. 251

ج) چگونگی ارتباط نوّاب اربعه با شیعیان. 254

د) وظایف و مسئولیت های نوّاب اربعه. 256

1. زدودن شک و حیرت مردم دربارۀ وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف . 257

2. حفظ امام عجل الله تعالی فرجه الشریف از راه پنهان داشتن نام و مکان آن حضرت... 258

3. سازماندهی و سرپرستی سازمان وکالت... 258

4. پاسخ گویی به پرسش های فقهی و مشکلات عقیدتی.. 259

5. اخذ و توزیع اموال متعلق به امام عجل الله تعالی فرجه الشریف . 260

6. مبارزه با غالیان و مدّعیان دروغین نیابت و بابیت و افشای ادعاهای باطل آنان. 260

7. مبارزه با وکیلان خیانت کار. 261

8. آماده سازی مردم برای پذیرش غیبت کبری.. 262

نصب وکیلان برای نواحی شیعه نشین در عصر غیبت صغری.. 263

1. ابوالحسین محمد بن جعفر اسدی کوفی رازی.. 265

2. ابوعبدالله بن هارون بن عمران همدانی.. 265

3. محمد بن صالح بن محمدهمدانی.. 266

4. ابواسحاق، محمد بن ابراهیم بن مهزیار اهوازی.. 266

5. قاسم بن علاء 267

6. حسن بن محمد بن قطاه صیدلانی.. 267

7. محمد بن شاذان بن نُعیم شاذانی نیشابوری.. 267

ص: 13

8. عزیز بن زهیر. 268

9. قاسم بن محمد بن علی بن ابراهیم همدانی.. 268

10. ابوعلی بسطام بن علی.. 268

11. علی بن حسین بن علی طبری.. 268

12. ابوهاشم، داود بن قاسم جعفری.. 269

13. حسن بن نضر قمی.. 269

14. حاجز بن یزید الوشّاء 269

وکلای خائن و مدّعیان دروغین وکالت... 269

الف) خیانت و فساد در برخی از کارگزاران سازمان وکالت... 270

1. واقفیه. 271

2. وکالت و جاسوسی علیه امام رضا علیه السلام . 273

3. فارس بن حاتم قزوینی، وکیل خائن امام هادی علیه السلام . 273

4. عروه بن یحیی؛ سوزاندن و دزدی اموال امام عسکری علیه السلام . 275

5. کار زشت وکیل امام عسکری علیه السلام . 275

6. احمد بن هلال عبرتائی و احمد بن هلال کرخی.. 276

7. ابوطاهر محمد بن علی بن بلال بلالی.. 277

8. أبوجعفر محمد بن علی شلمغانی ابن أبی عزاقر. 278

ب) مدعیان دروغین وکالت و بابیّت... 281

1. ابوعبدالله، احمد بن محمد سیّاری.. 281

2. علی بن حسکه، قاسم شعرانی یقطینی، و محمد بن فرات... 281

3. حسن بن محمد بن بابا القمی.. 282

4. ابومحمد، الشریعی.. 283

5. محمد بن نصیر النمیری الفهری.. 283

6. ابوبکر محمد بن احمد بن عثمان البغدادی.. 284

7. اسحاق احمر و باقطانی.. 285

8. حسین بن منصور حلّاج.. 286

ص: 14

9. ابودلف محمد بن المظفر الکاتب... 287

وضعیت فکری و سیاسی - اجتماعی شیعه. 289

الف) وضعیت فکری.. 289

ب) وضعیت سیاسی.. 290

ج) وضعیت اجتماعی.. 292

چکیده 293

فصل هشتم: مروری بر برخی از مهم ترین مسائل عصر غیبت کبری.. 297

الف) تاریخ شیعه، نهضت ها و دولت های شیعی در عصر غیبت کبری.. 297

1. شیعه پیش از غیبت کبری (از قرن یکم تا چهارم قمری) 297

2. شیعه در عصر غیبت کبری.. 299

3. نهضت ها و دولت های شیعی در عصر غیبت کبری.. 301

ب) مبارزات فکری و سیاسی علمای شیعه در عصر غیبت کبری.. 309

1. مبارزۀ فکری علمای شیعه در عصر غیبت... 312

2. فقاهت شیعه و مراکز آن در عصر غیبت... 313

3. مراحل تکامل فقه و فقاهت شیعه. 314

یکم. فقه و فقاهت در دوران حضور ائمه علیهم السلام . 314

دوم. فقه و فقاهت شیعه در دوران غیبت صغری.. 315

سوم. فقه و فقاهت شیعه در دوران غیبت کبری.. 315

4. حوزه های علمیه و مراکز فقاهت شیعه در دوران غیبت کبری.. 316

5. مبارزه های سیاسی علمای شیعه در عصر غیبت کبری.. 319

یکم. زمینه های فعالیت سیاسی.. 319

دوم. مراحل فعالیت سیاسی و انواع آن در هر مرحله. 320

ج) دوره های مرجعیت دینی (علمی و سیاسی) شیعه در عصر غیبت کبری.. 322

1. نهاد مرجعیت و تداوم خط امامت و رسالت... 322

2. مراحل و دوره های مرجعیت... 324

د) مدعیان مهدویت و بابیّت... 326

ص: 15

1. عبیدیان. 328

2. حاکم بأمرالله.. 329

3. محمد بن تومرت... 329

4. تهامی.. 330

5. بابا اسحاق.. 330

6. عباس الریفی.. 330

7. الرجل الجبلی.. 330

8. ملا عرشی کاشانی.. 330

9. میرزای بلخی.. 331

10. شیخ عبدالقدیر بخارائی.. 331

11. محمد جونپوری هندی.. 331

12. مغربی.. 331

13. شیخ مغربی.. 331

14. شیخ زادۀ کردستانی.. 331

15. عبدالله العجمی.. 332

16. بنگالی.. 332

17. سنگالی.. 332

18. شیخ سعید یمانی.. 332

19. سودانی.. 332

20. صومال. 333

21. علی محمد شیرازی.. 333

22. قادیانی میرزا غلام احمد. 334

چکیده 335

فصل نهم سیرت و آثار امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف . 339

الف) سیرت... 339

1. عصر غیبت... 339

ص: 16

یکم. آگاهی از وضعیت و احوال شیعیان. 340

دوم. حفظ و نجات شیعیان از گرفتاری ها و شر دشمنان. 340

سوم. حضور در میان مردم 341

چهارم. حضور همیشگی در مراسم حج.. 342

پنجم. دستگیری درماندگان، راه یابی گم شدگان، شفای بیماران دور از علاج.. 342

2. دوران ظهور. 343

یکم. سیرت تربیتی و اخلاقی.. 343

دوم. سیرت اجتماعی.. 344

سوم. سیرت سیاسی.. 346

چهارم. سیرت اقتصادی.. 349

پنجم. سیرت علمی.. 351

ششم. سیرت قضایی.. 352

هفتم. سیرت احیاگری.. 353

هشتم. سیرت نبوی و علوی.. 354

نهم. سیرت فردی.. 355

دهم. سیرت مدیریتی.. 358

ب) آثار. 361

1. روایت ها و احتجاج ها 361

2. دعاها و نمازها 361

3. زیارات... 362

4. توقیعات و بیانات... 362

چکیده 365

فهرست منابع. 367

ص: 17

ص: 18

پیش گفتار

با شهادت امام عسکری علیه السلام (260 قمری) دوره غیبت فرا رسید. آن هنگام، طرح اساسی مذهب درانداخته شده بود؛ احادیث به شکل «اصول اربع مأة» و «جوامع» گردآوری شده بودند. معیار شناسایی احادیث و تهذیب آنها به دست آمده بود. عالمان سرشناس و توانایی نیز برای دفاع از کیان اعتقادی و فقهی شیعه تربیت شده بودند تا در برابر فرقه ها و گروه های مختلف به ویژه اهل سنت، گره از حوادث بگشایند. حضور «حجت» نیز به بلوغی نیاز داشت که تا آن هنگام حاصل نشده بود؛ پس غیبت به طور طبیعی آغاز شد و تا هنگام فراهم نیامدن زمینه های رهبری امام، عصر غیبت ادامه خواهد داشت.

حفظ اسلام و رهبری مسلمانان دو وظیفه امام است. هر چند بنیاد مذهب و اصول کلی آن درافکنده شده بود و امامان شیعه علیهم السلام تا زمان امام عسکری علیه السلام از آن پاسداری کرده بودند. رهبری مسلمانان به آمادگی بیشتر و زمینه ای گسترده و یاورانی مناسب نیاز دارد. از این رو، هرگاه که این زمینه ها فراهم شود، «غیبت» به «ظهور» می انجامد وگرنه غیبت به گونه طبیعی ادامه می یابد.

رویداد غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف که بدون تردید از مهم ترین حوادث تاریخ تشیع به شمار می رود، از دو دیدگاه اعتقادی و تاریخی می توان بررسی کرد. این کتاب، می کوشد تا از منظر تاریخی «غیبت صغرا» و «غیبت کبرا» را بررسی کند.

ص: 19

نکاتی که درباره غیبت صغرا (260- 329 قمری) برخواهیم رسید، از این شمار است: بررسی منابع و شناخت وضعیت سیاسی - اجتماعی و فکری عصر امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در آستانه غیبت، و آشنایی با زمینه های تاریخی و تمهیدات ائمه علیهم السلام، به ویژه عسکریین علیهما السلام برای ورود شیعه به این عصر، بررسی سازمان مخفی وکالت و تکوین و فرآیند تکاملی آن و نقش آن در زمان غیبت صغرای امام عجل الله تعالی فرجه الشریف و سپس کیفیت آغاز غیبت، دلایل آن، شرح حال «نوّاب اربعه»، وظایف و نقش آنان در این عصر.

نکاتی که درباره غیبت کبرا (329 قمری) برخواهیم رسید، از این شمار است: تاریخ شیعه، نهضت ها و دولت های آن به هم راه حرکت های علمی و مبارزه های علما و دوره های مرجعیت فقها و مدارس آنان و در نهایت، بررسی آثار و سیرت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف .(1)

سیدمسعود پورسیدآقایی

ص: 20


1- این نوشته، کاری گروهی است که در ابتدا به سفارش مرکز جهانی علوم اسلامی (جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله و سلم العالمیة) برای تدریس «تاریخ عصر غیبت» و تحت اشراف این جانب در مدتی کوتاه به سرانجام رسید و طی سال های 76 و 77 در آن مرکز، تدریس شد. از آن پس، خلاصه آن نوشتار «درس نامه تاریخ عصر غیبت» نام گرفت و پس از گذشت چند سال، متن کامل کتاب با اصلاحات و اضافاتی برای استفاده عموم به گونة کمک درسی منتشر شد. گفتنی است که این جانب برای نگارش و تدوین فصل های یک تا چهار و نیز فصل نهم، حجة الاسلام والمسلمین دکتر رضا جباری، برای سامان دار بودن فصل های پنجم و ششم و گفتار های هفتم و هشتم از فصل هفتم، و حجج اسلام حسن عاشوری و سیدمنذر حکیم به ترتیب برای فصل های هفتم و هشتم کوشیده اند.

فصل اول: معرفی و بررسی منابع تاریخی عصر غیبت

اشاره

بررسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از دو دیدگاه «اعتقادی» و «تاریخی» امکان می پذیرد.

بسیاری از دانشمندان نیمه اول قرن چهارم هجری (دهم میلادی) به بعد، غیبت آن حضرت را تنها از دیدگاه «اعتقادی» بررسی کرده اند،(1) در حالی که بدون تردید این روی داد جنبه «تاریخی» نیز دارد. به ظاهر، ارتباط نزدیک غیبت با امامت، باعث جای گرفتن این موضوع در مباحث کلامی شیعه و نادیده انگاشتن تدریجی جنبه های تاریخی آن شده است.

شناخت منابع

برای بررسی تاریخ امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف و عصر غیبت، از کتاب هایی که در موضوع «غیبت» نوشته شده و نیز برخی از کتاب های «رجالی» و «تاریخی»، می توان بهره برد. در ذیل به بررسی اجمالی هر سه خواهیم پرداخت:

ص: 21


1- دکتر جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 20.

الف) کتاب های ویژۀ غیبت

تألیف کتاب هایی که به موضوع غیبت پرداخته اند، در سه دوره تاریخی پیش آمده است:

یکم: آن چه در طول زندگی یازده امام علیهم السلام تا هنگام شهادت امام عسکری علیه السلام (260قمری/ 874 میلادی) نوشته شده؛

دوم: آن چه در فاصله غیبت صغرا و غیبت کبرا (260 - 329 قمری/ 874 - 941 میلادی)؛

سوم: آن چه از آغاز غیبت کبرا (بعد از 329 قمری) تاکنون نوشته شده است.

1. کتاب هایی با موضوع غیبت که قبل از سال های (260قمری/ 874 میلادی) نوشته شده اند:

اصحاب و شاگردان ائمه علیهم السلام در طول زندگی یازده امام، در حدود چهارصد کتاب نوشته اند که به «اصول چهارصدگانه» (الاصول الاربع مئة)(1) مشهورند. این اصول و نوشته ها در قرون بعدی (چهارم و پنجم)، اساس جوامع روایی شیعه را تشکیل می دادند. برخی از این آثار و نوشته ها، با نقل احادیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام به غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پرداخته اند. برای نمونه می توان از کتاب های امامیه، به دو کتاب الملاحم و القائم نوشته علی بن مهزیار(2) (وکیل امام نهم و دهم) و المشیخة نگارش حسن بن محبوب(3) (متوفای224 قمری/ 838 میلادی) و

ص: 22


1- نک: آقا بزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج 2، ص 125-167؛ جعفر سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص 477؛ هاشم معروف حسنی، المبادی العامة للفقه الجعفری، ص 72- 76.
2- علی بن مهزیار اهوازی، دستیار نزدیک امام نهم علیه السلام بود. امام جواد علیه السلام او را به نمایندگی خود در اهواز منصوب کرد و در دوران امامت امام دهم علیه السلام هم چنان این وظیفه را عهده دار بود. در دو کتاب او: الملاحم و القائم، غیبت امام عجل الله تعالی فرجه الشریف و قیام او با شمشیر مورد بحث قرار می گیرد. (نک: نجاشی، رجال، ص145؛ شیخ طوسی، الفهرست، ص 152). از این رو، بین سال های (260 قمری/ 874 میلادی) و (329 قمری/ 941 میلادی) دو پسرش: ابراهیم و محمد، وکلای امام دوازدهم در اهواز شدند. ثقة الاسلام کلینی و شیخ صدوق به استناد نوشته آنها اطلاعات مهمی را درباره روش های ارتباطی مورد استفاده در فعالیت های مخفی امامیه به دست می دهند. (به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 22)
3- حسن بن محبوب سراد، در این اثر خود درباره غیبت، چندین حکایت را که اغلب به امامان علیهم السلام منسوب است، ثبت می کند. این اثر از بین رفته، ولی نقل قول هایی از آن در مآخذ موجود امامیه در دست است. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 23)

الغیبة (اثبات الرجعه) اثر فضل بن شاذان(1) (متوفای260 قمری/874 میلادی) اشاره نمود.(2)

2. کتاب هایی با موضوع غیبت که در سال های «غیبت صغرا» (260- 329قمری/ 874 - 941میلادی) نگارش یافته اند:

آثار و نوشته های این دوره بیشتر بر مبنای آثار قبل از سال 260 قمری/ 874 میلادی نگارش یافته اند. نویسندگان این آثار، از فقها یا مبلغانی بوده اند که در فعالیت های مخفی «نهاد وکالت» با رهبری امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، شرکت داشتند. از این رو، اطلاعات مهمی را ثبت کرده اند که نمی توان آنها را در کتب تاریخی که در آن ایام گردآوری شده، یافت. برای نمونه می توان کتاب های الغیبة نوشته ابراهیم بن اسحاق نهاوندی؛(3) الغیبة و الحیرة از عبدالله بن جعفر

ص: 23


1- فضل بن شاذان نیشابوری، از علمای معروف امامیه که امام یازدهم وی را بسیار احترام و تکریم می فرمود. فضل بن شاذان کتاب الغیبة را گردآوری نموده است. (رجال نجاشی، ص 306) ولی به نظر می رسد بیشتر مطالب آن، از نوشته حسن بن محبوب نقل شده باشد. (نک: لطف الله صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ص 467) از آن جا که فضل دو ماه قبل از رحلت امام عسکری علیه السلام در سال (260 قمری/ 874 میلادی) درگذشته است، اهمیت اثر او در احادیثی که نقل می کند و امام دوازدهم را قائم می داند، نهفته شده است. بسیاری از نویسندگان بعدی، هم چون شیخ طوسی در کتاب الغیبة بر کتاب فضل تکیه کرده اند. بهاءالدین تیلی (790 قمری / 1388 میلادی) نیز اثری تحت عنوان الغیبة با تلخیص اثر فضل گردآوری کرده است. (نک: الذریعة، ج 20، ص 201). به رغم آن که اثر فضل از بین رفته است، لکن به نظر می رسد آثاری، مانند کفایۀ المهدی فی معرفة المهدی، نوشته میرلوحی متوفای قرن (12 قمری/ 18 میلادی) و کشف الاستار از میرزا حسین نوری (1320 قمری/ 1902 میلادی) رونویسی این اثر باشند. (نک: الذریعة، ج18، ص102 و منتخب الاثر، ص 467). (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 23).
2- برای اطلاع بیشتر از کتاب هایی که توسط واقفیه و زیدیه، درباره مسئله غیبت نوشته شده و به کارگیری و نقل آنها از علمای امامیه، مانند حسن صفار (292 قمری/ 904 میلادی)، کلینی (329 قمری/ 941 میلادی)، نعمانی (360 قمری/ 970 میلادی)، صدوق (380 قمری/ 991 میلادی)، و شیخ طوسی (460 قمری/ 1067 میلادی) نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 21-22.
3- ابراهیم بن اسحاق نهاوندی (286 قمری/ 899 میلادی) در سال (262 قمری/ 876 میلادی)، مدعی نیابت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در بغداد شد. (نک: بحار الانوار، ج 51، ص 300). وی کتابی درباره غیبت نوشت که دیدگاه غُلات را منعکس می کند. پس از آن نعمانی (360 قمری/ 970 میلادی) اطلاعات نهاوندی را در کتاب معروف خود الغیبۀ به صورت گسترده ای درآورد. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 24).

حمیری،(1) متوفای بعد از (293 قمری/ 905 میلادی) و الامامة و التبصرة من الحیرة اثر ابن بابویه (متوفای329 قمری/ 940 میلادی) را نام برد.

ثقة الاسلام کلینی (متوفای 329 قمری/ 940 میلادی) نیز، بخش عمده ای از کتاب الکافی را تحت عنوان «الحجه» به مسئله غیبت اختصاص داده است. او این مطالعه را با تکیه بر اطلاعات مهمی در وضعیت کلی امامت، بین سال های 260- 329 قمری/ 874 - 940 میلادی)، با تاکید خاص بر نقش سفرای امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در این دوران انجام می دهد. ثقة الاسلام کلینی احادیثی را منسوب به امامان درباره غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف ثبت می کند. او این اطلاعات را از نویسندگان قدیمی واقفیه و امامیه؛ هم چون حسن بن محبوب (متوفای224 قمری/ 838 میلادی)، عبدالله بن یعقوب عصفری (متوفای250 قمری/ 864 میلادی) و حسن بن سماعه (متوفای 263قمری / 877 میلادی) روایت می کند. گذشته از اینها وکلای امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف مأخذ اصلی اطلاعات او در زمینه فعالیت های مخفی امامیه بوده اند.(2)

3. کتاب هایی که درباره غیبت، بعد از سال (329 قمری/ 941 میلادی) نوشته شده اند:

روی داد «غیبت کبرا» در سال (329 قمری/ 941 میلادی) سرفصل جدیدی را در تاریخ امامیه پایه گذارد.

غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از یک سو به دلیل طولانی شدن و از سوی دیگر به دلیل پاسخ گویی به شبهات جدید، آثار و نوشته های دیگری را می طلبید. از این رو، فقها و علمای شیعه به این مهم پرداختند و آثاری گران سنگ از خود به یادگار گذاشتند؛ آثار این دوره را می توان اساس عقاید بعدی امامیه در موضوع غیبت دانست. پنج اثر این دوره عبارتند از: الغیبة اثر نُعمانی(3) (360 قمری / 970 میلادی)، کمال الدین و تمام

ص: 24


1- اهمیت اثر او در این نکته نهفته شده که وی یکی از دست یاران نزدیک امام دهم و امام یازدهم علیهما السلام بود، و پس از آن کارگزار نواب اول و دوم امام دوازدهم علیه السلام شد. متأسفانه این اثر و نیز کتاب الامامۀ و التبصرۀ من الحیرۀ ابن بابویه (329 قمری/ 940 میلادی) از بین رفته اند، در عین حال، صدوق (382 قمری/ 991 میلادی) فرزند وی، و شیخ طوسی (460 قمری/ 1067 میلادی) از این آثار بهره وافی برده اند. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 24).
2- (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 24).
3- محمد بن ابراهیم بن جعفر، معروف به نعمانی، از اهالی شهر نعمانیه، یکی از روستا های واسط بود. وی به بغداد هجرت کرد و در آن جا حدیث را تحت سرپرستی ثقة الاسلام کلینی (329 قمری/ 940 میلادی) و ابن عقده (333 قمری/ 944 میلادی) آموخت. او سپس به سوریه رفت و در حدود سال (360 قمری/ 970 میلادی) در آن جا درگذشت. چون پس از رحلت امام یازدهم، حضرت عسکری علیه السلام در سال (260 قمری / 874 میلادی) در میان شیعه هاله ای از حیرت و شگفتی مشهود بود، نعمانی کتاب الغیبۀ را نوشت. وی کوشید تا ضرورت غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را با روایت احادیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام که غیبت آن بزرگوار را پیش بینی کرده اند، اثبات کند. او بیشتر اطلاعات خود را از نویسندگان قدیمی که در این باره کتاب نوشته اند، بدون در نظر گرفتن دیدگاه های عقیدتی و آیینی ایشان کسب نموده است. در میان این نویسندگان قدیمی، حسن بن محبوب، امامی (224 قمری/ 838 میلادی)، فضل بن شاذان، امامی (260 قمری/ 873 میلادی)، حسن بن سماعه، واقفی (263 قمری/ 877 میلادی)، ابراهیم بن اسحاق نهاوندی، غالی (286قمری / 899 میلادی)، کلینی، امامی (329 قمری/ 940 میلادی)، ابن عقده، فقیه مشهور زیدی (333 قمری/ 944 میلادی)، و مسعودی، امامی (345 قمری/ 956 میلادی) دیده می شوند. (نک: الغیبۀ، ص 82 - 86 و 100؛ معجم رجال الحدیث، ج7، ص47). نعمانی پس از مسعودی (345 قمری / 956 میلادی) نخستین کسی بود که تفسیر احادیث منسوب به ائمه علیهم السلام را از کلینی گردآوری کرد. احادیث یادشده بر این مهم دلالت دارد که قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف، دو غیبت را درپی خواهد داشت؛ نخستین غیبت او کوتاه و غیبت بعدی او طولانی است. نعمانی این نکته را بیان می دارد که نخستین غیبت، دوران چهار نایب امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف است، که از سال (260 قمری / 874 میلادی) آغاز و تا سال (329 قمری/ 941- 940 میلادی) ادامه دارد، و غیبت دوم پس از رحلت چهارمین سفیر در سال (329 قمری/ 941 میلادی) آغاز می شود. (نک: نعمانی، الغیبۀ، ص173). تفسیر او اساس آثار بعدی امامیه در این موضوع قرار گرفت. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 25).

النعمة از صدوق(1) (381 قمری/ 991 میلادی)، الفصول العشرة فی الغیبة و الارشاد اثر

ص: 25


1- محمد بن علی بن بابویه، معروف به شیخ صدوق (381قمری / 991 میلادی)، کتابی در مسئله غیبت با عنوان کمال الدین و تمام النعمۀ نوشت. محتوای کتاب ارزش مند بوده، زیرا بر مآخذ اصلی شیعه (الاصول الاربع مئة) که قبل از سال (260 قمری / 874 میلادی) گردآوری شده تکیه دارد (نک: کمال الدین، ص 19). از این رو، درمی یابیم که وی اغلب، خواننده را به نویسندگانی چون حسن بن محبوب، فضل بن شاذان، حسن بن سماعه، صفار، حمیری و ابن بابویه پدر خود که رابطه نزدیکی با سومین و چهارمین سفیر امام دوازدهم داشت ارجاع می دهد. شیخ صدوق به خاطر آن که پدرش از فقهای عالی قدر و وکیل امام در قم بود، توانست اطلاعات موثقی را درباره ارتباطات پنهانی بین وکلا و امام به وسیله چهار سفیر ارائه دهد. در عین حال، مطالعه سلسله روات (اسناد) بعضی از روایات او درباره تولد امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف این نکته را می رساند که شیخ صدوق اطلاعات خود را از غلاتی، چون محمد بن بحر دریافت داشته است. لذا، باید در به کارگیری این روایات دقت کافی را مبذول داشت. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 26 و 27). شیخ صدوق انگیزۀ خود را از نوشتن این کتاب چنین اعلام می دارد: «آن چه مرا واداشت که به نگارش این کتاب بپردازم، این بود که در هنگام بازگشت از زیارت امام رضا علیه السلام وقتی به نیشابور رسیدم، دیدم شیعیان آن جا درباره قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف مسئله دار شده اند. سعی کردم، آنان را با بیان روایاتی که از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام رسیده، به راه درست رهنمون گردانم. در این ایام، یکی از بزرگان مشایخ دانش و تقوا، از اهالی قم، به نام نجم الدین ابوسعید محمد بن احمد بن علی بن صلت قمی رحمة الله در بازگشت از سفر بخارا، بر ما وارد شد. روزی درباره آراء و باورهای برخی از فلاسفه و علمای منطق بخارا گفت: از آنان درباره حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف سخنانی شنیدم که مرا درباره غیبت طولانی حضرت، دچار حیرت و تردید کرد، من مطالبی در اثبات وجود حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف برای از بین بردن تردید او بیان کردم و روایاتی چند درباره غیبت، بر او خواندم، حیرت او برطرف شد و دلش آرام گرفت، از من خواست، کتابی درباره غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بنویسم، پذیرفتم و به او وعده دادم که ان شاءالله وقتی به وطن خود (ری) برگشتم، آن را عملی خواهم ساخت، تا این که شبی در خواب دیدم خانه کعبه را طواف می کنم و به حجرالاسود رسیدم و آن را استلام کردم، ناگاه دیدم، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، کنار درِ کعبه ایستاده است؛ سلام کردم، حضرت جواب دادند. فرمود: «چرا کتابی درباره «غیبت» نمی نویسی، تا ناراحتی ات برطرف شود؟ عرض کردم: «یابن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم من کتاب ها درباره غیبت شما نوشته ام.» حضرت فرمود: «نه، آن موضوعات را نمی گویم، کتابی درباره غیبت من بنویس و غیبت های پیامبران را در آن نقل کن.» سپس از نظرم غایب شد. من با اضطراب از خواب بیدار شدم و تا طلوع فجر به گریه و زاری پرداختم، چون صبح شد، به منظور انجام امر ولیّ الله و حجت خدا، آغاز به نوشتن این کتاب کردم.» (نک: کمال الدین، مقدمه). این کتاب دائرة المعارف روایی است با دسته بندی و تبویبی مناسب درباره موضوعات مربوط به امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف .

شیخ مفید(1) (413 قمری/ 1022 میلادی) و الغیبة تألیف شیخ طوسی(2) (460 قمری/

ص: 26


1- محمد بن محمد بن نعمان، معروف به شیخ مفید (413 قمری / 1022 میلادی) او مرجع تقلید شیعیان امامیه بود. در همان زمان بود که تعمق در مباحث کلامی غیبت آغاز شد. از این رو، وی پنج مقاله را در دفاع از غیبت امام دوازدهم نوشت و اثر جداگانه ای را تحت عنوان الفصول العشرۀ فی الغیبۀ گردآوری کرد. این اثر اطلاعات ارزش مندی را درباره شرایط تاریخی که بر زندگی پنهانی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف قبل از سال (260 قمری / 874 میلادی) احاطه یافته بود به دست می دهد. شیخ مفید نیز تصویری مشابه نوبختی و سعد قمی را از پانزده دیدگاه مختلفی که در میان امامیه پس از درگذشت امام عسکری علیه السلام (260 قمری/ 874 میلادی) رسوخ نموده بود، ارائه می کند. او شواهدی درباره از بین رفتن پانزده گروه، تا سال (373 قمری/ 983 میلادی) می آورد، به جز شیعیان دوازده امامی که معتقدند رهبرشان امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف است و در پرده غیبت به سر می برد. شیخ مفید در کتاب الارشاد، روش کلینی و نعمانی را در نقل حدیث دنبال می کند. وی قبل از هرچیز وجود امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را اثبات می نماید و سپس طولانی بودن عمر آن حضرت را که از طول عمر اشخاص معمولی فراتر رفته را توجیه می کند. (به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص 26).
2- عالم معروف شیعه، محمد بن حسن طوسی (460 قمری/ 1067 میلادی) مسئله غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را در آثار خود مطرح نموده، ولی مهم ترین آنها کتاب الغیبة است که در آن، هم با استفاده از احادیث و هم با استدلال عقلی ثابت می کند که امام دوازدهم مهدی قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف است که باید در پردۀ غیبت به سر برد. او ادعای دیگر گروه های شیعه که، علی بن ابی طالب علیه السلام، (شهادت 41 قمری/ 661 میلادی) یا ابن حنفیه (84 قمری/ 703 میلادی) یا امام صادق علیه السلام (شهادت 148 قمری/ 765 میلادی) یا محمد بن اسماعیل و یا امام موسی کاظم علیه السلام (شهادت 183 قمری/ 799 میلادی) را قائم می دانستند، رد می کند. شیخ طوسی، اطلاعات تاریخی موثقی را درباره فعالیت های مخفی چهار نماینده امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به نقل از کتاب مفقودشده اخبار الوکلاء الاربعۀ، نوشته احمد بن نوح بصری به دست می دهد. اثر شیخ طوسی مأخذ اصلی نویسندگان بعدی امامیه درباره غیبت امام دوازدهم، به ویژه مجلسی (1111 قمری/ 1699 میلادی) در بحار الانوار شد. (نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص 27).

1067 میلادی).(1)

ب) کتاب های رجالی

کتاب های رجالی، به لحاظ این که زندگی نامه علمی راویان، گردآورندگان احادیث و گرایش های اعتقادی و سیاسی هریک از آنان را برای تعیین میزان وثاقت بیان می دارد، از منابع اصلی برای تحقیق در تاریخ سیاسی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به شمار می رود؛ زیرا خواننده را قادر می سازد تا روابط بین امامان، پیروان و وکلای آنها به ویژه رابطه امام با وکلا و وکلا با علمای امامیه را، در عصر غیبت صغرا کشف کند.

علمای امامیه چهار کتاب رجال را دربارة محدودة بحث حاضر در قرون (چهار و پنج قمری/ ده و یازده میلادی) گردآوری کرده اند که عبارت اند از: معرفة الناقلین عن الائمة الصادقین تألیف کشّی،(2) الفهرست و الرجال اثر شیخ طوسی،(3) و فهرست اسماء

ص: 27


1- شایان ذکر است که پس از مفید، دو شاگرد برجسته او سید مرتضی علم الهدی (436 قمری/ 1044 میلادی) و محمد کراجکی (449 قمری/ 1057 میلادی)، دو کتاب به نام های مسئلة وجیزۀ فی الغیبۀ و البرهان علی صحة طول عمر الامام صاحب الزمان نوشته اند. اما از آن جا که این دو کتاب به مسئله طول عمر امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به روش استدلالی پرداخته اند، و فاقد هرگونه اطلاعات تاریخی درباره امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در سال های بین (260- 329 قمری / 874 - 941 میلادی) هستند؛ از بیان آنها خودداری شده است. (نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص 26- 27).
2- محمد بن عمر کشی، از اهالی کَشّ در نزدیکی سمرقند است. وی در همان جا تحت تعلیم و تربیت عالم امامیه محمد بن مسعود سمرقندی قرار گرفت و سراسر زندگی خود را در آن شهر سپری نمود. بنا به گفته شیخ طوسی، او در سال (368 قمری/ 978 میلادی) درگذشت. (نجاشی، رجال، ص 288؛ شیخ طوسی، الرجال، ص 440). کشی اطلاعات خود را از 53 نفر راوی نقل کرده، ولی مأخذ اصلی او علی بن محمد بن قتیبه نیشابوری است. (نک: نجاشی، رجال، ص 197). او معاصر با غیبت صغرا بوده و رابطه نزدیکی با وکلای امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در خراسان داشت. ابن قتیبه اطلاعات مهمی را درباره سیر تکاملی نهاد مخفی وکالت پس از امام صادق علیه السلام (شهادت 148 قمری/ 765 میلادی) فراهم می آورد و فلسفه قیام گروه های واقفیه را پس از امام هفتم علیه السلام در سال (183 قمری/ 799 میلادی) یادآور می شود. اثر کشی مأخذ مهمی برای علمای بعدی امامیه؛ مانند شیخ طوسی (460 قمری/ 1067 میلادی) شد. شیخ آن را خلاصه کرد و اختیار معرفۀ الرجال نامید. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص 28، و نیز نک: جعفر سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص 52).
3- آثار شیخ طوسی موسوم به الفهرست و الرجال دو کتاب از چهار کتاب اصلی امامیه در رجال است. وی اسناد مختلفی را که موثق هستند، یادآور شده و خواننده را قادر می سازد تا روابط بین علمای امامیه و وکلای آن حضرت را در غیبت صغرا کشف کند. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص 29).

مصنفی الشیعة اثر نجاشی.(1)

ج) کتاب های تاریخی

مقصود از کتاب های تاریخی، منابع تاریخ عمومی است که به برخی از نویسندگان و آثار آنان در این زمینه اشاره می گردد.

1. طبری (متوفای310 قمری / 922 میلادی) در دوران غیبت صغرا می زیست. اثر او تاریخ الرسل و الملوک که به تاریخ طبری شهرت دارد، عاری از هرگونه اطلاعات درباره فعالیت های وکلای امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف است (که همین می تواند مشعر به پنهانی بودن فعالیت های آنان باشد)؛ در عین حال فعالیت های مبارزه ای دیگر گروه های شیعه، مانند اسماعیلیه را تا تشکیل حکومت آنان در سال (296 قمری/ 908 میلادی) مطرح می کند. وی هم چنین کاربرد حدیث نبوی را دربارة مهدی قائم به وسیله این گروه ها و تلاش آنان را برای دست یابی به قدرت در طول زمان غیبت صغرا پی گیری می نماید.

2. مسعودی (متوفای 346 قمری/ 957 میلادی) در دوره غیبت کبرا می زیست و اطلاعات مهمی را درباره رفتار خشونت آمیز عباسیان نسبت به امامان و پیروان آنها و تأثیر این سیاست را بر وقوع غیبت بیان می نماید. این نکات را می توان از کتاب های او، موسوم به مروج الذهب، التنبیه و الاشراف و اثبات الوصیة (منسوب به او) به دست آورد.

3. ابن اثیر (متوفای 630 قمری/ 1232 میلادی) در اثر خود الکامل فی التاریخ گزارش مفیدی درباره شکاف و اختلاف های میان وکلای امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف و نقش «غلات» را در ایجاد اختلاف ها، به ویژه «شلمغانی» برمی شمارد.

ص: 28


1- چهارمین اثر رجالی امامیه فهرست اسماء مصنفی الشیعة است که آن را احمد بن علی نجاشی (450 قمری/ 1058 میلادی) از اهالی کوفه به رشته تحریر درآورده است. او تعالیم شیعه را در آن جا فرا گرفت و آن گاه رهسپار بغداد شد. در آن جا با سید مرتضی (436 قمری/ 1044 میلادی) از علمای رهبری کنندة امامیه هم راه گردید. اقامت وی در این دو شهر موجب شد تا با 45 تن از علمای امامیه که مدارک دوران غیبت صغرا را در اختیار داشتند تماس برقرار سازد. این مأخذ مراتب مختلف در نهاد امامت را روشن می سازد و اطلاعات مفیدی را در آثاری که درباره غیبت، قبل و بعد از سال (260 قمری/ 874 میلادی) فراهم آمده، بیان می کند. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص 29).

گذشته از منابع و مآخذ دست اول، در دوران معاصر و دهه های اخیر نیز کتاب های تحقیقی و درخور ستایشی دربارة غیبت و تاریخ آن و زندگی سیاسی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف نوشته شده که می تواند نقش به سزایی در روشن نمودن تاریخ سیاسی آن حضرت و سازمان مخفی وکلا و پرده برداشتن از حقایق تاریخی آن عصر، داشته باشد. در ذیل به برخی از آنها اشاره می شود:

منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر علیه السلام، آیة الله صافی گلپایگانی؛

تاریخ الغیبة الصغری و تاریخ الغیبة الکبری، سیدمحمد صدر؛

تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف،(1) دکتر جاسم حسین؛

حیاة الامام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، باقر شریف القرشی.

در نوشته حاضر، بسیاری از آثار تاریخی، کتب حدیث و... به خصوص دربارة عصر غیبت کبرا و وضعیت فکری و سیاسی - اجتماعی مسلمانان در آستانة غیبت صغرا به کار رفته که در ذیل هر بحث به آنها اشاره شده است.

چکیده

غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را می توان از دو دیدگاه اعتقادی و تاریخی بررسی کرد. برای بررسی زمینه های تاریخی این روی داد و نقش «نهاد وکالت» در ایام غیبت، در آغاز باید منابع و مآخذ بحث را شناسایی و بررسی نماییم. این منابع سه گروه هستند:

1. کتاب های ویژه غیبت؛

2. کتاب های رجالی؛

3. کتاب های تاریخی.

نوشته های دکتر جاسم حسین و سیدمحمد صدر از کتاب های مناسب جدید در این زمینه هستند.

ص: 29


1- این کتاب را آقای دکتر سید محمدتقی آیت اللّهی به فارسی ترجمه نموده و می توان گفت: یکی از بهترین کتاب ها در موضوع خود است. ما نیز در نوشتن این فصل از آن استفاده بردیم.

ص: 30

فصل دوم: نگاهی کوتاه به زندگانی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف

اشاره

پیش از پرداختن تفصیلی به تاریخ امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف مناسب است نگاهی کوتاه به زندگانی آن حضرت از هنگام تولد و حوادث پس از ولادت، تا مراحل مختلف حیات آن امام داشته باشیم.

الف) میلاد

دوازدهمین امام شیعیان، فرزند امام حسن عسکری علیه السلام، در سپیده دم(1) جمعه، نیمه شعبان،(2) سال 255 قمری(3) (869 میلادی) در سامرا چشم به جهان گشود. سال های 254،(4) 256،(5) 257(6) و 258(7) قمری را سال تولد آن حضرت دانسته اند،(8) ممکن است که علت این اختلاف ها پنهان نگاه داشتن تولد آن حضرت باشد.(9)

ص: 31


1- شیخ صدوق، کمال الدین، ص 427 - 428.
2- بیشتر مأخذهای شیعه در تعیین این روز اتفاق نظر دارند.
3- شیخ مفید، الارشاد، ج2، ص339؛ الکافی، ج 1، ص 514؛ شیخ طوسی، الغیبۀ، ص238؛ شیخ صدوق، کمال الدین، ج2، ص 430؛ اعیان الشیعة، ج 2، ص 44؛ باقر شریف القرشی، حیاۀ الامام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 29؛ تاریخ ابن خلّکان (وفیات الاعیان)، ج4، ص176؛ الاتحاف بحب الاشراف، ص 178؛ ینابیع المودة، ج3، ص171؛ دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 193.
4- بحار الانوار، ج 51، ص 16 (به نقل از: کمال الدین، ج2، ص474).
5- کمال الدین، ج2، ص 432؛ اثبات الوصیة، ص 231؛ الکافی، ج 1، ص 329 و 514؛ حیاۀ الامام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 29؛ دکتر جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 121. (یادآور می شویم که پس از سال 255 قمری این سال از بقیة سال های دیگری که بیان شده مشهورتر است.)
6- نک: تاریخ اهل البیت، ص 88، پاورقی.
7- کشف الغمة، ج 2، ص 437؛ بحار الانوار، ج 51، ص 23.
8- برای بررسی این اقوال و اندازه اعتبار هریک، نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 115- 122. شایان ذکر است که در میان برخی از فرقه های اشعری کسانی بوده که تولد امام را هشت ماه پس از رحلت امام عسکری علیه السلام دانسته اند. این سخن نه تنها با روایات بسیاری تعارض دارد که با عقیده شیعه نیز مبنی بر خالی نماندن زمین از حجت، موافق نیست. (المقالات و الفرق، ص 114، فرقة سیزدهم).
9- امام رضا علیه السلام می فرماید: «... حتی یبعث الله لهذا الامر غلاماً منّا، خفی الولادة والمنشا، غیر خفی فی نسبه.» (الکافی، ج 1، ص 341)

اصل ولادت مهدی جزء مسلّمات تاریخ است که به جز ائمه، عالمان، مورّخان و محدّثان شیعه و اهل سنت بدین امر تصریح کرده اند. در برخی کتاب های پژوهشی بیش از 65 تن، از این عالمان و نام کتاب های آنان آمده است.(1)

ب) نام

نام آن حضرت، محمّد همان نام جدش، رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم است.(2) تمامی مورّخان و محدّثان معتقدند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خود این نام را بر او نهاده بود(3)این هم نامی بی دلیل نیست، بلکه گویای این حقیقت است، هم چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با طلوع خود، جهانیان را از گم راهی و جهل نجات داد، دوازدهمین فرزندش نیز با ظهور خود بشر را از تاریکی و ضلال می رهاند.(4)

ج) القاب

القاب مشهور آن حضرت عبارتند از: مهدی، قائم، منتظر، حجت، خلف صالح، بقیة الله، منصور، صاحب الامر، ولیّ عصر و صاحب الزمان که معروف ترین آنها مهدی است.(5) هریک از این القاب وجه یا وجوهی دارد، برای مثال آن حضرت را مهدی می گویند از آن جهت که به حق هدایت شده است.(6) و قائم می گویند، چون قیام به حق می کند و منتظرش گویند، چون مؤمنان منتظر قدوم اویند و حجت نامند از آن رو که حجت و گواه خدا بر خلق به شمار می آید.(7) در نگین انگشتر حضرت نیز همین

ص: 32


1- نک: محمدرضا حکیمی، خورشید مغرب، ص 18-20.
2- نک: صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ص 182- 184؛ بحار الانوار، ج 51، ص 2، 5، 15 و 38.
3- باقر شریف القرشی، حیاۀ الامام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 27. (به نقل از: عقد الدرر)
4- بحار الانوار، ج 52، ص 338؛ الارشاد، ج 2، ص 384.
5- اعیان الشیعة، ج 2، ص 44؛ حیاۀ الامام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 27؛ بحار الانوار، ج 51، ص 28- 43.
6- مهدی اسم مفعول از (هدی) به معنی هدایت شده است. در روایتی آمده است «انما سمی المهدی لانه یهدی لامر خفی» (الغیبة نعمانی، ص243؛ بحارالانوار، ج51، ص29) البته کسی که از هر جهت هدایت شده باشد، هادی همه جانبه نیز خواهد بود.
7- نک: بحار الانوار، ج 51، ص 51، و 28- 31؛ حیاۀ الامام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 27- 28.

لقب نقش شده که کفعمی عبارت انگشتری حضرت را این گونه بیان می کند: «أنا حجةُ اللَّهِ و خاصّتُه.»(1)

د) مادر

روایات گوناگونی درباره مادر آن حضرت، وارد شده؛ مسعودی آن بانوی بزرگوار را کنیزی به نام نرجس می داند(2)شهید اوّل نام او را مریم، دختر زید علویه بیان می کند.(3) شیخ طوسی در روایتی نام او را ریحانه خوانده، اما بلافاصله اضافه می کند که به او نرجس، صیقل (صقیل) و سوسن نیز می گفتند.(4) شیخ مفید اسم آن بزرگوار را نرجس می داند(5) که در روایت حکمیه، عمه امام عسکریu نیز تنها همین نام بیان شده است.(6) برخی از محققان نام اصلی او را همان نرجس می دانند و برآنند که دیگر اسامی، به جز صقیل(7) را بانوی او حکمیه، دختر امام جواد علیه السلام به وی داده است. مردم آن زمان، برای خوش آمدگویی کنیزان را به اسامی گوناگون می خواندند و نرجس، ریحانه و سوسن همه اسامی گل ها هستند.(8) صدوق روایتی را بیان می نماید که این احتمال را تقویت می کند؛ او به سند خود از غیاث، روایت می کند که جانشین امام

ص: 33


1- اعیان الشیعة، ج 2، ص 44 به نقل از مصباح کفعمی که به رغم جست وجوی فراوان متأسفانه در این کتاب و دیگر منابع یافت نشد.
2- اثبات الوصیة، ص 248.
3- بحار الانوار، ج 51، ص 28. (به نقل از: الدروس، ج2، ص16) یادآور می شویم که شهید، این قول را به صورت «قیل» آورده است.
4- شیخ طوسی، الغیبۀ، ص393 و نیز، نک: کمال الدین، ص 431.
5- الارشاد، ج2، ص339.
6- کمال الدین، ج 2، ص426؛ بحار الانوار، ج 51، ص 12 (به نقل از: کمال الدین).
7- صقیل، به معنای زدوده و صیقلی است. به گفته سیدمحمد صدر، خانوادۀ امام علیه السلام وقتی دیدند آثار حمل در این کنیز مشاهده نمی شود علاوه بر اسم گل های نرجس، سوسن و ریحانه، نام تازه ای برای وی انتخاب کردند که صقیل بود. (تاریخ الغیبة الصغری، ص 243)؛ در روایتی دیگر علت این نام را نورانیت و درخشش آن بانو به دلیل حمل فرزندی نورانی می داند؛ (قیل لسبب الحمل صقیل)، (کمال الدین، ص 432)، مرحوم مجلسی در توضیح آن می نویسد: «انما سمیّ صیقلاً او صقیلاً لما اعتراه من النور والجلاء بسبب الحمل المنوّر. یقال: صقل السیف و غیره ای جلّاه فهو صقیل و لایبعد ان یکون تصحیف الجمال.» (بحار الانوار، ج 51، ص 15)
8- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 114.

حسن عسکری علیه السلام در روز جمعه به دنیا آمد؛ مادر آن حضرت ریحانه بود که نرجس، صیقل و سوسن نیز نامیده شد. چون در وقت حاملگی درخشش و نورانیت خاصی داشت، صیقل نیز خوانده می شد.(1)

سیدمحمد صدر نیز دربارة تعدد نام های آن حضرت تحلیلی جامع و مناسب را بیان می کند.(2)

اقوال مختلفی نیز درباره ملیت مادر امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف آمده است، شیخ صدوق مطابق روایتی او را ملیکه، دختر یشوع پسر قیصر روم و مادرش را از نسل شمعون یکی از حواریین مسیح می داند که به اسارت نیروهای اسلام در آمد و به صورت کنیز در معرض فروش قرار گرفت. فرستاده امام هادی علیه السلام او را از بازار برده فروشان بغداد خرید و به نزد امام هادی علیه السلام در سامرا فرستاد.(3)

کلینی نیز مادر قائم را کنیزی از نوبه استان شمالی سودان می داند.(4)

نعمانی و صدوق در احادیث دیگری مادر قائم را کنیزی سیاه معرفی می کنند.(5) شیخ طوسی(6) در روایتی که بعضی از محققان نیز همان را ترجیح می دهند،(7) آن بانو را کنیزی می داند که در خانه بعضی از خواهران امام دهم (حکیمه)، بزرگ می شد، و چون امام علیه السلام سیمای او را می بیند پیش بینی می کند که از وی فرزندی با عنایت خاص الهی به دنیا می آید.(8)

یادآور می شویم که آن بانوی بزرگوار در عظمت و برتری به آن جا می رسد که مادر امام زمان می شود و حکیمه، عمه امام عسکری علیه السلام (که خود از بزرگ بانوان

ص: 34


1- کمال الدین، ص 432.
2- نک: تاریخ الغیبۀ الصغری، ص 242.
3- کمال الدین، ج2، ص422. (درباره نقد و بررسی این روایت، نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 114 - 115)
4- الکافی، ج 1، ص 323. (به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 115)
5- نعمانی، الغیبۀ، ص161 و 120؛ کمال الدین، ص 329. (به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، )
6- نعمانی، الغیبۀ، ص 244؛ بحار الانوار، ج 51، ص 22.
7- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 115.
8- الارشاد، ص 390. (به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 115)؛ نک: بحار الانوار، ج 51، ص 12 (به نقل از: کمال الدین، ج 2، ص 426)؛ شیخ طوسی، الغیبۀ، ص 244.

خاندان امامت است) او را بانوی خود و خانواده خویش می خواند و خود را خدمت گزار او می داند.(1) پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم (2)، امیرالمؤمنین علیه السلام (3) و صادقین علیهم السلام (4) نیز او را از بهترین کنیزان و سرور و سیده آنان می خواندند.

در پایان، روایتی درباره ولادت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از زبان حکیمه، عمه امام عسکری علیه السلام بیان می کنیم که گزارشی به نسبت دقیق از تولد امام عجل الله تعالی فرجه الشریف است. این روایت در زمان مسعودی (متوفای 345 قمری) موثق شمرده می شد.(5) شیخ صدوق آن را از قول حکیمه، دختر امام جواد علیه السلام این گونه بیان می کند:

ابومحمد حسن بن علی علیه السلام با پیکی مرا به نزد خود خواند و گفت: «ای عمه، امشب افطار را در نزد ما بگذران؛ زیرا پانزدهم شعبان است، امشب خدای متعال حجت خود را در زمین ظاهر خواهد کرد»، از او پرسیدم: «مادرش کیست؟» فرمود: نرجس، گفتم: «جانم فدایت! ولی آثار حاملگی در او وجود ندارد»، فرمود: آنچه گفتم، همان خواهد شد». بنابراین، وارد شدم و سلام کردم، نرجس پیش آمد تا کفش هایم را از پا در آورد و به من گفت: «بانوی من! حال شما چطور است؟» بدو گفتم: «تو بانوی من و بانوی خاندان منی»، ولی او از سخن من امتناع ورزید و پاسخ داد: «ای عمّه! چه می فرمایید؟»، بدو گفتم: «دخترم! امشب خداوند متعال پسری به تو عطا می فرماید که مولای این جهان و آن جهان خواهد بود»، او خجالت زده و سرخ شد، پس از آن که نماز مغرب به جای آوردم، افطار کردم و به خواب رفتم، نیمه شب از خواب برخاستم تا نماز عشاء به جای آورم، نماز خواندم در حالی که نرجس در خواب بود، بدون آن که اثری از وضع حمل در او دیده شود. آنگاه نشستم و تعقیبات نماز را خواندم، پس از آن به رختخواب رفتم و دوباره بیدار شدم، ولی او هنوز در خواب بود. آنگاه برخاست، نماز نافله را به جای آورد و دوباره دراز کشید.

ص: 35


1- «انت سیّدتی و سیده اهلی» (کمال الدین، ص 424) «بل اخدمک علی بصری» (کمال الدین، ج 2، ص 427)
2- الارشاد، ج2، ص 275- 276؛ الکافی، ج 1، ص 323؛ اعلام الوری، ص 330؛ بحار الانوار، ج 50، ص 21.
3- بحار الانوار، ج 51، ص 36 (بآبی ابن خیرة الاماء)؛ الارشاد، ج 2، ص 382؛ شیخ طوسی، الغیبۀ، ص 470 و 478.
4- کمال الدین، ج3، ص371؛ شیخ طوسی، الغیبۀ، ص470 (به نقل از: حیاة الامام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 240)
5- نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 119.

حکیمه، ادامه می دهد: «از اطاق خارج شدم تا طلوع فجر را ببینم و نخستین مرحله طلوع را دریابم، ولی او هنوز خوابیده بود. از این رو، از انتظار امام عسکری علیه السلام (در این باره) مردد شدم، درست در همان لحظه، امام از جای خود صدا زد، ای عمه! عجله نکن، امر نزدیک است! من نشستم و سوره های حم سجده (سوره 40) و یس (سوره 36) را تلاوت کردم، در همان لحظه او (نرجس) با هوشیاری از خواب برخاست، من به سوی او روان شدم و گفتم: «خود را جمع کن و آرامش قلبی را به دست آر.» در عین حال در آن لحظه احساس خواب کرده و چرت بر من غالب شد؛ پس از آن، با صدای مولایم از خواب برخاستم و چون پوشش را از او بلند کردم، حضرتش را دیدم به حال سجده بر زمین افتاده بود، او را بر دامان گرفتم و متوجه شدم پاک و تمیز است.

ابو محمد، مرا صدا زد و گفت: «ای عمه! پسرم را برایم بیاور» و چنین کردم...، پس از آن امام عسکری علیه السلام زبان بر کامش گذاشت و با آرامی دستش را به چشم ها، گوش ها و آرنج هایش کشید؛ سپس گفت: «ای پسرم! سخن بگو»، کودک لب به سخن گشود و پاسخ داد: «شهادت می دهم که خدایی جز خدای یکتا نیست، او یکتا است و شریک و انبازی ندارد، شهادت می دهم، محمد صلی الله علیه و آله و سلم پیامبر خدا است؛ سپس بر امیرالمؤمنین علیه السلام سلام کرد، و بر امامان به ترتیب، تا در نام پدرش توقف کرد، آنگاه از ادامه سخن باز ایستاد.»

ابومحمد گفت: «ای عمه! او را نزد مادرش ببر، تا وی را سلام گوید و سپس او را به من بازگردان»، چنین کردم و او را بازگردانده و در همان جا گذاشتم، امام عسکری علیه السلام به من فرمود: «ای عمه! هفت روز دیگر برای دیدار او بیایید»، روز بعد آمدم تا به ابومحمد، سلام گویم، پرده را بالا زدم تا مولایم را ببینم، ولی او را ندیدم. از این رو، از امام پرسیدم: «جانم به فدایت! برای مولای من چه اتفاقی افتاده؟»، حضرتش پاسخ فرمود: «ای عمه! او را به همان کس که مادر موسی فرزندش را بدو سپرد، سپردیم.»

حکیمه می گوید: روز هفتم آمدم و به او سلام گفتم و نشستم. ابومحمد فرمود: «پسرم را نزد من بیاور»، او را قنداق کرده در قطعه ای پارچه آوردم و امام آن چه را که در روز نخست به هنگام تولد انجام داده بود تکرار کرد و کودک، آن چه را که از قبل گفته بود، گفت، آن گاه این آیه قرآن را تلاوت کرد:

«بسم الله الرحمن الرحیم، و ما اراده کردیم بر مستضعفان زمین، منت نهاده و آنان را پیشوایان خلق و وارثین قرار دهیم و در زمین به آنها قدرت و تمکین ببخشیم و به

ص: 36

فرعون، هامان و لشکریانشان آن چه را که از آن اندیشناک و ترسان بودند، نشان دهیم.»(1) و (2)

ه) ولادت پنهانی

حاکمان بنی عباس در دوران امامت عسکریین علیهما السلام نگرانی عمیقی داشتند، زیرا در اخبار و احادیث بسیاری پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام بشارت تولد فرزندی از امام حسن عسکری علیه السلام را داده بودند که اساس حکومت های باطل را برهم می زند، تاج و تخت ها را واژگون می کند و عدل و داد را در دنیا می گستراند.(3) از این رو، آن دو بزرگوار، به ویژه امام حسن عسکری علیه السلام سخت تحت نظر بودند و دستگاه خلافت برای جلوگیری از تولد چنین فرزندی می کوشید.(4)

به همین علت، دوران حمل و تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از مردم پنهان بود. به گفته امام رضا علیه السلام ولادت پنهانی از ویژگی های آن حضرت است: «خفی الولادة و المنشأ». در احادیث بسیاری نیز آمده است که مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مشابهت هایی به حضرت ابراهیم و موسی علیهما السلام دارد.(5)

پس از ولادت نیز، جز اصحاب و یاران خاص امام عسکری علیه السلام آن هم به صورت پراکنده کسی فرزندش مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نمی دید که درباره دوره اختفای زندگی حضرت به تعدادی از این افراد اشاره می کنیم.

ص: 37


1- سوره قصص، آیه 5 و6.
2- کمال الدین، ص 424- 426.
3- نک: متخب الاثر، فصل دوم، باب 25 و 34.
4- امام حسن عسکری علیه السلام در ضمن روایتی، یکی از علل مخالفت و موضع گیری بنی امیه و بنی عباس با اهل بیت علیهم السلام را وجود همین اخبار متواتر می داند. «ابومحمد بن شاذان، عن ابی عبداللّه بن الحسین بن سعد الکاتب، عن ابی محمد علیه السلام قال: قد وضع بنو امیة و بنو العباس سیوفهم علینا لعلّیتن احدهما... و ثانیهما انهم قد وقفوا من الاخبار المتواترة علی ان زوال ملک الجبابرة والظلمة علی ید القائم منّا و کانوا لایشکّون انهم من الجبابرة والظلمة، فسعوا فی قتل آل الرسول صلی الله علیه و آله و سلم و ابادة نسله طمعا منهم من الوصول الی فی تولد القائم عجل الله تعالی فرجه الشریف او قتله...» (منتخب الاثر، ص 291) ما از تلاش حکومت عباسی برای یافتن فرزند امام عسکری علیه السلام در فصل های آینده بیشتر گفت وگو خواهیم کرد.
5- منتخب الاثر، ص 286 (پاورقی).

و) شمایل و خصوصیات

محدثان و مورخان، براساس روایات بسیاری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام شمایل و اوصاف حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را در کتاب های خویش آورده اند که به برخی از آنها اشاره می شود:

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چهره اش جوان و گندم گون، ابروانش هلالی و کشیده، چشمانش سیاه و درشت، شانه اش پهن، دندان هایش برّاق و گشاده، بینی اش کشیده و زیبا، پیشانی اش بلند و تابنده، استخوان بندی اش استوار، دستان و انگشتانش درشت، گونه هایش کم گوشت و اندکی متمایل به زردی (که از شب زنده داری عارض شده) بر گونه راستش خالی مشکین، عضلاتش پیچیده و محکم، موی سرش بر لاله گوشش ریخته،(1) اندامش متناسب و زیبا، هیئتش خوش منظر و رباینده و در میان شانه اش اثری است چون اثر نبوت.(2)

آن حضرت فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، از اولاد بانوی گرامی اسلام؛ حضرت فاطمه زهرا علیها السلام، نهمین پیشوا از نسل امام حسین علیه السلام، خاتم اوصیا، منجی نهایی و قائد جهانی است. وی دو غیبت دارد که یکی کوتاه مدت و دیگری بلند مدت است. او جهان را پر از عدل و داد خواهد کرد، همان گونه که از ظلم و جور پر شده باشد و...3

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با این مشخصات و ویژگی هاست و ده ها نشانه و علامت دیگر که پیش از ظهور، مقارن ظهور و پس از ظهور تحقق می یابد. مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف امام معیّن و منصوص است که دیگر هرچه بگویند و هرکس را پیش اندازند، یاوه و قبولِ آن حماقت است.

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اکنون غایب است. او خلیفه حق، ولیّ مطلق، خاتم اولیا، وصیّ اوصیا، منجی نهایی، قائد جهانی، انقلابی اکبر و مصلح اعظم است. چون در آید، به کعبه

ص: 38


1- در برخی از روایات چنین آمده: «یسیل شعره علی منکبیه؛ موی سرش بر دوش هایش ریخته.» (منتخب الاثر، ص 185؛ اعیان الشیعة، ج 2، ص 44؛ کشف الغمة، ج 2، ص 426)
2- و 3. منتخب الاثر، باب 4 تا 25؛ برای آگاهی بیشتر از شمایل و خصوصیات حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، نک: منتخب الاثر، باب 4 تا 25؛ اعیان الشیعة، ج 2، ص 44؛ نعمانی، الغیبۀ، باب 13، ص 212؛ کشف الغمة، ج 2، ص 464 - 470.

تکیه کند، و پرچم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را در دست گیرد، دین خدا را زنده سازد و احکام خدا را در سراسر گیتی جاری کند. او با شمشیر (قدرت) درآید و زمین پر شده از جور و بیداد را پر از مهربانی و داد گرداند.(1)

او اهل قیام و جهاد،(2) عبادت و تهجد،(3) خشوع و خضوع،(4) زهد و ساده زیستی،(5) صبر و بردباری،(6) عدالت و احسان،(7) و... است. او سرآمد همگان در علم و دانش(8) و سراپا عدل، برکت و پاکی است.(9)

در فصل پایانی به سیرت و شیوه تربیتی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بیشتر خواهیم پرداخت.

ز) دوره های زندگی حضرت

اشاره

دوره های زندگی حضرت به سه دوره «اختفا»، «غیبت صغرا» و «غیبت کبرا» تقسیم می گردد. عصر ظهور و بعد از ظهور نیز می تواند از دوره های زندگی امام عجل الله تعالی فرجه الشریف محسوب شود که در بحث های کلامی به آن پرداخته می شود.

1. دوره اختفا

این دوره از هنگام تولد حضرت (255 قمری) تا رحلت امام عسکری علیه السلام (260 قمری) است. حضرت در مدت این پنج سال در دوران پدر بزرگوار خود زندگی می کرد.

ص: 39


1- محمدرضا حکیمی، خورشید مغرب، ص 29.
2- «الجحجاح المجاهد» (شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ص410، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، 1411ق)، «القائم المؤمل» (شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ص581)
3- «بابی من لیلة یرعی النجوم ساجداً و راکعاً» (مکیال المکارم، ج 1، ص 122)
4- «خاشع للّه کخشوع النسر لجناحه» (عقد الدرر، ص 158)؛ «یکون من اللّه علی حذو لایغتر بقرابه.» (الملاحم والفتن، ص 265)
5- «ما لباسه الاّ الغلیظ و ما طعامه الاّ الجشب.» (بحار الانوار، ج 52، ص 354)
6- «علیه صبر ایوب.» (کمال الدین، ص 310)
7- «العدل المنتظر.» (شیخ طوسی، التهذیب، ج3، ص111، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش)
8- «اوسعکم کهفاً و اکثرکم علماً.» (بحار الانوار، ج 51، ص 115)؛ «ان العلم بکتاب اللّه و سنة نبیه لینبت فی قلب مهدینا کما ینبت الزرع علی احسن نباته.» (کمال الدین، ج 2، ص 653)
9- «اذ بعث اللّه رجلاً من اطایب عترتی و ابرار ذریتی، عدلاً مبارکاً زکیاً.» (الملاحم والفتن، ص 108)

امام عسکری علیه السلام دو وظیفه اساسی و حساس را در آن دوره عهده دار بود؛ یکی حفظ فرزند از گزند خلفای عباسی و دیگر اثبات وجود او و اعلام امامتش به عنوان امام دوازدهم که آن حضرت از عهده هر دو به بهترین شکل برآمد؛ هم فرزندش را حفظ کرد و هم در فرصت های مناسب به یاران و دوستان خود او را معرفی نمود، اما به دلیل اختناق شدید عباسیان، تنها تعداد اندکی از یاران صدیق امام عسکری علیه السلام؛ مانند ابوهاشم جعفری، احمد بن اسحاق، حکیمه و خدیجه، عمه های امام یازدهم علیه السلام از ولادت آن حضرت آگاه بودند.(1)

معاویة بن حکیم و محمد بن ایوب بن نوح و محمد بن عثمان عمری نقل می کنند: چهل تن از شیعیان نزد امام عسکری علیه السلام گرد آمدیم، آن حضرت فرزندش را به ما نشان داد و فرمود: «این امام شما پس از من و جانشین من است، از او پیروی کنید و از گرد او پراکنده نگردید که هلاک می شوید و دینتان تباه می گردد، این را هم بدانید که پس از امروز او را نخواهید دید.»(2)

با بررسی مدارک تاریخی، امام عسکری علیه السلام برای حفظ جان فرزندش نخست او را در سامرا و سپس در مدینه پنهان نمود. امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در مدینه تحت سرپرستی مادربزرگ پدری خود زندگی می کرد.(3) بنا به نقل صدوق، امام عسکری علیه السلام چهل روز پس از تولدِ فرزندش، او را به مکان نامعلومی فرستاد و آن گاه وی را به مادرش بازگرداند.(4)

بنا به روایت مسعودی، امام عسکری علیه السلام در سال (259 قمری) از حدیث، مادر خود درخواست کرد تا به حج مشرف شود، از آن پس حدیث و نواده اش با محفاظت احمد بن مطهر، یار صمیمی و نزدیک امام عسکری علیه السلام به مکه رفتند.(5) به نظر می رسد آنان پس از برگزاری مناسک حج، مدینه را محل اختفای امام

ص: 40


1- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 123.
2- کمال الدین، ص 435؛ کشف الغمة، ج 2، ص 527؛ بحار الانوار، ج 52، ص 25؛ برای اطلاع بیشتر از همه کسانی که در این دوره به خدمت حضرت بار یافتند، نک: منتخب الاثر، ص 355- 358.
3- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 124.
4- کمال الدین، ص 429.
5- اثبات الوصیة، ص 247 و 253.

دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف قرار داده باشند.(1) برخی از روایات نیز می تواند مؤید همین نکته باشد؛ چنان که زمانی ابوهاشم جعفری از امام عسکری علیه السلام پرسید: «پس از وفات شما، سراغ جانشینتان را در کجا باید گرفت؟»

امام پاسخ داد: «در مدینه».(2)

به گفته برخی از محققان، بیشترین احتمال این است که امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، بخش عمده دوران کودکی خود را در مدینه گذرانده باشد؛ زیرا امام عسکری علیه السلام خطر اقامت فرزندش را در عراق تشخیص داده بود.(3)

در بحث های آینده به تلاش عباسیان برای دست گیری فرزند امام عسکری علیه السلام بیشتر می پردازیم.

2. غیبت صغرا

با شهادت امام عسکری علیه السلام در سال (260 قمری) مرحله غیبت کوتاه مدت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف آغاز شد و تا سال (329 قمری)، یعنی هفتاد(4) سال به طول انجامید. این غیبت را به دلیل محدود بودن زمان، غیبت صغرا می گویند. این دوره نقش بسیار مهمی در آمادگی شیعه برای پذیرش غیبت کبرا داشت.

امام در طول غیبت صغرا از نظرها پنهان بود، اما کسانی با آن حضرت در تماس بودند و سِمَت «نواب خاص» امام را داشتند؛ نواب مشکلات و مسائل شیعیان را به

ص: 41


1- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 124.
2- الکافی، ج 1، ص 328. یادآور می شویم بنابر اعتقاد بسیاری از محققان مقصود از مدینه، همان مدینه طیبه است. (نک: علامه مجلسی، مرآة العقول، ج 4، ص 2)، علاوه بر آن روایاتی نیز از امام جواد علیه السلام مؤید این مطلب است. «... فقال الی المدینة، فقلت ایّ المدن؟ فقال مدینتنا هذه و هل مدینة غیرها.» (نعمانی، الغیبة، ص 185)
3- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 124- 125.
4- شیخ مفید در الارشاد، ج2، ص 340، آغاز غیبت صغرا را از هنگام ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می داند. او می گوید: «غیبت صغرا، از زمان ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تا پایان دوره سفارت (نیابت خاصه)، و هنگام درگذشتِ آخرین سفیر از سفیرانی که واسطة ارتباط شیعه با امام بوده اند، می باشد.»؛ با این حساب دوره غیبت صغرا، 75 سال می شود. آن چه شیخ مفید را بر این عقیده واداشته به ظاهر این نکته است که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن پنج سال ابتدای تولد، حضور و معاشرت چندانی نداشته و از نظر کلی غایب محسوب می شده است.

آن حضرت می رساندند و پاسخ را دریافت می کردند. گاهی گروهی از مردم با نایبان خاص به دیدار امام می رسیدند.(1) این نایبان چهار نفر بودند که به «نواب اربعه» مشهورند.

اینان که همگی از علما و بزرگان شیعه بودند به ترتیب عبارتند از:

1. ابوعمرو، عثمان بن سعید عَمری از (260 قمری) تا هنگام وفات که به ظاهر قبل از سال (267 قمری) بوده است.(2) برخی وفات او را در سال (265 قمری) بیان کرده اند؛(3)

2. ابوجعفر، محمدبن عثمان عَمری (از هنگام وفات سفیر اول تا 305 قمری)؛

3. ابوالقاسم، حسین بن روح نوبختی (305 قمری - 326 قمری)؛

4. ابوالحسن، علی بن محمد سَمَری (326 قمری - 329 قمری).

در «فصل ششم» دربارة زندگی، تلاش ها و فعالیت های هر یک از این چهار بزرگوار و نقش آنان در سازمان مخفی وکالت و ایجاد آمادگی در شیعیان برای پذیرش «غیبت کبرا» به تفصیل خواهیم پرداخت.

3. غیبت کبرا

سومین مرحله از زندگی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را، دوران درازمدت «غیبت کبرا» تشکیل می دهد. این دوره پس از سپری شدن «غیبت صغرا» آغاز شده و تاکنون ادامه یافته و به امر خداوند تا هنگام حصول «اقتضای تام»، یعنی تا زمان فراهم شدن زمینه پذیرش رهبری و حکومت جهانی آن حضرت از نظر جمعیت و امکانات ادامه خواهد یافت.

این مرحله میدان بزرگ ترین آزمایش انسان ها و غربال مؤمنان و سنجش ایمان و عمل قرار گرفته، در این مدت طولانی «حجت» خدا در پشت پرده غیبت، خورشیدگونه از پس ابرها، نورافشانی می کند.(4)

ص: 42


1- شیخ صدوق در کمال الدین (ص 434- 479) تعدادی از این افراد را نام می برد.
2- نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 156.
3- هاشم معروف حسنی. (به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 155)
4- بحار الانوار، ج 52، ص 93.

نیابت نیز همانند «غیبت»، به دو مرحله و گونه تقسیم می شود، یعنی دو مرحله دارد و به دو گونة «نیابت خاصّه» در «غیبت صغرا» و «نیابت عامّه» در «غیبت کبرا» است.

امام در «نیابت خاصّه»، اشخاص معینی را به اسم و رسم نایب خود قرار داد و هر کدام را با نایب پیش از خود به مردم شناساند.

امام در «نیابت عامّه»، ضابطه کلی و معینی را مشخص نموده که هر فردی آن ضابطه را از همه جهت و در همه ابعاد دارا باشد، به نیابت از امام، ولیّ جامعه در امر دین و دنیا خواهد بود.

این مقام و این نیابت را خود حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به عالمان واجد شرایط تفویض نموده اند.

شیخ صدوق، شیخ طوسی و شیخ طبرسی از اسحاق بن عمار نقل کرده اند که گفت: مولای ما حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف (درباره وظیفه شیعیان در زمان غیبت) فرموده است:

و أمّا الحوادث الواقعة فارجعوا فیها إلی رواة حدیثنا فإنّهم حجّتی علیکم و أنا حجّة الله علیهم(1)؛

در حوادث و رخ دادهایی که واقع می شود به روایت کنندگان حدیث ما رجوع کنید که آنان حجت من برشمایند و من حجت خدا بر آنانم.

طبرسی هم چنین از امام عسکری علیه السلام نقل می کند که آن حضرت در ضمن حدیثی می فرماید:

و أمّا من کان من الفقهاء صائناً لنفسه، حافظاً لدینه، مخالفاً لهواه، مطیعاً لأمر مولاه فللعوام أن یقلّدوه؛(2)

هریک از فقها که مراقب نفسش و نگهبان دینش و مخالف هوا و هوسش و مطیع فرمان مولایش (ائمه علیهم السلام) باشد بر مردم، لازم است که از او تقلید کنند.

ص: 43


1- الغیبة طوسی، ص292؛ کمال الدین، ج2، ص485؛ طبرسی، الاحتجاج، ج2، ص469.
2- الاحتجاج، ج 2، ص 458.

بنابراین، امور مسلمانان در زمان غیبت کبرا برعهده ولی فقیه است که باید با نظر او انجام و جریان یابد. منصب فتوا، قضاوت و حکم برای فقیهان از پیش، توسط امامان معصوم علیهم السلام جعل شده بود، ولی رسمیت مرجعیت و زعامت فقهای اسلام از این تاریخ پدید آمد و تا ظهور آن حضرت ادامه خواهد داشت و پس از ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز دولت ایام(1)، پیوسته از آنِ اولیای خدا خواهد بود.(2)

چکیده

به گفته همه مورخان و محدثان شیعه و سنی، امام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دوازدهمین امام شیعه و آخرین وصی پیامبر، در پگاه جمعه، نیمه شعبان سال (255 قمری) یا (256 قمری) در سامرا چشم به جهان گشود، پدرش امام حسن عسکری علیه السلام و مادرش نرجس از پارساترین و بزرگ ترین زنان روزگار خود بود.

مشهورترین لقب او مهدی است. بر نگین انگشتری اش، این عبارت نقش بسته است: «أنا حجة الله و خاصّته».

او شمایل و ویژگی هایی دارد که وی را از مدعیان دروغین متمایز می کند. زندگانی آن حضرت چندین دوره دارد:

1. اختفا، به مدت پنج سال، از آغاز تولد تا هنگام شهادت امام حسن عسکری علیه السلام . در این مدت، تولد آن حضرت از دشمنان مخفی بود و تنها تعدادی از خواص، نزدیکان و شیعیان آن حضرت به خدمتش رسیدند.

2. غیبت صغرا، به مدت هفتاد سال از زمان شهادت امام حسن عسکری علیه السلام تا سال (329 قمری)، هنگام رحلت آخرین نایب از نایبان چهارگانه.

در این دوره، شیعیان مشکلات و مسائل خود را از طریق چهار نایب به آن حضرت می رساندند. اینها که از علما، پرهیزکاران و بزرگان شیعه هستند عبارتند از:

عثمان بن سعید (از 260 قمری، تا هنگام وفات)؛

ص: 44


1- اشاره است به آیه «وَتِلْکَ الْأَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ...» «ما دولت روزگار را، هرچندگاه، به دست کسانی می دهیم تا مقام اهل ایمان به امتحان معلوم گردد.» (آل عمران، آیه 140)
2- «لَاُداولنَّ الأیّام أولیائی الی یوم القیامة» (بحار الانوار، ج 52، ص 312؛ کمال الدین، ج 1، ص 256)

محمد بن عثمان (از وفات نایب اول، تا 305 قمری)؛

حسین بن روح نوبختی (305 قمری، تا 326 قمری)؛

علی بن محمد سمری (326 قمری، تا 329 قمری).

3. غیبت کبرا، از ابتدای سال (329 قمری) تاکنون و تا فراهم شدن مقدمات رهبری آن حضرت ادامه خواهد یافت. در این دوره امام عجل الله تعالی فرجه الشریف برای نایب خود ضابطه عامی قرار داده و هر فردی که آن ضابطه، از هر جهت و در همه ابعاد بر او صدق کند، نایب او شناخته می شود و به نیابت از وی، ولیّ جامعه در امر دین و دنیا خواهد بود. این مقام را خود حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و دیگر ائمه علیهم السلام به چنین کسی که عالم و واجد شرایط است تفویض نموده اند.

ص: 45

ص: 46

فصل سوم: وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر عباسیان در آستانه غیبت صغرا

اشاره

بررسی وضعیت سیاسی - اجتماعی و فکری این عصر در آستانه غیبت امام، برای شناخت هرچه بهتر تاریخ سیاسی عصر غیبت صغرا ضروری است و از این رهگذر می توان به تحلیلی صحیح و جامع درباره این عصر، علل و زمینه های غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف و در نهایت عمق موضع گیری های امام، دست یافت.

خلافت عباسیان بیش از پنج قرن (132- 656 قمری / 794- 1258 میلادی) به طول انجامید؛ یعنی از سال خلافت ابوالعباس سفّاح تا زوال آن به دست تاتارها در بغداد.

مورخان، تاریخ خلافت عباسیان را به چهار دوره تقسیم کرده اند:(1)

عصر عباسیان اول(2) یا دورة نفوذ فارسان (132- 232 قمری / 749 - 847 میلادی)؛

ص: 47


1- دکتر ابراهیم ایّوب، التاریخ العباسی، ص 26-27. برخی دیگر، عصر عباسیان را به دو دورۀ عباسیان اول و عباسیان دوم تقسیم می کنند و عصر دوم را شامل سه دورة نفوذ ترک ها، آل بویه و سلجوقیان می دانند. (نک: دکتر نادیه حسنی صقر، مطلع العصر العباسیّ الثانی، ص 46- 47).
2- خلفای این عصر عبارتند از: 1. سفّاح (132 - 136 قمری / 749- 753 میلادی)؛ 2. منصور (136 - 158 قمری / 753 - 775 میلادی)؛ 3. مهدی (158- 169 قمری / 775 - 785 میلادی)؛ 4. هادی (169 - 170 قمری / 785 - 786 میلادی)؛ 5. رشید (170 - 193 قمری / 786 - 809 میلادی)؛ 6. امین (193 - 198 قمری / 809 - 813 میلادی)؛ 7. مأمون (198 - 218 قمری / 813 - 833 میلادی)؛ 8. معتصم (218 - 227 قمری/ 833 - 842 میلادی)؛ 9. واثق (227 - 232 قمری / 842 - 847 میلادی). نک: دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 2، ص 20؛ التاریخ العباسی، ص 100.

عصر عباسیان دوم(1) یا دورة نفوذ ترکان (232- 334 قمری / 847 - 965 میلادی)؛

عصر عباسیان سوم، یا دورة آل بویه از فارسان (334- 447 قمری/ 945 - 1055 میلادی)؛

عصر عباسیان چهارم، یا دورة نفوذ ترکان سلجوقی (447- 656 قمری/ 1055- 1258 میلادی).

در این فصل عصر عباسیان دوم؛ یعنی از ابتدای خلافت متوکل (232 قمری) - عصر نفوذ ترکان - و گاه کمی قبل از آن، ابتدای ورود ترکان به دستگاه خلافت در عصر خلافت معتصم (218 قمری) و تغییر مرکز خلافت از بغداد به سامرا، تا شروع غیبت صغرا (260 قمری) را بررسی خواهیم کرد.

ص: 48


1- خلفای این عصر عبارتند از: 1. متوکل (232 - 247 قمری / 847 - 861 میلادی)؛ 2. منتصر (247 - 248 قمری / 861- 862 میلادی)؛ 3. مستعین (248 - 252 قمری/ 862 - 866 میلادی)؛ 4. معتز (252 - 255 قمری / 866 - 869 میلادی)؛ 5. مهتدی (255 - 256 قمری / 869 - 870 میلادی)؛ 6. معتمد (256 - 279 قمری / 870 - 892 میلادی)؛ 7. معتضد (279 - 289 قمری / 892 - 902 میلادی)؛ 8. مکتفی (289 - 295 قمری / 902 - 908 میلادی)؛ 9. مقتدر (295 - 320 قمری / 908 - 932 میلادی)؛ 10. قاهر (320 - 322 قمری / 932 - 934 میلادی)؛ 11. راضی (322 - 329 قمری / 934- 940 میلادی)؛ 12. متقی (329 - 333 قمری / 940 - 944 میلادی). نک: تاریخ الاسلام، ص 2؛ التاریخ العباسی، ص 141.

این بررسی در واقع نگرشی به عصر مرکزیت سامرا از سالی که بیان شد تا کمی به آخر آن عصر است.(1) این دوره مختصات و ویژگی هایی دارد که بعضی از آن با خصائص دوره های سابق خلافت (عصر عباسیان اول) مشترک، ولی از برخی جهات متمایز است. در تاریخ عسکریین علیهما السلام به بعضی از این ویژگی ها اشاره شده، ولی برای جمع بندی، رسیدن به دید کلی و دست یافتن به تحلیلی جامع و صحیح نسبت به عصر غیبت، مروری یک جا و خلاصه به وضعیت سیاسی - اجتماعی و فکری «عباسیان» در آستانه آن عصر ضروری است.

الف) وضعیت سیاسی

1. انتقال مرکز خلافت از بغداد به سامرا

معتصم عباسی در سال (220 قمری) پایتخت جدیدش را شهر سامرا(2) یا «سُرّ َمن رأی» انتخاب نمود(3) او با ساخت آن در سال (221قمری/ 837 میلادی)(4) به این شهر آمد و آن را مرکز خلافت خود قرار داد.

معتصم به علت این که مادرش مارده از کنیزکان ترک بود، با کمک ترکان، روی کار آمد و از همه مهم تر عدم اطمینانش به سپاهیان،(5) علاقه و گرایش بسیاری به ترکان پیدا کرد، به طوری که شروع به خرید و جلب غلامان ترک نمود تا آن جا که چهارهزار از آنان در بغداد جمع شدند. آنها به دستور خلیفه لباس های فاخر می پوشیدند و با ممتاز بودن از دیگر سپاهیان اجازه داشتند در خیابان های بغداد سواره حرکت کنند.(6)

ص: 49


1- یعنی سال (279 قمری)؛ همان سالی که مرکز خلافت از سامرا به بغداد منتقل شد. در این نوشتار تا کمی به آخر این عصر مانده؛ یعنی (260 قمری) سال غیبت صغرای امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را بررسی خواهیم کرد.
2- در علت نامیده شدن این شهر به سامرا اقوال متعددی است. (نک: تاریخ الاسلام، ج 2، ص 381 - 382؛ معجم البلدان، ج 3، ص 173)
3- تاریخ الخلفاء، ص 335؛ مروج الذهب، ج 4، ص 54.
4- الکامل، ج 6، ص 452؛ مروج الذهب، ج 4، ص 55؛ معجم البلدان، ج 3، ص 174.
5- التاریخ العباسی، ص 93؛ دکتر احمد مختار العبادی، فی التاریخ العباسی و الفاطمی، ص 117؛ یوسف العش، تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 100.
6- مروج الذهب، ج 4، ص 53؛ تاریخ الخلفاء، ص 335- 336. در نقلی دیگر تعداد آنها هفت هزار نفر آمده. (نک: معجم البلدان، ج 3، ص 174). دکتر احمد مختار العبادی در فی التاریخ العباسی و الفاطمی، ص 117، می نویسد: «بلغت عدتهم بضعۀ عشر الفاً؛ حدود سیزده تا شانزده هزار نفر». هیجده هزار نفر هم نوشته شده. (نک: العصر العباسی الثانی، ص 10، به نقل از: النجوم الزاهره، ج 2، ص 233). یادآور می شویم که معتصم، اولین خلیفه ای نبود که به خرید و جلب ترکان پرداخت، بلکه قبل از او مأمون نیز همین سیاست را داشت. او پس از بازگشت به بغداد این سیاست را پیش گرفت، امّا به طور کم و محدود. (نک: تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 100، پاورقی؛ مطلع العصر العباسی الثانی، ص 52).

این ترک ها مردم بغداد را آزار و اذیت می کردند؛ آنان در بازار و خیابان ها، زنان، کودکان، پیران و کوران را لگدکوب اسب های خود می نمودند و چه بسا بعضی از اوقات، مردم هجوم می آوردند و بعضی از ترک ها را می کشتند.(1) مردم بغداد که دیگر به ستوه آمده بودند، نزد معتصم آمدند، و گفتند: اگر سپاه ترک را از ما دور نکنی، با تو خواهیم جنگید! معتصم با تعجب پرسید: چگونه می جنگید؟ گفتند: با تیرهای سحرگاهان! پرسید: مقصودتان چیست؟ جواب دادند: نفرینت می کنیم!(2) یک بار پیرمردی در روز عید صریحاً در این باره به خلیفه اعتراض کرد.(3)

ابن اثیر، علت اساسی بنای سامرا را عدم اعتماد معتصم به سپاهیان خود می داند و این وجه را ترجیح می دهد. او می نویسد:

در سال (220 قمری) معتصم به محل سامرا رفت تا در آن جا شهری بسازد؛ علت این بود که معتصم گفته بود: من از این سپاهیان می ترسم. اگر یک بار بشورند تمام غلامان مرا خواهند کشت، من میل دارم در محلی باشم که مشرف بر آنها باشم و اگر امری واقع شد از راه صحرا و رود بتوانم به آنها برسم و مسلط شوم.(4)

از این تاریخ به بعد، مرکز خلافت عباسی به مدت 59 سال؛ یعنی تا سال 279 قمری از بغداد به سامرا منتقل شد. سامرا در طول سال هایی که مرکز خلافت بود، رشد بسیاری کرد به طوری که به نقل تاریخ سامرا طول بنا در این شهر به بیش از

ص: 50


1- مروج الذهب، ج 4، ص 53؛ الکامل ج 6، ص 452. (یاقوت در معجم البلدان، ج 3، ص 174)، از قول بعضی از ارباب سیر می نویسد: «ترک ها پس از آن که در بغداد رو به فزونی گذاشتند (هفت هزار نفر) به نوامیس مردم دست درازی نمودند و شروع به فساد کردند و همین باعث نارضایتی مردم شد.»
2- تاریخ الخلفاء، ص 336.
3- الکامل، ج 6، ص 452.
4- الکامل، ج 6، ص 451.

هشت فرسخ می رسیده است،(1) اما پس از انتقال خلافت عباسی از آن جا به بغداد و پس از پایان خلافت معتمد (279 قمری) به سرعت به خرابه ای شبیه شد که تنها قبر دو امام هادی و عسکری علیهما السلام و مکان غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن آباد باقی ماند.

یاقوت حموی (متوفای اوایل قرن هفتم قمری) خرابه های سامرا را این گونه وصف می کند:

به غیر سرداب حضرت مهدی و محلّه کَرخ سامرا که دورتر از آن است، تمامی نقاط آن شهر خرابه ای بیش نیست به گونه ای که بیننده از دیدن آن وحشت می کند، آن هم پس از آنکه در هیچ کجای روی زمین بهتر، زیباتر و بزرگ تر از آن وجود نداشت، «فسبحان من لایزول و لا یحول.»(2)

سامرا در مدت (220 تا 279 قمری) هشت نفر از خلفای عباسی را پشت سر گذاشته است:

1. معتصم (218 - 227 قمری)؛

2. واثق (227 - 232 قمری)؛

3. متوکل (232 - 247 قمری)؛

4. منتصر (247- 248 قمری)؛

5. مستعین (248- 252 قمری)؛

6. معتز (252- 255 قمری)؛

7. مهتدی (255- 256 قمری)؛

8. معتمد (256 - 279 قمری).

معتضد در سال (279 قمری) پس از معتمد، به خلافت نشست. در عصر او مرکز خلافت دوباره به بغداد منتقل شد و دیگر هرگز به سامرا باز نگشت.

2. نفوذ و تسلّط ترکان

نفوذ و تسلط ترکان در همه شئون حکومت و کارهای کلیدی، به ویژه سپاه، از مهم ترین ویژگی این دوره است. از این رو، عصر عباسیان دوم را عصر

ص: 51


1- تاریخ سامرا، ص 56؛ معجم البلدان، ج 3، ص 176. (یادآور می شویم که این وسعت، اغراق آمیز به نظر می آید، اما به هر حال از رشد بسیار حکایت می کند)
2- معجم البلدان، ج 3، ص 176؛ تاریخ اسلام، ج 2، ص 382.

نفوذ ترکان می دانند. پیش تر انگیزه های گرایش به ترکان از دوره معتصم تا اوج آن، پس از کشته شدن متوکل به دست ترکان، ذکر شد. برخی از پژوهندگان، رهایی از تسلط و نفوذ فارس ها را نیز از انگیزه های مهم گرایش به ترکان می دانند.(1)

امتیاز ترکان در جنگ جویی و سلحشوری بود، ولی در امور مملکت داری و سیاست سررشته ای نداشتند.(2) بی لیاقتی و عیاشی خلفا به قدرت و نفوذ هر چه بیشتر ترکان انجامید، آنان همه کارها را در قبضه خود گرفته بودند.(3) بُغای شراپی کوچک و وصیف بن باغر ترکی(4) برگزیده و زیرک ترین آنان به شمار می رفتند، چنان که درباره نفوذ این دو، بر خلیفه گفته اند:

خلیفة فی قفصٍ

بین وصیفٍ و بغاء

یقول ما قالا له

کما تقول البَبَّغاء(5)

خلیفه در قفسی میان وصیف و بغاء زندانی است، طوطی وار گفته های آنان را می گوید.

ابن طباطبا می گوید:

ص: 52


1- دکتر شوقی ضعیف، العصر العباسی الثانی، ص 10.
2- دکتر شوقی ضعیف، العصر العباسی الثانی، ص 5 و 10؛ تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 101. جاحظ در رساله خود تصویر روشن و دقیقی از ویژگی های ترکان در آن عصر نشان می دهد. او می گوید: «الترک أصحاب عمد (خیام) و سکّان فیافٍ و أرباب مواشٍ، و هم أعراب العجم... ممّن لم تشغلهم الصناعات والتجارات والطبّ والفلاحة والهندسة، و لا غَرسٌ و لا بنیانٌ و لاشقُ أنهارٍ و لا جبایة غلات. و لم یکن همّهم غیر الغزو و الغارة و الصَید و رکوب الخَیل و مقارعة الابطال و طلب الغنائم و تدویخ البلدان و کانت هممهم إلی ذلک مصروفة و کانت لهذه المعانی و الاسباب مسخّرة و مقصورة علیها و موصولة بها، احکموا ذلک الأمر بأسره و أتوا علی آخره، و صار ذلک هو صناعتهم و تجارتهم و لذّتهم و فخرهم و حدیثهم و سمرهم، فلّما کانوا کذلک صاروا فی الحرب کالیونانیین فی الحکمة و أهل الفعین فی الصناعات... و کآل ساسانَ فی الملک و الریاسة.» (به نقل از: العصر العباسی الثانی،ص 10 و 11)
3- بغای بزرگ و پسرش موسی بن بغا و برادر موسی، محمد بن بغا و کیغلغ و بایکیال و اسارتکین و نسیمای طویل و مارکوج و طبایغو و اذکوتکین و بغای شراپی کوچک و وصیف بن باغر ترکی از این شمارند.
4- العبر، ج 2، ص 5. (به نقل از: محمد صدر، تاریخ الغیبة الصغری)
5- مروج الذهب، ج 4، ص 145؛ تاریخ الاسلام، ج 3، ص 9.

ترکان پس از کشتن متوکل کاملاً بر مملکت مسلط شدند و مدام بر قدرتشان افزوده می شد، به طوری که خلیفه در دست آنان هم چون اسیری بود که هرگاه اراده می کردند او را عزل و یا نصب کرده و یا می کشتند.(1)

با نگاه به دو داستان زیر، نفوذ و قدرت ترکان در دستگاه خلافت را به خوبی می توان دریافت:

آورده اند روزی که معتز به خلافت نشست، گروهی از خواص خود را در مجلسی گرد آورد و سپس ستاره شناسان را خواست تا مدت خلافتش را تعیین کنند. آن گاه رندی از جا برخاست و گفت: من بیش از ستاره شناسان از مدت خلافت و عمر او آگاهم. از او پرسیدند: چه مدت عمر می کند و چه اندازه بر منصب خلافت می ماند؟ پاسخ داد: تا هر زمان که ترکان بخواهند. آنان که در مجلس بودند و این سخن شنیدند، همه خندیدند.(2)

نیز آورده اند روزی گروهی از ترکان، به قصر معتز خلیفه عباسی وارد شدند، او را از پا گرفتند، کشان کشان به طرف در اتاق بردند، و با چوب، کتکش زدند، و پیراهنش را پاره پاره کردند و او را در حیاط قصر، زیر آفتاب نگاه داشتند. معتز از شدت گرما ناچار پا به پا می کرد. سپس دوباره او را زدند و به اتاقش کشاندند. آن گاه ترکان او را از خلافت برکنار کردند و گروهی را بر این برکناری گواه گرفتند. سپس برای قتل خلیفه برکنارشده، او را به دست کسی سپردند که شکنجه اش کند. او نیز سه روز خلیفه را گرسنه و تشنه نگاه داشت. بدین گونه، خلیفه نیمه جان را در سردابی انداختند و در سرداب را با خشت و گچ بستند و معتز به همان حال زنده به گور ماند تا بمرد.(3)

ص: 53


1- «استولی الاتراک منذ قتل المتوکل علی المملکة، و استضعفوا الخلفاء، فکان الخلیفة فی یدهم کالاسیر، إن شاءوا أبقوه، وإن شاءوا خلعوه، وإن شاءوا قتلوه.» (الفخری فی الآداب السلطانیه، ص 181)
2- الفخری، ص 243، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 9.
3- الفخری، ص 243؛ تاریخ الاسلام، ج 3، ص 9 - 10؛ الکامل، ج 7، ص 195 - 196. کیفیت کشته شدن معتز به گونه های دیگر نیز نقل شده است. (نک: تاریخ الخلفاء، ص 360 و مروج الذهب، ج 4، ص 178). برای اطلاع بیشتر از تسلط و نفوذ ترکان، نک: تاریخ الاسلام، ج 3، الباب الاول، عصر نفوذ الاتراک، ص 1- 25.

3 و 4. عزل و نصب های پی درپی و نفوذ زنان

عزل و نصب های پی درپی و بی دلیل دولت مردان و مسئولان، از نشانه های ضعف و تزلزل هر نظام سیاسی است. گذری به وزارت دولت عباسیان و سرگذشت وزیران و یا دیگر مسئولان و مقام های لشگری و کشوری، عزل و نصب های پی درپی آنان، رقابت و پرداخت رشوه های کلان در میان آنان برای دست یابی به این سمت ها، به خوبی تزلزل و ضعف دستگاه خلافت را نشان می دهد.(1)

البته از نقش همسران و مادران خلفا در برخی از این عزل و نصب ها، و به طور کلی از نفوذ زنان خودکامه و هوسران خلفا بر آنان نباید غافل بود. هم چنان که نقش همسر متوکل (مادر معتز) در عزل مستعین و روی کار آوردن فرزندش معتز بر کسی پوشیده نیست.(2) دکتر ابراهیم حسن در کتاب خود نمونه های متعددی از نفوذ زنان بر خلفاء و دخالت آنان در کارها و عزل و نصب ها ارائه می دهد.(3)

5. ستم گری وزیران و امیران

بیشتر وزیران و امیران عباسی، افرادی بی کفایت و ستم گر بوده اند و در تحقیر، ضرب و شتم، شکنجه و از بین بردن حقوق و چپاول اموال مردم، از هیچ کاری دریغ نکردند.

آورده اند که روزی، وزیر منتصر عباسی (247 - 248 قمری)، احمد بن الخصیب، سواره از خانه خارج شد و مردی به دادخواهی نزدش آمد. او هم چنان که بر مرکب نشسته بود، پایش را از رکاب درآورد و آن چنان بر سینه او کوفت که آن مرد در دم جان سپرد و این قصه، زبان زد همگان شد. یکی از شاعران آن عصر این ماجرا را این گونه به نظم درآورده است:

قل للخلیفة یا بن

عمّ محمّد

أشکل وزیرک أنّه رکال

ص: 54


1- نک: مأثر الانافة فی معالم الخلافة، ج 1، ص 228- 261؛ الفخری، ص 237- 257؛ الدولة العباسیة، ص 243 - 285؛ تاریخ الاسلام، ج 2، ص 257- 265؛ و ج 3، ص 255- 267.
2- دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 447.
3- نک: دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 2، ص 430- 434 و ج 3، ص 446- 451.

امنحه عن رکل الرجال و إن ترد

مالاً فعند وزیرک الاموال(1)

به خلیفه بگویید: ای عموزاده پیامبر! وزیرت را پای بند؛ زیرا او چموش است. او را از لگد زدن به مردم بازدار و اگر مالی بخواهی، نزد وزیرت است.

محمد بن عبدالملک الزیات، وزیر واثق (227- 232 قمری) نیز مردم را در تنوری پر از میخ شکنجه می داد. گویند که خود او هم در همان تنور شکنجه و کشته شد.(2)

والیان و دیگر کارگزاران دولت نیز در ظلم و اجحاف، دست کمی از وزیران نداشتند، چنان که ظلمِ فراوان آنان، بسیاری از شورش ها را برانگیخت، که در بحث بعد به برخی از آنها خواهیم پرداخت. هم چنین در بررسی وضعیت اجتماعی این دوره به برخی از چپاول ها، اختلاس ها، رشوه ها، اسراف ها، زیاده خواهی ها و درآمدهای کلان وزیران و امیران و دیگر کارگزاران و دولت مردان اشاره خواهیم کرد.

6. فتنه ها و آشوب های داخلی

اشاره

ضعف دستگاه خلافت به دلیل عیاشی و حیف و میل کردن بیت المال و تسلط ترکان از یک سو، و فشار و ظلم به توده مردم، از سوی دیگر، به آشوب ها و قیام هایی در این دوره انجامید؛ شورش ها و نهضت هایی که در واقع ضعف و ظلم را نشان می دهد.

برخی از این حرکت ها فتنه و بدون خاست گاه بودند که برخی از اشرار آنها را رهبری می کردند، هم چون فتنه خوارج و شورش صاحب زنج. برخی دیگر نیز جنبش هایی در برابر ظلم خلفا و یا فریاد اعتراض به چیرگی ترکان و دسته دیگر قیام هایی اصیل و با پشتوانه بودند که به هواداری از رضای آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم به پا می شد؛ قیام های علویان هوادارانی دارای بینش های گوناگون و رهبرانی با انگیزه های

ص: 55


1- محاضرات فی تاریخ الامم الاسلامیة، ص 270. (به نقل از: باقر شریف قرشی، زندگانی امام هادی علیه السلام، ترجمه سیدحسن اسلامی، ص 223)
2- مروج الذهب، ج 4، ص 88؛ الکامل، ج 7، ص 37؛ تاریخ طبری، ج7، ص 338 (به نقل از: دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 255). برای اطلاع بیشتر از بی کفایتی و ظلم و چپاول وزرای عباسی، نک: الفخری؛ جهشیاری، الوزراء و الکتاب؛ قلقشندی، مأثر الانافه فی معالم الخلافة؛ دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 255- 260؛ دکتر نادیه حسنی صقر، مطلع العصر العباسی الثانی، ص 93- 105.

متفاوت داشته است. با وجود این، تاریخ سرشار از سلحشوری و حق طلبی علویانی است که در این راه، رشادت ورزیده اند.

چندین فتنه و آشوب در این دوره به وقوع پیوست که شماری از آنها در پیش خواهد آمد:

یکم. آشوب های بغداد

گرچه بغداد در آن روزگار مرکز خلافت نبود، ولی شاهد فتنه ها و آشوب های بسیاری بود.

سپاهیان و شاکریه(1) در بغداد، در سال (249 قمری) سر به شورش برآوردند، مردم به آنان پیوستند و از این رو، فتنه ای در بغداد به پا شد.

شورشیان با فریاد و جنجال به زندان ها هجوم می بردند، و در زندان ها را می گشودند و زندانیان را آزاد می ساختند. آنان یکی از دو پل معروف بغداد را نابود کردند و دیگری را به آتش کشیدند. آنان همچنین خانه های دو تن از منشیان دولت را غارت کردند.

رویارویی با ترکان به دلیل کشتن متوکل و تسلط آنان بر امور، از علل این شورش بوده است؛ زیرا آنان خلفایی که مخالف خواسته هایشان بود را می کشتند و کسی را که خود می خواستند، به جای او می گماشتند، بدون این که در این مسئله، دین و یا خواست مسلمانان را در نظر گیرند.(2)

بار دیگر، در سال 252 قمری ارتش بغداد برای گرفتن حقوق خود شورش کرد؛ در مرتبه اول با گرفتن دوهزار دینار، غائله خوابید، اما چند روزی نگذشت که دوباره سر به شورش گذاشتند؛ پرچم ها برافراشتند و طبل ها بنواختند و آماده کارزار شدند و

ص: 56


1- شاکریه نام ارتشی نوین بود که متوکل آن را بنا نهاد. وی بدین منظور افرادی ضد علوی را از مناطقی که به این بینش معروف بودند به ویژه سوریه، الجزیره، جبل، مجاز و عبنا استخدام کرد. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 82). دکتر فاروق عمر در کتاب العباسیون الاوائل، ج 1، ص 90 می نویسد: «اما الشاکریة فکانت فرقة أغلبها من الموالی و الغلمان و کانت کلمة «شاکریة» تعنی الخدم باللغة الفارسیة و ربّما کان أغلب هولاء الشاکریة من عجم خراسان.»
2- الکامل، ج 7، ص 122.

یکی را به رهبری خود برگزیدند تا آن جا که خطیب بالای منبر را از خواندن خطبه به نام معتز باز می داشتند. شورشیان پل بغداد را به تصرف در آوردند و مغازه های پیرامون آن را غارت کردند و تعدادی را به آتش کشیدند. در این میان، مردم اداره شرطه (پلیس) را غارت کردند؛ دامنه این غائله رفته رفته گسترده تر می شد، سرانجام محمد بن عبدالله بن طاهر با خیانت دو تن از شورشیان، توانست آن را سرکوب کند.(1)

دوم. آشوب های سامرا

گروهی از مردم ناشناس در سال 249 قمری در سامرا سر به شورش برآوردند به زندان ها هجوم بردند، و درِ آنها را شکستند و زندانیان را آزاد ساختند. عده ای از موالی(2) و غلامان به آنان حمله بردند، ولی مردم به کمک شورشیان شتافتند و آنان را پراکنده ساختند.(3)

بار دیگر، مردم در سال 251 قمری در سامرا شوریدند و بازار زرگران، جواهرفروشان و صرافان و دیگر جاها را غارت کردند. غارت شدگان نزد ابراهیم مؤید شکایت کردند. او نیز چون توانی نداشت و از عهده شورشیان نمی توانست بر آید، گفت: «خوب بود کالاها و پول های خود را به خانه می بردید و هیچ کاری در برابر غارت گران نمی کردید!».(4)

سوم. فتنه خوارج

فعالیت های چشم گیر خوارج در این دوره، از سال 252 قمری شروع شد؛ زمانی که مساور بن عبدالحمید بن مساور شادی بجلی موصلی، رهبر این اشرار قیام کرد.(5)

ص: 57


1- الکامل، ج 7، ص 169- 171. برای آگاهی از دیگر آشوب های بغداد نک: الکامل، ج 7، ص 141؛ سید محمد صدر، تاریخ الغیبة الصغری.
2- موالی به بردگانی می گفتند که از نقاط مختلف خریداری می شدند و بر اثر لیاقت خود ارتقا می یافتند و در مناصب لشکری و کشوری گماشته می شدند.
3- الکامل، ج 7، ص 122.
4- الکامل، ج 7، ص 149.
5- الکامل، ج 7، ص 188.

مساور در سال 254 قمری بر بیشتر اطراف موصل استیلا پیدا کرد و کارش بالا گرفت. فرمان دار خلیفه، در موصل با او به جنگ پرداخت، ولی شکست خورد. از این رو، مساور کارش بیشتر بالا گرفت و مردم از وی به هراس افتادند. او پس از آن، خانه امیر موصل را به آتش کشید و سپس در مسجد جامع شهر با مردم نماز جمعه اقامه کرد و برای آنان خطبه خواند.(1)

ارتش خلیفه در سال 255 قمری با او جنگید، ولی باز هم شکست خورد و مساور پیروز شد.(2)

مساور آن قدر سیطره و قدرت یافت که بر بیشتر شهرهای عراق تسلط پیدا کرد، تا آن جا که نمی گذاشت برای خلیفه خراج و اموال بفرستند و بر حقوق و مواجب سپاهیان خلیفه تنگ می گرفت.(3) وی سرانجام پس از درگیری(4) و غارت(5) در سال 263 قمری درگذشت.(6)

خوارج در این که بعد از او به چه کسی رجوع کنند، اختلاف کردند و در نتیجه به کشتار و جنگ با یک دیگر پرداختند، تا سرانجام به هارون بن عبدالله جبلی گرویدند، او نیز همین که تعداد طرفدارانش فزونی گرفت، موصل و اطراف آن را گرفت و مالیات را برای خود استیفا نمود.(7)

چهارم. شورش «صاحب زنج» (زنگیان)

بی تردید، شورش و قیام صاحب زنج از خطرناک ترین و مؤثرترین حوادث دوره دوم خلافت سامرا و هنگام ضعف و از هم پاشیدن آن در زمان مهتدی و معتمد به شمار می رود.(8) در این باره بسیاری معتقدند که شورش و قیام صاحب زنج برای

ص: 58


1- الکامل، ج 7، ص 205.
2- الکامل، ج 7، ص 215.
3- الکامل، ج 7، ص 226.
4- الکامل، ج 7، ص 226، 240 و 272.
5- الکامل، ج 7، ص 249.
6- الکامل، ج 7، ص 309.
7- الکامل، ج 7، ص 309- 310.
8- سید محمد صدر، تاریخ الغیبة الصغری، ص 350.

کیان خلافت عباسی بیش از ترک ها خطرناک بوده است.(1)

این شورش از بصره آغاز و تا دروازه های بغداد پیش رفت و بر قسمت بزرگی از عراق مسلط شد.(2) در این شورش، همواره اساس خلافت عباسی در معرض تهدید و زوال بود.(3)

ده ها هزار نفر در این فتنه کشته شدند و عرض و ناموس هزاران نفر از بین رفت و ده ها شهر به آتش کشیده شد.(4)

صاحب زنج، رهبر این شورش در سال 255 قمری در بصره قیام کرد. او علی بن محمد نام داشت و از بنی عبدالقیس به شمار می رفت. بعضی دیگر اسم اصلی او را بهبود و او را ایرانی و اهل قریه وَرزَنین از قُرای ری می دانند.(5) او برای خودنمایی و گردآوری توده ها و تأیید قیام، به دروغ، خود را از علویان و نواد گان شهید جاودانه اسلام زید بن علی بن الحسین علیه السلام معرفی کرد. نسبت داشتن با این خاندان گرامی که سرآغاز حوادث سرنوشت سازی در عالم اسلام بود، تضمینی برای پیروزی قیام و رمزی از شورش و انقلاب بر ضد ستم و ظلم به شمار می رفت.

امام حسن عسکری علیه السلام ادعای علوی بودن او را نپذیرفته و درباره او فرمود:

صاحب الزنج لیس منّا أهل البیت؛(6)

صاحب زنج از ما اهل بیت نیست.

ص: 59


1- یوسف العش، تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 121.
2- یوسف العش، تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 121.
3- احمد علبی، ثورة الزنج و قائدها علی بن محمد، ص 60. (به نقل از: دکتر احمد مختار العبادی، فی التاریخ العباسی و الفاطمی، ص 125)
4- گفته اند که سپاهیان صاحب الزنج تنها در هجوم به بصره، سی صد هزار نفر را کشتند و تعداد زیادی از زنان و کودکان را به اسارت گرفتند تا آن جا که هرکدام از سپاهیان، ده زن را به بردگی بردند. (یوسف العش، تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 127؛ دکتر شوقی ضعیف، العصر العباسی الثانی، ص 30) نیز گفته اند که در طول این قیام، حدود یک و نیم میلیون نفر کشته و قربانی شدند. (العصر العباسی الثانی، ص 33)
5- العصر العباسی الثانی، ص 27؛ تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 122.
6- ابن شهرآشوب، مناقب، ج 3، ص 529؛ سفینة البحار، ج 1، ص 559. دکتر شوقی ضعیف، دلایل خوبی در عدم انتساب او به علویان ذکر می کند. (نک: العصر العباسی الثانی، ص 28).

این شخص حدود پانزده سال (چهارده سال و چهار ماه) در میان مردم فساد انگیخت و سرانجام در سال 270 قمری کشته شد. صاحب زنج در شورش خود علاوه بر ادعای انتسابش به علویان برای تحریک و تشویش بردگان و توجه آنان، خود را رهبر بردگان مملوک معرفی می کرد و ندای آزادی آنان را سر می داد؛ آنانی که زیر ظلم و ستم و شکنجه های اربابان و زیر فشارهای دولت، به بدبختی ها و خواری هایی افتاده بودند. از این رو نیز وی را صاحب زنج نامیدند، یعنی رهبر بردگان.

او علاوه بر شعار آزادی بردگان برای جلب توجه بیشتر آنان، تشکیل حکومت و حقِ داشتن اموال و کنیز و عبد را نیز در سرلوحه اهداف خود گنجانده بود.(1) برخی از مورخان، سرچشمه عقاید او را تفکرات فرقه ازارقه از خوارج می دانند، و بر این نکته، شواهد خوبی می آورند.(2)

او در آغاز بردگان بصره را به خود فرا خواند تا آنان را از قید بردگی و شکنجه نجات و خلاصی بخشد. از این رو، بسیاری گرد او آمدند، پس برای آنان خطبه خواند و وعده داد که آنان را آزاد و ثروت مند سازد و نزد آنان قسم یاد کرد که آنها را هرگز فریب ندهد.(3)

بردگان گروه گروه در دسته های پنج تا پانصد نفری به او می پیوستند. او علاوه بر بردگان، کشاورزان، روستاییان و دیگر مخالفان عباسی را نیز به خود دعوت می کرد.(4)

ص: 60


1- تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 122 و 123. برخلاف پندار برخی، در دعوت او هیچ نشانی از تفکر اشتراکی نیست؛ زیرا آزادی یک شعار عام است و ربطی به تفکر اشتراکی ندارد. اموال نیز بین آنان به صورت اشتراکی تقسیم نمی شد، بلکه هرکس مالک اموال خود بود. شگفت این که در این دعوت، بردگی مشروع بود و چه بسا یک زنجی ده یا بیشتر زن عرب را به بردگی خود درآورد! (نک: تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 123)
2- نک: مروج الذهب، ج 4، ص 108 - 109؛ العصر العباسی الثانی، ص 28 - 29؛ تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 123. (درباره فرقه ازارقه از خوارج نک: دکتر احمد محمد احمد جلی، دراسة عن الفرق فی تاریخ المسلمین «الخوارج والشیعة»، ص 66.
3- یوسف العش، تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 123 و 124.
4- یوسف العش، تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 123 و 124.

صاحبان و اربابان بردگان در ابتدا در برابر هر برده پنج دینار را بر او پیش نهادند تا بردگانشان را بازگرداند. او پس از شنیدن درخواست آنان، به آن بردگان دستور داد تا به هر کدام از اربابان و یا نمایندگانشان پانصد تازیانه بزنند.

فتنه آغاز شده بود. بردگان نیرو و شور فراوانی یافتند، چنان که قصد اشغال بصره نمودند. مردم بصره در برابر یورش آنان تا سه روز مقاومت کردند و جنگیدند، ولی سرانجام با حیله و مکر، به رغم امانی که دریافته بودند، به جز عده کمی که فرار کرده بودند، همه را کشتند. آن گاه مسجد جامع شهر و بیشتر شهر را به آتش کشیدند. هرکس ثروتی داشت، نخست ثروتش را گرفتند و بعد او را کشتند و هرکس نداشت، همان دم او را به قتل رساندند. آنان درباره شهرهای آبادان، اهواز، آبله و ابی الخصیب، نیز همین گونه پیش رفتند.

فتنه و آشوب آنان به آبادان، اهواز، دشت میشان، واسط، رامهرمز و شهرها و مکان های بین راه این شهرها نیز کشیده شد.

حکومت وقت نیز چند نفر از سران ارتش خود، از جمله موسی بن بغا را به جنگ آنها فرستاد، ولی همه آنان شکست خوردند و کاری از پیش نبردند. تنها ابواحمد موفق طلحه بن متوکل در جنگ با او به پیروزی رسید. او به کمک فرزندش معتضد و لؤلؤ غلام احمد بن طولون که از ارباب خود جدا و به موفق پناهنده گردیده بود، توانست سپاه صاحب زنج را شکست دهد. این موفقیت اثر فراوانی در موقعیت و قدرت موفق گذاشت تا آن جا که برای برادرش معتمد از مقام خلافت، جز نامی نماند.

موفق تا هنگام مرگش (278 قمری) بر همین قدرت باقی بود و پس از مرگش، سران ارتش با فرزندش ابوالعباس ولی عهد بیعت کردند و لقب المعتضدبالله به او دادند. ناگفته نماند که معتضد نیز این سیطره و قدرت را از جنگ هایی به دست آورده بود که با صاحب زنج داشت. او پس از انتقال خلافت به بغداد، اولین خلیفه آن جا شد.(1)

ص: 61


1- درباره قیام صاحب زنج و مدارک آن چه در این قسمت آورده شد نک: الکامل، ج 7، ص 205 - 406 (وقایع سال های 255 - 270 قمری)؛ دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 209 - 213؛ تاریخ الغیبة الصغری، ص 71؛ محمدجواد طبسی، حیاة الامام العسکری، ص 277- 283؛ العصر العباسی الثانی، ص 26- 33؛ تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص 121- 130 (این کتاب به معرفی شخصیت صاحب زنج و علل و انگیزه های قیام و جنگ ها و شیوه های جنگی او و در نهایت به نتایج و آثار این جنگ ها می پردازد)؛ دکتر علی حسنی الخربوطلی، عشرة ثورات فی الاسلام، ص 172- 190 (این کتاب بیشتر به علل این قیام می پردازد و تا شش علت برای آن برمی شمارد)؛ دکتر فاروق مر، الخلافة العباسیة فی عصر الفوضی العسکریة (247- 334 قمری 861 - 946 میلادی)، ص 143 - 161؛ دکتر حسین علی ممتحن، نهضت صاحب الزنج (یا قیام خونین بردگان سیاه در عراق).
پنجم. قیام های علویان

در این دوره علویان، قیام های فراوانی را با شعار و هواداری رضای آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم در اطراف و اکناف کشور اسلامی به پا داشتند. در حقیقت، این قیام ها فریاد اعتراضی به ظلم و ستم خلفا به توده مردم و رهبران قیام بود.

متوکل به گونه رسمی انزجار و تنفر خویش از ذریه علی علیه السلام و علویان را یاد می کرد. آل ابی طالب در زمان او مصایبی متحمل شدند که در عهد هیچ یک از خلفای ستم گر پیشین ندیده بودند. او علویان را در محاصره اقتصادی قرار داد و به گونه رسمی هرگونه احسان و نیکی در حق آنان را منع کرد و متخلفان را به سختی کیفر می داد(1) مردم نیز از ترس کیفرهای او از هر نوع کمک و یاری به آنان خودداری می کردند. فقر و تهی دستی علویان چنان فزونی یافته بود که گویند گروهی از زنان علوی، تنها یک پیراهن داشتند به ترتیب آن را به تن می کردند تا نماز بگزارند و سپس آن را به دیگری می دادند و خود عریان پشت دستگاه نخ ریسی می نشستند.(2)

متوکل در همان زمان میلیون ها دینار خرج عیاشی های خود می کرد و اموال بی حسابی به رقاصه ها، دلقک ها و آوازه خوانان می داد.

ابوبکر خوارزمی نویسنده بزرگ آل بویه، متوفای (383 یا 393 قمری) در نامه ای که سخت گیری های عباسیان به علویان را شرح می دهد، درباره جنایت های متوکل می نویسد:

ص: 62


1- مقاتل الطالبیین، ص394.
2- مقاتل الطالبیین، ص394.

پیشوایی از پیشوایان هدایت و سیدی از سادات خاندان نبوت از دنیا می رود، کسی جنازه او را تشییع نمی کند و قبر او گچ کاری نمی شود. اما چون دلقک و مسخره ای و یا بازی گری از آل عباس می میرد، تمام عدول (عدول دارالقضاء) و قاضیان، در تشییع جنازه او حاضر می شوند و قائدان و والیان برای او مجلس عزاداری به پا می دارند!

دهریان و سوفسطاییان از شر ایشان (آل عباس) در امانند، لیکن آنها هرکس را شیعه بدانند، به قتل می رسانند. هرکس نام پسرش را علی بگذارد، خونش را می ریزند.

... علویان را از یک وعده خوراک منع می کنند، در حالی که خراج .... به مصرف..... می رسد. متوکل عباسی دوازده هزار کنیز داشت، اما سیدی از سادات اهل بیت فقط یک کنیز (خدمت کار) زنگی یا سندی دارا بود... . یک وعده خوراک و یک جرعه آب را از اولاد فاطمه علیها السلام دریغ می دارند. قومی که خمس بر آنان حلال و صدقه حرام است و گرامی داشتن و دوستی نسبت به ایشان واجب است، از فقر، مُشرِف به هلاک هستند؛ یکی شمشیر خود را گرو می گذارد و دیگری جامه اش را می فروشد. آنان گناهی ندارند جز این که جدشان، نبی و پدرشان، وصی و مادرشان، فاطمه و مادر مادرشان، خدیجه و مذهبشان ایمان به خدا و راهنمایشان قرآن است. من چه بگویم درباره قومی که تربت و قبر امام حسین علیه السلام را شخم زدند و در محل آن زراعت کردند و زائران قبرش را به شهرها تبعید نمودند.(1)

متوکل به حاکم خود در مصر دستور داده بود که هیچ گونه ملکی را به هیچ یک از علویان ندهند، آنان را از اسب سواری و حرکت از فسطاط به شهرهای دیگر بازدارند، برای داشتن بیش از یک برده به آنان جواز ندهند و چنان چه دعوایی میان علوی و غیر علوی صورت گرفت، قاضی نخست به سخن غیر علوی گوش فرا دهد و پس از آن بدون گفت و گو با علوی، آن را بپذیرد.(2)

متوکل، علویان را از زیارت قبر امام حسین علیه السلام و نزدیک شدن به کوفه باز داشت. او هم چنین شیعیان را از رفتن به این مشاهد مشرف منع می کرد و دستور داده بود که

ص: 63


1- رسائل خوارزمی، ص 76- 83 (به نقل از: آل بویه، ص 453).
2- آل بویه، ص 415؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 84؛ مآثر الانافة فی معالم الخلافة، ج 1، ص 228.

مزار امام حسین علیه السلام را نابود کنند و اثری از آن نگذارند. از این رو، به دستور او آن جا را با گاوآهن شخم زدند و کشت کردند.(1)

متوکل قبر امام حسین علیه السلام را به آب بست، اما آب به گرد قبر حلقه زد و آن جا را فرا نگرفت. لذا از آن پس آن جا را حائر نامیدند.(2)

با وجود آن که هواداران و دوست داران علی علیه السلام و خاندان او را نابود کردند و مالشان را تاوان گرفتند،(3) کینه و حسادت متوکل به امام علی علیه السلام چنان روزافزون بود که یکی از ندیمانش در نشستی با او متّکایی بر شکم خود زیر لباسش بست و سر تاسش را برهنه کرد و در برابر متوکل به رقص پرداخت و دیگران نیز هم صدا با او چنین می خواندند: «این مرد تاس شکم گُنده آمده تا خلیفه مسلمانان شود.» و مقصود آنان از این جمله، علی علیه السلام بود. متوکل نیز شراب می خورد و خنده مستانه سر می داد.(4)

پس از متوکل، دیگر خلفای عباسی نیز علاوه بر ظلم های فراوان به علویان و شیعیان، تا خون امامان شیعه علیهم السلام را نریختند، آرام نگرفتند. دوران زندگانی امامان شیعه علیهم السلام در این دوره بسیار کوتاه بود و خیلی زود به دست خلفای عباسی به شهادت رسیدند. امام جواد علیه السلام 25 سال، امام هادی علیه السلام 41 سال و امام عسکری علیه السلام 28 سال، بیشتر زندگی نکردند. خلفای عباسی از امامان شیعه علیهم السلام بیم فراوان داشتند و با وجود این که هیچ مدرکی از آنان درباره مشارکت شان در نهضت ها، قیام ها و فعالیت ها در دست نداشتند آنان را می کشتند.

ما در این مختصر به نقش ائمه علیهم السلام در برخی از این نهضت ها برای ایجاد تزلزل در پایه های خلافت عباسی و یا کاهش فشار و ظلم به علویان و دیگر توده های مردم و

ص: 64


1- مقاتل الطالبیین، ص394؛ مأثر الانافة فی معالم الخلافة، ج 1، ص 231؛ مروج الذهب، ج 4، ص 135؛ تاریخ طبری، ج 11، ص 44؛ الکامل، ج 7، ص 55. (شیخ عباس قمی در تتمة المنتهی در تاریخ خلفا، ص 327 می نویسد: «متوکل هفده مرتبه این قبر شریف را خراب کرد و باز به صورت اولی برگشت.»)
2- باقر شریف قرشی، زندگانی امام حسن عسکری علیه السلام، ص 245.
3- مقاتل الطالبیین، ص394.
4- الکامل، ج 7، ص 55 - 56؛ مأثر الانافة فی معالم الخلافة، ج 1، ص213-230. ناگفته نماند که همین عمل او باعث اعتراض و قتل او به وسیله پسرش منتصر شد. (همان و نیز، نک: الفخری، ص 215) «و لاریب انه کان شدید الانحراف عن هذه الطائفه - آل علی و اهل البیت علیهم السلام - و لذلک قتله ابنه غیرة و حمیة».

نیز دستاوردها و ثمرات این قیام ها و دیگر مسائلی که مربوط به این نهضت ها و قیام هاست نمی پردازیم.(1) و تنها به فهرستی از قیام ها و نام رهبران آن، از آغاز خلافت معتصم تا آخر خلافت معتمد که بیش از نیم قرن به طول انجامید، اکتفا می کنیم.

1. قیام محمد بن قاسم بن علی بن عمر بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام؛ کنیه او ابوجعفر و در نزد مردم، مشهور و ملقب به صوفی بود؛ زیرا همیشه جامه ای از پشم سفید می پوشید. او اهل علم، فقه، دین، زهد و اخلاقی پسندیده بود، در گفتار همیشه جانب عدل و توحید را می گرفت و هوادار فکر زیدیه جارودیه(2) بود.

در ایام معتصم در طالقان قیام کرد و پس از پیش آمدی بین او و عبدالله بن طاهر(3) در سال 219 قمری، عبدالله بن طاهر او را گرفت و به نزد معتصم فرستاد. او مردم را به رضای آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم دعوت می کرد.(4) عده ای از پیروان او معتقدند که او را با سم کشته اند. برخی از زیدیه نیز به امامت او معتقد شده اند. بسیاری از آنان، او را زنده می دانند و معتقدند که روزی خروج خواهد کرد و جهان را پر از عدل خواهد نمود، هم چنان که پر از جور شده و او مهدی این امت است.(5)

2. قیام محمد بن صالح بن عبدالله بن موسی بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام؛ کنیه او ابوعبدالله و از جوان مردان، جنگ جویان، شجاعان و شاعران آل ابوطالب است. وی در محلی به نام سویقه (مکانی نزدیک مدینه که آل

ص: 65


1- نک: سیدمحمد صدر، تاریخ الغیبة الصغری، ص88.
2- جارودیه پیروان ابوجارود زیاد بن منذر عبدی هستند. آنان بر این عقیده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، بر امامت علی علیه السلام نص فرموده است به وصف و نه به اسم و نیز معتقدند که صحابه با بیعت نکردن خود با امام علی علیه السلام کافر شده اند. به اینان زیدیه می گویند؛ زیرا به امامت زید بن علی بن الحسن بن علی بن ابی طالب معتقدند. (الفرق بین الفرق، ص 22؛ والملل والنحل، ج 1، ص 158)
3- عبدالله بن طاهر از طرف معتصم در خراسان، هم والی و هم سپهسالار بود. عراق، ری، طبرستان و کرمان در آن ایام نیز ضمیمه خراسان بود. خراج و مالیات آن ولایات در هنگام وفات او بیشتر از 48 میلیون درهم بود. وی در سال 230 قمری در 48 سالگی درگذشت. (الکامل، ج 7، ص 13 و 14).
4- مقاتل الطالبیین، ص384 - 385؛ الکامل، ج 6، ص 442.
5- مروج الذهب، ج 4، ص 52. (در این باره نک: مقاتل الطالبیین، ص376 - 385).

علی بن ابی طالب آن جا سکونت داشتند) بر متوکل خروج کرد. متوکل، ابوساج را با سپاهی بزرگ به جنگ او فرستاد. ابوساج او را شکست داد و سویقه را خراب و بسیاری از اهل آن جا را کشت و تعدادی را نیز اسیر کرد و محمد بن صالح را به سامرا فرستاد. وی در آن جا به دستور متوکل زندانی شد.(1)

3. قیام یحیی بن عمر بن یحیی بن حسین بن زید بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام؛ کنیه او ابوالحسین است. او در سال 250 قمری در ایام خلافت مستعین در کوفه قیام کرد و مردی زاهد، متقی، عابد، عالم،(2) بسیار شجاع و جنگ جو و دارای بدنی محکم و قلبی قوی بود.(3) او پیش از قیام، به زیارت قبر امام حسین علیه السلام رفت و زایران را از قصد خود آگاه کرد و آن گاه داخل کوفه شد و قیام خود را علنی نمود.(4)

برخی از مورخان علت قیام او را تنگ دستی و مشقتی می دانند که متوکل و ترکان بر او روا داشتند.(5) با وجود این، ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین خبری را از او نقل می کند که به روشنی نشان می دهد او فقط برای رضای خداوند سبحان، قیام کرد و هدفی دیگر نداشت.(6) او در کوفه مردم را به رضای آل محمد دعوت کرده و بسیاری به او پیوستند که به او فراوان علاقه مند بودند. توده مردم بغداد او را «ولی» برگزیدند، در حالی که پیش تر مردم بغداد کس دیگری را به ولایت نپذیرفتند. هم چنین جمعی از سرشناسان کوفه که خردمند و با تدبیر بودند، با او بیعت کردند.

حسین بن اسماعیل با یحیی بن عمر جنگید و این مرد بزرگ علوی را کشت و سرش را به سامرا برای مستعین فرستاد. او هم پس از مدتی آن را به بغداد فرستاد، تا در آن جا نصب شود و مردم مشاهده کنند، اما از مردم ترسیدند و

ص: 66


1- معجم البلدان، ج 3، ص 286 (ذیل کلمه سویقه؛ مقاتل الطالبیین، ص 296. (صاحب معجم البلدان معتقد است که وی در زندان متوکل بوده تا مرده است، ولی صاحب مقاتل الطالبیین می نویسد: «او دو سال قبل از مرگش از زندان متوکل آزاد شده است.»)
2- مروج الذهب، ج 4، ص 148. (مسعودی سال 248 قمری را سال قیام او ذکر کرده است.)
3- مقاتل الطالبیین، ص 420.
4- مقاتل الطالبیین، ص420 - 421.
5- مروج الذهب، ج 4، ص 148؛ الکامل، ج 7، ص 126.
6- مقاتل الطالبیین، ص436.

چنان نکردند.(1)

مردم بر اثر عشق و علاقه به او، در مرگش ضجه زدند و بزرگ و کوچک برایش اشک ریختند و در مصیبت او اشعار فراوانی سرودند.(2) ابوالفرج اصفهانی می گوید:

من نشنیده ام که برای احدی از علویان که در دولت عباسیان کشته شد، به اندازه ای که برای یحیی عزاداری شد، عزاداری شده باشد و یا بیش از آن اندازه که شعر در مصیبت او سروده شد، درباره دیگری سروده شده باشد.(3)

4. قیام حسن بن زید بن محمد بن اسماعیل بن حسن بن زید بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام؛ او در سال 250 قمری در طبرستان قیام کرد و آن جا را به تصرف خود درآورد. سپس به آمل و ری حمله برد و آنها را نیز به تصرف خود در آورد. پس از آن در سال 257 قمری، از طبرستان به گرگان حمله برد و آن جا را بعد از جنگ ها و کشتارهای فراوان، تا هنگام مرگش در سال 270 قمری در دست داشت. پس از او برادرش محمد بن زید جانشین او شد. او هم در سال 277 قمری دیلم را گرفت. این دو برادر هر دو، مردم را به رضای آل محمد دعوت می کردند. حسن بن زید مردی فقیه، ادیب، بسیار بخشنده و کریم بود.(4)

5 . قیام حسن بن علی حسنی معروف به اطروش؛ او پس از محمد بن زید و پس از او، فرزندش و سپس حسن بن قاسم بر طبرستان حکومت کردند. گفتنی است،

ص: 67


1- الکامل، ج 7، ص 127- 128.
2- مروج الذهب، ج 4، ص 149.
3- مقاتل الطالبیین، ص 424. معروف ترین این اشعار، قصیدۀ علی بن عباس بن رومی است که طلیعه آن چنین است: «أمامک فانظر نهجیک تنهج طریقان شتی مستقیم و أعوج؛ جلوی خود را بنگر! و ببین که در چه راهی می روی؛ زیرا دو راه مختلف وجود دارد، راه راست و راه کج.» ابوالفرج اصفهانی، این قصیدۀ طولانی و نیز برخی دیگر از اشعاری را که در رثای او گفته شده، در کتاب خود آورده است. (نک: مقاتل الطالبیین، ص 424 - 434؛ و نیز مروج الذهب، ج 4، ص 149- 151؛ الکامل، ج 7، ص 129- 130)
4- مروج الذهب، ج 4، ص 153؛ الکامل، ج 7، ص 130، 132، 133، 248 و 407؛ مقاتل الطالبیین، ص 257.

حسن بن قاسم به دست اسفار در طبرستان کشته شد. این سه تن به رضای آل محمد دعوت می کردند.(1)

6 . قیام محمد بن جعفر بن حسن؛ او در سال 250 قمری در ری قیام کرد و مردم را به حسن بن زید حاکم طبرستان دعوت نمود. وی در جنگ با اهل خراسان شکست خورد و اسیر شد. او را به نیشابور، نزد محمد بن عبدالله بن طاهر بردند. او هم، وی را به زندان انداخت و در زندان درگذشت.(2)

7. قیام احمد بن عیسی بن علی بن حسن بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام؛ او هم راه با یکی دیگر از علویان به نام ادریس بن موسی بن عبدالله بن موسی بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام پس از محمد بن جعفر که نامش گذشت، در روز عرفه، سال 250 قمری پس از نماز عید در ری قیام کرد و مردم را به رضای آل محمد دعوت نمود. او با سپاه محمد بن طاهر جنگید و او را شکست داد و بر وی برتری یافت.(3)

8 . قیام حسن بن اسماعیل بن محمد بن عبدالله بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام؛ او که به کرکی یا کوکبی مشهور بود، در سال 250 قمری در قزوین و زنجان قیام کرد و کارگزاران حکومت را از آن جا راند.(4) وی سپس در سال 252 قمری هم راه با صاحب دیلم و عیسی بن احمد بن علوی به ری حمله کرد و بر آن جا نیز تسلط یافت. اهل ری به دومیلیون درهم با آنان مصالحه کردند که دست از آن جا بردارند و آنان نیز پذیرفتند(5) و سرانجام در سال 253 قمری موسی بن بُغا در قزوین با او جنگید و او را شکست داد. آن گاه کرکی به دیلم گریخت.(6)

ص: 68


1- مروج الذهب، ج 4، ص 153.
2- مروج الذهب، ج 4، ص 153؛ الکامل، ج 7، ص 133؛ مقاتل الطالبیین، ص 257.
3- مروج الذهب، ج 4، ص 154؛ الکامل، ج 7، ص 134؛ مقاتل الطالبیین، ص 257.
4- مروج الذهب، ج 4، ص 154؛ مقاتل الطالبیین، ص 257؛ الکامل، ج 7، ص 165. (الکامل اسم او را این گونه آورده است: «حسین بن احمد بن اسماعیل بن محمد بن اسماعیل الارقط بن محمد بن علی بن حسین بن علی.» مسعودی به هردو صورت نقل کرده است.)
5- الکامل، ج 7، ص 177.
6- الکامل، ج 7، ص 184.

9. قیام حسین بن محمد بن حمزه بن عبدالله بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام؛ او در سال 251 قمری در کوفه قیام کرد و حاکم خلیفه را از آن جا تبعید نمود. مستعین، مزاحم بن خاقان را برای سرکوبی او فرستاد. وی بر مردم کوفه غالب آمد و دستور داد آن شهر را آتش بزنند؛ هفت بازار در آن شهر سوخت.

مسعودی می گوید: چون هوادارانش او را تنها گذاشتند، وی مخفی شد.(1)

10. قیام محمد بن جعفر بن حسن بن جعفر بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام؛ او جانشین حسین بن محمد است که از او یاد شد. وی پس از حسین بن محمد در کوفه قیام کرد. محمد بن طاهر با فریب کاری وی را حاکم کوفه کرد. اما همین که بر او قدرت یافت، جانشین ابوالساج او را گرفت و به سامرا فرستاد و تا هنگام مرگ در زندان بود.(2)

11. قیام یک علوی که نام او معلوم نیست؛ او در سال 251 قمری در محل نینوا از سرزمین عراق قیام کرد. هشام بن ابی دلف در ماه رمضان با او جنگید، گروهی از پیروان علوی را کشتند و خود او نیز به کوفه گریخت.(3)

12. قیام اسماعیل بن یوسف بن ابراهیم بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام؛ او در سال 251 قمری در مکه قیام کرد. اسماعیل بن یوسف در همان سال مرد و برادرش محمد بن یوسف که بیست سال بزرگ تر از او بود، جانشین وی شد. مردم مکه به واسطه او به مشقت و سختی های زیادی افتادند. معتز، ابوالساج را به جنگ محمد بن یوسف فرستاد. جمعیت زیادی از سپاه محمد بن یوسف کشته شدند و خود او از مکه گریخت و به یمامه و بحرین رفت و بر آن جا تسلط یافت.(4) در جنگی که میان اسماعیل بن یوسف و اهل مکه رُخ داد، برادر اسماعیل، حسن بن یوسف و نیز جعفر بن عیسی بن اسماعیل بن جعفر بن ابراهیم بن محمد بن علی بن

ص: 69


1- الکامل، ج 7، ص 164- 165؛ مقاتل الطالبیین، ص 431.
2- مقاتل الطالبیین، ص 432.
3- الکامل، ج 7، ص 165.
4- الکامل، ج 7، ص 165 و 177؛ مروج الذهب، ج 4، ص 176، 177 و 180. (مسعودی سال این قیام را 252 قمری ذکر کرده است؛ مقاتل الطالبیین، ص 433)

عبدالله بن جعفر بن ابی طالب علیه السلام کشته شدند.(1)

13. قیام عبدالله بن موسی بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام؛ او پس از اسماعیل بن یوسف در مدینه قیام کرد.(2)

14. قیام علی بن عبدالله باطبی معروف به مرعشی؛ او در سال 251 قمری در آمل قیام کرد و اسد بن جندان با او به جنگ پرداخت و او را شکست داد و داخل شهر آمل شد.(3)

15. قیام احمد بن محمد بن عبدالله بن ابراهیم بن طباطبا؛ وی در سال 255 قمری در محلی بین بَرقه و اسکندریه قیام کرد و ادعای خلافت نمود. احمد بن طولون امیر مصر برای سرکوبی او لشکر فرستاد. بین آن دو جنگی درگرفت و پیروان ابن طباطبا نابود شدند. او پس از پای داری و دلیری فراوان کشته شد. سر او را به مصر، نزد ابن طولون بردند.(4) او هم سر را برای معتمد فرستاد.(5)

16. قیام علی بن زید و عیسی بن جعفر علوی؛ این دو هم راه با هم در سال 255 قمری در کوفه قیام کردند. معتز لشکری بزرگ را به جنگ آنان فرستاد. آن دو به علت گریختن یارانشان، شکست خوردند.(6)

17. قیام علی بن زید بن حسین بن عیسی بن زید بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام؛ او دوباره به تنهایی در سال 256 قمری در کوفه قیام کرد و آن جا را تصرف نمود و نایب خلیفه را از آن جا بیرون راند و آن گاه خود در آن جا ماندگار شد. معتمد خلیفه وقت، سپاهی گران به سوی او روانه کرد، اما آن سپاه شکست خورد. پس از آن، معتمد سپاهی دیگر به جنگ او فرستاد. سرانجام این سپاه پس از مدتی پی گیری، این علوی را یافتند و با او جنگیدند و او را شکست دادند. علوی

ص: 70


1- مقاتل الطالبیین، ص 434 - 435.
2- مروج الذهب، ج 4، ص 180.
3- الکامل، ج 7، ص 163.
4- الکامل، ج 7، ص 217.
5- مقاتل الطالبیین، ص 446.
6- مروج الذهب، ج 4، ص 180؛ البدایة و النهایة، ج 11، ص 16.

کشته شد و شماری از سپاه او نیز کشته و شماری دیگر اسیر شدند.(1)

18. قیام ابراهیم بن محمد بن یحیی بن عبدالله بن محمد بن علی بن ابی طالب علیه السلام معروف به ابن صوفی؛ او در سال 256 قمری در مصر قیام کرد و شهر اَسنا را اشغال و غارت نمود. فتنه او دیگر شهرها را در بر گرفت. سپس احمد بن طولون حاکم مصر لشکری به جنگ او فرستاد. اما ابن صوفی آن را شکست داد. ابن طولون لشکر دیگری به سوی او فرستاد و در آن درگیری ابن صوفی شکست خورد و عده زیادی از یارانش کشته شدند. وی گریخت و داخل بیشه ها و جنگل ها خود را پنهان نمود(2) و در آن جا بود تا سال 259 قمری که دوباره در مصر قیام کرد و مردم را به خود دعوت نمود. بسیاری به او پیوستند. ابن طولون این بار نیز سپاهی را به جنگ با او فرستاد و او را شکست داد. او به مکه گریخت، والی آن جا او را دست گیر کرد و به نزد ابن طولون فرستاد. ابن طولون هم او را در شهر گرداند، و سپس مدتی زندانی اش کرد و بعدها او را آزاد کرد. ابن صوفی پس از آزادی از زندان به مدینه رفت و تا هنگام مرگش در همان جا ماند.(3)

7. خودمختاری مناطق تحت نفوذ

اشاره

آن چه از وضعیت سیاسی عباسیان گذشت، مربوط به اوضاع داخلی آنان بود. در رابطه با وضعیت سیاسی آنان در کشورها و مناطق تحت نفوذ آنان نیز می توان به دو ویژگی اشاره کرد؛ یکی از آن دو، خودمختاری مناطق و کشورهای تحت نفوذ خلفای عباسی است، به طوری که بسیاری از عمال دولت وسیع اسلامی، مقید به ارتباط و وابستگی با پایتخت و حکومت مرکزی نبودند و چنان چه مایل بودند مطیع، وگرنه دم از استقلال می زدند و با دیگران به جنگ می پرداختند، و این موضوع بستگی به میزان خواست و علاقه آنها در کشورگشایی و توسعة شهرها داشت.(4)

ص: 71


1- الکامل، ج 7، ص 239 - 240؛ مقاتل الطالبیین، ص 438.
2- الکامل، ج 7، ص 238- 239.
3- الکامل، ج 7، ص 263- 264.
4- سیّد محمد صدر، تاریخ الغیبة الصغری، ص 348.
یکم. اندلس

بی شک، وضع اندلس از روشن ترین مصداق های جریان یادشده است. خلافت در اندلس نه تنها در این دوره، زیر نظر عبدالرحمان بن الحکم اموی (206- 238 قمری / 852 - 886 میلادی) مانند پیش و پس از آن هنگام مستقل بوده(1) و تنها عبدالرحمان اول مشهور به الداخل حدود بیست ماه(2) اسم خلیفه عباسی را در خطبه های خود می آورده، اما در همان هنگام هم استقلال فراگیر داشته و خلفای عباسی در آن جا نفوذ نداشته اند.(3)

دوم. شمال افریقا (تونس و دیگر مناطق)

شمال افریقا تا اندازه ای زیر فرمان امیران آل اغلب، خودمختار بوده است،(4) چنان که نام خلیفه عباسی به جز در خطبه ها و نقشش به جز در سکه ها، نمودی دیگر نداشته است.(5) اغالبه سرانجام توسط ابوعبدالله، جد فاطمیان که حکومت «مهدی افریقایی» را در آن جا تأسیس کرد، از پای درآمد در سال 296 قمری پایان یافت.(6) حکومت سامرا یا بغداد در این درگیری ها هیچ گونه نقشی نداشته است.

سوم. ایران

فارس و ماوراءالنهر، در زمان معتصم، همواره میدان کارزار بود. بابک خرمی با افشین و بغای بزرگ، نمایندگان خلیفه، در زنجان، اردبیل و آذربایجان از سال 221

ص: 72


1- نک: دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 2، ص 229- 242؛ تاریخ اندلس، ترجمه دکتر عبدالمحمد آیتی، ج 1، ص 272؛ الکامل، ج 7، ص 69 - 70.
2- مورخان در مقدار این مدت اختلاف دارند. برخی ها معتقدند که تا دورۀ عبدالرحمان الناصر به نام خلفای عباسی خطبه خوانده می شد، اما عبدالرحمان الناصر خود را خلیفه خواند و به نام خود خطبه خواند و برخی دیگر که بیشتر مورخانند، معتقدند که «عبدالرحمان داخل» بیست ماه به نام خلیفۀ عباسی و سپس به تحریک برخی به نام خود خطبه خواند. (نک: ابراهیم یاسر خضیر الداوی، عبدالرحمان الداخل فی الاندلس و سیاسة الخارجیة و الداخلیة، ص 156- 157)
3- ابراهیم یاسر خضیر الداوی، عبدالرحمان الداخل فی الاندلس و سیاسة الخارجیة و الداخلیة، ص 156- 157.
4- دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 211- 222.
5- دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 222.
6- دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 222.

تا 223 قمری جنگیدند تا سرانجام معتصم، بابک را کشت و سرش را به خراسان فرستاد و بدنش را در سامرا به دار آویخت.(1) در سال 224 قمری مازیار در طبرستان بر معتصم شورید و با سپاه او جنگید.(2) محمد بن بُعَیث در سال 234 قمری که از زندان متوکل گریخته بود، در آذربایجان به مدت هشت ماه، جنگ ها و آشوب هایی به پا کرد. این جنگ ها ادامه یافت تا آن که بغای شراپی از طرف حکومت، او را سرکوب کرد و شهر را فتح نمود.(3) بغا، ابن بعیث را به سامرا برد و او را در آن جا به زندان انداخت و وزنه ای سنگین به گردنش آویزان کرد و او بر همین حال بود تا مُرد.(4) میان اسحاق بن اسماعیل و سپاه بغا در سال 238 قمری در تفلیس، جنگی در گرفت که بغا شهر را به آتش کشید؛ چون شهر از چوب صنوبر ساخته شده بود، خیلی سریع سوخت و در نتیجه، حدود پنجاه هزار نفر تلف شدند و هرکس از آتش جان سالم به در برد، اسیر شد. سپاهیان بغا جنازه ها را بریده بریده کردند و حتی لباس مردگان را به یغما بردند.(5)

میان عبدالعزیز بن ابی دلف با بیش از بیست هزار نفر از فقیران شورشی و ارتش خلیفه به فرمان دهی موسی بن بغا در سال 253 قمری و در زمان معتز، جنگی در خارج همدان رُخ داد. عبدالعزیز در این نبرد شکست خورد و یارانش کشته شدند.(6)

سپاهیان یعقوب از سال 253 تا 265 قمری که یعقوب لیث صفار درگذشت، کم و بیش به شهرهای فارس و عراق یورش می بردند.(7)

یعقوب لیث مصلحت می دید که با خلفای عباسی اظهار دوستی کند، گرچه او در مقام و موقعیتی قرار داشت که خلفای عباسی، به جنگ با او توانا نبودند. از این رو، به ناچار از ترس فتنه و شورش او، با وی به مدارا رفتار می کردند و رضایتش را

ص: 73


1- الکامل، ج 6، ص 478.
2- الکامل، ج7، ص 295.
3- الکامل، ج 7، ص 41- 42.
4- الکامل، ج 7، ص 47.
5- الکامل، ج 7، ص 67.
6- الکامل، ج 7، ص 178.
7- نک: الکامل، ج 7، ص 184- 326؛ دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 65 - 67.

فراهم می نمودند.(1)

یعقوب همواره در فکر استقلال و بیرون راندن ایران از سلطه عباسیان بود. او این خواست قلبی خود را آشکار نکرد، مگر در بستر مرگ که به فرستاده و قاصد خلیفه گفت: «به خلیفه بگو: فعلاً که من بیمار و ناتوانم، اگر مُردم، از دست تو راحت شده و تو هم از دست من آسوده می شوی و اگر خوب شدم، بین من و تو جز این شمشیر حاکمی نخواهد بود.»(2) پس از مرگ یعقوب برادرش عمرو بن لیث بر جای او نشست، ولی او به خلیفه نامه نوشت و اطاعت او را گردن نهاد.(3)

نصر بن احمد سامانی از سال 261 قمری فراوان استقلال یافت و بر شهرهای ماوراءالنهر تا منطقه بخارا، سمرقند و خراسان حکومت کرد(4) تا این که در سال 279 قمری درگذشت و برادرش اسماعیل بن احمد جانشین او شد.(5)

چهارم. مصر

احمد بن طولون، حاکم مصر، از ترکانی بود که بابکیال ترک در سال 254 قمری در زمان معتز، او را به حکومت آن جا فرستاده بود.(6)

احمد بن طولون در مصر استقلال یافت و کارش بالا گرفت. وی تا هنگام مرگ (270 قمری)(7) به رغم این که هیچ نیازی به ارتباط با خلیفه نداشت،(8) با خلیفه سوریه اظهار دشمنی نمی کرد.

پنجم. سوریه

سوریه و شهرهای آن مانند حلب، حمص و دمشق نیز در این ایام، صحنه طمع دیگران و میدان کشت و کشتار بود.(9)

ص: 74


1- الکامل، ج7، ص 327.
2- الکامل، ج 7، ص 325- 326.
3- الکامل، ج 7، ص 326؛ تاریخ الاسلام، ج 3، ص 67.
4- الکامل، ج7، ص 279.
5- الکامل، ج 7، ص 456.
6- الکامل، ج 7، ص 187.
7- الکامل، ج 7، ص 408.
8- الکامل، ج 7، ص 336 و 371.
9- نک: الکامل، حوادث سال های 246، 250 و 277قمری.
ششم. موصل

گرفتاری و درگیری در موصل و شهرهای اطراف آن و میان کردهای آن منطقه کمتر از دیگر شهرهای اسلامی نبوده است. موصل در سال 253 قمری معرکه قتل و غارت گردید و در سال 260 قمری مورد تعرض و ناراحتی اذکوتکین ترک، عامل خلیفه قرار گرفت، او فسق و فجور را علنی کرد، اموال مردم را به زور از آنان گرفت و به آنان ظلم می کرد. از این رو، مردم قیام کردند و با وی به سختی جنگیدند. مردم سرانجام خانه اذکوتکین را غارت کردند و آن گاه او را از موصل بیرون راندند. قتل و غارت در موصل از آن رو که تا سال ها فرمان داران خلیفه را پذیرا نبود، رو به فزونی و گسترش می نمود.(1)

8. تغییر ماهیت و اهداف فتوحات

بی تردید، هدف از فتوحات در اسلام، رحمت و شفقت برای بلاد فتح شده و رهایی مردم، از زیر یوغ بردگی و بی دادگری و اجرای نظام صحیح اسلامی بوده است، نه کشتار و انتقام و رسیدن به غنایم. از این رو، همواره ارتش اسلامی پیش از جنگ، مردم را به اسلام دعوت می کرد و محاسن اسلام را بر آنان عرضه می داشت. جهاد در اسلام، اهداف و آداب ویژه ای دارد که در جای خود مضبوط است.(2) با وجود این، اهداف و آداب جهاد در هیچ کدام از فتوحات این عصر به چشم نمی خورد.

به گفته ابن اثیر، عباس بن فضل بن یعقوب در سال 237 قمری به قلعه ابن ثور حمله کرد و غنیمت ها و اسیرانی به دست آورد و آن گاه آنان را کشت و از آن جا عازم شهر قَصر یانَّه شد و آن جا را هم غارت کرد و سوزاند و ویران کرد. او در سال 238 قمری هم راه با بسیاری به شهر قصر یانّه گام نهاد، غنیمت ها گرفت و ویرانی ها به بار آورد. وی از آن جا به شهرهای قطانیه، سرقوسه، نوطس و رخوس لشکر کشید و پس از به دست آوردن غنایم، آن سرزمین ها را نیز به آتش کشید. عباس بن فضل

ص: 75


1- الکامل، ج 7، ص 269- 271.
2- نک: وسائل الشیعة، ج15، ص10.

بن یعقوب، در سال 242 قمری به قلعه های زیادی یورش برد و در سال 243 قمری دوباره به شهر قصر یانّه حمله کرد. آن گاه مردم شهر برای رویارویی با او از شهر بیرون شتافتند و با او جنگیدند، ولی او آنان را شکست داد و بسیاری شان را کشت. سپس از آن جا عازم سرقوسه شد و آن جا را غارت کرد، آتش زد و ویران کرد. عباس بن فضل سپس قصرالحدید را محاصره کرد و بر رومیانی که در آن قصر بودند، سخت گرفت تا آن که آنان به پرداخت پانزده هزار دینار به او رضایت دادند، ولی او نپذیرفت و محاصره را ادامه داد تا ناچار شدند که قصر را نیز به او تسلیم کنند، به شرط آن که دویست نفر را آزاد کند. آن گاه وی پذیرفت و همه چیز را در قصر، تملک کرد و به جز دویست نفر از ساکنان، درِ قصر را فروخت و قصر را ویران کرد.(1)

می بینیم که صحنه های فتوحات از اهداف و روش های فتوحات اصیل اسلامی چه قدر فاصله گرفته است. نه قبل از جنگ و نه بعد از آن، دعوتی به اسلام نبود، در حالی که وجوب این دعوت از واضعات شریعت اسلام به شمار می آید. آنان هم چنین اسیران را برخلاف موازین اسلامی می کشتند و یا درختان و شهرها را بی جهت به آتش می کشیدند. نمونة دیگری از به آتش کشیدن شهرها در جریان جنگ تفلیس قبلاً بیان شد.

ابن اثیر در نمونه دیگری نقل می کند که، منتصر خلیفه عباسی در سال 248 قمری وصیف ترک را به جنگ رومیان فرستاد. این کار به اشاره و اصرار احمد بن خصیب وزیر منتصر صورت پذیرفت. علت این جنگ، کینه و اختلاف احمد بن خصیب و وصیف بود. از این رو، احمد، منتصر را تحریک کرد و واداشت تا وصیف را از ارتش جدا کند و به جنگ بفرستد. منتصر هم او را با دوازده هزار نفر به مرزبانی برای چهار سال گماشت و دستور داد که همین گونه با رومیان بجنگد تا فرمان بعدی.(2)

باری، میزان و ملاک حرکت ها و جنگ های آن زمان نه فتح اسلامی که درگیری های سیاسی، بغض و کینه های شخصی بوده است.

ص: 76


1- الکامل، ج 7، ص 61.
2- الکامل، ج 7، ص 111- 112؛ تاریخ طبری، ج 11، ص 74.

ب) وضعیت اجتماعی

اشاره

وضعیت اجتماعی، طبقات گوناگون هر جامعه را بیان می کند. دین، نژاد، منزلت اجتماعی، جای گاه، قدرت، توان گری و...، ارتباط آن طبقات با یک دیگر، آداب و رسوم آنان، جشن ها، قصه ها، خانه ها، اثاث، لباس، خوردنی ها، نوشیدنی ها و دیگر نمودهای جامعه، بیان کننده وضعیت اجتماعی به شمار می روند.(1)

مهم ترین ویژگی اجتماعی این دوره، شکاف عمیق طبقاتی است. (2) خلفای ناشایست عباسی در این دوران، جامعه را به دلیل خوش گذرانی ها، زن بارگی ها و دنیا پرستی های خود، به دو قشر و قطب بزرگ تقسیم کرده بودند: فقیر فقیر و غنی غنی؛ اکثریت محروم و اقلیت برخوردار.(3) شکاف و فاصله طبقاتی بین خلفا و کارگزاران آنان با توده مردم در این دوران، به اوج رسیده بود.

برخی از علت های دوگانه سازی طبقات اجتماعی، در پی می آید:

1. عیاشی

عیاشی، سیره مشترک همه خلفای عباسی بود.(4) خوش گذرانی ها و بساط های عیاشی و بزم های شبانه خلفای عباسی، رسواتر از آن است که نمونه ای بطلبد؛

ص: 77


1- نک: تاریخ الاسلام، ج 2، ص 395.
2- برای اطلاع کامل از وضعیت اجتماعی این دوره از حکومت خلفای عباسی نک: دکتر شوقی ضعیف، العصر العباسی الثانی، ص 53- 114؛ تاریخ الاسلام، ج 3، ص 422 - 462.
3- دکتر شوقی ضیف، افزون بر این دو طبقه از طبقه میانه ای نیز نام می برد، (العصر العباسی الثانی، ص 53 و ص 62- 64) اما خود او هم اعتراف دارد که جامعه به لحاظ اقتصادی، به دو طبقه فقیر و غنی تقسیم شده بود. (العصر العباسی الثانی، ص 69) از این رو، با نگاه به شمار اندک طبقه میانه در آن دوران، تنها به دو قشر محروم و برخوردار آن زمانه می پردازیم.
4- شاید تنها بتوان المهتدی بالله (255 - 256 قمری) را از این روش برکنار داشت. او می گفت: «در میان خلفای اموی تنها یک فرد پاک دامن (عمر بن عبدالعزیز) وجود داشته است. برای من بسیار شرم آور است که در میان ما کسی مانند او نباشد.» (سیوطی، تاریخ الخلفاء، ص 361) مسعودی، از قول او نقل می کند که همواره می گفت: «یا بنی هاشم! دعونی حتی أسلک مسلک عمر بن عبدالعزیز فأکون فیکم مثل عمر بن عبدالعزیز فی بنی امیّة.» (مروج الذهب، ج 4، ص 189)؛ دکتر شوقی ضیف، می گوید: «گویا همین سیرۀ خوب او ترکان را می آزرده است. از این رو، او را خلع کردند و برادرش معتمد را روی کار آوردند.» (العصر العباسی الثانی، ص 17)

زیرا کتاب های تاریخ و ادب(1) سرشار از این گونه نمونه هاست(2) خلفای عباسی بیشتر دوران زندگی ننگین خود را میان جام های شراب و آغوش کنیزکان زیبا به سر می بردند. بهترین هدیه برای آنان، شراب ناب بود و کنیزکان ماهرو.(3) «تنوخی» قاضی بصره، وضع خلیفه عباسی زمان خود را چنین وصف کرده است:

نشأ بین طنبور و زق و مزمر

وفی حجر شاد أو علی صدر ضارب(4)

(خلیفه) میان تار و طنبور و باده و عود و در دامن خواننده ای و یا بر روی سینه نوازنده ای به سر می برد.

بسیاری از شاعران، می گساری های خلفا را به شعر آورده اند.(5) به نوشته مسعودی، متوکل غرق در کام جویی و شراب بود و چهارهزار کنیز در کاخ خود داشت که از همه آنان کام گرفته بود.(6)

او چنان خیره سر بوده، زشت رفتار می نمود که امام هادی علیه السلام را نیمه شبی به بزم شبانه خود کشاند و در حالی که می گسارد، جامی به حضرتش تعارف کرد. آن گاه امام فرمود: «گوشت و خون من هرگز به شراب آلوده نشده است، از من بگذر.» متوکل از خواسته خود دست کشید، اما از امام به اصرار خواست که شعری برای او بخواند و امام به ناچار شعری خواند که متوکل و همه اهل مجلس را به گریه واداشت و بزم عیش را به سوگ نشاند.(7)

ص: 78


1- نک: الآغانی، در شرح حال شعرای این دوره به خصوص ابونواس (145- 198 قمری)؛ العصر العباسی الثانی، ص 443- 472؛ حنّا الفاخوری، تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمه دکتر عبدالمحمد آیتی، ص 296- 315؛ نیز ص 327 در شرح حال حسین بن ضحاک (162- 250 قمری).
2- نک: الکامل، ج 6 - 7؛ تاریخ الاسلام، ج 2 و 3؛ تاریخ الخلفا.
3- نک: باقر شریف رضی، تحلیلی از زندگی امام هادی علیه السلام، ترجمه محمدرضا عطایی، ص 477 - 478.
4- باقر شریف رضی، تحلیلی از زندگی امام هادی علیه السلام، ترجمه محمدرضا عطایی، ص 476.
5- باقر شریف رضی، تحلیلی از زندگی امام هادی علیه السلام، ترجمه محمدرضا عطایی، ص 477- 478.
6- مروج الذهب، ج 4، ص 122؛ تاریخ الخلفاء، ص 349- 350.
7- مروج الذهب، ج 4، ص 94؛ مرآة الجنان، ج 2، ص 159؛ مآثر الانافة فی معالم الخلافة، ج 1، ص 231؛ تاریخ ابن خلّکان، ج 2، ص 434.

2. قصرها

خلفای عباسی و پیرو آنان، امیران، وزیران و دیگر دولت مردان به ساختن قصرهای زیبا و پر زرق و برق علاقة بسیاری داشتند.(1) گستره قصرهای خلفا در این دوره، به شهری بزرگ و دارای باغ ها، بوستان ها، نهرها و ساختمان های متعدد می نمود.(2) متوکل دارای کاخ های گوناگون بود، چنان که هر وقت ساخت قصری پایان می پذیرفت، به ساختن قصر دیگری می پرداخت. او نزدیک به بیست قصر داشت و آنها را بُرکوار، شاه، عروس، برکت، جوسق، مختار، جعفری، غریب، بدیع، صبیح، ملیح، شبداز، قصور، جامع، قلایه، برج، متوکلیه، بهو و لؤلؤه نامیده بود. ساخت این قصرها بیش از 274 میلیون درهم هزینه دربر داشته است.(3)

قصر برج از زیباترین قصرهای او و دارای تصاویر بزرگی از طلا و نقره بود که هزینه ساختن آن را، 000/700/1 دینار برآورد کرده بودند.(4) هزینه قصر دیگر او به نام بُرکوار از بهترین و بزرگ ترین قصرهای او نیز، به تنهایی از بیست میلیون درهم می گذشت.(5) مورخان به تفصیل از این قصرها، و تزیینات و خرج های آنها یاد کرده اند.(6)

3. جشن ها

خلفای عباسی چه در عصر اول و چه در عصر دوم، بسیار می کوشیدند تا مجالس و جشن های پر زرق و برق برپا سازند.(7) نمونه هایی از ول خرجی های آنان در هر دو عصر در زیر می آید:

ص: 79


1- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 407.
2- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 435؛ العصر العباسی الثانی، ص 56.
3- دکتر شوقی ضیف، العصر العباسی الثانی، ص 55؛ شابشتی، الدیارات، ص 159.
4- تاریخ یعقوبی، ج2، ص491؛ الدیارات، ص 160؛ العصر العباسی الثانی، ص 55.
5- علی اصغر فقیهی، آل بویه، ص 415.
6- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 434- 435؛ العصر العباسی الثانی، ص 55 - 56؛ تحلیلی از زندگانی امام هادی علیه السلام، ص 434 - 454. (برای اطلاع از قصرهای وزرا و فرماندهان و برخی دولت مردان آن دوره نک: العصر العباسی الثانی، ص 56- 59)
7- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 456- 457.

یکم. مهدی عباسی (158 - 169 قمری) در مراسم تزویج بانو زبیده برای پسرش هارون پنجاه میلیون درهم صرف کرد. زبیده شب زفاف، پیراهنی بی مانند و آراسته به دُرهای شاه وار بر تن کرده بود که خبرگان از ارج نهی و بهاگذاری برای آن فرو مانده بودند. همسر هشام بن عبدالملک نیز جامه بی آستین و سرتاسر زرباف و بی دوخت و دوزی بر تن داشته که جز دو بند، بقیه زرباف بوده است. آراستگی این پیراهن به زر و زیور چنان بوده که از راه رفتن باز می داشته است.(1)

شابشتی در الدیارات نقل می کند که مهدی عباسی وقتی که ام جعفر، دختر برادرش را برای پسرش رشید تزویج کرد، چنان صندوق های جواهر، زر و زیورها، تاج ها، اکلیل ها، قبه های طلا و نقره و عطرهایی را فراهم آورده بود که بی مانند و یگانه می نمود. او به عبده زن هشام نیز پیراهنی بی آستین داده بود. همو می گوید: «در اسلام نظیر آن پیراهن و مانند دانه های قیمتی آن را کسی ندیده است. در پشت و سینه اش دو رشته از یاقوت سرخ بود و بقیه آن از دُرهای بزرگی بود که نظیر نداشت. گفته اند که قیمت گذاران به خاطر نفاست آن دُرّه، نتوانستند آن را قیمت گذاری کنند!»(2)

نیز آورده اند که مهدی عباسی، دانه ای یاقوت سرخ و نفیس به سی هزار دینار خرید، و آن دانه را با چند کیسه اموال دیگر روی هم انباشت و آن گاه که پسرش هادی دست او را بوسید، همه آنها را به او بخشید.(3)

دوم. متوکل در جشنی که به مناسبت ختنه پسرش عبدالله معتزّ بر پا کرد، تشریفات پر خرج و سرسام آوری به راه انداخت. مورخان گزارش آن جشن را به تفصیل نوشته اند، ولی ما به گوشه هایی از آن اشاره می کنیم:

به دستور او: فرشی به طول صد ذراع و عرض پنجاه ذراع در تالار قصر گستردند و در همان جا برای پذیرایی از میهمانان، چهار هزار صندلی طلایی و آراسته به جواهر فراهم آوردند.

ص: 80


1- دکتر منجد صلاح الدین، بین الخلفاء و الخلعاء، ص 25- 26. (به نقل از: باقر شریف قرشی، تحلیلی از زندگانی امام کاظم علیه السلام، ترجمه محمدرضا عطایی، ج 1، ص 494)
2- الدیارات، ص 100. (به نقل از: باقر شریف قرشی، تحلیلی از زندگانی امام کاظم علیه السلام، ترجمه محمدرضا عطایی، ج 1، ص 494- 495)
3- الدیارات، ص 100. (به نقل از: باقر شریف قرشی، تحلیلی از زندگانی امام کاظم علیه السلام، ترجمه محمدرضا عطایی، ج 1، ص 494- 495)

به فرمان متوکل، بیست میلیون درهم که برای نثار آماده شده بود، بر سر زنان و خادمان و حاشیه نشینان نثار کردند و یک میلیون درهم که روی آنها عنوان «جشن و مراسم ختنه کنان» حک شده بود، بر سر آرایش گر و ختنه کننده و غلامان و پیش کاران مخصوص نثار گردید.

ختنه کننده معتّز در آن روز تا هنگام صرف غذا، هشتاد و چند هزار دینار، افزون بر اشیای زرین و انگشتری و جواهر به دست آورده بود.

هزینه مخارج این جشن را افزون بر 86 میلیون درهم برآورد کردند.(1)

دکتر شوقی ضیف پس از نقل این واقعه می نویسد:

به این ترتیب، میلیون ها دینار و درهم بی حساب صرف می شد و بدون هیچ نظارتی در میهمانی ها و جشن های کاخ، خرج می شد. این میهمانی ها داستان های هزار و یک شب را با تمام خیال پردازی ها و هرزگی ها و خوش گذرانی های موهومش، بدون هیچ کم و کاست به خاطر می آورد. آنان به جای آن که این میلیون ها درهم را در راه کمک به مردم و نیازمندی های ایشان و یا تجهیز سپاه در جنگ با ترکان و بیزانس ها صرف کنند، بیت المال را چنین احمقانه، بر باد می دادند، مردم در سختی و فقر به سر می بردند و عرق زحمت، مدام از سر و رویشان می ریخت و غم نومیدی و محرومیت را می خوردند تا متوکل و دیگران اموال ایشان را در راه های بیهوده صرف کنند و با آنها کاخ های عظیمی را بسازند و دینارها را میلیون میلیون حرام کنند و آن کاخ ها را به می خانه هایی بدل سازند که کاسه ها و جام های شراب در آن جا دور بزنند و کیسه های زر و سیم خرج نمایند.(2)

مسعودی به حق می نویسد:

در هیچ برهه ای از زمان و تاریخ به مانند دوران خلافت متوکل ول خرجی نمی شد.(3)

سوم. روزی متوکل در کاخ بُرکوار می گساری می کرد که از ندیمانش خواست مراسم گل ریزان یا همان «شادکلاه» فارس زبانان را برگزار کنند. آنان در پاسخ وی

ص: 81


1- بین الخلفاء و الخلعاء، ص 33- 35؛ العصر العباسی الثانی، ص 67- 68.
2- العصر العباسی الثانی، ص 68.
3- مروج الذهب، ج 4، ص 122. (برای اطلاع بیشتر از این اسراف کاری ها و ریخت وپاش ها نک: العصر العباسی الثانی، ص 67- 79؛ تاریخ الاسلام، ج 3، ص 456- 459)

گفتند که شادکلاه بی گل ممکن نیست. چون آن زمان فصل گل نبوده، متوکل یکی از وزرایش به نام عبیدالله بن یحیی را خواست و به او گفت که درهم هایی به وزن دو گندم ضرب کنند.

پس از آن که به دستور متوکل پنجاه میلیون درهم را فراهم کردند، متوکل دستور داد که بخشی از آنها را قرمز، بخشی را زرد و بخشی دیگر را سیاه رنگ بزنند و بخشی دیگر را هم به رنگ خود گذارند. آن گاه که عبیدالله بنابر دستور عمل کرد، متوکل هفت صد خدمت کار و هوادارش را طلبید و به آنان دستور داد که هر کدام قبا و کلاه نوی، غیر رنگ قبا و کلاه دیگری تهیه کند و آنان نیز چنان کردند. سپس روزی بادوَزان را تعیین کرد و دستور داد خیمه ای چهل در برپا دارند. او یک روز صبحانه را در آن جا بود، در حالی که ندیمان و خدمت کارانش لباس های نو بر تن داشتند. متوکل دستور داد همه آن درهم ها را به مانند گل بر سر افراد بریزند. باد سکه ها و درهم های سبک را مانند گل برگ ها در فضا می چرخاند.(1)

دکتر شوقی ضیف پس از نقل این مطلب می نویسد:

تمام اینها از آسوده خیالی و خوش گذرانی بیش از حد سرچشمه می گرفت؛ زیرا خلفای عباسی دیوانه وار هوس باز بوده، خوش می گذراندند و در کنار آنها طبقات مختلف مردم در نهایت فقر و تنگ دستی می زیستند.(2)

4. بزم ها

بزم های شبانه عباسیان و دل دادگی و بخشش های بی شمار آنان به رقاصان و آوازه خوانان و مطربان در حالت خلسه و مستی، شهره آفاق و یادآور داستان های هزار و یک شب است. این بزم ها سرشار از لهو و لعب بوده است.(3) خلفا در قصرهایشان عیش و نوش و مجالس شراب به پا می داشتند(4) و بیشتر اوقات را در

ص: 82


1- الدیارات، ص 160. (به نقل از: العصر العباسی الثانی، ص 68 - 69)
2- العصر العباسی الثانی، ص 69.
3- مروج الذهب، ج 4، ص 4. (به نقل از: العصر العباسی الثانی، ص 77)
4- العصر العباسی الثانی، ص 92.

مستی و طرب می گذراندند.(1) نه تنها قصرهای خلفا که قصرهای وزیران و امیرانشان نیز پایگاه شراب و رقص و غنا بوده است.(2) که «الناس علی دین ملوکهم».

آورده اند که هادی عباسی، همواره ابراهیم موصلی را به دربار دعوت می کرد و ساعت ها به آواز او گوش می داد. هادی از روی دل بستگی فراوان به ابراهیم، اموال و ثروت زیادی به او بخشیده بود. یک روز مبلغ دریافتی او از خلیفه، به 150 هزار دینار رسید.

روزی ابراهیم موصلی چند آواز برای هادی خواند و در او هیجان بسیاری انگیخت. هادی او را تشویق کرد و بارها از وی خواست که بخواند. آن گاه در پایان بزم، به یکی از پیش کاران خود دستور داد که دست ابراهیم را بگیرد و به خزانه بیت المال ببرد تا او هر قدر می خواهد، بردارد و حتی به او گفت که اگر ابراهیم خواست، بگذارد تمام بیت المال را ببرد. ابراهیم می گوید: «وارد خزانه بیت المال شدم و فقط پنجاه هزار دینار برداشتم.»(3)

بنابر گفته پسر ابراهیم، اگر هادی بیشتر عمر می کرد، ابراهیم می توانست حتی دیوارهای خانه اش را از طلا و نقره بسازد.(4)

متوکل نیز دست کمی از نیای خود نداشته است. بنابر نقل طبری، وقتی متوکل، قصر «جعفری» خود را به پایان رساند، مطربان و دلقکان را فراخواند و پس از انجام کارشان به آنان دومیلیون درهم پرداخت.(5)

5. بخشش ها

خلفا، بیت المال مسلمین، را تنها به رقاصان و آوازه خوانان بزم هایشان نمی بخشیدند؛ مادران، همسران و دیگر بستگان آنان نیز از این بخشش ها بهره مند بودند. متوکل به مادرش شجاع، سالی شش صدهزار دینار می داد. آورده اند که پنج

ص: 83


1- العصر العباسی الثانی، ص 92.
2- العصر العباسی الثانی، ص 92.؛ و نیز نک: تاریخ الاسلام، ج 3، ص 430.
3- الأغانی، ج 5، ص 185.
4- الأغانی، ج 5، ص 163.
5- تاریخ طبری، ج7، ص 382. (به نقل از: العصر العباسی الثانی، ص 69).

میلیون دینار پول نقد، جواهراتی به ارزش یک میلیون دینار و زمین هایی که ارزش غلات سالانه آن چهارصدهزار دینار بود، پس از مرگ این زن به جا ماند.(1)

ام قبیحه(2) همسر متوکل و مادر معتز نیز از همین بخشش های همسر و پسرش به ثروت های هنگفتی دست یافته بود، چنان که پس از کشته شدن پسرش معتز، آن هم به دلیل ناتوانی از فراهم آوردن پنجاه هزار دینار برای مخارج سپاه خود، در نزد او یک میلیون و پانصدهزار دینار پول نقد و سه جعبه جواهرات از زمرّد و یاقوت و دُرهای گران بها یافتند که مانندی نداشت(3) و قیمت آنها دومیلیون دینار بود.(4)

خلفا، به شاعران درباری و یا مداحان و ستایندگانی که حکومتشان را حق و آنان را از امامان علیهم السلام به پیامبر نزدیک تر نشان می دادند و با زبان گزنده شان بر علویان می تاختند، نیز فراوان می بخشیدند.

متوکل به ابراهیم بن مدبر برای قصیده ای که در شفای بیماری او سروده بود، پنجاه هزار درهم صله داد و نیز به وزیر خود دستور داد تا او را به کار پر سودی بگمارد.(5) نیز به ابوالشبل البرجمی برای قصیده ای که در مدح او سروده بود، سی هزار درهم پاداش داد.(6)

حسین بن ضحاک خلیع نیز برای سرودن شعری در وصف خدمت کاری که به او پیاله شرابی به هم راه عنبر داده بود، هزار دینار در برابر هر بیت گرفت.(7)

ابوالعنبس برای شعری که در هجو بُحتری شاعر گفته بود، ده هزار درهم گرفت و برای شعری که در وصف خر متوکل و عشق بازی آن گفته بود، جایزه دریافت و خوش حالی فراوان متوکل را سبب شد.(8)

ص: 84


1- النفقات و ادارتها فی الدولة العباسیة، ص 164.
2- متوکل وی را به دلیل زیبایی و جمالش، (از باب تشبیه معکوس) قبیحه نامید. چنان که به سیاه می گویند: کافور. (الکامل، ج 7، ص 200).
3- الکامل، ج 7، ص 200؛ النفقات و ادارتها فی الدولة العباسیة، ص 165؛ تاریخ الاسلام، ج 3، ص 447.
4- نساء الخلفا، ص 106. (به نقل از: العصر العباسی الثانی، ص 73)
5- تحلیلی از زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 360.
6- الاغانی، ج 14، ص 193. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 361)
7- مروج الذهب، ج 4، ص 123.
8- مروج الذهب، ج 4، ص 91- 93.

ابوالشمط، مروان بن ابی الجنوب برای قصیده ای در مدح او خلعت و دویست هزار دینار و اموال، صله گرفت.(1) او بارها از متوکل صله های گران گرفته بود.(2)

ابن اثیر، از ابوالشمط چنین نقل قول می کند:

من برای متوکل شعری خواندم که در آن هجا و ناسزای رافضه بود. او مرا امیر بحرین و یمامه کرد و چهار خلعت به من داد. منتصر هم به من یک خلعت داد. سپس متوکل دستور داد سه هزار دینار بر من نثار کنند و به منتصر و سعد ایتاخی امر کرد که دینارها را از زمین جمع کنند و به من بدهند. آنان نیز هر چه او دستور داد، انجام دادند.(3) بعد از آن متوکل برای شعر دیگری، مانند آن چه گفته بودم، ده هزار درهم بر من نثار کرد.(4)

ص: 85


1- الأغانی. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 362)
2- الأغانی. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 362)
3- الکامل، ج 7، ص 101. (آن شعر چنین است:) ملک الخیلفة جعفرِ للدّین و الدنیا سلامة لکم تراث محمدِ و بعدلکم تنفی الظلامة یرجو التراث بنوالبنا تِ و مالهم فیها قلامة والصهر لیس بوارث والبنت لاترث الامامة ما للذین تنحلوا میراثکم إلّا الندامة أخذ الوراثة اهلها فعلام لومکم علامة لو کان حقکم لما قامت علی الناس قیامة لیس التراث لغیرکم لا و الله و لا کرامة اصبحت بین محبّکم والمبغضین لکم علامة؛ سلطنت خلیفه که جعفر باشد، برای دنیا و دین سلامت است. میراث محمد برای شماست، با عدالت شما ظلم از بین می رود. فرزندان دختر [بنی فاطمه] آرزوی میراث را می کنند و حال آن که به اندازۀ سر ناخن از آن بهره ندارند. داماد، وارث نمی شود و دختر، وارث امامت نمی گردد. آنان که ادعای میراث شما را می کنند بهره ای جز پشیمانی ندارند. ارث را وارثین و اهل آن به دست آورده اند، پس برای چه ملامت می کنید. اگر این حق [خلافت] برای شما [بنی فاطمه] بود، نسبت به شما این همه شور و نشور نبود. این میراث برای غیر از شما [بنی العباس] نیست، نه به خدا قسم! دیگران گرامی و کریم نیستند. تو خود میان دوستان و بدخواهان، یک علامت هستی. ناگفته نماند که در همین دوره، شاعرانی نیز بودند که تن به این رذالت ها و حقارت ها نمی دادند؛ شاعرانی هم چون دِعبِل خزاعی شیعی (148 - 246 قمری) که از محبان اهل بیت علیه السلام بود. وی سرانجام در راه امامان و در زمان متوکل کشته شد. دعبل به کسی که عواقب ناگوار هجوهایش را برایش یادآورد، گفت: پنجاه سال است که دار خود را بر دوش می کشم و هنوز کسی را نیافته ام که مرا بر دار کند. ملوک بنی العباس فی الکتب سبعة و لم تأتنا عن ثامن لهم کتب کذلک اهل الکهف فی الکهف سبعة خیار إذا عدوا و ثامنهم کلب و ان لی لا علی کلبهم عنک رتبة لأنک ذو ذنب و لیس له ذنب؛ پادشاهان بنی عباس در نوشته ها، هفت تن هستند و هنوز از هشتمین آنها نامی در نوشته ها ندیده ام. اصحاب کهف نیز چنین بودند، هفت تن برگزیده و هشتمین سگشان بود. ولی من سگشان را بر تو برتری می دهم؛ زیرا تو گناه کاری و آن را گناهی نبود. (نک: حنّا الفاخوری، تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمه دکتر عبدالمحمد آیتی، ص373)
4- الکامل، ج 7، ص 101.

از بخشش های متوکل، تنها شاعران برخوردار نبودند، بلکه خنیاگران و دلقکان و مسخرگان نیز جوایز بزرگی دریافت می کردند.

برای نمونه، روزی متوکل دستور داد که عباده، مخنث دربار را در سرمای زمستان در یکی از آب گیرها بیندازند و آن گاه که در آستانه هلاکت بود، دستور داد او را درآورند و بپوشانند، سپس او را به نزد خود خواند و گفت: حالت چطور است؟

عباده گفت: از آخرت بر می گردم!

متوکل خندید و گفت: برادرم واثق را چگونه دیدی؟

عباده گفت: از جهنم گذر نکردم.

متوکل خندید و فرمان داد به او صله بدهند.(1)

یکی دیگر از سرگرمی های متوکل این بود که ابوالعبر شاعر نادان و بذله گو را در منجنیقی می گذاشت و دستور می داد او را به هوا پرتاب کنند؛ همین که به بالا می رسید، می گفت: راه را باز کنید! منجنیق آمد. سپس در آب گیر می افتاد و مانند ماهیان با تور صید می شد.(2) او از متوکل بیش از هر شاعری پول می گرفت.(3) مسعودی می نویسد: «هرکس در زمینه های جدی و شوخی و غیره ابتکاری داشت و

ص: 86


1- العقد الفرید، ج 6، ص 430. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 359)
2- العصر العباسی الثانی، ص 501.
3- العصر العباسی الثانی، ص 501.

پیش قدم بود، از خوان یغمای متوکل بهره مند می شد و اموال زیادی از آنِ خود می ساخت.»(1)

6. طعام ها

حرص و اسراف در فراهم آوردن انواع و اقسام خوراکی ها، نوشیدنی ها و شیرینی ها، و چیدن سفره های رنگین با ظروف طلا و نقره، از ویژگی های خلفای عباسی و هم چنین وزیران و امیران آنان بوده است.(2)

مأمون روزانه شش هزار دینار خرج می کرد که بیشتر این مبلغ را در آشپزخانه به کار می بستند.(3)

درباره هارون الرشید نیز آورده اند که در هر روز سی نوع طعام بر سر سفره اش می چیدند و ده هزار درهم خرج غذایش می شده است.(4)

برخی از خلفای عباسی از شعرای خود می خواستند که درباره این سفره های رنگین شعر بسرایند.(5)

دکتر ابراهیم حسن در کتاب تاریخ الاسلام و دکتر شوقی ضیف در العصر العباسی الثانی نمونه هایی شنیدنی از این اسراف و شکم بارگی را یادآور شده اند.(6) دکتر زهراوی نیز در کتاب النفقات و ادارتها فی الدولة العباسیة مخارج گزاف روزانه غذا و آشپزخانه هر یک از خلفای عباسی را آورده و اسراف و ول خرجی آنان را برشمرده است.(7)

افزون بر مخارج شکم بارگی خلفا و اسراف آنان در طعام، مخارج سنگین همسران خلفا و فرزندان آنها و مبلغ گزاف خرید و نگاه داری کنیزکان زیبا و لباس های فاخر

ص: 87


1- تاریخ الخلفاء، ص 349.
2- العصر العباس الثانی، ص 74.
3- الفخری، ص 207. (به نقل از: تاریخ الاسلام، ج 2، ص 425)
4- تاریخ الاسلام، ج 2، ص 424.
5- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 439.
6- نک: تاریخ الاسلام، ج 2، ص 424- 427؛ تاریخ الاسلام، ج 3، ص 439- 440؛ العصر العباسی الثانی، ص 74- 75.
7- دکتر ضیف الله یحیی الزهرانی، النفقات و ادارتها فی الدولة العباسیة.

و... و از همه مهم تر ول خرجی ها و رشوه های فراوان که در هنگام رسیدن به خلافت برای بیعت با آنان می پرداختند، رقم های سنگین و سرسام آوری است که فشار آنها، تنها توده مردم مسلمان را می آزرده است؛(1) مردمی که متوسط خرج ماهیانه خانوادگی آنان در همان دوره، بیش از 25 درهم نبوده است، یعنی به طور متوسط از روزی یک درهم فرا نمی رفته است.(2) در همین حال، مخارج شخصی متوکل در سال افزون بر 500/502/76 درهم بوده است.(3)

نه تنها خلفا که وزیران و امیران و دیگر کارگزاران دولت نیز در فساد و اسراف کاری شهره بوده اند؛ چراکه «الناس علی دین ملوکهم». برخی از این فسادها و اختلاس ها(4) در پی می آید:

یکم. واثق در سال 229 قمری عده ای از منشیان دولت را به زندان انداخت و از آنان اموال زیادی را مصادره نمود. از احمد بن اسرائیل هشتادهزار دینار، از سلیمان بن وهب (منشی ایتاخ) چهارصدهزار دینار، از حسن بن وهب چهارده هزار دینار، از ابراهیم بن ریاح و منشی هایش صدهزار دینار، از نجاح شصت هزار دینار و از ابوالوزیر 140 هزار دینار گرفت.(5)

دوم. متوکل چهل روز پس از خلافت، بر ابوالزیات وزیر خود و وزیر برادرش واثق غضب کرد و او را از وزارت عزل و همه اموال و دارایی هایش را مصادره نمود(6) و به جای او، ابوالوزیر را به وزارت منصوب کرد. اما چیزی نگذشت که در همان سال (233 قمری) بر او نیز خشم گرفت و اموال او و برادرش

ص: 88


1- نک: همان، ص 162- 171. (در مورد لباس های فاخر، نک: العصر العباسی الثانی، ص 72- 73)
2- مصارع العشاق، ص 159. (به نقل از: العصر العباسی الثانی، ص 62) گفتنی است که در آن زمان درهم ارزش فراوانی داشته است. با یک درهم می توانستند گوسفند، یا کوزۀ عسلی و یا کوزه ای روغن بخرند و با یک دینار نیز می توانستند شتری بستانند. (باقر شریف قرشی، زندگانی امام حسن عسکری علیه السلام، ترجمه سیدحسن اسلامی، ص 182)
3- النفقات و ادارتها فی الدولة العباسیة، ص 150. (برای اطلاع از مخارج روزانۀ هریک از خلفای عباسی نگاه کنید به همین کتاب، فصل سوم «نفقات دارالخلافه»)
4- نک: العصر العباسی الثانی، ص 20- 22 و 56.
5- الکامل، ج 7، ص 10.
6- تاریخ یعقوبی، ج2، ص 485؛ الکامل، ج 7، ص 36؛ مروج الذهب، ج 4، ص 88؛ تجارب الامم، ج 6، ص 539.

و منشی اش را مصادره کرد(1) و سرانجام به مبلغ دویست هزار دینار با او مصالحه کرد.(2)

سوم. به نقل طبری، هنگامی که متوکل بر عمر بن فرج رُخَّجی، از منشیان بزرگ دولت، غضب کرد و اموالش را مصادره نمود، از خانه اش پنجاه بار شتر، فرش های گران بها به هم راه اموالی دیگر آوردند.(3) قیمت اینها را تا 120 هزار دینار نوشته اند. از برادر او نیز 150 هزار دینار مصادره کردند.(4)

بنابر عقیده دکتر شوقی ضیف، در خانه یکی از منشیان حکومت که این اندازه فرش های گران بها باشد، دیگر خدا می داند که در خانه وزرا و خلفا چه اندازه از این فرش ها بوده است.(5)

چهارم. متوکل در سال 237 قمری بر قاضی القضات خود احمد بن ابی دؤاد خشم گین شد و تمام املاک و اموال او را مصادره نمود و فرزندش ابوالولید و دیگر فرزندان او را نیز به زندان انداخت. ابوالولید 120 هزار دینار و جواهراتی به ارزش 20 هزار دینار(6) به خلیفه داد و تعهد کرد شانزده میلیون درهم از فروش املاک خود بپردازد تا آزاد شد.(7)

متوکل پس از برکناری احمد بن ابی دؤاد و مصادره اموالش، یحیی بن اکثم را قاضی القضات گمارد. اما جالب این که او را هم سه سال بعد، یعنی در سال 240 قمری از کار برکنار کرد و مبلغ 75 هزار دینار، و چهارهزار جریب زمین در بصره از وی غرامت گرفت.(8)

ص: 89


1- الکامل، ج 7، ص 39؛ مروج الذهب، ج 4، ص 89.
2- طبری، ج 7، ص343.
3- طبری، ج 7، ص 345.
4- طبری، ج 7، ص343؛ مروج الذهب، ج 4، ص 102.
5- العصر العباسی الثانی، ص 72.
6- به نقل مسعودی چهل هزار دینار. (مروج الذهب، ج 4، ص 96)
7- الکامل، ج 7، ص 59.
8- الکامل، ج 7، ص 74.

چگونه قاضی القضات این اندازه ثروت را در مدت سه سال اندوخته است؟ شاعر چه نیکو گفته است:

اگر ز باغ رعیت ملک خورد سیبی

برآورند غلامان او درخت از جای

دکتر شوقی ضیف در کتاب خود، ثروت های برخی از وزیران، امیران و منشیان خلفای عباسی و درآمدها، زمین ها، اختلاس ها و رشوه های آنان، به هم راه باغ ها، منزل های وسیع، وضعیت خانه، اثاث، کنیزان، خدمه، محافظان مسلح و خوراک و پوشاک آنان را گزارش می کند.(1)

او در پایان می افزاید: این گونه اموال دولت اختلاس می شد و به غارت می رفت. دزدان و غارت گران کسانی نبودند جز وزیران و منشیان و امیران. آنان فراوان خوش می گذراندند، در حالی که توده مردم در فقر و سیه روزی و ناامیدی دست و پا می زدند؛ گویا هیچ حکومتی در کار نبود، بلکه حکومت خود در نهایت فساد به سر می برد.(2)

به گفته او، دستگاه خلافت و کارمندان دولت در فساد و رشوه غرق بودند، چنان که بدون اغراق می توان گفت: بیشتر کارمندان دولت به ویژه مأموران مالیات و خراج، در اختلاس و رشوه غرق بوده اند.(3) وزیران هم برای رسیدن به وزارت، رشوه های کلان می داده اند تا آن جا که بعضی ها برای دست یافتن به آن تا پانصد هزار دینار می پرداخته اند؛ چون می دانستند در اسرع وقت آن را جبران می کنند!(4)

بسیاری از قیام ها و شورش های این دوره، به ویژه صاحب زنج و بعدها قرامطه، فریاد و واکنشی در برابر این همه ظلم و چپاول طبقه حاکم و فقر و بدبختی توده های پابرهنه بوده است.(5)

جاحظ(6) (159- 255 قمری) از مفاخر این عصر، بی چارگی و تهی دستی خود را

ص: 90


1- العصر العباسی الثانی، ص 20- 23؛ الکامل، ج7، ص56 - 59.
2- العصر العباسی الثانی، ص 23.
3- العصر العباسی الثانی، ص 21.
4- العصر العباسی الثانی، ص 23.
5- نک: العصر العباسی الثانی، ص 62؛ العصر العباسی الثانی، ص 26.
6- برای اطلاع بیشتر از شرح حال و اشعار او، نک: حنّا الفاخوری، تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمه عبدالمحمّد آیتی، ص 412 - 430.

در اشعاری، چنین به تصویر می کشد:

أقام بدار الخفض راضٍ بحظة

و ذوالحرص یسری حیث لا أحد یدری...(1)

دانشمند در خانه ای پست زندگی کند و از بهره خود خشنود است، لیکن آزمند هم چنان در وادی حرص پیش می رود و «رضای به قسمت» را کاری توهین آمیز می شمارد، در حالی که بدون رضایت، زهر در کام آدم است و جام تلخ تر از صبر زرد در دستش.

بی تابی کردم، اما پاسخی نگرفتم و اگر خردمند بودم به مال اندک قناعت می کردم. می پندارم ابلهان قوم، زندگی بهتری دارند و در خوشی و ناخوشی نیرومندترند. حوادث تلخ و شیرین بر آنان می گذرد، لیکن بی خبر از آنان کار خود را می کنند.

از نظر زمانه، آدم مجرّب و کار دیده با گوسفند صفتان بی شعور یک سان است. اگر پروردگارم نمی خواست مرا پای بند شرف و جویای قلّه های کرامت و افتخار قرار نمی داد.

من که مرگ را بر خفت ترجیح می دادم، ناچار شدم برای دریافت عطا و بخشش در برابر بعضی از آنان گردن کج کنم، همین که دیدم آنان برخورد خوب و چهره خندان را وسیله حفظ و نگه داری دارایی خود می کنند روی گرداندم و راه منزل پیش گرفتم. اینک دوباره هم پیمان درس و اندیشه هستم.

آن گاه که جاحظ چنین محتاج و فقیر می نموده، تکلیف دیگر دانش وران نیز روشن بوده است.(2)

«ابوالعیناء» دیگر شاعری است که فقر عمومی آن دوره را به تصویر می کشد و تهی دستی خود را بیان می کند. او می گوید:

الحمدللّه لیس لی فرس

و لا علی باب منزلی حرس...(3)

خدا را سپاس که نه مرا اسبی است و نه بر در خانه ام نگه بانی. غلامی نیز ندارم که اگر او را بخوانم مانند برق به سویم بشتابد، فرزندم غلام من است و همسرم

ص: 91


1- دیوان جاحظ. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 370)
2- زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 370.
3- معجم الادباء، ج 7، ص 71. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 368)

کنیزکم که مالک و همسر او هستم. لذا از همگان نومیدم و نیاز به دیدن چهره های عبوس ندارم. نه خوش رو و نه بد اخمم، مرا بر در خانه خود نمی بیند.

حمداوی نیز از شاعران فقیر اما بلند طبع آن دوره به شمار می رود که زیر بار حکومت نرفته است و از فقر خود چنین پرده برداشته است:

تسامی الرجال

علی خیلهم

و رجلی من

بینهم حافیة

فان کنت حاملنا

ربنا

والا فارجل بنی

الزانیة(1)

بزرگان هر یک بر اسبی سوارند و از آن میان این من هستم که پیاده می روم. پروردگارا! یا مرا نیز مرکبی عطا کن یا آن که زنازادگان را از مرکب هایشان فرود آر.

سعید بن وهب نیز از ادیبان آن دوره، از شدت فقر فریادش به آسمان بلند بوده و چنین گفته است:

من کان فی

الدنیا له شارة

فنحن من نظارة الدنیا...(2)

هرکس در دنیا بهره ای از زیبایی و دارایی و کمال دارد، ولی ما از تماشاچیان دنیا هستیم. از دور با حسرت آن را نظاره می کنیم، گویی الفاظی بی معنا هستیم. دیگران از نردبان ترقی بالا می روند، اما روزگار ما، در میان پَستان و اراذل سپری می گردد.

بنابر ادعای ادیبان آن روزگار، پرداختن به دانش و فرهنگ نتیجه ای جز فقر و حرمان و تهی دستی نداشته است. عطوی می گوید:

یا أیها الجامع

علماً جماً

إمض إلی الحرفه

قدماً قدماً(3)

ای کسی که دانش بسیاری فراگرفته ای! شتابان به سوی حرفه ای روی آور. از ثروت محروم و فهمی به تو داده شده است. پس سوگند به روزی دهنده و قسمت کننده آن، که دانش، دشمن تو خواهد بود.

او در ادبیاتی حزن آور، وضعیت رقت بار خود را چنین ترسیم می کند:

ص: 92


1- دیوان الحمداوی، ص 88. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 369)
2- الاغانی، ج 2، ص 337. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 369)
3- شعر العطوی، ص 87. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 369)

هجم البرد مسرعاً و یدی صفر و جسمی عار بغیر دثارٍ

فتسترت منه طیله

التشارین إلی تهتکت استاری...(1)

سرما، شتابان هجوم آورد و من دستم تهی و تنم عریان بود. به سختی ماه های «تشرین»(2) خودم را پوشاندم تا آن که پوشش هایم پاره پاره گشت. پیراهنم را آن قدر با نخ و سوزن وصله کردم تا آن که آنها را نیز از دست دادم و شپش های ریز و درشت در کناره های پیراهنم به راه افتادند و قطاری از آنها به دنبال قطاری دیگر و دسته ای پس از دسته ای راه سرم را پیش گرفتند. سرانجام، ماه «کانون» فرا رسید و سرمای سخت زمستان چهره ام را سیاه کرد و چیزی که از آن می ترسیدم به سرم آمد.

شاعر هم چنان در بیان تصویر درماندگی و فقر خود چنین می گوید:

لو تأملت صورتی و رجوعی

حین أسی إلی ربوع قفار...

اگر به چهره غم بارم آن هنگام که به بیابان های بی آب و علف پناهنده می شوم، نگریسته باشید، من در آن جا تنها هستم و اساساً ارزشی و امتیازی ندارد که دیگری به دیدارم آید یا مسکن گزیند. من حتی به قضای حاجت نیاز ندارم؛ زیرا لقمه ای نان نخورده ام و هنگامی که آدمی غذا نخورد، زحمت بنایی را ندارد و از قضای حاجت بی نیاز خواهد بود.

درویشی و تهی دستی این شاعر به جایی رسیده که چیزی نمی یابد تا بدن خود را بپوشاند و از سرما حفظ کند و جز پیراهن های پوسیده که قطارهای شپش در آنها در جولان هستند، پوششی ندارد. این ابیات نهایت درماندگی او را نشان می دهد. او به ویرانه ای دور دست پناه می برد و درددل می کند و به دلیل گرسنگی و نخوردن غذا به قضای حاجت نیز احتیاجی ندارد؛ زشت ترین نوع بیمارگی و فقر که آدمی به آن گرفتار می شود.(3)

یعقوب بن یزید تمّار، از ادیبان آن دوره نیز در خانه ای متعلق به حکومت زندگی می کرد که هر دو ماه هفتاد درهم باید می پرداخت، لیکن به دلیل تنگ دستی امکان

ص: 93


1- شعر العطوی، ص 81. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 369)
2- از ماه های رومی است.
3- زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 368.

پرداخت اجاره نداشته است. وی احوال خود را چنین ملال انگیز به تصویر می کشد:

یا رب لا فرج مما اکابدة

بسرّ من رأی علی عسری و

اقتاری...(1)

پروردگارا! مرا گشایشی از مصایبی که بر اثر فقر و بی چیزی در سامرا می کشم نیست. قبل از مرگ آسایشی ندارم تا دل کم صبرم اندکی آرامش یابد.

هفتاد درهم - از آنها که صیرفی درست و خالص می داند - بِدِهی، مویم را سپید کرده است. اجاره گیرندگان قبل از رسیدن موعود آماده اند تا یکایک، دراهم را وصول کنند. همین که زمان پرداخت فرا می رسد، غم و اندوهم زیاد شده و اشک هایم مانند باران فرو می ریزند. هر روز می میرم و زنده می شوم و با پیدایش ماه نو، بدنم پاره پاره می گردد.

مغربیان سیاه چرده که گویی چهره های خود را با قیر و زِفت پوشانده اند، به سراغم می آیند و اگر لحظه ای درنگ کنم، درِ خانه ام را با پتک و تیشه می شکنند و اگر آشکار گردم، کمترین پی آمد آن، کندن در و زندانی شدن است. در صورتی که همسایه بر من ترحم نکند.

پس اگر با وامی مرا کمک کنند آنان پول خود را گرفته، می روند وگرنه فردا برهنه خواهم بود. از حراجی بپرسید که پیراهن هایم را در بازار به چند فروخته است.

اگر هنگام مرگم بگویند وصیت کن، به آنها خواهم گفت: شهادت می دهم که خدایم خالق و آفریننده است و احمد صلی الله علیه و آله و سلم بنده خدا و فرستاده اوست و هفتاد درهم، بدهی اجاره خانه می دهم.

شاعر، تهی دستی خود را که در حقیقت وضعیت آن روزگار را تمام نما بازمی تابد، در ابیات یادشده به خوبی نشان می دهد. آن هنگام که دانش مندان و فرهنگیان جامعه چنین در چنگال فقر له می شدند و زحمت کشان جامعه آن گونه به وسیله قدرت مندان جامعه استثمار می گشتند، ثروت های جهان اسلام به سوی دربار سرازیر می شد تا خرج رقاصان و آوازه خوانان و دلقکان و مسخرگان و کنیزکان زیبا شود و بزم های شبانه پر از گناه و نکبت عباسیان را رونق دهد.(2)

ص: 94


1- سامرا فی ادب القرن الثالث الهجری، ص 172. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 371)
2- نک: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 372. (برای اطلاع بیشتر از اشعار دیگر شاعرانی که از فقر و سیه روزی خود که در حقیقت بیان گر وضعیت عمومی آن دوره است، نک: زندگانی امام حسن عسکری علیه السلام، ص 197- 207)

ج) وضعیت فکری

متوکل «وضعیت فکری» این دوره را از اعتزال(1) (مذهب رسمی دولت) به مذهب اهل حدیث گرداند و به سرکوب معتزله و شیعیان، و حمایت از اهل حدیث پرداخت که بیشتر اهل سنت(2) بودند.

اقوال متعددی درباره اعتزال و زمان پیدایش آن وجود دارد.(3) برخی از محققان، اعتزال را پدیده اواخر قرن اول هجری و در دوره امویان و جدایی واصل بن عطا از استاد خود حسن بصری (21- 110 قمری) می دانند.(4) به گفته آنان، اعتزال با پنج اصل در عراق پدید آمد و بالید.(5)

این مکتب، بر عقل گرایی به گونه افراطی تأکید دارد، چنان که برخی آن را مانند عقل گرایی اروپا در عصر رُنسانس دانسته اند.(6)

این مذهب تا دوره مأمون به مسائل سیاسی نپرداخت،(7) اما در دوره مأمون (198- 218 قمری) دولت این عقیده را رسمی خواند و با حمایت های خود آن را به اوج رساند. برخی از محققان با برشمردن شواهد تاریخی، بر این عقیده اند که هدف

ص: 95


1- درباره پیدایش معتزله و عقایدشان و نقش آنان در دوره خلفای عباسی، نک: تاریخ الاسلام، ج 1، ص 418 - 426؛ تاریخ الاسلام، ج 2، ص 155- 162؛ تاریخ الاسلام، ج 3، ص 213- 218؛ العصر العباسی الاول و العصر العباسی الثانی، ص 170- 179؛ بحوث فی الملل و النحل، ج 3، ص 165- 470.
2- میان اهل حدیث و اهل سنت باید تفاوت گذارد. اهل حدیث تنها به گفته های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تمسک می کنند، در حالی که اهل سنت علاوه بر آن، به اعمال، کردار و تقریر پیامبر هم باور دارند. (تاریخ الاسلام، ج 2، ص 162) نیز برای اطلاع بیشتر از اصطلاح «اهل سنت» و تاریخ پیدایش و نظم آن در عهد عباسیان و نیز فِرَق آن، نک: تاریخ الاسلام، ج 2، ص 162- 163؛ تاریخ الاسلام، 468- 470؛ تاریخ الاسلام، ج 3، ص 218- 219.
3- نک: بحوث فی الملل و النحل، ج 3، ص 174- 183.
4- تاریخ الاسلام، ج 1، ص 418 (وجوه دیگری درباره این مسئله ذکر شده. نک: تاریخ الاسلام، ج 1، ص 419؛ بحوث فی الملل و النحل، ج 3، ص 165- 470)
5- تاریخ الاسلام، ج 1، ص 419 - 420. این اصول عبارتند از: توحید، عدل و وعید، قائل شدن به حد میانی به نام فسق، بین ایمان و کفر، امر به معروف و نهی از منکر. (برای توضیح هریک، نک: تاریخ الاسلام، ج 1، ص 419؛ بحوث فی الملل والنحل، ج 3)
6- تاریخ الاسلام، ج 1، ص 421.
7- تاریخ الاسلام، ج 1، ص 421.

اصلی مأمون از این کار، مبارزه با امامت شیعه و در رأس آن مبارزه با امام رضا علیه السلام و محکوم کردن و شکست آن حضرت بود، تا بدین وسیله، بزرگ ترین مانع و خطر را از سر راه خود و دیگر خلفای عباسی بردارد.(1)

مأمون با اجبار امام به پذیرش مقام ولایت عهدی از یک طرف و ترجمه کتاب های یونانی در فلسفه و منطق از طرف دیگر، برای تحقق اهداف خود تلاش می نمود.

او با واداشتن امام علیه السلام به پذیرش مقام ولایت عهدی، می پنداشت که امام علیه السلام را دور از زهد و خواهان مقامات دنیوی می تواند بنماید،(2) مأمون با انگیزش نهضت ترجمه،(3) شکست امام و بستن در خانه اهل بیت علیهم السلام را در سر داشت،(4) اما همه نقشه های شومش با برخوردهای پیچیده و دقیق امام علیه السلام و برخورداری حضرت از موهبت عصمت و علم الهی، نقش بر آب شد تا آن جا که جز کشتن امام علیه السلام چاره ای ندید. به گفته ابوصلت، مأمون از شهرهای مختلف، متکلمان را فرا می خواند تا شاید یکی از آنان در مباحثه، امام علیه السلام را شکست دهد و منزلت ایشان را در نزد علما پایین بیاورد و به وسیله آنان، شکست خوردن امام علیه السلام را در میان مردم شایع گرداند، ولی هیچ دشمنی، از یهود و نصارا و مجوس و صابئیان و برهمنان و بی دینان و مادیان، با آن حضرت سخن نمی گفت، مگر آن که با دلیل و برهان محکوم و ساکت می گشت.

وی در ادامه می افزاید که چون نیرنگ های مأمون به نتیجه نرسید، به آن حضرت سوء قصد کرد و با خورانیدن سم ایشان را کشت.(5)

مأمون پس از پذیرش این مذهب، مردم را واداشت که بپندارند قرآن مخلوق است. این پندار، از نظریات «معتزله» است.

ص: 96


1- نک: زندگانی سیاسی امام رضا علیه السلام، ص 357- 360؛ زندگانی سیاسی امام جواد علیه السلام، ص 63- 65.
2- زندگانی سیاسی امام رضا علیه السلام، ص 233- 234؛ زندگانی سیاسی امام جواد علیه السلام، ص 65. (گفتنی است که جعفر مرتضی عاملی در کتاب تحقیقی خود، پیرامون زندگانی سیاسی امام رضا علیه السلام، ص 203- 233، یازده هدف برای مأمون از اعطای مقام ولایت عهدی به امام رضا علیه السلام برمی شمارد.)
3- نک: تاریخ الاسلام، ج 2، ص 344- 347؛ تاریخ الاسلام، ج 3، ص 380.
4- برای اطلاع از اهداف مأمون در ترجمۀ کتاب های فلسفه و منطق، نک: سیره پیشوایان، ص 498- 508.
5- عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 239؛ بحار الانوار، ج 49، ص 290؛ شرح میمیة، ص 204. (به نقل از: زندگانی سیاسی امام جواد علیه السلام، ص 65)

او در سال 218 قمری به حاکم بغداد نامه ای نوشت و از او خواست که قاضیان و محدثان را در مورد مسئله مخلوق بودن قرآن بیازماید تا چنان چه از پذیرش این نظر سر باز زنند، آنان را از جای گاه خود برکنار کند. هم چنین دستور داد که از قاضیان تعهد بگیرند که شهادت باورمندان به مخلوق بودن قرآن را، بپذیرند، و منکران به این باور را مجازات کنند.(1) این کار که در واقع نوعی تفتیش عقاید بود، در تاریخ «مِحنَة القرآن»(2) نام گرفت.

وادار کردن مردم به پذیرش این باور، از جمله وصایایی بود که مأمون به معتصم ولی عهد خود کرد. معتصم نیز که از علم بهره ای نداشت، بر هر کدام از علما که بر این باور نبودند، بسیار سخت می گرفت و بر عالمان و قاضیان نامعتقد به این باور معتزله، تازیانه می زد و آنان را شکنجه می کرد.(3)

واثق (227- 232 قمری) نیز به پیروی از معتصم این باور را پذیرفت و از معتزله پشتیبانی می کرد. او تا آن جا به مردم برای پذیرش عقاید آنان سخت گرفت که باعث رنجش خاطر مردم بغداد شد.(4) وی افراط را به آن جا رساند که در معاوضه اسیران مسلمان با رومیان، پذیرش مخلوق بودن قرآن را پایه ای برای مسلمانی نهاد، چنان که هر کدام از اسیران نامعتقد به این باور را نامسلمان می خواندند و مبادله نمی کردند.(5)

خلفای عباسی چنان سخت گرفتند که همه مخالفان را شکنجه کردند و آزردند و در زندان افکندند.(6) احمد بن حنبل به جرم مخالفت با این پندار، تازیانه خورد و مدت ها زندانی شد.(7) در زمان حکومت واثق، اهل بغداد به خاطر اعتراض به این

ص: 97


1- تاریخ الاسلام، ج 2، ص 160؛ الکامل، ج 6، ص 423؛ تاریخ الخلفاء، ص 308.
2- «محنة»، به معنای آزمایش است. (لسان العرب، ج13، ص401 می نویسد: «المحنة: الخبرة» و نیز می نویسد: «المحنة: ما یمتحن به الانسان من بلیة؛ سختی و بلیه ای است که انسان با آن امتحان و آزمایش می شود.»)
3- تاریخ الاسلام، ج 2، ص 161.
4- تاریخ الاسلام، ج 2، ص 161 و 80.
5- تاریخ الاسلام، ج 2، ص 162، و ج 3، ص 213؛ تاریخ یعقوبی، ج2، ص482. (برای اطلاع از موضع ائمه علیهم السلام به ویژه امام هادی علیه السلام با مسئله مخلوق بودن قرآن، نک: سیره پیشوایان، ص 609 -610؛ شیخ صدوق، توحید، ص 224.
6- الولاة و القضاة، ص 451. (به نقل از: دکتر نادیه حسنی صَقر، مطلع العصر العباسی الثانی، ص 199)
7- مطلع العصر العباسی الثانی، ص 206.

باور، به رهبری احمد بن نصر خزاعی قیام کردند و خواستار عزل واثق شدند. این قیام به کوشش واثق شکست خورد و او رهبر آن قیام را کشت.(1) یوسف بن یحیی بُوَیطی از شاگردان شافعی نیز شکنجه شد و در زندان درگذشت.(2) بی تردید، این گونه کارها نفرت بسیار مردم از معتزله را برمی انگیخته است.(3)

سرانجام، در پی درگذشت واثق، متوکل (232 - 247 قمری) روی کار آمد. او با چرخشی آشکار، سیاست حمایت از اهل حدیث و سرکوبی معتزله و شیعیان(4) را در پیش گرفت.(5) و بدین وسیله، رضایت توده مردمی را توانست فراهم آورد که به دلیل سخت گیری های معتزله و حمایت های بی دریغ خلفا از آنان، به ستوه آمده بودند.(6) مردم در ستایش او به سبب این کار چنان مبالغه کرده بودند که او را یکی از سه خلیفه، احیاکننده سنّت و از بین برنده بدعت نامیدند.(7)

افزون بر این، متوکل توانست علویان را که بیشتر آنان به اعتزال می گراییدند و در واقع، عناصر تندرو جامعه بودند، شکست بدهد.(8) او با این چرخش فکری، برای رسیدن به اهداف سیاسی خود و نابودی هر چه بیشتر معتزله و شیعه، روش های ویژه ای به کار بست:

نخست، ممنوع کردن تفتیش عقاید مذهبی (المحنه) که مأمون، با پشتیبانی

ص: 98


1- مروج الذهب، ج 4، ص 76؛ تاریخ الخلفاء، ص 340؛ الکامل، ج 7، ص 22؛ تاریخ طبری، ج 7، ص 329.
2- الکامل، ج 7، ص 26.
3- طبری، ج 7، ص 329. (به نقل از: دکتر نادیه حسنی صَقر، مطلع العصر العباسی الثانی، ص 200)
4- در مورد تأثیر شیعۀ امامیه در معتزله و وجوه اشتراک این دو، نک: تاریخ الاسلام، ج 2، ص 155- 162؛ تأثیر الآراء الکلامیة الشیعة علی المعتزلة. (مجلة الفکر الاسلامی، ش16، ص 161- 207)
5- طبری، ج 7، ص 368؛ مروج الذهب، ج 4، ص 86. (قال المسعودی: «و لما أفضت الخلافة إلی المتوکل أمر بترک النظر والمباحثة فی الجدال والتّرک لما کان علیه الناسُ فی أیام المعتصم و الواثق و المأمون و أمر الناس بالتسلیم والتقلید و أمر شیوخ المحدثین، بالتحدیث و إظهار السنة و الجماعة.»)
6- ضحی الاسلام، ج 3، ص 198. (به نقل از: مطلع العصر العباسیّ الثانی، ص 203)
7- «بالغوا فی الثناء علیه و التعظیم له، حتی قال قائلهم: الخلفاء ثلاثه: ابوبکر فی قتل اهل الرده، و عمر بن عبدالعزیز فی ردّ المظالم، والمتوکل فی احیاء السنة و اماتة التجهم.» (تاریخ بغداد، ج 5، ص 170؛ تاریخ الخلفاء، ص 346. در تاریخ بغداد به جای «اماتة التهجم»، «محاالبدع» آمده است)
8- نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 82.

معتزلیان به کار می بست. وی، ایشان و هوادارانشان را به پذیرش شعارهای ضد شیعی ترغیب می کرد؛

دوم، ابن زیات، وزیر و هم کارانش را از مشاغل خود برکنار کرد و به جای او جُرجرائی و ابن خاقان را گماشت که در گرایش ها و سیاست های ضد شیعی افراطی بودند؛

سوم، ارتش جدیدی به نام شاکریه سامان داد و بدین منظور، افرادی را به کار گرفت که در بینش ضد علوی معروف بودند؛ مردمانی از سوریه، الجزیره، جبل، حجاز و حتی از عبنا که علیه تفتیش عقاید مذهبی (محنة القرآن) قیام کرده بودند.(1)

متوکل افزون بر این کارها، مخالفان شیعی و علوی خود را به گونه هایی دیگر می آزرد(2) که پیش تر به برخی از آنها، هم چون خراب کردن قبر امام حسین علیه السلام اشاره شده است.

از دیگر روی دادهای مهم در این ایام، شکل گیری و تدوین برخی جوامع روایی و صحاح اهل سنت، هم چون مصنف ابن ابی شیبة، (متوفای 235 قمری)، صحیح بخاری (متوفای 256 قمری) و صحیح مسلم (متوفای 261 قمری) است.(3)

چکیده

برای پی بردن به علل و زمینه های غیبت و دست یافتن به تحلیلی جامع و صحیح در این باره، وضعیت سیاسی - اجتماعی و فکری عصر عباسیان دوم، و دوره مرکزیت سامرا در آستانه غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بررسی شد. وضعیت سیاسی و ویژگی های این دوره، از این شمارند:

1. انتقال مرکز خلافت از بغداد به سامرا؛

2. نفوذ و تسلط ترکان؛

3. عزل و نصب های پی درپی؛

ص: 99


1- به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 82.
2- برای اطلاع از این عملکرد، نک: تکرار تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 82 - 85.
3- نک: دکتر شاکر مصطفی، دولة بنی العباس، ج 2، ص 164.

4. نفوذ زنان در دستگاه خلافت؛

5. ستم گری وزیران و امیران؛

6. فتنه ها و آشوب های داخلی؛

7. قدرت یافتن و خودمختاری مناطق تحت نفوذ؛

8. تغییر ماهیت و اهداف فتوحات.

چنان که به وضعیت اجتماعی آن دوره پرداختیم، جامعه به دو قطب مالی و اقتصادی تقسیم گردید که دو قشر محروم و برخوردار از آن سر برآورد. از این رو، زندگی خلفا، وزیران و امیران، جشن ها و خوش گذرانی های افسانه ای آنان با تهی دستان و سیه روزان توده مردم مقایسه شد.

مهم ترین ویژگی و وضعیت فکری این دوره، چرخش فکری آشکار متوکل از اعتزال به اهل حدیث و سرکوبی معتزلیان و قدرت بخشیدن به اهل سنت و جماعت بوده است.

ص: 100

فصل چهارم: وضعیت فکری، سیاسی و اجتماعی شیعه در آستانه غیبت صغرا

اشاره

در آستانه عصر غیبت، تشیع از مهم ترین و اصیل ترین گروه های اسلامی و قوی ترین احزاب مخالف خلفا و حکومت بوده است. شاگردان و اصحاب تربیت یافته در نزد امامان علیهم السلام اصولی را که از ایشان آموخته بودند، در کتاب های «چهارصدگانه» (اصول اربع مأه) گرد آوردند. امامان علیهم السلام مبانی اعتقادی و فقهی شیعه را تبیین می نمودند و به گردآوری کتاب ها سفارش و تأکید می فرمودند.

همواره امامان شیعه در محاصره سیاسی بودند و به رغم تقیه فراوان، ایشان را از مدینه به سامرا بردند تا بر رفت و آمدهایشان نظارت بیشتر کنند. دسترسی شیعیان به امام، بسیار پرخطر بود. آن گاه که مبارزه حساس و پیچیده شد، شیعه طرح سازمان مخفی وکالت، را درافکند؛ سازمانی که پایه های آن از دوره امام صادق علیه السلام ریخته شده بود و در دوره عسکریین علیهما السلام به اوج نفوذ خود رسید. سازمان مخفی وکالت، تشکیلاتی بسیار پیچیده بود که شناسایی ابعاد پنهان آن، بررسی فراوان می طلبد.

امامان علیهم السلام در این مرحله با ارتباط های سازمان یافته و پنهانی، به بسط و توسعه این سازمان و در نتیجه، حفظ، تقویت و گسترش شیعه می پرداختند. تأیید و حمایت برخی از قیام های علویان برای ایجاد ضعف در پایه های حکومت عباسی و یا کم

ص: 101

کردن ظلم و بی داد آنان، از دیگر عمل کردهای امامان شیعه علیهم السلام در این مرحله تاریخ ساز بوده است.

به لحاظ اجتماعی، تودۀ شیعیان تحت فشار و ظلم شدید خلفا بودند؛ اموال آنان مصادره شده و جان آنان در خطر بود. آنها را از پست ها و سمت های مهم دولتی، اخراج کرده و تا آن جا که ممکن بود در تنگنا و فشار قرار می دادند. از این رو، تعدادی از آنان با سیاست تقیه در دربار و مناصب مهم نفوذ کرده تا در مواقع ضروری بتوانند اقدامات مفیدی انجام دهند.

رهبران شیعه در این دوره محصور بودند، ولی هم چون دیگر امامان علیهم السلام در میان همه قشرهای مردم نفوذ فراوانی داشتند.

کلینی از مردی از بنوحنیفه از اهالی بُست و سیستان نقل می کند که او روزی در آغاز خلافت معتصم، در سالی که ابوجعفر امام جواد علیه السلام به حج رفته بود، هم راه ایشان بر سفره ای نشسته که جمعی از درباریان نیز بنشسته بودند. آن مرد به امام جواد علیه السلام گفته: فدایت شوم! حاکم ما مردی است که شما اهل بیت را دوست می دارد و در دیوان او برای من مالیاتی برشمرده اند، اگر صلاح بدانید برای او نامه بنویسید و سفارش کنید به من نیکی کند.»

ابوجعفر در پاسخ به او فرموده بود: «من او را نمی شناسم.»

مرد گفته بوده است: «فدایت گردم، همان طوری که گفتم، او از دوست داران شما اهل بیت است و نامه شما برای او به نفع من خواهد بود.» پس امام علیه السلام کاغذی گرفته و نوشته اند: «بسم الله الرحمن الرحیم، اما بعد، رساننده این نامه، مذهب و مرامی جمیل از تو یاد کرد. همانا آن عملی برای تو (مفید) است که در آن نیکی انجام دهی، به برادرانت نیکی کن و بدان که خدای - عزّوجل - حتی از سنگینی یک ذرّه و یک خردل از تو می پرسد.»

پیش از آن که آن مرد به سیستان برسد، حسین بن عبدالله نیشابوری، حاکم سیستان را خبر رسانده بودند که او برخاسته، دو فرسخ به شهر مانده به پیش واز آن مرد رفته، نامه را از او گرفته، بوسیده، بر چشمانش گذارده و از او پرسید: خواسته ات چیست؟

ص: 102

آن مرد به حاکم سیستان گفته است که در دیوان تو بر من مالیاتی مقرر شده است.

حاکم دستور داده که آن مالیات را از او بردارند و گفت که آن مرد تا زمانی که من حاکم هستم، مالیاتی نپردازد. آن گاه از افراد خانواده اش پرسید، شمار آنان را که دانست، دستور داد که مقداری بیش از هزینه زندگی شان، برایشان جیره دهند پس آن مرد تا آن هنگام که حسین بن عبدالله نیشابوری زنده بود، مالیاتی نپرداخته و تا زمان مرگش جیره می گرفت.(1)

الف) وضعیت فکری

شیعه در این دوره به لحاظ فکری - عقیدتی جای گاه شایسته ای داشت؛ چه این که صادقین علیهما السلام طرح مذهب ریخته بودند، احادیث در شکل «اصول» و «جوامع» نگه داری می شد(2) و دیگر امامان علیهم السلام معیار شناسایی احادیث و تهذیب آنها را درافکنده بودند، همان گونه که شیوخ، شاگردان و اصحابی(3) برای کارشناسی حوادث

ص: 103


1- الکافی، ج 5، ص 111- 112؛ بحار الانوار، ج 50، ص 86 - 87.
2- محمد بن معروف هلالی می گوید: «به حیرت نزد جعفر بن محمد صادق علیه السلام رفتم. از کثرت مردمی که دور آن حضرت جمع بودند نمی توانستم خدمت ایشان برسم تا این که روز چهارم مرا دیدند و به خود نزدیک کردند. پس از این که مردم متفرق شدند به قصد زیارت قبر امیرمؤمنان رفتند و من هم به دنبال ایشان رفتم و سخنشان را می شنیدم.» (تاریخ فقه و فقها، ص 115، به نقل از: نجاشی، رجال) حسن بن علیّ بن زیاد وَشّاء به ابن عیسی می گفت: «من در این مسجد (کوفه) نهصد شیخ را دیدم که همه می گفتند: حدّثنی جعفر بن محمد علیه السلام .» (تاریخ فقه و فقها، ص 115، به نقل از: نجاشی، رجال) حافظ ابوالعباس بن عقدۀ همدانی کوفی (333 قمری) کتابی درباره نام های کسانی که از حضرت صادق علیه السلام حدیث روایت کرده اند، تصنیف کرده که در آن چهارهزار نفر معرفی شده اند. (تاریخ فقه و فقها، ص 115، به نقل از: نجاشی، رجال) در دورۀ صادقین علیهما السلام نقل روایت و تدوین حدیث در بین شیعه آن چنان وسعت یافت که در هیچ عصر و دوره و در هیچ مذهبی این طور وسعت نیافته است. (نک: دکتر عبدالهادی الفضلی، تاریخ التشریع الاسلامی، ص 203- 204) این عصر را عصر انتشار علوم آل محمد علیهم السلام نامیده اند. (تاریخ فقه و فقها، ص 95)
3- برای آگاهی به شمار و نام شاگردان و اصحاب عسکریین علیهما السلام نک: دکتر عبدالهادی الفضلی، تاریخ التشریع الاسلامی، ص 183- 211. شیخ طوسی، تعداد شاگردان امام هادی علیه السلام را در زمینه های مختلف علوم اسلامی 185 نفر می داند. در میان این گروه شخصیت های برجسته ای؛ مانند فضل بن شاذان، حسین بن سعید اهوازی، ایوب بن نوح، ابوعلی (حسن بن راشد)، حسن بن علی ناصر کبیر، عبدالعظیم حسنی و عثمان بن سعید اهوازی به چشم می خورند که برخی از آنان دارای آثار و تألیفات ارزش مندی در زمینه های مختلف علوم اسلامی هستند. (طوسی، رجال، ج1، ص373) و نیز نک: باقر شریف قرشی، حیاة الامام الهادی، ص 170- 230) برخی از محققان تعداد اصحاب و روات امام عسکری علیه السلام را تا 213 نفر برشمرده اند. (نک: محمد جواد طبسی، حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 345- 413) صاحب اعیان الشیعة نیز می گوید: «فقد روی عنه (الامام العسکری) من أنواع العلوم ما ملأ بطون الدفاتر؛ علوم و دانش های گوناگونی که از آن حضرت نقل شده، صفحات کتاب ها را پر ساخته است.» ج 2، ص 40)

و دفاع از کیان اعتقادی و فقهی شیعه در برابر فرقه ها و گروه های مختلف، به ویژه اهل سنّت برخوردار از حمایت و پشتیبانی خلفا تربیت شده بودند.

حفظ اسلام و فرهنگ وحی و نگه داری آن از دست برد حوادث و منحرفان از جمله وظایف امام است. روشن گری ها و موضع گیری های شایسته عسکریین علیهما السلام در برابر انحرافات فکری جامعه از صوفیه و واقفیه گرفته تا مُفوّضه، ثنویه، غُلات(1) و... و پاسخ گویی به مسائل فقهی و مشکلات فکری و دور کردن شیعیان از افتادن در وادی های بیهوده و توان سوز «المحنه»، از ویژگی های بارز این دوره به شمار می رود.

امام هادی علیه السلام در پاسخ به یکی از شیعیان، درباره مخلوق بودن قرآن چنین نوشت:

بسم الله الرحمن الرحیم. خداوند ما و تو را از دچار شدن به این فتنه حفظ کند که در این صورت بزرگ ترین نعمت را بر ما ارزانی داشته است وگرنه هلاکت و گمراهی است. به نظر ما بحث و جدال درباره قرآن (که مخلوق است یا قدیم) بدعتی است که سؤال کننده و جواب دهنده در آن شریکند؛ زیرا پرسش کننده دنبال چیزی است که سزاوار او نیست و پاسخ دهنده نیز برای موضوعی بی جهت خود را به زحمت و مشقت می افکند که در توان او نیست.

خالق، جز خدا نیست و به جز او همه مخلوقند، قرآن نیز کلام خداست؛ از پیش خود اسمی برای آن قرار مده که از گم راهان خواهی گشت. خداوند ما و تو را از مصادیق این سخن قرار دهد که می فرماید: «متقیان کسانی هستند که در نهان از خدای خویش می ترسند و از روز جزا بیمناکند.»(2)

از دیگر اقدامات مهم عسکریین علیهما السلام در این دوره، ایجاد آمادگی فکری در شیعیان برای ورود به عصر غیبت بود. هم چنین است احادیث فراوان آنان درباره فرارسیدن

ص: 104


1- نک: حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 287- 295.
2- صدوق، توحید، ص 224.

غیبت و بشارت آنان به ولادت حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف (1) و ارجاع شیعیان به وکیلان(2) و تأیید برخی از کتاب های فقهی و اصول روایی(3) و سرانجام کم کردن تماس مستقیم با شیعیان، چنان که حتی در شهر سامرا به مراجعات و مسائل شیعیان با نامه یا به واسطه نمایندگان خویش پاسخ می دادند و بدین ترتیب، آنان را برای تحمل اوضاع و شرایط و تکالیف عصر غیبت و ارتباط غیرمستقیم با امام، آماده می ساختند.(4) هم چنان که خواهد آمد، امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان غیبت صغرا همین روش را پیش گرفت و شیعیان را به تدریج برای دوران غیبت کبرا آماده کرد.

ب) وضعیت سیاسی

1. انتقال عسکریین علیهما السلام از مدینه به سامرا و نظارت فراوان بر آنان

عباسیان در این دوره در برابر عسکریین علیهما السلام همان سیاستی را پیش گرفتند که مأمون در برابر امام رضا و امام جواد علیهما السلام به کار برده بود. متوکل نیز در برابر امام هادی علیه السلام آن سنت شوم را به کار بست؛ سنّت شوم نزدیکِ دربار کشاندن امام علیه السلام و در تنگنا گذاشتن ایشان در حاشیه حکومت تا بتوانند کاملاً مراقب امام باشند، بر همه کارهای او اطلاع یابند و میان آن حضرت و شیعیان جدایی اندازند. همین سیاست درباره امام عسکری علیه السلام هم اجرا شد. از این رو، آن حضرت مانند پدر گرامی اش در سامرا زیر نظر بود و ناگزیر هر هفته، روزهای دوشنبه و پنج شنبه خود را باید به کاخ خلیفه معرفی می کرد.(5)

علت احضار امام هادی علیه السلام به سامرا گزارش هایی بود که درباره فعالیت های

امام علیه السلام در مدینه، و توجه و علاقه مردم به آن حضرت، به متوکل

ص: 105


1- نک: حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 316.
2- حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 324.
3- حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 325.
4- حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 324.
5- شیخ طوسی، الغیبة، ص 78. (به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 87)؛ بحار الانوار، ج 50، ص 251؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج 3، ص 528؛ دلائل الامامة، ص 226.

می رساندند.(1) امام را به اجبار از مدینه به سامرا بردند(2) و در آن جا ایشان را زیر نظر گرفتند. آن گاه با اندک سعایتی به بهانه این که آن حضرت در خانه اش پول و سلاح مخفی کرده، نیمه شب به خانه اش هجوم می بردند و آن جا را بازرسی می کردند.(3)

پس از امام هادی علیه السلام، امام حسن عسکری علیه السلام در 22 سالگی عهده دار امامت شد و تا هنگام شهادتش در 28 سالگی در سامرا زیر نظر مأموران خلیفه به سر برد.

2. شیوه های مبارزه سیاسی عسکریین علیهما السلام

مبارزه های سیاسی عسکریین علیهما السلام هم چون مبارزه های فکری و عقیدتی آنان، شیوه ها و ابعاد مختلف و گوناگونی دارد. سیاست تقیّه، فرستادن برخی از شیعیان برای نفوذ در کارهای حکومت،(4) حفظ و نگه داری شیعیان،(5) رسیدگی به وضعیت آنان،(6) تأیید و حمایت برخی از گروه های انقلابی(7) و مهم تر از همه تقویت و گسترش

ص: 106


1- الارشاد، ج2، ص309؛ بحار الانوار، ج 50، ص 200؛ اثبات الوصیة، ص 225. (به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 83)
2- حضرت خود می فرمود: «مرا از مدینه به اجبار به سامرا آوردند.» (بحار الانوار، ج 50، ص 129)
3- مروج الذهب، ج 4، ص 93؛ شیخ مفید، الارشاد، ج 2، ص 303.
4- دکتر جاسم حسین می نویسد: «سازمان امامیه (وکلا) به هواداران خود اجازه می داد در دستگاه خلافت عباسی کار کنند. از این رو، محمد بن اسماعیل بن بزیع و احمد بن حمزه قمی مقامات والایی در وزارت اشغال کردند. (نجاشی، رجال، ص 331). نوح بن دراج، قاضی بغداد و پس از آن قاضی کوفه بود. چون بستگان او از کارگزاران امام جواد علیه السلام بودند، عقیدۀ خود را در هنگام اشتغال به این سمت پنهان داشت. (نجاشی، رجال، ص 102) بعضی دیگر از امامیه مانند حسین بن عبدالله نیشابوری، حاکم بست و سیستان شد و حکم بن علیا اسدی به حکومت بحرین رسید. هر دو نفر به امام جواد علیه السلام خمس می پرداختند که بیعت پنهانی ایشان با امام نهم علیه السلام را می نماید. (الکافی، ج 5، ص 111؛ الاستبصار، ج 2، ص 58؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 79)
5- نک: بحار الانوار، ج 50، ص 140، 254، 269، 298 و 270.
6- نک: بحار الانوار، ج 50، ص 304 و 259، و نیز نک: حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 261- 266.
7- نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 85 - 89. (بسیاری از مورخان؛ مانند اصفهانی روایت می کنند که قیام های علویان در سال 250 و 251 قمری در نواحی کوفه، طبرستان، ری، قزوین، مصر و حجاز آغاز شده است. امکان دارد این قیام ها از سوی یک گروه یا دقیق تر بگوییم توسط یک رهبر، هدایت شده باشد... علی رغم جبهۀ زیدی قیام، بسیاری از امامیۀ مخلص نیز شرکت داشته اند. بنابه گفتۀ ابن عقده، پرچم دار قیام در مکه، محمد بن معروف حلّی، (متوفای 250 قمری) بود که از برجستگان امامیه در حجاز به شمار می آمد. (نجاشی، رجال، ص 280) افزون بر آن، رهبر قیام کنندگان کوفه، یحیی بن عمر بود که به او در سال 250 قمری سوء قصد شد و ابوهاشم جعفری، وکیل امام هادی علیه السلام او را ستود و هم دردی او را به خود جلب کرد. (طبری، ج 7، ص428) افزون بر آن، بنا به گزارش مسعودی، علی بن موسی بن اسماعیل بن موسی کاظم علیه السلام در قیام ری شرکت داشت و خلیفۀ معتز او را دست گیر کرد. چون این شخص نوۀ اسماعیل بن موسی کاظم علیه السلام، مبلغ آیین امامیه در مصر بود، بسیار محتمل به نظر می رسد که قیام وی در اصل امامی بوده باشد. (مروج الذهب، ج 7، ص 404) افزون بر آن، طبری درباره فعالیت های مخفی امامیه و نقش ایشان در قیام، آگاهی های مناسبی می دهد. مقامات دولتی، قیام را بیشتر زیدی می دانستند تا امامی. او هم چنین گزارش می دهد که جاسوسان عباسی مکاتباتی میان رهبر قیام کنندگان در طبرستان، به نام حسن بن زید و برادرزاده اش، محمد بن علی بن خلف العطار کشف کردند. هر دو نفر از هواداران امام دهم حضرت هادی علیه السلام بوده اند. (طبری، ج 7، ص511 و 1683؛ اختیار، ص 68) ... امامیه ادعای هر علوی که خود را قائم و مهدی موعود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بداند، تکذیب کرده اند، ولی با بعضی از قیام های علویان که به ایشان وفادار بوده اند، هم دردی نموده اند. همین مطلب، ما را به این نکته ره می نماید که ائمه برای وصول به اهداف درست خود دو روش را در دست داشتند: نخست فعالیت های علمی، فرهنگی و مذهبی که با اشاعۀ آن در میان مردم بی آن که خود را به ظاهر درگیر مسائل سیاسی کنند، همت بگمارند. دوم، بعضی از قیام های شیعیان را که وفادار به خود بوده اند، را پنهانی حمایت کنند، بدان امید که بتوانند قدرت را به دست آوردند و پس از موفقیت به ایشان واگذارند.

سازمان مخفی وکلا، از این شیوه ها به شمار می روند. سازمان مخفی وکلا در دوره امام صادق علیه السلام پی ریزی شد و در دوره عسکریین علیهما السلام با شتاب بیشتری رو به توسعه و گسترش گذاشت. فصل دیگر به این سازمان و عوامل گسترش آن، ویژگی ها و سیر تاریخی آن، خواهیم پرداخت. با وجود این، اشاره به سیاست تقیّه و اهمیت آن برای فهم تاریخ امامان شیعه علیهم السلام اهمیت دارد.

تقیّه در حقیقت گونه ای پیچیده از مبارزه است؛ تقیّه بی کاری نیست؛ پنهان کاری است و در همه گونه ها جهاد، دفاع و زمینه سازی است. از این رو فرموده اند: «التقیّة من دینی و دین آبائی و لا ایمان لمن لا تقیّة له»،(1) «تسعة أعشار الدّین فی التقیّة و لا دین لمن لا تقیّة له»(2) و «المؤمن علویّ، المؤمن مجاهد، أمّا فی دولة الباطل بالتّقیة و فی دولّ الحق بالسّیف.»(3)

تقیّه رمز حیات و بقای شیعه در طول تاریخ در برابر همه طاغوت ها و قدرت های استکباری است. تاریخ تقیه امامان شیعه کلید فهم تاریخ تشیّع است و بدون آن،

ص: 107


1- «تقیّه از دین من و دین پدران من است، کسی که تقیّه ندارد ایمان ندارد.» (وسائل الشیعة، ج 16، ص236)
2- «نُه دهم دین در تقیّه است و کسی که تقیّه ندارد، دین ندارد.» (وسائل الشیعة، ج 16، ص236)
3- «مؤمن همواره مجاهد است؛ درحکومت باطل با تقیّه و در حکومت حق با شمشیر.» (وسائل الشیعة، ج 16، ص 240)

حرکت امامان شیعه علیهم السلام تحلیل نمی پذیرد. و هزار اتهام بی سیاستی، سادگی، ضعف، ترس و دنیاطلبی را در کمین دارد. مفهوم، ضرورت، اهداف، ابعاد، نقش و از همه مهم تر تاریخ تقیه امامان شیعه، کلید فهم و تحلیل تاریخ تشیع است.

علی علیه السلام در خطبه «شقشقیه» می فرماید:

ابوبکر خلافت را هم چون پیراهنی پوشید و بر خود پیچید، با این که می دانست جای گاه من به خلافت هم چون محور به آسیاب است. حکومت بدون من نمی چرخد؛ چون سیلاب دانش از دل من سرازیر می شود و هیچ پرنده ای در فضای علم و دانش به اوج من نمی رسد.

من کنار کشیدم و دامان جمع کردم و در این اندیشه رفتم که با دست بریده بجنگم یا بر این گمراهی کور صبر کنم. این گمراهی که بزرگ را می شکند و کودک را پیر می سازد و مؤمن را در رنج می کوبد تا به دیدار پروردگار خویش برسد.

دیدم صبر بر این همه سزاوارتر و معقول تر است. پس صبر کردم با چشم تر، و گلوی درد. می دیدم که میراث من به غارت می رفت.(1)

علی علیه السلام با وجود همان تقیّه، سرداران خویش را از کنار ابوبکر و سعد بن عباده جدا کرد و پس از 25 سال سر برافراشت و با همه نقشه ها و برنامه ریزی های به جا به رهبری پرداخت.

امام هادی علیه السلام نیز به داوود صرمی می فرماید:

قال لی: یا داود! لو قلت إنّ تارک التّقیّة کتارک الصّلوة لکنت صادقاً؛(2)

ای داوود! اگر بگویم که چشم پوشی از تقیّه هم چون تارک الصلوة است، در این گفته صادق بوده ام.

در این روایت، ترک کننده تقیّه به ترک کننده نماز مانند شده و وجوب تقیّه به پایه وجوب و اهمیت نماز رسیده است.

امام عسکری علیه السلام به یکی از شیعیان خود که دوستش را به تقیّه راهنمایی کرد، فرمود:

ص: 108


1- نهج البلاغة، خطبۀ سوم، معروف به خطبۀ شقشقیه.
2- وسائل الشیعة، ج16، ص 240. (به نقل از: ابن ادریس، سرائر؛ بحار الانوار، ج 50، ص 181)

تو مصداق سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هستی که فرمود: «کسی که دیگری را به کار خیری راه نماید، گویا آن را انجام داده است.» آن گاه امام فرمود:

خداوند برای دوستت که تقیّه کرده است، به شمار همه عاملان و تارکان تقیّه، از شیعیان و دوستان و محبان ما، اجر و ثواب دهد، به طوری که کمترین آن ثواب ها باعث بخشش گناهان یک صد ساله می شود و همه آن چه از اجر و پاداش برای دوست توست، برای تو نیز به دلیل راه نمایی ات هست.(1)

این همه پاداش برای آثار فراوان تقیّه است. شدت تقیّه در دوره آن حضرت تا آن جا بوده که در بعضی از اوقات به شیعیان خود پیام می فرستادند که برای حفظ جانتان به من سلام نکنید و با دست اشاره ننمایید.(2) ایشان به یکی از شیعیان خود فرموده اند: «اگر تقیّه نمی کردی کشته می شدی؛ یا تقیّه و پنهان کاری و یا مرگ و کشته شدن.»(3)

ج) وضعیت اجتماعی

اشاره

وضعیت اجتماعی شیعیان و پایگاه اجتماعی و نفوذ رهبری شیعه در زیر می آید:

1. وضعیت شیعیان

اشاره

به رغم وجود شیعیان بسیار در شهرهای مهم،(4) وضعیت اجتماعی شیعه در این دوره، همواره با فقر و فشار هم راه بوده و آنان را از سمت ها برکنار می کرده اند. محروم کردن شیعیان از موهبت هم نشینی و اُنس و مجالست با امام و در حقیقت، کم کردن ارتباط آنان با امام علیه السلام از دیگر نمونه هایی است که وضعیت نامناسب شیعیان را می نماید.

ص: 109


1- طبرسی، احتجاج، ج2، ص460. (به نقل از: محمدجواد طبسی، حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 240)
2- بحار الانوار، ج 50، ص 269. (به نقل از: محمدجواد طبسی، حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 237)
3- اثبات الوصیه، ص 243. (به نقل از: محمدجواد طبسی، حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 237)
4- نک: محمدجواد طبسی، حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 223- 232. (از جملۀ این شهرها می توان کوفه، بغداد، نیشابور، قم، آبه، مدائن، خراسان، یمن، ری، آذربایجان، سامرا، جرجان، بصره و ده ها شهر دیگر را نام برد.)
یکم. اندک سازی ارتباط با امام علیه السلام

امام در این دوره به صورت های گوناگون با شیعیان ارتباط داشت، اما نظارت فراوان بر امام علیه السلام از یک سو و شکنجه و آزار مرتبطان با ایشان از سوی دیگر، باعث می شد که ارتباط امام علیه السلام با پیروان به کم ترین اندازه برسد و همین امر پی آمدهایی در میان شیعه به هم راه داشت که با تدبیر امام این آفات کم تر می شد.

دوم. فشار

خلفای عباسی در این دوره بر شیعیان به شدت فشار می آورده اند. پیش تر برخی از جنایات متوکل را درباره شیعیان و علویان، تشکیل سپاه شاکریه و خراب کردن قبر امام حسین علیه السلام و... را برشمرده ایم. او برای فشار هر چه بیشتر بر شیعیان، به حاکم مصر دستور داد تا «طالبیون» را به عراق تبعید کند. حاکم مصر نیز چنین کرد. آن گاه متوکل در سال 236 قمری آنان را به مدینه محل تبعید علویان راند.(1)

وی هم چنین به ساکنان حجاز هشدار داد هیچ گونه ارتباطی با علویان برقرار نسازند و آنان را حمایت مالی نکنند. بسیاری از افراد بدین دلیل به شدت مجازات شدند. بنا به نوشته ابوالفرج اصفهانی، متوکل در نتیجه به کار بستن این شیوه ها، با علویان در مدینه رفتارهای خشونت آمیزی داشت. علویان در مدینه از دیگر مردم جدا و از کم ترین احتیاجات زندگی نیز محروم بودند.(2)

سوم. اخراج از سِمت ها

بنا به نوشته مسعودی، متوکل، اسحاق بن ابراهیم، حاکم سامرا و سیروان در استان جبل را به دلیل شیعه بودن از سِمَت خود برکنار کرد.(3) بسیاری دیگر از مردم نیز موقعیت های خود را به همان دلیل از دست دادند.(4) بعضی از آنان علت اخراج و

ص: 110


1- ولاه مصرف کندی، ص 177. (به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم علیه السلام، ص 83 - 84)
2- مقاتل الطالبیین، ص 396. (به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم علیه السلام، ص 84)
3- مروج الذهب، ج 4، ص 106؛ الکافی، ج 1، ص 500.
4- نک: الکافی، ج 1، ص 500، ح 5.

محرومیت خود را ارتباط با امام یاد کرده اند.(1)

چهارم. گرفتن امکانات اقتصادی

متوکل سرزمین فدک را که دارایی حسینیان بود، مصادره کرد. درآمد ملک فدک بنا به نوشته سید ابن طاووس در آن زمان بیشتر از 24 هزار دینار بود. متوکل، فدک را به عبدالله بن عمر بزیار، هوادار خود داد.(2) وی به ساکنان حجاز هشدار داد که با علویان هیچ گونه ارتباطی برقرار نسازند و آنان را از نظر مالی حمایت نکنند.

بنا به نوشته ابوالفرج اصفهانی، متوکل، علویان را در تنگنای اقتصادی قرار داد و به گونه رسمی، هرگونه کمک و نیکی در حق آنان را ممنوع کرد و متخلفان را مجازاتی سخت و کیفری سنگین می کرد.(3)

2. پایگاه اجتماعی و نفوذ رهبری شیعه

اشاره

نفوذ معنوی امامان شیعه علیهم السلام، به رغم همه موانعی که حکومت پیش می آورد، روز به روز فزونی می یافت تا آن جا که قصر خلفا را نیز در بر گرفت. بسیاری از مردم شیفته آنان بودند و حتی برخی از وزیران و امیران، در دل به حقانیت آنان معترف و خلافت را تنها شایسته آنها می دانستند، گرچه در ظاهر آن را پنهان می داشتند. نمونه هایی از پایگاه اجتماعی امام هادی و امام عسکری علیهما السلام در زیر می آید:

یکم. نفوذ امام هادی علیه السلام

آن حضرت در دربار، در میان علویان، اهل کتاب، مردم مدینه و شیعیان نفوذ داشت، چنان که به تفصیل می آید:

- در دربار: متوکل، دمل بسیار بزرگی درآورد و سخت بیمار شد، چنان که از

ص: 111


1- «الفخّام عن المنصوری، عن عمِّ ابیه، قال: قصدت الامام [الهادی] علیه السلام یوماً فقلت: یا سیدی إنّ هذا الرجل [المتوکل] قد أطرحنی و قطع رزقی و مللنی و ما اتهم فی ذلک إلاّ علمه بملازمتی لک... .» (ابن شهرآشوب، مناقب، ج 4، ص 411؛ بحار الانوار، ج 50، ص 127)
2- سید بن طاووس، کشف المحجّة، ص 124.
3- مقاتل الطالبیین، ص 599 (به نقل از: باقر شریف قرشی، زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ترجمۀ سیدحسن اسلامی، ص 326)

شدت درد رو به مرگ بود و هیچ کس جرئت نداشت به او نیشتر بزند. مادر متوکل (شجاع) نذر کرد چنان چه پسرش از این بیماری بهبود یابد، مال زیادی را از اموال خود برای امام هادی علیه السلام بفرستد. فتح بن خاقان یکی از بزرگان دربار عباسی و از نزدیکان خلیفه،(1) به متوکل گفت که خوب است کسی را به نزد ابوالحسن هادی علیه السلام بفرستد و از او درباره علاج این بیماری بپرسد؛ زیرا چه بسا او دستوری دهد و برای این بیماری علاجی بداند. متوکل کسی را به نزد امام فرستاد و فرستاده او به هم راه دستورالعملی برای معالجه بازگشت که بر اثر آن، متوکل معالجه شد.(2)

متوکل در پی سعایت هایی که از امام هادی علیه السلام در مدینه می شد، حضرت را به وسیله یحیی بن هرثمه به سامرا فراخواند. امام هم راه افراد خانواده خود به سوی سامرا به راه افتادند. یحیی که خود خدمت گزاری امام را بر عهده داشت، از تقوای حضرت شگفت زده شده بود. کاروان صحرا را در نوردید تا آن که به بغداد رسید.

بنابر نقل یعقوبی، همین که امام به یاسریّه رسید، اسحاق بن ابراهیم، حاکم بغداد، به دیدار ایشان شتافت و چون علاقه و شیفتگی مردم را به ایشان دید، از حضرت خواست شب را در بغداد به سر برد.(3)

آن گاه که یحیی، حاکم بغداد را آگاه کرد، حاکم بغداد به او گفت: «این مرد (امام هادی علیه السلام) زاده رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است و تو انحراف متوکل را از اهل بیت می دانی! پس اگر به او کلمه ای بگویی که بر ضدّ امام باشد، او را خواهد کشت و روز قیامت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خصم تو خواهد بود...» سپس بغداد را ترک کردند و راه سامرا را در پیش گرفتند. همین که به مقصد رسیدند، یحیی خود را شتابان به وصیف بن ترکی رساند که از سران حکومت به شمار می رفت و او را از رسیدن حضرت آگاه ساخت. وصیف نیز او را از نقل سخنانی که موجب رسیدن گزندی به امام علیه السلام گردد، برحذر

ص: 112


1- «و کان الفتح بن خاقان الترکی مولاه أغلب الناس علیه و أقربهم منه و أکثرهم تقدّماً عنده ... و کان له نصیب من العلم و منزلۀ من الادب و ألّف کتاباً فی أنواع من الادب ترجمه بکتاب البستان.» (مروج الذهب، ج 4، ص 86) ابن ندیم نیز می گوید: «اما الفتح بن خاقان، فکان من کبار رجال دارالخلافة و کان یحضر لمجالسة المتوکل... .» (الفهرست، ص 116- 117)
2- الکافی، ج 1، ص 499؛ الارشاد، ج 2، ص 302.
3- تاریخ یعقوبی، ج2، ص 484. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 263)

داشت و گفت: «ای یحیی! به خدا سوگند اگر سرِ مویی از امام علیه السلام کم شود، تنها تو مسئول آن خواهی بود...»

یحیی از یکی بودن سخنان اسحاق و وصیف درباره محافظت از امام علیه السلام و سلامتی او متحیر شد.(1)

درباره امام آورده اند که هنگام آمدن آن حضرت به نزد متوکل، تمامی درباریان و نگهبانان قصر بی اختیار به احترام ایشان قیام می کردند و بدون کمترین بهانه جویی و به انتظار گذاشتن، بی درنگ درها را می گشودند و پرده ها را کنار می زدند.(2)

- در میان بزرگان: امام به مجلس ولیمه ای دعوت شد که برای فرزند یکی از خلفا برگزار شده بود. وقتی حضرت وارد شد، همه حاضران به احترام او ساکت شدند(3)... .

- در میان «علویان» و...: روزی محمد بن حسن اشتر علوی هم راه با پدرش و جمعی از عباسیان، طالبیان و تعدادی از لشکریان و دیگر افراد در درگاه متوکل عباسی بودند که ناگهان ابوالحسن امام هادی علیه السلام سر رسید و خواست به قصر وارد شود. همه حاضران از مرکب هایشان فرود آمدند و به حضرت احترام نمودند تا حضرت وارد قصر شد. مردی از آن جمع، از این تجلیل و گرامی داشت به خشم آمد و لب به اعتراض گشود و گفت: «این همه تشریفات و احترام برای کیست؟ چرا برای این جوان این همه احترام بگزاریم؟ او نه از ما بالاتر است و نه بزرگ سال تر؛ به خدا قسم هنگام خارج شدن دیگر برای او به پا نخواهیم خاست و از اسب فرود نخواهیم آمد.»

ابوهاشم جعفری به او پاسخ داد: «به خدا سوگند با ذلت و کوچکی به او احترام خواهی گزارد... .» لحظاتی بعد امام علیه السلام از قصر خارج شد، بانگ تکبیر برخاست و همه مردم به احترام امام به پاخاستند. ابوهاشم به مردم گفت: «مگر شما نبودید که

ص: 113


1- مرآة الزمان، ج 9، ص 553؛ تذکرة الخواص، ص 359. (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 263؛ بحار الانوار، ج 50، ص 207- 208)
2- ابن شهرآشوب، مناقب، ج 4، ص 406؛ بحار الانوار، ج 50، ص 203.
3- اعلام الوری، ص 346؛ مناقب، ج 4، ص 407؛ بحار الانوار، ج 5، ص 182.

تصمیم داشتید به حضرت احترام نگزارید؟»

گفتند: «به خدا قسم نتوانستیم خود را بازداریم و بی اختیار از اسب فرود آمدیم و به ایشان احترام گزاردیم.»(1)

سادات و بزرگان، همگی رهبری و فضل امام را پذیرا بودند و او را بزرگ می داشتند. زید بن موسی بن جعفر، معروف به زید النار که عموی پدر حضرت به شمار می رفت و در آن وقت مردی کهن سال بود، روزی به قصد دیدار امام علیه السلام بر در خانه آمد و از عمر بن فرج نگه بان در خواست تا برایش از امام اذن ورود بگیرد. امام علیه السلام اجازه داد. زید وارد شد و در مقابل امام علیه السلام که در صدر مجلس بود، دو زانو نشست و بدین گونه به امامت حضرت اعتراف کرد.

روز دیگر که زید به حضور امام علیه السلام شرف یاب شد، حضرت در مجلس حاضر نبود و زید در صدر مجلس نشست. اندکی بعد که امام علیه السلام وارد شد، زید به سرعت از جای خود برخاست و امام علیه السلام را در مکان خویش جای داد و خود مؤدبانه در مقابل ایشان نشست. در این زمان امام علیه السلام بسیار جوان بود. این حرکت زید، اعتراف به امامت حضرت و فضیلت ایشان را می نمود و همه معتقدان به امامت ایشان چنین می کردند.(2)

- در میان مردم مدینه: وقتی مردم مدینه از مأموریت یحیی بن هرثمه، فرستاده متوکل، برای بردن امام هادی علیه السلام به سامرا اطلاع پیدا کردند، از شدت علاقه به امام علیه السلام آن چنان ناله و شیون سر دادند که یحیی می گوید: «من همانند آن را ندیده و نشنیده بودم به طوری که مجبور شدم آنان را تسکین دهم و آنان تا وقتی که سوگند نخوردم که هیچ آزار و اذیتی به امام علیه السلام نخواهد رسید، آرام نگرفتند.»(3)

- در میان اهل کتاب: نفوذ امام علیه السلام به مسلمانان و شیعیان منحصر نبود، بلکه اهل کتاب را نیز دربر می گرفت. آنان به حضرت بسیار احترام می گذاردند و در گرفتاری ها و دشواری ها به ایشان متوسل می شدند و حتی به آن حضرت هدایایی نیز

ص: 114


1- مناقب، ج 4، ص 407؛ اعلام الوری، ص 343؛ بحار الانوار، ج 50، ص 137.
2- مأثر الکبراء، ج 3، ص 94، (به نقل از: زندگانی امام علی الهادی علیه السلام، ص 25- 26)
3- بحار الانوار، ج 50، ص 207؛ ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص 22. (به نقل از: بحار الانوار، ج 50، ص 201).

تقدیم می کردند.

هبةالله بن ابی منصور موصلی می گوید: «روزی یوسف بن یعقوب مسیحی از دوستان پدرم به خانه ما در بغداد میهمان شد. پدرم از انگیزه آمدنش پرسید. یوسف جواب داد: متوکل عباسی مرا احضار کرده است، ولی علتش را نمی دانم. من نیز خودم را به صد دینار بیمه کرده ام که آنها را با خود آورده ام تا برای علی بن محمد بن علی الرضا علیه السلام هدیه ببرم.»(1)

ص: 115


1- بحار الانوار، ج 50، ص 144- 145. (ادامۀ داستان چنین است: «پدرم او را تشویق کرد و او چندی بعد، بغداد را ترک کرد و متوجه سامرا گشت. چند روز بعد یوسف با خوش حالی فراوان وارد خانۀ ما شد. پدرم از آن چه بر او گذشته بود، پرسید. او گفت: برای اولین باری بود که سامرا را می دیدم و قبلاً به آن شهر نرفته بودم. دوست داشتم قبل از رفتن نزد متوکل، صد دینار هدیه را به ابن الرضا (امام هادی علیه السلام) برسانم، اما فهمیدم که متوکل مانع خروج حضرت از خانه است و ایشان همیشه در خانه است. با خود گفتم چه کنم؛ اگر از خانۀ حضرت سراغ بگیرم چه بسا موجب دردسر بیشتری برای خود بشوم. مدتی به دنبال راه حلی می گشتم که ناگهان به قلبم خطور کرد بر مرکب خود بنشینم و او را رها کنم تا در شهر گشتی بزند. شاید بدون پرسش منزل حضرت را بیابم. پس بر مرکب سوار شدم و او را رها کردم تا کوی ها و بازارها را یکی یکی پشت سر گذاشت و به در خانه ای رسیدم که مرکبم از حرکت ایستاد و هر چه کردم، نرفت. حس کردم منزل امام است. لذا به غلام خود گفتم: بپرس این خانه از کیست؟ غلام پس از سؤال برایم پاسخ آورد: خانۀ ابن الرضا است. با خود گفتم: الله اکبر به خدا قسم چه دلیل آشکاری! ناگهان غلامی سیاه از خانه خارج شد و رو به من کرد و گفت: یوسف بن یعقوب تو هستی؟ گفتم: آری! گفت: پیاده شو! من هم از مرکب پیاده شدم. او مرا وارد راهرو خانه کرد و خود داخل شد. با خود گفتم: او مرا به نام صدا زد، در حالی که در این شهر کسی مرا نمی شناسد، این هم نشانه ای دیگر. آن قدری نگذشت که غلام بیرون آمد و گفت: آن یک صد دینار که در آستینت پنهان کرده ای بده! آن را دادم و با خود گفتم: این هم سومین نشانه. او آنها را به امام علیه السلام رساند و برگشت و به من اجازۀ ورود داد. داخل شدم و امام علیه السلام را دیدم که تنها نشسته است. با مهر و محبت، نگاهی به من کرد و گفت: آیا وقت آن نرسیده است که به راه راست بیایی و هدایت شوی؟ گفتم: مولای من به اندازۀ کافی براهین و دلایل روشن برای هدایت شدن دیده ام. اما امام علیه السلام فرمود: افسوس! تو اسلام نخواهی آورد، ولی فرزندت به زودی مسلمان می شود و یکی از شیعیان ما خواهد شد. ای یوسف! اقوامی گمان دارند محبت و ولای ما سودی به حال کسانی مانند تو ندارد، به خدا قسم دروغ می گویند. به دیدار متوکل برو که مرادت برآورده خواهد شد. هبة الله می افزاید: پس از مرگ یوسف فرزندش را ملاقات کردم. او مسلمان و شیعه ای کاملاً معتقد بود. به من گفت: پدرش بر کیش مسیحیت مرد و او پس از مرگ پدرش مسلمان شد و از دوستان حقیقی اهل بیت علیهم السلام گشت. وی همیشه می گفت: من بشارت مولایم (علی الهادی علیه السلام) هستم.»)

- نزد شیعیان سامرا: متوکل در سامرا همواره مانع دیدار مردم با امام هادی علیه السلام می شد. روزی حضرت در قصر متوکل بود و جماعت زیادی از شیعیان پشت در اجتماع کرده بودند. راوی از آنها علت اجتماعشان را پرسید. آنان گفتند که منتظر بازگشت مولایمان هستیم تا او را ببینیم و بر او سلام کنیم و آن گاه برویم. پرسیدم: آیا او را می شناسید؟ گفتند: بلی همه او را می شناسیم.(1)

دوم. نفوذ امام عسکری علیه السلام

حضرت عسکری علیه السلام در دربار خلفا و وزرا و نیز اهل کتاب، علما و شیعیان و... پایگاه اجتماعی ویژه ای داشت.

- نزد خلفا

برخی از خلفای آن دوره، هم چون معتمد، در حوایج مهم خود به آن حضرت متوسل می شدند و از حضرت درخواست دعا می کردند(2) و یا در شرایط بحرانی و حساس، ایشان را به کمک می طلبیدند، چنان که معتمد باری که حضرت در زندان بود، دستور داد: حضرت را آزاد کنند تا در مقابل انحراف منحرفان بایستد و شک و تزلزلی را که آنان در میان مردم پدید آورده اند، بزداید. معتمد خطاب به حضرت گفت: «دین جدّت را دریاب!»(3)

همو در کلام دیگرش خطاب به جعفر، برادر امام عسکری علیه السلام، هنگامی که از او خواست مقام برادرش را به او اعطا کنند، گفت: «مقام برادرت به دست ما نبود که از جانب خداوند بود و به رغم تلاش فراوان ما در پایین آوردن منزلت، وی، همواره به علت علم و عبادتش بر نفوذش افزوده می شود... .(4)

- نزد وزیران

عبید بن خاقان از وزیران خلفای عباسی هم دوره امام عسکری علیه السلام می گوید:

ص: 116


1- بحار الانوار، ج 5، ص 148.
2- مناقب، ج 4، ص 430؛ بحار الانوار، ج 50، ص 309؛ الارشاد، ص 324.
3- الفصول المهمة، ص 269.
4- شیخ صدوق، کمال الدین، ص 479.

«اگر خلافت از میان خلفای بنی عباس جدا شود، کسی از هاشمیان به غیر از او (امام حسن عسکری علیه السلام) سزاوار آن نخواهد بود. تنها این مرد است که با علم، عفت، هدایت، خویشتن داری، زهد، عبادت، اخلاق زیبا و صلاح نفس، شایسته خلافت است. پدرش نیز هم چون او مردی بزرگ و بخشنده، دانش مند و خیرخواه بوده است.»(1)

احمد بن عبیدالله بن خاقان که مردی ناصبی و از منحرفان و مخالفان اهل بیت علیهم السلام بود، پایگاه اجتماعی و نفوذ امام عسکری علیه السلام را چنین توضیح می دهد:

«در سامرا در بین علویان مردی را مانند حسن بن علی بن محمدالرضا، در رفتار، عفت، بزرگ واری، بخشش و مورد احترام نزد فامیل و خلیفه و همه بنی هاشم ندیدم. نه تنها آنها، بلکه تمام وزیران، منشیان و فرمان دهان لشکر و دیگر مردمان، حضرت را بر همه بزرگان مقدم می داشتند.»(2)

همو باز می گوید:

«من از هیچ یک از بنی هاشم و فرمان دهان و منشیان و قاضیان و فقیهان و دیگر مردم در مورد او (امام حسن عسکری علیه السلام) نپرسیدم، مگر این که دیدم او در نزد آنان در نهایت بزرگی و عظمت و منزلت جای داشت و او را بر همه خاندان و بزرگان و همگان مقدم می داشتند و همه می گفتند: او امام رافضیان است و از آن جا که همه در مورد او سخن به نیکویی می گفتند و او را بزرگ می داشتند در نزد من نیز مقام و منزلتش بسیار بالا بود.»(3)

- نزد امیران

یکی از فرمان داران و امیران، همین که امام عسکری علیه السلام را دید، به احترام حضرت از مرکب پیاده شد و ادای احترام نمود. حضرت به او فرمود که به جای خود بازگرد. وی در حالی بازگشت که به حضرت احترام می گذاشت.(4)

ص: 117


1- شیخ صدوق، کمال الدین، ص 41؛ بحار الانوار، ج 50، ص 327. (به نقل از: کمال الدین). (برای اطلاع بیشتر از سخن او با جعفر برادر حضرت عسکری علیه السلام در بزرگ داشت امام علیه السلام نک: کمال الدین، ص 44؛ بحار الانوار، ج 50، ص 329)
2- کمال الدین، ص 42؛ بحار الانوار، ج 50، ص 327.
3- کمال الدین، ص 42؛ بحار الانوار، ج 50، ص 327.
4- مدینة المعاجز، ص 570. (به نقل از: محمدجواد طبسی، حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص 97)

- نزد طبیب متوکل

بختیشوع پزشک مخصوص متوکل و از برجسته ترین طبیبان دوران امام علیه السلام به یکی از شاگردان خود که برای فصد کردن حضرت آماده می شد، گفت: «ابن الرضا از من خواسته است تا کسی را برای فصد او بفرستم. پس تو برای این کار روانه شو و بدان که او داناترین کسی است که در زیر آسمان زندگی می کند. پس مبادا درباره دستورهای او اهمال کنی یا بر او اعتراض نمایی!»(1)

- نزد علمای آن عصر

امام علیه السلام مقامی بس بلند و رفیع در نزد علمای عصرش داشت. جاحظ از نویسندگان بزرگ آن عصر با این که در بصره زندگی می کرد و امام علیه السلام را در سنین جوانی (حدود 22 سالگی) درک کرده و پنج سال قبل از شهادت حضرت درگذشته بود، درباره حضرتش می گوید: «برای هیچ یک از خاندان های عرب و غیر عرب، به جز طالبیان اتفاق نیفتاده که همگی آنان دانش مند، پارسا، پرهیزگار، دلیر، بخشنده، پاک و پاک نهاد، برخی از آنان جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و برخی دیگر نامزد جانشینی او باشند. اینها پدر به پدر عبارتند از: حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی.(2)

- نزد اهل کتاب

برخی از بزرگان و علمای اهل کتاب، به مقام و منزلت حضرت معترف بودند، چنان که حضرت در مورد بعضی از آنها می فرمود: «حمد خدای را که نصارا را بر برخی از مسلمین به حق ما آگاه تر قرار داد!»(3)

از همانان کسانی به امام علیه السلام ایمان آوردند و به دست آن حضرت مسلمان شدند، از جمله انوش نصرانی و راهب دیر عاقول.(4)

ص: 118


1- بحار الانوار، ج50، ص 261. (به نقل از: الخرایج، ج 1، ص 422)
2- آثار جاحظ، ص 235. (به نقل از: الحیاة السیاسیة للامام الرضا علیه السلام، ص 403)
3- سفینة البحار، ج 1، ص 260؛ حلیة الابرار، ج 2، ص 498. (به نقل از: محمدجواد طبسی، حیاة الامام العسکری، ص 98)
4- بحار الانوار، ج 50، ص 261. (به نقل از: محمدجواد طبسی، حیاة الامام العسکری، ص 98) (برای اطلاع بیشتر از این دو واقعه و برخورد امام عسکری علیه السلام با آنان به همان منابع رجوع کنید!)

- نزد مردم

مردم از هر نقطه به زیارت حضرت می شتافتند و در آن روزی که بنا بود آن حضرت برای معرفی خود به دربار برود، جمعیت زیادی از مشتاقان حضرت با چشمانی اشک بار به امید دیدار ایشان در مسیر اجتماع می کردند، آن چنان که راه بند می شد و کسی نمی توانست بگذرد. صدای شیون و ضجّه مردم از همه جا به گوش می رسید، اما همین که امام علیه السلام از در خارج می شد، سکوت همه جا را فرا می گرفت و همه محو تماشای هیبت باشکوه امام علیه السلام می شدند و برای او راه می گشودند و تا هنگام بازگشت ایشان، مردم همان طور در انتظارش می ایستادند.(1)

شیخ صدوق از قول احمد بن عبیدالله بن خاقان عامل خلیفه در قم که از ناصبی ها و دشمنان اهل بیت علیهم السلام به شمار می رفت، نقل می کند که او گفته است: «در هنگام شهادت امام عسکری علیه السلام تمام بازار تعطیل شد و بنو هاشم، لشکریان، منشیان و دیگر مردمان به هم راه پدرم (عبیدالله بن خاقان، وزیر معتمد عباسی) به تشییع حضرت شتافتند. آن روز سامرا از کثرت ازدحام و جمعیت و شیون، هم چون صحنه قیامت بود.»(2)

- نزد شیعیان

اشعار ابوهاشم جعفری از بزرگان اصحاب امام هادی و عسکری علیهما السلام، در وصف امام عسکری علیه السلام به خوبی گویای مقام شامخ امامت شیعه نزد شیعیان آن حضرت است. ترجمه برخی از اشعار او چنین است:

خداوند تمام معجزات امامت را به او (امام حسن عسکری علیه السلام) بخشید، همان گونه که به موسی علیه السلام معجزات شکافتن دریا و ید بیضا و عصا بخشیده بود.

پروردگار حجت و معجزه ای به پیامبران عطا نکرد، مگر آن که مانند آن را به اوصیا بخشید. و اگر در این مورد تردید داری، پی جویی دلیل و برهان بر توست.(3)

ص: 119


1- شیخ طوسی، الغیبة، ص 128؛ دلائل الامامة، ص 226.
2- کمال الدین، ص 43؛ بحار الانوار، ج 50، ص 328.
3- اعلام الوری، ص 372. (به نقل از: باقر شریف قرشی، زندگانی امام حسن عسکری علیه السلام، ترجمۀ سیدحسن اسلامی، ص 64)

چکیده

وضعیت فکری و سی-اسی - اجتماعی شیعیان و رهبری آنان در این دوره ویژگی هایی دارد.

اصول و احادیث شیعه، به لحاظ فکری، ضبط و نگه داری شده و شیوخ و رجالی تربیت یافته اند تا در بحران ها و حوادث ره گشای مسائل و مشکلات باشند. حفظ اسلام از دست برد منحرفان و روشن گری ها و موضع گیری های به جا و پاسخ گویی به مشکلات فکری و فقهی و ایجاد توان و آمادگی در شیعیان برای پذیرش غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، از جمله اقدامات ائمه علیهم السلام در این دوران است.

رهبری سیاسی شیعه به اجبار از مدینه به سامرا آورده شده و تحت نظارت شدید به سر می برد. عسکریین علیهما السلام با پیش گرفتن سیاست تقیّه به تقویت و گسترش سازمان وکلا می پرداختند.

حمایت از برخی قیام های علویان و حفظ سرپرستی شیعیان و نفوذ شماری از آنان در سمت ها و مراکز حساس از دیگر اقدامات آنان است.

شیعیان از نظر اجتماعی در فقر و فشار و اختناق و محرومیت به سر می بردند و رهبری شیعه به رغم محصور بودن و ممانعت از تماس مردم و شیعیان با آنان از نفوذ زیادی در میان همه قشرهای جامعه، از شیعیان و توده مردم گرفته تا علما و بزرگان و اهل کتاب و امیران و وزیران برخوردار بود.

ص: 120

فصل پنجم: زمینه سازی معصومان علیهم السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت

اشاره

مسئله غیبت و مهدویت در میان مسلمانان، به ویژه شیعیان، سابقه ای بس دیرین دارد و اذهان مسلمانان سرشار از احادیث نبوی و علوی، درباره این حقیقت بوده است. همواره، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام درباره وقوع غیبت و مسائل آن خبر داده اند. شیخ طوسی در این باره می نویسد:

... اخبار شایع و رایج رسیده از پدران مهدی علیهم السلام، که مدت ها قبل از وقوع غیبت صادر شده اند، دلالت بر امامت وی دارند؛ اخباری که گویای آن است که صاحب این امر، غیبتی خواهد داشت و توضیح می دهد که این غیبت چگونه خواهد بود و چه اختلافاتی در آن واقع می شود و چه حوادثی رخ خواهد داد و خبر می دهد که او دو غیبت خواهد داشت و یکی از آنها طولانی تر از دیگری خواهد بود و غیبت اول، مدتش معلوم و روشن است و غیبت دوم نامعلوم... .(1)

شیخ طوسی در ادامه به یادآوری برخی از اخبار رسیده از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام درباره مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت او می پردازد. نیز روایات متعددی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام در منابعی هم چون کمال الدین و تمام النعمة نوشته شیخ صدوق، و کتاب الغیبة

ص: 121


1- شیخ طوسی، الغیبة، ص157.

نوشته ابن ابی زینب نعمانی، وجود دارد.

هم چنین روایات فراوانی در منابع اهل سنّت در این باره داریم. هم چنان که محققان نیز گفته اند، با توجه به این روایات می توان ادعا کرد که مسئله مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت او، در منابع شیعی و سنّی از مسائل معروف، رایج و انکارناپذیر بوده است. از این رو، شیعه با آمادگی دیرینه و سابقه ای 260 ساله به عصر غیبت پا گذارد. شیعه در مسئله غیبت و مهدویت افزون بر اصل مسئله، خصوصیات، دقایق و جزئیاتی را دربرمی گرفت که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام بدان اشاره فرموده بودند.

بررسی برخی از این روایات از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و معصومان علیهم السلام و سپس بررسی اقدامات دو امام هادی و عسکری علیهما السلام با نگاه به مهم ترین روایات سه کتاب گران سنگ شیعی، یعنی کمال الدین و تمام النعمة و کتاب الغیبة اثر نعمانی، و کتاب الغیبة تألیف شیخ طوسی این مسئله را بیشتر روشن می کند. برای توضیح بیشتر در این باره ناگزیر باید به منابع گوناگون دیگر از شیعه و نیز اهل سنّت مراجعه کرد.

الف) پیش گویی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام درباره ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت آن حضرت

1. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آن گاه که عبدالرحمان بن سمره از ایشان خواست او را به طریق نجات هدایت کند، فرمود: «هنگامی که اختلاف خواسته ها و پراکندگی آرا پیش آمد، بر تو باد رجوع به نزد علی بن ابی طالب، که او امام امت من و خلیفه من بر آنان بعد از من است. او فاروقی است که به وسیله آن، حق از باطل جدا می شود. هرکس از او سؤال کند، پاسخ گوید و هرکس از او طلب هدایت کند، هدایتش نماید و هرکس که طالب حق و در پی هدایت باشد، آن را نزد او می یابد و هرکس به او پناه برد، در امان خواهد بود و هرکس به او تمسک کند، نجاتش دهد و هرکس به او اقتدا کند، هدایتش نماید. ای پسر سمره! هرکس از شما دوست و موافق او باشد، اهل نجات و هرکس از شما که دشمن و مخالف او باشد، اهل هلاکت است. ای پسر سمره! علی، از من و روح او روح من و طینت او طینت من است، او برادر من و من برادر اویم،

ص: 122

او همسر دخترم فاطمه سیده زنان عالم از اول تا به آخر است، دو امام امت من و دو سید جوانان اهل بهشت یعنی حسن و حسین فرزندان اویند و نُه فرزند حسین که نُهُم از آنان قائم امت من است، زمین را از عدل و داد پر می کند، پس از آن که پر از ظلم و جور شده باشد.»(1)

به گفته عبدالله بن عباس، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «خداوند متعال نظری بر زمین نمود و مرا نبیّ خود اختیار کرد، سپس نظری دیگر نمود و علی علیه السلام را امام برگزید، و مرا امر فرمود که او را برادر، ولی، وصی، خلیفه و وزیر خود قرار دهم. پس علی از من است و او همسر دخترم و پدر دو سبطم حسن و حسین است. بدانید که خداوند، من و آنان را حجت هایی بر بندگان قرار داده و از صُلب حسین امامانی قرار داده که قائم به امر من خواهند بود و وصیت مرا حفظ می کنند. نُهُم از آنان، قائم اهل بیت من و مهدی امت من است، و شبیه ترین مردم به من از نظر شمایل، گفتار و رفتار است که بعد از غیبتی طولانی و حیرتی گم راه کننده، ظاهر می شود و امر الهی را اعلان و آشکار می کند و دین الهی را ظاهر می نماید و با نصرت خدا و ملائکه اش، تأیید می شود و زمین را پس از آن که پر از ظلم و جور شده، پر از عدل و داد خواهد نمود.»(2)

ابوحمزه از امام باقر علیه السلام نقل نموده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «خوشا به حال کسی که قائم از اهل بیت مرا درک و در غیبتش و قبل از قیامش به او اقتدا کند و دوستانش را دوست و دشمنانش را دشمن بدارد. چنین کسی از رفیقان و دوستان من و گرامی ترین امتم نزد من در روز قیامت است.»(3)

ص: 123


1- شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی اکبر غفاری، ج 1، ص 257، ح 1 (شیخ طوسی نیز در کتاب الغیبة، ص 148، شبیه این حدیث را به طریق دیگر نقل کرده است.)
2- شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی اکبر غفاری، ج 1، ص 257، ح 2.
3- شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی اکبر غفاری، ج 1، ص 286، ح 2. (صدوق، پس از آن که بابی تحت عنوان «نص النبی صلی الله علیه و آله و سلم علی القائم علیه السلام » را باز نموده، بابی دیگر تحت عنوان «ما أخبر به النبی صلی الله علیه و آله و سلم من وقوع الغیبة بالقائم علیه السلام » می گشاید و در آن روایات متعددی را که از زبان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم صادر شده و اشاره به وقوع و کیفیت غیبت کرده است، ذکر می نماید.)

2. امام علی علیه السلام

اصبغ بن نباته می گوید: به نزد امیرمؤمنان، علی بن ابی طالب علیه السلام رفتم. پس او را متفکر و نگاهش را خیره به زمین دیدم. عرض کردم: ای امیر مؤمنان! چرا متفکرید و به زمین خیره می نگرید؟ آیا به آن رغبت می ورزید!؟» فرمود: «نه والله! هرگز! نه راغب زمین و نه دنیا گشته ام، ولی درباره فرزندی که از صلب من و یازدهم از اولاد من است، تفکر می نمودم. اوست آن مهدی که زمین را پر از عدل می کند، پس از آن که از ظلم و جور پر شده باشد و او را حیرتی و غیبتی است که در آن، گروهی هدایت و گروهی گم راه می شوند.» اصبغ از امیرمؤمنان پرسید: «آیا چنین امری واقع خواهد شد؟» فرمود: «بلی! این امر قطعی است و تو کجا و علم به این مطلب کجا؟ ای اصبغ! آنان برگزیدگان این امت هستند که هم راه نیکان این خاندان خواهند بود. عرض کردم: بعد از آن چه خواهد شد؟ فرمود: سپس خداوند آن چه اراده کند، انجام خواهد داد؛ چراکه او دارای اراده ها، غایت ها و نهایت هایی است.»(1)

عبدالعظیم حسنی از امام جواد علیه السلام و آن حضرت از پدرانش از امام علی علیه السلام نقل نموده که فرمود: «برای قائم ما، غیبتی طولانی است و گویا شیعه را می بینم که در غیبت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف همانند گله گوسفند به دنبال چوپان خود هستند و او را نمی یابند. بدانید هرکس که در غیبت قائم، ثابت در دین باشد و قلبش به دلیل طولانی شدن زمان غیبت امامش دچار قسوت نگردد، پس او در قیامت با من و در درجه من است.» سپس فرمود: «همانا زمانی که قائم ما قیام کند، بیعت احدی در گردن او نیست و از این رو، ولادتش مخفیانه و خودش غایب خواهد شد.»(2)

3. حضرت فاطمه علیها السلام

جابر بن عبدالله انصاری در روایتی که به طرق مختلف نقل شده، از صحیفه ای خبر داده که در دست حضرت فاطمه علیها السلام بوده و درخشندگی عجیبی داشته و در آن،

ص: 124


1- شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی اکبر غفاری، ج 1، ص 289، ح1؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص 165. (صدوق، پس از ذکر روایات نبوی درباره غیبت و حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به یادآوری روایات رسیده از هر یک از معصومان علیهم السلام در این باره پرداخته است.)
2- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 303، ح 14.

نام دوازده امام علیهم السلام با نام مادرانشان آمده بود و آخرین نام، قائم آل محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده است.(1)

4. امام حسن مجتبی علیه السلام

بنابر نقل ابوسعید عقیصا، پس از صلح امام حسن علیه السلام با معاویه، مردم بر آن حضرت وارد شدند که بعضی از آنان، حضرت را به دلیل صلح، ملامت کردند، حضرت فرمود: «وای بر شما! نمی دانید چه اندیشه ای کردم. آن چه من اندیشیدم برای شیعه ام از آن چه خورشید بر آن تابیده یا غروب کرده بهتر است. آیا نمی دانید که من، به فرموده رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، امامی هستم که اطاعتم بر شما لازم است و یکی از دو سید جوانان اهل بهشتم؟» گفتند: «بلی!» فرمود: «آیا نمی دانید که خضر علیه السلام وقتی کشتی را سوراخ نمود و دیوار را برپا داشت و بچّه را کشت، این امر موجب غضب موسی علیه السلام شد؛ چراکه حقیقت این کارها بر او مخفی بود، در حالی که این امر نزد خداوند حکمت داشت. آیا نمی دانید که هیچ یک از ما نیست مگر آن که بر گردن او بیعتی برای طغیان گران زمانش واقع می شود، مگر قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف که روح الله، عیسی بن مریم علیه السلام به او اقتدا می کند و خداوند ولادتش را مخفی می کند و او را غایب می سازد تا به هنگام قیام، برای هیچ کس بر گردن او بیعتی نباشد. این شخص، نهمین نفر از فرزندان برادرم حسین علیه السلام و فرزند سیده زنان است. خداوند عمرش را در دوران غیبتش طولانی می کند، سپس او را با قدرت خود، به صورت جوانی با سنی کمتر از چهل سال، آشکار می سازد تا دانسته شود خداوند بر هر امری قادر است.»(2)

ص: 125


1- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 305، باب 27، ح 1؛ الغیبة، شیخ طوسی، ص144. (بنا به نقل شیخ طوسی از جابر بن عبدالله، در این صحیفه در دوازده نام ائمه علیهم السلام سه نام محمد و سه نام علی وجود داشته است.)
2- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 315، ح 2. (صدوق در همین باب، روایتی از امام جواد علیه السلام نقل می کند که حضرت از جریان ملاقات و پاسخ گویی امام حسن علیه السلام به سه سؤال حضرت خضر علیه السلام خبر می دهد و این که پس از پاسخ امام حسن علیه السلام، حضرت خضر علیه السلام شهادت به وحدانیت خدا و رسالت پیامبر و امامت امام علی علیه السلام و امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام و سایر ائمه علیهم السلام تا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از عدل گستری آن حضرت خبر می دهد.)

5. امام حسین علیه السلام

عبدالرحمان بن حجّاج از امام صادق علیه السلام و آن حضرت از پدرانش، از امام حسین علیه السلام روایت نموده اند که ایشان فرمود: «در نهمین نفر از فرزندان من سنّتی از یوسف و سُنّتی از موسی بن عمران است. و او قائم ما اهل بیت است که خداوند امر او را تنها در یک شب اصلاح می نماید.»(1)

مردی همدانی می گوید: شنیدم که حسین بن علی علیه السلام می فرمود: «قائم این امت نهمین فرزند از اولاد من است و او صاحب غیبت و کسی است که میراثش در حالی که زنده است تقسیم می شود.»(2)

عبدالرحمان بن سلیط گوید: امام حسین بن علی علیه السلام فرمود: «از ماست دوازده مهدی که اول ایشان علی بن ابی طالب علیه السلام و آخر ایشان نهمین فرزند از فرزندان من است و اوست امام قائم به حق که خداوند به وسیله او زمین را پس از آن که مرده باشد، زنده می کند و دین حق را بر همه ادیان، به رغم میل مشرکان، غالب می سازد. او دارای غیبتی خواهد بود که در آن غیبت، گروهی مرتد می شوند و گروهی ثابت بر دین می مانند. آنان اذیت می شوند و به آنان می گویند که اگر راست می گویید این وعده که می دادید چه زمانی محقق می شود. بدانید کسی که در غیبت او بر اذیت ها و تکذیب ها صبر کند، به منزله کسی است که با شمشیر در پیش گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم جهاد کرده باشد.»(3)

6. امام سجاد علیه السلام

ابوخالد کابلی، روایت نسبتاً مفصلی از امام سجاد علیه السلام نقل کرده که خلاصه اش بدین قرار است:

بر آقایم امام سجّاد علیه السلام وارد شده و عرض کردم: «مولای من! مرا نسبت به کسانی که خداوند طاعتشان را واجب نموده خبر ده»، فرمود: «اینان که خداوند اطاعتشان را

ص: 126


1- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 317، ح 1.
2- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 317، ح 2.
3- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 317، ح 3.

واجب و آنها را بر مردم، امام قرار داده است، امیر مؤمنان، علی بن ابی طالب، سپس حسن و سپس حسین، دو فرزند علی بن ابی طالب هستند، و سپس امر به ما منتهی شد.» در این هنگام حضرت ساکت شدند.

ابوخالد می گوید: عرض کردم: «ای آقای من! از امیرمؤمنان علیه السلام روایت شده که زمین از حجت الهی خالی نخواهد شد، حجت و امام پس از تو کیست؟» فرمود: «فرزندم محمد، سپس جعفر.» سپس حضرت اشاره به روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نمود که فرموده است: «هنگامی که فرزندم جعفر متولد شد او را صادق نام گذارید، چراکه پنجم از اولاد او فرزندی خواهد داشت که نامش جعفر است و مدعی امامت خواهد بود، پس او نزد خدا جعفر کذاب، مفتریِ بر خدا خواهد بود... و اوست کسی که قصد کنار زدن پرده الهی به هنگام غیبت ولیّ خدا را خواهد داشت.»

سپس امام سجّاد علیه السلام به شدت گریست و فرمود: «گویا جعفر را می بینم که طاغیه زمان را تحریک بر تفتیش امر ولیّ خدا کرده...»، سپس فرمود: «غیبت ولیّ خدا و دوازدهم از اوصیای رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم طولانی خواهد شد. ای اباخالد! همانا اهل زمان غیبت او که قائل و معتقد به امامت او و منتظر ظهور او هستند برتر از اهل هر زمانی هستند؛ چراکه به خاطر کثرت فهم و عقل، غیبت نزدشان به منزله مشاهده است، و خداوند آنان را در این زمان به منزله مجاهدان در پیشگاه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم قرار داده است. آنان به حق، مخلِص و شیعیان راستین هستند و دعوت گران به سوی دین خدایند.» و فرمود: «انتظار فرج از برترین گشایش ها است.»(1)

7. امام باقر علیه السلام

درباره حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، غیبت، ظهور، علامات ظهور و حوادث پس از ظهور، از طریق دو امام باقر و صادق علیهما السلام بیشتر از دیگر معصومان علیهم السلام روایت کرده اند. روایات از ایشان، علاوه بر بیان اصل مسئله، به بیان بعضی از ویژگی ها نیز پرداخته اند. توجه

ص: 127


1- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 319- 320، ح 2. (مجموع روایاتی که صدوق، از امام سجاد علیه السلام در این باره نقل می کند، 9 روایت است که ما به جهت اختصار تنها به روایت ابوخالد کابلی اکتفاء نمودیم، مشتاقان به منبع مزبور مراجعه نمایند.)

به پاره ای از این روایات، دلیلی بر این مدعا می تواند باشد.

ابراهیم بن عمر یمانی می گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود: «همانا برای صاحب این امر دو غیبت خواهد بود و قائم، قیام می کند در حالی که بیعت کسی بر گردنش نیست.»(1)

ابوبصیر از امام باقر علیه السلام نقل کرده که فرمود: «نُه امام، بعد از حسین علیه السلام می آیند که نُهُم از آنان قائم ایشان است.»(2)

جابر جعفی از امام باقر علیه السلام چنین نقل نموده که ایشان فرموده است: «زمانی بر مردم خواهد آمد که در آن زمان امامشان غایب خواهد شد. پس خوشا به حال کسانی که ثابت بر امر ما باشند. همانا کمترین پاداش ایشان آن است که خداوند خطاب به آنان می فرماید: بندگان و کنیزان من، به سرّ من ایمان آوردید و غیب مرا تصدیق نمودید، پس بر شما بشارت باد به بهترین پاداش از سوی من؛ شمایید بندگان و کنیزان من؛ از شما می پذیرم و شما را عفو می نمایم و به وسیله شما رحمت و باران بر بندگانم نازل می کنم و برای شماست که از بندگانم دفع بلا و عذاب می کنم... .»(3)

8. امام صادق علیه السلام

روایات از امام صادق علیه السلام بیشتر از روایات رسیده از امام باقر علیه السلام، در این باره است. این روایات به ویژگی ها و جزئیات بیشتری اشاره می کنند. پاره ای از این روایات را در زیر یادآور می شویم:

صفوان بن مهران از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرمود: «کسی که به تمام ائمه علیهم السلام اقرار نماید، ولی «مهدی» را انکار کند همانند کسی است که نسبت به همه انبیاء اقرار نماید ولی محمد صلی الله علیه و آله و سلم را انکار کند.» از حضرت سؤال شد: «ای فرزند رسول خدا!

ص: 128


1- نعمانی، الغیبة، ص 171.
2- شیخ طوسی، الغیبة، ص144.
3- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 330، ح 15. (روایات رسیده از امام باقر علیه السلام درباره حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت او و ویژگی های غیبت و ظهور، در باب 32 کتاب کمال الدین و تمام النعمة، ص 144 به بعد از کتاب شیخ طوسی، الغیبة، ص155 - 171 از کتاب نعمانی، الغیبة، نقل شده است.)

مهدی کدام یک از فرزندان تو است؟» فرمود: «پنجمین فرزند از اولاد هفتمی (امام کاظم علیه السلام) است، او از شما غایب خواهد شد و بر شما جایز نیست نام او را بر زبان آورید.»(1)

أبوالهیثم بن ابی حبّه از امام صادق علیه السلام نقل نموده که فرمود: «هنگامی که سه اسم محمد، علی و حسن به طور متوالی (در ائمه علیهم السلام) جمع شد، چهارمی آنان قائم است.»(2)

مفضّل بن عمر می گوید: بر امام صادق علیه السلام وارد شدم و عرض نمودم: «ای آقای من! کاش جانشین خودت را به ما معرفی می نمودی!» فرمود: «ای مفضّل! امام بعد از من، فرزندم موسی است، و امام خلف و موعود و منتظر (م ح م د) فرزند حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی است.(3)

و باز مفضّل بن عمر از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که: خداوند متعال چهارده هزار سال قبل از آفرینش مخلوقات چهارده نور آفرید که همان ارواح ما بودند.» به حضرت عرض شد: «ای فرزند رسول خدا! آن چهارده نور کیانند؟» فرمود: «محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و ائمه از اولاد حسین، آخرین ایشان قائم است که بعد از غیبتش قیام کند و دجّال را بکشد و زمین را از هر ظلم و جوری پاک سازد.»(4)

در بعضی از روایات، آن حضرت، شیعه را نسبت به انکار مهدی در زمان غیبت هشدار می دهد و بدین وسیله اذهان شیعیان را برای پذیرش مسئله غیبت آماده تر می سازد؛ به عنوان نمونه:

ابوبصیر از امام صادق علیه السلام نقل نموده که فرمود: «اگر صاحبتان غیبت نمود، مبادا او را انکار نمایید!»(5)

ص: 129


1- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 333، ح 1.
2- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 333، ح 2 و 3.
3- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 334، ح 4.
4- کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 335 - 336، ح 7.
5- شیخ طوسی، الغیبة، ص 161.

عبید بن زراره می گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: «مردم امامشان را گم می کنند، پس او در مراسم حج حاضر می شود و مردم را می بیند، ولی آنان او را نمی بینند.»(1)

در بعضی از روایات، آن بزرگوار به دو غیبت صغرا و کبرا برای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره نموده است.

مفضّل بن عمر می گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: «صاحب این امر، دو غیبت خواهد داشت که یکی از آنها آن قدر طول می کشد که بعضی از مردم می گویند او مرده است و بعضی از مردم می گویند او کشته شده است، بعضی از مردم نیز می گویند او رفته است تا جایی که جز عده ای محدود از اصحاب او بر فرمان برداری از او نمی ماند و بر مکان او کسی جز موالیان راستین او آگاه نخواهند شد.»(2)

منابع شیعه از جمله کتاب الغیبة از نعمانی روایاتی به این مضمون را به طرق دیگر نقل کرده اند. او پس از نقل این روایات آورده است:

«این احادیث که بر دو نوع غیبت دلالت دارند، احادیثی صحیح هستند و خداوند درستی کلام ائمه علیهم السلام را آشکار ساخت و دو نوع غیبت واقع شد؛ در غیبت نخست، سفیرانی بین امام عجل الله تعالی فرجه الشریف و خلق وجود داشت که به دست آنان شفا و پاسخ سؤالات و غیر آنها صادر می شد و در غیبت دوم، سفرا و واسطه ها در میان نبودند؛ به دلیل مصلحتی که خداوند آن را اراده کرده است... .»(3)

9. امام کاظم علیه السلام

همان گونه که گذشت، امامان شیعه علیهم السلام همواره درصدد آماده سازی شیعیان برای پذیرش مسئله غیبت بوده اند. رویارویی یک باره با غیبت امام که نزدیک به 250 سال حضور داشته اند، احتمال انکار و انحراف را برای شیعیان رقم می زد. از این رو،

ص: 130


1- شیخ طوسی، الغیبة، ص 161.
2- شیخ طوسی، الغیبة، ص 161.
3- نعمانی، الغیبة، ص 173.

معصومان علیهم السلام در این باره هشدارهایی داده بودند. نمونه ای بر این هشدارها، روایتی از امام کاظم علیه السلام است: محمد بن یعقوب کلینی با سند خود از علی بن جعفر و او از برادرش امام کاظم علیه السلام نقل کرده که فرمود: «هنگامی که پنجمین امام از فرزندان هفتمین (امام کاظم علیه السلام) غایب شد، مواظب دینتان باشید. همانا صاحب این امر را غیبتی است به گونه ای که معتقدان به امامت او، از این عقیده باز می گردند و این امتحانی است از جانب خداوند...»(1)

داوود بن کثیر رقّی می گوید از ابوالحسن موسی بن جعفر علیه السلام درباره صاحب این امر (مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف) پرسیدم. ایشان فرمود: «او رانده شده (از نزد مردم) و تنهای غریب و غایب از اهلش و تنها فرزند پدرش می باشد.»(2)

10. امام رضا علیه السلام

عبدالسلام بن صالح هروی می گوید که از دعبل بن علی خزاعی شنیدم می گفت: «برای مولایم امام رضا علیه السلام قصیده ای انشا می نمودم که ابتدای آن چنین است:

مدارس آیات خلت من تلاوة

و منزل وحی مقفر العرصات

تا رسیدم به این دو بیت که:

خروج امام لامحالة خارج

یقوم علی اسم اللّه والبرکات

یمیّز فینا کلّ حق و باطل

و یجزی علی النعماء والنقمات

در این هنگام، حضرت به شدت گریست، سپس سر برداشت و فرمود: ای خُزاعی! روح القدس این دو بیت را بر زبان تو جاری نمود. آیا می دانی این امام (که در این دو بیت به او و خروجش اشاره کردی) کیست و چه زمانی خروج می کند؟ گفتم: خیر، ای مولای من، جز این که شنیده ام، امامی از شما خروج می کند که زمین را از فساد پاک می کند و آن را از عدل سرشار می سازد. فرمود: ای دعبل! امام بعد از من فرزندم محمد، و بعد از محمد، فرزندش علی، و بعد از علی، فرزندش حسن، و

ص: 131


1- نعمانی، الغیبة، ص 154.
2- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 361، ح 4.

بعد از حسن فرزندش حجّت قائم منتظر است که در زمان غیبتش، در انتظار او خواهند بود و در هنگام ظهورش به اطاعت او خواهند گروید. اگر از دنیا مگر یک روز باقی نماند، همانا خداوند این روز را طولانی می کند تا او خروج کند و زمین را از عدل بگستراند، پس از آن که از جور گسترده شده است و اما خبر دادن از زمان قیام او، خبر دادن از وقت است که همانا پدرم، از پدرش و او از پدرانش روایت کرده که به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم گفته شد: ای رسول خدا! چه زمانی قائم از ذُریّه تو قیام می کند؟ فرمود: مَثَل آن، مَثَل قیامت است که خداوند درباره آن فرموده:

لا یجلّیها لوقتها إلّا هو ثقلت فی السموات والارض لایأتیکم إلّا بغتة.(1)

11. امام جواد علیه السلام

صقر بن أبی دلف می گوید که از امام جواد علیه السلام شنیدم که فرمود: «همانا امام بعد از من، فرزندم علی است. فرمان او، فرمان من و گفتار او، گفتار من و اطاعت او اطاعت من است. امام بعد از او فرزندش حسن است که فرمان او فرمان پدرش و گفتار او گفتار پدرش و اطاعت او اطاعت پدرش است.» سپس ساکت شد. عرض نمودم: «پس امام بعد از حسن کیست؟» حضرت در این هنگام به شدّت گریست و فرمود: «بعد از حسن فرزندش قائم بالحق و منتظَر است. عرض کردم: «ای فرزند رسول خدا! چرا قائم نامیده شده؟» فرمود: «زیرا پس از فراموشی نامش و ارتداد بیشتر معتقدان به امامتش قیام می کند.» عرض نمودم: «چرا منتظر نامیده شده؟» فرمود: «چون او را غیبتی است که روزگارش طولانی است و مخلِصان انتظار خروجش را خواهند کشید و شکّاکان او را انکار خواهند کرد و انکار کنندگان او را به تمسخر یاد خواهند نمود، و افرادی در تعیین زمان خروجش دروغ خواهند گفت و تعجیل کنندگان در خروجش هلاک خواهند شد و اهل تسلیم نجات خواهند یافت.»(2)

ص: 132


1- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 372- 373، ح 6.
2- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 378، ح 3.

حضرت عبدالعظیم حسنی می گوید: «بر آقایم، امام جواد علیه السلام وارد شدم تا از او درباره قائم بپرسم که آیا اوست یا غیر او. پس آن حضرت آغاز به سخن نمود و فرمود: ای ابوالقاسم! همانا قائم از ما، همان مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که بایسته است مردم به هنگام غیبتش، انتظارش را بکشند و به هنگام ظهورش پیروی اش کنند و او سومین فرزند از فرزندان من است. قسم به آن که محمد صلی الله علیه و آله و سلم را مبعوث فرمود و ما را به امامت گمارد، اگر از عمر دنیا، جز یک روز باقی نمانده باشد، خداوند آن را چنان طولانی کند تا مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن روز خروج کند و زمین را از قسط و عدل بگستراند، همان گونه که از ظلم و جور پر شده باشد و خداوند امر او را در یک شب اصلاح فرماید، همان گونه که امر موسی علیه السلام کلیم خود را در یک شب اصلاح فرمود و آن زمانی بود که برای آوردن آتش برای اهلش رفت و به هنگام بازگشت، رسول و نبی بود. سپس فرمود: برترین اعمال شیعه ما، انتظار فرج است.»(1)

ب) زمینه سازی امام هادی و امام عسکری علیهما السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت

اشاره

همان گونه که در قسمت پیشین روشن شد، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم مسئلة آماده سازی شیعیان برای ورود به عصر غیبت و ایجاد ذهنیت لازم برای قبول مسئله غیبت و آمادگی آنان را برای دوری از امام معصوم و محرومیت از ارتباط مستقیم با او آغاز فرمود و یکایک امامان شیعه علیهم السلام آن را پی گرفتند. امامان شیعه علیهم السلام فرمایش های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را در این باره تأکید می نمودند و شیعه را برای نزدیک شدن به عصر غیبت آگاه می ساختند و از سوی دیگر، دربارة انکار وجود امام علیه السلام و انحراف در هنگام غیبت امام معصوم، به شیعیان هشدار می دادند.

با وجود این، امامان هادی و عسکری علیهما السلام گام هایی ویژه برای زمینه سازی ورود شیعه به عصر غیبت برداشتند:

1. تبیین نزدیکی ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، آغاز غیبت و چگونگی آن

همان گونه که گذشت، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام اصل مسئله مهدویت و غیبت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، را روشن نموده بودند. از این رو، دو امام هادی و عسکری علیهما السلام به

ص: 133


1- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 377، ح 1.

طور اصولی بر نزدیکی زمان موعود تأکید می کردند و شیعه را از فرو غلتیدن در دامان سرگردانی و گم راهی و ارتداد در هنگامة غیبت باز می داشتند. بنابر روایت های گوناگون، امام هادی علیه السلام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را فرزندِ فرزندِ خود خوانده و غیبت او را نزدیک اعلام فرموده است.

صقر بن ابی دلف می گوید از امام هادی علیه السلام شنیدم که فرمود: «همانا امام پس از من، فرزندم حسن و پس از او، فرزندش قائم است که زمین را از قسط و عدل خواهد گستراند، همان گونه که از ظلم و جور پر شده باشد.»(1)

عبدالعظیم حسنی می گوید: «بر آقایم، امام هادی علیه السلام، وارد شدم. ایشان زمانی که مرا دید فرمود: مرحبا بر تو، ای ابوالقاسم! تو از دوستان راستین ما هستی. عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! من قصد دارم دینم را بر شما عرضه کنم، اگر رضایت شما بود بر آن ثابت باشم تا زمانی که خدا را ملاقات کنم.» فرمود: «بگو!» سپس عقاید خود را از توحید و رسالت و امامت امامان علیهم السلام تا امام هادی علیه السلام بیان کرد. در این هنگام حضرت به او فرمود: «و بعد از من، فرزندم حسن است. پس چگونه است حال مردم دربارة جانشین او؟» عرض کردم: «چگونه است ای مولای من؟» فرمود: «زیرا شخص او دیده نمی شود و ذکر نام او نیز جایز نیست تا زمانی که خروج کند و زمین را پر از قسط و عدل نماید...»(2)

امام هادی علیه السلام مانند همین کلام را به ابوهاشم، داوود بن قاسم جعفری فرموده است: «جانشین پس از من، فرزندم حسن است. پس چگونه است حال شما دربارة جانشین او؟» هنگامی که راوی پرسید: «این امر چگونه است؟» فرمود: «زیرا شما شخص او را مشاهده نمی کنید و بردن نامش بر شما جایز نیست.» هنگامی که راوی پرسید: پس چگونه از او یاد کنیم؟ فرمود: «بگویید: حجت از آل محمد علیهم السلام !»(3)

امام هادی علیه السلام، به شیعه آگاهی داده که، ولادت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر دیگران مخفی است. این کلام حضرت هشداری برای شیعیان است تا مبادا مخفی بودن ولادت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف،

ص: 134


1- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 383، ح 10.
2- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 379- 380، ح 1؛ مسعودی، اثبات الوصیة، ص 237.
3- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 381، ح 5.

در دل هایشان تردید اندازد.

اسحاق بن محمد بن ایوب می گوید از امام هادی علیه السلام شنیدم که فرمود: «صاحب این امر، کسی است که مردم درباره اش بگویند: هنوز متولد نشده است.»(1)

وقتی امام هادی علیه السلام از دنیا رفت و امامت بر دوش امام عسکری علیه السلام قرار گرفت، وظیفه آن بزرگوار در آماده سازی زمینه غیبت به مراتب سنگین تر شد. در عصر آن امام، مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به دنیا آمده بود و تا شروع عصر غیبت سال های اندکی در پیش بود. بنابراین، امام عسکری علیه السلام علاوه بر روشن گری دربارة اصل مسئله مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت او، برای اثبات وجود مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و ولادت او نیز باید می کوشید. از این رو، آن حضرت بر بعضی از شیعیان ویژه که بدانان اعتماد داشت، منت می گزارد و آنان را به دیدن سیمای نیک فرزندش مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سرافراز می نمود. با وجود این، ولادت آن حضرت از دیده دیگران باید پنهان می ماند.

احمد بن اسحاق قمی از کسانی است که به زیارت آن حضرت شرف یافت، او می گوید: «بر مولای خود وارد شدم و قصد داشتم درباره جانشین او بپرسم. حضرت فرمود: ای احمد بن اسحاق! خداوند تبارک و تعالی هیچ گاه زمین را از حجّت خود خالی نگذاشته است؛ حجّتی که به وسیله او بلا را از اهل زمین دور و باران را نازل و برکات زمین را خارج می سازد. عرض نمودم: ای فرزند رسول خدا! امام و خلیفه پس از شما کیست؟ حضرت با شتاب برخاست، داخل خانه شد و در حالی بیرون آمد که پسر بچه ای سه ساله با چهره ای هم چون ماه در شب بدر، را بر دوش گرفته بود. امام فرمود: ای احمد بن اسحاق! اگر نبود کرامت تو در نزد خداوند، فرزندم را به تو نشان نمی دادم. او هم نام و هم کنیه رسول خدا و کسی است که زمین را از عدل و داد می گستراند، در حالی که از ظلم و جور گسترده شده است. ای احمد بن اسحاق! مَثَل او مَثَل خضر علیه السلام و ذوالقرنین است. قسم به خدا، غیبتی خواهد داشت که در آن غیبت، کسی نجات نخواهد یافت، مگر کسی که خداوند او را در قبول امامت او استوار قرار داده و او را به دعا برای تعجیل فرجش توفیق داده است. پرسیدم:

ص: 135


1- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 382، ح 6 و 7.

مولای من، آیا علامتی هست که قلبم بدان مطمئن شود؟ ناگهان آن پسر بچه به سخن آمد و به زبان عربی فصیح فرمود: «من بقیة الله در زمین و انتقام گیرنده از دشمنان خدا هستم، پس ای احمد بن اسحاق! بعد از رؤیت و مشاهده به دنبال نشانه نگرد.» مسرور و شادمان خارج شدم و فردای آن روز وقتی به محضر امام عسکری علیه السلام رسیدم، عرض نمودم: «ای فرزند رسول خدا! شادی و سرور من برای منّتی که بر من نهادی بسیار است. آن سنّت جاری از خضر و ذوالقرنین در فرزندت چیست؟» فرمود: «طول غیبت، ای احمد! به گونه ای که بیشتر معتقدان به امامت او، از این عقیده باز می گردند و جز کسانی که ایمان راسخ در قلبشان است و خداوند آنان را تأیید می کند، بر این عقیده باقی نمانند. ای احمد بن اسحاق! این امری از امور الهی و رازی از رازهای او و غیبی از غایب اوست. آن چه گفتم، بگیر و کتمان کن و از شاکران باش تا فردا در علّیّین با ما باشی.»(1)

گاه امام عسکری علیه السلام زمان دقیق غیبت را مشخص فرموده است. أبوغانم می گوید از امام عسکری علیه السلام شنیدم که فرمود: «در سال 260 قمری شیعه من دچار جدایی و افتراق خواهند شد.»(2)

در مواردی دیگر، حضرت به اختلاف شیعه پس از شروع عصر غیبت تصریح فرموده است. موسی بن جعفر بن وهب بغدادی می گوید که شنیدم امام عسکری علیه السلام فرمود: «گویا می بینم که پس از من دربارة جانشینم دچار اختلاف شده اید ... بدانید که برای فرزندم غیبتی است که در آن، مردم دچار تردید می شوند، مگر آن کس که خدا او را حفظ نماید.»(3)

آن حضرت در روایاتی، شیعه را به صبر و انتظار فرج در زمان غیبت فرمان داده است، از جمله نامه آن حضرت به ابوالحسن، علی بن الحسین بن بابویه قمی است که در آن چنین فرموده: «بر تو باد صبر و انتظار فرج؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: برترین اعمال امت من انتظار فرج است و شیعه ما همواره در حزن و اندوه است تا

ص: 136


1- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 384- 385، ح 1.
2- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 408، ح 6.
3- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 409، ح 8.

زمانی که فرزندم که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بشارت او را داده، ظاهر شود و زمین را از عدل و داد بگستراند. پس ای شیخ و معتَمَد من، ای ابوالحسن علی، صبر کن و همه شیعیانم را به صبر دعوت کن؛ چراکه زمین از آن خداست و آن را به هرکس از بندگانش که بخواهد، به ارث خواهد داد و عاقبت از آنِ پرهیزکاران است...»(1)

2. کاهش ارتباط مستقیم با شیعیان

از دیگر کارهایی که دو امام هادی و عسکری علیهما السلام برای آماده سازی زمینه غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف انجام داده اند، پرده پوشی گام به گام از شیعیان بوده است. این واقعیت با توجه به کلامی که مسعودی، در اثبات الوصیة آورده، به خوبی روشن می شود. او می گوید: «امام هادی علیه السلام از بسیاری از مُوالیان خود، به جز اندکی از خواص، دوری می گزید و زمانی که امر امامت به امام حسن عسکری علیه السلام انجامید، آن حضرت از پسِ پرده با خواص و غیر آنان سخن می گفت، مگر در اوقاتی که به قصد خانه سلطان سوار بر مرکب می شد.»(2)

گرچه کلام مسعودی، به خصوص دربارة امام عسکری علیه السلام، به دور از مبالغه نیست، ولی مدعای ما را اثبات می کند. نزدیکی عصر آن دو امام به عصر غیبت نیز تأییدکنندة صحت این مدعا می تواند باشد؛ چراکه احتجاب و غیبت ناگهانی امام معصوم علیه السلام وضع دشوار و تحمّل ناپذیری را برای شیعه می توانست پدید آورد.

به هر حال، این دو امام بزرگوار، هم به لحاظ آن که در پادگان نظامی سامرا تحت نظارت حاکمان عباسی بوده اند و هم به لحاظ آن که در عصری نزدیک به عصر غیبت می زیسته اند، غالب اوقات از شیعیان پنهان بوده اند و بیشتر امور و ارتباط آنان با شیعیان از طریق مکاتبات، توقیعات و وکیلان بوده و به دلیل همین مکاتبات فراوان، مانند احمد بن اسحاق قمی از امام عسکری علیه السلام دست خطی می خواهد تا بدان وسیله، خط حضرت را از غیر آن بازشناسند.(3)

ص: 137


1- ابن شهرآشوب، مناقب، ج 4، ص 426؛ سیدمحمد صدر، تاریخ الغیبة الصغری، ص 217.
2- اثبات الوصیة، ص 262؛ تاریخ الغیبة الصغری، ص 222.
3- الکافی، ج 1، ص 513، ح 27؛ ابن شهرآشوب، مناقب، ج 4، ص433 - 434؛ تاریخ الغیبة الصغری، ص 224.

از این رو، جماعت شیعیان، دیدن آن حضرت و ملاقات با او را در مسیر رفت و آمد هفتگیِ آن بزرگوار به منزل خلیفه مغتنم می شمردند، در راه می نشستند و منتظر آن حضرت می ماندند. از جمله نمونه ها بر این مطلب، ملاقات شخصی است که در دل، شبهه ثنویت داشت و امام علیه السلام هنگام بازگشت از منزل خلیفه، با انگشت سبّابه به او اشاره فرمود که: احد احد!(1)

دیگری در مسیر امام علیه السلام به منزل خلیفه نشسته بود و قصد داشت با صدای بلند مردم را به امامت آن حضرت فراخواند، اما حضرت با اشاره انگشت بر دهان مبارک، او را از این کار باز داشت!(2)

3. سامان دهی و تقویت سازمان وکالت

دیگر از چاره اندیشی های دو امام هادی و عسکری علیهما السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت، تقویت سازمان وکالت بود. نظام ارتباط امام با شیعیان به وسیله وکیلان، از عصر امام صادق علیه السلام بنا شده بود، و در گذر ده ها سال فعالیت، به فرازها و نشیب هایی برخورده بود. امام هادی و عسکری علیهما السلام برای سامان دهی و تقویت این سازمان کارهایی فراوان کردند؛ زیرا شیعه رفته رفته به عصر غیبت نزدیک تر می شد و در چنین عصری، نهاد وکالت تنها راه ارتباطی شیعه با امام معصوم علیه السلام به شمار می رفت.

از جمله کارهای امام هادی علیه السلام برای تقویت و سامان مند کردن فعالیت های سازمان وکالت، سفارش آن حضرت به وکیلان برای حفظ نظم در امور و رعایت گستره و قلمرو خود و عدم مداخله در امور دیگر وکیلان است. برای نمونه، نامة امام علیه السلام به ایوب بن نوح و ابوعلی بن راشد، دو تن از وکیلانش، در این زمینه جالب توجه است.(3)

کوشش آن امام برای تعیین جانشینِ وکیل قبل و عدم بروز گسستگی در کار وکالت نواحی، از دیگر اقدامات بوده است.(4)

ص: 138


1- تاریخ الغیبة الصغری، ص 224.
2- اثبات الوصیة، ص 243.
3- کشی، رجال، ص 514، ح 992.
4- نک: کشی، رجال، ص 513 - 514، ح 991 و 992. (جریانی که امام هادی علیه السلام ابوعلی بن راشد را به جای علی بن الحسین بن عبدربّه نشاند.)

امام عسکری علیه السلام نیز با ادامه دادن این گونه اقدامات، راه را برای حرکت سازمان در مسیر خودش هموار نمود. آن جناب نیز هم چون پدر بزرگوارش، وکیلان ارشدی را برای نواحی مختلف نصب نمود که بر کار دیگر وکیلان نظارت داشتند. افزون بر این، عثمان بن سعید عَمری را به عنوان وکیل الوکلای خود برگزید تا همه وکیلان به او مراجعه کنند. اهمیت این نکته از آن روست که وی در عصر غیبت، بنا بود سفیر و نایب نخست امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف باشد.

همین طور نامه های آن جناب به بعضی نواحی شیعه نشین، مثل نیشابور، و تأکید بر اطاعت شیعیان از وکیلان و پرداخت وجوه شرعی به آنان و محور قرار دادن وکیلان در حلّ و فصل امور را از دیگر اقدامات امام عسکری علیه السلام برای تقویت و سامان مندی سازمان وکالت می توان برشمرد. برای نمونه، آن جناب به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری و شیعیان و بزرگان نیشابور نامه ای مفصّل نوشت که در آن، ضمن معرّفی وکیلی به نام ابراهیم بن عبده، از مردم این دیار به دلیل اطاعت نکردن و مراجعه نکردن به وکیل پیشین، گله گزاری نموده است.(1)

برای شناخت هرچه بیشتر این سازمان، کیفیت سیر تکاملی آن و وضعیت آن در عصر امامان هادی و عسکری علیهما السلام و عصر غیبت، به این نهاد مهم و شناخت سیر پیدایی و تکوین و تکامل آن و دیگر ویژگی ها و وظایف آن باید توجّهی ویژه نمود. از این رو، مباحثی در زیر می آید:

یکم. تعریف لغوی و اصطلاحی واژة وکالت و معرفی اجمالی سازمان وکالت؛

دوم. علل تشکیل سازمان وکالت و گسترش و استمرار فعالیت آن تا پایان عصر غیبت؛

سوم. محدوده زمانی و جغرافیایی فعالیت سازمان وکالت؛

چهارم. وظایف و مسئولیت های سازمان وکالت؛

پنجم. ویژگی ها و مشخصات وکیلان و کارگزاران سازمان وکالت؛

ششم. معرفی مهم ترین وکیلان امامان علیهم السلام .

ص: 139


1- کشی، رجال، ص 575 - 580، ح 1088.

این مباحث به لحاظ گستردگی، در کتابی دیگر به صورت مستقل به تفصیل بررسی شده است.(1) در فصل دیگر، هریک از موضوعات فوق را به اجمال، بررسی خواهیم کرد.

چکیده

روشن گری های رهبران معصوم علیهم السلام، از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم تا امام عسکری علیه السلام درباره مسئله مهدویت، شخص مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ویژگی ها و ابعاد مختلف دربارة او، از بخش های انکارناپذیر تاریخ اسلام و تشیع است. چنان که گذشت، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیت گرامی اش، در روایات فراوانی که تنها به شمار اندکی از آنها اشاره شد، سعی داشتند درباره حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف حجّت را بر مردم به پایان رسانند و با روشن نمودن ابعاد مختلف مهدویت راه را بر هر کژاندیشی و سوء استفاده از این مسئله مهم ببندند.

عسکریین علیهما السلام برای آماده سازی شیعیان برای ورود به عصر غیبت کارهایی کردند؛ تبیین نزدیکی ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، کیفیت آغاز غیبت و تاریخ آن و کاهش ارتباط مستقیم با شیعیان از جمله این اقدامات بوده است. با توجه به جایگاه خاص سازمان وکالت در عصر غیبت، اقدامات آن دو امام علیهما السلام در تقویت و گسترش این سازمان اهمیت فراوان دارد. لذا در فصل بعد به این سازمان مهم و آغاز و انجام و چگونگی فعالیت آن، قبل از عصر غیبت و در آن عصر، نگاهی ویژه خواهیم داشت.

ص: 140


1- نک: پژوهشی جامع پیرامون سازمان وکالت، وکلا و ابواب ائمه علیهم السلام، دکتر محمدرضا جباری، قم، موسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1379 ش.

فصل ششم: پیشینه سازمان وکالت و جایگاه آن در عصر غیبت صغرا

اشاره

همان گونه که در فصل پیش گذشت، از جمله اقدامات مهم دو امام عسکری علیهما السلام تقویت و گسترش فعالیت سازمان وکالت بود. این سازمان که از دوره های پیشین آغاز به فعالیت کرده بود، به دلیل ضرورت های عصر امامان علیهم السلام، از عصر امام صادق علیه السلام آغاز به کار نمود و دامنه فعالیتش در عصر دیگر امامان علیهم السلام رو به فزونی نهاد و البته در شرایط سیاسی و اجتماعی، به فرازها و نشیب هایی برخورد.

فعالیت این سازمان در عصر غیبت صغرا اوج گرفت؛ چراکه ارتباط شیعیان با امام معصوم در این عصر تنها از این طریق امکان می پذیرفت. از این رو، امام هادی و امام عسکری علیهما السلام برای تثبیت هر چه بیشتر وکیلان و جایگاه آنان در جامعه شیعه اقداماتی لازم انجام می دادند. تبیین دقیق تر نوع فعالیت این سازمان و وظایف آن، این مدّعا را بهتر می تواند اثبات کند.

این سازمان در عصر غیبت صغرا با رهبری چهار نایب خاصّ حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و با فعالیت چندین وکیل که در نواحی مختلف شیعه نشین بودند، وظیفه رهبری شیعیان در ابعاد مختلف دینی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را بر عهده داشت. پرداختن به مباحث تاریخ عصر غیبت، بدون نگاه مستقل به سازمان وکالت و پیشینه آن و سپس نحوه فعالیت آن در عصر غیبت صغرا امکان نمی پذیرد.

ص: 141

الف) بررسی معنای لغوی و اصطلاحی واژه وکالت و معرّفی اجمالی سازمان وکالت

وکالت در لغت به معنای ناتوانی از انجام مستقیم یک کار و اعتماد بر دیگری در آن کار است.(1) منابع فقهی، وکالت را چنین تعریف کرده اند: «واگذاری انجام کاری به دیگری و نایب کردن او برای تصرّف در یک امر» و یا «تفویض و واگذاری امری به دیگری، برای آن که در زمان حیاتش آن را انجام دهد».(2)

با دقت در تعریف لغوی و اصطلاحی واژه وکالت، چنین استنباط می شود که «ناتوانی از انجام مستقیم کار» در ریشه این واژه نهفته است، یعنی موکّل زمانی به تعیین وکیل اقدام می نماید که خود، به دلیل اسباب و انگیزه هایی، به انجام مستقیم کاری توانا نباشد، گرچه برای انجام آن کار اجازه داشته باشد، و اختیار انجام آن نیز با تعیین وکیل از او ساقط نمی شود.

از این رو، اگر امامان شیعه علیهم السلام نیز به تعیین وکیل اقدام می نمودند، از آن رو بوده که خود به گونة عادی، برای ارتباط مستقیم با شیعیان در نقاط دوردست (و یا حتی نزدیک) جهان اسلام توانا نبودند.

با توجه به تعریف لغوی و اصطلاحی وکالت، تعریف اجمالی سازمان وکالت امکان می پذیرد، سپس مشخصات و ویژگی های آن بررسی می شود:

اصطلاح سازمان وکالت بر مجموعه ای اطلاق می شود که به طور تقریبی از ابتدای دوران حاکمیت عباسیان آغاز شد و تا آخرین روزهای دوران غیبت صغرا استمرار یافت. هر چند فقیهان نیز وکالت ائمه علیهم السلام را در عصر غیبت کبرا برعهده دارند، اصطلاح نهاد یا سازمان وکالت نزد محققان، ویژة دوران حضور امامان علیهم السلام و عصر غیبت صغرا است. اطلاق عنوان نهاد یا سازمان وکالت بر این مجموعه، از وجود شکلی سازمانی، منسجم و منظم در این مجموعه برآمده است. به عبارت دیگر، این مجموعه از سطح کنش های فردی غیر مرتبط با هم و دور از برنامه و دستور کار و رهبریِ ناظر بر تمام مجموعه فراتر است.

ص: 142


1- نک: معجم مقاییس اللغة، ج 6، ص 136؛ المعجم الوسیط، ص 1053؛ دهخدا، لغت نامه، ج 14، ص 20542.
2- نک: وسیلة النجاة، ج 2، ص 103؛ جواهر الکلام، ج 27، ص 347؛ تحریر الوسیلة، ج 2، ص 39.

وجود مجموعه ای از ویژگی ها، باعث می شود که جز اطلاق نام نهاد، سازمان، یا نظام بر آن چاره ای نباشد. نخستین اصل حاکم بر نظام، وجود نظم، هم آهنگی و انسجام میان خود اعضا و یا اجزای تشکیل دهنده آن است. در این میان، وجود برنامه ای مشخص، رهبری حاکم و ناظر بر تمام سازمان، اعضایی وفادار و مخلِص به رهبری و اجراکننده برنامه های سازمان و وجود نظم در عملکردها را بایستی از جمله عوامل ایجاد این انسجام و هم آهنگی دانست. افزون بر اینها، اوضاع حاکم بر عصر ائمه علیهم السلام اقتضا می کرد که این سازمان، مخفیانه و هم راه با «تقیّه» به کار خود ادامه دهد.

این سازمان، در عصر امام صادق علیه السلام بنا شد. در این عصر، آن حضرت شماری وکیل و نماینده تعیین نمود تا میان ایشان و شیعیان نقش ارتباطی داشته باشند. این سازمان در عصر امام کاظم علیه السلام، شکلی وسیع تر و منسجم تر یافت و در اواخر عصر امام رضا علیه السلام و سپس در عصر امام جواد علیه السلام سامان مندتر شد و فعالیت وسیعی را آغاز کرد. این وضع در عصر امامان عسکری علیهما السلام با شدت بیشتر پیش رفت تا آن که فعالیت این سازمان در عصر غیبت به اوج رسید؛ چراکه تنها وسیله ارتباطی شیعه با امام علیه السلام در این عصر این سازمان بوده است.

بدین روی، سازمان وکالت با این سیر، فعالیت خود را آغاز کرد و تا پایان عصر غیبت صغرا ادامه حیات داد. وکیلان امامان علیهم السلام اعضای این سازمان بودند. آنان برای احراز این مقام می بایست شروط ویژه ای می داشتند. پس از احراز مقام وکالت، امام علیه السلام وظایفی ویژه بر دوش آنان می نهاد، ولی در این میان، عده ای انگشت شمار، راه خیانت و انحراف و فساد را در پیش می گرفتند و بعضی از افرادی که وکیل نبودند، به دلیل انگیزه هایی، ادعای دروغین وکالت را سر می دادند و به ناچار امامان شیعه علیهم السلام با آنان مقابله می نمودند. شایسته است هر یک از این مباحث به گونه ای جدا بررسی شود تا شناخت تفصیلی دربارة این سازمان به دست آید.

ب) علل تشکیل سازمان وکالت و استمرار و گسترش فعالیت آن تا پایان عصر غیبت

اشاره

چرایی تشکیل و استمرار فعالیت چنین سازمانی و عوامل و زمینه هایی که سبب

ص: 143

شد امامان علیهم السلام برای نگاه بانی و توسعة این سازمان و اعضای آن همت بگمارند، از پایه در این بحث است. این عوامل را تحت عناوین زیر می توان یادآور شد:

1. لزوم ارتباط میان رهبری و پیروان

لزوم ارتباط امامان معصوم علیهم السلام با شیعیان از عوامل اساسی ایجاد این سازمان است. ارتباط میان رهبری و پیروان در هر نظام دینی، سیاسی و اجتماعی اجتناب ناپذیر است. بنابراین، امامان شیعه علیهم السلام کسانی را به نمایندگی برمی گزیدند تا میان شیعیان و ایشان نقش ایفا کنند. به دلیل گستردگی جهان اسلام در آن عصر و پراکندگی شیعیان در نقاط مختلف اعم از عراق، حجاز، ایران، یمن، مصر و مغرب، کسانی شناخته شده به نمایندگی امامان علیهم السلام به مناطق دور و نزدیک اعزام می شدند و میان رهبری و پیروانش پیوند برقرار می ساختند.

2. خفقان در دورة عباسیان و لزوم حفظ شیعیان و مکتب

در اوضاع عادی و در صورت فقدان جو خفقان و فشار دشمنان نیز امکان ارتباط همة شیعیان در دورترین نقاط جهان اسلام با امامان شیعه علیهم السلام فراهم نبود؛ چراکه با توجه به وسایل ارتباطی آن عصر و فراوانی پیروان، سفر از مناطقی هم چون ایران، عراق و حتی حجاز به مدینه برای همه ممکن نمی نمود، چه رسد به این که عباسیان جوّ خفقان و رعب و وحشتی بر ضدّ امامان علیهم السلام و شیعیان برانگیخته بودند و همواره جاسوس ها و مأموران حکومتی رفت و آمدهای امامان و شیعیان را زیر نظر داشتند.

در چنین وضعیتی، ایجاد سازمان وکالت برای کاهش ارتباط مستقیم شیعه و امامان علیهم السلام و قراردادن واسطه یا وسایطی میان دو طرف، برای حفظ آنان و بالاتر از آن حفظ مکتب، لازم و گریزناپذیر می نمود. لذا سازمان وکالت از آغاز تأسیس تا پایان عصر غیبت صغرا، هرگز آشکار و بی پرده فعالیت نمی کرد؛ چراکه این سازمان نزد حاکمان عباسی وظیفه ای فراتر از جمع آوری وجوه شرعی و زکوات و نذورات و غیر آنها داشت. از این رو، هر چند وجود جوّ خفقان را علت اصلی تشکیل سازمان نمی توان دانست، به طور قطع وجود چنین جوّی علت تشدید فعالیت این سازمان و

ص: 144

گسترش و توسعه آن می تواند باشد. لذا در عصر امامان کاظم و هادی علیهما السلام فعالیت این سازمان اوج گرفت.

3. آماده سازی شیعه برای ورود به عصر غیبت

بی شک، آماده سازی شیعه برای پذیرش وضعیت جدید در عصر غیبت، از علل روی آوری امامان علیهم السلام به این سازمان، بوده است؛ عصری که شیعه در آن جز از طریق سفیران و وکیلان با امام خویش امکان ارتباط نداشت. با توجه به همین حقیقت، هر چه شیعه به عصر غیبت نزدیک تر می شد، راه ارتباط مستقیم او با امام علیه السلام نیز محدودتر می گشت و سازمان وکالت نیز تقویت می شد تا آن جا که در عصر امامان عسکری علیهما السلام بیشتر امور شیعیان با این دو امام بزرگوار از راه مکاتبه و از طریق وکیلان و نمایندگان صورت می گرفت. از این رو، می توان گفت تقویت سازمان وکالت دست کم در عصر دو امام عسکری علیهما السلام به دلیل زمینه سازی ورود شیعه به عصر غیبت بود.

4. رفع بلاتکلیفی از شیعه در ایام حبس امامان علیهم السلام و در عصر غیبت

ضرورت وجود این سازمان در عصر غیبت صغرا، با توجه به اختفای کامل امام عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت او از دیدگان، بیشتر رخ می نماید؛ چراکه سفیران و وکیلان تنها راه ارتباطی شیعه با امام عجل الله تعالی فرجه الشریف بودند. در این عصر، وکیلان و سفیران خاص و عام امام عجل الله تعالی فرجه الشریف تنها مرجع برای شیعه در مشکلات سیاسی، فکری، اجتماعی، اقتصادی و دینی بودند. همین گونه وکیلان در عصر بعضی از امامان علیهم السلام مثل امام کاظم علیه السلام یا دو امام عسکری علیهما السلام که شیعه دسترسی کمتری به آنان داشت، مرجع مطمئنی برای شیعیان بودند.

ج) بررسی محدوده زمانی و جغرافیایی فعالیت سازمان وکالت

اشاره

همان گونه که گذشت، سازمان وکالت به معنای مجموعه فعالیت های هم آهنگ و برنامه ریزی شده با رهبری واحد است، نه وکالت های جزئی، فردی و شخصی. بنابراین، گرچه مسئله وکالت و وجود وکیل یا وکیلان برای معصومان علیهم السلام دیرینه

ص: 145

است و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، امام علی علیه السلام و دیگر امامان هدی علیهم السلام تا عصر امام صادق علیه السلام، هر یک دارای نمایندگانی بوده اند که برای کارهایی ویژه تعیین می شدند، نصوص تاریخی و قراین موجود و زمینه های حاکم بر عصر ائمه علیهم السلام تا عصر امام صادق علیه السلام، هرگز وجود سازمان وکالت را در این دوره ها تأیید نمی کنند.

وانگهی محققان دربارة آغاز شروع به کار این سازمان از عصر امام صادق علیه السلام و یا امام کاظم علیه السلام، هم نظر نیستند. برخی معتقدند که آغاز به کار این سازمان با برنامه ای گسترده، از عصر امام کاظم علیه السلام بوده و لذا حتی وجود وکیلانی برای امام صادق علیه السلام (به معنای اصطلاحی آن در این بحث) را انکار می کنند. برای مثال، عبدالرحمان بن حجّاج را در کتاب الغیبة شیخ طوسی او را از شمار وکیلانی برشمرده که امام صادق علیه السلام او را ستوده، از شمار وکیلان امام کاظم علیه السلام دانسته اند(1) و یا معلّی بن خُنَیس را که به دلیل وکالت برای امام صادق علیه السلام به شهادت رسید، تنها به عنوان وکیل مالی حضرت قلمداد کرده اند.(2) از سوی دیگر، برخی از محققان تأکید دارند که نخستین امامی که به تشکیل سازمان وکالت اقدام نمود، امام صادق علیه السلام بوده است، گرچه که توسعه و گسترش فعالیت این سازمان را در دوره های بعد، به ویژه دورة امام کاظم علیه السلام انکار نمی کنند.(3)

شاید با نگاه به نصوص و شواهد موجود با نظر دوم بتوان موافقت نمود؛ چراکه در منابع ما به نام وکیلانی برای امام صادق علیه السلام تصریح شده است؛ وکلایی مانند عبدالرحمان بن حجّاج، مُعلَّی بن خُنَیس، نصر بن قابوس لخَمی و دیگران.(4) از سوی دیگر، به دلیل وضعیت سیاسی آن عصر می توان پذیرفت که امام صادق علیه السلام زمینه هایی برای تشکیل چنین سازمانی داشته است؛ چراکه عصر آن حضرت از نظر فشارهای سیاسی، از عصر امام کاظم علیه السلام دشوارتر نبوده، و سازمان وکالت در عصر امام کاظم علیه السلام فعالیتی گسترده یافته است. شمار شیعیان نیز هر چند شاید در عصر امام کاظم علیه السلام رو

ص: 146


1- شیخ طوسی، الغیبة، ص 348.
2- نک: دکتر حسین مدرسی، مکتب در فرآیند تکامل، ص 20.
3- نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 134.
4- نک: شیخ طوسی، الغیبة، ص347 - 348.

به فزونی نهاده شد، با عصر امام صادق علیه السلام چندان متفاوت نیست. امام صادق علیه السلام برای امور اجتماعی هم چون گردآوری وجوه مالی مانند زکوات، نذورات، هدایا و اوقاف و از سوی دیگر، برآوردن نیازهای دینی، فکری، سیاسی و... شیعه در هنگامة فقدان امام علیه السلام می بایست چنین سازمانی تأسیس می کرد. هم چنین برخی نصوص روایی و تاریخی، بر ارتباط مالی امام علیه السلام با شیعیان در دورترین نقاط گواهی می دهد. برای نمونه، به توطئه منصور عباسی در فرستادن جاسوسی به منزلة شیعه ای از خراسان به نزد امام صادق علیه السلام و برخی سران علویان می توان اشاره کرد تا به ظاهر با دادن وجوه شرعی و گرفتن رسید، برای اقدامات خود بر ضدّ امام علیه السلام و علویان دست آویزی فراهم کند.(1)

پس نقطه آغازین فعالیت سازمان وکالت را عصر امام صادق علیه السلام می توان دانست. این سازمان پیاپی افت و خیزهایی داشته است، به این معنا که کار آن، در عصر هیچ یک از امامان بعدی علیهم السلام به تعطیلی کشیده نشد. و عصر غیبت صغرا یکی از حسّاس ترین و مهم ترین دوران فعالیت این سازمان بوده است؛ چراکه با غیبت امام معصوم علیهم السلام وکیلان و نایبان آن حضرت تنها پناهگاه و مرجع شیعیان، بودند. بنابراین، سازمان وکالت با قدرت و در مقیاس وسیع به کار خود ادامه داد. این فعالیت تا سال 329 قمری، هم زمان با تاریخ وفات چهارمین سفیر و نایب حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف، ادامه داشت. در این سال با شروع دوران غیبت کبرا و قطع ارتباط حضرت به واسطة سفیران و باب ها با شیعیان، کار سازمان وکالت به یک معنا به پایان رسید؛ چراکه سازمان وکالت تا این زمان از کسانی گرد آمده بود که خود امام معصوم علیه السلام مستقیم آنان را به وکیلی برمی گزید، ولی با شروع عصر غیبت کبرا وظایف وکیلان بر دوش فقیهان جامع شرایط سپرده شد و چنین نبود که امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف فقیه یا فقیهانی ویژه را به وکیلی خود برگزیند. لذا اگرچه وکالت امام علیه السلام به معنای عام، برای فقیهان در عصر غیبت وجود دارد، زیر مباحث سازمان وکالت نمی گنجد. پس محدوده زمانی فعالیت این سازمان را از عصر امام صادق علیه السلام تا پایان عصر غیبت صغرا می توان دانست.

ص: 147


1- قطب الدین راوندی، الخرائج والجرائح، ج 2، ص 721.

درباره محدوده جغرافیایی فعالیت این سازمان بایستی پذیرفت که با توجه به حضور شیعیان در دوران فعالیت این سازمان در دورترین نقاط جهان اسلام مانند خراسان بزرگ، سیستان، مناطق جبال تا همدان، و از اهواز تا بصره، کوفه، واسط، بغداد، سامرا، مداین، قرای سواد، و از مدینه تا یمن، مصر و شاید مغرب، طبیعی به نظر می رسد که این سازمان محدوده فعالیت خود را به سراسر این مناطق گسترده باشد؛ چراکه هر چه مناطق شیعه نشین از دسترسی مرکز استقرار رهبری و امامت دورتر بود، امکان دسترسی و ملاقات با امام کمتر و ضرورت وجود نماینده یا وکیلی از جانب امام علیه السلام در آن مناطق، بیشتر خودنمایی می کرد. بنابراین، با قطع نظر از شواهد تاریخی نیز این سازمان، فعالیت خود را به پهنای مناطق شیعه نشین و مراکز تجمع شیعیان، می بایست گسترده باشد. بنابر گزارشات تاریخی نیز این حدس تأیید می شود؛ چراکه در منابع نخستین تاریخی و رجالی، وکیلانی را می توان یافت که هر یک در ناحیه خود به فعالیت مشغول بوده اند. اکنون با توجه به شواهد موجود، به ذکر این نواحی و برخی از وکیلان فعال، می پردازیم:

1. حجاز

· مدینه

با توجه به این که مدینة النبی صلی الله علیه و آله و سلم مرکز اصلی سکونت امامان شیعه علیهم السلام، بوده و این بزرگواران جز از سر ناچاری و یا به اجبار، از این شهر به جای دیگر منتقل نمی شده اند، خاستگاه تشکیل سازمان وکالت را در آن جا باید جست. مُعلَّی بن خُنَیس و نصر بن قابوس، وکیلان امام صادق علیه السلام در مدینه و اطراف آن بوده اند. معلّی بن خُنَیس به همین دلیل به دست داوود بن علی، رئیس شرطه حکومت عباسی، دستگیر شد و به شهادت رسید. به گفتة ابن طاووس، او از بهترین و مشهورترین وکیلان امام صادق علیه السلام بوده است که شیعیان اموال فراوانی را به وی تحویل می داده اند.(1) نصر بن قابوس نیز بنا به نقل شیخ طوسی، حدود بیست سال وکیل امام

ص: 148


1- نک: تنقیح المقال، ج 3، رقم 11994؛ معجم رجال الحدیث، ج 18، ص 237؛ بحار الانوار، ج 47، ص 181. بنابر بعضی روایات، امام صادق علیه السلام قاتل وی یعنی داوود بن علی را پس از این کار مؤاخذه کرد و چون به استهزا پرداخت، حضرت همان شب او را نفرین کرد و او هلاک شد.

صادق علیه السلام بوده، در حالی که وکالتش بر کسی جز خواص معلوم نبوده است.(1)

در عصر امام کاظم علیه السلام، یونس بن یعقوب(2) و مفضّل بن عمر جعفی را وکیلان آن حضرت در مدینه می توان یادآور شد. مفضل بن عمر نقش وکیل ارشد را داشت و بنا به امر حضرت، دیگر وکیلان باید به نزد او می رفتند. او را باب امام کاظم علیه السلام نیز یاد کرده اند.(3)

هشام بن ابراهیم عباسی همدانی راشدی نیز در عصر امام رضا علیه السلام وکیل ارشد حضرت در مدینه بوده است.(4)

ابوعلی محمد بن احمد بن حمّاد مروزی محمودی نیز در عصر غیبت صغرا به عنوان وکیل ناحیه مقدسه، در مدینه مشغول به کار بوده است.(5)

· مکه

مکه نیز از مناطق تحت پوشش سازمان وکالت بوده است. علی بن جعفر همان وکیل برجسته امام هادی علیه السلام، پس از آزادی از حبس متوکل، راه مکه را در پیش گرفت و در آن جا اقامت کرد.(6) وی فعالیت های وکالت را در آن جا ادامه داد. در ابتدای عصر غیبت صغرا، نیز یکی از وکلای مصر، به مکه آمد و ضمن ملاقات با وکیلان آن جا، شخصی را به سامرا فرستاد تا از اوضاع آن جا خبر بیاورد.(7) در ایام حج نیز مکه، محل ملاقات وکیلان نواحی مختلف با یک دیگر بود.

· یمن

بنابر شواهدی، یمن نیز پایگاه استقرار شیعیان و با سازمان وکالت مرتبط بود.

ص: 149


1- نک: شیخ طوسی، الغیبة، ص347؛ تنقیح المقال، ج 3، رقم 12451؛ شیخ طوسی، رجال، ص 314، علامه حلی، خلاصة الاقوال، ص 175.
2- نجاشی، رجال، ص 437.
3- شیخ طوسی، الغیبة، ص347؛ بحار الانوار، ج 47، ص 342.
4- تنقیح المقال، ج 3، رقم 12846.
5- کشی، رجال، ص 511، ح 988؛ تنقیح المقال، ج 2، رقم 10319.
6- کشی، رجال، ص 607، ح 1129.
7- الکافی، ج 1، ص 523، ح 19.

احتمال وکالت حسن بن فضل یمانی و برخی دیگر در این ناحیه می رود.(1) علاوه بر این، گاهی اهالی یمن با سفر به استقرارگاه رهبری سازمان وکالت، به گونة مستقیم اموال و وجوه شرعی خود را به امامان شیعه علیهم السلام یا «وکیل الوکلای» آنان تقدیم می داشتند. ملاقات گروهی از اهالی یمن با امام عسکری علیه السلام نمونه ای بر این نکته است که حضرت در این ملاقات، عثمان بن سعید عمری را به آنان شناساند و تأکید فرمود که اموال را به وی تحویل دهند و از آن پس با او در ارتباط باشند.(2)

2. عراق

· کوفه

کوفه از مهم ترین مناطق شیعه نشین، همواره میزبان وکیلان امامان علیهم السلام بوده است. وکیلانی مانند عبدالرحمان بن حجّاج، علی بن یقطین، علی بن ابی حمزه بطائنی، حیّان سرّاج، زید قندی، ایّوب بن نوح عاصمی در طول دوران حیات ائمه علیهم السلام در این منطقه ایفای نقش می نمودند.(3)

· بغداد

عبدالرحمان بن حجاج تا عصر امام جواد علیه السلام در این منطقه فعالیت داشته است.(4) در عصر امام هادی علیه السلام، ابتدا علی بن الحسین بن عبد ربّه و پس از او أبو علی بن راشد، وکیلان ارشد ایشان در بغداد، مداین و قرای سواد بوده اند.(5)

ص: 150


1- الکافی، ج 1، ص 520، ح 13.
2- شیخ طوسی، الغیبة، ص353.
3- در این باره به کتاب تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 78 و 134، هم چنین به رجال کشی، ص 493، ح 946 و رجال نجاشی، ص 99 مراجعه شود.
4- اثبات الوصیة، ص 213- 215.
5- این نکته از نامۀ امام علیه السلام خطاب به موالی مقیم این مناطق استفاده می شود که در آن، جانشینی علی بن راشد را به جای علی بن الحسین اعلام نمود و آنان را مأمور مراجعه به او کرده است. این اقدام حضرت در پی دستگیری های شیعیان به دستور متوکل عباسی صورت پذیرفت. (در این باره نک: کشی، رجال، ص 513، ح 991 و 992؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 136- 139) مراد از قُرای سواد، مناطق اطراف کوفه است. اطلاق سواد بر آنها، از آن رو بوده که منظرۀ این مناطق از دور سیاه می نموده است؛ چراکه در این مناطق حاصل خیز، کشاورزی رایج بوده و سطح زمین برای افرادی که از حجاز وارد عراق می شدند، به رنگ سیاه جلوه می نموده است.

در عصر امام عسکری علیه السلام، عروة بن یحیی معروف به دهقان، به منزلة وکیل ارشد آن حضرت در بغداد به کار مشغول بوده است، ولی بعدها راه خیانت در پیش گرفت.(1)

بغداد در طول دوران غیبت صغرا، مرکز اقامت نایبان اربعه بوده و همواره محل رفت و آمد و سکونت شیعیان و فعالیت وکیلان ناحیه مقدّسه بوده است. نخستین سفیر آن ناحیه، به امر امام عجل الله تعالی فرجه الشریف محل فعالیت خود را به بغداد منتقل کرد. او در آن جا به هم راه سه تن از دست یارانش به نام های محمد قطّان، حاجز بن یزید و احمد بن اسحاق، امور سازمان را اداره می کرد. پس از وی، فرزندش محمد بن عثمان نیز بغداد را به مرکز رهبری سازمان تبدیل کرد و به هم راه ده تن از دست یارانش در بغداد، فعالیت وکلای نواحی را هدایت می کرد. حسین بن روح، از این دست یاران بود که به امر امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از سفیر دوم به رهبری سازمان منصوب شد. او نیز در بغداد فعالیت های مخفی سازمان را پی گرفت. پس از وی سفیر چهارم نیز در آن شهر ادامه فعالیت داد.(2)

· سامرا

سامرا در عصر دو امام عسکری علیهما السلام، محل سکونت آن دو بزرگ وار و از سویی نظارت آنان بر فعالیت های سازمان به شمار می رفت. فارس بن حاتم قزوینی که بعدها راه خیانت در پیش گرفت و همین طور علی بن جعفر همانی از وکیلان امام هادی علیه السلام در این شهر بوده اند. اهالی جبال (قسمت های مرکزی ایران تا همدان)، اموال و وجوه شرعی را به واسطه فارس بن حاتم، که مدتی در سامرا می زیسته، به امام می رسانده اند. وی سپس با علی بن جعفر همانی، دیگر وکیل امام علیه السلام درگیر شد و راه انحراف را در پیش گرفت و لذا امام هادی علیه السلام به طرد و لعن او پرداخت.(3)

ص: 151


1- کشی، رجال، ص 579، ح 1088 و ص 573، ح 1086؛ شیخ طوسی، رجال، ص 423 و 410؛ معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 150.
2- در این باره نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 149- 151، 170- 172 و 195- 200.
3- کشی، رجال، ص 526، ح 1008؛ نجاشی، رجال، ص 310. (نجاشی او را «نزیل العسکر» یاد کرده است)

سامرا تا اوایل عصر غیبت صغرا محل فعالیت دو امام هادی و عسکری علیهما السلام به شمار می رفت، ولی به دلایلی پایگاه نواب اربعه از سامرا به بغداد منتقل شد، گرچه در بخشی از عصر غیبت صغرا، که امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در سامرا می زیست، فعالیت های سازمان همواره از این شهر نظارت می شد.

· واسط

واسط نیز از مناطقی است که وکیلان امامان علیهم السلام در آن جا حضور داشته اند، وکیلانی مانند حسن بن قیامه(1) وکیل امام کاظم علیه السلام و حسن بن محمد بن قطاه صیدلانی وکیل وقف در عصر غیبت صغرا، در این منطقه فعالیت می کرده اند.(2)

· بصره

گرچه بصره تحت قلمرو وکیل اهواز بوده، برخی از وکیلان بنابر شواهدی، برای وکالت مستقیم بر بصره منصوب شده اند. برای نمونه ابوعمرو حذّاء در باب کلتا در بصره، به وکالت منصوب شده است.(3)

3. ایران

اشاره

سازمان وکالت با توجه به کثرت نواحی شیعه نشین در ایران و وجود مراکز سنّتی تشیّع، چون قم، آوه، سبزوار، نیشابور و...، در تمامی این مناطق دارای نماینده بوده است. این مناطق بنابر نگارش های تاریخی و منابع رجالی از این قرارند:

· خراسان بزرگ

خراسانِ آن زمان شامل مناطق مختلف شیعه نشین مانند نیشابور، بیهق، سبزوار، بخارا، سمرقند، هرات و نقاط دیگر بوده، ولی منابع تاریخی، بسیار اندک دربارة نام وکیلان امامان علیهم السلام تا عصر دو امام عسکری علیهما السلام در خراسان آن عصر سخن گفته اند. بعضی از وکیلان ساکن در خراسان بزرگ که در منابع به نامشان تصریح شده، از این

ص: 152


1- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 135.
2- کمال الدین و تمام النعمة، ص 504، ح 35؛ بحار الانوار، ج 51، ص 336.
3- الکافی، ج 5، ص 316؛ بحار الانوار، ج 92، ص 328؛ مستدرک الوسائل، ج 4، ص 361.

قرارند: فضل بن سنان که وکیل حضرت رضا علیه السلام در نیشابور بوده،(1) ابراهیم بن عبده که وکیل ارشد امام عسکری علیه السلام در نیشابور و بیهق و دیگر نواحی مجاور بوده(2) و همین طور ایوب بن ناب که به وکالت آن حضرت به نیشابور روانه شد.(3)

در عصر غیبت صغرا، محمد بن شاذان بن نُعیم شاذانی وکیل در نیشابور و علی بن حسین بن علی طبری وکیل در سمرقند و حسین بن علی بن محمد قمی معروف به ابوعلی بغدادی وکیل ناحیه مقدسه در بخارا بوده اند.(4)

· قم

با توجه به مرکزیت قم برای شیعیان و سابقه دیرین آن در تشیع، سازمان وکالت در این منطقه فعالیت چشمگیری داشته و وکیلان امامان علیهم السلام در این منطقه، حلقه اتصال بسیار شایسته ای برای شیعیان ساکن در نواحی قم و اطراف آن با امامان علیهم السلام بوده اند. این وکیلان، بنابر آنچه منابع بدان تصریح کرده اند، عبارتند از:

عبدالعزیز بن المهتدی که وکیل امام رضا علیه السلام در قم بوده،(5) زکریا بن آدم که به عنوان وکیل مقیم از نزد امام جواد علیه السلام در این شهر مشغول بوده که جلالت قدر و مصاحبت او با چند تن از امامان علیهم السلام مشهور است(6) و همین طور یحیی بن عمران، که بنا به نقل ابن شهرآشوب و بعضی قراین وکیل در قم بوده است.(7) هم چنین محمد بن احمد بن

ص: 153


1- تنقیح المقال، ج 2، رقم 9470.
2- حضرت در نامه ای به عبدالله بن حمدویه بیهقی چنین فرمود: «و بعد، فقد نصبت لکم ابراهیم بن عبده لیدفع النواحی و أهل ناحیتک حقوقی الواجبة علیکم إلیه و جعلته ثقتی و أمینی عند موالی هناک.» (نک: کشی، رجال، ص 580، ح 1089)
3- فضل بن شاذان از بزرگان نیشابور، او را به دلیل گرایش به مذهب ارتفاع، غلو و تفویض، گرامی نمی داشت و حضرت با توقیعی، به غائله خاتمه دادند. (نک: کشی، رجال، ص 542، ح 1027)
4- تنقیح المقال، ج 2، رقم 2820.
5- بحار الانوار، ج 51، ص 341. او در عصر حسین بن روح، سفیر سوم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می زیسته و به نزد وی مراجعه می کرده است.
6- کشی، رجال، ص 483، ح 910؛ بحار الانوار، ج 2، ص 521.
7- کشی، رجال، ص 596، ح 1115؛ بنا به نقل کشی، او با مشاهدۀ اختلاف بین دو تن از وکیلان سیّار امام جواد علیه السلام، در قم از تحویل دادن وجوه شرعی به آنان امتناع می ورزد، ولی با دستور امام علیه السلام آنها را به این دو وکیل تحویل می دهد.

جعفر القمی العطّار که وکیل امام عسکری علیه السلام در آن جا بوده،(1) احمد بن اسحاق قمی که وکیل آن امام و در عصر غیبت صغرا، وکیل ناحیه مقدسه در امور اوقاف قم بوده(2) و احمد بن حمزه بن الیسع القمی از وکیلان ناحیه مقدسه برای این شهر در عصر غیبت صغرا و به عنوان باب حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در این منطقه مطرح بوده اند.(3)

آوه نیز از مناطق شیعه نشین نزدیک به قم و مرتبط با سازمان وکالت بوده است. گرچه حضور مستقل وکیلان در این ناحیه معلوم نیست و شاید وکیلان قم بر این منطقه نیز وکیل بوده اند،(4) شواهدی بر ارتباط اهالی این منطقه با دفتر مرکزی سازمان در سامرا و بغداد گواهی می دهند.(5)

· ری

به رغم اهمیت و کثرت شیعیان در منطقة ری، منابع تاریخی از وکیلان ساکن در آن تا عصر غیبت صغرا نامی نبرده اند. ابوالحسین، محمد بن جعفر اسدی وکیل ارشد ناحیه مقدسه در عصر غیبت صغرا در منطقة ری بوده است. از طریق وی که فردی والامقام بوده، توقیعاتی نیز خارج شده است.(6) مطابق روایت صدوق، اسدی از جمله وکیلان ناحیه مقدسه در ری در عصر غیبت صغرا است که به دیدن سیمای دل آرای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق یافته است.(7)

ص: 154


1- ابن شهر آشوب، مناقب، ج 4، ص 397؛ الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 717؛ اثبات الهداة، ج 6، ص 182؛ بصائر الدرجات، ص 262؛ بحار الانوار، ج 5، ص 370.
2- تنقیح المقال، ج 3، ش 10304، ابوحامد مراغی در وصف وی گفته است: «لیس له ثالث فی الارض فی القرب من الاصل یصفنا لصاحب الناحیة عجل الله تعالی فرجه الشریف .»
3- تنقیح المقال، ج 1، ص 50؛ نجاشی، رجال، ص91؛ مستدرک الوسائل، ج 1، ص 374؛ جامع الرواة، ج 1، ص 41. او طبق گفتۀ طبرسی، از وکیلان و سفیران معروفی بوده که امامیه در جلالت قدر و وکالت آنها تردید و اختلافی ندارند. (نک: اعلام الوری، ص454)
4- اعیان الشیعة، ج 2، ص 48.
5- جامع الرواة، ج1، ص49.
6- نک: الکافی، ج 1، ص 523، ح 20؛ بحار الانوار، ج 51، ص 299؛ کشف الغمة، ج 3، ص 350.
7- شیخ طوسی در کتاب الغیبة درباره او چنین آورده: «و کان فی زمان السفراء المحمودین أقوام ثقات ترد علیهم التوقیعات من قبل المنصوبین للسفارة من الاصل منهم أبوالحسین محمد بن جعفر الاسدی.» بنابر نقل شیخ طوسی، شخصی به نام صالح بن أبی صالح در سال 290 قمری از سوی ناحیۀ مقدسه مأمور می شود که وجوه شرعی را از مردم دریافت و در ری به ابوالحسین اسدی تحویل دهد. (نک: الغیبة، ص 413؛ تنقیح المقال، ج 2، ص 92؛ جامع الرواة، ج 2، ص 83؛ کمال الدین و تمام النعمة، ص 509، ح 38 و ص 522)
· قزوین

چنان که بیان شد، فارس بن حاتم قزوینی، وکیل امام هادی علیه السلام بوده است. او علاوه بر سامرا، چه بسا در قزوین نیز مدتی فعال بوده است. متون تاریخی، ابوجعفر، عبدالله ابی غانم قزوینی را به عنوان «باب المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف » در «قزوین» یاد کرده اند و از جانب ناحیه مقدسه به نام او، توقیع صادر می شد.(1)

· همدان

همدان از مناطق مهم شیعه نشین ایران بوده و وکیلان امامان علیهم السلام در این ناحیه نیز حضور داشته اند. خاندان ابراهیم بن محمد همدانی از وکیلان معروف این منطقه، از عصر امام رضا علیه السلام تا عصر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده اند. خود او از وکیلان چیره دست امام جواد علیه السلام در همدان بوده و بر فعالیت وکیلان بعضی مناطق دیگر نیز نظارت داشته است. بنا به نقل نجاشی، در عصر نواده وی، قاسم بن محمد بن علی بن ابراهیم بن محمد، که وکیل ناحیه در همدان بوده، ابوعلی، بسطام بن علی و عزیز بن زهیر نیز در این ناحیه به وکالت مشغول بوده اند و همگی به مراجعه نزد یک وکیل ارشد به نام حسن بن هارون مأمور بوده اند. پیش از او نیز پدرش هارون بن عمران به عنوان وکیل ارشد در این ناحیه فعال بوده است.(2)

در عصر امام عسکری علیه السلام و عصر غیبت، ابراهیم بن محمد همدانی و پدرش، به وکالت در این ناحیه مشغول فعالیت بوده اند.(3)

ص: 155


1- کمال الدین و تمام النعمة، ص 442 ح 16؛ تنقیح المقال، ج 3، ص 470 (از فصل القاب).
2- پس از او، وکالت به فرزندانش یکی پس از دیگری منتقل شد. فرزندش علی و فرزند او محمد و فرزند او قاسم، همگی به مقام وکالت رسیدند و در جلالت قدر آنان تردیدی نیست. (نک: کشی، رجال، ص 611، ح 1136؛ نجاشی، رجال، ص 242؛ تنقیح المقال، ج 2، رقم 9607، و ج 1، رقم 2752)
3- کمال الدین، ص 483، ح 2؛ بحار الانوار، ج 51، ص 297. جریان جالبی درباره استرداد اموال امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف توسط محمد بن صالح همدانی در منابع آمده است.
· آذربایجان

قاسم بن العلاء، وکیل برجسته امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در منطقه آذربایجان بوده و برخی از توقیعات به واسطه او به شیعیان رسیده است. وی تا عصر ابن روح در این ناحیه ادامه فعالیت داده،(1) و پس از رحلت او، وکالت به پسرش منتقل گردیده است.(2)

· قرمیسین

از احمد بن الحسن المادرائی وکیل ناحیه مقدسه در این منطقه نام برده شده است.(3)

· اهواز

نام شماری از شیعیان امامان علیهم السلام در جرگة وکیلان آن بزرگواران در منطقه اهواز یاد شده است، مانند عبدالله بن جندب وکیل ارشد امامان کاظم و رضا علیهما السلام در اهواز(4) و علی بن مهزیار اهوازی که امامان رضا، جواد و هادی علیهم السلام او را به عنوان وکیل ارشد در این منطقه منصوب کرده بودند.(5) ابراهیم بن مهزیار دیگر وکیل این منطقه و شخصی والامقام بوده است. او از عصر امام هادی علیه السلام تا عصر غیبت صغرا به وکالت در اهواز مشغول بوده است. پس از او فرزندش محمد بن ابراهیم در عصر غیبت صغرا، عهده دار مقام پدر شد.(6)

ص: 156


1- شیخ طوسی، الغیبة، ص 276.
2- شیخ طوسی، الغیبة، ص 276.
3- بحار الانوار، ج 51، ص 300. (قرمیسین» بنا به گفتۀ صاحب المسالک و الممالک، ص 41 و 198، شهری کوچک در استان جبل است که در حدود 31 فرسخ از همدان فاصله دارد.)
4- شیخ طوسی، الغیبة، ص347؛ تنقیح المقال، ج 2، رقم 6794.
5- کشی، رجال، ص 549، ح 1038، 1039 و 1040؛ نجاشی، رجال، ص 177؛ وسائل الشیعة، ج 12، ص 342؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص 347.
6- تنقیح المقال، ج 2، رقم 10222؛ تنقیح المقال، ج 1، رقم 218. شیخ مفید، الارشاد، ص 351؛ کشی، رجال، ص 531، ح 1015؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص 171؛ بحار الانوار، ج 51، ص 310. تاریخ الغیبة الصغری، ص 459. (طبرسی در حق وی گفته: «انّه من الابواب المعروفین الذین لاتختلف الامامیة القائلون بامامة الحسن بن علی علیه السلام فیهم.» (اعلام الوری، ص454)
· سیستان - بُست

به گفته برخی محققان، سازمان وکالت در این منطقه نیز فعالیت داشته است؛ چراکه این منطقه نیز جزء مناطق شیعه نشین بوده است و شواهدی بر ارتباط مالی شیعیان این مناطق با ائمه علیهم السلام گواهی می دهد.(1)

· مصر

آن گونه که از بعضی منابع بر می آید، مصر نیز به دلیل وجود شیعیانی در این منطقه، در قلمرو فعالیت سازمان وکالت بوده است. برخی عثمان بن عیسی رواسی را که پس از شهادت امام کاظم علیه السلام از سران واقفیه شد، وکیل آن حضرت در مصر نام برده اند.(2) همین طور شفیع خادم، وکیل امام عسکری علیه السلام در مصر بوده است.(3)

د) وظایف و مسئولیت های سازمان وکالت

اشاره

با بررسی شواهد تاریخی چنین به دست می آید که سازمان وکالت از آغاز تا پایان فعالیتش، کارکردهای گوناگونی داشته است. برخی از محققان وظیفه اصلی این سازمان را دریافت و تحویل اموال و وجوه شرعی بیان کرده اند،(4) ولی به نظر می رسد که این سازمان اهدافی دیگر نیز داشته است. با نگاهی تحلیلی به این سازمان، آن را برتر از مجموعه ای خواهیم یافت که تنها هدفش گردآوری خمس، زکات، صدقه، هدیه و نذر بوده است.

هدف های سیاسی والایی در پسِ وظایف شکلی و ظاهری این سازمان نهفته بوده

ص: 157


1- نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 78.
2- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 71، شیخ طوسی، الغیبة، ص 63.
3- طبق این نقل، مردی از اهل مصر، نزد امام عسکری علیه السلام به خاطر ظلم وکیل آن ناحیه شکایت می کند و حضرت با نامه ای توبیخ آمیز سبب رفع ظلم از آن فرد می شود؛ گرچه در این نقل تصریح نشده که آن وکیل، وکیل حضرت بوده، ولی قرائنی نظیر تظلّم آن فرد نزد حضرت نه نزد حکومت، و پیام صریح حضرت به آن وکیل برای رفع ظلم، حکایت از آن دارند که آن شخص، وکیل امام عسکری علیه السلام بوده است. نک: الکافی، ج 1، ص 11، ح 19؛ ابن شهرآشوب، مناقب، ج 4، ص 432- 433؛ بحار الانوار، ج 50، ص 284.
4- نک: مکتب در فرآیند تکامل، ص 19؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 134.

است شواهد تاریخی این مدعا را تأیید می کنند. چراکه اگر این سازمان هرگز فعالیت سیاسی نداشت، نبایستی حکومت ها بارها و بارها بدان می تاختند و همچنین نمی بایست امامان علیهم السلام آن را به گونة پنهانی اداره می کردند. از این رو، می توان گفت که حتی دریافت و ارسال اموال و وجوه شرعی و حقوق الهی نیز هدف سیاسی داشته و انگیزه اصلی، تقویت جانب ایمان در برابر کفر بوده است، چنان که اهداف دینی و معنوی و نشر اصول و فروع مکتب را نیز از قلمرو اهداف سازمان وکالت نباید خارج نمود. با توجه به این مقدمه، به وظایف این سازمان بنابر نصوص برآمده از تاریخ و روایات اشاره می گردد:

1. دریافت، تحویل و توزیع وجوه شرعی

وکیلان از آغاز تأسیس این سازمان، به جمع آوری و تحویل وجوه شرعی به ائمه علیهم السلام می پرداخته اند. مُعلّی بن خنیس، وکیل و قیّم مالی امام صادق علیه السلام در مدینه بوده است. عباسیان به دلیل آن که او را گردآورندة وجوه شرعی از شیعیان یافتند، به وی بدگمان شدند و او را به شهادت رساندند. منصور خلیفه عباسی، وی را متّهم کرد که اموال را برای کمک به قیام محمد بن عبدالله، معروف به «نفس زکیه»، گرد می آورد.(1)

با توجه به گسترش دامنه کارکرد سازمان وکالت و گسترش مناطق شیعه نشین در عصر امام کاظم علیه السلام، مجموع وجوه مالی که به دست وکیلان آن بزرگوار می رسید، به مراتب بیشتر از عصر امام صادق علیه السلام بود. همین فزونی اموال در دست بعضی از وکیلان آن امام علیه السلام، سبب شد که برخی از آنان پس از شهادت آن جناب، راه خیانت در پیش گیرند و با سر دادن داعیه مهدویت آن امام و انکار امامت امام رضا علیه السلام به تصرف در این اموال پردازند.(2) در دوره های بعدی با توجه به سامان مندتر شدن این سازمان، وجوه مالی به طور منظم، دریافت و توزیع می شد. این وجوه مالی، زکات،

ص: 158


1- تنقیح المقال، ج 3، ش 11994.
2- امام رضا علیه السلام اینان را که سردمداران مذهب واقفیه بودند، لعن و طرد کرد و آنان مطرود جامعۀ شیعی آن عصر گشتند. علی بن ابی حمزۀ بطائنی، حیّان سرّاج و عثمان بن عیسی رواسی از جملۀ این افراد بوده اند. (نک: کشی، رجال، ص 493، ح 946؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص 62)

هدایای مالی، صدقات، نذورات، موقوفات و گاه خمس بود.(1)

در برهه هایی از زمان که برخی شیعیان از پرداخت وجوه شرعی سستی می ورزیدند، امامان شیعه علیهم السلام به آنان هشدار می دادند. برای نمونه، گویا در عصر امام عسکری علیه السلام برخی از شیعیان نیشابور در پرداخت خمس اندکی سستی ورزیدند و لذا آن حضرت، در نامه ای از مسامحه آنان در این باره گله خود را ابراز نمود و به آنان فرمود: «اگر برای رستگاری، سعادت و نجات اخروی آنان نبود، هرگز چنین اصراری نداشتم.»(2)

شیعیان در عصر غیبت صغرا، برای پرداخت خمس و دیگر وجوه مالی بسیار می کوشیدند. صاحب وسائل الشیعة سبب فزونی در پرداخت وجوه مالی را چنین آورده است: «علت فراوانی پرداخت خمس در این عصر، وجود وکلایی است که پرداخت وجوه شرعی به آنان لازم بود و همین طور، افراد محتاجی وجود داشتند که از سادات بودند و کفایت و سرپرستی آنان بر امام علیه السلام واجب بود، ولو از نصیب خودش.»(3)

وجود وکیلان فراوان از «ناحیه مقدسه» در دور دست ترین نقاط جهان اسلام علاوه بر «نواب اربعه» موجب شده بود، شیعیان برای پرداخت این وجوه عذری نداشته باشند و بهانه نبود دسترسی به شخص امام، با وجود وکیلان آن حضرت، پذیرفتنی نبود.

کیفیت دریافت وجوه شرعی توسط وکیلان در عصر غیبت، گاهی با اظهار کرامت و خرق عادت هم راه بوده تا از این رو، حقانیت آن وکیلان و نایبان برای همگان یقینی شود. برای نمونه، محمد بن ابراهیم بن مهزیار مال هنگفتی را به فرستاده امام علیه السلام سپرد، آن گاه که فرستاده، از اوصاف و ویژگی های پنهان آن مال خبر داد. ماجرایی چنین درباره احمد بن محمد دینوری نیز گفته شده

ص: 159


1- در این باره نک: مکتب در فرآیند تکامل، ص 19؛ کشی، رجال، ص 434، ح 819.
2- کشی، رجال، ص 575، ح 1088.
3- وسائل الشیعة، ج 6، ص 378.

است.(1) دربارة حسین بن روح نوبختی نیز روایت شده که وی پس از تحویل گرفتن وجوه مالی پیرزنی از اهل «آوه» از ایران، با وی به لهجه فصیح آوجی سخن گفته است.(2)

در برهه ای از دوران غیبت صغرا، دریافت اموال بدون پرداخت قبض و رسید صورت می گرفت که به نظر می رسد به دلیل وجود خفقان برآمده از حکومت عباسیان بوده است. از جمله، در اواخر عصر سفارت محمد بن عثمان عَمری که به دلیل خطرناک بودن وضعیت سیاسی، برای اموال هیچ گونه رسیدی داده نمی شد و حتی گاه آورنده اموال آنها را در جایی می گذاشته و به راه خود ادامه می داده است. در موردی، یکی از کسانی که اموالی را به حسین بن روح که در عصر سفیر دوم به عنوان دستیار وی انجام وظیفه می کرد تحویل داد و او از دادن رسید خودداری نمود، مسئله را با سفیر در میان نهاد و او نیز کار «ابن روح» را تأیید کرد و به فرد مزبور فهماند که این کار با توجه به وضعیت خاص سیاسی انجام می شود.(3)

اموالی که به نزد ائمه هدی علیهم السلام فرستاده می شد، در راه های مختلف به مصرف می رسیدند که از جمله آنها، مصارف بیت امامت، تأمین مالی وکیلان و ابواب، کمک به نیازمندان از سادات و بنی هاشم و غیر آنان و مصالح عمومی شیعیان، نظیر رفع اختلافات مالی آنان و غیر آن بود.

سفیر اوّل و دوم به دلیل رعایت جهات امنیتی، اموال فرستاده شده را در ظروف روغن نگاه می داشتند. عثمان بن سعید عَمری در عصر امام عسکری علیه السلام شغل روغن فروشی را برگزیده بود تا نامه ها و اموال را در ظروف روغن نزد امام علیه السلام ببرد. محمد بن احمد بن جعفر قطّان از دست یاران این دو سفیر نیز شغل پارچه فروشی را برگزیده بود تا اموال را در میان طاقه های پارچه به نزد سفیر ببرد.(4)

ص: 160


1- نک: شیخ طوسی، الغیبة، ص290؛ بحار الانوار، ج 51، ص 303، (جریان محمد بن ابراهیم بن مهزیار اهوازی).
2- شیخ طوسی، الغیبة، ص 390.
3- شیخ طوسی، الغیبة، ص372.
4- نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 170 و 174.

2. رسیدگی به اوقاف

شماری از وکیلان به امور اوقاف رسیدگی می کردند؛ اوقافی که بیشتر به گونة املاک و زمین در جاهای مختلف ایران، عراق و غیر آنها پراکنده بود. احمد بن اسحاق قمی وکیل وقف در قم، و حسن بن محمد بن قطاه صیدلانی وکیل وقف در واسط به شمار می رفتند.(1)

3. راهنمایی و ارشاد شیعیان و مناظره با مخالفان

راهنمایی و ارشاد شیعیان به وظایف و اصول صحیح مکتب از شئون مهم این سازمان بوده است. بی تردید، وقتی کسی به عنوان وکیل عام و فراگیر امام معصوم علیه السلام به اهالی شهر یا منطقه ای معرّفی می شود، از نظر شناخت و آگاهی، برتر از افراد دیگر است. شیعیان بیشتر وکیلان را استفسار می کردند و شاید همین امر موجب شد شماری به «مذهب وقف» بگرایند؛ چراکه سران این مذهب، برخی از وکلای امام کاظم علیه السلام بودند و انحراف عقیدتی آنان و از سویی وجاهت آنان نزد شیعه، موجب گرایش عده ای به سوی آنان می شد.(2)

همان گونه که پس از شهادت امام رضا علیه السلام، نزدیک به هشتاد تن از رهبران امامیه که عبدالرحمان بن الحجاج، سر وکیل عراق، و بسیاری از وکیلان دیگر در خانه عبدالرحمان بن الحجاج در بغداد گرد هم آمدند تا پیرامون امامت حضرت جواد علیه السلام بحث کنند؛ چراکه نوجوانی و کم سنّ بودن حضرت، موجب تردید بعضی، به امامت آن بزرگوار شده بود.(3) این امر پس از رحلت امام جواد علیه السلام نیز دوباره توسط وکیل الوکلای آن جناب یعنی محمد بن الفرج، رخ داد و شیعیان با حضور در خانه او درباره امامت امام هادی علیه السلام بحث کردند.(4)

ص: 161


1- درباره احمد بن اسحاق، نگاه شود به: نجاشی، رجال، ص 91؛ تنقیح المقال، ج 1، ص 50؛ جامع الرواة، ج 1، ص 41. درباره حسن بن محمد بن قطاه صیدلانی نگاه شود به: کمال الدین، ص 504، ح 35؛ بحار الانوار، ج 51، ص 336.
2- نک: کشی، رجال، ص 405، ح 760 و 759؛ الواقفیه، ج 1، ص 211 به بعد؛ مکتب در فرآیند تکامل، ص 83.
3- نک: اثبات الوصیة، ص 213- 215؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 78.
4- الکافی، ج 1، ص 324، ح 2.

شیعه در عصر غیبت صغرا، به ناگاه با وضعیت تازه ای رو در رو گردید؛ فاجعه عدم امکان دسترسی مستقیم به امام معصوم علیه السلام . طبیعی است که فضای حیرت و سر در گمی به مراتب فراگیرتر از هنگام وفات یک امام بوده باشد. در چنین فضایی باز سازمان وکالت مرجع و پناه گاه افراد نیازمند برای ارشاد و راهنمایی به شمار می رفت. برای نمونه، پس از رحلت نخستین نایبِ حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف که مردم دربارة جانشین او سر در گم بودند، ابوجعفر عَمری، نایب دوم، وظیفه ارشاد و رفع سر در گمی شیعیان را بر دوش داشت. جریان ابوالعباس احمد دینوری سرّاج مؤید این سخن است.(1)

بنابر شواهدی فراوان، امامان علیهم السلام، شیعیان و حتی نمایندگان را برای شناخت حق، در هنگام عدم امکان دسترسی به امام به وکیلان سرشناس خود ارجاع می دادند. دستور امام هادی علیه السلام به احمد بن اسحاق قمی دربارة مراجعه به عثمان بن سعید عَمری، به هنگام عدم امکان دسترسی به امام علیه السلام، گویاترین این نمونه هاست.(2)

وکیلان و نایبان امام علیه السلام در مسائل کلامی و اعتقادی به خصوص در عصر غیبت، مرجع تعیین کننده حقّانیت عقاید یا انحرافی بودن آنها بوده اند. برای نمونه، وقتی جامعه شیعه از عَمری، نایب حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف، درباره مفوضّه و عقایدشان پرسید، او در پاسخ، دیدگاه مفوضّه را در نسبت دادن خلق و رزق به امامان علیهم السلام تکذیب کرد و آن را به ذات مقدّس باری تعالی مربوط دانست.(3) با این کلام، موضع رسمی نایبان امامان علیهم السلام همان عقیده توده علاقه مندان به اهل بیت علیهم السلام و جامعه شیعه در این موضوع

ص: 162


1- او به عنوان وکیل و مورد اعتماد مردم، اموالی را از نزد مردم دینور و نیز احمد بن الحسن المادرائی (وکیل در قرمیسین) به سمت بغداد برد، ولی با ادعای نیابت بعضی از رقیبان دروغین نایب دوم یعنی ابوجعفر عَمری روبه رو می شد؛ وقتی این مدعیان دروغین را عاجز از اقامه حجت بر صدق دعوی یافت و ابوجعفر عَمری برهان لازم را ارائه کرد و از اوصاف اموال خبر داد، حق را بازشناخت و پس از تحویل اموال به او، به سمت دیار خود بازگشت. (درباره این جریان نک: بحار الانوار، ج 51، ص 300)
2- وقتی احمد بن اسحاق قمی به حضرت عرض کرد: «من همیشه برایم ممکن نیست نزد شما حاضر شوم، در این موارد به چه کسی مراجعه کنم و قول چه کسی را قبول کنم و مورد عمل قرار دهم؟» حضرت در پاسخ فرمود: «هذا أبوعمرو، الثقه الامین، ما قاله لکم فعنّی یقوله و ما ادّاه الیکم فعنّی یؤدّیه.» (نک: معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 112)
3- نک: شیخ طوسی، الغیبة، ص293؛ مکتب در فرآیند تکامل، ص 58.

تأیید شد. همین گونه وقتی حسین بن روح نوبختی، پرسش یکی از شیعیان را درباره علّت تسلّط دشمنان بر امام حسین علیه السلام شنید، چنان پاسخی تفصیلی و قانع کننده داد که راوی این جریان می گوید: «من در این که او این پاسخ ها را از جانب خود بگوید، تردید نمودم، ولی بدون آن که سخنی بگویم او رو به من کرد و گفت: اینها از اصل (حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف) شنیده شده است.»(1)

گفت وگو و مناظره با مخالفان ویژة وکیلان امامان علیهم السلام نبوده، ولی این مأموریت گاه به وکیلان واگذار می شده است. برای نمونه، عبدالرحمان بن حجّاج که وکیل ارشد امام صادق و سه امام بعدی علیهم السلام بوده، از جانب امام صادق علیه السلام مأمور گفت وگو با اهل مدینه شده است. آورده اند که حضرت به او می فرمود:

یا عبدالرحمن! کَلّم اهلَ المدینة فإنّی احبّ أن یُری فی رجال الشیعة مثلُک؛(2)

ای عبدالرحمان! با مردم مدینه گفت وگو کن زیرا خوش دارم مانند تو در میان مردان شیعه دیده شود.

گاهی وکیلان امامان علیهم السلام، محدّثان معتبر شیعی را برای رفع شبهات و تردیدها به کمک می گرفتند. برای نمونه، حسین بن روح نوبختی کتابی را که از نظر اعتبار مشکوک بود، برای محدّثان قم فرستاد تا در آن نظر کنند و اگر چیزی برخلاف نظرات خود یافتند، به او بگویند. وکیلان، شیعیان را به عقاید حق تنها در زمینه های فکری و اعتقادی ارشاد نمی کردند، بلکه گاه به مسائل شخصی نیز می پرداختند.(3)

4. نقش سیاسی سازمان وکالت

این سازمان به ظاهر برای جمع آوری وجوه شرعی و اموال اهدایی شیعیان تشکیل شده بود، ولی نقش سیاسی آن را نمی توان انکار نمود. حتی با چشم پوشی از هرگونه فعالیت سیاسی تنها، خود مسئله جمع اموال از اطراف و اکناف برای امامان شیعه علیهم السلام،

ص: 163


1- کمال الدین، ص 507، ح 37.
2- کشی، رجال، ص 442، ح 830.
3- نک: شیخ طوسی، الغیبة،ص387؛ مکتب در فرآیند تکامل، ص 60.

از دید حاکمان بنی عباس فعالیتی سیاسی تلقی می گردید.(1) از همین رو، منصور و هارون امام صادق و امام کاظم علیهما السلام را به جمع اموال برای کمک به مخالفان حکومت عباسی متهم می نمودند. این نوع حساسیت دربارة امام هادی علیه السلام از متوکّل عباسی نیز به چشم می خورد. او پس از آگاهی از فعالیت گسترده وکیلان امام هادی علیه السلام، در صدد قلع و قمع این سازمان و دست گیری اعضای آن برآمد و حتی بعضی از یاران و وکیلان آن حضرت مانند علی بن جعفر همانی را دست گیر کرد و برخی را مانند ابوعلی بن راشد، عیسی بن عاصم و ابن بند را به شهادت رساند و یا زیر شکنجه قرار داد تا شهید شدند.(2)

تلاش فراوان حاکمیت عباسی در عصر غیبت، برای شناخت اعضای «سازمان وکالت»، از دیگر قراین وجود نقش سیاسی برای این سازمان است.(3)

وجود این همه حسّاسیت دربارة این سازمان، خطری سیاسی را می نماید که حاکمیت عباسی را دربر گرفته بوده است. در کنار این نکات، وجود اصل پنهان کاری، تقیّه و سرّی بودن این سازمان، خود بهترین دلیل و گواه است که این

ص: 164


1- در یک مورد، در شبهه ای که برای یکی از شیعیان در مورد انتساب فرزندش به او پیش آمده بود، کسی را نزد حسین بن روح فرستاد تا واقع را به او بنماید. ابن روح او را نزد ابوعبدالله بزوفری فرستاد. او نیز در پاسخ گفت: فرزند، فرزند اوست و مواقعه در تاریخ فلان واقع شده و نام فرزند را محمد بگذارد. (نک: شیخ طوسی، الغیبة، ص 308).
2- این سخن، زمانی بیشتر تأیید می شود که به اتّهام منصور، به امام صادق علیه السلام توجه کنیم. وی حضرت را متّهم نمود که وکیلش، معلَّی بن خُنَیس را برای جمع کمک برای نهضت محمد بن عبدالله (نفس زکیه) به سوی شیعیانش فرستاده است. همین اتهام موجب شد که منصور، حضرت را به بغداد فرا بخواند. نظیر همین اتهام را هارون به امام کاظم علیه السلام نسبت داد. (نک: تنقیح المقال، ج 3، رقم 11993)
3- متوکل عباسی به دلیل همین حساسیت به وکیلان امام هادی علیه السلام، ایوب بن نوح وکیل ناحیۀ کوفه را تعقیب کرد. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 81) و علی بن جعفر همانی را محبوس نمود و تصمیم به قتل وی گرفت و در پاسخ وساطت وزیرش عبیدالله بن یحیی بن خاقان گفت: «خودت را برای وساطت او و امثالش به زحمت مینداز؛ چرا که عمویش مرا خبر داده که او، رافضی و وکیل علی بن محمد است.» (کشی، رجال، ص 607، ح 1129، و ح 1130؛ بحار الانوار، ج 50، ص 183) متوکّل هم چنین، سر وکیل مناطق بغداد، مداین و قرای سواد یعنی ابوعلی بن راشد را به شهادت رساند و برخی دیگر مانند عیسی بن جعفر بن عاصم را با ضربت عمودی بر سرشان کشت و ابن بند را ابتدا سی صد تازیانه زد، سپس به دجله انداخت. (کشی، رجال، ص 603، ج 1122)

تشکیلات سیاسی بوده و از نظر حکومت عباسی، رها کردن آن به حال خود، بسیار خطرآفرین می توانسته باشد.

5 . نقش ارتباطی سازمان وکالت

در بحث از «علل تشکیل سازمان وکالت» گذشت که نقش ارتباطی این سازمان از اصلی ترین انگیزه های شکل گیری آن، بوده است. شیعیانی که در دوردست می زیسته اند و گاه حتی برای یک بار نیز به دیدار امام خویش توفیق نمی یافتند، برای برآوردن نیازهای شرعی، مالی و... به وکیلان، یعنی واسطه های امام در شهرهای مختلف روی می آوردند. پرداخت وجوه مالی به وکیلان، پرسش از مسائل شرعی، کلامی و اعتقادی، عرضه نمودن مکاتبات و نامه ها به محضر امام علیه السلام به واسطه وکیلان و دریافت پاسخ، ارسال پیام های شفاهی و دریافت پاسخ آنها و امور دیگر از جمله مواردی بوده که وکیلان امام علیه السلام میانجی گری می کرده اند. پیداست اگر سازمان وکالت در میان نبود این امور رها می شد، و شیعیان از تکالیف خود وا می ماندند.

اخراج توقیعات در دوره های نزدیک به عصر غیبت صغرا و در طول این دوره، از مهم ترین وظایف وکیلان بوده است. توقیع در اصطلاح به معنای پاسخ های کوتاه و کلمات قصاری است که بزرگان در ذیل و حاشیه نوشته ها، عریضه ها و مانند آن، در پاسخ سؤالی یا برای حلّ مشکلی و یا برای تعبیر از یک نظر و عقیده مشخص مرقوم می داشته اند. گرچه بیشتر توقیعات در پاسخ به پرسش ها بودند، مواردی نیز بوده که امام علیه السلام خود، آغاز به اخراج و اِصدار «توقیع» می نموده، بدون آن که پرسش و یا مشکلی مطرح شده باشد، مانند توقیع حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف برای تعزیت درگذشت سفیر اوّل به سفیر دوم، و یا توقیع اعلام پایان سفارت سفیر چهارم و شروع غیبت کبرا.

رسم چنین بوده که پس از عرضه داشتن سؤالات، توقیعات در فاصله دو، سه و یا چند روز صادر می شدند، ولی گاهی بر خلاف عادت، در فاصله بسیار کوتاهی پاسخ آماده می شده است.

ص: 165

مضمون توقیعات، شامل اموری مانند پاسخ به سؤالات شرعی، دستور کارکردهای مختلف به وکیلان، رسید وجوه شرعی، اعلام نصب وکیل به وکالت، اعلام خطر سیاسی دربارة سازمان وکالت و بیان راه حل، اعلان لعن، عزل و طرد وکیلان خائن و فاسد یا مدّعیان دروغین وکالت، معرّفی شخصیت بعضی از وکیلان و رفع اتّهام از آنان، حلّ مشکلات شخصی افراد و رفع اختلافات، تردیدها و شبهات بوده است.(1)

6 . کمک به نیازمندان، و حل مشکلات شیعیان

کمک به نیازمندان شیعه از دیگر وظایف سازمان وکالت بوده که این کار، گاهی با نفوذ به اداره های دولتی صورت می پذیرفت. برای نمونه، علی بن یقطین، وکیل امام کاظم علیه السلام از کسانی بود که با نفوذ به دستگاه خلافت عباسی درصدد رفع ظلم از شیعیان برآمد و در این کار توفیق یافت. امام علیه السلام هنگامی که نارضایتی او را از همکاری با دستگاه ظلم بنی عباس حتی به آن مقدار دریافت، به او فرمود:

إن للّه مع کل طاغیة وزیراً من أولیائه یدفع به عنهم و أنت منهم یا علی؛(2)

خداوند به هم راه هر سرکشی، وزیری از میان اولیای خود دارد که به وسیله او از دوستان خود، دفع بلا می کند و تو از آنان هستی ای علی!

گاهی وکیلان امامان علیهم السلام برای برطرف کردن درگیری های موجود بعضی از شیعیان مأمور می شدند و در این راه اگر لازم می شد وجوه مالی را نیز خرج می کردند. برای مثال، مفضّل بن عمر جعفی، وکیل و امین امام صادق علیه السلام، مأمور پرداخت چهارصد درهم از سوی امام علیه السلام به ابوحنیفه سائق الحاج و یکی از بستگان او شد که در مورد ارث با هم مشاجره داشتند. این مسئله، کوشش امامان علیهم السلام را برای حفظ وحدت میان

ص: 166


1- عبدالله بن سلیمان، وزیر عباسی، وقتی از وجود وکیلانی برای ناحیۀ مقدسه آگاه شد، کسانی را به جاسوسی و به ظاهر برای تحویل وجوه شرعی، نزد وکیلان گوناگونی فرستاد که به آنان سوء ظن می رفت تا وکالت آنان را احراز کند، ولی با ارشاد حضرت، هیچ یک از وکیلان اقدام به قبول وجهی نکردند تا زمانی که خطر رفع شد. (بحار الانوار، ج 51، ص 310، ح 30)
2- در این باره، نک: تاریخ الغیبة الصغری، ص 472؛ مکتب در فرآیند تکامل، ص 131؛ کمال الدین، ص 483، ح 4؛ تنقیح المقال، ج 2، رقم 10222؛ کشی، رجال، ح 1005؛ بحار الانوار، ج 82، ص 50؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص 185.

شیعیان می نماید.(1)

سازمان وکالت در عصر غیبت تنها پناه گاه شیعیان بود. از این رو، مراجعه به نزد سفیران و ابواب ناحیه مقدسه، و راهنمایی های آنان و گاه فراهم آوردن مقدّمات دیدار افراد با امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به واسطة سفیران، بهترین کمک ها برای شیعیان در این عصر شمرده می شود.

ه) ویژگی ها و شرایط لازم برای وکیلان امامان علیهم السلام

اشاره

با توجه به آن چه در بررسی تاریخی گذشت، ویژگی های لازم برای یک وکیل را چنین می توان برشمرد:

1. وثاقت یا عدالت

وثاقت در وکیل، از شروط اساسی است و لزوم آن جای بحث ندارد، ولی آیا وثاقت وکیل تنها به معنای وثاقت در امور مالی است و یا فراتر از آن وثاقت رجالی را نیز دربر می گیرد؛ اعتمادپذیر بودن در اموال، وظایف شرعی، سخنان و روایات؟ بعضی از محقّقان معتقدند مراد از وثاقت در وکیل، تنها وثاقت در اموال است.(2) گروهی نیز آن را به معنای عدالت وکیل دانسته اند و به تلازم میان وکالت و عدالت معتقدند.(3)

به نظر می رسد، وثاقت شایستة وکیل، از وثاقت مالی اعم باشد. اگر امام کسی را به نمایندگی وکالت خود، عازم منطقه ای کرد و از او به «انّه ثقتی و أمینی» تعبیر نمود، تنها وثاقت مالی او را نشان نمی دهد. حتی اگر وظایف وکیلان را در دریافت و توزیع وجوه شرعی نیز منحصر بدانیم، باز نمی توان پذیرفت که امام علیه السلام کسی را که از نظر شرعی، دینی و عرف مردم، فردی فاسق است، به دلیل دارا بودن وثاقت در دریافت و ارسال اموال به نمایندگی و وکالت فراگیر خود در یک منطقه معرّفی

ص: 167


1- کشی، رجال، ص 433، ح 817.
2- نک: تنقیح المقال، ج 3، رقم 12084.
3- نک: مکتب در فرآیند تکامل، ص 22؛ معجم رجال الحدیث، ج 4، ص 74.

نموده باشد. وانگهی اگر کسی در یک مورد جزئی و خاص به وکالت منصوب شده باشد، البته وکالت را ملازم وثاقت یا عدالت وی نمی توان دانست.

گاهی امامان علیهم السلام به منزلة رهبری سازمان وکالت، وثاقت وکیلان خود را به شیعیان اعلام می کردند تا جایگاه آنان برای شیعیان مشخص شود و شیعیان با اطمینان به آنان مراجعه کنند. باری امام عسکری علیه السلام احمد بن اسحاق، علی بن جعفر همانی، ایوب بن نوح و ابراهیم بن محمد همدانی را توثیق نمود(1) و بار دیگر وثاقت عثمان بن سعید و جایگاه والای او را به شمار بسیاری از سران شیعه اعلام فرمود که در جلسه حاضر بودند.(2)

بسیار پیش آمده که امامان علیهم السلام وکیلی را به منطقه ای اعزام می کرده اند و هم راه با وی به شیعیان منطقه نامه ای می نوشته اند و اطمینان و اعتماد خود را از وکیل اعزامی نیز اعلام می کرده اند. برای نمونه، امام عسکری علیه السلام به شیعیان نیشابور نامه ای نوشت و ابراهیم بن عبده را وکیل اعزامی به آن منطقه معرّفی نمود.(3)

وثاقت جانشین سفیر در عصر غیبت صغرا نیز به واسطة سفیر قبلی و به امر امام علیه السلام به شیعیان ابلاغ می شد. برای نمونه، به معرّفی جایگاه رفیع حسین بن روح توسط محمد بن عثمان عَمری، سفیر دوم، به جمعی از سران شیعه می توان اشاره کرد.(4)

2. رازداری و پنهان کاری

با توجه به حاکمیت ظلم و ستم که در طول حیات سازمان وکالت ادامه داشت، شایسته بود نمایندگان امام علیه السلام افرادی باشند که قدرت لازم برای حفظ اسرار و ممانعت از افشای آنها را داشته باشند. این مسئله چنان دارای اهمیت می نمود که اگر کسی سرّی از اسرار را نزد غیر اهلش بازگو می نمود، ائمه علیهم السلام او را بسیار نکوهش می کردند. برای نمونه، امام صادق علیه السلام به عمل کرد معلّی بن خنیس که به دلیل ترک

ص: 168


1- وسائل الشیعة، ج 20، ص 114، و ج 18، ص 100؛ تنقیح المقال، ج 2، ص 281؛ وسائل الشیعة، و ج 1 رقم 200، و ج 2، رقم 106.
2- کشی، رجال، ص 557 - 558، ح 1053.
3- شیخ طوسی، الغیبة، ص267.
4- کشی، رجال، ص 509، ح 983.

رازداری، به شهادت رسید، انتقاد داشتند.(1)

دو سفیر اول و دوم در عصر غیبت صغرا که پنهان کاری در سازمان وکالت با توجه به حساسیت آن دوران در اوج خود بود و سفیران و وکیلان در نهان کاری شدید به فعالیت مشغول بودند، به روغن فروشی می پرداختند. حسین بن روح نوبختی نیز به زیرکی در کار و بسیاری رازداری و پنهان کاری معروف بوده است، چنان که گاهی برای رعایت جهات امنیتی پس از دریافت وجوه شرعی، قبض و رسیدی تحویل نمی داد و یا باری دربان خود را به دلیل شماتت و بدگویی به معاویه اخراج کرد.(2)

افزون بر آن چه گذشت، دیگر صفات لازم برای وکیلان امامان علیهم السلام از این قرارند: زیرکی، کاردانی، نظم در امور، امانت داری، دوری از دل بستگی به دنیا و غرور و تک روی، حسادت، شهرت طلبی، خیانت، غلوّ، جهل، تعصّب باطل و گرایش به باطل و ظلم، زهد دو چندان، احترام به خاندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، شناخت امام علیه السلام، حفظ تشکیلات سازمان وکالت، هجرت به وقت لزوم، علم به کتاب خدا، سنّت و حقوق امامان علیهم السلام و قدرت بر اعجاز و کرامت به وقت لزوم.

و) ساختار و شیوه های عملکرد سازمان وکالت

1. رهبری

امام معصوم علیه السلام بر کار وکیلان نظارت دقیق داشته است. اموری مانند تعیین وکلای نواحی و بررسی عملکرد آنان، معرّفی وکیلان نواحی به شیعیان و شناساندن فضایل و شخصیت آنان، عزل وکیلان فاسد و خائن و جای گزینی وکیلان جدید، معرّفی جریان های دروغین وکالت و بابیت و برخورد با آنان، راهنمایی وکیلان به وظایفشان

ص: 169


1- شیخ طوسی، الغیبة، ص 347.
2- امام صادق علیه السلام، معلّی بن خنیس را به دلیل افشای بعضی از اسرار که به قتلش نیز انجامید، مورد نکوهش کردند و فرمودند: «خداوند معلّی را بیامرزد. من انتظار این را داشتم؛ چرا که او سرّ ما را فاش نمود و ...، هر کس که اسرار ما را نزد غیر اهلش فاش کند، به سلاح یا طناب دار مبتلا می شود.» (بحار الانوار، ج 75، ص 85)

و کیفیت برخورد با حکومت عباسی، تأمین مالی وکیلان، و ردّ اتهامات نادرست بر آنان، همه بر عهده امام علیه السلام بوده است.(1)

2. وکیل ارشد یا سر وکیل

مناطق مختلف در سازمان وکالت، تقسیم بندی می شدند و در نهایت برای هر یک از این مناطق وسیع، وکیل ارشدی نصب می شد که وظیفه نظارت بر کار وکیلان اعزامی به مناطق تحت قلمرو را بر عهده داشت. وکلای جزء نیز به مراجعه نزد سر وکیل ها مأمور و موظف بودند. بنابه گفته دکتر جاسم حسین، بنابر شواهد تاریخی، وکیلان، شیعیان را بر مبنای نواحی گوناگون به چهار گروه تقسیم می کردند:

یکم. ناحیة بغداد، مدائن، قرای سواد و کوفه؛

دوم. بصره و اهواز؛

سوم. قم، همدان و سایر مناطق جبال؛

چهارم. حجاز، یمن و مصر.

هر ناحیه، به وکیلی مستقل واگذار می شد که کارگزاران محلی زیر نظر او منصوب می شدند.(2) برای مثال، ابومحمد، حسن بن هارون و پدرش هارون بن عمران به عنوان سر وکیل ناحیه همدان در عصر غیبت صغرا و قبل از آن مطرح بوده اند. عبدالرحمان بن حجاج وکیل ارشد عراق در عصر امام صادق و امام کاظم علیهما السلام و علی

ص: 170


1- کمال الدین، ص 501، ح 28؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص 358. درباره تعیین وکیلان نواحی، برای نمونه نگاه کنید به نصب ابوعلی بن راشد به جای علی بن حسین بن عبد ربه توسّط امام هادی علیه السلام، در کشی، رجال، ص 513، ح 991 و درباره بررسی عمل کرد وکیلان نگاه کنید به جریان حساب رسی از یکی از وکیلان خائن توسّط امام صادق علیه السلام در وسائل الشیعة، ج 13، ص 291 و دربارة معرفی شخصیت وکیلان به شیعیان و معرفی عثمان بن سعید عَمری به گروهی از شیعیان یمن توسّط امام عسکری علیه السلام نگاه کنید به بحار الانوار، ج 51، ص 345 و دربارة عزل وکیلان خائن، به جریان لعن و عزل فارس بن حاتم قزوینی توسّط امام هادی علیه السلام و دستور کشتن وی توسط آن حضرت در کشی، رجال، ص 522، ح 1003 تا ح 1011، دربارة معرّفی جریان های دروغین وکالت و بابیت به نامۀ امام هادی علیه السلام به یکی از شیعیان و اعلام بیزاری از محمد بن نُصَیر نُمیری و حسن بن محمد بن بابای قمی در کشی، رجال، ص 520، ح 999 و دربارة تعیین وظایف، به نامۀ امام عسکری علیه السلام مبنی بر نصب ابراهیم بن عبده و تعیین وظایف او در کشی، رجال، ص 509، ح 982 نگاه کنید.
2- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 137.

بن الحسین بن عبد ربّه وکیل ارشد عراق در عصر امام هادی علیه السلام بوده اند.(1) ابوالحسین اسدی رازی در عصر غیبت صغرا، کار نظارت بر فعالیت وکلای نواحی شرقی ایران را بر عهده داشت. حاجز بن یزیدوشّاء نیز در بغداد تحت نظارت سفیر اول و دوم قرار داشت و خود نیز بر کار برخی از وکیلان ایران نظارت می کرد.(2)

3. نماینده های سیار

بیشتر وکیلان اعزامی به نواحی، وکیلان مقیم در آن مناطق بودند، ولی بنابه بعضی شواهد تاریخی، گاه نمایندگانی وظیفه سرکشی به مناطق مختلف را داشتند تا از سویی بر کار وکیلان مقیم نظارت کنند و از سوی دیگر، وسیله ای برای ارتباط آنان با امام علیه السلام باشند و این گونه وجوه شرعی و اموالی را که نزد آنان جمع شده بود، به نزد امام علیه السلام انتقال می دادند. آورده اند که احمد بن محمد بن عیسی قمی در مدینه نزد امام جواد علیه السلام بود و قصد داشت درباره زکریا بن آدم از حضرت بپرسد، حضرت خود آغاز به سخن کردند و فرمودند: خدمت او به پدرم و من جای انکار نیست، ولی من به مالی نیازمندم که نزد اوست. وی عرض کرد: زکریا بن آدم آن مال را نزد شما خواهد فرستاد و به من گفت: به شما خبر دهم که علّت کوتاهی اش، اختلاف میمون و مسافر (دو وکیل ارسالی حضرت به قم) است. حضرت فرمود: نامه مرا به او برسان و بگو مال را به نزد من ارسال نماید... .(3) این جریان حاکی از وجود نمایندگانی است که واسطة دفتر مرکزی سازمان وکالت و وکیلان نواحی مختلف بوده اند.

4. بهره گیری از اصل تقیّه و پنهان کاری

رعایت اصل پنهان کاری و تقیّه از مهم ترین ویژگی های سازمان وکالت در طول دوران حیاتش بوده است. سازمان وکالت، به دلیل دورماندن از خطرآفرینی حکومت

ص: 171


1- در این موارد نک: تنقیح المقال، ج 2، رقم 9607، و ج 1، رقم 1286؛ نجاشی، رجال، ص 243؛ کشی، رجال، ص 513، ح 991 و ص 549، ح 1038.
2- نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 171.
3- کشی، رجال، ص 596، ح 1115.

عباسیان و با توجه به نظارت دقیق و پیاپی حاکمان عباسی بر فعالیت های امامان هدی علیهم السلام و شیعیان آنان، به گونة پنهان فعالیت می کرده است. از این رو، این سازمان به جز شماری از پیش آمدهای اندک، از خطر برملا شدن و نابودی بازماند، بیداری و هشیاری رهبر سازمان و فداکاری اعضای، اصل سازمان را نگاه می داشت و خطر را تنها متوجه برخی از اعضا می کرد. برای نمونه، معلّی بن خنیس وکیل امام صادق علیه السلام، حتی پس از تهدید به قتل در پاسخ به داوود بن علی که از وی خواسته بود نام اصحاب امام علیه السلام را فاش نماید، گفت: «مرا تهدید به قتل می کنی! به خدا قسم اگر زیر پایم باشند، پایم را بر نمی دارم.»(1) دیگر وکیل امام صادق علیه السلام، نصر بن فابوس لخمی نیز بیست سال پنهانی وکالت امام علیه السلام را بر عهده داشته است.(2) هم چنین محمد بن ابی عمیر، وکیل امام کاظم علیه السلام در بغداد، با وجود شکنجه های فراوان، نام پیروان آن حضرت را فاش نکرد.(3)

امام عسکری علیه السلام در راستای همین اصل، باری برای ارسال نامه هایی به وکیل الوکلای خود، عثمان بن سعید عَمری، آنها را در درون چوبی دایره شکل جا کرد و به داوود بن اسود سپرد تا به او برساند، در حالی که حتی داوود نیز از درون چوب بی خبر بود.(4)

در عصر غیبت صغرا نیز وقتی عبیدالله بن سلیمان، وزیر عباسی، از فعالیت مخفی وکیلان آگاه شد، با مشورت خلیفه، تصمیم به شناسایی آنان گرفت. لذا افرادی را به منزلة شیعیانی که قصد پرداخت وجوه شرعی دارند، به نزد کسانی فرستاد که احتمالِ وکالتشان می رفت، ولی در اقدامی به هنگام، توقیعی از ناحیه مقدسه، صادر شد و همه وکیلان از اخذ هر گونه وجهی بازداشته شدند. محمد بن احمد قطّان از جمله این وکیلان بود که وقتی یکی از جاسوسان حکومتی به نزد او آمد و مدعی شد که قصد تحویل وجوهِ مالی را دارد، در پاسخ گفت: «اشتباه آمده ای من با این امور سر و

ص: 172


1- تنقیح المقال، ج 3، رقم 11994؛ معجم رجال الحدیث، ج 18، ص 237؛ بحار الانوار، ج 47، ص 81 و 342.
2- شیخ طوسی، الغیبة، ص347.
3- نجاشی، رجال، ص 326؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 135.
4- ابن شهر آشوب، مناقب، ج 4، ص 427- 428.

کاری ندارم.» و تا زمان رفع کامل خطر، وکیلان بدین گونه عمل می کرده اند.(1)

از همین رو، حسین بن روح، سفیر سوم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، معروف بود که بر عمل به تقیّه شدت می ورزد و عثمان بن سعید و پسرش محمد، سفیران اوّل و دوم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر غیبت به دلیل سرپوش نهادن بر فعالیت های وکالت روغن می فروختند. برای اثبات وجود اصل تقیّه و پنهان کاری در سازمان وکالت نمونه های بسیاری وجود دارد.(2) از این رو، دکتر جواد علی، عنوان «التنظیم السرّی» را برای تشکیلات وکالت به کار برده است. فعالیت های مخفی سفیران در عصر غیبت صغرا گاه بدان اندازه بود که برای ملاقات با وکیلان و کارگزاران سازمان، خرابه های بغداد را قرارگاه می گزیدند. بنا به نقل صدوق، محمد بن عثمان بن سعید عَمری برای دیدار با دست یارش متیلی، و ارائه نامه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به او، به خرابه های عباسیه بغداد رفت و سپس نامه را پاره کرد. همین طور، تحویل ندادن هرگونه رسیدی به آورندگان وجوه شرعی و بهره گیری از تاجران عادی برای حمل اموال، از نمونه های رعایت این اصل در عصر دومین سفیر به شمار می رود.(3)

5 . بهره گیری از وسایل ارتباطی مناسب

وجود وسایل مناسب ارتباطی از دیگر مشخصه های این سازمان بوده است. سفیران، ابواب، وکیلان و شیعیان بسیار با مراجعه مستقیم به نزد امامان علیهم السلام از نزدیک با آنان پنهانی دیدار می کردند تا دستگاه حکومت را حساس نکنند، ولی برای رعایت امنیت، ارتباط امامان، سفیران، وکیلان و شیعیان با یک دیگر در بسیاری اوقات مکاتبه ای بود، به ویژه در عصر غیبت امام عجل الله تعالی فرجه الشریف و در دوره هایی که امامان علیهم السلام در زندان و یا تحت نظر بودند. لذا تعداد مکاتبات دو امام عسکری علیهما السلام بسیار بیش از امامان علیهم السلام پیشین بوده است. فراوانی توقیعات عصر غیبت نیز بر این نکته گواهی می دهد.

ص: 173


1- نک: بحار الانوار، ج 51، ص 310، ح 30.
2- برای توجیه بیشتر در این مبحث نک: جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 134 و 174.
3- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 498؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص 179.

بهره گیری از پیک ها و نمایندگان سیّار از دیگر ابزار ارتباطی در سازمان وکالت بوده است. البته گاه این پیک ها خود از محتوای مأموریتشان بی اطلاع بوده اند، و گاه از افراد عادی و غیر مرتبط با سازمان وکالت برای این کار بهره می گرفتند. از نمونه های فرستادن پیک برای ایجاد ارتباط، به پیک «عراق» می توان اشاره کرد که ناحیه مقدسه برای اعلام تاریخ درگذشت قاسم بن العلاء وکیل آذربایجان به این دیار اعزام کرد و یا دو نماینده ارسالی امام جواد علیه السلام به قم، برای برقراری ارتباط با زکریا بن آدم، وکیل قم، که پیش تر بدان اشاره شد.(1) مراسم حج نیز دیگر وسیله ارتباطی در سازمان وکالت بوده که وکیلان در قالب آن با یک دیگر دیدار می کرده اند.

ز) معرفی مهم ترین وکیلان امامان علیهم السلام تا عصر غیبت صغرا

اشاره

در منابع نخستین رجالی، روایی و تاریخی نام بسیاری از وکیلان امامان علیهم السلام به چشم می خورد که در حقیقت، همان اعضای سازمان وکالت بوده اند. نمی توان ادعا کرد که نام همة وکیلان امامان علیهم السلام در کتاب های تاریخی و رجالی و در منابع روایی ثبت شده، ولی با جست وجویی به نسبت کامل در این منابع، نام بسیاری را می توان یافت که راه گشای شناخت بیشتر این سازمان و ویژگی های آن است. بررسی تفصیلی شخصیت همه این وکیلان از این نوشتار فرا می رود. از این رو، به بیان فهرست و شرح اجمالی برجسته ترین آنان می پردازیم:

1. عبدالرحمان بن الحجاج

شیخ طوسی، عبدالرحمان بن الحجاج را از وکیلانی می شمرد که امام صادق علیه السلام او را ستوده است. او هم چنین وکالت امام کاظم علیه السلام و مقام سر وکیلی در عراق را بر عهده داشته است. امام صادق علیه السلام به وی فرموده است:

یا عبدالرحمان! کَلِّم اهل المدینه فانّی اُحبّ أن یری فی رجال الشیعه مثلُک؛

ای عبدالرحمان! با اهل مدینه به سخن بنشین، من دوست دارم در میان مردان شیعه هم چون تو، دیده شود.

ص: 174


1- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 498؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص 179.

این امر مقام علمی و نزدیکی او را به امام علیه السلام نشان می دهد. وی هم چنین نزد امام کاظم علیه السلام منزلتی عظیم داشته است. آن حضرت در وصف او فرموده است: «إنّه لثقیل علی الفؤاد» که به فرموده مرحوم آیة الله خوئی، به این معناست: «او در قلب من دارای مکانت و عظمت است.»(1)

2. محمد بن سنان

برخی منابع او را باب امام صادق علیه السلام یاده کرده اند.(2) شیخ طوسی، وی را از وکیلانی برمی شمرد که ائمه علیهم السلام آنان را ستوده اند، از کسانی که تعالیم اهل بیت علیهم السلام و دین خدا را تغییر نداده اند، تبدیل نکرده اند و خیانتی ننموده اند و آنان در صراط امامان علیهم السلام باقی ماندند تا به دیار باقی شتافتند.(3) وی چهار یا پنج نفر از امامان معصوم علیهم السلام را درک کرده و شخص گران قدری بود.(4)

3. معلّی بن خُنَیس

بنا به گفته شیخ طوسی، او نیز از وکیلانی بوده که امام صادق علیه السلام آنان را ستوده است. وی افزون بر وکالت، امور شخصی آن حضرت را نیز بر عهده داشته است. معلّی وکیل آن حضرت، در مدینه بوده و گویا به بعضی جاهای دیگر نیز برای ایجاد ارتباط با شیعیان سفر می کرده است. سرانجام حاکمیت عبّاسی وی را دستگیر کرد و به شهادت رساند. شاید او به دلیل رازدار نبودن لو رفته باشد، چنان که برخی روایات بر چنین نکته دلالت دارند و قاتل وی یعنی داوود بن علی، بر اثر نفرین امام صادق علیه السلام در همان شب به هلاکت رسید.(5)

ص: 175


1- کشی، رجال، ص441، ح829 و ح830.
2- درباره عبدالرحمان بن الحجاج از این منابع اطلاعات بیشتری دریافت کنید: شیخ طوسی، الغیبة، ص 345؛ بحار الانوار، ج 47، ص 343؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 134؛ معجم رجال الحدیث، ج 9، ص 322؛ مکتب در فرآیند تکامل، ص 20؛ تنقیح المقال، ج 2، رقم 6356؛ کشی، رجال، ص 441، ح 829 و 830.
3- ابن شهر آشوب، مناقب، ج 4، ح 280.
4- شیخ طوسی، الغیبة، ص 348.
5- تنقیح المقال، ج 3، رقم 10820.

4. نصر بن قاموس لخمی

شیخ طوسی درباره او گفته است که او بیست سال وکیل امام صادق علیه السلام بوده، در حالی که وکالتش بر دیگران معلوم نبوده، و فردی نیکوکار و فاضل بوده است.(1) بنابر گفتة شیخ طوسی، شدت تقیّه و پنهان کاری نصر بن قاموس را می توان فهمید. شیخ مفید، او را از خواص اصحاب امام کاظم علیه السلام برشمرده و احتمال وکالت او برای امام کاظم و امام رضا علیهما السلام نیز وجود دارد.(2)

5. مفضّل بن عمر جعفی

او به نمایندگی از امام صادق علیه السلام به کارهای شیعیان رسیدگی می کرده و در منازعات مالی آنان، به وکالت از آن حضرت اموالی را پرداخت می نموده است. هم چنین وکیل ارشد و مباشر امور امام کاظم علیه السلام در مدینه بوده است. گاه امام کاظم علیه السلام خود پرداخت های مالی شیعیان را نمی پذیرفت و آنها را به مفضّل بن عمر بازمی گرداند، که به نظر می رسد به دلیل نکات امنیتی بوده است.(3) برخی منابع کهن، او را باب امام صادق علیه السلام و برخی، باب امام کاظم علیه السلام بر شمرده اند که جلالت قدر او را می نماید.(4)

6. علی بن یقطین

علی بن یقطین وکیل امام کاظم علیه السلام در بغداد و عامل نفوذی حضرت به دستگاه عباسی بوده است. شرح حال او در منابع تاریخی و رجالی به تفصیل آمده است.(5) وی برای فرستادن نامه ها و اموال و وجوه شرعی عراق، به مدینه، گاه از وکیلان سرشناسی که رابط عراق و مدینه بودند، مانند عبدالرحمان بن الحجاج و گاه نیز از

ص: 176


1- درباره شخصیت معلّی بن خنیس نک: مناقب، ج 4، ص 225؛ معجم رجال الحدیث، ج 18، ص 237؛ تنقیح المقال، ج 3 رقم 11994؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص 348.
2- شیخ طوسی، الغیبة، ص347؛ معجم رجال الحدیث، ج 19، ص 42؛ تنقیح المقال، ج 3، رقم 1245؛ شیخ طوسی، رجال، ص 324.
3- الارشاد، باب ذکر الامام القائم بعد ابی الحسن علیه السلام، ص 304.
4- نک: تنقیح المقال، ج 3 رقم 12084؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص 210؛ بحار الانوار، ج 47، ص 342.
5- نک: مناقب، ج 4، ص 380- 402؛ تاریخ اهل البیت علیهم السلام، ص 147- 151.

پیک ها و مأمورانی بهره می گرفت که به آنان اطمینان می کردند.(1)

7. عبدالله بن جُندَب

او وکیل ارشد امام کاظم و امام رضا علیهما السلام در ناحیه اهواز بوده است. تعبیر شیخ طوسی دربارة او چنین است: «کان عابداً رفیعَ المنزلة.» امام کاظم علیه السلام در وصف وی فرمود: «إنّ عبدالله بن جندب لَمِنَ الم-ُخبِتین.»(2) پس از رحلت او، علی بن مهزیار اهوازی جانشین او شد.(3)

8. ابراهیم بن سلام نیشابوری

او وکیل امام رضا و شاید امام کاظم علیهما السلام نیز بوده است.(4)

9. علی بن ابی حمزه بطائنی

10. زیاد بن مروان قندی

11. احمد بن ابی بشر سرّاج

12. عثمان بن عیسی رواسی

هر چهار نفر، وکیلان امام کاظم علیه السلام و از سران واقفیه بوده اند.(5) اینان پس از شهادت امام کاظم علیه السلام، با انکار رحلت آن حضرت و ادعای «مهدی» بودنش، اموالی را که شیعیان به آنان داده بودند تا به امام علیه السلام تحویل دهند، تصرّف کردند و به جانشین امام کاظم علیه السلام یعنی امام رضا علیه السلام چیزی نسپردند و از این رو، امام علیه السلام و جامعه شیعی آنان را از خود راندند.(6)

ص: 177


1- در این باره نک: کشی، رجال، ص 433، ح 817 تا ح 820.
2- شیخ طوسی، الغیبة، ص 347؛ تنقیح المقال، ج 2، رقم 6794.
3- کشی، رجال، ص 550، ح1038.
4- درباره این چند تن، نک: کشی، رجال، ص 493، ح 946؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص63؛ بحارالانوار، ج 49، ص 17؛ الواقفیّه، ج 1، ص 190.
5- نجاشی، رجال، ص 249؛ تنقیح المقال، ج 2، رقم 5780؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 136.
6- کشی، رجال، ص 483، ح 910؛ بحار الانوار، ج 2، ص 251.

13. صفوان بن یحیی

به تصریح نجاشی، او کوفی الاصل، ثقه و دارای جایگاه شریفی نزد امام کاظم، امام رضا و امام جواد علیهم السلام بوده و وکالت امام رضا و امام جواد علیهما السلام در کوفه را بر عهده داشته است.(1)

14. عبدالعزیز بن المهتدی

او وکیل امام رضا و امام جواد علیهما السلام در قم بوده است. فضل بن شاذان دربارة وی می گوید که او بهترین قمی است که دیده ام.(2)

15. علی بن مهزیار اهوازی

علی بن مهزیار فردی والامقام و وکیل ارشد امام رضا، امام جواد و امام هادی علیهم السلام در ناحیة اهواز بوده است.(3) چنان که گذشت او پس از درگذشت عبدالله بن جندب، وکیل ارشد امام کاظم و امام رضا علیهما السلام، در اهواز به جانشینی وی به کار مشغول شد و بنابر نشانه هایی بر کار منطقه بصره نیز دیده بان بوده است.(4)

16. فضل بن سنان

او از اهالی نیشابور و به تصریح شیخ طوسی در رجالش، وکیل امام رضا علیه السلام بوده است.(5)

17. هشام بن ابراهیم عباسی

هشام وکیل ارشد امام رضا علیه السلام در مدینه بوده و پیوسته امور دفتر وکالت را در مدینه بر عهده داشته است. وی پس از انتقال حضرت به طوس، راه خیانت در پیش گرفت و به جاسوسی برای دستگاه مامون در خانه امام علیه السلام پرداخت.(6)

ص: 178


1- نجاشی، رجال، ص197؛ کشی، رجال، ص 549- 551.
2- شیخ طوسی، رجال، ص 116؛ تنقیح المقال، ج 2، رقم 9470.
3- تنقیح المقال، ج 3، رقم 12846.
4- نک: مستدرک الوسائل، ج 4، ص 361؛ بحار الانوار، ج 92، ص 328؛ وسائل الشیعة، ج 12، ص 341.
5- نک: کشی، رجال، ص 596، ح1115؛ اعیان الشیعة، ج 7، ص 62؛ مکتب در فرآیند تکامل، ص 21.
6- کشی، رجال، ص 557، ح 1053 و ص 611، ح 1135 و 1136.

18. ابو عمرو الحذّاء

او بنابر روایت کلینی، وکیل امام جواد علیه السلام در محل «باب کلتا»ی بصره بوده است.(1)

19. زکریا بن آدم قمی

او شخصیتی بسیار والامقام و دارای جایگاه بلندی در پیش گاه معصومان علیهم السلام بوده است. گرچه بنابه روایت شیخ طوسی، وی از اصحاب امام صادق و ائمه بعدی تا امام جواد علیهم السلام بوده، همه این امامان بزرگوار به وکالت وی تصریح نکرده اند. وکالت او برای امام جواد علیه السلام آشکار است، گرچه وکالت وی با توجّه به والایی جایگاهش برای امامان پیشین به ویژه امام رضا علیه السلام نیز دور از راستی نیست.(2) آرام گاه او در شهر قم، و زیارت گاه دوست داران اهل بیت علیهم السلام و اصحاب گران قدر آنان است.

20. ابراهیم بن محمد همدانی

او وکیل ارشد امام جواد علیه السلام و دو امام عسکری علیهما السلام در همدان بوده است. باری آن حضرت، مقداری دینار و لباس برای او فرستادند که هم بر تأمین مالی شدن وکیلان از نزد امامان علیهم السلام می تواند دلیل باشد و هم بر جایگاه والای او نزد آن حضرت. فرزند و نوادگان او نیز یکی پس از دیگری تا برهه ای از عصر غیبت صغرا در همدان وکیل بوده اند.(3)

21. محمد بن الفرج

او وکیل ارشد امام جواد علیه السلام بوده است و آن جناب وصایت امام هادی علیه السلام را به وی خبر داد. پس از شهادت آن حضرت، سران شیعه در منزل او گردهم آمدند و دربارة امامت امام هادی علیه السلام بحث کردند.(4)

ص: 179


1- نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 137.
2- درباره او نک: کشی، رجال، ص 513، ح 992؛ نجاشی، رجال، ص174؛ تنقیح المقال، ج 1، رقم 1195.
3- درباره شخصیت او و هم چنین درگیری او با فارس بن حاتم قزوینی، نک: شیخ طوسی، رجال، ص373 و 359؛ کشی، رجال، ص 606، ح 1129 و ص 523، ح 1005؛ بحارالانوار، ج 50، ص 183 و شیخ طوسی، الغیبة، ص349.
4- شرح تفصیلی فعالیت ها و سرانجام امر فارس بن حاتم را در منابع زیر مطالعه کنید: نجاشی، رجال، ص319؛ شیخ طوسی، رجال، ص 357؛ کشی، رجال، ص 527، ح 1003 تا ح 1011؛ مکتب در فرآیند تکامل، ص 100.

22. ایوب بن نوح

او را وکیل امامان هادی و امام عسکری علیهما السلام در کوفه نام برده اند و دارای منزلتی والا نزد آن دو بزرگ وار بوده است. او فردی «کثیر العباده» و با ورع بسیار و در نقل روایات مورد اطمینان به شمار می رفته است. پدرش، نوح بن درّاج، قاضی کوفه بوده است. وی بر اثر آن که متوکّل در پی اش افتاده بود، به خروج از کوفه مجبور شد و حضرت فرد دیگری را به سر وکیلی آن شهر منصوب نمود.(1)

23. علی بن جعفر همانی

او وکیل سرشناس امام هادی علیه السلام در سامرا و مورد وثوق آن امام علیه السلام بوده است. وی بر اثر سعایت از او نزد متوکل، دست گیر و به جرم رافضی بودن و وکالت برای امام هادی علیه السلام محبوس شد و با دعای حضرت، اسباب رهایی وی فراهم آمد و به مکه هجرت کرد و آن جا سکونت گزید. در درگیری وی با فارس بن حاتم قزوینی، وکیل منحرف شده امام هادی علیه السلام، آن حضرت جانب وی را گرفتند و فارِس را راندند.(2)

24. فارس بن حاتم قزوینی

وکیل معروف و صاحب نام امام هادی علیه السلام در سامرا بوده که امام علیه السلام او را به دلیل فساد و خیانت، لعن، عزل و طرد کردند و به دست یکی از پیروان آن حضرت به نام «جُنید» به قتل رسید.(3)

25. علی بن الحسین بن عبد ربّه

او وکیل ارشد امام هادی علیه السلام در مداین، بغداد و قرای سواد بوده است.(4)

ص: 180


1- کشی، رجال، ص 510، ح 984؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص349.
2- نک: کشی، رجال، ص512، ح 991 و 992؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص349؛ تنقیح المقال، ج 2، ص 281؛ فصل کُنی، ص 27؛ و ج 1، ص 331.
3- کشی، رجال، ص 531، ح 1015؛ اعیان الشیعه، ج 2، ص 123.
4- درباره او، نک: شیخ طوسی، الغیبة، ص351؛ معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 112؛ مناقب، ج 4، ص 210؛ تنقیح المقال، ج 2، رقم 7783؛ مکتب در فرآیند تکامل، ص 112- 126.

26. ابوعلی بن راشد

امام هادی علیه السلام ابوعلی را پس از علی بن الحسین بن عبدربّه، وکیل ارشد خود و جانشین او در نواحی بغداد، مدائن و قُرای سواد، برگزید. متوکل او را به دلیل وکالتش به شهادت رساند. امام هادی علیه السلام در نامه ای در وصف او فرمود:

إنّه عاش سعیداً و مات شهیداً؛(1)

او با سعادت زیست و با شهادت از دنیا رحلت نمود.

27. ابراهیم بن مهزیار

او برادر علی بن مهزیار، و وکیل امام عسکری علیه السلام در اهواز، و به گفته طبرسی در اعلام الوری، از ابواب معروف در عصر غیبت بوده است. پس از درگذشت ابراهیم فرزندش محمد، اموال ناحیه مقدسه را به بغداد برد و پس از تحویل آنها به جانشینی پدر منصوب شد.(2)

28. عثمان بن سعید عَمری

عثمان بن سعید از عصر امام هادی علیه السلام به عنوان باب و وکیل ارشد آن امام علیه السلام و سپس باب و وکیل ارشد امام عسکری علیه السلام و در چند سال نخست غیبت صغرا به عنوان نخستین سفیر و باب ناحیه مقدّسه مشغول فعالیت بوده است. او از یازده سالگی به منزل امام هادی علیه السلام پا نهاد و به خادمی پرداخت. در جلالت قدر او هیچ گونه تردیدی روا نیست و امامان هادی، عسکری و حضرت حجت علیهم السلام بر این نکته بارها تأکید نموده اند. شرح تفصیلی زندگی و فعالیت های او در فصل خود خواهد آمد.(3)

29. احمد بن اسحاق قمی

او فردی بسیار والامقام و وکیل امام عسکری علیه السلام و ناحیه مقدّسه در امور اوقاف قم

ص: 181


1- نک: شیخ طوسی، الغیبة، ص351؛ مناقب، ج 4، ص 434؛ مستدرک الوسائل، ج 12، ص 374؛ تنقیح المقال، ج 1، ص 50؛ نجاشی، رجال، ص 66؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 150 و 170- 171.
2- کمال الدین و تمام النعمة، 478؛ تنقیح المقال، ج 3، رقم 10304؛ نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 150 و 170- 171.
3- کشی، رجال، ص 509، ح 983 و ص 575، ح 1088.

بوده است. کتاب های رجالی از وی به بزرگی یاد کرده اند و فضایل او را برشمرده اند.(1) احمد بن اسحاق در دوره سفیر اوّل و دوم به بغداد منتقل و به عنوان یکی از مهم ترین دست یاران آنان به فعالیت مشغول شد و در راه بازگشت از حج در «حُلوان» درگذشت.(2)

30. محمد بن احمد بن جعفر القمی العطّار القطّان

شیخ طوسی، او را از اصحاب امام عسکری علیه السلام بر شمرده و به وکالت او تصریح نموده است. ابوحامد مراغی در جلالت وی گفته است:

لیس له ثالث فی الارض فی القرب من الاصل یصفنا لصاحب الناحیه؛

او در نهایت قرب و نزدیکی به ناحیه مقدّسه است.

وی نیز به عنوان یکی از دست یاران اصلی سفیر اول و دوّم، در بغداد مشغول فعالیت بود و بنا به بعضی نقل ها، کار ارتباط و نظارت بر وکیلان نواحی شرقی ایران را در دست داشته است.(3)

31. ابراهیم بن عبده النیشابوری

او وکیل ارشد امام عسکری علیه السلام در نیشابور و مناطق اطراف آن بوده است. امام علیه السلام در نامه ای تفصیلی به برخی از سران شیعه در نیشابور، نصب وی را به وکالت این منطقه اعلام فرمود.(4)

32. ایّوب بن الناب

ایّوب نیز وکیل ارسالی امام عسکری علیه السلام به نیشابور بوده است که شاید پیش از ابراهیم بن عبده به این ناحیه اعزام شده است.(5)

ص: 182


1- کشی، رجال، ص 542، ح 128؛ مکتب در فرآیند تکامل، ص 55.
2- کشی، رجال، ص557، ح1052.
3- کشی، رجال، ص534، ح1019.
4- کشی، رجال، ص557، ح1088.
5- کشی، رجال، ص542، ح1028.

افزون بر افراد یاد شده، نام تعداد دیگری از وکیلان امامان علیهم السلام در منابع آمده که برای رعایت اختصار به همین میزان بسنده می شود.

در عصر غیبت صغرا، افزون بر وکیلان و «نوّاب اربعه»، بسیاری از وکیلان عام در نواحی گوناگون وجود داشته اند که نامشان در منابع آمده است و نام برخی از مهم ترین آنان در فصلی ویژه اشاره خواهد شد.

وجود برخی از جریان های انحرافی در سازمان وکالت یا از خیانت و فساد کسانی برآمده که امامان علیهم السلام آنان را به وکالت نصب کرده بودند و یا از ادعای دروغین مدّعیان وکالت و بابیت سرچشمه می گرفته است.

از آن جا که این گونه جریان ها در عصر غیبت، بیشتر پدید آمده، در مباحث عصر غیبت صغرا، به این جریان ها و شناساندن آن شخصیت ها بیشتر خواهیم پرداخت.

چکیده

سازمان یا نهاد وکالت که در نیمه دوم دوران امامت (یعنی از عصر امام صادق علیه السلام به بعد) مطرح شد، کارکردها و ویژگی هایی داشت. اطلاق عنوان «سازمان» یا «نهاد» بر آن، گرچه سابقه تاریخی ندارد، با توجه به اموری مانند وجود رهبری، هم کاری، اعضای مشخص، برنامه معیّن و منظّم، هم آهنگی و برخی ویژگی های دیگر نامناسب نیست.

همان گونه که گذشت، وجود رهبری از جمله ویژگی های این سازمان است. امامان معصوم علیهم السلام این سازمان را رهبری می کردند و در این جهت، متناسب با این مقام سلسله ای فعالیت می کردند، مانند تعیین یا عزل وکیلان، معرّفی شخصیت مثبت یا منفی آنان (در صورت بروز انحراف) به جامعه شیعه، نظارت بر کار وکیلان و بررسی عمل کرد آنان، شناساندن جریان های دروغین وکالت و بابیت، تأمین مالی وکیلان و اموری دیگر.

در کنار رهبری، کسانی نقش معاونان رهبر را برعهده داشتند؛ چراکه نمونه هایی گوناگون بر وجود عده ای با عنوان «وکیل ارشد» یا «سر وکیل» دلالت دارد که کار نظارت بر فعالیت وکیلان یک یا چند منطقه را بر عهده داشته اند.

ص: 183

انگیزه ها و روی کرد ائمه علیهم السلام به سازمان یا نهاد وکالت به منزلة جریانی فعّال در کنار دیگر فعالیت های امامان شیعه علیهم السلام پرسشی مهم است که در بخشی از مباحث، به پاسخ آن اشاره شد. با نگاه به وجود جوّ خفقان و اختناق و فشارهای شدید بر امامان شیعه علیهم السلام و نبود امکان ارتباط آزادانه و مستقیم آنان با شیعیان، ضروری می نمود که گروهی نقش واسطه بین امام به عنوان رهبر جامعه و شیعیان را بر عهده داشته باشند. افزون بر آن، اگر چنین فضایی نیز وجود نداشت، با توجه به گستردگی جهان اسلام در آن عصر و وجود شیعیان در مناطق مختلف و پراکنده و لزوم ارتباط آنان با امام علیه السلام، تشکیل چنین سازمانی ضروری می نمود. علاوه بر این دو موضوع، مسئله آماده سازی شیعه برای پذیرش شرایط عصر غیبت، که در آن عصر چاره ای جز مراجعه به نزد وکلا نبود، خود بُعدی دیگر از سلسله انگیزه های تشکیل سازمان وکالت را می نماید. هم چنین رفع بلاتکلیفی شیعه در عصر غیبت صغرا، از دیگر نتیجه های وجودی این سازمان بوده است.

محدوده زمانی فعالیت این سازمان با توجه به ویژگی های موجود در عصر امام صادق علیه السلام اعم از فراوانی شیعیان، گستردگی مناطق اسلامی، وجود شیعیان در مناطق دوردست، لزوم حضور نمایندگان امام در آن مناطق و وجود نصوص تاریخی دربارة وکیلان آن جناب، از آن عصر شروع و تا پایان عصر غیبت صغرا ادامه داشته است.

محدوده جغرافیایی فعالیت این سازمان به گستره مناطق شیعه نشین بوده است؛ هر نقطه ای که در آن، شیعیان به طور چشم گیری حضور داشته اند، تحت پوشش فعالیت این سازمان بوده است. به این ترتیب، مناطقی مانند حجاز، عراق، ایران، یمن، مصر و شاید مغرب، تحت پوشش این سازمان قرار داشته است.

برخی از پژوهندگان تنها وظیفه این سازمان را پرداختن به امور مالی و اخذ وجوه شرعی دانسته اند، ولی با نگاه به قراینی، وظایف دیگری مانند وظیفة ارشادی، علمی، فرهنگی، سیاسی، ارتباطی (در غیر موارد گردآوردن وجوه مالی)، رفع مشکلات شیعیان، انجام امور شخصی و خاص برای امامان علیهم السلام و بعضی امور دیگر را از وظایف و کارکردهای سازمان وکالت می توان برشمرد، گو این که اهمیت تأثیر مالی این سازمان را نیز نمی توان ناگفته گذاشت.

ص: 184

بنابر روایات، ویژگی هایی برای وکیلان امامان علیهم السلام به دست می آید که در رأس آنها، وثاقت، امانت داری و درست کاری است. چنان که گذشت، مراد از وثاقت، چیزی فراتر از وثاقت در امور مالی است. علاوه بر این صفات، ویژگی هایی مانند رازداری، نهان کاری، زیرکی، نظم و کاردانی نیز از صفات آشنای وکیلان بوده است.

ص: 185

ص: 186

فصل هفتم: عصر غیبت صغرا (260 - 329 قمری)

اشاره

این عصر و دوره، از زمان شهادت امام حسن عسکری علیه السلام در هشتم ربیع الاول سال 260 قمری که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف متولّی امر ولایت و امامت شد، آغاز گردید و در تاریخ پانزدهم شعبان سال 329 قمری با ارتحال ابوالحسن علی بن محمد سَمَری، چهارمین و آخرین سفیر و نایب خاص آن حضرت به پایان رسید.

در این فصل، حوادث و روی دادهای این دوره حساس از تاریخ شیعه را در نُه گفتار به گونة زیر بررسی می کنیم:

الف) وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر غیبت؛

ب) تاریخ غیبت و کیفیت آغاز آن؛

ج) فلسفه غیبت؛

د) ویژگی های دوره غیبت صغرا؛

ه) اختلافات فرقه ای پس از شهادت امام عسکری علیه السلام؛

و) نصب نوّاب اربعه؛

ز) نصب وکیلان برای مناطق شیعه نشین در عصر غیبت صغرا؛

ح) وکیلان خائن و مدّعیان دروغین وکالت؛

ص: 187

ط) وضعیت فکری و سیاسی - اجتماعی شیعه در عصر غیبت صغرا.

وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر غیبت

الف) وضعیت سیاسی

اشاره

این دوره هفتاد ساله مقارن است با زمام داری شش تن از خلفای عباسی، از پانزدهمین خلیفه عباسی تا بیستمین آنان:

یکم. المعتمد علی الله (256- 279 قمری)؛(1)

دوم. المعتضد بالله (279- 289 قمری)؛(2)

ص: 188


1- المعتمد علی الله (256 - 279 قمری): احمد بن جعفر معروف به معتمد پانزدهمین خلیفة عباسی، در ماه رجب سال (256 قمری) به خلافت رسید. او در این هنگام 25 سال بیشتر نداشت. مدت خلافت او را 23 سال نوشته اند. از این مدت، هفده سال آخر آن، با عصر غیبت صغرای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مقارن بود. در زمان خلافت معتمد قدرت در دست «موفّق» برادرش بود. عزل و نصب ها در دست او بود و فرمان دهان نظامی نیز گوش به فرمان او بودند. وی قدرت چندانی نداشت. بعد از مرگ «موفّق»، پسرش معتضد به جای پدر به تدبیر امور پرداخت و در زمان خلافت معتمد قدرت فراوانی داشت. در زمان خلافت معتمد، نخست عبیدالله بن یحیی بن خاقان وزیر بود و بعد از مرگ وی، پسرش عبیدالله بن یحیی بن خاقان، وزیر متوکل شد. پس از آن، به ترتیب حسن بن مخلد، سلیمان بن وهب و صاعد بن مخلّد به پست وزارت نایل آمدند و در سال 265 قمری بعد از همۀ این افراد، پست وزارت به اسماعیل بن بلبل رسید. وقتی که تدبیر امور در دست معتضد بود، به بهانه هایی اسماعیل بن بلبل را از وزارت خلع کردند و سپس دستگیر، زندانی و شکنجه نمودند که بر اثر شکنجه در سال 278 قمری جان سپرد. بنا به نوشته مورخّانی؛ مانند مسعودی و ابن اثیر، معتمد مردی عیّاش و خوش گذران بود و هدفی جز ارضای هواهای نفسانی خود نداشت. در زمانی که تدبیر امور در دست برادرش طلحه، ابواحمد موفق بود، او معتمد را زندانی کرد. با این وصف، معتمد نخستین خلیفه ای بود که زندانی شد. او مردی بی رحم و خون ریز بود و از قطعه قطعه کردن افرادی که می کشت، لذت می برد. گویند که مرگ او بر اثر پرخوری اتفاق افتاده است. (تاریخ الاسلام، ج 3، ص 12- 17؛ مروج الذهب؛ الکامل فی التاریخ)
2- المعتضد بالله (279- 289 قمری) شانزدهمین خلیفه عباسی: ابوالعباس، معتضد، احمد بن طلحه در همان روز مرگ معتمد، عمویش، به خلافت رسید. او از رجب سال 279 قمری تا ربیع الاخر سال 289 قمری به خلافت پرداخت. مسعودی مدت خلافت وی را نه سال و نه ماه و دو روز ذکر نموده است. او در حالی که از اسلام چیزی نمی دانست، به نام خلیفة رسول خدا بر مردم فرمان روایی کرد. او پای بند به احکام اسلام و سنّت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نبود. در وصف او نوشته اند: او روز عید فطر برای مردم نماز عید خواند و در رکعت اوّل شش تکبیر و در رکعت دوم یک تکبیر گفت. وی مردی عیّاش و خوش گذران بود و بیت المال را بی اندیشه مصرف می کرد. مسعودی می نویسد: معتضد برای خود قصری به نام ثریا ساخت که چهارصد هزار دینار هزینه ساخت آن شد. بنا به نوشته برخی از مورخّان، طول این قصر چند فرسخ بود! او مردی بسیار سخت دل و با قساوت بود و به مردم شکنجه روامی داشت. برای نمونه در سال 280 قمری محمد بن حسن بن سهل، برادرزادۀ فضل بن سهل، ذوالریاستین را در بغداد دست گیر کردند و پیش معتضد بردند. معتضد او را به گونة فجیعی کشت. گویند او را به میلة درازی به سیخ کشیدند و در حضور معتمد دو سر میله را بلند کردند و روی آتش گرفتند و به این وسیله او را زنده زنده سوزاندند. (مروج الذهب، ج 2، ص 597؛ تاریخ الاسلام، ج 3، ص 17 - 20)

سوم. المکتفی بالله (289- 295 قمری)؛(1)

چهارم. المقتدر بالله (295 - 320 قمری)؛(2)

ص: 189


1- المکتفی بالله (289 - 295 قمری) هفدهمین خلیفۀ عباسی: بعد از معتضد با پسرش مکتفی، علی بن احمد، بیعت کردند و او را هفدهمین خلیفۀ عباسی برگزیدند. وی از ربیع الاول سال 289 قمری تا ذی القعده سال 295 قمری خلیفه بود. بنا به نوشته مسعودی، مدت خلافت او شش سال و هفت ماه و دوازده روز بود. مکتفی در آغاز خلافتش بر خلاف سیاست پدر خود معتضد عباسی، یک سری کارهای خوب انجام داد. او دستوار داد تا سیاه چال هایی را که معتضد برای شکنجه مردم ایجاد کرده بود، ویران کنند و زندانیان را آزاد سازند. به دستور او مکان ها و منازلی را که پدرش به زور از مردم گرفته بود، به صاحبانش برگرداندند. او در آغاز خلافت با این کارها دل های مردم را تا حدودی به خود جلب کرد اما در برابر این سیاست مردم پسند، وزیری بسیار خشن و خون ریز به نام قاسم بن عبیدالله داشت که بر او مسلّط بود. پس از وفات قاسم بن عبیدالله، وزیر دیگرش عباس بن حسن بر او چیره شد. بعد از گذشت چندی از خلافت مکتفی، سیاست مردم داری خویش را تغییر داد و به همان سیاست ظالمانة پدرش روی آورد و در پی ظلم و ستم مردم حرکت کرد و اموال مردم را مصادره نمود و به این گونه مردم دعاگوی او، به نفرین وی روی آوردند. (تاریخ الاسلام، ج 3، ص 19- 20)
2- المقتدر بالله (295 - 320 قمری) هجدهمین خلیفه عباسی: بعد از مکتفی، در همان روز مرگش، با مقتدر برادرش، بیعت کردند. مسعودی می نویسد: روز یک شنبه سیزدهم ذی القعده سال 295 قمری با جعفر بن احمد، معروف به مقتدر بیعت کردند. او در آن هنگام تنها سیزده سال داشت. مدت خلافت او بیست و چهار سال و یازده ماه و شانزده روز بوده است. در زمان خلافت وی، افرادی مانند عباس بن حسن، علی بن موسی بن محمد بن فرات، محمد بن عبیدالله بن یحیی بن خاقان، علی بن عیسی بن داوود جراح، حامد بن عباس، عبدالله بن محمد بن عبیدالله خاقانی، احمد بن عبدالله خصیبی، ابوعلی محمد بن علی بن مقله، سلیمان بن حسن بن مخلد، عبیدالله بن محمد کلواذی، حسین بن قاسم بن سلیمان بن وهب و فضل بن جعفر بن موسی بن فرات، یکی پس از دیگری به وزارت رسیدند. به نوشته مسعودی، شانزده بار در مدت خلافت مقتدر پست وزارت بین عده ای رد و بدل شد. در زمان مقتدر، افسران، موالی و وزیران او را از خلافت خلع کردند و برادرش «قاهر» را به جایش نشاندند، اما مقتدر با حیله توانست بار دیگر خلافت را در دست گیرد. او بعد از آن که دوباره به قدرت رسید، به برادرش گفت: می دانم که تو مقهور شدی، تو قاهر نیستی. برادرش با شنیدن این سخنان گریست و گفت برادر مرا نکش... (مروج الذهب، ج 4، ص 660 - 661) در دورۀ خلافت مقتدر با تعویض هر وزیر، سیاست عوض می شد. برای مثال، هنگامی که محمد بن عبیدالله بن یحیی بن خاقان و هم فکران او به وزارت می رسیدند، رابطة حکومت با شیعیان تیره می شد و جوّ اختناق و وحشت دربارة آنان حکم فرما می گشت و بر عکس هنگامی که پست وزارت به ابن فرات می رسید، رفتار دستگاه خلافت با شیعیان بهتر می شد. به همین دلیل، خاندان بنی نوبخت، از جمله حسین بن روح نوبختی سومین نایب خاص امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف که از پیش مورد احترام خاص دربار عباسیان بود، در زمان مقتدر به مدت پنج سال (312- 317 قمری) دستگیر و زندانی شدند. مقتدر در روز چهارشنبه، سه روز مانده از شوال سال 320 قمری در بغداد کشته شد. بنابه نوشته ابن اثیر در الکامل، ج8، ص241 او با بدترین وضع به دست عده ای از بربرها و افریقاییان، دور از یارانش کشته شد، در حالی که دورش را گرفته بودند، به رویش شمشیر کشیدند و او را کشتند. (تاریخ طبری، ج8، ص250، حوادث سال 320 قمری)

پنجم. القاهر بالله (320- 322 قمری)؛(1)

ششم. الراضی بالله (322- 329 قمری).(2)

ص: 190


1- القاهر بالله (320 - 322 قمری) نوزدهمین خلیفۀ عباسی: یک روز پس از کشته شدن مقتدر، با برادرش محمد بن احمد، ملقّب به «القاهر بالله» بیعت کردند و او را نوزدهمین خلیفۀ عباسی برگزیدند. و پس از یک سال و شش ماه و شش روز در تاریخ پنجم جمادی الاولی سال 322 قمری او را از خلافت خلع کردند و چشمانش را میل کشیدند. قاهر در مدت کوتاهی که خلیفه بود چند بار پست وزارت را تعویض نمود. ابوعلی، محمد بن علی بن مقله را در سال 321 قمری به عنوان وزیر برگزید، سپس او را عزل نمود و ابوجعفر، محمد بن قاسم بن عبیدالله بن سلیمان را به وزارت برگزید، سپس او را عزل نمود و به جای او احمد بن عبدالله حصیبی را وزیر خود برگزید. اخلاق وی ثباتی نداشت، با دشمنان بدرفتاری می کرد و بسیاری از افراد را با دست خود می کشت. او نیزۀ کوچکی داشت که هر وقت در خانۀ خود راه می رفت، آن را به دست می گرفت و به هنگام نشستن آن را جلوی خود می گذاشت و هر کس را می خواست با آن می کشت. به همین دلیل، برخی از افسران ترک، بر ضدّ او تبانی کردند و بر وی شوریدند و شبانگاه قصرش را محاصره کردند. وقتی سر و صدا را شنید، در حالی که مست بود از خواب پرید و به این سو و آن سو دوید تا شاید از دست آنان بگریزد. اما او را گرفتند و هر دو چشمش را از حدقه درآوردند. (تاریخ الخلفا، ص 388)
2- الراضی بالله (322- 329 قمری) بیستمین خلیفه عباسی: پس از آن که افسران ترک «القاهر بالله» را از خلافت خلع کردند، با برادرزاده اش، ابوالعباس، محمد بن جعفر، پسر مقتدر ملقّب به «الراضی بالله»، بیعت کردند. آغاز خلافت وی شش جمادی الاولی سال 322 قمری و پایانش دهم ربیع الاول سال 329 قمری بوده و مدت خلافت وی شش سال و یازده ماه و سه روز بوده است. در زمان الراضی بالله، ابوعلی، محمد بن علی بن مقله، ابوعلی، عبدالرحمان بن عیسی بن داوود بن جراح، ابوالقاسم کرخی، ابوالقاسم، سلیمان بن حسن بن مخلد، ابوالفتح بن جعفر بن فرات و ابوعبدالرحمان محمد بریدی، یکی پس از دیگری وزیر خلیفه شدند. رابطۀ راضی با حسین بن روح سومین نایب ویژه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خوب بود. او گاهی می گفت: دیگران می گویند: امامیه خمس مال را به «ابن روح» می دهند، ولی ما این اتهام را رد می کنیم و مدعی هستیم که دروغ است و اگر هم درست باشد، مگر این کار خلاف است؟ به خدا سوگند! آرزو دارم تا هزار انسان به مانند او بودند و امامیه می توانستند دارایی ها و اموال خود را آن قدر به آنها بدهند تا بی نیاز شوند. جریان شلمغانی در زمان راضی پیش آمد و به دستور او شلمغانی را به دار آویختند. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 205- 206)

ویژگی های وضعیت سیاسی این دوران به مانند ویژگی های دوره گذشته است؛ همان ویژگی های دوره پیش از غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در جهان اسلام، مانند غلبه و استیلای موالی به ویژه ترکان بر اوضاع سیاسی جهان اسلام. اینان چه به عنوان وزیر و والی و چه به عنوان فرماندهان نظامی، روز به روز بیشتر قدرت می گرفتند و بر اوضاع جهان اسلام بیشتر تسلّط می یافتند.

برابر با این استیلای رو به فزونی موالی و ترکان، حکومت مرکزی روز به روز ضعیف تر می گردید. هر چه زمان می گذشت خلیفه در اداره امور مملکت بیشتر ناتوان می شد، کارها را دیگران در دست می گرفتند و حکومت مرکزی در اداره کشور به ویژه در نظارت بر مرزها بیش از گذشته توان خود را از دست می داد.

در زمان مقتدر مرزبان های دریایی، در مناطقی مانند «ارزن»، «ملطیه»، «میافارقین»، «آمُد» و... چنان ضعیف و ناتوان شده بودند که قدرت مرزبانی و جلوگیری از نفوذ دشمن را نداشتند، آنان با فرستادن گزارشی به بغداد، از حکومت مرکزی و خلیفه عباسی تقاضای کمک نمودند و تهدید کردند که اگر به آنان کمکی نرسد، خود را به رومیان تسلیم کنند ولی به سخن آنان توجّهی نشد و به همین دلیل شکست خوردند و مأیوسانه بازگشتند.(1)

هم چنین به دلیل ضعف دستگاه خلافت و غلبه ترکان و موالی بر اوضاع سیاسی

ص: 191


1- الکامل، ج8، ص 206. (به نقل از: تاریخ الغیبة الصغری، ص 348)

جهان اسلام، خلیفه تدبیر امور را نمی توانست در دست بگیرد. او پیاپی از اهرم های فشار که در دست دیگران بود، وحشت داشت.

گاهی به زور خلیفه را وادار می کردند فردی را از ولایت عهدی خلع کند و فرد دیگری را به جای او بنشاند. برای مثال، معتمد عباسی در سال 279 قمری بر اثر فشارهای گوناگون مجبور شد پسرش را از ولایت عهدی عزل کند و برادرزاده اش معتضد را به جانشینی برای خود برگزیند.(1)

گاهی افسران ترک، خلیفه را دست گیر و از خلافت خلع می نمودند و او را شکنجه می دادند. برای نمونه، در سال 322 قمری برخی از افسران ترک بر القاهر، خلیفه عباسی شوریدند و قصرش را محاصره کردند. او وقتی که سر و صدا را شنید، از خواب بیدار شد، در حالی که آثار مستی در وی نمایان بود. او را دست گیر کردند و شکنجه دادند و چشمانش را از حدقه درآوردند.(2)

گاهی بر اثر جنگ قدرت میان عباسیان، خلیفه برای حفظ و دفاع از جان خود ناتوان می شد. برای نمونه، در سال 267 قمری بین معتمد و برادرش موفّق، درگیری رخ داد و موفّق پیروز شد و برادرش معتمد، را که خلیفه بود، زندانی کرد.(3)

بنابه نوشته مسعودی، موفّق او را در «فم الصلح» زیر نظر قرار داد و برخی را هم برای نگاهبانی وی گماشت. پیش از این، وی به موصل گریخته بود و موفّق توانسته بود به واسطه «صاعد» وزیرش، او را بازگرداند.(4)

گاهی چنان ارکان خلافت عباسی در هم می ریخت که خلیفه نمی توانست به فردی اعتماد کند و پست وزارت را به وی واگذارد. گاهی پیش می آمد که خلیفه عباسی فردی را به وزارت نصب می کرد و او تنها به مدت دو روز وزیر بود و روز سوم وی را عزل می نمود. در همین باره، مسعودی می نویسد: «المقتدر بالله»، هیجدهمین خلیفه عباسی، شانزده بار وزرای خود را تعویض نمود و یا القاهر بالله،

ص: 192


1- تاریخ الخلفا، ص 367.
2- الکامل، ج8، ص 237. (به نقل از: تاریخ الغیبة الصغری، ص 347؛ مروج الذهب، ج 2، ص 664)
3- تاریخ الخلفا، ص 365.
4- مروج الذهب، ج 2، ص 609.

نوزدهمین خلیفه عباسی، در طول یک سال و اندی از خلافتش، چهار بار وزیر خود را جابه جا نمود.

این عزل و نصب های پی درپی، گویای این واقعیت است که خلافت و حکومت مرکزی عباسیان رو به ضعف نهاده بود و خلیفه، در اوضاع حکومت تأثیر زیادی نداشته است. حتی گاهی دربارة همین عزل و نصب های پی درپی، خلیفه تحت تأثیر القائات زنان قرار می گرفت و شخصی را از مقامش عزل و زندانی می کرد. بنابه نقل موّرخان «سیده» مادر مقتدر، در همه کارهای دولت مداخله می کرد و علی بن عیسی، وزیرش را در سال 304 قمری، با مداخلة وی برکنار کرد؛ وزیری که بنابه نوشته سیوطی باتقوا و عفیف بود و در جهت عدالت و برقراری احکام اساسی گام بر می داشت.(1)

ابن اثیر می نویسد:

«ام موسی» ندیمه «سیده» مادر «مقتدر» به خانه وزیر رفت تا درباره مخارج و لباس خدمت گزاران قصر گفت وگو کند. وزیر خوابیده بود. نگهبان وزیر گفت: قدری درنگ کن تا وزیر از خواب بیدار شود. او خشمگین شد و با ناراحتی تمام برگشت و به «سیده» مادر «مقتدر» شکایت کرد. وقتی وزیر از خواب برخاست و از آمدن «ام موسی» باخبر شد، نگهبان و فرزند خود را برای عذرخواهی به نزد «ام موسی»، پیش خدمتِ مادرِ خلیفه فرستاد، اما ندیمه این عذرخواهی را نپذیرفت و به نزد «مقتدر» رفت و از وزیر بدگویی کرد و خلیفه عباسی او را از وزارت خلع و سپس دست گیر و زندانی نمود.(2)

و نیز او توانست ابوالعباس خصیب را از پُست وزارت عزل نماید.

مداخله های سیده خود نشانه ای از ضعف خلیفه در امور مملکتی و به گونه ای عامل ضعف و کاهش اقتدار روز افزون خلیفه بوده است.

با همه ضعف هایی که بیان شد، خلفای عباسی همیشه بر مردم مسلمان بیشتر ظلم می کردند، آنان برای ادامه حکومت خود از هیچ جنایتی فروگذاری نمی کردند. فضای

ص: 193


1- تاریخ الخلفا، ص 308.
2- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 447.

اختناق و وحشت با شدت تمام در سراسر این دوره حاکم بود، به ویژه در دوره معتضد (279- 289 قمری) که به تعبیر شیخ طوسی، در این دوره بسیار سخت و دشوار، از شمشیرها خون می چکید.(1)

آن چه بیان شد، دربارة ویژگی ها و وضعیتی بود که از عصر قبل از غیبت صغرا جریان داشت و در این دوره نیز برقرار بود.

اکنون به بیان ویژگی ها و حوادثی می پردازیم که در دوره غیبت صغرا پیش آمد:

یکم. انتقال خلافت از سامرا به بغداد

همان گونه که در فصل سوم گذشت، معتصم عباسی در سال 220 قمری، مرکز خلافت را از بغداد به سامرا منتقل کرد تا شاید این گونه بر مشکلات چیره شود و ضعف دستگاه خلافت را بر طرف کند. اما این دگرگونی، به حال دستگاه خلافتِ رو به ضعف نهاده تأثیری نداشت، بلکه خود خاستگاه مشکلاتی برای آنان شد، تا این که در سال 279 قمری در بغداد با معتضد عباسی بیعت کردند و مرکز خلافت بار دیگر به بغداد بازگشت.

«المکتفی» خواست دوباره پایتخت را به سامرا بازگرداند، ولی وزیرش به بهانه هزینه سنگینِ انتقال، با آن مخالفت نمود و او را از این فکر منصرف نمود. پس از این سامرا متروک شد و به صورت ویرانه ای ماند.(2)

دوم. ظهور قرامطه

فتنه «قرامطه» در عصر غیبت صغرا از مشکلاتی است که برای جهان اسلام پدید آمد.(3)

«قرامطه» در سال 277 قمری سر به طغیان نهادند و در جهان اسلام بیش از سی

ص: 194


1- شیخ طوسی، الغیبة، ص 295.
2- تاریخ الغیبة الصغری، ص 349- 350.
3- «قرامطه» فرقه ای از اسماعیلیه هستند که به امامت محمد بن اسماعیل معتقدند و می گویند: محمد فرزند اسماعیل هفتمین امام، قائم، مهدی و پیامبر است. او زنده است و در بلاد روم زندگی می کند. (نک: فرق الشیعة)

سال بر مردم ستم کردند. اینان چنان خشن و سفّاک بودند که هیچ سپاهی تاب روبه رو شدن با آنان نداشت. احتمال هجوم قرامطه به منطقه ای بس بود تا در میان مردم رعب و وحشت انگیزد.

این گروه که مذهبی ویژه داشتند و جان و مال و ناموس دیگر مسلمانان را مباح می دانستند، حملات خود را از کوفه آغاز نمودند و در عراق، سوریه و بحرین به مردم ستم هایی فراوان روا داشتند.

قرامطه در سال 294 قمری به رهبری زکرویه به کاروان حجّاج خراسان حمله کردند و آنان را کشتند.

در سال 311 قمری قرامطه به رهبری ابوطاهر، سلیمان ابی سعید خجری قرمطی در بصره به جان مردم بی گناه افتادند و هفده روز تا توانستند مردم را کشتند و اموال آنان را غارت بردند و به نوامیس مردم تجاوز کردند.

در سال 312 قمری سپاه ابوطاهر به کاروان حاجیان حمله نمود و اموال آنان را غارت کرد. سپاهیان ابوطاهر در این غارت گری در حالی که تمامی اموال، آب و غذای حاجیان را گرفته بودند، آنان را در بیابانِ سوزان واگذاشتند تا آن که همه آنان از گرسنگی و تشنگی جان دادند.

قرامطه در سال بعد، یعنی سال 313 قمری، جلو حرکت کاروان حاجیان را گرفتند و در برابر گرفتن باج، به آنان اجازه رفتن به مکه دادند. در سال 317 قمری این سپاه، وحشیانه به مسجدالحرام حمله کردند، حاجیان را کشتند و جنازة آنان را در چاه زمزم انداختند. ابوطاهر، پرده کعبه را از جا کند و پاره پاره کرد و در میان سپاهش پخش نمود. او خانه های مکه را غارت کرد، حجرالاسود را از جا کند و آن را به هَجَر (بحرین) برد. این گروه سی سال حجرالاسود را در بحرین نگه داشتند.

همین شخص در سال 315 قمری به کوفه هجوم برده، کشتار زیادی کرد و اموال مردم را به غارت برد.

این جریان ناامنی، سرانجام در سال 318 قمری با کشته شدن سلیمان فروکش کرد.(1)

ص: 195


1- مروج الذهب، ج 2، ص 638- 666؛ تاریخ الغیبة الصغری، ص 356 - 361؛ دایرة المعارف، واژة قرمط، ج 7، ص 719.
سوم. کاهش قیام های علویان و پیدایی فضای اختناق بیشتر بر شیعه

با ظهور غائله قرامطه و هم چنین غائله «صاحب زنج» که هر دو، جنایات بی شماری مرتکب شدند و هر دو غائله را به شیعه نسبت دادند، این دو حرکت بهانه و دست آویزی برای خلفای عبّاسی بر ضدّ شیعیان شد. نتیجه این دو حرکت از سویی موجب تشدید جوّ اختناق بر ضدّ شیعیان گردید و از سوی دیگر، شیعیان را در رو آوردن به قیام های مسلّحانه ناامید نمود.(1)

برای نمونه، حسین بن روح، سومین سفیر حضرت حجّت عجل الله تعالی فرجه الشریف به دنبال حمله قرامطه به مردم بصره و کاروان حاجیان بغداد، در سال 311 قمری دستگیر و زندانی شد؛ به این بهانه که قرامطه، شیعه هستند و شیعیان در این غائله مقصرّند و دیگر بر اثر تبلیغات مسموم بر ضدّ شیعیان، اهالی بغداد تحریک شدند و بر ضدّ «ابن فرات» وزیر وقت و پسرش، شعار دادند. آنان مدّعی شدند که چون ابن فرات شیعه است، او قرامطه را تحریک کرده تا این جنایات را مرتکب شوند. این تبلیغات زهرآگین تأثیر خود را گذاشت و در نتیجه، ابن فرات و پسرش از وزارت برکنار و سپس کشته شدند.(2)

با وجود این، همه قیام های علویان فروکش نکرد. آنان در همین دوره نیز چند بار، پرچم مبارزه را در دست گرفتند و در برخی از آن مبارزه ها موفقیت هایی نیز داشتند.

نمونه هایی از قیام های علویان که در این دوره رخ داد، در پی می آید:

- قیام حسن بن یحیی در یمن در سال 278 قمری بر ضد عباسیان؛(3)

- قیام ابن الرضا محسن بن جعفر در ولایت دمشق به سال 300 قمری؛ مسعودی در این باره می نویسد: در سال 300 قمری میان ابن الرضا و ابوالعباس احمد بن کیغلغ جنگ شد و گردن او را زدند و به قولی در میدان جنگ کشته شد و پسرش را به مدینة الاسلام بغداد بردند و سرپل جدید در سمت غربی به دار آویختند.(4)

ص: 196


1- تاریخ الغیبة الصغری، ص 362.
2- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ترجمۀ دکتر سید محمدتقی آیت اللهی، ص 199.
3- مروج الذهب، ج 2، ص 663.
4- مروج الذهب، ج 2، ص 663.

- قیام اطروش؛ حسن بن علی معروف به «اطروش» در سال 301 قمری در منطقه طبرستان و دیلم که «سیاه جامگان» را از آن منطقه بیرون راند؛ اطروش پس از پاک سازی منطقه طبرستان و دیلم به سوی ری پیش روی کرد. از این رو، حاکم آن جا را گریزاند و سرانجام حسن بن علی در یکی از جنگ ها به دست دست نشاندگان خلیفه عباسی در سال 304 قمری کشته شد.(1)

- قیام حسن بن قاسم، معروف به «حسن داعی» در سال 317 قمری که با سپاه بسیاری از گیل و دیلم به سوی ری حرکت کرد و بر مناطق وسیعی از ری، قزوین، زنجان، قم، ابهر و دیگر شهرهای پیوسته به ری تسلّط یافت؛

- قیام احمد بن محمد طالبی در مصر که با سپاه احمد بن طولون جنگید و کشته شد.(2)

چهارم. ظهور مهدی در شمال افریقا و تأسیس دولت فاطمی در مصر

شخصی به نام عبیدالله مهدی در سال 296 قمری در شمال افریقا ادعا کرد که مهدی موعود است. پس از آن که ابوعبدالله، حسین بن احمد بن محمد بن زکریای شیعی از اهالی صنعا، زمینه لازم را برای وی فراهم کرد، بر منطقه ای وسیع تسلط یافت و در آن منطقه بر دولت آل اغلب چیره گشت و آخرین حاکم آن، یعنی زیادة الله بن محمد را از آن منطقه بیرون راند و بخش گسترده ای از شمال افریقا، لیبی، الجزایر و تونس را تصرّف نمود.

عبیدالله مهدی، شهری در شمال افریقا و سرزمین مغرب را به نام مدینة المهدی پایتخت خود گزید.

آغاز حکومتش در این شهر در روز شنبه، پنجم ذی القعده، سال 303 قمری بود. او در سال 322 قمری مُرد و فرزندش محمّد ملقّب به قائم به جای او نشست.(3)

ص: 197


1- الکامل، ج 8، ص 186- 189. (اقتباس از: کتاب انقلاب اسلامی و ریشه های آن، ص 156- 157)
2- مروج الذهب، ج 2، ص 663.
3- تاریخ الغیبة الصغری، ص 353- 355.
پنجم. ظهور دولت های مستقل و خودمختار

به دلیل وجود ضعف های روزافزون و فراوان خلافت عباسیان، والیان و فرمانروایان مناطق و نواحی، از این ضعف ها سوء استفاده می کردند و اعلان استقلال و یا خودمختاری می نمودند، در برخی از موارد نیز بر اثر قیام های مردمی، حاکم و فرمانروای عباسی را عزل و اخراج می کردند و یا می کشتند و دولت انقلابیِ مستقل از مرکزِ خلافت تشکیل می دادند.

حرکت های استقلال طلبانه که در عصر قبل از غیبت صغرا شروع شده بود، در این عصر شدّت یافت و دولت های مستقلّی در پی داشت.

دولت های برقرار پیش از دوره غیبت صغرا، از این قرار است:

- دولت مستقل «طولونیه» که احمد بن طولون در مصر و شام در سال 224 قمری تشکیل داد. این حکومت تا سال 270 قمری ادامه داشت؛(1)

- دولت مستقل و انقلابی «اغالبه» یا «آل اغلب» که ابراهیم بن اغلب بن سالم در سال 184 قمری در تونس و نواحی اطراف آن، تشکیل داد و تا سال 296 قمری ادامه یافت.(2)

- دولت مستقل و انقلابی ادریسیان که ادریس حسنی در مراکش در سال 221 قمری تشکیل داد و تا سال 312 قمری برقرار ماند.(3)

- دولت مستقل امویان که از سال 138 قمری در «قُرطُبِه»(4) تشکیل شده بود و هم چنان پابرجا ماند، و تا سال 422 قمری پایدار ماند.(5)

افزون بر دولت های مستقلی که از دوره قبل پابرجا مانده بود، در این دوره نیز دولت های مستقل دیگری افزوده شد و بیش از پیش حکومت مرکزی و خلافت عباسی را در تنگنا قرار دادند:

ص: 198


1- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 126.
2- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 157.
3- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 162 به بعد.
4- یکی از شهرهای قدیمی اسپانیاست که در دورۀ حکومت امویان بر اندلس، مرکز حکومت آنان بود.
5- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 170.

- دولت مستقل صفاریان که یعقوب بن لیث صفاری در خراسان و شرق ایران تشکیل داد. یعقوب بن لیث صفاری که حاکمان بغداد او را در سال 254 قمری به ولایت خراسان بزرگ برگزیدند، در آغاز، حرکت استقلال گرایانه خود را آشکار نکرد. همان گونه که در فصل سوم گذشت، او به خلفای عباسی وفاداری می نمود و تنها در هنگام مرگش در سال 265 قمری دوستی اش با آنان را اظهار نمود. برادرش عمرو بن لیث بعد از او ادعایش را پی گرفت و حکومت مستقل صفاریان را رهبری نمود که این حرکت استقلال گرایانه تا سال 290 قمری ادامه داشت.(1)

- دولت مستقل سامانیان در ماوراءالنهر، خراسان و بخشی از ایران مرکزی به دست سامان خدات و پسرانش تشکیل شد. آنان توانستند از سال 261 تا سال 389 قمری در مناطق یادشده، دولت مستقل برقرار کنند.(2)

- عبیدالله مهدی دولت فاطمی را در مصر و بلاد مغرب در سال 296 قمری تشکیل داد و این دولت تا سال 567 قمری پابرجا ماند.(3)

- دولت خودمختار و مستقل آل حمدان یا حمدانیان در موصل و حلب که ناصرالدوله حَمدانی آن را در سال 319 قمری تشکیل داد و تا سال 394 قمری ادامه یافت.(4)

- سه فرزند بویه به نام های علی، حسن و احمد دولت انقلابی آل بویه را در طبرستان، ری، همدان، اصفهان، نواحی اطراف ایرانِ جنوبی و قسمتی از عراق کنونی، در سال 320 قمری تشکیل دادند و آن دولت تا سال 338 قمری پابرجا ماند.(5)

- دولت اخشیدیه که محمد بن طعج الأخشید آن را در مناطق مصر و شام در سال 323 قمری تشکیل داد و تا سال 334 قمری پابرجا ماند.(6)

ص: 199


1- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 65.
2- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 73.
3- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 146 به بعد.
4- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 115 به بعد؛ درباره حکومت حمدانیان نک: دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 1، ص 692- 688.
5- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 103 به بعد.
6- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 135 به بعد.
ششم. سه خلیفه در یک زمان

گفتنی است که سه نظام سیاسی اسلامی به نام نظام خلافت در عصر غیبت صغرا در جهان اسلام، تشکیل شده بود و در یک زمان، سه نفر به عنوان خلیفه، رهبری سیاسی بر تمام جهان اسلام را ادعا می کردند: نخست حکومت عباسیان در بغداد، دوم حکومت امویان در اندلس و قرطبه، سوم حکومت فاطمیان در مصر.

در سال 296 قمری در مصر مردم با عبیدالله مهدی به عنوان خلیفه مسلمانان بیعت کردند و عبیدالله خود را خلیفه خواند.(1)

حاکمان بنی امیه در اندلس، با عناوینی همانند «امیر»، «ابن الخلائف» و یا «سلطان» خوانده می شدند. آنان در سال 317 قمری کوشیدند تا خلافت از دست رفتة امویان را بار دیگر زنده کنند. به همین دلیل، عبدالرحمان، حاکم اموی آن سرزمین را در این سال امیرالمؤمنین خواندند.(2)

بنابراین، در سال 317 قمری برای نخستین بار در تاریخ سیاسی اسلام، سه نفر در سه منطقه از جهان اسلام، ادعای خلافت، امیری و فرمان روایی بر همة مسلمانان داشتند.

ب) وضعیت اجتماعی

اشاره

وضعیت اجتماعی (با همان تعریفی که در فصل سوم بیان شد) در این دورۀ هفتادساله مانند دورۀ گذشته بوده است و همان اموری که در دورۀ قبل وجود داشته در این دوره نیز ادامه پیدا کرده است. در فصل سوم بیان شد که در دورۀ قبل از غیبت صغری مردم در جامعه از لحاظ امور اقتصادی و مادی اختلاف طبقاتی فراوانی داشته اند که این امر در این دوره نیز ادامه یافته است.(3) برخی از حوادثی که گویای وضع ناهنجار اجتماعی در آن زمان بوده، در زیر می آید.

ص: 200


1- تاریخ الاسلام، ج 2، ص 145.
2- تاریخ الاسلام، ج2، ص 253.
3- دکتر شوقی ضیف، العصر العباسی الثانی، ص 53- 66.
1. اختلافات مذهبی و فرقه ای

اختلافات فرقه ای و مذهبی در عصر غیبت صغری در میان جوامع اسلامی همانند دوره های گذشته رواج داشته است. این اختلافات به اختلافات مذهبی بین شیعه و سنّی محدود نمی شد، بلکه در میان مذاهب اهل سنّت نیز درگیری هایی بوده است.

محمد بن جریر طبری عالم، مفسّر و نویسندۀ معروف اهل سنّت در سال 310 قمری، دیده از جهان فروبست. چون خواستند او را در بغداد دفن کنند، حنبلیان که با طبری درگیر بودند و اختلاف مذهبی با وی داشتند، مانع دفن او در آن جا شدند.(1)

حنبلیان در سال 318 قمری در بغداد آشوبی به پا کردند که این آشوب نیز علّت مذهبی داشت؛ و تنها به این دلیل که در فهم یک آیۀ قرآن، گروهی از اهل سنّت، دیدگاه حنبلیان را قبول نداشتند و به گونه ای دیگر آن را تفسیر می کردند، بلوایی به پا شد و گروه زیادی از مردم کشته شدند.(2)

2. اختلافات قومی و قبیله ای

در این عصر به جز «عباسیان» و «ترکان»، دیگر اقوام و قبایل تأثیر چندانی در حکومت عباسیان نداشتند و حاکمان وقت آنان را به صورت افراد درجة دو می نگریستند. به همین دلیل، در دورۀ دوم حکومت عباسیان یعنی دورۀ غلبۀ ترکان، فریادهای استقلال طلبانه و قیام های علویان به اوج رسید. قیام های علویان پیش از عصر غیبت صغری به اوج رسید، ولی به جهاتی که به آن اشاره شد، در این عصر کاهش یافت. اما حرکت های استقلال طلبانه در این عصر فزونی گرفت. همان گونه که بیان شد، در این عصر در سرزمین های اسلامی حدود ده دولتِ مستقل و نیمه مستقل تشکیل شد. این حرکت های خودمختارانه و استقلال طلبانه، چندین علت و انگیزه داشته که یکی از آنها همین اختلافات قبیله ای و توجه نکردن حکومت مرکزی به قوم و قبیله های گوناگون بوده است.

ص: 201


1- دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 423.
2- دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 424؛ تاریخ الخلفا، ص 384.
3. اختلافات طبقاتی
اشاره

به دلیل تغییر در ماهیت و اهداف فتوحات، جنگ های مسلمانان به جای آن که مایۀ رهایی مردم تحت ستم شود، خود عاملی برای ستم بر آنان شده بود. سپاهیان خلفای عباسی با انگیزه های غیر اسلامی می جنگیدند، مردم را به اسارت می گرفتند، بر خلاف مقرّرات اسلامی با آنان برخورد می کردند و حقوق مسلّم شرعی و انسانی آنان را رعایت نمی کردند. این امر موجب شد تا بسیاری از ارزش های اسلامی در جامعۀ آن زمان به فراموشی سپرده شود. به نوشتۀ دکتر حسن ابراهیم حسن، در این عصر اختلاف طبقاتی حاکم بوده است. طبقۀ بندگان، غلامان و کنیزان، از جملة آن طبقه ها به شمار می رفته است. مصر، شمال آفریقا و شمال جزیرة العرب، بازارِ غلامان سیاه و آشوب زنگیان بازتاب این جوّ نامساعد اجتماعی بوده که مصیبت های بسیاری را برای جامعۀ آن زمان در پی داشته است. به دلیل مسخ ارزش ها کنیزکان نغمه گر، بازار خوبی داشتند و آنان را با قیمت های گزاف می خریدند. «ابن رائق» در سال 325 قمری کنیز گندم گونی را که خوش نغمه بود، به ارزش چهارهزار دینار خرید.(1) در ادامه، برخی موارد و نمونه ها از این اختلافات و تفاوت و تبعیض های طبقاتی خواهد آمد:

یکم. عیاشی و خوش گذرانی

عیش و نوش به ویژه در نزد خلفا، وزرا، امرا و اشراف رواج داشته و ویژگی مشترک همۀ آنان بوده است. این وضعیت هم چنان که در گذشته رواج داشته، در این دوره نیز پابرجا مانده است.(2) به گفتۀ سیوطی، تنها «القاهربالله» خلیفۀ عباسی، بساط عیش و نوش را غدغن کرد و به دستور او کنیزکان آوازه خوان را دست گیر می کردند و ابزارهای طرب را می شکستند.(3) به جز زمان حکومت دو سالۀ «القاهر» بساط عیش و نوش برقرار بوده است.

ص: 202


1- دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 424؛ دکتر شوقی ضیف، العصر العباسی الثانی، ص 83.
2- دکتر شوقی ضیف، العصر العباسی الثانی، ص 92.
3- تاریخ الخلفا، ص 386؛ دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 433.

این وضع تنها در بغداد و یا سامرا و مرکز خلافت نبوده، بلکه در حوزۀ فعالیت والیان و حکومت های خودمختار نیز جاری بوده است. امیران طولونیه مصر غرق در بساط عیش و نوش بوده اند.

«خُماروَیه»، حاکم طولونی مصر خانه ای از طلا ساخت و آن را به برپایی بساط طرب و عیش و نوش اختصاص داد.(1)

دوم. اسراف و تبذیرهای گسترده

اسراف و تبذیرهایی که در زندگی حاکمان عباسی نقل کرده اند، به قدری زیاد و گسترده بوده که به راستی جای شگفتی دارد و تصدیق آن بر اذهان سنگینی می کند.

مسعودی می نویسد: معتضد عباسی با هزینه ای بیشتر از چهارصدهزار دینار برای خود قصری ساخت و نام آن را «ثرّیا» نهاد. دربارۀ این قصر گفته اند که چهار فرسخ طول داشته است.(2)

گرچه این نقل ممکن است اغراق آمیز باشد، اما گویای این واقعیت است که حکمرانان عباسی در مصرف های بی رویه و اسراف و تبذیرها غوطه ور بوده اند و گوی سبقت را از همگان ربوده بوده اند.

معتمد عباسی در شب نشینی ای کنار شط در «بغداد» آن قدر خورد که بر اثر پرخوری دل درد گرفت و مرد.(3) احمد بن طولون حاکم مصر نیز در سال 270 قمری به علت پرخوری و ابتلای به دل درد درگذشت.(4)

ابوالجیش، خُماروَیه، که بعد از احمد بن طولون حکومت مصر و شام را در اختیار گرفت، به دلیل مصرف های بی رویه و ساختن قصر طلا و اختصاص آن به طرب خانه و نیز مصرف هایی که در عروسی دخترش «قَطرالندی» انجام داد، منفور اطرافیان خود شده بود. بنا به نوشتۀ مسعودی، به دلیل شدّت بی زاری از او، بعد از آن که او را

ص: 203


1- تاریخ الاسلام، ج 3، ص 433.
2- العصر العباسی الثانی، ص 55- 56.
3- الکامل، ج 6، ص 73؛ سید محمد صدر، تاریخ الغیبة الصغری، ص 346.
4- الکامل، ج 6، ص 55؛ سید محمد صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ص 353.

کشتند، بدنش را قطعه قطعه کردند و برخی از غلامان، گوشت بدن او را بریدند، به سیخ کشیدند و خوردند.(1)

دربارۀ عروسی «قَطرالندی» دختر خُماروَیه طولونی که زن معتضد عباسی شده بود، گفته اند: خُماروَیه که همۀ بیت المال مصر را در اختیار داشت، بی حساب در عروسی دخترش خرج کرد. به گفتۀ «دقماق» مورّخ آن عصر، خمارویه با دختر خود چیزهایی را برای جهاز فرستاد که نه کسی آن را دیده و نه شنیده بود. ابن خلکان می نویسد: مهریۀ عروس یک میلیون درهم بود و این به قیاس آن جهازِ گران قیمت بسیار ناچیز می نمود. گویند ابن جصاص که مسئولیت تهیۀ جهاز با او بود، پس از همة خریدهای که کرد، چهارصدهزار دینار به جا گذارد که خمارویه همه را به او بخشید.(2)

به مناسبت این عروسی در بغداد و مصر، جشن های پر هزینۀ متعدّدی برپا شد و چه بسیار زنان عباسی و حاکمان عراق و مصر که با لباس های گران قیمت در این بساط عیش و نوش شرکت کردند. گویا زر و زیورهای دنیا در انحصار این عده بوده و این عده هم در اختیار هواهای نفسانی قرار داشته اند. آنان جز ارضای هواهای نفسانی هدفی نداشته اند.

خُماروَیه، افزون بر این مصرف های بی رویه، ماهانه 23 هزار دینار برای مصرف آشپزخانۀ خود اختصاص داده بود.(3)

اینها تنها نمونه هایی است از صدها و هزاران مورد که خلفا، وزیران، حاکمان و والیان و اشراف، در آن زمان برای این گونه کارها صرف می کرده اند. گفتنی است این کارها بازتاب های اجتماعی و ناهنجاری هایی مانند آشوب زنگیان به دنبال داشت.(4)

ص: 204


1- مروج الذهب، ج 2، ص 610.
2- دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 458.
3- دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 440.
4- برای اطلاع بیشتر نک: دکتر شوقی ضیف، العصر العباسی الثانی، ص 53 - 91؛ دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج 3، ص 423- 459.

ج) وضعیت فکری

اشاره

در وضعیت فکری این دوره تنها به یادآوری دو نکته اشاره می کنیم:

1. پیدایی مکتب اشعری

دو مکتب و جریان فکری در جهان اسلام در نیمۀ اوّل قرن دوم هجری پدید آمد. در یک جریان فکری، عقل بی ارزش بود و در فهم مسائل و معارف اسلامی، به ظواهر آیات و روایات حتی بر خلاف حکم عقل بسنده می شد. این گروه بدون غور و دقت عقلی به ظاهر آیه و حدیث تمسک می کردند و به آن معتقد و پای بند می شدند. آنان بی ژرف نگری در معنای واژة «ید» دربارة آیۀ «یَدُ اللهَ فَوْقَ أَیْدِیهِم»؛(1) «دست خدا بالای دست های آنهاست.» گفتند: خدا هم دست دارد، در حالی که این آیه قدرت خداوندی را بیان می دارد؛ خداوند جسم نیست تا دست، اعضا و جوارح داشته باشد. این گروه را «اهل حدیث» می گفتند.

گروهی دیگر که به عقل توجّه زیادی می کردند، در برابر این گروه ایستادند. آنان در زمان خلافت «مأمون» عباسی، قدرت بسیاری یافتند و بر گروه اهل حدیث پیروز شدند. به این گروه دوم «معتزله» یا «مذهب اعتزال» می گفتند که بحث دربارة این جریان فکری، در بحث وضعیت عصر قبل از غیبت، در فصل سوم بیان شد.

در دورۀ قبل از غیبت صغری، بین این دو مذهب و مکتب فکری یعنی اهل حدیث و اعتزال درگیری های فراوانی رخ داد؛ گاهی با حمایت برخی از حاکمان عباسی «مذهب اعتزال» پیروز می شد و گاهی وضع تغییر می کرد و خلیفة دیگری حاکم می شد و او از مکتب اهل حدیث حمایت می کرد و اعتزال شکست می خورد. در دورۀ قبل از غیبت این وضع ادامه داشت تا این که ابوالحسن اشعری(2) در نیمۀ اوّل قرن چهارم ظهور نمود. او که تا چهل سالگی پیرو مکتب اعتزال بود، از اعتزال روی

ص: 205


1- سورة فتح، آیة 10.
2- برای اطلاع دربارۀ زندگی ابوالحسن، علی بن اسماعیل بن اسحاق بن سالم بن اسماعیل بن عبدالله بن موسی بن بلال بن ابی برده بن ابی موسی اشعری، (260- 324 ه-) نگاه کنید به: جعفر سبحانی، بحوثٌ فی الملل و النحل، ج 2، ص 10- 17.

گرداند و بر شالوده های مکتب اهل حدیث مکتب جدیدی بنا نهاد که این مکتب جدید به نام بنیان گذارش، ابوالحسن اشعری، (مکتب اشعری یا اشاعره) معروف شد. شکل گیری این مکتب با حمایتِ «مقتدر» خلیفۀ عباسی بود که در دورۀ 25 سالۀ زمام داری اش در سال های 295 تا 320 قمری با مکتب اعتزال به ستیز برخاست و از اهل حدیث و اشاعره حمایت کرد.(1) اعتزال از این تاریخ به بعد به صورت مکتبی فکری، از میان رفت و مکتب اشعری بی رقیب ماند.(2)

2. تدوین کتاب های روایی

در قرن اوّل به دستور عمر خلیفۀ دوم، نویسندگی و تدوین کتاب هایی دربارۀ تاریخ و حدیث اسلامی ممنوع شده بود.(3) این سیاست در تمامی قرن اوّل ادامه داشت. عمر بن عبدالعزیز، خلیفۀ اموی، در آغاز قرن دوم، این قانون را لغو نمود و به حاکم مدینه، ابوبکر بن حزم نامه ای نوشت دربارة این که علما برای ثبت و ضبط احادیث و حوادث تاریخ اسلام بکوشند و آنها را بنویسند.(4) این سیاست جدید در نیمۀ اوّل قرن دوم رواج پیدا نکرد. نهضت نویسندگی و تدوین کتب در عصر اول عباسیان به ویژه در زمان مأمون، رواج یافت و کتاب های فراوانی در این دوره نوشته شد.

در دورۀ غیبت صغری این کار ادامه پیدا کرد و کتاب های بیشتری نوشته شد. چهار کتاب از شش کتاب مهم اهل سنّت معروف به «صحاح ستّه» در این عصر نوشته شده که عبارتند از:

یکم. سنن ابن ماجه نوشتة محمد بن یزید ابن ماجه قزوینی (207- 273 یا 275 قمری)؛

دوم. سنن ابی داوود نوشتة ابوداوود، سلیمان بن اشعث سجستانی (متوفّای 275 قمری)؛

ص: 206


1- جعفر سبحانی، بحوثٌ فی الملل و النحل، ج 2، ص 31.
2- برای توضیح دربارۀ مکتب اشعری نک: جعفر سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ج 2.
3- محمود ابوریّه، اضواء علی السنة المحمدیه، ص 43.
4- صحیح بخاری، به شرح کرمانی، ج 2، ص 6؛ مهدی پیشوایی، سیره پیشوایان، ص 326.

سوم. الجامع الصحیح، معروف به سنن ترمزی، نوشتة محمد بن عیسی بن سوره ترمزی (209- 297 قمری)؛

چهارم. سنن نسایی، نوشتة احمد بن شعیب نسایی (214 یا 215 - 303 قمری).

افزون بر این کتاب ها ده ها بلکه صدها کتاب پر ارزش در همین دوره تدوین شد که از آن جمله کتاب های زیر را می توان نام برد:

یکم. فتوح البلدان و انساب الاشراف، نوشتة بلاذری (متوفای 289 قمری)؛

دوم. اخبار الطوال نوشتة دینوری (متوفای 282 قمری)؛

سوم. تاریخ یعقوبی نوشتة احمد ابن واضح یعقوبی، (متوفای 284 قمری)؛

چهارم. تاریخ طبری و تفسیر طبری نوشتة ابن جریر طبری (متوفای 310 قمری)؛

پنجم. الفتوح نوشتة احمد بن اعثم کوفی (متوفای 314 قمری)؛

ششم. الکافی (اصول، فروع و روضه) نوشتة محمد بن یعقوب کلینی، (متوفای 329 قمری)؛

هفتم. بصائر الدرجات نوشتة محمد بن حسن بن صفار، (متوفای 290 قمری)؛

هشتم. المحاسن نوشتة ابوعبدالله احمد بن محمد خالد برقی (متوفای 274 یا 280 قمری).

تاریخ غیبت و چگونگی آغاز آن

الف) آغاز غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

علمای اسلام دربارة آغاز غیبت صغری چند نظر دارند:

1. برخی آغاز غیبت صغری را از جریان سرداب می دانند، یعنی زمانی که مأموران معتمد، خلیفۀ عباسی به منزل آن حضرت در سامرا تاختند تا آن حضرت را دست گیر کنند. آنان معتقدند: حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف از این تاریخ به بعد از دیده ها پنهان و غیبت صغرای آن حضرت آغاز شده است.

در بحث داستان سرداب خواهد آمد که این سخن از اساس نادرست است و امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از هنگام حملۀ عباسیان به سرداب از دیده ها پنهان نشده، بلکه قبل از آن، غیبت آن حضرت عجل الله تعالی فرجه الشریف آغاز شده بود.

ص: 207

2. برخی همانند شیخ مفید، آغاز غیبت صغری را از هنگام ولادت آن حضرت می دانند.(1) این نظریه بر خلاف نظر مشهور است و اکثر علمای امامیه آن را نمی پذیرند.

3. نظر سوم این که، آغاز غیبت صغری از هنگام شهادت ابومحمد، امام حسن عسکری علیه السلام و آغاز سفارت نخستین سفیر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، عثمان بن سعید عَمروی از تاریخ هشتم ربیع الاول سال 260 قمری، آغاز شد و این دوره تا تاریخ پانزدهم شعبان سال 329 قمری هنگام درگذشت آخرین نایب خاص حضرت، علی بن محمد سَمَری به مدت 69 سال و اندی ادامه داشت.(2)

علمای امامیه این دیدگاه را می پذیرند.(3) دورۀ پنهان بودن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان پدر گرامی اش امام حسن عسکری علیه السلام از غیبت صغرای آن حضرت به شمار نمی آید؛ زیرا غیبت صغرا، از عصر امامت آن حضرت آغاز شد و در طول غیبت صغرا، حضرت چهار سفیر داشته است.

به بیان دیگر، دو ویژگی در دورۀ غیبت صغرا وجود داشته:

یکی امامت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و دیگر سفارت و نیابت نوّاب اربعه است که با توجه به این دو ویژگی دورۀ پنهان بودن حضرت جزء غیبت صغرا به حساب نمی آید؛(4) چون که هیچ یک از این دو ویژگی در دورۀ پنهان بودن ایشان وجود نداشته است.

ص: 208


1- شیخ مفید، الارشاد، ج 2، ص 340.
2- تاریخ الغیبة الصغری، ص 345.
3- باقر شریف القرشی، حیاة الامام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 114- 115.
4- سید محمد صدر در این باره می نویسد: «از برخی نقل شده است که مدت غیبت صغرای حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف 74 سال بوده است. این یا مبنی بر تسامح است و یا آن که آغاز غیبت صغری را از هنگام ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یعنی سال 255 قمری دانسته اند. و البته این ادعا مبنی بر تسامح است؛ زیرا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف گرچه در زمان حیات پدر گرامی اش مخفی بود، ولی این اختفا را نباید جزء غیبت صغری به حساب آورد؛ چون که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان حیات پدر بزرگوارش مسئولیت امامت را بر دوش نداشت. به هر صورت بعد از پدر، این منصب به آن حضرت موکول گردیده است.» (سید محمد صدر، تاریخ الغیبة الصغری، ص 341).

ب) شهادت امام حسن عسکری علیه السلام

معتمد خلیفۀ عباسی همواره از محبوب شدن و پایگاه اجتماعی امام ابومحمد عسکری علیه السلام نگران بود و هنگامی که دانست با وجود همۀ محدودیت هایی که دربارة آن حضرت روا داشته، نه تنها از پایگاه مردمی و نفوذ معنوی آن حضرت کاسته نشده، بلکه بیش از پیش محبوب دل های مردم گردیده، بر نگرانی و وحشتش افزوده شد و سرانجام خواهان قتل آن حضرت شد و مرموزانه و مخفیانه، حضرت را مسموم نمود(1) و شیعیان را از بهره مندی انوار هدایت آن امام همام محروم کرد.

این گونه به شهادت رساندن در گذشته نیز وجود داشته و چندین بار خلفای اموی و عباسی این سیاست را به اجرا درآورده بودند و امامان شیعه علیهم السلام نیز کوشیده بودند تا نقشه های شوم آنان را به شکل های گوناگون برای مردم آشکار نمایند تا چهرۀ واقعی آنان برای آیندگان روشن شود.

امام عسکری علیه السلام با دانش ویژه ای که داشت، پیش بینی کرد که در آینده ای نه چندان دور زندگی دنیا را ترک خواهد کرد و راهی پیش گاه خداوند خواهد شد. آن امام همام، شهادت خود را به مادر بزرگوارش خبر داد و گفت: در سال 260 قمری حادثه ای اتفاق می افتد و آن همانا شهادت امام به دست عاملان حکومت عباسی بود.

قلب مادر امام از این خبر هول ناک به درد آمد و آثار غم و اندوه در او پدیدار گردید و گریست. امام علیه السلام مادرش را تسلّی داد و گفت: «مادر! امر خدا حتمی است، بی تابی مکن!»

آن مصیبت در سال 260 قمری اتفاق افتاد و همان گونه که آن حضرت خبر داده بود، امام عسکری علیه السلام در آن سال به شهادت رسید.(2)

چند روز پیش از شهادت، آن حضرت را نزد معتمد عباسی طاغوت زمان بردند، در حالی که معتمد سخت ناراحت بود؛ چون می دید و می شنید که مردم همگی، امام

ص: 209


1- هاشم معروف الحسنی، سیرة الائمة الاثنی عشر، ج 2، ص 492.
2- علی بن موسی بن محمد بن طاووس، نهج الدعوات و منهج العبادات، ص 275. (به نقل از: باقر شریف القرشی، حیاة الامام العسکری علیه السلام)

ابومحمد علیه السلام را تعظیم و احترام می کنند و او را در فضیلت، بر همۀ علویان و عباسیان پیش می دارند. از این جهت، در پی قتل آن حضرت برآمد و زهر کشنده ای را به وی خوراند.(1)

تمام بدن شریف امام علیه السلام همین که آن زهر را خورد، مسموم شد و در بستر بیماری افتاد و به درد شدیدی دچار گردید.

معتمد به پنج نفر از خواص و درباریانش از آن جمله به «نحریر» دستور داد که مواظب خانۀ امام علیه السلام باشند و تمام امور و جریان ها را زیر نظر بگیرند. هم چنین به پزشکان دستور داد که هر صبح و شام از حال امام علیه السلام خبر بگیرند. روز دوم که فرا رسید به معتمد خبر دادند بیماری حضرت وخیم شده است. معتمد به پزشکان فرمان داد که حق ندارند از منزل امام بیرون روند و به دلیل این که حال امام عسکری علیه السلام رو به وخامت نهاده بود، گفت: از کنار بستر او جدا نشوند. معتمد، حسین بن ابی شوارب، قاضی القضاة را به همراه ده نفر به منزل امام فرستاد و به آنان دستور داد که شب و روز در آن جا باشند و جریان ها را زیر نظر بگیرند و بعد شهادت دهند که امام به مرگ طبیعی از دنیا رفته است. با وجود این، به جز پزشکان مأمور خلیفه، پانزده نفر دیگر از نزد معتمد خلیفۀ عباسی در خانۀ حضرت بودند.

امام عسکری علیه السلام در شب رحلت در اتاقی، به دور از چشم مأموران حکومت، نامه های بسیاری به نقاط مختلف شیعه نشین نوشت و آنها را به وسیلۀ پیکی ارسال نمود.(2) حال امام بدتر شد، پزشکان از او ناامید شدند و هر لحظه به زمان شهادت امام نزدیک تر می شد. امام علیه السلام در لحظات آخر زندگی، همواره ذکر خدا می گفت و او را ستایش می کرد و لب های مبارکش از تلاوت قرآن مجید باز نمی ایستاد. سرانجام امام علیه السلام رو به سمت قبله نمود و روح پاکش به پیش گاه خدا پرواز کرد.

این حادثۀ جانگداز، روز جمعه هشتم ربیع الاول سال 260 قمری پس از نماز صبح اتفاق افتاد.

ص: 210


1- مفید، الارشاد، ج2، ص310. (به نقل از: حیاة الامام العسکری علیه السلام)
2- صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 47- 474؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج 50، ص 327- 329؛ الکلینی، الکافی، ج 1، ص 505.

ارتحال نابهنگام آن امام بزرگوار ضایعۀ بزرگی بود که در آن روزگار بر مسلمانان وارد شد و آنان رهبر و پیشوای محبوب و مصلح بزرگ خود را از دست دادند؛ کسی که همواره غم خوار ضعیفان و یتیمان و مستمندان بود.

ناله و شیون از خانۀ امام علیه السلام بلند شد و کم کم صدای ضجّه و نالۀ زنان و مردان و کودکان آل علی علیه السلام در سراسر سامرا طنین انداخت.

خبر شهادت امام علیه السلام در سراسر شهر سامرا پیچید. این خبر هم چون صاعقه ای هولناک بود که تمام مسلمانان را به سرعت به منزل امام علیه السلام رسانید. همگی می گریستند و نوحه سرایی می کردند. تمام ادارات دولتی شهر تعطیل شده، مردم به احترام امام علیه السلام بازارها را بستند و در شهر عزاداری کردند. گویی شهر سامرا صحرای قیامت شده بود.(1)

سامرا در تاریخ خود چنان تشییعی را ندیده بود که امواج خروشانی از انسان ها از طبقات مختلف با گرایش ها و عقاید گوناگون همه را گرد هم آورد و همگی سخن از فضایل، ویژگی ها و صفات امام بزرگوار حسن عسکری علیه السلام می گفتند و دربارۀ خسارت و زیان جبران ناپذیری که به مسلمانان وارد شده بود، بحث می کردند.(2)

عثمان بن سعید عَمروی متصدی امر غسل، کفن و دفن حضرت شد.(3) این سخن با اعتقاد شیعه به این که امام را باید امام بعدی غسل دهد، کفن کند و نماز بخواند، منافاتی ندارد؛ زیرا نخست آن که این امر در حالت عادی است، نه در شرایط سخت و تقیه، دوم آن که عثمان بن سعید عَمروی به نیابت از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف عهده دار این کار بود و سوم آن که ممکن است در همین اوضاع به صورت مخفی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به این کار پرداخته باشد، اما به جهت اوضاع خفقان و تقیه عثمان بن سعید عَمروی به ظاهر تصدی این امر را بر عهده گرفته باشد. در هر حال عُبیدالله بن خاقان می گوید:

ص: 211


1- مفید، الارشاد، ص390. (به نقل از: حیاة الامام عسکری علیه السلام)
2- حیاة الامام عسکری علیه السلام .
3- شیخ طوسی، الغیبة، ص356.

وقتی جنازه امام علیه السلام آماده دفن شد، خلیفه برادر خود ابوعیسی بن متوکل را فرستاد تا بر جنازۀ آن حضرت نماز بگزارد. هنگامی که جنازه را برای نماز بر روی زمین گذاشتند، ابوعیسی نزدیک شد و صورت آن حضرت را باز کرد و آن را به علویان، عباسیان، قاضیان، نویسندگان و دیگر شاهدان نشان داد و گفت: این ابومحمد عسکری است که به مرگ طبیعی درگذشته است و فلان و فلان از قضات و پزشکان و خدمت گزاران خلیفه نیز شهادت می دهند. بعد روی جنازه را پوشاند و بر او نماز خواند و فرمان داد که جنازه را برای دفن ببرند.

این شیوۀ حاکمان عباسی دربارة امامان شیعه علیهم السلام بوده و مردم به ویژه شیعیان نیز کم و بیش با این شیوه آشنایی داشته اند.

بنا به نقل شیخ صدوق پیش از اقامۀ این نماز، نمازی دیگر بر بدن آن حضرت در درون خانه خواندند. «عقید خادم» از منزل خارج شد و به جعفر که بر در خانه ایستاده بود و شیعیان به او تعزیت می گفتند، گفت: «یا سیدی کفن اخوک فقم للصلاة علیه؛ سرورم برادرت را کفن کردند. پس بر او نماز بخوان.» ناگهان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف جلو آمد و گفت:

تأخّر یا عمّ! فإنّا أحقّ بالصّلاة علی أبی؛

عمو عقب بایست! من سزاوارترم که بر جنازۀ پدرم نماز بخوانم.(1)

بنابر نقل مشهور، امام عسکری علیه السلام در اوّل ماه ربیع الاول 260 قمری با زهری که معتمد برای آن حضرت فراهم کرده بود، بیمار شد و در هشتم همان ماه رحلت کرد. بنابراین، امامت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از همین تاریخ آغاز شد و آن حضرت تا به امروز در پس پردۀ غیبت بوده است!

ج) تلاش حکومت برای یافتن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

همان گونه که در فصل پنجم گذشت، اخبار امامت دوازده امام علیهم السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و عترت آن حضرت، به شیعیان رسیده بود. خلفای عباسی به مقابله با این باور و جلوگیری از عملی شدن این خبرها دربارة آینده، سخت کوشیدند. آنان به مانند

ص: 212


1- صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 475.

فرعون که از ولادت موسی بن عمران می ترسید، از تولّد حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف امام دوازدهم شیعیان نگران بودند که نکند ظهور کند و بساط حکومت و خوش گذرانی آنان را برهم زند.

از همین روی، امام عسکری علیه السلام را در محاصره قرار دادند و در پی آن بودند که اگر فرزندی از او به دنیا آمد، او را به قتل برسانند و نگذارند «مهدی» دوازدهمین امام شیعیان به امامت برسد و مشکلی برای آنان به وجود آورد.

امامان اهل البیت علیهم السلام با دانش برتری که داشتند، پیشاپیش غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را خبر داده و این نقشۀ عباسیان را باطل کرده بودند. به همین جهت، خبر ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مخفی نگه داشته شد و تنها برخی از خواص شیعه به این موضوع آگاه بودند.

کم کم این خبر پس از شهادت امام عسکری علیه السلام پخش شد که از آن امام علیه السلام پسری متولد شده و او امام دوازدهم و «مهدی موعود» است.

پخش این خبر موجب هراس در بین عباسیان شد؛ چرا که معلوم شد از ابومحمد، پسری به جا مانده است. از این رو، به دستور معتمد عبّاسی عده ای از مأموران وارد منزل امام علیه السلام شدند و اثاث منزل آن حضرت را بازرسی و سپس مهر و موم کردند و درصدد یافتن فرزندش برآمدند، ولی موفّق نشدند.

معتمد دستور داد که عده ای از قابله ها، زنان و کنیزان آن حضرت را معاینه کنند و اگر اثری از حمل در آنان مشاهده کردند، به خلیفه گزارش دهند.

روایت شده است که یکی از قابله ها احتمال داد، یکی از کنیزان حضرت حامله است. این خبر به گوش خلیفه رسید و او دستور داد تا آن کنیز را در محلی زیر نظر داشته باشند. پس یکی از درباریان و پیش کاران مخصوص خلیفه به نام «نحریر» به همراه تعدادی از زنان مراقب حال وی شدند تا درستی و یا نادرستی این گزارش معلوم شود. مدتی مراقب آن کنیز بودند تا سرانجام روشن شد که این گزارش درست نبوده و اثری از حمل وجود ندارد.(1)

ص: 213


1- کلینی، الکافی، ج 1، ص 505؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج 50، ص 328- 329؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 476.

هم چنین نوشته اند که نرجس خاتون مادر گرامی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همواره تحت نظر بود تا این که حوادث گوناگونی، حاکمان عباسی را به خود مشغول کرد و از آن بانو برای دست یابی به حضرت دست کشیدند. آن حوادث از این قرار است:

یکم. درگیری با یعقوب بن لیث صفّاری که پس از غلبه بر فارس به سوی بغداد حرکت کرد و در درگیری با «موفق»، پسر متوکل شکست خورد و به فارس عقب نشینی کرد؛

دوم. خروج معتمد و متوکل از سامرا و سفر به بغداد برای غائلۀ یعقوب لیث؛

سوم. مرگ عبیدالله بن یحیی بن خاقان، وزیر معتمد در سال (263 قمری)؛

چهارم. مرگ قاضی القضاة، حسین بن ابی شوارب در سال 261 قمری که او مأمور زیر نظر نگه داشتن نرجس خاتون و دیگر زنان بود؛

پنجم. ادامۀ قیام صاحب زنج یا زنگیان که مشکلات زیادی برای عباسیان به وجود آورد.

د) اقدامات جعفر

اشاره

جعفر برادر امام عسکری علیه السلام بر خلاف سیرۀ پدر و برادر گرامی اش رفتار می کرد. از امام هادی علیه السلام دربارۀ پسرش جعفر روایت شده است که به بعضی از اصحابش فرمود:

تجنّبوا ولدی جعفر فإنّه منّی بمنزلة ابن نوح...؛ (1)

از فرزندم جعفر دوری کنید؛ چرا که او (در سیرۀ ما نیست و) نسبت به من، به منزلۀ فرزند نوح است...

جعفر پس از رحلت امام عسکری علیه السلام به یک سری اقدامات روی آورد که در شأن او نبود. برخی از آنها در پی می آید:

1. نماز بر پیکر امام علیه السلام

جعفر در آغاز، خواست که بر پیکر برادرش نماز بخواند که ناگهان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

ص: 214


1- هاشم معروف الحسنی، سیرة الائمة الاثنی عشر، ج 2، ص 534.

ظاهر شد و فرمود:

تأخّر یا عمّ! فإنّا احقّ بالصّلاة علی أبی؛(1)

ای عمو! کنار برو، من شایسته ترم که بر جنازۀ پدرم نماز بخوانم.

2. ادعای امامت و جانشینی

جعفر به عبیدالله بن یحیی بن خاقان وزیر عباسی گفت: مقام برادرم را به من بدهید، من سالانه مبلغ بیست هزار دینار بابت آن به شما می پردازم.

وزیر در پاسخ به این خواستۀ «جعفر» گفت: «ای احمق! سلطان برای کسانی که گمان می کنند پدر و برادر تو امام بودند، شمشیرش را آماده کرده است، با وجود این، موفق نشد آنان را از این عقیده منصرف نماید. اگر تو نزد شیعیان از همان مقام پدر و برادرت بهره مندی، نیاز به تأیید سلطان و یا غیر سلطان نداری و اگر آن مقام را نداری، سلطان این مقام را به تو نمی تواند بدهد.»

سپس وزیر، به او اهانت کرد و دیگر اجازه نداد که جعفر به نزدش برود. او پس از ناامیدی از وزیر، به نزد سلطان رفت و این خواسته را با او در میان گذاشت و مانند همان پاسخ را از خلیفۀ عباسی نیز شنید.(2)

با توجه به همین ادعای دروغین است که جعفر پسر امام هادی علیه السلام در تاریخ به جعفر کذّاب معروف شده است.

3. ادعای ارث

جعفر در اقدامی دیگر کوشید تا اموال امام علیه السلام را از آن خود کند. او ادعا کرد که برادرش ابومحمد علیه السلام فرزندی نداشته و خود را تنها وارث برادرش خواند. حکومت هم اجازه داد تا بر اموال برادرش مسلّط شود.(3)

4. تحریک حکومت برای دست گیری امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

جعفر با داشتن آگاهی به وجود فرزندی برای برادرش امام حسن عسکری علیه السلام و

ص: 215


1- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 475.
2- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 379؛ سیرة الائمة الاثنی عشر، ج 2، ص 534- 535؛ کلینی، الکافی، ج 1، ص 505.
3- شیخ طوسی، الغیبة، ص81؛ الکافی، ج 1، ص 505.

پس از ناامیدی از این که خود را جانشین برادر قرار دهد، کوشید امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را به حاکمان عباسی بشناساند. این ماجرا پس از ناکام شدن وی در برابر هیئت قمی ها بود. جعفر از پاسخ دادن به آنان فرو ماند و برای سعایت از آنان به نزد خلیفه رفت و خلیفه هم به هیئت قمی ها گفت: پول هایی که برای ابومحمد آورده اید، به جعفر بدهید. آنان گفتند: ما تنها با شروطی این پول را تحویل می دهیم؛ زیرا مردمی که این پول ها را به ما داده اند، چنین شرطی را قرار داده اند. جعفر خواست که خلیفه آنان را زندانی کند، اما خلیفه به خواستۀ جعفر پاسخ نداد و آنان را آزاد کرد.

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خادمش را در خارج از شهر به سوی آنان فرستاد و با دادن نشانی و گزارش هایی که حضرت بیان داشت، آنان اموال را تحویل دادند.

جعفر دوباره به نزد معتمد خلیفۀ عباسی رفت و گفت: هیئت قمی ها اموال را به مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تحویل داده اند. به این ترتیب، مقدّمات هجوم به بیت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فراهم شد. آنان منزل امام را غارت کردند. امام عجل الله تعالی فرجه الشریف از غفلت آنان استفاده کرد و از منزل خارج شد، اما مادر گرامی حضرت را دست گیر و بازجویی کردند و ... .

5. توبۀ جعفر

گفتنی است، امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در توقیعی در پاسخ به پرسش یکی از شیعیان دربارۀ عمویش جعفر، به محمد بن عثمان بن سعید عَمروی نوشتند که جعفر و فرزندانش مانند برادران حضرت یوسف علیه السلام سرانجام کار توبه کرده اند:

أمّا سبیل عمّی جعفر و ولده فسبیل إخوة یوسف؛(1)

اما ماجرای عمویم جعفر و فرزندانش مانند ماجرای یوسف علیه السلام است.

ه) داستان سرداب

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در کجا و چگونه غایب شد؟ آیا در سرداب منزل پدرش غایب شد و هنوز نیز در آنجاست؟ در این باره به شیعه تهمت هایی زده اند که بر آن اساس، شیعه معتقد است مأموران خلیفۀ عباسی به منزل حضرت در «سامرا» هجوم آوردند

ص: 216


1- شیخ طوسی، الغیبة، ص290؛ کمال الدین، ج 2، ص 384.

تا او را دست گیر کنند و آن حضرت که در آن هنگام در سرداب بود، از دیده ها پنهان شد و تاکنون در آن جا بدون آب و غذا زندگی می کند و روزی از آن جا ظهور خواهد کرد. این داستان چنان شهرت یافته که وی را «صاحب سرداب» لقب داده اند.

با وجود این، هیچ نامی از «سرداب» در منابع شیعی و کتاب های امامیه نیامده است. نویسندگان اهل سنّت در نوشته های خود بر این نکته اصرار می ورزند و متأسفانه این سخن دست آویزی برای حملۀ برخی از آنان به تشیّع گردیده است.(1)

آنان پنداشته اند که شیعیان در میان سرداب، امام خود را می جویند و ظهورش را از آن جا انتظار می کشند. از این جهت، تهمت هایی به شیعه می زنند و در این زمینه حتی به منابع شیعه نیز نگاهی نمی افکنند.

با وجود این، براساس تاریخ و روایات شیعه، امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از هنگام ولادت پنهانی به سر می برد و بنا به مصالحی تولد و زندگی ایشان آشکار نبوده و غیبت صغرای آن حضرت بعد از رحلت پدر گرامی شان آغاز شد. امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بعد از نمازگزاردن بر پیکر پاک پدر و تدفین آن حضرت وارد منزل شدند و دیگر کسی آن حضرت را در اجتماع و در میان مردم ندید.(2)

بنا به روایات شیعی، آن حضرت در میان مردم زندگی می کند و در موسم حج حاضر می شود، ولی مردم او را نمی شناسند.(3)

خانه ای که از آن سخن گفته می شود، دو قسمت داشته است: یک قسمت برای مردان و قسمت دیگر برای زنان و یک سردابی هم زیر اتاق ها داشته که اهل خانه در روزهای گرم در آن سرداب زندگی می کرده اند.

شیعه این خانه و این سرداب را محترم می دارد؛ زیرا امامانشان در این خانه زندگی می کرده اند و در همین خانه، امام هادی علیه السلام، امام عسکری علیه السلام و نیز امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خداوند سبحان را عبادت می کرده اند. امری معقول و طبیعی است که به

ص: 217


1- لطف الله صافی، منتخب الأثر، ص 372.
2- نک: باقر شریف القرشی، حیاة الامام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 115- 120.
3- کلینی، الکافی، ج 1، ص 337؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 440.

جهت علاقه مندی به پیشوا و رهبر دینی، آن چه متعلّق به او است، محترم داشته شود. همة پیروان ادیان و مذاهب نیز چنین می کنند و شیعه از احترام گزاری ها به مکان های مقدّس و مشاهد مشرف دفاع می کند و آن را از مصادیق «فی بیوتٍ اذن الله ان ترفع» می داند اما این احترام غیر از آن تهمت های مخالفان به شیعه است.

در حقیقت، داستان غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در سرداب سامرا و زندگی کردن آن حضرت در این مکان، دروغ و بهتانی بیش نیست و هیچ یک از بزرگان شیعه، چنین باوری نداشته و ندارند.(1)

حکومت در آغاز خلافت معتضد عباسی، در سال 279 قمری دو بار خانۀ امام عسکری علیه السلام را تفتیش کرد:

نخستین بار معتضد سه نفر را به صورت مخفیانه به خانۀ حضرت فرستاد و فرمان داد: هر کسی را که در آن خانه یافتید، بکشید و سرش را برای من بیاورید. این سه نفر وارد خانه شدند و یک اتاق مخفی یافتند که پرده ای زیبا داشت. هنگامی که پرده را بالا زدند، گویا دریایی پر از آب دیدند که در انتهای آن مردی با بهترین هیئت، روی حصیری بر آب ایستاده بود و نماز می خواند. دو نفر وارد آب شدند و آن گاه که نزدیک بود، غرق شوند با اضطراب از آن خارج شدند. ساعتی بی هوش ماندند. سرانجام سرپرست آنان از فرد نمازگزار عذرخواهی کرد، ولی آن فرد نمازگزار بی توجه به آنان نمازش را ادامه داد. این سه نفر پیش خلیفه رفتند و آن چه را دیده بودند، برای او بیان کردند. خلیفه گفت: این سخن را به هیچ کس نگویید!

بار دیگر، معتضد حملۀ دیگری را ترتیب داد و گروه بیشتری را به خانۀ امام عسکری علیه السلام فرستاد. این گروه وقتی وارد خانه شدند، از درون سرداب صدای قرائت قرآن شنیدند. پس بر در سرداب ایستادند و مراقب بودند تا کسی از آن جا خارج نشود. فردی که درون سرداب بود (گویا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف) از غفلت آنان استفاده کرد و از سرداب خارج شد. وقتی رئیس آنان آمد، گفت: داخل سرداب شوید و فردی را که قرآن می خواند، دست گیر کنید. گفتند: مگر او را ندیدی که خارج شد؟ گفت:

ص: 218


1- اقتباس از: مجله حوزه، ش 71 - 70، ویژه بقیة الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 44 - 45.

پس چرا او را دست گیر نکردید؟ گفتند: گمان کردیم تو او را دیده ای. بنابراین، اقدامی نکردیم.(1)

تنها موردی که نام سرداب دربارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در روایات شیعی وجود دارد، این دو مورد است که به نوزده سال پس از شروع غیبت صغری برمی گردد؛ آن هم با این مضمون که آن حضرت از سرداب خارج شد. این داستان کجا و داستان ساختگی شروع غیبت از سرداب و بقای حضرت در آن سرداب و اجتماع شیعه در آن مکان در هر صبح و شام و انتظار خروج حضرت کجا؟

فلسفة غیبت

اشاره

از آن جا که بحث از فلسفۀ غیبت و یا مانند آن هم چون نقش انتظار، سیرت و آثار امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، علّت طول عمر آن حضرت، حوادث هنگام ظهور و بعد از ظهور و...، از جمله مباحث کلامی و اعتقادی است و رنگ تاریخی ندارد و باید در جایگاه خود به صورت فراگیر دربارة آن گفت وگو و کندو کاو کرد، بی مناسبت نیست که در چنین کتابی هر چند به صورت خلاصه به برخی از آنها اشاره شود که گاهی نم بهتر از خشکی است.

این باور که مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف منجی بشریت است و در آینده ظهور و قیام خواهد کرد و جهان را پر از عدل و داد می نماید، در میان مسلمانان از زمان رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم رواج یافت و جزء اعتقادات اسلامی قرار گرفت. اصل اعتقاد به «مهدی موعود» با ویژگی هایی مانند این که مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و از فرزندان حضرت فاطمۀ زهرا علیها السلام است،(2) به جهت فراوانی و تواتر روایات، پذیرفتة همة مذاهب شیعه و سنّی بوده است، با این تفاوت که عموم اهل سنّت می گویند: «مهدی موعود» به آخرالزمان متعلّق است و هنوز متولّد نشده است، ولی شیعۀ امامیه می گوید: مهدی موعود متولد شده و به دلایل و حکمتی چند در پس پردۀ غیبت

ص: 219


1- مجلسی، بحارالأنوار، ج 52، ص 51.
2- صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 256- 285.

قرار دارد. غیبت امام عجل الله تعالی فرجه الشریف با آمادگی و انتظار مردم گره خورده است. به همین جهت، آمادگی و انتظار ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از اعمال بافضیلت شیعیان در عصر غیبت به شمار می آید.(1)

از بهترین دلایلی که بر حقانیت و اصالت مبانی مذهب حقۀ شیعۀ امامیه (اثناعشری) می توان برشمرد، این است که امامان معصوم علیهم السلام در طول سال های پیاپی غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را پیش گویی کرده اند و در برابر واقفیه که با همة توان به تضعیف روایات و جرح راویان روایت ها دربارة غیبت می پرداختند و بسیاری از آن روایات را مجعول و ساختة آن گروه می خواندند، مبارزه کردند و سرانجام گردش ایام درستی آن احادیث شریف و پیش گویی امامان اطهار علیهم السلام را بر آنان ثابت نمود و غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف با همان ویژگی هایی که از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و یکایک امامان پیشین بیان شده بود، به وقوع پیوست تا کسی در آینده نتواند ادعا کند شیعیان اثناعشری برای درستی مدعای خود دربارۀ غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف احادیثی جعل کرده اند.

البته می توان این مسئله را خواست و لطف و عنایت خداوند دانست که بر ایشان ارزانی داشته است.(2)

اما حکمت و فلسفة غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چه بوده است؟ چرا حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مانند دیگر امامان در میان مردم آشکارا زندگی نکرده است؟ با نگاه به آن رخ دادها و حوادث طبیعی و عادی، فشارهای روزافزون عباسیان بر طالبیان(3) به ویژه بر بنی فاطمه و امامان معصوم علیهم السلام را علّت غیبت و پنهان بودن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خواهیم یافت.

به عبارت روشن تر، امامان علیهم السلام در برابر این سیاست عباسیان از تاکتیک اختفا و غیبت یاری گرفته بودند تا وجود مقدّس امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، از گزند حوادث زمان مصون و محفوظ بماند و در فرصت مناسب به میان مردم آید و مردم از وجود مقدّسش بهره مند گردند. فشارهای سیاسی که از زمان امام جواد علیه السلام بر امامان

ص: 220


1- کلینی، الکافی، ج 1، ص 337.
2- اقتباس از: در فرآیند تکامل، ص 125- 126.
3- مراد از طالبیون آنانی هستند که از نسل حضرت ابوطالب، پدر گرامی علی علیه السلام هستند.

معصوم علیهم السلام وارد می شد، همواره افزایش می یافت. این فشارهای رو به افزایش موجب شد که فعالیت های امام یازدهم علیه السلام به حداقل برسد تا جایی که زمینۀ مساعد برای رهبری امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به کمتر از حدّ نصاب خود رسید. در این هنگام خواست و مشیت خداوند به غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تعلّق گرفت.

دکتر جاسم حسین در این باره می نویسد:

مقامات حکومت عباسی خواستار ایجاد محدودیت در فعالیت های ائمه علیهم السلام بودند، از این رو، آنان را به دربار خود می بردند و تحت نظر می گرفتند تا آن که دیگر نتوانند فعالیت های خود را در میان پیروان خویش انجام دهند.

محدودیت هایی که از زمان حضرت رضا علیه السلام بر ائمه علیهم السلام تحمیل شد تا زمان امام یازدهم، حضرت عسکری علیه السلام ادامه یافت. در نتیجه ائمه علیهم السلام نیز سیاستی اتخاذ کردند تا آخرین وصی خود را از شرایط مشابه مصون دارند.

امامان علیهم السلام به این نتیجه رسیدند که پسر امام یازدهم علیه السلام از چشمان عباسیان پنهان شود تا بتواند فعالیت های خود را ناشناخته به انجام برساند تا احادیثی که وجود امامی را پیش بینی می کند که از نظرها پنهان باشد و سیاست های خود را در خفا، در میان پیروان خویش به مورد اجرا خواهد گذاشت را ترویج و نقل کند. این امام، دوازدهمین امام است. چنین اقداماتی از پیش صورت می گرفت تا امامیه را به قبول سفیران به عنوان واسطه های ائمه علیهم السلام آماده سازد.(1)

همین تفسیر و فلسفة غیبت در روایات اسلامی نیز به گونه ای دیگر بیان شده است.

برخی روایات اسلامی دربارة حکمت غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در پی می آید:

1. رازی از رازهای الهی

غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف رازی الهی است که حکمت آن بر بندگان پوشیده است و تنها بعد از آن که ظهور حضرت فرا رسد، روشن خواهد شد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است:

ص: 221


1- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص 215.

یا جابر! إنّ هذا الامر من أمرالله و سرّ من سرّ الله، مطوّی عن عباده؛(1)

ای جابر! این امر الهی و رازی از رازهای خداوندی است که بر بندگان پوشیده است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

إنّ لصاحب هذا الأمر غیبة لابدّ منها یرتاب فیها کلّ مبطل، فقلت: و لم جعلت فداک؟ قال: لأمرٍ لم یؤذن لنا فی کشفه لکم، قلت: فما وجه الحکمة فی غیبته؟ قال: وجه الحکمة فی غیبته وجه الحکمة فی غیبات من تقدّمه من حجج الله - تعالی ذکره - إن وجه الحکمة فی ذلک لاینکشف الّا بعد ظهوره کما لم ینکشف وجه الحکمة فیما اتاه الخضر علیه السلام من خرق السفینة و قتل الغلام و اقامة الجدار لموسی علیه السلام الی وقت إفتراقهما؛(2)

همانا برای «صاحب الامر» غیبتی تخلّف ناپذیر است. هر جویندۀ باطلی در آن به شک می افتد و اجازه نداریم علّت آن را بیان کنیم. حکمت غیبت او همان حکمتی است که در غیبت های پیشین وجود داشت و پس از ظهور، روشن خواهد شد، همانند حکمت کارهای خضر علیه السلام از کشتن پسربچه و برپاداشتن دیوار شکسته، اینها وقتی برای موسی علیه السلام روشن شد که آن دو، از هم جدا شدند. غیبت امری از امور الهی و رازی از رازهای اوست.

2. آزمایش و غربال انسان های صالح

در برخی از روایات آمده است که حکمت غیبت حضرت ولی عصر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف غربال کردن انسان های صالح و آزمایش مردم به این وسیله است.

امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود:

اما والله لأقتلّن أنا و ابنای هذان ولیبعثنّ الله رجلاً من ولدی فی آخرالزمان یطالب بدمائنا، ولیغیبنّ عنهم تمییزاً لأهل الضلالة حتّی یقول الجاهل: ما لله فی آل محمد من حاجة؛(3)

ص: 222


1- بحارالأنوار، ج 51، ص 73.
2- صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 482؛ لطف الله صافی، منتخب الأثر، ص 266- 267؛ بحارالأنوار، ج 52، ص 91.
3- نعمانی، الغیبة، تحقیق علی اکبر غفاری، ص 141.

به خدا قسم، من و این دو فرزندم (حسن و حسین) شهید خواهیم شد، خداوند در آخرالزمان مردی از فرزندانم را به خون خواهی ما برخواهد انگیخت و او مدتی غایب خواهد شد تا مردم آزمایش شوند و گمراهان جدا گردند، تا جایی که افراد نادان می گویند: خداوند دیگر به آل محمد کاری ندارد.

امام حسین علیه السلام فرمود:

له غیبة یرتدّ فیها اقوام و یثبت علی الدین فیها آخرون فیودّون و یقال لهم متی هذا الوعدان کنتم صادقین. امّا إن الصابر فی غیبته علی الاذی و التکذیب بمنزلة المجاهد بالسیف بین یدی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم؛(1)

برای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف غیبتی است. در این غیبت برخی از دین برمی گردند و برخی ثابت قدم می مانند. هر که در این غیبت صبر کند و بر مشکلاتی که دشمنان پدید می آورند، استقامت نماید، به قدری از اجر خداوند بهره مند می گردد که انگار در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با شمشیر بر دشمنان جنگیده است.

امام پنجم علیه السلام در پاسخ به این پرسش که فرج شما کی خواهد بود، فرمود:

هیهات هیهات لایکون فرجنا حتی تغربلوا، ثم تغربلوا، ثم تغربلوا؛(2)

فرج و ظهور حضرت اتفاق نمی افتد، مگر آن که شیعیان به شدّت در امتحان الهی شرکت کنند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

غیر أن الله - عزوجل - یحبّ أن یمتحن الشیعة؛(3)

غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف امتحان شیعه است.

امام هفتم، موسی بن جعفر علیه السلام نیز در این باره فرمود:

إنّما هی محنة من الله - عزوجل - إمتحن بها خلقه؛(4)

ص: 223


1- بحارالأنوار، ج 51، ص 133.
2- بحارالأنوار، ج 51، ص 133.
3- کلینی، الکافی، ج 1، ص 337.
4- شیخ طوسی، الغیبة، ص337؛ الکافی، ج 1، ص 336.

این غیبت خود مایۀ امتحان بندگان خداوند بزرگ است.

3. ستم پیشه بودن انسان ها

فلسفۀ غیبت در برخی از روایات، ستم پیشه بودن انسان ها بیان شده است.

امیرمؤمنان علی علیه السلام در مسجد کوفه فرمود:

واعلموا أنّ الارض لاتخلو من حجة الله - عزوجل - و لکن الله سیعمی خلقه عنها بظلمهم و جورهم و إسرافهم علی أنفسهم...؛(1)

زمین از حجت الهی خالی نمی ماند، ولی خداوند به دلیل ستم پیشه بودن و زیاده روی انسان ها، آنان را از وجود حجّت خود محروم می سازد.

4. آمادگی جهانی

برای ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به منزلة «خاتم الاوصیا» و منجی جهانی بشریت و کسی که در کرۀ زمین، دین اسلام را بر تمامی دین ها پیروز بگرداند، زمینه و آمادگی جهانی لازم است. از این رو، جهان باید زمینۀ این پذیرش را داشته باشد تا این هدف محقق شود. بنابراین، نبود آمادگی جهان را از فلسفه ها و حکمت های غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می توان برشمرد.

5. آزادی از یوغ بیعت با طاغوت های زمان

بنابر برخی از روایات اسلامی، غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از آن روست که آن حضرت از یوغ بیعت با طاغوت های زمان آزاد باشد و تعهّد و بیعت با هیچ حاکمی را بر عهده نپذیرد تا در زمان قیام خود آزادانه بتواند بکوشد. دیگر امامان علیهم السلام از روی تقیّه حکومت ها را به رسمیت می شناخته اند، ولی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به تقیّه مأمور نیست. از این رو، امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با حکومت ها و طاغوت های زمان بیعت نمی کند.

امام حسن مجتبی علیه السلام در این باره فرموده است:

ما منّا أحد إلّا و یقع فی عنقه بیعة لطاغیة زمانه إلّا القائم الّذی یصّلی روح الله عیسی بن مریم خلفه فانّ الله - عزوجل - یخفی ولادته و یغیب شخصه لئلّا یکون لأحد فی عنقه بیعة إذا خرج ذاک التاسع من ولد اخی الحسین...؛(2)

ص: 224


1- نعمانی، الغیبة، ص 141.
2- بحارالأنوار، ج 51، ص 132.

هر کدام از ما در زمان خود بیعت حاکمان و طاغوت های زمان را از روی تقیه به عهده گرفته ایم، مگر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف که عیسی بن مریم به امامت آن حضرت نماز می گزارد. خداوند ولادت او را مخفی نگه دارد و برای او غیبتی در نظر گرفته تا زمانی که قیام می کند، بر گردنش بیعت حاکمی نباشد.

روایات دیگری نیز از دیگر امامان معصوم علیهم السلام رسیده است، مانند روایتی از امام سجاد علیه السلام که فرمود:

و لیس لأحد فی عنقه بیعة؛(1)

بیعت با کسی بر گردن او نیست.

و یا سخن امام هشتم علیه السلام در این باره که فرمود:

لئلّا یکون لأحد فی عنقه بیعة اذا قام بالسیف؛(2)

برای آن که هنگام قیام با شمشیر بیعت با کسی بر گردن او نباشد.

هم چنین توقیعی از ناحیۀ مقدسه برای اسحاق بن یعقوب، توسط محمد بن عثمان عَمروی صادر شد. حضرت در این توقیع فرمود:

و امّا علّة ما وقع الغیبة فانّ الله - عزوجل - یقول: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْیَاءَ إِن تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ». إنّه لم یکن لأحد من آبائی علیهم السلام ألّا قد وضعت فی عنقه بیعة لطاغیة زمانه و إنّی أخرج حین أخرج و لا بیعة لأحد من الطواغیت فی عنقی؛(3)

اما این که چرا غیبت واقع شده است، خداوند - عزوجل - فرمود: «ای مؤمنان! از چیزهائی که اگر پاسخش را بدانید، خوش آیند شما نیست، پرسش نکنید.» همۀ پدران من تقیه نمودند و با طاغوتیان زمان بیعت نمودند، ولی من در پس پردۀ غیبت قرار گرفته ام تا بیعت طاغوتیان بر گردنم نباشد و در هنگام خروج آزادانه قیام نمایم.

ص: 225


1- بحارالأنوار، ج 51، ص 135.
2- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 480.
3- طبرسی، الاحتجاج، ج 2، ص 471.

6. حفظ جان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

خداوند به وسیلۀ غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف جانش را از شرّ دشمنان حفظ نموده است. اگر مسئلة غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مطرح نبود، معتمد عباسی که به خون آن حضرت تشنه بود، مانند پدران بزرگوار آن حضرت، امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نیز شهید می کرد و زمین از حجّت خداوند خالی می شد.

روایات فراوانی از امامان اهل بیت علیهم السلام در این باره رسیده است.

امام پنجم علیه السلام فرموده است:

انّ للقائم غیبة قبل أن یقوم، قال: قلت: و لِمَ؟ قال: یخاف؛

برای قائم ما (امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف) قبل از آن که به پا خیزد، غیبتی است. راوی پرسید: برای چه؟ حضرت فرمود: چون ترس از کشته شدن او وجود دارد.

شیخ طوسی بعد از بیان روایاتی چند دربارۀ فلسفۀ غیبت می نویسد:

آن چه از اخبار دربارۀ حکمت و فلسفۀ غیبت آمده است، مانند امتحان شیعه، «صعوبۀ الأمر علیهم» و «اختیارهم للصبر علیه»، اینها حکمت و فلسفۀ غیبت نیست، بلکه اثر و نتیجۀ غیبت برای شیعیان است. سبب و فلسفۀ غیبت همان ترس از کشته شدن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به دست دشمنان است.»(1)

ویژگی های دورۀ غیبت صغری

همان گونه که بیان شد، برای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بعد از دورۀ اختفا و رحلت امام عسکری علیه السلام دو نوع غیبت وجود داشته است: یکی «غیبت صغری» و کوتاه مدت که با پایان دورۀ اختفا آغاز شد و دیگری غیبت کبری و دراز مدت که بعد از دورۀ غیبت صغری شروع شده است و هنوز ادامه دارد.

دورۀ غیبت صغری که از زمان شهادت امام حسن عسکری علیه السلام؛ یعنی آغاز امامت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف شروع شد و با درگذشت سفیر چهارم آن حضرت یعنی ابوالحسن علی بن محمد سَمَری پایان پذیرفت، ویژگی هایی دارد که به آن اشاره می گردد:

ص: 226


1- شیخ طوسی، الغیبة، ص333؛ دربارۀ فلسفه غیبت نک: مجله حوزه، ش 71- 70، ویژه بقیة الله الاعظم، ص 353- 382؛ مهدی پیشوایی، سیره پیشوایان، ص 669- 672.

یکم. زمان غیبت صغری محدود است و از نظر زمانی نزدیک به هفتاد سال طول کشید. برای همین محدودیت و کوتاهی زمان، از آن به غیبت صغری تعبیر نموده اند، بر خلاف غیبت کبری که زمانش طولانی است و مدت آن را جز خداوند کسی نمی داند؛

دوم. امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در دورۀ غیبت صغری همیشه از دیده ها پنهان نبوده، بلکه با وکیلان و سفیران خاص ارتباط داشته و گاهی سفیران آن حضرت، اسباب ملاقات برخی از افراد را با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فراهم می کرده اند.(1)

مردم پرسش های خود را به وسیلۀ سفیران چهارگانه، با امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در میان می گذاشتند و پاسخ های خود را دریافت می کردند. توقیعاتی در این دوره از ناحیۀ مقدسه و با واسطۀ سفیران چهارگانه برای شیعیان صادر می شده است.(2)

اما این رابطه در دورۀ غیبت کبری و بعد از درگذشت سَمَری، قطع شد. امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چند روز قبل از درگذشت سَمَری، نزدیک بودن زمان مرگ قریب الوقوع او را به وی خبر می دهد و آن گاه به او فرمودند ک