بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

ص: 2

روش های توان افزایی در سختی ها

حجّة الاسلام محسن عطاء اله

زیر نظر: حجّة الاسلام دکتر عبّاس پسندیده

عضو هیئت علمی دانشگاه قرآن و حدیث

ص: 3

روش های توان افزایی در سختی ها

ص: 4

پنج. مکر. 53

شش. بهانه جویی. 55

هفت. دریافت وحی. 59

هشت. تکالیف الهی. 61

مقایسۀ ناهمسو. 62

ب - تعمیم الگویی. 64

2. تقویت «تصغیری». 70

مقایسۀ همسو. 72

کاربردها. 72

یک. درخواست های نامعقول. 72

دو. نافرمانی و هدایت ناپذیری. 74

سه. خیانت اسیران جنگی. 75

چهار. تکذیب. 76

پنج. هجرت. 77

مقایسۀ ناهمسو. 79

فصل دوم: تقویت های تعدیلی. 81

1. تقویت «وظیفه - تعدیلی». 82

کاربردها. 83

یک. کفرورزی. 83

دو. اعراض. 89

سه. تکذیب. 93

2. تقویت «نتیجه - تعدیلی». 94

الف - نتیجۀ رسالت. 96

یک. اشتراط قابلیت. 97

دو. اشتراط خواست خدا. 98

سه. سابقه داشتن گم راهی. 103

ص: 6

چهار. قطعیت عدم ایمان!. 105

پنج. وعدۀ جایگزینی. 109

ب - نتیجۀ جهاد. 112

فصل سوم: تقویت های تبدیلی. 117

1. تقویت با «تبدیل مشکل». 117

2. تقویت با «تبدیل معنا». 122

3. تقویت با «تبدیل منظر». 126

الف - خُلق عظیم. 127

ب - برتری. 128

4. تقویت با «تبدیل مرجع». 133

فصل چهارم: تقویت های انتظاری. 137

1. تقویت «مشکل - انتظاری». 138

کاربردها. 139

یک. آزمایش و اذیت. 139

دو. تغییر قبله. 140

سه. بهانه تراشی. 141

چهار. تکالیف الهی. 143

2. تقویت «فَرَج - انتظاری». 144

کاربردها. 145

یک. رسالت الهی. 145

دو. هجرت و دوری از وطن. 146

سه. مشکلات خانوادگی. 146

3. تقویت «نصرت - انتظاری». 147

4. تقویت «پاداش - انتظاری». 154

5. تقویت «عذاب - انتظاری». 159

ص: 7

فصل پنجم: تقویت های معنوی. 165

1. تقویت «استعانتی». 168

2. تقویت «خدایادی». 179

3. تقویت «اعتمادی». 185

4. تقویت «بازگشتی». 192

فصل ششم: تقویت های «تقلیلی»، «نصرت - یادی» و «مقابله ای». 197

1. تقویت «تقلیلی». 197

الف - تقلیل کمّی. 199

ب - تقلیل کیفی. 201

2. تقویت «نصرت - یادی». 202

3. تقویت «مقابله ای». 209

بخش دوم: روش های «خداتقویتی»

فصل یکم: تقویت های حمایتی. 219

1. تقویت «خدا - پشتیبان». 220

یک. ولایت. 221

دو. نصرت. 229

سه. تأیید. 233

چهار. معیّت. 236

2. تقویت «خدا - آگاهی». 243

الف - علم الهی. 247

کاربردها. 248

یک. سخنان ناروا. 248

دو. نگرانی از فقر. 253

سه. تکالیف الهی. 254

ب. نظارت الهی. 255

ج - شنوایی الهی. 262

ص: 8

3. تقویت «خدا - کفایتی». 264

الف - «کَفیٰ». 265

کاربردها. 268

یک. استهزاء. 268

دو. اعراض. 269

سه. جهاد. 270

ب - «حسب». 272

کاربردها. 272

یک: مکر. 273

دو: اعراض. 275

4. تقویت «خدا - امدادی». 279

یک. امداد با فرشتگان. 280

دو. امداد با پدیده های طبیعی. 283

سه. امداد با خواب. 285

5. تقویت «خدا - تقلیلی». 288

6. تقویت «خدا - تسکینی». 292

7. تقویت «خدا - تأمینی». 294

یک. ایمنی از شرّ مردم. 295

دو. ایمنی از تحریف قرآن. 296

سه. ایمنی از ضرررسانی به (دین) خدا. 299

چهار. ایمنی از ضرررسانی به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم). 301

پنج. ایمنی از ضرررسانی به مؤمنان. 303

8. تقویت «خدا - دفاعی». 305

یک. اتّهام زدایی. 305

دو. تأیید حقّانیت. 309

9. تقویت «خدا - یادآور». 314

ص: 9

فصل دوم: تقویت های تضعیفی. 317

1. تضعیف «ارعابی». 318

2. تضعیف «کید - ابطالی». 321

3. تضعیف «خِذلانی». 327

الف - نفی نصرت. 328

ب - نفی ولایت. 329

فهرست آیات. 341

فهرست روایات. 359

فهرست منابع 361

ص: 10

در پایان، خدا را سپاس می­گوییم که به خاطر نعمت انقلاب اسلامی، امکان توسعۀ پژوهش در منابع اسلامی را به وجود آورد. از آیة الله محمد محمّدی ری­شهری به خاطر فراهم کردن فضای پژوهش در حوزه­های جدید علوم انسانی، کمال تشکر را داریم. از محقّق ارجمند این اثر نیز که با پشتکار، دقّت و تأمّل ویژه، موجب به ثمر نشستن این پژوهش شد، و از جناب حجّة ­الإسلام دکتر عبّاس پسندیده به عنوان راهنما و ناظر علمی پژوهش، تشکر می کنیم و آرزوی توفیقات بیشتر برای آنان داریم. همچنین از حجّة ­الإسلام و المسلمین عبدالهادی مسعودی که با مشورتهای عالمانه شان و حجّة ­الإسلام احمد غلامعلی که با داوری دقیقشان در مرحلۀ نخست این پژوهش، بر غنای این اثر افزودند، کمال تشکر و قدردانی را داریم. از شما خوانندگان محترم درخواست می کنیم با پیشنهادها و نقدهای عالمانۀ خود، ما را در بهتر شدن این اثر در چاپ­های بعدی، یاری نمایند.

گروه روان شناسی اسلامی

پژوهشکدۀ اخلاق و روان شناسی اسلامی دار الحدیث

ص: 12

کشف و استخراج 32 روش قرآنی، مهم­ترین یافتۀ این پژوهش است که به کارگیری آنها در هنگامه­های دشوار، موجب افزایش قدرتِ صبر و تحمّل انسان می گردد. این روش­های تقویتی، در دو بخش کلّی به افزایش نیروی بردباری کمک می­کنند. در بخش اوّل، از راهبُرد «تقویت با تکیه بر توانایی­ها و رفتارهای خود فرد» استفاده می­شود که به روش­های «خودتقویتی» نا م گذاری شده­اند. این بخش، دارای شش فصل است. در فصل نخست به روش­های مقایسه محور اشاره شده است. در فصل بعدی، روش­هایی بیان شده اند که به کمک آنها وظایف و انتظارات فرد، تعدیل می شوند و به تقویت او می انجامد. فصل سوم به روش­هایی اختصاص دارد که با تبدیل یکی از ابعاد مشکل و یا مرجع آن موجب تقویت می­شوند. تقویت­هایی که از انتظار گشایش و نصرت، همچنین سرانجام صبر و فرجام ایجادکنندگان سختی حاصل می­شود، در فصل چهارم جای دارند. در فصل پنجم، تقویت­هایی که در توانمندی­های معنوی مشترک هستند، مورد بحث قرار گرفته­اند. در فصل پایانیِ این بخش، سه روش تقویتی مستقل که از وجه جامعی برخوردار نیستند، مطرح شده اند.

امّا بخش دوم - که در آن از راهبُرد «تقویت با توجّه دادن به صفات الهی» استفاده شده است و از آنها با عنوان روش­های «خداتقویتی» یاد می­شود - ، مشتمل بر دو فصل است. در فصل اوّل، تقویت­های حمایتی جای دارند که وجه مشترک تمامی آنها توجّه به پشتیبانیِ الهی است. در فصل دوم نیز روش­هایی بیان شده که در آنها به تضعیف نیروهای مخالف و ایجادکنندۀ سختی اشاره شده است.

شناسایی موقعیّت­های ناخوشایند و جریان­های دشوار مطرح شده در قرآن، از دیگر یافته­های این اثر است که در تبیین کاربردهای روش­های به دست آمده، بدان اشاره شده است.

بی­شک، هیچ پژوهشی مصون از اشتباه نیست و بالندگی و تکامل آن، در گرو نقد و اظهار نظر صاحب نظران گران قدر است. از این رو، پیشاپیش از عزیزانی که عیب­هایم را برایم هدیه می­آورند، سپاس گزارم و با کمال خُرسندی، منتظر دریافت نقدهای خیرخواهانه و پیشنهادهای سازندۀ ایشان هستم.

ص: 14

در پایان، از رئیس محترم مؤسّسۀ علمی - فرهنگی دارالحدیث حضرت آیة الله ری شهری که زمینۀ به انجام رسیدن چنین پژوهش­هایی را به وجود می آورند، تشکّر می­کنم. همچنین از استاد ارجمند حجة الاسلام والمسلمین جناب دکتر عبّاس پسندیده، معاون محترم پژوهشکدۀ اخلاق و روان شناسی اسلامی و مدیر گروه روان شناسی اسلامی این پژوهشکده که طرّاح اصلی این موضوع بودند و در این راه، با بردباری و دلسوزی تمام، این جانب را یاری کردند، قدردانی می کنم و از صمیم قلب از ایشان سپاس گزارم. بی تردید اگر راه نمایی­ها و دقّت­های محققانۀ ایشان نمی­بود، این پژوهش به ثمر نمی­نشست. از استاد عزیز حجة الاسلام و المسلمین جناب دکتر عبدالهادی مسعودی، رئیس پژوهشکدۀ تفسیر اهل بیت (علیهم السلام) که با مشاوره­های مفید خود بر غنای این اثر افزودند و نیز از همۀ دست اندرکاران در مدیریت آماده سازی کتاب و انتشارات مؤسّسه که زمینۀ نشر این اثر را فراهم نمودند، تشکر و قدردانی می­نمایم. همچنین از همسر محترمم که با بردباری و متانت، بهترین کمک را به این جانب نمودند و پدر و مادر گرامی­ام سپاس گزارم. از خداوند متعال برای همۀ این عزیزان و دیگر دوستانی که در این راه، یاری­ام کردند، توفیق روزافزون و اجر و پاداش جزیل طلب می­کنم. امید که این تلاش­ها خُرسندی خدا و حجّت بر حقّش را به دنبال داشته باشد!

محسن عطاءاله

Ataallahqom@gmail.com

ص: 15

ص: 16

موفّقیت، کامیابی و رضایت هر فرد و در مقابل، سطح ناکامی و نارضایتی او در زندگی، به نوع واکنش و موضعگیری یا همان مقابلۀ او با رویدادهای تنش زا بستگی دارد؛ رویدادهایی که در مواردی به صورت بارزترین منبع فشار روانی، تجربه می شوند.

بنا بر این، یکی از ضرورت های زندگی، فرا گرفتن شیوه های رویارویی با سختی ها و به دست آوردن مهارت های لازم برای گذر از دوران ناخوشایند است. اگر بخواهیم زندگی موفّق و رضایت بخشی داشته باشیم، یکی از راه های آن این است که هنگام قرار گرفتن در یک موقعیت ناخوشایند، با انتخاب واکنش صحیح و خردمندانه، گذر سالمی از آن موقعیت داشته باشیم؛ چون نوع مقابلۀ ما با سختی ها در کامیابی و رضایت یا ناکامی و نارضایتی، تأثیر مستقیم دارد.

اگر واکنش درونی و بیرونی فرد در مواجهه با این رویدادها صحیح و خردمندانه باشد، موجب کاهش تنیدگیِ(1) حاصل از آنها می گردد و در پی آن، موفّقیت و آرامش در زندگی را به دنبال خواهد داشت. در مقابل، اگر این واکنش، نادرست و عجولانه انتخاب گردد، علاوه بر تغییر روال عادی زندگی و بر هم زدن تعادل انسان - که با بروز رفتارهای غلطْ نمایان می شود - ، موجب افزایش تنیدگی و پایداری سختی می گردد.(2) به بیان دیگر، هر چه مدیریت و قدرت کنترل و مهار تنیدگی و فراخوانیِ توانمندی های روان شناختی فرد بیشتر باشد، میزان آسیب پذیری وی کاهش می یابد. در نتیجه، مانع از بروز هیجاناتی مانند: اضطراب، افسردگی، پرخاشگری و... می گردد.

است(1) و واژۀ متضاد آن، جَزَع و بی تابی است.(2) البته صبر با «اکراه داشتن» نیز دارای قرابت و نزدیکی است(3). کما این که گاه به مناسبت، در معنای «انتظار کشیدن» نیز به کار می رود.(4) این واژه در زبان فارسی به معنای بردباری، شکیبایی، درنگ کردن و مهلت دادن، آمده است.(5) در معنای اصطلاحی آن گفته شده، صبر، عنصری است که خداوند متعال، آن را در نهاد انسان قرار داده است تا بتواند در رویارویی با سختی ها و دشواری ها خویشتنداری کند و از اظهار شِکوه و گلایه (جَزَع و بی تابی کردن) پرهیز نماید.(6) صبر، نیرویی است کُنشگر و پویا که انسان را در برابر آنچه ناخوشایند اوست، توانمند می سازد. هر مشکل و مصیبتی، به تناسب ناخوشایندی اش، روان انسان را در تنگنا قرار می دهد و موجب بروز فشار روانی می گردد. در برابر این گونه پدیده ها، اگر فرد، توانمند و مقاوم نباشد، عنان اختیار و تعادل خویش را از کف می دهد و به رفتارهایی دست می زند که نه تنها به حلّ مشکل خود کمک نمی کند، بلکه بر اندازۀ رنج و درد آن نیز می افزاید. انسان صبور، می داند که چگونه از فشارهای روانی بکاهد و بار شکنندۀ آنها را تخلیه کند. انسان صبور، کسی نیست که فقط مشکلات و ناراحتی های خود را بروز ندهد. صبر فقط به معنای درون ریزی غم ها و اندوه ها نیست؛ بلکه صبر یعنی مقاومت در برابر ضربه های حوادث و مهارت در کاهش و به حدّاقل رساندن فشارهای روانی حاصل از آنها.(7) از این رو، در لسان آیات قرآن و روایات معصومان (علیهم السلام) مفهوم صبر و شکیبایی، دارای اهمیت ویژه است(8) که به عنوان یکی از اساسی ترین مفاهیم اخلاق اسلامی، مورد تأکید فراوان واقع شده است.(9)

ص: 19

نه تنها صبر و استقامت در برابر سختی هایی که در برنامۀ «تکوینی» خداوند برای تربیت و پرورش انسان ها در زندگی وی گنجانده شده است، کارآمد است و به عنوان بهترین نوع مقابله مورد سفارش واقع شده است، بلکه در برابر دشواری هایی که در برنامۀ «تشریعی» و در مسیر انجام اوامر (بایدها) و نواهی (نبایدها) وجود دارد نیز نقشی کلیدی ایفا می کند؛(1) زیرا همان طور که از نام «تکلیف» پیداست، معمولاً دستورها مربوط به چیزهایی هستند که مطابق میل انسان نبوده و نفس وی، انجام آنها را نمی پسندد. بر خلاف نهی شده ها که خوشایند نفس و مطابق میل انسان هستند، در حالی که انجام دادن امور ناخوشایند و ترک امور خوشایند، سخت و مشقّت زاست.(2) پس مکلّف با صبر و بردباری بر تکالیف الهی، این سختی را بر خود هموار می سازد و سیر تکاملی را ممکن می گرداند. با این بیان، میزان تأثیرگذاری و دخالت نوع واکنش افراد نسبت به دشواری های تکالیف الهی در کسب پاداش اُخروی و رسیدن به بهشت و یا گرفتاری در عذاب اُخروی و آتش دوزخ، مشخص می شود.

از آنچه گفته شد روشن می شود که انسان ها در موقعیت های ناخوشایند زندگی، چه در تکوینیات و چه در تشریعیات، دو دسته هستند: دسته ای با ارزیابی منفی از آن موقعیت، به جای تحمّل و گذر سالم از آن، به ستیز با آن برمی خیزند و سعی در حذف و محو آن دارند و دسته ای دیگر که همان صابران و شکیبایان هستند، باارزیابی مثبت و مدیریت صحیح موقعیت پیش آمده، به طرّاحی بهترین نوع مقابله یعنی بردباری نمودن می پردازند و با رفتارهای خردمندانه و به جا، به کاهش تنیدگی و افزایش تحمّل، و در نتیجه، گذر سالم از دوران ناخوشایند کمک می کنند. این عدّه، بر خلاف گروه اول که با بی تابی کردن یا اظهار ناتوانی لب به شکایت می گشایند و با خارج شدن اوضاع از کنترل آنها، علاوه بر پیچیده کردن مشکل، بر

ص: 20

میزان درد و رنج آن نیز می افزایند؛ با حلّ مشکل خود، سختی و گرفتاری را به یک فرصت و پله ای برای رسیدن به اهدافشان تبدیل می کنند و در یک کلام، افزون بر زندگی آرام و موفّقیت آمیز دنیوی، فرجامی خوش و آخرتی نیکو را نیز برای خویش تضمین می کنند.

موقعیت ناخوشایند ⇦ واکنش مثبت (صبر) ⇦ کاهش یا مهار تنیدگی ⇦ گذر سالم

موقعیت ناخوشایند ⇦ واکنش منفی (بی صبری) ⇦ افزایش تنیدگی ⇦ گذر همراه با آسیب

و کنترل موقعیت ناخوشایند، موفّق نخواهیم شد. اگر شخص بخواهد با همان توان عادی ای که در زندگی معمول خود دارد، با سختی ها رو به رو شود، طبیعی است که ناکام خواهد شد.(1) بنا بر این، بر قراری توازن میان توان روانی و موقعیت ناخوشایند، از مبانی توانمند شدن انسان در برابر سختی و از اصول انتخاب مقابلۀ صحیح و خردمندانه در رویدادهای سخت است. چنانچه ابراز واکنش های منفی در رویارویی با مشکلات و ناتوانی انسان در کنترل سختی ها، از نبود چنین توازنی ناشی می گردد. لذا انتخاب واکنش صحیح و خردمندانه، معلول شناخت و آگاهی از عوامل افزایش دهندۀ قدرت و توان روحی فرد است.

بدون شک، خداوندی که این قدر نسبت به صبر و پایداری در مشکلات سفارش کرده و آن را مورد تأکید قرار داده،(2) اسباب رسیدن به آن را نیز فراهم نموده است تا بندگانش در هنگام نیاز، به راحتی از آن استفاده کنند و به جَزَع و بی تابی گرفتار نشوند. همان گونه که حوادث و پدیده های زندگی، تحت اختیار و تقدیر الهی اند، نیرو و توان بردباری را نیز او می دهد. خداوند متعال، هم حوادث را مقدّر می کند و هم قدرت مقاومت در برابر آنها را به فرد می دهد.(3) بنا بر این، وظیفۀ ماست که با بررسی منابع اسلامی، به این اسباب دست پیدا کنیم و آنها را در زندگی خویش به کار بندیم.

نکتۀ قابل توجه این که، این علل و عوامل - که کم هم نیستند - ، تنها با بررسی واژۀ «صبر» در آیات و روایات به دست نمی آیند؛ چه بسا عواملی که تحت واژۀ مشخّصی نمی گنجند، امّا در گذر سالم انسان از مشکلات و سختی ها تأثیر به سزایی دارند. مانند روش هایی که از آیاتی که در مقام تسلیت و دلداری به اشخاص هستند، استخراج می گردند. این در حالی است که در بیشتر پژوهش هایی که تا کنون در بارۀ این موضوع صورت گرفته است، به «واژه شناسیِ» صبر و مشتّقات آن در متون دینیپرداخته شده و در بیشتر موارد به تبیین مفهوم، انواع و اقسام صبر، رابطۀ آن با دیگر

ص: 22

مفاهیم اخلاقی، صفات صابران و یا آثار و برکات صبر، بسنده شده است.(1)

هرچند این تحقیقات در جای خود بسیار مفید و سودمند بودند و در مرحله ای باید انجام می گرفتند، امّا در این مرحله، نوبت آن است که بدون گرفتار شدن در بند واژه ها، به دنبال کشف و استخراج عواملی باشیم که به وسیلۀ آنها قدرت صبر و تحمّل انسان افزایش یابد؛ کاری که در معدودی از پژوهش های پیشین، از نگاه روایات ائمّۀ معصوم (علیهم السلام) صورت گرفته است، امّا هنوز نسبت به کشف آموزه های خداوند متعال در بارۀ این عوامل، پژوهش مستقل و قابل توجّهی انجام نشده است. البته در لابه لای این تحقیقات در مواردی از آیات قرآن نیز استفاده شده است؛ امّا گاه تنها به عنوان شاهد و مؤیّد مطلب مورد استفاده قرار گرفته اند،(2) و گاه به این دلیل که به صورت مستقل به این موضوع نپرداخته اند، بلکه به عنوان شاخه ای از دیگر مباحث، آن را مورد بررسی قرار داده اند، به تمامی روش ها دست پیدا نکرده اند و در نتیجه، به گونه ای ناقص و ناتمام اند(3)، چنان که در بعضی از آنها تنها روش های

ص: 23

توانمندی برای مقابله با نوعی خاص از صبر و بردباری، شمارش شده اند.(1) لذا در هیچ یک از پژوهش های پیشین به صورت کامل و نظام مند و در جهت تولید مُدل کاربردی به عنوان معارف روان شناختی قرآن، به این موضوع پرداخته نشده است. در حالی که با توجّه به گرفتاری های زندگی انسان و سیر صعودی بیماری های روحی - روانی و عدم موفّقیت مورد انتظار در از میان بردن یا پیشگیری از این بیماری ها، و هم به جهت آن که هر مؤمنی خواستار این است که انسانی شکیبا و صبور باشد، در برابر حوادث بر خود نلرزد و استوار و مقاوم، مقابل سختی ها بایستد و وسوسه های گناه، پای او را نلغزاند و سربلند از آتش آزمون های الهی بیرون آید، ضرورت دارد با مراجعه به قرآن کریم به عنوان کامل ترین نسخه برای آرامش روح، آموزه هایی که از سوی خداوند متعال برای تقویت نیروی صبر در روح آدمی بیان شده اند، بررسی و استخراج شود تا در اصلاح یا ارتقای زندگی مردم مورد استفاده قرار گیرند و از این طریق، موجب کاهش بسیاری از تنیدگی ها یا مهار آنها شوند.

ص: 24

عکس

ص: 26

ص: 28

هر چند با نگاهی جامع و کلّی به روش های تقویتی باید گفت تمامی تقویت ها از جانب خدای متعال صورت می گیرد و اوست که توفیق صبر و بردباری را به افراد می دهد، امّا در برخی از روش ها علاوه بر عنایت الهی برای بالا بردن آستانۀ تحمّل شخص، این افزایش توان و بالا رفتن آستانۀ تحمّل، مشروط به بروز رفتاری خاص از سوی فرد تقویت شونده شده است و تا خودِ فرد اقدامی انجام ندهد، تقویتی صورت نمی گیرد. لذا در این روش ها نقش انسان در توانمندسازی خویش را نمی توان نادیده گرفت. بر خلاف بخش دیگر که خداوند، نقش مستقیم دارد و انسان، تنها با توجّه پیدا کردن به صفات الهی، سطح تاب آوری اش بیشتر می شود.

روش های خودتقویتی، متناسب با نوع رفتاری که باید از انسان سر بزند و نیز تأثیری که این رفتار بر مشکلات می گذارد، به چند گروه تقسیم می شود. در برخی از آنها شخص با مقایسه ای که انجام می دهد، به رهایی از احساس تنهایی و نیز کوچک ساختن مشکل می پردازد. در برخی دیگر با تعدیل نمودن وظایف و نتایج مورد انتظار، از سختی آن می کاهد. در بعضی از تقویت ها برای افزایش نیروی بردباری، از روش تبدیل و تغییر استفاده می شود. در گروهی دیگر، انتظار منابع تسکین دهنده در آینده یا انتظار پیش آمدن مشکلات در آینده، موجب بالا رفتن سطح توانمندی فرد می شود. و سرانجام در گروهی از روش های تقویتی، توانمند شدن شخص با تقویت جنبۀ معنوی و ارتباط بیشتر او با خدای سبحان صورت می گیرد. هر یک از این گروه ها در فصل های مستقل به نام تقویت های «مقایسه ای»، «تعدیلی»، «تبدیلی»، «انتظاری» و «معنوی» خواهد آمد. البته سه روش تقویتی نیز وجود دارد که چون وجه اشتراکی با دیگر روش ها ندارند، بدون قرار گرفتن تحت فصلی از فصل های یادشده، به شکل جداگانه در پایان این بخش می آیند.

ص: 29

ص: 30

توضیح مطلب آن که مقایسۀ میان سختی ها از دو حال خارج نیست؛ یا سطح سختیِ هدف مقایسه و مقایسه کننده، برابر است که به آن، مقایسۀ «هم سطح» گفته می شود، یا سطح یکی بالاتر از دیگری است که در این صورت اگر هدف مقایسه در سطح بالاتری از سختی باشد، مقایسۀ «صعودی» نامیده می شود و اگر در سطح پایین تری قرار گیرد، به آن مقایسۀ «نزولی» می گویند.(1) از این سه نوع مقایسه، نوع اوّل و دوم دارای کارکرد روانی مثبت و کاهنده اند و نوع سوم، کارکرد روانی منفی و افزاینده دارد. به این معنا که انجام دادن مقایسۀ هم سطح و صعودی، موجب کاهش فشار روانیِ حاصل از سختی می شود، ولی انجام مقایسۀ نزولی، موجب افزایش آن خواهد بود؛ چرا که معمولاً انسان در اوّلین رویارویی با یک موقعیت دشوار، حدّ اقل از دو جهت دچار تنیدگی می شود: یکی این که می پندارد سختی ها فقط برای او اتفاق افتاده است و تنها اوست که باید بر سختی ها صبر کند؛ دوم آن که سختیِ پیش آمده را بیش از آنچه هست بزرگ می شمارد.

«احساس تنهایی» و «بزرگ شماری» سختی موجب خواهد شد که دیگر در خود توان کافی برای تاب آوری و مقاومت در آن موقعیت را نبیند. این جاست که در صورت استمرار چنین حالتی، واکنشی جز بی تابی و ناشکیبایی در برابر آن سختی نخواهد داشت. امّا با مقایسه و سنجش سختی خود با سختی های شدیدتر و بالاتر یا حداقل هم سطح آن، اوّلاً از شرّ احساس تنهایی خلاص می شود؛ ثانیاً اندازۀ سختی کوچک می شود و بزرگ نمایی اوّلیه آن از بین می رود. لذا از فشار روانی و تنیدگی موقعیت پیش آمده کاسته می شود. در مقابل، با انجام دادن مقایسۀ نزولی یعنی آن جا که میزان سختی هدفِ مقایس کمتر یا خفیف تر از سختی فرد باشد، نه تنها به کوچک سازی مشکل کمک نمی شود، بلکه موجب بزرگ تر جلوه دادن آن و دو چندان شدن تنیدگی و فشار روانی خواهد شد. از این رو، در مواردی که قرار است توانِ فرد تضعیف شود، از مقایسۀ نزولی استفاده می شود.(2) چنانچه در موضوعات

ص: 32

دیگر غیر از سختی ها و موقعیت های دشوار مانند: روابط اجتماعی یا امکانات مادی، همین مقایسۀ نزولی است که دارای فایده و اثر مثبت خواهد بود.(1)

بنا بر آنچه بیان شد می توان «عمومی سازیِ» سختی و رهایی از حالت تنهایی، و «کوچک سازیِ» آن را از اثرات مهمّ مقایسه در زمینۀ سختی ها دانست. با در نظر داشتن این دو اثر، روش به دست آمده از مقایسۀ هم سطح را «تقویت تعمیمی» و روش به دست آمده از مقایسۀ صعودی را «تقویت تصغیری» نام گذاری می کنیم. در ادامه به تبیین هر یک از این روش ها و موارد به کارگیری شان در قرآن اشاره می شود.

در این روش، از دو نوع تعمیم می توان استفاده نمود: یکی تعمیم در ابتلای به مشکل و دیگری تعمیم در واکنش به مشکل و الگو قرار دادن دیگران. نوع اوّل را «تعمیم ابتلایی» و نوع دوم را «تعمیم الگویی» نام گذاری می کنیم و در ادامه، با توضیح بیشتر هر کدام به مبانیِ قرآنی آنها اشاره می نماییم.

زبان فارسی با عبارت «مرگ به انبوه، جشن است»،(1) به عنوان ضرب المثلی مشهور در آسان شدن مصیبت ها هنگام فراگیری آنها، به آن اشاره می شود.(2)

پس می توان یکی از نتایج توجّه به عمومیت داشتن سختی ها را - که از طریق مقایسۀ هم سطح میان افراد سختی دیده به دست می آید - رهایی از احساس ناگوار «تنهایی» در ابتلای به سختی دانست. مقایسه ای که گاه از سنجش میان سختی فرد با سختی افرادی که با او در یک جبهه قرار دارند، به دست می آید، و گاه از مقایسۀ مشکل او با مشکل افرادی از جبهۀ مقابل او به وجود می آید. لذا مقایسه، به دو بخش «همسو» و «ناهمسو» تقسیم می شود. اگر دو طرف مقایسه به لحاظ عقیده، حرکت، هدف یا غیر اینها، هم جهت و موافق یکدیگر باشند، مقایسۀ همسو صورت می گیرد، و اگر مخالف و یا در تضاد با یکدیگر باشند، مقایسۀ ناهمسو شکل می گیرد.(3)

هر چند نتیجه و پیامد هر دوی این مقایسه ها یک چیز است و آن، توجّه به فراگیر بودن سختی و آسان تر شدن تحمّل آن و در نهایت، صبر بر مشکلات، امّا به لحاظ کاربرد، با هم متفاوت اند. مقایسۀ ناهمسو در جایی صورت می گیرد که سختی از جانب گروه مخالف بر انسان تحمیل شود تا با در نظر گرفتن صدمات آنان، از دشواری تحمّل صدمات وارده بر خود کاسته شود. امّا آن جا که طرف مقابلی وجود

ص: 35

ندارد تا انسان را دچار سختی کند و یا اگر هم وجود دارد، نقشی در ایجاد سختی ندارد، استفاده از مقایسۀ ناهمسو، فرضی نخواهد داشت؛ بلکه مقایسۀ همسو است که به توانمندیِ انسان کمک می کند. دشواری هایِ تکالیف الهی و گرفتاری هایِ حاصل از بلاهای طبیعی، از جملۀ این موارد است. امّا در سختی هایی مانند انواع جنگ های نظامی و روانی که دشمن در صدد ضربه زدن به افراد است، همان گونه که می توان با مقایسۀ همسو و بیان رنج های دوستان و همرزمان، خود را برای تحمّل این سختی ها توانمند ساخت، همچنین می توان برای تقویت روحیه از بیان صدمات وارده بر دشمن، یاری جست.

معنای اطمینان و آرامشی است(1) که با شناخت سیرۀ انبیا به دست می آید؛ زیرا دل ها با یاد خدا آرامش می یابد(2) و یاد اولیای الهی، خود نوعی یاد خداست و آرامش برخاسته از آن را در پی دارد.(3)

با مروری بر سیرۀ تبلیغی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، این نکته کاملاً مشهود است که ایشان در طول زندگی تبلیغی خود، بویژه پس از علنی شدن دعوت، سختی های فراوانی را از جانب مخالفان و دشمنان لجوج، متحمّل شدند. آنان گاه از راه تکذیب او و آیات الهی و نیز روی گردانی از دعوتش وی را اندوهناک می ساختند؛ گاه با تمسخر وی و بیان تهمت های ناروا در بارۀ او، قلب رئوفش را می آزردند و در موارد فراوانی نیز با درخواست های نامعقول و بهانه های واهی، خاطر شریفشان را مکدّر می ساختند. مکر و حیله گری های مخالفان نیز از دیگر دشمنی های آنان بود که در جای خود موجب دل تنگی و حُزن ایشان می شد. در تمامی این جریان ها خداوند متعال با استفاده از همین روش یعنی تقویت تعمیمی همسو به دلداری فرستاده اش پرداخته است.

(فَإِن كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ جَآؤُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ؛(1)

اگر تو را تکذیب کردند، [غمگین مباش] کسانی که پیش از آنان بودند نیز [پیامبران خود را] تکذیب کردند. آنها با دلایل روشن و نوشته های متین و محکم، و کتاب روشنی بخش به سراغ آنان آمدند).

نظیر این آیه در سورۀ فاطر آیه 25 نیز بیان شده است.(2) البته در آن جا بعد از «إن» شرطیه، فعل «یکذِّبُوک» به صورت مضارع آمده که نشانۀ استمرار این عمل زشت از طرف آنان است.(3) از طرفی به دلیل مکّی بودن سورۀ فاطر،(4) مراد از تکذیبگران، کفّار و مشرکان مکّه است. همان طور که در ابتدای همین سوره نیز بعد از بیان توحید در خالقیّت خداوند با امر به یادآوری نعمت های الهی، خطاب به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) این مضمون تکرار شده است:

(وَإِن يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الاُمُورُ).(5)

گروهی از مفسّران،(6) آیۀ هجده سورۀ عنکبوت را نیز در مقام تسلیت به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دانسته اند؛(7) چه این که آن را کلام خداوند و خطاب به مشرکان مکّه و معاصران پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)می دانند که به صورت جمله ای معترضه، میان سخنان ابراهیم (علیه السلام) به قومش، وارد شده است. بنا بر این، خداوند در عین حالی که مشرکان را تهدید می کند، از عمومیت داشتن تکذیبگری در امّت های گذشته نیز خبر می دهد. هر چند گروهیدیگر از مفسّران،(8) چنین احتمالی را بعید فرض کرده اند و آن را ادامۀ سخنان ابراهیم (علیه السلام) خطاب به قومش می دانند که در این صورت، آیه در مقام تسلیت به ابراهیم (علیه السلام) و تهدید دشمنان او خواهد بود.

ص: 38

در آیاتی که گذشت، جواب شرطِ «إن یُکَذّبوکَ» یا «إن کَذّبُوکَ» در واقع، جملۀ «فَلا تَحزَن» است؛ امّا از باب به کار بردن سبب در جای مسبّب، این جمله حذفشده و به جای آن، سبب غُصّه نخوردن یعنی تکذیب امّت های پیشین، نشسته است(1) و اگر در آنها این سبب به صورت کلّی بیان شد و تنها به تکذیب رسولان توسط امّت هایشان اشاره شد، در برخی آیات با ذکر نمونه ها و مصادیقی از اقوام پیشین به ابراهیم (علیه السلام) دلداری می دهد. اقوامی چون: قوم حضرت نوح (علیه السلام)،(2) قوم عاد یا همان قوم حضرت هود (علیه السلام)،(3) قوم ثمود یا اصحاب حجر که همان قوم حضرت صالح (علیه السلام) بودند،(4) قوم حضرت لوط (علیه السلام)،(5) قوم حضرت شعیب (علیه السلام) یا همان اصحاب مدین یا اَیکه،(6) قوم حضرت ابراهیم (علیه السلام)،(7) قوم حضرت موسی،(8) قوم تُبّع،(9) اصحاب القریة(10) و اصحاب الرّس،(11) از جملۀ این مصادیق هستند.

ص: 39

اساساً تکذیب امّت ها نسبت به پیامبران خویش از حقایقی است که تقریباً به صورت یک سنّت و عادت دیرینه در آمده است؛ سنتی که در آیات شریف قرآن در قالب های گوناگونی به آن اشاره شده است. گاه مانند آیات یاد شده در قالب بیان مصادیقی از تکذیب گروه ها و گاه به طور کلّی و در ضمن جملات خبری. همچنان که در سورۀ «ق» بعد از بیان تکذیب اقوامی چند از امّت های پیشین، می فرماید:

(كُلٌّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ.(1)

هر یک از آنها فرستادگان الهی را تکذیب کردند و وعدۀ عذاب من در بارۀ آنان تحقّق یافت!).

یا در سورۀ مؤمنون که بعد از گزارشی از سرگذشت قوم نوح و هود (علیهما السلام)، و نقل شکایت آن دو به خاطر تکذیب امّت هایشان، به بیان اجمالی از داستان های انبیای ما بین نوح و موسی و عدم تأخیر و تقدیم مدّتی که برای امّت ها قرار داده شده است، پرداخته است؛ در آیۀ 44 این چنین بر تعمیم این صفت زشت تأکید کرده است:

(ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا كُلَّ مَا جَاء أُمَّةً رَّسُولُهَا كَذَّبُوهُ.(2)

آن گاه رسولان خود را یکی پس از دیگری فرستادیم. هر زمان رسولی برای [هدایت] قومی می آمد، او را تکذیب می کردند...).

گاه این حقیقت در ضمن جملۀ استثنائیه، توضیح داده می شود. چنانچه در سورۀ «ص» پس از یادآوری تکذیب شش گروه(3) از احزاب شکست خوردۀ پشین، به بیان علّتی که به خاطر آن مستوجب عذاب الهی شدند، می پردازد و می فرماید:

(إِن كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ.(4)

هیچ یک از اینان نبودند مگر آن که فرستادگان ما را تکذیب کردند. پس عذاب من در بارۀ آنان تحقّق یافت).

ص: 40

«إنْ»، نافیه و «کلٌّ» از الفاظ عموم و تنوین آن، عوض از محذوف است، یعنی: «کلّهم». عبارت «إلّا کذَّبَ الرُّسُلَ» استثنا از نفی جنس و مفید تأکید حصر است؛ یعنی، این اقوام آن قدر به تکذیب پیامبران خود پرداختند که گویی به جز تکذیب، هیچ کار و یا صفت دیگری نداشتند.(1)

آری: تکذیب و انکار پیامبران، سنّتی است که در امّت های گذشته نیز جریان داشته است، به طوری که در آیۀ در پی، با عنوان «دأب آل فرعون» - عادتی که همواره یک نواخت بماند(2) - بیان شده است و کفر کافران عصر بعثت را به این رذیله و خوی ناپسند آل فرعون، تشبیه نموده است:

(کدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کذَّبُوا بِآیاتِنا.(3)

ایشان عادتی نظیر عادت آل فرعون و امّت های پیش از ایشان دارند که آیات خدا را تکذیب کردند).

به هر حال، آنچه در این آیات نسبت به فراگیر بودن تکذیب پیامبران الهی بیان شد، موجب دلگرمی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و آرامش روحی ایشان شده است.

خلقت برخورد می کنند، ولی لحظه ای نمی اندیشند. این همه زلزله، کسوف، خسوف، صاعقه، گردش ستارگان، کهکشان ها، همه و همه را می بینند، ولی از آن روی گردان اند.

در آیۀ دیگر به موضعگیری مشرکان و کافران در برابر قرآن اشاره می کند و از اعراض آنان نسبت به تمامی آیات قرآن خبر می دهد:

(وَمَا يَأْتِيهِم مِّن ذِكْرٍ مِّنَ الرَّحْمَنِ مُحْدَثٍ إِلَّا كَانُوا عَنْهُ مُعْرِضِينَ.(1)

هر ذکر تازه ای که از سوی خداوند رحمان برای آنها بیاید از آن اعراض می کنند).

عبارت «کانوا...» نشانۀ استمرار این عمل زشت و عادی بودن آن برای کافران است. تعبیر به «مُحدَث» (تازه و جدید) اشاره به این است که آیات قرآن، یکی پس از دیگری نازل می شود، و هر کدام محتوای تازه ای دارد.(2) پس غرض، افادۀ این معناست که مشرکان از هر ذکری گریزان و روی گردان اند، نه این که بخواهد بفرماید از ذکرهای جدید، روی گردان اند و از قدیم آن، روی گردان نیستند.(3)

در برخی آیات نیز بی اعتنایی و روی گردانی از هر نوع آیه و نشانه ای که از جانب پروردگار آمده است، به عنوان عاملی برای دلداری پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بیان شده است:

(وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ آيَةٍ مِّنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ.(4)

هیچ نشانه ای از نشانه های پروردگارشان برای آنان نمی آید، مگر این که از آن روی گردان می شوند).

آیۀ یاد شده - که عیناً در دو جای قرآن تکرار شده است - این مطلب را یادآوری می کند که در برخی افراد، ابتدایی ترین شرط هدایت و راه یابی - که تحقیق وجستجوگری است - نیز وجود ندارد. نه تنها شور و عشق یافتن حق در وجود آنان نیست که همانند تشنگانی که به دنبال آب می دوند، در جستجوی حق باشند، بلکه

ص: 42

اگر چشمۀ آبی زلال بر در خانۀ آنها بجوشد، صورت از آن برمی گردانند و اصلاً به آن نگاه نمی کنند، حتی اگر این آیات از طرف پروردگار آنها (ربّهم) باشد و به منظور تربیت و تکامل خود آنها نازل گردد!(1)

خلاصه این که در آیۀ یاد شده با بیان کلمۀ «آیه» به صورت نکره در سیاق نفی که دلالت بر عموم می کند، همچنین با حرف «من» در «من آیة» که برای استغراق بوده(2) و حصری که از استثنای «إلا» فهمیده می شود، تأکید می کند که نه بیان آیات انفسی در آنها مؤثّر است، و نه شرح آیات آفاقی، نه تهدید و انذار، و نه بشارت و نوید به رحمت الهی. آری. عادت آنها این است که از هر نشانه و موعظه ای روی بگردانند. حتّی اگر دو نیم شدن ماه را هم ببینند، می گویند: سِحری است پشت سر هم:

(اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ * وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ.(3)

قیامت نزدیک شد و ماه از هم شکافت! و هر گاه معجزه ای را ببینند، روی می گردانند و می گویند: «این، سِحری مستمر است).

کلمۀ «آیة»، نکره در سیاق شرط است، و بر حسب قواعد ادبی، عمومیت را می فهماند، و معنایش هر آیتی است. پس می فهماند مشرکان هر نشانه و معجزه ای که ببینند، درباره اش می گویند: «اینها همه سِحرهایی است پشت سرهم». این موضوع که چنین افرادی با مشاهدۀ هیچ آیه ای ایمان نخواهند آورد، در آیۀ دیگر قرآن نیز به صراحت بیان شده است:

(وَإِن يَرَوْاْ كُلَّ آيَةٍ لَّا يُؤْمِنُواْ بِهَا.(4)

و اگر هر گونه معجزه ای را ببینند، به آن ایمان نمی آورند).

آخرین آیه ای که در آن به فراگیر بودن اعراض اشاره شده است، آیۀ 81 سورۀحجر است:

(وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا فَكَانُواْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ.(5)

ص: 43

ما آیات خود را به آنان دادیم؛ ولی آنها از آن روی گرداندند!).

ضمیر «هُم» در این آیه، به «اصحاب حجر» در آیۀ پیشین - که همان قوم ثمود (یعنی قوم حضرت صالح (علیه السلام)) است - برمی گردد. مراد از آیاتی که مورد اِعراض این قوم واقع شده است، یا معجزات و خوارق عادات است که همان داستان ناقه و آب خوردنش، و آن حوادثی خواهد بود که قوم صالح، آن را مشاهده کردند، یا مقصود همان معارف الهی است که صالح (علیه السلام) بر ایشان ابلاغ نمود و یا هر دوی آنها موردنظر است. به هر حال، تعبیر به اعراض (روی گرداندن) نشان می دهد که قوم صالح نیز حاضر نبودند آیات را بشنوند و یا به آن نظر بیفکنند(1) که این، خود، نوعی دلگرمی برای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است که وی در این راه تنها نیست.

چنان که ملاحظه شد، آیۀ پایانی با آیات پیشین آن، از جهت نوع عمومیت و فراگیری، متفاوت است؛ زیرا در آیات یادشده، گسترۀ روی گردانی نسبت به نشانه های خداوند بود و در صدد بیان این حقیقت بودند که تنها سخنان و دعوتی که در قالب آیات قرآن، ابلاغ و بیان می شود، مورد روی گردانی و بی اعتنایی قرار نمی گیرند؛ بلکه مشرکان حق ناپذیر از هر گونه آیه و نشانه ای که از جانب خداوند متعال آورده شود، اعراض می کنند. هم از معارف الهی روی گردانی می کنند و به دعوت حق پاسخ نمی گویند، هم معجزاتی را که توسط انبیای الهی صادر می شود، انکار و تکذیب می کنند و هم از تفکّر و اندیشه در بارۀ نشانه های قدرت و حکمت الهی در آسمان ها و زمین و... گریزان اند. امّا در آیۀ اخیر، روی گردانی از دعوت را شامل حال دیگر پیامبران از جمله صالح (علیه السلام) نیز می داند و با بیان سرگذشت انبیای پیشین،(2) به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)دلداری می دهد که تنها تو از اعراض شدگان نیستی؛ بلکه پیامبران پیش از تو نیز از طرف مخالفانشان مورد بی اعتنایی و اِعراض واقع شده اند.

ص: 44

به تعبیر دیگر، گاه فراگیری، از جهت مورد اعراض است و گاه از جهت افراد اعراض شده؛ همان طور که می تواند به لحاظ افراد اعراض کننده نیز ثابت باشد. یعنی اِعراض، می تواند هم از طرف کافران و مشرکان صورت بگیرد، هم از سوی اهل کتاب و هم توسط منافقان کوردل. یا این که هم عالمان و دانشمندان و هم عموم مردم جزو اعراض کنندگان باشند و یا این که علاوه بر مردم دیگر شهرها، اهل دیار خود پیامبر و خویشان وی نیز از دعوتش روی گردان باشند و همین طور ابعاد دیگر. به هر حال، خداوند با بیان جهات گوناگون این فراگیری و عمومیت در آیات قرآن، پیامبر مکرّمش را در برابر تمرّد و سرکشی و اعراض مخالفان، دلگرمی و تسلیت بخشیده است.

خداوند در میان امّت های نخستین هم هیچ پیامبری را نفرستاد مگر این که مورد استهزای امّت خود قرار گرفت:

(وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الأوّلِينَ * وَمَا يَأْتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُواْ بِهِ يَسْتَهْزِؤُونَ.(1)

ما پیش از تو پیامبرانی در میان امّت های نخستین فرستادیم و هیچ پیامبری بر آنها مبعوث نشد، جز آن که مسخره اش کردند).

مورد دیگر در سورۀ مبارک یس بیان شده است. آن جا که پس از نقل سرگذشت چند تن از پیامبران پیشین - که مأمور هدایت قوم مشرک و بت پرستی بودند و قرآن از آنها به عنوان «اصحاب القریة» یاد کرده(2) و نقل مخالفت های این قوم و سرانجام دردناکی که گرفتارش شدند - ، در جمله ای شبیه به آیۀ قبل، این حالت زشت آنان مورد تأسّف و حسرت خدای سبحان واقع شده است.(3) بیان عمومیت تمسخر با استفاده از «ما»یِ نافیه و استثنای با «إلّا» در آیۀ هفتم سورۀ زخرف نیز آمده است که تنها فرقش با دو آیۀ پیشین این است که به جای «رسول» کلمۀ «نبی» به کار رفته است.(4)

از این آیات به خوبی استفاده می شود که مسخره کردن پیامبران و دعوت کنندگان به سوی خدا، عکس العمل مشترک همۀ کافران بوده است؛ چرا که آمدن فعل «کان» و سپس «یستهزؤن» آن هم به صورت فعل مضارع، خود دلیل بر تکرار این عمل است به طوری که عادت و سجیّه آنها شده است. از طرفی، تقدیم «من رسول» یا «من نبی» بر «یستهزؤن» نیز افادۀ حصر می کند؛ گو این که آنها کاری جز استهزای پیامبران نداشته اند.(5)

علاوه بر آیات یادشده - که به طور کلّی این صفت زشت را برای همۀ دشمنان انبیا ثابت می نمود - ، آیات دیگری هم وجود دارند که در آنها نمونه هایی از استهزای دیگر اقوام از امّت های پیشین بیان شده اند و با یادآوری سرگذشت آنان، به

ص: 46

دلجویی از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در برابر استهزای کافران پرداخته اند. قرآن کریم گاه از تمسخر سران کفرپیشۀ قوم حضرت نوح (علیه السلام) آن گاه که به ساخت کشتی مشغول بود، خبر می دهد،(1) گاه به استهزای نماز و عبادت حضرت شعیب (علیه السلام) از طرف قومش(2) و درخواست استهزاگونۀ آنان مبنی بر فرو ریختن قطعات آسمان بر سرشان اشاره می کند(3) و زمانی از ریشخند زدن فرعون و پیروانش نسبت به معجزات موسی کلیم (علیه السلام) سخن به میان می آوَرَد.(4) یادآوری هر یک از این داستان ها خود شیوه ای است برای جلب توجه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به عمومیت داشتن این صفت زشت در میان تمامیِ اهل باطل در طول تاریخ و در نتیجه، گرفتار نشدن در دام احساس تنهایی.

اندوه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) افزون بر آن که از تمسخر شخص ایشان به وجود می آمد، به خاطر استهزای عذاب های الهی نیز بوده است. لذا در این باره هم این گونه به وی دلداری داده شده است که اگر دشمنانت عذاب قیامت را مسخره می کنند و آن را جدّی نمی گیرند، ناراحت نباش؛ چرا که پیش از تو نیز پیامبرانی آمدند و اقوامشان را از مجازات الهی بر حذر داشتند، در حالی که دشمنانشان، آنها را به باد استهزا گرفتند. امّا سرانجام همان مجازات هایی را که مسخره می کردند، بر آنها نازل شد.

(وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُم مَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُون.(5)و پیش از تو پیامبرانی به استهزا گرفته شدند. پس آنچه را ریشخند می کردند، گریبانگیر ریشخندکنندگان ایشان گردید).

در این آیه - که در دو جای قرآن هم تکرار شده است - ، مطلب یاد شده با «لام» قسم و حرف «قد» بر سر فعل «استهزیء» مورد تأکید واقع شده است.(6) شبیه

ص: 47

این آیه در سورۀ رعد نیز این گونه بیان شده است:

(وَلَقَدِ اسْتُهْزِىءَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ.(1)

پیامبران پیش از تو را نیز مورد استهزا قرار دادند. من به کافران مهلت دادم. سپس آنها را گرفتم. دیدی مجازات من چگونه بود؟).

آیۀ یادشده که پس از بیان لجاجت فوق العادۀ کفار و تهدید آنها به عذاب کوبنده و نزدیکی نشانه ها و مقدّمات آن، آمده است، بنا بر نظر بیشتر مفسّران، در مقام تسلیت و دلداری پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و تهدید کافران است.(2) نقلی در ذیل آیه نیز این نظر را تأیید می کند.(3) هرچند برخی این برداشت را صحیح نمی دانند و معتقدند که آن، تأکید همان وعید در آیۀ قبل(4) است و این که چنین وعیدی، صِرف تهدید نیست؛ بلکه در امّت های قبل هم اتّفاق افتاده است.(5)

در آیۀ نهم از سورۀ مبارک ابراهیم (علیه السلام) نیز می خوانیم:

(أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِن بَعْدِهِمْ لاَ يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللّهُ جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَرَدُّواْ أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ وَقَالُواْ...).(6)

در معنای این آیه تا هفت قول بیان شده است.(7) یکی از آنها که خطاب را متوجّه مشرکان مکّه دانسته، نه دنبالۀ سخنان حضرت موسی (علیه السلام)، این است که دو ضمیر

ص: 48

«هم» در عبارت «فَرَدُّواْ أَیدِیَهُمْ فیِ أَفْوَاهِهِمْ» به کفّار برگردد و آن را کنایه و تمثیلی از تمسخر انبیایشان بدانیم که در این صورت، آیه این گونه معنا می شود:

([ای مشرکان مکّه!] آیا خبر کسانی که پیش از شما بودند، به شما نرسید؟! قوم نوح و عاد و ثمود و آنها که پس از ایشان بودند، همان ها که جز خداوند از آنان آگاه نیست، پیامبرانشان دلایل روشن برای آنان آوردند؛ ولی آنها دست بر دهان گرفتند [و بدین وسیله به پیامبران اشاره می کردند که ساکت شوند!] و گفتند: ...).

طبق این معنا، آیه بر استهزای اقوام قبلی نسبت به پیامبرانشان دلالت می کند و در نتیجه، موجب دلگرمی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) خواهد بود. در حالی که طبق دیگر معانی، آیه ربطی به بحث ما نخواهد داشت.

می کردند،(1) زمانی وی را شاعر(2) می نامیدند(3) و گاهینسبت کهانت(4) به وی می دادند.(5) در مواردی اهل کتاب، مشرکان را هدایت یافته تر از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) معرفی می کردند(6) و این گونه او را به گم راهی متّهم می ساختند. در برخی موارد نیز منافقان ایشان را به عدم رعایتعدالت در تقسیم صدقات، متّهم می کردند و یا نسبت خیانت به ایشان می دادند که خداوند پیامبرش را از خیانت به دیگران مبرّی می شمارد.(7)

ص: 50

طبیعی است که قلب مقدّس پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) با وجود این همه تهمت و نسبت ناروا، اندوهگین و ناراحت گردد و از این که مردم با وجود این همه دلایل و براهین روشن، باز در مسیر کفر قدم بردارند، غمگین گردد؛ امّا خداوند برای برطرف نمودن این اندوه به وی یادآوری می کند که چنین نسبت ها و سخنان ناروایی، منحصر به او نبوده است؛ بلکه این اتّهامات دربارۀ دیگر انبیا نیز تکرار شده است. به گونه ای که هیچ پیامبری را خداوند مبعوث نکرد، جز این که به او نسبت جادو یا جنون می دادند:

(كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِن قَبْلِهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ.(1)

این گونه است که هیچ پیامبری قبل از اینها به سوی قومی فرستاده نشد مگر این که گفتند: او ساحر است یا دیوانه!).

به همین دلیل در آیۀ 43 سورۀ فصلت برای تسلیت خاطر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و آموختن درس استقامت و پای مردی به همۀ کسانی که مورد تهمت دشمنان قرار می گیرند، از همانندی و تشابه موضعگیری های مخالفان پیامبران در طول تاریخ خبر می دهد و می فرماید:

(مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِن قَبْلِكَ.(2)

به تو جز آنچه به پیامبران پیش از تو گفته شده است، گفته نمی شود).

خلاصه، نه دعوت تو به سوی آیین توحید و حق، مطلب تازه ای است و نهتهمت و تکذیب آنها. پس محکم بِایست و به این سخنان اعتنا مکن و دعوت توحید را تداوم بخش و بدان که خدا با توست.(3)

ص: 51

بیان عمومیت تهمت جنون از آیات شش تا یازده سورۀ حِجر(1) که بعد از ذکر اتّهام جنون به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، به استهزای گروه های قبلی از امّت های پیشین اشاره دارد نیز قابل برداشت است.(2) افزون بر آیات یاد شده که به صورت کلّی در مقام بیان عمومیت افترا برای دیگر پیامبران بود، در آیات فراوانی به تهمت های گوناگون اقوام هر یک از انبیای قبلی نیز اشاره شده است. نوح (علیه السلام) از طرف اشراف قومش به جنون،(3) دروغگویی(4) و گمراهی(5) متّهم شد. هود (علیه السلام) از نظر قومِ گمراهش فردی سفیه، دروغگو(6) و دچار اختلال فکری(7) بود. فرعون و فرعونیان، حضرت موسی (علیه السلام) را جادوگر،(8) دیوانه،(9) دروغگو،(10) افسون شده(11) و منشأ

ص: 52

بدی ها(1) معرفی کردند. قوم ثمود، حضرت صالح (علیه السلام) را به جنون(2) و افسونگری(3) متّهم ساختند. شعیب (علیه السلام) از دید قومش فردی مسحور شده معرفی شد.(4) خیانت به همسر عزیز مصر(5) و دزدی(6) نیز از اتّهاماتی بود که یوسف (علیه السلام) به آنها متّهم شد. چنانچه سحر و جادو بودن معجزات عیسی (علیه السلام) از جمله افترائات بنی اسرائیل به وی بوده است.(7) ذکر هر کدام از این تهمت ها بیانگر اشتراک همۀ انبیا در تحمّل چنین مشکلی بوده و توجّه به چنین اشتراکی، عاملی برای توان بیشتر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در تحمّل نسبت های ناروا بوده است.

کارشکنی ها می کردند. بنا بر این پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نباید به خاطر مکر و حیله های آنان نگران می شد!

(وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ... .(1)

پیش از آنان (مشرکان مکّه) نیز کسانی نقشه ها کشیدند).

در آیۀ 26 سورۀ مبارک نحل علاوه بر بیان این وجه اشتراک، به عذاب بنیان کَن مکرکنندگان نیز اشاره شده و افزون بر دلداری پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، به تهدید حیله گران هم پرداخته است:

(قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللّهُ بُنْيَانَهُم مِّنَ الْقَوَاعِدِ.(2)

کسانی که قبل از ایشان بودند [نیز] از این توطئه ها داشتند؛ ولی خدا بنیانشان را از پایه سست کرد).

در شأن نزولی که در برخی از تفاسیر برای آیۀ 123 سورۀ انعام بیان شده، به یکی از این نقشه ها این چنین اشاره شده است:

از بزرگان و رؤسای مجرمین قریش بر سر هر راهی از راه های مکّه، چهار نفر می نشستند که مردم را از ایمان به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) منصرف کنند و به هر کس پیش می آمد می گفتند: بر حذر باش از این مرد که او کاهن و ساحر و کذّاب است! و بدین وسیله، یعنی با مکر و نیرنگ در خفا سعی در فساد می کردند و در راه ایمان مردم، خرابکاری می نمودند.(3)

لذا آیۀ (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجَرِمِيهَا لِيَمْكُرُواْ فِيهَا)،(4) را خداوند متعال برای تسلیت ایشان نازل فرمود که همه وقت و در همه جا چنین بوده است و اینسنّت خدایی است و قرار الهی بر این بوده است که در هر شهر و آبادی، بزرگان گنهکاری به نیرنگ بپردازند.(5)

ص: 54

افزون بر آیات یاد شده، در برخی دیگر از آیات به حیله هایی که به انبیای پیشین زده شده و خنثا شدن آنها توسّط قدرت الهی اشاره شده و از طریق بیان مصادیق و موارد حیله گری، بر عمومیت این عمل زشت تأکید شده است. مثلاً در آیات 5، 34 و 50 سورۀ یوسف (علیه السلام)، سخن از کید و مکری است که از سوی برادران و زنان مصری به یوسف (علیه السلام) صورت گرفت و خداوند آگاه، مکرشان را از وی برگرداند.(1) در آیات 70 سورۀ انبیا و 98 سورۀ صافات، سخن از نقشۀ نابود کردن ابراهیم (علیه السلام) و باطل و بی اثر شدن کید دشمنان وی با سرد شدن آتش بر اوست.(2) همچنین در سورۀ طه آیات 60 و 64 و سورۀ غافر آیۀ 37 به کید و حیلۀ فرعون و ساحرانش به موسی (علیه السلام) اشاره شده است.(3) چنان چه در آیۀ 45 همان سوره، جریان نگهداری مؤمن آل فرعون از نقشه های سوء فرعونیان به تصویر کشیده شده تا مایۀ دل گرمی پیامبر و یارانش گردد.(4)

بنا بر این، بیان فراگیر بودن خصلت زشت توطئه گری در اقوام دیگر انبیا - که یا به صورت کلّی یا با اشاره به مصادیق آن بیان شد - ، از عوامل توان افزایی در تحمّل سختی های این عامل فشارزا خواهد بود.

مستقیماً با آنان سخن نمی گوید؟(1) چرا پروردگار را با چشم خود نمی بینند؟(2) چرا فرشتگان بر آنها نازل نمی شوند؟(3) چرا قرآن بر یکی از ثروتمندان نازل نشده است؟(4) چرا پیامبر غذا می خورد و در بازار راه می رود؟(5) چرا پیامبر گنج و باغ ندارد؟(6) چرا فرشته ای همراه او نیست؟(7) و ده ها چرای دیگر که جز بهانه جویی و لجاجت و عناد، هدف دیگری برای مطرح کردن این سؤالات نداشتند.

این گونه بهانه جویی ها و مخالفت های بی رحمانۀ دشمنان لجوج که در نگاه قرآن به خاطر جهل(8) یا استکبار(9) از آنان سر می زد، ممکن بود در قلب پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) اثر بگذارد و موجب دلتنگی وی شود، چنان که در آیۀ زیر به این نگرانی و دل تنگی اشاره شده است:

(فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَضَآئِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَن يَقُولُواْ لَوْلاَ أُنزِلَ عَلَيْهِ كَنزٌ أَوْ جَاء مَعَهُ مَلَكٌ... .(10)

مبادا تو برخی از آنچه را که به سویت وحی می شود، ترک گویی و سینه ات بدان تنگ گردد که می گویند: چرا گنجی بر او فرو فرستاده نشده یا فرشته ای با او نیامده است؟).

در قرآن کریم برای جلوگیری از این دلتنگی، از روش های گوناگونی استفاده شده است که یکی از آنها روش تقویت تعمیمی همسوست که از آیاتی مانند آیۀ زیر، قابل برداشت است.

ص: 56

(وَقَالَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ لَوْلاَ يُكَلِّمُنَا اللّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِم مِّثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ.(1)

افراد نادان گفتند: «چرا خدا با ما سخن نمی گوید؟ یا برای ما معجزه ای نمی آید؟». کسانی که پیش از اینان بودند [نیز] مثل همین گفته ایشان را می گفتند. دل ها [و افکار]شان به هم می ماند. ما نشانه ها [ی خود] را برای گروهی که یقین دارند، نیک روشن گردانیده ایم).

در این آیه، پس از اشاره به بهانه های مشرکان زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)(2) که «چرا خدا با ما سخن نمی گوید؟! و چرا آیه و نشانه ای برای خود ما نمی آید»، با عادی جلوه دادن تقاضای آنان، به پیامبر دلداری داده است که این سؤالات، حرف تازه ای نیستند و تنها کافران عصر تو نیستند که چنین درخواست هایی را می کنند؛ بلکه پیش از آنها یهود و نصارا هم از پیامبرانشان درخواست های غیر منطقی داشتند.(3) از جمله یهود از موسی (علیه السلام) خواستند که خدا را به آنها نشان بدهد تا آنها خدا را ببینند.(4) نصاری هم از عیسی (علیه السلام) خواستند که خداوند برای آنها از آسمان غذا (مائده) نازل کند(5). سپس اضافه می کند طرز تفکّر هر دو گروه به یکدیگر شباهت دارد؛ ولی ما برای این گونه درخواست ها اعتبار و ارزشی قائل نیستیم؛ چرا که آیات خودمان را به قدر کفایت برای طالبان حقیقت، بیان کرده ایم.

آری! این منطق سست و بی پایه، مخصوص به یک گروه و دو گروه نبود؛ بلکه شاید بیشتر افراد بی ایمان در طول تاریخ، در برابر پیامبران به آن توسّل جسته اند. همان گونه که در آیۀ 94 سورۀ مبارک اسرا، بهانۀ بشر بودن پیامبران به عنوان یکی ازعوامل ایمان نیاوردن مردم به آنها دانسته شده است:

ص: 57

(وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَن يُؤْمِنُواْ إِذْ جَاءهُمُ الْهُدَی إِلَّا أَن قَالُواْ أَبَعَثَ اللّهُ بَشَراً رَّسُولاً.(1)

و [چیزی] مردم را از ایمان آوردن باز نداشت، آن گاه که هدایت برایشان آمد، جز این که گفتند: «آیا خداوند بشری را بعنوان رسول فرستاده است؟!»).

از آیات پنجم و ششم سورۀ تغابن که در مقام تهدید کفّار و مشرکان عصر پیامبر است(2) نیز برداشت می شود که کفّار در طول تاریخ، غیر منطقی بودن هدایت پذیری از بشری همانند خودشان را بهانۀ کفر خویش قرار می دادند:

(أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَبْلُ فَذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَت تَّأْتِيهِمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوا وَّاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ.(3)

آیا خبر کسانی که پیش از این کفر ورزیدند، و فرجام بدِ کارشان را چشیدند و عذاب پُردردی خواهند داشت، به شما نرسیده است؟ این [بدفرجامی] از آن روی بود که پیامبرانشان دلایل آشکار بر ایشان می آوردند، ولی آنان می گفتند: «آیا بشری ما را هدایت می کند؟». پس کافر شدند و روی گردانیدند و خدا بی نیازی نمود، و خدا غنی و شایسته ستایش است).

در این آیات، دلیل عذاب بنیان کن دنیوی و کیفر اُخروی اقوام گذشته را این می داند که آنان به پیامبرانی که با دلایل روشن به سراغشان می آمدند، گفتند: «آیا بشرهایی مثل ما می خواهند ما را هدایت کنند؟! از این رو کافر شدند و روی برگرداندند».(4)افزون بر آن، قرآن از بهانه های واهی مخالفان دیگر انبیا همچون: بشر بودن و

ص: 58

برخورداری از اوصاف بشری مانند خوردن و آشامیدن هود (علیه السلام) و صالح (علیه السلام)،(1) مستضعف بودن پیروان نوح (علیه السلام)(2) و از تقاضاهای نابخردانۀ آنان چون دیدن خداوند از سوی قوم بنی اسرائیل(3) و درخواست نزول فرشتگان از طرف قوم عاد و ثمود(4) و... نیز گزارش می دهد که هر کدام برای تسلیت و دلداری پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) تأثیر به سزایی دارد.

آن در قالب مقایسۀ همسو استفاده شده است. به این صورت که با خبر دادن از دریافت وحی توسط دیگر پیامبران، زمینۀ مقایسه میان تعداد افرادی که به آنان وحی شده، فراهم می شود. مثلاً در آیۀ زیر با نام بردن از یازده تن از انبیا و نیز نوادگان حضرت یعقوب (اسباط) که مخاطب وحی قرار گرفته اند و تشبیه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به آنان از این جهت، از همانندی ویژگی های وحی در همۀ انبیا خبر داده است.

(إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِن بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإْسْحَقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا.(1)

ما به تو وحی فرستادیم همان گونه که به نوح و پیامبران بعد از او وحی فرستادیم و [نیز] به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط و عیسی و ایّوب و یونس و هارون و سلیمان وحی نمودیم و به داوود، زبور بخشیدیم).

تشبیه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در این که مخاطب وحی الهی قرار گرفته است، به دیگر پیامبران علاوه بر تأکید دوام و پیوستگی جریان بعثت، بر عدم فرق میان انبیا در برخورداری از تمام ویژگی های وحی و فراگیر بودن آن دلالت دارد. یعنی امر وحی، یک نواخت است و هیچ اختلافی بین مصادیق آن نیست. پس به همان کیفیتی به تو وحی می شود که به نوح (علیه السلام) و انبیای بعد از او وحی شده است.(2)

همچنین در اوّلین آیات از سورۀ مبارک شورا ضمن اشاره به سنگینیِ دریافت وحی،(3) به عمومیت و فراگیری وحی الهی اشاره شده است:

(كَذَلِكَ يُوحِي إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ * تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِن فَوْقِهِنَّ... .(4)

ص: 60

اين گونه، خدای نيرومند حكيم به سوی تو و به سوی كسانی كه پيش از تو بودند، وحی می كند. آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است از آنِ اوست و او بلندمرتبۀ بزرگ است. چيزی نمانده كه آسمان ها از فرازشان بشكافند).

اگر منظور از «کذلک» که بعد از حروف مقطعۀ «حم * عسق»(1) بیان شده است، کیفیت و چگونگی وحی الهی باشد،(2) می توان نتی - جه گرفت که شی - وۀ وحی الهی به پیامبران، شیوه ای همسان و همگون بوده و خداوند متعال به پیامبرش خبر می دهد که تو اوّلین کسی نیستی که به او وحی می شود؛ بلکه انبیای پیشین هم این بار سنگین را متحمّل شده اند. در نتیجه، اطلاع از این امر، موجب تسکین فشار روانیِ حاصل از دریافت وحی خواهد شد.

البته برخی مفسّران، آن را اشاره به محتوای این سوره و مطالب بلند و والای آن دانسته اند(3) و گروهی گفته اند که مراد، اصل وحی است و آنچه از طرف خدا نازل شده است،(4) که طبق این دو تفسیر، مطلب یاد شده قابل برداشت نخواهد بود.

ای کسانی که ایمان آورده اید! روزه بر شما مقرّر شده است، همان گونه که بر کسانی که پیش از شما [بودند] مقرر شده بود. باشد که پرهیزگاری کنید).

از آن جا که روزه داری، همراه با مشقّت و دشواری است و انجام دادن آن با محرومیت از لذایذ مادی همراه است، و به همین جهت، از آن به عنوان کفّارۀ برخی گناهان استفاده می شود،(1) برای تشویق به روزه داری و تحمّل راحت تر آن، به فراگیر بودن آن در میان امّت ها اشاره شده است.(2)

سرزمینشان به ایشان وارد شد و این خود باعث وهن و حُزن آنان گردید.(1) ولی خدای متعال در چند آیه، با مقایسۀ بین صدمات و رنج هایی که در این جنگ به مسلمانان وارد شد و مصیبت هایی که هم در این جنگ و هم در نبرد «بدر» به گروه مشرکان رسید، به تقویت روحیۀ آنها می پردازد و ایشان را از سُستی و اندوه، نهی می نماید. در آیۀ 140 سورۀ مبارک آل عمران، نهی از سست شدن و حزن و اندوه را که در آیۀ قبل به آن اشاره شده است،(2) با این بیان، توضیح می دهد که: درست است که شما در این جنگ آسیب ها دیدید و افرادی از شما شهید و گروهی زخمی شدند، ولی باید بدانید که دشمنان شما نیز به اندازۀ شما آسیب دیده اند؛ آنها نیز کشته و زخمی دارند:

(إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ.(3)

اگر به شما آسیبی رسیده، آن قوم را نیز آسیبی نظیر آن رسید).

قَرح (با فتحۀ قاف) به معنای جراحتی است که در بدن، بر اثر برخورد با یک عامل خارجی پیدا می شود، بر خلاف قُرح (با ضمّۀ قاف) که به جراحتی از قبیل دُمَل و جوش و... گفته می شود که از داخل بدن پیدا می شود.(4)

همچنین در آیۀ 104 سورۀ مبارک نساء - که به گفتۀ بیشتر مفسّران(5) به مناسبت تعقیب سپاهیان ابو سفیان، پس از شکست اُحد و رفتن مسلمانان تا «حمراء الأسد» نازل شده است - ، در مقام تقویت روحیۀ مسلمانانی که به دلیل خستگی وجراحاتی که در این جنگ متحمّل شده بودند، دچار سستی شدند و از تعقیب دشمن کراهت داشتند، به مقایسۀ دردهای دو گروه پرداخته است و آنان را از سستی در تعقیب دشمن، نهی کرده است.

(وَلاَ تَهِنُواْ فِي ابْتِغَاء الْقَوْمِ إِن تَكُونُواْ تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللّهِ مَا لاَ يَرْجُونَ وَكَانَ اللّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا.(6)

ص: 63

و در راه تعقیب دشمن، سست نشوید! [زیرا] اگر شما درد و رنج می بینید، آنها نیز همانند شما درد و رنج می بینند؛ ولی شما امیدی از خدا دارید که آنها ندارند و خداوند، دانا و حکیم است).

در این آیه، علّت نهی از سستی در تعقیب دشمن، از طریق مقایسۀ بین دردها و امیدهای دو گروه مسلمانان و کفّار، بیان شده است؛ به این که شما از نظر درد و رنج به آنها شباهت دارید، امّا به لحاظ امید و تکیه گاه متفاوت هستید؛ زیرا وابستگی معنویِ شما، به قدرت بی پایان الهی است، بر خلاف کفّار که امیدشان به بت های دست ساز خویش است.

این دو آیه در کنار آیات فراوانی که در مقایسۀ همسو بیان شد، نشان دهندۀ کاربرد فراوان روش تقویت تعمیمی در قرآن است. چنان چه به لحاظ تعداد موضوعاتی که در آنها از این روش استفاده شده است نیز، این روش، نسبت به دیگر روش ها رتبۀ نخست را داراست. لذا می توان یکی از بهترین روش های توانمندسازی و تقویت نیروی صبر را روش «تقویت تعمیمی» دانست.

می آید؛ ثانیاً این آگاهی، موجب رهایی فرد از احساس تنهایی در صبر بر سختی می شود. تنها ندیدن خود در تحمل سختی نیز از عوامل کاهش دهندۀ فشار روانی است.

افزون بر اثبات امکان صبر و جلوگیری از احساس تنهایی، اثر دیگر توجّه نمودن به واکنش مثبت دیگران، در مرحلۀ عمل و انتخاب نوع واکنش نمایان می شود و آن، زمینه سازی برای الگوگیری از اسوه های شایستۀ صبر است. مشاهدۀ نوع واکنش دیگر افراد در رویارویی با سختی ها، موجب می شود بهترین عکس العمل - که همان صبر و بردباری است - به عنوان الگوی برتر در موقعیت های مشابه اتخاذ شود. هنگامی که انسان می بیند دیگران در زمان گذر از موقعیت دشوار، واکنش مثبت و صحیحی داشته اند و توانسته اند با صبر و بردباری، موقعیت پیش آمده را پشت سر گذارند، با الگو قرار دادن آنها، او نیز با انتخاب همان واکنش، صبر و بردباری پیشه می کند. پس ارائۀ الگویی موفّق که در مسیر زندگی بر مشکلات چیره شده باشد و راه سعادت را پیموده باشد، می تواند مایۀ تأسّی و موجب آرامش خاطر انسان شود؛ چه آن که در معنای لغوی اسوه نیز آمده است که اسوه، آن چیزی است که شخص اندوهگین بدان تسلّی می یابد.(1) همچنین سیاق آیاتی که در آنها واژۀ اسوه به کار رفته و سخن از سختی ها و ناملایمات جنگ و پیامدهای ناشی از بیزاری جستن از کافرانبه میان آمده است، می تواند مؤیّد این مطلب باشد.(2)

به هر حال، صبر و شکیبایی، خصلتی است نیکو که شخص صابر با آن، شایستۀ پیشوایی می شود؛ از این رو، خدای سبحان در مدح پیامبران اولو العزم، از آنان به عنوان کسانی که مزیّن به این صفت شایسته بوده اند، یاد کرده است و از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می خواهد که او نیز مانند آنان از خود صبر و پایداری نشان دهد و از این که کافران به معاد ایمان نمی آورند، حوصله به خرج دهد و در طلب عذاب برای آنان عجله ننماید:

ص: 65

(فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُوْلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِل لَّهُمْ.(1)

پس صبر کن آن گونه که پیامبران اولوا العزم صبر کردند و برای [عذاب] آنان شتاب مکن!).

سفارش خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در شکیبا بودن همچون پیامبران اولو العزم و بازگویی آن توصیه برای انسان ها، علاوه بر بیان فراگیر بودن مشکلات و این که تنها او نیست که با مخالفت و دشمنی این قوم روبه رو شده است، و نیز ممکن بودن صبر بر این مشکلات، می تواند پیامدار این نکته باشد که وی برای صبر بر این مشکلات، تنها نیست. پس باید با اقتدا به اسوه های مقاومت، بر توان بردباری خویش بیفزاید.

الگو قرار دادن صبر و پایداری نوح (علیه السلام) در برابر آزارها و کارشکنی های قومش، از سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، از آیۀ 49 سورۀ مبارک هود نیز قابل برداشت است؛ آن جا که می فرماید:

(تِلْكَ مِنْ أَنبَاء الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنتَ تَعْلَمُهَا أَنتَ وَلاَ قَوْمُكَ مِن قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ.(2)این، از خبرهای غیب است که به تو وحی می کنیم. نه تو و نه قوم تو، اینها را پیش از این نمی دانستید! بنا بر این، صبر و استقامت کن، که عاقبت از آنِ پرهیزگاران است).

«تلک» به ماجرای نوح (علیه السلام) و حادثۀ توفان و سرانجام نیک وی و پیروانش و بدفرجامی مخالفانش اشاره دارد که در آیات 25 تا 48 این سوره، بیان شده است.(3) توصیه به صبر و شکیبایی با بیان سرگذشت نوح (علیه السلام)، می تواند الگو بودن صبر وی برای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را در بر داشته باشد.

برای ایجاد روحیۀ مقاومت در مبارزه با دشمنان دین و تحمّل سختی های جهاد در راه خدا نیز یکی از روش های قرآن، ارائۀ الگویی متناسب در صبر و شکیبایی در میدان مبارزه است. از همین رو، خداوند متعال برای همگامی مسلمانان با پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)

ص: 66

در جنگ «اُحد» و نیز سرزنش کسانی که در این جنگ، سستی کردند و از خود ضعف و زبونی نشان دادند، به یادآوری پایداری خداپرستان پیشین اشاره نموده است و از عدم سستی و ضعف و تسلیم پذیری آنان در مقابل دشمن خبر می دهد:

(وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُواْ لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَمَا ضَعُفُواْ وَمَا اسْتَكَانُواْ وَاللّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ.(1)

چه بسیار پیامبرانی که مردان الهی فراوانی به همراه آنان جنگ کردند! آنها هیچ گاه در برابر آنچه در راه خدا به آنان می رسید، ناتوانی از خود نشان ندادند و تسلیم نشدند و خداوند، شکیبایان را دوست دارد).

در این آیه، از پیامبرانی یاد می کند که گروه های بسیاری از دانشمندانی که ارتباط و پیوندشان با خدا محکم بود،(2) دور آنها جمع می شدند و همراه با آنها با دشمنان دین می جنگیدند. هرچند در این جنگ ها، ناراحتی ها و رنج های زیادی به آنان می رسید ولی چون در راه خدا بود، نه سستی می کردند و نه ضعف نشان می دادند و نه خوار و درمانده می شدند؛ سه حالتی که بعضی از مسلمانان در جنگ اُحد به آن گرفتار شدند. لذا برای از بین بردن آثار نامطلوب این حالت، از تاریخ پیشینیان و معرّفی اسوه هایی برای مقاومت، کمک گرفته شد.

طبق نقل قرآن، شیوۀ پیامبران در برخورد با آزار دیگران، بردباری بوده است:

(وَمَا لَنَا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّهِ وَقَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ.(3)

و چرا بر خدا توکّل نکنیم، با این که ما را به راه های [سعادت]مان رهبری کرده است!؟ و ما به طور مسلّم در برابر آزارهای شما صبر خواهیم کرد و توکّل کنندگان، باید فقط بر خدا توکّل کنند!).

نقل این برخورد و واکنش صحیح و خردمندانه در کنار یادآوری اذیت های آنان و پیروانشان، می تواند برای تسلّی خاطر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) باشد که از کارشکنی ها و

ص: 67

اذیت های دشمنان، غمگین و ناراحت شده بود. لذا بیان استقامت انبیای پیشین به هنگام آزار دیدن، خود، سرمشقی است شایسته در تحمّل اذیت و آزار مخالفان.

از دیگر آیاتی که با بیان صبر پیامبران الهی در برابر تکذیب دروغ پردازان، زمینۀ مقایسۀ واکنش آنان را با واکنش پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هنگام متّهم شدن به دروغگویی فراهم نموده و پایداری و تاب آوری او را در تحمّل این اتّهامات افزایش داده است، آیۀ 34 سورۀ مبارک انعام است:

(وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ فَصَبَرُواْ عَلَى مَا كُذِّبُواْ وَأُوذُواْ حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلاَ مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللّهِ وَلَقدْ جَاءكَ مِن نَّبَإِ الْمُرْسَلِينَ.(1)

و پیش از تو نیز پیامبرانی تکذیب شدند؛ ولی بر آنچه تکذیب شدند و آزار دیدند، شکیبایی کردند تا یاری ما به آنان رسید، و برای کلمات خدا هیچ تغییردهنده ای نیست. و مسلّماً اخبار پیامبران به تو رسیده است).

در این آیه، پس از بیان علم خدا به اندوه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به خاطر گفته های ناپسند دشمنانش، به دو حقیقت اشاره شده است: یکی این که همیشه رهبران الهی که برای هدایت مردم به پا می خواستند، با تکذیب و مخالفت جمعی سودجو که منافعشان در خطر می افتاد، رو به رو بودند و همین یادآوری - چنانچه در تعمیم ابتلائی گذشت - ، خود از بهترین راه های تسلّی رهبران در برابر مشکلات است. دوم این که همۀ انبیای الهی در برابر کسانی که روی در روی آنها قرار می گرفتند و باعث زحمت آنها می شدند، صبر و حوصله نشان می دادند و با شکیبایی، مشکلات را پشت سر می گذاشتند. در واقع، با یادآوری مرحله بعد از تکذیب یعنی شکیبایی در برابر سخنان آنان، علاوه بر آن که این واکنش مثبت و صحیح را شایستۀ درس آموزی و سرمشق واقع شدن، قرار داده است، تنها نبودن وی برای صبر بر تکذیب را نیز مورد توجّه قرار داده است.

اساساً نقش الگوها در تربیت افراد و یادآوری مشکلات دیگران به قدری در تقویت روحیۀ افراد تأثیرگذار است که خداوند در سورۀ «ص» پس از بیان تهمت هایی همچون ساحر و دروغگو(2) خواندن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و تمسخر ایشان با گفتن

ص: 68

جملاتی مانند: «پروردگارا! بهرۀ ما را از عذاب هر چه زودتر قبل از روز حساب به ما ده!»(1) و بعد از سفارش به صبر در برابر سخنان ناشایست آنان، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را مأمور به یادآوری سرگذشت حضرت داوود (علیه السلام) نموده است:

(اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ.(2)

در برابر آنچه می گویند، شکیبا باش! و به خاطر بیاور بندۀ ما داوود صاحب قدرت را، که او بسیار توبه کننده بود).

فخر رازی، آثار این یادآوری را تا هفت مورد شمرده است که صبر داوود و اخلاق نیک وی به عنوان اسوه ای برای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) یکی از آنهاست.(3) در همین سوره - که از سوره های مکّی است - ، غیر از امر به یادآوری سرگذشت داوود (علیه السلام)، گوشه هایی از تاریخ هشت نفر از دیگر پیامبران در طی سه فرمان «أذکر» (به یاد آور!) منعکس شده است؛ پیامبرانی همچون: سلیمان، ایّوب، ابراهیم، اسحاق، یعقوب، اسماعیل، یسع و ذوالکفل (صلوات علیهم أجمعین).(4) جالب این که از چهارده مرتبه ای که در قرآن کریم، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مأمور به یادآوری شده اند، در نُه مرتبۀ آن مأمور به یاد آوردن سرگذشت انبیای الهی شده است.(5) این مسئله می رساند که بیان صبر و شکیبایی دیگران، برای شخصی که اکنون در موقعیت دشواری مانند موقعیت آنان قرار گرفته است، یکی از بهترین عوامل برای تحمّل پذیرتر شدن آن سختی و گذر سالم از آن موقعیت به حساب می آید.

در پایان، این نکته را نیز می افزاییم که مشاهدۀ افرادی که در گذر از یک موقعیت دشوار موفّق نبوده اند و با انتخاب واکنش های غیر صحیح بر فشار روانیِ سختی ها افزوده اند، به شرط اطلاع از نادرست بودن واکنش آنها می تواند ما را در انتخابواکنش صحیح یاری رساند؛ چرا که با دیدن سرانجامِ بی صبریِ آنان، از تکرار این رفتار اشتباه خودداری می کنیم و بر خلاف آنها، صبر و استقامت به خرج می دهیم.

ص: 69

این است که در آیۀ 48 سورۀ مبارک قلم، خداوند پس از آن که فرستادۀ خويش را به صبر و شكيبايی فرمان داده است، او را از این که مانند يونس (علیه السلام) در رها کردن قوم خود و درخواست کیفر آنان شتاب کند، نهی كرده است:

(فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُن كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ.(1)

پس در [امتثال] حكم پروردگارت شكيبايی ورز، و مانند همدم ماهی [يونس] مباش، آن گاه كه اندوه زده ندا در داد).

مقصود از «صاحب الحوت» (همدم ماهی)، يونس پيامبر است(2) و منظور از «ندای» او همان اعتراف و تقاضای عفوی است كه در آيۀ 87 سورۀ انبيا(3) آمده است.(4) در این آیه، با بیان عواقب بی صبریِ یونس (علیه السلام) که مالامال شدن از اندوه و خشم(5) است، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را از بی صبری کردن برحذر داشته است.

تصغیر و کوچک سازی مشکلات، هنری است که موجب کاهش تنیدگی خواهد شد. سختی در زندگیِ همۀ افراد وجود دارد. مهم آن است که انسان با نگاه به سختی های بزرگ تر در زندگی دیگران، علاوه بر کسب تجربه از افراد موفّقی که توانسته اند در برابر آنها صبر و مقاومت کنند، از اندازۀ مشکل خود بکاهد.

نکتۀ اصلی در این روش، تصوّر موقعیتی دشوارتر از موقعیت دشوار خویشتن است تا صعودی بودن مقایسه، تحقّق پیدا کند. دشوارتر بودن یک موقعیت به چند صورت قابل تصوّر است: گاه دشواریِ موقعیت از بالاتر بودن سطح سختی حاصل می شود. به این صورت که خودِ سختی از پیچیدگی خاصی برخوردار است. زمانی این دشواری در جایگاه و منزلت افراد سختی دیده، نمود پیدا می کند. یعنی ممکن است سطح سختی دو طرف مقایسه برابر باشد؛ امّا هدف مقایسه، از جایگاه برتر و بالاتری برخوردار باشد. لذا رویارویی با آن سختی، متناسب با شأن و مقام بالاتر وی دارای دشواری بیشتری خواهد بود. گاهی نیز دشواری یک موقعیت از برتری امکانات و نیروی ایجادکنندۀ سختی، سرچشمه می گیرد. هرچه عامل به وجود آورندۀ سختی، از قدرت و امکانات بیشتری برخوردار باشد، سختی بیشتری را وارد می کند و در نتیجه، تحمّل آن نیز دشوارتر خواهد شد.

با عنایت به این نکته، می توان گفت شخص مبتلا به سختی، هنگامی که به مقایسه و سنجش سطح سختی های وارده بر خود و دیگران می پردازد، و یا افرادی را مشاهده می کند که با وجود برتری شأن و مقام، همان سختی را متحمّل شده اند، و یا با ایجادکنندگان سختی هایی روبه رو بوده اند که امکانات و نیروی بیشتری در اختیار داشته اند، مشکلش را کوچکْ ارزیابی می کند و از میزان فشار روانیِ موقعیت ناگوار خویش می کاهد. پس اثر و فایدۀ روش مقایسۀ صعودی در سه زمینۀ سطح سختی، شأن فرد سختی دیده و امکانات ایجادکنندگان سختی، توجّه دهی به موقعیت دشوارتردیگران است که «کوچک سازی» سختی را به دنبال خواهد داشت و کوچک دیدن سختی، از مهم ترین عوامل توانمند ساختن افراد در تحمّل سختی ها به شمار می رود.

در قرآن کریم از این روش، هم دربارۀ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در موقعیت های دشواری چون: درخواست های نامعقول، نافرمانی مردم، خیانت اسیران جنگی، تکذیب و هجرت استفاده شده است، و هم در بارۀ رزمندگانی که در میدان جنگ به خاطر وجود

ص: 71

تلفات و صدمات وارده، دچار یأس و نومیدی شده بودند، به کار رفته است. در تمامی موضوعات گروه اوّل که مربوط به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است، هدف مقایسه در جهت موافق قرار دارد و به عبارتی از مقایسۀ همسو استفاده شده است؛ امّا در موضوع جهاد و سختی های آن برای مجاهدان، مقایسۀ ناهمسو به کار رفته است.

خدا اعطا شده است داده شود!(1) و در مواردی خواستار نزول کتابی یک جا از آسمان بودند!(2)

این تقاضاهای نامعقول که تنها به خاطر بهانه جویی و از روی لجاجت و عناد انجام می شد نه به جهت پی بردن به صدق دعوت و پذیرش حق،(3) موجب اندوه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می شد به طوری که ایشان را در خطر ترک و عدم ابلاغ برخی از آیات قرار داده بود.(4) از این رو، خدای سبحان برای دلداری ایشان و تسلیت دادن به او از درخواست های نامعقول تر و نارحت کننده تری که از پیامبران پیشین شده بود، خبر می دهد. مثلاً در آیۀ 153 سورۀ نساء، پس از بیان پیشنهاد نا به جای اهل کتاب (یهودیان و مسیحیان)(5) مبنی بر نزول کتاب آسمانی یک جا، ضمن دلداری به پیامبرش،(6) سابقۀ بهانه جویی یهود را در برابر پیامبر بزرگشان موسی بن عمران بازگو می نماید و می فرماید:

(يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَن تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِّنَ السَّمَاء فَقَدْ سَأَلُواْ مُوسَى أَكْبَرَ مِن ذَلِكَ فَقَالُواْ أَرِنَا اللّهِ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ.(7)

اهل کتاب از تو می خواهند کتابی از آسمان [یک جا] بر آنها نازل کنی! البته آنها از موسی، بزرگ تر از این را خواستند، و گفتند: «خدا را آشکارا به ما نشان ده!» و به خاطر این ظلم و ستم، صاعقه ای آنها را فرا گرفت).

در این آیه با مقایسه میان درخواست بنی اسرائیل از موسی (علیه السلام) ودرخواست اهل کتاب عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از ایشان، و بیان بزرگ تر بودن آن درخواست، خواستۀ

ص: 73

اهل کتاب را در نظر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) کوچک جلوه داده است. در واقع با سنجش میان سطح سختی وارده بر آن بزرگواران، تحمّل پذیرتر بودن سختی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را نمایان ساخته است.

نازل فرمود تا مایۀ دلداری اش باشد: (و چون به فرشتگان گفتیم: به آدم سجده کنید، همه سجده کردند، مگر ابلیس که سرپیچی کرد). سپس به او وحی فرستاد که: ای محمّد! من امر می کنم و فرمان نمی برند. پس اگر تو هم دربارۀ جانشیت امر کردی و فرمانت نبردند، بیتابی مکن!

در این روایت، فرمان سجده و نافرمانی ابلیس، نوعی دلداریِ پیامبر اسلام شمرده شده است که اگر به فرمان تو عمل نشد، نگران نباش که ابلیس، فرمان مرا نیز اطاعت نکرد. بنا بر این، با علم به نافرمانی شیطان در برابر امر خداوند، تحمّل مشکل عدم پذیرش دعوت و هدایت ناپذیری مشرکان برای پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آسان تر می گردد. پس می توان گفت یکی از عوامل توان افزایی، مقایسه میان جایگاه افراد سختی دیده است که با مشاهدۀ افرادی که از جایگاه بالاتری برخوردارند و همان سختی را متحمّل شده اند، به دست می آید و سختیِ مورد نظر را تحمّل پذیرتر جلوه می دهد.

و اگر بخواهند به تو خیانت کنند، پیش از این [نیز] به خدا خیانت کردند و [خدا تو را] بر آنان مسلّط ساخت، و خدا، دانای حکیم است).

در این آیه به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) این گونه دلداری داده شده که اگر این اسیران راجع به آن پیمانی که با تو بستند، خیانت نمایند، چندان جای تعجّب نیست؛ زیرا هر چه باشد تو پیامبر و مخلوق ما هستی. اینان به قدری گم راه و لجوج هستند که قبلاً حتّی با خدا که خالق توست هم خیانت نمودند! خیانتشان به خدا این بود که پیمان یکتاپرستی را که به وسیلۀ عقل و فطرت از ایشان گرفته شده بود، درهم بشکنند و به بت پرستی بازگردند و بار دیگر علیه اسلام قیام کنند.(1) روشن است که خیانت به خدا بسیار بدتر از خیانت به پیامبر خداست. پس با مقایسه میان این دو خیانت و در نظر داشتن جایگاه خدا و پیامبر خدا، تحمّل خیانت به پیامبر، آسان تر می گردد.

در این آیه - که پس از بیان عکس العمل افراد بی ایمان در برابر شنیدن آیات قرآن بیان شده است - ،(1) علاوه بر یادآوری دروغ پردازی امّت های گذشته برای دلداری و آرامش بیشتر پیامبر، توجّه او را به مقدار قدرت و امکانات و شوکت کفّار قریش در مقابل برخورداری از مال و نعمت های امّت های گذشته جلب نموده است. کلمۀ «مِعشار» به معنای یک دهم است.(2) بعضی آن را به معنای «عشر عشر» یعنی یک صدم گرفته اند(3) و برخی نیز یک هزارم،(4) یعنی امکانات قریش یک دهم یا یک صدم یا یک هزارم امکانات اقوام پیشین هم نیست.(5) بدین صورت، خداوند متعال در این آیۀ شریف، قلب پیامبر گرامی اش را هم با بیان تکذیب دیگر اقوام و هم با مقایسۀ امکانات بین دشمنان او و دشمنان انبیای پیش از او و در نهایت با تهدید مشرکان تکذیبگر به وسیلۀ جملۀ (فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ؛ [آری] آنها رسولان مرا تکذیب کردند. پس چگونه باشد مجازات من [نسبت به آنها]؟)، آرامشی فوق العاده بخشیده است.فرق این آیه با آیات پیشین، این است که در آیات پیشین، یا میان سختی ها مقایسه شد و یا میان جایگاه افراد مبتلا به سختی؛ امّا در این آیه و آیۀ بعد، مقایسه و سنجش میان امکانات و توان دشمنان یا همان ایجادکنندگان سختی صورت گرفته است. البته نتیجۀ همۀ آنها کوچک سازی مشکل و تحمّل پذیر کردن آن است.

قریش تصمیم گرفتند ایشان را به قتل برسانند، پیامبر با پیام جبرئیل امین از سوی پروردگار، از این توطئۀ شوم آنها آگاه شد و این خطر در کنار تمام آزار و اذیت هایی که مشرکان مکّه نسبت به وی و پیروان ایشان انجام می دادند، سبب شد که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به فرمان خداوند متعال از شهر مکّه به شهر مدینه هجرت نماید. با این که خروج پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، از مکّه و هجرت به سوی مدینه، ظاهراً به انتخاب خود ایشان صورت گرفته بود، ولی شرایط سختی که مشرکان برای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پدید آورده بودند، به چنین تصمیمی انجامید.

هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از مکّه خارج شد، از این که زادگاه خود و پدرانش و حرم جدش ابراهیم (علیه السلام) را به ناچار ترک می کند، سخت ناراحت شد. دوری از این حرم امن الهی و ترک خانه و کاشانه، نه تنها برای او بسیار ناگوار بود، بلکه برای دیگر مسلمانانی که همراه وی و پس از ایشان هجرت نمودند نیز سخت و آزاردهنده بود. لذا خدای سبحان در چند مورد به دلداری و دلجویی از ایشان و دیگر مهاجران پرداخته است. در یکی از این موارد، با مقایسه میان نیرو و قوّت مشرکان مکّه که با رفتار زشت خود و آزار مسلمانان موجب هجرت آنان شدند و توانایی ها و امکانات امّت های پیشین، تاب و توان مقاومت ایشان را در قبال ستم مشرکان و ناگزیر شدنش در ترک سرزمین خویش، افزوده است؛ چراکه امکانات و نیروی آنان در مقایسه با قوم عاد و ثمود و فراعنه ولشکر ابرهه، بسیار ناچیز است. خداوندی که آنها را به آسانی درهم کوبید، درهم شکستن اخراج کنندگان مکّی نیز برای او بسیار ساده است.

(وَكَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِّن قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ.(1)

و چه بسیار شهرهایی که از شهری که تو را بیرون کرد، نیرومندتر بودند. ما همۀ آنها را نابود کردیم و هیچ یاوری نداشتند).

در روایتی از ابن عبّاس آمده است که چون پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از مکّه به سوی غار ثور رفت، صورت به سوی مکّه بازگرداند و فرمود:

ص: 78

أنتَ أحَبُّ البلادِ إلَی اللَّهِ و أنتَ أحَبُّ البلادِ إلیَّ وَ لَولا المُشرکونَ أهلَكَ أخرَجُونی لَما خَرَجتُ مِنكَ.

تو محبوب ترین شهرها نزد خدا و محبوب ترین سرزمین ها نزد منی، و اگر ساکنان مشرک تو مرا خارج ننموده بودند، به میل خود از تو خارج نمی شدم.

در این جا بود که آیۀ یاد شده نازل گشت.(1) مطابق این شأن نزول، سختی و دشواری هجرت از مکّه برای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روشن می گردد. لذا بیان ناتوانیِ اخراج کنندگان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نسبت به همکیشان آنان در اقوام گذشته می تواند عاملی برای آسان شدن تحمّل دشواریِ هجرت باشد.

کریم نبود، شاید لشکر اسلام هیچ گاه روحیۀ خود را به دست نمی آورد و برای همیشه از بین می رفت. ولی مشاهده می شود که پس از طی یک دورۀ کوتاه، همین لشکر جراحت دیده با عزمی راسخ و روحیه ای بسیار خوب، به تعقیب دشمن اقدام می کند(1) و اسلام نوپا را از شکست کامل، رهایی می بخشد.(2)

یکی از این آیات که در آن از روش مقایسۀ صعودی ناهمسو استفاده شده است، آیۀ 165 سورۀ مبارک آل عمران است که در آن با مقایسۀ مصیبت های وارده به هر دو گروه مسلمانان و مشرکان، به تقویت روحیۀ مسلمانان پرداخته شده است.

(أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُم مُّصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُم مِّثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.(3)

آیا هنگامی که مصیبتی [در جنگ اُحُد] به شما رسید، در حالی که دو برابر آن را [در جنگ بدر] بر دشمن وارد ساخته بودید، گفتید: «اینمصیبت از کجاست؟!» بگو: «از ناحیۀ خود شماست. خداوند بر هر چیزی قادر است).

در این آیه، ضمن پاسخ به پرسشی که مسلمانان پس از جریان جنگ «اُحد» مطرح می کردند که: «این مصیبت از کجا دامنگیرشان شد؟، به این نکته اشاره نموده است که مصیبتی که در این میدان بر ایشان رسید، دو برابر آنچه در میدان دیگر (جنگ بدر) بر مشرکان وارد شد، بوده است. چون در جنگ اُحُد، هفتاد نفر از مسلمانان شهید شدند، بدون این که کسی اسیر شود؛ ولی در جنگ بدر، هفتاد نفر از دشمنان را به قتل رسانده و هفتاد نفر را اسیر کرده بودند. بنا بر این نباید از نتیجۀ این جنگ نگران باشند؛ بلکه با محاسبۀ همه برخوردهای خود با دشمن، بزرگیِ مصیبت های وارد شده بر دشمن و کوچکی مصیبت های رسیده بر خویشتن مشخص می شود.

ص: 80

عمل به وظیفه اش، یاری می رساند. حصول چنین اطمینانی، مانعی است از تلاش بیهوده و مشقّت آور و عاملی است برای کامیابی و رضایتمندی.

تعدیل وظیفه⇦هماهنگی وظیفه متصوَّر با وظیفۀ واقعی⇦اطمینان به ادای وظیفه ⇦ احساس کامیابی و رضایتمندی

بنا بر این، برای ایجاد تعادل میان احساس تعهّد و وظیفۀ متصوَّر، و آنچه واقعیتِ وظیفه با آن سازگار است، باید محدوده و گسترۀ وظیفۀ اصلی یادآوری و مورد توجّه واقع شود؛ همان کاری که خدای متعال در مقام تسلیت بخشی به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در موقعیت های زیر، انجام داده است.

حالت اندوه و نگرانی را نسبت به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با تأکید بیشتری بیان می کند. همین

تعبیر در آیۀ سوم سورۀ شعرا نیز در بارۀ ایمان نیاوردن مردم، تکرار شده است.(1) در آیۀ هشتم سورۀ فاطر نیز با تعبیر «حسرت» از ناراحتی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) یاد شده است:

(فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ.

پس جانت به خاطر شدّت تأسف بر آنان از دست نرود!).

کلمۀ «حَسَرات» جمع «حسرت» است، به معنای اندوه و غم بر آنچه از دست رفته و پشیمانی از آن است(2)، و مراد از این که فرمود: «نفست بر ایشان نرود» این است که تو خود را با اندوه از این که چرا اینان ایمان نمی آورند، هلاک مکن!(3)

تعبیر دیگری که در این باره به کار رفته است، فعل «تشقی» برگرفته از مصدر «شقاوت» است:

(طه مَا أَنزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى.(4)

طه! ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که خود را به زحمت بیفکنی!).

راغب اصفهانی، شقاوت را بر خلاف سعادت دانسته و پس از تقسیم آن بر دو نوع دنیوی و اُخروی، از قول برخی اهل لغت، استعمالش در معنای سختی و دشواری را نیز جایز می داند.(5)

در بارۀ نوح (علیه السلام) نیز این ناراحتی با عبارت «لا تبتأس» وارد شده است:

(وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَن يُؤْمِنَ مِن قَوْمِكَ إِلَّا مَن قَدْ آمَنَ فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ.(6)و به نوح وحی شد که: جز آنها که [تا کنون] ایمان آورده اند، دیگر هیچ کس از قوم تو ایمان نخواهد آورد! پس، از کارهایی که می کردند، غمگین مباش!).

کلمۀ «ابتئاس» مصدر باب افتعال از مادۀ «بؤس» و به معنای اندوهِ توأم با ذلّت و خضوع است.(7)

ص: 84

غُصّه خوردن پیامبر از کفر کافران و اقدامات خصمانۀ آنان در برخی آیات نیز با نهی از حُزن و اندوه وارد شده است:

(وَ مَنْ کَفَرَ فَلا یحْزُنْكَ کفْرُهُ... .(1)

و هر کس کفر ورزد، نباید کفر او تو را غمگین گردانَد!).

همین مطلب در 12 آیه دیگر از قرآن کریم، با امر به صبر و استقامت در برابر لجاجت و حق ناپذیری دشمنان، از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) طلب شده است.(2)

چنان چه ملاحظه شد در آیات قرآن، برای بیان این ناراحتی و غُصّه، از واژه های مختلفی چون: «بُخوع»، «حسرت»، «مشقّت»، «حزن» و «بُؤس»، استفاده شده است. هر یک از این تعابیر، نمایانگر این است که تا چه اندازه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در انجام دادن رسالت خویش اصرار و پافشاری داشت، و از این که می دید انسان عاقل با داشتن این همه چراغ روشن، باز از بی راهه می رود، چه قدر ناراحت بود. ایشان مانند پزشکی دلسوز همواره در فکر شفا یافتن مردم از بیماری جهل و شرک بود و چون می دید سخنان او در آنان اثر نمی کند، بسیار ناراحت می شد.

بخشی از این نارحتی از این جهت بود که ایمان نیاوردن آنان را نتیجۀ کوتاهی خویش در مسئولیت الهی یعنی ابلاغ پیام وحی می دانست، و در واقع، خود رامسئول کفر آنان قلمداد می کرد. از آن جا که ایشان نسبت به هدایت مردم، اشتیاق فراوانی داشت،(3) وظیفۀ خود می دانست تا از هر طریق ممکن، این امر را تحقّق بخشد؛ گو این که خود را وکیل ایمان آوردن مردم می دانست! این بود که خدای سبحان، همواره وظیفۀ اصلی او را گوشزد می نمود. توجّه و عنایت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به این که وظیفۀ «رسول»، تنها «ابلاغ» پیام الهی به مردم است نه «وکالت» از طرف آنان، مستلزم آن است که خود را در قبال کفرورزی کافران و منکران مسئول نداند و از این که در این باره، مورد بازخواست قرار بگیرد، ترس و نگرانی نداشته باشد. این

ص: 85

توجّه، موجب حصول اطمینان از ادای رسالت است. پس دیگر مشکل ایمان نیاوردن مردم را از ناحیۀ خود و دینی که به دعوتش مأمور شده است، نمی داند و برای ایمان آوردن برخی کافران، حرص بی مورد نخواهد داشت؛ بلکه تنها به انذار و تبلیغ می پردازد و حتّی منتظر اثر و نتیجۀ تبلیغ هم نخواهد ماند!(1)

این توجّه دهی و یادآوری، به دو شکل وارد شده است. یک بار با تأکید بر شئون مختلف وظیفۀ اصلی رسول، یعنی «تبلیغ»، «تبشیر»، «انذار» و «تذکّر» جنبۀ اثباتی رسالت روشن شده است؛ و بار دیگر با نفی وظایف زاید بر آن تکلیف اصلی، جنبۀ سلبی این مأموریت مشخص شده است. در سورۀ مبارک رعد خطاب به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در حالی که از ایمان نیاوردن مردم، آزرده خاطر شده بود و در انتظار تحقّق وعده های خدا مبنی بر عذاب کافران و پیروزی مؤمنان بود، می فرماید:

(وَإِن مَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاَغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ.(2)

و اگر پاره ای از مجازات ها را که به آنها وعده می دهیم به تو نشان دهیم، یا [پیش از فرا رسیدن این مجازات ها] تو را بمیرانیم، در هر حال، تو فقط مأمور ابلاغ هستی و حساب [آنها] بر ماست).

در این آیه، وظیفۀ پیامبر با کلمۀ «إنّما» منحصر در تبلیغ دانسته شده است. این انحصار در آیۀ 99 سورۀ مائده(3) در قالب نفی و استثنا و در آیۀ 35 سورۀ نحل،(4) به صورت اس - تفهام تقریری بیان شده است.

در سورۀ غاشیه، مأموریت ایشان تنها در تذکّر دادن منحصر شده است (فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ)(5) و در آیۀ زیر، آن را منحصر در تبشیر و انذار مردم دانسته است:

(إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا.(6)

ما تو را به حق، برای بشارت و بیم دادن [مردم جهان] فرستادیم).

ص: 86

در جای دیگر، وظیفۀ همۀ رسولان را منحصر در بشارت و انذار دانسته است.(1) بنا بر نظر گروهی از مفسّران، آیۀ 56 سوره مبارکه فرقان که می فرماید: (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا بَشِيرًا وَنَذِيرًا)(2) نیز برای تسلیت و دلداری پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) وارد شده است؛(3) زیرا ناظر به آیۀ قبل از آن است که از کافرانی که در کفرورزی و عبادت غیر خدا، پشتیبان و کمک کار یک دیگر هستند، خبر داده است.(4)

تا این جا جنبۀ اثباتیِ شعاع مأموریت رسالت، بیان شد؛ اما در آیات دیگر، با نفی وظایفی فراتر از وظیفۀ «ابلاغ» مانند: «وکالت»، «حفاظت» و «هدایت»، جنبۀ سلبیِ حدّ و مرز این مأموریت خطیر نیز مشخص شده است. در آیات فراوانی بر نفی وکالت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از طرف مردم، تصریح شده است.(5) مثلاً در آیۀ زیر، وکالت ایشان نسبت به هدایت و ضلالت افراد، منتفی دانسته شده است:

(إِنَّا أَنزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنتَ عَلَيْهِم بِوَكِيلٍ.(6)

ما این کتاب را برای مردم به حق بر تو نازل کردیم. پس هر کس هدایت را پذیرد، به نفع خود اوست و هر کس گم راهی را برگزیند، تنها به زیان خود گمراه می گردد و تو مأمور اجبار آنها به هدایت نیستی).

منظور از «وکیل» در این موارد، کسی است که مسئول هدایت عملی و ضامندیگران بوده، و امر آنان به او واگذار شده تا مسئول تدبیر شئون آنان باشد.(7) با نفی چنین وکالتی اعلام می شود که هر کس خود باید تصمیم نهایی را در مورد قبول و یا ردّ حقیقت بگیرد، حال اگر هدایت یافت، نفع هدایتش عاید خودش می شود و

ص: 87

اگر گم ر اه شد و هدایت نیافت، ضرر گم راهی نیز به خودش می رسد؛ امّا رسول، تنها مأمور ابلاغ رسالت و دعوت الهی است و دیگر ضامن هدایت مردم نیست.

افزون بر نفی وکالت از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، در برخی آیات «حفیظ بودن»(1) ایشان بر اعمال و رفتار مشرکان نیز نفی شده است(2). آیۀ زیر، نمونه ای از این دسته از آیات است:

(وَلَوْ شَاء اللّهُ مَا أَشْرَكُواْ وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنتَ عَلَيْهِم بِوَكِيلٍ.(3)

و اگر خدا می خواست آنان شرک نمی آوردند، و ما تو را بر ایشان نگهبان نکرده ایم و تو وکیل آنان نیستی!).

نفی حفاظت در آیۀ 22 سورۀ غاشیه نیز با عبارت: (لَّسْتَ عَلَيْهِم بِمُصَيْطِرٍ) بیان شده است. کلمۀ «مصیطر» در اصل، «مسیطر» از «سطر» به معنای رقیب، حافظ، و مسلط بر شیء است که به آن شیء توجه کند و احوالش را زیر نظر بگیرد و عملش را بنویسد.(4)

در برخی دیگر از آیات، این که هدایت افراد به دست پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) باشد نیز، نفی شده است.(5) روشن است که منظور از هدایت در این آیات، «ارائۀ طریق» نیست؛ چرا که ارائۀ راه کار، وظیفۀ اصلی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است و بدون استثنا، راه را به همه نشان می دهد؛(6) بلکه منظور از هدایت «ایصال به مطلوب» و رسانیدن به سرمنزل مقصود است. این، تنها کارخداست که بذر ایمان را در دل های آماده بپاشد.(7) آیۀ (لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللّهَ يَهْدِي مَن يَشَاء...)،(8) از جملۀ این آیات است که طبق نظر

ص: 88

علّامه طباطبایی (رحمه الله)، هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) اختلاف مراحل ایمان مردم در خصوص مسئلۀ انفاق را ملاحظه نمود - که یکی اصلاً انفاق نمی کند و دیگری انفاقِ همراه با منّت می کند و سومی خالصانه انجام می دهد - ، در دل شریف خود، احساس ناراحتی و اندوه نمود. لذا خدای تعالی در این آیه، با نفی استناد هدایت افراد به وی، خاطر شریف او را تسلیت می دهد و می فرماید: همه مربوط و مستند به خدای تعالی است. اوست که هر کس را بخواهد هدایت می فرماید و بعضی را به کلّی محروم می سازد. نه ایجاد ایمان در دل ها به عهده توست، و نه حفظ آن، تا هر وقت ببینی که در پاره ای از مردم محفوظ مانده و در بعضی ضعیف شده، اندوهناک شوی!(1)

ایشان در ادامه به عنوان شاهد بر این که آیۀ مورد بحث، تسلیت خاطر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است، تحت قانونی کلّی می فرماید:

هر جا در قرآن در مسئلۀ ایمان استنادش به رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را نفی می کند، همه به منظور دل خوش ساختن آن جناب است.(2)

آری! این یک اصل است که هدایت و گمراهی افراد به دست خداست و اوست که بر پایۀ عزّت و حکمت خویش، هر کس را بخواهد گم راه و هر کس را بخواهد هدایت می کند.(3) توجّه به این اصل، موجب خواهد شد آن گاه که مردم از پذیرش هدایت سر باز زنند، شخص هدایتگر خود را ملامت نکند و این را از کوتاهی در وظیفۀ خود نداند؛ چون می داند که او مأموریتش را انجام داده است، امّا این که نتیجه چه خواهد شد، به ارادۀ خدا بستگی دارد.

رفع ناراحتی ایشان در قبال پافشاریِ کافران بر کفر و گم راهی خویش به شمار آمد، این عامل می تواند ناراحتی ایشان را از جهت روی گردانی مردم نیز تسکین دهد. به همین دلیل در آیاتی از قرآن کریم، پس از بیان روی گردانی و عدم اجابت دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، به این نکته اشاره شده است که وظیفۀ وی تنها ابلاغ پیام الهی به مردم است.

این مطلب هم در قالب نفی و استثنا و هم با استفاده از ادات حصر، بیان شده است. برای نمونه، خداوند در آیۀ زیر، پس از اعلام ختم مناظره و محاجّه با یهودیان، با کلمۀ «إنّما» وظیفۀ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را در ابلاغ پیام وحی منحصر نموده است:

(فإنْ حَآجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ لِلّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُل لِّلَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُواْ فَقَدِ اهْتَدَواْ وَّإِن تَوَلَّوْاْ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاَغُ.(1)

پس اگر با تو به محاجّه برخاستند، بگو: «من خود را تسلیم خدا نموده ام، و هر که مرا پیروی کرده [نیز خود را تسلیم خدا نموده است]». و به کسانی که اهل کتاب اند و به مشرکان بگو: «آیا اسلام آورده اید؟». پس اگر [در برابر فرمان و منطق حق،] تسلیم شوند، قطعاً هدایت یافته اند و اگر روی برتافتند، [نگران مباش! زیرا] فقط رساندنِ پیام بر عهدۀ توست، و خداوند به [امور] بندگان بیناست).

کلمۀ «تولّی» در عبارت «فَإِنْ تَوَلَّوْا»، به معنای اعراض، و کلمۀ «بلاغ» به معنای تبلیغ است.(2) به گفتۀ برخی مفسّران هر کجا در قرآن این جمله به کار رفته است، به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دلداری داده شده که از بی اعتنایی مردم نسبت به تبلیغ خود، دل سرد نشود.(3) نظیر قسمت پایانیِ آیۀ یاد شده، در سورۀ نحل نیز بیان شده است و کلمۀ «البلاغ» را با صفت «المبین» توصیف نموده است.(4)

در سورۀ مبارک شورا علاوه بر انحصار مأموریت پیامبر(صلی الله علیه و آلهو سلم) در ابلاغ آیات، «حفیظ» بودن وی بر اعراض کنندگان هم نفی شده است:

ص: 90

(فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ.(1)

و اگر روی گردان شوند [غمگین مباش]، ما تو را حافظ آنان قرار نداده ایم. وظیفۀ تو تنها ابلاغ رسالت است!).

در این آیۀ شریف - که برای بیان انحصار مأموریت از قالب نفی و استثنا استفاده شده است - ، اعلام می شود که خداوند، پیامبرش را فرستاده است تا دینش را به مردم ابلاغ کند، نه این که نگهبان مردم و مسئول ایمان و اطاعت آنان باشد!(2)

در آیۀ 54 سورۀ مبارک نور نیز پس از فرمان به اطاعت از خدا در آنچه نازل کرده و اطاعت پیامبر در آنچه از ناحیۀ پروردگارشان می آورد، نخست بر این نکته تأکید شده است که اگر از اطاعت پیامبر روی گردانی کنید، این روی گردانیِ شما ضرری به پیامبر نمی زند؛ چون پیامبر، وظیفۀ خود را انجام داده، و وظیفۀ او هیچ ربطی به شما ندارد. شما هم تکلیفی دارید که انجام دادن و تخلّف از آن، هیچ ارتباطی به او ندارد و سود و زیانش برای شماست. پس هر فردی، مسئول رفتار خویش است و پیامد آن، دامنگیر خود او خواهد بود. سپس با بیان این که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در قبال آثار و نتایج این رسالت (پذیرش و عدم پذیرش مردم) مسئولیتی ندارد، بلکه آنچه از تکالیف به دوش اوست، تنها ابلاغ پیام های الهی به صورت آشکار است و بس، از وی در قبال روی گردانی مردم از حق، دلجویی نموده است:(3)

(أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَیهِ ما حُمِّلَ وَعَلَیکمْ ما حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ.(4)

بگو: خدا را اطاعت كنيد، و از پيامبرش فرمان بريد! و اگر سرپيچی نماييد، پيامبر، مسئول اعمال خويش است و شما مسئول اعمال خود! امّااگر از او اطاعت كنيد، هدايت خواهيد شد و بر فرستاده [خدا] چيزی جز رساندن آشكار نيست!).

ص: 91

این دلداری بعد از امر به اطاعت از دستورهای وی، در دو آیۀ 92 سورۀ مائده(1) و دوازده سورۀ تغابن،(2) با اضافه شدن ضمیر «نا» به «رسول» تکرار شده است.

مسئلۀ توجّه به وظیفه و دوری از نتیجه گرایی نیز از زبان هود (علیه السلام) هنگام مجادله با قوم کافرش ذکر شده است. آن جا که وقتی به او گفتند: «ما در بارۀ تو فقط می گوییم: بعضی از خدایان ما، به تو زیان رسانده اند! و به خاطر این که به آنها توهین و بدگویی کرده ای، عقلت را ربوده اند! پس دیگر اعتنایی به سخنان دعوت گونۀ تو نیست»،(3) و با این عبارت، کفر و انکار خود را قطعی کردند، در آخرین سخن به آنها چنین پاسخ می گوید:

(فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقَدْ أَبْلَغْتُكُم مَّا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ... .(4)

اگر شما از راه حق روی بر تابید، به من زیانی نمی رسد؛ چرا که من رسالت خویش را به شما ابلاغ کردم...).

اشاره به این که گمان نکنید اگر دعوت من پذیرفته نشود برای من شکست است؛ من انجام وظیفه کردم و انجام وظیفه، پیروزی است، هر چند دعوتم مورد قبول واقع نشود. این، درسی است برای همۀ رهبران راستین و پیشوایان راه حق، که هرگز از کار خود احساس خستگی و نگرانی نکنند، هر چند مردم، دعوت آنان را پذیرا نشوند.(5)

در مجموع، همۀ این آیات، این حقیقت را بازگو می کنند که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به تکلیف خود - که همان پیام رسانی است - ، عمل نموده است و دیگر در برابر انکار و اعراض مردم، مسئولیتی ندارد تا خود را موظّفبداند ایشان را از روی گردانی باز بدارد، و در این راه، خود را به سختی بیاندازد. در نتیجه، دیگر نباید اعراض آنها را ناشی از کوتاهی در وظیفه اش بداند و به خاطر روی گردانیِ حق ناپذیران، ناراحت شود؛ بلکه این عمل آنها از لجاجت و دشمنی خودشان سرچشمه می گیرد.

ص: 92

است و در مقابل، مشرک بودن شما - که به نظر من بالاترین گناه و فساد است - ، به حال من ضرر ندارد و شما خود مسئول آن هستید و من نمی توانم شما را به تصدیق و قبول آن، مجبور کنم.

در جمع بندی آیاتی که در موقعیت های سه گانۀ پیش بیان شد، به این نتیجه می رسیم که تعدیل وظیفه از طریق یادآوری محدوده و گسترۀ آن، از جمله روش های تقویتی است که مانع از دشوارتر شدن بار مسؤلیت می شود.

خواسته هایش تأمین شده است هر چند صد در صد نیست، امّا به دلیل تصوّر بی نتیجه بودن تلاشش، آنها را ناچیز می شمرد و هیچ گاه به آنها توجّه نمی کند. چنین شخصی پس از این که فعالیت خود را چیزی جز ملالت و خستگی ندانست، کم کم امیدش از دست می رود و دیگر دلیلی برای ادامه آن نمی بیند. لذا دچار ناکامی و تنیدگی خواهد شد.

انتظار صد در صدی⇦عدم تطابق نتیجۀ متوقَّع با نتیجه متوقِّع⇦احساس هدررفت⇦کاهش ارزش فعل و ندیدن نتایج موجود⇦احساس ناکامی

این شخص، مانند کشاورزی است که خیال می کند تمام آنچه را که کاشته باید بدون کم و کاست برداشت کند؛ امّا هنگام برداشت متوجّه می شود که بخشی از بذرهایی که کاشته بود، به هر دلیل، ثمر نداده است. در این حال، با وجود به بار نشستن بخش دیگری از کاشته هایش، به تصوّر این که رنج چند ماهۀ او بی حاصل مانده و به هدف نهایی نرسیده است، از کار و تلاش دست می کشد و زانوی غم بغل می کند و با این کار، تمام دست رنج خویش را از بین می بَرَد. غافل از آن که از اوّل نباید چنین تصورّی می کرد که همۀ آنچه می کارد، نتیجه بخش باشد؛ بلکه باید می پذیرفت که برخی دانه ها، با وجود فراهم بودن همۀ زمینه ها (مانند آب و خاک و...) برای رشد و نمو، باز به دلایل گوناگون، ممکن است به ثمر ننشینند.

بنا بر این، پذیرش این واقعیت که در صحنۀ عمل ناکامی هایی وجود خواهد داشت، عاملی است برای تعدیل نتیجۀ مورد انتظار (متوقَّع) فرد و تطابق آن با نتیجۀ محقّق شده (متوقِّع). پیامد مثبت این تطابق، ثمربخش ارزیابی کردن تلاش و فعالیت است. این ارزیابی، حرکت آفرین است و شخص را به ادامۀ تلاش امیدوار می سازد؛ چراکه از نتایج موجود راضی است و فعالیت خود را دارای ارزش می داند و همین امر، موجب کامیابی و رضایتمندی اوست.

تعدیل نتیجه⇦تطابق نتیجۀ متوقَّع با نتیجۀ متوقِّع⇦ثمر بخش بودن فعل⇦رضایت از نتیجه⇦ادامۀ فعالیت⇦کامیابی

در قرآن کریم در دو مأموریت مختلف، به تعدیل انتظارات افراد پرداخته است. مأموریت اوّل، مخصوص پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و همان «رسالت الهی» و تبلیغ دین خداست که نتیجۀ مورد انتظار در آن، ایمان آوردن همۀ مردم و به سعادت رسیدن آنان است. مأموریت دوم، یکی از تکالیف مشترک میان ایشان ودیگر مؤمنان، یعنی «جهاد» در

ص: 95

راه خداست که پیروزی همیشگیِ لشکر اسلام و شکست همه جانبۀ دشمنان، از نتایج مورد انتظار آن خواهد بود. این نتایج، هنگامی که در صحنۀ عمل، محقّق نمی شود، طبیعتاً موجب اندوه و در نهایت، افزایش تنیدگی خواهد شد.

بنا بر آنچه تا کنون گفته شد، تعدیل این نتایج در کاهش تنیدگی و فشار روانی به وجود آمده، نقش مؤثّری دارد. امّا باید توجّه داشت که روش تعدیل در این دو مأموریت، یکسان نیست؛ بلکه متناسب با نوع مأموریت و سختی آن تغییر می کند. در ادامه، با بررسی آیات مرتبط با هر یک از مأموریت های یادشده، به روش های تعدیل کننده در آنها اشاره می نماییم.

اینها همه دشواری هایی بود که انجام دادن این مأموریت الهی به دنبال داشت. امّا آنچه در این بحث مورد توجّه است، ناراحتی هایی است که از نتیجه ندادن این مأموریت ناشی می شود. به این معنا که با وجود تلاش زیاد پیامبران، باز عدّه ای در مسیر گم راهی قدم بردارند. گم راهی این عده، این تصوّر را ایجاد می کند که تلاش های انبیا به عنوان مأموران هدایت ابنای بشر، ثمربخش نبوده است. چنانچه در اوایل بعثت، وقتی مؤمنان و کسانی که دعوت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) را پذیرفته بودند، افراد اندکی از جامعه را تشکیل می دادند، ممکن بود این قلّت مؤمنان و از سویی کثرت دشمنان و کارشکنی های آنان، موجب شود که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گمان کند، زحمات و کوشش هایش در تبلیغ دین خدا اثر و فایده ای نداشته است و یا بسیار ناچیز و اندک بوده است. پس هدف نهایی، تأمین نشده است. لذا از ادامۀ دعوت، دل سرد شود؛ امّا خداوند متعال برای جلوگیری از چنین احتمالی و رفع نگرانی ناشی از چنین وهمی، با استفاده از شیوه هایی که در ادامه اشاره خواهد شد، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را در تعدیل انتظاراتش از دعوت و پذیرش واقعیت یادشده، یاری نموده است.

پذیرش داشته باشند، از آیاتی که در آنها تذکّر و انذار، مشروط به شرایطی شده است، قابل برداشت خواهد بود. مثلاً در سورۀ اعلی می خوانیم:

(فَذَكِّرْ إِن نَّفَعَتِ الذِّكْرَی.(1)

پس تذکّر ده اگر تذکّر مفید باشد!).

در این عبارت، امر به تذکّر، به موردی مشروط شده که تشخیص دهد، تذکّر، سودمند است؛ چون وقتی تشخیص دهد که یادآوری سودی ندارد، و شخصی، باز آن کار را انجام می دهد، کار لغوی خواهد بود.(2) بنا بر این، نفع بردن از تذکّرات و سخنان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) قابلیتی است که در همۀ افراد وجود ندارد. این قابلیت در کسانی است که دارای خشیت،(3) ترس از عقاب(4) و تقوا(5) باشند.

تحقّق آن، تلاش بی مورد انجام دهیم و زحمت دوچندان متحمل شویم؛ چرا که هیچ چیزی در خارج رُخ نخواهد داد مگر با خواست و ارادۀ خدا. بنا بر این، توجّه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به این حقیقت که اگر خدا می خواست و صلاح می دید، می توانست از آغاز آفرینش، همه را با گرایش به خویش و آیین حق الهی خلق فرماید، و این از قدرت او خارج نیست، موجب خواهد شد که هدایت نشدن برخی افراد را دلیلی بر هدر رفتن زحمات خویش نداند؛ بلکه آن را از باب عدم تعلّق مشیت خدا ارزیابی نماید؛ به این که حتماً خدا مصلحت ندیده است که آنها هدایت شوند. آیاتی که در ادامه به آنها اشاره خواهیم کرد، همین مسئله را با تعابیر گوناگون بیان فرموده اند.

در آیۀ 99 سورۀ یونس، این مطلب که ایمان همۀ اهل زمین به خواست او بستگی دارد، با حرف «لام»، کلمۀ «کل» و کلمۀ «جمیع» مورد تأکید واقع شده است:

(وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لآمَنَ مَن فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا.(1)

اگر مشیت خدا تعلّق می گرفت، تمام کسانی که روی زمین هستند، همگی ایمان می آوردند).

مسلّماً خدا چنین قدرتی دارد، ولی ایمانی که از طریق اجبار و الزام تحقّق یابد، ارزش چندانی ندارد؛ بلکه ارادۀ خداوند بر این تعلّق گرفته است که نوع انسان را به این افتخار نائل کند که «مختار» باشد و راه تکامل را با پای خویش بپیماید. لذا در پایان آیه، در قالب استفهام انکاری، خطاب به پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) می فرماید:

(أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُواْ مُؤْمِنِينَ.(2)

آیا تو می خواهی مردم را مجبور سازی که ایمان بیاورند؟!).

از این آیه فهمیده می شود که پیامبر خدا به شدت خواهان ایمان آوردن مردم بود و آن چنان در این کار اصرار داشت که می خواست اگر قدرت داشته باشد، حتی از روی اجبار هم که شده، مردم را وادار کند که به خدا ایمان بیاورند؛(3) اما چون خدا چنین چیزی را نخواسته، او نیز نباید چنین توقّعی داشته باشد.(4) در چند جای دیگر

ص: 99

نیز هدایت اجباری همۀ مردم با تعابیری چون: (وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا)،(1) (فَلَوْ شَاء لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ)(2) و (لَّوْ يَشَاءُ اللّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا)(3) بیان شده است.

همان طور که در آیات یادشده، فرض تعلق قدرت الهی بر ایمان همۀ افراد بیان شده بود، در گروهی از آیات،(4) وحدت امت از نظر ایمان و قبول حق، متعلّق مشیت و قدرت او قرار گرفته است. آیۀ (وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلكِن يُضِلُّ مَن يَشَاء وَيَهْدِي مَن يَشَاء...)،(5) از آن جمله است.

در آیۀ پنجم از سورۀ مبارک شعرا که بعد از بیان آرامش بخش (لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ)(6) وارد شده است، از قدرت الهی در فرستادن معجزه ای خیره کننده که همه بی اختیار، در برابرش سر تعظیم فرود می آورند و تسلیم آن می شوند، خبر داده است:

(إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِم مِّن السَّمَاء آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ.(7)

اگر ما بخواهیم، از آسمان آیه ای بر آنها نازل می کنیم که گردن هایشان در برابر آن خاضع گردد).

اشاره به این که ما این قدرت را داریم که معجزۀ خیره کننده یا عذاب شدید و وحشتناکی بر آنها فرو بفرستیم که همگی بی اختیار سر تعظیم در برابر آن فرود آورند و تسلیم شوند؛ ولی این ایمان اجباری، ارزشی ندارد. مهم آن است که آنها از روی اراده و تصمیم و درک و اندیشه در برابر حق، خاضع گردند.

در پایان آیۀ 41 سورۀ مائده هم، پس از نهی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از اندوه به خاطر سرعت گرفتن در کفر منافقان و یهودیانی که قرار گذاشتهبودند اگر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) طبق میلشان

ص: 100

حکم کرد، آن را بگیرند و از او بر حذر باشند،(1) می فرماید:

(وَمَن يُرِدِ اللّهُ فِتْنَتَهُ فَلَن تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللّهِ شَيْئًا.(2)

کسی را که خدا [بر اثر گناهان پی در پی او] بخواهد به فتنه درافکند، هرگز در برابر خدا برای او از دست تو چیزی برنمی آید).

این عبارت، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را خرسند می سازد که امر همه به دست خداست و نجات این گونه افراد از فتنه و عذاب الهی در اختیار او نیست.(3) سپس در ادامه، آنها را این گونه توصیف می فرماید:

(أُوْلَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللّهُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ.(4)

آنها کسانی هستند که خدا نخواسته دل هایشان را پاک کند).

دلیل پاک نشدن قلب های آنها این است که کار خدا همیشه آمیخته با حکمت است و آنها که با ارادۀ خود یک عمر کج روی کرده اند و به نفاق و دروغ و مخالفت با حق و حقیقت و تحریف قوانین الهی آلوده بوده اند، بازگشت آنها عادتاً ممکن نیست.(5)

در جای دیگر نیز روی گردانیِ کافران را نوعی عذاب و مجازات برای آنان معرفی می کند و از طریق فشار روانیِ حاصل از روی گردانی آنان از حکم پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می کاهد:

(وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَآ أَنزَلَ اللّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللّهُ إِلَيْكَ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ.(6)و در میان آنها (اهل کتاب)، طبق آنچه خداوند نازل کرده، داوری کن... و اگر آنها [از قبول دعوتت]، روی گردان اند، بِدان که خداوند می خواهد

ص: 101

آنان را به خاطر پاره ای از گناهانشان مجازات کند و بسیاری از مردم فاسق اند).

در آیۀ یادشده، این معنا تذکّر داده شده است که خداوند متعال، اعراض کنندگان از پذیرفتن حق را به جرم فسقشان گمراه می کند و دل های آنان را از راه مستقیم، به بیراهه می کشاند و با سلب توفیق و استدراج، می خواهد آنها را به خاطر بعضی از گناهانشان مجازات کند؛ مجازات محروم ماندن از احکام عادلانه و سرگردان شدن در بیراهه های زندگی تا از ساحت دین مقدسش دورشان سازد. خدای تعالی با تعلیم(1) چنین حقیقتی به پیامبر گرامی اش او را تسلیت و آرامش بخشیده است و از این که مردم از پذیرفتن دعوت حقّۀ آن جناب استنکاف می نمودند، دلداری اش داده است.(2)

از مجموع این آیات می توان این مطلب را برداشت نمود که: خدای تعالی به پیامبر مکرّمش - که نگران حال مردم بود و مایل بود همۀ انسان ها ایمان بیاورند و به عبارتی، انتظار موفّقیت صد در صدی را داشت - ، دلداری داده و گویا چنین فرموده است: از عدم ایمان گروهی از آنان دلگیر و ناراحت مباش؛ چرا که خدا مصلحت ندیده است که ایمان بیاورند. پس حتّی دلسوزی تو با این که «رحمة للعالمین» هستی، نمی تواند آنان را از عذاب، رهایی بخشد. این، لازمۀ اصل آزادیِ اراده و اختیار است که گروهی مؤمن و گروهی بی ایمان باشند.(3) پس دیگر نباید منتظر هدایت و نجات همۀ افراد بود. خدا دنیا را دار تکلیف قرار داده و سنّت او بر این جاری است که انسان از روی آزادی و ارادۀ خود، ایمان بیاورد و اجباری در کار نباشد که اگر اجبار بود، دیگر فضیلت و امتیاز کسانی که با میل خود ایمان می آورند، مشخص نمی شد و ثواب و عِقاب در برابر کارهای مردم از بین می رفت.

شکّی نیست که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از این حقایق، با خبربود؛ امّا خداوند اینها را به عنوان یادآوری و دلداری برای پیامبرش بازگو می کند. درست مانند این است که ما به کسی که فرزندش را از دست داده است بگوییم: «غم مخور دنیا دار فنا است؛ همه

ص: 102

از دنیا خواهند رفت. تو هم هنوز جوان هستی و فرزندان دیگری خواهی داشت. بنا بر این زیاد بی تابی مکن». مسلّماً فانی بودن دار دنیا، یا جوان بودن شخص، مطلبی نیست که بر او مخفی باشد؛ تنها برای یادآوری به او گفته می شود.(1)

آیۀ 26 سورۀ حدید(1) به این مطلب اشاره دارد که اهتدا و فسق در امّت های گذشته نیز همواره جریان داشته است و تا امروز جریان دارد، و هیچ یک از امّت ها به طور همگانی هدایت را نپذیرفته اند؛ بلکه همواره چنین بوده و چنین خواهد بود که عدّه ای هدایت و عدۀ بی شماری مشمول (وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ) شده اند، چنان که امّت اسلامی نیز چنین است.(2) بنا بر این، از کثرت دشمنان و بی نتیجه بودن دعوت نسبت به آنان نباید دلخور و غمگین شد!

همچنین تکرار عبارت (إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُم مُّؤْمِنِينَ)(3) در سورۀ شعرا، بعد از بیان هر یک از داستان هایی که در این سوره آورده است، مطابق با آنچه در تفسیر المیزان(4) آمده است، به منزلۀ نتیجه گیری و تطبیق شاهد بر مطلبی است که برایش مثال آورده شده است. گویا بعد از هر یک از داستان ها که بیان شده، می فرماید: «این بود داستان قومی که متضمّن آیت خدای تعالی بود؛ ولی بیشتر آن قوم ایمان آور نبودند، هم چنان که بیشتر قوم تو ای محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) ایمان آور نیستند، پس دیگر این قدر اندوهناک مباش و غم ایشان را مخور؛ زیرا بشر تا بوده این چنین بوده است. هر امّتی که ما رسولی برایش فرستادیم تا به سوی توحید ربوبیت دعوتشان کند، چنین بوده اند که بیشترشان ایمان نمی آوردند».

ایمان نیاوردن بیشتر مردم، در آیات یادشده به صورت نفی صفت ایمان آورنده (مؤمن) آمده بود؛ ولی در انتهای آیۀ اوّل سورۀ رعد(5) و آیۀ هفده سورۀ هود(6) همین مطلب به صورت فعل مضارع منفی «لا یؤْمِنُونَ» بیان شده است که شاید دلالت بر استمرار این امر بنماید که همیشه اکثر مردم، ایمان نمی آورند.

ص: 104

آشکار است، و اسرار پنهانی و فرجام کار همه کس را می داند و آگاه است که تو هر رنجی ببری و هر معجزه ای بنمایی، گروهی هرگز ایمان نخواهند آورد و سرانجام، مستوجب آتش خواهند شد.

برخی افراد چنان در گم راهی فرو رفته و در گناهان غرق شده اند که دیگر پند دادن و ندادن به آنان یکسان است.(1) لذا بالاترین آفریدۀ خدا یعنی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) هم نمی تواند آنان را نجات دهد:

(أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ أَفَأَنتَ تُنقِذُ مَن فِي النَّارِ.(2)

آیا تو می توانی کسی را که فرمان عذاب الهی در بارۀ او قطعی و محقّق شده نجات دهی؟ آیا می توانی کسی را که در درون آتش است، بر گیری و بیرون آوری؟!).

پس دیگر به هدایت و ایمان آوردن آنها امیدوار مباش! و بدان که حتّی دلسوزی ها و تلاش های تو نیز آنها را از عذاب، نجات نخواهد داد. و برای قطع امید هرچه بیشتر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از هدایت برخی افراد، در آیۀ دیگر گم راهان را به مردگان و افراد ناشنوایی تشبیه کرده است که هیچ صدایی را نمی شنوند و همراه با تأکید، خطاب به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:

(إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاء إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ.(3)

تو نمی توانی سخنت را به گوش مردگان برسانی، و نمی توانی ناشنوایان را هنگامی که روی بر می گردانند و پشت می کنند، متوجّه سخنان خود سازی!).

شبیه این معنا در آیات دیگری از قرآن مجید نیز آمده است که افراد لجوج و هدایت ناپذیر، و هواپرستانِ بی بصیرت و غرق گناه، به کَران و کوران، و گاه بهمردگان، تشبیه شده اند.(4)

ص: 106

حقیقتْ این است که انسان در صورتی اصلاح پذیر و قابل هدایت است که فطرت توحیدیِ خود را با اعمال زشت و اخلاق آلوده اش به کلّی پایمال نکرده باشد وگرنه، تاریکی مطلق بر قلب او چیره خواهد شد و تمام روزنه های امید برای او بسته می شود(1) و کلمۀ عذاب جاودانه را علیه خود حتمی می سازد؛ کلمۀ عذابی که در آیات فراوانی از جمله در آیۀ زیر از آن یاد شده است:

(لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلَى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ.(2)

فرمان [الهی] در بارۀ بیشتر آنها تحقّق یافته، به همین جهت، ایمان نمی آورند!).

چون بر سر جمله، «لام» قسم آمده است، معنایش این می شود که: سوگند می خورم که قول عذاب بر بیشترشان حتمی شده، و منظور از «ثابت شدن قول بر اکثریت» این است که مصداقی شده باشند که قول بر آنان صادق باشد و مراد از قول، کلمۀ عذاب است.(3)

هرچند خداوند هرگز به کفر هیچ یک از بندگان خود راضی نیست(4) و به همۀ بندگان خود امکانات و شایستگی های لازم را در جهت هدایت داده است، امّا گاه بعضی از بندگان با وجود امکان هدایت، راه گم راهی و کفر را پیش می گیرند و بر اثر گناه فراوان و دشمنی و لجاجت و تعصّب در برابر حق، کارشان به جایی می رسد که راه بازگشتی برایشان باقی نمی ماند. در چنین حالتی است که خداوند نیز بر دل و گوش آنها مُهر می زند و قابلیت هدایت را از آنها می گیرد. این حقیقت، از آیات متعدّدی از قرآن مجید استفاده می شود که با تعبیرهای گوناگونی همچون: «ختم»،(5) «طبع»،(6) «اغفال»،(7) «قسوه»،(8) «اقفال»(9) و «اکنّه»(10) به آن اشاره شده است. از این آیات

ص: 107

و آیات مشابه دیگر، به خوبی روشن می شود که علّت مُهر زدن خداوند بر دل های کافران، اعمال خود آنهاست و هرگز خداوند، کسی را بی جهت گم راه نمی کند و بر قوای ادراکی او مُهر نمی زند.(1)

خلاصه این که کسی که واقعاً خواب باشد، با کوچک ترین تلنگری بیدار می شود؛ امّا اگر کسی خود را به خواب زده باشد، چون قصد بیدار شدن ندارد، هرگز بیدار نخواهد شد.(2) وقتی خداوند بر قلب انسان به خاطر اعمالش مُهر بزند، دیگر موعظۀ او فایده ندارد، مگر برای اتمام حجّت! در نتیجه، انذار و عدم انذار وی یکسان می شود و بدین ترتیب، دچار مکر الهی می گردد، اعمال بد در نظرش خوب جلوه می نماید، به دنبال زندگی دنیا می رود و آخرت را فراموش می کند.(3) برای چنین فردی، نه تنها نباید غصّه خورد، بلکه باید از او روی گردان شد و او را در گم راهی اش رها نمود. مانند بیماری که پزشک از بهبود او مأیوس شده و به اطرافیان بیمار می گوید: مریض را رها کنید و هر چه می خواهد بخورد به او بدهید؛ زیرا کار از کار گذشته است! به همین جهت، به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دستور داده شده که چنین افرادی را در جهل و گمراهی شان رها کند:

(فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ.(4)

[اکنون که چنین است] بگذار آنها تا چیزی [که مرگشان فرا رسد و یا گرفتار عذاب الهی شوند] در گم راهی شان فرو رَوَند).

مسئلۀ قطع امید از ایمان آوردن گروهی و به دنبال آن، رفع غم و اندوه به خاطر عدم پذیرش دعوت، مخصوص پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نبود؛ بلکه این مسئله در آیۀ زیر برای نوح (علیه السلام) نیز مطرح شده است و از اندوهناک شدن وی جلوگیری نموده است:

(وَأُوحِیَ إِلَی نُوحٍ أَنَّهُ لَن يُؤْمِنَ مِن قَوْمِكَ إِلَّا مَن قَدْ آمَنَ فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ.(5)

ص: 108

و به نوح وحی شد که: «جز آنها که [تا کنون] ایمان آورده اند، دیگر هیچ کس از قوم تو ایمان نخواهد آورد! پس، از کارهایی که می کردند، غمگین مباش!).

واژۀ «إبتئاس» مصدر «تبتئس»، به معنای ناراحت شدن است و مراد از «ما کانوا یفعلون» شرک ورزی و اصرار آنان بر انکار رسالت و دیگر کارهای نارواست.(1) در واقع، در این آیه می خواهد قلب شریف آن جناب را از تأثّر و اندوهی که از دیدن رفتار کفّار در طی چندین سال با وی و با مؤمنان آکنده گشته، سبک بار کند؛ زیرا شخص دعوت کننده، وقتی از مخالفت و تمرّد دعوت شدگان غمناک می شود که امیدی به ایمان آوردن و استجابت دعوتش از ناحیۀ آنان داشته باشد؛ امّا اگر به طور کلّی از اجابت آنان مأیوس شود، دیگر اهمیتی به آنان و به کارشان نمی دهد و در دعوت آنان، خود را به سختی نمی اندازد، و اصرار نمی کند که به وی رو آورند، و بر فرض هم که بعد از آن نومیدی، باز هم دعوتشان کند، حتماً غرض دیگری چون اتمام حجّت و اظهار معذرت دارد.(2)

غمگین می شد. از این رو، خدای سبحان، وی را با بشارت به پدیدار شدن مؤمنانی پایدار به جای مردم کفرپیشۀ هم عصر او، تسلیت می بخشد:(1)

(أُوْلَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِن يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلاء فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّيْسُواْ بِهَا بِكَافِرِينَ.(2)

آنها (پیامبران) کسانی هستند که کتاب و حکم و نبوّت به آنان دادیم و اگر این جمعیت، [مشرکان و اهل مکّه و مانند آنها] این حقایق را نپذیرند، و نسبت به آنها کفر ورزند، کسان دیگری را نگاهبان آن می سازیم که نسبت به آن، کافر نیستند).

این که مراد از قومی که خداوند آنها را نگهبان و وکیل در حفظ دینش قرار داده، انبیا هستند یا ملائکه یا مهاجرین و انصار یا ایرانیان، بین مفسّران، اختلاف نظر وجود دارد.(3) صاحب تفسیر المیزان پس از بیان و ردّ هر یک از این اقوال، با در نظر گرفتن سیاق آیه - که در مقام تسلیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است - و همچنین با عنایت به عبارت «وکّلنا» که به وکالت این گروه از سوی خدا برای حفاظت از دینش نظر دارد، نتیجه می گیرد که آیۀ شریف، مخصوص به معصومان (علیهم السلام) است، که در صورت مسامحه، می توان «مؤمنان خالص» را نیز به نوعی جزء آن دانست.(4) به هر حال، این نوید که افرادی غیر کافر به جای این کافران خواهند آمد، مایۀ دل گرمی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شده است.

همچنین در سورۀ آل عمران، خداوند با بیان ایمان گروهی از اهل کتاب، در برابردشمنیِ گروهی دیگر، به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دلداری داده است و غم او را به خاطر حق ناپذیری گروهی دیگر زدوده است:

(وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَن يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلّهِ لاَ يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللّهِ ثَمَنًا قَلِيلاً.(5)

ص: 110

و از اهل کتاب، کسانی هستند که به خدا، و آنچه بر شما نازل شده، و آنچه بر خودشان نازل گردیده، ایمان دارند، در برابر [فرمان] خدا خاضع اند و آیات خدا را به بهای ناچیزی نمی فروشند).

با در نظر داشتن آیاتی چون آیات 51 تا 55 سورۀ نساء(1) که از کفر بعضی از اهل کتاب و ایمان برخی دیگر خبر داده است، همچنین با توجّه به ارتباط این آیه با آیات 180 تا 187 این سوره که از کارشکنی ها و آزار و اذیت های فراوان اهل کتاب سخن گفته است، مطلب یاد شده، قابل استفاده است.(2)

یکی دیگر از تکالیف الهی که در آن از توجّه دهی به جایگزینی استفاده شده است، انفاق و بخشش مال در راه خداست. انفاق از آن رو که به ظاهر، موجب فنا و نابودی مال می شود،(3) برای انسان، سخت و دشوار می نماید. این دشواری به خاطر وسوسه و وعده های شیطان مبنی بر فقر و تهی دست شدن،(4) بیشتر می شود و فشار روانی آن افزوده می گردد؛ امّا یکی از راه های کاهش این فشار و آسان شدن انفاق، توجّه به جایگزین شدن اموال انفاق شده است. کسی که یقین دارد کمبود مادی ای که به خاطر انفاق، در مالش پدید آمده است، جبران خواهد شد، این عمل خود را نتیجه بخش ارزیابی می کند. لذا ترسی از تهی دست شدن ندارد؛ امّا کسی که به این مطلب توجّه یا اعتقاد ندارد، اگر این عمل خود را در ظاهر دارای نتیجۀ منفی نداند،حداقل آن را بی نتیجه ارزیابی خواهد کرد. به همین دلیل، خداوند متعال، وعدۀ بازگشت به جای مال انفاق شده را به انسان داده است. در سورۀ مبارک سبأ به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دستور داده شده تا در برابر مترفان (یعنی کسانی که داراییِ بیشتر و اولاد زیادتر را ملاک برتری و ارزش می دانستند)،(5) اعلام کند، اوّلاً منشأ قبض و بسط

ص: 111

روزی بندگان خداست، ثانیاً آنچه در راه خدا انفاق شود، عوض خواهد داشت:

(قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنفَقْتُم مِّن شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ.(1)

بگو: پروردگارم روزی را برای هر كس بخواهد وسعت می بخشد، و برای هر كس بخواهد تنگ [و محدود] می سازد و هر چيزی را [در راه او] انفاق كنيد، عوض آن را می دهد و او بهترين روزی دهندگان است!).

وعدۀ خداوند به قرار دادن جايگزين برای مال انفاق شده و نيز يادآوری اين كه او بهترين روزی دهنده هاست، دربردارندۀ نوعی تشويق به انفاق و موجب آسان شدن سختی آن خواهد بود. افزون بر جبران سرمايۀ انفاق شده، در آياتی که از قرض دادن به خداوند سخن به ميان آمده است(2) - كه به نظر مفسّران،(3) تعبيری كنايی و لطيف از انفاق و صدقه دادن است - ، از بازگشت چند برابر آن به انفاقگر خبر داده است. همچنین از آیاتی که با تعبیر «یُوَفَّ إلَیکُم»، از بازگشت بدون کم و کاست مال انفاق شده خبر می دهد،(4) آسان شدن انفاق در پرتو توجّه به جبران آن، قابل برداشت است.

با عنایت به این گونه آیات، می توان نتیجه گرفت که بیان موارد جایگزین در ناکامی ها و دشواری های کنونی، مانع از پندار هدر رفتن تلاش های شخص و آسان شدن سختی های پیش رو می گردد.

موضوع بحث است. ریشۀ این فشار روانی به این پندار باز می گردد که انسان همواره باید پیروز و غالب باشد. این پندار برای افرادی که به خدا ایمان آورده و همواره به پیروزی دین حق بر باطل وعده داده شده اند و به یاری های الهی امیدوارند، شدیدتر خواهد بود. به این دلیل که فکر می کنند چون ایمان آورده اند، هرگز شکست نخواهند خورد و در واقع، ایمان به خدا و اسلام آوردن را علت تامّه ای برای غلبه بر دشمنان در این دنیا و بهره مندی از آمرزش و رحمت الهی در آخرت می دانند. لذا هنگامی که طعم شکست را می چشند، دچار یأس و نومیدی فراوان خواهند شد. به عبارت دیگر، انتظار آنان پیروزی و موفّقیت صد در صدی است که البته باید چنین انتظاری تعدیل گردد.

پس از نبرد سخت «اُحد»، بسیاری از مسلمانان به دلیل صدمات و جراحاتی که متحمل شده بودند، دچار نومیدی شدیدی شدند؛ زیرا آنها با توجّه به امدادهای ویژه ای که در جنگ «بدر» شامل حالشان شده بود، انتظار داشتند در تمامی نبردها از این امدادها برخوردار شوند و همیشه طرف پیروز مبارزه باشند؛ امّا پس از واقعۀ دردناک جنگ اُحُد و مشاهدۀ صدمات شدیدی که به ایشان وارد شد، چنان روحیۀ خود را باختند که حتّی برخی از کسانی که ایمان ضعیف تری داشتند، نسبت به وعده های الهی، مشکوک شدند.(1) اما می بینیم برای تعدیل چنین انتظاری، در آیاتی که مربوط به تحلیل این شکست و در مقام از بین بردن پیامدهای منفی آن است، پس از نهی از سستی و اندوه، و پس از اشاره به تشابه دو جبهه در صدمات و جراحات، این پندار را تخطئه می کند و به یکی از سنّت های الهی که در طول تاریخ جریان داشته (یعنی سنت «مداوله»)، اشاره می نماید تا مسلمانان به خود مغرور نشوند و خود را تافته ای جدا بافته از دیگران ندانند:

(إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ وَتِلْكَ الأيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ... .(2)

ص: 113

اگر به شما آسیبی رسیده، آن قوم را نیز آسیبی نظیر آن رسید و ما این روزها [ی شکست و پیروزی] را میان مردم به نوبت می گردانیم).

واژۀ «مداوله» به معنای دست به دست دادن چیزی است و «یوم» علاوه بر معنای متعارف خود، به مقدار زمانی گفته می شود که حادثه ای در آن اتفاق افتاده باشد.(1) در این آیه، یادآور می شود که دوران هایی که با شکست ها و پیروزی ها همراه اند، همواره میان اقوام و ملل در حال گردش است و ممکن است که هر جمعی، طعم تلخ شکست را بچشد، منتها بعضی از جوامع در مقابل شکست، خودشان را می بازند و از بین می روند و بعضی دیگر بر مقاومت خود می افزایند، و این یکی از سنّت های خداست.

قرآن کریم با یادآوری این مطلب، به جامعه ها امید و حرکت می بخشد و مقرّر می دارد که پیروزی در مُلک هیچ کس نیست. بنا بر این دلیلی بر یأس وجود ندارد. آنان که اکنون در اوج پیروزی هستند، به زودی حرکت ایّام، آنها را به پایین می کشد و آنها که اکنون ناتوان و شکست خورده اند، روزی به پیروزی می رسند و با این یادآوری، به آنها که پیروزی را در آغوش کشیده اند، هشدار می دهد که به خود مغرور نباشند و در مقابل، به کسانی که شکست خورده اند، نوید می دهد که دچار نومیدی نشوند. بنا بر این، طرح مسئلۀ مداوله، حرکت آفرین و امیدساز و در عین حال، هشداری به قدرتمندان است.(2)

سپس به برخی از اهداف و نتایج مداوله از جمله: آشکار شدن ایمان مؤمنان، گرفتن گواهان،(3) از بین بردن ناخالصی های مؤمنان و نابودی کافران،(4) اشاره نموده و در ادامه، در قالب استفهام انکاری، افرادی را که گمان می کردند تنها با گفتن شهادتین و بدون تحمّل هر گونه دشواری وارد بهشت می شوند، توبیخ می کند و می فرماید:

ص: 114

(أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللّهُ الَّذِينَ جَاهَدُواْ مِنكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ.(1)

آیا چنین پنداشتید که [تنها با ادّعای ایمان] وارد بهشت خواهید شد، در حالی که خداوند هنوز مجاهدان از شما و صابران را مشخّص نساخته است؟!).

یادآوری و تصحیح این پندار غلط، تنها در مورد جهاد و شکست در آن نیست؛ بلکه قرآن، به طور کلّی، بهشت رضوان را در گرو تحمّل سختی ها می داند و آن را به عنوان سنّتی الهی که در میان امّت های گذشته نیز تکرار شده است، معرفی می نماید:

(أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الَّذِينَ خَلَوْاْ مِن قَبْلِكُم مَّسَّتْهُمُ الْبَأْسَاء وَالضَّرَّاء وَزُلْزِلُواْ حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللّهِ قَرِيبٌ.(2)

آیا گمان کردید داخل بهشت می شوید، بی آن که حوادثی همچون حوادث گذشتگان به شما برسد؟! همانان که گرفتاری ها و ناراحتی ها به آنها رسید، و آن چنان ناراحت شدند که پیامبر و افرادی که ایمان آورده بودند گفتند: پس یاری خدا کی خواهد آمد؟! آگاه باشید، یاریِ خدا نزدیک است!).

بنا بر این، توجّه به سنّت مداوله، یکی از بهترین روش ها برای تعدیل انتظارات و در نهایت، تحمّل راحت تر سختی ها و گذر سالم از موقعیت های ناخوشایند خواهد بود. روایاتی هم که در آنها ائمۀ معصوم (علیهم السلام)، ما را از داشتن آرزوهای دراز و دست نیافتنی نهی می فرمایند،(3) شاهدی برای روش تعدیل انتظارات افراد است؛ چرا که آرزوهای طولانی و فراتر از عمر انسان و ظرفیت دنیا، هیچ گاه محقّق نمی شوند و در نتیجه، صاحبش را دچار ناامیدی و احساس ناکامی می کند.

ص: 115

ص: 116

ممکن است در آینده از دست بدهند، ایمن و مصون شمرده شده اند؛(1) چرا که آنها خود را مالک چیزی نمی دانند تا به خاطر فقدانش غمگین شوند و به چیزی جز خدا دل نمی بندند تا قابل زوال باشد.

ولی اگر به خاطر از دست دادن فضیلتی عقلی یا کمالی الهی غمگین باشند، ممدوح، ارزشمند و امید آفرین است. همان مؤمنانی که از اندوه ناپسند مصونیت یافته اند، گاه از این که فیض شرکت در جهاد به دلیل نداشتن امکانات رزمی، نصیبشان نشده است، چنان اندوهناک می شوند که اشک از چشمانشان جاری می گردد.(2) چنین اندوهی، پسندیده و بافضلیت است؛ زیرا زمینه را برای تدارک فضلیت از دست رفته فراهم می کند.

اصولاً در واژۀ «غم» که از «غمام» به معنای ابر گرفته شده، چنین خاصیتی یافت می شود. چون که ابر، جلوی آفتاب و نور را می گیرد و فضای باز را می بندد، به آن غمام می گویند. اندوه نیز اگر در صحنۀ دل پیدا شود، جلوی نور علم و اندیشه را می گیرد، فضا را می بندد و انسان احساس می کند که در مداری بسته زندگی می کند. از این رو، اندوهناک و مغموم است. این غم از آن جهت که جلوی نور و حرارت را می گیرد، ناپسند است؛ ولی گاه ابری، زمینه ای برای تبدیل به باران و سرسبزی زمین پدید می آورد. چنین ابری، مطلوب و امیدبخش است.(3) اندوه از این جهت که «چرا فلان مقام دنیوی به دست نیامد؟»، ابر خشکی است که هیچ سودی ندارد و فقط جلوی آفتاب و حرارت را می گیرد. در مقابل، غمی که از فقدان مقام و فضیلتی معنوی بر دل می نشیند، ابری با خاصیت و نشاط آور است.

گاه انسان در وضعیتی قرار می گیرد که به اختیار یا خارج از اختیار خویش باید غم و اندوهی را تحمّل کند. در چنین حالتی اگر میان اندوه ممدوح - که تحمّلش دارای اثر اُخروی و دنیوی است - و اندوه مذموم - که جز حسرت و نومیدی

ص: 118

ثمره ای نخواهد داشت - ، نوع اوّل را برگزیند، کاری سودمند انجام داده است که نتیجه اش تحمّل آسان تر آن غم و تقویت روحیۀ وی خواهد بود؛ امّا مشکل این جاست که گاه انسان، متوجّه اندوه پسندیده نیست، یا اصلاً از وجود آن اطلاعی ندارد. در این صورت، توجّه دهی و جایگزینی اندوه پسندیده - که مورد رضایت الهی است - ، به جای غم و اندوه ناپسند و بی فایده، می تواند به او کمک کند. این جایگزینی و تبدیل در جریان جنگ «اُحُد» برای کسانی که از صحنۀ پیکار فرار کردند و صدای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را نشنیده گرفتند، پس از توبه و استغفار اتفاق افتاد. در سورۀ آل عمران می خوانیم:

(إِذْ تُصْعِدُونَ وَلاَ تَلْوُونَ عَلَى أحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي اُخْرَیٰﮑُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمَّاً بِغَمٍّ لِّكَيْلاَ تَحْزَنُواْ عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلاَ مَا أَصَابَكُمْ وَاللّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ.(1)

[به خاطر بیاورید] هنگامی را که به دوردست ها می گریختید و به کسی توجّه نمی کردید، و پیامبر از پشت سر، شما را صدا می زد. سپس اندوه ها را یکی پس از دیگری به شما رسانید تا بر آنچه از کف داده اید و برای آنچه به شما رسیده است، اندوهگین نشوید، و خداوند از آنچه می کنید، آگاه است).

بخش اوّل این آیه، صحنۀ فرار مسلمانان در جنگ «اُحد» را ترسیم می نماید؛ زیرا در این جنگ، پس از پیروزی اوّلیۀ مسلمانان بر کفّار، میان گروه تیراندازان که به دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مأمور حفاظت از درّه کوهی بودند تا از حملۀ احتمالی دشمن از آن منطقه جلوگیری کنند، اختلاف نظر پیش آمد. در نتیجه، عدّه ای از آنان به دنبال جمع آوری غنائم رفتند و با ترک آن سنگر حسّاس، از فرمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) سرپیچی کردند.(2) همین امر، موجب شد که گروهی از کفّار با به شهادت رساندن باقیِ تیراندازانی که تا آخرین لحظه از دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پیروی نمودند، از همان منطقه به لشکر اسلام حمله کنند و ضربۀ سنگینی به آنها وارد نمایند. تا آن جا که جان

ص: 119

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در معرض خطر قرار گرفت و جز عدّۀ معدودی از جمله امیرمؤمنان علی (علیه السلام)، بقیۀ افراد پا به فرار گذاشتند. این در حالی بود که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آنان را از پشت سر صدا می زد: «إلیّ عباد الله! إلیّ عباد الله! فإنّی رسول الله!؛ به سوی من باز گردید ای بندگان خدا، به سوی من بازگردید ای بندگان خدا! همانا من فرستادۀ خداوندم!»؛ اما هیچ یک از آنان به سخنان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) توجّه نداشتند.(1)

هر چند در معنای بخش سوم و پایانی آیه که از «لِکیلَا تَحْزَنُواْ...» شروع می شود، اختلاف خاصی میان مفسّران وجود ندارد و تقریباً همه، آن را نهی از اندوه به خاطر از دست دادن غنایم جنگی و دریافت صدمات و جراحات و کشته شدن افراد، تفسیر کرده اند، امّا در تفسیر بخش دوم، آن، یعنی عبارت «فَأَثَابَکمْ غَمَّا بِغَمّ ٍ»، به جهت اختلاف مفسّران در معنای «أثاب»، متعلّق غم اوّل و دوم، نوع «باء» در «بغمّ»، و این که مراد از مغمومین چه کسانی هستند، نظریات گوناگونی از سوی آنها ارائه شده است.

برخی «ثواب» را به همان معنای متعارف یعنی پاداش بر عمل خیر و طاعت معنا نموده اند(2) و به قرینۀ عطف بر جمله «وَ لَقَدْ عَفا عَنْکمْ» در آیۀ قبل،(3) آن را دالّ بر مرحمت و لطف الهی دانسته اند؛ امّا گروهی دیگر، آن را در معنای لغوی یعنی مجازات بر فعل (چه طاعت و چه معصیت) تفسیر کرده اند(4) و ایجاد اندوه را بهعنوان مجازات الهی قلمداد کرده اند نه پاداش، حال مجازاتی که از معنای لغوی «ثواب» اخذ شده باشد، یا این که از روی مجاز، ثواب به جای عقاب استعمال شده باشد. مانند بشارت که گاه به جای انذار به کار می رود (فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ).(5)

ص: 120

بیشتر مفسّران، متعلّق هر دو غم را مسلمانان دانسته اند. هرچند گروهی غم دوم را اندوه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دانسته اند که به خاطر سرکشیِ مسلمانان، مغموم و ناراحت شدند!(1) برخی نیز غم اوّل را متعلّق به مسلمانان گرفته و دومی را اندوه مشرکان در «حمراء الأسد» یا «بدر» بیان کرده اند.(2)

همچنین عدّه ای معتقدند که «باء» در «بِغَمٍّ» بدلیه است و مراد، تبدیل و جایگزینیِ غم ها با یکدیگر است.(3) در حالی که برخی دیگر آن را بایِ سببیه معنا کرده اند؛(4) یعنی به سبب غمی که متوجّه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شد، بر خلاف گروه سومی که آن را بای مصاحبت و به معنای «مع» یا «علی» دانسته اند. این افراد هر دو غم را به معنای اندوه های فراوانی می دانند که در این نبرد، یکی پس از دیگری بر مسلمانان وارد شد و همۀ آنها را پیامد فرار از جنگ و مخالفت با دستور پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) دانسته اند.(5)

با توجّه به آنچه بیان شد می توان گفت که مقصود از اثابۀ غم به غم، بدون در نظر داشتن معنای اثابه، و با این فرض که مراد از مغمومین، مسلمانان باشند نه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) یا مشرکان، یا استمرار غم است یا تعدّد آن. در صورت اوّل، معنای هر دو غم, پسندیده و ارزشمند خواهد بود به این معنا که خداوند به دنبال بخشش فراریان، با فرستادن غم های پی در پی و دوچندان نمودن غم های ممدوح، مسلمانان را از گرفتار شدن به غم مذموم (یعنی غم فقدان غنایم و ورود صدمات) مصون داشت. این غم های ممدوح، عبارت بودند از: اندوه ناشی ازسستی و اختلاف و نافرمانی - که در آیۀ قبل اشاره شده - و فرار و عدم توجّه به دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) - که در بخش اوّل آیه بیان شده است - . در واقع، خداوند با توالی غم های پسندیده، از ایجاد اندوهی مذموم - که عبارت «لکیلا تحزنوا..» بر آن دلالت دارد - ، جلوگیری نمود.

ص: 121

امّا در صورت دوم، یکی از غم ها باید مذموم و دیگری ممدوح باشد. انگار که آنها یک بار به جهت شکست و از دست دادن پیروزی غمگین شدند و این غمی بود ناپسند. سپس خدای سبحان به جای این غم، اندوه ناشی از نافرمانی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و فرار را به عنوان اندوه ممدوح در دلشان جای داد و به نوعی به جای دفع اندوه مذموم، به رفع آن پرداخته شد.(1)

به هر حال، مطابق با مضمون این آیه، خداوند با تبدیل و جایگزینیِ غم ارزشمند و ممدوح به جای غمی بی فایده و خالی از اثر، رزمندگان را یاری رسانده و روحیۀ آنان را تقویت نموده است. در نتیجه می توان گفت توجّه دادن و پیشنهاد کردن غم های ممدوح و مسؤلیت آور - که محرّک انسان برای کسب رضایت خداست و از اهتمام شخص به آیندۀ ایمانی و آخرتی او ناشی می گردد - ، از بین برندۀ غم های مذموم و کسالت آوری است که بدون اثر و یا دارای اثر منفی است و تحمّلشان دشوار است. لذا این توجّه دهی می تواند در موقعیت های مشابه نیز به کار رود و اثرات روانیِ مثبتی بر شخص اندوهناک داشته باشد.

(وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ.(1)

و امّا چون وی را می آزمايد و روزی اش را بر او تنگ می گرداند، می گويد: «پروردگارم مرا خوار كرده است»).

این گونه افراد، پدیده ها را با مقیاس «طبع» انسان می سنجند. لذا هر پدیده ای که ناخوشایندِ طبع آنها باشد، شرّ و زیان آور ارزیابی می شود و هر پدیده ای که خوشایندِ طبعشان باشد، خیر و مفید ارزیابی می شود. در حالی که این، بُعد ظاهری این پدیده هاست. غیر از پوسته و ظاهر آنها، واقعیت و باطنی در پدیده هاست که با مقیاس «مصلحت» انسان سنجیده می شود. با این مقیاس هر آنچه بر اساس مصلحت انسان و در راستای حیات واقعی او باشد، خیر است و در مقابل، آنچه مطابق با مصلحت او نباشد، شرّ و زیان آور است.(2)

با این نگاه، انسان، خیر بودن پدیده های سخت را باور می کند و می داند با وجود آن که در ظاهر، ناخوشایند طبع اوست، ولی در درون آنها نعمت ها و خیرهای فراوانی نهفته است که بسیاری از آنها بر او پوشیده است. با این اعتقاد، هر چند میزان سختی فراوان و مدّتش طولانی باشند، امّا آن را به خاطر خیر بودنش، «خوشایند» ارزیابی می کند و در نتیجه، به راحتی آن را تحمّل خواهد کرد. همان گونه که افراد ناآگاه، بر اثر سطحی نگری شان از داروهای تلخ و بدطعم متنفّرند؛ امّا هنگامی که بیندیشند که سلامت و نجات آنها در آن است، آن را به جان و دل پذیرا می شوند.(3) برای داشتن چنین ارزیابیِ مثبتی، لازم است که به سختی ها با نگاه باطن بینانه و با توجّه به فواید و آثاری که ممکن است در آینده از آنها آشکار شود، نگریست.

در قرآن کریم از روش یادشده برای تغییر دیدگاه افراد ظاهربینی که برخی از امور را ناخوشایند و منفی ارزیابی می کردند، استفاده شده است و معیار آنان را در ارزیابی موقعیت های دشوار، تخطئه می نماید. مسئلۀ «جهاد» به عنوان یکی از تکالیف الهی که همواره ملازم سختی و رنج است، یکی از این امور است. عدّه ای از

ص: 123

مسلمانان، امر جهاد و مبارزۀ مسلّحانه را از این جهت که اوّلاً با حسّ انسان دوستی و محبّت به دیگران در تضادّ است، و ثانیاً باعث به وجود آمدن ضررهای مالی و جانی همچنین سلب آرامش و امنیت از جامعه می گردد،(1) در ظاهر، امری ناخوشایند و مکروه تلقّی می کردند. معیار آنها در محبّت و کراهت، طبیعت انسانی بود، در حالی که خداوند متعال در آیۀ 216 سورۀ بقره در ضمن بیان این واقعیت که حکم جهاد برای برخی افراد، حکمی دشوار و مشقّت بار بوده، این نوع نظام ارزیابی را زیر سؤال می بَرَد و تحت قانونی کلّی و عمومی بیان می دارد که نباید در ارزیابی امور، سطحی نگر بود و تنها زمان حال را در نظر گرفت. به عبارت دیگر، ملاک خوشایندی و ناخوشایندی امور و همچنین شرّ و خیر بودن آنها، تنها سود و زیان ظاهری و فعلی نیست؛ بلکه مصالح واقعی و آثار و فوایدی که در آینده به دست می آید نیز از ملاک هایی است که باید مدّ نظر گرفت:

(كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ.(2)

جهاد در راه خدا، بر شما مقرّر شد، در حالی که برایتان ناخوشایند است. چه بسا چیزی [از جمله جهاد در راه خدا] را خوش نداشته باشید، حال آن که خیرِ شما در آن است. و یا چیزی [چون صلح] را دوست داشته باشید، حال آن که شرّ شما در آن است).

این آیه، معیار محبّت و کراهت، و خیر و شر را ره نمودهای الهی دانسته است، نه خواستۀ طبع انسان؛ زیرا تنها خداست که علم مطلق است و همه چیز را می داند. از این رو، انسان در تشخیص خیر و شر، سخت محتاج شرع مقدّساست. برخی گفته اند که تکرار کلمۀ «عسی» در آیۀ شریف برای این است که مؤمنان هم از جنگ کراهت داشتند، و در مقابل، به صلح علاقه مند بودند. لذا خدای سبحان به اشتباهشان در هر دو جهت تذکّر داد.(3) در پایان آیه، بیان یاد شده را تکمیل می کند و می فرماید:

ص: 124

(وَ اللَّهُ یعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ.

و خدا می داند، و شما نمی دانید).

اعتقاد به مضمون این جمله، تمام سختی های اطاعت فرمان خدا را برای انسان، آسان و گوارا می سازد؛ زیرا می داند که خداوند آگاه از همه چیز، نسبت به بندگانش در هر یک از دستورهایش، مصالحی دیده است که مایۀ نجات و سعادت بندگان است.(1) همین جهاد با دشمنان با تمام سختی هایش، فواید فراوانی چون: کسب غنیمت، شرف، آزادی، عزّت در دنیا، دریافت نعمت های بهشتی و رسیدن به مقام شهدا در آخرت دارد.(2) افزون بر آن که ترک جهاد و آسایش طلبی، مایۀ خذلان و پذیرش ستم در دنیا و عذاب جهنّم در آخرت است. بنا بر این، انسان باید یا مانند اولیای الهی به استقبال جهاد برود یا حدّاقل مانند مؤمنان واقعی، به آن بی میلی نشان ندهد.(3)

خدای سبحان در بارۀ «مسائل خانوادگی» نیز تشخیص برخی از انسان ها را خطا می داند و برای حفظ اساس خانواده به همسران می فرماید:

(... وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِن كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا.(4)

... و با آنان (همسرانتان)، به طور شایسته رفتار کنید! و اگر از آنها، کراهت داشتید، [فوراً تصمیم به جدایی نگیرید] چه بسا چیزی خوشایند شما نباشد، و خداوند، خیر فراوانی در آن قرار می دهد).این آیه، مصداقی از بخش اوّل از اصل کلّیِ مستفاد از آیۀ پیش بود که انسان، گاه چیزی را مکروه می شمارد، امّا خیر و سعادتش در آن است. آیۀ زیر هم مصداقی از بخش دوم آن یعنی شر بودن برخی از چیزهای محبوب طبع انسان است:

(وَلاَ يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَّهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ... .(5)

ص: 125

کسانی که بخل می ورزند، و آنچه را خدا از فضل خویش به آنان داده، انفاق نمی کنند، گمان نکنند این کار به سود آنهاست؛ بلکه برای آنها شر است).

طبع هر کسی برای تأمین هزینۀ زندگی، مال را دوست دارد؛ ولی محبّت بخیلانه، نابه جاست. بخیلان نپندارند که بخل برایشان خیر است، بلکه شرّ است؛ چرا که مال و ثروت در دنیا فضل و نعمت خداست که گاهی برای امتحان به افراد داده می شود و زمانی به جهت اکرام. بنا بر این، گاهی فضل الهی سبب می شود که انسان، یاد حق را فراموش کند و بر اثر فراموشی ذکر خداوند، زندگی او تنگ شود،(1) حتّی زمانی مایۀ هلاکت او شود.(2)

گویا جز این حالت سخت و دشوار، حالت دیگری وجود ندارد. بدیهی است چنین وضعیتی موجب افزایش فشار روانی می گردد؛ امّا زمانی که به داشته های خود بنگرد و آنان را مورد توجّه قرار دهد، تاب و توانش برای تحمّل سختی بیشتر خواهد شد.

فضیلت هایی که در قرآن برای افراد بیان شده است و با توجّه دادن به آنها، صاحبانشان را برای تحمّل سختی ها توانمند نموده است، دو فضیلت اند: یکی «خُلق عظیم» که مربوط به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است و دیگری «برتری» است که مربوط به موسی (علیه السلام) و مسلمانان بویژه رزمندگان شرکت کننده در جنگ «اُحُد» است. در ادامه به آیات هر یک از این دو فضیلت اشاره می شود.

بنا بر این، برتری و اعتلا به هر شکل که باشد، چه واقعی و چه وهمی، باعث دل گرمی و توانمندی است. از این رو، هر شخصی خواهان علو و مقام است و در سعی و تلاش است تا به جایگاه و مرتبۀ والاتری دست یابد. حال اگر سرچشمۀ اعتلا را تنها در مادیات جستجو کند، شاید برای مدّتی ثمربخش باشد و به او فایده برساند؛ امّا چون مستمر و پایدار نیست، بلکه با اتمام امکانات مادی، برتری هم به دیگری منتقل می شود، پس رضایت صاحبش را جلب نخواهد کرد.

به عبارت دیگر، «برتری مادی» - که گاه در قدرت نظامی و کثرت نفرات و امکانات جنگی جلوه می کند و گاه به صورت مقام و منزلت اجتماعی، یا اقتدار سیاسی و... نمایان می شود - ، هیچ گاه انسان را قانع نمی کند؛ زیرا همواره جایگاه و مقامی بالاتر و برتر از آن وجود دارد. پس همیشه در معرض خطر است؛ امّا در صورتی که این برتری، ریشه در معارف عمیق دینی داشته باشد و از سرچشمۀ الهی نشئت بگیرد، به دلیل این که بالاتر از علوّ خدا جایگاهی متصوّر نیست، به کمال می رسد و انسان را قانع می سازد. این همان «برتری معنوی» است که معیارش در آیۀ (جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُواْ السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللّهِ هِيَ الْعُلْيَا)،(1) توحید و اعتقاد به یگانگی خدا دانسته شده است.

افزون بر ناپایدار بودن برتری مادی، گرفتاری در وادی کبر و خودشیفتگی، از دیگر اشکالات آن به شمار می رود. در برتری های غیر معنوی هر چه که باشد، زمینه بروز صفت زشت تکبّر و خودبزرگ بینی وجود دارد؛ امّا در برتری معنوی، به دلیل وجود ایمان و نگرش خدابینانۀ بنده، اصلاً زمینۀ مقایسه با دیگران صورت نمی گیرد تا بخواهد باعث کبر و غرور شود؛ چه این که گفته شده افضلیت کلمۀ «اعلی» در مورد خدای سبحان، تعیّنی است نه تفضیلی.(2) یعنی در برابر خدای متعال چیزینیست که خدا با آن سنجیده شود و ملاکی هم جدای از ذات مقدّسش وجود ندارد تا آن ملاک در خدا بیشتر، و در غیر او کمتر باشد. از این جهت خدا عالی است و غیر خدا سافل، نه این که غیر او عالی باشد و خدا اعلی! در نتیجه، علو نسبت به تمامیِ اشیا، نسبی است؛ اما نسبت به خدا ذاتی است.(3)

ص: 129

با این حساب، آنچه حقیقتاً و به صورت پایدار به انسان روحیه می بخشد، فقط برتریِ معنوی است؛ برتری ای که جز از راه عبودیت و بندگی به دست نمی آید. کسی که بخواهد برتری کسب کند باید با برترین و بالاترین، ارتباط بر قرار کند. بندۀ صالح بر اثر عبودیت و ارتباطی که با پروردگار خویش دارد، مظهر و جلوه ای از اعتلای الهی می گردد. به بیان دیگر، برتری، اوّلاً و بالذات از آن خداست؛ امّا بندگان واقعی او به واسطۀ ارتباط با او ثانیاً و بالعَرَض، دارای علوّ و برتری می شوند. از این رو، خداوند متعال در موقعیت های حسّاسی با توجّه دادن افراد به برتریِ معنوی و حقیقی شان، آنها را یاری بخشیده است. برای مثال در جریان مبارزۀ موسی (علیه السلام) با ساحران، هنگامی که وی پس از سحر عظیم ساحران،(1) در خود احساس هراس نمود،(2) خدای متعال همچون دیگر موارد مشابه، به او دلداری داده و با بیان برتریِ همه جانبۀ وی بر دشمنان، او را از ترسیدن نهی می فرماید:

(قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنتَ الْأَعْلَى.(3)

گفتیم: «مترس که تو خود برتری»).

آوردن تأکیدهای گوناگون مثل: «إن»، ضمیر منفصل «أنت» بعد از ضمیر متصل «ک»، استیناف و «ال» تعریف، می تواند برای تأثیرگذاری بیشتر درک برتری در افزایش توان و روحیۀ موسی (علیه السلام) باشد. لذا با کمال آرامش و همراه با شکوه در آن صحنه حاضر شد. آری موسی (علیه السلام) افزون بر اعتلای معنوی، با پیروزی بر ساحران و سپس غرق فرعونیان، از اعتلا و اقتدار سیاسی نیزبرخوردار شد.(4)

نمونۀ دیگر از اعلام برتری و توجّه دادن به عُلوّ و اعتلا، در واقعۀ دردناک «اُحُد» دیده می شود. در پی خیانت عدّه ای از مسلمانان که در پاسداری از تنگۀ اُحد، کوتاهی کردند و خسارتی سنگین را متوجّه ارتش نوپای اسلام ساختند، زمینه های سستی میان مسلمانان شدید شد و آثار اندوه در چهرۀ آنان نمایان شد. در این هنگام، خدای متعال با نزول آیاتی مثل آیۀ زیر به جبران روحیۀ آسیب دیدۀ مسلمانان

ص: 130

می پردازد و آنان را در مدّت زمان اندکی برای پیکار با دشمنان و دفاع از کیان اسلام، آماده می سازد:

(وَ لا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ.(1)

و سست نشوید و غمگین نگردید! و شما برترید اگر ایمان داشته باشید!).

اعلام برتر بودن مجاهدان در آیۀ یادشده، مشروط به ایمان شده است. یعنی هر چند دشمنان در ظاهر به برتری مادی و نظامی رسیدند، امّا شما نباید از این امر، احساس ضعف و سستی کنید؛ زیرا برتریِ حقیقی شما در گروِ ایمان شماست و ایمان، امری است که با علوّ مؤمن، همراه است، و به هیچ وجه ممکن نیست که شخص با حفظ ایمان خود، زیر دست کفّار واقع شود؛ چون ایمان، ملازم با تقوا و صبر است، و ملاک پیروزی هم در همین دو امر است.(2) پس هر چه ایمان قوی تری داشته باشید، به جایگاه و مقام واقعی خود نزدیک تر می شوید.

جلب نظر مؤمنان به برتری آنان نسبت به کافران در سورۀ مبارک «محمّد» نیز بیان شده است. در اواخر این سوره، آن جا که سخن از امتحان مجاهدان و صبرپیشگان و عدم تواناییِ کافران برای ضرر رساندن به دین خدا، به میان آمده است، از مؤمنان خواسته شده که از خدا و فرستادۀ او اطاعت کنند. مطابق با سیاق آیات و بر اساس غرض نهایی سوره - که ترغیب مسلمانان برای جهاد و پیکار با دشمنان است - ، (3) مراد از اطاعت در این آیه، اطاعت در امر جهاد است؛(4) امّا از آن جا که برخی از افراد سست ایمان به خاطر ترس از جهاد، میل به صلح با کافران داشتند، در ادامه، پس از نهی از سستی، لزوم پرهیز از پیشنهاد صلح از جانب مسلمانان مطرح شده و سپس برای تقویت بیشتر این روحیه، ابتدا برتریِ مسلمانان و بعد هم همراهی خدا با ایشان و تضمین پاداش آنها یادآوری شده است:(5)

ص: 131

(فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَن يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ.(1)

پس هرگز سست نشوید و [دشمنان را] به صلح دعوت نکنید. و شما برتر هستید، و خداوند با شماست و چیزی از [ثواب] اعمالتان را کم نمی کند!).

این آیه مربوط به زمان بعد از واقعۀ «بدر» و قبل از نبرد «اُحد» است(2) و در مقام آماده سازی مسلمانان جهت پیکار با دشمنان است. هر چند در این آیه، مثل آیۀ پیش برتریِ مجاهدان، مقیّد به ایمان نشده و به صورت عام بیان شده است؛ امّا با عنایت به آیات قبلش - که فرمان اطاعت از خدا و پیامبر آمده است - ، می توان برتریِ آنها را هم مشروط به پیروی از دستور خدا برای جهاد با کافران دانست.(3) یعنی اگر به امر خدا و پیامبرش عمل کنید و در جهاد با دشمنان شرکت نمایید، برتری حقیقی و حتی ظاهری از آن شماست.

بررسی آیات سه گانۀ یادشده، نشان می دهد که بیان برتری و اعتلای نامبردگان، این فواید را به دنبال خواهد داشت: یک. رفع نگرانی و هراس موسی (علیه السلام)؛ دو. دلداری و تسکین بخشی از مجاهدان جنگ «اُحُد» از صدمات و خسارات این نبرد؛ سه. آماده سازی و ترغیب مسلمانان برای پیکار با کفّار؛ چهار. جلوگیری از پیشنهاد معاهدۀ صلح توسّط مسلمانان.

نکتۀ پایانی این که گاه کلمۀ «علو» استعمال می شود، ولی لازمۀ آن، یعنی غلبه و پیروزی، اراده می گردد.(4) حال اگر مانند بسیاری از مفسّران، جملات خبری «أنتم الأعلون» و «أنت الأعلی» را در این آیات به معنای استقبال بگیریم و از آنها بشارت و وعدۀ پیروزی را برداشت کنیم،(5) در آن صورت، آیات فوق باید در بخش «تقویت نصرت - انتظاری» مطرح شوند. اما با بیانی که گذشت، می توان این جملات را در همان معنای خبری باقی گذاشت و از علو نیز، برتری معنوی را اراده نمود. بویژه در

ص: 132

آیۀ اول که اعلام برتر بودن مؤمنان در حالی است که آنها در ظاهر شکست خورده اند. پس منظور این است که پیروزی و شکست ظاهری، ملاک نیست؛ بلکه برتری در عقیده و تفکّر، اصل است.(1)

بودند.(1) آیۀ 33 سورۀ انعام، محلّ گفتگوی فراوان میان مفسران است. در بخش اوّل این آیه، با بیان آگاهی خدا به اندوه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از ایشان به خاطر این گفته ها دلجویی به عمل آمده است و در بخش دوم آن، با تبیین بازگشت تکذیب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به تکذیب آیات الهی به ایشان آرامش بخشیده است:

(قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللّهِ يَجْحَدُونَ.(2)

به یقین می دانیم(3) که گفتار آنها، تو را غمگین می کند؛ ولی [غم مخور! و بدان که] آنها تو را تکذیب نمی کنند، بلکه ظالمان، آیات خدا را انکار می نمایند).

بخش اوّل آن بعداً در تقویت «خدا - آگاهی» بیان می شود. در تفسیر و معنای بخش دوم - که از عبارت «فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ...» شروع می شود - ، چند وجه بیان شده است که منشأ اختلاف بین آنها این است که ظاهر عبارت «لاَ يُكَذِّبُونَكَ» (تو را تکذیب نمی کنند) با آنچه در واقعیت اتفاق افتاده و آیات دیگر قرآن آن را گزارش می کنند، مطابقت ندارد. کما این که در روایتی از امام صادق (علیه السلام) در ذیل همین آیه، بیان شده است که هنگامی که این آیه نزد امیر المؤمنین (علیه السلام) قرائت شد، فرمود: «به خدا قسم که ستمکاران، آیات خدا را تا آخرین حد امکان تکذیب نمودند...».(4) بنا بر این هر گروه از مفسّران، آن را به شکلی معنا کرده اند تا این تنافی را از بین ببرند.(5)

ص: 134

تفسیری که با صدر و ذیل آیه هم خوانیِ بیشتری دارد و آن را بر ظاهر معنا باقی می گذارد، آن است که تکذیب پیامبر را تکذیب آیات الهی و در نتیجه، انکار خدا بدانیم؛(1) چرا که پیامبر از آن جهت که رسول است و شخصیت حقوقی دارد، حرفالله را می آورد. پس اگر کسی پیامبر را اطاعت کرد، خدا را اطاعت کرده و در مقابل، اگر کسی او را تکذیب کرد، از آن جا که پیامبر، خود آیه ای از آیات الهی است، آیات خدا را تکذیب کرده است. طبق این تفسیر که معنای آیه چنین می شود: «فإنهم

ص: 135

لا یکذبونک فی الحقیقة و إنما یکذبون اللّه بجحود آیاته»، از روش شناساندن این معنا که مرجع و طرف حساب مکذّبان، خداوند متعال است، نه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، استفاده شده و روحیۀ ایشان تقویت شده است.(1)

ص: 136

حاصل از موقعیت پیش آمده را در زمان کنونی جمع می کند. در نتیجه، سختی های موجود را غیر قابل تحمّل نشان می دهد. در حالی که در نظر گرفتن این منابع و انتظار آنها، مانع از تعمیم سختی از زمان حال به آینده خواهد شد. با این نگاه، سختی ها قابل تحمّل ارزیابی می شوند، در نتیجه، توان فرد برای تحمّل آنها افزایش می یابد.

بنا بر این می توان گفت که نگاه به آینده و انتظار منابع تسکین دهنده و خرسندکننده، در انتخاب واکنش صحیح و خردمندانه نسبت به موقعیت ناخوشایند، نقش عمده ای دارند و زمینه را برای عبور سالم از آن موقعیت فراهم می کنند. نکتۀ مهم این که این منابع، از واقعیت های آینده هستند. بی تردید، آینده برای هر انسان مؤمنی دارای این منابع هست. آنچه موجب مشکل می شود، عدم توجّه به آنهاست. لذا باید این واقعیت ها را شناخت تا بتوان در لحظۀ مشکل از آنها استفاده کرد.

گشایش و پایان یافتن مشکل، پیروزی و غلبه بر آن، دریافت پاداش صبر بر مشکلات و عذاب و فرجام بد دشمنان، چهار منبع موجود در آینده است که نقش آنها در کاهش فشارهای روانی، از آیات نورانی قرآن قابل برداشت است. در ادامه و پس از بررسی «تقویت مشکل - انتظاری» به هر یک از این منابع در چهار تقویت «فرج - انتظاری»، «نصرت - انتظاری»، «پاداش - انتظاری» و «عذاب - انتظاری» اشاره می گردد.

سختی ها گرفتار بی صبری می شوند. در مقابل، شخصی که پیش از قرار گرفتن در موقعیت ناخوشایند، از وقوع آن آگاه می گردد، طبیعتاً خود را برای رویارویی و عبور از آن آماده می کند. بنا بر این، آگاهی از این که قرار است سختی هایی برای انسان پیش آید، موجب خواهد شد تا انسان، پیش از به وجود آمدن سختی، انتظار آن را بکشد و خود را برای پذیرش سختی آماده کند. ایجاد زمینه و آمادگی به نوعی واکسینه نمودن شخص در برابر حوادث است تا استعدادهای او برای تصمیم گیری و ابراز واکنش صحیح، شکوفا گردد.

در دو فعل «لَتُبْلَوُنَّ» و «لَتَسْمَعُنَّ» «لام» به کار رفته، برای قسم است. از طرفی، فعل مضارع همراه با نون تأکید، هنگامی که در جواب قسم بیاید معنای استقبال می دهد.(1) بنا بر این، می توان گفت خداوند با یادآوری به این که مؤمنان در مال و جان خویش در آینده، مورد آزمایش قرار خواهند گرفت، در حقیقت به آنان می فهماند که باید برای چنین امری آماده باشند. همان گونه که هدف از آگاه کردن مسلمانان به آزار و اذیت مخالفان پیش از وقوع آن، آماده سازی آنان است تا با برخورد ناگهانی، تاب و تحمّل خویش را از دست ندهند و بتوانند در مقابل این اذیت ها صبر پیشه کنند.(2) از این رو در پایان آیه، آنان را به صبر همراه با تقوا، تشویق نموده است.

بیان ابتلای حتمی اهل ایمان به ترس و گرسنگی و زیان مالی و جانی و کمبود محصول - که در آیۀ دیگری با تعبیر «لَنَبْلُوَنَّکمْ» آمده است - نیز از این باب و به جهت مهیّا ساختن مؤمنان برای چنین آزمون های سختی است:

(وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَيْ ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرينَ.(3)

و قطعاً همۀ شما را با چيزی از ترس، گرسنگی، و كاهش در مال ها و جان ها و ميوه ها، آزمايش می كنيم و بشارت ده به صبرپیشگان).

لذا همچنان که در پایان این آیه، صبر پیشگان مورد بشارت الهی واقع شده اند، در دو آیۀ پیش از آن هم مؤمنان به استعانت از صبر و نماز سفارش شده اند.(4) چینش آیات یادشده، بیانگر آن است که تقویت توان کنونی از طریق آگاهی از مشکلات آینده، صورت می گیرد.(5)

اعلام قبلی تغییر قبله، گزارش غیبی از اعتراض سفیهان و چگونگی پاسخ به این اعتراض - که در آیۀ زیر از طرف خدای سبحان به عنوان معجزه ای الهی مطرح شده است - ، افزون بر زمینه سازی برای تغییر قبله، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) را برای تحمّل پیامدهای آن آماده می سازد؛ چه این که تحویل قبله در آیۀ بعد به عنوان آزمایشی بزرگ معرّفی شده است.(1)

(سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّئهُمْ عَن قِبْلَتهِمُ الَّتی كاَنُواْ عَلَيْهَا قُل لِّلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يهَدِی مَن يَشَاءُ إِلی صِرَاطٍ مُّسْتَقِيم.(2)

به زودی سبک مغزانی از مردم می گویند: «چه چیز آنها (مسلمانان) را، از قبله ای که بر آن بودند، بازگردانید؟!». بگو: «مشرق و مغرب، از آن خداست. خدا هر کس را بخواهد، به راه راست هدایت می کند»).

اگر قبله به طور ناگهانی تغییر می کرد و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در برابر اعتراضات پیش بینی نشده ای قرار می گرفت، در این صورت، تحمّل این حادثه همچون وقوع ناگهانی دیگر حوادث سنگین، حدّاقل برای امّت اسلامی دشوار بود؛ امّا آگاهی قبلی از وقوع این حادثه و دانستن راه چارۀ آن، تحملش را آسان نمود.(3)

(سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَأَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ في قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبيراً.(1)

به زودی متخلّفان از اعراب بادیه نشین می گویند: «[حفظ] اموال و خانواده های ما، ما را به خود مشغول داشت، برای ما طلب آمرزش کن!». آنها به زبان خود چیزی می گویند که در دل ندارند! بگو: «چه کسی می تواند در برابر خداوند از شما دفاع کند، هر گاه زیانی برای شما بخواهد، و یا اگر نفعی اراده کند؟!» و خداوند به همۀ کارهایی که انجام می دهید آگاه است).

یا این که از درخواست پیوستن متخلّفانِ از سفر منتهی به صلح حدیبیه، به مؤمنانی که قرار است از غنایم جنگی ای که به زودی به دست می آید، این چنین خبر می دهد:

(سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلی ٰ مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ يُريدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَليلاً.(2)

هنگامی که شما برای به دست آوردن غنایمی حرکت کنید، متخلّفان می گویند: «بگذارید ما هم در پی شما بیاییم». آنها می خواهند کلام خدا را تغییر دهند. بگو: «هرگز نباید به دنبال ما بیایید این گونه خداوند ازقبل گفته است!». آنها به زودی می گویند: «شما نسبت به ما حسد می ورزید!»؛ ولی آنها جز اندکی نمی فهمند!).

آیۀ شریفه در زمینۀ جنگ خیبر است و خداوند از تمایل متخلّفان، به شرکت در این جنگ برای دستیابی به غنایم و این که پس از منع از شرکت، مؤمنان را به حسدورزی متّهم می کنند، خبر داده است.

همچنین در آیۀ زیر، از اقدام توانمندان متخلّف از جهاد، به عذرتراشی پس از بازگشت مؤمنان، از جنگ تبوک خبر می دهد و از این طریق، به موضعگیری مناسب

ص: 142

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در برابر این توطئه ها کمک می نماید.

(يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُل لاَّ تَعْتَذِرُواْ لَن نُّؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ... .(1)

هنگامی که به سوی آنها [که از جهاد تخلّف کردند] باز گردید، از شما عذرخواهی می کنند. بگو: «عذرخواهی نکنید، ما هرگز به شما ایمان نخواهیم آورد! چرا که خدا ما را از اخبارتان آگاه ساخته»).

پیشگویی قرآن از تمسّک مشرکان در آینده به جبر برای توجیه عقاید و عملکرد خویش - که در آیۀ زیر بیان شده است - از دیگر نمونه های تقویت مشکل - انتظاری است که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را برای رویارویی با این رفتار، آماده ساخته است.

(سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُواْ لَوْ شَاء اللّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلاَ آبَاؤُنَا وَلاَ حَرَّمْنَا مِن شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِم حَتَّى ذَاقُواْ بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِندَكُم مِّنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنتُمْ إلَّا تَخْرُصُونَ.(2)

به زودی مشرکان می گویند: «اگر خدا می خواست، نه ما مشرک می شدیم و نه پدران ما و نه چیزی را تحریم می کردیم!». کسانی که پیش از آنها بودند نیز همین گونه دروغ می گفتند و سرانجام [طعم] کیفر ما را چشیدند. بگو: «آیا دلیل روشنی [بر این موضوع] دارید؟ پس آن رابه ما نشان دهید؟ شما فقط از پندارهای بی اساس پیروی می کنید، و تخمین های نابه جا می زنید»).

ای کسانی که ایمان آورده اید! خداوند، شما را به چیزی از شکار که در دسترس شما و نیزه های شما باشد خواهد آزمود، تا معلوم شود چه کسی با ایمان به غیب، از خدا می ترسد و هر کس بعد از آن تجاوز کند، مجازات دردناکی خواهد داشت).

تحمّل دشواریِ دوری از شکار حیوانات در حال احرام، به عنوان یکی از تکالیف الهی، با هشدار به این که قرار است که صید حیوانات، وسیله ای برای آزمون مؤمنان قرار گیرد، آسان می شود. چه بسا واقع شدن ناگهانی در چنین موقعیتی، درصد امکان تخلّف از این فرمان را بالا می بَرَد. از طرفی توجّه به آزمایش بودن این حکم، خود در تحمّل پذیر شدن آن تأثیرگذار است. بنا بر این، آیۀ یادشده به عنوان مقدّمه ای برای آیۀ بعد است که در آن صراحتاً حرمت شکار در حال احرام، بیان شده است.(1)

اینها نمونه های گوناگونی از کاربرد این روش بود که با اطلاع دادن از وقوع مشکلاتی در آینده، نگاه کسانی را که قرار بود با آنها رو به رو شوند، به زمان آینده معطوف ساخت و از این طریق، آنان را در حالت آماده باش قرار داد تا در هنگام گرفتار شدن به آن مشکلات، کم نیاورند.

موقّتی بودن سختی ها توجّه شود، توان تحمل انسان افزایش می یابد و سختی ها تحمّل پذیر می شوند.(1)

با توجّه به آنچه بيان شد، مسئلۀ «انتظار گشایش»، معنا می يابد؛ زیرا لازمۀ ناپایدار دانستن سختی، انتظار گشایش و پایان یافتن سختی است. انتظار فرج در کارها و امید به آسانی و آسودگی پس از دشواری و ناراحتی، نقش بسيار مهمی در اميدواری انسان ها دارد. كسی كه سختی ها را پايان ناپذير بداند، نااميد می گردد و نااميدی، عامل بسيار مهمی در افزايش تنيدگی است؛ امّا در صورت توجّه به اصل پایان پذیری سختی، انتظار گشايش، شكل می گيرد و همين امر، از شدّت تنيدگی و فشار روانی می کاهد.

برای رفع سختی و سبک شدن این سنگینی، بر پدیدار شدن سهولت پس از هر دشواری همراه با تأکید، دو بار تکرار شده است.(1) چنان که در جای دیگر خطاب به ایشان آسان شدن کارها از جمله دریافت و ابلاغ وحی و تعلیم و عمل کردن به آن، این گونه وعده داده شده است:(2)

(وَنُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرَی.(3)

کارها را بر تو آسان می سازیم).

افزایش داده بود، در آیۀ زیر، این توجّه دهی نسبت به مردان و زنان درگير با مشكلات زندگی مشترک، صورت گرفته است و ضمن اميد بخشيدن به آنان، رفع شدن مشكلاتشان را در پرتو عنايت و لطف خداوند، خبر داده و آنان را به اين اميدواری، تشويق و ترغيب نموده است:(1)

(يَأَيهَّا النَّبی ُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتهِن... فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكمُ ْ فَاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُواْ بَيْنَكمُ بمَعْرُوفٍ وَإِن تَعَاسَرْتمُ ْ فَسَتُرضِعُ لَهُ أُخْرَی * لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِّن سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنفِقْ مِمَّا ءَاتَئهُ اللَّهُ لَا يُكلَّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا ءَاتَئهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا.(2)

ای پيامبر! هر زمان خواستيد زنان را طلاق دهيد، در زمان عدّه، آنها را طلاق گوييد... و اگر برای شما [بچّه] شير می دهند، مزدشان را به ايشان بدهيد و به شايستگی ميان خود به مشورت پردازيد، و اگر كارتان با هم به دشواری كشيد، [زن] ديگری [بچّه را] شير دهد. بر توانگر است كه از دارايی خود هزينه كند، و هر كه روزی او تنگ باشد بايد از آنچه خدا به او داده، خرج كند. خدا هيچ كس را جز [قدر] آنچه به او داده است، تكليف نمی كند. خدا به زودی پس از دشواری، آسانی فراهم می كند).

شکست اولیه و ظاهری را مقدّمۀ پیروزی نهایی و واقعی قرار دهد. افرادی که شکست دشمن را قطعی می دانند و منتظر پیروزی بر دشمن هستند و این حالت انتظار را همواره در خود زنده نگه داشته اند، هیچ گاه از تُرک تازی و آتش افروزی و غلبۀ ظاهری دشمن، نگران و ناامید نمی گردند و هرگز هیاهو و امکانات چشمگیر دشمن در روحیۀ آنها اثری نخواهد گذاشت. بنا بر این، انتظار پیروزی و غلبۀ قطعی و نهایی می تواند عاملی باشد برای توانمندسازی انسان در تحمّل دشواری های کارزار.

در قرآن برای محکم تر شدن پایه های این انتظار و قطعی دانستن نصرت الهی، نصرت خدا از وعده های مسلّم خدا و از سنّت های قطعی او شمرده شده است. مثلاً در آیۀ 47 سورۀ مبارک روم، از این سنت الهی به عنوان حق مؤمنان بر خداوند، یاد شده است:

(وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاؤُوهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَانتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ.(1)

و پیش از تو پیامبرانی را به سوی قومشان فرستادیم. آنها با دلایل روشن به سراغ قوم خود رفتند؛ ولی [هنگامی كه اندرزها سودی نداد] از مجرمان انتقام گرفتیم و یاری مؤمنان، همواره حقّی است بر عهدۀ ما).

در این آیه، علاوه بر تقویت روحیۀ مؤمنان با بیان انتقام خداوند از مخالفان انبيای گذشته و سركوب آنان، با عبارت «حَقّاً عَلَینا» که از صيغه های التزام و به معنای «برخود لازم كردن» است، حقّی از ناحیۀ خدای سبحان برای مؤمنان قرار داده شده است که به طور مسلّم، آنان را با وسایلی از قبیل انتقام از مجرمان، پیروزی بخشد. این حق - که همراه با انواع تأکیدها(2) بیان شده است - ، موجب دل گرمی و تقویت مؤمنان در هر زمانی خواهد بود.

ص: 148

در سورۀ مجادله نیز با تعبیر «کتَب» که خود تأکیدی است بر قطعی بودن این پیروزی، از غلبۀ خدا و رسولان او خبر داده است:

(كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ.(1)

خداوند چنین مقرر داشته كه من و رسولانم پیروز می شویم؛ چرا كه خداوند، قوی و شكست ناپذیر است!).

عبارت «لاغلبن» که همراه با «لام قسم» و «نون تأکید ثقیله» و ضمیر منفصل «أنا» آمده است، نشانۀ مؤکّد بودن این پیروزی است، به گونه ای که جای هیچ شکّ و تردیدی برای هیچ کس نداشته باشد.(2) همان گونه که تعلیل وعدۀ غلبۀ حق بر باطل با بیان قدرت و عزّت الهی، ممکن است برای آن باشد که مؤمنان به این غلبۀ الهی اطمینان بیشتری یابند؛ چرا که صفت «عزیز» بر وزن فعیل، به معنای فاعل از مادّۀ «عزز» است و بر شدّت و قوّت و آنچه همانند چیرگی و قهر است، دلالت دارد(3) و در نام های خدای متعال، عزیز، یعنی چیرۀ نیرومندی که هرگز مغلوب نمی شود.(4)

افزون بر آن که در جای دیگری، عزّتمندی و شکست ناپذیری خداوند، بیانگر تخلّف ناپذیری وعده های الهی در یاری پیامبران و عذاب و هلاکت ستم پیشگان، دانسته شده است:

(فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ.(5)

پس گمان مبر که خدا وعده ای را که به پیامبرانش داده، تخلّف کند! چرا که خداوند، قادر و انتقام گیرنده است).

از ارتباط این آیه با آیات پیشین که در بارۀ عذاب ستمگران بود،(6) استفاده می شود که مراد از این وعده، وعدۀ پیروزی نهایی حق بر باطل و هلاکت دشمنان است. در این آیه برای تأکید بر این که خدا به وعدۀ خود عمل خواهد کرد، دو

ص: 149

صفت عزّتمندی و انتقام الهی را ذکر می کند و در حقیقت، با بیان وصف عزیز بودن خدا - که از فروعاتش دارای انتقام بودن اوست - ، به این توهّم جواب می دهد که اگر خدا وعدۀ پیروزی انبیا، و عذاب دشمنان آنها را داده است، پس چرا این ستمکاران، همچنان سرگرم تمتّعات خویش اند؟ و چرا خدا به وعده اش عمل نمی کند و ایشان را به خاطر ظلمشان مجازات نمی کند؟ به این صورت که چون خُلف وعده از عجز و ناتوانی نشئت می گیرد، پس هیچ گاه از خدای شکست ناپذیر و توانا که هرگز مغلوب نمی شود، صادر نخواهد شد.(1)

همچنین می بینیم هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از سخنان آزاردهندۀ مشرکان، رنجیده خاطر می شود، از انحصار عزّت و چیرگی در خدای متعال سخن به میان می آید:

(وَلاَ يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ.(2)

سخن آنها تو را غمگین نمی سازد! تمام عزّت [و قدرت]، از آن خداست. او شنوای داناست).

گویا پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به جهت سخنان زشتی که مشرکان در بارۀ خداوند می زدند و به پروردگار او دشنام می دادند و عظمت و برخورداریِ خود را به رُخ او می کشیدند و در مقابل، از ناتوانی و کمبود نیرو و امکانات وی سخن می گفتند، دلش می سوخت و برای خدا غُصّه می خورد. به همین دلیل، خداوند با بیان این حقیقت که چون همۀ عزّت ها از آنِ خداست، پس با این سخنان زشت مشرکان، شکست نمی خورد، اندوهش را از بین می بَرَد و به وی دلداری و وعدۀ پیروزی می دهد.(3)

به هرحال، پس از بیان نمونه هایی از آیاتی که پیروزی و غلبۀ الهی در آنها قطعی و از وعده های تخلّف ناپذیر خدا دانسته شده بود، نوبت به آیاتی می رسد که با به کارگیری روش نصرت - انتظاری، به تقویت روحیه و پایداری افراد پرداخته است. در آیات پایانی سورۀ مبارک صافات، خداوند برای دل گرمی و روحیه بخشیدن بهمؤمنان اندكی كه به هنگام نزول اين آيات در مكّه تحت فشار دشمنان اسلام بودند،

ص: 150

از پيروزی و غلبۀ نهايی لشكر خدا بر لشكر شيطان و دشمنان حق، سخن به میان آورده است:

(وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنصُورُونَ * وَإِنَّ جُندَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ.(1)

وعدۀ قطعی ما برای بندگان فرستادۀ ما از پیش مسلّم شده كه آنان یاری شدگان اند و سپاه ما هرآينه پیروزند).

تعبیر «سَبَقَتْ کلِمَتُنا» به معنای مسلّم شدن وعدۀ قطعی از قبل است و اشاره به قانون حمایت و نصرت خدا از رسولان دارد که نتیجۀ آن، غلبه و پیروزی جنود (سپاه) خداست. این معنا که با انواع تأکید،(2) پس از بحث های گوناگون در بارۀ مبارزات انبیای الهی چون: نوح، ابراهيم، موسی، هارون، الياس، لوط و يونس (علیهم السلام) و در مقابل كارشكنی های مشركان بی ايمان، بیان شده است، نشان دهندۀ نقش انتظار و اعتقاد به نصرت الهی، در تقویت روحیه است.

آیۀ زیر نیز که در مقام تخطئۀ این تصوّر است که صِرف ایمان آوردن بدون تحمّل سختی ها برای ورود به بهشتْ کافی نیست، نمونه ای دیگر از به کارگیریِ این روش از سوی خداست.

(أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الَّذِينَ خَلَوْاْ مِن قَبْلِكُم مَّسَّتهْمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُواْ حَتی يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُ مَتی نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيب.(3)

آيا پنداشتيد كه داخل بهشت می شويد بی آن كه حوادثی همچون حوادث گذشتگان به شما برسد؟! آنان دچار سختی و زيان شدند و به [هول و] تكان درآمدند، تا جايی كه پيامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) و كسانی كه با وی ايمان آورده بودند گفتند: «ياری خدا كی خواهد آمد؟» آگاه باشيد، پيروزی خدا نزديک است).

ص: 151

در این آیه، ابتدا به شدّت سختی ها و تداوم مشكلات پيامبران گذشته و پیروان آنان پرداخته و سپس در پاسخ درخواست یاری الهی از جانب آنان، به آنها وعدۀ پیروزی نزدیک الهی داده شده است. آيه، گويای آن است كه انبيا و مؤمنان، زمانی منتظر نصرت الهی بودند كه سختی های فراوانی را تحمّل كرده بودند. در این حال، اعلام نزدیک بودن پیروزی از جانب خدا آنها را امیدوار ساخته است.

گاهی هم رهبران الهی برای آرامش بخشی به پیروانشان این روش را به کار گرفته اند. نمونۀ آن در بارۀ قوم بنی اسرائیل هنگامی که از جانب فرعون، مورد تهدید واقع شدند، صورت گرفت. موسی (علیه السلام) پس از تصميم فرعون به سركوبی بنی اسرائيل، قومش را به استعانت از خدا و صبر و مقاومت در برابر آزارهای فرعونيان فراخواند و برای تسلیت بخشیدن به آنان از مالکیت خدا بر زمین و نفوذ مشیّت او در به حاکمیت رساندن هر بنده ای که بخواهد، خبر داد و سپس سرانجام نیک را از آنِ تقواپیشگان دانست:

(...قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْی نِسَاءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَهِرُونَ * قَالَ مُوسی لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُواْ بِاللَّهِ وَاصْبرِواْ إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَقِبَةُ لِلْمُتَّقِين.(1)

[فرعون] گفت: «به زودی پسرانشان را می كُشيم و زنانشان را زنده نگاه می داريم، و ما بر آنان مسلّطيم». موسی به قوم خود گفت: «از خدا ياری جوييد و پايداری ورزيد، كه زمين از آنِ خداست. آن را به هر كس از بندگانش كه بخواهد می دهد و فرجام [نيک] برای پرهيزگاران است).

در واقع، موسی (علیه السلام) با این جملات به حاکمیت یافتن بنی اسرائیل و نابودی فرعونیان بشارت داد که خود، نوعی امیدوار ساختن و در انتظار نصرت قرار دادن آنها بود. امّا روشن تر از آن در آیۀ بعد از آیۀ یادشده، بیان شده است که وقتی بنی اسرائیل در مقام شکایت از ظلم و ستم فرعونیان به موسی (علیه السلام) گفتند: «هم پیش از بعثت تو در عذاب بودیم و هم بعد از آمدن تو رنج می کشیم!»،(2)این بار موسی (علیه السلام) صریح تر از قبل به آنها امیدواری داد و از روش انتظار پیروزی در آینده استفاده نمود و فرمود:

ص: 152

(قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَن يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ.(1)

اميد است كه پروردگارتان دشمن شما را هلاک كند و شما را روی زمين جانشين [آنان] سازد. آن گاه بنگرد تا چگونه عمل می كنيد).

از بررسی آیاتی که گذشت، این مطلب قابل برداشت است که درک این واقعیت که پیروزیِ حق بر باطل به عنوان یکی از مصادیق وعده های حتمی الهی، حق و ثابت خواهد بود، باعث می شود که اهل حق، در مسیرشان دل گرم و مقاوم باشند و از اصرار اهل باطل بر کفر و حق گریزی خویش و غلبۀ ظاهری آنان، گمان غلبۀ بر خدای سبحان و ارادۀ او، برایشان حاصل نگردد. شاید از این روست که در بیشتر آیاتی که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به صبر و پایداری در برابر کارشکنی های دشمنان توصیه شده است، این سفارش، با تأکید بر حقانیت وعده های الهی، داده شده است.(2)

ناگفته نماند که در گروهی از آیات، به مصادیقی از پیروزی برخی از انبیا و مؤمنان اشاره شده است.(3) این آیات نیز در نوع خود، موجب افزایش دل گرمی ودل خوشی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و مؤمنان هستند؛ زیرا آگاهی از برخورداری انبیای پیشین از نصرت و یاری پروردگار، نشانۀ عملی شدن این وعده خواهد بود و در نتیجه، تسلیت خاطر و دل گرمی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را در پی خواهد داشت. البته روشن است که مراد از پیروزی در تمامی این آیات، تنها پیروزی و غلبۀ ظاهری و جسمانی نیست،

ص: 153

بلکه مراد، پیروزی حقیقی یعنی غلبه و استیلای مکتب توحیدی است؛(1) چه این که در طول تاریخ، بسیاری از انبیای الهی و مؤمنان حقیقی به شهادت رسیدند و در ظاهر، با شکست مواجه شدند؛ امّا توانستند اهداف خود را در دنیا پیش ببرند.(2)

در پایان به این نکته اشاره می شود که فرق روش نصرت - انتظاری با فرج - انتظاری در این است که در این جا نگرانی، از احساس ناتوانیِ فرد است که انتظار نصرت قطعیِ الهی آن را از بین می برد و او را امیدوار می سازد؛ ولی در تقویت فرج - انتظاری، نگرانی، از احساس پایدار بودن سختی بود که اعتقاد و انتظار گشایش، موجب رهایی از آن احساس می شد. به تعبیر دیگر، از دو بُعد متفاوت می توان به مشکل نگاه کرد: یک بار از حیث دائمی بودن و پایان ناپذیری آن و یک بار از جهت ناتوان بودن فرد و شکست پذیری او. همچنین، تقویت فرج - انتظاری روشی است عام و قابل اجرا در تمام سختی ها؛ امّا تقویت نصرت - انتظاری، بیشتر در سختی های میدان مبارزه و جایی که دشمنیِ دشمنان برای انسان ایجاد مشکل می کند، کاربرد دارد.

توجّه به این واقعیت و باور آن است. وقتی انسان باور کرد که در برابر هر سختی پاداشی می گیرد، تحمّل آن آسان می شود.(1) کسی که یقین دارد در برابر تلاش خود و سختی ها و رنج هایی که بر او وارد می شود، اجر و مزدی دریافت خواهد کرد، هیچ گاه تلاش و زحمات خود را از دست رفته ارزیابی نمی کند. لذا بدون ترس و نگرانی نسبت به آینده، سختی های کنونی را با جان و دل می پذیرد. در مقابل، کسی که به دریافت پاداش اطمینان ندارد و امیدوار نیست که به آن دست یابد، بلکه احتمال می دهد که زحماتش پایمال شود، تلاشش را بی ثمر می بیند، در نتیجه نمی تواند سختی های کار را تحمّل کند.

مادری که سختی بارداری و مشکلات پس از آن را تحمّل می کند، به امید محبّت و نشاطی است که با مشاهدۀ اموری مانند لبخند فرزند پدید می آید. همچنین لذّتی که انسان با خوردن غذا در ذائقۀ خود احساس می کند، موجب خواهد شد تا مشکلات تأمین غذا را به راحتی تحمّل کند. بنا بر این، می توان گفت که پاداش و امید به دریافت آن در آینده، منبع تقویت کننده ای است که توان انسان و انگیزه او را در زمان ورود سختی افزایش می دهد و هر چه پاداشْ بزرگ تر باشد، اثر تقویتیِ آن نیز بیشتر خواهد بود. پس اگر این اطمینان دهی از طرف خدایِ صادق الوعد و نسبت به پاداشی غیر قابل وصف که در خیال هم نمی گنجد، انجام پذیرد، هیچ سختیِ دنیوی ای نمی تواند شیرینیِ این انتظار را به تلخی تبدیل کند. از این رو، در قرآن کریم هنگامی که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) از طرف خداوند، به انجام دادن اموری سخت و دشوار مأمور می شود، بر ضایع نشدن اجر نیکوکاران، تأکید می گردد:(وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ.(2)

و شکیبایی کن؛ که خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نخواهد کرد!).

در این آیه - که پس از دستور به پايداری بر دين، پرهيز از طغيانگری، تكيه نكردن بر ستمگران و اقامۀ نماز، بیان شده است - ،(3) از صابران با عنوان نیکوکاران

ص: 155

یاد شده است که می تواند بیانگر این باشد که صبر به عنوان یک عمل نیک، دارای پاداشی است که هرگز از بین نخواهد رفت. مسئلۀ عدم تضییع اجر نیکوکاران، بعد از مسئلۀ صبر و شکیبایی و رعایت تقوای الهی، در آیۀ (صلی الله علیه و آله و سلم)0 سورۀ مبارک یوسف نیز بیان شده است.(1)

غیر از دشواریِ عمل نمودن به این دستورها و صبری که این دشواری می طلبید، مخالفت های دشمنان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که در قالب تکذیب او، بیان تهمت های زشت و ناروا و... صورت می گرفت نیز از جمله موضوعات دشواری بود که نیاز به صبر و بردباری داشت. از همین رو، خداوند متعال به پیامبر گرامی اش با وعده به پاداش تام و تمام(2) در روز قیامت به خاطر تحمّل تکذیب دشمنان، روحیه می بخشد:

(فَإِن كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ جَاءُو بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ* کلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکمْ یوْمَ الْقِیامَةِ... .(3)

پس اگر تو را تكذيب كنند، [چيز تازه ای نيست] رسولان پيش از تو [نيز] تكذيب شدند؛ پيامبرانی كه دلايل آشكار و نوشته های متين و محكم و كتاب روشنی بخش آورده بودند. هر كسی مرگ را می چشد و شما پاداش خود را به طور كامل در روز قيامت خواهيد گرفت).

در این آیات، پس از دلداری بخشیدن به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به جهت تکذیب وی از سوی امّتش، ابتدا با بیان قاعده ای کلی دالّ بر مرگ تمام جانداران، به موقّتی بودن رنج ها و مشکلات اشاره نموده است.(4) سپس خطاب به عموم مردم نه فقط پیامبر، از دریافت کامل پاداش در قیامتْ خبر داده است که پاداش کامل ایشان در برابر ابلاغ رسالت و تحمّل رنج های آن، می تواند از مصادیقمورد نظر برای «إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکمْ» باشد.(5)

ص: 156

در آیات ابتداییِ سورۀ قلم نیز پس از نفی و ردّ اتهام جنونی که به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) زده شده است، - و این حاکی از آن است که ایشان قبلاً به جنون، متّهم شده بود - با انواع تأکیدات از جمله حرف «إنّ»، لام تأکید، مقدّم کردن «لک» و اسمیه آوردن جمله، این اطمینان داده می شود که اجر و پاداشی غیر منقطع و بدون هرگونه منّتی(1) برای او در نظر گرفته شده است:

(مَا أَنتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ * وَإِنَّ لَكَ لَأَجْرًا غَيْرَ مَمْنُونٍ.(2)

تو، به لطف پروردگارت، مجنون نيستی. برای تو پاداشی همیشگی است).

بیشتر مفسّران، دلیل حصول چنین اجری را به خاطر تحمّل اتّهامات و سخنان زشت کفّار دانسته اند.(3) هر چند گروهی نیز آن را کلّی و در مقابل زحمات رسالت و نبوّت دانسته اند(4) که در هر صورت، روش فوق از آن قابل برداشت است.

از این روش، افزون بر دلداری پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، برای ترغیب مؤمنان جهت حضور در جبهه ها نیز استفاده شده است. میدان جنگ و پیکار با دشمنان از موقعیت های دشواری است که تحمّل سختی ها و رنج های آن بدون در نظر داشتن پاداش اُخروی، بسیار مشکل است. خداوند متعال در مقام تشویق مردم برای جهاد، پس از اشاره به سرانجام امر رزمندگان که یا شهادت است و یا غلبه بر دشمن، پاداشی بزرگ را به ایشان وعده می دهد:

(وَ مَنْ یقاتِلْ فی سَبیلِ اللَّهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتیهِ أَجْراً عَظیماً.(5)

و آن کس که در راه خدا پیکار کند، و کشته شود یا پیروز گردد، پاداش بزرگی به او خواهیم داد).

به گفتۀ برخی از مفسّران، دلیل مقدّم شدن «یقتل» بر «یغلب» اشاره به بیشتر و پایدار بودن ثواب شهدا بر رزمندگان پیروز است؛ چه این که اجر رزمندۀ غالب در

ص: 157

خطر حبط شدن است بر خلاف اجر شهید که دائمی و پایدار خواهد بود.(1) در آیۀ 171 سورۀ مبارک آل عمران نیز، در پایان شمارش نعمت ها و بشارت های الهی برای شهیدان، بر عدم تضییع پاداش مؤمنان به عنوان یکی از بشارت هایی که شهدا به یکدیگر می دهند و آن را درک می کنند، تأکید شده است:

(یسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ.(2)

بر نعمت و فضل خدا و این که خداوند پاداش مؤمنان را تباه نمی گرداند، شادی می کنند).

همچنین در سورۀ مبارک محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) در مقام نهی مسلمانان از سستی در مبارزه با دشمن و تن دادن به سازش، و پس از یادآوری برتری آنان و همراهیِ ویژۀ خدا با آنها، از کاسته نشدن اعمالشان خبر داده است:

(فَلَا تَهِنُواْ وَتَدْعُواْ إِلی السَّلْمِ وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَن يَتِرِكمُ ْ أَعْمَالَكُم.(3)

پس هرگز سست نشويد و [دشمنان را] به صلح [ذلّت بار] دعوت نكنيد، در حالی كه شما برتريد، و خداوند با شماست و چيزی از [ثواب] اعمالتان را كم نمی كند).

واژۀ «یترکم» یا از مادۀ «وِتر» (بر وزن فکر) به معنای نقصان و کمبود است. یعنی خداوند از ثواب اعمالتان نمی کاهد. یا از مادۀ «وَتر» (بر وزن سطر) به معنای فرد و تنهاست. یعنی خدا اعمال شما را تنها و بی ثواب نمی گذارد.(4) بی ثواب نبودن یا عدم نقصان ثواب اعمال مجاهدان، به نوعی با عبارت «اللَّهُ مَعَكُمْ» تضمین شده است؛زیرا از ارتباط این جمله با عبارت «لَن يَتِرِكُم» این گونه استفاده می شود که چون خداوند، همه جا با آنهاست و تلاش مجدّانۀ آنان را می بيند، هرگز در پاداش اعمالشان كاستی رُخ نخواهد داد.(5)

ص: 158

با توجّه به این آیات و دیگر آیاتی که از پاداش های اُخروی پس از بیان اُموری سخت و دشوار بیان شده است، می توان کسب اطمینان از دریافت پاداش های اُخروی و عدم تضییع سعی و تلاش انسان در صبر بر دشواری ها را از جمله عوامل توان افزا برشمرد.

تهدیدی و تضعیف گروه باطل بر جنبۀ دلداری و تقویت گروه حق، غلبه دارد؛ امّا مواردی به دلیل نهیی که در بارۀ محزون شدن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به خاطر اعمال کافران بیان شده است، بیان عذاب آنها بیشتر در جایگاه دل گرمی و تسلیت بخشی جلوه می کند. نمونۀ این موارد، ثبوت عذاب بزرگ (عَذَابٌ عَظِيمٌ) برای شتاب کنندگان در کفر است که در آیات زیر به آن اشاره شده است:

(يَأَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَرِعُونَ فی الْكُفْر... أُوْلَئكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُم لهُمْ فی الدُّنْيَا خِزْیٌ وَلَهُمْ فِی الاَْخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيم.(1)

ای فرستاده [خدا]! آنها كه در مسير كفر شتاب می كنند... كسانی هستند كه خدا نخواسته دل هايشان را پاک كند. در دنيا رسوايی، و در آخرت، مجازات بزرگی نصيبشان خواهد شد).

(وَلاَ يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَن يَضُرُّواْ اللّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ.(2)

و كسانی كه در راه كفر، شتاب می كنند، تو را غمگين نسازند كه آنان هرگز به خدا هيچ زيانی نمی رسانند. خداوند می خواهد در آخرت برای آنان بهره ای قرار ندهد، و برای ايشان عذابی بزرگ است).

در این آیات، نهی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از اندوه نسبت به شتاب کنندگان در کفر مطرح شده است و سپس در انتهای آیه، از عذاب این گروه خبر داده است. این وعدۀ عذاب بزرگ که در برابر ناگواری هایی که به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و پیروان اندکش وارد می شد، در کنار تهدید کفّار و مشرکان، موجب تقویت روحیه و دل گرمی برای ایشان می شد. وعدۀ عذاب دردناک (عَذَابٌ ألِیمٌ) برای کافران، در آیۀ 177 سورۀ آل عمران(3) هم که در آن بحث تجارت ایمان و کفر و ضرر نرساندن کفر کافران به خداوند مطرح شده است، به نوعی از منابع تقویتی به شمار می آید.

همان گونه که «وعدۀ توفیۀ اجر» یعنی پرداختن پاداش به طور کامل در بخشانتظار پاداش، از منابع تقویتی به شمار آمد، «وعدۀ توفیه جزای کافران»، در این

ص: 160

بخش، از منابع تسکین بخش به حساب می رود. در آیۀ زیر، خداوند با وعدۀ پرداخت تام و تمام نصیب مشرکان مکّه و پدران مشرکشان، به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دلداری بخشیده است:(1)

(فَلاَ تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِّمَّا يَعْبُدُ هَؤُلاء مَا يَعْبُدُونَ إِلاَّ كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُم مِّن قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنقُوصٍ.(2)

پس ترديدی در [باطل بودن] معبودهايی كه آنها می پرستند، به خود راه مده! آنها همان گونه اين معبودها را پرستش می كنند كه پدرانشان قبلاً می پرستيدند، و ما نصيب آنان را تمام و ناكاسته خواهيم داد).

با اين كه عبارت «لَمُوَّفُوهُم» خود به معنی ادای كامل حقّ آنان از عذاب و مجازات است، ذكر كلمۀ «غَيْرَ مَنْقُوصٍ»، برای تأكيد بيشتر روی اين مسئله است.(3)

همچنین خداوند متعال با بیان فرجام بد دشمنان با وجود توطئه ها و قدرت نمایی ها یشان، به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) این گونه دلداری می دهد:(4)

(لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ.(5)

گمان مبر كافران می توانند از چنگال مجازات الهی در زمين فرار كنند! جايگاه آنان آتش است، و چه بد جايگاهی است).

در این آیه، ابتدا به عنوان بشارتی به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) خطاب به ایشان، وی را از این که بپندارد که ممكن است دشمنان لجوج از سلطۀ خدا خارج شوند یا بتوانند خدا را درمانده و ناتوان سازند و مانع تحقّق وعدۀ الهی شوند، نهی فرموده و سپس با بیان جایگاه بد آنان در آخرت، به وی تسلیت و دلداری بخشیده است. با توجّه به این آیات و آیات دیگری از این دست، نقش بیانفرجام بد دشمنان و انتظار سرنوشت سخت برای آنان به عنوان یکی از منابع تقویتی در کاهش فشار روانی روشن خواهد شد.

ص: 161

در سوره های مبارک صافّات، طور و قلم نیز با بیان عباراتی همچون: (فَتَوَلَّ عَنهْمْ حَتی حِينٍ * وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ)،(1) (قُلْ تَرَبَّصُواْ فَإِنیِّ مَعَکم مِّنَ الْمُترَبِّصِین)(2) و (فَسَتُبْصِرُ وَیبْصِرُونَ * بِأییکمُ الْمَفْتُونُ)(3) در کنار تهدید کافران و افترا زنندگان، از روش انتظار عذاب الهی استفاده شده است.

افزون بر آیاتی که گذشت، در گروهی از آیات از رجوع و بازگشت همه به خدا سخن به میان آمده است. این آیات نیز در مقام زنده نگه داشتن امید و انتظار فرجام انسان ها بویژه دشمنان است. در سورۀ لقمان، توجّه به رجوع همۀ انسان ها از جمله کفّاری که موجب اندوه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شده اند به سوی خداوند، باعث دلداری ایشان شده است:(4)

(وَمَن كَفَرَ فَلَا يَحْزُنكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ.(5)

و کسی که کافر شود، کفر او تو را غمگین نمی سازد. بازگشت همۀ آنان به سوی ماست و ما آنها را از اعمالی که انجام داده اند [و نتایج شوم آن]، آگاه خواهیم ساخت. خداوند به آنچه درون سینه هاست آگاه است).

از مقدّم شدن کلمۀ «إِلَینا» بر کلمۀ «مَرجِعُهُم»، استفاده می شود که تنها مرجع اوست و از کلمۀ «مرجع» نیز استفاده می شود که مبدأ هم اوست؛ زیرا «مَرجع»، یعنیرجوع به آن چیزی که در آغاز بوده است. به علاوه «إِلَینا مَرجِعُهُم» جملۀ اسمیه و نشانۀ قطعی و حتمی بودن معاد است.(6)

ص: 162

در آیۀ دیگری نیز توجّه به «رجوع الی الله» و این که از چنگ ما بیرون شدنی نیستند، بعد از امر به صبر و بردباری، موجب دل گرمی ایشان گردیده است.

(فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ.(1)

پس [ای پیامبر] صبر کن که وعدۀ خدا حق است و هر گاه قسمتی از مجازات هایی را که به آنها وعده داده ایم در حال حیاتت به تو ارائه دهیم، یا تو را [پیش از آن] از دنیا ببریم [مهمّ نیست]؛ چرا که همۀ آنان را تنها به سوی ما باز می گردانند!).

و سرانجام در آیات پایانیِ سورۀ هود، خداوند بعد از فرمان به گفتن جملۀ: «هر چه در قدرت دارید انجام دهید و از هیچ کاری فروگذاری نکنید، ما هم آنچه در توان داریم انجام خواهیم داد، شما در انتظار باشید و ما هم انتظار می کشیم»(2) و بعد از بیان اختصاص غیب آسمان ها و زمین به خداوند،(3) به این نکته اشاره می کند که همۀ امور به خدا بر می گردد و همۀ کارها مربوط به اوست و او کارها را به نتیجه می رساند. هیچ کس تصرّف مستقل در کارها ندارد. پس کار اسلام و مشرکان نیز مربوط به خداست. در نتیجه نگران چیزی نباش: (وَ إِلَیهِ یرْجَعُ الْأَمْرُ کلُّهُ).(4)

ص: 163

ص: 164

ناگوار یاری نماید. در مقابل، قطع ارتباط با خدا موجب ضعف انسان و در نتیجه، افزایش فشار روانی می گردد. خداوند، اصل و ریشۀ انسان است(1) و قطع ارتباط با ریشه، موجب پژمردگی و هلاکت می شود.

امّا آنچه مهم است ایجاد قابلیت برای دریافت این توان است. راه ایجاد این قابلیت و دریافت این فیض الهی، ارتباطی است که باید از طرف بنده با خالق خود صورت پذیرد. هرچه این ارتباط، عمیق تر و بادوام تر باشد، قابلیت تحصیل نیروی بردباری نیز قوی تر خواهد شد. پس تقویت جنبه های معنوی و ایجاد ارتباط با منبع قدرت و حکمت و اعتماد بر او، راهی است برای ایجاد و تقویت فضلیت صبر. به عبارتی دیگر، فاعلیت خدای متعال، ثابت و موجود است و او برای اعطای این نعمتْ آماده است. این ماییم که باید با ایجاد ارتباط و اعتماد بر او قابلیت دریافت چنین فیضی را در خود ایجاد کنیم.

در قرآن کریم برای ایجاد چنین ارتباطی، مصادیق مختلفی بیان شده است که همۀ آنها را می توان تحت عنوان «عبادت» جمع نمود. قبل از بیان برخی از مهم ترین های این مصادیق به این نکته اشاره می کنیم که عبادت خدا و ارتباط با او با دو شرط اساسی در افزایش توان انسان اثرگذار است؛ اوّل آن که این ارتباط باید واقعی باشد نه صوری و ظاهری. عبادت صوری به نیروی بردباری انسان کمکی نمی کند و آن اثری را که باید نخواهد داشت. پس هر کس این رابطه را با ریا و تظاهر فاسد کند، با وجود همۀ تقدّس و بزرگیِ آن، هلاکت و بدبختی بهرۀ او خواهد شد. از این رو، خدای متعال، کسانی را که از نمازشان به عنوان شاخص ترین مصداق عبادت، غافل اند و اهتمامی به آن نمی دهند و به صورت ریایی انجامش می دهند، با کلمۀ «ویل» که بر عذاب و نفرین دلالت دارد،(2) مورد لعن قرار داده است:

(فَوَيْلٌ لِّلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُون * الَّذِينَ هُمْ يُراؤُن.(3)

ص: 166

پس وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافل اند؛ همان کسانی که ریا می کنند!).

شرط دوم پایداری و استمرار داشتن برنامۀ عبادی است. اگر ارتباط با خدای تعالی مقطعی باشد، طبیعتاً توان افزایی نیز موقّتی و کوتاه مدت خواهد بود؛ چرا که مستمر بودن این ارتباط و اتّصال، موجب اتّصال دائمی به منبع قدرت است. به همین دلیل است که ارتباط دائمی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با کانون وحی و عالم ملکوت - که با نزول تدریجی قرآن کریم اتفاق می افتاد - ، عاملی برای تثبیت قلب نورانی ایشان شمرده شده است. در آیه ای از سورۀ فرقان که در مقام پاسخ به بهانۀ کفّار مبنی بر این که «چرا قرآن دفعتاً و یک مرتبه نازل نمی شود؟»، آمده است:

(وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا.(1)

و کافران گفتند: چرا قرآن یک جا بر او نازل نمی شود؟! این به خاطر آن است که قلب تو را به وسیلۀ آن محکم داریم، و [از این رو] آن را به تدریج بر تو خواندیم).

این جواب کوتاه و جامع، بیانگر این است که فلسفۀ تدریجی نازل شدن قرآن کریم، اطمینان قلب و آرامش خاطر یافتن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است؛ چرا که نزول تدریجی آیات، سبب ارتباط دائم و مستمر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به مبدأ وحی بود. شرط مداومت بر عبادت برای تأثیرگذاری آن را می توان از آیۀ زیر نیز برداشت نمود:

(وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ.(2)

و تا دم مرگ، پروردگارت را عبادت کن!).

در این آیه به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دستور می دهد که تا دم مرگ، خدا را عبادت کن. کلمۀ یقین که در این آیه آمده، به معنای مرگ است.(3) بهاین جهت که مرگ، امری مسلّم و غیر قابل تردید است و یا این که به هنگام مرگ، پرده ها کنار می رود و حقایق در برابر چشم انسان آشکار می شود، و حالت یقین برای او پیدا می گردد.(4)

ص: 167

وجوب تکرار برنامه های عبادی (مانند نمازهای یومیه) نیز می تواند بر دوام ارتباط با خدای تعالی دلالت داشته باشد. بنا بر این، شخصی که به واسطۀ ارتباط واقعی و مستمر با خالق یکتا به تقویت معنویت خویش می پردازد، در حقیقت، ایمان خود را محکم تر ساخته و در نتیجه، هیچ سختی و بلایی را بی دلیل ارزیابی نمی کند؛ بلکه آن را مطابق حکمت و علم خدا می داند و همواره صبر بر آنها را نیز از او طلب می کند. در ادامه به برخی از راه های ایجاد این ارتباط در قرآن کریم اشاره می شود.

(وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ * قالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ.(1)

اشراف قوم فرعون گفتند: آيا موسی و قومش را رها می كنی كه در زمين فساد كنند و تو و خدايانت را رها سازند؟ گفت: به زودی پسرانشان را می كشيم و دخترانشان را زنده نگه می داريم و ما بر آنها كاملاً مسلّط هستيم. موسی به قوم خود گفت: از خدا ياری جوييد، و استقامت پيشه كنيد، كه زمين از آن خداست، و آن را به هر كس از بندگانش كه بخواهد، واگذار می كند و سرانجام [نيک] برای پرهيزكاران است!).

هنگامی که یعقوب (علیه السلام) خبر دروغین خورده شدن یوسف (علیه السلام) توسط گرگ را از فرزندانش شنید، فرمود: «من صبر خواهم كرد، صبری جميل و همراه با شكرگزاری خداوند»(2) و آن گاه با بیان عبارت «خدا یاری دهنده است»، به نوعی منبع آن صبر جمیل را بیان می کند. یعنی منبع این صبر و بردباری من این است که خدا توانایی یاری رسانی به مرا دارد.

(وَ جاؤُ عَلی ٰ قَميصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَميلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلی ما تَصِفُون.(3)و پيراهن او را با خونی دروغين [آغشته ساختند و نزد پدر] آوردند. گفت: هوس های نفسانی شما اين كار را برايتان آراسته! من صبر جميل خواهم داشت و در برابر آنچه می گوييد، از خداوند ياری می طلبم!).

بنا بر این، استعانت از خدا موجب تقویت انسان و افزایش صبر اوست. بر اساس آیات قرآن، راه دستیابی به این استعانت، دو چیز است: نماز و صبر. اقامۀ نماز به عنوان رفتاری خاص برای ارتباط با خداوند، یکی از شاخص ترین عناصر

ص: 169

در افزایش توان در تحمّل سختی خواهد بود. شخصی که قرار است صبر پیشه کند و در برابر حوادث گوناگون ایستادگی نماید و از پا در نیاید، نیاز به قدرت روحی و نیروی اراده و عزمی راسخ دارد تا در برابر انبوه مشکلات، وحشت نکند و با سلامت کامل، موقعیت پیش آمده را پشت سر گذارد. در قرآن کریم معمولاً برای کسب چنین قدرتی، به نماز خواندن سفارش شده است. تقریباً هیچ جا نیست که دعوت به صبر نزدیک به دعوت نماز نیز نبوده باشد.(1) البته تعبیرها از جایی به جایی دیگر تغییر پیدا می کند، گاه این مقارنتْ صریح است همچون (وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلوةِ)،(2) یا آیۀ (وَ أَقِمِ الصَّلَوةَ طَرَفَی ِ النهَّارِ وَزُلَفًا مِّنَ الَّيْل... وَاصْبرِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِین)(3) و آیۀ (وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَوةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا).(4) گاه نیز با دعوت به رکوع و سجود به عنوان مظهر یا جوهر نماز، به آن اشاره می شود که در این آیات آمده است: (فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ... * وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا).(5)

به گفتۀ مفسّران، منظور از سجود برای خدا همان نماز خواندن است. چنانچه تسبیح شبانه نیز به نماز شب تفسیر شده است.(6) امر به سجده بر آستان پروردگار درآیۀ زیر به عنوان نسخه ای برای رفع اندوه و کسب نیرو و سعۀ صدر بیشتر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که به جهت گفته های ناپسند دشمنانش دل تنگ و محزون شده بود، بیان شده است:

(وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُن مِّنَ السَّاجِدِينَ * وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّی يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ.(7)

ص: 170

ما می دانیم که سینۀ تو به سبب آنچه می گویند، تنگ می شود. پس با ستایش پروردگارت تسبیح بگو و از سجده کنندگان باش و تا دم مرگ، پروردگارت را عبادت کن!).

مراد از «ساجدین»، نمازگزاران است. پس دستور، دستور به نماز خواندن است نه سجده کردن تنها، و اگر نماز را سجده نامیده، به خاطر این است که سجده، افضل اجزای نماز است.(1)

سفارش موسی (علیه السلام) به بنی اسرائیل برای مقابله با تهدیدهای فرعون مبنی بر یاری از خدا در کنار صبر و پایداری، از دیگر موارد بیان کنندۀ استعانت از خدا به وسیلۀ صبر است که پیش از این بیان شد.

افزون بر آیات یادشده که امر به نماز اعم از واجب و مستحب، در کنار توصیه به شکیبایی بیان شده بود، در آیه ای دیگر، اقامۀ نماز شب را از میان نمازهای مستحبّی در بالا بردن آستانۀ تحمّل انسان تأثیرگذار می داند. خداوند متعال در آیات آغازین سورۀ مزّمّل با عبارت (یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ؛ ای جامه به خود پیچیده!)، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را - که گویا برای دفع غم و اندوهی که از استهزا و اذیت ایشان در مقابل دعوتش، به وجود آمده بود، و جامه ای به خود پیچیده بود تا لحظه ای استراحت کند(2) - مورد خطاب قرار می دهد و می فرماید:

(قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلاً * نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً * أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً * إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْكَ قَوْلاً ثَقِیلاً.(3)«شب را، جز کمی، به پا خیز! نیمی از شب را، یا کمی از آن کم کن، یا بر نصف آن بیفزا، و قرآن را با دقّت و تأمّل بخوان؛ چرا که ما به زودی سخنی سنگین به تو القا خواهیم کرد!).

به گفتۀ علّامه طباطبایی (رحمه الله)، آیۀ (إِنَّا سَنُلْقِی عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِیلاً) در مقام تعلیل برای امر به قیام در شب است و مراد از «قیام در لیل»، به پا خاستن در شب برای نماز است. همچنین ایشان با توجّه به خطاب «یا ایها المزمل» که خطابی است مخصوص

ص: 171

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، چنین نتیجه می گیرد که امر به شب زنده داری و توجّه به درگاه الهی به وسیلۀ نماز شب، برای این است که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را برای کرامت قُرب، شرف حضور و افتخار هم کلامی با خداوند متعال آماده سازد.(1)

در سیرۀ ائمّۀ معصومین (علیهم السلام) نیز مشاهده می شود که آن بزرگواران به هنگام اندوه به نماز پناه می بردند. در نقلی از «ضحّاک» و «ابن عبّاس» آمده است:

کانَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) إذَا حَزَنَه أمرٌ، فَرِغَ إلَی الصَّلوةِ.(2)

هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) غمگین می شد، به نماز برمی خاست.

امام صادق (علیه السلام) نیز در بارۀ امیرمؤمنان علی (علیه السلام) چنین می فرماید:

کانَ عَلِی (علیه السلام) إِذَا هَالَهُ شَی ءٌ، فَزِعَ إِلَی الصَّلوةِ.(3)

هر گاه علی (علیه السلام) از بروز حادثۀ ناگواری در هراس می شد، به نماز می پرداخت.

با در نظر گرفتن سیرۀ معصومان (علیهم السلام) و آیات یادشده بویژه آیه ای کهدر آن مؤمنان به استعانت به صبر و نماز امر شده اند،(4) می توان به رابطۀ دوسویه میان صبر و نماز پی بُرد. در توضیح این رابطه، سخن آیة الله جوادی آملی را از تفسیر تسنیم نقل می کنیم:

در مبارزه با هوس و رهایی از رذایل درونی، و پایداری و پیروزی در برابر دشمن بیرونی، صبر و نماز هر دو سهم دارند و یکدیگر را کمک می کنند. بدین لحاظ که جزع و بی تابی ای که در مقابل صبر و استقامت است، به وسیلۀ نماز برطرف می شود. می توان گفت: صبر، محصول نماز است؛ زیرا انسان اگرچه «فطرتاً» الهی و صبور است؛ لیکن «طبیعتاً» هلوع و جزوع است. نماز، مانع هلع و جَزَع است و صبر را تثبیت و انسان جزوع را صبور می کند: (إِنَّ الْانسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا * إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا * وَإِذَا مَسَّهُ الخَيرُ مَنُوعًا * إِلَّا الْمُصَلِّين؛(5) به یقین،

ص: 172

انسان، حریص و کم طاقت آفریده شده است. هنگامی که بدی به او رسد، بی تابی می کند، و هنگامی که خوبی به او رسد، مانع دیگران می شود [و بخل می ورزد]، مگر نمازگزاران).

از سوی دیگر، خودِ نماز، حاصل صبر است؛ زیرا طاعت که باید بر آن صبر کرد، شامل نماز نیز هست و کسی که نماز می گزارد، بر این طاعت صبر می کند و تا انسان صبر بر طاعت نداشته باشد، نماز نخواهد گزارد. از این رو، خدای سبحان به رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: (وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَوةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا؛(1) خانوادۀ خود را به نماز فرمان ده و بر انجام دادن آن شکیبا باش!).

خلاصه این که، نماز و صبر نسبت به یکدیگر تأثیر و تأثّر متقابل دارند و همان گونه که درجه ای از صبر به نماز کمک می کند، درجۀ قوی تری از صبر به وسیلۀ نماز پدید می آید و همان طور که مرتبه ای از نماز، مایۀ ظهور صبر می شود مرحلۀ برتری از نماز، بر پایۀ صبر قرار دارد.(2)

ناگفته نماند در برخی از روایات، صبر در آیات 45 و 153 سورۀ مبارک بقره به «روزه» تفسیر شده است.(3) طبق این تفسیر، روزه داری نیز از عوامل ازدیاد صبر و یکی از راه های استعانت از خداست. انسان روزه دار، به اختیار خود بسیاری از چیزهایی را که برای او خوشایند است، ترک می کند و رنج محرومیت را بر خود هموار می سازد. این، تمرینی است برای افزایش توان بردباری. اضافه بر این، توجّهات و عنایات خداوند نیز نصیب انسان روزه دار می گردد که این، خود بر توان مقاومت انسان می افزاید.(4)

تا این جا تأثیر ویژۀ استعانت از خدا که از طریق نماز و صبر یا روزه به دست می آمد، در توانمندی انسان برای تحمّل سختی ها روشن شد. این تأثیرگذاری از این

ص: 173

حیث که استعانت، خود نوعی از طلب کردن و دعا نمودن است،(1) بیشتر خواهد شد؛ چرا که دعا و نیایش در درگاه خداوند به عنوان یکی از راه های ارتباطی عالم مادّه با ملکوت، با همۀ خواصّی که دارد، یک خاصیّت ویژه و ممتاز، برای دعا کننده دارد، و آن این است که او را در سایۀ اتصال به بی نیازِ مطلق و منبع قدرت، بر تحمّل سختی ها قادر می سازد. بنا بر این، استعانت از خدای سبحان، هم از حیث ایجاد ارتباط و پیوند نیروی فرد به قدرت نامتناهی الهی، موجب تقویت است و هم از حیث متعلّق و موضوع طلب که همان کمک و یاری است. این، خاصیتی است که در دعاهای مشابه نیز جاری است. مثلاً شخصی که از درگاه خدای متعال می خواهد که توفیق صبر و بردباری بر ناخوشایندها را به او ارزانی نماید و نیروی شکیبایی اش را افزایش دهد یا نصرت و یاری او را طلب می کند و یا ثبات قدم و استقامت در برابر مشکلات را خواستار باشد، علاوه بر توانی که از صِرف روی آوردن به خدا و ایجاد چنین ارتباطی برایش حاصل می شود، ثمرۀ استجابت دعایش نیز او را در تحمّل سختی ها یاری می رساند. با این حساب، دعا و نیایش از دو جهت، توان انسان را در تحمّل سختی افزایش می دهد: یک بار به لحاظ حصول ارتباط با منبع قدرت و یک بار به لحاظ رسیدن به درخواستش مبنی بر توفیق صبر و استقامت، یا اعانت و یاری الهی.

در بارۀ جهت اوّل می توان به آیاتی که دعای پیامبران و مؤمنان به هنگام گرفتاری و سختی را نقل کرده اند، اشاره نمود. دعاهایی مانند: دعای ایّوب (علیه السلام) به هنگام بیماری و گرفتاری،(2) دعای شعیب (علیه السلام) پس از آن که از طرف قومش به تبعید و اخراج تهدید شد،(3) دعای لوط (علیه السلام) به هنگامگرفتاری در شرّ منحرفان قومش،(4)دعای هود (علیه السلام) و نوح (علیه السلام) در جریان تکذیب گری و اتهام زنی قومشان،(5)

ص: 174

دعای یونس (علیه السلام) هنگام گرفتار شدن در شکم ماهی،(1) دعای زکریا (علیه السلام) وقتی از بدون وارث ماندن خویش نگران شد،(2) دعای موسی (علیه السلام) هنگام دریافت مأموریت الهی(3) و نیز گرفتاری در شرّ ظالمان و پس از جریان کشتن یکی از فرعونیان و فرار از مصر،(4) دعای آسیه (سلام الله علیها) به هنگام گرفتار شدن در ظلم فرعون،(5) و دعای اصحاب کهف پس از پناه گرفتن در غار و فرار از جوّ بت پرستی و گناه.(6) نقل این دعاها در گرفتاری های گوناگون و شرایط دشوار، بیانگر تأثیر و نقش دعا و نیایش با پروردگار در آسان تر شدن مشکلات و کاهش فشارهای روانیِ حاصل از آن است.

در بارۀ نقش دعا در توان افزایی از لحاظ متعلّق و موضوع درخواست، می توان به سه مورد اشاره نمود. مورد اوّل، دعای ساحران ایمان آورنده به موسی (علیه السلام)، به جهت برخورداری از صبر و بردباری در برابر شکنجه های فرعون است که در این آیه به آن اشاره شده است:

(قَالُواْ إِنَّا إِلی رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ * وَمَا تَنقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ ءَامَنَّا بَايَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبرْاً وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِين.(7)

ص: 175

گفتند: ما به سوی پروردگارمان بازخواهیم گشت. و تو جز برای این ما را به کیفر نمی رسانی که ما به معجزات پروردگارمان - وقتی برای ما آمد - ایمان آوردیم. پروردگارا! بر ما شکیبایی فرو ریز و ما را مسلمان بمیران).

فرعون در پی گرایش ساحران به رسالت موسی (علیه السلام) و ایمانشان به ربوبیت خداوند، به شدّت برآشفت و آنان را به سبب ایمانشان تهدید کرد که پس از بریدن دست و پایشان تمامی آنان را به چوبۀ دار خواهد بست؛(1) امّا عکس العمل آنان در آن شرایط سخت و دشوار، اظهار پایداری بر طریق ایمان و سپس دست به دعا برداشتن به درگاه خداوند بود. ذکر درخواست آنان پس از تهدید فرعون می تواند بیانگر این نکته باشد که دعا به درگاه خداوند و درخواست یاری از وی به هنگام روبه رو شدن با مشکلات، راهی برای بالا بردن آستانۀ صبر و پایداری است.

مورد دوم دعای طالوت و سپاهیان برگزیدۀ او برای برخورداری از توان و نیروی صبر، ثبات قدم و نصرت و پیروزی بر سپاهیان جالوت است:

(وَ لَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْكافِرِينَ.(2)

و هنگامی که با جالوت و سپاهیانش روبه رو شدند، گفتند: «پروردگارا! بر [دل های] ما شکیبایی فرو ریز، و گام های ما را استوار دار، و ما را بر گروه کافران پیروز فرمای»).

آنان نخست صبر و شکیبایی و سپس ثبوت قدم و در سومین مرحله، پیروزی را از خدا تقاضا نمودند که در حقیقت، دعای اوّل، جنبۀ باطنی و درونی داشت و درخواست دوم، جنبۀ ظاهری و برونی، و سومین تقاضای آنها به نتیجۀ نهایی صبر یعنی استقامت و ثبات قدم اشاره داشت.(3) دعای آنان برای برخورداری از صبر، با

ص: 176

همان تعبیر لطیفی بیان شده است که در آیۀ قبل از زبان ساحران ایمان آورنده به موسی (علیه السلام) بیان شد. تعبیر (أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً) کنایه از دریافت بالاترین حدّ صبر است. به این معنا که خود را به ظرف، و صبر را به آب، و دادن خدا را به ریختن آب در ظرف و لبریز کردن آن تشبیه کردند، و منظورشان این بوده که دل های ما را لبریز و سرشار از صبر کن تا در برابر نزول هیچ عذابی، جَزَع نکنیم.(1)

از این آیه برداشت می شود که دعا و نیایش در هنگامۀ سخت پیکار با دشمنان، علاوه بر تأثیری که ممکن است در تعیین سرنوشت جنگ داشته باشد، روحیۀ افراد را بالا می بَرَد و توان رزمی آنها را چندین برابر می کند.(2) به خاطر همین روحیۀ بالا بود که سرانجام سپاه طالوت با عدّۀ اندکشان به اذن خدا بر سپاه فراوان جالوت غلبه نمود: (فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوت).(3)

همچنان که این اثر در مورد سوم که مربوط به دعای پیامبران و مجاهدان پیرو آنان در میدان جنگ است نیز قابل برداشت است.

(وَ كَأَيِّن مِّن نَّبی ٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُواْ لِمَا أَصَابهُمْ فی سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُواْ وَمَا اسْتَكاَنُواْ وَاللَّهُ يُحبُّ الصَّابرِينَ * وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَن قَالُواْ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فی أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلی الْقَوْمِ الْكَفِرِين.(4)

چه بسیار پیامبرانی که مردان الهی فراوانی به همراه آنان جنگ کردند! آنها هیچ گاه در برابر آنچه در راه خدا به آنان می رسید، سست و ناتوان نشدند و خضوع و تسلیم نشان ندادند و خداوند، شکیبایان را دوست دارد. و سخنشان تنها این بود که: «پروردگارا! گناهان ما را ببخش! و از تندروی های ما در کارها، چشم پوشی کن. قدم های ما را استوار بدار و ما را بر جمعیت کافران، پیروز گردان!).

ص: 177

در این آیه، ثبوت قدم و پیروزی بر کافران، از جمله دعاهای مجاهدان گزارش شده است که موجب افزایش توان روحی آنان شد و هرگز دچار ضعف و سستی نشدند. درخواست یاری از خدای متعال، به غیر از آیات یادشده، در آیات دیگر نیز از زبان برخی پیامبران نقل شده است. نوح (علیه السلام) و صالح (علیه السلام)(1) یا هود (علیه السلام)،(2) در برابر تکذیب قومشان از خدا این گونه درخواست کرده اند که:

(قَالَ رَبِّ انصُرْنیِ بِمَا کَذَّبُون.(3)

پروردگارا! مرا در برابر تکذیب های آنان یاری کن!).(4)

همچنین در آیۀ دیگر، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در برابر تصمیم کفّار بر اخراج وی از سرزمین مکّه، پس از امر به اقامۀ نماز و تهجّد شبانه، به دعا و نیایش به درگاه خدا برای طلب ورود و خروجی صادقانه در هر کار و دلیل و حجتی یاری دهنده(5) مأمور می گردد:

(وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لی مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصیراً.(6)

و بگو: پروردگارا! مرا [در هر کار،] با صداقت وارد کن، و با صداقت خارج ساز! و از سوی خود، حجّتی یاری کننده برایم قرار ده!).

کلمۀ «نَصِیراً» هم می تواند به معنای اسم فاعل، یعنی «ناصر» باشد، یعنی خداوندا! به من سلطه و قدرتی عطا کن که یاور من باشد؛ و هم می تواند به معنای اسم مفعول، یعنی «منصور» باشد، که این چنین معنا می شود: پروردگارا! به من قدرتیعطا کن که از طرف تو یاری شده باشد.(7)

ص: 178

به هر حال، با در نظر گرفتن این گونه آیات - که بیانگر طلب یاری از درگاه خدا در برابر سختی های به وجود آمده است - ، نقش بنیادین و سازندۀ استمداد از درگاه الهی و دعا برای برخورداری از صبر، ثبات قدم و پیروزی، در روحیه بخشی و افزایش توان در تحمّل مشکلات (بخصوص سختی های جنگ)، روشن می گردد.

سر می زند، آن است که لب به اعتراض می گشایند و از خدا - نه به خدا - شکایت می کند و این کار، گاه با ناسزا گفتن و پرخاشگری همراه می شود.(1) برای گرفتار نشدن به چنین پیامدی، حمد خدای سبحان و شکرگزاری نسبت به نعمت های وی، نسخه ای است که قرآن به ما سفارش کرده است.

ناگفته نماند در صورتی این اثرات و نتایج برای یاد خدا ثابت است که به ذکر لفظی و زبانی، اکتفا نشود، هرچند یکی از مصادیق روشن یاد خداست؛ امّا در جایی ذکر خدا در افزایش توان اثرگذار است که در کنار ذکر لفظی، ذکر قلبی نیز اتفاق افتد و همراه با جاری ساختن نام خدا بر لب، یاد او در درون جان و دل نیز زنده شود و با یاد اوصاف بی پایانش، خانۀ دل، مملو از حضورش گردد. بنا بر این اگر فقط با زبان، خدا را یاد کنیم و در دل از یاد او غافل باشیم، این نوع ذکر، ذکر حقیقی و اثرگذار به حساب نمی آید.

پس از ذکر این مقدّمه، به سراغ آیاتی می رویم که بیانگر این روش است. در آیاتی از قرآن کریم، پس از سفارش به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مبنی بر صبر و شکیبایی نمودن، وی را به تسبیح و تنزیه پروردگار و ستایش وی توصیه می فرماید. در سورۀ طه، امر به تسبیح و تحمید، پس از سفارش به صبر در برابر گفته های زشت و ناپسند دشمنان، این گونه وارد شده است:

(فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاء اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَی.(2)

پس بر آنچه می گویند شکیبا باش، و پیش از طلوع آفتاب و قبل از غروب آن، تسبیح و حمد پروردگارت را به جا آور، و برخی از ساعات شب و حوالی روز را تسبیح گوی؛ باشد که خشنود گردی).

شبیه آیه یادشده، با کمی اختلاف در آیات پایانی سورۀ «ق» تکرار شده است.(3)در آن جا نیز بعد از امر به شکیبایی در برابر گفته های مخالفان، تسبیح و حمد خدا در قبل از طلوع و غروب خورشید و بخشی از شب، سفارش شده است و تنها به

ص: 180

جای «أَطْرافَ النَّهارِ» (اطراف روز)، «أَدْبارَ السُّجُودِ» (به دنبال سجده ها) بیان شده است.

توصیه به تسبیح و حمد پروردگار در آیات پایانی سورۀ طور، بعد از فرمان به صبر برای حکم خداوند بیان شده است:

(وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإنَّكَ بِأَعْيُنِنَا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ * وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ.(1)

در راه ابلاغ حکم پروردگارت صبر و استقامت کن؛ چرا که تو زیر نظر مایی! و هنگامی که بر می خیزی پروردگارت را تسبیح و حمد گوی! [همچنین] به هنگام شب او را تسبیح کن و به هنگام پشت کردن ستارگان [و طلوع صبح]!).

مفسّران در معنای «حِینَ تَقُومُ» تفسیرهای گوناگونی دارند. برخی گفته اند هنگامی که در سحرگاه برای عبادت و نماز شب بر می خیزی، و برخی گفته اند هنگامی که از خواب برای ادای نماز واجب بر می خیزی. برخی نیز آن را به قیام از هر مجلس و محفلی تفسیر نموده اند. به هر حال، تسبیح و تنزیه پروردگار در حالی که مقارن با حمد او باشد، عبادتی است که بعد از توصیه به صبر در طریق ابلاغ حکم، مورد تأکید قرار گرفته است. در آیه بعد نیز در دو وقت دیگر یعنی هنگام شب و هنگام پنهان شدن ستارگان، تکرار شده است که تسبیح در این دو وقت نیز به نماز شب و نافلۀ صبح، تفسیر شده است.(2)

صبر بر حکم الهی و سپس توصیه به ذکر و یاد نام خدا و تسبیح او در این آیات نیز بیان شده است:

(فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ... وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا * وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا.(3)

پس در [تبلیغ و اجرای] حکم پروردگارت شکیبا باش... و نام پروردگارت را هر صبح و شام به یاد آور! و در شبانگاه برای او سجده کن، و مقداری طولانی از شب، او را تسبیح گوی!).

ص: 181

مداومت بر ذکر پروردگار در صبح و عصر و سجود و تسبیح شبانه را بعضی بخصوص نمازهای پنج گانه، یا به اضافۀ نماز شب، یا ویژۀ نماز صبح و عصر و مغرب و عشا تفسیر کرده اند،(1) و برخی این نمازها را مصداق هایی از ذکر مستمر الهی، و تسبیح و سجده در پیشگاه مقدّس او دانسته اند.(2)

در آیۀ 55 سورۀ مبارک غافر، دستور به تسبیح خداوند و حمد و ستایش او همراه با امر به استغفار از گناهان وارد شده است که همۀ آنها باز، بعد از فرمان به صبر و استقامت بیان شده است.

(فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِك وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّك بِالْعَشِی وَالْإِبْکار.(3)

پس [ای پیامبر!] شکیبایی پیشه کن که وعدۀ خدا حق است، و برای گناهت استغفار کن، و هر صبح و شام، تسبیح و حمد پروردگارت را به جا آور!).

فرمان به ذکر و یاد خدا پس از توصیه به صبر و پایداری، تنها به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) اختصاص ندارد؛ بلکه مؤمنانی که در میدان جهاد حاضر شده اند نیز پس از امر به ایستادگی و ثبات قدم نشان دادن، به ذکر فراوان خدا سفارش شده اند:

(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُواْ وَاذْكُرُواْ اللّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلَحُونَ.(4)

ای کسانی که ایمان آورده اید! هنگامی که [در میدان نبرد] با گروهی رو به رو می شوید، ثابت قدم باشید! و خدا را فراوان یاد کنید، تا رستگار شوید!).

در این آیه - که مربوط به جنگ «بدر» است - (5) امر به ذکر خدا با کلمۀ «کثیراً»تأکید شده است؛ چرا که در میدان های جنگ هر لحظه، صحنه هایی که انسان را به دوستیِ زندگی فانی دنیوی وادار سازد، تکرار می شود.(6) بنا بر این، با یاد و عشق فراوان خدا، عشق همسر و فرزند و مال و مقام و هر آنچه باعث سستی در امر

ص: 182

مبارزه و جهاد شود، از دل بیرون خواهد رفت(1). کسی که به جنگ رفته و با دشمن رو به رو شده، می داند که در جنگ، خون ها ریخته می شود، و باید برای رسیدن به هدف، ناملایمات زیادی را تحمّل نماید. چنین شخصی با یادآوری این که خدای تعالی معبود و پروردگار اوست، و مرگ و حیات به دست اوست و می تواند او را در این حال یاری نماید، همۀ فکرش متوجّه رسیدن به هدفش است و از سختی های پیش رویش باکی ندارد و در پرتو این ذکر و یاد، احساس می نماید که در میدان مبارزه، تنها نیست و تکیه گاه نیرومندی دارد که هیچ قدرتی در برابر آن مقاومت نمی کند.(2)

چنانچه ملاحظه شد، در تمامی این آیات، سفارش به یاد خدا بخصوص، تسبیح و تحمید او، بعد از توصیه به صبر و بردباری یا استقامت بیان شده است. چنین ترتیبی، بیانگر نقش یاد خدا در افزایش نیروی صبر و استقامت است.

افزون بر این آیات - که امر به تسبیح و حمد خدا قرین با امرِ به صبر بود - ، گاهی هم سفارش به تسبیح و ستایش پروردگار پس از بیان علم خدا به اندوه و دلتنگی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به خاطر گفته های ناپسند مخالفانش وارد شده است:(وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُن مِّنَ السَّاجِدِينَ * وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّی يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ.(3)

ما می دانیم که سینۀ تو به سبب آنچه می گویند تنگ می شود. پس با ستایش پروردگارت تسبیح بگو و از سجده کنندگان باش و تا دم مرگ، پروردگارت را عبادت کن!).

سخنانی که باعث تنگیِ سینۀ پیامبر و ناراحتی او می شد، همان استهزاهایی است

ص: 183

که در دو آیۀ قبل از آیۀ فوق به آن اشاره شده است.(1) از این که این سفارش را متفرّع بر تنگیِ حوصله از زخم زبان های کفّار نموده، معلوم می شود که تسبیح و حمد خدا و سجده و عبادت، در زایل کردن اندوه و سبک کردن مصیبت، نقش دارد.(2)

یکی دیگر از جریاناتی که در آن پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) امر شده است که پروردگار خویش را یاد کند، جریان دریافت وحی از خدای سبحان بود. آن گاه که خدای متعال، قلب شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را جهت دریافت آیات سنگین الهی و مأموریت تبلیغ رسالت مهیّا می سازد، در کنار توصیه به قیام شبانه(3) - که در تقویت استعانتی گذشت - ، وی را به ذکر و یاد پروردگار و توجّه کامل به درگاهش سفارش می نماید:

(وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا.(4)

و نام پروردگارت را یاد کن و تنها به او دل ببند!).

مراد از ذکر، ذکر زبانی با رعایت مطابقت آن با قلب است؛(5) چه این که گفتن اسمای خداوند متعال با زبان بدون توجّه و یاد قلبی، نمی تواند اثری در قلب و جان بگذارد تا چه رسد به این که بخواهد آن را برای چنین وظیفۀ بزرگ و دشواری آمادهسازد!(6)

در معنای «تَبَتَّل» بین مفسّران، اختلاف نظر وجود دارد. گروهی آن را به معنای لغوی یعنی «بریدن» از خلق و توجّه به سوی خدا تفسیر کرده اند،(7) و گروهی به فایده و اثر آن یعنی «اخلاص» در عمل یا «توکّل» معنا کرده(8) و برخی نیز با استفاده از روایات، آن را به «اشاره با انگشت» هنگام دعا یا به «قنوت» در نماز تفسیر

ص: 184

نموده اند.(1) به هر حال، انقطاع کامل به سوی خدا داشتن، یعنی توجّه خالصانه به او هم با قلب و روح، و هم با اشارۀ اعضا و جوارح که در رکوع، سجود و قنوت، نمود پیدا می کند، از اعمالی است که جایگاه قلب را برای نزول کلام الهی، آماده می کند.

طبیعی است که هر چه منبع قدرت و تکیه گاه، قوی تر و شکست ناپذیرتر باشد، فرد نیز قدرتمندتر و شکست ناپذیرتر می گردد. به همین دلیل، توکّل بر خداوندی که قدرت مطلق است و همۀ نیروها از اوست،(1) انسان را قوی ترین خواهد ساخت؛ چنانچه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) کسانی را که بر خدا توکّل می کنند، قوی ترین مردم می داند.(2)

آری! تنها اعتماد و توکّل بر خداوندی که قدرت مطلق است، انسان را از تکیه به دیگر اسباب، بی نیاز می کند. اعتماد بر اوست که ریشۀ ناراحتی ها و نگرانی ها را از بین می برد؛ چرا که عامل برخی فشارهای روانی، احساس ضعف و ناتوانی در برابر مشکلات است و توکّل بر خدا، ریشۀ این احساس ناتوانی را از بین می بَرَد.(3) از این رو، خداوند در موضوعات دشواری که برای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پیش می آمد، وی را بر توکّل به پروردگارش سفارش می نمود. یکی از این موضوعات نگران کننده، آن بود که ایشان با وجود آن که مردم را با تمام وجود و با اخلاق نیک به یکتاپرستی دعوت می نمود، آنان از دعوت وی روی گردان می شدند و با او مخالفت می کردند. ایشان از روی گردانی مردم، ناراحت و غمگین می شد. در چنین شرایطی است که توکّل و اعتماد بر خدا به عنوان یکی از نسخه های شفابخش و از بین برندۀ این حزن و اندوه، به وی توصیه می شود:

(فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقُلْ حَسْبِيَ اللّهُ لا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ.(4)

اگر آنها [از حق] روی بگردانند، [نگران مباش!] بگو: خداوند مرا کفایت می کند. هیچ معبودی جز او نیست، بر او توکل کردم و او صاحب عرش بزرگ است!).

ص: 186

این آیه، آخرین آیه از سورۀ مبارک توبه است. در آیه قبل از آن، سخن از صفاتی همچون حرص و علاقۀ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به ایمان آوردن مردم و رأفت و مهربانی او نسبت به مؤمنان است.(1) با وجود چنین صفات برجسته و دوست داشتنی ای که در ایشان بود، جا داشت که همۀ مردم عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به او ایمان بیاورند. در حالی که چنین نشد و گروه هایی با او مخالفت و حتّی دشمنی کردند؛ اما پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) با راهنمایی ها و آموزه های الهی، بر پروردگار خود توکّل نمود و از روی گردانی و سرکشی آنها بر خود نلرزید و نومید نشد؛ زیرا نتیجۀ چنین توکّلی که اعتماد و اتکایش فقط و فقط بر خداوندی است که هیچ معبودی جز او نیست و صاحب عرش بزرگ است، - همان طور که مقدّم شدن «علیه» بر «توکلت» بر این حصر دلالت دارد - این است که اگر همۀ مردم از او اعراض کنند, هیچ ناراحتی و غصّه ای ندارد. همان گونه که اگر همۀ مردم، رو به خورشید کنند یا پشت به آن، هیچ اثری در خورشید نخواهد داشت.(2)

مورد دیگری که پس از روی گردانی افراد، به توکّل و اعتماد بر خداوند سفارش شده است، آیاتی از سورۀ شعراست:

(فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِّمَّا تَعْمَلُونَ * وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ.(3)

اگر تو را نافرمانی کنند بگو: من از آنچه شما انجام می دهید بیزارم! و بر خداوند عزیز و رحیم توکل کن).

دو آیۀ قبل از این آیات، آیۀ (وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ)(4) است که در پی نزول آن، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) برای اجرای این فرمان، بستگان نزدیکش رابه مهمانی فراخواند و بعد از پذیرایی، سخن خود را آغاز کرد و آنان را از شرک و بت پرستی نهی فرمود. در ادامه نیز حدیث معروف «یوم الدار» را بیان فرمود؛ امّا جمعیت از جا برخاستند در حالی که خندۀ تمسخرآمیزی بر لب داشتند و به ابوطالب می گفتند: «به تو دستور می دهد که به فرمان پسرت گوش کنی، و از وی اطاعت نمایی!».(5)

ص: 187

این حدیث نشان می دهد تا چه اندازه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در آن روز، تنها بود و چگونه در پاسخ دعوتش جز استهزا عکس العملی نداشتند. این جاست که آیات یادشده، نگرانی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را در برابر نافرمانی و اعراض از دعوتش بر طرف می نماید و می فرماید: اگر به تو ایمان آوردند و پیروی ات کردند، آنان را دور خود جمع کن و پر و بال رأفت و رحمت برایشان بگستران، همان گونه که پرندگان هنگامی که می خواهند به جوجه های خود اظهار محبت کنند، بال های خود را می گسترند و پایین می آورند و آنان را زیر بال و پر می گیرند،(1) و اگر نافرمانی ات کردند، اولاً موضع خود را در مقابل آنان مشخص کن و اعلام کن که از رفتار آنها بیزاری! ثانیاً بر خداوند عزیز و رحیم، توکّل نما. این مخالفت ها هرگز تو را دل سرد نکند و کمی دوستان و پیروان در عزم آهنین تو اثر نگذارد، تو تنها نیستی، تکیه گاهت خداوندی است شکست ناپذیر و بسیار رحیم و مهربان.

از دیگر مشکلات فراروی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در مسیر رسالت خویش، اذیت و آزارهای کافران و منافقان مسلمان نما بود که در مواجهه با آن به امر خدا، به سلاح توکّل و اعتماد بر او، مجهز می شود:

(وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا.(2)و از کافران و منافقان اطاعت مکن، و به آزارهای آنها اعتنا منما، و بر خدا توکّل کن، و همین بس که خدا حامی و مدافع [تو] است).

در این آیه - که در مکّه و پنج سال قبل از هجرت نازل شده است - ،(3) خداوند متعال خطاب به پیامبر گرامی اش می فرماید: از کافران و منافقان اطاعت مکن.(4)

ص: 188

طبیعی است که فرمان نبردن از آنها و همراه نشدن با آنان، بلکه مخالفت با خواسته هایشان، اذیت و آزارهای آنها را به دنبال خواهد داشت؛ امّا پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مأمور می شود که آزارشان را واگذارد و خود مشغول به دفع آزار آنان نشود؛ بلکه خدا را وکیل خود در این دفع بداند،(1) و از آن جهت که تنها باید بر خدا توکّل نمود و نباید اعتماد بر او را با اتّکای به این و آن آمیخت، در فراخوان به توکّل، به عبارت «بر خدا توکّل کن» اکتفا نمی شود؛ بلکه جملۀ «خدا برای اعتماد کافی است» نیز اضافه می گردد تا از این خلط، جلوگیری شود.(2)

شبیه به آیۀ پیش، آیۀ 81 سورۀ نساء است که در آن پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) ابتدا به روی گردانی از منافقانی که در جلسات شبانه و پنهانی خود به چاره اندیشی برای مخالفت با او می پرداختند، امر شده و سپس برای دور ماندن از پیامدهای احتمالی این بی اعتنایی، به توکّل و اعتماد بر خدا سفارش می شود:

(وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُواْ مِنْ عِندِكَ بَيَّتَ طَآئِفَةٌ مِّنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ وَكَفَى بِاللّهِ وَكِيلاً.(3)آنها در حضور تو می گویند: فرمان برداریم؛ امّا هنگامی که از نزد تو بیرون می روند، جمعی از آنان بر خلاف گفته های تو، جلسات سرّی شبانه تشکیل می دهند. آنچه را در این جلسات می گویند، خداوند می نویسد. اعتنایی به آنها نکن! و بر خدا توکّل کن! کافی است که او یار و مدافع تو باشد).

تحمّل سخنان زشت و ناپسندی که به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گفته می شد، صبر و شرح صدر فراوانی را می طلبید. خدای متعال برای ازدیاد نیروی بردباری پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در این جریانات، روش های متعدّدی را به کار بسته است که یکی از آنها توصیه به توکّل و اعتماد بر اوست:

ص: 189

(وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ... لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا * وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلاً.(1)

و نام پروردگارت را یاد کن... که معبودی جز او نیست، او را نگاهبان و وکیل خود انتخاب کن، و در برابر آنچه می گویند، شکیبا باش و به گونه ای شایسته از آنان دوری گزین!).

عطف شدن امر به صبر و شکیبایی در برابر گفته های دشمنان (اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ) بر امر به وکیل گرفتن خدا (فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا)، می تواند به این مناسبت باشد که لازمۀ اتّکال به خدا، صبر و بردباری و تقویت روحیۀ پایداری و مقاومت در انسان است.(2) از طرفی این آیات در ادامۀ آیاتی بیان شده است که از القای قول سنگین بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و مأموریت دشوار رسالت خبر داده است.(3) از این رو، مهیّا شدن برای دریافت آیات الهی و آمادگی جهت پذیرش امر رسالت، از دیگر آثار و نتایج توکّل بر خدا به شمار می رود.

زمانی که مسلمانان برای شرکت در نبرد «اُحُد» از مدینه خارج می شدند، دو گروه از آنان بر اثر ترس و ضعفی که داشتند، در همراه شدن با پیامبر(صلی اللهعلیه و آله و سلم) سُست شدند و تصمیم گرفتند از شرکت در جنگ خودداری کنند. هر چند از تصمیمشان صرف نظر کردند؛ امّا خدای متعال در آیۀ زیر، آنان را توبیخ می نماید که با وجود آن که خدا ولی آنها بود، باز چنین تصمیمی گرفتند. در پایان نیز، پس از این توبیخ، مؤمنان را به توکّل بر خدا ترغیب نموده است؛ یعنی با وجود متوکّل بودن مؤمن بر خدا دلیلی برای ترسیدن وجود ندارد:(4)

(وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّىءُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ *إِذْ هَمَّت طَّآئِفَتَانِ مِنكُمْ أَن تَفْشَلاَ وَاللّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ.(5)

ص: 190

و [به یاد آور] زمانی را که صبحگاهان، از میان خانوادۀ خود، جهت انتخاب اردوگاه جنگ برای مؤمنان، بیرون رفتی! و خداوند، شنوا و داناست، زمانی را که دو طایفه از شما تصمیم گرفتند سُستی نشان دهند و [حال آن که] خداوند پشتیبان آنها بود! و افراد باایمان، باید تنها بر خدا توکّل کنند).

بیان وجوب اعتماد بر خدا در تمامی کارها که از نیاوردن مورد توکّل برداشت می شود، بعد از یادآوری سستی گروهی از مسلمانان، رهنمودی است به این که توکّل بر خدا، عامل از بین برندۀ سستی در هنگامه های دشوار است.(1)

از دیگر جریانات سخت و نگران کننده ای که در آن، به توکّل بر خدا سفارش شده است، جریان مربوط به تصمیم جنگ یا صلح با دشمنان است. در این جریان - که در آیات 60 تا 62 سورۀ مبارک انفال(2) به آن اشاره شده است - ، ابتدا بر لزوم آمادگی رزمی و افزایش قدرت جنگی اشاره شده است و سپس در بارۀ صلح بادشمن بحث به میان آمده و به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) سفارش می شود که پیشنهاد صلح آنها را بپذیرد؛ امّا از آن جا که به هنگام امضای پیمان صلح، غالباً افراد، هم به دلیل احتمال خطر و توطئه، و هم زخم زبان اطرافیان، گرفتار تردیدها و دو دلی ها می شوند، به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) توصیه می شود تا بر خدا توکّل نماید؛ چه این که او هم شنواست و هم آگاه.(3)

(وَ إِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لهَا وَتَوَكلَ ْ عَلی اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيم.(4)

و اگر تمایل به صلح نشان دهند، تو نیز از درِ صلح درآی و بر خدا توکّل کن؛ که او شنوا و داناست).

ص: 191

توکّل بر خداوند از زبان نوح (علیه السلام) و هود (علیه السلام) نیز در برابر مخالفت های اقوامشان بیان شده است.(1) از تمامیِ آیاتی که بیان شد، نقش توکّل و اعتماد بر خدا در تقویت نیرو و توان انسان بر تحمّل سختی ها قابل برداشت است. از خدای منّان، توفیق توکّل بر او در تمامی کارها بویژه موقعیت های ناخوشایند زندگی را خواستاریم.

پس [ای پیامبر!] صبر و شکیبایی پیشه کن که وعدۀ خدا حق است، و برای گناهت استغفار کن، و هر صبح و شام، تسبیح و حمد پروردگارت را به جا آور!).

بیان توصیه به استغفار و طلب بخشش گناهان که بعد از سفارش به صبر و بردباری آمده است، ما را به نقش استغفار در تکامل نیروی صبر رهنمون می سازد؛ چه این که صبر و بردباری - چنانچه گذشت - نیاز به نیرو و توان دارد و یکی از راه های ازدیاد نیرو و توان، استغفار است. همچنان که در آیۀ زیر از زبان هود (علیه السلام) خطاب به قومش، از جمله پیامدهای استغفار و توبه، ازدیاد نیرو و قوّت دانسته شده است:

(وَ یَٰقَوْمِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلی قُوَّتِكُمْ وَلَا تَتَوَلَّوْاْ مجُرِمِين.(1)و ای قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، سپس به سوی او بازگردید، تا [باران] آسمان را پی در پی بر شما بفرستد و نیرویی بر نیرویتان بیفزاید! و گنهکارانه، روی [از حق] بر نتابید!).

عبارت «یزدکم» عطف بر «یرسل» و جواب برای شرط مقدّر است؛ یعنی: «إن تستغفروا و توبوا... یزدکم؛ اگر استغفار و توبه کنید... خداوند نیروی شما را افزایش می دهد».(2) بنا بر این، هود (علیه السلام) در آیۀ یادشده، مردم خویش را در صورت استغفار از گناهان و بازگشت به سوی خدا، به افزایش هر گونه نیروی مادی و معنوی(3) بشارت داده است. افزایش توان بردباری نیز از جمله نیروی های مادی است.

این اثرات در بارۀ توبۀ انسان بود؛ امّا در قرآن، توبۀ خدا به بندگان نیز که یک بار به صورت لطفی است که شامل حال بنده می شود تا توفیق توبه یابد، و یک بار پس از پدید آمدن توبۀ بنده، در قالب پذیرش و قبول توبۀ وی با نزول رحمتش صورت می گیرد، به عنوان یکی از اسباب آسان کنندۀ سختی ها دانسته شده است. این مطلب

ص: 193

از آیۀ 117 سورۀ مبارک توبه - که در آن از توبۀ خداوند بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و اصحابش در لحظات دشوار، سخن به میان آمده است - ، قابل برداشت است:

(لَّقَد تَّابَ اللَّهُ عَلیَ النَّبیِّ وَالْمُهَٰﺠرِینَ وَالْأَنصَارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فیِ سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِن بَعْدِ مَا کادَ یزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِّنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَیهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ.

مسلّماً خداوند، رحمت خود را شامل حال پیامبر و مهاجران و انصار - که در زمان عسرت از او پیروی کردند - نمود بعد از آن که نزدیک بود دل های گروهی از آنها، از حقْ منحرف شود. سپس خدا توبۀ آنها را پذیرفت، که او نسبت به آنان مهربان و رحیم است!).

به گفتۀ مفسّران، منظور از «ساعة العسرة» در این آیه، لحظات سختی است که در جریان جنگ «تبوک»(1) بر مسلمانان گذشت؛(2) زیرا از طرفی، حرکت به سوی تبوک در موقع شدّت گرمای تابستان بود و از سوی دیگر، خشک سالی، مردم را به ستوه آورده بود. از سوی سوم نیز فصلی بود که باید مردم همان مقدار محصولی را که بر درختان بود، جمع آوری و برای طول سال خود آماده کنند. از همۀ اینها گذشته، فاصلۀ میان مدینه و تبوک، بسیار طولانی بود(3) و دشمنی که می خواستند با او رو به رو شوند، امپراتوری روم شرقی، یکی از نیرومندترین قدرت های جهان آن روز بود. اضافه بر اینها، مرکب و آذوقه در میان مسلمانان به اندازه ای کم بود که گاه ده نفر، مجبور می شدند به نوبت از یک مرکب استفاده کنند. بعضی از پیاده ها حتی کفش به پا نداشتند، و مجبور بودند با پای برهنه از ریگ های سوزان بیابان بگذرند. از نظرغذا و آب به قدری در تنگنا بودند که گاهی یک دانه خرما را چند نفر به نوبت، در

ص: 194

دهان گرفته و می مکیدند تا موقعی که تنها هسته آن باقی می ماند، و یک جرعه آب را چند نفر می نوشیدند.(1)

شک نیست در میان مسلمانان افرادی بودند که روحیۀ ضعیف تری داشتند، و همان ها بودند که فکر بازگشت را در سر می پروراندند که قرآن در این آیه، با تعبیر «زیغ قلوب» (انحراف دل ها)، و در آیۀ 37 همین سوره با عبارت (اثَّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ)(2) به آنها اشاره نموده است.

در چنین شرایطی است که خداوند متعال با شمول رحمت و لطفش نسبت به آنان، روحیۀ ایشان را تقویت نمود و توانستند علی رغم تمام این مشکلات، به سوی دشمن حرکت کنند و با این پای مردی عجیب، درس بزرگی برای همۀ مسلمانان جهان در تمام قرون و اعصار به یادگار بگذارند. این مطلب از جملۀ «لَّقَد تَّابَ اللَّهُ عَلیَ النَّبیَِّ وَالْمُهَٰﺠرِینَ وَالْأَنصَارِ» و «ثُمَّ تَابَ عَلَیهِمْ» برداشت می شود؛ زیرا با توجّه به عصمت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، مراد از توبۀ پروردگار، بازگشت او به رحمت و توجّه به بندگان است که نسبت به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) مقصود بازگشت به رحمت به امّت اوست و در حقیقت، او واسطه در نازل شدن رحمت خدا و خیرات و برکات به سوی امتش است.(3)

بنا بر این، هم توبه و بازگشت به درگاه الهی از جانب بنده و هم توبۀ خدا به معنای بازگشت او با رحمت خویش بر بندگان، از عوامل افزایش توان بردباری است. این افزایش توان در صورت اوّل، از حیث ایجاد ارتباط با خدا حاصل می شود، و در صورت دوم، از حیث لطف و رحمت او بر انسان است که در قالب نیرومند ساختن او تجلّی پیدا می کند.

ص: 195

ص: 196

تقلیل مشکل، نقش مهمی در کاهش تنیدگی ها دارد. هنر کوچک شمردن مشکلات، یکی از عوامل موفقیت در زندگی است. نخست باید سختی ها را کوچک شمارد و سپس آنها را تحمّل کرد؛ چه این که توان تحمّل نداشتن، همیشه به دلیل بزرگی سختی نیست؛ بلکه به دلیل بزرگ شماری آن است.(1)

در بسیاری از موارد، کوچک ساختن مشکل، نتیجۀ فرایند مقایسۀ مشکلات با یکدیگر است که در «تقویت تصغیری» از گروه تقویت های مقایسه ای گذشت؛ امّا در مواردی که امکان سنجش وجود ندارد، می توان برای کوچک کردن اندازۀ مشکل، از این روش کمک گرفت. هدف در این روش، واقع بین شدن انسان نسبت به اندازۀ سختی است. دیدن اندازۀ واقعی سختی، از بزرگ نمایی آن جلوگیری می کند. اگر اندازه و ابعاد سختی برای ما مبهم باشد، در ذهن، تصویری نامحدود از سختی و بسیار بزرگ تر از آنچه در واقعیت وجود دارد، شکل می گیرد. این تصویر کاذب موجب می شود تا نیروی خود را برای تحمّل آن، کافی ندانیم و در نتیجه، دچار بی صبری و ناشکیبایی شویم؛ امّا تبیین اندازۀ واقعی مشکل و بیان ناچیز بودن آن، آن افراط در بزرگی را که در مواجهۀ اوّل اتفاق افتاده، از بین می بَرَد و این واقعیت را می رساند که مشکل، کوچک و قابل تحمّل است.(2)

ناگفته نماند که «کوچک بودن» مشکل، غیر از «کوچک دیدن» آن است. ما باید با استفاده از روش یادشده و با محاسبۀ صحیح، به این حقیقت برسیم که مشکل، کوچک است نه آن که با تخیّل و توهّم، آن را کوچک ببینیم. کوچک دیدن مشکل، دچار اشتباه محاسباتی شدن است که از تحلیل غیر واقعیِ اندازۀ سختی ایجاد می شود. این تحلیل غیر واقعی، هر چند در مرحلۀ قبل از مواجهه با مشکل و ورود به آن، ما را به این ارزیابی می رساند که مشکل، قابل تحمّل است، امّا چون از تحلیل

ص: 198

غلط و محاسبۀ نادرست به این ارزیابی رسیده ایم، هنگامی که وارد آن می شویم، تازه اندازۀ واقعی اش نمایان می شود و در آن لحظه، دیگر تاب و توانی برای تحمّل آن وجود نخواهد داشت. بنا بر این، مهم آن است که کشف کنیم سختی، در واقع کوچک است، نه آن که سختی را کوچک فرض کنیم.

تقلیل مشکل هم می تواند نسبت به کمّیت و مقدار سختی صورت بگیرد و هم نسبت به کیفیت آن. گاه کم بودن مدّت زمان درگیری با سختی است که نمایان می شود و از زیادشماری و طولانی بودن غیر واقعی آن جلوگیری می کند و زمانی با توجّه به اثرگذاری واقعی مشکل، از پایین بودن سطح دشواری آن آگاه می شویم. بنا بر این، روش تقویت تقلیلی به دو شکل «تقلیل کمّی» و «تقلیل کیفی»، قابل اجرا خواهد بود. در قرآن کریم از هر دو شکل آن برای تقویت توان افراد استفاده شده است. برای کوچک سازی دشواریِ یکی از تکالیف الهی یعنی روزه داری و تقویت توان روزه داران از تقلیل کمّی، و برای تقویت مسلمانان در برابر اذیت های یهودیان و تحمّل پذیر شدن زیان رسانی آنان، از تقلیل کیفی استفاده شده است.

ای کسانی که ایمان آورده اید! روزه بر شما مقرّر شده است، همان گونه که بر کسانی که پیش از شما [بودند] مقرر شده بود، باشد که پرهیزگاری کنید. [روزه در] روزهای معدودی [بر شما مقرر شده است]).

تعبیر «أیّاماً معدودات» مفعول فیه و ظرف «الصّیام» است. یعنی روزه بر شما در روزهای معدودی واجب شده است. نکره آمدن ایّام و اتّصاف آن به صفت «معدودات»، مفید معنای تحقیر(1) و نشان دهندۀ آسان بودن عمل است.(2) در این آیه، بزرگ نماییِ سختی روزه که از تعداد روزهای نامحدود و بی شمار آن در ذهن شکل می گیرد، با تأکید بر محدود بودن زمان روزه داری، از بین رفته است و در واقع، خداوند با تقلیل کمّی، اندازۀ واقعی آن را روشن نموده است. نتیجه آن که مکلّف، مقدار مشقّت ظاهری روزه را محدود و پایان پذیر ارزیابی می کند و دیگر تحمل این مشقّت را نیازمند توان بیش از حد نمی داند.

همان گونه که اشاره شد، کوچک سازی مشکل حتّی اگر از تقلیل غیر واقعی آن به دست آید، موجب تقویت توان انسان می گردد؛ ولی این تقویت، پایدار نیست و هنگامی که با واقعیت روبه رو مواجه شویم، دیگر کاربردی ندارد. نمونه ای از این تقلیلِ غیر واقعی و کوچک فرض کردن مشکل، از زبان یهودیان نقل شده است. از پندارهای باطل و خیالات واهی یهودیان این بود که فکر می کردند بجز چند روز محدود، در آتش دوزخ گرفتار نخواهند شد:

(أَ لَمْ تَرَ إِلی الَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبًا مِّنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلٰی كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَی فَرِيقٌ مِّنْهُمْ وَهُم مُّعْرِضُونَ * ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَّعْدُودَاتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ.(3)

آیا ندیدی کسانی را که بهره ای از کتاب [تورات] داشتند، به سوی کتاب الهی دعوت شدند تا در میان آنها داوری کند. سپس گروهی از آنان،

ص: 200

روی می گردانند، در حالی که [از قبول حق] اعراض دارند؟ این عمل آنها، به خاطر آن است که می گفتند: «آتش [دوزخ]، جز چند روزی به ما نمی رسد». این افترا آنها را در دینشان مغرور ساخت [و گرفتار انواع گناهان شدند])

یهودیان معتقد بودند که ارتباط ویژه ای با پروردگار دارند تا آن جا که خود را فرزندان خدا می نامیدند(1) و به همین دلیل برای خود، مصونیتی در مقابل مجازات الهی قائل بودند. چنین پنداری موجب شد که از پذیرش حکم الهی خودداری کنند و از حق، روی گردان شوند. چنانچه در جای دیگر این توهّم یعنی تماس موقّت با آتش قیامت، نشان از سبک شمردنِ سنگین ترین گناهان یعنی تحریف و بدعت و ارتکاب آنها توسط این قوم دانسته شده است:

(فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَٰﺬا مِنْ عِندِ اللَّهِ... * وَقَالُواْ لَن تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَّعْدُودَةً.(2)

پس وای بر آنها که نوشته ای با دست خود می نویسند، سپس می گویند: «این، از طرف خداست». و گفتند: «هرگز آتش دوزخ، جز چند روزی، به ما نخواهد رسید»).

کوچک دیدن سختیِ عذاب الهی در نظر اهل کتاب، با وجود غیر واقعی بودنش، موجب شد که عذاب الهی را قابل تحمّل ببیند. لذا مرتکب بزرگ ترین گناهان شدند، امّا در قیامت، هنگامی که اندازۀ واقعی عذاب الهی و زمان طولانی آن برایشان روشن شد، دیگر این کوچک پنداری آنان دردی را دوا نخواهد کرد.

آنها (اهل کتاب، مخصوصاً یهود) هرگز نمی توانند به شما زیان برسانند، جز آزارهای مختصر و اگر با شما پیکار کنند، به شما پشت خواهند کرد. سپس کسی آنها را یاری نمی کند).

در این آیه با نکره آمدن کلمۀ «أذیً» - که بیانگر اندک و ناچیز بودن آزار یهودیان است - (1) آن را برای مؤمنان، تحمّل پذیر نموده است. به عبارت دیگر، با تحلیل کیفی از میزان زیان رسانی آنان، مسلمانان فهمیدند که کیفیت اذیت یهود، ناچیز و کم تأثیر خواهد بود. مثلاً محدود به آزار زبانی است(2) که تحمّل آن، خیلی دشوار نیست. در ادامه هم با پیش گویی فرار یهودیان از میدان مبارزه، از جهت دیگر به مسلمانان روحیه بخشیده است.

بود که ادّعای ربوبیت داشت؛(1) از طرفی نجات بنی اسرائیلی بود که هم در ضعف و اسارت به سر می بردند و هم از جهالت و کوته فکری آنان با خبر بود؛ از طرفی هم می دانست تا چه حدّ در راه خدا کم طاقت است و تحمّل مشاهدۀ ظلم را ندارد.(2) در کنار این جهات، پیشینۀ وی در مصر که او را به عنوان قاتل فراری می شناختند نیز بر دشواری این امر می افزود.(3) از این رو، علاوه بر درخواست شرح صدر، آسان شدن امور و بیان روان، از خدا می خواهد تا برادرش را نیز به عنوان وزیر با او همراه کند. این جاست که خدای سبحان پس از اجابت درخواست های موسی (علیه السلام)، با یادآوری منّت ها و احسان هایی که در زمان گذشته شامل حالش شده است، به وی اطمینان می دهد که در این مرحله از زندگی هم یاری و کمک الهی شامل حالش خواهد شد و بدین سان خاطر او را آرامش می بخشد و به توان او برای تحمّل دشواری مأموریتش می افزاید. مطالب یادشده در آیاتی از سورۀ مبارک طه بیان شده است:

(اذْهَبْ إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی * قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لی صَدْرِی... قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَامُوسی * وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرَی * إِذْ أَوْحَيْنَا إِلی أُمِّكَ مَا يُوحَی *أَنِ اقْذِفِيهِ فی التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فی الْيَمّ ِ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لی ِ وَعَدُوٌّ لَّهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ محَبَّةً مِّنی ِ وَلِتُصْنَعَ عَلی عَيْنی * إِذْ تَمْشی أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكمُ ْ عَلی مَن يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلی أُمِّكَ كی ْ تَقَرَّ عَيْنهُا وَلَا تحَزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمّ ِ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِينَ فی أَهْلِ مَدْيَنَ ثمُ َّ جِئْتَ عَلی قَدَرٍ يَا مُوسی * وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسی * اذْهَبْ أَنتَ وَأَخُوكَ بِايَاتی وَلَا تَنِيَا فِی ذِكْرِی * اذْهَبَا إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی.(4)اينک به سوی فرعون برو، كه او طغيان كرده است. گفت: «پروردگارا! سينه ام را گشاده كن و كارم را برايم آسان گردان...» فرمود: ای موسی! آنچه را خواستی به تو داده شد! و ما بار ديگر تو را مشمول نعمت

ص: 203

خود ساختيم؛ آن زمان كه به مادرت آنچه لازم بود الهام كرديم كه: او را در صندوقی بيفكن، و آن صندوق را به دريا بينداز، تا دريا آن را به ساحل افكند و دشمن من و دشمن او، آن را برگيرد! و من محبّتی از خودم بر تو افكندم، تا در برابر ديدگان [علم] من، ساخته شوی. در آن هنگام كه خواهرت راه می رفت و می گفت: آيا كسی را به شما نشان دهم كه اين نوزاد را كفالت می كند! پس تو را به مادرت بازگردانديم، تا چشمش به تو روشن شود و غمگين نگردد! و تو يكی [از فرعونيان] را كشتی؛ اما ما تو را از اندوه نجات داديم! و بارها تو را آزموديم! پس از آن، ساليانی در ميان مردم «مَديَن» توقف نمودی. سپس در زمان مقدّر به اين جا آمدی. ای موسی! و من تو را برای خودم ساختم!).

در این آیات، دو مرتبه به موسی (علیه السلام) دستور داده شده است که به سوی فرعون طغیانگر برود. یکی در آیۀ 24 با تعبیر «إذْهَبْ إِلی فِرْعَوْن..» و دیگری در آیات 42 و 43 با تعبیرهای «إذْهَبْ أَنتَ وَأَخُوك..» و «إذْهَبَا إِلی فِرْعَوْن..». از طرفی میان این دو امر، از منّت و یاری پیشین خدا به موسی (علیه السلام) سخن به میان آمده است. این منّت چنانچه در آیات 38 تا 41 بدان تصریح شده است، همان القای محبّت موسی (علیه السلام) در دلِ فرعون و احسان به او زیر نظر خدا و بازگشت به دامن مادرش و نجات از غم و نگرانیِ قتل با ماندن در «مَدیَن» و ازدواج او با دختر شعیب (علیه السلام) و در نهایت، احسان خاص الهی به اوست. چنین ترتیب و چینشی که پس از دستور به یک مأموریت دشوار، به بخشی از نصرت های قبلی اشاره می شود و سپس آن دستور تکرار می شود، می تواند بیان کنندۀ نقش یادآوری نصرت ها و منّت های پیشین در افزایش تحمّل سختی ها و مشکلات مأموریت های دشوار الهی باشد. لذا می توان از این روش، در موقعیت های مشابهاستفاده کرد و از فشار روانی آن کاست.

از دیگر آیاتی که در آن از روش یادشده برای تقویت روحیه و افزایش پایداری استفاده شده است، آیۀ 123 سورۀ مبارک آل عمران است. به گفتۀ مفسّران، این آیه و چند آیه بعد از آن، برای تقویت روحیۀ مسلمانان پس از جنگ «اُحُد» و آمادگی

ص: 204

ایشان برای تعقیب دشمن معروف به غزوۀ «حَمراءالأسد» نازل گردیده است؛(1) زیرا پس از پایان جنگ اُحُد، مشرکان در اثنای راهِ برگشت به مکّه، به این فکر افتادند که به مدینه باز گردند و مسلمانان را در هم بکوبند، و اگر محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) هم زنده است، او را به قتل برسانند. به همین جهت، فرمان بازگشت صادر شد. این در حالی بود که مسلمانان به قدر کافی کشته و زخمی داده بودند، و طبعاً هیچ گونه آمادگی ای برای تجدید جنگ نداشتند و به عكس، دشمن با روحيۀ نيرومندی می توانست اين بار جنگ را از سر گيرد و نتيجۀ نهايی آن را پيش بينی كند. در این مرحلۀ خطرناک بود که خداوند با یادآوری نصرت خویش در جنگ «بدر» و خاطرۀ یاری مسلمانان به وسیلۀ فرشتگان، به تقویت روحیۀ آنان پرداخت و آنان را به آینده، دل گرم نمود:(2)

(إِذْ هَمَّت طَّائفَتَانِ مِنكُمْ أَن تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيهُّمَا وَعَلَی اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلَ ِ الْمُؤْمِنُونَ * وَلَقَدْ نَصرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُواْ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون * إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَ لَن يَكْفِيَكُمْ أَن يُمِدَّكُمْ رَبُّكُم بِثَلَاثَةِ ءَالَافٍ مِّنَ الْمَلَئكَةِ مُنزَلِينَ.(3)

[به یاد آور] آن هنگام را که دو گروه از شما بر آن شدند که سستی ورزند با آن که خدا یاورشان بود. و مؤمنان باید تنها بر خدا توکّل کنند. و یقیناً خدا شما را در [جنگ] بدر با آن که ناتوان بودید، یاری نمود. پس، از خدا پروا كنيد، باشد كه سپاس گزاری نماييد. آن گاه كه بهمؤمنان می گفتی: «آيا شما را بس نيست كه پروردگارتان، شما را با سه هزار فرشته فرود آمده، ياری كند؟»).

یادآوری نصرت الهی در آیۀ 25 سورۀ مبارک توبه نیز بیان شده است. در این آیه، با یادآوری یاری خداوند در میدان های گوناگون به شکل عام و در نبرد «حنین» به صورت خاص، علاوه بر مقدّمه چینی برای بیان دیگر امدادهای الهی که در این جنگ نصیب مسلمانان شد،(4) به تقویت روحیۀ ایشان می پردازد:

ص: 205

(لَقَدْ نَصَرَکمُ اللَّهُ فی مَواطِنَ کَثیرَةٍ وَیوْمَ حُنَینٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کثْرَتُکمُ فَلَمْ تُغْنِ عَنكُمْ شَیئاً وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثمُ َّ وَلَّيْتُم مُّدْبِرِينَ * ثُمَّ أَنزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَعَلی الْمُؤْمِنِينَ وَأَنزَلَ جُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ.(1)

قطعاً خداوند شما را در مواضع بسياری ياری كرده است، و [نيز] در روز حُنَين آن هنگام كه شمارِ زيادتان شما را به شگفت آورده بود؛ ولی به هيچ وجه از شما دفع [خطر] نكرد، و زمين با همۀ فراخی بر شما تنگ گرديد. سپس در حالی كه پشت [به دشمن] كرده بوديد، برگشتيد. آن گاه خدا آرامش خود را بر فرستادۀ خود و بر مؤمنان فرود آورد، و سپاهيانی فرو فرستاد كه آنها را نمی ديديد، و كسانی را كه كفر ورزيدند، عذاب كرد، و سزای كافران همين بود).

یادآوری نصرت الهی و بیان امدادهای الهی از قبیل: نزول آرامش بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و مؤمنان، و فرستادن لشکریان نامرئی به عنوان مصادیق آن یاری، موجب تقویت روحی مسلمانان شد که یا به دلیل آسان شدن دشواری جهاد در راه خدا صورت گرفت، چه این که در آیات ابتدایی همین سوره،(2) مأمور به پیکار با مشرکین شده بودند،(3) و یا به جهت تحمّل پذیر شدن تکلیف دشواری که در دو آیۀقبل(4) از آیۀ مورد بحث، بدان مأمور شده بودند و آن، قطع ارتباط با نزدیکانِ مشرکِ خویش بود.(5)

از دیگر آیات مرتبط با این بحث آیۀ 26 سورۀ مبارک انفال است که با یادآوری پناه دادن به مسلمانان و یاری نمودنشان در دوران سخت قبل از هجرت و اوایل بعثت، همچنین برخوردار شدنشان از روزی های پاک، آنان را برای انجام تکالیف و دستورهای الهی تقویت نموده است:

ص: 206

(وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النَّاسُ فَآواکُمْ وَأَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُون.(1)

و به یاد آورید هنگامی را که شما در زمین، گروهی اندک و مستضعف بودید. می ترسیدید مردم شما را بربایند. پس [خدا] به شما پناه داد و شما را به یاری خود نیرومند گردانید و از چیزهای پاک به شما روزی داد، باشد که سپاس گزاری کنید).

قبل از این آیه، چند دستور به مؤمنان داده شده است، اوّل، فرار نکردن از جنگ هنگام هجوم کفّار است که در آیۀ 15 این سوره به آن اشاره شده است.(2) دوم، اطاعت از خدا و رسولش و پرهیز از نافرمانی اوست که در آیۀ 20 بیان شده است.(3) سومین دستور که در آیۀ 21 آمده است، نهی از همانندی با کسانی است که ادّعای ایمان دارند، ولی به مقتضای ایمانشان عمل نمی کنند.(4) چهارمین و پنجمین فرمان هم فرمان به اجابت و پذيرش دعوت حیات بخش خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و پرهیز از فتنه های فراگیر است که در آیات 24 و 25 به آن سفارش شدهاست.(5) این پنج دستور، به اضافۀ نهی از خیانت به خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و امانت ها که در آیۀ بعد از آیۀ مورد بحث، واقع شده است(6)، همه از تکالیف دشواری است که عمل به آن، نیازمند صبر و بردباری است. لذا می توان یادآوری سختی های گذشته و بر طرف شدن آن در پرتو تأیید و یاری الهی را زمینه ساز تقویت نیروی صبر بر این تکالیف شش گانه دانست.(7) در آیۀ یادشده، نصرت خدا خطاب به مؤمنان، مورد تذکّر واقع شده بود.

ص: 207

این یاری در قالب ابطال کید حیله گران در آیۀ سی این سوره خطاب به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مورد یادآوری قرار گرفته است.

(وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُواْ لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّهُ وَاللّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ.(1)

و [ياد كن] هنگامی را كه كافران در بارۀ تو نيرنگ می كردند تا تو را به زندان بيفكنند، يا بكُشند يا [از مكّه] اخراج كنند، و نيرنگ می زدند، و خدا تدبير می كرد، و خدا بهترين تدبيركنندگان است).

در صورت عطف(2) این آیه به آیۀ 26، این نکته قابل برداشت است که خداوند با یادآوری نافرجام ساختن مکر و توطئۀ کافران علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به وسیلۀ مکر خویش در زمان گذشته، به توانمندی ایشان در موقعیت کنونی کمک نموده است. موقعیتی که با توجّه به شأن نزولی که ذیل آیۀ 27 نقل شده است، موجب بروز مشکلاتی برای ایشان شده بود و آن خیانتی بود که یکی از مسلمانان مرتکب شد و اسرار نظامی را فاش نمود که البته با خبر دادن جبرئیل (علیه السلام) و نزول آن آیه، برطرف گردید.(3)

این ها نمونه هایی از مصادیق کمک و یاری خدا به بندگانش بود که یادآوری آنها موجب افزایش توان افراد در موقعیّت های دشوار کنونی و کاهش نگرانی آنها شد. این مصادیق، قابلیت تعمیم دارد و غیر از آنچه در این آیات بیان شد، هر چیزی که از جملۀ یاری و کمک الهی محسوب شود، می تواند یادآوری آن از عوامل توان افزا به شمار آید.

ناگفته نماند که هر یک از این کمک ها در هنگام وقوع، خود عاملی برای تقویت افراد بوده است که در زمان های بعد یادآوری آنها موجب تقویت شده است. مثلاً

ص: 208

اگر یادآوری نصرت الهی به وسیلۀ فرشتگان در جنگ بدر موجب تقویت رزمندگان در زمان بعد یعنی هنگام جنگ اُحُد و بعد از آن شده است، خودِ این نصرت در جنگ بدر از امدادهای الهی و از منابع تقویتی بوده است که از آن با تعبیر نصرت یاد شده است. برخی از این موارد در تقویت «خدا - امدادی» در بخش روش های «خدا - تقویتی» خواهد آمد.

با توجّه به این مطالب، این گونه نتیجه گیری می کنیم که مقابله به مثل، با قطع نظر از جایگاه فقهی و اخلاقی آن، به تناسب مورد و کیفیت استفاده از آن، دارای کارکرد روانی متفاوتی خواهد بود. گاه اثر آن، مثبت و موجب افزایش توان روانی است و گاه دارای پیامد منفی است و خود، از عوامل تشدید فشار روانی به شمار می رود. مقابله به مثل، زمانی دارای کارکرد مثبت است که با در نظر داشتن عمومات، همراه با رعایت عدالت و همسانی در رفتار صورت بگیرد. اثر چنین رفتاری - که خود از واکنش های صحیح و خردمندانه ای است که می تواند در پی زیان رسانی دشمنان از انسان سر بزند - ، مدیریت و کنترل صحیح موقعیت ناخوشایند است. البته اگر به قصد نهی از منکر و آگاه نمودن افراد بر خطای خویش باشد، علاوه بر کارکرد روانی مثبت، از فضایل اخلاقی نیز به شمار می رود؛ ولی هنگامی که این رفتار، تنها به قصد انتقام جویی و خارج از حدّ اعتدال انجام شود، نه تنها در شمار رذایل اخلاقی است، بلکه دارای اثر روانی منفی نیز خواهد بود؛ چرا که چنین برخوردی از واکنش های غیر منطقی و ناصحیحی به شمار می رود که اثر آن جز افزایش فشار روانی و شدّت یافتن تنیدگی، چیز دیگری نخواهد بود؛ و چه بسا موجب تشدید دشمنی ها و جری تر شدن آنان نیز می گردد.

از این رو، کاربرد روش مقابله به مثل، در همه جا و هر موقعیت فشارزایی، سفارش نمی شود؛ بلکه طبق آنچه از قرآن قابل برداشت است، هنگامی که ضرر و زیان و ضربات دشمن جمعی است و پیامد آن، خُسران دیگران یا اسلام را در پی دارد (مانند مبارزه نظامی و تعدّی و تجاوز به مسلمانان)، مقابله به مثل، نه تنها جایز، بلکه یک تکلیف شرعی است و انجامش ضروری خواهد بود: (فَمَنِ اعْتَدَی عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُواْ عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَيْكُمْ).(1) زمانی که ضرر و زیان تنها متوجّه شخص انسان است و پیامدی برای دیگران ندارد (مانند جنگ های روانی که در قالب استهزاء و تمسخر و اعراض و... صورت می گیرد)، هرچند مقابله به مثل ضرورتی ندارد، امّا باز هم به عنوان یک حق و در آخرین مرحله پس از صبر و بردباری و برخورد

ص: 210

کریمانه،(1) انجامش جایز خواهد بود: (وَ إِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُواْ بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ وَلَئنِ صَبَرْتمُ ْ لَهُوَ خَيْرٌ لِّلصَّبرِينَ)(2) و در هر دو صورت موجب، افزایش توان بردباری.

به هر حال، چه در قالب تکلیف شرعی و چه به عنوان یک حقّ شخصی، این عمل موجب تقویت روحیۀ شخص مقابله کننده و کاهش فشار روانی است. چنانچه در آیات دوازدهم تا پانزدهم سورۀ مبارک توبه ابتدا به مسلمانان فرمان داده شده است تا در صورت پیمان شکنیِ مشرکان و قصد تجاوز آنان، به مقابله با آنان بپردازند و با سردمدارانشان نبرد کنند. سپس یکی از نتایج این مقابله به مثل، تشفّی دل های مؤمنان و فرو نشستن خشم آنان بیان شده است:

(وَ إِن نَّكَثُواْ أَيْمَانَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُواْ فی دِينِكُمْ فَقَاتِلُواْ أَئمَّةَ الْكُفْرِ... *... قَتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُّؤْمِنِينَ * وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ... .(3)

و اگر پيمان های خود را پس از عهد خويش بشكنند، و آيين شما را مورد طعن قرار دهند، با پيشوايان كفر پيكار كنيد... با آنها پيكار كنيد، كه خداوند آنان را به دست شما مجازات می كند و آنان را رسوا می سازد و سينۀ گروهی از مؤمنان را شفا می بخشد و خشم دل های آنان را از ميان می بَرَد!).

در این آیات، مبارزه با سردمداران پیمان شکن کفر که به عنوان مقابله به مثل با آنان تجویز شد، شفابخش سینۀ دردمند مؤمنان صدر اسلام و فرونشان شعله های خشم آنان - که جریحه دار و آکنده از رنج و آزار مشرکان و خشمناک از تجاوز آنان بود - ، دانسته شده است.(4)

در آیۀ 38 سورۀ مبارک هود نیز از قول نوح (علیه السلام) و پیروانش که به هنگام ساخت کشتی، از ناحیۀ دشمنانشان مورد تمسخر واقع شده بودند، می خوانیم که به گروه مسخره کنندگان گفتند:

ص: 211

(إِن تَسْخَرُواْ مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ.(1)

اگر ما را مسخره کنید ما نیز شما را به مانند خودتان، مسخره خواهیم کرد).

برخی مفسّران، استهزای نوح (علیه السلام) را همان مجازات خداوند و شماتت مشرکان هنگام غرق شدن دانسته اند؛(2) امّا گروهی دیگر استهزای وی را به معنای حقیقی و دلیل بر جواز مقابله به مثل این عمل دانسته اند.(3)

در گروهی از آیات نیز به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) سفارش شده است تا از کفار و مشرکان،(4) جاهلان،(5) منافقان(6)، مسخره کنندگان آیات الهی،(7) اعراض کنندگان از یاد خدا و دنیا پرستان،(8) دوری نماید. برای نمونه در جریان میهمانی بستگان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در اوایل بعثت که در پی نزول آیه (وَ أنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِین)(9) و پس از فرمان انذار و دعوت نزدیکان صورت گرفت، به منظور دلداری وی از نافرمانی آنها خطاب به ایشان می فرماید:

(فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّی بَرِی ءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ.(10)

اگر تو را نافرمانی کنند بگو: «من از آنچه شما انجام می دهید بیزارم!»).

در واقع، خداوند متعال با تجویز مقابله به مثل نمودن، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را از موقعیت فشارزا دور نموده است و دور بودن از موقعیت فشارزا به معنای خالی شدن ذهن فرد از پرداختن به آن، نه به منظور فرار از آن، خود عاملیبرای آرامش خواهد بود.

ص: 212

ص: 214

آیات مرتبط با روش های خداتقویتی، بیشتر در بارۀ سختی های مبارزه و جنگ با مخالفان است که خود از جمله حوادث و بلایایی است که منشأ انسانی دارد؛ چرا که سختی ها از یک منظر، به دو بخش سختی «حوادث» و سختی «تکالیف» تقسیم می شوند. الگوی این بخش بندی، تقسیمی است که در برخی روایات برای صفت «صبر» صورت گرفته است. از آن جا که مفهوم صبر و بردباری، تنها در موقعیت های دشوار معنا پیدا می کند و هر جا مشقّتی برای نفسْ تصوّر نشود، صبر و شکیبایی نیز جایگاهی نخواهد داشت، از این رو می توان تقسیم بندی هایی را که برای صبر صورت گرفته، برای سختی و مشکل نیز انجام داد. با این حساب اگر صبر از دید روایات به سه قسم: صبر در «مصیبت»، صبر بر «طاعت» و صبر از «گناه» تقسیم شده است،(1) انواع سختی نیز در این سه موقعیت، تجربه خواهند شد. البته با تأمّل در این اقسام، معلوم می شود که موقعیت های دوم و سوم (یعنی طاعت و معصیت)، هر چند در برابر هم قرار دارند، امّا در مقایسه با موقعیت اوّل (یعنی مصیبت)، از یک سنخ هستند. در واقع، این سه موقعیّت، خود در دو گروه کلّی تکالیف (طاعت و معصیت) و حوادث (مصیبت) جای دارند. بنا بر این، در امور زندگی، از یک منظر با

ص: 215

دشواری های تکالیف الهی رو به رو هستیم و از منظر دیگر، با سختی های حوادث و بلایا.(1)

از طرفی، دشواری های تکالیف با توجّه به انجام دادن و ترک آنها، یا در انجام دادن بایدها (طاعت) تجربه می شوند یا در ترک نبایدها (معصیت). همچنان که سختی های حوادث با در نظر داشتن نقش و جایگاه «طبیعت» و «انسان» در ایجاد آنها، به دو بخش حوادث ناشی از قدرت طبیعت و حوادث ناشی از فعلِ انسان تقسیم می شوند. هر چند در نگاه واقع بینانه، انسان در همۀ این حوادث، از جمله بلایای طبیعی نقش دارد،(2) امّا در یک نگاه سطحی و ظاهربینانه، گاه بلایای طبیعی از جمله سیل، زلزله، توفان، رعد و برق، خشک سالی و... - که با مصالح و اهدافی خاص از جانب خداوند متعال در زندگی بشر وارد شده اند - ، افراد را دچار سختی و گرفتاری می کنند و زمانی این حوادث با دخالت آشکار و مستقیم انسان حاصل می شود که می توان بارزترین نمونۀ آن را در قالب جنگ های نظامی یا روانی مشاهده نمود. پس حوادث سخت و دشوار یا طبیعی اند یا انسان ساز، و دشواری های تکالیف یا در انجام دادن بایدها هستند یا در ترک نبایدها.

عکس

ص: 216

با دقّت در آیات به کار رفته در روش های خداتقویتی می بینیم که بیشتر آنها مربوط به قِسم دوم از گروه اوّل یعنی حوادث انسان ساز و سختی های ایجاد شده از سوی دشمنان و بدخواهان است؛ زیرا این گروه از آیات به دنبال تسلیت و دل گرمی بخشیدن به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و مؤمنان پیرو ایشان است که در راه تبلیغ دین و عملی کردن احکام الهی، همواره با مخالفت های سردمداران کفر رو به رو بودند. دشمنان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) اعم از مشرکان، اهل کتاب و منافقان، همواره با ایجاد موانع و کارشکنی های خود تلاش می کردند از نفوذ دعوت وی و گسترش اسلام جلوگیری کنند؛ ولی در مقابل، خدای متعال به منظور بالا بردن توان روحی و توانمندسازی آنان در برابر این مشکلات، از دو راه، وارد شده است: یک بار با تقویت مستقیم آنان به شکل حمایت و پشتیبانی، و یک بار با تضعیف طرف مقابلشان؛ چه این که نتیجۀ تضعیف یک گروه، تقویت گروه مقابل او را به دنبال خواهد داشت. از این رو، روش های خداتقویتی در دو فصل تقویت های «حمایتی» و «تضعیفی»، مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

ص: 217

ص: 218

افزایش سطح بردباری و تحمّلش نیز تضمین خواهد شد، و هرگز هنگام رویارویی با سختی ها دچار تنیدگی نخواهد شد. لذا با توان بیشتری به مدیریت و کنترل رفتار خود در برابر سختی اقدام می کند.

شیوه ها و راه های ایجاد حمایت را که در قرآن کریم برای تقویت روحیۀ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و پیروان ایشان به کار رفته، می توان در هشت روش تقویتی: «خدا - پشتیبان»، «خدا - آگاهی»، «خدا - کفایتی»، «خدا - تقلیلی»، «خدا - تسکینی»، «خدا - تأمینی»، «خدا - دفاعی» و «خدا - یادآور» جمع نمود. اینک با بررسی هر یک از این روش ها، به کارکرد روانی و منبع قرآنی آنها اشاره خواهیم نمود.

در قرآن کریم، آیاتی به چشم می خورند که بیانگر به کارگیریِ روش یادشده برای تقویت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و دیگر انبیای الهی است. خدای سبحان در جهت افزایش قدرت و نیروی پایداری ایشان در برابر سخت ترین مشکلات و مقابله با هجمۀ دشمنان آنان - که گاه در قالب نقشه های شیطانی و گاه به شکل جنگ و مبارزۀ نظامی صورت می گرفت - ، با تعابیر گوناگون به حمایت از آنان پرداخته است. در ادامه، به برخی از این تعابیر اشاره می گردد.

نوع اوّل، ولایتی است که از رابطۀ خالق با مخلوق، سرچشمه می گیرد. این ولایت - که بیانگر مسئلۀ خالقیت و تدبیر خدای متعال نسبت به مخلوقات است - ، همان طور که از نامش پیداست، همۀ بندگان اعم از مؤمن و کافر را فرا می گیرد؛(1) امّا «ولایت خاصه» ولایتی است که از رابطۀ مخصوص میان خدای سبحان با برخی بندگانش به وجود می آید. در ولایت خاصّۀ الهی، علاوه بر آن رابطۀ عام که میان هر بنده ای با خدا وجود دارد، نوعی ارتباط خاص میان خدا با شخص مؤمن برقرار می گردد که همراه با انواع حمایت هاست. در این ارتباط، از یک سو خداوند با عنایت های ویژه نسبت به بندگان مؤمن خویش کارهای آنان را به عهده می گیرد و خود مشکلاتشان را حل می کند و همواره به ایشان خیر می رساند و بلاها را از آنها دور می سازد و آنان را در برابر خطرات محافظت می نماید، و از سوی دیگر، آنان با قُربی که به خدای تعالی پیدا می کنند، به گونه ای وصل به او می شوند که متولّی اطاعت او در همۀ اوامر و نواهی او می شوند و تمامی برکات معنوی از قبیل هدایت، توفیق، تأیید و... را از او می گیرند.(2)اگر انسان، خود را تحت ولایت خاصّ پروردگارش بداند، و ایمان داشته باشد که از پشتیبانی و حمایت او بهرمند است، هرگز تاب و توانش برای تحمّل مشکلات، کاهش نمی یابد؛ بلکه از آن جا که اطمینان دارد که خدا بهترین ها را برای او انتخاب می کند و هر چه برایش پیش آوَرَد، خیرش در آن است، تحمّل سخت ترین مشکلات هم برایش آسان و شیرین می گردد.

ص: 222

ناگفته نماند که تنها توجّه به تحت ولایت الهی بودن، برای توانمندی کافی نیست؛ بلکه اعتقاد و اطمینان به آن مهم است. در جریان جنگ «اُحُد» هنگامی که لشکر اسلام برای جهاد حرکت کرد، گروهی از مسلمانان - «بنو سلمه» از قبيله اوس و «بنو حارثه» از قبيله خزرج (1) - تصميم گرفتند که سُستی به خرج دهند و از وسط راه به مدينه بازگردند. به همین، دلیل خداوند در مقام توبیخ آنان سزاوار نبودن این عملشان را با وجود آن که از ولایت او بهرمند بودند، یادآور شده است:(2)

(إِذْ هَمَّت طَّائفَتَانِ مِنكُمْ أَن تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيهُّمَا وَعَلَی اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ ِ الْمُؤْمِنُونَ.(3)

آن هنگام كه دو گروه از شما بر آن شدند كه سستی ورزند با آن كه خدا ياورشان بود. و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكّل كنند).

با این وجود که آنها از این که خدا ولیّشان است، با خبر بودند، امّا چون بدان اعتقاد نداشتند، از فواید آن بهرمند نشدند و باز دچار سستی شدند و از همین رو، مورد توبیخ خدا قرار گرفتند. بنا بر این، عامل توان افزایی، توجّه همراه با اعتقاد به حمایت ویژۀ الهی است. همان طور که اظهار این عقیده از سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که خدا ولیّ اوست، توان او را در برابر مکر مشرکان تا جایی بالا بُرد که نه تنها از نقشه های شوم دشمنان نهراسید، بلکه از آنان خواست تا عليه او توطئه كنند و برای از ميان بردن وی هيچ درنگی روا ندارند!

(إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُکُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْیَسْتَجِیبُواْ لَکُمْ إِن کُنتُمْ صَدِقِینَ * ألَهُمْ أَرْجُلٌ یَمْشُونَ بهَا أَمْ لَهُمْ أَیْدٍ یَبْطِشُونَ بهِا أَمْ لَهُمْ أَعْیُنٌ یُبْصِرُونَ بهَا أَمْ لَهُمْ ءَاذَانٌ یَسْمَعُونَ بهَا قُلِ ادْعُواْ شُرَکاَءَکُمْ ثُمَّ کِیدُونِ فَلَا تُنظِرُونِ * إِنَّ وَلِّیَ اللَّهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتَابَ وَهُوَ یَتَوَلیَّ الصَّالِحِینَ.(4)

مسلّماً کسانی که به جای خدا می خوانید، بندگانی مانند شما هستند. پس اگر راستگویید، آنها را بخوانید تا شما را اجابت کنند. آیا آنها

ص: 223

پاهایی دارند که بدان راه روند، یا دست هایی دارند که با آن بگیرند، یا چشم هایی دارند که با آن ببینند یا گوش هایی دارند که با آن بشنوند؟! بگو: شریکانی را که برای خدا قرار داده اید بخوانید. سپس بر ضدّ من هر نقشه و نیرنگ که دارید به کار برید و مهلتم مدهید. به یقین، سرپرست و یاور من خدایی است که این کتاب را فرو فرستاده و هموست که شایستگان را سرپرستی می کند).

در آیات فوق، ابتدا معبودان مشرکان را موجوداتی همسان با خود آنان معرفی می نماید. سپس برای آزمودن ناتوانی آنها از مشرکان خواسته می شود تا نیازهای خود را از بت هایشان درخواست کنند. در ادامه، با طرح سؤالاتی به عجز و ناتوانی آنان و در عین حال، توبیخ مشرکان می پردازد و ثابت می نماید که خود این بت پرستان از آن بت ها برتر و تواناترند. پس از آن، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از جانب خدا مأمور می شود تا در مقام ردّ و ابطال عقیدۀ بت پرستی، مشرکان را به مبارزه علیه خویش دعوت کند(1) و به آنان اعلام نماید که خدا در برابر کید مشرکان، ولیّ و یاور اوست. یادآوری این سخن که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تحت ولایت خداست و او از افراد صالحی است که خدا سرپرست آنهاست، آن هم پس از طرح توطئۀ مشرکان، علاوه بر اثبات بی خاصیّت بودن بت ها و تضعیف بت پرستان، نشان دهندۀ جایگاه القای این کلام و نقش اعتقاد به ولایت الهی در توانمندسازی انسان در چنین موقعیت هایی است.

افزون بر کید مشرکان، در برابر توطئه ای که برخی از همسران پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) برای وی فراهم کرده بودند، حمایت و پشتیبانی خدا بود که موجب تقویت و توانمندی او شد. خدای سبحان در اوایل سورۀ مبارک تحریم خطاب به دو تن از همسران پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که مرتکب خطایی شده بودند، می فرماید:

ص: 224

(إِنْ تَتُوبَا إِلَی اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَیهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِیلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمَلَائِکةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِیرٌ.(1)

اگر از کار خود توبه کنید [به نفع شماست، زیرا] دل هایتان از حقْ منحرف گشته؛ و اگر بر ضدّ او دست به دست هم دهید [، کاری از پیش نخواهید برد]؛ زیرا خداوند، یاور اوست و همچنین جبرئیل و مؤمنان صالح، و فرشتگان بعد از آنان، پشتیبان اویند).

این آیه و سه آیۀ قبل از آن، مربوط به ماجرای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با بعضی از همسرانشان است که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به خاطر رضایت برخی از آنها، پاره ای از حلال ها را به وسیلۀ سوگند خوردن بر خود حرام نمود.(2) در حالی که به آنان سفارش نمود که این مطلب فاش نشود؛ امّا بر خلاف دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، قسمتی از آن را فاش کردند و موجب ناراحتی شدید پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) گشتند، تاحدّی که در بعضی از روایات آمده است که بعد از این ماجرا یک ماه از همسران خود کناره گیری نمود.(3)

از آن جا که این جریان در قلب پاک و روح عظیم پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تأثیر زیادی داشت، خداوند متعال در آیۀ یادشده، با آوردن ضمیر «هو» عنایت خاصه اش را به آن جناب

ص: 225

فهمانده و به همین جهت، بدون هیچ واسطه ای، خود عهده دار امور او شده و او را در هر خطری که تهدیدش کند، یاری نموده است.(1) کلمۀ «مولاه» یعنی سرپرستی که عهده دار امر «متولّی علیه» است و او را در هر خطری که تهدیدش کند، یاری می نماید.(2) پس خداوند، پیامبر خود را از خطر توطئۀ همسرانش علیه وی، یاری نموده است. حال اگر کلمات «جبرئیل» و «صالح المؤمنین»(3) را عطف بر «الله» یا ضمیر «ها» در «مولاه» بدانیم، آنها نیز به عنوان یاور و ولیِ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به شمار می روند. البته روشن است که ولایت جبرئیل و صالح مؤمنان، در طول ولایت خداوند است، نه در عرض آن! امّا اگر همان گونه که برخی از مفسّران(4) تصریح کرده اند که بعد از «مولاه»، وقف صورت بگیرد، و «جبرئیل»، مبتدا و «صالح مؤمنان» و «الملائکة» نیز عطف بر آن و خبرش هم «ظهیر» باشد، در این صورت، پشتیبانی از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در قالب ولایت، به خداوند اختصاص خواهد داشت و دیگران در قالب هم پشتی،(5) حامی او خواهند بود. بر این مبنا، در آیۀ یادشده، علاوه بر تعبیر «مولی»، از کلمۀ «ظهیر» یعنی هم پشت و معین،(6) برگرفته از مادۀ «ظهر» به معنای پشت در مقابل بَطن هر چیزی،(7) به عنوان یکی دیگر از تعابیر قرآنی برای اعلام حمایت و پشتیبانی، استفاده شده است.

در آیه قبل، مولویت الهی برای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بیان شد؛ امّا در آیه ای دیگر از این مولویت برای تقویت روحیۀ مؤمنانی که مأمور به قتال باکافران شده اند، استفاده شده است:

ص: 226

(قُل لِّلَّذِینَ کَفَرُواْ إِن یَنتَهُواْ یُغْفَرْ لَهُم مَّا قَدْ سَلَفَ وَإِن یَعُودُواْ فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِینَ * وَقَتِلُوهُمْ حَتیَ لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَیکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انتَهَوْاْ فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا یعْمَلُونَ بَصِیرٌ * وَإِن تَوَلَّوْاْ فَاعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاکُمْ نِعْمَ الْمَوْلیَ وَنِعْمَ النَّصِیرُ.(1)

به آنها که کافر شدند بگو: «چنانچه از مخالفت باز ایستند، گذشتۀ آنها بخشوده خواهد شد و اگر به اعمال سابق بازگردند، سنّت خداوند در گذشتگان، در بارۀ آنها جاری می شود. و با آنها پیکار کنید، تا فتنه برچیده شود، و دین [و پرستش] همه مخصوص خدا باشد! و اگر آنها [از اعمال نادرست] خودداری کنند، [خداوند آنها را می پذیرد و] خدا به آنچه انجام می دهند بیناست. و اگر سرپیچی کنند، بدانید خداوند سرپرست شماست! چه سرپرست خوبی! و چه یاور خوبی!»).

در این چند آیه، خداوند متعال در کنار تهدید و انذار کافران، از سویی، به بشارت و تشویق آنان به بازگشت و توبه از گذشتۀ زشتشان اشاره نموده است، و از سویی دیگر، به مؤمنان در برابر کفرورزی دشمنان، روحیه بخشیده است. با دقّت در آیات یادشده، ملاحظه می شود که مؤمنانی که تا برچیده شدن فتنه،(2) مأمور به قتال با کافران شده اند، با دو نوع عکس العمل از طرف آنان رو به رو هستند؛ زیرا کافران یا با انتها(3) (یعنی دست برداشتن از دشمنی و ستیز خود)، به اسلام روی می آورند و یا با بازگشت خود به جنگ، بر کفر و اعمال ناشایست خود پافشاری می کنند. در صورت اوّل، این صرف نظر کردنشان از کفر و ستیز، دو فایده را در پی خواهدداشت: یکی برای خودشان و آن بخشش اعمال و رفتار بدشان در گذشته خواهد

ص: 227

بود؛ و دیگری برای جامعۀ اسلامی که همان برچیده شدن فتنه و یکپارچه شدن دین خداست. برای تشویق آنان به این امر نیز بر آگاه بودن خدا نسبت به اعمال و رفتارشان تأکید شده است؛ ولی در صورتی که آنان بخواهند به دشمنی و کردار ناشایست خود ادامه دهند، دچار شکست و هلاکتی خواهند شد که بر پایۀ سنّت الهی(1) در طول تاریخ به سراغشان می آید. این پیامدی بود که با انتخاب جنگ و ستیز و روگردانی از پیشنهاد دست برداشتن از مخالفت، خود گرفتار آن می شوند؛ امّا ممکن بود با این عملِ مشرکان، یعنی تصمیم بر ادامۀ جنگ، مسلمانان دچار یأس و ناامیدی شوند و از مبارزه با دشمنان کناره گیری کنند. از این رو، خداوند متعال در آخرین آیۀ مورد بحث، با عبارت «فاعلموا (بدانید)» توجّه ایشان را به این مطلب جلب نموده است که آنان تحت ولایت الهی هستند و یاریِ خداوندی که هم خوب سرپرستی است و هم خوب یاوری، شامل حالشان خواهد بود. پس دیگر جا ندارد در برابر تصمیم کافران، احساس ضعف و ناامیدی به خود راه دهند.

از دیگر آیات مرتبط با این بحث، آیۀ یازده سورۀ محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) است:

(ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَی الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَی لَهُم.(2)

این [نصرت مؤمنان و هلاکت و سوء عاقبت کفّار] برای آن است که خداوند، سرپرست کسانی است که ایمان آوردند؛ امّا کافران، سرپرستی ندارند!).

در این آیه، دلیل نصرت و سعادت مؤمنان، و در مقابل، نابودی و سوء عاقبت کافران - که در آیات قبل از آن آمده است - ، این مسئله دانسته شده است که مولای مؤمنان، خدای تعالی است، در حالی که کافران، هیچ مولا و سرپرستی ندارند. ولایت داشتن از سوی خدا برای مؤمنان، عاملی برای افزایش توانمندی آنان درموقعیت های ناخوشایند خواهد بود. همچنان که مولا نداشتن دشمنان، عاملی است برای تضعیف روحیۀ آنان که در «تقویت های تضعیفی» به آن اشاره می گردد.

ص: 228

در یک نگاه کلّی می توان آیاتی را که در آنها موضوع یاری رسانی مطرح شده اند، را به دو گروه تقسیم نمود: گروه نخست دربردارندۀ آیاتی است که در مقام نفی هر گونه یاری و نصرت از غیر خدا هستند. بیشتر این آیات در مقام توصیف روز قیامت، یکی از اوصاف آن را بی یاور شدن برخی افراد و گروه ها در آن روز معرّفی می نماید.(1) کافران،(2) ظالمان،(3) مشرکان،(4) منافقان،(5) اهل کتاب،(6) استهزا گران،(7) گناهکاران،(8) دنیا طلبان،(9) لعنت شدگان(10) و فرعونیان،(11) از جمله گروه هایی هستند کهبر عدم نصرتشان تأکید شده است. جایگاه این دسته از آیات در بخش تقویت های تضعیفی خواهد بود که در آینده به آن اشاره می شود.

ص: 230

امّا گروه دوم از آیاتی که در آنها واژۀ نصر به کار رفته، آیاتی است که مفهوم یاری در آنها، در جنبۀ مثبت یعنی در قالب نصرت های الهی به کار رفته است؛ کمک هایی که منشأ آن یا به طور مستقیم یا با واسطه، خدای متعال است. این گروه از آیات، با توجّه به معنای اراده شده از نصرت در آنها، به دو بخش تقسیم می گردد. در بخشی از آنها از مفهوم نصرت، معنای غلبه و پیروزی اراده شده است. در بحث لغوی گذشت که در صورت متعدّی شدن واژۀ «نصر» با حرف «عَلیٰ»، نصرت به معنای غلبه و استیلا خواهد بود. لذا مفهوم غلبه در این گونه موارد روشن خواهد بود. در مواردی هم که نصرت به صورت مطلق بیان شده، پیروزی و غلبه به عنوان لازمه و اثر آن اراده شده است. این دسته از آیات نیز مانند گروه قبل، مربوط به بحث ما نیستند؛ بلکه در «تقویت نصرت - انتظاری» جای می گیرند.(1)

بنا بر این، در این بخش، تنها آن دسته از آیات مدّ نظرند که از کاربرد نصرت الهی در آنها، جایگاه و نقش توجّه به یاری خدا به عنوان یکی از شیوه های حمایت و پشتیبانی در افزایش توان انسان، معلوم گردد. در واقع، نصرت در همان معنای اصلی خودش (یعنی یاری رسانی) استعمال شده باشد. آیاتی که نصرت خدا را یکی از نمونه های تقویت و تأیید الهی عنوان نموده اند، از جملۀ این موارد است. برای نمونه، خداوند در آیۀ زیر، یاری خویش را در کنار مؤمنان از مصادیق تقویت و تأیید پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) قرار داده است؛ چرا که یکی از مشکلات پیش روی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، نیرنگی بود که ممکن بود توسّط کافران پس از برقراری پیمان صلح با آنان به وجود آید:

(وَإِن يُرِيدُواْ أَن يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللّهُ هُوَ الَّذِيَ أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ.(2)

و اگر بخواهند تو را فریب دهند، خدا برای تو کافی است. او همان کسی است که تو را با یاری خود و مؤمنان، تقویت کرد).

ص: 231

در این آیه، یاری الهی و مؤمنان از جملۀ تأییدات خدایی به شمار آمده که خود به عنوان شاهدی برای اثبات کفایت الهی مستفاد از جمله «فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ»، به کار رفته است.(1) این آیه به جهت بیان همین عبارت، در تقویت «خدا - کفایتی» نیز تکرار می شود. نکتۀ قابل توجّه این که از آمدن تأیید به وسیلۀ مؤمنان در کنار تأیید با یاری خدا نباید این گونه برداشت شود که دیگران در کنار خدای تعالی، قدرت یاری رساندن دارند؛ بلکه مراد این است که یاور واقعی و حقیقی، تنها خدای سبحان است(2) و نصرت و تأیید دیگران در حقیقت، از جلوه های نصرت و تأیید اویند نه آن که ذاتاً مؤثّر باشند.(3) همچنان که در مواردی که مؤمنان به عنوان یاوران خدا(4) یا پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)(5)، و یا هر دوی آنان(6) معرفی شده اند، باید این گونه معنا شود که آنان با یاری دین خدا و اطاعت از دستورهای او و پیروی از رسولش به اعتلای کلمۀ حق کمک می کنند.

علاوه بر آیۀ یادشده، در آیۀ زیر نیز نصرت الهی از جمله تأییدات خداوند، بیان شده است. البته نصرت در این جا مربوط به مؤمنانی است که از طریق بیان یاری خداوند به تقویت آنان پرداخته شده است، نه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم).

(قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَأُخْرَیٰ كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُم مِّثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَن يَشَاءُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لَّأُوْلِي الاَبْصَارِ.(7)

قطعاً در برخورد میان دو گروه، برای شما نشانه ای بود. گروهی در راه خدا می جنگیدند، و گروه دیگر کافر بودند که آنان (مؤمنان) را به چشم

ص: 232

خویش، دو برابر خود می دیدند و خدا هر که را بخواهد به یاری خود تأیید می کند. یقیناً در این [ماجرا] برای صاحبان بینش، عبرتی است).

خداوند در این آیه، در مقام هشدار به کافران یا امتنان بر مسلمانان،(1) پس از بیان نمونه ای از امدادهایش در جنگ «بدر» - که همان دو برابر نشان دادن جمعیت مسلمانان بود - ، در ضمن قاعده ای کلّی، بر تقویت بندگان از طریق یاری خویش تصریح می فرماید. ذکر این قاعده پس از یادآوری امدادرسانی در جنگ، بیانگر این است که یاری خدا در قالب امدادهای غیبی، از عوامل ایجاد تقویت و تأیید رزمندگان است. حال فرقی نمی کند که اثر این تقویت، علاوه بر حمایت روانی و درونی رزمندگان، در خارج نیز به صورت غلبۀ ظاهری نمایان شود یا فقط در حدّ همان تقویت روحی و عاطفی کارایی داشته باشد. در هر صورت، نقش نصرت الهی در قوّت بخشی به رزمندگان، قابل انکار نخواهد بود.

غیر از این دو آیه، آیات دیگری نیز وجود دارند که در آنها از نصرت الهی به عنوان روشی برای تقویت روحی افراد استفاده شده است؛ امّا چون به صورت یادآوریِ نصرت و یاری - که قبلاً صورت گرفته است - ، بیان شده اند، در تقویت «نصرتْ یادی» جای می گیرند.

واژۀ «أید» همراه با مشتقاتش، یازده مرتبه در قرآن تکرار شده است که غیر از دو مورد آن(1) که به شکل اسمی «أید» آمده است و ارتباطی با بحث ما ندارد، در بقیۀ موارد(2) به صورت فعل از باب تفعیل و به معنای تقویت کردن و نیرومند ساختن وارد شده است. در تمامی این موارد، به غیر از یک موردش، با استفاده از حرف «باء»، به وسیله و سببی که با آن تأیید صورت می گیرد، اشاره شده است. امّا در یک آیه، تأیید با حرف «علی» وارد شده است و از تأیید گروهی از بنی اسرائیل که به عیسی (علیه السلام) ایمان آورده بودند، در قبال دشمنانشان خبر داده است.(3) با توجّه به این تفاوت، همچنین نتیجه ای که برای این تأیید بیان شده است (یعنی غلبه یافتن این گروه بر دشمنانشان)، می توان گفت که تأیید در این آیه به معنای غلبه دادن است. توجّه به این غلبه ای که از تأیید خدا شامل حال این گروه از مؤمنان شده است، خود، عاملی است برای تقویت روحیۀ همۀ مؤمنان در هر زمان که بدانند آنها نیز مورد تأیید و حمایت الهی قرار دارند.

هشت آیۀ دیگر، متناسب با کسانی که مورد تأیید واقع شده اند و نیز وسیله ای که با آن تأیید شده اند، به سه گروه تقسیم می شوند. در گروه اوّل، از تأیید عیسی(علیه السلام) به وسیلۀ روح القدس سخن به میان آمده است(4) که چون در موقعیت ناخوشایندی وارد نشده اند، ارتباطی با بحث ما (افزایش صبر) ندارد. در گروه دیگر، عاملی که به وسیلۀ آن، افراد، مورد تأیید الهی واقع شده اند، نصرت خدا معرفی شده است که دو مورد آن در بخش پشتیبانی با نصرت الهی در تقویت «خدا - پشتیبان» گذشت.(5) یک

ص: 234

مورد آن هم که یادآوری تأیید مؤمنان با نصرت خداست(1) در تقویت «نصرت - یادی» گذشت.

با این حساب، از تمامی آیاتی که مشتمل بر واژۀ «أید» بود، تنها دو مورد باقی می ماند که بیانگر روش خدا - پشتیبان است. مورد اوّل در جریان هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و مخفی شدن ایشان در غار ثور است که تأییدات غیبی خداوند به وسیلۀ لشکریان نامرئی به کمک ایشان آمده است:

(...إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لاَ تَحْزَنْ إِنَّ اللّهَ مَعَنَا فَأَنزَلَ اللّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَّمْ تَرَوْهَا... .(2)

در آن هنگام که آن دو در غار بودند، و او به همراه خود می گفت: «غم مخور، خدا با ماست!» در این موقع، خداوند، آرامش خود را بر او فرستاد و با لشکرهایی که مشاهده نمی کردید، او را تقویت نمود).

این نیروهای غیبی، ممکن است اشاره به فرشتگانی باشد که حافظ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در این سفر پُر خوف و خطر بودند، و یا آنها که در میدان جنگ «بدر» و «حنین» و مانند آن، به یاری او شتافتند.(3) تأیید و تقویتی که از جانب خدا شامل حال ایشان شد، در کنار نزول آرامش الهی، سبب گردید تا ایشان در آن لحظات دشوار که هر آن، احتمال برخورد وی با دشمنانی كه به قصد كشتن وی تا مرز دستگيری او پيش آمده بودند، می رفت، هیچ گونه ناراحتی و اندوهی نداشته باشد و حتّی همراه خود را نیز به آرامش دعوت نماید.

مورد دوم در آیۀ 22 سورۀ مبارک مجادله بیان شده است و از مورد تأیید قرار گرفتن بندگانی که در درجات بالای ایمان باشند، خبر داده است:

(لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُوْلَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُم بِرُوحٍ مِّنْهُ... .(4)

ص: 235

هيچ قومی را كه ايمان به خدا و روز رستاخيز دارند نمی يابی كه با دشمنان خدا و رسولش دوستی كنند، هر چند پدران يا فرزندان يا برادران يا خويشاوندانشان باشند. آنان كسانی هستند كه خدا ايمان را بر صفحۀ دل هايشان نوشته و با روحی از ناحيۀ خودش آنها را تقويت فرموده است).

اين آيه، آشكارا تقويت مؤمنانی را که می باید از دشمنان خدا و رسولش تبرّی بجویند؛ با روحی از سوی خداوند بيان می كند. تبرّی جستن از دشمنان خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) حتّی در صورتی که از نزدیکان انسان باشند، با در نظر گرفتن این نکته که پیوند نَسَبی (پدری، فرزندی، برادری و خويشاوندی)، قوی ترين و پايدارترين سبب دوستی هاست،(1) کار دشواری است که با تأیید الهی آسان می شود.

مفسّران در بارۀ اين كه منظور از «روح الهی» چيست، آرای گوناگونی دارند. برخی مقصود از آن را جبرئيل (علیه السلام) و گروهی قرآن دانسته اند.(2) گروهی نيز معتقدند که مقصود از آن، برهان و ادلّۀ عقلی است.(3) مؤلّف تفسیر المیزان، همۀ اين ديدگاه ها را به سبب نداشتن دليلی متقن، وجوهی ضعيف شمرده است.(4) او خود معتقد است که مراد، روح الهی است که غير از روح بشری است و دارای آثار ويژه ای ملازم با خوش بختی ابدی انسان است.(5) امام باقر (علیه السلام) نيز در تفسير «روح منه» می فرماید: «هو الإيمان»(6) كه با بيان تفسير الميزان، سازگاری دارد.(7)

164 مرتبه به کار رفته است که در تمام موارد، بیانگر اثبات همراهی و ملازمت میان موجودات مختلف مادی،(1) معنوی(2) و اعتباری،(3) یا نفی همراهی میان آنهاست. با عنایت به آیاتی که در آنها از همراهی خداوند با انسان سخن به میان آمده است، می توان «معیّت الهی» را به سه شکل ترسیم نمود: گاه این همراهی به صورت عام و گسترده، همگان را در بر می گیرد و هر انسانی، خواه مؤمن یا کافر را در هر شرایطی شامل می شود. چنین همراهی ای را «معیّت مطلقه» می نامند(4) که در هیچ زمانی نمی گنجد و به هیچ مکانی، محدود نمی شود.(5) هرچند توجّه دهی و بیان این شکل از همراهی الهی، فواید اخلاقی فراوانی چون دوری از گناه و معصیت را به دنبال خواهد داشت، امّا باعث به وجود آمدن حسّ پشت گرمی و حمایت مورد نظر نخواهد شد.

شکل دومِ معیّت الهی، همراهی ویژه ای است که به عنوان لطف و عنایت خاصّ خدای سبحان، تنها شامل برخی از بندگان برگزیده است. افرادی که دارای صفاتی چون: ایمان،(6) صبر،(7) تقوا(8) و احسان(9) اند، از جمله برگزیدگانی هستند که در قرآن به مصاحبت خدای تعالی با آنان تصریح شده است. این نوع از همراهی که «معیّت رحیمیه» نام گرفته،(10) همان است که توجّه به آن موجب خواهد شد، شخص، خود را مورد حمایت و یاری خاص خدا بداند و مشکلات پیش رویش را به بهترین شکل ممکن، مدیریت نماید.

ص: 237

نمودِ برجستۀ این همراهی را می توان در خطرسازترین صحنه های زندگی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) مشاهده نمود؛ آن جا که در آغاز هجرت و در میان غار ثور، خطاب به همراهش که دچار ترس و وحشت شده بود، فرمود:

(لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللّهَ مَعَنَا.(1)

غم مخور، خدا با ماست!).

این همراهیِ ویژه خداست که تنها درون غار و نسبت به وجود مقدّسی چون خاتم الانبیاء (صلی الله علیه و آله و سلم) ظهور دارد، در حالی که آنان که با فاصله بسیار کمی در بیرون غار ایستاده بودند و برای نابودی وی لحظه شماری می کردند، از آن بهره ای نداشتند.(2)

نمونۀ دیگر از این همراهی، در پاسخ موسی (علیه السلام) به ملامت و سرزنش بنی اسراییل، پس از محاصره میان امواج خروشان دریا و لشکر فرعون، آمده است که فرمود:

(كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ.(3)

هرگز چنین نیست! یقیناً پروردگارم با من است. به زودی مرا هدایت خواهد کرد).

موسای کلیم، قبل از این هم، در جریان مأموریتش برای حرکت به سوی فرعون، از معیّت رحیمیّۀ خدای سبحان بهرمند شده بود. هنگامی که وی و برادرش هارون از پیش دستی فرعون و اقدام او به کیفر فوری آنان، و احتمال افزایش طغیان او در پی ابلاغ دعوت الهی، اظهار نگرانی نمودند،(4) خداوند به آنها دل گرمی می دهد و حمایت و پشتیبانیِ قطعی خود را از آنان این چنین اعلام می نماید:

(قالَ لا تَخٰافا إِنَّني مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَری.(5)

فرمود: «مترسید! من همراه شمایم، می شنوم و می بینم).

ص: 238

بنا بر گفتۀ بیشتر مفسّران،(1) معیّت خدای سبحان با «صابران» از دیگر نمونه های این همراهی است که در چهار آیه از قرآن کریم، با تعابیر (إِنَّ اللهَ مَعَ الصَّابِرینَ)(2) و (و اللهُ مَعَ الصَّابِرین)(3)، به آن اشاره شده است.

در قرآن کریم، هنگام طرح امور بسیار مهم و برای ورود در آن، مقدّمه ای ذکر می شود، برخلاف امور عادی که بیان آنها بدون ذکر مقدّمه است. نبرد با دشمنان و مقاومت و پیروزی یا شهادت در آن نیز از امور مهمّ اسلامی است. از این رو، در آیاتی که مسئلۀ جهاد و تشریع احکام آن مطرح است، با بیان مقدّماتی، مسلمانان را آمادۀ پذیرش آن نموده است.(4) در آیات یادشده نیز، بیان همراهی خاص خدا با صابران، به عنوان یکی از مقدّمات ترغیب و تحریض مسلمانان جهت شرکت در جهاد و پیکار با دشمنان ذکر شده است؛ چه این که در دو مورد از آنها - یک بار از زبان یاران خالص و باوفای طالوت(5) و بار دیگر خطاب به مؤمنان شرکت کننده در جنگ «بدر»(6) - از چنین همراهی ای برای اثبات این مطلب استفاده شده که در صورت اذن خدا، گروه های اندک بر دشمنان پرشمارشان پیروز خواهند شد. همچنین در مورد دیگر - که آن هم مربوط به جنگ بدر است - ، همراهی یادشده، پس از فرمان به صبر و شکیبایی، موجب تقویت و ازدیاد صبر مسلمانان شده است.(7) در آخرین مورد نیز، با بیان همراهیِ خدا با صبرکنندگان، پس از توصیه به استعانت

ص: 239

از صبر و نماز، و قبل از پیشگویی بلاهایی که در جهاد، متوجّه آنان می گردد،(1) مسلمانان را جهت شرکت در جهاد و پیکار با دشمنان، آماده نموده است.(2)

افزون بر آیات یادشده که در آنها همراهیِ خدا با صابران به عنوان عاملی برای تشویق و ترغیب به جهاد و پیکار با دشمنان مورد استفاده قرار گرفته بود، در سه جای دیگر، برای این منظور از معیّت رحیمیّۀ خدا با «پرهیزکاران» استفاده شده است که در هر سه مورد، این همراهی با عبارت (وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقين)(3) بیان شده است. اعلام همراهی خدا با پرهیزکاران پس از فرمان جهاد، علاوه بر توجّه به لزوم رعایت تقوا حتّی در مبارزه با دشمن و مقابله به مثل با تجاوزات آنان، بر پشتیبانی و حمایت خدا از اهل تقوا و برخورداری آنان از امداد و یاری الهی در میدان نبرد دلالت دارد.

غیر از مسئلۀ جهاد و ترغیب به آن، یکی دیگر از کاربردهای توجّه به همراهی خدا با اهل تقوا در بارۀ رفع نگرانی از جهت توطئه ها و حیله گری های دشمنان است. خداوند متعال در آیات پایانی سورۀ مبارک «نحل»، ابتدا پیامبر گرامی اش را به صبر و شکیبایی سفارش می نماید؛ صبری که خود عنایتی از طرف خداست: (وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللّهِ).(4) سپس ایشان را از اندوهگین شدن به خاطر کفرورزی کافران و دلتنگی به جهت مکر حیله گران نهی می نماید: (وَلاَ تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلاَ تَكُ فِي ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ).(5) آن گاه در ضمن بیانی کلّی، از همراهی ویژه و مهرآمیز خود با کسانی که پروا دارند و احسان و نیکی ورزند، خبر داده است:

(إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَواْ وَالَّذِينَ هُم محُّسِنُونَ.(6)

خداوند با کسانی است که تقوا پیشه کرده اند، و کسانی که نیکوکارند).

ص: 240

بیان این همراهی پس از امر به صبر و نهی از حزن و دلتنگی، نشان دهندۀ جایگاه توجّه به معیّت الهیّه و تأثیر آن در رفع نگرانی ها و جلوگیری از قرار گرفتن در تنگای روحی خواهد بود. از طرفی، ذکر تقواپیشگی و احسان، به صورت دو جملۀ مستقل، بیانگر این نکته است که هر یک از آن دو، عاملی مستقل در جلب حمایت خدا هستند.

در ادامه، آیاتی می آیند که معیّت خاصّۀ الهی در آنها در موضوع ترغیب به جهاد و تحمّل سختی های آن به کار رفته است. در آیۀ زیر، همراهی خدا با مجاهدان، نه به عنوان صبرپیشگان و یا پرهیزکاران، بلکه به صورت مستقیم و با استفاده از ضمیر خطاب «کُم» یادآوری شده است:

(فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَکُمْ وَلَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمالَکُمْ.(1)

پس سستی نورزید و [کافران را] به آشتی مخوانید؛ [که] شما برترید و خدا با شماست و از [ارزش] کارهایتان هرگز نخواهد کاست).

پس از واقعۀ «بدر» و قبل از نبرد «اُحد»، برخی از مسلمانان به دنبال صلح و سازش با کفّار بودند،(2) امّا تذکر به همراهی خداوند با مؤمنان، در پی تشویق آنان به ادامۀ جنگ و لزوم پرهیز از سازش، همچنین یادآوری برتری و پیروزی آنان، مایۀ استواری و آمادگی هرچه بیشتر ایشان جهت پیکار با دشمنان شد.(3)

از دیگر نمونه های معیّت رحیمیه می توان همراهیِ خداوند با فرشتگان به منظور ثبات بخشیدن به مجاهدان را بر شمرد.(4) بنا بر آنچه در آیات مربوط به جهاد از انواع همراهی خاص خدا بیان شد، می توان این گونه برداشت کرد که تأثیر مثبت توجّه به همراهی خدا با گروه صابران، پرهیزکاران، مجاهدان و حتّی فرشتگان، هم در مرحلۀ آماده سازی برای جهاد خواهد بود و هم در میدان مبارزه و مقاومت علیه دشمن و هم در مرحلۀ غلبه و پیروزی بر آنان.

ص: 241

امّا شکل سوم همراهیِ الهی، «معیّت قهّاریه» است که هر جا تحقّق یابد، به کمینگاه خدا برای تبهکاران و توطئه گران، تبدیل می شود. نمونه اش، همراهی خدا با منافقانی است که مخفیانه به خلوت های شبانه رو می آورند و در بارۀ آنچه مورد رضای خدای سبحان نیست، به گفتگو می نشینند؛ امّا خداوند نه تنها با آنان است، که نسبت به آنچه می کنند، احاطۀ تام دارد.

(یَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ ما لا یَرْضی مِنَ الْقَوْلِ وَکانَ اللَّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحیطاً.(1)

آنها زشتکاریِ خود را از مردم پنهان می دارند؛ امّا از خدا پنهان نمی دارند، و هنگامی که در مجالس شبانه، سخنانی که خدا راضی نبود می گفتند، خدا با آنها بود. خدا به آنچه انجام می دهند، احاطه دارد).

توجّه به چنین همراهی ای از سوی دشمنان می تواند از راه های تضعیف روحیۀ آنان به شمار آید. لذا در بخش تضعیف جبهۀ باطل نیز کاربرد خواهد داشت.

گفتنی است که گاه قرآن کریم از همراهی و مصاحبتی سخن می گوید که جامع بین این اقسام است. باز در تاریخ پرماجرای حضرت موسی (علیه السلام) وقتی وی به همراه برادرش هارون، مأموریت حرکت به سوی فرعون را دریافت کرد، از سابقۀ خویش مبنی بر قتل یکی از قبطیان و احتمال عدم موفّقیت در این مأموریت الهی اظهار بیم کرد؛(2) امّا خداوند فرمود:

(کَلَّا فَاذْهَبا بِآیاتِنا إِنَّا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ.(3)

چنین نیست! [آنان کاری نمی توانند انجام دهند.] شما هر دو با آیات ما بروید، ما با شما هستیم و [سخنانتان را] می شنویم).

اگر در آیه تنها معیّت رحیمیه مطرح بود، باید می فرمود: من با شما دو نفر هستم و از تعبیر «مَعَکُما» استفاده می نمود؛ چنان که قبلاً به آن اشاره شد؛(4) امّا فرمود: «معکم». بنا بر این، در صحنۀ تقابل موسی (علیه السلام) با فرعون، همراهی خدابا موسی و

ص: 242

هارون از نوع «معیّت رحیمیه» و با فرعون و یارانش از نوع «معیّت قهّاریه» است و فوق این دو، «معیّت مطلقه» و گسترده ای است که هر چیزی اعم از انسان و غیر انسان را شامل می شود.(1)

در پایان، به این نکته اشاره می شود که علاوه بر چهار واژۀ «ولی»، «نصر»، «أید» و «مع» که تا کنون به عنوان مصادیق تقویت خدا - پشتیبان مورد بررسی قرار گرفتند، در قرآن، این پشتیبانی در قالب امدادهایی از قبیل: نزول فرشتگان،(2) وزش باد،(3) بارش باران(4) و خواب آرامش بخش(5) نیز صورت گرفته است که بحث تفصیلی آن در تقویت «خدا - امدادی» خواهد آمد.

صورت نمی گیرد. به عبارت دیگر، شخص حمایتگر باید از دو صلاحیت مهم برخوردار باشد تا بتواند نقش حمایتیِ خویش را ایفا کند: یکی «علم» و دیگری «قدرت». مراد از علم در این جا آگاهی از اوضاع و احوال حمایت شونده است؛ زیرا تا وقتی حمایتگر نداند که فرد دیگری نیازمند پشتیبانیِ اوست، عملاً اقدامی صورت نخواهد داد. همچنان که پس از آگاهی از نیاز شخص مبتلا به سختی، اگر قدرت و توانایی برای حمایت از وی را نداشته باشد، حمایت او اثر و فایده ای نخواهد داشت. البته در کنار این دو مقدّمه، شرط سومی به نام «حکمت» نیز لازم است تا شخصِ دارای علم و مهارت بر مبنای آن و بر طبق لُطف و مهربانی خویش به حمایت از افراد سختی دیده اقدام نماید. اما فرض ما در این بحث این است که چنین مقدّمه ای از قبل وجود دارد. چون با لحاظ معنای لغویِ حمایت،(1) هر حمایتگری نسبت به حمایت شونده، دارای عطوفت و مهربانی است که به کمک او می شتابد. در حالی که اگر چنین شرطی وجود نداشته باشد، هرچند علم و آگاهی، همچنین قدرت کمک رسانی لازم موجود باشد، ولی ممکن است به دلیل نبود مصالح و یا ترتّب مفاسد، نه تنها پشتیبانی صورت نپذیرد، بلکه همین علم و آگاهی، به وسیله ای برای تضعیف و تهدید تبدیل گردد.

برای نمونه، سختی و دشواریِ میدان جنگ، برای هر کسی که در آن شرکت کرده است، وجود خواهد داشت. در میدان نبرد، هم مؤمنانْ متحمّل صدمات و آسیب هایی می شوند، هم منافقان؛ و هم در طرف مقابل، دشمنان، دچار سختی و مشقّت خواهند شد. پس هیچ یک از این سه گروه، از دشواری های جنگ در امان نخواهند بود، امّا ملاحظه می شود، هنگامی که در قرآن کریم، خداوند، پس از فرمان به جهاد در راه خدا، با تعبیر (وَ اعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ؛(2) بدانید که خداوند، شنوا وداناست)، بر شنوایی و دانایی خویش تأکید می ورزد، این علم و آگاهی، برای

ص: 244

مؤمنان و مجاهدان واقعی، نوعی دلگرمی و حمایت به شمار می آید. و آنها با اطلاع از این که خدای سبحان از زحمات و صدماتشان آگاه است، نسبت به ضایع نشدن اجرشان اطمینان پیدا می کنند؛ امّا در مقابل، همین عبارت، تهدید و هشداری می شود برای منافقانی که با زبان خود با جهاد در راه خدا مخالفت می کردند.(1) از سوی دیگر، این پیام، متضمّن تخویف و وعدۀ عذابی برای گروه کافران نیز خواهد بود. این است که با وجود علم و قدرت پروردگار بر نیاز برخی افراد، باز هم به دلیل صلاحیت نداشتن آنان، حمایت الهی شامل حالشان نخواهد شد.

تا این جا روشن شد که آگاهی از نیاز افراد، پلی است برای ابراز حمایت حامی. حال اگر فرد سختی دیده، متوجّه چنین آگاهی ای گردد و بداند که شخص مهربان و توانمندی از مشکلش آگاه است، در واقع، خود را برخوردار از حمایت او می داند و طبیعتاً مقاومتش افزایش پیدا خواهد کرد. در نتیجه می توان گفت که توجّه به علم و آگاهی پروردگار نسبت به سختی ها و اندوه انسان، از مبانی حمایت الهی است. یعنی چون خدای تعالی به احوال بنده آگاهی دارد و از سویی، حکیم و نسبت به بندگان مهربان است، او را مورد حمایت خویش قرار می دهد و همین امر برای افزایش توان و بالا رفتن قدرت مقاومت انسان، کفایت می کند.

همۀ این مباحث در بارۀ توجّه به قدرت الهی نیز جریان دارد. یعنی قدرت پروردگار، یکی از مبانی حمایت الهی است که توجّه و اطلاع از آن، موجب درک حمایت او و در نتیجه، توانمند شدن انسان می گردد. البته تا جایی که ما بررسی کردیم، در قرآن به شکل صریح از توجّه به قدرت الهی جهت افزایش صبر استفاده نشده است. تنها یک بار با تعبیر (إِنَّ الْعِزَّةَ لِله جَميعاً)(2) به آن اشاره شده است که در تقویت «نصرت - انتظاری» بیان شد. به هر حال، مطالب فوق را می توان در قالب نمودار به شکل زیر ترسیم نمود:

توجّه دهی به علم یا قدرت الهی ⇦ آگاهی از مبانیِ حمایت ⇦ باور به حمایت ⇦ افزایش توان

ص: 245

راه دیگری که برای اثبات این مطلب، یعنی توان افزایی به وسیلۀ توجّه دهی به علم الهی، می توان پیمود، این است که این توجّه و تذکّر، موجب می گردد انسان، فرد دیگری را همدرد و همراه خویش بداند. به عبارت دیگر، شخص از طریق بیان علم و آگاهی خود نسبت به اندوه فرد مبتلا به سختی، بر این نکته تأکید می کند که وی شرایط او را درک می کند و با اعلام این موضوع، حسّ همدردی و همراهی خود را به او منتقل می کند. بنا بر این، اطلاع یابی از آگاهی خدای تعالی، باعث ایجاد حسّ همدلی و همراهی و در نتیجه تقویت روحی انسان می گردد.

توجّه دهی به علم و آگاهی ⇦آگاهی از درک شرایط ⇦ انتقال حسّ همدردی ⇦ توان افزایی

افزون بر درک حمایت و احساس همدردی، سومین پیامد آگاهی و توجّه به علم الهی از اندوه افراد، کسب اطمینان از اثربخش بودن صبر و بردباری است. شخصی که می داند همۀ افعال و کردارش از جمله ناراحتی و غم او و نیز صبر و شکیبایی اش زیر نظر خدای متعال است و همۀ آنها نزد او محفوظ و ثبت شده اند، اطمینان پیدا می کند که این اندوه، بی اثر نخواهد ماند و سرانجام در این دنیا یا در آخرت، به نتیجه خواهد رسید. پس دیگر به خاطر از دست دادن راحتی ها نگران نمی شود. در نتیجه از درد و رنج مشکلاتش کاسته می شود. روشن است چنین شخصی با مقایسه با افرادی که اصلاً چنین اعتقادی ندارند یا اگر هم اعتقاد دارند، در آن حالت نگرانی و هنگام برخورد با عامل فشارزا متوجّه آن نیستند، می تواند در موقعیت پیش آمده، واکنش بهتری از خود نشان دهد و به راحتی سختی ها و دشواری ها را پشت سر گذارد.

حصول اطمینان از عذاب و کیفر دشمنانی که با ایجاد موانع و مشکلات، قصد آسیب رسانی به انسان را دارند، می تواند چهارمین اثر از اثرات تقویت خدا - آگاهی باشد. چنانچه در نمونۀ سختی جهاد گذشت، محصول «سمیع» و «علیم» بودن پروردگار، گاه به صورت تثبیت قلوب مؤمنان و اطمینان بخشی به آنان در کسب پاداش الهی نمایان می شود و زمانی با به وحشت انداختن دشمنان و تهدید و تضعیف آنان. ناگفته نماند که از اثرات این تضعیف و تهدید، تقویت جبهۀ حق خواهد بود. از این رو، توجّه به علم الهی در بخش تقویت های تضعیفی، به عنوانیکی از روش های تضعیف روانی دشمنان نیز کاربرد دارد.

ص: 246

امّا آیاتی که با روش تقویت خدا - آگاهی مرتبط اند، گاه به صورت مستقیم به علم و آگاهی خدای سبحان اشاره دارند و گاه نسبت به مجاری آن، یادآوری داده شده است. به عبارت دیگر، گاه صفت «علیم و خبیر بودن» خداوند یادآوری شده و گاه بر «بصیر» یا «سمیع» بودن پروردگار تأکید شده است که به هر یک از آنها اشاره می گردد.(1)

از این طریق، به تهدید و هشدار آنان می پردازند. گروه منافقان،(1) خیانتکاران،(2) ظالمان،(3) کافران،(4) گمراهان،(5) متجاوزان(6) و مفسدان،(7) از افرادی هستند که در جای جای قرآن از علم خداوند، نسبت به اعمال پنهان و آشکارشان سخن به میان آمده است. همچنین در مواردی خطاب به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و پس از نهی ایشان از حُزن و اندوه، به علم خدا نسبت به سخنان ناشایست کفّار اشاره شده است.(8) همۀ این آیات از آن جا که از راه تهدید دشمنان به دلداری پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می پردازد، در بخش تقویت های تضعیفی جای می گیرند.

مورد استهزا و تهمت واقع شدن، عزّت نفس او از بین خواهد رفت و وجهۀ اجتماعی او در هم می شکند. از سویی، بیان نسبت های ناروا و سخنان زشت همواره در طول تاریخ به عنوان یکی از ابزارهای دشمنی و رویارویی با رسالت امر انبیا به کار رفته است به طوری که خداوند، هیچ پیامبری را نفرستاد جز این که با سلاح استهزا به مقابله با او برخاستند.(1) بنا بر این، غمگین شدن انبیای الهی که از جنس بشر بودند، به خاطر شنیدن سخنان ناشایست دشمنانشان، امری طبیعی است!

هرچند پیامبران الهی به دلیل سعۀ صدری که خداوند متعال به آنها عنایت نموده است،(2) از سخنان ناپسند دشمنان در حقّ خویش ناراحت نمی شدند، امّا به هر حال، به جهت انتشار این سخنان نسبت به خداوند و آیات او بسیار اندوهناک می شدند. به بیان دیگر، درست است که نسبت به شخص خود نگرانی نداشتند، امّا نسبت به شخصیت و مقام نبوّت و پیغمبری شان، در صورتی که مورد استهزا و تهمت واقع می شد، سخت دچار نگرانی و اندوه می شدند. لذا در مورد پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می بینیم، آن جا که غم و اندوه متوجّه شخص ایشان است، هیچ خوف و اندوهی او را در بر نمی گیرد؛ بلکه در جریان هجرت و در بحبوحۀ خطر جانی، همراهش را با این عبارت، از غم و اندوه باز می دارد: (لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا).(3) امّا آن جا که شخصیت وی و مقام نبوّتش مورد حمله و هجمه قرار می گیرد، اندوه او تا جایی است که از طرف خدا مورد نهی واقع می گردد.(4) البته این حُزن و دلتنگی به دلیل این که در زمینۀ معارف اعتقادی است، محمود و ممدوح است و شایستۀ نهی نیست؛لیکن حُزن زائد به گونه ای که هلاکت(5) یا حسرت(6) را به دنبال آورد، درخور نهی ارشادی است.(7)

ص: 249

در قرآن کریم برای از بین رفتن این نگرانی ها، روش های مختلفی به کار رفته است که در سه جای آن، برای این منظور، از علم و آگاهی خدای تعالی نسبت به حُزن و دلتنگی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) استفاده شده است. مورد اوّل در سورۀ مبارک یس است. از آیه 69 این سوره(1) برداشت می شود که مشرکان، قرآن را شعر می پنداشتند و بر این اساس، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را به شاعر بودن متّهم می کردند. همچنین در آیۀ دیگری از همان سوره، از برگزیدن معبودانی غیر از خدا توسط مشرکان و اعتقاد آنان به یاری رسانی از معبودان خود، سخن به میان آمده است.(2) این اتّهامات و سخنان باطل مشرکان، نگرانی و حزن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را در پی داشت، به همین جهت در آیه 76 این سوره پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از غمگین شدن به خاطر این اتّهامات و سخنان شرک آمیز نهی می شوند. البته بعید نیست مراد از «قولهم» با توجه به ذکر نشدن مقول قول، هر سخنی باشد که شأنیت اندوهگین کردن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را داشته باشد، نه فقط سخنان یادشده در آیات پیشین. در هر حال، آنچه مربوط به این بحث است، مطلبی است که در ادامۀ آیه بیان شده است و آن این که خداوند، به تمام فعاليت های پيدا و پنهان كافران آگاهی دارد.

(فَلَا يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ.(3)

پس سخنانشان تو را غمگين نسازد. ما آنچه را پنهان می دارند و آنچه را آشكار می كنند، می دانيم).تعلیل نهی از حزن بر اقوال مشرکان به وسیلۀ بیان علم الهی به تمامی رفتار آنان، بیانگر این است که توجّه به آگاهی خدا از عوامل رفع حزن و اندوه خواهد بود.

مورد بعدی در سورۀ مبارک انعام بیان شده است، آن جا که می فرماید:

(قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللّهِ يَجْحَدُونَ.(4)

ص: 250

به یقین(1) می دانیم که گفتار آنها، تو را غمگین می کند؛ ولی [غم مخور! و بدان که] آنها تو را تکذیب نمی کنند، بلکه ظالمان، آیات خدا را انکار می نمایند).

حزن، حالت گرفتگیِ مخصوصی است در قلب، در مقابل سرور که حالت انبساط و شادی است. به مناسبت همین گرفتگی، زمین سفت را «حَزْن» می گویند.(2) این واژه اگر از «حزِن یحزَن»(3) باشد لازم است و اگر مانند آیۀ فوق، از «حزَنَ یَحزُن»(4) باشد، متعدّی است.(5) بنا بر این، سبب حُزن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، گفته های مشرکانی است (الذی یقولون) که از ابتدای سوره در قالب تکذیب، استهزا، اعراض، بهانه جویی و تهمت گزارش شده است؛(6) امّا در مقابل خدای سبحان در بخش اوّل این آیه، با بیان علم و دانایی خویش به غم و اندوه وی از سخنان آزار دهندۀ کافران و مشرکان، این حزن را از قلب فرستاده اش می زداید. چنان که می بینید، این دلجویی و حمایت، هم با «قد»،(7) هم با «إنّ» و استفاده از ضمیر شأن به عنوان اسم آن، و هم با «لام» در «لیحزنک» مورد تأکید واقع شده است. ناگفته نماند کهبخش دوم آیه - که از «فإنّهم...» شروع می شود - ، خود عاملی است مستقل برای تقویت روحیۀ ایشان که در تقویت با تبدیل مرجع بیان شد.

مورد سوم، از موارد کاربرد روش توجّه دهی به علم خدا، در آیات پایانی سورۀ مبارک حجر است.(8) آیاتی که در آن پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) که در طول سه سال از آغاز

ص: 251

بعثت، مأموریّت خود را به طور پنهانی انجام داده بود، فرمان یافت که آشکارا مردم را به سوی خدا و آموزه های اسلام دعوت کند و به دشمنی ها و کارشکنی های مشرکان اهمیّت ندهد. بدیهی است که با علنی شدن دعوت و به دنبال آن در هم ریختن نظام شرک و بت پرستی، مخالفت ها و دشمنی های مشرکان بیشتر می شد. از این رو، خداوند در این آیات از راه های مختلف به دلداری و تقویت روحیۀ ایشان پرداخته و با تعابیر گوناگون، حمایت همه جانبۀ خویش را از وی اعلام می دارد. ابتدا به پیامبرش اطمینان می دهد که او را یاری خواهد کرد و شرّ استهزاگران را از وی دفع می نماید. در ادامه، پس از معرفی این مسخره کنندگان، از آگاهی خویش بر دلتنگی و ناراحتی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از گفته های آنان خبر می دهد و پس از آن، ایشان را به تسبیح خدا و سجده و عبادت توصیه می کند. شاهد بحث ما اعلام آگاهی خدا از دلتنگی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است که در این آیه بیان شده است:

(وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ.(1)

و قطعاً می دانیم که سینۀ تو از آنچه می گویند، تنگ می شود).

واژۀ «ضیق» به معنای تنگی و ضدّ وسعت و گشایش است.(2) این واژه در چهار آیه، همراه با کلمۀ «صدر» به معنای سینه آمده است.(3) «ضیق صدر» به معنای تنگی سینه و در مقابل «شرح صدر» یا «سعۀ صدر» به معنای گشادگی و وسعت سینه، استعمال می گردد. مراد از صدر در این تعابیر، قلب و روح آدمی است(4) و تنگی و گشایش آن، به معنای گنجایش روح برای قبول حقایق و عدم آن خواهد بود.(5) تعلّق علم خدا در این آیه، دلتنگی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بیان شده است. خدای تعالی با این بیان، پیامبر گرامی اش را که همواره از سخنان کینه توزانۀ مشرکان ناراحت می شد و غمی جانکاه در دل او می نشست، تسلیت و دلداری داده است.(6)

ص: 252

یادآوری می فرماید. احکام مربوط به حج و مناسک آن،(1) طلاق،(2) ظهار،(3) قرض و داد و ستد،(4) دیه،(5) نذر،(6) موارد مصرف زکات،(7) حرمت و حلیّت موارد ازدواج،(8) عدّۀ وفات(9) و وصیت،(10) از دیگر مواردی است که در قرآن کریم پس از تشریع و تبیین احکام آنها، از آگاهی خدا بر هر چیزی از جمله اسرار نهفته در درون انسان و تمامی اعمال و کردار او، خبر می دهد.

با در نظر گرفتن این بخش از آیات، روشن می شود که کارکرد تقویت خدا - آگاهی، تنها در سختی هایی که از طرف دشمنان ایجاد می شود نخواهد بود؛ بلکه در موقعیت انجام دادن تکالیف الهی نیز به تاب آوری مکلّف در تحمّل دشواری های پیش رو و عمل به دستورها و ترک نهی شده ها، کمک می کند.

«نظر»(1) و «رأی»،(2) از جمله کلماتی هستند که در بردارندۀ مفهوم نگاه کردن و نظارت هستند.

از بررسی آیات مربوط به بینایی و نظارت الهی در قرآن به دست می آید که نظر و توجّه خدا نسبت به انسان، به سه صورت اعمال می شود؛ صورت اوّل، نگاه و نظر عمومی و همگانی است که انسان و همۀ حقایق هستی را شامل می شود.(3) آیات فراوانی که انسان ها و کارهای آنان را به عنوان متعلّق صفت «بصیر» در نظر گرفته اند،(4) و نیز آیاتی که در آنها به فراگیر بودن متعلّق این صفت الهی تصریح گردیده(5) و یا آن را به صورت مطلق، بیان نمود ه اند،(6) بیانگر چنین نگاه عمومی خواهند بود.

صورت دوم، نظر ویژه به انبیا و اولیا و همۀ انسان های با تقواست و از آن می توان به «نظر تشریفی» یاد کرد،(7) این نگاه در روز قیامت از نقض کنندگان پیمان الهی و سوگندشکنان، سلب خواهد شد:

ص: 256

(إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً أُولَئِكَ لاَ خَلاَقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ وَلاَ يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ وَلاَ يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ.(1)

کسانی که پیمان خدا و سوگندهای خود را به بهای ناچیزی می فروشند، آنان را در آخرت بهره ای نیست و خدا روز قیامت با آنان سخن نمی گوید، و به ایشان نمی نگرد، و پاکشان نمی گرداند، و عذابی دردناک خواهند داشت).

طبق حدیثی از امیر مؤمنان (علیه السلام)، منظور از «نظر» در این آیه، نظر رحمت است.(2) با این که آنان هیچ گاه از حیطۀ علم و نظارت خدا خارج نیستند و همواره مورد نظر عام الهی هستند، ولی از نگاه رحمت و لطف او محروم اند. از طرح نفی و سلب این نگاه از گروه یادشده، روشن می شود که خداوند علاوه بر نگاه عمومی، نسبت به برخی از بندگان خویش نگاه و عنایت ویژه ای دارد که شامل هر کسی نخواهد شد. این در حالی است که هر بنده ای که خود را مشمول این نظر تشریفی بداند و احساس کند که خدای حکیم و مهربان، او را در برابر دشمنان، حمایت و محافظت می کند، درک این موضوع به او نیروی دو چندانی می بخشد و احساس مسئولیتش را افزایش می دهد. در نتیجه، در رویارویی با مشکلات، تاب و توان بیشتری خواهد داشت.(3) نمونۀ این نگاه با عبارت «إنک بأعیننا» در مورد پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) این چنین وارد شده است:

(وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ.(4)در راه ابلاغ حکم پروردگارت صبر و استقامت کن؛ چرا که تو در مقابل دیدگان ما هستی! و هنگامی که برمی خیزی، پروردگارت را تسبیح و حمد گوی!).

ص: 257

کلمۀ «عین» در مورد خدای تعالی به معنای مراقبت و کنایه از نظارت است، و استعمال جمع این کلمه یعنی کلمه «اعین» برای فهماندن کثرت مراقبت و شدّت آن است.(1) طبق نظر برخی مفسّران، مراد از «حکم پروردگار» - که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مأمور به صبر بر آن گشته - ، تبلیغ دین و به انجام رساندن رسالت الهی است؛(2) امّا گروهی معتقدند که منظور، مهلت و سپس عذابی است که در آیۀ پیش برای دشمنان وعده داده شده است؛ یعنی در انتظار باش تا عذاب الهی، دامانشان را بگیرد.(3) عدّه ای نیز میان هر دو احتمال جمع نموده و گفته اند که مراد، هم حکم خدا در بارۀ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) یعنی دعوت به حق است،(4) و هم حکم خدا در مورد عذاب دشمنان.

در هر صورت، خداوند متعال در این آیه، ابتدا پیامبرش را به پایداری و شکیبایی سفارش نموده و سپس این دستور را با بیان این که پیوسته همۀ شئون او را زیر نظر دارد و لحظه ای از وی غافل نیست، تأکید و تعلیل نموده است.(5) بنا بر این، توجّه به نظارت خدا آن هم با تعبیر بسیار لطیف «فَإِنَّکَ بِأعْینِنا» - که هم حاکی از علم و آگاهی پروردگار است، و هم این که مشمول حمایت کامل و لطف اوست - ، عاملی برای افزایش صبر و تحمّل به شمار رفته است.

این تعبیر در دو جای دیگر خطاب به نوح (علیه السلام) نسبت به ساخت کشتی(6) و در آیه ای دیگر نسبت به حرکت کشتی او بر روی آب نیز وارد شدهاست.(7) همچنین در مقام بیان منّت های خدا بر موسی (علیه السلام)، شبیه به این مضمون به کار رفته است.(8)

از دیگر نمونه های نگاه تشریفی خدا به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، در جریان انذار نزدیکان

ص: 258

صورت گرفته است.(1) این جریان که در آیات 214 تا 220 سورۀ مبارک شعرا به آن اشاره شده است، از این قرار بود که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) پس از نزول آیۀ (وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ)،(2) برای اجرای این فرمان، بستگان نزدیکش را به مهمانی فراخواند و بعد از پذیرایی، سخن خود را آغاز و آنان را از شرک و بت پرستی نهی فرمود. در ادامه نیز حدیث معروف «یوم الدار» را بیان فرمود؛ امّا عکس العمل اکثریت قریب به اتفاق میهمانان، چیزی جز استهزا و تمسخر نبود.(3) قبل از وقوع این جریان، خداوند به ایشان خبر داده بود که اگر به تو ایمان آوردند و پیروی ات کردند، آنان را دور خود جمع کن و پر و بال رأفت و رحمت برایشان بگستران!(4) و اگر نافرمانی ات کردند، از عملشان بیزاری جوی و بر خداوند توکّل نما. تو تنها نیستی؛ تکیه گاهت خداوندی است شکست ناپذیر و بسیار رحیم و مهربان.(5)

هر یک از این توصیه ها خود بیان کنندۀ روشی خاص برای روحیه بخشی به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) محسوب می گردد که در جای خود به آنها اشاره می شود؛ امّا آنچه شاهد بحث ماست، آیاتی است که نظارت ویژۀ الهی را بر اعمال ایشان بیان فرموده است. آن جا که می فرماید:

(الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ * وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ * إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ.(6)همان کسی که تو را به هنگامی که برمی خیزی، می بیند و حرکت تو را در میان سجده کنندگان مشاهده می کند! اوست خدای شنوا و دانا).

در آیات فوق، به سه وصف از اوصاف خدای متعال اشاره شده است که هر یک از دیگری دلگرم کننده تر، و امیدبخش تر است؛ یعنی بینایی (یراک)، شنوایی (سمیع) و آگاهی (علیم). در مورد قیام (حین تقوم) و حرکت (تقلبک) پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که مورد نظارت خاص الهی قرار گرفته، دو نظر ارائه شده است. برخی آن را به قرینۀ کلمۀ

ص: 259

«ساجدین» به نشست و برخاست هنگام نماز خواندن تفسیر کرده اند(1) و گروهی بر اساس روایتی از امام باقر (علیه السلام)(2) گفته اند مراد، قیام برای تبلیغ و ادای رسالت است.(3) به هر حال، این آیات پس از توصیف خدا به عزیز و رحیم بودن، به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) خبر می دهد که خداوند، تمامی زحمات و تلاش تو را می بیند، و از قیام و سجده و حرکت و سکونت با خبر است. او صدای تو را می شنود و از نیازهای تو آگاه است. وجود این نگاه خاص است که بر توان و نیروی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) افزوده می شود.

نمونۀ دیگر از این نگاه خاص را می توان در آیات مربوط به تغییر قبله مشاهده کرد. چنانچه پیش از این گذشت(4)، طعن تحقیرآمیز یهودیان به مسلمانان در بارۀ تبعیت از یهود و عدم استقلال در قبله، سبب شد تا پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) چشم به راه نزول وحی و حلّ این مشکل از جانب خدا باشد. این حالت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در آیه زیر بیان شده است:

(قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاء فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ... .(5)نگاه های انتظارآمیز تو را به سوی آسمان [برای تعیین قبله نهایی] می بینیم! اکنون تو را به سوی قبله ای که از آن خشنود باشی، باز می گردانیم. پس روی خود را به سوی مسجد الحرام کن!).

خداوند متعال در ضمن خشنود ساختن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به وسیلۀ تغییر قبله از بیت المقدس به سوی مسجد الحرام، با بیان مشاهدۀ حالت انتظار و علم به خواستۀ او، وی را دل گرم ساخته است.

افزون بر مواردی که بیان شد، نگاه تشریفی در بارۀ موسی و هارون (علیهما السلام) نیز وارد شده است. هنگامی که آنها از طرف خدای متعال مأمور شدند تا به سوی فرعون طغیانگر بروند و او را به راه راست هدایت کنند، گفتند: «پروردگارا! از این

ص: 260

می ترسیم که بر ما پیشی گیرد [و قبل از بیان حق، ما را آزار دهد] یا طغیان کند [و نپذیرد]!»؛(1) امّا از جانب خدای متعال خطاب رسید که:

(لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَیٰ.(2)

نترسید من با شما هستم؛ می شنوم و می بینم).

در این آیه، با توجّه دادن به سه وصف «همراهی»، «شنوایی» و «نظارت» خاص خدا، نگرانی موسی و هارون بر طرف شده است و در حقیقت، از طرف خدا تأمینی صورت گرفته است که با حضور و دیدن و شنیدن وی جایی برای ترس باقی نمی ماند. این آیه، از روشن ترین مصادیق نظارت تشریفی است که در کنار بیان همراهی و شنوایی الهی، مجموعه ای کامل از روش های توان افزایی را تشکیل داده است.

با توجّه به آیات یادشده، جایگاه نظارت تشریفی در تقویت روحیۀ افراد و نقش آن در توجّه دادن به حمایت تامۀ الهی، معلوم می گردد. آری. کسانی که در یک مسابقۀ مشکل و طاقت فرسا شرکت دارند، همین که احساس می کنند جمعی ازدوستانشان در اطراف میدان مسابقه، آنها را می بینند، تحمّل مشکلات برای آنها آسان می شود و با شوق و عشق بیشتری به نبرد با حوادث بر می خیزند. جایی که وجود چند نفر تماشاچی، چنین اثری در روح انسان بگذارد، توجّه به این حقیقت که خداوند، مجاهدت های ما را در صحنه های آزمایش می بیند، چه عشق و شوری به ادامۀ این جهاد در ما ایجاد خواهد کرد.(3)

ناگفته نماند که توجه به نظارت الهی، در آسان سازی تکالیف الهی نیز نقش به سزایی دارد؛ چه این که تحمّل سختی ها در انجام دادن بایدها و ترک نبایدها، هنگامی که در منظر خدای سبحان باشد، از آن جهت که موجب کسب اطمینان نسبت به دریافت پاداش و اجر اُخروی می گردد، راحت تر و شیرین تر خواهد بود. از

ص: 261

آیاتی که در پایان آن و پس از طرح تکالیفی چون: ادای امانت و داوری به حق،(1) انفاق،(2) پیکار مؤمنان با کافران،(3) جهاد و هجرت(4) و طلاق دادن زنان،(5) بینایی خداوند یادآوری شده است، مطلب یادشده قابل برداشت خواهد بود.(6)

اما نگاه نوع سوم، «نظر توبیخی» است که موارد فراوانی از آن در قرآن کریم بیان شده است؛(7) مثلاً دربارۀ ملحدان، نخست می فرماید: هرگز از دید ما پوشیده و پنهان نیستند: (إِنَّ الَّذينَ يُلْحِدُونَ في آياتِنا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا)(8) و همین بخش، مراقبت دقیق و بصیرت تام خدای سبحان بر ملحدان را به خوبی می رساند. با این وجود، ادامۀ آیه، تأکید بیشتری را افاده می کند و با مخاطب ساختن آنان می فرماید: هر آنچه می خواهید و می توانید، انجام دهید که خدا به کارهای شما بیناست: (اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصيرٌ).(9) این گروه از آیات، مانند دیگر آیات تهدیدآمیز در بخش تقویت از راه تضعیف جبهه باطل جای می گیرند.

مربوط به همۀ صداهای تکوینی مثل: عطسه، صوت حیوانات و اشیا،(1) و همۀ الفاظی که برای انتقال مفاهیم در محاورات عرفی وضع شده اند مانند: همۀ کلمات و گفتگوها(2) خواهد بود، و گاه به صورت خاص است، یعنی مراد صرف شنیدن نیست، بلکه شنیدن همراه با ترتیب اثر، و یا توأم با وعید و تهدید است. شنیدن به معنای نخست، یا به تعبیری «سمع مطلق» - که برگشتش به علم به هر گفتاری خواهد بود - ، (3) مربوط به بحث ما نیست. همان گونه که در این بخش، شنیدن همراه با تهدید(4) یا همان «سمع توبیخی» جایی ندارد؛ بلکه در بخش تضعیف دشمنان خواهد آمد. بنا بر این، آنچه به عنوان عامل توان افزایی در تحمّل سختی ها به کار می رود، شنیدن به معنای ترتیب اثر دادن یا همان «سمع تشریفی» است. این شنیدن الهی که نصیب عدۀ خاصی از بندگان می شود، در محاورات عرفی نیز استعمال می گردد. مثلاً مقصود از جملۀ «فلانی حرف مرا شنید» می تواند این باشد که به پیشنهاد یا تصمیم من ترتیب اثر داد، یا عبارت «فلانی گوش شنوایی ندارد»، به این معنا نیست که از لحاظ فیزیکی، ناشنوا و کر است؛ بلکه او نیز همانند دیگران می شنود، امّا ترتیب اثر نمی دهد. در مورد خدای متعال نیز به طور قطع، وی همه چیز را می شنود،(5) امّا نسبت به برخی افراد، پیشنهاد و درخواست آنان را می پذیرد. پس شنیدن دعای ابراهیم (علیه السلام) و ترتیب اثر دادن به آن و ارزانی داشتن نعمت فرزند به وی، آن هم در سن کهولت، شنیدنیِ خاص است.(6) همچنین عبارت (إِنَّكَ سَمِيعُ

ص: 263

الدُّعَاءِ)(1) که حضرت زکریا پس از طرح تقاضای داشتن فرزندی پاک گفت، اشاره به همین سمع تشریفی دارد.(2)

نمونه هایی از توجّه دادن خدا به این نوع از شنوایی خدا، در آیات مربوط به نگرانی از فقر در بخش علم الهی، و نگرانی از عدم پذیرش دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) توسط خویشان و نیز ترس موسی و هارون (علیهما السلام) از طغیان فرعون در بخش نظارت الهی بیان شد که به جهت اختصار، از بیان دوبارۀ آنها خودداری می شود.

جای زندگی او نقشی نخواهد داشت. از این رو می توان گفت رهاورد این اعتقاد، توکّل و اعتماد به خداست.(1) به عبارت دیگر، توجّه به کفایت خدا در تمام امور، زمینۀ توکّل بر او را فراهم می کند. لذا اگر انسان بر کافی بودن خدا اعتقاد نداشته باشد، هرچه از علم و ولایت و نصرت و همراهی او صحبت شود، باز خود را بی نیاز از حمایت دیگران نخواهد دید. بنا بر این، می توان رابطۀ میان کفایت الهی و توکّل را این گونه تبیین کرد که کفایت، رابطه ای از جانب خدا به سوی بنده است که هدف از آن به انجام رسانیدن امور زندگی بنده و حمایت از وی است، و توکّل، رابطه ای است از سوی بنده به جانب پروردگار در قالب اعتماد و تکیه بر او که اثرش در کافی دانستن او برای انجام رساندن مهمّات زندگی نمایان می گردد.(2) برای تقویت خدا - کفایتی در قرآن کریم از دو واژۀ «کفیٰ» و «حَسب» استفاده شده است که در ادامه، آیات مربوط به هر یک را جداگانه مورد بررسی قرار می دهیم.

بالله» به همراه یک اسم منصوب بعد از آن بیان شده است. بیشتر مفسّران و نحویان، حرف «باء» را در این ساختار، زائده یا همان تأکید دانسته و کلمۀ «الله» را فاعل «کفی» گرفته اند و اسم منصوب بعد از آن را نیز تمییز یا حال قرار داده اند.(1) بنا بر این، ترکیب معنای جمله چنین خواهد بود: «خدا از فلان حیث، کافی و بس است».(2)

در واقع، در این ساختار با اضافه شدن «باء» تأکید و ذکر جهت کفایت، بر کافی بودن پروردگار از آن جهت خاص تأکید شده است. این جهات و حیثیات که به وسیلۀ همان اسم های منصوب بیان شده و متناسب با محتوای آیات، کفایت الهی را به جنبه ای خاص مقیّد نموده اند، عبارت اند از: گواه بودن،(3) حسابرسی،(4) آگاهی،(5) وکالت،(6) ولایت،(7) نصرت(8) و هدایت.(9) با این حساب، توجّه به چنین آیاتی، کسب اطمینان به بسندگی خدای تعالی و در نهایت، احساس بی نیازی نمودن در همان جهت خاص را به دنبال خواهد داشت. برای نمونه، آن جا که موضوع انکار رسالت به وسیلۀ کافران مطرح می شود، متناسب با آن، خداوند بر کافی بودن خود از جنبۀ شهادت تأکید می کند، تا ضمن اتمام حجّت بر آنان،پیامبر گرامی خود را نیز تأیید و دلگرم نماید.(10) همچنین وقتی شهادت به صدق

ص: 266

رسالت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) مطرح می شود، خداوند، خود را شاهدی کافی بر صحّت رسالت پیامبرش می داند،(1) به صورتی که به شاهدان دیگر (مثل ملائکه و دیگر شواهد) نیازی ندارد(2) و هنگامی که مشرکان به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تهمت زدند و گفتند که به خدا دروغ می بندد، در جواب آنها، کافی بودن شهادت خدا را به وی تعلیم می نماید.(3)

توجّه به کفایت الهی از جهت وکیل بودن خدا نیز در مواردی چون: روی گردانی از منافقان،(4) سخنان شرک آمیز مسیحیان،(5) بی اعتنایی و عدم اطاعت از کافران(6) و دفع آزار آنان،(7) موجب دل گرمی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شده است. کافی بودن خدای تعالی از حیث ولیّ و یاور بودن در برابر دشمنان هم از جمله مواردی است که توجّه به آن، موجب افزایش توان مؤمنان و بویژه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و احساس بی نیازی از حمایت دیگران گردیده است.(8) کارکرد این روش در مورد عمل به تکالیف الهی نیز از آیه ای که پس از بیان احکام مربوط به اموال ایتام، کفایت خدا را به لحاظ حسابرسی یادآوری نموده است،(9) قابلبرداشت خواهد بود. چنانچه کافی بودن خدا در جهت فوق در

ص: 267

جای دیگر به عنوان عاملی برای تهدید دشمنان(1) و یا تشویق بر انجام رساندن رسالت(2) به کار رفته است.

ذکر عبارت «کفیناک» به صورت فعل ماضی با این که مربوط به آینده است و تأکید آن با حرف «إنّ»، همچنین آوردن ضمیر متکلّم «نا»، ظاهراً اشاره بر حتمی بودن این حمایت است، یعنی به طور مسلّم ما شر آنها را از تو دفع خواهیم کرد.(1) به گفتۀ مفسّران، پنج تن از قریش به نام های «عاص بن وائل»، «ولید بن مغیره»، «حرث بن قیس»، «عدی بن قیس» و «اسود بن عبد المطلب» همواره پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را مسخره می کردند؛ امّا هر کدام به آفت هولناکی گرفتار شدند و با آن آفت از دنیا رفتند(2) و اینچنین کفایت الهی نسبت به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تحقّق یافت.

افزایش داد و این امر، زمینۀ نگرانی مسلمانان را فراهم ساخت.(1) لذا خداوند با بیان بسنده بودن خویش برای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به ایشان و دیگر مؤمنان دل گرمی می دهد که شما به راه خود دل گرم باشید و از تحقیرها و توطئه های آنان نترسید؛ چون خداوند، شرّ آنان را از شما دفع و شما را در برابر آنان حمایت و کفایت می کند؛ زیرا او شنوای داناست. هم سخنان شما را می شنود و هم از نیّات شما آگاه است.

این گونه بیان شده است که مفهوم کفایت به اعیان و اشیای خارجی تعلّق نمی گیرد؛ بلکه مربوط به افعال است.(1) پس مراد از کفایت نسبت به مسخره کنندگان و اهل کتاب، شرّ و مکر آنان و نسبت به قتال، سختی آن خواهد بود. شاید همین امر موجب شده تا برخی معنای «وقی» را برای «کفی» در صورت متعدّی شدن به دو مفعول، قاعده مند بدانند.(2)

بر اساس این معنا - که مفهوم ایمن ساختن مؤمنان در برابر آسیب های مخالفان و سختی های جنگ را می رساند - ، این آیات علاوه بر دلالت بر «تقویت خدا - کفایتی»، با روش «تقویت خدا - تأمینی» نیز که در آینده بدان اشاره خواهد شد - تناسب خواهد داشت. امّا به دلیل کاربرد مادۀ «کفی» در این آیات، آنها را در این بخش جای دادیم.

در تمامی آیاتی که تاکنون بیان شد، کفایت الهی، مقیّد به جهتی خاص شده بود؛ امّا آیۀ 36 سورۀ مبارک «زمر»، تنها موردی است که کفایت الهی در آن به مفهوم عام و مطلق بیان شده است. خداوند در این آیه - که مادۀ «کفی» در آن به صورت اسم فاعل به کار رفته است - می فرماید:

(أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِن دُونِهِ وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ.(3)

آیا خداوند کفایت کنندۀ [امور] بنده اش نیست!؟ امّا آنها تو را از معبودهای دیگر می ترسانند؛ و هر کس را خداوند گم راه کند، هیچ هدایت کننده ای ندارد!).

این آیه از کفایت قطعی و همه جانبۀ خدا نسبت به پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) خبر داده است؛ چرا که مطابق با آنچه در کتب تفسیری آمده، مراد از «عبد» در این جا وجود نازنین

ص: 271

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) است(1). به گفتۀ مفسّران، آیۀ فوق به دنبال تهدید پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) توسط بت پرستان مکّه نازل شده است.(2) آنها پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را از خشم و غضب بت ها بر حذر می داشتند، و می گفتند: از آنها بدگویی مکن، و بر خلاف آنها اقدام منما که تو را دیوانه می کنند و آزار می رسانند؛(3) امّا خدای تعالی در قالب استفهام انکاری، بر کافی بودن خویش نسبت به بنده اش تصریح و تأکید نمود تا وی با شجاعت و اعتماد کامل در برابر دشمنان مقاومت کند و از انبوه آنان و کمی همراهان، وحشت نکند.

اگر چه با توجّه به عبارت (وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِن دُونِهِ) و آنچه در شأن نزول آن بیان شد، می توان جهت کفایت الهی در این آیه را مراقبت از تهدید و تحذیر دشمنان دانست، امّا اطلاق جملۀ بدون ذکر جنبه ای خاص، بیانگر بسندگی خدا در تمامی جهات و همۀ مهمّات زندگی خواهد بود.

بسنده بودن خدای تعالی در دو آیۀ بعد از آیۀ فوق، دوباره با همان تعبیر «حسبک الله» خطاب به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) تکرار شده است:

(يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.(1)

ای پیامبر! خداوند و مؤمنانی که از تو پیروی می کنند، برای حمایت تو کافی است).

در آیۀ پیش، کفایت الهی در برابر نیرنگ دشمنان را به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) یادآوری می نمود، و به عبارتی، جهت کفایت پروردگار، مراقبت از شرّ خدعه گران بود؛(2) امّا در این آیه، بدون در نظر داشتن جنبه ای خاص، بر کفایت همه جانبه و کافی بودن خدا در تمامی امور، تأکید شده است.(3) هر چند با توجّه به آنچه در آیۀ بعد، از تشویق مؤمنان برای شرکت در جهاد آمده است، ممکن است کفایت را مربوط به جنگ بدانیم. یعنی در صورتی که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) تنها هم باشد و کسی در امر جنگ، او را یاری نکند، باز به دلیل کافی بودن خدا برای وی جای نگرانی نخواهد بود و او بی نیاز از کمک و یاری دیگران است. نقلی هم که در برخی تفاسیر در بارۀ شأن نزول آیه وارد شده، می تواند مؤیّد این مطلب باشد؛ چه این که گفته شده آیه فوق هنگامی نازل شد که طائفه یهودِ «بنی قریظه» و «بنی نضیر» به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گفتند: ما حاضریم تسلیم تو شویم و از تو پیروی کنیم و تو را یاری خواهیم کرد. لذا آیۀ بالا نازل شد و به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هشدار داد که به آ نها اعتماد وتکیه نکند؛ بلکه تکیه گاه خود را تنها خدا و مؤمنان قرار دهد.(4) امّا در عین حال، عمومیت لفظ آیه به قوّت خود باقی است و همین امر برای رسیدن به این نتیجه که توجّه به بسنده بودن خدا در افزایش توان انسان در تحمّل سختی ها مؤثّر خواهد بود، کفایت می کند.

لازم به یادآوری است که برای به دست آمدن چنین نتیجه ای یا باید عبارت «من اتبعک...» در آیۀ فوق را عطف بر «کاف» خطاب در «حسبک» بدانیم(5) تا آیه، این

ص: 274

طور معنا شود: «خداوند برای تو و مؤمنانِ پیروِ تو، کافی است» و یا در صورت عطف آن بر کلمۀ «الله»،(1) باید کفایت مؤمنان را در طول کفایت خدا و نه در عرض و عِدل آن قرار دهیم، چنانچه قبلاً نیز در مورد نصرت الهی - که در کنارش نصرت مؤمنان آمده بود - ، چنین مطلبی بیان شد؛ زیرا در غیر این صورت، علاوه بر این که آیه با مبانی توحیدی منافات پیدا می کند، نتیجۀ مورد نظر نیز به دست نمی آید؛ چرا که توجّه به کفایت خدا در کنار کفایت مؤمنان، دیگر احساس بی نیازی از حمایت دیگران را به دنبال نخواهد داشت. بنا بر این، مؤمنان تنها، مظهر و ابزار لطف و کفایت الهی اند و در عالم، کفایت کننده ای جز خدا متصوّر نخواهد بود.(2)

پیامبر به او ایمان بیاورند؛ ولی چنین نشد و گروه هایی با او مخالفت کردند و از دعوتش روی گردان شدند. این بود که در آخرین آیه از این سوره، خداوند به پیامبر گرامی اش آموزش می دهد تا در برابر روی گردانی مردم، کافی بودن خدای یکتا و توکّل بر او را اعلام نماید:(1)

(فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَیهِ تَوَکَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظیمِ.(2)

اگر آنها روی بگردانند، [نگران مباش!] بگو: خداوند، مرا کفایت می کند. هیچ معبودی جز او نیست بر او توکّل کردم و او صاحب عرش بزرگ است!).

مقدّم شدن «حسبی» در جملۀ «حسبی الله»، نشانۀ حصر است؛(3) یعنی فقط و فقط خدا کافی است و اوست که مرا در هر زمینه ای بی نیاز می کند. در نتیجه، تنها باید بر او - که هیچ معبودی جز او نیست و صاحب عرش بزرگ است - اتّکا و اعتماد کرد. پس اگر همۀ مردم هم اعراض کنند، هیچ ناراحتی و غصّه ای ندارد؛ چه این که اگر همۀ مردم رو به خورشید کنند یا پشت به آن، هیچ اثری در خورشید نخواهد داشت.(4)

در آیۀ 38 سورۀ مبارک «زمر» نیز همین جمله در مقام احتجاج علیه بت پرستان به پیامبر آموزش داده شده است.(5) چنان چه خداوند در آیۀ زیر در مقام بر شمردن صفات پسندیدۀ مجاهدان حقیقی و تمجید از آنان، از گفتۀ ایشان مبنی بر کافی دانستن خدا و اعتماد بر او، پس از اطلاع یافتن از شایعۀ حمله دشمن، خبر داده است:

ص: 276

(الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ... * الَّذينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكيلُ.(1)

آنها که دعوت خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را اجابت نمودند... کسانی بودند که [بعضی از] مردم، به آنان گفتند: «مردم برای [حمله به] شما اجتماع کرده اند، از آنها بترسید!»؛ امّا این سخن، بر ایمانشان افزود و گفتند: «خدا ما را کافی است و او بهترین حامی ماست»).

در این که آیۀ فوق مربوط به غزوۀ «حمراء الأسد»(2) است که بلا فاصله پس از جنگ «اُحُد» به وجود آمد،(3) یا مربوط به غزوۀ «بدر صغرا»(4) است که با فاصله یک

ص: 277

سال از واقعه اُحُد به وقوع پیوست،(1) در میان مفسّران، اختلاف نظر وجود دارد. هر چند قرار گرفتن این آیه، بعد از آیاتی که از جنگ اُحُد سخن می گوید، نظر اوّل را تأیید می کند، امّا آنچه برای ما در این بحث اهمیت دارد، اثرگذاری توجّه مؤمنان به کفایت خدا و سپس اعتماد بر او در افزایش روحیۀ پایداری ایشان است، به طوری که با همۀ تبلیغاتی که برای ترساندن و متزلزل کردن آنها انجام شد، نه تنها از اجتماع دشمن علیه خود نترسیدند، بلکه با تحمّل همۀ فشارهای روحی و بدنی، این جنگ روانی را خنثا کردند و سرانجام، این تبلیغات، موجب افزایش ایمان و یقینشان شد. ثمرۀ شیرین این اعتقاد نیز این بود که علاوه بر برخورداری از فضل و نعمت الهی، بدون تحمّل کمترین آسیب و زیان، با عزّت و خوش نامی به سوی مدینه بازگشتند.(2)

عبارت «حسبنا الله» - غیر از آیه ای که گذشت - ، در جای دیگری نیز به عنوان گفتاری که باید منافقان به جای اعتراض نسبت به تقسیم غنائم جنگی و نارضایتی از سهم خود ابراز می کردند، بیان شده است.(3) توجّه و ایمان به محتوای این جمله، شجاعت و اعتماد به نفس فوق العاده ای به انسان می بخشد، خاطرش را آرام و مطمئن می سازد تا در برابر حوادث سخت، همچون کوه مقاومت کند. لذا در احادیث فراوانی، این جمله، ذکری مهم و مؤثّر شناسانده شده است؛(4) همچون آیۀ شریف 129 سورۀ توبه، که در روایات ائمّه (علیهم السلام) برای دفع مکر دشمنان و حسادت حسودان یا به جهت دفع شرّ حیوانات وحشی، خواندنش سفارش شده است.(5)

ص: 278

الهی، بر آن تأکید شده است.(1) برخی از این امدادهای خدایی که در جنگ ظهور پیدا کردند و موجب تقویت و افزایش توان رزمندگان شدند، عبارت اند از:

[به خاطر بیاورید] زمانی را که از پروردگارتان کمک می خواستید و او خواستۀ شما را پذیرفت [و گفت]: من شما را با یک هزار از فرشتگان، که پشت سر هم فرود می آیند، یاری می کنم).

این، اوّلین درگیریِ مسلمانان با کافران بود و به سبب عواملی مانند: عدم توازن نیروها و چند برابر بودن دشمن، اصرار آنان بر نجات اموالی که در کاروان «ابوسفیان» داشتند و کینه های عمیق آنان نسبت به پیامبر و اسلام، مرحلۀ سختی پیش آمده بود. از این رو پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، دست به دعا برداشت(1) و فرمود:

خدایا! آنچه را وعده داده ای محقّق ساز. خدایا! اگر مسلمانان کشته شوند، کسی که در زمین تو را بندگی کند، نخواهد ماند.(2)

در این هنگام، خداوند دعای ایشان را مستجاب نمود و فرشتگان را به کمک آنها فرستاد. این کمک الهی به شکل یادآوری، در آیات 123 تا 125 سورۀ مبارک آل عمران نیز آمده است(3) که در تقویت «نصرت یادی» بیان شد. چنانچه آیات 25 و 26 سوره مبارک توبه که مربوط به نزول فرشتگان در جنگ «حنین» است نیز در همان روش مورد بحث قرار گرفت. هر چند آیۀ مورد بحث نیز با حرف «إذ» شروع شده است و در مقام یادآوری است، امّا با دو گروه دیگر، این تفاوت را دارد که در این جا یادآوری، موجب تقویت نیست؛ چون در زمان نزول آن، موقعیت دشواری متصوّر نیست، بلکه این یادآوری، به جهت تبیین این حقیقت است که همان طور که برخی از مؤمنان در اصل جنگ بدر (یعنی از خروج از مدینه) و مبارزه با كفّار قریش بی میل بودند، ولی خدا دستور داد بجنگند و سرانجام معلوم شد كه دستور خدا با حكمت ومصلحت بود، بعد از جنگ هم در تقسیم غنائم، باید راهی را كه خدای سبحان ارائه كرده است طی کنند و از پذیرش این حکم، کراهت نداشته باشند.(4)

ص: 281

از دیگر جنگ هایی که در آن، فرشتگان به کمک لشکر اسلام آمدند، جنگ احزاب بود. در این جنگ، دشمنان اسلام اعم از مشرکان، یهود و سایر نیروها شهر مدینه را به مدّت یک ماه، محاصره کردند، به طوری که مسلمانان ناچار به ماندن در شهر و کندن خندق در اطراف آن شدند. تعبیر قرآن از این موقعیت خطرناک و آزمون دشوار، «ابتلا» و «تزلزل شدید» است.(1) در چنین حالی که چشم های رزمندگان مسلمان، خیره شده و جانشان به گلوگاه رسیده و گمان های خاصی در بارۀ خدا پیدا کرده بودند،(2) پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از خداوند کمک خواست.(3) در پی آن، امدادهای غیبی به یاری آنان آمدند که از مهم ترین آنها لشکرهای نامرئی بود:

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَكانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصيراً.(4)

ای کسانی که ایمان آورده اید! نعمت خدا را بر خود به یاد آورید در آن هنگام که لشکرهایی به سراغ شما آمدند. پس بر سر آنان تندبادی و لشکرهایی که آنها را نمی دیدید، فرستادیم و خداوند همیشه به آنچه انجام می دهید، بینا بوده است).

تقریباً همۀ مفسّران، اتّفاق نظر دارند که منظور از لشکریان نامرئی - که به عنوان یکی از نعمت های خدا در روز جنگ خندق به کمک مسلمانان آمد - ، فرشتگان الهی بودند.(5)

در این جا به این نکته اشاره می گردد که با توجّه به آیۀ (وَ مَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَی وَلِتَطْمَئنَّ بِهِ قُلُوبُکُم)،(6) که پس از آیات مربوط به جنگ بدر، هم در سورۀ آل عمران و

ص: 282

هم در سورۀ انفال بیان شده است، این نیروها تنها برای دل گرمی و تقویت روحیۀ مؤمنان و تضعیف مشرکان نازل شدند، نه این که در جنگ شرکت داشته و رسماً وارد صحنه نبرد شوند که در این صورت، دیگر فضیلتی برای مجاهدان «بدر» نمی بود. علاوه بر آن که نحوۀ کشته شدن هر یک از کفّار و نام قاتلان آنان نیز در تاریخ آمده است.(1) بنا بر این، تنها آگاه شدن رزمندگان از این که فرشتگان الهی، آنان را همراهی می کنند، باعث شد تا در این جنگ، با وجود تعداد کمشان پیروز شوند.

(یأیها الَّذینَ ءامَنوا اذکُرُوا نِعمَةَ اللَّهِ عَلَیکُم إذ جاءَتکم جُنودٌ فَأرسَلنا عَلَیهِم ریحًا.(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! نعمت خدا را بر خود به یاد آورید در آن هنگام که لشکرهایی به سراغ شما آمدند، ولی ما باد و توفان سختی بر آنان فرستادیم).

شدّت و سرعت این باد - که هم سرد بود و هم در شبی سرد و زمستانی می وزید - ، به اندازه ای بود که دیگ های غذای دشمنان را سرنگون و طناب های خیمه ها را پاره می کرد. برخی مفسّران، به تبع روایات ذیل آیه،(2) از این باد ویرانگر - که ترس را بر دشمن چیره ساخت و آنان را وادار به فرار کرد - ،(3) به «باد صبا» تعبیر کرده اند.(4)

یکی دیگر از پدیده های طبیعی ای که به صورت ویژه به یاری مسلمانان آمد، بارانی بود که در جنگ «بدر» نازل شد. به گفتۀ مفسّران، در این جنگ، لشکر قریش قبل از مسلمانان به چاه های منطقۀ بدر رسیدند و آن جا را تصرّف کردند، به طوری که مسلمانان ناگزیر شدند در سرزمینی خشک فرود آیند که شن های روان، مانع از حرکت آنان می شد. در چنین حالی، از یک سو ترس از فراوانیِ دشمنان و نیز انبوه ادوات و تجهیزات جنگی آنان، و از سوی دیگر، مشکلات حرکت در چنین سرزمینی همراه با گرد و غبارهایی که از آن ایجاد می شد و نیز تشنگی، باعث شده بود که مسلمانان در تنگنا قرار بگیرند. شیطان نیز در فرصت پیش آمده، به وسوسۀ آنان پرداخت و ترس از نابودی را در وجود آنان انداخت. در این هنگام، لطف و حمایتالهی شامل حالشان شد و با نزول باران، راه نفوذ وسوسه های شیطان بسته شد:

(إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِّنْهُ وَیُنَزّلُ عَلَیکُم مِنَ السَّماءِ ماءً لِیُطَهّرَکُم بِهِ و یُذهِبَ عَنکُم رِجزَ الشَّیطنِ ولِیَربِطَ عَلی قُلوبِکُم و یُثَبّتَ بِهِ الأقدامَ.(5)

ص: 284

[به ياد آوريد] هنگامی را كه [خدا] خوابِ سبک آرامش بخشی كه از جانب او بود بر شما مسلّط ساخت، و آبی از آسمان برایتان فرستاد، تا شما را با آن پاک کند و پلیدیِ شیطان را از شما دور سازد و دل هایتان را محکم، و گام ها را با آن استوار دارد!).

از برکات باران این بود که شن های روان در زیر پای آنان محکم شدند و برکه های آب پدید آمدند که با آن، رفع تشنگی و تطهیر کردند. از دیگر برکاتش این بود که دل های مؤمنان را به همدیگر پیوند داد و آنها را به یکدیگر نزدیک ساخت و ثابت قدم گردانید.(1) این برکت ها و پیامدهایی که برای بارش باران شمرده شد، می تواند بیانگر نقش پدیده های طبیعی بخصوص نزول باران، در تقویت روحیۀ افراد و توانمند ساختن آنان باشد.

آمده است؛ زیرا خواب، باعث آرامش و آسودگی قوای جسمانی از خستگی و رنجی می شود که در هنگام بیداری، بر اثر تصرّفات نفس در بدن، عارض می شود.(1)

افزون بر آیۀ فوق - که به طور کلّی، خواب را موجب آرامش معرفی نموده است - ، در برخی از آیات، نوع خاصی از خواب - که از آن با کلمه «نُعاس» یاد شده است - ، به عنوان امدادی الهی در میدان جنگ شمرده شده است. نُعاس به معنای گرم شدن پلک چشم و سُست شدن بدن قبل از خواب است که در فارسی از آن با تعبیر «چُرت زدن» یاد می شود.(2) این کلمه، دو مرتبه در قرآن آمده است: یک بار اشاره به خوابی دارد که به منظور آمادگی مسلمانان برای مبارزه با دشمن در شب قبل از وقوع جنگ «بدر» بر آنان چیره شد؛ و بار دیگر اشاره به خوابی است که در شب بعد از جنگ «اُحُد» برخی از مسلمانان را فرا گرفت و موجب تقویت روحیۀ آنان شد.

قرآن کریم، خواب سبکی را که در شب قبل از پیکار «بدر»، مسلمانان را فراگرفت، سبب امن و آسایش و از بین رفتن ترس آنان دانسته است:

(إذ یغَشّیکمُ النُّعاسَ أمَنَةً مِنهُ.(3)

و [یاد آورید] هنگامی را که [خداوند] به خاطر ایمنی، از جانب خود، خواب سبکی را بر شما مسلّط ساخت).(4)

«تغشیه» به معنای پوشاندن و در این جا کنایه از مسلّط ساختن است؛ و «أمنة» به معنای امنیت و آرامش و مفعول له «یغشیکم» است.(5) این آیه، بیانگر آرامش بخشیخدا به وسیلۀ خوابی سبک در آن شب خاص است؛ شبی که با توجّه به توان رزمی دو طرف، باید یک شب بحرانی و نگران کننده برای مسلمانان می شد؛ امّا به لطف و عنایت خدا، شب آرام و بی دغدغه ای برای آنها شد و به خواب خوشی فرو رفتند؛(6) زیرا تا هنگامی که در خواب بودند، اثر ترس از ایشان منتفی شد و چون بیدار

ص: 286

شدند، شادابی و نشاطی پیدا کردند که به آنان شجاعت بخشید و فکر ترس را از سرشان بیرون بُرد.(1)

همین خواب سبک و آرام بخش در جنگ «اُحد» نیز در بارۀ برخی از یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) اتّفاق افتاد و روحیۀ آنان را تقویت کرد:

(ثُمَّ انزَلَ عَلَیکُم مِن بَعدِ الغَمّ امَنَةً نُعاسًا یغشی طَائفَةً مِنکُم وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَیرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِیَّةِ.(2)

سپس [خداوند] بعد از آن اندوه، خوابِ سبکِ آرام بخشی بر شما فرو فرستاد که گروهی از شما را فرا گرفت و گروهی [تنها] در فکر جان خود بودند و در بارۀ خدا، گمان های ناروایی همچون گمان های دوران جاهلیت می بردند.(3)

شب بعد از جنگ «اُحُد»، شب دردناک و پُراضطرابی بود. مسلمانان پیش بینی می کردند که سربازان پیروز قریش، بار دیگر به مدینه بازگردند و آخرین مقاومت مسلمانان را در هم بشکنند. در این میان، خوابی تسکین بخش، مجاهدان راستین و توبه کنندگانی را که از فرار «اُحد» پشیمان شده بودند و به لطف پروردگار اعتماد داشتند، فرا گرفت؛ امّا منافقان و افراد سستْ ایمانی که فقط در فکر حفظ جان خود بودند، در میان انبوهی از افکار ناراحت کننده، تمام شب را بیدار ماندند و بدون این که بخواهند، برای مؤمنان حقیقی پاسداری کردند! آنها در بارۀ خدا گمان بد و ناروایی داشتند و قضاوتشان بر اساس معیارهای دورۀ جاهلیت بود.(4)

از اختلاف تعبیر در این دو آیه - که در اوّلی «أمنة» بعد از «نعاس» آمد و در دومی، قبل از آن - ، می توان نتیجه گرفت که در آیۀ مربوط به جنگ بدر، نتیجۀ خواب، امنیت و آرامش دانسته شده است: «النعاس أمنة»؛ و در این آیه، خواب به عنوان یکی از موارد آرامش بخش معرفی شده است: «أمنة نعاساً».

ص: 287

با در نظر داشتن این دو آیه، نقش خواب، هم در آماده سازی روحیۀ رزمندگان برای مبارزه با دشمن و هم در بازسازیِ روحیۀ آنان پس از مبارزه، روشن می شود. خوابی که در شب قبل از جنگ بدر، مسلمانان را برای رویارویی با دشمن آماده ساخت و در شب بعد از جنگ اُحُد، روحیۀ تضعیف شدۀ برخی از آنان را بازسازی و تقویت نمود و در عین حال برای تعقیب دشمن، مهیّا ساخت.

ناگفته نماند که هر نوع خوابی ممکن است آرامش بخش نباشد؛ بلکه خوابی موجب آرامش روان می گردد که از عنایات ویژۀ خدای سبحان باشد. چه بسا لشکر دشمن نیز در آن دو شب به خواب فرو رفته بود؛ امّا از این امنیت و آرامش بهره ای نبردند.

نتیجه می رسد که مشکلش کوچک است و با درک این حقیقت، آن را قابل تحمّل ارزیابی می کند.

در اوّلین جهاد تهاجمی مسلمانان در جنگ «بدر» همین عامل، به یاری مسلمانان آمد و آنها با این که شمارشان فقط 313 نفر بود و از ابزارآلات جنگی محدودی برخوردار بودند، توانستند با روحیه ای بالا بر دشمن انبوه خویش - که تعدادشان به هزار نفر می رسید - بتازند و آنان را شکست دهند. آیات 43 و 44 سورۀ مبارک انفال به این مهم پرداخته و از این معجزۀ الهی، این گونه خبر می دهد:

(إِذْ يُرِيكَهُمُ اللّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَرَیٰکَهُم كَثِيرًا لَّفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَلَكِنَّ اللّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فی أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُم فی أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِیَ َ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ.(1)

در آن هنگام که خداوند، تعداد آنها را در خواب به تو کم نشان داد و اگر فراوان نشان می داد، مسلّماً سست می شدید و کارتان به اختلاف می کشید، ولی خداوند [شما را از شرّ اینها] سالم نگه داشت. خداوند به آنچه درون سینه هاست، داناست. و در آن هنگام که با هم رو به رو شُدید، آنها را به چشم شما کم نشان می داد و شما را [نیز] به چشم آنها کم می نمود تا خداوند، کاری را که می بایست انجام گیرد، تحقّق بخشد و همۀ کارها به خداوند باز می گردد).

بر اساس این آیات و تفاسیر ذیل آن، خداوند، پیش از وقوع جنگ، در عالم رؤیا نیروی دشمن را به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) کم نشان داد. این رؤیا، رؤیای صادقی بود؛ چون واقعیت و باطن دشمنی که نگاهی دنیوی داشت(2) و سیره اش تحقیر و کم بینی مؤمنان بود،(3) به تبع کم و بی ارزش بودن متاع دنیا،(4) ضعیف و کم ارزش خواهد بود.(5)

ص: 289

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) این رؤیا را برای لشکر بازگفت و این کار، باعث بالا رفتن روحیۀ آنها شد؛ زیرا خود این ارائه و نقل آن، عاملی بود برای آمادگی و زمینه سازی هرچه بهتر لشکر اسلام. در واقع، در آن موقعیت، از تقویت «مشکل - انتظاری» استفاده شد. برخی مفسّران، از این جریان، جواز تبلیغ روانی، بزرگ و زیاد نشان دادن نیروی های خودی و کوچک و کم نشان دادن نیروی دشمن را برداشت کرده اند.(1)

پس از آن که دو گروه در مقابل یکدیگر قرار گرفتند، خدای متعال در بیداری نیز لشکر دشمن را کم جلوه گر ساخت. این مسئله، سبب تقویت روحیۀ مسلمانان و عزم آنان برای کارزار شد. بنا بر این، کم جلوه گر شدن لشکر دشمن - که از جانب خدا صورت گرفت - ، هم از طریق خواب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و هم با تصرّف در دیدگان لشکریان ارائه شد.

کم شماریِ نیروی طرف مقابل، در این مرحله (یعنی هنگامی که دو سپاه در مقابل هم قرار گرفتند)، برای لشکریان دشمن نیز صورت گرفت. آنان نیز تعداد مؤمنان را کم دیدند و همان اثری که برای مؤمنان ایجاد شد، برای کافران نیز اتّفاق افتاد، یعنی آنان نیز جرئتشان برای حمله به لشکر اسلام بیشتر شد و عزمشان را برای مبارزه جزم کردند. هر چند این تقویتی که از جانب خدای تعالی برای آنان اتفاق افتاد، در ظاهر، شبیه تقویت مؤمنان بود؛ امّا هدف و حکمتش متفاوت بود. حکمت تقویت مسلمانان این بود که از جنگ با لشکری که بر اساس عوامل ظاهری شکست ناپذیر می نمود، نهراسند؛ امّا حکمت کم نشان دادن مؤمنان در دید کافران این بود که این جنگ، رقم بخورد و مسلمانان به پیروزی برسند و خود دلیل روشنی بر حقّانیت حق و بطلان باطل باشد:(2) (لِيَقْضِیَ َ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا).

از این رو، در مرحلۀ بعد یعنی هنگامی که جنگ آغاز شد، تقویت مؤمنان ادامه یافت؛ امّا تقویت کافران، به تضعیف، تبدیل شد به این صورت که جمعیت مسلمانانرا زیاد دیدند. این مطلب در آیۀ سیزده سورۀ آل عمران بیان شده است:

ص: 290

(قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ في فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ في سَبيلِ اللَّهِ وَأُخْری ٰ كافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ في ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ.(1)

قطعاً در برخورد میان دو گروه، برای شما نشانه ای بود. گروهی در راه خدا می جنگیدند، و گروه دیگر کافر بودند که آنان [مؤمنان] را به چشم خویش، دو برابر خود می دیدند و خدا هر که را بخواهد، به یاری خود تأیید می کند. یقیناً در این [ماجرا] برای صاحبان بینش، عبرتی است).

در این آیه، خداوند از دو برابر نشان دادن سپاه اسلام در چشم کافران، خبر داده است. چنانچه گذشت، زیاد جلوه گر شدن نیروی طرف مقابل، از عوامل تضعیف روحیه است. دشمن که در مرحلۀ آغازین جنگ، مسلمانان را کم شمار می دید و از روحیۀ بالا و ایمان آنان آگاه نبود، لشکر اسلام را دست کم گرفت، بدین جهت، نه از مکّه کمک خواستند و نه از همۀ نیروی خویش برای رویارویی با مسلمانان بهره بردند؛ امّا در اثنای جنگ، نیروهای مؤمنان را دوبرابر دید. حال دوبرابر نیروی های مؤمنان، یعنی 626 نفر، بنا بر آن که ضمیر «هم» در «مثلیهم» به مؤمنان ارجاع داده شود، یا دو برابر نیروی های خود یعنی دو هزار نفر، بنا بر آن که این ضمیر به کافران برگردانده شود. چنین صحنه ای در دل آنان ترس و وحشت ایجاد کرد. لذا شکست سختی را متحمّل شدند.

ناگفته نماند که مفسّران در این که خطاب آیه به مسلمانان، کافران یا یهودیان است، و این که فاعل فعل «یرون» و نیز مرجع دو ضمیر «هم» در «یرونهم» و «مثلیهم» چیست، اختلاف نظر دارند. طبق بیانی که گذشت، این آیه بر تضعیف دشمن به وسیلۀ فراوانْ نشان دادن سپاه اسلام در اثنای جنگ دلالت دارد؛ امّا اگر فاعل«یرون» و مرجع ضمیر دوم مؤمنان باشد و ضمیر اوّل به کافران برگردد، در این جا نیز مانند آیۀ 44 سورۀ انفال - که مربوط به اوّل جنگ بود - ، تقویت تقلیلی صورت گرفته است.(2) یعنی مؤمنان، کافران را دو برابر خود یعنی حدود ششصد نفردیدند، در حالی که تعداد واقعی آنان هزار نفر بود.

ص: 291

در فرضی هم که در آیۀ 43 این سوره بیان شد که اگر خدا عدّۀ ظاهری دشمن را در خواب به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نشان می داد، بر این مطلب که زیادشماری لشکر طرف مقابل، موجب تضعیف روحیه و سستی می گردد، اشاره شده است. در آن بخش از آیه، به دلیل این که کم یا زیاد نشان دادن دشمن برای شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرقی نداشت، خطاب به مؤمنان می فرماید: «اگر تعداد دشمن را فراوان نشان می داد، مسلّماً سُست می شدید و کارتان به اختلاف می کشید». نشانه هایی وجود دارد که دست کم گروهی از مسلمانان، اگر از کم و کیف واقعی دشمن باخبر بودند، تن به درگیری نمی دادند؛ ولی چون خدا اراده کرده بود تا این جهاد رقم بخورد، دشمن را در خواب و بیداری کم نشان داد،(1) تا جایی که از ابن مسعود نقل شده که گفت: به مردی که در کنارم ایستاده بود، گفتم: آیا آنها هفتاد نفر هستند؟ گفت: تقریباً صد نفرند! تا این که یکی از آنها را اسیر کردیم. وقتی تعدادشان را از او سؤال کردیم، جواب داد: حدود هزار نفریم!(2)

مشکلات، در خود احساس آرامش می کند. این آرامش، ممکن است جنبۀ عقیدتی داشته باشد و تزلزل اعتقاد را بر طرف سازد، چنانچه در برخی روایات، آن را به ایمان تفسیر نموده اند؛(1) یا جنبۀ عملی داشته باشد و به انسان شکیبایی و ثبات قدم ببخشد.(2) در چهار آیه از این آيات شش گانه، خداوند، آرامش را به خود منسوب می كند كه نشان از الهی بودن اين آرامش دارد.

خداوند در لحظات حسّاس جنگ(3) یا زمان مخفی شدن پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در غار ثور(4) و یا در برابر تعصب ورزی جاهلانۀ مشرکان در صلح حدیبیه،(5) با ایجاد آرامش کامل در قلب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، ایشان را یاری و حمایت کرد. نه تنها پیامبر اسلام، بلکه همۀ پیغمبران خدا از این موهبت الهی برخوردار بوده اند.(6) مؤمنان نیز به لحاظ بهره مندی از گوهر ایمان، هم در میدان های پُرخطری همچون صحنه های کارزار(7) و هم در شرایط سخت و بحرانی صلح حدیبیه(8) و بیعت رضوان،(9) بدان یاری شدند.

ص: 293

بالاتر این که قرآن، سبب پیروزی اهل ایمان و شکست دشمنان را فرستادن آرامش بر قلب آنها دانسته است؛ چه این که در بنی اسرائیل، تابوت را وسیلۀ آرامش آنان قرار داده و همراه داشتن آن را در جنگ ها سبب غلبۀ آنان بر دشمنانشان دانسته است.(1)

از مهم ترین میدان های کارزار که مسلمانان در آن، تا آستانۀ شکست پیش رفتند و خطر بزرگی متوجّه آنان شد، جنگ «حُنین» بود که جز اندکی، سایر مجاهدان از گِرد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پراکنده شدند و از میدان گریختند. در این برهۀ خطرناک بود که خداوند با ایجاد آرامش در قلب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و مؤمنان، به آنان روحیه ای دوباره بخشید و آنان را از این معرکه، نجات داد:(2)

(لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَة وَيَوْمَ حُنَيْن... * ثُمَّ أَنزَلَ اللَّهُ سَکینَتَهُ عَلیَ رَسُولِهِ وَعَلیَ الْمُؤْمِنِین... .(3)

خداوند شما را در میدان های بسیار، یاری کرد و در روز حنین [نیز یاری نمود]. سپس خداوند، آرامش خود را بر پیامبرش و بر مؤمنان نازل کرد).

با دقت در این آیه و آیات مشابه آن، روشن می شود که نزول آرامش از جانب خدا بر افراد، موجب تقویت روحیه و افزایش نیرو و توان آنان می گردد؛ چرا که این بهره مندی از طمأنینۀ الهی، خود نوعی از حمایت های الهی به حساب می آید.

هر کاری است، طبیعتاً انسان، خود را از گزند هرگونه شرّ و آسیبی در امان می داند و دیگر از هیچ ضرر و زیانی ترسی نخواهد داشت. در نتیجه، تهدیدها و حیله های کسانی که در صدد زیان رسانی به او هستند، در وی اثری نخواهد داشت.

در قرآن کریم از این روش در جریان های مختلف استفاده شده است که هم خاطر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را از موضوعات نگران کننده، آسوده نموده و هم ایمنی مؤمنان را به شرط رعایت صبر و تقوا تضمین کرده است. در ادامه به برخی از کاربردهای این روش اشاره می شود.

حتّی در برخی روایات گفته شده که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تا سه روز ابلاغ پیام را به تأخیر انداخت.(1) این نگرانی - که در روایت فوق بیان شد - ، از لحن آیه نیز قابل استنباط است؛ چرا که از این آیه برمی آید موضوع مهمّی که تبلیغ آن بر عهدۀ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گذاشته شده، همسنگ نبوّت است، به گونه ای که اگر ابلاغ نشود، رسالت وی ناتمام می مانَد؛(2) امّا خدای سبحان با خطاب «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ» - که تنها در دو جای قرآن مجید آمده(3) و گویا می خواهد حسّ مسئولیت را در پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بیشتر تحریک کند و ارادۀ او را تقویت نماید که تو صاحب رسالتی، آن هم رسالتی از طرف ما، پس باید در بیان حکم استقامت به خرج دهی - ،(4) به ایشان دلداری و تأمین می دهد و می فرماید: از مردم در ادای این رسالت، وحشتی نداشته باش؛ زیرا خداوند، تو را از خطرات آنها نگاه خواهد داشت: (وَاللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ).

بنا بر این، خداوند با اطمینانی که به رسولش داد، نگرانی ایشان را از خطرات احتمالی برطرف نمود تا با خیالی آسوده، به ابلاغ این پیام مهم بپردازد. لذا با نزول این آیه ،پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دستور توقّف مسلمانان در بیابان گرم و خشک غدیر خم را صادر کرد و در برابر انبوهی از جمعیت - که تعداد آنها را از هفتاد هزار تا صد و بیست هزار گفته اند - ، فرمان الهی یعنی ولایت علی (علیه السلام) را به مردم ابلاغ نمود.(5)

قابل برداشت است.(1) خداوند در آیۀ نهم سورۀ مبارک حجر، با تأکید فراوان(2) و با قاطعیت، حفاظت همه جانبۀ خویش را از قرآن اعلام می کند و می فرماید:

(إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُون.(3)

ما قرآن را نازل کردیم و به طور قطع نگهدار آن هستیم!).

این آیه که در مقام پاسخ به کفّار قریشی است که قرآن را مسخره می کردند و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را به خاطر آن مجنون می خواندند(4) و منتظر بودند که پیامبر بمیرد(5) و قرآن او هم از میان برود،(6) موجب رفع نگرانی ایشان از تحریف شده است. از طرفی، چون خدای متعال در این آیه نفرموده: «ما از چه نظر نگهدار قرآن هستیم؟»، پس معلوم می شود ذات مقدّسش از هر نظر، نگهدار قرآن است؛ هم از نظر از بین رفتن آن، هم از لحاظ کم و زیاد شدن، هم از جهت تغییر احکام و... خلاصه از هر آنچه که قرآن را دگرگون نماید.(7)

در حقیقت، این آیه، تعبیر دیگری است از آیۀ (إِنَّهُ لَکتَابٌ عَزِیزٌ * لَّا یَأتِیهِ الْبَاطِلُ مِنبَینْ ِ یَدَیهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنزِیلٌ مِّنْ حَکیمٍ حَمِیدٍ).(8) این آیه نیز دال بر مصونیت همه جانبۀ قرآن و محفوظ ماندن آن از هر گونه باطل، چه به شکل تحریف و جابه جایی و چه به صورت غیر حق گشتن معارف و احکامش، خواهد بود؛ زیرا علاوه بر اطلاق نفی در «لا یأتیه»، مراد از (مِن بَیْنِ یدَیهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ) نیز تمامی جهات است، اعم از همۀ زمان ها و انواع باطل ها.(9)

ص: 297

افزون بر آیات یادشده، در جای دیگری نیز خداوند با قرار دادن مراقبینی برای حفاظت از رسولان خویش، بر مصونیت همه جانبۀ وحی الهی در تمامی مراحل و مسیر رسالت، تأکید ورزیده است؛ مسیری که از لحظۀ صدور وحی از مصدر آن (یعنی خدا) شروع شده و تا فرود آن بر واسطۀ وحی (یعنی قلب رسول) و از آن جا تا رسیدن و ابلاغ آن به مردم ادامه دارد.

(عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً * إِلَّا مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُكُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً * لِّیعْلَمَ أَن قَدْ أَبْلَغُواْ رِسَالَاتِ رَبِهِّم وَأَحَاطَ بِمَا لَدَیهِمْ وَأَحْصیٰ کلَُّ شیَ ءٍ عَدَدَاً.(1)

دانای غیب اوست و هیچ کس را بر اسرار غیبش آگاه نمی سازد، مگر رسولانی که آنان را برگزیده و مراقبینی از پیش رو و پشت سر برای آنها قرار می دهد تا بداند پیامبرانش رسالت های پروردگارشان را ابلاغ کرده اند و او به آنچه نزد آنهاست احاطه دارد و همه چیز را احصا کرده است!).

واژۀ «رصد» در اصل، معنی مصدری دارد و به معنای آمادگی برای مراقبت از چیزی است، و بر اسم فاعل و مفعول نیز اطلاق شده است و به صورت مفرد و جمع هر دو به كار می رود؛ یعنی به یک فرد مراقب و نگهبان یا جمعیت نگهبانان هر دو اطلاق می شود. منظور از آن در این جا فرشتگانی است كه خداوند بعد از نزولوحی به آنها دستور می دهد پیامبرش را از هر سو احاطه كنند، و از شرّ شیاطین جنّ و انس، پاسداری نمایند.(2)

بنا بر این، آیات مورد بحث، واقعیتی بزرگ و پُراهمیت را به عنوان دلداری به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بیان می کنند و آن این که: چنان نیست که این قرآن بدون پشتوانه باشد، و آنها بتوانند آفتاب وجودش را با پُف کردن خاموش کنند؛ چرا که خداوند، پاسداری از آن را خود به عهده گرفته است و با گماشتن نگهبانانی، آن را در تمامی مراحل از تحریف انسان ها یا دستبرد شیاطین، محفوظ داشته است.(3)

ص: 298

«جزء»، این معنا را خاطر نشان می سازد که این، تنها شتاب کنندگان در کفر نیستند که به خدا ضرر نمی رسانند؛ بلکه اگر جنّ و انس کافر شوند، بر دامن کبریایی او گردی نمی نشیند.

(إِنَّ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْکفْرَ بِالْإِیمانِ لَنْ یضُرُّوا اللَّهَ شَیئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ.(1)

کسانی که ایمان را دادند و کفر را خریداری کردند، هرگز به خدا زیانی نمی رسانند و برای آنها، مجازات دردناکی است!).

همین تعبیر در مورد کسانی که کافر شدند و راه خدا را سد کردند و با پیامبر خدا ستیز نمودند نیز وارد شده است و آنان را از این که بخواهند با این اعمال، زیانی به خدا برسانند، مأیوس نموده است.(2) چنانچه در جای دیگر ارتداد و واپسگرایی عدّه ای پس از رحلت یا شهادت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را مانع از زیان رساندن به خدا بیان داشته است.(3) ضرر نرسیدن به خدا در صورت روی گردانی مردم، از زبان هود (علیه السلام) خطاب به قومش که از دعوت او روی گردان شده بودند نیز با تعبیر «لا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً» بیان شده است.(4) شبیه این عبارت با تعبیر «لا تَضُرُّوهُ شَيْئاً» در آیۀ 39 سورۀ توبه، خطاب به امتناع کنندگان از جهاد، بیان شده است.(5)

در تمامی آیات یادشده، این نکته بیان شده است که خداوند علاوه بر تقویت روحی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) موجبات تضعیف این افراد را نیز مهیّا کرده است که به همین جهت، با تقویت هایی که از طریق تضعیف دشمن حاصل می شوند نیز مناسبت دارند. امّا دلیل این امر که چرا کفر و گم راهی مردم، بهخدا ضرری نمی رساند، طبق آیۀ زیر «مالکیت علی الإطلاق» خدای تعالی خواهد بود:

ص: 300

(یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکمْ فَآمِنُوا خَیراً لَکُمْ وَإِنْ تَکفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَکانَ اللَّهُ عَلیماً حَکیماً.(1)

ای مردم! آن پیامبر [موعود]، حقیقت را از سوی پروردگارتان برای شما آورده است. پس ایمان بیاورید که برای شما بهتر است. و اگر کافر شوید [بدانید که] آنچه در آسمان ها و زمین است، از آنِ خداست، و خدا دانای حکیم است).

سود و زیان برای موجوداتی متصوّر است که وجودشان از خودشان نیست. پس خداوند ازلی و ابدی که از هر جهت بی نیاز است و مالک همۀ موجودات است، کفر و ایمان مردم و کوشش ها و تلاش های آنها در این راه نمی تواند در او اثری داشته باشد؛ بلکه این انسان ها هستند که با پشت کردن به هدایت الهی، خود را به هلاکت می رسانند؛ چه این که اگر شخصی از روشنایی آفتاب فرار کند، از روشنایی خورشید، چیزی کم نخواهد شد، بلکه خودْ زیان دیده و از آثار زندگی بخش آن، محروم مانده است.

حال آن که دل هایشان ایمان نیاورده بود و [چه] از یهودیان: [آنان] که [به سخنان تو] گوش می سپارند [تا بهانه ای] برای تکذیب [تو بیابند] و برای گروهی دیگر که [خود] نزد تو نیامده اند، چنین خبرچینی می کنند، کلمات را از جاهای خود دگرگون می کنند [و] می گویند: «اگر این [حکم] به شما داده شد، آن را بپذیرید و اگر آن به شما داده نشد، پس دوری کنید»).

شأن نزولی که از طریق شیعه و سنّی با تفاوت های اندکی برای آیۀ فوق نقل شده، عبارت از این است که زنی از یهود خیبر - که از اشراف قوم خود بود - با مردی از همان اشراف، زنای محصنه کرده بودند و در دین یهود، مجازات چنین زناکارانی این بود که آنها را سنگسار کنند؛ ولی چون آنها از اشراف بودند، نمی خواستند این حکم در بارۀ آنها اجرا شود و می خواستند حکم خدا را تغییر بدهند. آنها برای فرار از این مجازات سنگین، کسانی را پیش یهود مدینه فرستادند که حکم این جرم را از پیامبر اسلام بپرسند. آنها انتظار داشتند که پیامبر اسلام به مجازاتی سبک تر مانند تازیانه حکم بدهد؛ ولی چون نزد پیامبر آمدند، ایشان به دستور خداوند، حکم به سنگسار کردن داد و آنها نپذیرفتند و پیامبر خدا «ابن صوریا» (یکی از دانشمندان یهود) را میان خود و آنها حَکَم قرار داد و چون به ابن صوریا مراجعه کردند، او نیز حکم سنگسار کردن را که در تورات آمده بود تأیید کرد؛ ولی گفت میان ما رسم چنان است که اگر مردم معمولی زنای محصنه بکنند، حکم به رجم آنها می دهیم؛ ولی اگر اشراف چنین کنند، این حکم را در بارۀ آنها اجرا نمی کنیم.(1)

در آیۀ بعد، پس از توصیف این افراد به حرامخواری و شنیدن دروغ، علی رغم آگاهی به دروغ بودن آن، اختیار داوری میان آنان یا خودداری از آن را به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می دهد و می فرماید: در صورتی که از داوری میان آنان خودداری نمودی، نگران نباش! آنها آسیبی به تو و دین تو نخواهندرساند:

ص: 302

(سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِن جَآؤُوكَ فَاحْكُم بَيْنَهُم أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِن تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَن يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُم بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ.(1)

آن ها بسیار به سخنان تو گوش می دهند تا آن را تکذیب کنند؛ مال حرام فراوان می خورند. پس اگر نزد تو آمدند، در میان آنان داوری کن، یا [اگر صلاح دانستی] آنها را به حال خود واگذار! و اگر از آنان صرف نظر کنی، به تو هیچ زیانی نمی رسانند و اگر میان آنها داوری کنی، با عدالت داوری کن؛ که خدا عادلان را دوست دارد).

از این آیه برداشت می شود که یهودیان، در صورت روی گردانی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از داوری میان آنان در اندیشۀ ضرررسانی به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بودند؛ امّا خدا مصونیت وی را از توطئه های آنان نوید داد. گرچه به نظر می رسد که مراد از «یضروک» - با این که خطاب، متوجّه شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است - آسیب رسانی به اسلام و جامعۀ ایمانی باشد؛ زیرا ایشان هیچ گاه نگران آسیب دیدن شخص خود نبوده است؛(2) امّا از آن جا که حیات اسلام در آن زمان به امنیت و سلامت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بستگی داشت، می تواند حفاظت از شخص ایشان نیز مورد نظر باشد.

(إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِن تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُواْ بِهَا وَإِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ.(1)

اگر نیکی به شما برسد، آنها را ناراحت می کند و اگر حادثۀ ناگواری برای شما رخ دهد، خوش حال می شوند. [امّا] اگر [در برابرشان] استقامت و پرهیزگاری پیشه کنید، نقشه های آنان، به شما زیانی نمی رساند. خداوند به آنچه انجام می دهند، احاطه دارد).

از ذیل آیه، این گونه استفاده می شود که در امنیت بودن مسلمانان در برابر نقشه های شوم دشمنان، مشروط به استقامت و هوشیاری و پروا داشتن از خداست، و تنها در این صورت است که امنیت آنها تضمین می گردد.(2)

به هر حال، خداوند در این آیه، هم با اطمینان بخشی نسبت به عدم ضرر کید دشمنان در صورت رعایت صبر و تقوا، به مسلمانان روحیه بخشیده و هم با افشای روحیات دشمنان، و بیان احاطه و قدرت خویش بر اعمال مشرکان، به تهدید آنان پرداخته است. لذا با در نظر گرفتن جهت دوم، آیۀ فوق در بخش تضعیف کید - ابطالی نیز جای خواهد گرفت.

در آیۀ دیگر، شرط مصونیت از ضرررسانی گم راهان، بر طریق هدایت قدم برداشتن دانسته شده است:

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَميعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُون.(3)

ای کسانی که ایمان آورده اید! مراقب خود باشید. هر گاه شما هدایت یافتید، آن کس که گم راه شده است به شما زیانی نمی رساند. بازگشتهمۀ شما به سوی خداست و شما را از آنچه عمل می کردید، آگاه می سازد).

پس تا زمانی که مؤمنان از ایمان خود مراقبت کنند، به دام گم راهان گرفتار نخواهند شد؛ زیرا اعتقاد و عمل به توحید در همۀ ابعاد حیات فردی و اجتماعی،

ص: 304

چون قلعۀ محکمی او را از گزند همۀ وقایع و حوادث تلخ، نگهداری خواهد کرد.

بررسی آیاتی که در این روش بیان شد، ما را به این دستاورد رهنمون می شود که اطمینان پیدا کردن به ایمن ماندن انسان از جهات گوناگون و حفاظت آنچه سلامتش برای انسان اهمّیت دارد، از جمله روش های کاهش فشار روانی است که به او کمک می کند تا در برابر تهدیدات و خطرات دیگران، صبر و شکیبایی اش را از دست ندهد.