زمانى نژاد ، على اكبر ، 1342 - .

شناخت نامه حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و شهر رى (مجموعه گفتارهاى پراكنده پيرامون حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و امامزادگان رى) به كوشش على اكبر زمانى نژاد و ابوالفضل حافظيان 1348 -قم : دارالحديث ، 1382 .

392 ص. - (مجموعه آثار كنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظيم عليه السلام ؛ 13)

... ريال ... - ... - 964 ISBN

1 . عبدالعظيم بن عبداللّه عليه السلام ، - 250؟ق.

2 . شهر رى - امامزادگان. الف. كنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظيم عليه السلام . ب. حافظيان، ابوالفضل، گردآورنده همكار. ج . عنوان.

1382 8 ش 6 ع / 5 / 53 BP212/297

شابِك :

سازمان چاپ و نشر

شناخت نامه حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و شهر رى

(مجموعه گفتارهاى پراكنده پيرامون حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و امامزادگان رى)

به كوشش : على اكبر زمانى نژاد و ابوالفضل حافظيان

از مجموعه آثار كنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظيم عليه السلام - 13

ناشر : سازمان چاپ و نشر دار الحديث

چاپ : اوّل ، بهار 1382

چاپخانه :

شمارگان : 1000

قيمت :

تلفن : 7741650 0251 - 7740523 0251 ص . پ : 4468 / 37185

ص: 2

اين طرح، در آبان ماه 1380 در نخستين جلسه شوراى سياستگذارى - كه از عالمان و فرزانگان و نخبگان فرهنگى اند - به تصويب رسيد و كميته علمى كنگره از خرداد 1381 كار خود را آغاز كرد.

كميته علمى با فرصت اندكى كه در اختيار داشت، برنامه هاى خود را در پنج حوزه ساماندهى كرد:

1 . تأليف، تصحيح و گردآورى آثار مربوط به حضرت عبدالعظيم و شهر رى (كتاب و مقاله).

2 . سفارش و فراخوان نگارش مقاله.

3 . سفارش انتشار ويژه نامه هايى از سوى نشريات، همزمان با برگزارى كنگره.

4 . انتشار لوح فشرده (CD)توليدات علمى كنگره.

5 . انتشار خبرنامه.

با يارى خداوند و مدد قدسى روح حضرت عبدالعظيم عليه السلام ، در حوزه نخست، بيش از بيست و دو جلد كتاب آماده شد كه همزمان با برگزارى كنگره، توزيع مى گردد. همچنين مقالات منتخب و تأييد شده علمى در سه جلد، عرضه خواهند شد.

دو ويژه نامه از سوى مجلات علمى و نيز خبرنامه كنگره در پنج شماره عرضه خواهد شد.

همه اين آثار، علاوه بر نشر مكتوب، بر روى يك لوح فشرده (CD)تا هنگام برپايى كنگره در اختيار علاقه مندان قرار مى گيرد.

گفتنى است با فرصت اندك و حجم گسترده برنامه هاى علمى، وجود نقايص، امرى طبيعى است كه اهل فضل و دانش آن را بر ما خواهند بخشيد و ما را از نصايح عالمانه خويش بهره مند خواهند ساخت.

اميد است اين مجموعه، مقبول درگاه الهى و مورد عنايت روح بزرگ و قدسى حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام قرار گيرد و در گسترش و بالندگى فرهنگ و معارف تشيع، سودمند افتد.

در پايان از همه كسانى كه در به ثمر رسيدن اين برنامه ها سهم وافر داشتند؛ توليت محترم آستان حضرت عبدالعظيم عليه السلام و رياست محترم مؤسسه فرهنگى دارالحديث، شوراى عالى سياستگذارى، مديران محترم آستان حضرت عبدالعظيم و مؤسسه فرهنگى دارالحديث و به ويژه فاضل گرانقدر جناب آقاى على اكبر زمانى نژاد - كه بار عمده بر دوش ايشان بود - سپاسگزارى مى شود.

مهدى مهريزى

دبير كميته علمى

بهار 1382

ص: 4

پيشگفتار

درباره شخصيّت حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و تاريخ رى در طول قرنهاى گذشته و عصر حاضر، صدها جلد كتاب و مقاله و جزوه و مطالب پراكنده و سودمند در كتابهاى علما ، دانشمندان و محققان به رشته تحرير درآمده است كه با وجود تكرارى بودن بعضى از آنها، هر كدام با نگرش خاص خود توانسته اند گوشه اى از جلوه ملكوتى و معنوى حضرت عبدالعظيم عليه السلام را به نمايش بگذارد و جنبه اى از رمز و راز رى را بگشايد. با اين حال، تاكنون سال دقيق تولد و وفات حضرت عبدالعظيم عليه السلام روشن نيست؛ چنان كه درباره شهر رى هم، ناگفته هاى فراوانى وجود دارد.

بارى، ستايشهاى امامان عليهم السلام از حضرت عبدالعظيم عليه السلام ، نشان دهنده شخصيت علمى و مورد اعتماد ايشان است ؛ به طورى كه در برخى روايات، براى زيارت قبر حضرت عبدالعظيم عليه السلام ثوابى به مثابه زيارت قبر امام حسين عليه السلام ياد شده است.

شناخت نامه حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و شهر رى با گردآورى و تأليف مجموعه رساله هاى خطى و كتابها و مقالاتِ منتشر شده، و نيز مجموعه جزوه ها و گفتارهاى پراكنده درباره حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و امامزادگان و تاريخ شهر رى، در صدد شناساندن و معرفى مقام علمى و معنوى اين كريم اهل بيت عليهم السلام و ساير امامزادگان و معرفى تاريخ شهر رى است.

ص: 5

نتيجه طرح مأخذشناسى حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و شهر رى، معرفى و شناسايى نزديك به هزار عنوان از كتابهاى خطى و چاپى و مجلات و نشريات و مقالات و دائرة المعارفها و سفرنامه ها و پايان نامه ها و اسناد و فرامين و وقف نامه ها

و... بود كه در يك جلد به زيور طبع آراسته شد.

نزديك به صد عنوان از ميان انبوه كتابها و اسناد و... كه درباره حضرت عبدالعظيم عليه السلام و امامزادگان شهر رى از جنبه هاى مختلف برخوردار بود انتخاب و برگزيده و به ترتيب سال وفات مؤلفين يا سال تأليف و چاپ كتابها و با تفكيك كتابهاى عربى و فارسى در اين مجموعه جمع آورى شد.

از آنجايى كه سعى بر اين بود كه تمام موضوعات پيرامون حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و آستانه آن حضرت و امامزادگان رى در معرض ديد فضلا و دانشمندان و نويسندگان قرار گيرد، ابتدا مجموعه رساله هاى خطى در يك جلد به زيور طبع آراسته شد، سپس مجموعه رساله هاى خطى و سنگى پيرامون امامزادگان رى، و بعد مجموعه كتابها و رسائل و مقالات چاپ شده پيرامون حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام ، و اينك مجموعه گفتارهاى پراكنده پيرامون حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و امامزادگان شهر رى، در اين جلد جمع آورى و مطالب گوناگونى از بيش از صد و پنجاه مأخذ - از قرن سوم تا عصر حاضر - استفاده شده است، كه هر كدام در نوع خود (با وجود تكرارى بودن بعضى مطالب) سودمند و مفيد است.

حتى الامكان سعى شده كه تصرفى در متن گفتارهاى پراكنده صورت نگيرد گرچه برخى از آنها ويرايش ابتدايى شده است.

در نقلِ مطالب از منابعِ مختلف، توضيحات و پاورقى هاى مصحّحين آن آثار را عينا درج كرديم و توضيحات خود را با علامت شماره در پايان گفتار هر عنوان مشخص نموده ايم.

ص: 6

19 - منهج المقال، محمد بن على استرآبادى............... 26

20 - الرواشح السماوية، محمدباقر حسينى، ميرداماد............... 28

21 - شرعة التسمية، محمدباقر حسينى استرآبادى، ميرداماد............... 30

22 - نقد الرجال، مصطفى حسينى تفرشى............... 35

23 - روضة المتقين، محمدتقى مجلسى............... 37

24 - فائق المقال، احمد بن عبدالرضا البصرى............... 40

25 - مجمع الرجال، عنايت اللّه قهپايى............... 41

26 - جامع الرواة، محمد اردبيلى............... 42

27 - وسائل الشيعة، خاتمه، حسن بن محمد شيخ حر عاملى............... 44

28 - بحارالانوار، علامه محمدباقر مجلسى ............... 45

29 - منتهى المقال، ابوعلى محمد بن اسماعيل حائرى............... 46

30 - طرائف المقال فى معرفة طبقات الرجال، سيدعلى اصغر جاپلقى بروجردى............... 48

31 - روضات الجنات، محمدباقر خوانسارى............... 48

32 - بهجة الآمال فى شرح زبدة المقال، ملاعلى عليارى تبريزى............... 54

33 - شعب المقال فى درجات الرجال، ميرزا ابوالقاسم نراقى............... 61

34 - مستدرك الوسائل، ميرزا حسين نورى............... 61

35 - اتقان المقال فى احوال الرجال، محمد طه نجف............... 66

36 - تنقيح المقال، عبداللّه مامقانى............... 66

37 - سفينة البحار، شيخ عباس قمى............... 69

38 - مراقد المعارف، محمد حرزالدين............... 74

39 - قاموس الرجال، محمدتقى تسترى............... 77

40 - معجم رجال الحديث، سيد أبوالقاسم خويى............... 80

41 - مستدركات علم رجال الحديث، شيخ على نمازى شاهرودى............... 86

42 - دائرة المعارف الشيعية العامة، اعلمى............... 89

43 - مشاهد العترة الطاهرة، السيّد عبدالرزّاق كمونة الحسيني............... 91

44 - سُبُل الرّشاد الى اَصحابَ الاِمام الجواد، عبدالحسين الشبستري............... 96

45 - النّور الهادى الى اصحاب الامام الهادي، عبدالحسين الشبستري............... 97

ص: 8

46 - الجامع لرواة و اصحاب الامام الرضا عليه السلام ، محمد مهدى نجف............... 100

47 - موسوعة طبقات الفقهاء، جعفر سبحانى............... 103

48 - الموسوعة الرجاليه الميسرة، جعفر سبحانى............... 105

49 - الكواكب المشرقة، سيد مهدى رجايى............... 105

50 - مزارات اهل البيت و تأريخها، سيد محمّد حسين جلالي............... 107

51 - أعلام الهداية............... 115

كتابهاى فارسى

52 - الفصول الفخرية، جمال الدين احمد بن على بن عنبه............... 117

53 - اختيارات و وقايع ايام............... 117

54 - رساله اسديه، محمدقاسم حسينى عبيدلى............... 118

55 - سراج الانساب، سيد احمد بن محمد كياء گيلانى............... 119

56 - لوامع صاحبقرانى (شرح فقيه)، محمدتقى مجلسى............... 121

57 - تحفة الزائر، علامه محمدباقر مجلسى............... 122

58 - مزار، آقا جمال خوانسارى............... 125

59 - ناسخ التواريخ، ميرزا محمدتقى سپهر لسان الملك............... 137

60 - منتخب التواريخ، حاج محمدهاشم بن محمدعلى خراسانى............... 139

61 - تحية الزائر، ميرزا حسين نورى و محدث قمى............... 152

62 - هدية الزائرين، محدث قمى............... 156

63 - تحفة الاحباب فى نوادر آثار الاصحاب، شيخ عباس محدث قمى............... 161

64 - منتهى الآمال، شيخ عباس قمى............... 161

65 - مفاتيح الجنان، شيخ عباس قمى............... 170

66 - قهرمانان اسلام، على اكبر تشيّد............... 176

67 - يادداشتهاى قزوينى، محمد قزوينى............... 185

68 - تاريخچه وقف در اسلام، دكتر على اكبر شهابى............... 187

69 - مجموعه زندگانى چهارده معصوم، حسين عمادزاده............... 210

70 - لغت نامه دهخدا، على اكبر دهخدا............... 220

ص: 9

71 - بدر فروزان، عباس فيض ............... 221

72 - امامزادگان معتبر ايران، سيد عزيزاللّه امامت كاشانى............... 246

73 - اختران تابناك، ذبيح اللّه محلاتى............... 260

74 - شاگردان مكتب ائمه، محمدعلى عالمى............... 264

75 - كرامات صالحين، محمدشريف رازى............... 275

76 - رى باستان، حسين كريمان............... 278

77 - جامع الانساب در تاريخچه امامزاده ها، سيدابراهيم احمدى ابهرى............... 288

78 - در وصف حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و بى بى شهربانو، حيدر تهرانى............... 290

79 - راويان امام رضا عليه السلام در مسند الرضا، عزيزاللّه عطاردى............... 306

80 - دائره المعارف بزرگ اسلامى، مؤلف مدخل صادق سجادى............... 321

81 - انجاز العدات فى احوال السّادات، محمد رحمتى............... 339

82 - دائرة المعارف تشيع، مؤلف مدخل عبدالحسين صالحى شهيدى............... 346

83 - زندگانى امام على الهادى عليه السلام ، باقر شريف قرشى، ترجمه سيد حسن اسلامى............... 357

84 - با كتابخانه مركزى آستان

حضرت عبدالعظيم عليه السلام آشنا شويم، حسين مؤذنى............... 361

85 - نغمه هاى ولايت، محمدعلى شهاب............... 373

86 - آينه يادها، هادى ربّانى............... 378

87 - صحيفه امام، حكم حضرت امام خمينى............... 382

ص: 10

و العقب من ولد زيد بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب من طاهر بن زيد، و أمه أسماء بنت إبراهيم بن موسى بن عبدالرحمان بن عبداللّه بن أبيربيعة بن المغيرة المخزومى.

و العقب من ولد طاهر بن زيد بن محمد بن طاهر، و أمه عبيدة بنت القاسم بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب، و علي بن طاهر و أمه أم ولد.

و العقب من ولد عبداللّه بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي زيد(1) بن عبداللّه و أمه أم ولد.

و العقب من ولد زيد بن عبداللّه من محمد و عبداللّه و علي بني زيد و أمهم أم الحسن(2) بنت عبدالعظيم بن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب.

و العقب من ولد إسحاق بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب من هارون بن إسحاق بن الحسن بن زيد و أمه أم ولد.(3)

(قال): و عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد أمه أم ولد؛ و عبدالعظيم ابن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد أبوالقاسم الزاهد العالم المدفون بالرى فى مسجد الشجرة و الحسن بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد.

(قال): العمرى النسابة أعقب، و قال أبواليقظان ما أعقب.

(سر) و بالحجاز من ولد احمد بن عبداللّه (إن صح) الحسن بن على ابن القاسم بن احمد بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد.

(قال): أبوعلى محمد بن همام: حدثنى عقبة بن عبيداللّه بن على عن الحسن ابن على العسكرى عليه السلام انه سأل عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى. فقال لولاه لقلنا ما أعقب على بن الحسن بن زيد بن الحسن السبط بن على عليه السلام .

(سر) قال: ولد عبدالعظيم بن عبداللّه - محمد بن عبدالعظيم بن عبداللّه و كان زاهدا كبيرا.

(سر) يقال: ان عبداللّه بن على استلحقه الحسن بن زيد جده بعد موت أبيه على بالقافة و ذلك أن أباه عليا هلك فى حياة أبيه الحسن بن زيد و أم ابنه عبداللّه بن على بن الحسن جارية بيعت و لم يعلم أنها حامل، فلما توفى على ابن الحسن بن زيد ردها المشترى الى أبيه الحسن بن زيد فولدت عبداللّه أباعبدالعظيم فشك فيه فدعى بالقافة فالحقوه به، و أسم الجارية هيفاء، ذكر ذلك أبوالحسن الموسوى صاحب أبى الساج فى كتابه، و كان عالما بالانساب.(1)

جعفر بن محمّد أبوالقاسم قال: حدّثنا عليّ بن الحسين السعدآبادى قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن خالد البرقيّ قال: كان عبدالعظيم ورد الريّ هاربا من السلطان، وسكن سَرَبا في دار رجل من الشيعة في سكّة الموالي، و كان (فكان) يعبد اللّه في ذلك السَرَب، و يصوم نَهاره، و يقوم ليله، و كان (فكان) يخرج مستترا فيزور القبر المقابل قبره، و بينهما الطريق، و يقول: «هو قبر رجل من ولد موسى بن جعفر عليه السلام ».

فلم يزل يأوى إلى ذلك السَرَب، و يقع خبره إلى الواحد بعد الواحد من شيعة آل محمّد عليهم السلام حتّى عرفه أكثرهم. فرأى رجل من الشيعة في المنام رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله قال له: «إنّ رجلاً من ولدى يحمل من سِكّة الموالي، و يدفن عند شجرة التفّاح، في باغ عبدالجبّار بن عبدالوهّاب» - و أشار الى المكان الذى دفن فيه - فذهب الرّجل ليشتري الشجرة و مكانها من صاحبها فقال له: لأيّ شيء تطلب الشجرة و مكانها. فأخبر بالرؤيا، فذكر صاحب الشجرة أنّه كان رأى مثل هذه الرؤيا، و أنّه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على الشريف و الشِيَع يدفنون فيه.

فمرض عبدالعظيم و مات رحمه اللّه، فلمّا جُرِّد ليغسل وُجِدَ في جيبه رقعة، فيها ذكر نسبه، فإذا فيها: «أنا أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن عليّ بن الحسن بن زيد بن الحسن بن عليّ بن أبى طالب عليهم السلام ».

أخبرنا أحمد بن عليّ بن نوح قال: حدّثنا الحسن بن حمزة بن عليّ قال: حدّثنا علي بن الفضل قال: حدثنا عبيداللّه بن موسى الروياني أبوتراب قال: حدثنا عبدالعظيم بن عبداللّه بجميع رواياته.(1)

ص: 15

عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد و يعرف بالسبيعي، كان يشهد بالكوفة مقبول القول، و له أولاد و عيال و نساء.

هذا ما ذكره صاحب الكتاب في هذا البيت.

و قال الحسين: علي بن الحسن بن زيد عقب جميعهم! من عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد.

و كان له عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد لا عقب له و قبره بالري له مشهد، يزار و يعظم [و الى يومنا هذا].(1)

«عبدالعظيم» بن عبداللّه الحسني(1) رضى اللّه عنه.(2)

فأدخلنى فسلمنا عليه و جلسنا. فقال له حديث النبى صلى الله عليه و آله : «إن فاطمة أحصنت فرجها فحرم اللّه ذريتها على النار». قال: خاص للحسن و الحسين.(1)

يحيى(1) بن علي بن عبدالرحمن بن القاسم بن الحسن بن زيد، أمه بنت عبداللّه بن ابراهيم من أولاد جعفر(2)، قتله أصحاب عبداللّه بن عزيز، قتل بقرية من قرى الري و قبره بها(3)، و ما صلّى عليه أحد، و كان يوم قتل ابن خمس و أربعين سنة.(4)

محمّد(5) بن عبداللّه بن اسماعيل بن ابراهيم من أولاد جعفر، قتله عبداللّه بن العزيز الامير، قتل بالريّ و قبره بها، و كان يوم قتل ابن ثلاث و ستّين سنة.

عيسى(6) بن اسماعيل بن جعفر من أولاد جعفر الطيّار، أخذه عبدالرحمن خليفة أبيالساج، حبس في محبس الكوفة فمات في الحبس، و كان يوم قتل ابن أربع و خمسين سنة.

محمّد(7) بن عبداللّه بن اسماعيل بن موسى بن جعفر، قتله عبداللّه بن العزيز الامير، قبره بين الري و قزوين، و كان يوم قتل ابن خمس و خمسين سنة.(8)

جعفر(9) بن محمّد بن جعفر، من أولاد عمر بن علي(10)

عليه السلام ، قتله عبداللّه بن عمر

ص: 21

عامل محمّد بن طاهر، قتل بالري بسربالاى سناردك و قبره بها، و صلى عليه القاضي بالري، و كان يوم قتل ابن سبع و أربعين سنة.(1)

ابن واحد معقب: محمد أبوعلي بأبهر، لم يذكر السيد أبوالعز الحسني الهمداني من ولد علي بن الحسن بن زيد غيره، وله أعقاب كثيرة منهم رؤساء أبهر.(1)

أما محمد ساطوره، فعقبه من رجل واحد: عبداللّه أبوعلي الساطوره، و عقبه من رجل واحد محمد أبوعبداللّه، له أعقاب كثيرة بأبهر و زنجان و طبرستان و همدان.

وهم الذين جعلهم السيد أبوالعز بني محمد بن عبداللّه دردار ابن أحمد بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد.

والاصح المعتمد أنهم من أولاد ساطورة، لا من أولاد دردار.(2)

و أبوعبداللّه محمد بن القاسم الشبيه، له عقب بالكوفة و بغداد، لا أعرف منهم غير أحمد الأسود ابن علي بن أحمد الازرق الاسود ابن أحمد بن محمد هذا.

و قال أبوعبداللّه بن طباطبا: و قيل محمد بن أحمد الازرق الاسود كان بالكوفة و ينسب الى النصب و شدة الفتن(1)، و له ابن أسود اليهم(2) في مقابر قريش.

و أما عبداللّه الدردار، فله أبوعلي محمد وحده بأبهر، أمه زيدية حسينية، و له ستة أولاد، منهم: زيد الزمن عند أبيعبداللّه بن طباطبا.

و قال أبوالغنائم: زيد الزمن هو ابن محمد بن عبداللّه بن محمد ساطورة ابن علي بن الحسن الامير و الاصح هو الاول و له ابن.

و علي بن أبيعلي محمد بن عبداللّه الدردار له عقب و أبوعلي عبداللّه هو أكثر اخوته عقبا و أبوزيد جد الابهريين عند أبيعبداللّه بن طباطبا.

و قال أبوالغنائم: ان الابهريين من ولد عيسى بن محمد بن عبداللّه بن محمد ابن عبداللّه بن الحسن الامير.(3)

أبي طالب عليه السلام ». [ص 130، باب الآحاد (25)، الرقم 12].

قلت: هذا هو عبدالعظيم المدفون في مسجد الشجرة في الري، و قبره يُزار، و قد نَصَّ على زيارته الإمام عليّ بن موسى الرضا عليه السلام قال: «مَن زار قبره وَجَبَتْ له الجنّة»(1) ذكر ذلك بعض النسّابين(2).(3)

و فى «جش» عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليه السلام ابوالقاسم، له كتاب خطبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، قال ابوعبداللّه الحسين بن عبيداللّه، حدثنا جعفر بن محمد ابوالقاسم قال: حدثنا على بن الحسين السعدآبادى، قال: حدثنا احمد بن محمد بن خالد البرقى، قال: كان عبدالعظيم ورد الرىّ هاربا من السلطان و سكن سربا في دار الرجل من الشيعة في سكة الموالي و كان يعبداللّه في ذلك السرب و يصوم نهاره و يقوم ليله، و كان يخرج مستترا فيزور القبر المقابل قبره و بينهما الطريق و يقول هو قبر الرجل من ولد موسى عليه السلام ، فلم يزل يأوي إلى ذلك السرب، و يقع خبره إلى واحد بعد الواحد من شيعة آل محمد صلى الله عليه و آله حتى عرفه أكثرهم فرأى رجل من الشيعة في المنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال له: أن رجلاً من ولدي يحمل من سكة الموالي و يدفن عند شجرة التفاح في باغ عبدالجبار بن عبدالوهاب، و أشار إلى المكان الذي دفن فيه فذهب الرجل ليشتري الشجرة و مكانها من صاحبها، فقال له لأي شيء تطلب الشجرة و مكانها؟ فأخبره بالرؤيا، فذكر صاحب الشجرة أنه كان رأى مثل هذا الرؤيا، و أنه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على الشريف و الشيعة يدفنون فيه، فمرض عبدالعظيم و مات رحمه الله، فلما جرد ليغسل وجد في جيبه رقعة فيها ذكر نسبه فإذا فيها: انا ابوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليه السلام ، اخبرنا احمد بن على بن نوح، قال: حدثنا الحسن بن حمزة بن على، قال: حدثنا على بن الفضل، قال: حدثنا عبيداللّه بن موسى الرؤيانى ابوتراب، قال: حدثنا عبدالعظيم بن عبداللّه بجميع رواياته فى «ج»، فى بعض النسخ عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليه السلام .

و فى «دمى» عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليه السلام يرويها عنهما، روى عنه سهل بن زيادالآدمى و ابوتراب عبيداللّه الحارثى و فى «ست»، عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى العلوى، له كتاب اخبرنا

ص: 27

جماعة عن ابى المفضل محمد بن عبداللّه الشيبانى، عن ابى جعفر محمد بن جعفر بن بطه، عن احمد بن ابى عبداللّه البرقى، عن عبدالعظيم. و مات عبدالعظيم بالرى و قبره هناك، انتهى. و فى ثواب الاعمال لابن بابويه، حدثنى حمزة بن القاسم بن العلوى، قال حدثنى محمد بن يحيى العطار، عمن دخل على ابى الحسن على بن محمد الهادى من اهل الرى، قال: دخلت على ابى الحسن العسكرى عليه السلام ، فقال لى: اين كنت؟ قلت: زرت الحسين عليه السلام ، قال: اما انك لو زرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار الحسين بن على عليهماالسلام .(1)

اذا ما آمن و اتّقى، و كان عند آبائه الطّاهرين مرضيّا مشكورا، فكيف و هو صاحب الحكاية المعروفة الّتي قد أوردها النجاشي في ترجمته(1)، و هى ناطقة بجلالة قدره و علوّ درجته.

و فى فضل زيارته روايات متظافرة و قد ورد «من زار قبره وجبت له الجنّة»(2).

و روى الصّدوق ابوجعفر بن بابويه في كتاب ثواب الاعمال مسنداً فقال حدّثنى علىّ بن احمد قال: حدّثنا حمزة بن القسم العلوى(ره)، قال حدّثنا محمّد بن يحيى العطّار عمن دخل على ابى الحسن علىّ بن محمّد الهادى عليه السلام من اهل الرّى، قال دخل على ابى الحسن العسكرى عليه السلام فقال «اين كنت؟» قلت: زرت الحسين عليه السلام فقال: «اما انك لو زرت قبر عبدالعظيم عندكم، لكنت كمن زار قبرالحسين عليه السلام .(3)

و لابى جعفر بن بابويه كتاب اخبار عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى ذكره النجاشى في عدّ كتبه.(4)

و بالجملة: قول ابن بابويه(5) و النجاشي(6) و غيرهما فيه: «كان عابداً ورعاً مرضيّاً»،(7) يكفي في استصحاح حديثه، فضلاً عمّا أوردناه، فاذن الاصحّ الارجح، و الاصواب الاقوم ان يعدّ الطّريق من جهته صحيحا، و في الدّرجه العُليا من الصحّة، و اللّه سبحانه اعلم.(8)

ص: 29

ذكر شيخنا أبوالعبّاس النجاشى رحمه اللّه فى كتاب الرجال فيما ذكر من كتب الصدوق أبى جعفر بن بابويه، كتاب أخبار عبدالعظيم بن عبداللّه.(1)

و حكايته هذه(2) هى حديثه المعروف بحديث عرض الدين و حديث الاعتقاد المعروض و الحديث المعروض. و للاصحاب رضى اللّه تعالى عنهم فى روايته طرق و أسانيد(3)فلنروه بحقّ روايتنا إيّاه من طريق الصدوق عروة الاسلام أبى جعفر بن بابويه القمّى، فإنّه جليل القدر، عميق الغور، حافظ للاحاديث، بصير بالرجال، ناقد للاخبار، بالغ فى حفظه و ضبطه و نقده و كثرة علمه الامد الاقصى. و هو وجه الطائفة و رأسها و فقيه الاصحاب و شيخهم. قال رضوان اللّه تعالى عليه فى آخر الباب الثانى من كتاب التوحيد فى التوحيد و نفى التشبيه: حدّثنا على بن احمد بن محمد بن عمران الدقّاق رحمه اللّه تعالى و على بن عبداللّه الورّاق، قالا: حدّثنا محمّد بن هارون الصوفى،(4)

ص: 31

قال: حدّثنا أبوتراب عبداللّه(1) بن موسى الروايانى عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى(2)قال: دخلت على سيّدى على بن محمّد بن على بن موسى بن جعفر بن محمّد بن على بن الحسين بن على بن أبى طالب عليهماالسلام فلما بصربى قال لى مرحبا بك يا اباالقاسم أنت وليّنا حقّا قال: فقلت له: يابن رسول اللّه إنّى اريد أن أعرض عليك دينى فان كان مرضيّا ثبّتّ عليه حتّى ألقى اللّه عزّ و جلّ، فقال: هات يا اباالقاسم فقلت:

إنّى أقول: إنّ اللّه تبارك و تعالى و احد ليس كمثله شيى ء، خارج من الحدّين حدّ الابطال و حد التشبيه، و أنّه ليس بجسم و لا صورة و لا عرض و لا جوهر، بل هو مجسِّم الاجسام و مصوِّر الصور، و خالق الاعراض و الجواهر، و ربّ كلّ شيى ء و مالكه و جاعله و محدثه، و أنّ محمدا عبده و رسوله خاتم النبييّن، فلا نبى بعده إلى يوم القيامة و أقول: إنّ الامام و الخليفة و ولى الامر بعده أميرالمؤمنين على بن أبى طالب عليه السلام ، ثمّ من بعده ولده الحسن ثمّ الحسين ثمّ على بن الحسين ثمّ محمّد بن على ثمّ جعفر بن محمّد ثمّ موسى بن جعفر ثم على بن موسى ثم محمّد بن على ثم أنت يا مولاى، فقال عليه السلام : و من بعدى الحسن ابنى، فكيف للناس بالخلف من بعده، قال: فقلت: و كيف ذاك يا مولاى؟ قال: لأنّه لا يرى شخصه، و لا يحلّ ذكره باسمه حتّى يخرج فيملأ الارض قسطا و عدلاً كما ملئت جورا و ظلما، قال: فقلت: أقررت، و أقول: انّ وليّهم ولىّ اللّه و عدوّهم عدوّ اللّه، و طاعتهم طاعة اللّه و معصيتهم معصية اللّه عزّ و جلّ، و أقول: إنّ المعراج حقّ و المسألة فى القبر حقّ، و إنّ الجنّة حقّ و النار حقّ، و الصراط حقّ و الميزان حقّ و إنّ الساعة آتية لا ريب فيها، و إنّ اللّه يبعث من فى

ص: 32

القبور، و أقول: إنّ الفرائض الواجبة بعد الولاية الصلاة و الزكاة و الصوم و الحج و الجهاد و الامر بالمعروف و النهى عن المنكر.

فقال على بن محمّد عليه السلام : يا أباالقاسم هذا و اللّه دين اللّه الذى ارتضاه لعباده فاثبت عليه ثبّتك اللّه بالقول الثابت فى الحياة الدنيا و فى الآخرة.(1)

و قال رضوان اللّه تعالى عليه فى كتاب كمال الدين و تمام النعمة فى أول الباب السابع و الثلاثين منه، و هو باب ما روى عن أبى الحسن على بن محمّد العسكرىّ الهادى عليه السلام فى القائم و غيبته، و أنّه الثانى عشر من الائمة صلى اللّه عليهم.

حدّثنا على بن احمد بن محمد الدقاق رضى اللّه تعالى عنه و على بن عبداللّه الورّاق قالاً: حدّثنا محمد بن هارون الصوفى(2)، قال: حدثنا أبوتراب عبداللّه بن موسى الروايانى، عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى(3)، قال: دخلت على سيّدى على بن

ص: 33

محمّد عليهماالسلام ، فلما بصر بى قال لى: مرحبا بك يا أباالقاسم أنت وليّنا حقّا، قال: فقلت له: يابن رسول اللّه إنّى اُريد أن أعرض عليك دينى فإن كان مرضيا ثبتّ عليه حتّى ألقى اللّه عزّ و جلّ، فقال: هات يا أباالقاسم، فقلت: إنّى أقول: إنّ اللّه تبارك و تعالى و احد ليس كمثله شيى ء، خارج عن الحدّين حدّ التشبيه و حدّ الابطال و إنّه ليس بجسم و لا صورة و لا عرض و لا جوهر، بل هو مجسِّم الاجسام و مصوِّر الصور، و خالق الاعراض و الجواهر، و ربّ كلّ شيى ء و مالكه و جاعله و محدثه، و إنّ محمّدا عبده و رسوله خاتم النبييّن، و لا نبى بعده إلى يوم القيامة، و إنّ شريعته خاتمة الشرائع فلا شريعة بعدها إلى يوم القيامة، و إنّ الامام و الخليفة و ولى الامر بعده أميرالمؤمنين على بن أبى طالب، ثمّ الحسن، ثمّ الحسين، ثمّ على بن الحسين، ثمّ محمّد بن على، ثمّ جعفر بن محمّد، ثمّ موسى بن جعفر، ثمّ على بن موسى، ثمّ محمّد بن على، ثمّ أنت يا مولاى، فقال عليه السلام : و من بعدى الحسن ابنى، فكيف للناس بالخلف من بعده؟ قال: فقلت: و كيف ذاك يا مولاى؟ قال: لأنّه لا يرى شخصه و لا يحلّ ذكره باسمه حتّى(1) يخرج فيملأ الارض قسطا و عدلاً كما ملئت جورا و ظلما، قال: فقلت: أقررت، و أقول إنّ وليّهم ولى اللّه و عدوّهم عدوّاللّه و طاعتهم طاعة اللّه و معصيتهم معصية اللّه عزّ و جلّ، و أقول: إنّ المعراج حقّ و إنّ المسألة فى القبر حقّ و إنّ الجنّة حقّ و إنّ النار حقّ و إنّ الصراط حقّ و الميزان حقّ و إنّ الساعة آتية لا ريب فيها و إنّ اللّه يبعث من فى القبور، و أقول: إنّ الفرائض الواجبة بعد الولاية: الصلاة و الزكاة و الصوم و الحجّ

ص: 34

و الجهاد و الامر بالمعروف و النهى عن المنكر.

فقال على بن محمد عليه السلام : يا أبا القاسم هذا و اللّه دين اللّه الذى ارتضاه لعباده فاثبت عليه ثبّتك اللّه بالقول الثابت فى الحياة الدنيا و فى الآخرة.(1) (2)

فمرض عبدالعظيم و مات رحمه الله، فلمّا جُرّد ليغسّل وُجِدَ في جيبه رقعة فيها ذكر نسبه، فإذا بها: أنا أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب عليهم السلام . روى عنه: عبيداللّه بن موسى الروياني أبوتراب، رجال النجاشي(1). عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني العلوي، له كتاب،(2) روى عنه: أحمد بن أبيعبداللّه البرقي، ومات عبدالعظيم بالري، وقبره هناك، الفهرست.(3)

روى عنه: سهل بن زياد الآدمي و أبوتراب عبيداللّه الحارثي، من أصحاب الجواد(4) والهادي عليهماالسلام (5)، رجال الشيخ. و قال محمّد بن علي بن بابويه في مشيخة الفقيه(6): إنّه كان مرضيّا.(7) وقال العلاّمة في الخلاصة: كان عابدا ورعا.(8)

وقال محمّد بن علي بن بابويه في الفقيه: حدّثني علي بن أحمد، عن حمزة بن القاسم العلوي رحمه الله، عن محمّد بن يحيى العطّار، عن من دخل على أبيالحسن الهادي عليه السلام من أهل الري، قال:(9) فقال: أين كنت؟ قلت: زرت الحسين عليه السلام ، قال: أما إنّك لو زرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار الحسين بن علي عليه السلام .(10) (11)

ص: 36

ابوتراب (النجاشى)(1)الحسنى العلوى له كتاب روى عنه احمد بن ابى عبداللّه البرقى و مات عبدالعظيم و قبره هناك (الفهرست) روى عنه سهل بن زياد و ابوتراب الحارثى من اصحاب الجواد و الهادى عليهماالسلام (رجال الشيخ) كان عابدا و رعا (الخلاصة).

و روى المصنف عن على بن احمد رضى اللّه عنه، عن حمزة بن القسم العلوى رحمه اللّه الثقة، عن محمد بن يحيى العطار الثقة عمن دخل على ابن الحسن الهادى عليه السلام من اهل الرى، قال: فقال: اين كنت؟ قلت: زرت الحسين عليه السلام قال: اما انك لو زرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار الحسين بن على عليهماالسلام .

[الشيخ الصدوق رحمه الله] و كان مرضيا، و رويته عن على بن احمد بن موسى - رحمه اللّه - عن محمد بن ابيعداللّه الكوفى، عن سهل بن زياد الادمى، عن عبدالعظيم.

[العلامة المجلسى الأول]: «و كان مرضيا» اى كان فى دينه صحيحا و الاصحاب يرضون حديثه و يعملون به، و الطريقان قويان كالصحيح و كان طرق المصنف الى كتابه كثيرة كما يظهر من كتبه.

ففى الامالى: حدثنا على بن احمد بن موسى رضى اللّه عنه قال: حدثنا محمد بن هارون الصوفى قال: حدثنا ابوتراب عبيداللّه بن موسى الرؤيانى، عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى قال: قلت لأبى جعفر محمد بن على الرضا عليهماالسلام : يابن رسول اللّه حدثنى بحديث، عن آبائك عليهم السلام فقال: حدثنى أبي عن جدى، عن آبائه صلوات اللّه عليهم، قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام : لا يزال الناس بخير ما تفاوتوا فاذا استووا هلكوا.

قال: قلت له زدنى يابن رسول اللّه فقال: حدثنى ابى عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام لو تكاشفتم ما تدافنتم.

قال: فقلت له: زدنى بابن رسول اللّه فقال: حدثنى أبى عن جدى عن آبائه عليهم السلام قال:

ص: 38

قال اميرالمؤمنين عليه السلام انكم لن تسعوا الناس بأموالكم، فسعوهم بطلاقة الوجه و حسن اللقاء، فإنى سمعت رسول اللّه صلى الله عليه و آله يقول: انكم لن تسعوا الناس بأموالكم فسعوهم بأخلاقكم.

قال: فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه فقال: حدثنى ابى، عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام : من عتب على الزمان طال معتبته (اى شدته).

قال: فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه فقال: حدثنى ابى عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال: اميرالمؤمنين عليه السلام : مجالسة الاشرار تورث سوء الظن بالاخيار.

قال فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه، فقال: حدثنى أبى، عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام : بئس الزاد الى المعاد العدوان على العباد.

قال فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه، فقال: حدثنى أبى، عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين؟ قيمة كل امرى ء ما يحسنه (اى يعلمه).

قال فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه فقال: حدثنى أبى، عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام : المرء مخبوء (اى مستور) تحت لسانه.

قال فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه فقال: حدثنى أبى، عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام : ما هلك امرء عرف قدره.

قال فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه فقال: حدثنى ابى، عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام : التدبير قبل العمل يؤمنك من الندم.

قال فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه فقال: حدثنى ابى، عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام : من وثق بالزمان صرع، قال: فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه فقال: حدثنى أبى، عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام خاطر بنفسه من استغنى برأيه.

قال فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه فقال: حدثنى أبى، عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام : قلة العيال احد اليسارين.

قال فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه فقال: حدثنى أبى، عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال:

ص: 39

قال اميرالمؤمنين عليه السلام من دخله العجب هلك.

قال: فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه، فقال: حدثنى أبى، عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام : من ايقن بالخلف جاد بالعطية.

قال: فقلت له: زدنى يابن رسول اللّه فقال: حدثنى أبى عن جدى، عن آبائه عليهم السلام قال: قال اميرالمؤمنين عليه السلام : من رضى بالعافية ممن دونه رزق السلامة ممن فوقه: قال: فقلت له: حسبى(1) فتفكر فى هذه الكلمات الوجيزة حتى ينكشف لك العلوم الالهية.(2)

[الشيخ الصدوق] رحمه اللّه: و هذا حديث غريب لا اعرفه إلا من طريق عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى المدفون بالرى فى مقابر الشجرة و كان مرضياً - رضى اللّه عنه - .

[قال العلامة المجلسى الاوّل] «و كان مرضيا» اى مقبولا عند الائمة الهداة عليهم السلام او عند اصحابهم او الاعم كما يظهر من الاخبار و روى الصدوق، عن محمد بن يحيى العطار عمن دخل على ابى الحسن العسكرى عليه السلام قال: دخلت على ابى الحسن العسكرى عليه السلام فقال: اين كنت؟ فقلت: زرت الحسين عليه السلام ، فقال عليه السلام : اما انك لوزرت

قبر عبدالعظيم لكنت كمن زار الحسين بن على صلوات اللّه عليه(3).(4)

المنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله ، قال له: إنّ رجلاً من ولدى يحمل من سكّة الموالى و يدفن عند شجرة التفّاح في باغ عبدالجبار بن عبد الوهاب و أشار إلى المكان الذي دفن فيه، فذهب الرجل ليشترى الشجرة و مكانها من صاحبها فقال له لأى ّ شيى ء تطلب الشّجرة و مكانها؟ فأخبره بالرّؤيا، فذكر صاحب الشّجرة أنه كان رأى مثل هذه الرؤيا و أنّه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على الشّريف والشيعة(1) يدفنون فيه، فمرض عبدالعظيم و مات رحمه اللّه، فلمّا جرد ليغسّل و جد فى جيبه رقعة فيها ذكر نسبه فإذا فيها أنا أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن أبى طالب عليهما السّلم. أخبرنا أحمد بن على بن نوح، قال حدثنا الحسن بن حمزة بن علي، قال حدّثنا على بن الفضل، قال حدّثنا عبيداللّه بن موسى الرويانى أبوتراب، قال حدّثنا عبدالعظيم بن عبداللّه بجميع رواياته(2) و سيذكر انشاءاللّه تعالى في مشيخة الفقيه.(3)(4)

ابى طالب عليهم السلام [يه] ابوالقاسم له كتاب خطب اميرالمؤمنين عليه السلام [صه. جش ]الحسين بن عبيداللّه عن حفص بن احمد (محمد خ) ابى القاسم عن على بن الحسين السعدآبادى عن احمد بن ابى عبداللّه البرقى قال: كان عبدالعظيم ورد الرى هاربّا من السلطان و سكن سربا فى دار رجل من الشيعة فى سكة الموالى و كان يعبدالله فى ذلك السرب و يصوم نهاره و يقوم ليله و كان يخرج مستترا فيزور القبر المقابل قبره و بينهما الطريق و يقول هو قبر رجل من ولد موسى عليه السلام . فلم يزل ياوى الى ذلك السرب و يقع خبره الى واحد بعد واحد (الواحد خ) من شيعة آل محمد عليهم السلام حتى عرفه اكثرهم فرأى رجل من الشيعة فى المنام رسول الله صلى اللّه عليه و آله قال له ان رجلاً من ولدى يحمل من سكة الموالى و يدفن عند شجرة التفاح فى باغ عبدالجبار بن عبد الوهاب و اشار الى المكان الذى دفن فيه فذهب الرجل ليشترى الشجرة والمكان من صاحبها فقال لأى شى ء تطلب الشجرة و مكانها؟ فأخبره الرؤيا فذكر صاحب الشجرة انه كان رأى مثل هذه الرؤيا و انه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ و قفا على الشريف و الشيعة يدفنون فيه فمرض عبدالعظيم و مات رحمه اللّه فلما جرد ليغسل وجد فى جيبه رقعة فيها ذكر نسبه. عنه ابوتراب عبيداللّه بن موسى الرويانى بجميع رواياته [جش] احمد بن ابى عبداللّه بكتابه [ست] عنه سهل بن زياد الآدمى و ابوتراب عبيداللّه الحارثى [لم] «مح».

عنه احمد بن مهران عشر مرات فى [فى] فى باب فيه نكت و نتف من التنزيل عنه احمد بن ابى عبداللّه البرقى فى مشيخة [يه] فى طريقه و فى [ست] فى ترجمته و فى [فى] فى باب الكبائر و فى باب من تحل له الزكوة فيمتنع من اخذها. عنه سهل بن جمهور فى باب صفة التيمم و فى باب من عرف امامه و فى باب بناء المساجد و مايؤخذ منها و فى [يب] فى باب التيمم. عنه ابن جمهور فى باب فضل المساجد. احمد بن محمد بن خالد عن النوفلى عنه فى [فى] فى باب الجلوس فى كتاب العشره. (1)

ص: 43

ابن بابويه: إنّه كان مرضيّا. قاله العلاّمة و نحوه النّجاشى، و روى الصّدوق في ثواب الأعمال أنّ زيارته كزيارة الحسين عليه السلام و قد تقدّم.(1)

في دار رجل من الشّيعة في سكة الموالي، و كان يعبداللّه في ذلك السّرب، و يصوم نهاره و يقوم ليله، و كان يخرج مستترا يزور القبر المقابل قبره، و بينهما الطّريق، و يقول: هو رجل من ولد موسى بن جعفر عليه السلام ، فلم يزل يأوى إلى ذلك السرب و يقع خبره إلى الواحد بعد الواحد من شيعة آل محمّد عليه و عليهم السّلام، حتّى عرفه أكثرهم.

فرأى رجل من الشّيعة في المنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله ، قال له: إنَّ رجلاً من ولدي يحمل من سكّة الموالي و يدفن عند شجرة التفّاح فى باب(1) عبدالجبّار بن عبدالوهاب - و أشار إلى المكان الّذي دفن فيه - فذهب الرّجل ليشترى شجرة الرّجل و مكانها من صاحبها، فقال له: لأىّ شيء تطلب الشجرة و مكانها؟ فأخبره بالرؤيا، فذكر صاحب الشجرة أنه كان رأى مثل هذه الرّؤيا، و أنّه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على الشّريف والشّيعة، يدفنون فيه، فمرض عبدالعظيم و مات رحمه اللّه. فلما جرّد ليغسّل و جد في جيبه رقعة فيها ذكر نسبه، فإذا فيها: أنا أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب عليه السلام (2).(3)

«جش» إلى قوله: خطب أميرالمؤمنين عليه السلام ، ثمّ ذكر الحكاية.(1)

وفي «ج» إلى علي بن أبيطالب عليه السلام .(2) وكذا «دي»، وزاد: يروي عنهما.(3)

و في ثواب الأعمال: حدّثني علي بن أحمد قال: حدّثني حمزة بن القاسم العلوي رحمه اللّه قال: حدّثنا محمّد بن يحيى العطّار عمّن دخل على أبي الحسن علي بن محمّد الهادي عليه السلام من أهل الري، قال: دخلت على أبي الحسن العسكرى عليه السلام فقال: أين كنت؟ قلت: زرت الحسين عليه السلام ، قال: أما إنّك لو زرت قبر عبدالعظيم عندكم كنت كمن زار الحسين بن علي عليه السلام .(4)

وفي «تعق»: ذكره في كتاب الصوم من الفقيه و قال: كان مرضيا رضي اللّه عنه.(5) (6)

أقول: هذا ما سبق إليه الاشارة من العلاّمة رحمه اللّه، و ذكره في مشيخة الفقيه أيضا و قال: كان مرضيا،(7) و نبّه عليه في النقد أيضا،(8) (وكذا الفاضل عبدالنبي الجزائري)؛(9) والعجب من المقدّس التقي رحمه اللّه حيث قال: إنّه سهو ليس فيها بل هو مذكور في ثواب الأعمال والعيون، انتهى فلاحظ.(10)

ص: 47

و تعالى واحد، ليس كمثله شى ء، خارج من الحدَّين، حدَّالإبطال و حدّ التشبيه، و إنّه ليس بجسم ولا صورة ولا عرض ولا جوهر بل مجسّم الأجسام، و مصوّر الصور، و خالق الأعراض والجواهر، و ربّ كلّ شى ء و مالكه و جاعله و محدثه، و إنّ محمّدا صلى الله عليه و آله عبده و رسوله خاتم النبيّين فلا نبى بعده إلى يوم القيامة و انّ شريعته خاتم الشّرايع فلا شريعة بعده إلى يوم القيامة و أقول: إن الامام والخليفة و ولىّ الأمر من بعده أميرالمؤمنين على بن أبيطالب عليه السلام ثم الحسن، ثم الحسين، ثم على بن الحسين، ثم محمّد بن على، ثم جعفر بن محمّد، ثمّ موسى بن جعفر، ثم على بن موسى، ثمّ محمد بن علىّ، ثمّ أنت [يا مولاى ]فقال عليه السلام : و من بعدى الحسن ابنى فكيف للنّاس بالخلف من بعده؟ قال، فقلت: وكيف ذاك يا مولاى؟ قال لانّه لايرى شخصه، ولا يحلّ ذكره باسمه، حتّى يخرج، فيملأ الأرض قسطا وعدلاً، كما ملئت جورا و ظلما، قال: فقلت: أقررت، و أقول انّ وليّهم ولىّ اللّه، و عدوّهم عدوّاللّه و طاعتهم طاعة اللّه، و معصيتهم معصيه اللّه، و أقول: انّ المعراج حقّ والمسألة فى القبر حقّ و ان الجنّة حقّ، و انّ النّار حقّ، والصّراط حقّ، و الميزان حق، و انّ الساعة آتية لاريبَ فِيها، و انَّ اللّه يبعَث من فى القبور، و أقول: انّ الفرائض الواجبة بعد الولاية، الصلاة، و الزكاة، و الصوم، و الحج، و الجهاد، و الأمر بالمعروف و النهى عن المنكر، فقال على بن محمّد عليهماالسلام : يا أباالقاسم هذاواللّه دين اللّه الّذى ارتضاه لعباده فاثبت عليه، ثبّتك اللّه بالقول الثّابت فى الحياة الدّنيا والآخرة.(1)

ثمّ انّ من جملة من ذكره بالتّفصيل، هوالصّاحب بن عبّاد الوزير العادل الكامل فى مقالة على حدّة، حيث يقول بعد ذكر اسمه و نسبه الشّريف: هو ذو ورعٍ و دين، عابد معروف بالأمانة، و صدق اللّهجة، عالم بامور الدّين، قائل بالتّوحيد والعدل، كثير الحديث والرّواية، و يروى عن أبى جعفر محمّد بن على بن موسى، و عن أبيه أبى الحسن صاحب العسكر عليهماالسلام ، ولهما إليه الرّسائل.

ص: 49

إلى أن قال فى صفة علمه: روى أبوتراب الرّويانى: قال سمعت أباحمّاد الرّازى يقول: دخلت على علىّ بن محمد بسرّ من رأى، فسألته عن أشياء من الحلال والحرام، فأجابنى فيها، فلمّا ودّعته قال لى: يا حمّاد إذا أشكل عليك شى ء من أمر دينك بناحيتك

فسئل عنه عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى و اقرءه منّى السّلام. هذا، و فى كتب الرّجال رواية عبيداللّه بن موسى الرّوايانى، و سهل بن زياد الآدمى، و أبى تراب عبيداللّه بن الحارثى، و أحمد بن أبى عبداللّه البرقى، صاحب «المحاسن» رضى اللّه عنه و انّ له كتاب «خطب أميرالمؤمنين» و كتاب يسمّيه «كتاب يوم و ليلة» و كتب ترجمتها روايات عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى.

و قد ذكره أيضا السيّد العماد والأمير الدّاماد - قدّس سرّه العزيز - فى كتابه «الرّواشح السّماوية فى الفوائد الرّجالية» فقال فى جملة كلام له: من الذّايع الشّايع، انّ الطريق الرّواية من جهة أبى القاسم عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى، المدفون بمشهد الشجرة بالرّى(1) رضى اللّه تعالى عنه و أرضاه - من الحسن، لانّه ممدوح غيرمنصوص على توثيقه. و عندى انّ الناقد البصير، والمتبصر الخبير، يتهجنان ذلك و يستقبحانه جدّا، ولو لم يكن له إلاّ حديث عرض الدّين، و مافيه من حقيقة المعرفة، و قول سيّدنا الهادى أبى الحسن الثّالث عليه السلام : يا أباالقاسم أنت وليّنا حقاً، مع ماله من النسب الطاهر و الشرف

ص: 50

الباهر، لكفاه، إذ ليس سلالة النبوة والطّهارة، كأحد من النّاس إذا ما أمن واتّقى، و كان عند آبائه الطّاهرين مرضيا مشكورا.(1)

فكيف وهو صاحب الحكاية المعروفة التى أوردها النّجاشى فى ترجمته، وهى ناطقة بجلالة قدره، و علوّ درجته، و فى فضل زيارته روايات متظافرة.

فقد ورد: من زار قبره وجبت له الجنّة، و ثمّ ذكر - رحمه اللّه - حديث ثواب الأعمال الّتى يأتى ذكره، و قال: ولأبى جعفر بن بابويه كتاب «اخبار عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى» ذكره النّجاشي فى عدّ كتبه، و بالجملة قول ابن بابويه، والنّجاشى، و غيرهما

فيه: كان عابدا، ورعا، مرضيّا، يكفى فى استصحاح حديثه فضلاً عمّا أوردناه، فإذن الأصح الأرجح، والأصوب الأقوم، أن يعد الطّريق من جهته صحيحا و فى الدرجة العليا من الصّحة، واللّه سبحانه أعلم «انتهى». و ذكره العلاّمة أيضا فى خلاصته، فقال:

كان عالما، عابدا، ورعا، له حكاية تدلّ على حسن حاله، ذكرناها فى كتابنا الكبير، قال محمد بن بابويه انّه كان مرضيّا.

قلت: ولعلّ هذه الحكاية ما أسلفناه لك من عرضه الدّين على إمام زمانه - صلوات اللّه عليه، أوالمراد بها سنشير إليه من عاقبة أمره، و ظهور كراماته. و أمّا المراد بمحمد بن بابويه المذكور، فهو شيخنا الصّدوق القمى المبرور، حيث انّه قال فى باب صوم يوم الشكّ، بعد ذكر حديثه ما لفظه: و هذا حديث غريب لا أعرفه إلاّ من طريق عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى، المدفون بالرّى، فى مقابر الشّجرة، و كان مرضيّا.(2)

و قال شيخنا الشّهيد الثّانى، فى تعليقته على الخلاصة: عبدالعظيم هذا هو عبدالعظيم المدفون بمسجد الشّجرة، و قبره يزار، و قد نصّ على زيارته الإمام على بن موسى الرّضا عليه السلام ، قال: من زار قبره و جبت له على اللّه الجنة، ذكر ذلك بعض النسّابين.

ص: 51

و فى «ثواب الأعمال» لشيخنا الصّدوق رحمه اللّه: حدثني على بن أحمد قال: حدثنى حمزة بن القاسم العلوى، قال حدّ ثنى محمد بن يحيى العطّار، عمّن دخل على أبى الحسن على بن محمد الهادى عليه السلام ، من أهل الرّى، قال: دخلت على أبى الحسن العسكرى، فقال: أين كنت؟ قلت: زرت الحسين عليه السلام ، قال: امّا انّك لوزرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار قبر الحسين.(1)

و عن النّجاشى صاحب الرّجال انّه قال: قال أبوعبداللّه الحسين بن عبيداللّه قال: حدثنا جعفر بن محمد أبوالقاسم، قال: حدثنا على بن الحسين السّعد آبادى، قال: حدّثنا أحمد بن محمد بن خالد البرقى، قال: كان عبدالعظيم ورد الرّى هاربا من السّلطان، و سكن سربا فى دار رجلٍ من الشّيعة فى سكّة الموالى، و كان يعبداللّه فى ذلك السّرب، و يصوم نهاره و يقوم ليله، و كان يخرج مستترا، فيزور القبر المقابل قبره، و بينهما الطريق، و يقول: هو قبر رجلٍ من ولد موسى عليه السلام ، فلم يزل يأوى إلى ذلك السرب، و يقع خبره إلى واحد بعدالواحد، من شيعة آل محمّد حتّى عرفه أكثرهم، فرأى رجل من الشيعة فى المنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله ؛ و قال له: انّ رجلاً من ولدى يحمل من سكّة الموالى، و يدفن عند شجرة التفّاح فى باغ عبدالجبّار، بن عبدالوهّاب و أشار إلى المكان الذّى دفن فيه، فذهب الرّجل ليشترى الشّجرة و مكانها من صاحبها، فقال له: لأى شى ء تطلب الشّجرة و مكانها، فأخبره الرّؤيا، فذكر صاحب الشّجرة انّه كان رأى مثل هذه الرؤيا، و انّه قد جعل موضع الشّجرة مع جميع الباغ وقفا على الشّريف، والشيعة يدفنون فيه، فمرض عبدالعظيم و مات، فلمّا جرد ليغسل وجد فى جيبه رقعة فيها ذكر نسبه، فإذا فيها أنا أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابيطالب عليه السلام ، أخبرنا أحمد بن على بن نوح قال: حدّثنا الحسن بن حمزة بن على قال: حدّثنا على بن الفضل، قال: حدثنا عبيداللّه بن موسى الرؤيانى أبوتراب قال: حدّثنا عبدالعظيم بن عبداللّه بجميع رواياته «انتهى».

ص: 52

و كان ذلك القبر المقابل قبره المطهّر، هو قبر الإمامزاده حمزة بن موسى بن جعفر، المدفون بالرى، و هو أيضا هنالك مزار معروف إلى زماننا هذا.

و أمّا مرقد الشّاه عبدالعظيم المذكور، فهو الآن خارج عن محو طة طهران التى هى قاعدة بلاد الرى فى هذا الزّمان، و ذلك لان المدينة القديمة المسمّاة بالرى قد انهدمت

بتمامها، ولم يبق منها إلاّ أثر من ذلك القبر المطهّر؛ وما تحوم حوله، فبقى هو بمنزلة

قرية كبيرة، أو قصبة واقعة على رأس فرسخ من طهران المذكورة، و طهران المذكورة أيضا قد كانت فى قديم الزّمان قرية كبيرة من قرى الرّى، كثير الاشجار والبساتين، مونقة الثمّار، لهم بيوت تحت الأرض من خوف العدوّ، بها رمّان جيّدة، لايوجد مثلها فى جميع البلاد، و ضبط هذه التسمية بالتّاء المثنّاة الفوقانية كما فى «تلخيص الآثار».

ثمّ ان بأرض الرّى و جبالها العالية من مقابر أولاد الائمة عليهم السلام جمّ غفير، يطلب خصوص مواضعها من كتب النّسب والتّواريخ، و كذا بقعة قم المعصومة المباركة، فإنّ فيها أيضا سوى مرقد فاطمة ابنة موسى المرضيّة المجللة الّتى ورد: أن من زارها وجبت له الجنّة، مرقد على بن جعفر الصّادق الّذى هو من أكابر أولاد الائمة و أجلاّئهم، صاحب كتاب «المسائل» إلى أخيه موسى الكاظم عليه السلام .

و أما غير ذلك الموضعين من ديار العجم، فلم يثبت به قبر أحد من أولاد الائمّة والأنبياء، إلاّ قبر أحمد بن موسى المعروف بشاه چراغ فى شيراز المحروسة، كما تقدم فى ترجمته.

و كذلك قبر السيّد على بن محمّد الباقر الواقع فى حوالى بلدة كاشان المعروف بامام زاده مشهد باركرس، و قبر ولده الامامزاده أحمد بن علىّ المذكور باصبهان، فى محلّة باغاتها الّتى هى على جادّة محلّة خاجو، كما ذكره صاحب «رياض العلماء».

و كذلك قبر السيّد أبى الحسن الملقّب بزين العابدين، على بن نظام الدّين أحمد الابج ابن شمس الدّين عيسى الملقّب بالرّومى ابن جمال الدين محمّد بن على العريضى ابن جعفر بن محمّد الصادق عليه السلام ، و هو جدّ سادات الامامية المعروفة باصبهان، و لمرقده المطهّر قبّة عالية، و صحن وسيع، فى مزارها العتيق، المعروف

ص: 53

بقبرستان چملان و أصله شنبلان.

و إلى هذاالسيّد المكرّم، ينتهى نسب السّيد الفاضل المعظّم، على بن السيد محمد بن السيد اسد اللّه الامامى الاصفهانى الّذى هو من تلامذة استاد الكلّ الخوانسارى.

وله من المؤلفات كتاب كبير فى الفقه سمّاه «التّراجيح» مجلّدات ضخام يقرب من ثلاثمأة ألف بيت، و ذكر فيه أقوال جميع الفقهاء، و عبارات كتبهم، و كتاب «ترجمة الشّفاء» للشّيخ الرئيس بالفارسيّة و كتاب «ترجمة الإشارات» أيضا كذلك، و كتاب «هشت بهشت» وهى ترجمة ثمانية كتب من كتب أخبار أصحابنا بالفارسيّة، ك «الخصال» و «إكمال الدّين» و «عيون أخبار الرّضا» و «الأمالى للصّدوق» و نحو ذلك، و كان من جملتها أيضا كتاب «مهج الدّعوات» للسيّد علىّ بن طاوس الحسنى الحلّى، و كتاب «المصباح» للفاضل الكفعمى، و سوف يأتى فى ترجمة على بن حسن الزّوارى المفسّر ان له أيضا ترجمة كثير من الحديث بالفارسية فليلاحظ.(1)

حدثنا جعفر بن محمد ابوالقاسم قال حدثنا على بن الحسين السعدآبادى قال حدثنا احمد بن محمد بن خالد البرقى قال كان عبدالعظيم ورد الرى هاربا من السلطان و سكن سربا فى دار رجل من الشيعة فى سكة الموالى، و كان يعبداللّه فى ذلك السرب و يصوم نهاره و يقوم ليله، و كان يخرج مستترا فيزور القبر المقابل قبره و بينهما الطريق و يقول هو قبر رجل من ولد موسى بن جعفر عليهماالسلام فلم يزل يأوى الى ذلك السرب حتى وصل خبره الى واحد بعد الواحد من شيعة آل محمد صلى الله عليه و آله حتى عرفه اكثرهم.

فرأى رجل من الشيعة فى المنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال له ان رجلاً من ولدى يحمل من سكة الموالى، و يدفن عند شجرة التفاح فى باغ عبدالجبار بن عبدالوهاب، و اشار الى المكان الذى دفن فيه فذهب الرجل ليشترى الشجرة و مكانها من صاحبها فقال له لاى شى ء تطلب الشجرة و مكانها فاخبره بالرؤيا فذكر صاحب الشجرة انه كان رأى مثل هذا الرؤيا و انه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على الشريف، والشيعة يدفنون فيه.

فمرض عبدالعظيم مات، فلما جرد ليغسل و جد فى جيبه رقعة فيها ذكر نسبه فاذا فيها: أنا أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابيطالب عليهم السلام .

اخبرنا احمد بن على بن نوح قال حدثنا الحسن بن حمزة بن على قال حدثنا على بن الفضل قال حدثنا عبيداللّه بن موسى الرويانى ابوتراب قال حدثنا عبدالعظيم بن عبداللّه بجميع رواياته، انتهى.

وفى: «ج» فى بعض النسخ عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن أبى طالب عليهم السلام .

وفى: «دى» عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليهم السلام يرويها عنهما، روى عنه سهل بن زياد الآدمى و ابوتراب عبيداللّه الحارثى.

ص: 55

وفى ثواب الاعمال لابن بابويه: حدثنى على بن احمد قال حدثنى حمزة بن القاسم العلوى رحمه اللّه قال حدثنى محمد بن يحيى العطار عمن دخل على أبى الحسن على بن محمد الهادى من أهل الرى قال دخلت على أبى الحسن العسكرى عليه السلام فقال: لى اين كنت؟ قلت: زرت الحسين عليه السلام ، قال: اما انك لوزرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار الحسين بن على عليهماالسلام .

وقال محمد بن على بن بابويه فى مشيخة الفقيه انه كان مرضيا، و ذكره فى كتاب الصوم من الفقيه مترضيا.

وفى: «صه» عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليه السلام ، أبوالقاسم، له كتاب خطب اميرالمؤمنين عليه السلام ، كان عابدا ورعا، له حكاية تدل على حسن حاله ذكر ناهافى كتابنا الكبير، قال محمد بن بابويه انه كان مرضيا، انتهى.

وفى: «د» عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليه السلام ، أبوالقاسم (جش) عابد ورع كان مرضيا، انتهى.

وفى: «الوجيزة» عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى جليل الشأن معروف المزار.

و فى: «منتهى المقال» أقول: هذا ما سبق إليه الإشارة من العلامه رحمه اللّه و ذكره فى مشيخة الفقيه ايضا و قال كان مرضيا و نبه عليه فى النقد ايضاً و كذا (ع - ب) و العجب من المقدس التقى رحمه اللّه حيث قال: انه سهو ليس فيها بل مذكور فى ثواب الاعمال والعيون، انتهى فلاحظ.

وفى: «روضات الجنات» السيد عبدالعظيم بن السيد عبداللّه بن السيد على بن السيد حسن بن زيد بن الامام الهمام المجتبى أبى محمد الحسن بن على بن ابى طالب عليهماالسلام ، كنيته أبوالقاسم و كان من اصحاب ابى جعفر الجواد و ابى الحسن الهادى عليهماالسلام ، و محترما عند هما فى الغاية، و كانا يحبانه حبا شديدا، و يبالغ هو ايضا فى تعظيمهما كثيراً.

و قد عرض دينه الحق على سيدنا أبى الحسن الثالث على بن محمد النقى

ص: 56

الهادى عليهماالسلام فيما نقله عنه شيخنا الصدوق و غيره بالاسناد المتصل، انه قال: دخلت على سيدى على بن محمد بن على بن موسى بن جعفر بن محمد بن على بن الحسين بن على بن أبى طالب عليهم السلام ، و لما بصر بى قال: مرحبا بك يا أباالقاسم، أنت ولينا حقا، قال: فقلت له يابن رسول اللّه صلى الله عليه و آله انى اريد أن أعرض عليك دينى، فإن كان مرضيا ثبتّ عليه حتى القى اللّه عزوجل؟ فقال: هات يا أباالقاسم فقلت فإنى اقول:

ان اللّه تبارك و تعالى واحد ليس كمثله شى ء، خارج من الحدين حد الابطال و حدالتشبيه، و انه ليس بجسم ولاصورة ولاعرض ولاجوهر، بل هو مجسم الاجسام و مصور الصور و خالق الاعراض والجواهر، و رب كل شى ء و مالكه و جاعله و محدثه.

و ان محمدا عبده و رسوله خاتم النبيين، فلانبى بعده الى يوم القيمة، و ان شريعته خاتم الشرايع فلا شريعة بعده الى يوم القيمة.

واقول: ان الإمام والخليفة و ولى الامر بعده اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام ثم الحسن عليه السلام ثم الحسين عليه السلام ثم على بن الحسين عليهماالسلام ثم محمد بن على عليه السلام ثم جعفر بن محمد عليهماالسلام ثم موسى بن جعفر عليهماالسلام ثم على بن موسى عليهماالسلام ثم محمد بن على عليهماالسلام ثم انت، فقال: و من بعدى الحسن ابنى فكيف للناس بالخلف من بعده؟ قال فقلت: كيف ذاك يا مولاى؟ قال: لانه لايرى شخصه و لايحل ذكره باسمه حتى يخرج فيملاء الارض قسطا وعدلا كما ملئت جورا و ظلما.

قال فقلت: اقررت و اقول ان وليهم ولى اللّه وعدوهم عدواللّه و طاعتهم طاعة اللّه و معصيتهم معصية اللّه.

و اقول ان المعراج حق والمسائلة فى القبر حق، و ان الجنة حق، والنار حق، والصراط حق والميزان حق و ان الساعة آتية لاريب فيها، و ان اللّه يبعث من فى القبور.

واقول: ان الفرائض الواجبة بعد الولاية، الصلوة، والصوم، والحج والجهاد، والامر بالمعروف، والنهى عن المنكر.

فقال على بن محمد: يا أباالقاسم هذا واللّه دين اللّه الذى ارتضاه لعباده، فأثبت عليه ثبتك اللّه بالقول الثابت فى الحيوة الدنيا و فى الآخرة.

ص: 57

ثم ان من جملة من ذكره بالتفصيل هوالصاحب بن عباد الوزير العادل الكامل فى مقالة له عليحدة فقال بعد ذكر اسمه و نسبه الشريف، هوذو ورع و دين عابد معروف بالامانة و صدق اللهجة، عالم بامور الدين، قائل بالتوحيد والعدل، كثيرالحديث والروية يروى عن جعفر بن محمد بن على بن موسى و عن ابنه أبى الحسن صاحب العسكر، ولهما اليه الرسائل - الى ان قال فى صفة علمه: روى ابوتراب الرؤيا فى قال سمعت اباحماد الرازى يقول دخلت على على بن محمد عليهماالسلام بسر من رأى فسئلته عن اشياء من الحلال والحرام. فأجابنى فيها، فلما ودعته قال لى يا حماد اذا اشكل عليك شى ء من أمر دينك بناحيتك فسل عنه عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى و اقرئه منى السلام، هذا.

وفى كتب الرجال رواية عبيداللّه بن موسى الرويانى، و سهل بن زياد الآدمى، و أبى تراب عبيداللّه الحارثى، و أحمد بن أبى عبداللّه البرقى صاحب كتاب المحاسن عنه رضى اللّه.

و ان له كتاب خطب اميرالمؤمنين عليه السلام ، و كتاب يسميه كتاب يوم وليلة، و كتب ترجمتها روايات عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى.

وقد ذكره أيضا السيد العماد والامير الداماد قدس سره العزيز فى كتابه الرواشح السماوية فى الفوائد الرجالية، فقال فى جملة كلام له من الذايع الشايع، ان طريق الرواية من جهة أبى القاسم عبدالعظيم بن عبيداللّه الحسنى المدفون به مشهد الشجرة بالرى رضى اللّه عنه و أرضاه من الحسن، لأنه ممدوح غير منصوص على توثيقه.

و عندى ان الناقد البصير و المتبصر الخبير يستهجنان ذلك و يستقبحانه جدا ولولم يكن له الاحديث عرض الدين و مافيه من حقيقة المعرفة، وقول سيدنا الهادى أبى الحسن الثالث عليه السلام : يا أباالقاسم أنت ولينا حقا، مع ماله من النسب الطاهر والشرف الباهر لكفاه، اذليس سلالة النبوة والطهارة كأحد من الناس، اذا ما آمن واتقى و كان عند آبائه الطاهرين مرضيا مشكورا فكيف و هو صاحب الحكاية المعروفة التى قد أوردها النجاشى فى ترجمته، و هى ناطقة بجلالة قدره و علو درجته.

ص: 58

و فى فضل زيارته روايات متظافرة، و قد ورد: من زار قبره و جبت له الجنة، ثم ذكر رحمه اللّه حديث ثواب الاعمال الذى مر، وقال: و لأبى جعفر بن بابويه كتاب أخبار عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى رحمه اللّه ذكره النجاشى فى عد كتبه.

و بالجملة: قول ابن بابويه والنجاشى و غيرهما فيه، كان عابدا ورعا مرضياً يكفى فى استصحاح حديثه فضلاً عما اوردناه، فإذن الأصح الارجح والاصوب الاقوم أن يعد الطريق من جهته صحيحا و فى الدرجة العليا من الصحة، واللّه سبحانه اعلم.

أقول: وكان المراد من الحكاية فى قول العلامة رحمه اللّه فى الخلاصة له حكاية تدل على حسن حاله هى الحكاية التى أسلفنا من عرض الدين على امام زمانه صلوات اللّه و سلامه عليه أوالمراد بها ماسنشير اليه من عاقبة أمره و ظهور كراماته.

ثم المراد بمحمد بن بابويه فى قوله (أى العلامة) فيها (أى الخلاصة) هو شيخنا الصدوق القمى رضى اللّه عنه قال فى باب صوم يوم الشك بعد ذكر حديثه مالفظه:

وهذا حديث غريب لا أعرفه الا من طريق عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى المدفون بالرى فى مقابر الشجرة و كان مرضيا.

و قال شيخنا الشهيد الثانى رحمه اللّه فى تعليقه على الخلاصة: عبدالعظيم هذا هو عبدالعظيم المدفون بمسجد الشجرة، و قبره يزار، وقد نص على زيارته الامام على بن موسى الرضا عليهماالسلام ، قال، من زار قبره و جبت له على اللّه الجنة، ذكر ذلك بعض النسابين.

والمراد بالقبر فى قول النجاشى: وكان يخرج مستترا فيزور القبر المقابل قبره، هو: قبر حمزة بن موسى بن جعفر عليهماالسلام المدفون هناك، و هو أيضا مزار معروف فى زماننا هذا، والحقير قد تشرفت فى عامنا هذا سنة: 1311 به زيارتهما حين قصدت زيارة على بن موسى الرضا عليهماالسلام والحمدللّه على اتمام هذه النعمة علىّ.

ثم ان المدينة القديمة المسماة بالرى كأنها قد انهدمت، و لم يبق منها أثرالا ذلك القبر الشريف. و ما يحوى حوله من قصبة واقعة على رأس فرسخ من طهران (بالطاء المؤلفة المشالة) على ما هوالمشهور فى زماننا، ولكن ضبط صاحب تلخيص الآثار:

ص: 59

بالتاء المثناة الفوقانية، وهكذا ضبط أيضا صاحب مرءآت البلدان، و كأنه أخذ منه، ثم ان بأرض الرى وجبالها العالية من مقابر أولاد الائمة عليهم السلام جم غفير يطلب خصوص مواضعها من كتب النسب والتواريخ.

وكذا فى بقعة قم المباركة، فإن فيها ايضا سوى مرقد فاطمة المعصومة ابنة موسى عليهماالسلام التى ورد فى خصوص ثواب زيارتها: من زارها وجبت له الجنة، مرقد على بن جعفرالصادق عليه السلام الذى هو صاحب كتاب المسائل الى اخيه موسى الكاظم عليه السلام ، و هو من أكابر أولاد الائمة عليهم السلام و اجلائهم.

و اما غير ذينك الموضعين من ديار العجم فلم يثبت به قبر أحد من أولاد الائمة عليهم السلام والانبياء (على نبينا و آله و عليهم السلام) الا قبر احمد بن موسى عليه السلام المعروف بشاه چراغ فى شيراز المحروسة كما تقدم فى ترجمته رحمه اللّه.

و كذلك قبر السيد على بن محمد الباقر عليه السلام الواقع فى حوالى بلدة قاسان المعروف به امامزاده مشهد باركرس، و قبر ولده الامامزاده أحمد بن على المذكور باصبهان فى محلة باغاتها هى على جادة محلة خاجو كما ذكره صاحب رياض العلماء.

و كذلك قبر السيد ابى الحسن الملقب بزين العابدين على بن نظام الدين احمد الابج بن شمس الدين عيسى الملقب بالرومى ابن جمال الدين محمد بن على العريضى ابن جعفر بن محمدالصادق عليهماالسلام و هو جد السادات الامامية المعروفة باصفهان، ولمرقده المطهر قبة عالية و صحن وسيع فى مزارها العتيق المعروف بقبرستان چمبلان، و اصله شنبلان.

و الى هذا السيد ينتهى نسب السيد الفاضل المعظم على بن السيد محمد بن السيد اسداللّه الامامى الاصبهانى الذى هو من تلامذة استاد الكل فى الكل آقا حسين الخوانسارى وله من المؤلفات كتاب كبير فى الفقه، سماه: التراجيح، له مجلدات ضخام يقرب من ثلثمأة ألف بيت، و ذكر فيه أقوال جميع الفقهاء و عبارات كتبهم، و كتاب ترجمة الشفا للشيخ الرئيس بالفارسية، و كتاب ترجمة الإشارات أيضا كذلك، و كتاب هشت بهشت و هى ترجمة ثمانية كتب من كتب أخبار أصحابنا بالفارسية

ص: 60

كالخصال، و كمال الدين، و عيون اخبار الرضا عليه السلام ، والامالى للصدوق، و نحوها، و كأن، من جملتها أيضا كتاب مهج الدعوات للسيد على بن طاووس الحسنى الحلى، و كتاب المصباح للفاضل الكفعمى رحمهم اللّه.(1)

مشايخ الإِجازة.(1)

وقد صرّح السيد المحقق الكاظمي في العدة: أن ترضّي الأجلاّء عن أحد و ترحمهم عليه ما كان ليكون إلاّ عن ثقة يرجع إليه الأَجلاّء.(2)

و محمّد بن أبي عبداللّه هو: محمّد بن جعفر الأسدي، و قد مرّ في (لو).(3)

وأما سهل بن زياد: فيأتي في (شه).(4)

وأمّا عبدالعظيم: فهو من أجلاّء السادات، و سادة الأجلاّء، نقتصر في ذكر حاله على نقل رسالة من الصاحب بن عبّاد وصلت إلينا بخطّ بعض بني بابويه، تاريخ الخطّ: سنة ستّ عشرة و خمسمائة، صورتها: قال الصاحب رحمه اللّه عليه: سألت عن نسبت عبدالعظيم الحسني - المدفون بالشجرة، صاحب المشهد قدّس اللّه روحه - و حاله و اعتقاده و قدر علمه و زهده، و أنا ذاكر ذلك على اختصار و باللّه التوفيق:

هو: أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب عليه و على آبائه السلام، ذو ورع و دين، عابد معروف بالأمانة، و صدق اللهجة، عالم باُمور الدين، قائل بالتوحيد والعدل، كثير الحديث والرواية.

يروي عن أبي جعفر محمّد بن علي بن موسى، و عن ابنه أبي الحسن صاحب العسكر عليهم السلام و لهما إليه الرسائل.

و يروي عن جماعة من أصحاب موسى بن جعفر، و علي بن موسى عليهماالسلام .

وله كتاب يسمّيه كتاب يوم و ليلة، و كتب ترجمتها روايات عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني.

وقد روى عنه من رجالات الشيعة خلق، كأحمد بن أبي عبداللّه البرقي،(5) و أحمد

ص: 62

بن محمّد بن خالد،(1) و أبوتراب الروياني.(2)

و خاف من السلطان فطاف البلدان على أنه قيج،(3) ثم ورد الري، و سكن بساربانان، في دار رجل من الشيعة في سكة الموالي، و كان يعبداللّه عزّ و جل في ذلك السرب،(4)

يصوم النهار و يقوم الليل، و يخرج مستترا فيزور القبر الذي يقابل الآن قبره، و بينهما الطريق، ويقول: هو قبر رجل من ولد موسى ابن جعفر عليهماالسلام و كان يقع خبره إلى الواحد بعد الواحد من الشيعة حتى عرفه أكثرهم.

فرأى رجل من الشيعة في المنام كأن رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال: إنّ رجلاً من ولدي يحمل غدا من سكة الموالي، فيدفن عند شجرة التفاح، في باغ(5) عبدالجبار بن عبدالوهاب، فذهب الرجل ليشتري الشجرة، وكان صاحب الباغ رأى أيضا رؤيا في ذلك، فجعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على أهل الشرف والتشيع يدفنون فيه، فمرض عبدالعظيم رحمه اللّه عليه و مات،(6) فحمل في ذلك اليوم إلى حيث المشهد.

فضل زيارته: دخل بعض أهل الري على أبي الحسن صاحب العسكر عليه السلام فقال: أين كنت؟ فقال: زرت الحسين صلوات اللّه عليه، فقال: أما انّك لوزرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار الحسين صلوات اللّه عليه.

وصف علمه: روى أبوتراب الروياني، قال: سمعت أباحمّاد الرازي يقول: دخلت على علي بن محمّد عليه السلام بسرّ من رأى فسألته عن أشياء من الحلال والحرام، فأجابني فيها، فلمّا ودّعته قال لي: يا أباحمّاد إذا أشكل عليك شيء من أمر دينك بناحيتك فسل عنه عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني، و اقرأه منّي السلام.

ما روى عنه في التوحيد: روى علي بن الحسين السعد آبادي، عن أحمد ابن أبي

ص: 63

عبداللّه البرقي، قال: حدثني عبدالعظيم الحسني - في خبر طويل - يقول: إنّ اللّه تبارك و تعالى واحد، ليس كمثله شيء، و ليس بجسم ولا صورة، ولا عرض ولا جوهر، بل هو مجسّم الْأَجسام و مصوّر الصور، خالق الأعراض والجواهر.(1)

عبيداللّه بن موسى الروياني، عن عبدالعظيم، عن إبراهيم بن أبي محمود، قال: قلت للرضا عليه السلام : ما تقول في الحديث الذي يروي الناس [عن رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) انه قال:] بأن اللّه ينزل [كل ليلة] إلى السماء الدنيا؟(2) فقال: لعن اللّه المحرفين الكلم عن مواضعه، واللّه ما قال رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله) ذلك، إنّما قال: إنّ اللّه عزّوجلّ ينزّل ملكا إلى سماء الدنيا ليلة الجمعة، فينادي: هل من سائل فاُعطيه، و ذكر الحديث.(3)

و بهذا الإسناد عن الرضا عليه السلام في قوله «وُجوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ * إلَى رَبِّها نَاظِرَةٌ»(4) قال: مشرقة، منتظرة ثواب ربّها عزّوجلّ.(5)

ما روي عنه في العدل: روى علي بن الحسين السعدآبادي، عن أحمد ابن أبي عبداللّه، عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني، عن علي بن محمد، عن أبيه محمّد بن على، عن أبيه علي بن موسى الرضا عليهم السلام قال: خرج أبوحنيفة من عند الصادق جعفر بن محمد عليهماالسلام فاستقبله موسى عليه السلام فقال: يا غلام ممّن المعصيّة؟

فقال: لاتخلو من ثلاثٍ: إمّا أن تكون من اللّه عزّوحلّ وليست منه، فلا ينبغي للكريم أن يعذّب عبده بما لم يكتسبه، و إمّا أن تكون من اللّه و من العبد [وليس كذلك] فلا ينبغي للشريك القوي أن يظلم الشريك الضعيف، و إمّا أن تكون من العبد وهي

ص: 64

منه، فإن عاقبه [اللّه] فبذنبه، و إن عفا عنه فبكرمه وجوده.(1)

وروى عبيداللّه بن موسى، عن عبدالعظيم، عن إبراهيم بن أبي محمود، قال: قال الرضا عليه السلام : ثمانية(2) أشياء لاتكون إلاّ بقضاء اللّه و قدره: النوم، واليقظة، والقوّة، والضعف، والصحّة، والمرض، والموت، والحياة.(3)

ثبّتنا اللّه بالقول الثابت من موالاة محمّد و آله و صلّى اللّه على سيّدنا رسوله محمّد و آله أجمعين،(4) هذا آخر الرساله أ

وقول الصدوق هنا و في كتاب الصوم من الفقيه: و كان مرضيّا،(5) أي كان دينه صحيحا، والْأَصحاب يرضون حديثه و يعملون به، كذا في شرح المجلسي،(6) والظاهر أنّ هذا الوصف مأخوذ من الآية الشريفة و هي قوله: «مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ»(7) ولذا استعمل في باب الشهادات. ففي الباقري المروي في التهذيب: شهادة الأَخ لأخيه تجوز إذا كان مرضيّا و معه شاهد آخر.(8)

و في تفسير الامام عليه السلام : عن أميرالمؤمنين عليه السلام في قوله تعالى: «مِمَّن تَرْضَونَ مِنَ الشُّهَداءِ» قال: ممّن ترضون دينه و أمانته و صلاحه و عفّته، و تيقّظه فيما يشهد به، و تحصيله و تمييزه، فما كل صالح مميّز ولا محصّلٍ، ولا كلّ محصّل مميّز صالح،(9)

فانقدح أنّ هذه الكلمة تدل على الوثاقة الكاملة.(10)

ص: 65

الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليه السلام ، انتهى. و عليه فيكون ضمير عنهما فى عبارة الرجال المزبورة راجعا الى الجواد و الهادى عليهماالسلام . و اللّه العالم.

و قال النجاشى (ره): عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليه السلام ، ابوالقاسم، له كتاب خطب اميرالمؤمنين عليه السلام ، قال ابوعبداللّه الحسين بن عبيداللّه حدثنا جعفر بن محمّد ابوالقاسم، قال: حدثنا علىّ بن الحسين السعدآبادى، قال: حدثنا احمد بن محمد بن خالد البرقى، قال: كان عبدالعظيم ورد الرىّ هاربا من السلطان سكن سربا في دار رجل من الشيعة في سكة الموالي، فكان يعبداللّه في ذلك السرب و يصوم نهاره و يقوم ليله، فكان يخرج مستترا، فيزور القبر المقابل قبره، و بينهما الطريق و يقول: هو قبر رجل من ولد موسى بن جعفر عليه السلام ، فلم يزل يأوي إلى ذلك السرب، و يقع خبره إلى الواحد بعد الواحد من شيعة آل محمد صلى الله عليه و آله حتى عرفه أكثرهم، فرأى رجل من الشيعة في المنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله ، قال له: إن رجلاً من ولدي يحمل من سكة الموالي و يدفن عند شجرة التفاح في باغ عبدالجبار بن عبدالوهاب و أشار إلى المكان الذي دفن فيه، فذهب الرجل ليشتري الشجرة و مكانها من صاحبها، فقال له: لأي شيء تطلب الشجرة و مكانها؟ فأخبره بالرؤيا، فذكر صاحب الشجرة أنه كان رأى مثل هذا الرؤيا، و أنه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على الشريف و الشيعة يدفنون فيه، فمرض عبدالعظيم و مات رحمة اللّه عليه، فلما جرد ليغسل وجد في جيبه رقعة فيها ذكر نسبه، فإذا فيها: انا ابوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على ابى طالب عليه السلام . اخبرنا احمد بن على بن نوح، قال: حدثنا الحسن بن حمزة بن على، قال: حدثنا على بن فضل، قال: حدثنا عبدالعظيم بن عبداللّه بجميع رواياته، انتهى.

و قال فى الفهرست: عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى العلوى، له كتاب اخبرنا به جماعة، عن ابى المفضّل محمد بن عبداللّه الشيبانى، عن ابى جعفر محمد بن جعفر بن بطّة، عن احمد بن ابى عبداللّه البرقى، عن عبدالعظيم، و مات عبدالعظيم رحمه الله بالرى و قبره هناك، انتهى.

ص: 67

و اقول لعلّ جلالته فى الغاية اغنته عن التصريح بوثاقته و الاكتفاء بقول و كان مرضيّا كما صدر من الصّدوق (ره) فى المشيخة، او بقول: كان عابدا ورعا كما صدر من العلاّمة (ره) فى الخلاصة. و لقد اجاد المحقّق الداماد (ره) حيث قال انّ قول ابن بابويه

و النّجاشى و غيرهما انّه كان عابدا ورعا مرضيّا، يكفى فى استصحاح حديثه، فإذن الأصحّ الأرجح و الأصوب الأقوم ان يعدّ الطريق من جهته صحيحا فى الدرجة العليا من الصحّة، انتهى.

و كفاك فى ذلك انّ الفاضل الجزائرى مع كون عادته الجمود على لفظ الثقة و عدم عدّ من لم يرد فى حقّه هذه اللفظة فى الثّقات، عدّ عبدالعظيم هذا فى قسم الثّقات و عدّ بعضهم ايّاه حسنا ممّا يضحك الثكلى.

ثمّ انّه روى ابن بابويه فى ثواب الأعمال عن علىّ بن احمد، قال: حدّثنى حمزة بن القاسم العلوى، قال: حدثّنا محمد بن يحيى العطار، عمّن دخل على ابى الحسن علىّ بن محمد الهادى عليه السلام ، من اهل الرّى، قال: دخلت على ابى الحسن العسكرى عليه السلام ، فقال: اين كنت؟ قلت زرت الحسين عليه السلام ،قال: اما أنّك لو زرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار الحسين بن على عليهماالسلام . و فيه دلالة على فضل زيارته و على كونه فى زمان الهادى عليه السلام ميتا، فعدّ الشيخ (ره) ايّاه من اصحاب ابى محمّد الحسن العسكرى عليه السلام ، لا معنى له كما لا معنى لما حكى عن ثانى الشهيدين، من نقله عن بعض النسّابين نسبته الى الرّضا عليه السلام ، التنصيص على زيارته. و بيان ذلك: انّ الشهيد الثاني علّق فيما حكى عنه على عنوان الخلاصه ايّاه قوله هذا هو عبدالعظيم المدفون في مسجد الشجرة في الريّ و قبره يزار و قد نصّ على زيارته الامام علىّ بن موسى الرضا عليه السلام . قال: من زار قبره وجبت له الجنّة. روى ذلك بعض النسّابين، انتهى.

و هو اشتباه غريب ضرورة انّ عبدالعظيم لم يكن متوفّيا فى زمان الرّضا عليه السلام حتى ينصّ على زيارته، و ظنّى انّ الرّاوى روى تنصيص ابى الحسن عليه السلام على زيارته مريدا بأبى الحسن عليه السلام الثالث و هو الهادى عليه السلام ، فاشتبه الشهيد الثانى و زعمه الرّضا عليه السلام ، فابدله به فتدبّر جيّدا التميّز.

ص: 68

قد سمعت من الشّيخ فى الفهرست رواية احمد بن ابى عبداللّه البرقى. و سمعت من النّجاشى رواية ابى تراب عبيداللّه بن موسى الحارثى الرويانى عنه، و سمعت من عبارة رجال الشيخ المحكية رواية سهل بن زياد الآدمى عنه، و نقل فى جامع الرّواة رواية احمد بن مهران فى الكافى فى عشر مرّات عنه، و رواية سهل بن جمهور و النوفلى عنه.(1)

عن آبائه عليهم السلام قال: قال أميرالمؤمنين عليه السلام : لا يزال الناس بخيرٍ ما تفاوتوا، فإذا استوَوا هلكوا. قال، قلت له: زدني يابن رسول اللّه، فقال: حدّثني أبي عن جدّي، عن آبائه عليهم السلام قال: قال أميرالمؤمنين عليه السلام : لو تكاشفتم(1) ما تدافنتم. قال، فقلت له: زدني يابن رسول اللّه، فقال: حدّثني أبي عن جدّي، عن آبائه عليهم السلام قال: قال أميرالمؤمنين عليه السلام : إنّكم لن تسَعُوا الناس بأموالكم فسَعوهم بطلاقة الوجه و حُسن اللّقاء، فإنّي سمعتُ رسول اللّه صلى الله عليه و آله يقول: إنّكم لن تسعوا الناس بأموالكم فسعوهم بأخلاقكم. قال، فقلت له: زدني يابن رسول اللّه، فلا يزال يستزيده و يحدّثه الإمام عليه السلام إلى أن حدّثه بستّة عشر حديثا عن آبائه، عن أميرالمؤمنين عليهم السلام ، فقال له عبدالعظيم عند ذلك: حسبي، ضه 17، يه 15: 101 [77/383].

أقول: كتب الصاحب بن عبّاد، رسالة مختصرة في أحوال عبدالعظيم، أوردها شيخنا المحدّث المتبحّر صاحب «المستدرك» في خاتمة المستدرك. قال رحمه الله: و أمّا عبدالعظيم، فهو من أجلاّء السادات و سادة الأجلاّء، نقتصر في ذكر حاله على نقل رسالةٍ من الصاحب بن عبّاد وصلت إلينا بخطِّ بعض بني بابويه، تأريخ الخطِّ سنة ستّ عشرة و خمسمائة، صورتها: قال الصاحب رحمة اللّه عليه: سألت عن نسب عبدالعظيم الحسنيّ، المدفون بالشجرة، صاحب المشهد قدّس اللّه روحه و حاله و اعتقاده و قدّر علمه و زهده، و أنا ذاكرٌ ذلك على اختصارٍ، و باللّه التوفيق:

هو أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن عليّ بن الحسن بن زيد بن الحسن بن عليّ بن أبيطالب عليه السلام ، ذو ورعٍ و دينٍ، عابدٌ معروف بالأمانة و صدق اللّهجة، عالمٌ بأمور الدين، قائلٌ بالتوحيد و العدل، كثير الحديث و الرواية. يروي عن أبيجعفر محمّد بن عليّ بن موسى، و عن ابنه أبيالحسن صاحب العسكر عليهماالسلام ، و لهما إليه الرسائل، و يروي عن جماعةٍ من أصحاب موسى بن جعفر و عليّ بن موسى عليهماالسلام . له

ص: 70

كتاب يسمّيه كتاب «يوم و ليلة» و كتب ترجمتها(1) روايات عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنيّ، و قد روى عنه من رجالات الشيعة خلقٌ، كأحمد بن أبي عبداللّه البرقيّ و أبيتراب الرويانيّ.

- أقول: قد تقدّم عن «الاختصاص» رواية عبدالعظيم عن أبيالحسن الرضا عليه السلام .(2)

و في «أمالي الطوسيّ» بإسناده عن البرقيّ، عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنيّ، عن أبيه،عن أبان مولى زيد بن عليّ، عن عاصم بن بَهدَلة، عن شُريح القاضي قال: قال أميرالمؤمنين عليه السلام لأصحابه يوما و هو يَعِظُهم: ترصّدوا مواعيد الآجال ... الخطبة.(3)فظهر من هذا السند أنّ عبدالعظيم يروي عن أبيه عبداللّه أيضا، و له كتاب «خطب أميرالمؤمنين».و لأبيجعفربن بابويه كتاب «أخبارعبدالعظيم بن عبداللّه الحسنيّ».

رجعنا إلى كلام الصاحب بن عبّاد رحمه الله في الرسالة قال:

و خاف(4) من السلطان فطاف البلدان على أنّه فَيج(5)، ثمّ ورد الريّ و سكن بساربانان في دار رجلٍ من الشيعة في سكّة الموالي، و كان يعبداللّه عزّ و جلّ في ذلك السَّرَب، يصوم النهار و يقوم اللّيل، و يخرج مستترا فيزور القبر الذي يقابل الآن قبره و بينهما الطريق، و يقول: هو قبر رجلٍ من ولد موسى بن جعفر عليه السلام . و كان يقع خبره إلى الواحد بعد الواحد من الشيعة حتّى عرفه أكثرهم، فرأى رجلٌ من الشيعة في المنام كأنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال: إنّ رجلاً من ولدي يُحمل غدا من سكّة الموالي فيُدفَن عند شجرة التفّاح في باغ(6) عبدالجبّار بن عبدالوهّاب. فذهب الرجل ليشتري الشجرة، و كان صاحب الباغ رأى أيضا رؤيا في ذلك، فجعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على

ص: 71

أهل الشرف و التشيّع(1) يدفنون فيه، فمرض عبدالعظيم رحمة اللّه عليه و مات، فحُمِل في ذلك اليوم إلى حيث المشهد.

- أقول: و ذكر مثله باختلافٍ النجاشيّ، و زاد بعد قوله «و مات رحمه الله» قوله: فلمّا جُرِّد ليُغسَّل وُجد في جيبه رقعة فيها ذكر نسبه، فإذا فيها: أنا أبوالقاسم عبدالعظيم ابن عبداللّه بن عليّ بن الحسن بن زيد بن الحسن بن عليّ بن أبيطالب عليه السلام (2)؛ انتهى - ثمّ قال الصاحب: فضل زيارته: دخل بعض أهل الريّ على أبيالحسن صاحب العسكر عليه السلام ، فقال: أين كنت؟ فقال: زرتُ الحسين صلوات اللّه عليه، فقال: أما إنّك لو زرتَ قبر عبدالعظيم عندكم لكنتَ كمن زار الحسين عليه السلام . وصف علمه: روى أبوتراب الرويانيّ قال: سمعتُ أباحمّاد الرازيّ يقول: دخلتُ على عليّ بن محمّد عليه السلام ب-«سُرّمن رأى» فسألته عن أشياء من الحلال و الحرام فأجابني فيها. فلمّا ودّعته قال لي: يا حمّاد، إذا أشكل عليك شيء من أمر دينك بناحيتك، فسل عنه عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنيّ و أقْرِئه منّي السلام. ثمّ ذكر الصاحب ما رُوي عنه في التوحيد و العدل(3)؛ انتهى.

و قال المحقّق الداماد في «الرواشح»، الراشحة الخامسة: من الذائع الشائع أنّ طريق الرواية من جهة أبيالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنيّ - المدفون بمسجد(4) الشجرة بالريّ رضي اللّه تعالى عنه و أرضاه - من الحَسَن، لأنّه ممدوح غير منصوص على توثيقه و عندي أنّ الناقد البصير و المتبصِّر الخبير يستهجنان ذلك و يستقبحانه جدّا ولو لم يكن له إلاّ حديث عرض الدِّين و ما فيه من حقيقة المعرفة، و قول سيّدنا الهادي أبيالحسن الثالث عليه السلام له: يا أباالقاسم، أنت وليّنا حقّا، مع ما لَهُ من النسب الظاهر و الشرف الباهر لكفاه، إذ ليس سلالة النبوّة و الطهارة كأحدٍ من الناس إذا ما آمن و اتّقى،

ص: 72

و كان عند آبائه الطاهرين مرضيّا مشكورا، فكيف و هو صاحب الحكاية المعروفة التي قد أوردها النجاشيّ(1) في ترجمته، و هي ناطقة بجلالة قدره و علوّ درجته؟! و في فضل زيارته روايات متظافرة، و قد ورد: من زار قبره وجبت له الجنّة - إلى أن قال - فإذن الأصحّ الأرجح، و الأصوب الأقوم، أن يُعدّ الطريق من جهته صحيحا، و في الدرجة العليا من الصحّة، و اللّه سبحانه أعلم(2)؛ انتهى. و عن بعض الكتب: إنّ لعبد العظيم ولدا اسمه محمّد، كان جليل القدر معروفا بالزهد و كثرة العبادة.(3)

و في كتاب «المجدي»: إنّ خديجة بنت القاسم الزاهد ابن الحسن بن زيد بن الحسن بن أميرالمؤمنين عليه السلام كانت زوجة عبدالعظيم الحسنيّ رضي اللّه تعالى عنهما(4).(5)

عدة من اصحاب الامام موسى بن جعفر و علي بن موسى عليهماالسلام و روى عنه من رواة الشيعة الامامية جماعة منهم احمد بن ابي عبداللّه البرقي و ابوتراب الروياني و غيرهم و له كتب منها كتاب «يوم و ليلة».

فمن رواياته عن ابيجعفر الجواد عليه السلام ما اورده الشيخ الصدوق في «الأمالي» قائلاً: قال عبدالعظيم الحسني: قلت لأبي جعفر محمد بن علي الرضا عليه السلام يابن رسول اللّه حدثنى بحديث عن آبائك فقال:

حدثني أبي عن جدي عن آبائه عليهم السلام قال: قال أميرالمؤمنين عليه السلام : «لا يزال الناس بخير ما تفاوتوا فإذا استووا هلكوا».

قلت له زدني يابن رسول اللّه صلى الله عليه و آله فقال:

حدثني أبي عن جدي عن آبائه عليهم السلام قال قال أميرالمؤمنين عليه السلام : «لو تكاشفتم ما تدافنتم».

فقلت له زدني يابن رسول اللّه صلى الله عليه و آله فقال:

حدثني أبي عن جدّي عن آبائه عليهم السلام قال قال أميرالمؤمنين عليه السلام : «انكم لن تسعوا الناس باموالكم فسعوهم بطلاقة الوجه و حسن اللقاء، سمعت رسول اللّه صلى الله عليه و آله يقول: انكم لن تسعوا الناس بأموالكم فسعوهم بأخلاقكم».

فلا يزال يستزيده و يحدثه الى ان حدثه بستة عشر حديثا عن آبائه عن أميرالمؤمنين عليه السلام فقال: له عبدالعظيم عند ذلك حسبى» و رواه ابوعلى محمد بن الحسن الفتال النيسابورى في «روضة الواعظين».

عرض دينه على الامام أبي الحسن الهادى عليه السلام و قول الامام الهادي له «انت و لينا حقا» كما عن كتاب «جنة النعيم» انه روى الشيخ الصدوق محمد بن بابويه القمى عن الدقّاق و الورّاق معا عن الصوفي عن الروياني عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني، قال: دخلت على علي بن محمد بن علي بن موسى بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن أبيطالب عليهم السلام فلما بَصَرني قال: مرحبا بك يا أباالقاسم أنت ولينا حقا قال: فقلت له: يابن رسول اللّه اني اريد ان اعرض عليك ديني فإن كان مرضياً اثبت

ص: 75

عليه حتى القى اللّه تعالى عزّ و جلّ، فقال عليه السلام : هات يا أباالقاسم، الحديث.

هاجر من المدينة إلى العراق، و ذهب إلى سر من رأى قاصد المثول عند الامام علي بن محمد الهادي عليه السلام ، و كان دخوله عليه حدود سنة 250 ه .

«شهادة الامام الهادى عليه السلام بعلمه و تفقهه في الدين».

روى أبو تراب عبيداللّه بن موسى الروياني قال: سمعت أبا حماد الرازي يقول دخلت على علي بن محمد عليه السلام بسر من رأى فسألته عن اشياء عن الحلال و الحرام فأجابنى عنها فلما ودّ عته قال لي: «يا حماد إذا اشكل عليك شى ء من امر دينك بناحتيك فسئل عنه عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى و اقرأه مني السلام» كذا في «جنة النعيم».

«فضل زيارة مرقده».

روى الشيخ الصدوق في «ثواب الاعمال» مسندا قال: حدثني علي بن احمد قال: حدثنا حمزة بن القاسم العلوي قال: حدثنا محمد بن يحيى العطار عمن دخل على أبي الحسن علي بن محمد الهادي عليه السلام من بعض الشيعة من اهل الري، فقال عليه السلام له: «اين كنت؟» قال: زرت الحسين عليه السلام ، فقال: «أما أنك لو زرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار الحسين عليه السلام ».

اقول: و هذا الحديث يدل بصراحة على علوّ درجته و منزلته و جلالته و علمه و تبحّره في الدين، حيث ان الامام عليه السلام نزّل زيارة قبره بمنزلة زيارة قبر الحسين عليه السلام فى الفضل، مضافا إلى نسبه الوضاح المشرق من سيد شباب اهل الجنة الحسن بن علي عليهماالسلام ، و قد الف الصاحب بن عبّاد - اسماعيل بن ابيالحسن عباد بن عباس الطالقاني وزير مؤيد الدولة البويهي - رسالة و جيزة في ترجمة ابيالقاسم عبدالعظيم الحسني، و قد رأيتها في النجف الاشرف مخطوطة بخط جيد قديم.

و جاء في «الاختصاص» ان له الرواية عن الامام ابيالحسن الرضا عليه السلام قال له الامام: «يا عبدالعظيم ابلغ عني اوليائي السلام و قل لهم ان لا يجعلوا للشيطان على انفسهم سبيلا، و مرهم بالصدق في الحديث و أداء الامانة، و مُرهم بالسكوت و ترك الجدال

ص: 76

فيما لا يعنيهم، و اقبال بعضهم على بعض و المزاورة فإن ذلك قربة الىّ، و لا يشغلوا انفسهم بتمزيق بعضهم بعضا، فإني آليت على نفسي أنه من فعل ذلك و اسخط وليا من اوليائي دعوت اللّه ليعذبه في الدنيا اشد العذاب» و كان في الآخرة من الخاسرين».

و في كتاب «المجدي في النسب» ان السيد عبدالعظيم تزوج ببنت عم أبيه خديجة بنت القاسم الزاهد بن الحسن بن زيد بن الحسن السبط بن أميرالمؤمنين عليه السلام .

و كان عبدالعظيم خائفا مطاردا من خلفاء بني العباس، و خصوصا من المعتز باللّه و اصبح مختفيا عن السلطات الجائرة ينتقل من بلد الى بلد فارا بدينه و عمره حتى وصل إلى الري، و اقام عند بعض الشيعة هناك في سكة الموالي بخفاء من الناس و السلطان، و قد عرفه بعض رجال الشيعة تدريجا، و كان يشغل نفسه بعبادة اللّه تعالى في الخفاء، إلى ان مرض و توفي هناك و اقبر.

و مما يزيد الأسى و الحزن ان غصنا من شجرة النبوة و معدن الرسالة يموت خائفا غريبا عن أوطانه لا تعرفه الناس الا الخواص من الشيعة و لذا انه لما جرّد عن ثيابه على المغتسل و جدت رقعة في ثيابه مكتوب فيها: «انا ابوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن ابن علي بن ابيطالب عليه السلام »، كل ذلك خوفا من ان يغتال بالقتل أو يموت فجأة في اختفائه فلا يعرفه الناس، فيعرّف نفسه بهذه الرقعة من نسبه الوضاح.(1)

أبوالقاسم، له كتاب خطب أميرالمؤمنين عليه السلام (إلى أن قال) أحمد بن محمّد بن خالد البرقي، قال: كان عبدالعظيم ورد الريّ هاربا من السلطان و سكن سربا في دار رجل من الشيعة في سكّة الموالي، فكان يعبداللّه في ذلك السرب و يصوم نهاره و يقوم ليله، فكان يخرج مستترا فيزور القبر المقابل قبره، و بينهما الطريق، و يقول: هو قبر رجل من ولد موسى بن جعفر عليهماالسلام ، فلم يزل يأوي إلى ذلك السرب و يقع خبره إلى الواحد بعد الواحد من شيعة آل محمّد عليهم السلام حتّى عرفه أكثرهم؛ فرأى رجل من الشيعة في المنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال له: إنّ رجلاً من ولدي يحمل من سكّة الموالي و يدفن عند شجرة التفّاح في باغ عبدالجبّار بن عبدالوهّاب - و أشار إلى المكان الّذي دفن فيه - فذهب الرجل ليشتري الشجرة و مكانها من صاحبها، فقال له: لأيّ شيء تطلب الشجرة و مكانها؟ فأخبره بالرؤيا؛ فذكر صاحب الشجرة أنّه كان رأى مثل هذه الرؤيا و أنّه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على الشريف والشيعة، يدفنون فيه. فمرض عبدالعظيم و مات - رحمه اللّه عليه - فلمّا جُرّد ليغسّل وجد في جيبه رقعة فيها ذكر نسبه، فإذا فيها «أنا أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن عليّ بن الحسن بن زيد بن على بن الحسن بن عليّ بن أبيطالب» إلى أن قال: حدّثنا عبيداللّه بن موسى الروياني أبوتراب، قال: حدّثنا عبدالعظيم بن عبداللّه بجميع رواياته.

و روى ثواب الأعمال: عن عليّ بن أحمد، عن حمزة بن القاسم العلوي، عن محمّد بن يحيى العطّار، عمّن دخل على أبي الحسن عليّ بن محمّد الهادي عليه السلام من أهل الريّ، قال: دخلت على أبي الحسن العسكري عليه السلام فقال: أين كنت؟ قلت: زرت الحسين عليه السلام قال: أما إنّك لوزرت قبر عبدالعظيم عندكم كنت كمن زار الحسين بن عليّ عليه السلام .(1) أقول: ورواه ابن قولويه في كامله.(2)

و روى الإكمال بإسناده، عنه، عن جدّه، عن عبداللّه بن محمّد بن جعفر عليه السلام ، عن

ص: 78

أبيه، عن جدّه، حديث لوح فاطمة عليهاالسلام المتضمّن لأسماء الائمّة الإثني عشر عليهم السلام ، ثمّ قال: قال عبدالعظيم: العجب كلّ العجب لمحمّد بن جعفر و خروجه! وقد سمع أباه عليه السلام يقول هذا و يحكيه.(1)

وفي عمدة الطالب: وأمّا عليّ الشديد(2) بن الحسن بن زيد بن الحسن عليه السلام و يكنّى أباالحسن، و امّه امّ ولد؛ و عقبه من ابنه عبداللّه بن عليّ، امّه امّ ولد. قال: أبونصر سهل بن داود البخاري: يقال: إنّ عبداللّه بن عليّ استلحقه الحسن بن زيد - و هو جدّه - بعد موت أبيه عليّ بالقيافة، و ذلك أنّ أباه عليّا هلك في حياة أبيه، و امّ عبداللّه جارية بيعت ولم يعلم أنّها حامل؛ فلمّا توفّي عليّ بن الحسن بن زيد ردّها المشتري إلى أبيه الحسن، فولدت عبداللّه، فشكّ فيه فدعا بالقافة فألحقوه به؛ فولد عبداللّه عبدالعظيم السيّد الزاهد المدفون في مسجد الشجرة بالريّ و قبره يزار؛ و أولد عبدالعظيم محمّد بن عبدالعظيم، كان زاهدا كبيرا، وانقرض ولا عقب له.(3)

وفي المشيخة: وما كان فيه عن عبدالعظيم (إلى أن قال) عن أحمد بن أبي عبداللّه البرقي عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني؛ وكان مرضيا.(4)

قال: نسب الوسيط إلى رجال الشيخ عدّه في أصحاب الجواد والهادي عليهماالسلام وليس في نسخته.

قلت: وكذا نسب إليه عدّه في من لم يروعن الائمة عليهم السلام وليس، إلاّ أنّه كان عليه عنوانه.

قال: حكي عن الزين قال: قال الرضا عليه السلام : «من زار قبره وجبت له الجنّة» روى ذلك بعض النسّابين.(5) و هو اشتباه، لأنّه لم يكن متوفّيا في زمانه، و ظنّي أنّ الخبر كان بلفظ

ص: 79

«عن أبي الحسن عليه السلام » مريدا به الهادي عليه السلام فزعمه الرضا عليه السلام .

قلت: بل الظاهر أنّه رأى رواية عن الرضا عليه السلام في وجوب الجنّة لزائر فاطمة بنت موسى عليه السلام في قمّ، فخلط، و إلاّ فالرواية بوجوب الجنّة إنّما هي في فاطمة عن الرضا عليه السلام .(1)

هذا، وما نقله عن النجاشي(2) في نسبه «بن زيد بن عليّ بن الحسن» وجدناه كما نقل، لكن «عليّ» من زيادة النسّاخ، والصحيح عنوانه بدونه.

هذا، وفي الاختصاص: روي عن عبدالعظيم عن أبي الحسن الرضا عليه السلام قال: يا عبدالعظيم أبلغ عنّي أوليائي السلام؛ الخبر.(3)

لكنّ الظاهر كون «الرضا» عليه السلام فيه من زيادات النسّاخ.(4)

يزل يأوي إلى ذلك السرب و يقع خبره إلى الواحد بعد الواحد من شيعة آل محمد صلى الله عليه و آله حتى عرفه أكثرهم. فرأى رجل من الشيعة فيالمنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله . قال له: إنّ رجلاً من ولدي يحمل من سكّة الموالي و يدفن عند شجرة التفّاح في باغ عبدالجبّار بن عبدالوهّاب، و أشار إلى المكان الذي دفن فيه، فذهب الرجل ليشتري الشجرة و مكانها من صاحبها، فقال له: لأيّ شيء تطلب الشجرة و مكانها؟ فأخبره بالرؤيا، فذكر صاحب الشجرة أنه كان رأى مثل هذه الرؤيا، و أنّه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على الشريف والشيعة يدفنون فيه، فمرض عبدالعظيم و مات رحمه اللّه عليه، فلما جرّد ليغسل وجد في جيبه رقعة فيها ذكر نسبه، فإذا فيها: أنا أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد (ابن علي) بن الحسن بن علي ابن أبيطالب عليه السلام .

أخبرنا أحمد بن علي بن نوح، قال: حدّثنا الحسن ابن حمزة بن علي، قال: حدثنا علي بن فضل، قال: حدثنا عبيداللّه بن موسى الرويانى أبوتراب، قال: حدّثنا عبدالعظيم بن عبداللّه بجميع رواياته».

أقول: كذا في جملة من نسخ النجاشي، ولكن في نسخة السيد التفريشي، والميرزا، والمولى القهبائي في ذكر نسبه: سقوط كلمة (بن علي) بين كلمة (زيد) و كلمة (بن الحسن)، و هو الصحيح، كما في العنوان.

و قال الشيخ (549): «عبدالعظيم بن عبداللّه العلوي الحسني، له كتاب أخبرنا به جماعة، عن أبي المفضّل محمد بن عبداللّه الشيباني، عن أبيجعفر ابن بطّة، عن أحمد بن أبيعبداللّه البرقي، عنه. و مات عبدالعظيم بالريّ و قبره هناك».

وعدّه في رجاله في أصحاب الهادي(1) والعسكري(20) عليهماالسلام ، قائلاً: «عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني رضي اللّه عنه».

كذا في الرجال المطبوع، وأما رجال السيد التفريشي والميرزا والمولى القهبائي فهي متفقة على عدّه في أصحاب الجواد والهادي عليهماالسلام .

لكنّ الميرزا نسب عدّه في أصحاب الجواد عليه السلام إلى نسخة، وقال الميرزا والمولى القهبائي عند عدّه في أصحاب الجواد عليه السلام : «عبدالعظيم ابن عبداللّه بن علي بن الحسن

ص: 81

بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب عليهم السلام »، و عند عدّه في أصحاب الهادي عليه السلام : «عبدالعظيم بن عبداللّه ابن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب عليهماالسلام ، يروي عنهما عليهماالسلام ، وروى عنه سهل بن زياد الآدمي و أبوتراب عبيد اللّه الحارثي».

وقال السيد التفريشي: «روى عنه سهل بن زياد الآدمي، و أبوتراب عبيد اللّه الحارثي(د) (دي)، (جخ)».

قال الصدوق: الفقيه: الجزء 2، باب صوم يوم الشكّ، في ذيل الحديث 355، و هذا حديث غريب لا اعرفه إلاّ من طريق عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني المدفون بالرّي في مقابر الشجرة و كان مرضيا - رضي اللّه عنه - .

وسيجيء مثل ذلك عن المشيخة.

روى (عبدالعظيم الحسني) عن الحسن بن الحسين العمري، و روى عنه محمد بن خالد البرقي. كامل الزيارات: الباب 25، في ما جاء في قاتل الحسين و قاتل يحيى بن زكريا عليهماالسلام ، الحديث 10.

روى عن عمر بن رشيد، وروى عنه عبيداللّه بن موسى. تفسير القمّي: سورة الجاثية، في تفسير قوله تعالى: (قل للّذين آمنوا يغفروا للّذين لا يرجون أيّام اللّه).

ثمّ إنّ الصدوق روى عن علي بن أحمد، قال: حدّثنا حمزة بن القاسم العلوي - رحمه اللّه -، قال: حدّثنا محمد بن يحيى العطّار، عمّن دخل على أبيالحسن علي بن محمد الهادي عليه السلام ، من أهل الريّ، قال: دخلت على أبي الحسن العسكري عليه السلام ، فقال: أين كنت؟ قلت: زرت الحسين عليه السلام ، قال: أما إنّك لو زرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار الحسين عليه السلام .

ثواب الأعمال: في ثواب زيارة قبر عبدالعظيم الحسني بالريّ.

ورواه جعفر بن قولويه، عن علي بن الحسين بن موسى بن بابويه، عن محمد بن يحيى العطّار، عن بعض أهل الريّ. كامل الزيارات: الباب 107، في فضل زيارة قبر عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني، الحديث 1.

ص: 82

أقول: هذه الرواية تنافي ما تقدّم عن الشيخ في رجاله، من عدّ عبدالعظيم، من أصحاب أبي محمد عليه السلام ، لكن الرواية ضعيفة لجهالة الراوي عن الامام عليه السلام ، وقد تقدّم عدم ثبوت ذلك عن الشيخ.

ثمّ إنّ المحدّث النوري - قدّس سرّه - ذكر في شرح المشيخة، في الفائدة الخامسة من الخاتمة، في ترجمة عبدالعظيم من طريق الصدوق، من مستدركه، رسالة عن الصاحب بن عبّاد في ترجمة عبدالعظيم، وفيها: روى أبوتراب الروياني، قال: سمعت أباحمّاد الرازي، يقول: دخلت على علي بن محمد عليهماالسلام ، بسرّ من رأى فسألته عن أشياء من الحلال والحرام فأجابني فيها فلما ودّعته قال لي: يا حمّاد إذا أشكل عليك شيء من أمر دينك بناحيتك فسل عنه عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني و اقرأه مني السلام (وانتهى).

أقول: هذه الرواية أيضا ضعيفة ولا أقلّ من جهة الارسال.

ثمّ إنه حكي عن الشهيد الثاني - قدّس سرّه - أنه قال في تعليقته على الخلاصة: هذا هو عبدالعظيم المدفون في مسجد الشجرة في الريّ و قبره يزار، وقد نصّ على زيارته الامام علي بن موسى الرضا عليه السلام ، قال: من زار قبره وجبت له الجنّة، روى ذلك بعض النسّابين.

أقول: المتحصّل من كلمات أصحابنا أنّ عبدالعظيم لم يدرك الرضا عليه السلام ، فضلاً عن أن يكون متوفّى في حياته، فما ذكره بعض النسّابين وهم جزما، فهذه المرسلات غير قابلة للتصديق.

نعم في كتاب الاختصاص، في موعظة نافعة رواها عن عبدالعظيم، قال: وروى عن عبدالعظيم، عن أبي الحسن الرضا عليه السلام ، قال: يا عبدالعظيم أبلغ عني أوليائي السلام ... الحديث.

فإن مقتضى هذه الرواية ادراك عبدالعظيم الرضا عليه السلام ، إلاّ أنه لا اعتماد عليها، ولا أقلّ من جهة الارسال. والذي يهوّن الخطب أنّ جلالة مقام عبدالعظيم و إيمانه و ورعه غنية عن التشبّث في إثباتها بأمثال هذه الروايات الضعاف.

ص: 83

و طريق الصدوق إليه: محمد بن موسى بن المتوكّل - رضي اللّه عنه - ، عن علي بن الحسين السعدآبادي، عن أحمد بن أبي عبداللّه البرقي، عن عبدالعظيم ابن عبداللّه الحسني و كان مرضيا.

و أيضا: علي بن أحمد بن موسى - رحمه اللّه - ، عن محمد بن أبي عبداللّه الكوفي، عن سهل بن زياد الآدمي، عن عبدالعظيم.

والطريق الأوّل صحيح و إن كان فيه علي بن الحسين السعدآبادي، لأنّه ثقة على الأظهر، ولكن طريق الشيخ ضعيف بأبي المفضّل و بابن بطّة.

الجلوس 21، الحديث 1.

و روى بعنوان عبدالعظيم بن عبداللّه العلوي، عن الحسن بن الحسين العرني، وروى عنه سهل بن جمهور. الكافي: الجزء 3، كتاب الصلاة 4، باب بناء المساجد 48، الحديث 6، والتهذيب: الجزء 3، باب فضل المساجد والصلاة فيها، الحديث 726.

و روى عن الحسين بن علي، وروى عنه أحمد بن أبي عبداللّه. الكافي: الجزء 3، كتاب الزكاة 5، باب من تحلّ له الزكاة فيمتنع من أخذها 44، الحديث 2.

وروى بعنوان عبدالعظيم الحسني، عن علي بن أسباط، وروى عنه أحمد ابن مهران، الكافي: الجزء 1، كتاب الحجّة 4، باب التسليم و فضل المسلمين 95، الحديث 8 .(1)

* و روى عن الحسن بن محبوب، وروى عنه أحمد بن مهران. الكافي: ج 1، ك 4، ب 13، ح 4.

* و روى عن سهل بن سعد. الفقيه: ج 2، ح 355.

* و روى عن علي بن أسباط، وروى عنه أحمد بن مهران. الكافي: ج 1، ك 3، ب 16، ح 11، و ب 24، ح 5، و ك 4، ب 13، ح 4، و ب 107، ح 56.

* و روى عن مالك بن عامر، وروى عنه بعض أصحابنا. الكافي: ج 1، ك 4، ب 86، ح 4.

* و روى عن محمد بن الفضيل، وروى عنه أحمد بن مهران. الكافي: ج 1، ك 4، ب 107، ح 59.

* و روى عن موسى بن محمد. الكافي: ج 1، ك 4، ب 30، ح 1، و ب 107، ح 39.

* و روى عن موسى بن محمد العجلي، وروى عنه أحمد بن مهران. الكافي: ج 1، ك 4، ب 18، ح 2.(1)

فيما لا يعنيهم، و إقبال بعضهم على بعض و المزاورة، فإنّ ذلك قربة إليّ، و لا يشتغلوا أنفسهم بتمزيق بعضهم بعضا، فإنّي آليت على نفسي أنّه من فعل ذلك و اسخط وليّا من أوليائي دعوت اللّه ليعذّبه في الدنيا أشدّ العذاب، و كان في الآخرة من الخاسرين - الخبر، و كتاب العشرة، ص 63، و جد، ج 74/230.

الكراجكي عن ابن بابويه بإسناده أنّ عبدالعظيم بن عبداللّه العلوي كان مريضا، فكتب إلى أبيالحسن الرضا عليه السلام : عرّفني يا ابن رسول اللّه - الخ. كمبا، ج 9/23، و جد، ج 35/111.

أخواه أحمد و إبراهيم و جدّه الحسن تقدّموا، و ذكره مع نسبه في التوحيد، ص 70، و تفسير العيّاشي، ج 1/190 مثل ما عنونّا.

و أمّا رواياته عن مولانا الجواد عليه السلام . روى الصدوق في العيون، ج 1/285 بإسناده عن أحمد البرقي، عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني، قال: حدّثني أبوجعفر محمّد بن علي الرّضا عليه السلام - الخ. و هذا حديث شريف مفصّل في شرح الكبائر.

و فيه، ص 292 عن أحمد البرقي، عنه، عن محمّد بن علي بن موسى عليهم السلام .

ني: عن سهل بن زياد، عنه، عن أبيجعفر محمّد بن علي الرضا عليه السلام . كمبا، ج 13/39، و جد، ج 51/157 و ك، باب 26، ح 14، ص 303.

و سائر رواياته عن مولانا الجواد عليه السلام في أمالي الشيخ، ج 2/95 و 108 و 202 و 215 و كمبا، ج 17/101 و جد، ج 77/383.

و امّا روايات عبدالعظيم عن مولانا علي الهادي عليه السلام . منها في العيون، ج 1/288 بإسناده عن سهل بن زياد، عنه، قال: حدّثني علي بن محمّد العسكري عليه السلام .

و فيه ج 2/260 عن سهل، عنه، قال: سمعت علي بن محمّد العسكري عليه السلام يقول: أهل قم و أهل آبة مغفورلهم،لزيارتهم لجدّي عليبن موسى الرضا عليه السلام بطوس - الخبر.

ك، لي: عن عبدالعظيم الحسني قال: دخلت على سيّدي علي بن محمّد عليه السلام . فلمّا بصر بي قال لي: مرحبا بك يا أباالقاسم، أنت وليّنا حقّا. قال: فقلت له: يا ابن رسول اللّه إنّي أريد أن أعرض عليك ديني. فإن كان مرضيّا ثبتّ عليه حتى ألقى اللّه عزّ و جلّ - إلى

ص: 87

أن قال: - فقال عليه السلام : يا أباالقاسم، هذا و اللّه دين اللّه الذي ارتضاه لعباده، فاثبت عليه، ثبّتك اللّه بالقول الثابت في الحياة الدنيا و في الآخرة. كتاب الايمان، ص 213 و كمبا، ج 9/169 و ج 2/84 و جد، ج 3/268 و ج 36/412 و ج 69/1 و المستدرك، ج 3/189.

أحواله في المنتهى، ص 179.

ولد في 4 ع2 سنة 173 على ما قيل. و قيل: ولد سنة 200 تقريبا. و هذا غلط واضح لمنافاته مع رواياته و مكاتبته لمولانا الرّضا عليه السلام .

و للصدوق كتاب أخبار عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني.

جملة من أحواله في كتاب «إمام زادگان معتبر» تأليف كاشاني، ص 13.

باب فضل زيارة عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني في كمبا ج 22/297 و جد ج 102/268، و فيه: من زاره كمن زار الحسين عليه السلام .

أمّا روايات عبدالعظيم عن أبيه في أمالي الشيخ، ج 2/265 و أمالي الصدوق، ص 187. رواياته عن جدّه تقدّم في جدّه علي.

و توفّي 15 شوّال سنة 252 أو 255 أو 250.

جملة من أحواله و قضاياه في سفينة البحار و ابنه محمّد جليل القدر معروف بالزهد و كثرة العبادة.

و عن كتاب المجدي أنّ خديجة بنت القاسم الزاهد بن الحسن بن زيد بن الحسن بن أميرالمؤمنين عليه السلام كانت زوجة عبدالعظيم الحسني.

و في المستدرك ج 3/189 من رسالة الصاحب بخطّه قال: في وصف علمه: روى أبوتراب الروياني قال: سمعت أباحمّاد الرازي يقول: دخلت على علي بن محمّد الهادي عليه السلام بسرّ من رأى فسألته عن أشياء من الحلال و الحرام فأجابني فيها. فلمّا ودّعته قال لي: يا حمّاد إذا أشكل عليك شيء من أمر دينك فسل عنه عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني. و أقرئه منّي السلام.(1)

ص: 88

رقعة فيها ذكر نسبه (الخ)(1)،و نقله المجلسي في البحار، ج 22، بعينه،

و قال إبن المهنّا في عمدة الطالب، نجف ص 80، فولد عبداللّه بن علي السديد عبدالعظيم السيد الزاهد المدفون في مسجد الشجرة بالري و قبره يزار، و أولد عبدالعظيم محمدا الذي كان زاهدا كبيرا و أنقرض محمد بن عبدالعظيم و لا عقب له.

أقول و لم أظفر إلى الآن على سنة وفاته في أي سنة كانت. نعم يظهر من رواية أبيالحسن الهادي عليه السلام أنه قال لرجل من أهل الري الذي زار قبر الحسين عليه السلام ، أما انك لو زرت قبر عبدالعظيم الحسنى عندكم لكنت كمن زار الحسين عليه السلام كانت وفاته قبل وفاة الهادي عليه السلام و اشتبه على من نسب الرواية إلى أبيالحسن الرضا عليه السلام

الذي قال من زار قبر فاطمة بقم فله الجنة فتخيّل بأنها وردت في زيارة عبدالعظيم، هذا كما نقله بعض الأصحاب و أشار بذلك العلامة المامقاني ( رحمه الله) في رجاله، ج 2، ص 157.

و أشكل على من نسب رواية الرضا عليه السلام من زار عبدالعظيم و له الجنة و صرّح الصدوق ( رحمه الله) في ثواب الاعمال ط جديد، ص 95 بأنها وردت رواية الرضا عليه السلام في زيارة فاطمة بقم و ما ورد في زيارة عبدالعظيم عن أبيالحسن الهادي عليه السلام ، قال: من زاره كمن زار الحسين عليه السلام ، كما مرّ هنا و ليست عن الرضا عليه السلام رواية في زيارة عبدالعظيم. ثم أقول على فرض كون عبدالعظيم عليه السلام توفي قبل وفاة أبيالحسن الهادي عليه السلام ، لا معنى لمن عنونه في أصحاب أبيمحمد العسكري عليه السلام ، فلا تغفل. نعم يمكن أن يقال لا منافاة بأنه كان يدرك العسكريين و توفي قبلهما و كان من أصحابهما و أصحاب الجواد عليهم السلام .(2)

ص: 90

و مات و دفن عند شجرة التفاح في ضيعة عبدالجبار بن عبدالوهاب، ثم اشتريت الضيعة و أوقفها أحد الموالي من الشيعة يدفنون بها موتاهم.

و بالري مشهد حمزة بن الامام موسى الكاظم عليهما السلام، قاله السيد مهدي القزويني في فلك النجاة و الخنساري في روضات الجنات، قال: و قبره بقرب السيد عبدالعظيم الحسني و هو مزار معروف إلى زماننا كان حمزة بن الكاظم عالما فاضلاً دينا سافر مع أخيه الرضا إلى خراسان، و كان مطيعا له طالبا لرضائه ممنثلاً لأمره.

و في الري ضريح الحسين بن الإمام علي الرضا بن موسى الكاظم عليهم السلام ، ذكره المستوفي في تاريخه عند وصفه للسيد عبدالعظيم الحسني و مرقده، قال: و فيه ضريح الحسين المذكور قلت ان لعلي بن موسى الرضا عليهما السلام من جملة أولاده الحسين، قاله أبوطالب اسمعيل المروزي في أنساب الطالبيّة.

و فيها قبر عبداللّه الأبيض بن العباس بن عبداللّه بن الحسن الأفطس بن علي الاصغر بن الامام علي زين العابدين عليه السلام ، ذكر قاضي نور اللّه المرعشي في مجالس المؤمنين، إنه من مشاهد الري، و قال الشيخ هاشم الخراسانى(1) قبره بالري و له أولاد لهم الرياسة بها.

و فيها قبر طاهر بن محمد بن حسن و حسين بن عيسى بن يحيى بن الحسين بن زيد بن الامام علي زين العابدين عليه السلام ، و قبره ظاهر بقرب السيد عبدالعظيم الحسنى، قاله الشيخ محمد هاشم الخراسانى(2).

و في الري كان محمد بن الحسين بن زيد بن الامام علي بن الحسين بن علي بن أبى طالب، قال: أبوالحسن العمري في المجدي فروى الحديث. و كان بالري و أولد بها الحسين و محمد و عليا و خديجة.

و فيها قبر علي بن محمد بن الحسين بن زيد الشهيد قال العمرى فولد عليا زيداً.

ص: 92

و فيها قبر زيد بن علي بن محمد بن الحسين بن زيد بن الامام علي زين العابدين عليه السلام ، قال: أبوالحسن العمرى، كان من أصحاب الحديث، قلت: ان هذا البيت كان في الري و لهم قبور ظاهرة، و قال الشيخ هاشم في منتخب التواريخ، و قبر زيد في طهران من الري.

و في الري في شمرانات: قبر القاسم بن الحسين بن زيد بن الامام علي بن الحسين عليهم السلام ، ذكره أبوالحسن العمري في المجدي، هو و أولاده و احفاده في الرى، و هذا القبر ظاهر يزار.

و قتل بالرى، علي بن محمد بن عيسى بن زيد بن الامام علي زين العابدين عليه السلام ، قال أبو الفرج في مقاتل الطالبية عن محمد بن علي بن حمزة ذكر ان عمرو بن منيع قتل علي بن محمد بن عيسى بن زيد في الواقعة التي كانت بين محمد بن ميكال، و محمد بن جعفر هذا بالرى، و كان آل أبيطالب مجتمعين بسر من رأى في أيامه يدور الأرزاق عليهم حتى تفرقوا في أيام المتوكل، و قال: أبو نصر البخاري في سر الأنساب قتله مره بن عطفان في أيام المعتصم.

و في الري قبر أبو عبداللّه الحسين بن عبداللّه الأبيض بن العباس بن عبداللّه بن الحسن الافطس بن علي الأصغر بن الامام علي زين العابدين بن الحسين بن علي بن أبيطالب، قال: أبو نصر البخاري في سر الانساب مات بالري سنة تسع عشرة و ثلثمائة، و مشهده ظاهر يزار، و قاله الشيخ هاشم الخراسانى(1).

و بها قتل: جعفر بن محمد بن جعفر بن الحسن بن علي بن عمر الأشرف بن الامام علي زين العابدين عليه السلام ، قال: أبوالفرج الأصبهاني في المقاتل، إنه قتل بالري في وقعة كانت بين أحمد بن عيسى بن علي بن الحسين بن الإمام علي بن الحسين بن علي بن أبيطالب عليهم السلام ، و بين عبداللّه بن عزيز عامل محمد بن طاهر بالري.

و توفي بها: عبيداللّه بن محمد بن يحيى الصالح بن عبداللّه بن عمر الاطرف

ص: 93

بن علي بن أبيطالب، قال أبو الحسن العمري في المجدي توفي بالري و خلف بنتا تدعى فاطمة.

و قتل بالري. محمد بن القاسم المصرى بن الحسين بن محمد بن الحسن بن يحيى بن عبداللّه بن محمد بن عمر الأطراف بن علي بن أبيطالب، قال: أبو الحسن العمري في المجدي استولى على الري هو و الحسين بن زيد بن الحسين بن عيسى بن زيد بن على بن الحسين بن علي بن أبيطالب فقتلاً بالري.

و مات بها أبو علي محمد بن هاشم بن جعفر الملك بن محمد بن عبداللّه بن محمد ابن عمر الاطراف بن علي بن أبيطالب، قال: أبوالحسن العمري في المجدي، مات بالري.

و قتل بها محمد الجور بن الحسين بن علي الخارصي بن محمد الديباج بن الامام جعفر الصادق عليه السلام ، قال: ابن عنبة في العمدة قتله المعتضد بالري، و قاله أبو الحسن العبيدلي في التهذيب و قال أبو نصر البخاري في سر الانساب قتل في بعض الوقائع بجرجان، و انما سمي بالجور لأنه كان يسكن البراري و يطوف في الصحاري خوفا من السلطان فشبه لأجل سكناه في البرية بالوحش و حمار الوحش، و يقال له بالفارسية كور فعرّب جور فسمي بذلك فجأة لما ظهر اولاده بعد استخفائه، و قالت الجارية امهم ان هذا ابن هذا الكور تعني القبر و أشارت الى قبره.

و قتل بها. جعفر الملقب بالوحش بن محمد الجمال بن جعفر بن الحسين بن علي الخارصي بن محمد الديباج بن جعفر الصادق، ذكر في بحر الانساب المشجر قتله المعتصم بالري، و قال: أبو الحسن العبيدلي في التهذيب يعرف بالوحشي، له ببغداد جماعة أولاد و أخوة بمقابر قريش.

و في الري قبر محمد بن داود بن موسى بن ابراهيم المرتضى بن موسى ابن جعفر عليهم السلام ، قال أبو نصر البخاري في سرالانساب هو نزيل الري مضى و لا عقب له، و أما المشهد المعروف بامام زاده داود هو قبر داود بن موسى بن ابراهيم المرتضى الذي يبعد عن طهران فرسخين.

ص: 94

و في الري قبر علي بن أبي جعفر محمد بن أحمد الأبح بن عيسى بن محمد بن علي العريضي بن جعفر الصادق عليه السلام ، و هو المعروف بقبر علي العريضى، و قال أبوطالب المروزي أن أبي جعفر محمد بن أحمد الأبح عقبه بالري.

و في الري أبوالقاسم الحسين بن علي بن محمد المذكور انتقل الى بعض قرى الري و بقي هناك و عاش مائة سنة قاله أبوطالب اسمعيل المروزي في أنساب الطالبية.

و في الري أبو عبداللّه الحسين بن الحسن البصري بن القاسم بن محمد البطحاني بن القاسم بن الحسن بن زيد بن الامام الحسن بن علي بن أبيطالب، قال أبوطالب المروزي مات بالري.

و توفى بها أبو الحسين زيد بن الحسن بن محمد الصدري بن حمزة بن اسحق بن علي الزينبي بن عبداللّه بن جعفر بن أبيطالب، قال أبوطالب المروزى توفى بالري.

و في الري قبر يحيى بن علي بن عبدالرحمن الشجري بن القاسم بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب ذكر في بحر الأنساب المشجر ان قبره بالري يزار.

و قتل بها محمد المأمون بن علي بن الحسين بن محمد الديباج بن جعفر الصادق، قال: السيد ضامن بن شدقم المدنى في تحفة الأزهار كان بقزوين ثمّ انتقل منها إلى الري فقتل بها.

و توفي بها أبو زيد عيسى بن محمد بن أحمد بن عيسى بن يحيى بن الحسين ذي الدمعة بن زيد بن الامام علي زين العابدين، ذكر في بحر الانساب المشجر إنه توفي بالري سنة ست و عشرين و ثلثمائة.

و قتل في الري أبو عبداللّه الحسين بن ابراهيم بن محمد اليمامي بن عبيداللّه بن الامام موسى الكاظم عليه السلام ، قال: أبوالحسن العمري في المجدي، قال شيخنا أبوالحسن في كتاب المبسوط قتل الحسين في الري و اعقب بها.

و فى الري قبر النسابة القاضي السيد صابر هو علي بن محمد بن نصر بن مهدي بن محمد بن علي بن عبداللّه بن عيسى بن علي بن الحسين الأصغر بن الامام علي زين

ص: 95

العابدين عليه السلام ، ذكره الشيخ هاشم الخراساني(1).

و في الري أيضا قبور جماعة من الطالبيين لم اعرف عنهم شى ء.

و في الري قبر الشيخ الصدوق المعروف بابن بابويه و هو محمد بن علي بن الحسين بن موسى بن بابويه القمي توفى سنة الثلثمائة واحدى و ثلاثين و مرقده ظاهر مزار(2).

ص 303 و 308 و ص 347 و ص 350 و ص 351، و ج 2، ص 38 و فيه يروي عن الامام الجواد عليه السلام ، و ص 217، و ج 3، ص 62. تنقيح المقال، ج 2، ص 157. كنز الفوائد، ص 80. رجال النجاشي، ص 173. التوحيد، ص 81 و ص 96 و ص 116 و ص 176 و ص 312. معالم العلماء، ص 81. جامع الرواة، ج 1، ص 460. كامل الزيارات، ص 79. الاختصاص، ص 96 و ص 247. وسائل الشيعة، ج 20، ص 228. مجمع الرجال، ج 4، ص 97 و ص 98. منتقلة الطالبية ص 72. رجال الطوسي في أصحاب الهادي عليه السلام ص 417، و في أصحاب العسكري عليه السلام ، ص 433. معجم الثقات، ص 307. من لا يحضره الفقيه، ج 1، ص 271، و ج 2، ص 80، و ج 3، ص 216 و ص 367 و فيه حديث له مع الامام الجواد عليه السلام . الذريعة، ج 7، ص 190، و ج 25، ص 304. نقد الرجال، ص 190. ثواب الأعمال، ص 99. روضات الجنات، ج 4، ص 207. بهجة الآمال، ج 5، ص 176. خلاصة الأقوال، ص 71. فهرست الطوسي، ص 121. رجال الحلي (قسم الثقات) ص 130. رجال ابن داود (قسم الثقات) ص 130. الكنى والألقاب، ج 3، ص 120. خاتمة المستدرك، ص 614. التهذيب، ج 1، ص 187، و ج 9، ص 83. معجم رجال الحديث، ج 10، ص 46 - ص 51. منتهى المقال، ص 281. طرائف المقال، ج 1، ص 317. رجال الأنصاري، ص 102. الوجيزة، ص 29. اتقان المقال، ص 79. منهج المقال، ص 196. ثقات الرواة للشهرستاني، ص 45.(1)

من كبار علماء الشيعة الامامية، و من فضلاء، مجتهديهم، و أحد ثقات المحدثين، و من أجلاء السادة من بنيهاشم، وكان مؤمنا، عابدا، زاهدا، تقيا، ورعا.

صحب الامامين الجواد والهادي عليهماالسلام ، وروى عنهما.

هرب من ظلم و جور السلطة العباسية الى بلاد فارس، فدخل الري مستترا، و أقام بها في دار أحد الشيعة بساربانان، ولم يزل بها مدة طويلة من دون أن يعرّف الناس بنفسه و سلالته الشريفة حتى توفي بها في النصف من شهر شوال سنة 252 ه و دفن بها، و أصبح ضريحه من المشاهد المتبركة و من المزارات المقدسة لدى المسلمين عامة والشيعة خاصة.

روى عنه سهل بن زياد الآدمي، و أحمد بن أبيعبداللّه البرقي، و عبيداللّه بن موسى الروياني و غيرهم.

من آثاره كتاب «خطب أميرالمؤمنين عليه السلام »، و كتاب «اليوم والليلة».

المراجع

رجال الطوسي في أصحاب الهادي عليه السلام ص 417، و في أصحاب العسكري عليه السلام ص 433. نقد الرجال ص 190. عمدة الطالب ص 97. فهرست الطوسي ص 121 و فيه: و مات عبدالعظيم بالري و قبره هناك. كامل الزيارات ص 79.اكمال الدين ج 1، ص 312، خلاصة الأقوال ص 71. المجدي في أنساب الطالبيين ص 35. كنز الفوائد ص 80. الكافي ج 1، ص 92 و ص 114 و ص 151 و ص 161 و ص 169 و ص 171 و ص 303 و ص 308 و ص 347 و ص 350 و ص 351، و ج 2، ص 38، و ص 217، و ج 3، ص 62. مجمع الرجال ج 4، ص 97 و ص 98. الفخري في أنساب الطالبيين ص 157. من لا يحضره الفقيه، ج 1، ص 271، و ج 2، ص 80، و ج 3، ص 216 و ص 367. منتهى المقال ص 281. سراج الأنساب (فارسي) ص 42. معالم العلماء ص 81 و فيه: عبدالعظيم الحسني نزيل الري له كتاب. رجال الحلي (قسم الثقات) ص 130 و فيه: له كتاب خطب أميرالمؤمنين عليه السلام ، كان عابدا ورعا، له حكاية تدل على

ص: 98

حسن حاله ذكرناها في كتابنا الكبير، قال محمد بن بابويه: انه كان مرضيا. منتقلة الطالبية ص 72. رجال النجاشي ص 173 و فيه ينقل عن أحمد بن محمد بن خالد البرقي قوله: كان عبدالعظيم ورد الري هاربا من السلطان و سكن سربا في دار رجل من الشيعة في سكة الموالي، فكان يعبداللّه في ذلك السرب و يصوم نهاره و يقوم ليله، فكان يخرج مستترا فيزور القبر المقابل قبره و بينهما الطريق و يقول: هو قبر رجل من ولد موسى بن جعفر عليهماالسلام ، فلم يزل يأوي الى ذلك السرب و يقع خبره الى الواحد بعد الواحد من شيعة آل محمد صلى الله عليه و آله حتى عرفه اكثرهم. فرأى رجل من الشيعة في المنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال له: ان رجلاً من ولدي يحمل من سكة الموالي و يدفن عند شجرة التفاح في باغ عبد الجبار بن عبدالوهاب - و أشار الى المكان الذي دفن فيه - فذهب الرجل ليشتري الشجرة و مكانها من صاحبها، فقال له: لأي شيء تطلب الشجرة و مكانها؟ فأخبره بالرؤيا، فذكر صاحب الشجرة انه كان رأى مثل هذه الرؤيا، و انه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على الشريف والشيعة يدفنون فيه. فمرض عبدالعظيم و مات رحمه اللّه عليه، فلما جرد ليغسل و جد في جيبه رقعة فيها ذكر نسبه فإذا فيها: أنا أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب عليهم السلام . تهذيب الأنساب ص 139. اتقان المقال، ص 79. الذريعة، ج 7، ص 190، و ج 25، ص 304. وسائل الشيعة، ج 20، ص 228. التوحيد ص 81 و ص 96 و ص 116 و ص 176 و ص 312. لباب الأنساب، ج 2، ص 447. رجال ابن داود (قسم الثقات) ص 130 و فيه: عابد ورع كان مرضيا. تنقيح المقال، ج 2، ص 157. معجم الثقات، ص 307. ثواب الأعمال، ص 99 و فيه: عن محمد بن يحيى العطار عمن دخل على أبيالحسن علي بن محمد الهادي عليهماالسلام من أهل الري قال: دخلت على أبيالحسن العسكري (الهادي عليه السلام ) فقال عليه السلام : اين كنت؟ فقلت: زرت الحسين عليه السلام ، فقال عليه السلام : أما انك لو زرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كما زار الحسين بن علي عليهماالسلام . الوجيزة ص 29. روضات الجنات، ج 4، ص 207. جامع الرواة، ج 1، ص 460. بهجة الآمال،

ص: 99

ج 5، ص 176. قاموس الرجال، ج 6، ص 190 - 193. خاتمة المستدرك ص 614. الكنى والألقاب، ج 3، ص 120. التهذيب، ج 1، ص 187، و ج 9، ص 83. طرائف المقال، ج 1، ص 317. منهج المقال ص 196. الاختصاص ص 96 و ص 247. معجم رجال الحديث، ج 10، ص 46، ص 51. رجال الأنصاري، ص 102. ثقات الرواة للشهرستاني، ص 45.(1)

المكان الذي دفن فيه، فذهب الرجل ليشتري الشجرة و مكانها من صاحبها فقال له: لأي شيء تطلب الشجرة و مكانها، فأخبره بالرؤيا، فذكر صاحب الشجرة انه كان رأى مثل هذه الرؤيا و انّه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على الشريف والشيعة يدفنون فيه.

فمرض عبدالعظيم و مات رحمه اللّه عليه، فلمّا جرّد ليغسّل و جد في جيبه رقعة فيها ذكر نسبه، فإذا فيها: أنا أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب عليه السلام .

وعدّه الشيخ الطوسي في أصحاب الامام الهادي والعسكري عليهماالسلام .

والذي يظهر من الروايات أنّه أدرك الامام الرضا و الجواد و الهادي عليهم السلام و روى عنهم.

و ذكر العلامة البحاثة السيد عبدالعزيز الطباطبائى انّه توفى سنة 245 ه.

أقول: كيف يمكن الجمع بين ما ذكره الشيخ الطوسي انه من أصحاب الامام العسكري والسيد الطباطبائي انه توفى رحمه اللّه سنة 245 ه ، و بين الحديث الذي رواه الشيخ الصدوق في ثواب الاعمال حيث قال:

علي بن أحمد قال: حدثني حمزة بن القاسم العلوي قال: حدثنا محمد بن يحيى العطّار عمّن دخل على أبي الحسن علي بن محمد الهادي عليه السلام من أهل الري قال: دخلت على أبيالحسن العسكري عليه السلام فقال: أين كنت؟ قلت: زرت الحسين عليه السلام ، قال: أما إنّك لوزرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار الحسين بن علي عليه السلام .

و رواه ابن قوليه، عن ابن بابويه، عن محمد بن يحيى العطار عن بعض أهل الري.

فدلّ هذا الحديث على انّه مات في حياة الامام العسكري عليه السلام و انّه دفن بالري، وليس من قبيل الأخبار بالمغيبات كما هوالحال فى إخبار النبي والأئمة عليهم السلام عن فضل زيارة الحسين عليه السلام أو غيره من الأئمة عليهم السلام (1).

ص: 101

وقد وردت بعض الاحاديث مرسلة و مسندة عن السيد عبدالعظيم الحسني العلوي عن الرضا عليه السلام مباشرة منها:

مارواه الكراجكي عن عبدالحميد بن عبداللّه، عن عمر بن الحسين بن عبداللّه بن محمد، عن محمد بن علي بن بابويه باسناد له ان عبدالعظيم بن عبداللّه العلوي كان مريضا، فكتب الى أبي الحسن الرضا عليه السلام : عرّفني يا ابن رسول اللّه عن الخبر المروي انّ أباطالب في ضحضاح من نار يغلي منه دماغه، فكتب اليه الرضا عليه السلام :

«بسم اللّه الرحمن الرحيم، أمّا بعد: فإنّك إن شككت في ايمان أبيطالب، كان مصيرك الى النار»(1). و مارواه الشيخ المفيد في الاختصاص مرسلاً قال:

وروي عبدالعظيم الحسني عن أبيالحسن الرضا عليه السلام قال: يا عبدالعظيم أبلغ عنّي أوليائي السلام و قل لهم: أن لايجعلوا للشيطان على أنفسهم سبيلاً، و مرهم بالصدق فيالحديث و أداء الامانة و مرهم بالسكوت و ترك الجدال فيما لا يعنيهم و إقبال بعضهم على بعض والمزاورة فانّ ذلك قربه إليَّ.

ولايشغلوا أنفسهم بتمزيق بعضهم بعضا فإنّي آليت على نفسي أنه من فعل ذلك و اسخط وليّا من أوليائى دعوت اللّه ليعذّبه في الدينا أشدّ العذاب و كان في الآخرة من الخاسرين و عرّفهم أنّ اللّه قد غفر لمحسنهم و تجاوز عن مسيئهم إلاّ من أشرك بي أو آذى وليّا من أوليائي أو أضمر له سوءا فانّ اللّه لايغفر له حتى يرجع عنه فإن رجع و إلاّ نزع روح الإيمان عن قلبه و خرج عن ولايتى ولم يكن له تصيبا في ولايتنا و أعوذ باللّه من ذلك.(2) (3)

ص: 102

الثابت في الحياة الدنيا و في الآخرة».

و لمّا جهدت الحكومة العباسية في ظلم العلويين و مطاردتهم، هرب عبدالعظيم إلى الري، و سكن في دار رجل من الشيعة في سكة الموالي، منصرفا إلى العبادة و التهجد.

و كان يخرج مستترا فيزور قبرا كان قريبا منه، و يقول: هو قبر رجل من ولد موسى بن جعفر عليه السلام ، فلما توفّي المترجَم دُفن في موضع مقابل لذلك القبر.

رُوي أنّ أباحماد الرازي قصد الإمام الهادي عليه السلام إلى سامراء مستفتيا، فلما أجابه عليه السلام ، أشار عليه بالرجوع إلى عبدالعظيم الحسني إن أشكل عليه شيء و هو بالري.

صنّف المترجم كتاب خطب أميرالمؤمنين عليه السلام .

و له عدّة روايات في «أمالي» الصدوق، و «عيون أخبار الرضا» و «أمالي» الطوسي.

روى عبدالعظيم الحسني عن أبيجعفر الجواد عن أبيه علي الرضا عن أبيه موسى الكاظم عليهم السلام أنّه دخل عمرو بن عبيد البصري على أبيعبداللّه (الصادق) عليه السلام ، فسأله أن يعرفه بالكبائر من كتاب اللّه عزّ و جلّ، فقال عليه السلام : نعم يا عمرو، أكبر الكبائر الشرك باللّه، يقول اللّه تبارك و تعالى: «إنّ اللّه لا يَغْفِرُ أنْ يُشْرَكَ بِهِ»(1) و بعده اليأس من رَوْح اللّه لأنّ اللّه عزّ و جلّ يقول: «إنّه لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّه إلاّ القومُ الكافرون»(2)، ثم الأمن من مكر اللّه ... الحديث.(3)

قال: فخرج عمرو بن عبيد، و له صراخ من بكائه، و هو يقول: هلك من قال برأيه، و نازعكم في الفضل و العلم.

و مِن حِكَم أميرالمؤمنين عليه السلام التي رواها المترجَم عن الجواد عليه السلام :

بئس الزاد إلى المعاد العدوان على العباد.

قيمة كلِّ امرى ءٍ ما يحسنه.

ص: 104

مَن أيقن بالخَلف جاد بالعطية.

مَن دخله العُجبُ هلك.

توفي عبدالعظيم الحسني - كما ذكر بعضهم - في سنة اثنتين و خمسين و مائتين، و قيل في وفاته غير ذلك، و قبره بالري مشهور يزار.

و قال الفخر الرازي: قُتل بالري.(1) و للشيخ الصدوق (المتوفى 381 ه) كتاب في أخبار عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني.(2)

السلطان، و سكن سربا في دار رجل من الشيعة في سكّة الموالي، و كان يعبداللّه في ذلك السرب، و يصوم نهاره، و يقوم ليله، و كان يخرج مستترا فيزور القبر المقابل قبره و بينهما الطريق، و يقول: هو قبر رجل من ولد موسى بن جعفر عليه السلام . فلم يزل يأوي إلى ذلك السرب، و يقع خبره إلى الواحد بعد الواحد من شيعة آل محمد عليهم السلام حتّى عرفه أكثرهم.

فرأى رجل من الشيعة في المنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال له: إنّ رجلاً من ولدي يحمل من سكّة الموالي، و يدفن عند شجرة التفّاح، في باغ عبدالجبّار بن عبدالوهّاب، و أشار إلى المكان الذي دفن فيه، فذهب الرجل ليشتري الشجرة و مكانها من صاحبها، فقال له: لأيّ شيء تطلب الشجرة و مكانها، فأخبر بالرؤيا، فذكر صاحب الشجرة أنّه كان رأى مثل هذه الرؤيا، و أنّه قد جعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على الشريف و الشيعة يدفنون فيه.

فمرض عبدالعظيم رحمه الله، فلمّا جرّد ليغسل وجد في جيبه رقعة فيها ذكر نسبه، فإذا فيها: أنا أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب.

أخبرنا أحمد بن علي بن نوح، قال: حدّثنا الحسن بن حمزة بن علي، قال: حدّثنا علي بن الفضل، قال: حدّثنا عبيداللّه بن موسى الروياني أبوتراب، قال: حدّثنا عبدالعظيم بن عبداللّه بجميع رواياته.(1)

و قال الطوسي: له كتاب. أخبرنا به جماعة عن أبيالمفضّل محمّد بن عبداللّه الشيباني، عن أبيجعفر ابن بطّة، عن أحمد بن أبيعبداللّه البرقي عنه. و مات عبدالعظيم بالري و قبره هناك.(2)

و ذكره أيضاً في أصحاب الإمام الحسن العسكري عليه السلام .(3)

ص: 106

و ذكره أبوإسماعيل طباطبا ممّن ورد الري من ناقلة طبرستان، و قال: و هو المحدّث الزاهد، صاحب المشهد في الشجرة بالري و قبره يزار، و اُمّه اُمّ ولد. و عن أبي عبداللّه ابن طباطبا: عبدالعظيم بن عبداللّه لا عقب له، و عن أبيالغنائم: فولد عبدالعظيم بن عبداللّه محمّدا، اُمّه فاطمة بنت عقبة بن قيس الحميري، و رقيّة، و خديجة.

و عن أبيالحسين محمّد بن القاسم التميمي النسّابة: و أمّا عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن أعقب محمّدا درج، و خديجة، و رقيّة.

و قال شيخي الكيا الأجلّ الإمام النسّابة المرشد باللّه زين الشرف أبوالحسين يحيى بن الحسين أدام اللّه نعمته: العقب منه من محمّد وحده درج.(1)

و قال البيهقي: لا عقب له.(2)

و قال ابن شهر آشوب: نزيل الري، له كتاب.(3)(4)

نشر الفكر الإسلامي و استمر في دعوته بكل صلابة، حتى وافته المنية و لم يعرف تاريخ وفاته بالضبط، و يمكننا أن نستنتج من مهاجرته في خلافة المعتز باللّه المتوفى 255 ه. ان وفاته في هذه الحدود.

و هو أضعف الأقوال).

و قال في ص 267 (كان من العلماء و الأجلاء و الفقهاء الورعين و كان يقول بإمامة أخيه علي بن موسى الرضا و في خدمته ملبيا لامتثال أوامره و من أصحابه عليه السلام كان يتولى خدمة أخيه في السفر و الحضر).

و في بعض الأحاديث أن عبدالعظيم كان يخرج عند إقامته بالري متسترا يزور قبرا يقول: إنه قبر رجل من ولد موسى بن جعفر.

قال المحدث القمي: (و نجد هناك في عصرنا قبرا ينسب إلى حمزة بن الإمام موسى و الظاهر انه القبر الذي كان يزوره عبدالعظيم و ينبغي زيارته أيضا).

و يكفي في عظمة عبدالعظيم عليه السلام ما ورد عن الأئمة عليهم السلام فيه:

قال الإمام الهادي لحماد:(يا حماد إذا أشكل عليك شيء من امور دينك بناحيتك «أي في بلدة الري» فسل عنه عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى و اقرأه مني السلام).

قال المحقق الداماد (إن الروايات في فضل زيارة عبدالعظيم متضافرة).

و روي أن من زار قبره وجبت له الجنة، و هذا الخبر رواه أيضا الشهيد في حواشي الخلاصة.

قال المحدث القمي: (علو مقامه و جلالة شأنه أظهر من الشمس فإنه من سلالة خاتم النبيين و هو من أكابر المحدثين و أعاظم العلماء و الزهاد و العباد و ذوي الورع و التقوى و هو من أصحاب الجواد و الهادي و كان متوسلاً بهما أقصى درجات التوسل و منقطعا إليهما غاية الانقطاع).

و كان من شدة ورعه أن عرض دينه على الإمام علي بن محمد الهادي عليه السلام قائلاً: (إنّى أقول أن اللّه واحد - إلى أن قال - إن الفرائض بعد الولاية الصلاة و الزكاة و الصوم و الحج و الجهاد و الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر، فقال عليه السلام : «هذا و اللّه ذين اللّه الذي ارتضاه لعباده فاثبت عليه ثبتك اللّه بالقول الثابت في الحياة الدنيا و الآخرة»).

رواه الصدوق مفصلاً في صفات الشيعة و التوحيد، ص 46 و المجالس، 204 و الإكمال، 214 و من وصايا الإمام الرضا عليه السلام له:

ص: 109

(يا عبدالعظيم أبلغ عنّى أوليائي السلام و قل لهم أن لا يجعلوا للشيطان على أنفسهم سبيلاً و مرهم بالصدق في الحديث و أداء الامانة و مرهم بالسكوت و ترك الجدال فيما لا يعنيهم و إقبال بعضهم على بعض و المزاورة. فإنّ ذلك قربة إليّ و لا يشغلوا أنفسهم بتمزيق بعضهم بعضا، فإنّي آليت على نفسي أنّه من فعل ذلك و أسخط وليّا من أوليائي دعوت اللّه ليعذّبه في الدنيا أشدّ العذاب و كان في الآخرة من الخاسرين).

و كان قائما بالدعوة إلى الحق في البلاد الإسلامية و لما خاف السلطان طاف بالبلدان على أنه فيج أي رسول.

ثم ورد الري و سكن برستاق دار رجل من الشيعة في سكة الموالى و كان يعبد اللّه في ذلك السرب يصوم نهاره و يقيم ليله و كان يخرج مستترا يزور قبرا و يقول: هو رجل من ولد موسى بن جعفر عليه السلام فلم يزل يأوي إلى ذلك السرب و يقع خبره إلى أفراد الشيعة حتى عرفه أكثرهم، فرأى رجل من الشيعة في المنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال له: إن رجلاً من ولدي يحمل في سكة الموالي و يدفن عند شجرة التفاح في بستان عبدالجبار بن عبدالوهاب، و أشار إلى المكان فذهب الرجل ليشتري الشجرة و مكانها من صاحبها فقال: لأي شيء يطلب الشجرة و مكانها فأخبره بالرؤيا فذكر صاحب الشجرة أنه رأى مثل هذه الرؤيا، و أنه جعل البستان وقفا على الشريف و الشيعة يدفنون فيه فمرض عبدالعظيم و مات (ره) فلما جرد عن ثيابه على المغتسل وجدت ورقة في ثيابه مكتوب فيها ما نصه: أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب.

و الإمام عليه السلام كان يوصي بزيارته إذ دخل عليه بعض الشيعة من أهل الري فقال عليه السلام : أين كنت؟ قال: زرت الحسين عليه السلام فقال: أما إنك لو زرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار الحسين عليه السلام لذلك تعظم الشيعة حتى اليوم مزاره لأنه رمز التضحية و العمل الإسلامي الهادف.

و للصاحب بن عباد المتوفى 385 ه. رسالة في أحوال عبدالعظيم الحسني أوردها

ص: 110

المحدث النوري نقلاً عن نسخة بخط بعضٍ بنيبويه بتاريخ سنة 516 ه في كتابه خاتمة المستدرك 3/614 ننقلها هنا تتميما للفائدة:

بسم اللّه الرحمن الرحيم

سألت عن نسب عبدالعظيم الحسني المدفون بالشجرة، صاحب المشهد - قدس اللّه روحه - و حاله و اعتقاده، و قدر علمه و زهده و أنا ذاكر ذلك على اختصار و باللّه التوفيق:

هو أبوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن علي بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علي بن أبيطالب عليه و على آبائه السلام ذوورع و دين عابد معروف بالأمانة و صدق اللهجة عالم بأمور الدين قائل بالتوحيد و العدل كثير الحديث و الرواية.

يروي عن أبيجعفر محمد بن علي بن موسى و عن ابنه أبيالحسن صاحب العسكر عليهم السلام ، و لهما إليه رسائل و يروى عن جماعة من أصحاب موسى بن جعفر و علي بن موسى عليهماالسلام ، و له كتاب يسميه: «كتاب يوم و ليلة» و كتب ترجمتها روايات عبدالعظيم بن عبداللّه الحسني.

و قد روى عنه من رجالات الشيعة خلق: كأحمد بن أبيعبداللّه البرقي - أحمد بن محمد بن خالد - و أبوتراب الروياني، و خاف من السلطان فطاف البلدان على أنه فيج، ثم ورد الري و سكن بسربان في دار رجل من الشيعة في سكة الموالي، و كان يعبداللّه عزّ و جلّ في ذلك السربان يصوم النهار و يقوم الليل، و يخرج مستترا فيزور القبر الذي يقابل الآن قبره و بينهما الطريق و يقول: هو قبر رجل من ولد موسى بن جعفر عليهماالسلام و كان يقع خبره إلى الواحد بعد الواحد من الشيعة حتى عرفه أكثرهم فرأى رجل من الشيعة في المنام رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال: إن رجلاً من ولدي يحمل غدا من سكة الموالى ليدفن عند شجرة التفاح في بستان عبدالجبار بن عبدالوهاب فذهب الرجل يشتري الشجرة، و كان صاحب البستان رأى أيضا رؤيا في ذلك، فجعل موضع الشجرة و البستان وقفا على أهل الشرف و التشيع يدفنون فيه، فمرض عبدالعظيم - رحمة اللّه عليه - و مات، فحمل في ذلك اليوم إلى حيث المشهد.

ص: 111

و إما أن تكون من العبد و هي منه، فإن عاقبه فبذنبه، و إن عفا عنه فبكرمه و جوده.

و روى عبداللّه بن موسى، عن عبدالعظيم، عن إبراهيم بن أبيمحمود، قال: قال الرضا عليه السلام ثمانية أشياء لا تكون إلا بقضاء اللّه و قدره: النوم و اليقظة، و القوة و الضعف، و الصحة و المرض، و الموت و الحياة.

ثبتنا اللّه بالقول الثابت من موالاة محمد و آله، و صلّى اللّه على سيدنا رسوله محمد و آله أجمعين، انتهت الرسالة.

تمت (كذا) هذا الباب لمشهد الإمام المقدس سيد عبدالعظيم عليه السلام سنة ثمان و أربعين و ثمان مائة، و العام سنة 848ه . يعتبر في حكومة السلطان شاهرخ الذي حكم (807 - 850ه .).

أما الضريح الفضي الذي يقوم فوق القبر فقد قدمه الشاه القاجاري فتح علي كهدية للحرم، كما أهدى أيضا في عام 1219ه . المرايا المنصوبة في أعلى الإيوان و جوانب الأروقة. و أما التذهيب فقد تم سنة 1270ه . بأمر المرك ناصرالدين شاه و ظهر في بعض الحفريات حول المرقد كتابة كوفية يقرأ منها ما يأتي:

(بسم اللّه الرحمن الرحيم أمر بناء هذه القبة المطهرة على ساكنها السلام صاحب ... سيد شمس الدين مجدالملك مشيد الدولة أبوالفضل أسعد بن محمد بن موسى، ثقة أميرالمؤمنين أطال اللّه بقاءه وكيل مظالم على يدي عبدا ... إلى رحمة اللّه زرينكفش

إلى الفوا ...).

و هذا السيد هو مجدالملك أسعد براوستاني القمي و يعرف بالسيد شمس الدين مشيدالدولة أبوالفضل أسعد بن محمد بن موسى، ثقة أميرالمؤمنين وكيل المظالم و كان من سادات قم المدينة المعروفة بالتشيع في العصر السلجوقي، و له آثار كثيرة منها هذه و قد أدرج في البناء اليوم كتابة مفادها (إن جهود المتخصصين أسفرت عن أن العمارة الأولى لهذه الروضة المطهرة كانت في النصف الثاني من القرن الثالث بواسطة محمد بن زيد الداعي العلوي، و البوابة صنعت بأمر الملوك البويهيين ثم باهتمام مجدالملك القمي وزير بركيارق فيما بين 480 - 490 هجرية).

و في هذه البلدة من مشاهد العلماء و السادات كثير منها:

1 - مقبرة الشيخ جمال الدين أبيالفتوح الخزاعي في صحن حمزة عليه السلام .

2 - مقبرة الصدوق المتوفى 380 ه على بعد ميلين.

3 - مقبرة الشيخ يعقوب بن إسحق الكليني - والد الشيخ الكليني - بعد 7 كم في قرية فشافويه.(1)

ص: 114

خاتمة الشرايع فلا شريعة بعدها إلى يوم القيامة، و اقول: ان الإمام و الخليفة، و ولي الامر بعده أميرالمؤمنين علي بن أبيطالب عليه السلام ثم الحسن ثم الحسين ثم علي بن الحسين ثم محمد بن علي ثم جعفر بن محمد ثم موسى بن جعفر ثم علي بن موسى ثم محمد بن علي ثم انت يا مولاي».

و التفت إليه الإمام فقال: «و من بعدي الحسن ابني، فكيف للناس بالخلف من بعده؟»

و استفسر عبدالعظيم عن الحجة من بعده قائلاً: و كيف ذاك يا مولاي؟

قال الإمام عليه السلام :«لأنه لا يرى شخصه، و لا يحل ذكره باسمه، حتى يخرج فيملأ الارض قسطا و عدلاً، كما ملئت ظلما و جورا».

و انبرى عبدالعظيم يعلن ايمانه بما قال الإمام عليه السلام قائلاً:«اقررت، و اقول: ان وليهم ولي اللّه، و عدوهم عدو اللّه، و طاعتهم طاعة اللّه، و معصيتهم معصية اللّه ... و اقول: ان المعراج حق و المساءلة في القبر حق و ان الجنة حق و النار حق و الصراط حق و الميزان حق و ان الساعة آتية لا ريب فيها و ان اللّه يبعث من في القبور.

و أقول: ان الفرائض الواجبة بعد الولاية - اي الولاية لأئمة أهل البيت عليهم السلام - الصلاة و الزكاة و الصوم و الحج و الجهاد و الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر ...».

و بارك له الإمام عقيدته قائلاً: «يا أباالقاسم هذا و اللّه دين اللّه الذي ارتضاه لعباده، فاثبت عليه ثبتك اللّه بالقول الثابت في الحياة الدنيا و الآخرة»(1).(2)

ص: 116

حضرت شد، زلزله تخفيف يافت.

و يحيى معاذ رازى قدس سره همين معنى را ذكر فرموده در خطبه اى كه وعظ مى فرموده كه در ولايت رى چند سال پى درپى زلزله مى شد تا آن كه وقت سحرگاه در شب يكشنبه شانزدهم ذى الحجه در سال دويست و چهل از هجرت زلزله اى حادث شد كه شصت هزار آدم مرده از زير خاك بيرون آوردند و دفن كردند. و آن شصت هزار آدم سواى مرده اى بودند كه در زير خاك مانده بودند كه بيرون آوردن ايشان ممكن نبود.

اميد به كرم الهى آن است كه جميع مؤمنان از مثل اين حادثه عظمى و واقعه كبرى محفوظ دارد. ان شاءاللّه تعالى.(1)

الشهيد بن حسن الافطس بن علي الاصغر بن امام زين العابدين عليه السلام .

نسب شريف امام زاده اى كه در خسروجرد مدفون است: حسن بن علي بن محمد بن محمد بن يحيى بن محمد بن أحمد بن محمد زبارة بن عبداللّه المفقود بن حسن المكفوف بن حسن الافطس بن علي الاصغر بن امام زين العابدين عليه السلام .

نسب شريف أمير عرب شاه مشهدى عليه الرحمة: عرب شاه بن حسن بن عمادالدين محمود بن غياث الدين محمد بن عمادالدين مسعود بن جلال الدين عرب شاه ابن فخرالدين أبوالقاسم علي بن محمد بن أبوالمعالي حسين بن أبوالعلاء زيد ابن فخرالدين أبوالقاسم علي بن أبوالعلاء زيد بن أبوالقاسم علي بن أبوالحسين محمد بن أبيجعفر أحمد بن سيد العالم المحدث محمد زبارة بن عبداللّه المفقود ابن حسن المكفوف بن حسن الافطس بن علي الاصغر بن امام زين العابدين عليه السلام (1)

محمودشاه بن روح اللّه بن أمير كا بن عزالدين محمد المشهور ب «أبي حرب» ابن هبه اللّه بن حسن بن رضا ابن عيسى دورانداج بن علي بن زيد بن علي بن عبدالرحمن الشجري بن شمس بن امام موسى الكاظم عليه السلام .

نسب شريف سادات فيروزكوه: أبوطالب بن سليم بن مطهر بن عليكيا ابن محمد بن علي بن نورالدين عليكيا ابن سابق الدين محمد بن شمس الدين ابن عليكيا ابن أبيطالب بن سليم بن أردشير بن يحيى بن شمس الدين بن أمير حمزة بن محمد بن أبيطالب بن مطهر بن أبينعمت بن أبيطالب بن عبداللّه بن الامام الكاظم عليه السلام .

نسب شريف مير شريف نزلابادى سبزوارى: شريف بن مير بزرگ بن حسين بن علي بن محمد بن يحيى بن أميرشاه بن شمس الدين محمد بن زيد بن ...(1).

ديدن خودش يا ديدن جمعى كه شرعا ثابت شود بلكه از جهت ديدن دو سه مجهولى و همچنين افطار كند پيش از ديدن شايعه از جهت ديدن جمعى كه ثابت نشود از ديدن ايشان، يا آن كه نديده باشد و گويد ديدم يا نديده باشد و به قراين عمل كند يا قراين را به منزله رؤيت داند و اين احتمالات بنا بر نسخه للرؤية است و از اين جهت غرابت دارد. سهل مى گويد كه عرض نمودم كه يابن رسول اللّه چه مى فرماييد در روزه يوم الشك؟ حضرت فرمودند كه خبر داد مرا پدرم از جدم از پدرانش صلوات اللّه عليهم كه حضرت اميرالمؤمنين صلوات اللّه عليهم مى فرمودند كه و اللّه كه اگر يك روز شعبان را روزه دارم محبوب تر است نزد من از آن كه افطار كنم روزى از ماه رمضان را. چنين گويد مصنف اين كتاب رضى اللّه عنه كه اين حديث غريبى است كه از قبيل اين حديث ديگرى نقل نكرده است، خواه للرؤيه داشته باشد و خواه نداشته باشد. چون احاديث بسيار در اين باب منقول است و به اين عبارت وارده نشده است و يا آن كه به اين عبارت غير سهل روايت نكرده است و از سهل غير عبدالعظيم حسنى روايت نكرده است و او مدفون است در جايى كه مشهور است به مقابر شجره در رى و ائمه هدى صلوات اللّه عليهم از او خوشنود بودند و به خدمت حضرت امام محمد تقى و حضرت امام على نقى صلوات اللّه عليهما رسيده بود و از ايشان بسيار روايت كرده است. و كالصحيح منقولست از حضرت امام على تقى صلوات اللّه عليه كه زيارت او ثواب زيارت حضرت امام حسين صلوات اللّه عليه دارد.(1)

بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علىّ بن ابى طالب عليهم السلام است و نسب آن حضرت به چهار پشت به حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام منتهى مى شود و از اكابر محدّثين و اعاظم علما و عبّاد و زهّاد بوده است و از اصحاب امام محمد تقى و امام على نقى عليهماالسلام و نهايت توسّل و انقطاع به خدمت ايشان داشته باشد و احاديث بسيار از ايشان روايت كرده است. و قبر شريف او در رى معلوم و مشهور است و شيخ نجاشى به سند معتبر از احمد بن محمد ابن خالد برقى روايت كرده است كه حضرت عبدالعظيم از خليفه گريخت و به رى آمد و مخفى شد در سردابى در خانه مردى از شيعيان در سكّة الموالى و در آنجا عبادت مى كرد و روزها روزه مى داشت و شب ها به نماز مى ايستاد و پنهان بيرون مى آمد و زيارت مى كرد قبرى را كه در مقابل قبر اوست و راه در ميان است و مى گفت اين قبر مردى از فرزندان حضرت امام موسى عليه السلام است و پيوسته در آنجا مى بود و يك و دو از شيعه خبر مى شدند از احوال او تا آن كه اكثر مردم رى او را شناختند، پس شخصى از شيعه حضرت رسالت پناه صلى الله عليه و آله را در خواب ديد كه آن حضرت فرمود كه مردى از فرزندان مرا از سكّة الموالى برخواهند داشت و مدفون خواهند كرد در نزد درخت سيب در باغ عبدالجبّار بن عبدالوهّاب و اشاره فرمود به همان مكان كه در آنجا مدفون شد. پس آن شخص رفت كه آن درخت و مكان آن را از صاحب باغ بخرد، صاحب باغ گفت كه از براى چه مى خرى اين درخت و جاى درخت را؟ آن شخص خواب خود را نقل كرد. صاحب باغ گفت كه من نيز چنين خواب ديده ام و موضع اين درخت را با جميع باغ وقف كرده ام بر آن سيد و ساير شيعيان كه در آنجا مرده هاى خود را دفن كنند. پس عبدالعظيم بيمار شد و به رحمت ايزدى واصل شد. چون او را برهنه كردند كه غسل بدهند، در جيبش رقعه اى يافتند كه در آن جا نسب شريف خود را نوشته بود كه من ابوالقاسم عبدالعظيم پسر عبداللّه پسر على پسر حسن پسر زيد پسر امام حسن پسر على بن ابى طالب عليهم السلام . و ابن بابويه و ابن قولويه رضى اللّه عنهما روايت كرده اند كه مردى از اهل رى به خدمت حضرت امام على نقى عليه السلام رفت. حضرت از او پرسيد كه

ص: 123

كجا بودى؟ گفت به زيارت امام حسين عليه السلام رفته بودم. فرمود كه اگر زيارت مى كردى عبدالعظيم را كه نزد شماست قبر او، هر آينه مثل كسى بودى كه زيارت حضرت امام حسين عليه السلام كرده باشد.

مؤلّف گويد كه قبر شريف امام زاده حمزه فرزند حضرت امام موسى عليه السلام نزديك قبر حضرت عبدالعظيم هست و ظاهرا همان امام زاده باشد كه عبدالعظيم زيارت او مى كرده است آن مرقد منوّر را هم زيارت بايد كرد. و از جمله امام زاده هاى مشهور امام زاده قاسم فرزند امام موسى عليه السلام است كه در حوالى نجف اشرف مدفون است وقبرش معروف است، و سيّد بن طاوس ره ترغيب زيارت او نموده است. و در هر بلدى از بلادْ قبور منسوبه به اولاد ائمّه عليهم السلام بسيار است. اما ايشان مدفون بودنشان در آن مكان معلوم نيست، و بعضى حالشان معلوم نيست، و زيارت هر يك از ايشان كه بدى ايشان معلوم نباشد، خوب است، و تعظيم ايشان متضمّن تعظيم ائمّه عليهم السلام است، و از براى ايشان زيارتى بخصوص منقول نيست، اگر به كيفيّت زيارت ساير مؤمنان ايشان را زيارت كنند خوب است، و اگر ايشان را امتياز دهند به مخاطبه به سلام مثل ائمّه عليهم السلام به هر لفظى كه بر زبان جارى شود و متضمّن تعظيم ايشان باشد، خوب است. و اگر آنچه علما تأليف كرده اند و در كتب زيارات مذكور است بخوانند، خوب است. و همچنين مستحب است زيارت مراقدى كه منسوب است به انبياء عليهم السلام ، و هم چنين هر يك از اصحاب نبى و ائمّه عليهم السلام كه خوبى ايشان معلوم باشد، مثل سلمان، و ابوذر، و مقداد، و عمّار، و حذيفه، و جابر انصارى، رضى اللّه عنهم، و ميثم تمار، و رشيد هجرى، و قنبر، و حجر بن عدى، و ساير أفاضل محدّثين اصحاب أئمّه عليهم السلام ،هر يك كه قبرشان معلوم باشد.

و همچنين اكابر علماى شيعه مثل شيخ مفيد، و سيّد مرتضى، و سيّد رضى، و شيخ طوسى، و علاّمه حلّى، و هر كه از افاضل علماى شيعه كه قبرش معلوم باشد، زيارت ايشان مرغوب است. و سيّد ابن طاوس رضى الله عنه ذكر كرده است زيارت نواب حضرت صاحب الامر عليه السلام را و نسبت داده است اين زيارت را به شيخ ابوالقاسم حسين بن

ص: 124

روح كه يكى از سفراى آن حضرت است.

گفته است سلام مى كنى بر رسول خدا صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين و خديجه كبرى و فاطمه زهرا و حسن و حسين و ساير ائمّه طاهرين، تا حضرت صاحب الزمان صلوات اللّه عليهم اجمعين، پس مى گويى:

السَّلامُ عَلَيكَ يا فُلانُ بنُ فُلانٍ اَشْهَدُ اَنَّكَ بابُ الوَلِىِّ اَدَّيْتَ عَنْهُ و اَدَّيْتَ اِلَيْهِ ما خالَفْتَهُ و لا خالَفْتَ عَلَيْهِ قُمْتَ خاصّا و انْصَرَفْتَ سابِقا جِئْتُكَ عارِفا بِالحَقِّ الّذي اَنتَ عَلَيْهِ وَ اَنَّكَ ما خُنْتَ فِى التَّأدِيَةِ و السَّفارَةِ، اَلسَّلامُ عَلَيْكَ مِنْ بابٍ ما اَوْسَعَكَ و مِنْ سَفيرٍ ما اَمَنَكَ، اَشْهَدُ انَّ اللّهَ اخْتَصَّكَ بِنُورِهِ حَتّى عايَنْتَ الشَّخْصَ فَاَدَّيْتَ عَنْهُ و اَدَّيْتَ اِلَيْهِ.

پس مى گردى و باز سلام مى كنى بر حضرت رسول و ائمّه عليهم السلام تا صاحب الامر صلوات اللّه عليهم و مى گويى:

جِئْتُكَ مُخْلِصا بِتَوحيدِ اللّهِ وَ مُوالاةِ اَولِيائِهِ و البَراءَةِ مِنْ اَعْدائِهِم و مِنَ الَّذينَ خالَفُوكَ، يا حُجَّةَ الْمَوْلى و بِكَ اِلَيْهِمْ تَوَجُّهى اِلَى اللّهِ و تَوَسُّلى.

پس دعا مى كنى و هر حاجت كه خواهى از خدا مى طلبى.(1)

معصومه دارالمؤمنين قم كه نام او فاطمه و دختر امام موسى كاظم عليه السلام است، و احاديث در ثواب زيارت او وارد شده، و عبدالعظيم بن عبدالله الحسنى مدفون در رى، كه نسب شريف او به چهار واسطه به سبط جليل حضرت خيرالورى امام حسن مجتبى عليه السلام مى رسد و فضيلت زيارت او نيز در احاديث وارد شده.

و كلام خاصّى در باب زيارت امامزاده ها كه از معصومين منقول باشد، به نظر نرسيده، مگر بعضى زيارات متعلقه به شهداء كربلا كه در كتابهاى مزار مذكور و بعضى از آنها منقول و بيشتر عباراتش مشتمل بر فضائل مختصّه به ايشان است.

و زيارت متعلقه به حضرت معصومه قم كه احتمال دارد كه منقول باشد و اكثر عبارات آن زيارت در همه روضات خوانده مى تواند شد.

پس هرگاه در زيارت بعضى ديگر از امامزاده ها، بعضى فقرات كه اختصاص به آن حضرت دارد بيندازد و فقره اى چند كه مناسب بوده باشد اضافه نمايند فضيلت زيارت به عمل مى آيد.

و چون در اين سفر خير اثر انشاءاللّه تعالى آن معصومه مطهّره و امامزاده جليل الشأن زيارت مى شود، مناسبت دانسته كه: اولاً احاديث دالّه بر فضيلت زيارت آن سيّده طاهره سلام الله عليها و على آبائها الطاهرين، و كيفيّت زيارت او را بر وجهى

كه نقل نموده اند. و بعد از آن فضل زيارت آن سيّد عالى نسب و زيارت آن را نيز به نحوى كه مذكور شد به جهت آسانى قرائت على حده ايراد نمايد.

بدانكه احاديث منقوله در باب زيارت معصومه، يكى آن است كه به سند معتبر روايت شده، كه سعد بن سعد كه راوى حديث است از حضرت امام رضا عليه السلام سؤال نمود از فاطمه دختر موسى بن جعفر عليهم السلام ، فرمود كه: هركه او را زيارت كند از براى اوست بهشت.(1)

ص: 126

و به سند معتبر ديگر از حضرت امام محمّدتقى عليه السلام منقول است كه هر كه عمّه مرا در قم زيارت كند پس از براى او است بهشت.(1)

و در روايت معتبر ديگر نقل نموده اند كه حضرت امام رضا عليه السلام به سعد اشعرى فرمود كه: اى سعد، نزد شما قبرى از ما هست. سعد گفت: فداى تو شوم، قبر فاطمه دختر امام موسى را مى فرمائى؟ فرمود كه: بلى، هر كه او را زيارت كند و حق او را شناسد از براى اوست بهشت.(2)

پس چون نزد قبر آن حضرت برسى، نزد سرش رو به قبله بايست و سى و چهار مرتبه اللّه اكبر و سى و سه مرتبه سبحان اللّه و سى و سه مرتبه الحمدللّه بگو، پس بگو:

السَّلامُ عَلى آدَمَ صِفْوَةِ اللّهِ السَّلامُ عَلى نُوحٍ نَبِّىِ اللّهِ السَّلامُ عَلى اِبْراهيمَ خَليلِ اللّهِ السَّلاُم عَلى مُوسى كَليمِ اللّهِ السَّلامُ عَلى عيسى رُوحِ اللّهِ السَّلامُ عَلَيْك يا رَسُولَ اللّه السَّلامُ عَلَيْك يا خَيْر خَلْقِ اللّهِ السَّلامُ عَلَيْك يا صَفِىَّ اللّهِ السَّلامُ عَلَيْك يا مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِاللّهِ خاتَمَ النَبِيَّينَ السَّلامُ عَلَيْك يا اَميرَالْمُؤْمِنينَ عَلِىَّ بْنَ اَبىطالِبٍ وَصِىَّ رُسُولِ اللّهِ السَّلامُ عَلَيْك يا فاطِمَةُ سَيِدَةُ نِساءِ العالَمينَ السَّلامُ عَلَيْكُما يا سِبْطَىِ الرحمة(3) وَ سَيِدَىْ شَبابِ أَهْلِ الجَنَّةِ السَّلامُ عَلَيْكَ يا عَلَىَّ بْنَ الحُسَيْنِ سَيِّدَ العابِدينَ وَ قُرَّةَ عَيْنِ الناظِرينَ(4) السَّلامُ عَلَيْكَ يا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِىٍّ باقِرَ الْعِلْمِ بَعْدَ النَبِىِّ السَّلامُ عَلَيْكَ يا جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الصّادِقَ البارَّ الاَمينَ السَّلامُ عَلَيْكَ يا مُوسَى بْنَ جَعْفَرٍ الطّاهِرَ الطُّهْرَ السَّلامُ عَلَيْكَ يا عَلِىَّ بْنَ مُوسَى الرِّضا(5)

ص: 127

المُرْتَضى السَّلامُ عَلَيْكَ يا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِىٍّ التَقِىَّ السَّلامُ عَلَيْكَ يا عَلِىَّ بْنَ مُحَمَّدٍ النَقِىَّ النّاصِحَ الاَْمينَ السَّلامُ عَلَيْكَ يا حَسَنَ بْنَ عَلِىٍّ السَّلامُ عَلَى الوَصِىِّ مِنْ بَعْدِه اللّهُمَّ صَلِّ عَلى نُورِكَ وَ سِراجِكَ وَ وَلِىِّ(1) وَلِيِّكَ وَ وَصِىِّ وَصِيّك وَ حُجَّتِكَ عَلى خَلْقِكَ. السَّلامُ عَلَيْكِ يا بِنْتَ رَسُولِ اللّه ِ السَّلامُ عَلَيْكِ يا بِنْتَ فاطِمَةَ وَ خَديجَةَ(2) السَّلامُ عَلَيْكِ يا بِنْتَ أَميرَ المُؤمِنينَ السَّلامُ عَلَيْكِ يا بِنْتَ الحَسَنِ(3) وَ الحُسَيْنِ السَّلامُ عَلَيْكِ يا بِنْتَ وَلِيِّاللّه ِ(4) السَّلامُ عَلَيْكِ يا اُخْتَ وَلِيِّ اللّه السَّلامُ عَلَيْكِ يا عَمَّةَ وَلِيِّاللّه ِ السَّلامُ عَلَيْكِ يا بَنْتَ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ وَ رَحْمَهُ اللّه ِ وَ بَرَكاتُه السَّلامُ عَلَيْكِ عَرَّف اللّه ُ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُم فِي الجَنَّةِ وَ حَشَرَنا في زُمْرَتِكُمْ وَ أَوْرَدَنا حَوْضَ نَبِيِّكُمْ وَ سَقانا بِكَأْسِ جَدِّكُمْ(5) مِنْ يَدِ عَلِىِّ بْن أَبيطالِبٍ صَلَواتُ اللّه ِ عَلَيْكُمْ أَسْأَلُ اللّه َ أَنْ يُريَنا فيكُمُ السُّرُورَ وَ الفَرَجَ(6) وَ أَنْ يَجْمَعَنا وَ إِيّاكُمْ في زُمْرَةِ(7) جَدِّكُمْ مُحَمَّدٍ صَلى اللّه عليه و آله و أَنْ لا يَسْلُبَنا مَعْرِفَتَكُمْ(8) إِنَّهُ وَلِىٌّ قَديرٌ أَتَقَرَّبُ إِلَى اللّه ِ بِحُبِّكُمْ وَ البَراءَةِ مِنْ أَعْدائِكُمْ وَ

ص: 128

التَّسْليمِ إِلى اللّه راضِياً بِه غَيْرَ مُنْكِرٍ وَ لا مُسْتَكْبِرٍ وَ عَلى يَقينِ ما أَتى بِه مُحَمَّدٌ نَطْلُبُ(1) بِذلِكَ وَجْهَكَ يا سَيِّدي اللّهُمَّ وَ رِضاكَ وَ الدارَ الآخِرَةَ يا فاطِمَةُ اِشْفَعي لي فِى الجَنَّةِ فَإِنَّ لَكِ عِنْدَ اللّه ِ شَأْنٌ(2) مِنَ الشَّأْنِ اَللّهُمَّ إِنّي أَسْأَلُكَ أَنْ تَخْتِمَ لي بِالسَّعادَةِ فَلا تَسْلُبْ(3) مِنّي ما أَنَا فيهِ وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلاّ بِاللّه ِ العَلِيِّ العَظيمِ اَللّهُمَّ اسْتَجِبْ لَنا وَ تَقَبَّلْهُ بِكَرَمِكَ وَ عِزَّتِكَ وَ بِرَحْمَتِكَ وَ عافِيَتِكَ وَ صَلَّى اللّه ُ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِه أَجْمَعينَ وَ سَلَّمْ تَسْليماً يا أَرْحَمَ الرّاحمين.(4)

[ترجمه:] سلام بر حضرت آدم برگزيده خدا سلام بر حضرت نوح پيغمبر خدا سلام بر حضرت ابراهيم دوست خدا سلام بر حضرت موسى هم سخن خدا سلام بر حضرت عيسى روح منسوب به خدا سلام بر تو اى رسول خدا سلام بر تو اى بهترين آفريدگان خدا سلام بر تو اى انتخاب كرده شده خدا، سلام بر تو اى محمّد بن عبداللّه آخر پيغمبران. سلام بر تو اى امير مؤمنان على بن ابى طالب وصى رسول خدا سلام بر تو اى فاطمه زهرا بزرگ ترين زنان عالميان سلام بر شما اى دو نبيره رحمت و دو سيّد جوانان اهل بهشت سلام بر تو اى على بن الحسين سيّد عبادت كنندگان و خنك كننده ديده بينندگان، سلام بر تو اى محمّد بن على شكافنده علم بعد از پيغمبر، سلام بر تو اى جعفر بن محمّد راست گوى نكوكار، امانت دار، سلام بر تو اى موسى بن جعفر پاك محض پاكى، سلام بر تو اى على بن موسى ملقّب به رضاى پسنديده شده سلام بر تو اى محمّد بن على پرهيزكار سلام بر تو اى على بن محمّد پاكيزه سرشت خيرخواه معتمد سلام بر تو اى حسن بن على سلام بر وصى

ص: 129

بعد از او.(1) خداوندا رحمت بفرست بر آنكه نور تو و چراغ تو و ولىّ ولىّ تو و وصىّ وصىّ تو و حجّت توست بر خلق تو. سلام بر تو اى دختر رسول خدا، سلام بر تو اى دختر فاطمه زهرا و خديجه سلام بر تو اى دختر اميرالمؤمنين سلام بر تو اى دختر حسن و حسين سلام بر تو اى دختر ولى خدا، سلام بر تو اى خواهر ولى خدا سلام بر تو اى عمه ولى خدا سلام بر تو اى دختر موسى بن جعفر و رحمت خدا و بركت هاى او. سلام بر تو آشنائى دهد خدا ميانه ما و ميانه شما در بهشت و محشور گرداند ما را در گروه شما و وارد سازد ما را بر حوض پيغمبر شما و آب دهد ما را به جام جدّ شما از دست على بن ابى طالب. رحمت هاى خدا بر شما باد سؤال مى كنم از خدا اينكه بنمايد به ما درباره شما خوشحالى و گشايش را و اينكه جمع كند ما را با شما در گروه جدّ شما محمّد - رحمت كند خدا بر او و آل او - و اينكه برطرف نكند از ما شناخت شما را به درستى كه خدا كارگزار به غايت تواناست. تقرّب مى جويم به سوى خدا به دوستى شما و بيزارى از دشمنان شما و واگذاشتن كار به سوى خدا در حالتى كه خشنود باشم به او نه انكار كننده. و نه گردن كشى كننده و در حالتى كه بر يقينم به آنچه آورده آن را محمّد طلب مى كنيم به آنچه مذكور شد ذات تو را اى مولاى من اى خداوند من و خوشنودى تو را و سراى آخرت را.

اى فاطمه شفاعت كن از براى من در بهشت به درستى كه مر تو را نزد خدا شأنى است از شأنها. خداوندا بدرستى كه من سؤال مى كنم از تو اينكه ختم نمائى براى من به نيك بختى پس زائل مكن از من آنچه را من در آنم و نيست قدرتى و نه قوّتى مگر به يارى خداى بلند مرتبه بزرگوار. خداوندا مستجاب كن از براى ما و قبول فرما به كرم خود و عزّت خود و رحمت خود و عافيت خود. و رحمت فرستد خدا بر محمّد و آل او همگى و سلام فرستد سلام فرستادنى اى رحم كننده ترين رحم كنندگان.

ص: 130

و در باب زيارت امام زاده عبدالعظيم سلام اللّه عليه روايت شده از شخصى كه اهل رى كه او نقل نموده كه به خدمت حضرت امام حسن عسكرى عليه السلام رسيدم آن حضرت فرمود كه كجا بودى؟ گفتم كه به زيارت حضرت امام حسين عليه السلام رفته بودم فرمود كه آگاه باش به درستى كه اگر زيارت كرده بودى عبدالعظيم را كه نزد شما است هر آينه بودى مثل كسى كه زيارت نموده باشد حسين بن على را صلوات اللّه عليهما. تمام شد روايت مذكوره.(1)

و زيارت آن حضرت چنانكه مذكور شد به اين نحو مناسب است:

السَّلامُ عَلى آدَمَ صِفْوَهِ اللّه ِ السَّلامُ عَلى نُوحٍ نَبِىِّ اللّه ِ السَّلامُ عَلى إِبْراهيمَ خَليلِ اللّه ِ السَّلامُ عَلى مُوسى كَليمِ اللّه ِ السَّلامُ عَلى عيسى رُوحِ اللّه ِ السَّلامُ عَلَيْك يا رَسُولَ اللّه السَّلامُ عَلَيْك يا خَيْر خَلْقِ اللّه ِ السَّلامُ عَلَيْك يا صَفِىَّ اللّه ِ السَّلامُ عَلَيْك يا مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِاللّه ِ خاتَمَ النَّبِيّينَ السَّلامُ عَلَيْك يا أَميرَالْمُؤْمِنينَ عَلِىَّ بْنَ أَبيطالِبٍ وَصِىَّ رَسُولِ اللّه ِ السَّلامُ عَلَيْك يا فاطِمَةُ سَيِّدَةُ نِساءِ العالَمينَ السَّلامُ عَلَيْكُما يا سِبْطَىِ الرّحمَة وَ سَيِّدَىْ شَبابِ أَهْلِ الجَنَّةِ السَّلامُ عَلَيْك يا عَلَىَّ بْنَ الحُسَيْنِ سَيِّدَ العابِدينَ وَ قُرَّةَ عَيْنِ الناظِرينَ السَّلامُ عَلَيْك يا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ باقِرَ الْعِلْمِ بَعْدَ النَّبِىِّ السَّلامُ عَلَيْكَ يا جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ البارَّ الأَمينَ السَّلامُ عَلَيْكَ يا مُوسَى بْنَ جَعْفَرٍ الطّاهِرَ الطُّهْرَ السَّلامُ عَلَيْكَ يا عَلِىَّ بْنَ مُوسَى الرِّضا المُرْتَضى السَّلامُ عَلَيْك يا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِىٍّ التَّقِىَّ السَّلامُ عَلَيْك يا عَلِىَّ بْنَ مُحَمَّدٍ النَّقِىَّ النّاصِحَ الأَمينَ السَّلامُ عَلَيْك يا حَسَنَ بْنَ عَلِىٍّ السَّلامُ عَلَى الوَصِىِّ مِنْ بَعْدِه اللّهُمَّ صَلِّ عَلى نُورِكَ وَ سِراجِكَ وَ وَلِىِّ وَلِيِّكَ وَ وَصِىِّ وَصِيّك وَ حُجَّتِكَ عَلى خَلْقِكَ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا السَّيِّدُ الزَكِىُّ وَ الطاهِرُ الصَّفِىُّ السَّلامُ عَلَيْكَ يَابْنَ السادَةِ الأطْهارِ السَّلامُ عَلَيْكَ يابْنَ المُصْطَفَيْنَ الأخْيارِ السَّلامُ عَلى رَسُولِ اللّه ِ وَ عَلى ذُرِّيَّةِ رَسُولِ اللّه وَ رَحْمَةُ اللّه ِ وَ بَرَكاتُهُ السَّلامُ عَلَى العَبْدِ الصالِحِ

ص: 131

المُطيعِ لِلّهِ رَبِّ العالَمينَ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِأَميرِ المُؤْمِنينَ السَّلامُ عَلَيْكَ يا أَبَاالقاسِمِ(1) بنَ السِبْطِ(2) المُنْتَجَبِ المُجْتَبى السَّلامُ عَلَيْك يا مَنْ بِزِيارَتِه ثَوابُ زِيارَةِ سَيِّدِ الشُّهَداءِ يُرتَجى السَّلامُ عَلَيْكَ عَرَّفَ اللّه ُ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ فِى الجَنَّةِ وَ حَشَرْنا في زُمْرَتِكُمْ وَ أَوْرَدَنا حَوْضَ نَبِيِّكُمْ(3) وَ سَقَانا بِكَأس جَدِّكُمْ مِنْ يَدِ عَلِىَ بْنَ أَبيطالِبٍ صَلَواتُ اللّه ِ عَلَيْكُمْ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّه ُ عَلَيْهِ وَ آلِه وَ أَنْ لا يَسْلُبَنا مَعْرِفَتَكُمْ إِنَّهُ وَلِىٌّ قَديرٌ أَتَقَرَّبُ إِلَى اللّه بِحُبِّكُمْ وَ البَراءَةِ مِنْ أَعْدائِكُمْ وَ التَّسْليمِ إِلَى اللّه ِ راضِياً بِه غَيْرَ مُنْكِرٍ وَ لا مُسْتَكْبِرٍ وَ عَلى يَقينِ ما أَتى بِهِ مُحَمَّدٌ صَلّى اللّه عليه و آله نَطْلُبُ بِذلِكَ وَجْهَكَ يا سَيِّدي اللّهُمَّ وَ رِضاكَ وَ الدَّارَ الآخِرَةَ يا سَيِّدي وَابْنَ سَيِّدي إِشْفَعْ لي فِى الجَنَّةِ فَإِنَّ لَكَ عِنْدَاللّه َ شَأْناً(4) مِنَ الشَأْنِ اَللّهُمَّ إِنّي أَسْأَلُكَ أَنْ تَخْتِمَ لي بِالسَّعادَةِ فَلا تَسْلُبْ مِنّي ما أَنَا فيهِ وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلاّ بِاللّه ِ العَلِىِّ العَظيمِ. اللّهمَّ اسْتَجِبْ لَنا وَ تَقَبَّلْهُ بِكَرَمِكَ وَ عِزَّتِكَ وَ بِرَحْمَتِكَ وَ عافِيَتِكَ وَ صَلَّى اللّه ُ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِه أَجْمَعينَ وَ سَلَّم تَسْليماً يا أَرْحَمَ الرّاحِمين.

[ترجمه:] سلام بر حضرت آدم برگزيده خدا سلام بر حضرت نوح پيغمبر خدا سلام بر حضرت ابراهيم دوست خدا سلام بر حضرت موسى هم سخن خدا سلام بر حضرت عيسى روح منسوب به خدا سلام بر تو اى رسول خدا سلام بر تو اى بهترين آفريدگان خدا سلام بر تو اى انتخاب كرده شده خدا، سلام بر تو اى محمّد بن عبداللّه آخر پيغمبران سلام بر تو اى امير مؤمنان على بن ابى طالب وصى رسول خدا سلام بر تو اى فاطمه زهرا بزرگ ترين زنان عالميان سلام بر شما اى دو نبيره رحمت و دو سيّد جوانان اهل بهشت سلام بر تو اى على بن الحسين سيّد عبادت كنندگان و خنك

ص: 132

كننده(1) ديده بينندگان، سلام بر تو اى محمّد بن على شكافنده علم بعد از پيغمبر، سلام بر تو اى جعفر بن محمّد راستگوى نكوكار امانت دار، سلام بر تو اى موسى بن جعفر پاك محض پاكى، سلام بر تو اى على بن موسى ملقّب رضاى پسنديده، سلام بر تو اى محمّد بن على پرهيزكار سلام بر تو اى على بن محمّد پاكيزه خيرخواه معتمد، سلام بر تو اى حسن بن على سلام بر وصى بعد از آن. خداوندا رحمت بفرست بر نور تو و چراغ تو و ولىّ ولىّ تو و وصىّ وصىّ تو و حجّت تو بر آفريدگان تو. سلام بر تو اى سيّد پاكيزه سرشت و پاك برگزيده سلام بر تو اى پسر بزرگان پاكان، سلام بر تو اى پسر برگزيدگان نيكان سلام بر رسول خدا و بر فرزندان رسول خدا و رحمت خدا و بركت هاى او سلام بر بنده شايسته فرمان بردار خداوند پروردگار عالميان و فرمان بردار رسول او و امير مؤمنان سلام بر تو اى اباالقاسم فرزند نبيره پسنديده برگزيده، سلام بر تو اى آن كسى كه به زيارت او ثواب زيارت سيدالشهداء اميد داشته شده سلام بر تو آشنائى دهد خداى تعالى ميان ما و ميان شما در بهشت و محشور گرداند در گروه شما و وارد سازد ما را بر حوض پيغمبر شما و آب دهد ما را به جام جدّ شما از دست على بن ابى طالب - رحمت هاى خدا بر شما باد - سؤال مى كنم از خدا اينكه بنمايد بما درباره شما خوشحالى و گشايش را و اينكه جمع كند ما را با شما در گروه جدّ شما حضرت محمّد رحمت كند خدا بر او و بر آل او و اينكه برطرف نكند خدا از ما شناخت شما را به درستى كه خدا كارگزار بغايت تواناست تقرّب مى جويم به سوى خدا به دوستى شما و بى زارى از دشمنان شما و واگذاشتن كار به سوى خدا در حالتى كه خوشنودم به او نه انكار كننده و نه گردن كشى نماينده. و در حالتى كه بر يقينم به آنچه آورده آن را محمّد طلب مى كنم به آنچه مذكور شد ذات تو را اى مولاى من اى خداوند و خوشنودى تو را و سراى آخرت را اى آقاى من و پسر آقاى من شفاعت كن

ص: 133

از براى من در بهشت پس بدرستى كه من سؤال مى كنم از تو اينكه ختم نمائى از براى من به نيك بختى پس زائل مكن از من آنچه را من در آنم و نيست قدرتى و توانائى مگر به يارى خداى بلند مرتبه بزرگوار. خداوندا مستجاب كن از براى ما و قبول فرما آن را به كرم خود و عزّت خود و به رحمت خود و عافيت خود. و رحمت فرستد خدا بر محمّد و آل او همگى و سلام فرستد سلام فرستادنى اى رحم كننده ترين رحم كنندگان.

و در بعضى اخبار(1) مذكور است كه امام زاده عبدالعظيم در اوقات توقّف در رى از منزل خود پنهان بيرون مى آيد و قبرى كه در مقابل اوست و راه در ميان است زيارت مى كرد و مى فرمود كه اين قبر مردى از اولاد موسى بن جعفر عليهماالسلام است و الحال قبرى در آنجا هست كه به امام زاده حمزه فرزند حضرت امام موسى عليه السلام منسوب است و ظاهر آن است كه همان قبرى باشد كه امام زاده عبدالعظيم زيارت آن مى نموده ان شاءاللّه آن را نيز زيارت مى توان نمود و همين زيارت را مى توان خواند و فقره «السَّلامُ عَلَيْكَ يا أَباالقاسِم» و فقره بعد از آن را نبايد خواند.

و خواندن آنچه در زيارت مؤمنين وارد شده در هنگام زيارت امام زاده ها نيز مناسب است از آن جمله خواندن سوره قدر است هفت مرتبه كه در حديث معتبر(2) منقول است از حضرت امام رضا عليه السلام كه هر كه بيايد نزد قبر برادر مؤمن خود و رو به قبله كند و دست بر قبر گذارد و هفت مرتبه سوره انّا انزلنا بخواند ايمن گردد از فزع اكبر يعنى ترسناكى كه بزرگترين ترسناكى ها است كه ترس روز قيامت باشد و اين ايمن بودن كه حديث دلالت بر آن دارد ممكن است كه از براى خواننده باشد يا از

ص: 134

براى صاحب قبر و اگر چه معنى اوّل ظاهرتر است(1) امّا مؤيّد معنى دوّم است آنچه در حديث وارد شده كه هر كه هفت بار سوره انّا انزلناه نزد قبر مؤمنى بخواند برانگيزد خداى تعالى ملكى را به سوى او كه عبادت خداى تعالى نمايد نزد قبر او و بنويسد از براى ميّت ثواب عمل آن ملك را پس چون مبعوث نمايد آن را از قبرش يعنى در قيامت نگذرد به هيچ هولى از اهوال قيامت مگر اينكه خداى تعالى دور كند آن هول را از او به آن ملك يعنى به سبب آن و به وساطت او تا آنكه خداى تعالى او را به آن سبب داخل بهشت كند.

و يا هفت مرتبه سوره انّا انزلناه، و سوره حمد و سوره قل اعوذ بربّ الفلق و قل اعوذ بربّ الناس و آيه الكرسىّ هر يك را سه مرتبه بخواند(2) و اين حديث نيز اگر چه آن دو احتمال را دارد، امّا احتمال دوم در اينجا ظاهرتر است.

و در حديث صحيح منقول است كه راوى حديث به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كرد كه چگونه سلام كنيم بر اهل قبور آن حضرت فرمود كه مى گوئى: السّلام عَلى أَهْلِ الدِيارِ(3) مِنَ المُؤمِنينَ وَ المُسْلِمينَ أَنْتُمْ لَنا فَرَطٌ وَ نَحْنُ إِنْ شاءَ اللّه ِ(4) بِكُمْ لاحِقُونَ.(5)

[ترجمه:] سلام بر اهل سراها از مؤمنان و مسلمانان. شما از براى ما پيش روانيد و ما اگر خدا خواهد به شما خواهيم پيوست.

ص: 135

و خواندن اين دعا نيز در بعضى روايات واقع شده است:

اللّهُمَّ جافِ الأَرْضَ عَنْ جُنُوبِهِمْ وَ صاعِدْ إِلَيْكَ(1) أَرْواحَهُمْ وَ لَقِّهِمْ مِنْكَ رِضْواناً وَ أَسْكِنْ إِلَيْهِمْ مِنْ رَحْمَتِكَ ما تَصِلُ بِه وَحْدَتَهُمْ وَ تُونِسُ(2) وَحْشَتَهُمْ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيءٍ قَديرٌ.(3)

[ترجمه:] خداوندا دور كن زمين را از پهلوى ايشان و بالا بر به سوى خود ارواح ايشان را و به استقبال ايشان فرست از جانب خود خوشنودى را و ساكن گردان به سوى ايشان از رحمت خودت آن قدرى(4) كه بپيوندى به او تنهائى ايشان را و انس دهى به آن وحشت ايشان را به درستى كه تو بر همه چيز بغايت توانائى.

و در بعضى كتب مزار زيارتى از براى امام زاده ها نوشته شده اگر چه ظاهر است كه تأليف علماء بوده باشد امّا چون زيارتى است جامع و مختصر، آن نيز نوشته مى شود.

السَّلامُ عَلى جَدِّكَ المُصْطَفى السَّلامُ عَلى أَبيكَ المُرْتَضى السَّلامُ عَلى السَّيِّدَيْنِ الحَسَنِ وَ الحُسَيْنِ السَّلامُ عَلى خَديجَةَ سَيِّدَةِ نِساءِ العالَمينَ السَّلامُ عَلى فاطِمَةَ اُمِّ الأَئّمَّةِ الطاهِرِينَ السَّلامُ عَلى النُفُوسِ الفاخِرَةِ بُحُورِ العُلُومِ الذاخِرَةِ شُفَعائي فِى الآخِرَةِ وَ أَوْلِيائي عِنْدَ عَوْدِ الرُوحِ إِلَى العِظامِ الناخِرَةِ أَئِمَّةِ الخَلْقِ وَ وُلاةِ الحَقِّ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الشَخْصُ الشَريفُ الطاهِرُ الكَريمُ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ اللّه ُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ مُصْطَفاهُ وَ أَنَّ عَلَيّاً وَلِيُّهُ وَ مُجْتَباهُ وَ أَنَّ الأَئِمَّةَ في وُلْدِه إِلى يَوْمِ الدّينِ نَعْلَمُ ذلِكَ عِلْمَ اليَقينِ وَ نَحْنُ لِذلِكَ مُعْتَقِدُونَ وَ في نَصْرِهِمْ مجتهدون.(5)

ص: 136

[ترجمه:] سلام بر جدّ تو حضرت محمّد مصطفى سلام بر پدر تو على مرتضى سلام بر دو بزرگوار حسن و حسين سلام بر خديجه بزرگ زنان عالميان سلام بر فاطمه مادر امامان پاكان سلام بر نفسهاى نفيس درياهاى علم هاى بى پايان شفيعان من در آخرت و دوستان(1) من نزد بازگشت روح به سوى استخوانهاى پوسيده كه ايشان پيشوايان خلقند و واليان(2) حق اند، سلام بر تو اى شخص شريف پاك ارجمند گواهى مى دهم كه نيست معبودى به جز خدا و اينكه محمّد بنده او و برگزيده اوست و اينكه على ولى او و پسنديده اوست و اينكه امامان در ميان اولاد اويند تا روز جزا. مى دانم اين را به علم اليقين و ما به آن اعتقاد داريم و در يارى ايشان سعى مى نمائيم.

اكنون هنگام آن است كه رساله را به دعاى دوام دولت روز افزون اعلام حضرت شاهنشاهى ظلّ اللّهى ختم نمايد اميد كه همواره جنود حفظ كردگار اين خسرو گيتى نگهبان را از حوادث زمان نگهدارد و سايه مرحمتش كه چون ابر نوبهار نضارت بخش رياض روزگار است بر مفارق عالميان پاينده و برقرار بوده مهجه رايت ظفر آيتش به اقتباس انوار قاهره آفتاب مشرق (شرق) خراسان يعنى قبّه پر نور امام انس و جان غيرت ماه آسمان، و اصابع يد طولاى همّتش از رياض مثوبات زيارت آن روضه فردوس نشان گل چين سعادت جاودان باد. بالنبِىّ و آله الامجاد.(3)

وفات كرد، حسن بن زيد بعد از فوت پسر، هيفاء را بفروخت، خريدار چون او را به خانه برد معلوم داشت كه حامل است، لاجرم او را بسراى حسن باز فرستاد، چون مدت حمل بكران رفت، پسرى آورد، حسن بن زيد او را عبداللّه نام نهاد و فرزندزاده را عظيم دوست همى داشت و خليفه خويش همى خواند.

و چون بحد رشد رسيد، از دخترزاده اسماعيل بن ابراهيم بن محمد بن طلحه از جانب دختر پسرى آورد بنام عبدالعظيم مكنى به ابوالقاسم المدفون بالرى، بدين گونه ابوالحسن موسى [موسوى] صاحب بن ابى الساج كه عالم بانساب است در كتاب خود رقم كرده.

اما عبداللّه بن على الشديد فرزندان آورد: اول احمد، دوم قاسم، سيم حسن، چهارم عبدالعظيم، كه مرقوم شد، و به روايتى پنجم محمد، ششم ابراهيم، هفتم على الاكبر، هشتم على الاصغر، نهم زيد، اما احمد بن عبداللّه بن على الشديد به روايت عمرى فرزند آورد و نامش قاسم ملقب به ابومحمد، در كوفه منصب نقابت داشت، و او معروف است به سبيعى و آن نام محله ايست در كوفه و اولاد او را سبيعيه گويند.

و هم از اولاد احمد است الشريف الفاضل ابوالفتح ناصر بن اميركا، و او ساكن يمن گشت، و ابونصر بخارى گويد: از فرزند زادگان احمد است در حجاز، هو احمد بن عبداللّه بن حسن بن على بن قاسم بن احمد بن عبداللّه بن على الشديد.

اما عبدالعظيم بن عبداللّه بن على الشديد بن حسن بن زيد بن حسن بن على بن ابيطالب عليهم السلام المكنى به ابوالقاسم، مناعت مقام و جلالت قدر او از آن افزون است كه كسى در طى تحرير آرد. مضجع مباركش در ارض رى در مسجد شجره است. و قبرش زيارتگاه قاصى و دانى است و در ثواب زيارت او از ائمه معصومين حديث كرده اند.

أبوعلى محمد بن همام سند به حسن بن على العسكرى عليهم السلام مى رساند، كه

ص: 138

از جلالت قدر عبدالعظيم از وى سؤال كردند «فقال لولاه لقلنا ما اعقب على بن الحسن ابن زيد» فرمود: اگر عبدالعظيم نبود مى گفتيم على الشديد بن حسن بن زيد فرزند نياورد.

أما عبدالعظيم را پسرى بود بنام محمد، او نيز مردى بزرگ و به زهادت و كثرت عبادت معروف بود، اما محمد بن عبداللّه بن على الشديد معروف بود به مهفهف، و از براى او فرزندى رقم نكرده اند. اما حسن بن عبداللّه بن على الشديد صاحب فرزند بود. اين جمله فرزندان على الشديد بودند كه نگارش يافت.(1)

ليس بجسم ولاصورة ولاعرض ولا جوهر، بل هو مجسم الاجسام و مصور الصور و خالق الاعراض و الجواهر و رب كل شيى ء و مالكه و جاعله و محدثه، و ان محمدا عبده و رسوله خاتم النبيين فلا نبى بعده الى يوم القيمة، و ان شريعته خاتم الشرايع، فلا شريعة بعده الى يوم القيمة، و اقول ان الامام والخليفة و ولى الامر بعده اميرالمؤمنين على بن ابيطالب عليه السلام ، ثم الحسن ثم الحسين ثم على بن الحسين ثم محمد بن على ثم جعفر بن محمد ثم على بن موسى ثم محمد بن على ثم انت» فقال عليه السلام : و من بعدى الحسن ابنى فكيف للناس بالخلف من بعده؟ «قال: فقلت: فكيف ذاك يا مولاى؟» قال عليه السلام :لانه لايرى شخصه ولا يحل ذكره باسمه حتى يخرج و يملاء الارض قسطا وعدلا كما ملئت ظلما وجورا «قال: فقلت: اقررت و اقول ان وليهم ولى اللّه وعدوهم عدواللّه و طاعتهم طاعه اللّه و معصيتهم معصية اللّه، و أقول ان المعراج حق والمسئلة فى القبر حق و ان الجنة حق و النار حق والصراط حق والميزان حق و ان الساعة آتية لاريب فيها و ان اللّه يبعث من فى القبور، و اقول الفرائض الواجبة بعد الولاية: الصلوة والزكوة والصوم والحج والجهاد والامر بالمعروف والنهى عن المنكر».

فقال على بن محمد عليه السلام : يا اباالقاسم هذا واللّه دين اللّه الذى ارتضيه لعباده، فاثبت عليه ثبتك اللّه بالقول الثابت فى الحيوة الدنيا و فى الآخرة، انتهى.

يعنى خداوند تبارك و تعالى واحد و يگانه است ذاتا و صفاتا و مثل و شبيهى ندارد و خداوند خارج است از حد ابطال و حد تشبيه، چون گويا جماعتى صفاتى را كه لايق است از براى حضرت احديث از او نفى كردند و جماعتى صفاتى را كه لايق امكان است از براى خداوند اثبات نمودند، و خداوند جسم نيست و صورت هم نيست و عرض و جوهر نيست، بلكه خداوند خالق اجسام و صور و اعراض و جواهر است، و مربى و مالك و جاعل و خالق و احداث كننده هرچيزى هست، و محمد صلى الله عليه و آله بنده و رسول خدا و خاتم پيغمبران است و پيغمبرى بعد از او نيست تا روز قيامت، و

ص: 140

شريعتش خاتم شرايع است و شريعتى بعد شريعت او نيست تا روز قيامت، و امام و خليفه و ولى امر بعد از خاتم النبيين صلى الله عليه و آله حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است، و بعد از آن حضرت امام حسن و بعد آن حضرت امام حسين و بعد آن حضرت امام زين العابدين و بعد آن حضرت باقر و بعد آن حضرت صادق و بعد آن حضرت موسى بن جعفر و بعد آن حضرت على بن موسى و بعد آن حضرت امام محمدتقى و بعد آن بزرگوار شما كه حضرت هادى هستيد امام و خليفه پيغمبر صلى الله عليه و آله مى باشيد.

بعد حضرت هادى عليه السلام فرمودند: امام و خليفه بعد از من حضرت امام حسن عسكرى عليه السلام فرزند من است و اما مردم چه خواهند گفت از براى خليفه بعد او؟

عرض كردم چگونه است اين مطلب اى مولاى من؟ فرمود چون شخص او ديده نمى شود و جايز نيست كه كسى اسم او را ببرد تا وقتى كه خارج شود و زمين را پر از عدل و داد بنمايد بعد از اين كه پر از جور و ظلم شده باشد.

حضرت عبدالعظيم عرض كرد: اقرار دارم به تمام اينها و مى گويم دوست اينها دوست خدا و دشمن اينها دشمن خدا و طاعت اينها طاعت خدا و معصيت اينها معصيت خداست. و مى گويم معراج حق است و سؤال در قبر حق است و بهشت و جهنم و صراط و ميزان بر حق است، و خداوند بر مى انگيزاند تمام اموات را از قبورشان در روز قيامت، و مى گويم فرائض واجبه بعد از دوستى اهل البيت: نماز و زكوة و صوم و حج و جهاد و امر به معروف و نهى از منكر است. پس حضرت هادى عليه السلام فرمودند: يا اباالقاسم اين است واللّه دين خداوند كه پسنديده است از براى بندگانش، پس ثابت بمان به اين دين، خداوند ترا ثابت بدارد به اين اعتقادات در حيوة دنيا و آخرت، انتهى.

در منتخب شيخ طريحى است: قيل ممن دفن من الطالبيين حيا، عبدالعظيم الحسنى بالرى و محمد بن عبداللّه بن الحسن المجتبى عليه السلام .

ص: 141

از روح و ريحان چنين استفاده مى شود كه ايشان در حدود سنه دويست و پنجاه از دنيا رحلت فرمودند.

پس اين روايت كه شيخ شهيد از حضرت رضا عليه السلام روايت كرده كه فرمودند: من زار قبره و جبت له على اللّه الجنة. اخبار از مستقبل مى باشد، چون حضرت عبدالعظيم بنابر اين تقريبا چهل و هفت سال بعد از رحلت حضرت رضا بوده. جهت ورود حضرت عبدالعظيم به رى و فضيلت زيارت و بعضى از فضائلشان و معلوميت محل دفنشان اجمالاً در خاتمه باب چهارم گفته شد، فراجع.

بدانكه بنيان حرم مطهر و مشهد مقدس حضرت عبدالعظيم از مرحوم مجدالملك قمى است، چنانچه در مجالس المؤمنين فرموده كه از آثار مجدالملك است مشهد مقدس حضرت عبدالعظيم حسنى در شهر رى، انتهى.

از جمله آثار خيريه مجدالملك: بقعه مباركه ائمه بقيع سلام اللّه عليهم است.

ايضا از آثار خيريه اوست رواق و مشهد مطهر امامين همامين حضرت موسى بن جعفر و حضرت جواد الأئمه سلام اللّه عليهما، پس معلوم شد كه ايشان حق عظيمى بر قاطبه مسلمين دارند، و او مستولى بر مملكت سلطان بر كيارق بن ملكشاه بن الب ارسلان بن طغرل بيك بن ميكائيل سلجوقى بوده، و مجدالملك را در سنه چهارصد و نود و دو لشكريان به عداوت مذهبى از نزد سلطان كشيدند و اعضايش را قطعه قطعه نمودند و اعضاى قطعه قطعه را ميان تابوت گذارده بودند در جوار حضرت سيدالشهداء عليه السلام دفن كردند، و اين رباعى را شخص ملعونى از دشمنان گفته:

روزى دو سه سر دفتر تزوير شدى *** جوينده ملك و مال و توفير شدى

اعضاء تو هريكى گرفت اقليمى *** فى الجمله به يك هفته جهان گير شدى

بنيان ايوان و رواق حضرت عبدالعظيم از شاه طهماسب بن شاه اسمعيل صفوى است در سنه نهصد و چهل و چهار و ضريح نقره آن بزرگوار از آثار خيريه مرحوم

ص: 142

فتحعلى شاه قاجار است در سنه هزار و دويست و بيست و دو، و طلاكارى گنبد مبارك از آثار خيريه مرحوم ناصرالدين شاه قاجار است، و آئينه بندى و نقاشى ايوان مطهر حضرت عبدالعظيم از آثار خيريه ميرزا آقاخان نورى صدراعظم است.

دوم - جناب حمزة بن موسى الكاظم عليه السلام است كه بسيار محترم بود و از احفاد آن بزرگوارند سلاطين صفويه، و ايضا از احفاد اوست خاتم الفقهاء والمجتهدين جناب حاج سيد محمدباقر حجة الاسلام الرشتى الاصفهانى - علامه مجلسى در تحفة الزائرين فرموده: قبر شريف امامزاده حمزه فرزند حضرت موسى بن جعفر عليه السلام نزديك قبر حضرت عبدالعظيم است، ظاهرا همان باشد كه حضرت عبدالعظيم به زيارت او مى رفت، چنانچه در خاتمه باب چهارم از مزار بحار نقل شده كه حضرت عبدالعظيم در سردابى منزل فرمود و در آنجا عبادت مى كرد، روزها روزه مى گرفت و شبها مشغول عبادت بود و گاهى مستترا مى رفت به زيارت قبرى كه مقابل قبر شريفش هست، و مى فرمود: اين قبر يكى از اولادهاى حضرت موسى بن جعفر عليه السلام است.

ايضا در خاتمه باب چهارم گفته شد كه قبر جناب حمزه در چهار موضع محتمل است، لكن اصح چنانچه علامه مجلسى در تحفه و ثقة الاسلام نورى در تحية الزائرين فرموده آن است كه قبر جناب حمزة بن موسى بن جعفر عليه السلام همان است كه در رى هست، انتهى.

حرم حضرت حمزه وصل است به حرم حضرت عبدالعظيم عليه السلام .

سوم - جناب امامزاده عبدالله ابيض ابن عباس بن محمد بن عبداللّه الشهيد بن حسن الافطس ابن على بن الامام على بن الحسين زين العابدين عليه السلام . و جهت ناميدن جناب ايشان را به عبداللّه ابيض آن است كه: هريك از امامزاده هائى كه اسمشان عبداللّه است ملقب به لقب خاصى شدند كه از يكديگر ممتاز شوند، ايشان را عبداللّه

ص: 143

ابيض ناميدند، چون بدن و رخسارش سفيد بود. و پدر حضرت عبدالعظيم را عبداللّه قانه ناميدند، چون حاكم قانه بود. و پسر جناب حسن ابن حسن المجتبى عليه السلام را عبداللّه محض ناميدند، چون از طرفين منتسب بود به صديقه طاهره سلام اللّه عليها، چون والده ماجده اش فاطمه دختر حضرت سيدالشهداء عليه السلام بود. و عبداللّه بن على بن الحسين را عبداللّه الباهر ناميدند، به جهت حسن جمالش، چنانچه عمر بن على بن ابيطالب عليه السلام را عمر الاطرف ناميدند، چون از يك طرف نسبش شرافت داشت. و عمر بن على بن الحسين را عمر الاشرف ناميدند، چون والده اش دختر حضرت مجتبى عليه السلام بوده و از دو طرف شرافت داشته.

الحاصل مرقد شريف جناب عبداللّه ابيض نزديك قبر حضرت عبدالعظيم است.

چهارم - جناب حسين بن عبداللّه الابيض است كه از بخارى نسابه نقل شده كه در رى هست مزار كثيرالانوار جناب حسين بن عبداللّه ابيض، كه در سال سيصد و نوزده به رحمت ايزدى پيوست.

پنجم - جناب طاهر بن محمد بن حسن بن حسين بن عيسى بن يحيى بن حسين بن زيد بن على بن الحسين عليه السلام ، و مزار شريفش در يك طرف صحن مقدس حضرت عبدالعظيم معلوم است.

ششم - جناب امامزاده قاضى صابر على بن محمد بن نصر بن مهدى بن محمد بن على بن عبداللّه بن عيسى بن على بن حسين الأصغر بن على بن الحسين عليه السلام . و اين بزرگوار در علم نسب كمال امتياز داشته و نسابه رى بوده، و ايشان در حدود سنه پانصد و پنجاه و پنج هجرى از دنيا رحلت فرموده و قبر شريفشان در ونك است و ونك از قراى رى است.

هفتم - جناب امامزاده زيد كه قبر شريفش در وسط شهر تهران است در بازار بزازها، و بر احقر معلوم نيست كه نسب شريف ايشان منتهى به كدام يك از ائمه اطهار

ص: 144

مى شود، و اين بزرگوار بقعه و حرم و صحن بسيار قابلى دارد، و در جوار ايشان مقبره اى است مشهور به سيد ولى، و احوالات ايشان را هم حقير در جائى نديدم.

الحاصل در طهران و اطراف و دهات آن مقبره هائى منسوب به اولاد ائمه اطهار عليهم السلام زياد است لكن چون حقير مدرك صحيحى از براى آنها نديده ام ذكر نكردم.

امر ششم در ذكر قبور بعضى از علماء و بزرگانى كه در طهران و اطراف آن مدفونند.

اول - رئيس المحدثين جناب ابوجعفر محمد بن على بن حسين بن موسى بن بابويه القمى المشهور بالشيخ الصدوق.

از نجاشى نقل شده كه جناب على بن حسين پدر شيخ صدوق به توسط جناب حسين بن روح رضوان اللّه عليه كه از نواب اربعه حضرت امام عصر ارواحنا له الفداء بود، عريضه به حضرت بقية اللّه نوشت و استدعا نمود كه خداوند به وى فرزندى عطا فرمايد، پس حضرت در جواب مرقوم فرمودند: دعانا اللّه لك بذلك و سترزق ولدين ذكرين خيرين، لهذا غالبا شيخ صدوق فخريه مى فرمود كه من به دعاء امام عصر عليه السلام تولد يافته ام، و جناب على بن حسين پدر شيخ صدوق رئيس فقهاء و علماء قم بود، و در سنه تناثر نجوم سيصد و بيست و نه از دنيا رحلت فرمود. جمعى خدمت جناب على بن محمد السيمرى كه نايب چهارم حضرت بقية اللّه بود مشرف بودند، فرمود: رحم اللّه على بن بابويه، كسى عرض كرد: على بن بابويه زنده است، فرمود: امروز وفات يافت، بعد خبر رسيد كه در همان روز مرحوم شده بود در قم و قبر او در قم معروف است.

شيخ صدوق در اوائل سفارت جناب حسين بن روح متولد شد، و كافى است در فضيلت جناب شيخ صدوق و برادرش جناب حسين بن على بابويه، كه اين دو به دعاى حضرت حجه اللّه متولد شدند، و حضرت درباره ايشان فرمود ولدين خيرين.

شيخ صدوق سيصد كتاب تصنيف فرمودند از قبيل: كتاب من لا يحضره الفقيه كه

ص: 145

از كتب اربعه شيعه است، و كتب خصال و عيون و غير اينها، و رحلت ايشان در سنه سيصد و هشتاد و يك بوده در رى، و قبرشان در نيم فرسخى طهران نزديك حضرت عبدالعظيم است.

در روضات است، ما ملخصه كه از جمله كرامات مرحوم شيخ صدوق آن است كه: در حدود هزار و دويست و سى و هشت در مقبره مرحوم شيخ صدوق رخنه يافت شد، خواستند اصلاح كنند، رسيدند به سرداب قبر مقدس ايشان، وارد سرداب شدند ديدند جثه شريفش ميان قبر صحيح و سالم خوابيده، در حالتى كه خيلى جسيم و وسيم بود و در اظفار و ناخنهايش اثر خضاب بود، و اين خبر در طهران منتشر شد و به سمع مرحوم فتحعلى شاه رسيد، خود سلطان با جمعى از علماء و اركان دولت رفتند به جهت تحقيق و به عين قضيه را همان قسم كه شنيده بودند ديدند.

پس سلطان امر فرمود به سد آن ثلمه و رخنه و تجديد مرقد مطهر و تزيين او را با حسن تزيين، و من بعضى از اشخاصى كه برأى العين خود قضيه را ديده بودند ملاقات كردم و به همين قسم براى من نقل كردند، انتهى.

نظير اين حكايت را ايضا نقل فرموده از كتاب روضة الواعظين سيد هاشم بحرانى، كه يكى از حكّام بغداد بناء قبر مرحوم كلينى را ديد، سؤال كرد كه اين قبر كيست؟ گفتند: قبر يك نفر از علماء شيعه است، از عداوتى كه آن حاكم داشت با شيعه، امر كرد قبر مطهر را نبش كنند، چون نبش كردند ديدند بدن مطهر با كفن صحيح و سالم است، نه بدن مبارك تغيير كرده و نه كفن، يك طفل صغيرى هم پهلوى ايشان مدفون است كه گويا پسر خود ايشان باشد ايضا با بدن و كفن سالم، پس امر كرد به پوشيدن قبر شريف و بقعه هم بر روى قبر مقدس نصب كردند، انتهى.

دوم مرحوم شيخ يعقوب بن اسحق الكلينى والد ماجد ثقة الاسلام ابوجعفر محمد بن يعقوب الكلينى، و ايشان در حدود سنه سيصد از دنيا رحلت فرمود. قبر شريف

ص: 146

ايشان در كلين است، على وزن زبير و آن قريه اى است موجود در وادى كرج بين طهران و قم. و قبر مرحوم شيخ يعقوب در دست چپ است وقت رفتن اهل طهران به بلده طيبه قم. و على بن محمد رازى المعروف بعلان كلينى، كه از مشايخ حديث و ثقات اهل علم بوده، خالوى جناب ثقة الاسلام محمد بن يعقوب بود. كذا نقل عن النجاشى، و مرحوم ثقة الاسلام در كافى از ايشان روايت مى كند و كمال اعتماد به اخبار مرويه از ايشان داشته.

و اما كلين بر وزن امير از دهات و رامين است، و مدفن مرحوم شيخ يعقوب در آنجا نيست، و در قاموس كه نوشته كلين بر وزن امير مرقد شيخ يعقوب است، نسبت به اشتباه داده شده چنانچه بعضى از معتمدين تصريح به اين فرموده اند.

سوم الشيخ جمال الملة والحق والدين حسين بن على الخزاعى النيشابورى الاصل المعروف بالشيخ ابى الفتوح الرازى، المفسر بالفارسى المسمى بروض الجنان. و ايشان از اعاظم علماء تفسير بودند، و بعضى نقل فرمودند كه ايشان تفسير عربى و مفصلى هم دارند كه در بيست مجلد است. در روضات است ما حاصله كه، از تفسيرشان ظاهر مى شود كه ايشان معاصر بودند با محمود بن عمر زمخشرى، صاحب كشاف، بنابراين گويا ايشان در حدود پانصد بوده اند، و مى فرمايد تفسير فارسى ايشان در وثاقه تحرير و تقرير و دقت نظر نظير ندارد. و تفسير امام فخر رازى مقتبس از تفسير ايشان است.

در مستدرك الوسائل است كه: تفسير مجمع البيان مختصرى است از او. و قبر شريفشان در حضرت عبدالعظيم در يكى از حجرات صحن حضرت حمزة بن موسى الكاظم است. و بعضى مرقد ايشان را در اصفهان نوشته اند، و اين اشتباه است به قبر شيخ ابوالفتوح اسعد بن ابى الفضائل العجلى.

چهارم الفقيه ابوعلى محمد بن احمد بن جنيد البغدادى الملقب بالكاتب المشتهر بالاسكافى، صاحب كتاب تهذيب الشيعه لاحكام الشريعه، كه مشتمل است بر عده از

ص: 147

كتب فقهيه. و اسكاف از نواحى نهروان است، و بين نهروان و بصره واقع است. و او اول كسى است كه اساس اجتهاد را تأسيس نمود در احكام شرعيه، و جناب حسن بن ابى عقيل العمانى هم متابعت كرد ايشان را. و از اسكافى و عمانى، فقهاء تعبير مى كنند به قديمين.

در روضات از شيخ طوسى نقل كرد: قال عند ذكره انه كان جيد التصنيف: الا انه كان يرى القول بالقياس، فترك لذلك كتبه ولم يعول عليها، بعد مى فرمايد: اختلاف الفقهاء فى مبانى الاحكام لا يوجب عدم الاعتبار بقولهم، لأنهم قديما و حديثا كانوا مختلفين فى الاصول التى تبنى عليها الفروع، مثل اختلافهم فى خبر الواحد والاستصحاب فى المفاهيم و غيرها من مسائل اصول الفقه. و مى فرمايد: گويا ابن جنيد از علماء زمان غيبت صغرى بوده، و از صاحب فوائد نقل كرده و نسبت به قيل داده، كه وفات ابن جنيد در رى بوده در سنه سيصد و هشتاد و يك، سنه رحلت شيخ صدوق. انتهى، لكن محل دفنشان معين نيست.

پنجم ابومحمد عبداللّه بن جعفر بن محمد بن موسى بن جعفر بن محمد الدوربستى، در مجالس است كه او از فقهاء شيعه اماميه است، و در سال پانصد و شصت و شش به بغداد آمد و مدتى در آنجا به ذكر احاديث مشغول بود، و بعد به وطن خود مراجعت نمود، و بعد از سنه ششصد از دنيا رحلت فرمود. و نسب خود را منتهى مى كرد به جناب حذيفة بن يمان كه از اصحاب خاص حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله بود، انتهى.

قبر ايشان در دوربست است، و جناب حسن بن جعفر دوربستى برادر عبداللّه بن جعفر به فنون فضل و كمال متحلى بود، و اين اشعار از او است:

بغض الوصى علامة معروفة *** كتبت على جبهات اولاد الزنا

من لم يوال من الانام وصيه *** سيان عنداللّه صلى ام زنا

دوربست يك فرسخى طهران است، و حال آن قريه را طرشت مى نامند، بالشين

ص: 148

المعجمه. مخفى نماناد كه بيت ايشان بيت با شرافت و فضلى است، و جد اعلاى ايشان جعفر بن محمد از اجله علماء بوده و تصنيفات زيادى دارد، و معاصر بوده با مرحوم شيخ طوسى. و حالاتش را در روضات مفصلاً ذكر كرده.

ششم - ابوالحسن على بن حمزة بن عبداللّه الاسدى الكوفى المقرى النحوى المشهور بالكسائى. و ايشان را كسائى گفتند چون وقتى كه به مجلس درس حمزة بن زيات مى رفت خود را به عبا مى پيچيد، و او معلم محمد امين و عبداللّه مأمون پسران هرون الرشيد بود. از حمداللّه مستوفى نقل شده كه كسائى آمد نزد مأمون تا او را درس نحو بدهد، مأمون مشغول شرب خمر بود، پس ببرك گل مأمون اين شعر را نوشت و براى او فرستاد:

للنحو وقت و هذا الوقت للكاسى *** و ان لى رغبة فى الورد والاس

يعنى از براى تعليم نحو وقتى است و اين وقت براى شراب خوردن است و من ميل دارم به بوئيدن گل و آس. پس كسائى در پشت آن در جواب نوشت:

لوكنت تعلم ما فى النحو من حسن *** الهتك لذته من لذت الكاس

لوكنت تعلم من فى الباب قمت له *** سحبا على الوجه بل مشيا على الرأس

يعنى اگر بدانى لذتى را كه در علم نحو است، مانع مى شود تو را از لذت شرب خمر. و اگر بدانى كه كيست درِ خانه تو، صورت به زمين مى كشيدى بلكه با سر به سوى وى مى رفتى. ايشان با هارون الرشيد آمد به رى و در رى وفات كرد در سنه صد و هفتاد و نه. در همان روز فوت كسائى، محمد بن حسن شيبانى قاضى هم در رى وفات نمود، كه رشيد گفت دفنت الفقه والنحو بر سنوية، و او قريه اى است از قراء رى، و فعلاً معلوم نيست كه آن قريه كجا هست، يا اسمش را تغيير دادند يا خراب و ويران شده. بدان كه كسائى يكى از قراء سبعه است كه اجماع است بر حجيت قرائتشان و صحت روايتشان، و اتفاق اهل اين صناعت است كه از آن هفت نفر

ص: 149

اصوب رأيا و احسن استنباطا و اكثر استيناسا به جواهر كلمات الهى، جناب ابوبكر عاصم بن بهدلة الكوفى است. و او اول است شأنا و جلالة، و لذا رسم جميع مصاحف به قرائت عاصم كوفى است، و عاصم در سنه صد و بيست و هشت در كوفه از دنيا رفت - دوم از قراء سبعه كسائى است كه گفته شد.

سوم از قراء سبعه ابوعمارة حمزة بن حبيب كوفى است، و او در سنه صد و پنجاه و شش در حلوان از دنيا رفت - چهارم نافع بن عبدالرحمن المدنى است، و در مدينه از دنيا رفت در سنه صد و شصت و نه.

پنجم عبداللّه بن كثير المكى است، و او در مكه معظمه از دنيا رفت سنه صد و بيست.

ششم ريان المكنى بابى عمرو بن علاء النحوى البصرى است، و او در كوفه از دنيا رفت سنه صد و پنجاه و چهار.

هفتم عبداللّه بن عامر الشامى است، و او در شام از دنيا رفت سنه صد و هيجده، و بعضى ائمه قراءات را ده نفر شمردند و اضافه نمودند به اين هفت نفر ابوجعفر مدنى و يعقوب بصرى و خلف را.

هفتم العالم العلام جناب حاجى ملاعلى كنى مصنف توضيح المقال فى علم الرجال و غير آن. ولادتش سنه هزار و دويست و بيست بود در قريه كن كه دو فرسخى طهران است، و ايشان مدتى در نجف اشرف، خدمت صاحب جواهر تلمذ فرمودند، بعد آمدند به طهران و رياست روحانى عامه مملكت ايران با ايشان شد، و در صبح پنجشنبه بيست و هفتم ماه صفر سنه هزار و سيصد و شش از دنيا رحلت فرمود در سن هشتاد و شش تقريبا، و جنازه شان را در كمال احترام و اجلال بردند به زاويه مقدسه حضرت عبدالعظيم دفن نمودند.

نقل كردند وقتى نائب السلطنه پسر مرحوم ناصرالدين شاه وارد شد به منزل

ص: 150

حاجى كنى، مرحوم حاجى چون درد پائى داشتند، بعد از عذرخواهى نمودن پايشان را دراز كردند، به نايب السلطنه برخورد، عرض كرد: آقا من هم پايم درد مى كند، اذن بدهيد دراز كنم. فرمود: نايب السلطنه، من كه پايم را دراز كردم دستم را جمع كردم توهم دستت را جمع كن و پايت را دراز كن.

هشتم ابوالحسن جلوه ابن محمد الطباطبائى الاصفهانى الحكيم المتأله. و ايشان از احفاد آقاميرزا رفيع الدين نائينى، استاد علامه مجلسى هستند و در سنه هزار و دويست و سى و هشت در احمدآباد كجرات متولد شد، و در اصفهان تحصيل كرد، پس از تكميل در معقول به تهران انتقال فرمود و در دارالشفاء توقف نمود و مشغول به تعليم علوم حكميه شد، و در آنجا از دنيا رحلت فرمود و در جوار ابن بابويه به خاك رفت و قبرش در ميان يكى از حجرات باغ آنجا معروف است.

نهم نظام الدين ساوجى محمد بن حسين القرشى پدرش دوست شيخ بهائى بود، چون وفات كرد شيخ بهائى او را تربيت نمود، چون شيخ بهائى وفات نمود شاه عباس او را معظم داشت، و به امر شاه عباس كتاب جامع عباسى را تمام كرد. و به اين بزرگوار بعد از عزل ملاخليل قزوينى از تدريس در حضرت عبدالعظيم منصب مدرسى دادند و در همانجا رحلت فرمود و ظاهرا قبرش هم همانجا باشد.

دهم مرحوم آقاسيد صادق طباطبائى تهرانى وفاتشان روز شانزدهم ربيع الثانى سنه هزار و سيصد بود، و قبرشان ظاهرا در حضرت عبدالعظيم است.

يازدهم مرحوم آقاميرزا ابوالفضل صاحب كتاب شفاء الصدور روز هشتم صفر سنه هزار و سيصد و شانزده در طهران فوت شد و شايد مدفون در حضرت عبدالعظيم باشند.

دوازدهم در طهران فوت كرد اول عاشق حضرت سيدالشهداء عليه السلام جناب آخوند ملا آقا ابن عابدين رمضان الدربندى صاحب كتاب خزائن و كتاب اسرار الشهاده و غير

ص: 151

اين دو، اخلاصش به حدى بود كه بالاى منبر هنگام مصيبت خواندن بى اختيار عمامه اش را به زمين مى زد و لباسش را پاره مى كرد. و روز عاشوراء لباسهايش را از بدن خود مى كند و لنگ به كمر مى بست و گل به صورت و محاسن مى ماليد و خاك به سر مى ريخت، به همين هيئت ميان كوچه و بازار و بالاى منبر مى رفت و از كتب احاديث خيلى احترام مى كرد و مانند كلام اللّه مى بوسيد و بالاى سر خود مى گذاشت، و بسيار تندخو و شديد الغضب بود، كسى از آن مرحوم سؤال كرد آيا فضله امام پاك است يا نجس؟ جناب آخوند سكوت كرد. ثانيا سؤال كرد، به غضب فرمود: چه سؤالى است، فضله امام به ريش من، فضله من به ريش تو. و در سنه هزار و دويست و هشتاد و شش در طهران از دنيا رفت. جنازه اش را حمل نمودند و به كربلاى معلى دفن كردند.

مخفى نماناد كه در طهران و رى قبور خيلى اعلام از علماء و روات است، و خيلى از بزرگان هم از خاك رى بودند و در غير رى مدفونند و ما اختصارا ذكر نكرديم.

بدان كه در طهران فوت كرد حسن بن بويه ديلمى المقلب به ركن الدوله، والد عضدالدوله و مؤيد الدوله و فخرالدوله و برادر وسطى على عمادالدوله و احمد معزالدوله.و در تاريخ ابن خلكان است كه ايشان در دوازدهم محرم الحرام سنه سيصد و شصت و شش، در سن هشتاد سالگى در رى از دنيا رفتند، و مدفن ايشان معلوم نيست. و در حضرت عبدالعظيم است قبر مرحوم ناصرالدين شاه قاجار كه در سنه هزار و سيصد و سيزده از دنيا رحلت فرمود.(1)

و به علو مقام و جلالت شأن معروف، و از اكابر محدّثين و اعاظم علماء و زهاد و عباد و صاحب ورع و تقوى و قائل به توحيد و عدل بوده، و از اصحاب حضرت جواد و حضرت هادى عليه السلام است، و نهايت توسل و انقطاع به خدمت ايشان داشته، و احاديث بسيار از ايشان روايت كرده، و او است صاحب كتاب خطب اميرالمؤمنين عليه السلام . و فقير يافتم نسخه از نهايه شيخ طوسى(ره) به خط بعضى علماء، كه تاريخ كتابت او روز سه شنبه پانزدهم ربيع الاول از سنه پانصد و هفده هجرى بود، در آخر جزء اوّل آن نوشته بود بسيارى از فضايل و علو مقام و رتبه علم و زهد و نسب جناب عبدالعظيم را. از آن جمله در وصف علم او نوشته بود كه روايت كرد ابوتراب رويانى، گفت: شنيدم از ابوحماد رازى، كه مى گفت: وارد شدم بر حضرت امام على نقى عليه السلام در سرّمن رأى، پس سؤال كردم از آن حضرت پاره جمله اى از مسائل حلال و حرام، پس جواب داد مسائل مرا تا آن كه زمانى كه خواستم بيرون آيم به وداع آن حضرت رفتم، همين كه وداع كردم، آن حضرت را فرمودند: اى حماد وقتى كه مشكل شد چيزى از امور دينت در ناحيه خود، پس سؤال كن آنها را از عبدالعظيم بن عبداللّه حسنى و سلام مرا به او برسان، الخ.

و محقق داماد در رواشح گفته كه: احاديث بسيار در فضيلت و زيارت عبدالعظيم روايت شده و وارد شده، هركه زيارت كند قبر او را بهشت بر او واجب شود. و شيخ شهيد ثانى(ره) در حواشى خلاصه، همين روايت را از بعض نسابين نقل فرموده.

و ابن بابويه و ابن قولويه به سند معتبر روايت كرده اند كه مردى از اهل رى به خدمت حضرت امام على نقى عليه السلام رفت، حضرت از او پرسيد كه كجا بودى؟ عرض كرد: به زيارت امام حسين عليه السلام رفته بودم، فرمود: اگر زيارت مى كردى قبر عبدالعظيم را كه نزد شما است هر آينه مثل كسى بودى كه زيارت امام حسين عليه السلام كرده باشد.

و شيخ نجاشى در رجال به سند معتبر از احمدبن محمد بن خالد برقى روايت

ص: 153

كرده، كه جناب عبدالعظيم از خليفه گريخت و به شهر رى آمد در خانه مردى از شيعيان در سكة الموالى، و در آنجا عبادت خدا مى كرد و پيوسته روزها روزه مى داشت و شب ها به نماز مى ايستاد، و پنهان مى آمد و زيارت مى كرد قبرى را كه در مقابل قبر او است، و راه كمى در بين است و مى گفت اين قبر مردى از فرزندان امام موسى عليه السلام است، و پيوسته در آنجا مى بود و يك و دو از شيعه خبر مى شدند از احوال او تا آن كه اكثر مردم رى او را شناختند، پس شخصى از شيعه حضرت رسالت صلى الله عليه و آله را در خواب ديد، كه آن حضرت فرمود: مردى از فرزندان مرا از سكة الموالى برخواهند داشت و مدفون خواهند كرد نزد درخت سيب در باغ عبدالجبّار بن عبدالوهّاب، و اشاره فرمود به همان مكان كه در آن جا مدفون است، پس آن شخص رفت كه آن درخت و مكان را از صاحب باغ بخرد، صاحب باغ گفت: از براى چه مى خرى اين درخت و جاى آن را؟ آن شخص خواب خود را نقل كرد، صاحب باغ گفت: كه من نيز چنين خواب ديده ام و موضع اين درخت را با جميع باغ وقف كرده ام بر آن سيد و ساير شيعيان كه در آن جا مرده هاى خود را دفن كنند، پس عبدالعظيم بيمار شد و به رحمت ايزدى واصل گشت، چون او را برهنه كردند كه غسل دهند در جيبش رقعه يافتند كه در آنجا نسب شريف خود را نوشته بود كه: منم ابوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن حسن بن زيد بن حسن بن على بن ابى طالب عليه السلام .

مؤلف گويد در زاويه كه طرف شمالى صحن جناب عبدالعظيم است، مزار ديگرى است صاحب بقعه و قبه رفيعه، و پيوسته محل زيارت مردم است و معروف است به امام زاده طاهر، و از براى او زيارتى تأليف كرده اند كه بعض فقراتش مشعر است به آن كه اين امام زاده در سابق معلوم نبوده و تازه ظاهر شده.

و اما الفاظى كه امام زادگان به آن زيارت كرده مى شوند، پس چنان است كه سيد اجلّ على بن طاوس رضى الله عنه در مصباح الزائر ذكر نموده، فرموده: وقتى كه قصد كردى زيارت كنى يكى از اولاد ائمه را مثل قاسم فرزند حضرت كاظم عليه السلام يا عباس فرزند

ص: 154

اميرالمؤمنين يا على بن الحسين عليه السلام كه مقتول به طف است، و هركدام كه جارى مجرى ايشان هستند در حكم پس بايست نزد قبر ايشان و بگو:

اَلسَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا السَّيِّدُ الزَّكِىُّ الطّاهِرُ الْوَلِىُّ وَ الدّاعِىَ الْخفِىُّ اَشْهَدُ اَنَّكَ قُلْتَ حَقّا وَ نَطَقْتَ حَقّا وَ صِدْقا وَ دَعَوْتَ اِلى مَوْلاىَ وَ مَوْلاكَ عَلانِيَةً و سراً فازَ مُصْعِدُكَ مُتبِعُكَ وَ نَجا مُصَدِّقُكَ وَ خابَ وَ خَسِرَ مُكَذِّبُكَ وَ المُتَخَلِّفُ عَنْكَ اشْهِدُ لى بِهذِهِ الشَّهادَةِ عندك لِأَكُونَ مِنَ الْفائِزينَ بِمَعْرِفَتِكَ وَ طاعَتِكَ وَ تَصْديقِكَ وَ اتَّباعِكَ وَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا سَيِّدى وَ ابْنَ سَيِّدى اَنْتَ بابِ اللّهِ الْمُؤتى مِنْهُ وَ الْمَأخُوذ عَنْهُ اَتَيْتُكَ زائِرا وَ حاجاتى لَكَ مُسْتَوْدِعا وَ ها اَنَا اَسْتَوْدِعُكَ دينى و أَمانَتى وَ خَواتيمَ عَمَلى وَ جَوامِعِ اَمَلى اِلى مُنْتَهى اَجَلى وَ السَّلامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكاتُهُ.

مؤلف گويد كه قاسم بن كاظم عليه السلام كه سيد بن طاوس ذكر نموده همان سيّد جليل القدر كه مذكور شد، و اين عبارت سيّد نيز دلالت تامّ دارد بر بزرگى شأن آن جناب. و نيز سيّد رضى الله عنه فرموده: زيارت ديگر است كه زيارت كرده مى شوند اولاد ائمه عليهم السلام به آن و آن چنان است كه مى گويى:

اَلسَّلامُ عَلى جَدِّكَ الْمُصْطَفى اَلسَّلامُ عَلى اَبيكَ الْمُرْتَضى الرِّضا اَلسَّلامُ عَلَى السَّيِّدَيْنِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ السَّلامُ عَلى خَديجَةَ اُمِّ سَيِّدَةِ نِساءِ العالَمينَ السَّلامُ عَلى فاطِمَةَ أمّ الأئِمَّة الطاهِرينَ اَلسَّلامُ عَلَى النُّفُوسِ الْفاخِرَةِ و بُحُورِ العُلُوم الزاخِرَةِ شُفَعائى في الآخِرَةِ وَ اَوْلِيائى عِنْدَ عَوْدِ الرُّوحِ اِلَى الْعِظامِ النّاخِرَةِ اَئِمَّةِ الْخَلْقِ وَ وُلاةِ الْحَقِّ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ ايُّهَا الشَّخْصُ الشَّريفُ الطّاهِرُ الْكَريمُ اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَ اَنَّ مُحَمَّدا عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ مُصْطَفاهُ وَ اَنَّ عَلِيّا وَلِيُّهُ وَ مُجْتَباهُ وَ اَنَّ الاِْمامَةَ فى وُلْدِهِ اِلى يَوْمِ الدِّينِ نَعْلَمُ ذلِكَ عِلْمَ الْيَقينِ وَ نَحْنُ لِذلِكَ مُعْتَقِدُونَ وَ فى نَصْرِهِمْ مُجْتَهِدُونَ.(1)

ص: 155

حضرت را وداع كردم فرمود به من: اى حمّاد، وقتى كه مشكل شد چيزى از امور دينت در ناحيه خود، يعنى در بلد رى، پس سؤال كن آنها را از عبدالعظيم بن عبداللّه حسنى و سلام مرا به او برسان، الخ.

و محقّق داماد در كتاب رواشح گفته: كه احاديث بسيار در فضيلت و زيارت عبدالعظيم روايت شده و وارد شده، كه هر كه زيارت كند قبر او را بهشت بر او واجب شود. و شيخ شهيد ثانى رحمه الله در حواشى خلاصه همين روايت را از بعض نسّابين نقل فرموده.

و ابن بابويه و ابن قولويه به سند معتبر روايت كرده اند كه: مردى از اهل رى به خدمت حضرت امام على نقى عليه السلام رفت، حضرت از او پرسيد كه كجا بودى؟ عرض كرد كه: به زيارت امام حسين عليه السلام رفته بودم، فرمود كه: اگر زيارت مى كردى قبر عبدالعظيم را كه نزد شما است، هر آينه مثل كسى بودى كه زيارت امام حسين عليه السلام كرده باشد.

فقير گويد كه علما از براى آن بزرگوار زيارتى نقل نكردند، مگر آن كه فخر المحقّقين آقا جمال الدين در مزار خود فرموده كه: زيارت آن حضرت به اين نحو مناسب است:

اَلسَّلامُ عَلى ادَمَ صِفْوَةِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلى نُوحٍ نَبِىِّ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلى اِبْراهيمَ خَليلِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلى مُوسى كَليمِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلى عيسى رُوحِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلَيْك يا رَسوُلَ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلَيْك يا خَيْرَ خَلْقِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلَيْك يا صَفِىَّ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلَيْك يا مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللّهِ خاتَمِ النَّبِيّينَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا اَميرِالْمُؤْمِنينَ عَلِيِّ بْنَ اَبيطالِبِ وَصِىَّ رَسُولِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلَيْكِ يا فاطِمَةُ سَيِّدَةِ نِساءَ الْعالَمينَ اَلسَّلامُ عَلَيْكُما يا سِبْطَىِ الرَّحْمَةِ وَ سَيِّدَىْ شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا عَلِىَّ بْنِ الْحُسَيْنَ سَيِّدَ الْعابِدينَ وَ قُرَّةَ عَيْنِ النّاظِرينَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا مُحَمَّدِ بْنِ عَلِىٍّ باقِرَ الْعِلْمِ بَعدَ النَّبِىِّ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الصّادِقِ الْبارِّ الاْمينِ

ص: 157

اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ الطّاهِرَ الطُّهْرَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا عَلِىِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا المُرْتَضى اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا مُحَمَّدِ بْنَ عَلِىٍّ التَّقِىِّ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا عَلِىِّ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّقِىّ النّاصِحَ الاَْمينَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا حَسَنَ بْنَ عَلِىٍّ اَلسَّلامُ عَلَى الوَصِىِّ مِنْ بَعْدِهِ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى نُورِكَ وَ سِراجِكَ وَ وَلِىِّ وَلِيِّكَ وَ وَصِىِّ وَصِيِّكَ وَ حُجَّتِكَ عَلى خَلْقِكَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا السَّيِّدُ الزَّكِىُّ و الطّاهِرُ الصَّفِىُّ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يَابْنَ السّادَةِ الْأَطهارِ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يَا بْنَ المُصْطَفَيْنَ الْأخيارِ اَلسَّلامُ عَلى رَسُولِ اللّهِ وَ عَلى ذُرِّيَةِ رَسُولِ اللّهِ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكاتُهُ اَلسَّلامُ عَلَى الْعَبْدِ الصّالِحِ المُطيعُ لِلّهِ رَبِّ العالَمينَ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِاَميرِالمُؤمِنينَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا اَبَاالقاسِمِ ابْنَ السِّبْطِ المُنتَجَبِ المُجْتَبى اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا مَنْ بِزِيارَتِهِ ثَوابُ زِيارَةِ سَيِّدِالشُّهَداءِ يُرْتَجى اَلسَّلامُ عَلَيْكَ عَرَّفَ اللّهُ بَيْنَنا و بَْينَكُم فِى الجَنَّةِ وَ حَشَرَنَا فى زُمْرَتِكُم وَ اَوْرَدَنا حَوْضَ نَبِيِّكُمْ و سَقانا بِكَأسِ جَدِّكُمْ مِنْ يَدِ عَلِىِّ بْنِ اَبيطالِبٍ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيكُم اَسْئَلُ اللّهَ اَنْ يُرِيَنا فيكُمُ السُّرُورَ وَ الْفَرَجَ وَ اَنْ يَجْمَعَنا وَ اِيّاكُمْ فى زُمْرَةِ جَدِّكُمْ مُحَمَّدٍ صَلّى اللّهُ عَلَيْهِ و الِهِ وَ اَنْ لا يَسْلُبَنا مَعْرِفَتَكُمْ اِنَّهُ وَلَىٌّ قَديرٌ اَتَقَرَّبُ اِلَى اللّهِ بِحُبِّكُمْ و الْبَرائَةِ مِنْ اَعْدائِكُمْ وَ التَّسْليمِ اِلَى اللّهِ راضِيا بِهِ غَيْرَ مُنْكِرٍ وَ لا مُسْتَكْبِرٍ وَ على يَقينِ ما اَتى بِهِ مُحَمَّدٌ نَطْلُبُ بِذلِكَ وَجْهَكَ يا سَيِّدى اَللّهُمَّ وَ رِضاكَ و الدّارَ الاْخِرَةَ يا سَيِّدى وَ ابْنَ سَيِّدى اِشْفَعْ لى فِى الجَنَّةِ فَاِنَّ لَكَ عِنْدَ اللّهِ شَأنا مِنَ الشَّأن اَللّهُمَّ اِنّى اَسْئَلُكَ اَنْ تَخْتِمَ لى بِالسَّعادَةِ فَلا تَسْلُبْ مِنّى ما اَنَا فيهِ وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلاّ بِاللّهِ الْعَلِىِّ الْعَظيمِ اَللّهُمَّ اسْتَجِبْ لَنا و تَقَبَّلْهُ بِرَحْمَتِكَ و عافِيَتِكَ وَ صَلَّى اللّهُ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِهِ اَجْمَعينَ وَ سَلَّمَ تَسْليما يا اَرْحَمَ الرّاحِمينَ.

پس سيّد مذكور فرموده كه: در بعضى اخبار مذكور است كه امام زاده عبدالعظيم در اوقات توقّف در رى از منزل پنهان بيرون مى آمد و قبرى كه در مقابل قبر او است و راه در ميان است زيارت مى كرد و مى فرمود كه: اين قبر مردى از اولاد موسى بن جعفر عليه السلام است، و الحال قبرى در آن جا است كه به امام زاده حمزه فرزند حضرت امام

ص: 158

موسى عليه السلام منسوب است، و ظاهر آن است كه همان قبرى باشد كه امام زاده عبدالعظيم زيارت آن مى نموده، انشاء اللّه او را نيز زيارت بايد نمود و همين زيارت را مى توان خواند و فقره اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا اَبَاالقاسِمِ و فقره بعد از آن را نبايد خواند. انتهى.

مخفى نماند كه در صحن امام زاده حمزه قبر شيخ جليل سعيد، قدوة المفسّرين جمال الدّين ابوالفتوح حسين بن على خزاعى صاحب تفسير معروف است، و بر روى قبر آن جناب اسم و نسب او به خط قديم نوشته شده، و فرمايش قاضى نوراللّه در مجالس كه قبرش در اصفهان است بعيد است. بايد آن جناب را زيارت نمود. و هم چنين از زيارت جناب شيخ صدوق، رئيس المحدثين كه معروف به ابن بابويه در نزديكى بلد شاهزاده عبدالعظيم است غفلت نبايد نمود.

بدانكه سيد جليل و عالم نبيل سيد عبداللطيف بن ابوطالب الموسوى الشوشترى كه از دودمان جليله است، سيد نعمت اللّه جزايرى رحمه الله است. در كتاب تحفة العالم كه از مؤلّفات او است، در تاريخ شوشتر و ذكر حال مرحوم سيّد نعمت اللّه و اولاد و احفاد و اقارب او و غيره است، در فصل فرستادن خليفه ثانى لشكر اسلام را به جهت تسخير ملك عجم و تسلّط ايشان بر شوشتر و محاربه ايشان با هرمزان گفته كه: در محاربه شوشتر محمّد بن جعفرالطيّار نيز زخمهاى منكر برداشته، در مراجعت به دزفول داعى حق را لبيك اجابت گفته، در آنجا در خارج شهر مدفون شد، رضى اللّه عنه. و الحال بارگاه آن شهيد مجاهد در دزفول مطاف انام و زيارتگاه خاصّ و عام است. عمارتى عالى و باغچه با فضايى دارد كه در آن شهر نزهتگاهى از آن بهتر نيست، و اكثر مردم در فصل بهار به سير و تفرّج به آن بقعه شريفه روند، و خالى از كيفيّتى نيست. و امّا ارباب سير مدفن محمد بن جعفر را در شوشتر نوشته اند، و محتمل است كه چون شوشتر اعظم بلاد خوزستان و دزفول از توابع آن است، به اين سبب مورّخين شوشتر نوشته باشند. و هم در آن كتاب مسطور است كه از جمله بقاع مشهوره، بقعۀ

ص: 159

امام زاده عبداللّه است كه در قبلى شهر يعنى شهر شوشتر واقع است. و نسب آن جناب به سه واسطه به سيّد الساجدين عليه السلام مى پيوندد، بدين وجه عبداللّه بن الحسن الدكّة بن الحسين الاصغر بن زين العابدين عليه السلام ، روزهاى پنجشنبه و جمعه عموما و روز بيست و يكم ماه رمضان خصوصا كه روز وفات اميرالمؤمنين عليه السلام است، مردم به زيارت آن حضرت روند و ازدحامى عظيم شود. و گفته كه بانى عمارت امام زاده عبداللّه، المستنصر باللّه خليفه عبّاسى است. و سادات كرام مرعشى شوشتر كه در نسب برادرزادگان آن جناب اند بر عمارت آن افزودند، و توليت آن بقعه مباركه الى الآن با آن

سلسله عليّه است. و گويند پسر آن حضرت است كه در شوشتر مدفون است. انتهى.

و قاضى نوراللّه شوشترى نيز در مجالس المؤمنين، احوال اين امام زاده را ذكر فرموده مجملاً و گفته كه: او از اكابر ذريّه سيّد المرسلين، و در فضل و طهارت مشابه جدّ خود امام زين العابدين عليه السلام بود، لهذا در دست اعادى دين شهيد گرديده.

مؤلف گويد كه چون بناى ما بر اختصار است، لهذا در مقام ذكر امام زادگان به همين قدر قناعت مى كنيم، چه آن كه استقصاء آنها منافى با قصد ما است.

و امّا در باب زيارت آنها، پس مخفى نماند كه كلام خاصّى كه از معصومين عليهم السلام نقل شده باشد به جهت زيارت آنها به نظر نرسيده، مگر بعضى از زيارات متعلّقه به شهداء كربلا كه در كتاب هاى مزار مذكور و بعضى از آنها منقول و بيشتر عباراتش مشتمل بر فضايل مختصّه به ايشان است. و مثل زيارت متعلّقه به حضرت معصومه قم كه ظاهرش آن است كه منقول از معصوم عليه السلام است، پس اگر كسى همان زيارت را در زيارت ساير امام زادگان بخواند به اين طريق كه بعضى فقرات كه اختصاص به آن حضرت دارد بيندازد و فقره چند كه مناسب بوده باشد اضافه نمايد، فضيلت زيارت به عمل مى آيد، چنان چه سيد اجل آقا جمال الدين فرموده و خود در باب زيارت حضرت عبدالعظيم عليه السلام چنين نموده، چنان كه دانستى و ... .(1)

ص: 160

است هر آينه مثل كسى بودى كه زيارت امام حسين عليه السلام كرده باشد(1)بالجمله؛احاديث در فضيلت او بسياراست و حقير در «تحيّة الزّائر» و «هديّة الزّائرين» به برخى از آن اشاره كردم و صاحب بن عبّاد رساله مختصره در احوال آن حضرت نوشته و شيخ مرحوم محدّث متبحّر نورى - نَوَّرَاللّهُ مَرْقَدَه - آن رساله را در خاتمه «مستدرك» نقل فرموده، و من حاصل آن را در «مفاتيح» ذكر كردم. و جناب عبدالعظيم را پسرى بود به نام محمّد، او نيز مردى بزرگ قدر و به زهادت و كثرت عبادت معروف بود(2).

مكشوف باد كه احقر در ايّام مجاورت ارض اقدس غرىّ و اوان استفاده از شيخ جليل علاّمة عصره و فريد دهره جناب آقاميرزا فتح اللّه مشهور به شريعت اصفهانى - دام ظله العالى - از جناب ايشان شنيدم كه فرمودند: يكى از علماى نسّابه كتابى تأليف نموده موسوم به «منتقله» و در آن كتاب شرح داده احوال هر يك از سادات را كه از جايى به جايى منتقل شدند. از جمله نوشته كه: محمّد بن عبدالعظيم منتقل شد به جانب سامره و در اراضى بلد و دُجَيل وفات يافت، و چون درست عبارت كلام ايشان را مستحضر نيستم به حاصل آن پرداختم. و بالجمله؛ جناب ايشان از نقل اين قضيّه در «منتقله» استظهار فرمودند كه اين قبر معروف به امامزاده سيّد محمّد كه در نزديكى «بلد» يك منزلى سامره واقع است، و به جلالت شأن و بروز كرامات معروف است، همان قبر محمّد بن عبدالعظيم حسنى باشد. لكن مشهور آن است كه آن قبر محمّد بن على الهادى عليه السلام است كه به جلالت شأن ممتاز است، و اوست كه حضرت امام حسن عسكرى عليه السلام به جهت مرگ او گريبان چاك زد، و همين بود معتقد شيخ مرحوم علاّمه نورى - طابَ ثَراه - و عامّه علما بلكه علماء عصر سابق چنان كه حَمَوى در «معجم

ص: 162

البلدان» در «بلد» گفته: وَ قال عبدالكريم بن طاوس: بها قبر ابى جعفر محمّد بن على الهادى عليه السلام باتّفاق(1)سوم: از پسران حسن بن زيد بن الحسن عليه السلام ، ابوطاهر زيد است، و زيد را سه فرزند است: 1 - طاهر، مادرش اسماء دختر ابراهيم مخزوميّه است، و او را دو فرزند است به نام محمّد و على، و محمّد را سه دختر بود: خديجه و نفيسه و حسناء و اولاد ذكور نداشت، و مادر اين سه دختر از اهل صنعاء بوده و ايشان در صنعاء ساكن شدند. 2 - على بن زيد، 3 - امّ عبداللّه.

چهارم: از اولاد حسن بن زيد بن الحسن عليه السلام ، اسحاق است و اسحاق معروف بود به كوكبى، و او را سه پسر بوده: حسن و حسين و هارون، و هارون را پسرى بود جعفر نام، و جعفر را پسرى بود محمّد نام داشت، و او را در شهر آمل مازندران رافع بن ليث شهيد كرد، و قبرش گويند زيارتگاه است.

پنجم: از اولاد حسن بن زيد بن الحسن عليه السلام ، ابراهيم است، ابراهيم زنى از سادات حسينى گرفت و از وى پسرى آورد مسمّى به نام خود ابراهيم و پسرى ديگر آورد مسمّى به على، و از امة الحميد كه امّ ولدى بود و نسبش به عمر منتهى... .(2)

همسر حضرت عبدالعظيم عليه السلام

... سوم حمزه، چهارم حسن و بعضى حسن نامى را از اولاد قاسم شمار نكرده اند بلكه از براى او سه پسر قائل شده اند، و امّا دو دختر او يكى خديجه است و آن زوجه ابن عم خود جناب عبدالعظيم حسنى مدفون به رى است و ديگر عبيده زوجه پسر عم خود طاهر بن زيد بن حسن بن زيد بن حسن است.(3)

ص: 163

ذِكر عبداللّه بن حسن بن علىّ اصغر بن الإمام زين العابدين عليه السلام و بعض اعقاب او كه از جمله «ابيض» است كه در رى مدفون است:

صاحب «عمدة الطالب» گفته كه عبداللّه الشّهيد بن افطس در واقعه فَخّ حضور داشت و دو شمشير حمايل كرده و كوششى به سزا نموده، و بعضى گفته اند كه حسين صاحب فَخّ او را وصىّ خود قرار داده و گفت كه: اگر من كشته گشتم اين امر بعد از من براى تو است(1)فقير گويد: كه من در احوال بنى الحسن در مجلّد اوّل در قصّه فخّ نقل كردم كه در ابتداء خروج صاحب فخ كه علوّيين اجتماع كردند، چون وقت نماز صبح مؤذّن بالاى مناره رفت كه اذان گويد، عبداللّه افطس با شمشير كشيده بالاى مناره رفت و مؤذّن را گفت در اذان حَىَّ عَلى خَير العَمَل بگويد، مؤذّن از ترس شمشير حَىَّ عَلى خَيْر الْعَمَل گفت، عبدالعزيز عمرى كه نايب الأياله مدينه معظّمه بود، از شنيدن «حَيَّعَله» اِحساس شرّ كرد و دهشت زده فرياد برداشت كه استر مرا در خانه حاضر كنيد و مرا به دو حبّه آب طعام دهيد، اين بگفت و فرار كرد و از ترس ضرطه مى داد تا خود را از ترس علوّيين نجات داد.

و بالجمله: عبداللّه همان است، هارون الرّشيد او را بگرفت و نزد جعفر بن يحيى حبس كرد، عبداللّه از زحمت زندان سينه اش تنگى گرفت، رقعه اى به سوى رشيد نوشت و در آن نوشته دشنام هاى زشت براى او نوشت. رشيد به آن رقعه اعتنايى نكرد و فرمان داد تا بر وى وسعت گشايش دهند، و گفته بود روزى به حضور جعفر كه: خدايا كفايت كن امر او را بر دست دوستى از دوستان من و دوستان خودت. جعفر پس از شنيدن اين سخن امر كرد در شب نوروزى او را بكشتند و سرش را از تن برگرفتند، پس آن سر را در جمله هداياى نوروزى به نزد رشيد فرستاد، چون سرپوش

ص: 164

از روى سر برگرفتند و نظر رشيد بر آن سر افتاد و آن شقاوت را از جعفر نگران شد، اين امر بر وى عظيم و گران آمد، جعفر گفت هرچه بينديشيدم هيچ چيزى را براى هديه پيشگاه تو در اين جشن نوروز و روز دلفروز بهتر از اين نيافتم كه سر دشمن تو و دشمن پدران تو را به حضور تو بفرستم، و اين بود تا وقتى كه هارون الرشيد اراده كشتن جعفر كرد. جعفر با مسرور كبير گفت كه اميرالمؤمنين به كدام جرم خون مرا روا شمرده؟ گفت: به كشتن پسر عمّش عبداللّه بن حسن بن على بدون اذن او.

عمرى نسّابه گفته كه قبر عبداللّه در بغداد در سوق الطّعام است و مشهدى [= مزارى ]دارد(1). و اعقاب او در مدائن جماعت بسيارند، و او را عقب از دو فرزند است: عبّاس و محمّد امير جليل شهيد كه معتصم خليفه او را به زهر كشته، اما عبّاس بن عبداللّه شهيد عقبش قليل است، و در «تاريخ قم» است كه پسرش عبداللّه بن عبّاس با على بن محمّد علوى صاحب زَنْج در بصره بوده، چون على بن محمّد را بكشتند عبداللّه و برادرش حسن بن عبّاس گريختند و به قم آمدند و در قم متوطّن شدند. و از عبداللّه بن عبّاس در قم ابوالفضل العبّاس و ابوعبداللّه الحسين مُلقّب به «ابيض» و سه دختر به وجود آمدند، و از عبّاس، ابوعلى احمد متولّد شد و ابوعبداللّه الأبيض به رى رفت و اعقاب او در رى اند. انتهى.

ابونصر بخارى گفته كه حسين بن عبداللّه بن عبّاس ابيض در سنه سيصد و نوزده در رى وفات كرد و قبرش ظاهر است و در قُرب مزار حضرت عبدالعظيم عليه السلام ، و زيارت كرده مى شود، و عقبش منقرض شد و نسل محمّد بن عبداللّه به جاى ماند(2).

مؤلف گويد: كه از نسل محمّد بن عبداللّه است ابومحمد يحيى بن محمّد بن احمد بن محمّد بن عبداللّه بن الحسن بن علىّ بن علىّ بن الحسين بن علىّ بن ابى طالب عليهم السلام

ص: 165

كه از عباداللّه الصّالحين و از فقها و علما و متكلّمين است. ساكن نيشابور بوده و كتبى تصنيف كرده در امامت و فرائض و غيره، و شيخ نجاشى و علاّمه و ديگران در كتب خود او را ذكر كرده اند(1)

مرتبه بوده. و كافى است در اين باب آن كه عالم جليل و محدّث نبيل و فقيه نبيه و ثقه ثبت معتمد حافظ صدوق شيخ منتجب الدين كه شيخ اصحاب و يگانه عصر خود بوده و وفاتش در سنه پانصد و هشتاد و پنج واقع شده، «كتاب فهرست» خود را با «كتاب الاربعين عن الاربعين من الأربعين فى فضائل امير المؤمنين عليه السلام » به جهت آن جناب تصنيف كرده و در «فهرست» در باب ياء فرموده: سيّد اجلّ مرتضى عزّالدين يحيى بن محمّد بن على بن المطهّر ابوالقاسم نقيب طالبييّن است و در عراق عالم فاضل كبير است، رحاى تشيّع براى او دور مى زند مَتَّعَ اللّهُ المُسْلِمينَ وَ الإسلامَ بِطولِ بَقائِهِ روايت مى كند احاديث را از ولد سعيدش شرف الدين محمّد و از مشايخش قَدَّسَ اللّهُ اَرواحَهُمْ؛(1) و در اوّل «فهرست»، مدح بسيار از آن جناب نموده از جمله... .(2)

براى ما از او سيّد نجيب ابومحمّد حسن موسوى،(1) انتهى(2)و از بعضى كتب انساب نقل است كه در حقّ او گفته كه سيّد مطهّر يگانه دنيا بوده در فضل و بزرگوارى و كرامت نفس، كثير المحاسن و حسن الأخلاق بوده و سفره اش پيوسته پهن و مبذول بوده و متكلّم و اهل نظر و مترسّل و شاعر بوده و نقابت طالبيّين در رى با او بوده و پدرش ابوالحسن علىّ الزّكى نقيب رى پسر سلطان محمّد شريف ... .(3)

و از جملۀ ايشان است محمّد السّليق و علىّ المرعش پسران عبيداللّه بن محمّد بن حسن بن حسين الأصغر، امّا اين كلمه مأخوذ است از قوله تعالى: «سَلَقُوكُمْ بِاَلْسِنَةٍ حِدادٍ».(1)و (2)

است از آن رُطب تازه. پس وقتى كه اينها واقع شد از حج كردن ممنوع مى شويد و ميوه ها كم مى شود و خشكسالى در شهرها پديد آيد و مبتلا مى شويد به گرانى نرخ ها و ستم كردن سلطان، و فاش شود در ميان شما ظلم و ستم يا بلا و وَبا و گرسنگى و رو آورد به شما فتنه ها از جميع آفاق، پس واى بر شما! اى اهل عراق! هنگامى كه بيايد به سوى شما رايت ها و علَم ها از خراسان و واى بر اهل رى از ترك و واى بر اهل عراق از اهل رى و واى بر ايشان از ثط! سدير گفت: گفتم اى مولاى من «ثط» كيست؟ فرمود: قومى هستند كه گوش هاى ايشان مانند گوش هاى موش است از كوچكى، لباس ايشان آهن است، كلام ايشان مانند كلام شياطين است، كوچك حدقه هستند، اَمْرَد و بى مو هستند. پناه ببريد به خدا از شرّ ايشان، ايشانند كه گشوده مى شود بر دستشان دين و مى باشند سبب امر ما، به اين معنى كه ايشان مقدّمه ظهور مى باشند.(1) (2)

ايشان روايت كرده و اوست صاحب كتاب «خطب أميرالمؤمنين عليه السلام » و كتاب «يوم و ليله» و اوست كه دين خود را بر امام زمانش حضرت هادى عليه السلام عرض كرد و حضرت تصديق او نمود و فرمود:

يا أبَاالقاسِم، هذا وَ اللّهِ دينُ اللّهَ الَّذي ارْتَضاهُ لِعِبادِهِ. فَاَثْبِتْ عَلَيهِ، ثَبَّتَكَ اللّهُ بِالْقَولِ الثّابِتِ فِي الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ. اى اباالقاسم، اين به خدا قسم دين خدا است كه براى بندگانش پسنديده، پس بر آن ثابت باش. خدا تو را ثابت بدارد به گفتار ثابت در دنيا و آخرت.

و صاحب بن عبّاد رساله مختصر در احوال آن جناب نوشته كه شيخ ما مرحوم ثقه الاسلام نورى در خاتمه مستدرك آن را نقل فرموده و در آنجا و در رجال شيخ نجاشى است كه حضرت عبدالعظيم از سلطان زمان خويش ترسيد و گريخت و در شهرها گردش مى كرد به عنوان آن كه قاصد و پيك است تا به رى آمد و مخفى شد در ساربانان. و به روايت نجاشى در سردابى در خانه مردى از شيعيان در سكّة الموالى و در آنجا عبادت خدا مى كرد و روزها رُوزه مى داشت و شب ها به نماز مى ايستاد و پنهان بيرون مى آمد و زيارت مى كرد قبرى را كه در مقابل قبر اوست و راه در ميان است و مى گفت اين قبر مردى از فرزندان حضرت امام موسى عليه السلام است و پيوسته در آنجا مى بود و يك و دو از شيعه خبر مى شدند از احوال او تا آن كه اكثر مردم رى او را شناختند، پس شخصى از شيعه حضرت رسالت پناه را در خواب ديد كه فرمود مردى از فرزندان مرا از سكّة الموالى برخواهند داشت و مدفون خواهند كرد نزد درخت سيب در باغ عبدالجبّار بن عبدالوهّاب و اشاره فرمود به همان مكان كه در آنجا مدفون شد، پس آن شخص رفت كه آن درخت و مكان را از صاحب باغ بخرد، صاحب باغ گفت كه از براى چه مى خرى اين درخت و جاى آن را؟ آن شخص خواب خود را نقل كرد. صاحب باغ گفت من نيز چنين خواب ديده ام و موضع اين درخت را با جميع باغ

ص: 171

وقف كرده ام بر آن سيّد و ساير شيعيان كه در آنجا مرده هاى خود را دفن كنند. پس عبدالعظيم بيمار شد و به رحمت ايزدى واصل گشت چون او را برهنه كردند كه غسل بدهند در جيبش رقعه اى يافتند كه در آنجا نسب شريف خود را نوشته بود كه: منم ابوالقاسم عبدالعظيم پسر عبداللّه پسر على پسر حسن پسر زيد پسر امام حسن پسر على بن ابى طالب عليهم السلام . و نيز صاحب بن عبّاد در وصف علم عبدالعظيم گفته كه روايت كرده ابوتراب رويانى كه گفت: شنيدم از ابوحمّاد رازى كه مى گفت: وارد شدم بر حضرت امام على نقى عليه السلام در سرّ من رأى، پس سؤال كردم از آن حضرت جمله از مسائل حلال و حرام خود، و جواب فرمود مسائل مرا پس زمانى كه وداع كردم با آن حضرت براى بيرون آمدن از آنجا حضرت با من فرمود: اى حمّاد، هرگاه مشكل شد بر تو چيزى از امور دينت در ناحيه خود يعنى در بَلَد رى، پس سؤال كن آن را از عبدالعظيم بن عبداللّه حسنى و سلام مرا به او برسان.

و محقّق داماد در كتاب رواشح گفته كه احاديث بسيار در فضيلت زيارت عبدالعظيم روايت شده و وارد شده، كه هر كه زيارت كند قبر او را بهشت بر او واجب شود.

و شيخ شهيد ثانى(ره) در حواشى خلاصه همين روايت را از بعض نسّابين نقل فرموده.

و ابن بابويه و ابن قولويه به سند معتبر روايت كرده اند كه مردى از اهل رى به خدمت حضرت امام علىّ نقى عليه السلام رفت. حضرت از او پرسيد كه كجا بودى؟ عرض كرد كه به زيارت امام حسين عليه السلام رفته بودم. فرمود كه اگر زيارت مى كردى قبر عبدالعظيم را كه نزد شما است هر آينه مثل كسى بودى كه زيارت امام حسين عليه السلام كرده باشد.

فقير گويد كه علماء از براى آن بزرگوار زيارتى نقل نكرده اند مگر آن كه

ص: 172

فخرالمحققين آقا جمال الدّين در مزار خود فرموده كه زيارت آن حضرت به اين نحو مناسب است:

اَلسَّلامُ عَلى ادَمَ صِفْوَةِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلى نُوحٍ نَبِىِّ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلى اِبْراهيمَ خَليلِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلى مُوسى كَليمِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلى عيسى رُوحِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلَيْك يا رَسوُلَ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلَيْك يا خَيْرَ خَلْقِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلَيْك يا صَفِىَّ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلَيْك يا مُحَمَّدِ بْنَ عَبْدِ اللّهِ خاتَمِ النَّبِيّينَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا اَميرِالْمُؤْمِنينَ عَلِيِّ بْنَ اَبيطالِبِ وَصِىَّ رَسُولِ اللّهِ اَلسَّلامُ عَلَيْكِ يا فاطِمَةُ سَيِّدَةِ نِساءِ الْعالَمينَ اَلسَّلامُ عَلَيْكُما يا سِبْطَىِ الرَّحْمَةِ وَ سَيِّدَىْ شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا عَلِىَّ بْنَ الْحُسَيْنِ سَيِّدَ الْعابِدينَ وَ قُرَّةَ عَيْنِ النّاظِرينَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا مُحَمَّدَ بْنِ عَلِىٍّ باقِرَ الْعِلْمِ بَعدَ النَّبِىِّ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الصّادِقِ الْبارَّ الاَْمينِ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ الطّاهِرَ الطُّهْرَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا عَلِىِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا المُرْتَضى اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِىٍّ التَّقِىِّ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا عَلِىِّ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّقِىّ النّاصِحَ الاَْمينَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا حَسَنَ بْنَ عَلِىٍّ اَلسَّلامُ عَلَى الوَصِىِّ مِنْ بَعْدِهِ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى نُورِكَ وَ سِراجِكَ وَ وَلِىِّ وَلِيِّكَ وَ وَصِىِّ وَصِيِّكَ وَ حُجَّتِكَ عَلى خَلْقِكَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا السَّيِّدُ الزَّكِىُّ و الطّاهِرُ الصَّفِىُّ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يَابْنَ السّادَةِ الْأَطهارِ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يَا بْنَ المُصْطَفَيْنَ الْأخيارِ اَلسَّلامُ عَلى رَسُولِ اللّهِ وَ عَلى ذُرِّيَةِ رَسُولِ اللّهِ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكاتُهُ اَلسَّلامُ عَلَى الْعَبْدِ الصّالِحِ المُطيعُ لِلّهِ رَبِّ العالَمينَ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِأَميرِالمُؤمِنينَ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا اَبَاالقاسِمِ ابْنَ السِّبْطِ المُنتَجَبِ المُجْتَبى اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا مَنْ بِزِيارَتِهِ ثَوابُ زِيارَةِ سَيِّدِالشُّهَداءِ يُرْتَجى اَلسَّلامُ عَلَيْكَ عَرَّفَ اللّهُ بَيْنَنا و بَْينَكُم فِى الجَنَّةِ وَ حَشَرَنَا فى زُمْرَتِكُم وَ اَوْرَدَنا حَوْضَ نَبِيِّكُمْ و سَقانا بِكَأسِ جَدِّكُمْ مِنْ يَدِ عَلِىِّ بْنِ اَبيطالِبٍ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيكُم اَسْئَلُ اللّهَ اَنْ يُرِيَنا فيكُمُ السُّرُورَ وَ الْفَرَجَ وَ اَنْ يَجْمَعَنا وَ اِيّاكُمْ فى زُمْرَةِ جَدِّكُمْ مُحَمَّدٍ صَلّى اللّهُ عَلَيْهِ و الِهِ وَ اَنْ لا يَسْلُبَنا مَعْرِفَتَكُمْ اِنَّهُ وَلَىٌّ قَديرٌ اَتَقَرَّبُ اِلَى اللّهِ بِحُبِّكُمْ و الْبَرائَةِ مِنْ

ص: 173

اَعْدائِكُمْ وَ التَّسْليمِ اِلَى اللّهِ راضِيا بِهِ غَيْرَ مُنْكِرٍ وَ لا مُسْتَكْبِرٍ وَ على يَقينِ ما اَتى بِهِ مُحَمَّدٌ نَطْلُبُ بِذلِكَ وَجْهَكَ يا سَيِّدى اَللّهُمَّ وَ رِضاكَ و الدّارَ الاْخِرَةَ يا سَيِّدى وَ ابْنَ سَيِّدى اِشْفَعْ لى فِى الجَنَّةِ فَاِنَّ لَكَ عِنْدَ اللّهِ شَأنا مِنَ الشَّأن اَللّهُمَّ اِنّى اَسْئَلُكَ اَنْ تَخْتِمَ لى بِالسَّعادَةِ فَلا تَسْلُبْ مِنّى ما اَنَا فيهِ وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلاّ بِاللّهِ الْعَلِىِّ الْعَظيمِ اَللّهُمَّ اسْتَجِبْ لَنا و تَقَبَّلْهُ بِكَرَمِكَ وَ عِزَّتِكَ وَ بِرَحْمَتِكَ و عافِيَتِكَ وَ صَلَّى اللّهُ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِهِ اَجْمَعينَ وَ سَلَّمَ تَسْليما يا اَرْحَمَ الرّاحِمينَ.

سلام بر آدم برگزيده خدا، سلام بر نوح پيغمبر خدا، سلام بر ابراهيم خليل خدا، سلام بر موسى سخن گوى با خدا، سلام بر عيسى روح خدا، سلام بر تو اى فرستاده خدا، سلام بر تو اى بهترين خلق خدا، سلام بر تو اى برگزيده خدا، سلام بر تو اى محمّد بن عبداللّه صلى الله عليه و آله خاتم پيغمبران، سلام بر تو اى اميرمؤمنان علىّ بن ابى طالب عليه السلام وصىّ و جانشين رسول خدا، سلام بر تو اى فاطمه زهراء عليهاالسلام سيّده زنان اهل عالم، سلام بر شما (حضرت حسن و حسين عليهماالسلام ) دو سبط پيغمبر رحمت و دو آقاى جوانان اهل بهشت، سلام بر تو اى علىّ بن الحسين عليه السلام سيّد عبادت كنندگان و روشنى چشم بينندگان، سلام بر تو اى محمّد بن على عليه السلام باقر (شكافنده) علم بعد از پيغمبر، سلام بر تو اى جعفر بن محمّد الصادق عليه السلام اى نيكوكار باامانت، سلام بر تو اى موسى بن جعفر عليه السلام اى پاك و پاكيزه، سلام بر تو اى علىّ بن موسى الرضا عليه السلام اى پسنديده، سلام بر تو اى محمّد بن على عليه السلام التقى، سلام بر تو اى علىّ بن محمّد النقى عليه السلام اى خيرخواه و امين خدا، سلام بر تو اى حسن بن على عليه السلام (اى امام عسكرى)، سلام بر وصىّ بعد از آن حضرت. خدايا درود فرست بر نور و چراغ فروزان خود و ولىّ ولىّ خود و وصىّ وصىّ خود و حجّت تو بر خلق تو، سلام بر تو اى آقاى صاحب نفس پاكيزه و پاك و باصفا، سلام بر تو اى فرزند بزرگان پاك، سلام بر تو اى فرزند برگزيدگان حق و نيكويان، سلام بر رسول خدا و بر ذريّه رسول خدا

ص: 174

و رحمت و بركات حق بر آنان باد، سلام بر بنده صالح مطيع خداى پروردگار عالميان و رسول او و اميرمؤمنان، سلام بر تو اى اباالقاسم (حضرت عبدالعظيم عليه السلام ) فرزند سبط برگزيده امام حسن مجتبى عليه السلام ، سلام بر تو اى كسى كه به زيارت او ثواب زيارت سيدالشهداء عليه السلام اميد مى رود، سلام بر تو، خدا ميان ما و ميان شما در بهشت (خلد) شناسايى برقرار سازد و ما را در زمره شما محشور و بر حوض (كوثر) پيغمبر شما وارد سازد و به كاسه جدّ شما از دست علىّ بن ابى طالب عليه السلام سيراب فرمايد. درودهاى خدا بر شما. از خدا درخواست مى كنم كه درباره شما سرور و فرج را به ما بنماياند و ما و شما را در زمره جدّ شما حضرت محمّد صلى الله عليه و آله جمع نمايد و معرفت شما را از ما سلب نكند زيرا او باسلطنت و اقتدار است. به دوستى شما و بيزارى از دشمنان شما به سوى خدا تقرّب مى جويم و تسليم امر خدا هستم و به آن راضى و خوشنودم بدون انكار و تكبّر و بر يقين هستم به آنچه كه آن را محمّد صلى الله عليه و آله آورد و به اين ديدار تو را مشتاقم اى سيّد و مولاى من، خدايا رضايت و خوشنودى تو و سراى آخرت را مى طلبم. اى سيّد من و فرزند سيّد من برايم در دخول بهشت شفاعت كن زيرا براى تو نزد خدا شأن و مقامى بزرگ است. خدايا از تو درخواست دارم كه كار مرا به سعادت ختم كنى و آنچه را كه من در آن هستم از من مگيرى و هيچ قوه و نيرويى نيست مگر به خداى بلندمرتبه و بزرگ. خدايا دعاى ما را مستجاب فرما و به كرم و عزّت و به رحمت و عافيت خود قبول فرما و درود فرستد خدا بر محمّد صلى الله عليه و آله و آل او جميعا و تحيّت فراوان فرستد. اى مهربان ترين مهربانان.

پس محقّق مذكور فرموده كه در بعضى اخبار مذكور است كه امام زاده عبدالعظيم در اوقات توقّف در رى از منزل پنهان بيرون مى آمد و قبرى كه در مقابل قبر اوست و راه در ميان است، زيارت مى كرد و مى فرمود كه اين قبر مردى از اولاد موسى بن جعفر عليهماالسلام است و الحال قبرى در آنجا است كه به امام زاده حمزه فرزند امام

ص: 175

موسى عليه السلام منسوب است و ظاهر آن است كه همان قبرى باشد كه امام زاده عبدالعظيم زيارت آن مى نمود، انشاء اللّه او را نيز زيارت بايد نمود و همين زيارت را مى توان خواند و فقره اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا اَبَاالقاسِم و فقره بعد از آن را نبايد خواند. انتهى.

مخفى نماند كه در صحن امام زاده حمزه، قبر شيخ جليل سعيد قدوة المفسّرين جمال الدّين ابوالفتوح حسين بن على خزاعى(ره) صاحب تفسير معروف است، بايد آن جناب را زيارت نمود و همچنين از زيارت شيخ صدوق رئيس المحدّثين معروف به ابن بابويه كه در نزديكى بلد شاهزاده عبدالعظيم است، غفلت نبايد نمود.(1)

امامت و پيشوايى آن قدوه انام گذارده اند و با وسائل تبليغى فوق العاده عامه مردم را به حقيقت آشنا نمودند.

چنان كه محمد بن جعفر و برادرش على بن جعفر در تشريف فرمايى حضرت جواد عليه السلام به مسجد حضرت رسول صلى الله عليه و آله در كفشدارى آن حضرت بر يكديگر سبقت مى جستند و مردم در زمانى كه هنوز امر روشن نشده بود بر آنان اعتراض مى كردند كه شما مشايخ بزرگ بنى هاشم چگونه خود را در مقابل اين طفل خردسال كوچك مى نماييد؟ جواب مى دادند كه اعتراض شما بر خداوند قادر متعال است كه اين طفل را امام لازم الاطاعه قرار داده و ما و همه امت اسلام را مكلّف به متابعت او نموده است و اين اعمال به تدريج مردم را به سرچشمه هدايت سوق داد و حق در مركز خود قرار گرفت.

حضرت عبدالعظيم معاصر با چهار امام بوده كه نقل رواياتش از حضرت امام رضا عليه السلام به طور مستقيم و بلافاصله به نظر نگارنده نرسيده و اخبار زياد و مفصلى از امامين همامين امام محمد تقى و امام على النقى عليهماالسلام روايت نموده كه تماما مورد استناد و قبول علماى اماميه است و مخصوصا متابعتش از ائمه اسلام فوق العاده مستحسن و موجب تجليل و تعظيم او شده است.

سابقه امر چنين بوده كه سادات حسنى به عنوان اين كه اولاد بزرگترين فرزند حضرت اميرالمؤمنين و حضرت صديقه طاهره عليهاالسلام هستند كاملاً متابعت از ائمه اسلام كه فرزندان پسرى حضرت امام حسين و دخترى حضرت امام حسن عليهماالسلام بودند در حكم تقيه نمى نمودند و هميشه داعيه خلافت و خروج بر خلفاء غاصب را داشتند و مدعى بودند كه امام كسى است كه با شمشير براى قلع و قمع ظلم قيام نمايد و او هم زيد بن على بن الحسين عليهم السلام بوده و بعد از يحيى فرزند خود، محمد نفس زكيه و ابراهيم پسران عبداللّه المحض بن حسن المثنى بن حسن بن على بن

ص: 177

ابى طالب عليهم السلام را به جانشينى خود تعيين نموده است و در اثر اين عقيده خود را صاحبان امر دانسته و هر يك از هر گوشه و كنار كشورهاى اسلامى طلوع و كر و فرى كرده و بالأخره جان شيرين خود را از دست مى دادند و به امر امام عصر كه آنان را امر به صبر و تقيه مى فرمودند توجهى نداشتند و درنتيجه رويه آنان موجب قتل و اسارت و حبس و زجر ساير سادات مى شد، زيرا بنى عباس كه كاملاً مسلط بر اوضاع و قوى شده بودند براى فرار از مخالفت احتمالى تمام فاطميين را مورد غضب خود قرار مى دادند و مختصر نتيجه اى از خروج و شهادت آنان كه به نام امر به معروف و نهى از منكر قيام كرده بودند حاصل نمى شد و هرچه به طور مخفى و علنى ائمه عصر به آنان مى فرمودند كه خود پيغمبر اسلام از تسلط اين جباران خبر داده و اولاد خود را امر به صبر و شكيبايى فرموده و تصريح نموده كه تا زمان ظهور قائم آل محمد صلى الله عليه و آله اهل بيت طهارت به خلافت ظاهرى نخواهند رسيد و رؤياى حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله را بر صعود(1) و نزول بوزينه گان به منبر خود حكايت مى كردند در آنان مؤثر واقع نمى شد.

اما حضرت عبدالعظيم با اين كه از شعبه حسنى بود ازائمه عصرخود كاملاً اطاعت مى كرد و به تقيه متمسك بود و به همين جهت از زبان آنان مورد مدح و تجليل زياد واقع شده است تا حدى كه توقف آن سيد جليل را در رى برحسب مأموريت از طرف امام حسن عسكرى عليه السلام مى دانند و باز حضرت عبدالعظيم كسى است كه دين خود را بر امام زمان خود عرضه داشته و مورد تأييد واقع شده است، چنان كه نه نفر ديگر از بزرگان محدثين و روات به نقل كتاب جنت النعيم همين عمل را چه قبل و چه بعد پيروى كرده و مفتخر به گرفتن گواهى از امام زمان خود بر صحت معتقدات خود شده اند.

ص: 178

اللهم اجعلنا منهم و من اتباعهم رحمهم اللّه تعالى.

به روايتى حضرت عبدالعظيم در شهر رى به هدايت و بيان حلال و حرام مردم اشتغال داشته و در محله سكة الشافعيه مرجعيت تام داشته است.

و به روايت ديگر آن بزرگوار مخفى زندگانى مى كرده و در شب هاى تاريك از مخفى گاه خود كه مى گويند سردابى بوده خارج مى شده و قبر امام زاده حمزه را زيارت مى كرده است. در خبر مذكور نام امام زاده حمزه ذكر نشده و مقيد به يكى از اولاد حضرت امام موسى كاظم عليه السلام است ولى در قضيه تشرف مرحوم سيد مهدى قزوينى در شهر حله كه معاصر و نزديك به دوره علامه بحرالعلوم زندگانى مى كرده در مذاكره و عرايض سيد مهدى با امام عصر عجل اللّه تعالى فرجه، نام امام زاده ذكر شده و امام ترديد نفرموده اند.

بدين ترتيب كه قبر امام زاده حمزه بن قاسم كه از اولاد حضرت ابوالفضل العباس است در نواحى حله واقع شده و سيد مهدى براى تبليغ مذهب شيعه اماميه به عشاير رفته و مردم صحرانشين به او گفته اند كه قبر حمزة بن كاظم عليه السلام در اين قريه است و از سيد مهدى خواسته اند كه امام زاده را زيارت نمايد ولى سيد مى گويد كه قبر امام زاده حمزة بن كاظم در شهر رى است و من از زيارت اين قبر كه نمى دانم متعلق به كى است خوددارى دارم، و همان شب بعد از فراغ از تهجد كه انتظار طلوع صبح صادق را داشته تا نماز صبح را بخواند سيدى كه تصور شده از زارعين و ملاكين آنجاست وارد و بعد از سلام مؤاخذه مى كند كه چرا قبر امام زاده را زيارت نكردى.

سيد مهدى مى گويد براى اين كه به من گفتند اين قبر مرقد امام زاده حمزة بن كاظم است و من مى دانم كه قبر امام زاده مزبور در شهر رى است.

سيد ناشناس كه غير از امام عصر كس ديگرى نبوده مى فرمايد: اين قبر مرقد حمزة بن قاسم است كه از محدثين بنام و فرزند چهارم حضرت ابوالفضل بن اميرالمؤمنين عليه السلام است كه شما در همين سفر كتب او را همراه داريد.

سيد مهدى متوجه نشده كه به چه دليل اين سيد ملاك و زارع از محفظۀ كتب

ص: 179

او خبر مى دهد و متوجه آسمان مى شود كه وقت را تشخيص دهد كه سيد مزبور از نظر او غائب مى شود، و سيد مهدى بعد از نماز فكر مى كند كه اين سيد عوام است و بايد تحقيق بيشترى در موضوع نمايد و از طرفى فكر مى كند كه چگونه از غيب خبر داده است.

در همين اوان جمعى از عشاير به ديدن او مى آيند كه همان سيد هم همراه آنان بوده است، مرحوم سيد مهدى از او سؤال مى كند كه اطلاعات نيمه شب شما از چه مأخذ است آيا كتابى دارد و يا از كسى شنيده است؟

سيد تعجب كرده و مى گويد سيدنا من الساعه از باغ خود كه در خارج قريه است فقط براى زيارت شما آمده ام و از جريان شب اطلاعى ندارم. براى سيد مهدى قطع حاصل مى شود كه امام عصر او را به حقايق شناسايى امام زاده ها هدايت فرموده است و فورا با تمام مردم عشاير براى زيارت قبر فرزند گرامى حضرت ابوالفضل عزيمت مى نمايد.

از اين جريان مى توان استفاده كرد كه امام عصر وجود قبر امام زاده حمزه را در شهر رى با سكوت تصديق كرده است.

حضرت عبدالعظيم حسنى طبق حكايت صاحب كتاب جنة النعيم، اولين شخصى است كه دين خود را بر امام زمان خود حضرت امام على النقى عليه السلام عرض كرده و مورد تأييد و ابرام واقع شده است.

بايد توجه نمود كه در عمل آن سيد جليل دستور كافى و شافى به مسلمانان داده كه از ابراز و اظهار دين خود حيا نكرده و به ائمه اسلامى و فقهاء مذهب اماميه رجوع و به طور صريح معتقدات خود را معروض دارند تا مورد امضاء و يا اصلاح واقع گردد چه اگر فرض شود كه حضرت عبدالعظيم در دوره امامت حضرت على بن موسى الرضا عليه السلام دوره شباب خود را مى گذرانيده و در دوره حضرت امام على النقى عليه السلام با معاشرت قبلى هفده ساله با حضرت امام محمد تقى عليه السلام خود مرد كامل و محدث متبحر و طرف حل و عقد اشكالات و مراجعات شيعيان آل محمد عليهم السلام بوده است، با

ص: 180

اين حال مانند يك نفر متعلم مبتدى به امام زمان خود حضرت امام على النقى عليه السلام رجوع و عرض مى كند كه اى مقتداى اسلام، دين من آن است كه خدا را يگانه و مستحق منحصر پرستش دانسته و احدى را در معبوديت شريك خدا نمى دانم و رسول خداوند محمد بن عبداللّه صلى الله عليه و آله مى باشد و گواهى دارم كه مأموريت و سفارت الهى خود را به حد كامل انجام داده و آنچه از كتب و اخبار و سنت به مسلمانان آموخته حق و حقيقت دين اسلام است و بعد از خودش براى نگهبانى دين خدا امام و خليفه برگزيده او حضرت على بن ابى طالب عليه السلام است كه او نيز فرزند ارشد خود امام حسن عليه السلام و او حضرت امام حسين عليه السلام و سپس اولاد آن حضرت نسلاً بعد نسل امام مفترض الطاعة و امروز پيشواى لازم الاتباع مسلمانان تو خواهى بود، و نيز مُقِرَّم كه معاد و سؤال ملكين در قبر و نشور و حساب معاصى و حسنات بر حق بوده و قطعا واقع خواهد شد.

بر مفكرين از مسلمين پوشيده نيست كه اين گونه مطالب بدوى است كه هر مسلمان قطعا آنها را مى داند و از طرف مرد عالم و محدث هاشمى عظيم الشأنى مانند حضرت عبدالعظيم به نام عرض دين بر امام عصر شايد تعجب آور باشد ولى تعجبى ندارد زيرا عرض و استماع آن دستور به عموم مسلمين است نه اين كه واقعا آن حضرت در قسمت دين خود ترديد داشته و مى خواسته به وسيله امام زمان خود اصلاح نمايد و اين عرض و استماع عينا مثل امر به معروف حضرات حسنين عليهماالسلام است كه بر مردى مهمان شده و ديدند كه ميزبان آنان در اعمال وضو بى اطلاع و آن را ناقص انجام مى دهد.

بدون اين كه به روى او بياورند خطاب به او مى گويند ما هر يك مدعى هستيم كه بهتر از ديگرى وضو مى سازيم و مى خواهيم شما در بين ما قضاوت كنيد، و هر يك با كمال دقت وضوى خود را در منظر آن پيرمرد جاهل انجام مى دهند.

ميزبان متوجه شده و عرض مى كند كه خدا مى داند كه رسالت خود را در كجا قرار دهد، مرا ارشاد كرديد و الا در وضوى شما فرقى مشاهده نمى شود.

ص: 181

نسب حضرت عبدالعظيم به اين طريق است: عبدالعظيم بن عبداللّه بن على الشديد بن حسن الامير بن زيد بن حسن السبط بن على بن ابى طالب اميرالمؤمنين عليهماالسلام .

مرحوم اعتضادالسلطنه قاجار در وجيزه خود قيد كرده كه زيد پسر حضرت امام حسن عليه السلام به واسطه فرزند چهارم خود عبدالعظيم در تاريخ بزرگ شد چنان كه عدنان پدر هيجدهم حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله به واسطه آن حضرت در تواريخ فرق مختلفه موقعيت و مقامى يافت كه نظير نداشت و حال آن كه قبل از تولد آن حضرت مردى عادى از قريش بود.

و نيز على شديد كه پيشانى او از كثرت سجده پينه بسته و به همين جهت ذوالثفناتش مى گفتند و معروفيت به شديد به واسطه شدت تمسك او به دين بوده است و هم چنين معروفيت حسن الامير هم به سبب قبول عامليت منصور دوانقى در مدينه بوده است كه بعد از قتل سادات حسنى در واقعه باخمرى در زندان منصور و يا با حال انزواء دار فانى را وداع گفته است و عبداللّه پدرش نيز معروف به قافه بوده زيرا از مادرى كنيز بعد از فوت على پدرش به دنيا آمده و بعضى از معاندين سخنان نامتناسب درباره او مى گفتند بدين جهت جدش حسن او را نزد قيافه شناسان فرستاد و اقوال علماء قيافه شناس كه در بين عرب متبع بود متفقا بر شباهت تام عبداللّه به على مشهور گرديد بدين جهت او را قافه ناميدند.

حضرت عبدالعظيم در سال 200 هجرى در مدينه طيبه قدم به عرصه وجود گذارده و در بين اولاد و احفاد ائمه اسلام افضل و اعلم از تمام آنان كه با او معاصر بودند معرفى گرديد و شيخ بزرگوار صدوق و ساير دانشمندان و بزرگان شيعه اماميه مانند صاحب بن عباد و سيد شريف صاحب عمدة الطالب و سيد مرتضى و شيخ حر عاملى و ميرداماد در كتب تأليفه خود او را توصيف و تجليل كرده اند و دعبل خزاعى درقصيده ميميه خود كه شهرت جهانى دارد خطاب به حضرت صديقه طاهره عليهاالسلام

ص: 182

اشاره به سادات شهداء(1) در ايران هم كرده است كه فرد كامل آن همين حضرت و حضرت معصومه در قم و امام زاده احمد در شيراز است، و عده ديگر از بزرگان كه روش عرض دين بر امام را براى دستور به ما معمول داشته اند، خالد بن جرير بجلى و حسن بن زياد و نصر بن حريث و اعين و عمران و زرارة پسران اعين و اباجارود و اسماعيل بن جابر جعفى و صفوان بوده اند.

جهت مسافرت به ايران گويند خلفاء عباسى كه دائما ائمه اسلامى را در زندان ها مقيد و يا در پايتخت خود تحت نظر نگاه مى داشتند و يا شهيد مى نمودند از معاشرين مشهور و باشخصيت آنان نيز خائف بوده و در موقع فرصت به حبس و تبعيد و قتل آنان مى كوشيدند و به همين جهت معتز عباسى ملعون در مقام تعقيب حضرت عبدالعظيم حسنى برآمد و آن حضرت خائفا يترقب در سال 250 هجرى از بلاد عرب به ايران آمده و هويت خود را اظهار نمى فرمود تا در شهر رى نزول اجلال كرده و متوقف گرديد. احتمال داده اند كه قاصد زيارت قبر پسر عم خود حضرت امام رضا عليه السلام بوده كه بعيد به نظر نمى رسد و يا وكيل حضرت امام على النقى بوده و براى تبليغ مذهب شيعه و رسانيدن پيام آن حضرت به شيعيان و وكلاء و نواب آن حضرت بدين مرز و بوم قدم گذارده كه به عقيده نگارنده مانعى ندارد كه مجموع اين امور موردنظر آن حضرت بوده باشد.

نسبت به احاديث و اخبار منقوله از آن حضرت چون از حوصله اين ذريعه كه فهرست وار نوشته شده خارج است و نگارنده نيز صلاحيت تشخيص صحيح از سقيم اخبار را ندارد عذر خواسته و اساسا وارد نمى شوم.

ولى نسبت به رحلت و يا شهادت آن حضرت در سال 252 هجرى حكايت شده

ص: 183

كه به موت خدايى رحلت نموده است و قول ديگر كه از طرف صاحب مجمع البحرين و طريحى نجفى و شيخ محمد كوفى و بعضى ديگر نقل و جگر شيعه آل على را تا روز قيامت مى سوزاند آن است كه فرقه حنفى و شافعى رى همدست شده و با كثرت عده خود بر شيعه شهر رى حمله نمود و عده اى را مقتول و مجروح نموده و من جمله آن حضرت را زنده زنده دفن نمودند و محمد رازى كه زندگانى آن حضرت را با استفاده از حضرت آيت اللّه مرعشى نوشته تقريبا اين قول را ضعيف دانسته است و طريق سوم آن است كه آن حضرت را با زهر شهيد كرده اند كه با نقل كتاب اخير، غير از ابن معيه ديگرى اين قول را نقل ننموده است. ولى او با رويه دائمى مخالفين اهل بيت مانند خلفاء غاصبه عباسى اين قول را نزديكتر به واقع تشخيص داده و گفته است كه دور نيست كه امراء عباسى به تبعيت از خلفاء مرتكب اين امر فجيع شده باشند.

به هرحال به طور قطع نمى توان آن حضرت را شهيد دانست و قطعا فوت در غربت و حال تقيه كمتر از شهادت نيست. و در اين باب احاديثى رسيده كه فضل چنين مرگى را مى رساند كه از سياق بحث ما خارج است، و آنچه معروف است يك روز جمعى از دوستان براى زيارت آن حضرت رفتند و مشاهده كردند كه مقابل قبله خوابيده و از دنيا رفته و ورقه اى به خط شريف خودش در لباس او يافتند كه نام و نسب خود را معرفى فرموده بود: انا ابوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن حسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليهماالسلام . و شايد تا آن روز مردم رى عموما او را نشناخته بوده و فقط خواص شيعه با آن حضرت سر و سرّى داشتند، و در همين روز يكى از شيعيان در خواب ديده بود كه حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله به او فرموده كه يكى از فرزندان او را فردا در باغ عبدالجبار رازى در پاى درخت سيب دفن مى كنند، او فوراً نزد صاحب باغ رفته و طالب خريد آن محل گرديد. صاحب باغ جواب داد كه من

ص: 184

خودم اين خواب را كه تو ديده اى ديده ام و باغ را بر آن حضرت و مواليان اهل بيت وقف كردم.

عقيدۀ نگارنده - به طورى كه در تواريخ مشاهده مى شود با كمتر از فسق و فجورى كه در اين سرزمين شيوع دارد مكرر در مكرر عذاب نازل شده و حتى در قرون اخيره زلزله و صواعق و طوفان بعضى نقاط را زير و زبر كرده است و در طهران امروزى كه معاصى ما حد نصاب و فوق آن را درهم شكسته تا به حال اين بلده در امان باقى مانده است، لذا به طور قطع نگارنده عقيده دارد كه طهران امروزى در پناه اين سيد جليل و امام زاده واجب التعظيم از مصاعب مترتبه بر اعمال مردم مصون و محفوظ مانده و الى الابد خواهند ماند. و اللّه اعلم بحقايق الامور.(1)

(ص 547).(1) طبع طهران، 1296 - 1298.(2)

المقدسى مى نويسد كه عمر بن سعد به طمع حكومت رى در زمان يزيد اموى به كربلا به مقابله با امام سوم حضرت امام حسين عليه السلام رفت و اين دو بيت را از او مى داند:

أأتركُ مُلك الرّيّ و الرّيّ رَغبَةً *** أم ارجعُ مذموما بقتل حُسَيْن

و فيقتله النار ليس دونَها *** حجابٌ و ملكُ الرّيّ قُرّةُ عَيْن

اسماعيل بن احمد سامانى در 17 رجب سال 289 هجرى رى را بگرفت و خليفه عباسى آن زمان المكتفى به ناچار حكومت اسماعيل را در آن سامان شناخته و براى او عهد و لواء فرستاد.(1) از اين تاريخ به بعد رى دوباره به دست سلاطين مستقل ايران درآمد و پادشاهان آل زيار و آل بويه و بعد از آن سلجوقيان مدت ها بر آن سرزمين حكومت كردند.

بنابر آنچه از نوشتجات تذكره نويسان اسلامى برمى آيد حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام در حدود سنه 250 هجرى برحسب امر مبارك امام على النقى الهادى عليه السلام براى ترويج و تبليغ احكام دين مبين اسلام و پيشوايى جماعت شيعيان از عراق مأمور رى گرديد. صاحب كتاب «منتقلة الطالبيين» مى نويسد: «ذكر من ورد الرى من اولاد على بن الحسن بن زيد بن الحسن بالرى، ابوالقاسم عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد من ناقله طبرستان ...».

از جمله پانزده نفر اولاد حضرت امام حسن مجتبى، زيد بن الحسن است كه اسن از همه بوده و در حدود نود سال عمر كرده و معروف به شريف بنى هاشم بود و بنابر مشهور ستى نفيسه كه از بانوان مشهوره و اعاظم هاشميات بوده و بقعه و بارگاه او در مصر مزار عامه و خاصه است، دختر زيد بن الحسن بوده است.

پسر زيد، حسن الامير جد دوم حضرت عبدالعظيم عليه السلام است كه در حدود سنه 168 در حوالى مدينه وفات كرده و هشتاد و پنج سال عمر كرده است و زمان خلافت

ص: 188

منصور و مهدى و هادى عباسى را درك نموده است.

حسن الامير اولاد متعدد داشته كه از آن جمله است على معروف به شديد كه ظاهرا در زمان حيات پدر فوت كرده و دو پسر براى او ذكر كرده اند: يكى عبدالعظيم كه بلاعقب بوده و عموى حضرت عبدالعظيم مدفون در رى به شمار مى رود و ديگرى عبداللّه قافه.

عبداللّه بن على شديد پدر حضرت عبدالعظيم عليه السلام مى باشد. وقتى پدرش فوت شد او هنوز متولد نشده بود و بعد از تولد تحت كفالت جدش حسن الامير به عرصه رسيد.

عبدالعظيم بن عبداللّه قافه مكنى به «ابوالقاسم» است و درك خدمت سه امام يعنى امام محمد تقى (الجواد) و امام على النقى (الهادى) و امام حسن العسكرى را فرموده.

حضرت عبدالعظيم گذشته از قرابتى كه با حضرت جواد و حضرت هادى داشت، دائما اوقات خود را صرف خدمت آنان و استفاده علم و معرفت از محضر آن دو بزرگوار مى كرد، در مسافرت هايى كه به بغداد و سامره مى نمودند ملتزم خدمت و محرم اسرار ايشان بوده تا آنجا كه در زمان خلافت المعتز باللّه عباسى بنابر امر حضرت على النقى الهادى خانواده خود را در مدينه گذارده و به شهر رى مهاجرت فرمود تا در آنجا به تعليم مسائل دين و ارشاد و تبليغ مسلمين اشتغال ورزد.

مؤلف كتاب «جنة النعيم» مى نويسد با تجسس در تواريخ، تاريخ فوت آن حضرت را به دست نياوردم ولى چون از اخبار به دست مى آيد كه در زمان المعتز باللّه عباسى مهاجرت فرموده و شهادت حضرت امام على النقى (الهادى) 254 و فوت المعتز باللّه در سال 255 و توقف آن بزرگوار در رى زياد طولانى نبوده، لذا مى توان نتيجه گرفت كه وفات حضرت عبدالعظيم عليه السلام در حدود سنه 254 و 255 هجرى واقع شده است.

ص: 189

1 - صندوق عتيق:

اين صندوق يكى از باارزش ترين و نفيس ترين آثار تاريخى و صنعتى ايران است. چوب آن از عود و فوفل و گردو است و كتيبه هايى به خط نسخ و ثلث به طور برجسته در آن بكار رفته كه همگى مربوط به سال ساختمان آن يعنى 725 هجرى است.

بر روى حاشيه چهار طرف سطح فوقانى زيارت نامه اى به خط ثلث به اين شرح مرقوم گرديده است: «السلام عليك يا نبى اللّه، السلام عليك يا ولى اللّه، السلام عليك يا خليفة رسول اللّه، السلام عليك يافلذة كبد رسول اللّه، السلام عليك با حجّة اللّه على خير خلقه، السلام عليك يا امام المتقين، السلام عليك يا امام المسلمين، السلام عليك ايها الغايب الحاضر، السلام عليك ايها الشاب المعمر - ادركنى و خذ بيد ولاى».

بر حاشيه باريك ترى آيات 26 و 27 و 28 «سوره آل عمران» از قرآن كريم از «قل اللهم مالك الملك.... تا و الى اللّه المصير» به خط ثلث برجسته و در قسمت آخر آن هم دو آيه ديگر نوشته شده است.

بر بدنه هاى چهار طرف صندوق روى حاشيه دو كتيبه به خط عالى نسخ كه مخصوص زمان مغول است نوشته شده و بر يكى از آنها اين عبارت خوانده مى شود:

«بسم اللّه الرحمن الرحيم - امر به ترتيب هذا التربة الشريفه و الروضة المنيفة و المشهد المقدس و المرقد المنور لسيد الاعظم الاجل المعظم جلال آل طه و يس حبل اللّه فى الارضين سراج الملة و الدين عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن حسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابيطالب عليهم الصلوة و السلام باشارة المولى الصاحب الاعظم و مفخر الحاج الحرمين دستور العهد خواجه نجم الحق و الدين محمد بن المولى الصاحب الاعظم سلطان الوزراء كهف الحرمين دستور الخافقين خواجه عز الحق و الدنيا و الدين محمد بن منصور الفومدى اعزاللّه انصاره و طاب مثوى آبائه العظام و اجداده الكرام و رزقه ايانا شفاعة اميرالمؤمنين و اولاده المعصومين الطيبين.»

ص: 191

كتيبۀ ديگر تمام شامل آيه الكرسى يعنى آيات 255 و 256 و 257 «سوره البقره» مى باشد و پس از كلمات «هم فيها خالدون» كه آخر آيه شريفه است اين عبارت مرقوم گرديده: تحريرا فى شهور سنة خمس و عشرين و سبعمائة، عمل يحيى بن محمد اصفهانى و از اين عبارات معلوم مى شود كه خواجه نجم الدين محمد كه از وزراء عهد خود به شمار مى رفته است در سال 725 هجرى مقارن پادشاهى سلطان ابوسعيد بهادر (716 - 736) پادشاه سلسله ايلخانيان مغول بانى صندوق مطهر بوده است.

اين صندوق كه فعلاً قديمى ترين اثر آستانه حضرت است مدت ها تعمير نيافته بود و به طورى كه خود نويسنده مشاهده كرده بود قسمت هاى پايين آن به كلى پوسيده و خاك شده بود تا اين كه در سال 1329 هجرى شمسى از طرف مرحوم احمد هدايتى توليت وقت آستانه به دست استاد خاتم ساز معاصر حاج محمد صنيع خاتم كه صندوق بعضى ديگر از بقاع متبركه را نيز از خاتم ساخته و يا مرمت كرده است، مرمت يافت.

2 - ضريح:

ضريح قديمى آستانه مقدسه به مرور ايام قفل هاى شبكه آن ساييده شده و بر اثر فشار دست زايرين به كلى لق گرديده بود تا اين كه در سال 1330 برحسب تصميم و دستور توليت آستانه آن هم به دست استاد هنرمند اين زمان حاج صنيع خاتم تجديد و تعويض گرديد. طبق كتيبه اى كه بر بالاى ضريح نوشته شده، بانى اولى آن فتحعلى شاه قاجار بوده و بعد از آن اولين مرتبه در عهد ناصرالدين شاه صورت تعمير يافته است.

3 - درب عتيقه آهنى و كتيبه كوفى آن:

قديمى ترين اثر موجود در آستانه دو قطعه كتيبه كوفى آهنى است كه بر روى يكى جمله «امر العبد الضعيف المذنب المرجى الى» و بر روى ديگر جملۀ «رحمة اللّه

ص: 192

تعالى، عبدالصمد بن فخر آود» نوشته شده. اين دو كتيبه متعلق به يك درب آهنى است كه ظاهرا متعلق به قرن دهم هجرى مى باشد و تاريخ آن به شرح عبارت زير كه متعلق به سر در مى باشد، 945 هجرى معاصر سلطنت شاه طهماسب صفوى است:

«خلافة معموره ما تقى الضواء و الغمام و خلع زمان اقباله ببقاء الانام و ايد ميامن جلاله على صفحات الايام فى شعبان 945 و سعى فى اتمامها القاضى مسعود الحسنى - كتبه نظام الدين ابراهيم عبدالعظيمى.»

و به طورى كه در فرمان شاه طهماسب اول متعلق به سنه 961 هجرى كه موجود است، ملاحظه مى شود نظام الدين ابراهيم از متوليان آستانه بوده، اينك عبارت فرمان:

«لاجرم در اين زمان كه مجددا خاطر خيريت مآثر به ازدياد ضبط و ربط آن سركار تعلق گرفته بود در دارالقضاء معسكر ظفر اثر ثابت شد كه توليت شعرى موقوفات قديمى آن سركار حسب الشرع الاقدس به سيادت پناهى امير خليل اللّه و امير عنايت اللّه رسيده و اكثر رقبات مزبور به سعى و اهتمام اجداد كرام سادات آستانه منوره صورت تعمير يافته و به عرض رسيد سيد خليل اللّه و سيد عنايت اللّه متوفى شده اند و نوبت توليت شرعى به خلف صدق ايشان امير نظام الدين على شاه و امير حسام الدين ابراهيم رسيده، بنابر ظهور رشد و صلاح مشاراليهما منصب عالى توليت و رتق و فتق مهمات سركار آستانه مذكور را به دستورى كه به والد هر يك متعلق بود به سيادت پناهان مشاراليهما شفقت فرموديم.»

4 - درب مسجد هلاكو:

در محل فعلى مقبره ناصرالدين شاه سابقا مسجدى وجود داشت كه آن را مسجد هلاكو مى خوانده اند و دربى در آن به كار رفته بود كه بعدها آن را برداشته و در گوشه جنوب شرقى «مسجد بالاسر» نصب نمودند و فعلاً اين درب كه منبت كارى بسيار زيبايى دارد در شمال ايوان شرقى جنب امام زاده حمزه عليه السلام منصوب است.

ص: 193

بر روى اين درب منبت دو كتيبه به خط ثلث وجود دارد كه ظاهرا در قديم الايام بر روى درب ديگرى نصب بوده.

بر روى يكى از درها اين عبارت خوانده مى شود: «بسم اللّه الرحمن الرحيم و به نستعين، سلام عليكم طبتم فادخلوها خالدين.» و بر روى لنگه ديگر عبارت زير: «تمت هذا الباب المشهد الامام المقدس سيد عبدالعظيم عليه السلام سنة ثمان و اربعين و ثمانمائة.» سال 848 مقارن است با سلطنت شاهرخ (807 - 850) پسر امير تيمور.

5 - درب هاى عتيقه منبت عصر صفوى:

در خزانه آستانه دو جفت درب عتيقه منبت بسيار عالى وجود دارد كه بر روى يكى از آنها كتيبه اى به خط ثلث به شرح زير مرقوم يافته:

گر نه باب الجنه است اين در چرا *** گشت تاريخش در جنت سرا

ز در درآ و شبستان ما منور كن *** دماغ مجلس روحانيان معطر كن

به طورى كه از مصرع دوم بيت اول معلوم مى گردد تاريخ آن 918 هجرى يعنى به هنگام سلطنت شاه اسماعيل اول بوده است. بر روى در ديگر اين اشعار نوشته شده:

بر در دولت سراى تو بزر بنوشته اند *** هذه جنات عدن فادخلوها خالدين

هيچ نگشايد ز درهاى دگر ور زان تست *** ربنا افتح بيننا اذ انت خير الفاتحين

اين دو درب سابقاً در رواق منصوب بوده ولى بعد از تعميرات به لحاظ نفاست و جلوگيرى از فرسودگى بيشتر فعلاً در خزانه آستانه نگاه دارى مى شود.

6 - قرآن هاى خطى:

در آستانه قرآن هاى خطى بسيار نفيسى وجود دارد كه يكى از آنها در موقع ترتيب گنجينه قرآن در موزه ايران باستان بدانجا ارسال و در فهرست راهنماى گنجينه مزبور به شماره 82 ثبت گرديده و مشخصات قرآن مذكور را چنين نوشته اند:

خط متن نسخ كتابت و سه سطر اول و وسط و آخر هر صفحه ثلث خيلى عالى

ص: 194

بدون رقم و تاريخ تحرير 940، به كاغذ سمرقندى جدول زرين دار، جلد سوخته معرق طلاپوش لولادار عالى (قرن يازدهم) شماره صفحه ها 1004، هر صفحه 11 سطر، قطع وزيرى بزرگ به اندازه 20×31 سانتيمتر.

تاريخ تحرير اين قرآن سال 940 مصادف است با يازدهمين سال سلطنت شاه طهماسب اول صفوى.

5 - مزرعه مافتان بلوك غار (رى) كه نصف آن را ولد امير قباد وقف بر آستانه نموده و نصف ديگر را امير فولاد قبا بيك و هر دو نفر توليت آن را به سيد على شاه فرزند سيد شرف الدين حسين واگذار كرده اند.

6 - مزرعه استروحه از بلوك «سيور قرج» كه نواب خليفه شاه قلى (مهردار) وقف بر آستانه نموده و توليت آن را به سيد خليل اللّه و سيد عنايت اللّه داده است.

7 - يك قطعه باغچه در قريه «وسفنارد» از بلوك غار رى كه نواب حسين خان سلطان روملو وقف كرده و توليت آن را به دو سيد سابق الذكر سپرده است.

8 - چهار هرز (چاله هرز امروزى) و بالغ آباد واقعه در شميران.

9 - مزرعه «آبه غار» مشهور به «ده خير» كه ايضا سيد شرف الدين حسين وقف آستانه كرده و توليت آن را به اولاد ذكور خود سپرده است.

10 - مزرعه «بند گردان» شهريار كه فولاد قبا وقف بر آستانه نموده و توليت آن را به سيد شرف الدين واگذار كرده است.

11 - مزرعه شرقى مشهور به مزرعه «شاهى» كه ايضا سيد شرف الدين حسين وقف نموده است.

12 - مزرعه «هوسنه بهنام» كه آن نيز از موقوفات سيد مذكور است.

13 - مزرعه «مبارك آباد» معروف به «خيرآباد» بلوك غار كه طغرل نامى وقف آستانه نموده است.

14 - مزرعه «ايلمان» (اليمان امروزى) و «جلال آباد» غار رى كه غازى خان تكلو وقف نموده و توليت آن را به سيد عنايت اللّه و سيد خليل اللّه داده.

15 - مزرعه «دز» واقعه در بلوك غار رى كه خود سيد شرف الدين حسين داير نموده و وقف آستانه كرده و توليت آن را بعد از خود براى اولاد ذكور گذارده است.

البته بعد از سنه 960 هجرى كه تاريخ اين فرمان است تا امروز قراء و رقبات

ص: 196

و مستغلات ديگرى وقف آستانه گرديده است ولى از موقوفات مذكور در فوق امروز فقط پنج رقبه در دست آستانه باقى است كه عبارت مى باشند از مافتون، علائين، ده خير، هوسنه و سينك كه معمورترين آنها مزرعه علائين واقع در حومه شهر رى امروزى است و از آب چشمه على(1) معروف مشروب مى شود و بيش از سه كيلومتر تا صحن فاصله ندارد.

مطلب ديگرى كه موضوع فرمان سنه 960 شاه طهماسب صفوى است، امر توليت موقوفات آستانه مى باشد. تا آنجا كه نويسنده استنباط مى كند امر توليت چون بر وفق مقررات شرع بسته به نظر واقف است و خود او متولى وقف را تعيين مى نمايد، اساسا احتياج به صدور فرمان و تأييد ندارد ولى چون پاره اى اوقات رقبات موقوفه مورد تجاوزات واقع مى شده و هم از آن جهت كه بايستى متوليان روابط معنوى سلاطين شيعه ايران را با آستانه هاى مقدسه حفظ نمايند بر طبق وقفنامه ها درخواست صدور فرمان از سلاطين مى كرده اند و اين سيره هميشه جارى بوده است و مخصوصا اين امر در تمام دوران حكومت صفويه بسيار رايج بوده ولى بعد از انقراض صفويه و تسلط افاغنه و بعد افشاريه و ضمن انقلابات ديگر متوليان كمتر درصدد مراجعه به دربار و گرفتن فرمان بوده اند، فقط از زمان فتحعلى شاه به بعد ارتباطات آستانه هاى مقدسه با سلاطين وقت تجديد شده است.

در فرمان مرقوم شاه طهماسب هم علاوه بر تعيين و تشريح رقبات موقوفه اين عبارت درمورد تأييد متولى وقت ديده مى شود: «و چون به ثبوت مضمون صدق

ص: 197

مشحون اين مجله جليله به سبق ايادى و تصرف و تصدى سادات مشار اليهم و تلقى ايشان به وقفيت و تعيين مصارف و استفاضه معينه به عرض بعضى مجلات مسجلات قديم مؤكد و مؤيد گرديد، وقفيت و تصدى و توليت مذكوره به تنفيذ و امضاء مقرون شد.»

علاوه بر اين فرمان فرامين ديگرى درمورد موقوفات آستانه و متوليان وقت از طرف سلاطين ديگر از قبيل: شاه عباس كبير، شاه طهماسب دوم، شاه سليمان، شاه صفى، كريم خان زند، فتحعلى شاه قاجار، محمد شاه و ناصرالدين شاه و غيره صادر شده است كه ذكر آنها در اين مقاله موجب طول كلام خواهد شد.

زيارت حضرت ثامن الائمه به طرف ايران مسافرت نموده، پادشاه در اعزاز و اكرام وى كوشيده او را به توقف در ايران الزام و متصدى امور شرعى «اردوى شاهانه» گردانيد و در زمان سلطنت شاه طهماسب صبيه علامه ربانى محقق ثانى (شيخ على كركى) را كه در آن عصر پيشواى مسلمين و مفتى اعظم شيعه و مرجع تقليد ايران بوده است به حباله نكاح خويش درآورده و از او پنج پسر و يك دختر به دنيا مى آيند.

ارشد اولاد او ميرزا حبيب اللّه شخصى است كه از طرف شاه طهماسب صفوى به توليت اين آستانه منصوب و اين منصب خطير همچنان در احفاد ايشان باقى و از طرف پادشاهان هر عصر هم تأييد و تحكيم مى يابد.

فرزند دوم خاتم المجتهدين، مير سيد محمد پس از درگذشت پدر به قضاوت عسكر و تصدى امور شرعيه اردوى شاهانه منصوب و در اصفهان متوطن مى شود و او را سه پسر بود يكى مير سيد مرتضى كه به توليت مزار شاه نعمت اللّه در ماهان (كرمان) منصوب و اين توليت را تا به امروز در سلسله او باقى است و ديگرى ميرزا آقا كه او را پسرى نبوده ولى دخترزادگانش در شيراز متولى مزار شاه چراغ بوده اند و آخرى ميرزا نظام الدين على است كه او را چهار پسر بوده و از جمله آنها ميرزا ابراهيم شيخ الاسلام رى و متولى بقعه منوره حضرت عبدالعظيم است كه تاكنون هم توليت در سلسله آنها باقى مى باشد.

فرزند ديگر خاتم المجتهدين، مير سيد احمد است كه به توليت مزار شيخ صفى الدين در اردبيل منصوب و اعقاب ايشان هم تا به امروز متولى آن محل مى باشند.

2 - «ريحانة الادب فى تراجم المعروفين بالكنية او اللقب» در صفحه 44 رديف 708 مى نويسد: سيد حسين بن حسن بن محمد كركى عاملى معروف به مجتهد كركى (مير سيد حسين مجتهد) از متبحرين علماى اماميه عهد شاه طهماسب و شاه عباس

ص: 199

صفوى و خاله زاده ميرداماد و نوه دخترى محقق كركى است. وى بعد از وفات محقق در نزد تمامى علما و سلاطين وقت داراى اعتبار تمام بوده و چندى در اردبيل سكونت داشته سپس به امر شاه عباس اول به سمت شيخ الاسلامى به اردبيل رفته و تأليفات زير از او است:

1 - الاشراف على سيادة الاشراف. 2 - الاقتصاد فى ايضاح الاعتقاد. 3 - التبصرة فى العقايد الحقه. 4 - تذكرة المؤمنين فى تبصرة الموقنين. 5 - تفسير «احل لكم الطيبات».

6 - شرح روضه كافى. 7 - النفخات الصمديه و غير اينها. وفات او در يك هزار و يك هجرى است.

3 - اسكندربيك تركمان در كتاب «عالم آراى عباسى» صفحه 157 اين طور مى نويسد:

حسين حسينى جبل عاملى دخترزاده خاتم المجتهدين شيخ عبدالعال در زمان حضرت شاه جنت مكان مدتى در دارالانشاء اردبيل به تدريس و شيخ الاسلامى و قطع و فصل مهام شرعيه قيام داشت. بعد از آن به درگاه معلى آمده منظور نظر حضرت شاه جنت مكان گرديده صاحب نفس و فطرت عالى و طبع كامل و حافظه عظيم بوده و اساتيد شرعيه و كتاب نويسان عنوان او را سيد المحققين و سند المدققين وارث علوم الانبياء و المرسلين خاتم المجتهدين مرقوم مى ساختند.

4 - سام ميرزا فرزند بلافصل شاه اسماعيل صفوى كه ذوق شاعرى داشته در تذكره خود كه به نام «تحفه سامى» شهرت دارد و در تهران هم به طبع رسيده صفحه 41 مى نويسد: امير عنايت اللّه متولى مزار امام زاده عالى قدر سيد عبدالعظيم است كه در

شهر رى است و پيش از توليت شعر مى گفت، اين اشعار از اوست:

اى دل طلب وصال جانان نكنى *** تا محنت هجر بر خود آسان نكنى

تا پا ننهى ز ورطه عقل برون *** سرمنزل خويش كوى جانان نكنى

ص: 200

5 - در سال 1330 هجرى قمرى شش سال بعد از تأسيس مشروطيت و ابتداى تشكيلات جديد وزارت معارف و اوقاف و تصويب قانون اساسى معارف كه آن وزارت را ناظر قانونى كليه موقوفات كشور قرار مى داد، از طرف آن وزارت در باب موقوفات آستانه مثل ساير موقوفات قرار شد رسيدگى و نظارت به عمل آيد و بالنتيجه مقرر گرديد، تصدى اين كار به سه نفر از آقايان علما و مجتهدين درجه اول تهران واگذار گردد. براى اين كار مرحومان حاج امام جمعه خوئى و حاج شيخ محمد تقى گرگانى و ميرزا سيد حسن مدرس اصفهانى انتخاب شدند. اين آقايان بعد از رسيدگى هاى مفصل نظريه خود را به اين شرح نوشتند:

اسناد و وقفنامه جات علماى ربانيين رضوان اللّه عليهم و فرامين صادر از سلاطين ماضين انار اللّه براهينهم را ... ملاحظه كرده خلاصه چنين است:

«سلطان خلد مقام شاه طهماسب صفوى رفع اللّه درجته در فرمان همايون خود مورخ ذيحجه 960 هجرى مرقوم داشته اند: «لاجرم در اين زمان كه مجددا اراده ما به ازدياد ضبط و ربط آن سركار تعلق گرفته بود در دارالقضاء معسكر ظفر اثر ثابت شده كه توليت شرعى موقوفات قديمى آن سركار به سيادت پناهين امير خليل اللّه و امير عنايت اللّه رسيده و اكثر رقبات مذكوره به حسن سعى و اهتمام اجداد كرام سادات آستانه منوره صورت تعمير يافته و به عرض رسيد كه سيد خليل اللّه و سيد عنايت اللّه متوفى شده اند و نوبت توليت شرعى به خلف صدق ايشان امير نظام الدين على شاه و امير ابراهيم رسيده به دستورى كه به والد هر يك متعلق بود به سيادت پناهين مشاراليهم شفقت فرموديم ... انتهى.»

و نواب عاليه متعاليه جليله زينت بيگم طيب اللّه مضجعها صبيه مرضيه سلطان جنت مكان شاه طهماسب انار اللّه برهانه در وقف نامه خود كه مورخ به تاريخ ذيقعده الحرام سنه 997 هجرى است و توشيح و خاتم مبارك مجتهدين آن عصر

ص: 201

و خود آن سيده جليله است مرقوم داشته: «... و بعد وقف نمود نواب مستطاب خورشيد احتجاب الخ ... زينت بيگم خلد اللّه ظلال سيادتها تمامت همگى سه دانگ و ربع مشاع از مزرعه موسومه به «خوار ذيل» واقعه در بلوك غار الخ ... به مشهد منور و مرقد مطهر امام زاده واجب التعظيم و التكريم عبدالعظيم عليه السلام و شرط نمود نواب واقف حين الوقف توليت مزرعه مذكوره به عالى حضرت سيادت مرتبت امير مجدالدين بن امير ابراهيم الحسينى و بعد از او بر اولاد و امجاد او نسلاً بعد نسل و عقبا بعد عقب ... انتهى».

«سلطان خلد مقام شاه طهماسب صفوى در فرمان ديگر خود مروخ شهر ربيع الثانى 1130 مرقوم داشته اند: «چون جناب سيادت پناه ميرزا على الحسينى متولى شرعى آستانه مقدسه امام زاده واجب التعظيم امام زاده عبدالعظيم به عرض رسانيد كه به موجب مجله معتبره و مسجله به سجلات علماء اعلام كه شرح وقف نامه جات و محال موقوفات در آن قلمى شده و مكرر به امضاء سلاطين جنت مكين رسيده توليت شرعى قديمى موقوفات سركار آستانه بطنا بعد بطن مختص اولاد ذكور اجداد سيادت پناه مشاراليه است و اولاد اناث را در آن مدخليتى نيست و در اين وقت نوبت توليت شرعيه با مشاراليه است و استدعا نمود كه در باب توليت مزبوره رقم مطاع صادر گردد و حسب الفرمان قضا جريان علامى فهامى مجتهد العصر و الزمانى مير سيد محمد ملاحظه ارقام و احكام و سجلات مزبوره تصديق بر توليت شرعى مومى اليه نموده لذا توليت شرعى موقوفات قديمى سركار مزبور را به سيادت و فضيلت پناه مكرمت فرمود ...

«و سلطان جنت مكان شاه عباس صفوى در فرمان همايون مورخه شهر صفر 1133 خود مرقوم داشته است: در اين وقت كه جناب ميرزا محمد على الحسينى متولى شرعى آستانه مقدسه امام زاده عبدالعظيم به عرض رسانيد توليت قديمى

ص: 202

موقوفات سركار آستانه مزبور به آباء و اجداد امير على شاه و امير نوراللّه كه از اولاد ذكور واقفين اند متعلق بوده و اكنون به همان دستور به سيادت پناه مومى اليه مقرر فرموديم ... انتهى.»

«اشرف افغان در فرمان مورخه ذيقعده 1140 هجرى خود مرقوم داشته است در اين وقت كه سيادت پناه ميرزا محمد الحسينى متولى سركار فيض آثار امام زاده عبدالعظيم به درگاه آمده رقم امضاء توليت شرعى قديمى آستانه منوره به دستور اجداد به مشاراليه مرحمت و عنايت گرديد ... انتهى.

«امير سليمان خان قاجار طاب ثراه در وقف نامه شهر ذيقعدة الحرام 1214 خود مرقوم داشته اند كه وقف صحيح شرعى فرمودند امير سليمان خان قوانلو همگى و تمامت يك بنگاه آب از جمله چهارده بنگاه آب قنات «مقصودآباد» مشهور به «فيروزآباد» به سركار فيض آثار و توليت آن را مفوض فرمودند به عالى جناب آقا سيد ابوالحسن متولى ... انتهى.

نظر به مداليل اين اسناد شرعيه معتبره محفوفه به قرائن صدق و فرامين سلاطين جنت مكين صفويه انار اللّه براهينهم و وقف نامه جات مرقومه و مداليل فرامين و نوشته جات سايره كه ذكر آنها را در اين مقام لزومى نديد و به ملاحظه استفاضه تامه

و شياعى كه در بين اهالى و محترمين از سكنه زاويه مقدسه ثابت و محقق گرديد كه توليت كليه و جل موقوفه آستانه مقدسه حضرت عبدالعظيم از طرف واقفين به اجداد جناب مستطاب حاج ميرزا هدايت اللّه متولى فعلى و اولاد آن مرحومين نسلاً بعد نسل تفويض شده ... الخ.

حسين بن موسى بن بابويه القمى مى باشد، كنيه وى «ابوجعفر» است، ولادتش در شهر قم و به سال 380 ه . در شهر رى وفات نموده و او را «ثقة المحدثين» مى خوانند چه آنچه در كتب و تصنيفات خود از ائمه اطهار نقل و روايت نموده به صدق و صواب مقرون است.

شيخ صدوق از محدثين ثلاث و ارباب كتب اربعه(1) كه مدار شيعه در اعصار بر آنها است، مى باشد. وى استاد شيخ مفيد و والد نجاشى و ابن غضايرى است كه همه از اجله علماء شيعه اماميه اند. صيت مآثر و فضل و اجتهاد اين عالم نحرير مشهور است و به التماس شيعه رى در آن شهر اقامت فرموده و چون شيعه خراسان را نيز به فتاوى خود مستفيد مى فرمود علماى رجال او را «وجه شيعه رى» ذكر نموده اند.

شيخ نجاشى در رجال خود مى نويسد كه ابوجعفر در سال 355 در عنفوان جوانى به بغداد رفت و شيوخ طايفه از او استماع حديث مى نمودند و توقيعى از طرف حضرت امام حسن عسكرى عليه السلام براى وى صادر گرديده كه امام درباره اش فرموده اند: «شيخ و معتمدى و فقيهى».

شيخ صدوق را تأليفات عديده و مهمه بوده كه قريب سيصد تصنيف احصاء كرده اند و ما براى نمونه از دو كتاب: «من لا يحضره الفقيه» كه قرون متواليه منظور نظر اساتيد و علماى اسلام بوده و يكى از كتب اربعه تشيع مى باشد كه در احاديث و روايات اهل بيت رسول اللّه صلى الله عليه و آله تأليف گرديده و كتاب «اكمال الدين و اتمام النعمة» در امر غيبت، نام مى بريم.

بقعه شيخ صدوق كه در اثر باران و قدمت ساختمان منهدم شده بود (بنابر نقل صاحب روضات الجنات) در سنه 1238 به عهد فتحعلى شاه قاجار تعمير و مرمت يافته است.

ص: 204

اين چهار بيت در سر در ورود به محوطه ابن بابويه كه قبرستان عظيمى است و مدفن گروهى بى شمار از رجال و اعيان و علماى تهران مى باشد، كتيبه شده و اثر طبع فتوحى يكى از شعراى معاصر مى باشد:

اين بقعه شريف كه با غرفه بهشت *** اندر مقام و رتبه سزاوار همسرى است

بيت محمد بن على بن بابويه *** كز مرتبت به خلد برينش برابرى است

با اين علو مرتبه شيخ صدوق را *** تنها مفاخرت به تولاى حيدرى است

باقى است زانكه ناشر شرع محمد است *** زنده است زانكه محيى آئين جعفرى است

2 - مقبره شيخ يعقوب بن اسحاق الكلينى كه از اجله علماى شيعه است در حدود شهر رى (هفت كيلومترى شرقى حسن آباد فشافويه) واقع شده است و ايشان پدر محمد بن يعقوب كلينى از اجله علماى حديث در قرن سوم هجرى و صاحب كتاب «الكافى فى الاصول و الفروع» و ملقب به «ثقه الاسلام» است كه اصلاً اهل قريه كلين (ورامين) بوده و در سال 328 در بغداد وفات يافته است. كتاب كافى از موثق ترين كتب احاديث و آثار شيعه اماميه و يكى از كتب اربعه است.

3 - در جوار شرقى حرم جنب مقبره امام زاده حمزة بن موسى در زاويه مقبره خاص شيخ جمال الدين ابوالفتوح رازى قرار دارد كه از اجله علماى شيعه در قرن ششم هجرى مى باشد (متوفى 538 ه). وى مؤلف كتاب تفسير عظيمى است كه از منابع موثق و معتبر شيعه اثنى عشريه مى باشد و اين تفسير به نام «روض الجنان و دوح الجنان» معروف به تفسير ابوالفتوح در تهران به سال 1315 شمسى طبع شده. مقبره شيخ نيز در همان تاريخ به همت وزارت معارف از محل موقوفات عامه مرمت و تعمير يافت و در جوار آن كتابخانه مخصوصى به نام حضرت عبدالعظيم تأسيس شده است كه هم اكنون داير و شامل مقدار كثيرى كتب فارسى و عربى است.

ميرزا ابوالقاسم قائم مقام صاحب «منشآت» و اشعار معروف كه از رجال بزرگ

ص: 205

دولت قاجاريه و وزير اعظم عباس ميرزا وليعهد و محمد شاه بوده است در اين حجره مدفون است. قبر دو نفر ديگر از احفاد او نيز ميرزا على و حاجى ميرزا على اكبر خان قائم مقام در همان حجره قرار دارد.

نظر به اين كه زاويه مقبره شيخ ابوالفتوح از ديرزمان آرامگاه بعضى از دانشمندان بوده كه داراى آثار جليل مى بودند براى جلوگيرى از نسيان تاريخ برحسب دستور آقاى على اصغر حكمت وزير معارف وقت لوحه سنگى به عنوان تذكار تهيه و در آن حجره نصب شده است و نام آن دانشمندان به شرح زير در آن سنگ نوشته مضبوط است:

1 - مرحوم حاج ميرزا ابوالقاسم نورى رازى صاحب كتاب «مطارح الانظار»، متولد 1236 قمرى و متوفى به سال 1292.

2 - مرحوم حاج ميرزا ابوالفضل تهرانى صاحب كتاب «شفاء الصدور»، متولد 1273 و متوفى به سال 1316 قمرى.

3 - مرحوم ميرزا محمدعلى شوشترى متوفى به سال 1306 قمرى.

4 - مرحوم شيخ محمد آقا بوذرى طالقانى، متولد 1248 و متوفى 1313 شمسى.

5 - مرحوم آقا سيد على آقا يزدى طباطبائى، متوفى به سال 1350، از تأليفات به طبع رسيده آن مرحوم كتاب «وسائل مظفرى» است.

6 - مرحوم ميرزا محمد على شاه آبادى، متوفى به سال 1369.

ديگر از قبور بزرگان كه در اين حجره واقع است، قبر ميرزا حبيب اللّه قاآنى شيرازى شاعر قصيده سرا و استاد شعر در قرن سيزدهم هجرى است كه در سال 1322 ه . در شيراز متولد گرديد و چون مداح اكتاى قاآن فرزند حسن على ميرزا (شجاع السلطنه) والى خراسان بود، «قاآنى» تخلص كرد. وى در آخر عمر در تهران اقامت نموده و در دربار ناصرالدين شاه منزلت و مقام حاصل نمود، در سال 1270 ه .

ص: 206

وفات يافت و در اينجا مدفون گرديد.

ديگر از بزرگان و اساتيد ادب، علامه محمد بن عبدالوهاب قزوينى صاحب آثار ادبى مشهور است كه در (1368 ه.ق / 1328 ش) در تهران بدرود زندگى نمود و در اين حجره مدفون گرديد. و نيز قبر مرحوم عباس اقبال آشتيانى استاد دانشگاه متوفى در 1334 شمسى در اينجا است.

3 - آرامگاه رضا شاه پهلوى. چون آباء آن در جوار حضرت عبدالعظيم مدفون هستند، جسد ايشان را نيز برحسب امر شاهنشاهى در همان مكان به خاك سپردند و در تاريخ ارديبهشت 1329 شمسى بعد از آن كه جنازه شاه از «مسجد قاهره» به مدينه طيبه و سپس به ايران نقل شد و در آرامگاهى در جنوب غربى حرم مطهر مدفون گرديد.

قبور علماى بزرگ كه در مقبره ناصرالدين شاه مدفون هستند:

1 - مرحوم حاج ملا على كنى متوفى سنه 1306 از اجله فقهاء زمان خود در شهر تهران.

2 - مرحوم حاج شيخ محمد حسين تنكابنى، وفات 24 مرداد 1327.

3 - مرحوم حاج شيخ على مدرس تهرانى، وفات 3 دى ماه 1333.

4 - مرحوم شيخ ابوالحسن مرندى، وفات محرم الحرام 1349.

5 - مرحوح حاج سيد ابوالقاسم كاشانى، وفات 1340 شمسى.

6 - مرحوم حاج شيخ عبدالنبى نورى، وفات 20 محرم الحرام 1344 قمرى.

7 - مرحوم شاهزاده ابوالحسن ميرزا قاجار (شيخ الرئيس خراسانى) كه از مشاهير ادبا و فصحا و علماى قرن اخير ايران است، متوفى در 1337 شمسى در تهران، صاحب كتاب «منتخب نفيس».

و مورخان قرار گيرد. از آن جمله سه قبر شريف معروفيت بسيار دارند كه در پيرامون آنها قبور مسلمانان و مدفن اموات اهالى تهران زياد مى باشد.

1 - امام زاده حمزة بن موسى عليه السلام :

در ضلع جنوب شرقى حرم شاه عبدالعظيم قرار دارد، نسب اين بزرگوار در كتب انساب به اختلاف ذكر شده و سلاطين صفويه نسب خود را به اين امام زاده متصل كرده اند.(1)

گويند شاه عبدالعظيم خود به قصد زيارت حمزة بن موسى از عراق به رى مهاجرت كرد و مورخان و علماى شيعه زيارت قبر او را كه در جوار عبدالعظيم است لازم دانسته اند(2) و در زيارت نامه عبدالعظيم اين عبارت مذكور است: يا زائر قبر «خير رجل من ولد موسى بن جعفر» و اين عبارت بر جلالت قدر او دلالت مى كند.

شاه طهماسب صفوى غالبا براى زيارت صاحب اين قبر كه جد او بوده است، از تخت گاه قزوين به رى مسافرت مى كرده و در اثناء همين مسافرت ها بوده است كه قريه تهران كه شكارگاه خوبى در شمال رى بوده است، مورد توجه او شده و حصار و باروئى بر آن ساخته كه بعدها به صورت شهر بزرگ فعلى درآمده است.

مدفن امام زاده على بن حمزه فرزند اين بزرگوار در شيراز است.

2 - امام زاده طاهر و امام زاده مطهر:

در جوار مرقد عبدالعظيم قرار دارد. نسب او را به زيد بن على بن حسين عليه السلام

مى رسانند. «مطهر» نام فرزند اوست.(3)

3 - امام زاده عبداللّه:

ص: 209

اين قبر شريف نزديك مزار حضرت عبدالعظيم است و در كتب انساب نسب او را به پنج پشت به على بن حسين عليه السلام مى رسانند و او را ابوعبداللّه حسين بن عبداللّه الابيض مى گويند و منقول است كه در سال 319 ه . وفات يافته است.

4 - بقعه منسوب به بى بى شهربانو:

در دامنه كوه شرقى رى كه به نام همان بانو موسوم است آثار بقعه اى موجود مى باشد كه برحسب روايات موجوده محل اختفاء شهربانو دختر يزدگرد ساسانى مادر امام همام على زين العابدين بوده و زيارتگاه عظيم است و زنان و بانوان شيعه از

قديم الايام به آن مكان اعتقاد دارند و به زيارت مى آيند و نذور و هدايا مى گذارند.

در اطراف شهر قديم رى و در جلگه دامنه «كوه بى بى شهربانو» آثار قديمه دهات و قلاع قبل از اسلام هنوز يافت مى شود.(1)

و شهرتش ابوالقاسم و ابوالفتح بود. تولدش در مدينه اوايل سال 200 هجرى و صدوق درباره او نوشته:

كان عبدالعظيم الحسنى عابدا ورعا مرضيا. اين سيد بزرگوار پس از تربيت در مهد سيادت و علم داراى فضايل نفسانى شده و شخصيتى ممتاز يافت. مردى عابد، پرهيزگار و پارسا و مورد رضايت خلق و خالق گرديد.

حضرت عبدالعظيم از مدينه به بغداد و سامرا مهاجرت كرد و با روش تقيه به تعليم و تعلم مكتب جعفرى همت گماشت و بذل سعى كافى در اين راه نشان داد و در مقام علمى به جايى رسيد كه حضرت هادى عليه السلام مسائل حلال و حرام را به او مراجعه مى داد و او سه شخصيت بزرگ ولايت را درك كرد: حضرت امام محمد تقى، امام على النقى و امام حسن عسكرى عليهم السلام و عقايد خود را به عرض رسانيد و آنها تأييد فرمودند. حضرت عبدالعظيم در سال 250 هجرى از سامرا به ايران مهاجرت و سبب هجرت او بيم از خلفاى عباسى بود كه به عنوان زيارت مزار امام رضا عليه السلام حركت كرد و به شهر رى اقامت گرفت. در اين شهر روزها روزه و شب ها به نماز اشتغال داشت و به تعليم و تعلم فقه جعفرى مى پرداخت و براى اولين بار قبرى كه در جوار منزل مسكونى او بود، زيارت مى كرد و مى گفت من براى زيارت او به اينجا آمده ام و چون علماء به محضرش آمدند، فرمود قبر پاك حضرت حمزه فرزند موسى بن جعفر عليه السلام اينجا مى باشند و لذا در زيارتش مى خوانيم يا من زاره سيدنا عبدالعظيم، و اين سيد بزرگوار جد سادات صفويه است و حمزه و عبدالعظيم به عقيده شيخ صدوق در اين محل شهيد شده اند سال 252 و عبدالعظيم در كاغذى به خط خود نوشته بود:

انا ابوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب، و او را در همان مسجد شجره رى كه اكنون آستانه مقدسه اوست، دفن كردند و از حضرت هادى روايت مى كند كه فرمود: لو زرت عبدالعظيم برى كنت

ص: 211

كمن زار الحسين بكربلاء و اكنون مزار او مطاف ميليون ها مردم ايران است - اولاد و اعقاب عبدالعظيم در رى و قم و مازندران بسيار بوده اند.(1)

اين حمزة بن موسى بن جعفر غير از حمزة بن جعفر مدفون به خراسان است و غير از حمزه اطروش است كه نسبش به حضرت سجاد عليه السلام مى رسد و غير از حمزة بن موسى مضئى است كه در شيراز مدفون است و اين حمزه داراى سه پسر بود به نام على و قاسم و حمزه و تحقيقا سلاطين صفويه نسب به او مى رسانند و آبادى قصبه رى به بركت وجود حمزه بوده است و پس از ويرانى رى بزرگ باز هم رى بوجود اين امام زادگان آباد و مزار عمومى مردم ايران بوده است.

و از برادران مسلم و امام زاده احمد شاه چراغ مدفون در شيراز است كه با برادر ديگرش به نام سيد ميرمحمد و چند نفر ديگر به نام علاءالدين حسين - سيد عبداللّه - سيد ابراهيم از قريه زمان آباد نرمى سه فرسنگى اصفهان و سيد حاجى غريب هم در بقعه شاه چراغ مدفون هستند و مزار عمومى مردم فارس و مورد احترام و تكريم و مركز تجمع عبادت كنندگان و محل تشكيل مجالس وعظ و مجد و عظمت و داراى قبه و بارگاه و رواق و ابنيه مهمى مى باشد كه در محل خود از آن بحث كرده ايم.(2)

شيعه و معتقدات فرقيه اماميه است و اكنون متن آن را براى اطلاع خوانندگان نقل مى كنيم. شيخ صدوق در اكمال الدين روايت مى كند(1):

حدّثنا علىّ بن موسى الدقاق رضى الله عنه و على بن عبداللّه ورّاق، قالا حدثنا محمّد بن هارون الصوفى قال: حدّثنا ابوتراب الرّويانى عن عبدالعظيم عبداللّه الحسنى، قال: دخلت على سيّدى علىّ بن محمّد عليه السلام فلمّا بصّرنى قال: مرحبا بك يا اباالقاسم انت وليّنا حقّا قال: فقلت: له يابن رسول اللّه انّى اريد ان اعرض عليك دينى فإن كان مرضيّا اثبت عليه حتّى

القى اللّه عزّ و جلّ فقال: هات يااباالقاسم. فقلت: انّى اقول انّ اللّه تبارك و تعالى واحد ليسَ كمثلِهِ شى ء خارج من الحدّين حدّ الابطال و حدّ التشبيه و انّه ليس بجسم و لا صُورة و لا عرض و لا جوهر بل هو مجسّم الأجسام و مصوّر الصوّر و خالق الاعراض و الجواهر و ربّ كلّ شى ء و مالكه و جاعله و مُحدثه و انّ محمّدا صلى الله عليه و آله عبده و رسوله و خاتم النّبيين و لا نبىّ بعده الى يوم القيمة و ان شريعته خاتمة الشرايع فلا شريعة بعده الى يوم القيمة و اقول انّ الامام و الخليفة و ولىّ الامر بعده اميرالمؤمنين علىّ بن ابى طالب عليه السلام ثمّ الحسن ثمّ الحسين ثمّ على بن الحسين ثمّ محمد بن على ثمّ جعفر بن محمد ثمّ موسى بن جعفر ثمّ علىّ بن موسى ثمّ محمّد بن على عليهم السلام ثمّ انت يا مولاى فقال عليه السلام : و من بعدى الحسن ابنى فكيف الناس بالخلف من بعده؟ قال: فقلت: فكيف ذلك يا مولاى؟ قال: لأنه لا يرى شخصه و لا يحلّ ذكره باسمه حتى يخرج و يملاء الارض قسطا و عدلاً كما ملئت جورا و ظلما، فقلت: اقررت و اقول انّ وليّهم ولىّ اللّه و عدوّهم عدوّ اللّه و طاعتهم طاعة اللّه و معصيتهم معصية اللّه. اقول ان المعراج حقّ و المسئلة فى القبر حقّ و انّ الجنّة حقّ و النار حقّ و الصراط حقّ و الميزان حقّ و انّ السّاعة آتية لا ريب فيها و انّ اللّه يبعث من فى القبور و اقول ان الفرايض الواجبة بعد الولاية: الصّلوة و الزّكوة و الصّوم و الحجّ و الجهاد و الامر بالمعروف و النهّى عن المنكر.

ص: 213

فقال علىّ بن محمّد عليه السلام : يا ابالقاسم هذا و اللّه دينى و دين [اللّه]الذى ارتضاه بعباده فاثبت عليه ثبّتك اللّه بالقول الثابت فى الحيوة الدّنيا و الاخرة.

پس از بيان طرق روايت و مذاكرات عرض كرد: من اين طور عقيده دارم كه پروردگار تبارك و تعالى يكى است بى نظير و از حدود ابطال و تشبيه خارج است او جوهر و جسم و صورت و عرض نيست بلكه آفريننده جواهر و اعراض و ايجادكننده اجسام و صور، پديدآورنده هر موجود و مربى هر مخلوقى است، او است مالك و جاعل و آفريننده و خلق كننده. محمد صلى الله عليه و آله بنده برگزيده اوست كه نبوت به او ختم شد و تا روز قيامت پيغمبرى ديگر نخواهد آمد، شريعت احمدى خاتم تمام شرايع آسمانى است. امام و خليفه و اولى به تصرف پس از او على بن ابى طالب عليه السلام است و پس از او حسن و پس از حسن، حسين، على بن الحسين، سجاد، محمد بن على الباقر، جعفر بن محمد الصادق، موسى بن جعفر الكاظم، على بن موسى الرضا، محمد على التقى الجواد، پس از او شما اى على بن محمد التقى، امام پرسيد: پس از من كيست؟ گفتم: شما بفرماييد. فرمود: پس از من حسن العسكرى پسرم و پس از او شخصى است كه از ميان مردم غايب مى شود و روزى خروج مى كند كه زمين را از عدل و داد پر كند پس از آن كه از ظلم و جور پر شده باشد.

عرض كردم بدانهم اقرار مى كنم و اعتراف مى نمايم و معتقدم كسى كه دوست اينها باشد دوست خدا و دشمن ايشان، دشمن خداست اطاعت و پيروى آنها، اطاعت پروردگار و دورى و معصيت آنها، معصيت پروردگار است. من عقيده دارم معراج حق است، سؤال قبر حق است، بهشت و جهنم حق است، صراط و ميزان حق است، روز قيامت، روز ابدى است و شكى در آن نيست، پروردگار بندگان را از قبور برمى انگيزد تا به حساب آنها رسيدگى كند، من عقيده دارم واجبات و فرايض پس از ولايت، نماز، روزه، حج، جهاد، امر به معروف و نهى از منكر است.

آن گاه امام عليه السلام فرمود: يا اباالقاسم سوگند به خداى يگانه دين تو و عقيده تو موجب رضاى خداى و سرمشق بندگان است. خداوند ترا بدين عقيده پايدار و در دنيا

ص: 214

و آخرت رستگار بنمايد. اين بود عقيده حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام كه ملاك عمل شيعه است.

زهى سعادت كز لطف كردگار عظيم *** در اين مقام رسيدم رسم به فيض عظيم

هزار بار به توفيق حى لم يزلى *** يگانه اى كه بود قادر و سميع و عليم

سزا بود كه به سر تاج افتخار نهم *** من از ثناگرى شاهزاده عبدالعظيم

تو آن شهى كه شهان بر در تو رخ سايند *** ز افتخار بر اين آستان شوند مقيم

دهم امام به حق حضرت على نقى *** به عصر خويش به ترويج دين و شرع قويم

نيابتا به سوى رى روانه كرد تو را *** كه بر هدايت مخلوق رو نهى ز صميم

نسب تو را بود از مجتبى حسب ز على *** سليل ختم رسل سيد الكريم حليم

به جسم مرده ببخشد شميم كوى تو روح *** چنان مسيح به دم زنده كرد عظم رميم

بر آستان تو آيند فوج فوج ملك *** ز چرخ بهر طواف درِ تو با تكريم

تو را مفاخرت اين بس كه انبياى عظام *** خليل و آدم و نوح و مسيح و همچو كليم

پى زيارتت اى مظهر جمال و جلال *** در اين رواق مشرف شوند از تسليم

بطرف كوى تو آيد اگر مَلَك چه عجب *** در آستان تو جُسته مقام ابراهيم

سليل سيد لولاك اى سپهر جلال *** شهنشهى به تو داده است كردگار كريم

سلام ما به تو اى سيد شريف نسب *** تويى پناه به درماندگان ز لطف عميم

اثر طبع مرحوم ميرزا عبداللّه شكوهى، نقل از تاريخ زندگانى حضرت عبدالعظيم

اسماعيل در سال 944 كه به زيارت جد خود و عبدالعظيم مى آمد، ايوان و رواق بنا كرد و فتحعلى شاه ضريح نقره داد و ناصرالدين شاه ضريح عالى ترى داد و گنبد را طلا گرفت و تاريخش را چنين دور كتيبه نوشته اند:

تبارك اللّه در عهد دولت سلطان *** فراشته است سر و بن به گنبد گردان

قويم دولت اسلام ناصرالدين شاه *** ابوالمظفر خورشيد خسروان جهان

عظيم همت خسرو به زر ناب اندود *** خجسته قبه شهزاده عظيم الشأن

به خشت هاى زراندود او چو تابد مهر *** هزار چشمه خور اندر او شود تابان

در اين حريم خداوند اين حريم بود *** ملك ستايش گوى و فلك ستاره فشان

نگاشت كلك سروش از براى تاريخش *** به حكم شاه كه حكمش هميشه باد روان

هزار و دو صد و هفتاد رفته از هجرت *** فزوده گشته از اين قبه قيمت زر و كان

پس از او ميرزا آقاخان نورى صدراعظم دولت ايران ايوان را آئينه بندى كرده و صحن را كاشى كارى نمود و از دوران قاجاريه اين بارگاه با عظمت رو به اهميت عمرانى و تزيين نهاد و بالاخص كه قبر ناصرالدين شاه در جوار او قرار گرفت و اخيرا هم كه آرامگاه رضا شاه در آن نزديك واقع شده عمران و آبادى شهر روزافزون گشته است.

بقعه امام زاده عبداللّه طاهر الحسينى نيز در طرف شرقى صحن كه در قرن چهارم در گذشته نيز آباد و تزيين گرديده و ظل السلطان مسعود ميرزا قاجار بناى گنبد و بارگاه آنها را نهاده است و اكنون اين آستانه مباركه مزار عمومى مردم ايران و مسافرينى هستند كه به ايران مى آيند و شرح مفصل تاريخ و جغرافيايى آن را با تزيين رواق و صحن و روضه و گنبد و بارگاه در كتاب مستقلى نگاشته ام كه اكنون محل شرح آن نيست.(1)

ص: 216

چو اين حريم شه از ابر آمد سه بود *** هزار و دو صد و هفتاد و سه ز اول سال (1273)

عرض و طول روضه 8×8 متر تقريبى است و چهار درب خاتم دارد كه به طرفين مسجدين و رواقين مى رود، درب پيش رو را فتحعلى شاه داد و از خاتم هاى بسيار عالى است و اشعارى در مدح حضرت عبدالعظيم در آن نوشته شده.

و درب پائين پا از آثار ناصرالدين شاه است كه خاتم بسيار مرغوبى مى باشد و درب ورودى پشت سر از مآثر محمد شاه قاجار و كاتب آن محمد حسين تهرانى كه در سال 1260 نوشته و منبت كارى كرده.

درب بالاى سر مسجد مال صدراعظم است و كاتب آن ميرزا محمد شيرازى بوده كه تاريخ آن سال 1271 مى باشد، دالان بين الحرمين نقاشى و گچ برى است به طول 15 متر و درب آن از چوب قاقم است و درب خاتم نقاشى بسيار قديمى است كه تاريخ آن حك شده يا نداشته. اين روضه به انواع چراغ هاى برق و جارهاى بسيار زيبا و قيمتى مزين شده است.

تحقيقات و تبليغاتى كه نويسنده نموده است به ظن قوى اين حضرت حمزه فرزند عبيداللّه بن عباس بن على بن ابى طالب عليهم السلام و داراى مقام علمى و سيادت و روحانيت بوده و حمزه فرزند حضرت موسى بن جعفر عليه السلام در حوالى جوين و بيهق و سبزوار مدفون است، و اللّه اعلم.

يزدگرد و مادر حضرت زين العابدين عليه السلام . (انجمن آرا) (آنندراج): و مادرش ]زين العابدين

عليه السلام ] شهربانويه بنت يزدجرد الفارسى و فخر حسينيان بر حسنيان از اين است كه جده ايشان شهربانويه بوده است. (فارس نامه ابن البلخى، ص 4). و مادر او [زين العابدين عليه السلام ] شهربانويه بنت يزدجرد بن ملك. (تاريخ قم، ص 196). رجوع به شهربانو و مزديسنا، ص 294 شود.(1)

بابويه او را بسيار ستايش نمود است. در وصف او فرموده است كه او داراى علوم و فنون بوده نشانه و عَلَم خوانده شده، از بزرگان سادات عراق و صدور اشراف و عهده دارمنصب رفيع نقابت و سمت رياست در شهر رى بوده است و از براى او خطبه ها و رساله هايى ذكر كرده است.

افتخار الانام، قطب الدوله، ركن المله، عماد الامه، عمدة الملك، سلطان العترة الطاهرة، عمدة الشريعه، رئيس الرؤساء الشيعه و صدر علماء العراق، قدوة الاكابر، معين الحق، حجة اللّه على الخلق، ذى الشرفين، كريم الطرفين، نظام الحضرتين ابى الفضل محمد:

ابن الصدر السعيد، المرتضى الكبير، شرف الدولة و الدين، عز الاسلام و المسلمين، جل الاشراف، سيد الامراء السادات شرقا و غربا، قوام آل رسول اللّه ابى القاسم يحيى (امام زاده يحيى مدفون در رى منظور است):

ابن الصدر السعيد، المرتضى الكبير، شرف الدولة و الدين، عز الاسلام و المسلمين، سيد الاجل، الامام المرتضى، الكبير الاعلم الازهد ذى الفخرين، نقيب النقباء، سيد السادات، مطهر ابن السيد الاجل الزكى، ذى الحسبين ابى القاسم على بن ابى الفضل محمد الى آخره.

و موقعى كه شيخ منتجب الدين از ابوالفضل محمد و پدر او ابوالقاسم على و جدش امام زاده يحيى و جد اعلايش سيد مطهر بدين پايه تمجيد و تجليل نمايد، موقعيت و عظمت او در آن عصر به دست مى آيد.

برداشت شبى در عالم رؤيا پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله را زيارت نموده عرض كرد: يا رسول اللّه زوجه ام حمل دارد نام جنين او را چه بگذارم. آن حضرت فرمودند: اسم او يحيى است و چون بيدار شد، دانست كه نوزاد او پسر خواهد بود، از اين رو بسيار خرسند گشت و پس از وضع حمل آن فرزند را يحيى ناميد و پس از آن كه امام زاده يحيى را به قتل رسانيدند سرّ ناميدن آن حضرت اين فرزند را به يحيى ظاهر شد و دانستند كه منظور حضرت رسالت پناهى از اين تسميه اشاره به اين بوده است كه اين مولود چون يحيى پيغمبر شهيد خواهد شد.

ولى اين رؤيا و سر تسميه و جهت اشاره به شهادت هيچ يك را ارزش تاريخى نخواهد بود چنان چه بر هيچ دانشمند بصيرى پوشيده نيست.

بالجمله اين مولود سعيد چون به حد رشد و كمال رسيد به نقابت سادات رى برگزيده گشت و تدريجا نقابت سادات قم و آمل (مازندران) هم بر آن مزيد گشت و كار او روز به روز رونق مى يافت تا آن گاه كه نوه دخترى سلطان الب ارسلان يعنى دختر خواهر سلطان ملكشاه سلجوقى و عمه زاده سلطان سنجر بن ملكشاه را هم به حباله نكاح درآورد و در حريم پادشاهان سلجوقى درآمده جزء ملوك رى گشت.

بالجمله امام زاده يحيى در رى با مقام نقابتى كه دارا بود، به رياست و عزت مى گذرانيد و به واسطه ازدواج با شاهزادگان سلجوقى از يك طرف و انتساب با فاميل نظام الملك و فرزندان او كه هركدام داراى موقعيت بزرگى بودند، از طرف ديگر و به جهت مراتب علم و فضل و سياستى كه دارا بود و هم مقام نقابتى كه برعهده داشت، روز به روز عظمتش افزوده مى گشت تا آن گاه كه سلطان تكش خان خوارزم شاه به عراق آمده با سلطان طغرل سلجوقى در محرم 590 بجنگيد و بر سپاه خوارزم شاه غلبه جست ولى ديگرباره خوارزم شاه به حدود عراق آمده، در ربيع الآخر 590 با سلطان طغرل به جنگ پرداخت و طغرل از روى مستى با گرز گرانى كه در دست

ص: 224

داشت بر دست اسب خويش كوفت و آن حيوان به روى درآمد و طغرل را بر زمين افكند و قتلق اينانج كه تخم كين طغرل را در دل كشته سال ها آبيارى كرده بود در اين حال بر وى گذشته سر او را از تن جدا ساخت و تن او را بر شترى افكنده به نزديك خوارزم شاه برد و خوارزم شاه هم سر او را كه با خليفه وقت الناصر لدين اللّه سر يك دلى نداشت به بغداد نزد وى فرستاده، تن او را در بازار رى بردار بياويخت و نسبت به امام زاده يحيى هم از لحاظ همان قرابت با سلجوقيان بدبين شده آن سيد جليل را هم احضار نموده به قتل رسانيد و در همان جا به خاك سپرده شد كه تربتش مزار مردم و محل نذورات است.

حالات سيد جليل نعمت اللّه جزائرى

بارى و از جمله احفاد عبداللّه بن امام موسى عليه السلام است، عالم جليل و محدث نبيل سيد سنو و ركن معتمد سيد نعمت اللّه جزائرى فرزند سيد عبداللّه كه با دوازده واسطه نسبش به امام منتهى مى گردد و او از تلامذه بزرگ علامه مجلسى عليه الرحمه و آقا سيد هاشم احسايى و محقق سبزوارى و محقق خونسارى و عارف ربانى و حكيم صمدانى مولانا محسن فيض كاشانى بوده، كتب بسيارى هم تأليف نموده است و در ليله جمعه 23 شوال 1112 در قريه جايدر وفات نموده است.

حالات سيد نورالدين بن سيد نعمت اللّه

و فرزند جليل او سيد نورالدين نيز از اهل علم و فضل و صلاح شمرده شده رسائل متعددى هم دارا بوده است و در ذى الحجه 1148 وفات كرده است. و فرزند سيد نورالدين هم سيد اجل آقا سيد عبداللّه از اجلاء اين سلسله خوانده شده بجودت فهم و ذكاء و حسن سليقه و كثرت اطلاع و استقامت طريقه متصف بوده است چنان چه تأليفات گرانبهاى او كه از آن جمله است: شرح نخبه و شرح مفاتيح الاحكام

ص: 225

و ذخيره، بر مراتب نامبرده گواه است.

و نامبرده از عده اى از مشايخ روايت كرده است كه از آنها است سيد اجل السيد صدرالدين الرضوى القمى(1)

به سر حد كمال رسانيد و طويل العمر گرديد و در سال 316 در بغداد وفات يافت و در همان جا (مقابر قريش) هم به خاك سپرده شد. و اعقاب اسحق از سه فرزندش عباس و محمد و حسين مى باشند.

و اعقاب عباس بن اسحق است شيخ زاهد صالح ابوطالب محمد ملهوس بن على بن اسحق بن عباس مزبور كه در بغداد مى زيست و داراى قدر و منزلت، حشمت و جلالت بود.

و از اعقاب حسين بن اسحق است، او جعفر محمد صورانى كه در شيراز به قتل رسيد تربتش به باب اسطخر واقع و مزار مردم است.

و ابوالفرج در مقاتل الطالبيين مى نگارد كه سعيد حاجب خليفه در خلافت المهتدى باللّه عباسى، جعفر بن اسحق بن موسى الكاظم عليه السلام را به قتل رسانيد(1)و چون بين فرزندان اسحق بن موسى الكاظم فرزندى به نام جعفر سراغ نداريم، تصور مى رود كه منظور وى همان جعفر صورانى بوده باشد.

در پايان ناگفته نماند كه سلطان سيد اسحق مدفون در ساوه از فرزندان مع الواسطه حضرت موسى بن جعفر عليه السلام است و كسانى كه عقيده دارند بر اين كه او همين اسحق و فرزند بلاواسطه آن حضرت است به خطا رفته اند زيرا به اتفاق علماى نسابه آن جناب به سال 240 در مدينه رحلت كرده است و همانجا هم مدفون گشته و نوه او جعفر بن حسين بن اسحق هم به سال 255 و يا 256 به دست سعيد حاجب مقتول گرديده است.

در صورتى كه سلطان سيد اسحق در حدود سال 350 يا اندكى جلوتر در حدود ساوه وفات نموده است و فرزند زاده او ابو عبداللّه حسين بن احمد بن اسحق

ص: 227

با مؤلف تاريخ قم حسن بن محمد قمى معاصر بوده است و حتى در تاريخ خود كه به سال 378 تأليف شده حالات اسحق را از او نقل كرده است كه با اختلاف در تاريخ رحلت و تفاوت محل وفات، به عقيده نگارنده ترديدى در اين موضوع باقى نمى ماند.(1)

بسيارى هم براى آن قرار داده اند) نقل مى نمايد و سپس مى نويسد در ترشيز هم مقبره اى است كه جمعى معتقدند بر اين كه از حمزة بن امام موسى عليه السلام است و در آخر اظهار عقيده نموده، مى نگارد (ولى آنچه معروف و مشهور بوده، جمعى از اهل فضل و اطلاع طهران هم بدان معتقدند و جز آن عقيده ديگرى هم ندارند اين است كه حمزة بن موسى عليه السلام در رى مدفون و او همان كسى است كه حضرت عبدالعظيم حسنى به زيارتش مى رفته است و از جمله (خير رجل) كه در زيارت نامه آن حضرت خوانده مى شود «يا نور المشرق المضيئ الانور يا زائرا قبر خير رجل من ولد موسى بن جعفر» منظور همان امام زاده حمزة بن موسى بن جعفر عليه السلام است، زيرا بهترين فرزندان حضرت موسى بن جعفر عليه السلام همان فرزندان بلاواسطه او هستند كه (خير رجل من ولد موسى عليه السلام بر آنها اطلاق و منطبق مى گردد.

و دلائل داعى بر طبق اين مدعى يكى كتاب تحفة الزائر علامه مجلسى عليه الرحمه است كه در آنجا مسطور است: قبر شريف امام زاده حمزه فرزند حضرت موسى بن جعفر عليه السلام نزديك قبر حضرت عبدالعظيم در رى واقع و اين امام زاده ظاهرا همان كسى است كه حضرت عبدالعظيم هم به زيارت او مى رفته است.

و ديگرى كتاب مجالس المؤمنين قاضى نوراللّه ششترى است كه در آنجا هم مى نگارد كه شهر رى مدفن سيد حمزه موسوى و سيد عبداللّه ابيض و امام زاده عبدالعظيم حسنى است.

و ظاهر اين عبارت بر آن دلالت مى كند كه واسطه اى در ميان حمزه با امام نباشد.(1)

و جمعى گمان كرده اند كه آن امامزاده اى كه در رى مدفون است حمزة بن حمزة بن امام موسى عليه السلام است كه در طى حالاتش نوشته اند كه او به خراسان رفت ولى باوجود علماى انساب و محدثينى كه در زمان ايشان بوده اند نمى توان گفت حال اين بزرگوار

ص: 229

مشتبه باشد و يكى از علماى آن زمان قاضى نوراللّه شوشترى است كه از نسب آن سيد جليل و احتراماتى كه حضرت عبدالعظيم نسبت به مزار شريفش مرعى مى داشته خبر مى دهد و همين معنى بر صحت مراد دلالت مى كند زيرا كه جلالت قدر امام زاده حمزه از اعقاب و احفاد او بيشتر بوده است و البته كسى كه بدون واسطه به امام منتسب باشد با قدس و زهد فطرى از طبقه لاحقين محترم تر است و زيارت نامه حضرت عبدالعظيم هم كه از قدماء علماء نقل شده و در آنجا خوانده مى شود «يا زائرا قبر خير رجل من ولد موسى بن جعفر عليه السلام هم نيز دلالت مى كند بر اين كه منظور از (خير رجل من ولد موسى) فرزند بلاواسطه آن حضرت مى باشد چه كه فرزندان مع الواسطه را نمى توان بهتر از فرزندان بلاواسطه دانست الى آخر ما قال.

و فرزند سوم هم حمزه على است كه در اسطخر به خارج شيراز مدفون است.

مؤلف گويد كه در كتاب مجدى به هيچ وجه از مدفون بودن حمزه در شيراز حكايتى ندارد و انتساب اين قول از طرف صاحب بدايع به مؤلف كتاب مجدى بر خلاف حقيقت مى باشد چه كه اين نگارنده به چندين نسخه از كتاب مجدى مراجعه نموده چنين موضوعى را نيافتم و از جمله در معتبرترين كتاب مجدى كه با بهترين خط در زمان صفويه نوشته شده و تصحيح هم گرديده است و در كتابخانه علامه نسابه آقاى سيد شهاب الدين نجفى مرعشى نزيل قم موجود است، در اين مقام عبارات آن را عينا در ذيل نقل مى نمايد:

«و ولد حمزة بن موسى الكاظم و كان كوفيا و ينجل و هو لأم ولد ثلثة ذكور و ثمانى اناث، فالذكور على درج و قبره بباب اسطخر من شيراز و حمزة بن حمزه كان متقدما مات بخراسان و له عقب قليل بعضهم ببلخ و القاسم بن حمزه منه عقب يدعى القاسم بالاعرابى الى آخره».

و با نقل عين عبارت از مجدى به خوبى عدم صحت انتساب اين امر به صاحب مجدى روشن و چون مؤلف كتاب بدايع الانوار را هم نمى توان تا اين حد تخطئه نمود كه موضوعى را برخلاف حقيقت به شخصى نسبت دهد و نقل هم نمايد، ناچار بايد گفت نسخه كتاب مجدى كه در دسترس صاحب بدايع بوده يا مغلوط و يا اسقاطى داشته است چنان چه بر هيچ نقاد بصيرى پوشيده نخواهد بود.

هم مدفن آن جناب را در ترشيز دانسته اند، ولى اين عده كيانند و مدركشان چيست؟ معلوم نيست و ما منكر نيستيم كه در ترشيز هم امامزاده اى به نام حمزه وجود دارد ولى اين حمزه كيست و نسبش چيست جاى تأمل است و به گفته و عقيده عوام هم كه ناشى از وجود يك بقعه منتسب به حمزه در ترشيز باشد و يا مثلاً مولود از اظهارات خدام آن بقعه دائر بر اين كه اين حمزه همان حمزة بن امام موسى الكاظم عليه السلام است گردد نمى توان اعتماد و اتكاء نمود و على هذا اين عقيدت به كلى بى اصل و اصولاً بدان توجهى نشايد.

اين گونه موضوعات كتب انساب است و در كتب نامبرده تصريح نشده است بر اين كه امام زاده حمزة بن امام موسى عليه السلام در رى مدفون است.

ولى بعضى از ارباب تاريخ و خبر از معاصرين و غير معاصرين از كثرت شهرت جرئت نكرده اند كه مدفون بودن حمزة بن امام موسى عليه السلام را در رى رد كنند، علاوه براى تأييد مدفون بودن او در رى دست آويزى هم تحصيل كرده اند و به آنچه در مدفون بودن حمزه در رى تمسك جسته اند دو چيز است: يكى آن كه شيخ نجاشى به سند معتبر از احمد بن خالد برقى قمى روايت كرده است كه حضرت عبدالعظيم از خليفه وقت گريخت و به رى درآمد و در خانه يكى از شيعيان پنهان گشت و گاهى زيارت مى كرد قبرى را كه نزديك عمارت او بود و مى فرمود اين قبر يكى از فرزندان امام موسى عليه السلام مى باشد.

و محدث مجلسى عليه الرحمه در كتاب تحفة الزائر مى فرمايد قبرى كه حضرت عبدالعظيم زيارت مى كرده است، محتمل است كه از امام زاده حمزة بن امام موسى عليه السلام بوده باشد.

با اين كه اولاً شيخ نجاشى نام مدفون در آن قبر را نبرده و خود حضرت عبدالعظيم هم اسم او را ذكر نكرده است و اگر با ذكر احتمالات كار درست مى شود، احتمال مى رود كه آن قبر از امام زاده اسماعيل بن امام موسى عليه السلام بوده باشد، چه كه اگر حمزه را ننوشته اند كه در كجا مدفون است اسماعيل را هم تعيين نكرده اند بلكه اين احتمال درباره اسماعيل بيشتر نزديك به قبول است، زيرا نسبت به مدفن حمزه در چند مورد ديگر اقوالى ذكر گرديده است ولى نسبت به مدفن اسماعيل هيچ گونه مكانى تعيين نشده، هيچ قول مخالفى هم ديده نمى شود.

و دوم چيزى كه مورد تمسك قرار داده اند: گفته زبدة الحكماء و المتكلمين قاضى نوراللّه شوشترى در كتاب مجالس المؤمنين است كه در آنجا مى نويسد: در رى مدفن

ص: 233

عبدالعظيم حسنى و سيد عبداللّه ابيض و سيد حمزه موسوى است. به تقريب و توجيه به اين كه ظاهر عبارت (سيد حمزه موسوى) دلالت دارد بر اين كه بين او و امام واسطه اى نباشد.

در صورتى كه اين عبارت هيچ گونه ظهور و دلالتى بر مدفون بودن حمزة بن امام موسى عليه السلام در رى ندارد و نمى رساند كه آن حمزه فرزند بلاواسطه امام باشد، و جاى تعجب است كه امثال اين محدثين در چنين مواردى انديشه نمى فرمايند و اين عبارت را بر مدعاى خود سند مى دانند با اين كه عبارت موسوى و حسنى كاملاً دلالت دارد بر اين كه بين آنها با امام واسطه وجود دارد چنان چه مسلم است بين عبدالعظيم با حضرت امام حسن مجتبى چهار واسطه موجود است و همچنين به طور قطع بين عبداللّه ابيض با حضرت امام زين العابدين وسائطى است كه عبداللّه بن محمد بن عبداللّه بن حسن افطس بن على بن امام زين العابدين بوده باشد و چه عيب دارد كه اين حمزه هم فرزند محمد بن على بن عبيداللّه بن امام موسى عليه السلام بوده باشد و يا حمزة بن حمزة بن امام موسى عليه السلام باشد، و اگر به عبارت كتاب مجالس المؤمنين توجه بشود وجود فاصله و واسطه را اثبات مى كند چه كه لفظ حسنى و موسوى را با يكديگر ذكر كرده است و همانطورى كه عبدالعظيم با امام واسطه دارد، حمزه هم بايد داراى واسطه باشد چنان چه در عرف هم لفظ حسينى و رضوى و موسوى وجود واسطه را مى رساند و در السنه و افواه مردم هم معمول و ملفوظ است. و ديگر آن كه چگونه مى توان ادعا كرد كه سلاطين صفويه پادشاهانى كه قريب سيصد سال در اين مملكت باعظمت هر چه بيشتر سلطنت كرده اند و با جمعى از محققين اخباريين و محدثين هم معاصر بوده با آنها خلطه و آميزش هم داشته اند به دست نياورده باشند كه جد ايشان (حمزه) در شيراز مدفون نيست بلكه در رى مدفون است و يا بى جهت آن بقعه و گنبد را در شيراز ساخته موقوفات بسيارى هم براى آن قرار داده اند.

ص: 234

علاوه بر اين كه مدرك علما در تعيين صاحبان اين قبور فقط كتب انساب است و در هيچ يك از كتب نامبرده ديده نمى شود كه مدفن حمزة بن امام موسى عليه السلام در رى بوده باشد.

پس بايد گفت آن بزرگوارى كه در نزديكى بقعه حضرت عبدالعظيم عليه السلام (1) مدفون است، يكى از اولاد حضرت امام موسى عليه السلام است كه ما اسم و نسب مباركش را نمى دانيم.

و يا فرضا آن كه بگوييم نام او حمزه است ولى حمزة بن حمزة بن امام موسى عليه السلام است كه در رفتن به طرف خراسان در آنجا وفات كرده است.

و چگونه مى توان مدفن حمزة بن امام موسى عليه السلام را در شيراز با اين كه بيش از پانصد سال است كه مزار تمام علما و دانشمندان است و در كتب متعددى هم تصريح دارد انكار كرد و مدفن او را در رى با فقد دليل تصديق و تأييد نمود چنان چه در قريه تجريش شميران هم بقعه اى است كه آن را مدفن امام زاده صالح فرزند حضرت موسى بن جعفر عليه السلام مى دانند و جناب آقاى ميرزا سعيد خان مؤتمن الملك وزير امور

ص: 235

خارجه هم آن بقعه عاليه را تعمير نموده مقدارى از ضريح او را هم نقره كرده است با اين كه در بين فرزندان آن حضرت اصولاً صالح نامى وجود ندارد مگر آن كه بگوييم او يكى از فرزندان آن حضرت است كه به صالح ملقب بوده و به همان لقب هم مشهور شده است و يا يكى از اعقاب باواسطه آن حضرت بوده باشد و اين هر دو تقدير نيز فرضى و بلادليل مى باشد.

در ثالث چون خود سلاطين صفويه هم به مدفون بودن جد خود شاهزاده حمزه در شيراز معتقد بوده اند و بدين جهت بر روى تربت او هم بقعه مجلل و قبه مرتفع بنا نهاده موقوفات چندى هم براى آن قرار داده اند.

در رابع اسكندربيك منشى هم در كتاب تاريخ عالم آراى عباسى كه در عصر صفويه و براى آنها تأليف كرده است بر مدفون بودن حمزة بن امام موسى عليه السلام در شيراز تصريح نموده است، بنابراين به گفته روضة الصفا در اين باب نمى توان ترتيب اثر داد.

و از طرفى بيان مؤلف تاريخ قم هم با اعتراف نگارنده بر اين كه آن تاريخ در كمال اتقان و اعتبار است و در سنديت آن هم ترديدى راه ندارد بر مراد و مقصود ايشان دلالتى نداشته نسبت به مدفون بودن حمزة بن امام موسى عليه السلام در قم صراحتى ندارد و اگر حقيقتا حمزة بن امام موسى عليه السلام به قم آمده بود و در اين شهر هم وفات كرده بود با تمام جلالت قدر و منزلتى كه دارا بوده و با اين كه فرزند بلاواسطه امام هم مى باشد چگونه ممكن است كه در تاريخ قم از ورود و وفات او اثرى نباشد و با اين كه مؤلف تاريخ مزبور (مولانا حسن بن محمد بن الحسن الشيبانى القمى) از قدماء علماء اصحاب شمرده شده بر حالات سلسله جليله طالبيه مخصوصا كسانى كه بدين شهر درآمده، توقف نموده يا هجرت كرده اند كاملاً احاطه داشته و تا سال 378 قمرى هم كه مشغول تأليف آن كتاب بوده است از تمام سادات حتى آنهايى كه تا امام چندين واسطه هم دارند از ممدوحين و يا كسانى كه درباره آنها قدح شده از مدفونين به قم و يا غير آنها به طور كلى و بدون استثناء نام برده حالات هر يك را جدا جدا ذكر كرده است چگونه تصور مى شود كه از حمزة بن امام موسى عليه السلام با آن موقعيت و با اتصال به امام اسم نبرده باشد و از ورود و توقف و وفات او در باب سوم از كتاب تاريخ خود كه مخصوص حالات طالبيه است، خبر نداده باشد ولى در موقعى كه منزل يحيى صوفى

ص: 238

را مى خواهد، تعيين كند از مشهد او بدون هيچ گونه سابقه اسم ببرد.

و با توجه به مراتب بالا محرز مى شود كه اولاً حمزة بن امام موسى عليه السلام به قم نيامده است و از اين جهت در تاريخ قم هم از او اسمى برده نشده است. در ثانى شاهزاده حمزه هم كه در قم مدفون است و از مشهد او هم در تاريخ قم اسم برده شده است به طور قطع فرزند مع الواسطه امام است و به طور مسلم در طى حالات سادات هم از ورود و وفات او خبر داده شده است.

و اگر سؤال بشود كه حالات اين شاهزاده حمزه در كجاى تاريخ مزبور ذكر شده، از ورود و وفات او در كجا خبر داده است و بالاخره او كيست؟

و برخى از معاصرين علماى انساب معتقدند كه پدر بزرگوار شاهزاده حمزه يعنى حسين بن احمد بن اسحاق هم در جوار پدر و فرزند خود كه در همان بقعه مدفون است، علاوه در نزديكى تربت آنها عده اى از سادات موسويه كه از احفاد ابراهيم بن امام موسى عليه السلام مى باشند نيز به خاك سپرده شده اند.

بالجمله معلوم شد كه شاهزاده حمزه مدفون در اين بقعه كيست و نسب او چيست ولى چون براى عبارت تاريخ قم در اين مقام كه مى نويسد (و يحيى صوفى به ميدان زكريا بن آدم به نزديك مشهد حمزة بن امام موسى عليه السلام وطن و مقام گرفت) باتوجه به اين كه حمزه را فرزند امام موسى عليه السلام قرار داده است، محملى تعيين و راه حلى به عمل نيايد تا با حمزة بن حسين منطبق گردد. على هذا براى توجيه اين عبارت و اثبات اين حقيقت و روشن شدن اين كه مؤلف تاريخ مزبور هم مرادش از حمزة بن امام موسى عليه السلام همين حمزة بن حسين است، مى نگارد كه بديهى است اين معنى از روى مسامحه و موافق با بيانات عرفى علماى انساب و رجال و مطابق با مكالمات معمولى مردم است كه براى معرفى اشخاص نام طرف را با اسم جد اعلاى او كه واجد مقام و موقعيت بزرگ بوده يا داراى شهرت و شاخصيت و امتياز بسزاء و يا مثلاً خود اسم ممتاز و منحصر به فرد و غير مشترك با ديگرى است قرين ساخته و توأما ذكر نموده نام پدر و جد او را اسقاط مى نمايند.

چنان چه شيخ صدوق يعنى حسين بن على بن حسين بن موسى بن بابويه را حسين بن بابويه و يا پدر بزرگوار او را على بن بابويه و يا هر دو را ابن بابويه مى خوانند و همچنين على بن الحسين العلوى ابن عيسى بن محمد بن على بن جعفر عريضى را كه در قم مدفون است با اسقاط وسائط على بن جعفر العلوى العريضى مى نامند چنان چه در جلد اول مرقوم افتاد و يا مثلاً تمام ائمه هداة پس از حضرت على بن موسى الرضا عليه السلام و همچنين كليه احفاد و اعقاب آنها را ابن الرضا مى گويند و از اين قبيل اطلاقات و مسامحات در عرف بسيار است.

و بنابر مقدمات مسلم شد كه امام زاده حمزة بن امام موسى الكاظم عليه السلام در قم

ص: 240

مدفون نيست.

اكنون بايد دانست كه شاهزاده حمزه مدفون در قم كيست و نسب مباركش چيست و به عقيده نگارنده مدفون در قم هم همان حمزة بن حسين بن احمد بن اسحاق است كه با اندك تأمل و تفكرى اين معنى نيز روشن مى گردد زيرا حمزة بن حمزة بن امام موسى عليه السلام چنان چه در عمدة الطالب(1) و سايركتب انساب مسطور است به طرف خراسان رفته است و از فرزندش على بن حمزه اعقاب اندكى هم باقى است كه بعضى از آنها در بلخ مى باشند و بعضى از متأخرين چنين معتقدند كه مدفون در رى همين حمزة بن حمزه است و او همان امام زاده جليلى است كه حضرت عبدالعظيم تربتش را زيارت مى كرده است و (يا زائرا قبر خير رجل من ولد موسى عليه السلام ) اشاره به همين حمزة بن حمزه است.

كه اولاً براى اين نقل سندى به دست نداده و جهل به سند بى اعتبارى موضوع را مى رساند. در ثانى خلافت المستعين باللّه از سال 248 شروع و در سال 252 كه به دست سعيد حاجب به قتل رسيد، خاتمه يافت و در سال 255 المهتدى باللّه خليفه بود. و در ثالث اشترجان معلوم نيست كه از توابع كجاست. بالجمله به هيچ وجه قابل اعتماد نمى باشد.

طرد قول لب الانساب

و نسبت به مدفون بودن حمزة بن امام موسى عليه السلام در سيرجان كرمان هم با اعتراف به اين كه در آنجا بقعه اى به نام حمزه وجود دارد، منتها مى گوييم كه نسبت به مدفون بودن حمزة بن امام موسى عليه السلام در آنجا كسى اظهار عقيده نكرده است جز مؤلف.

كتاب لب الانساب كه مى نويسد: حمزة بن موسى بن جعفر عليه السلام در سيرجان كرمان مدفون است و بيان ايشان را هم در اين مورد نمى توان مورد اعتماد و اتكا دانست، زيرا بيانش غير مستند به دليل و غير متكى به برهان است و از اين جهت قهرا مطرود و غير قابل بحث است، مخصوصا با توجه به اين كه اصولاً هيچ يك از علماى انساب و رجال در كتب متداوله خود بر اين موضوع تفوه نكرده اند. علاوه بر خلاف آن هم اقوالى ديده مى شود.

امروزه سرور علماى انساب عصر شمرده مى شود همين عقيده را تأييد و بر صحت آن هم شواهد و دلايلى اقامه مى نمايند.

در پايان ناگفته نماند كه در قم چند حمزه نام مدفون مى باشد كه برخى از احفاد همين حمزه و بعضى از اعقاب امام زادگان ديگرند كه برخى قبرشان معلوم و برخى هم مجهول است، از جمله يكى حمزة بن عبداللّه بن حسين بن محمد بن عبداللّه بن امام زين العابدين عليه السلام . و ديگر حمزة بن احمد بن محمد بن اسماعيل بن محمد بن عبداللّه بن امام زين العابدين عليه السلام كه با پسرش محمد بن حمزه و نوه اش على بن محمد بن حمزه در قبرستان بابلان مدفونند و به حمزه قمى مشهور و ضمن مدفونين در بابلان نامبرده شدند. و سومى حمزة الاصم ابن عبداللّه بن حسين بن اسماعيل بن محمد بن عبداللّه بن امام زين العابدين عليه السلام (1). و حمزة بن على بن حمزة بن امام موسى عليه السلام بنابر قولى كه در اشته جان به قتل رسيد، چنان چه نگاشته شد.

مدفون گرديد و قبرش مزار مردم است و بنابراين اعقاب حمزه كه در بلاد عجم بسيارند از نسل قاسم و حمزه مى باشد.

و اعقاب حمزة بن امام موسى عليه السلام فقط از دو فرزندش حمزه و قاسم مى باشد. اما حمزة بن حمزه مادرش ام ولد و در خراسان پيشوا و مقدم بوده، اعقاب كمى را داراست كه بعضى از آنها در بلخ مى باشند و اعقاب او از يك فرزندش على بن حمزة بن حمزه است.

و اما قاسم بن حمزة بن امام موسى عليه السلام مادرش نيز ام ولد و او را قاسم اعرابى مى نامند و اعقابش از سه فرزندش محمد و على و احمد مى باشد.

و از جمله پسران محمد بن قاسم اعرابى فرزند حمزه است، ابوجعفر محمد بن موسى بن محمد بن القاسم بن حمزة بن امام موسى عليه السلام كه در خدمت پادشاهان آل ساسان به سر مى برده و با كتّاب و وزراى آنها معاشرت مى نمود و اشعارى هم داراست.

و از آن جمله است احمد مجدور بن محمد بن قاسم بن حمزه كه اولادى دارد و از آنها است اسماعيل و محمد مجدور كه نيز اعقابى دارند كه نقباء طوس و سادات آنجا از آنها مى باشد.

و هم از ايشان است سيد جليل شاعر ممدوح ابوجعفر محمد بن موسى بن احمد المجدور كه نقيب طبس بوده اعقابى هم دارد.

و از جمله فرزندان محمد بن قاسم اعرابى ابن حمزة بن امام موسى الكاظم عليه السلام است احمد بن زيد ملقب به سياه ابن جعفر بن عباس بن محمد بن قاسم اعرابى كه در بغداد اقامت داشته در آنجا اعقابى دارد كه از آنهاست محمد زنجار.(1)

ص: 245

حَمّادَ اِذا اَشكَلَ عَلَيكَ شى ء مِن اَمرِ دينِكَ بِناحِيَتِكَ فاسئَل عَنهُ عَن عَبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى وَاقرأهُ مِنّى السّلام. يعنى ابوتراب عبيداللّه بن موسى رويانى گفت اباحمّاد رازى مى گفت در سامره بر حضرت امام علىّ النقى عليه السلام وارد شدم و بعضى از مسائل حلال و حرام سؤال كردم و جواب شنيدم، چون خواستم وداع نمايم، آن بزرگوار فرمود: اى اباحمّاد، اگر بر تو چيزى مشكل شود از امر دين تو در آن حدود سؤال كن از عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى و سلام مرا به او برسان.

اين روايت كاملاً مقام علمى و دانش آن بزرگوار را مى رساند و برهانى قاطع است بر اين كه اقوالش لازم الاتباع است و در دوران زندگى خود خدمت و صحبت سه نفر از ائمه هدى ادراك فرمود، اول - حضرت ابوجعفر ثانى امام محمّدتقى عليه السلام ، دوّم - حضرت ابوالحسن الثّالث امام على النقى عليه السلام ، سوم - حضرت ابامحمّد امام حسن عسگرى عليه السلام و از اين منابع فيض قدسى در مدينه منوّره و سامره استفاده بى پايان فرموده و خدمت اين نفر سيّما حضرت جواد و حضرت هادى نهايت توسّل و تمسّك را دارا بوده و عادتش چنان بوده كه هرگاه وارد مجلس امام عليه السلام مى شد با نهايت

ادب و كمال خضوع و تواضع پائين مجلس ايستاده، دستها از عبا بيرون آورده مى گفت: اَلسَّلامُ عَلَيك يَابْنَ رَسولُ اللّه وَرَحمة اللّه و بركاته: امام دهم عليه السلام او را بدين طريق جواب مى فرمود: وعليك السّلام يا اباالقاسم وَرَحمة اللّه و بركاته مرحبا بك الىّ الىّ: يعنى آفرين بر تو باد پيش من آى، پيش من آى. امام عليه السلام او را نزديك خود خوانده و در كنار و پهلوى خود مى نشانده و از احوال او استفسار مى فرموده و مورد نوازش و لطف خود قرار مى داده تا آنجا كه محلّ غبطه و حسد ديگران مى شده.

هادى عليه السلام به طورى كه بزرگان فرموده اند: لولا له فضلٌ الاّ حديث عرض دينه لكفى بِهِ فضلاً؛ و اين حديث عرض دين آن حضرت است و در بسيارى از كتب معتبره مسندا مذكور و ما محض تيمّن و تبرّك آن را نقل مى نمائيم.

در كتاب جنّة النعيم - عَنِ الصّدوق طاب ثراه عن الدّقاق والورّاق معا عن الصّوفى عن الرويانى عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى - قال دخلت على علىّ بن محمّد بن علىّ بن موسى بن جعفر بن محمّد بن علىّ بن الحسين بن علىّ بن ابيطالب عليهم السلام فَلَمّا بَصَرنى، قال: مرحَبا بِكَ يا ابَاالقاسم اَنتَ وَلِيُّنا حقّا، قالَ: فقلتُ له يَابنَ رَسولِ اللّهِ اِنّى اريدُ اَن اَعرِضَ عَلَيكَ دينى فَاِن كانَ مرضيّا اَثبِتُ عليه حَتّى القى اللّهَ تَعالى عَزَّوَجلّ فقالَ: هاتَ يا ابَاالقاسم اِلى آخر الحديث:

شيخ جليل محمّد بن بابويه قمى معروف به صدوق با چند واسطه روايت مى كند از حضرت عبدالعظيم كه فرمود وارد شدم بر آقاى خودم حضرت امام على النقى عليه السلام چون آن حضرت مرا ديد، فرمود: (مرحبا بك) آفرين بر تو باد اى ابوالقاسم - اَنتَ وليُّنا حقّا - تو ولى و دوست حقيقى ما هستى، پس عرض كردم خدمت آن حضرت كه اى فرزند رسول خدا من مى خواهم كه دين خود را بر شما عرضه دارم، پس هرگاه مرضى و پسنديده است بر آن ثابت بمانم تا خداوند عزّوجلّ را ملاقات كنم، فرمود بياور اى ابوالقاسم يعنى عرض نما دينت را، گفتم مى گويم كه خداوند تبارك و تعالى يكى است بى نظير و مثلى براى او نيست و از حدود ابطال و تشبيه خارج است و جسم و صورت و عرض و جوهر نيست بلكه پديد آورنده اجسام و صورتها و خلق كننده عرضها و جوهرهاست و پروردگار و مالك هرچيزى است و هر چيزى را جعل و احداث كرده، و مى گويم من كه: محمّد صلى الله عليه و آله بنده و رسول او و خاتم پيغمبران است و بعد از وى پيغمبرى نخواهد بود تا روز قيامت و شريعت آن حضرت آخر همه شرايع است و شريعتى نيست بعد از آن تا روز قيامت و مى گويم من كه امام و خليفه و ولىّ امر بعد از پيغمبر صلى الله عليه و آله اميرللمؤمنين علىّ بن ابيطالب عليه السلام است و بعد از آن

ص: 248

حضرت حسن، بعد از آن حسين، بعد علىّ بن الحسين، بعد محمّد بن على، بعد جعفر بن محمّد، بعد موسى بن جعفر، بعد علىّ بن موسى، بعد محمّد بن على، بعد از اين بزرگواران توئى اى مولاى من، پس امام علىّ النقى عليه السلام به جناب عبدالعظيم فرمود: بعد از من حسن پسر من است، پس چگونه باشند مردم در زمان خلف بعد از او؟ گفتم و چگونه است اين اى مولاى من؟ فرمود: براى اين كه ديده نمى شود شخص او و حلال نباشد بر زبان آوردن نام او تا آن كه خروج كند و پر كند زمين را از عدل و داد همچنانكه پر شده باشد از ظلم و جور، گفتم اقرار كردم يعنى به امامت حضرت حسن عسگرى، و خلف آن حضرت قائل شدم، پس گفتم و مى گويم كه دوست اين بزرگواران دوست خدا است، و دشمن ايشان دشمن خدا است و اطاعت ايشان اطاعت خدا است و معصيت ايشان معصيت خدا است و مى گويم كه معراج حقّ است و سؤال در قبر حق و بهشت و دوزخ وصراط و ميزان حقّ است و آن كه قيامت آمدنيست شكّى نيست و خداوند زنده مى كند و برمى انگيزاند كسانى را كه در قبرها جا دارند و مى گويم كه فرائض واجبه بعد از ولايت يعنى دوستى رسول و ائمه عليهم السلام نماز است و زكوة و روزه و حج و جهاد و امر به معروف و نهى از منكر: پس حضرت امام على النّقى فرمود اى ابوالقاسم اين است به خدا سوگند دين خدا كه پسنديده است آن را براى بندگانش ثابت بمان بر همين اعتقاد خداوند ثابت دارد بقول ثابت در حيات دنيا و آخرت.

امام زاده واجب التّعظيم عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسين بن زيد بن الحسن بن على بن ابيطالب است و نسب آن حضرت به چهار پشت به حضرت امام حسن مجتبى منتهى مى شود و از اكابر محدثين و اعاظم علماء و زهّاد و عبّاد بوده است و از اصحاب امام محمّدتقى و امام على النقى بوده است و نهايت توسّل و انقطاع به خدمت ايشان داشته است و احاديث بسيار از ايشان روايت كرده است. قبر شريف او در رى معلوم و مشهور است و شيخ نجاشى به سند معتبر از احمد بن محمّد بن خالد برقى روايت كرده است كه حضرت عبدالعظيم از خليفه گريخت و به رى آمد و مخفى شد در سردابى در خانه مردى از شيعيان در سكّة الموالى و در آنجا عبادت خدا مى كرد و روزها روزه مى داشت و شبها به نماز مى ايستاد و پنهان بيرون مى آمد و زيارت مى كرد قبرى را كه در مقابل قبر اوست و راه در ميان است و مى گفت اين قبر مردى از فرزندان حضرت امام موسى كاظم است و پيوسته در آنجا مى بود، يك و دو شيعه خبردار مى شدند از احوال او تا آن كه اكثر مردم رى او را شناختند، پس شخصى از شيعه حضرت رسالت پناه را در خواب ديد كه آن حضرت فرمود مردى از فرزندان مرا از سكة الموالى بر خواهند داشت و مدفون خواهند كرد نزد درخت سيب در باغ عبدالجبّار بن عبدالوهّاب و اشاره فرمود به همان مكان كه در آنجا مدفون شده، پس آن شخص رفت كه آن درخت و آن مكان را از صاحب باغ بخرد، صاحب باغ گفت براى چه مى خواهى اين درخت و اين جاى درخت را؟ آن شخص خواب خود را نقل كرد صاحب باغ گفت كه من نيز چنين خواب ديده ام و موضع اين درخت را با جميع باغ وقف كرده ام بر آن سيّد و ساير شيعيان كه در آنجا مرده هاى خود را دفن كنند، پس عبدالعظيم بيمار شد و به رحمت ايزدى واصل گشت. چون او را برهنه كردند كه غسل بدهند در جيبش رقعه ئى يافتند كه در آنجا نسب شريف خود را نوشته بود كه: منم ابوالقاسم عبدالعظيم پسر عبداللّه پسر على پسر حسن بن زيد بن امام حسن بن

ص: 250

علىّ بن ابيطالب. (مؤلف گويد) بدانكه مورّخين را در سبب حركت و مهاجرت شاهزاده عبدالعظيم اختلاف است: بعضى: كه چون از خواصّ اصحاب و كبار محبّين و متقرّبين امام عليه السلام بوده. لذا خليفه وقت (معتز باللّه عبّاسى) نهايت خوف از آن بزرگوار داشته درصدد قتل آن حضرت برآمد و او را تعقيب نمود ناچار به اجازه امام عليه السلام به صوب ايران حركت فرمود به طورى كه هركس از آن حضرت سؤال مى كرد كيستى و از كجا مى آئى؟ اظهار مى داشت نامه رسانم. بعضى ديگر گويند: كه به عزم زيارت مرقد منوّر حضرت رضا عليه السلام از سامره بيرون آمده و متوجّه بلاد خراسان گرديد چون به شهر رى وارد شد مدتى به جهت زيارت مرقد مطهّر حضرت شاهزاده حمزة بن موسى بن جعفر عليهماالسلام توقّف فرمود، در اوّل امر آن جناب مخفى بود و كسى او را نمى شناخت تا آن كه دوستان و شيعيان در خفاء به محضرش مشرّف شده از مقامات آن بزرگوار اطّلاع يافتند. مسائل حرام و حلال را از او سؤال كردند سپس درصدد نگاهدارى آن حضرت برآمدند پس نگذاردند حركت نمايد. جماعتى ديگر گويند: حضرت عبدالعظيم عليه السلام از طرف امام عليه السلام عنوان نيابت وكالت را داشته در تبليغ احكام دين و قوانين سيّدالمرسلين صلى الله عليه و آله و شايد كه هر سه امر سبب و داعى شده باشد به حركت و مهاجرت آن حضرت به ايران.

- و فيه عنه ايضا قال من زار عبدالعظيم الحسنى بالرى كمن زار اباعبداللّه الحسين بكربلا: و اين إخبار وارد از حضرت رضا صلوات اللّه عليه درباره زيارت حضرت عبدالعظيم اخبار از آينده است زيرا كه زندگانى و وفات شاهزاده عبدالعظيم عليه السلام بعد از حضرت امام رضا عليه السلام بوده، و اين خود از خصوصيّاتى است كه بر جلالت و منزلت آن جناب مى فزايد.

(فصل) بدانكه حضرت شاهزاده عبدالعظيم از اجلاّء علماء و اكابر محدّثين بلكه سيد محدّثين اماميّه به شمار مى رود و او را روايات و احاديثى است كه علماء اعلام در كتب خود نقل فرموده اند و ما از باب تيمّن و تبرّك به ذكر دو حديث از آنها مى پردازيم - در كتاب جنّه النعيم فى الامالى بحذف الاسناد عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى، قال: سمعت محمّد بن على الرضا يقول - ما زار ابى احدٌ فأصابه اَذىً من مطَرٍ او بردٍ او حرٍّ الاّ حرم اللّهُ جسدهُ على النّار. يعنى حضرت عبدالعظيم فرمودند، من شنيدم از حضرت امام محمّدتقى عليه السلام كه مى فرمود زيارت نمى كند پدرم را احدى، پس بوى اذيّتى از باران يا سرما و گرما برسد مگر آن كه خداوند جسد او را به آتش حرام مى كند.

ايضا فى الكتاب المذكور - و عن المجلسى از حضرت عبدالعظيم روايت است فرمودند كه حضرت جواد عليه السلام از آباء مكرّمين خودش روايت كرده كه حضرت امير فرمودند بافاطمه زهرا بر رسول خدا صلى الله عليه و آله وارد شديم، يافتيم جناب ختمى مآب را كه گريه مى كند، عرض كردم پدر و مادرم فداى شما باد يا رسول اللّه چه چيز شما را گريانيد؟ فرمود يا على در شبى كه به معراج رفتم، زنهاى چند از امّت خود ديدم كه به عذاب سخت معذّب بودند و اكنون تفكّر از حال ايشان كردم گريستم به واسطه آنچه را كه ديدم از عذابهاى ايشان. از آن جمله زنى را ديدم كه به موى سرش آويخته بود دماغش مى جوشيد، و زنى را ديدم كه به پستانهاى خودش آويخته بود: و زنى را ديدم گوشت بدن خود را مى خورد و آتش از زيرش مشتعل بود و ديدم زنى را كه به زبانش

ص: 253

آويخته بود و حميم جهنّم به حلق وى مى ريختند، و ديدم زنى را كه پاهايش به دستهايش بسته بودند و مارها و عقربها بر وى مسلّط بودند، و زنى را ديدم كور و كر و لال در تابوتى از آتش دماغ سرش از منخر آن بيرون مى آيد و بدن آن از جذام و برص قطعه قطعه شده بود، و زنى را ديدم به پايش آويخته بود در تنورى از آتش، و زنى را ديدم كه گوشت بدنش را از جلو و عقب به مقراضهاى آتشين جدا مى كردند، و زنى را ديدم كه صورت و دست او را به آتش مى سوزانيدند و امعاء خودش را مى خورد، و زنى را ديدم كه سرش مانند سر خوك و بدنش مانند بدن خر و بروى هزار هزار قسم از عذاب ديده مى شد، و زنى را ديدم به صورت سگ كه آتش از دُبرش وارد مى شد و از دهانش بيرون مى آمد و ملائكه به گرزهاى از آتش بر سر و بدنش مى زدند. پس فاطمه زهرا عليهاالسلام عرض كرد: اى حبيب من و نور چشم من خبر بدهيد كه اعمال آن زنها در دنيا چه بوده است تا اين كه مستحقّ اين عذاب شدند، فرمودند: اى دختر من، اما آن زنى كه به موى سرش آويخته بود در دنيا موى سرش را از مردها نمى پوشانيد، امّا آن كه به زبانش آويخته بود شوهرش را اذيّت مى كرد، امّا: آن كه به پستانهايش آويخته

بود شوهرش را از بستر خود منع مى نمود، امّا: آن كه به پاهايش آويخته بود از خانه اش بدون اذن شوهرش بيرون مى رفت، امّا: آن كه گوشت بدنش را مى خورد بدنش را از براى مردم زينت مى نمود، امّا: آن كه دستهايش به پاهايش بسته بود ومارها و عقربها بر وى مسلّط بود از نجاست جامه و غير آن پرهيز نداشت و غسل جنابت و حيض و نظافت و به نمازها اهانت مى نمود، امّا: آن كه كور و كر و لال بود از زنا مى زائيد و نسبت به شوهرش مى داد، امّا: آن كه گوشت بدنش را به مقراضها مى چيدند خودش را به مردهاى ديگر عرضه مى داشت، امّا: آن كه امعاء و روده هاى خودش را مى خورد و صورت و بدنش از آتش مى سوخت زنها براى مردها مى برد، امّا: آن كه سرش مانند سرخوك بود و بدنش مانند بدن خر، سخن چين و دروغگو بود، و امّا: آن كه به صورت

ص: 254

سگ بود و آتش از دبرش داخل مى شد و از دهانش بيرون مى آيد جاريه نوحه گر بود و اظهار حسد مى كرد. پس فرمود: اى واى بر آن زنى كه به غضب آورد شوهرش را و خوشا به حال زنى كه شوهرش از وى راضى باشد.

بدانكه در جوار حضرت عبدالعظيم جمعى از امامزادگان مدفونند از آن جمله حضرت شاهزاده حمزة بن موسى الكاظم است كه راهش از ميان حرم مطهّر حضرت عبدالعظيم است. و از احفاد اوست حضرت خاتم المجتهدين آيت اللّه العظمى فى الأرضين جناب حاج سيد محمّدباقر حجه الاسلام رشتى اصفهانى.

علاّمه مجلسى فرموده قبر شريف امامزاده حمزه فرزند حضرت موسى بن جعفر عليه السلام نزديك قبر حضرت عبدالعظيم است، ظاهرا همان باشد كه حضرت عبدالعظيم به زيارت او مى رفت - آن مرقد منوّر را هم بايد زيارت كرد.

فاضل معاصر آقاى عمادزاده گويد: اين حمزة بن موسى بن جعفر عليه السلام غير از حمزة بن جعفر مدفون به خراسان است و غير از حمزه اطروش است كه نسبش به حضرت سجّاد عليه السلام مى رسد و غير از حمزة بن موسى مضيئ است كه در شيراز مدفون است و اين حمزه داراى سه پسر بوده على و قاسم و حمزه. و تحقيقا سلاطين صفويه نسب به او مى رسانند و آبادى قصبه به بركت وجود حمزه بوده است و پس از ويرانى رى بزرگ باز هم رى به وجود اين امامزادگان آباد و مزار عمومى مردم ايران بوده است. از جمله امامزادگان كه در جوار حضرت عبدالعظيم است جناب امامزاده طاهر عليه السلام است كه در جانب شرقى صحن واقع است و به طورى كه از شيخ ابونصر بخارى نقل شده، اين بزرگوار از كسانى است كه در شهر رى وارد شد و او را پسرى مطهّر نام بود و نسب را به حضرت علىّ بن الحسين مى رساند بدين گونه: طاهر بن محمّد بن محمّد بن حسن بن حسين بن زيد بن علىّ بن الحسين عليه السلام .

ص: 255

فرمود، جمعى خدمت جناب علىّ بن محمد السّيمرى كه نايب چهارم حضرت بقيّه اللّه بود مشرّف بودند فرمود: رحم اللّه على بن بابويه: كسى عرض كرد علىّ بن بابويه زنده است، فرمود امروز وفات يافت، بعد خبر رسيد كه در همان روز مرحوم شده بود در قم و قبر او در قم معروف است.

از آن جمله مرحوم علاّمه جليل جناب حاج ملاّعلى كنى طهرانى: قال جدّى الامجد فى لباب الألقاب، كانَ عالما فاضلا فقيها مسلّما مشهورا رئيسا معروفا باالفضل والثروة و قد لقيته فى سالف الأيام وكان من تلامذة صاحب الضّوابط و صاحب الجواهر ومِن مصنّفاتِه كتاب توضيح المقال فى علم الرجال، الخ. در سنه هزار و سيصد و شش هجرى قمرى تقريبا در سن هشتاد و شش سالگى از دنيا رحلت فرمود، جنازه اش را در كمال اجلال و احترام بردند در زاويه مقدّسه حضرت عبدالعظيم در مقبره ئى كه منسوب به مرحوم ناصرالدّين شاه قاجار است دفن كردند. از آن جمله: علاّمه جليل القدر مجاهد آيت اللّه العظمى مرحوم حاج سيد ابوالقاسم معروف به آيت اللّه كاشانى نجل جليل آيت اللّه آقاى حاج سيدمصطفى كاشانى ابن آيت اللّه على الانام - الحاج السيّد حسين بن الحاج ميرمحمدعلى بن الحاج السيّد رضا الكاشانى رحمه اللّه عليهم. مرحوم آيت اللّه آقاى حاج سيد ابوالقاسم كاشانى طاب ثراه پيشواى مسلمين جهان و از نوابغ روزگار در عصر خود به شمار مى آيد. در حدود سال يكهزار و سيصد هجرى قمرى متولّد و نزد والد بزرگوارش مرحوم آيت اللّه حاج سيدمصطفى كاشانى كه از جمله مراجع تقليد شيعه اثناعشرى و مجاهدين حقيقى اسلام و همچنين نزد مرحوم آيت اللّه آخوند ملاّكاظم خراسانى و مرحوم آيت اللّه آقاى حاج ميرزاحسين حاج ميرزا خليل و جمعى ديگر از فحول علماء تلمذّ فرموده و در دوران زندگى خود از مجاهده با اجانب و دشمنان دين فروگذار نفرمود تا در شوال المكرم سنه يكهزار و سيصد و هشتاد و يك هجرى قمرى در محلّ اقامت

ص: 257

خود تهران بدرود حيات فرمود، جنازه او را با تشكيلات بسيار و تشييعى كه بى نظير بود حمل به شهر رى در جوار حضرت شاهزاده عبدالعظيم عليه السلام در مقبره ئى كه ناصرالدّين شاه قاجار مدفون است به خاك سپردند. مخفى نماند: كه در تهران و رى و حوالى آن قبور بسيارى از امامزادگان و علماء و روات ديده مى شود كه اين مختصر گنجايش ذكر آنها را ندارد.

از جمله امامزادگان در تهران، امامزاده زيد است كه مرقد منوّر آن جناب وسط تهران در بازار بزّازها است و داراى بقعه و حرم و صحن قديمى است كه مورد توجّه است.

از آن جمله حضرت امامزاده يحيى عليه السلام است كه نزديك خيابان رى در محلّى كه به نام نامى خود امامزاده است واقع است داراى بقعه و ساختمانى زيبا و متولى و خدمه و نذورات فراوان و مورد توجّه عامّه خلق و ارباب حاجت و نياز و اين امامزاده عالى مقام از اجداد حقير و بسيارى از سادات حسينى است به طورى كه در شجره نامه ثبت است و حضرت آيت اللّه العظمى آقاى آقا سيّد شهاب الدين مرعشى نجفى ادام اللّه ظلّه العالى على رؤس المسلمين كه از مراجع تقليد و در انساب آل رسول مى توان گفت كه منحصر به فرد هستند رساله ئى به درخواست متولّى آن بقعه مباركه بنام رساله العزّيه فى ترجمة الجليل عزّالدين يحيى الشهيد قدس سرّه مرقوم فرموده اند و جناب حجه الاسلام آقاى شيخ زين العابدين سرخه ئى كه از علماء مجاورين آن حدود است مطالبى راجع به امامزاده در ذيل رساله مذكوره مرقوم فرموده اند.

حضرت آيت اللّه مرعشى نجفى در رساله مزبوره چنين مى فرمايد كه بس است در مقام شامخ او عباراتى كه شيخ جليل منتجب الدّين على بن عبيداللّه بن حسن بن حسين بن بابويه قمى در اول كتاب فهرس خود فرموده به اين نسق حضرت عالى مجلس سيّدنا و مولانا الكبير الامير الامام السيّد الاجل الرّئيس الأنور الأطهر الأشرف

ص: 258

المرتضى المعظّم عزّالدّولة والدّين شرف الاسلام والمسلمين رضى الملوك والسّلاطين ملك النقبآء فى العالمين اختيار الامام، افتخار الأنام قطب الدّولة ركن الملّة عماد الامّة عمدة الملك سلطان العترة الطاهره عمدة الشّريعة رئيس رؤساء الشيعه و صدر علماء العراق قدوة الاكابر معين الحق حجّة الله على الخلق ذوالشرفين كريم الطرفين نظام الحضرتين اجل الأشراف سيّدالامراء السّادات شرقا و غربا قوام آل رسول اللّه ابوالقاسم يحيى: الخ. و ايضا در آخر فهرست در وصف او گويد: السيد الاجلّ المرتضى عزّالدّين يحيى بن محمّد بن علىّ بن المطهّر ابوالقاسم نقيب الطالبيّة

بالعراق عالم علم فاضل كبير عليه تدور وحى الشّيعه متّع اللّه الاسلام والمسلمين بطول بقائه - له رواية الاحاديث عن والده المرتضى السيّد شرف الدّين محمّد و عن مشايخه قدس اللّه ارواحهم.

همين مكانى كه فعلاً مزار او مى باشد دفن گرديد. حضرت امام على النقى مردم را براى زيارت حضرت عبدالعظيم ترغيب و تحريص مى فرمود.

صدوق در كتاب ثواب الاعمال روايت مى كند كه مردى از اهل رى نزد حضرت امام على النقى عليه السلام مشرف شد. حضرت از او پرسيد كجا بودى؟ وى گفت: به زيارت جدت حضرت امام حسين عليه السلام رفته بودم.

حضرت امام على النقى به او فرمود: اگر حضرت عبدالعظيم حسنى را در شهر رى زيارت مى كردى مثل اين بود كه جدم امام حسين را زيارت كرده باشى.(1)

محدث نورى در خاتمه كتاب مستدرك، صفحه (614) از رساله صاحب بن عباد از عبيداللّه بن موسى رويانى از ابوحماد رازى نقل مى كند كه گفت: من به حضور حضرت امام على النقى عليه السلام مشرف شدم و بعضى از مسائل حلال و حرام را از آن حضرت پرسش نمودم و جواب گرفتم.

موقعى كه خواستم از حضور آن حضرت مرخص شوم آن بزرگوار به من فرمود: اى ابوحماد! هرگاه درباره امور مذهبى كار بر تو مشكل شود از حضرت عبدالعظيم حسنى پرسش كن و سلام مرا هم به او برسان.

نجاشى مى نگارد: حضرت عبدالعظيم كتابى دارد كه حاوى خطبه هاى حضرت

ص: 261

على ابن ابيطالب عليه السلام است و كتاب ديگرى دارد به نام: يوم و ليله.

شيخ در كتاب فهرست، علامه در كتاب خلاصه، ميرزا در رجال كبير، محقق داماد در كتاب رواشح، مامقاناى در كتاب رجال و ديگران عموما روايات حضرت عبدالعظيم را در درجه اعلاى صحت و اعتبار مى دانند.

حضرت اياب و ذهاب مى كردند و احكام حلال و حرام را از آن بزرگوار مى پرسيدند. بدين كيفيت بود كه شيعيان آن حضرت را شناختند.

شخصى حضرت رسول صلى الله عليه و آله را در عالم خواب ديد كه به وى فرمود: جنازه يكى از فرزندان من از سكة الموالى حمل مى شود و نزد آن درخت سيبى كه در خانه عبدالجبار بن عبدالوهاب است دفن خواهد شد، آنگاه به دست مبارك خود به آن مكان اشاره فرمود.

همين كه آن شخص از خواب بيدار شد نزد صاحب آن باغ رفت تا شايد آن باغ را خريدارى نمايد. صاحب باغ گفت: منظور تو از خريدن اين باغ چيست؟ وى آن خوابى را كه ديده بود نقل كرد. صاحب باغ گفت: من نيز يك چنين خوابى ديده ام.

پس از اين جريان بود كه صاحب آن باغ زمين آن باغ را براى مدفن حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و عموم شيعيان وقف نمود.

موقعى كه حضرت عبدالعظيم از دنيا رفت و بدن مباركش را براى غسل دادن برهنه كردند رقعه اى به دست آوردند كه آن بزرگوار حسب و نسب خود را بدين شرح در آن نوشته بود:

عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن حسن بن زيد بن حسن بن على بن ابيطالب عليه السلام .

اين موضوعى كه در كتاب منتخب طريحى مى گويد: حضرت عبدالعظيم حسنى را زنده به گور كردند دليلى ندارد زيرا آن خبرى كه اين موضوع را مى گويد مجهول است و خبر مجهول با روايات صحيحه قابل معارضه نيست.

موضوع ديگر اين كه مى گويند: حضرت عبدالعظيم به حضور حضرت على بن موسى الرضا عليه السلام مشرف شده و زمان آن بزرگوار را درك كرده معلوم نيست صحيح باشد، اولاً اينكه در كتاب جنة النعيم مى نگارد: حضرت عبدالعظيم به حضور حضرت جواد و حضرت هادى و حضرت عسكرى عليهم السلام مشرف شده و نامى از حضرت رضا نمى برد.

ص: 263

پس بنابراين آنچه را كه شهيد مى فرمايد: على بن موسى الرضا راجع به زيارت حضرت عبدالعظيم دستور داده شايد منظور على بن محمد يعنى امام على النقى باشد و راوى اشتباها گفته باشد: على بن موسى الرضا. يا اين كه اگر حضرت رضا يك چنين دستورى را براى زيارت حضرت عبدالعظيم داده باشد منظور آن حضرت زمان آينده اى بوده كه حضرت عبدالعظيم به دنيا بيايد و در شهر رى دفن گردد. نه اين كه حضرت عبدالعظيم در زمان حضرت رضا در دنيا آمده باشد - العلم عنداللّه، لانه اعلم بحقايق الامور.

بعضى از رواياتى كه حضرت عبدالعظيم از حضرت رضا نقل نموده با واسطه بوده و آن دستورى كه امام رضا درباره زيارت حضرت عبدالعظيم فرموده براى زمان آينده بوده، نه زمان خود حضرت رضا.

آن رواياتى كه حضرت عبدالعظيم بدون واسطه نقل نموده از حضرت جواد و حضرت هادى عليهماالسلام است. تاكنون حديثى را نديده ام كه آن بزرگوار بلاواسطه از حضرت رضا نقل كرده باشد و ... .(1) (2)

حسن مجتبى عليه السلام مى رسد، يكى از اعاظم علماء و زهاد و عباد و از اكابر محدثين است كه به عظمت مقام و بزرگى و جلالت قدر مشهود است.

وى به نقل شيخ در رجال از اصحاب امام هادى و امام عسكرى عليهماالسلام بوده اما از برخى روايات برمى آيد كه حضرت رضا و امام جواد عليهماالسلام را درك كرده است.

تاريخ وفات حضرت عبدالعظيم به درستى معلوم نيست، در شهرى مزارش معروف و مشهور و مورد احترام مؤمنين است.

حضرت عبدالعظيم داراى كتابى است كه خطبات و سخنرانيهاى امير مؤمنان عليه السلام را در آن گرد آورده است.(1)

مصوِّر الصُّوَرِ وخالقُ الاعراضِ والجواهر وَ ربُّ كلّ شى ء و مالكه و جاعله و مُحْدِثُهُ و اِنّ مُحمّدا عبدُهُ و رسولُهُ خاتمُ النّبيّينَ فلا نَبىَّ بَعدُهُ الى يَوم القيامةِ، و اقول اِن الامام والخليفةَ و ولىَّ الاَمرِ بعده اميرالمُؤمنين على بن أبى طالبٍ ثمّ الحسن ثمّ الحسين ثمّ على بن الحسين ثمّ محمد بن على ثمّ جعفر بن محمد ثمّ موسى بن جعفر ثمّ علىّ بن موسى ثمّ محمد بن علىّ

ثمّ انت يا مولاى.

گفتم من معتقدم كه خداى متعال فردى است يگانه كه مثل و مانند ندارد، وجود دارد ليكن از مرحله تشبيه خارج است، جسم نيست، صورت نيست، نه عرض است و نه جوهر بلكه او است كه به اجسام جسميت مى بخشد و به صورتها شكل، او است خالق اعراض و جواهر و او است پرورش دهنده و مالك و ايجاد كننده و پديد آورنده هرچيز كه هست.

و معتقدم كه محمد بنده و فرستاده او است، و پايان دهنده پيامبران كه پس از او تا روز قيامت پيامبرى نخواهد آمد.

و معتقدم كه امام و خليفه و ولى امر پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله اميرمؤمنان على بن ابى طالب است و پس از او حسن سپس حسين سپس على بن حسين سپس محمد بن على سپس جعفر بن محمد سپس موسى بن جعفر سپس على بن موسى سپس محمد بن على سپس شما آقا و مولايم.

آنگاه امام فرمود: بعد از من فرزندم حسن امام است، اما چگونه خواهد بود وضع مردم پس از او؟ عرض كردم: مگر چگونه خواهد بود؟

فرمود: زيرا شخص او ديده نمى شود و نامش را نمى توان بر زبان راند تا آن كه خروج كند فَيَمْلأ الارْضَ قِسطا وَعَدُلاً كما مُلِئَت ظُلما وَجورا. و زمين را از عدل و داد پر كند چنانكه از ظلم و جور پر شده باشد.

سپس گفتم: كه معتقدم و اقرار دارم كه ولى امامان ولى خدا، و دشمنانشان دشمنان

ص: 266

خدايند، اطاعتشان اطاعت خدا و نافرمانى آنها معصيت خدا است.

و مى گويم: معراج حق است، و سؤال در قبر حق، بهشت و جهنم حق، صراط و ميزان حق است، قيامت برپا خواهد شد و در آن شكى نيست و خداوند همه مردگان را زنده خواهد كرد.

و معتقدم كه واجبات پس از ولايت: نماز و زكاة و روزه و حج و جهاد و امر به معروف و نهى از منكر مى باشد.

در اين موقع حضرت هادى عليه السلام فرمود: يا اباالقاسم هذا واللّه دين اللّه الذى ارتضاهُ لعباده فأثبت عليه ثبّتك اللّه بالقول الثّابت فى الحياة الدنيا و الاخرة.

ابوالقاسم، به خدا قسم اين است دينى كه خدا براى بندگانش پسنديده، پس بر آن استوار باش كه خدا تو را بر گفتار و اعتقاد حق ثابت و استوار بدارد.(1)

امام جواد فرمود: حديث كرد پدرم از جدم از پدرانش از اميرالمؤمنين كه فرمود:

لايزالُ النّاس بخير ما تفاوتوا فاذااستووا هلكوا. يعنى مردم در خير و خوشى هستند تا وقتى كه با هم متفاوتند، اگر روزى همه هم طراز شوند هلاك مى شوند.

گفتم: بيشتر بفرمائيد؟

فرمود: روايت كرد پدرم از جدم از پدرانش از اميرالمؤمنين عليه السلام كه فرمود: انّكم لن تسعوا الناس بأموالكم فسعوهم بطلاقة الوجه و حسن اللّقاء. فإنّى سمعت رسول اللّه صلى الله عليه و آله يقول: انكم لن تسعوا النّاس بأموالكم فسعوهم باَخْلاقِكُم، يعنى شما آن قدرت را نداريد كه بتوانيد مردم را با اموالتان راضى كنيد، پس آنها را با خوشروئى و برخورد خوب راضى كنيد كه از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم مى فرمود: اموالتان وسعت ندارد تا مردم را به وسيله آن خوشنود نمائيد پس با اخلاق خوب آنها را خوشنود سازيد.

گفتم: بيشتر بفرمائيد. و مرتب تقاضا كرد تا در يك جلسه شانزده حديث از امام جواد عليه السلام و او از پدرانش روايت كرد.(1)

الآخرة من الخاسرين.

يعنى عبدالعظيم، سلام مرا به دوستانم ابلاغ كن، و به آنان بگو شيطان را بر خودشان مسلط نكنند، آنان را به راستگوئى و اداء امانت فرمان ده، و آنها را بگو:

با يكديگر جدال نكنند و اختلافات بى ثمر را كنار گذارند، با يكديگر نزديك شوند و با هم مهربان باشند كه اين كار آنان را به ما نزديك مى كند، يكديگر را طرد نكنند و جمعيت را متلاشى نسازند كه من قسم خورده ام هركه چنين كند و يكى از دوستانم را برنجاند، از خدا بخواهم تا او را در دنيا سخت عذاب كند و در آخرت از زيانكاران باشد.(1)

الْخَاسِرُونَ» (اعراف 99) سپس از مكر خدا ايمن بودن كه خداى عزوجل مى فرمايد: (آيا از مكر خدا ايمن شدند؟) كه هيچ كس خود را از مكر خدا ايمن نمى داند مگر زيانكاران.

ومِنها عُقُوقُ الوالِدَينِ لاَِنَ اللّهَ سُبحانَهُ جَعَلَ العاقَّ جَبّاراً شَقِيّا «وَبَرّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارا شَقِيّا» (مريم 32) و از گناهان كبيره است عاق والدين كه خداوند سبحان عاق والدين را جبار و شقى خوانده است (خدا مرا به نيكى به مادرم سفارش كرده و مرا ستمكار و بد عاقبت قرار نداده است).

وَقَتْلُ النَّفس الّتى حرّم اللّهُ الاّ بِالحَق لانَّ اللّه عزّوجلّ يقولُ «وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنا مُتَعَمِّدا فَجَزَاؤهُ جَهَنَّمُ خَالِدا فِيهَا وَغَضِبَ اللّه َُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابا عَظِيما»(نساء 93).

و كشتن انسانى كه خداوند كشتن او را جز به حق تحريم كرده زيرا مى فرمايد: (هركه مومنى را عمدا بكشد) كيفر او جهنم است كه هميشه در آن بايد باشد (و خدا بر او خشم كرده و او را لعنت نموده و براى او عذاب بزرگى آماده كرده است).

وقَذْفُ المُحصناتِ لاَنَّ اللّه يقولُ: «إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ» (نور 23) از گناهان كبيره زنان مؤمنه را نسبت دادن به زنا است كه خدا مى فرمايد: (كسانى كه زنان مؤمنه را در حالى كه غافلند نسبت به زنا مى دهند) در دنيا و آخرت لعنت شده اند و براى آنها است عذابى بزرگ.

وَاكلُ مالِ اليتيمِ لانَّ اللّهَ عزّوجلّ يقولُ: «إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْما إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرا» (نساء 10) و خوردن مال يتيم كه خداوند مى فرمايد: (آنها كه اموال يتيم را به ظلم مى خورند) همانا درون خود را از آتش پر مى كنند و به زودى در آتش جهنم قرار مى گيرند.

وَالفَرار من الزحف لاَنَّ اللّه عزّوجلّ يقولُ: «وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنْ اللّه ِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ»(انفال 16) فرار از

ص: 272

جنگ كه خداى عزوجل مى فرمايد: هركه در آن روز پشت به جنگ كند مگر به منظور تغيير موضع يا به جهت ملحق شدن به ياران، با غضب و خشم خدا روبرو گشته و جايگاهش جهنم است و بد جايگاهى است.

واَكلُ الرّبا لاَنَّ اللّه عزّوجلّ يقولُ: «الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنْ الْمَسِّ» (بقره 275) خوردن ربا كه خداوند مى فرمايد: آنها كه ربا مى خورند از جاى خود برنمى خيزند مگر مانند كسى كه در اثر تماس شيطان با آنها ديوانه شده اند.

والسّحر لاِنّ اللّه عزّوجلّ يَقولُ: «ولقد عَلِموا لَمَن اشتَراهُ مالَه فى الاخرة من خَلاقٍ» (بقره 102) به تحقيق دانستند كسى كه مرتكب سحر شده در آخرت بهره اى ندارد.

والزّنا لاِنّ اللّه عزوجل يقولُ: «(... وَلاَ يَزْنُونَ) وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَاما * يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانا» (فرقان 68) زنا از گناهان كبيره است كه خدا مى فرمايد: (عِبادُ الرّحمان ... زنا نمى كنند) و هركه چنين كند با گناه بزرگى برخورد كرده و در روز قيامت عذابش دو چندان مى شود و با خوارى در جهنم جاودان خواهد بود.

وَاليَمينُ الغَمُوسُ الفاجرة لاَِنَّ اللّهَ عزّوجلّ يقولُ: «الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّه ِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنا قَلِيلاً أُوْلَئِكَ لاَ خَلاَقَ لَهُمْ فِي الاْخِرَةِ وَلاَ يُكَلِّمُهُمْ اللّه ُ وَلاَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ» (آل عمران 77) قسم دروغ عمدى كه خدا مى فرمايد: آنها كه در برابر عهد خدا و قسمهايشان بهاء اندكى مى گيرند آنها در آخرت بهره اى ندارند (و خدا با آنان سخن نمى گويد و با نظر رحمت بر آنها نمى نگرد و آنان را از گناهان پاك نمى سازد و براى آنها است عذابى دردناك).

وَالغَلولَ لاِنّ اللّهَ عزّوجلّ يقول: «وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» (آل عمران 161) خيانت يكى از گناهان كبيره است كه خدا فرموده: هركه خيانت كند

ص: 273

در روز قيامت با خيانتش وارد محشر مى شود.

وَمَنْعُ الزّكاةِ المفروضة لانَّ اللّه عزّوجلّ يقول: «فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ»(توبه 35) ندادن زكات واجب كه خدا فرموده: پس به وسيله آن نقدينه ها پشت و پهلو و چهره هاشان را مى گدازند.

شَهادَةُ الزُور وَكتْمانُ الشَهادةِ لاِنّ اللّه عزوجل يقولُ: «وَلاَ تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ) وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ» (بقره 283) شهادت نادرست و كتمان شهادت زيرا خداى متعال فرموده: (شهادت را كتمان نكنيد) و هركه آن را كتمان كند و نديده انگارد دل او گناهكار است.

وشَرْبَ الخَمْرِ لانّ اللّه عزّوجلّ نَهى عَنها كَما نهى عَن عِبادةُ الاَوثانِ «إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ» (مائده 90) شرب خمر زيرا خداوند از آن در رديف بت پرستى نهى فرموده است (همانا شراب و قمار و بت پليدند و از اعمال شيطانى است از آنها پرهيز كنيد).

وَتَرْكُ الصّلوةِ متعَمِّداً أَوْ شيئا مِمّا فَرضَ اللّه عزّوجلّ لانَّ رسُول اللّهِ صلى الله عليه و آله قالَ: مَنْ تَرَكَ الصَّلوةَ متَعمّدا فَقَدْ بَرى مِنْ ذمّة اللّهِ و ذِمّةِ رَسَوله.

و ترك عمدى نماز يا ترك چيزى از آنچه كه خداى عزوجل واجب گردانيده از كبائر است زيرا رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هركه نماز را عمدا ترك كند از پيمان خود و پيمان رسول خدا خارج شده است.

وَقَقْضُ الْعَهْدِ وَ قَطيعَةِ الرّحم لاَنَّ اللّهَ عزّوجلّ يقولُ: «وَالَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهْدَ اللّه ِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللّه َُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُوْلَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ» (رعد 25) نقض عهد و قطع رحم از گناهان كبيره اند زيرا خدا فرموده (آنها كه عهد خدا را پس از استحكام مى شكنند، و آنچه را كه خدا امر به وصل آن نموده قطع مى كنند و فساد در زمين مى نمايند) لعنت خدا بر آنها است و آخرت براى ايشان خانه بدى است.

ص: 274

امام موسى عليه السلام فرمود: عَمْرُوبن عُبَيْد از خانه امام صادق عليه السلام خارج شد در حالى كه فريادش به گريه بلند بود و مى گفت: هَلَك مَنْ قالَ برايه وَنازَعكُمْ فى الفَضْلِ وَالعِلْمِ. هلاك شد كسى كه در احكام خدا به نظر خود عمل مى كند و با شما در علم و فضل به نزاع مى پردازد.(1) (2)

مى سازند و برخى به سراغ پزشك مى روند.

به طورى كه به من گفته اند پيكر بى حسّ و حركت مرا در ملافه اى قرار داده و چند نفرى آن را به مطبّ مرحوم دكتر تقى خان سالارى پزشك معروف شهر رى مى برند و ايشان پس از معاينه دقيق و كنترل علايم حياتى اظهار مى دارد كه: «متأسفانه اين كودك مرده است، او را ببريد و پس از تيمّم دادن، به خاك بسپاريد.»

و اين بدان دليل بود كه گويى شكستگى پيشانى و صورت و گردن و ديگر قسمت هاى بدن و خونريزى شديد و بسيار زياد، جايى براى غسل دادن نگذاشته بود.

بستگان و آشنايان پس از شنيدن اظهار نظر پزشك سرشناس شهر، از حيات و زندگى من نااميد گشته و با شيون و گريه بسيار، پيكر مرا به دوش مى كشند و براى مراسم دفن و كفن آماده مى شوند اما مرحوم پدرم كه خداى او را غريق رحمت و احسان خويش سازد و در جوار اولياى خود او را جاى دهد، خطاب به بستگان و همسايگان مى گويد: «در اين مورد شتاب نكنيد، شمار او را به خانه انتقال دهيد، اجازه و فرصت دهيد تا من به حرم مطهر «سيد الكريم حضرت عبدالعظيم حسنى» عليه السلام شرفياب گردم شايد بتوانم زندگى مجدّد و شفاى فرزندم را بگيرم در غير اين صورت به خانه باز نخواهم گشت.»

با اين بيان، بستگانم پيكر درهم شكسته و بى جان مرا به خانه مى آورند و در درون پلاسى در گوشه اطاق قرار داده و برگرد آن حلقه عزا و سوگوارى زده و مردم نيز براى عرض تسليت و دلدارى به مادر و خانواده و بستگانم شروع به رفت و آمد مى كنند.

از آن سو پدرم بى درنگ به حرم مطهر تشرّف يافته و به حضرت سيد الكريم توسّل جسته و شفا و زندگى و حيات من و بينايى چشم خود را تقاضا مى كند و با همه وجود به عرض مى رساند كه: «مولاى من! سرورم! آقايم! تا زندگى و شفاى پسرم را برايم از خدا نگيريد من به خانه باز نمى گردم».

ص: 276

النقى در دوره خلافت المعتز باللّه از سامره از راه طبرستان(1) به رى هجرت كردند،(2) و در حدود سال دويست و پنجاه، چند سالى پيش از شهادت حضرت امام على النقى، روى در نقاب خاك كشيدند، شهادت آن امام به سال دويست و پنجاه و چهار بوده است.(3) گويا درست ترين ترجمه احوالى كه از وى به دست است همان است كه به صاحب ابن عباد منسوب است. وى در رسالتى مختصر نبذى از احوال آن حضرت را به رشته كتابت درآورده، و تتميم فايدت را به تمامى در ذيل نقل مى افتد كه:

سرگذشت عهد گل را از نظيرى بشنويد *** عندليب آشفته تر مى گويد اين افسانه را

«قال الصاحب رحمه اللّه عليه سألت عن نسب عبدالعظيم الحسنى المدفون بالشجرة صاحب المشهد قدس اللّه روحه و حاله و اعقتاده و قدر علمه و زهده، و انا ذاكر ذلك على اختصار و باللّه التوفيق.

هو ابوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليه و على آبائه السلام، ذوورع و دين عابد معروف بالامانة و صدق اللهجة عالم به امورالدين قائل بالتوحيد والعدل كثيرالحديث والرواية يروى عن ابى جعفر محمد بن على بن موسى و عن ابنه ابى الحسن صاحب العسكر عليهم السلام و لهما اليه الرسائل، و يروى عن جماعة من اصحاب مويس بن جعفر و على بن موسى عليهماالسلام ، و له كتاب يسميّه كتاب يوم و ليلة و كتب(4) ترجمتها روايات عبدالعظيم ابن عبداللّه الحسنى؛ و قد روى عنه من رجالات الشيعة خلق كاحمد بن ابى عبداللّه البرقى و احمد بن(5) محمد بن خالد و ابوتراب الرّويانى؛ و خاف من السلطان فطاف البلدان

ص: 279

على انه فيج،(1) ثم ورد الرّى و سكن بساربانان فى دار رجل من الشيعة فى سكّة الموالى، و كان يعبداللّه عزّوجلّ فى ذلك السرب يصوم النهار و يقوم اللّيل و يخرج مستترا فيزور القبر الذى يقابل الان قبره و بينهما الطريق و يقول هو قبر رجل من ولد موسى بن جعفر عليهماالسلام ؛ و كان يقع خبره الى الواحد بعد الواحد من الشيعة حتّى عرفه اكثرهم. فراى رجل من الشيعة فى المنام كان رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال: انّ رجلاً من ولدى يحمل غداً من سكّة الموالى فيدفن عند شجرة التفّاح فى باغ عبدالجبّار بن عبدالوهّاب؛ فذهب الرجل ليشترى الشجرة و كان صاحب الباغ رأى ايضا رؤيا فى ذلك فجعل موضع الشجرة مع جميع الباغ وقفا على اهل الشرف والتشيّع يدفنون فيه. فمرض عبدالعظيم رحمه اللّه عليه و مات فحمل فى ذلك اليوم الى حيث المشهد.

فضل زيارته: دخل بعض اهل الرّى على ابى الحسن صاحب العسكر عليه السلام فقال اين كنت؟ فقال زرت الحسين صلوات اللّه عليه فقال اما انك لوزرت قبر عبدالعظيم عندكم لكنت كمن زار الحسين صلوات اللّه عليه.

وصف علمه: روى ابوتراب الرّويانى قال سمعت اباحمّاد الرازى يقول دخلت على علىّ بن محمّد عليه السلام بسرّ من راى فسئلته عن اشياء من الحلال والحرام فاجابنى فيها فلمّا ودّعته قال لى يا حمّاد اذا اشكل عليك شى ء من امر دينك بناحيتك فسل عنه عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى و اقرأه منّى السّلام.

ماروى عنه فى التوحيد: روى على بن الحسين السعد آبادى عن احمد بن ابى عبداللّه البرقى، قال حدّثنى عبدالعظيم الحسنى فى خبر طويل يقول انّ اللّه تبارك و تعالى واحدٌ ليس كمثله شى ء وليس بجسم ولاصورة ولاعرض و لاجوهر بل هو مجسّم الاجسام و مصوّر الصوّر خالق الاعراض والجواهر.

عبيداللّه بن موسى الرّويانى عن عبدالعظيم عن ابراهيم بن ابى محمود قال قلت

ص: 280

للرضا عليه السلام ما تقول فى الحديث الذى يروى الناس بان اللّه ينزل الى السّماء الدنيا؛ فقال لعن اللّه المحرفين الكلم عن مواضعه واللّه ما قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله ذلك؛ انّما قال انّ اللّه عزّوجلّ ينزّل ملكا الى سماء الدنيا ليلة الجمعة فينادى هل من سائل فاعطيته، و ذكر الحديث.

و بهذا الاسناد عن الرّضا عليه السلام فى قوله: وجوهٌ يومئذٍ ناضرة الى ربّها ناظرة، قال مشرقة منتظرة ثواب ربّها عزّوجلّ.

ماروى عنه فى العدل: روى علىّ بن الحسين السعدآبادى عن احمد بن ابى عبداللّه عن عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى عن علىّ بن محمّد عن ابيه محمد بن علىّ عن ابيه على بن موسى الرضا عليهم السلام قال: خرج ابوحنيفة من عندالصادق جعفر بن محمد عليهماالسلام فاستقبله موسى عليه السلام فقال يا غلام ممن المعصية؟ فقال لا تخلو من ثلاثة: امّا ان يكون [كذا] من اللّه عزوجل و ليس منه فلا ينبغى لكريم أن يعذب عبده بما لم يكتسبه و إما أن يكون [كذا] من اللّه و من العبد فلا ينبغى للشريك القوى ان يظلم الشريك الضعيف، و امّا ان تكون من العبد و هى منه فإن عاقبه فبذنبه و ان عفا فبكرمه وجوده.

و روى عبيداللّه بن موسى عن عبدالعظيم عن ابراهيم بن ابى محمود قال قال الرضا عليه السلام : ثلثة اشياء لايكون الاّ بقضاءاللّه و قدرة النوم واليقظة والقوّة والضعف والصحّة والمرض والموت والحيوة. ثبّتنااللّه بالقول الثابت من موالاة محمّد و آله و

صلى اللّه على سيّدنا رسوله محمد و آله اجمعين.(1)

اين بود رساله صاحب عباد در احوال حضرت عبدالعظيم.

بنا به قول صاحب، حضرت عبدالعظيم دو تن از امامان را ملاقات كرده، لكن در جنة النعيم است كه سيدمرتضى علم الهدى گفته:

ص: 281

«قد ادرك من الائمة الطاهرة الجواد والهادى والعسكرى ...(1)»

علامه مجلسى نيز وى را از اصحاب امام محمدتقى و امام على النقى عليهماالسلام دانسته است.(2)

قول ملاقات دو تن به حكم قرائن، از جمله حديث منقول از امام على النقى عليه السلام در فضيلت زيارت وى و حديث اباحماد(3) قوّت بيشترى دارد.

در اين باب كه مكان واقعى مزار حضرت عبدالعظيم همين محل مشهور فعلى است، هيچ يك از دانشمندان از قديم تا حال ترديد نكرده اند،(4) و اين محل را كه باغى در خارج شهر رى از سوى مغرب،(5) از آن عبدالجبار بن عبدالوهاب بوده،(6) به مناسبت درخت سيبى كه آن حضرت را در كنار آن دفن كرده اند الشجرة ناميده اند. اين باغ، چنانكه در نقشه رى باستان توان ديد در محلّت باطان افتاده بوده، و عبدالجبار بن عبدالوهاب، صاحب آن گويا طريقه سنّت و جماعت داشت، دليل اين گفته نخست آن كه نام وى را ظاهرا در رديف رجال شيعه ذكر نكرده اند،(7) دو ديگر آن كه عبدالجليل رازى به تعريض و تلميح در كتاب النقض در باب صاحب مشهد باطان چنين گفته:

«... در بيشتر بقاع كه تربتهاى سادات است سنّيان خواب ديده اند، چنانكه به بار كرقب و ساوه و بناهق و باطان رى و برزقا و فارس و بصره و خوزستان».(8)

ص: 282

در منتقلة الطالبيّه آمده:

«ابوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد من ناقلة طبرستان و هوالمحدث الزاهد صاحب المشهد فى الشجرة بالرّى و قبره يزار ...»(1)

ابونصر بخارى در سرّ الانساب آنجا كه از آن حضرت ياد كرده چنين گفته:

«... الزاهد العالم مدفون [كذا] بالرّى فى مشهد الشجرة...»(2)

در رياض الانساب است:

«.. مضجع مباركش در ارض رى در مسجد شجره است...»(3)

در روضة الشهدا مذكور است:

«.. امام عبدالعظيم كه در مسجد الشجرة به نواحى رى آسوده...»(4)

ذكر منابع ديگر در اين باب، در بحث از مسجد شجره در ص 328 گذشت.

بقعه حضرت عبدالعظيم در اعصار مختلف مورد بنا و مرمت و تعمير نيكوكاران و علاقه مندان قرار مى گرفته است. در عهد سلجوقيان مجدالملك محمد براوستانى از وزيران شيعى مذهب(5) بارگاهى نيكو براى آن بساخت، عبدالجليل رازى در كتاب النقض در اين معنى چنين گفته:

«وزير سعيد شهيد مجدالملك اسعد محمّد بن موسى البراوستانى القمى قدس اللّه روحه با بزرگى رفعت و قبول و حرمت، و خيرات بسيار فرمود چون قبّه امام حسن ابن على ... و مشهد موسى كاظم و محمد تقى عليهماالسلام به مقابر قريش هم او فرموده است

ص: 283

به بغداد، و مشهد سيّد عبدالعظيم حسنى به شهر رى؟(1)...»

در جنة النعيم در ضمن بيان آثار حسنه مجدالملك چنين آمده:

«بناء چهارم مرحوم مجدالملك قبّه مباركه حضرت عبدالعظيم لازم التكريم است كه در زمانى كه متوقف در رى بود و كمال استيلاء در استيفاء وزارت خود داشت امر به بناء قبّه عظيمه اين بزرگوار نمود(2)...»

حسام الدوله شاه اردشير بن علاءالدوله حسن بن رستم بن علاءالدوله على بن حسام الدوله شهريار از ملوك طبقه دوم آل باوند مازندران (سنه 567-601 يا 602)(3)

همه ساله دويست دينار براى اين مزار مى فرستاد، در تاريخ ابن اسفنديار در اين معنى چنين آمده:

«... هرسال موسم حجّ كه به مكّه شوند اين جمله خيرات و تصدقات به عتبات عاليات و مشاهد مشرفه و اماكن متبركه مى فرستاد بدين موجب ... به مشهد عبدالعظيم دويست دينار»(4).

شاه طهماسب صفوى را كه به رواج امر و رونق و آبادى مشاهد و مراقد خاندان نبوت اهتمامى بود، اين بقعه را نيز مورد مرمت و تعمير قرار داد. در فرمانى از وى كه به سال 961 هجرى نوشته شده اين معنى چنين مذكور افتاده:

«همواره لوازم همّت گردون ارتقاء ... مصروف و معطوف است به رواج و رونق و ضبط و نسق ضرايح مقدسه و حضاير مؤسسه خاندان بلند ايوان نبوّت و دودمان عالى اركان ولايت ... نفايس اموال و شرائف املاك حلال خود را صرف مصالح مشاهد و مراقد اعلى المراصد اين طايفه عليّه مى گردانند تا به مرتبه اى كه در هيچ قطرى از

ص: 284

اقطار آباد معموره و ممالك محروسه آستان با انوار منسوب به هيچ يك از اين فرقه ابرار نماند الاّ كه مروج به انواع الطاف و محفوف به اصناف عطاف گشت و از آن جمله مرقد مزكى و مشهد معلى حضرت ... عبدالعظيم ... است»(1).

وى خود به زيارت آن آستانه مى رفت، چنانكه در تاريخ جهان آرا مذكور است:

«[به سال 952] چون در تبريز طاعون بود از آنجا به طواف امامزاده عبدالعظيم عليه السلام

تشريف برده(2)...».

به سال 944 به امر وى ايوان حضرت عبدالعظيم را پى افكندند، در كراسه المعى فراهم آورده غلامحسين افضل الملك المعى، نسخه خطى متعلق به كتابخانه مجلس شوراى ملّى چنين ثبت افتاده: «تاريخ بناى ايوان حضرت عبدالعظيم محرّم سنه 944 در زمان شاه طهماسب اول»(3).

هم به فرمان وى، به سال 950 هجرى محجّر مضبوطى به دور صندوق حضرت ساخته شده، و در فرمانى كه در سنه مذكور صادر كرد چنين نوشت:

«در دور صندوق مبارك تهيّه محجّر مضبوطى كه نشكند نمايد كه اصلاً زوّار دست به صندوق نرسانند و تكيه بر صندوق مبارك نكنند از چوب شمشاد كه در غايت استحكام است»(4).

ناصرالدين شاه قاجار نيز به سال 1270 فرمان داد تا گنبد مرقد را تذهيب و ايوان را آيينه كارى كنند، اين معنى در جام جم فرهاد ميرزا چنين نقل افتاده:

«... در رى مزار فايض الانوار حضرت عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى است به تاريخ 1270 هجرى حسب الامر شاهنشاه آسمان جاه ناصرالدين شاه قاجار گنبد

ص: 285

مرقد آن بزرگوار را تذهيب كرده و ايوان را آيينه كرده اند(1)...».

در كتاب «تاريخچه وقف در اسلام» درج است:

«ضريح نقره از فتحعليشاه قاجار و آيينه كارى و نقاشى ايوان جنوبى از آثار حسنه و ابنيه خيريه ميرزا آقاجان نورى صدراعظم ايران ملقب به اعتمادالدوله مى باشد»(2).

قديم ترين اثر تاريخ دار اين بقعه صندوق عتيق آن است، كه از نفائس آثار تاريخى و صنعتى ايران به شمار تواند بود، در تاريخچه وقف در اسلام مذكور است:

«چوب آن از عود و فوفل و گردو است و كتيبه هايى به خطّ نسخ و ثلث به طور برجسته در آن به كار رفته كه همگى مربوط به سال ساختمان آن يعنى 725 هجرى است... كتيبه ديگر تمام شامل آيه الكرسى يعنى آيات 255 و 256 و 257 سوره البقره مى باشد، و پس از كلمات «هم فيها خالدون» كه آخر آيه شريفه است اين عبارت مرقوم گرديده: تحريرا فى شهور سنة خمس و عشرين و سبعمائه، عمل يحيى بن محمد اصفهانى».

به دنبال اين عبارت مؤلف با توجّه به فقره اى از كتيبه كه قبلاً نقل كرده بوده چنين نتيجه مى گيرد: «معلوم مى شود كه خواجه نجم الدين محمد كه از وزراء عهد خود به شمار مى رفته است در سال 725 هجرى مقارن پادشاهى سلطان ابوسعيد بهادر (716 - 736) پادشاه سلسله ايلخانيان مغول بانى صندوق مطهّر بوده است»(3).

مدفن حضرت عبدالعظيم (و حضرت حمزة بن موسى الكاظم، و امامزاده طاهر و ابوالفتوح رازى و ديگر بزرگان مدفون بدان بقعت) در خارج رى قديم و نزديك به آن قرار داشته، و با روى عظيم شهر از سوى مشرق از كنار آن مى گذشته است، بدين دلائل:

1- مولانا حسين واعظ كاشفى در روضة الشهدا اين مدفن را در نواحى رى دانسته

ص: 286

نه در شهر، وى چنانكه گذشت، در احوال آن حضرت گفته: «... در مسجد الشجرة به نواحى رى آسوده(1)...».

2- در نقشه اى كه كرپرتر سيّاح انگليسى به زمان فتحعلى شاه از باروى موجود شهر رى در آن تاريخ فراهم آورده، اين مدفن در خارج شهر افتاده است.(2)

3- در ترجمه فارسى كتاب سرزمينهاى خلافت شرقى مذكور است: «شاهراه خراسان مستقيما از مدفن حضرت عبدالعظيم به رى، و از آنجا بورامين مى رفت»(3).

مفهوم اين گفته آن است كه مدفن در داخل شهر نبوده است.

4- در همين كتاب آمده: «حمداللّه مستوفى به حرم حضرت عبدالعظيم اشاره نموده گويد: نزديك رى است»(4).

مزار حضرت عبدالعظيم پيوسته مطاف معتقدان و علاقه مندان بوده است، و پس از خرابى رى اطراف حرم مقدّس آن حضرت و حضرت حمزه همچنان آباد بماند، و روز به روز اهميت بيشتر يافت.

ناصرالدين شاه قاجار مقتول در ذى القعدة الحرام سال 1313 هجرى قمرى نيز در زاويه غربى در محلّى كه به مسجد هلاكو(5) معروف بوده مدفون شده است، و در مقبره وى عالمانى همانند حاج ملاعلى كنى، حاج شيخ محمدحسين تنكابنى، حاج شيخ على مدرس طهرانى، شيخ ابوالحسن مرندى، حاج شيخ عبدالنبى نورى، حاج سيد ابوالقاسم كاشانى و غيره به خاك سپرده شده اند.(6) (7)

ص: 287

164 - جامع الانساب در تاريخچه امامزاده ها، سيدابراهيم احمدى ابهرى (معاصر)

(صنف دوم)

جلالت قدر و محل دفنشان معلوم است و استحباب زيارتشان هم بالخصوص مأثور است لكن زيارت مخصوصى از ائمه اطهار به جهت ايشان وارد نشده مثل جناب شاه عبدالعظيم بن عبداللّه بن على الشديد بن حسن بن زيد بن حسن بن على بن ابى طالب در رى مدفون است و از اكابر محدثين و علماء و زهاد و عباد و از اصحاب حضرت جواد الائمه و حضرت هادى بوده.

و در تحفة الزائرين از ابن بابويه به سند معتبر روايت كرده كه مردى از اهل رى خدمت حضرت امام على النقى عليه السلام مشرف شد حضرت از او پرسيد كجا بودى؟ عرض كرد به زيارت امام حسين عليه السلام رفته بودم، فرمود اگر زيارت مى كردى حضرت عبدالعظيم را هر آينه مثل كسى بودى كه زيارت امام حسين عليه السلام كرده باشيد.

در مزار بحار از نجاشى از احمد بن محمد بن خالد برقى روايت كرده كه حضرت عبدالعظيم وارد رى شد در حالتى كه گريخته بود از سلطان و در خانه يكى از شيعيان در سردابى منزل فرمود و در آنجا عبادت خدا را مى كرد روزها روزه مى گرفت و شبها مشغول عبادت بود و گاهى مستترا مى رفت به زيارت قبرى كه مقابل قبر شريف خودش هست و مى فرمود اين قبر يكى از اولادهاى موسى بن جعفر است و ظاهرا مراد قبر حضرت حمزة بن موسى بن جعفر باشد و به مرور ايام خبر به شيعيان رى رسيد تا اين كه آن بزرگوار را شناختند پس يكى از شيعيان پيغمبر را در خواب ديد و فرمود مردى از اولاد من جنازه اش از سكة الموالى حمل مى شود و دفن مى شود در نزديكى درخت سيب در باغ عبدالجبار بن عبدالوهاب پس از خواب بيدار شد و رفت نزد عبدالجبار كه آن درخت و آن مكان را بخرد عبدالجبار گفت به جهت چه مى خواهى خوابش را نقل كرد عبدالجبار گفت من هم آن خواب را ديده ام

ص: 288

و من آن درخت و آن باغ را وقف كرده ام به حضرت عبدالعظيم و به شيعيان كه اينجا دفن بشوند.

پس حضرت عبدالعظيم مريض شد و از دنيا رفت. وقتى كه برهنه شان كردند كه غسل بدهند در جيبش كاغذى ديدند و در آن نسب خود را نوشته بود انا ابوالقاسم عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن حسن الامير بن زيد بن الحسن المجتبى عليه السلام ابن على بن ابيطالب عليه السلام .

و از منتخب طريحى نقل شده كه گفته شده از كسانى كه از طالبيين زنده دفن شده جناب عبدالعظيم حسنى است در رى، ظاهرا مراد اين است كه يعنى به اجل خودش مرد او را نكشته اند نه اين است كه واقعا زنده دفن كرده باشند. واللّه اعلم

و مرحوم ثقة الاسلام حاج ميرزا حسين نورى مازندرانى در خاتمه مستدرك رساله صاحب بنى عباد طالقانى را كه در احوال حضرت عبدالعظيم نوشته نقل فرموده و در اوست كه ايشان پسرى داشتند مسمى به محمد كه در زهادت و كثرت عبادت معروف بود و از كتاب منتقله الطالبيين نقل شده كه ايشان منتقل شدند به سامرى و در اراضى بلد و دجيل وفات نمود و مرحوم علامه ميرزا فتح اللّه شريعت اصفهانى از نقل اين قضيه در منتقله احتمال مى دادند كه قبر منسوب به امامزاده سيدمحمّد در نزديك بلد منسوب باشد به جناب محمّد بن عبدالعظيم، لكن مشهور آن است كه او قبر سيدمحمّد بن على الهادى است چنانچه حموى در معجم البلدان ذكر كرده كه جناب سيد عبدالكريم بن احمد بن طاوس مى فرمايد در بلد است قبر جناب محمّد بن على الهادى و اوست كه به جهت فوتش حضرت گريبان چاك زد.

و در روح و ريحان است كه بايد رحلت حضرت عبدالعظيم در اوائل سنه دويست و پنجاه باشد چهار سال قبل از رحلت حضرت هادى عليه السلام و مثل جناب قاسم بن

ص: 289

موسى الكاظم كه در هشت فرسخى حله مدفون است.

مرحوم ثقه الاسلام نورى در تحفة الزائرين فرموده حديثى در ألسنة معروف است قريب به اين مضمون كه حضرت رضا عليه السلام فرمود كه هركس قادر به زيارت من نيست زيارت كند قاسم برادر مرا بعد حاجى فرموده اين روايت جائى رسيده نشده و تاكنون كسى از اصل آن نشان نداده ولكن جلالت قدر و علو مرتبه قاسم معلوم است چنانچه محل دفنشان در هشت فرسخى حله معلوم است.

ثقه الاسلام كلينى در اصول كافى از يزيد بن سليط از حضرت موسى بن جعفر عليه السلام

روايت كرده كه آن حضرت در راه مكه بود فرمود خبر دهم تو را اى اباعماره بيرون آمدم از منزلم پس وصى قرار دادم پسرم حضرت رضا عليه السلام و شريك گردانيدم با او پسران خود را در ظاهر و وصيت كردم به او در باطن و اگر امر راجع به من بود هر آينه قرار مى دادم امامت را در پسرم قاسم به جهت محب من او را ولكن اين امر راجع به خداوند است قرار مى دهد او را هركجا مى خواهد. الخ ...(1).

165 - در وصف حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و بى بى شهربانو عليهاالسلام

و بر اثر اهميّتى كه داشته به نام يزدجرد شهرت پيدا كرده و يا بَره دختر نوشجان ايرانى بوده كه به ازدواج حضرت سيّدالشهداء عليه السلام درآمده و نام اين بَره را به شهربانو داده اند.

2 - چگونگى اسارت او:

از حديث فوق به دست آمد به وسيله عبداللّه اسير شده. از روايت ديگر استفاده مى شود به وسيله حُريث بن جابر اسير شده و حُريث كسى بوده كه از حضرت امير عليه السلام ولايت مشرق زمين را به عهده داشته و دو دختر يزدگرد را اسير كرد و به نزد حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام فرستاده و حضرت يكى را (شهربانو) در اختيار حضرت سيّدالشهداء عليه السلام درآورده و حضرت سجّاد عليه السلام از وى به ظهور رسيد و ديگر را كه به نام مرواريد بوده در اختيار محمّد بن ابى بكر درآورده و قاسم از وى به ظهور رسيده.

از روايت عيون اخبار رضا به دست مى آيد دختر ديگر را به ازدواج حضرت امام حسن عليه السلام درآورده، آرى در اسيرى او شكى نيست ليكن در زمان عمر اين اسارت اتّفاق يا در زمان عثمان و يا در خلافت خود اميرالمؤمنين عليه السلام بوده اختلاف است. از روايت حضرت رضا عليه السلام به دست آمد در زمان عثمان اسير شده. از روايت ديگر به دست مى آيد اسيرى وى در زمان عمر بوده، بدين توضيح از حضرت باقر عليه السلام روايت شده آن گاه كه دختر يزگرد وارد مدينه شد، دختران مدينه به تماشاى او آمدند و موقعى كه وارد مسجد شد، نور صورتش مسجد را درخشان ساخت و هنگامى كه چشمش به عمر افتاد چهره اش را پوشانيد و گفت: «آه روز هرمز تاريك باد» خليفه خشمناك شده گفت اين اسير به من دشنام مى دهد و اراده كرد او را به قتل برساند. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: حق كشتن او را ندارى و از اين تصميم خوددارى كن و از او بخواه تا هر مردى را كه بخواهد اختيار كند و او را در وجه غنيمتى كه آن مرد را اختيار حساب نما. خليفه وى را مخيّر ساخته شهربانو حضرت سيّدالشهداء عليه السلام را اختيار كرد. اميرالمؤمنين عليه السلام از وى پرسيد: نام تو چيست؟ پاسخ داد: جهاه شاه. فرمود بلكه نام تو

ص: 292

شهربانو است. سپس اميرالمؤمنين عليه السلام توجّهى به حضرت امام حسين عليه السلام كرده فرمود به زودى فرزندى از وى روزى تو خواهد شد كه بهترينِ روى زمين است. مجلسى(ره) در ذيل دو حديث فوق كه يكى از حضرت رضا عليه السلام و ديگرى از حضرت باقر عليه السلام است اظهار داشته حديث حضرت رضا عليه السلام اقرب به صحّت است زيرا اسيرى فرزندان يزدگرد پس از قتل وى يا بعد از بيچارگى وى بوده و اين موضوع هم در روزگار عثمان اتفاق افتاده گذشته از اين ميلاد باسعادت حضرت سجّاد عليه السلام در روزگار خلافت حضرت مولى عليه السلام و دو سال پيش از شهادت آن حضرت به وقوع پيوسته و جز آن حضرت هم فرزند ديگرى از شهربانو به ظهور نيامده و بعيد است بگوييم حضرت سيّدالشهداء عليه السلام در روزگار عمر با وى ازدواج كرده و پس از بيشتر از بيست سال امام سجّاد عليه السلام از وى متولد شد و مى توان جمع بين دو روايت را بدين ترتيب كرد كه كلمه عمر در روايت امام باقر عليه السلام به جاى عثمان به كار رفته باشد و يا در روزگار عمر اسرايى به دست عرب گرفتار شده كه دختران يزدگرد از آنها نبوده شاه زنان از زنان باشخصيت بوده و او را سيّده زنان كه عربى شاه زنان باشد، مى ناميدند و حضرت سجّاد عليه السلام به وى مى باليده و مى فرموده (انا بن الخيرتين) من فرزند دو تن برگزيده ام، چه آن كه جدّش رسول خدا صلى الله عليه و آله و مادرش دختر يزدجرد شهريار است و ابوالاسود در مدح آن حضرت گفته:

و ان غلاما بين كسرى و هاشم *** لا كرم من نيطت عليه التّمائم

همانا فرزند ارجمندى كه از كسرى و هاشم به وجود آمده بزرگوارترين كسى است كه تعويذهاى چشم زخم بر او آويخته شده است تا از گزند محفوظ بماند.

و حضرت مولى عليه السلام هم گاه گاهى از او سخنانى مى پرسيده و از اين راه وى را مورد توجّه قرار مى داده. شيخ مفيد نقل كرده در يكى از اوقات حضرت مولى عليه السلام از وى پرسيد: آيا از پدرت سخنى به خاطر دارى؟ عرض كرد: آرى، پدرم مى گفت هرگاه

ص: 293

اراده خدا بر چيزى چيره شود، هرگونه طمعى از كار مى افتد و هرگاه عمر سپرى شود، مرگ آدمى حتمى است. حضرت مولى عليه السلام هم تصديق كرد.

3 - درگذشت:

از روايت عيون به دست مى آيد آن گاه كه دختران يزدگرد به ازدواج حسنين درآمدند هر دو آنها در هنگام زايمان فرزندشان درگذشتند، بنابراين محلّ درگذشت شهربانو مدينه منوّره بوده و درهنگام شهادت حضرت سيّدالشهداء عليه السلام هم جزء بانوان حرم نبوده. در عين حال مزارى از شهربانو در رى مشهور است چنان چه در روح و ريحان از رياض الابرار سيّد نعمت اللّه جزايرى نقل كرده (مزارها مشهور فى الرىّ) آنچه در اين باره ذكر شد اكثرا در كتاب منتهى الآمال مذكور است و بخش ديگرى از كتاب مزبور در اينجا آورده مى شود.

و روايت شده است كه پيش از آن كه لشكر مسلمانان بر سر ايشان بروند، شهربانو در خواب ديد كه حضرت رسول صلى الله عليه و آله داخل خانه او شد با حضرت امام حسين عليه السلام و او را براى آن حضرت خواستگارى نمود و به او تزويج كرد. شهربانو گفت كه چون صبح شد محبّت آن خورشيد فلك امامت در دل من جا كرد و پيوسته در خيال آن حضرت بودم چون شب ديگر به خواب رفتم حضرت فاطمه صلوات اللّه عليها را در خواب ديدم كه به نزد من آمد و اسلام را بر من عرضه داشت و من به دست مبارك آن حضرت در خواب مسلمان شدم، پس فرمود كه در اين زودى لشكر مسلمانان بر پدر تو غالب خواهند شد و تو را اسير خواهند كرد و به زودى به فرزند من حسين عليه السلام خواهى رسيد و خدا نخواهد گذارد كه كسى دستى به تو برساند تا آن كه به فرزند من برسى و حق تعالى مرا حفظ كرد كه هيچ كس به من دستى نرسانيد تا آن كه مرا به مدينه آوردند و چون حضرت امام حسين عليه السلام را ديدم دانستم كه همان است كه در خواب با حضرت رسول صلى الله عليه و آله به نزد من آمده بود و حضرت رسول صلى الله عليه و آله مرا به عقد او درآورده

ص: 294

بود و به اين سبب او را اختيار كردم.

و از جمله رواياتى كه درباره آن بانوى مكرّمه است، مرحوم حجّة الاسلام نيّر تبريزى كه يكى از علماى جليل القدر است درباره حضرت بى بى شهربانو در ديوان كم نظير خود نظما متذكّر شده است كه حاصل مطلب مزبور از اين قرار است: بعد از شهادت حضرت سيّدالشهداء عليه السلام ذوالجناح درب خيام حرم آمد و بى بى شهربانو بر

آن سوار شد، در طىّ راه بود كه نقابدارى از هر سو پيش مركبش روان بود و از هر سو عنان مركب خود را مى گرداند. باز آن سوار در مقابل او بود ... تا آنجا كه گويد حضرت

اباعبداللّه عليه السلام برقع از رخ برگرفت و آن بانو حضرت را پس از شهادت به آن صورت زيارت نمود، سپس غيب گرديد تا اين كه گويد:

نى شگفت از وجه خلاّق صور *** با هزاران صورت آيد جلوه گر

پس به امر خازن اسرار غيب *** شد به غيب آن بانوى پاكيزه جيب

گذشته از اخبارى كه ذكر شد:

چنين هم ذكر گرديده در اين باب *** كه كردم نظم آن را نكته درياب

پس از قتل حسين و نوجوانان *** ز ميدان مركب سلطان خوبان

بيامد درب خيمه آه و زارى *** ز نسوان شد به پا از بى قرارى

به تفصيلى كه دانى آل طاها *** روان در شام گرديدند زانجا

وليكن شهربانو را ز حضرت عليه السلام *** چنين دستور بوده در وصيّت

كه بعد از من سوار مركبم شو *** بهر سو شد روان با آن فرس رو

چو او با ذوالجناحش كرد ره طى *** بيامد از عراق آن اسب در رى

در اين كوهى كه نامى دارد از او *** نهان گرديده بى بى شهربانو

خدا قدرت چو بر هر چيز دارد *** ز كوهى ناقه صالح برآرد

عجب نبود كند در كوه پنهان *** چو راكب مركبش خلاّق سبحان

تو گر آزاد دانى روح پاكان *** نظر بر هر مكان دارند ايشان

ص: 295

تراست سلطنت ملك دل كه روز جزا *** گداى تو بود از قدر صاحب ديهيم

توانگرى به جهان حبّ اهل بيت بود *** وگرنه سود ندارد براى كس زر و سيم

به ذات خويش تويى قدر و شأن و معدن علم *** به پيش عارف سالك به نزد شخص حكيم

طليعه اى ز جمال على است مهر رخت *** به نور روى تو حيران بود مسيح و كليم

بگو به مهر دل افروز پاى گنبد او *** چرا دراز كنى پاى خود ز حدّ گليم

ببوس معجزه آسا تو خاك درگه آن *** امام زاده والاى واجب التعظيم

امروز در اين ملك تو خضر ره مائى *** پس توشه ره بر همه راهروان بخش

ويرانه رى را تو يكى گنج نهانى *** بر ذات خود آگاهيم اى گنج نهان بخش

از حق چو زند بحر عطايت همه دم موج ***رحمت به روان همه ياران جهان بخش

چون ساقى كوثر به جزا جدّ تو باشد *** ما را تو در آن روز يكى رطل گران بخش

ما دستخوش خواهش نفسيم خدا را *** از وسوسه نفس به ما خطّ امان بخش

تا آينه دل شود از مهر تو روشن *** نورى به دل ما به نهان و به عيان بخش

از زشتى كردار مرا شرم حضور است *** حُسنى به من اى سبط حسن بر دل و جان بخش

بى تاب و توان گشته ام اى زاده زهرا عليهاالسلام *** كن لطف بر اين دلشده ات تاب و توان بخش

بر خوان عطاى تو مرا چشم اميد است *** بر من تو از آن سفره احسان لب نان بخش

اى آن كه تويى ساقىّ اسرار الهى *** ما را دو سه جام از مى اسرار نهان بخش

تا از دل و جان مدح و ثناى تو بگويم *** از بهر خدا «معجزه» را نطق و بيان بخش

ص: 298

به معنا نور معصومه عليهاالسلام هماره *** رود از شهر قم تا عرش اعلا

بود او دختر خاتون محشر *** خدا را هست زهرا عليهاالسلام شرح اسما

ولىّ هشتمين او را برادر *** چهارم حجّت از اين شد هويدا

چو فرزندش علىّ بن الحسين عليه السلام است *** خود اين بانوى ايرانيست والا

بسر برده است چون در كاخ عصمت *** بود صاحب مقام از آل طاها

شده با زينب و كلثوم همدم *** عيان ديده از ايشان نور زهرا

ز نجمه قاسم آن ماه ولايت *** عيان شد ظاهر از او گشت بيضا

توسّل جو كه از اين ره قبول است *** به نزد حق عمل در دار عقبى

شهيد كربلا از اهل بيتش *** يكى را تربت پاك است اينجا

بود اين چشمه از بحر ولايت *** كه بر لب تشنگان مهر شد ماء

به كوه طور شد موسى خداجو *** مرا اين كوه باشد طور سينا

به هر شهر و ديارى در زيارت *** شود قلبت ز آل اللّه احيا

ز نور روضه عبدالعظيم است *** منوّر شهر رى در چشم بينا

به خاك آستانه چهره بگذار *** كه اين باشد ره و رسم تولاّ

دلت گر آب شد از آتش عشق *** شود عكس نكويان در تو پيدا

ببين از جلوه نور ولايت *** منوّر اين جهان تا عرش اعلا

بجو راهى به خاصان خداوند *** اگر قرب خدا دارى تمنّا

گرت انكار اين گفتار باشد *** به نور دل نبردى ره به معنا

نهان گرديده در اين كوه بانو *** به چشم جان فروغش هست پيدا

قسم بر قدر خاصان الهى *** بود آگه ز حال ما و دانا

رهى از دل به ارواح مقدّس *** به عمرى خواستم از حق تعالى

بر اين درگه چو ره بردم زمانى *** زيارت كردم اين بانو به رؤيا

ص: 300

شدم حاجت روا اين نظم گفتم *** به جان بر زائرينش كردم اهدا

مشو غافل تو از اين بانوى قدس *** كه از حقّ است فيضش معجزآسا

الهى حاجت ما زين توسّل *** برآور جرم ما را هم ببخشا

ارواح موحّدين اهل عالم را مشاهده مى نمايند: و درباره اهل قبور در كتاب مفاتيح الجنان و كتب ديگر از قبيل كامل الزّياره از معصوم عليه السلام براى زيارت مزار ايشان ذكر گرديده كه فوائد عظيمه بر آن مترتّب است و آنها به بستگان و اماكن خود نظر دارند ثواب فاتحه و خيرات به ارواح مى رسد تا چگونه باشد مشاهده آن مخدّره عليّه جليله حضرت بى بى شهربانو عليهاالسلام. اين اشعار براى نصب در حرم آن بانو سروده شده است.

اگر صاحب مزار از ماست پنهان *** به چشم او بود زائر نمايان

بصرت دارد و قدسى صفات است *** بود بينا ز حق ارواح پاكان

بخوانى چون تو با اخلاص الحمد *** نثارش مى كنى، خلاّق سبحان

دهد بر زائرينش اجر و باشد *** ترا از بخشش حق فيض و احسان

بود صاحب مقام از فيض بارى *** اثر كرده در او نور امامان :

به بى بى شهربانو اى خردمند *** توان شد آشنا با نور ايمان

اگر كشف و شهودى دارى از حق *** تجلّى مى كند پيدا و پنهان

بود در هر مكانى جسم پاكش *** نظر بر ما كند با ديده جا ن

كند جلوه در آن دل روح پاكان *** كه روشن گشته از انوار يزدان

دلى قابل ندارم من ولى او *** ز راه لطف جلوه كرده در آن

چنان مجذوب آن گشتم كه جانم *** به ياد اوست غرق روح و ريحان

حديث مهر او تا دل سپارى *** يكى حرف از كتابى كردم عنوان

ببيند زائرينش را كه از حق *** بود آزاد روح جمله پاكان

كسى پويد ره عشق و محبّت *** كه جان و دل نموده وقف خوبان

ص: 301

پى آگاهيت از شهربانو *** اشارت كردم از وصف فراوان

به نظمم قافيه گر شايگان است *** كمال او ببين بگذر ز نقصان

سزد بى پرده گويم در اسيرى *** ز يزدگرد اين دختر ز ايران

سپاه مسلمين اندر مدينه *** ورا بردند با جمع اسيران

در آن مسجد كه جاى مصطفى صلى الله عليه و آله بود *** عُمَر بوده است و جمعى اهل ايمان

بنابرآن شود كز بهر همسر *** هر آن كس او بخواهد از جوانان

گزيند دختر ايرانى، آنگاه *** يكايك بنگرد آن سروقدّان

ببيند گلبن شاداب زهرا عليهاالسلام *** چو افتد ديده اش بر چهره آن

فروغ جان ببين و انتخابش *** كه خواهد مظهر ختم رسولان صلى الله عليه و آله

به روى شانه او مى نهد دست *** چو با وى داشته پيوند از جان

رسول اللّه صلى الله عليه و آله را ديده است در خواب *** گراييده است بر اسلام و قرآن

نظر كن بر جلال شهربانو *** فرشته خصلتى گشته ز نسوان

چنان كه مادر مهدى (عج) موعود *** كه پرورد آن ولىّ خلق دوران

در اوّل خود مسيحى بود و آخر *** به رؤيا نزد زهرا شد مسلمان

صدف(1) گرديد در بحر ولايت *** در او پرورده شد خورشيد ايمان

چو مغناطيس مى باشد حقيقت *** كه طيّب مى برد ره سوى پاكان

در اينجا بيتى از ملاّى رومى است *** كه كردم مطلبش را ثبت ديوان(2)

چه خلق نيك هر كس داشت نيكوست *** بود نسل على عليه السلام يا از عمر آن

نه تخصيصى در اين نظم است از او *** ميان مرد نيكو يا ز نسوان

چگونه اين روا باشد كه زهرا عليهاالسلام *** شود آزرده جان و ز درد نالان

ص: 302

چه باشد كيفر از بهر ستمگر *** كز او آزده شد امّ امامان عليهم السلام

اشارت شد بر آن و اين سخن باز *** به وصف شهربانو سازم عنوان

گر او را مقنعه بهر حفاظت *** به سر بوده است يا نه بين به پايان

بر او گرديده مهرى سايه افكن *** كه باشد پست نزدش تاج سلطان

نصيبش اين سعادت گشت از حق *** كه بر آل على عليه السلام باشد ز خويشان

ز خويشان پيمبر صلى الله عليه و آله بود هارون *** ز راه دشمنى شد اهل نيران

اگر او ميمنت را داد از دست *** بدست آورد اين شد اهل رضوان

امام عصر (عج) هنگام ظهورش *** كند اصلاح حال خلق دوران

خود اين بانو نموده خويش اصلاح *** تو فيض حق ببين و نيكى آن

خدا بر اهل ايمان وعده داده است *** كه اجر صابرين بخشد فراوان

همانا دست حق او را به همراه *** هماره بوده گرديده بدينسان

حسين بن على عليهماالسلام در روشنايى *** بديده اين مهين بانوى ايران

چو بوده يار در امر نكاحش *** امام چارمين باشد از آنان

شده آئينه دار روى زهرا *** كه نورش شد ز فرزندش نمايان

شده هم خانه با آل محمّد صلى الله عليه و آله *** زمانى گر جدا بوده از ايشان

به بانو تافت خورشيد امامت *** وجودش گشت از آن نورباران

از اين وصلت فلك عقد ثريّا *** نثار بزمشان كرده ز كيهان

بزد زهره چنان چنگى كز آن عقد *** به جنّت شاد گرديدند حوران

مه و خورشيد شد با هم مقابل *** تجلّى كرد نور ملك امكان

چو اجراى امور از روى حكمت *** شود جارى ز فيض حىّ سبحان

دل دردآشناى شهربانو *** به مهرى گشت در آن دم فروزان

ز صنع حضرت بارى تعالى *** مصوّر گشت نقش صورت جان

ص: 303

ز ابر رحمتش ربّ پروراند *** گهر را در صدف از قطره باران

عجب نبود ز روى مهرورزى *** اميران را عطوفت بر ضعيفان

منوّر شد جهان از ماه و مهرى *** كه روشن شد از آن چشم محبّان

چو مولودش عيان گرديد از قدر *** به عهد خويش از حق شد جهانبان

عَلَم در انقلاب از بهر اسلام *** بود، باشند خاصانش نگهبان

تو سهم شهربانو بين در اين كار *** چو خود بوده يكى از دستياران

كه در امر ولايت دست او نيز *** ز حق بوده است و شد مشهور دوران

در اوّل خود شناسد با نگاهى *** حسين بن على عليهماالسلام بين جوانان

شده دلباخته بر مشرق نور *** كز آن خورشيد گرديده است تابان

امام چارمين عليه السلام را مادر قدس *** بود اين بانو از فرّ فراوان

ز فخر اين چنين فرزند زيبد *** گذارد پاى اگر بر تاج كيوان

سزد روحانيان گردند خاضع *** به پاس حرمت اين صاحب عنوان

ز حوران بهشتى هست برتر *** كه دارد حسن و نيكويى بدينسان

به فرداى قيامت گردى آگاه *** كه چون باشد نصيبش فيض يزدان

ترا علم و عمل روشن كند دل *** به شرط آن كه باشى از محبّان

طريق آل عصمت عليهم السلام گر بپويى *** ز ايمان ره برى بر اوج عرفان

نماز مؤمنين معراج زين روست *** كه جان ها ره برد در عرش رحمان

هدايت در صلاة خويش خواهى *** كه بخشايد خدايت راه خاصان

توسّل باشدت بر آل عصمت عليهم السلام *** كه قرب حق كنى حاصل در ايمان

جدا نبود از ايشان شهربانو *** كه بر قدر و مقامش بايد اذعان

امام باقر عليه السلام از وصفش بيان كرد *** روايت نقل گرديده بدينسان

كه دخت پادشاهى از عجم بود *** چو آمد در مدينه با اسيران

ص: 304

به گردش جمله دوشيزگان جمع *** شدند و ناظرش بودند ايشان

چو داخل گشت در مسجد ز رويش *** منوّر شد فضا زان ماه تابان

تو روى آور به گلزار محبّت *** كه جان با ياد او گردد گلستان

محبّ با خرد نظمم پذيرد *** كند انكار اين اشعار نادان

چه جاى گفته من قول حق را *** بسى انكار كردند از رسولان

ز قدر خاندان آل عصمت عليهم السلام *** به درگاهست جبرائيل دربان

چو اذن بار در دربار يابى *** به معنى رهبرى با طاير جان

يكى غرفه ز درگاه ولايت *** بود اين روضه و اين صحن و ايوان

جمال حق نمايان گر ببينى *** به عشق حق شوى چون من غزل خوان

الا اى بانوى قدسى شب دوش *** به رؤيا چون شدى بر من نمايان

تو مى دانى كه امروز از محبّت *** به كويت چون شدم گريان و حيران

اگر رفتم ز كويت دل در اينجاست *** كه نزد اهل بيتم از غلامان

ز حق خواهم كه با پاى پياده *** بپويم وادى طور تو از جان

نهم سر پيش پاى زائرينت *** بورزم مهر با فرّاش و دربان

الهى بر مقام آل عصمت عليهم السلام *** به ما بخشا يقين و نور ايمان

قبول از زائرين فرما زيارت *** كه دارى بحر جود او لطف و احسان

بخواهد معجزه يا رب ز لطفت *** دل بيدار و آگاهى در عرفان

چنانم محو خوبان كن كز اين بعد *** به خاموشى شدم حيران خوبان

تبصره

به دشت كربلا شورى بپا شد *** قيام خامس آل عبا شد

پس از قتل حسين عليه السلام آن حجّت حق *** كه خونش حافظ دين خدا شد

علىّ بن الحسين عليهماالسلام بر خلق عالم *** امام و مقتدا و پيشوا شد

ص: 305

امامانند از آن گوهر پاك *** كز ايشان رايت ايمان بپا شد

به فرزندان آن روح مقدّس *** بقاى دين ختم انبيا صلى الله عليه و آله شد

چو باشد مادر او را شهربانو *** كه فرزندش به عالم مقتدا شد

درود اهل ايمان باد بر وى *** كه خود يك مشرق نور هدا شد

سزد گر او كند فخر و مباهات *** وجودش چونكه پيوند بقا شد

كسى آگه شد از قدر و مقامش *** كه از حق با حقيقت آشنا شد

ز ارواح مقدّس بود غافل *** در انكار آن كه بر گفتار ما شد

ز خود چون (معجزه) پوشيده ام چشم *** كه آن بانو مرا معجزنما شد

ببخشد نور جان بر زائرينش *** كه جزو اهل بيت مصطفى شد(1)

امام حسن عسكرى سلام اللّه عليه از عبدالعظيم سؤال كرد، امام عليه السلام فرمودند: اگر عبدالعظيم نبود، مى گفتيم على بن حسن بن زيد بن حسن فرزندى از خود باقى نگذاشت و روايتى نيز در فضيلت زيارت او واردشده كه آن را در فصل خودش در همين كتاب نقل خواهيم كرد، به آن باب مراجعه شود.

و با وى ملاقات مى نمودند، تا آن گاه كه همه شيعيان متوجه شدند او در رى اقامت دارد، در اين ايام مردى از شيعيان حضرت رسول صلى الله عليه و آله را در خواب ديد، رسول خدا به او فرمودند:

مردى از فرزندان من از سكة الموالى حمل خواهد شد و در باغ عبدالجبار نزديك درخت سيب دفن خواهد گرديد و به محل دفن او هم اشاره كردند، آن مرد رفت تا آن محل را بخرد، صاحب باغ از او سؤال كرد: براى چه مى خواهد آن باغ را بخرد، او هم جريان خواب را براى وى نقل كرد، صاحب باغ گفت: من هم چنين خوابى ديده ام و اينك آن باغ را وقف مى كنم.

آن مرد باغ خود را وقف كرد تا حضرت عبدالعظيم را در آنجا دفن كنند و بعد هم شيعيان رى مردگان خود را در آن دفن نمايند، عبدالعظيم در همان ايام بيمار شد و درگذشت، هنگامى كه خواستند او را لخت كنند و غسلش دهند در گريبان او كاغذى يافتند كه در آن نسب خود را نوشته بود، عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن حسن بن زيد بن حسن بن على بن ابى طالب عليهماالسلام .

علامه حلّى در بخش اول خلاصه گويد: عبدالعظيم بن عبداللّه ابوالقاسم صاحب كتاب خطبه هاى اميرالمؤمنين عليه السلام از عابدان و پارسايان زمان خود بودند، او داستانى دارد كه دلالت بر حسن حال او مى كند، ما آن داستان را در كتاب بزرگ خود نقل كرده ايم، ظاهرا مقصود علامه حلى از اين داستان همان حديث عرض دين و عقايد به امام هادى عليه السلام باشد.

احمد بن ابى عبداللّه برقى در محاسن در كتاب عقاب الاعمال حديثى از حضرت عبدالعظيم حسنى نقل مى كند و در پايان مى گويد: او در نزد اهل حديث مقبول و مورد رضايت مى باشد، شيخ صدوق نيز در من لا يحضره الفقيه ذيل حديث يوم الشك گويد: من اين حديث را فقط در طريق عبدالعظيم بن عبداللّه حسنى كه در مقابر شجره رى مدفون مى باشد ديده ام و او نيز مرضى اهل حديث است.

ص: 309

يكى از اين آواره ها حضرت محدث عليم و سيد جليل و محدث نبيل عبدالعظيم حسنى بود، او از جور و ستم متوكل از منزل خود در مدينه بيرون شد و از شهرى به شهر ديگر و از ولايتى به ولايت ديگر مى رفت، او خود را از جامعه مخفى مى داشت تا آن گاه كه به طور ناشناس وارد شهر رى شد و در كوى بردگان در محله ساربانان در منزل يك نفر از شيعيان مخفى شد و سرانجام در همين شهر درگذشت.

هستند، روز قيامت فرا خواهد رسيد و خداوند همه را از گورها بيرون خواهد كرد و معتقد هستم واجبات خداوند بعد از ولايت، نماز، روزه، زكات، حج، جهاد و امر به معروف و نهى از منكر مى باشند، امام هادى عليه السلام فرمودند: اى ابوالقاسم به خداوند سوگند اين همان دينى است كه خدا آن را براى بندگان خود پسنديده، بر آن ثابت باش كه خداوند تو را در دنيا و آخرت ثابت بدارد.

در طول يك هزار و يك صد و پنجاه سال كه از وفات عبدالعظيم مى گذرد، قبرش همواره مورد توجه شيعيان و مردمان ايران بوده است، در كنار مرقد او در اين مدت طولانى هزاران نفر از ملوك و سلاطين و اميران و حاكمان ناحيه رى و علما و رجال دين و شخصيت هاى بزرگ در آنجا به خاك سپرده شدند، ا مفسّر بزرگ قرآن مجيد مى باشد.

فرزندش عبداللّه هستند و مادرش ام ولد بوده است.

ابوالفرج اصفهانى در كتاب مقاتل آل ابوطالب گويد: منصور خليفه عباسى دستور داد گروهى از سادات بنى حسن عليه السلام را دستگير كنند، يكى از آنها على ابن حسن بن زيد جد عبدالعظيم بوده است، آنها را از مدينه به بغداد آوردند و به زندان انداختند و مورد شكنجه قرار دادند، على بن حسن در زندان درگذشت و اخبار و حوادث اين جريان در كتب تاريخ و سير مشروحا ذكر شده است.

درگذشت، بعد از منصور مهدى خليفه شد و او بار ديگر حسن را از زندان آزاد نمود و همه اموالش را به او برگردانيد، وى در سفر حج در حاجر درگذشت و در همان جا به خاك سپرده شد.

مؤلف گويد: حضرت عبدالعظيم حسنى در ميان خاندان علوى شايد تنها فردى باشد كه اخبار و احاديث مدوّن دارد و حتى احاديث او از احاديث على بن جعفر هم بيشتر مى باشد، شيخ كلينى و صدوق در كافى و من لا يحضره الفقيه به احاديث او استناد كرده اند، و شيخ طوسى هم اخبار او را در كتب خود نقل مى كند و در كتب قدما اكثر روايات او مورد استناد قرار گرفته است.

ما درمورد عبدالعظيم حسنى تحقيق و بررسى جامعى كرده ايم و تمام كتب حديثى شيعه را مورد مطالعه قرار داديم و از آن بزرگوار در حدود هفتاد حديث مسند جمع كرديم و در يك مجموعه به نام عبدالعظيم حسنى حياته و مسنده چاپ نموديم و كتاب در چهار بخش تدوين شده: بخش اول حالات عبدالعظيم، بخش دوم مسند عبدالعظيم، بخش سوم آباء و اجداد عبدالعظيم و بخش چهارم مشيخه عبدالعظيم.(1)

جاى گرفت (نورى، 3/614). عبدالعظيم در همان شهر بيمار شد و چندى بعد درگذشت. تاريخ دقيق درگذشت او دانسته نيست. اما چون امام هادى ميان سال هاى 250 - 254 ق / 864 - 768 م در سامرا بود و از همانجا عبدالعظيم را به رى فرستاد، نيز چون عبدالعظيم پس از امام هادى درگذشت، تاريخ فوت او مى بايست پس از 254 ق / 868 م باشد. چندى پيش از مرگ عبدالعظيم، مردى به نام عبدالجبار بن عبدالوهاب رازى، كه از گفته قزوينى رازى (ص 577) مى توان دريافت كه مذهب تسنن داشته است (كريمان، 1/388) در پى خوابى كه ديده بود باغ خود را براى دفن عبدالعظيم و شيعيان ديگر وقف كرد. پس از درگذشت عبدالعظيم جنازه او را در آن باغ نزديك درخت سيبى به خاك سپردند (بهبهانى، 196). به همين سبب آرامگاه عبدالعظيم به مشهد الشجرة معروف گشت (مرعشى، 50). حضرت عبدالعظيم مردى پرهيزكار و دانشمند و از جمله محدثان «مرضى» بود (نورى، 3/614). او رواياتى از امام معاصر خود بى واسطه نقل كرده است. نيز محدثان بزرگى چون احمد بن ابى عبداللّه برقى و ابوتراب رويانى از او سماع حديث كرده اند. كتاب هايى هم چون خُطَب اميرالمؤمنين (حلى، 64؛ نجاشى 173) و يوم و ليلة (نورى، 3/614) به او نسبت داده شده است.

كرپورتر(1) جهانگرد انگليسى در روزگار فتحعلى شاه از رى كشيده، مرقد عبدالعظيمرا در بيرون شهر نشان داده است (كريمان، 1/394). اما شگفت است كه بيش تر منابع جغرافياى كهن تر به اين مرقد اشاره اى نكرده اند. حتى مستوفى با آن كه از مقبره امام زاده حسن و ابراهيم خواص و يكى از نوادگان امام موسى كه ظاهرا همان حضرت حمزه است، در رى ياد كرده (ص 54)، نامى از عبدالعظيم نبرده است.

مرقد حضرت عبدالعظيم همانند ديگر زيارتگاه هاى بزرگ در آغاز شامل بناى حرم يعنى هسته مركزى و اصلى آستانه بود كه به تدريج بناهاى ديگرى پيرامون آن احداث شد و به شكل مجموعه اى شامل ايوان ها و صحن ها و رواق ها درآمد. بقعه امام زاده حمزه و امام زاده طاهر در جنب حرم عبدالعظيم نيز جزو بناهاى آستانه به شمار مى رود.

از نخستين بناى بقعه آگاهى دقيقى در دست نيست. كهن ترين مأخذ مستندى كه در باب بناى حرم تاكنون ديده شده است، سردر آجرى درگاه اصلى حرم است كه در آن به بانى سردر مذكور يعنى مجدالملك قمى براوستانى وزير بركيارق سلجوقى (اواخر سده 5 ق / 11 م) اشاره شده است. اما در كتيبه اى كه در سال هاى اخير در ديوار سمت چپ همان درگاه تعبيه كرده اند، يادآور شده اند كه در نيمه دوم قرن سوم هجرى بناى بقعه توسط محمد بن زيد داعى علوى (د 287 ق / 900 م) تعمير اساسى شده است. اگر اين مطلب درست باشد، بايد گفت كه داعى زيدى اندكى پس از درگذشت عبدالعظيم، بقعه وى را كه قبلاً بنا شده بود، تعمير كرد و شايد هم بناى اصلى آن را ساخت. گذشته از اين، متخصصان پس از پژوهش دراطراف ديوار آجرى درگاه اصلى حرم كه داراى كتيبه سابق الذكر روزگار سلجوقى است، يادآور شده اند كه پاره هايى از زير و كنار ديوارهاى آن كتيبه در اطراف درگاه ورودى، از آثار روزگار

ص: 323

آل بويه است (كريمان، 2/419، حاشيه). از اين رو مى توان گمان كرد كه دست كم همه اين بخش از حرم ساخته آل بويه بوده و سپس در روزگار سلجوقيان به دست مجدالملك قمى نوسازى شده است. با اين همه، برخى گفته اند كه همه اين سردر از آثار مجدالملك قمى و متعلّق به 495 - 498 ق است (مصطفوى، 1/146) كه اين تاريخ نادرست به نظر مى آيد.

از روزگار سلجوقيان تا صفويان آگاهى درست و چندانى در باب تعمير يا توسعه و احداث بناهاى تازه در آستانه در دست نيست، ولى آشكار است كه اين بقعه در طى روزگار مورد توجه اميران و سلاطين ايران، خاصه حاكمان شيعى مذهب بوده است، چنان كه حسام الدوله اردشير، امير آل باوند در طبرستان سالانه 200 دينار به آن بقعه اختصاص داده بود (ابن اسفنديار، 120). اين بقعه در روزگار تيموريان نيز مورد توجه بوده و آثارى از آن دوره برجاى است. شاهرخ تيمورى خود به زيارت آنجا رفته است. (عبدالرزاق سمرقندى، 2/321).

آستانه حضرت عبدالعظيم در روزگار صفويان كه نسب خويش را به امام زاده حمزه فرزند امام موسى كاظم مى رساندند، بسيار مورد توجه واقع شد و آثار و ابنيه اى در اطراف حرم بنياد گرديد و اهميت اين بقعه همواره فزونى يافت تا در روزگار قاجار كه به سبب نزديكى شهر رى به پايتخت، سخت مورد توجه واقع شد و بيش تر بناهاى وابسته به حرم عبدالعظيم و امام زاده حمزه در همين روزگار ساخته يا تكميل و تزيين گشت. در نيم سده اخير نيز آستانه حضرت عبدالعظيم، مانند ديگر بقاع متبركه و معروف ايران، رو به توسعه نهاد و با كشف آثار كهن و بسيار گرانبهايى از روزگار بويهيان به اين سوى، بر اهميت تاريخى آن بسى افزوده گشت و متوليان وقت به توسعه و تكميل و تزيين هرچه بيش تر آستانه و تعميرات بنيادى بخش هاى كهن و پرارزش آن چون ضريح و صندوق همت گماشتند.

ص: 324

ابنيه آستانه حضرت عبدالعظيم به شرح زير است:

1. حرم:

همان طور كه اشاره شد حرم هسته مركزى و اصلى آستانه است و كهن ترين آثار تاريخى آستانه در همين بخش مشاهده مى شود. حرم متشكل از چند بخش است:

ساختمان اصلى حرم: در باب ساختمان حرم، پيش از روزگار سلجوقيان، آگاهى مستندى در دست نيست. براساس كهن ترين مأخذى كه به نظر رسيد، مجدالملك ابوالفضل اسعد بن محمد براوستانى (مق 492 ق / 1099 م) وزير شيعى مذهب بركيارق سلجوقى، «مشهد سيد عبدالعظيم حسنى به شهر رى و بسى از مَشاهد سادات علوى و اشراف فاطمى عليهم السلام فرموده با آلت و عدّت و شمع و اوقاف» (قزوينى رازى، 220). در 1347 ش كه تغييراتى در مجموعه آستانه پديد آمد مطلب فوق به اثبات رسيد، بدين گونه كه در تعمير مسجد بالاسر كه در سمت غربى حرم واقع است، پس از برداشتن بخشى از اندودِ ديوار، رگ چين آجرى آراسته اى هويدا شد. كارشناسان با آشكار شدن اين ديوار براى دستيابى به مدارك قطعى در باب تاريخ ساختمان حرم، در پيرامون درگاه اصلى حرم نيز به كاوش پرداختند. پس از برداشتن اندود آن قسمت نيز، خشت هاى پخته زيبا و سفال هاى عالى با نقش هاى دلپذير و ستون هاى كوچكى روى ديوار، با حاشيه اى در پيرامون درگاه حاوى كتيبه اى زيبا نمايان شد كه نام مجدالملك براوستانى را آشكارا به عنوان بانى حرم ياد كرده بود (پيرنيا، 5؛ مشاهدات نگارنده، زمستان 1365 ش). از سوى ديگر بر روىِ درِ آهنى كهنِ حرم، تاريخ 945 ق / 1538 م يعنى روزگار شاه طهماسب اول نقش شده است، ولى به نظر كارشناسان، اين در و كتيبه هاى كوفى آن بايد مربوط به روزگار سلجوقيان باشد كه سپس در روزگار صفويان بازسازى شده است (هدايتى، 24). بناى كنونى حرم، غير از بخش هاى كهن ترى كه به آن اشاره شد، بيش تر

ص: 325

از آثار روزگار صفويان است.

حرم، بنايى 4 ضلعى است و مانند بيش تر بناهاى روزگار سلجوقيان بر فراز 4 گوشه آن، 4 فيل گوش پديد آورده اند كه در بالا شكل 8 ضلعى به خود مى گيرد. بالاتر از آن نيز به سبب طاق بندى هاى كوچك، 16 ضلعى به نظر مى رسد (مصطفوى، 1/291). حرم در هر ضلع به وسيله درى به رواق هاى مجاور گشوده مى شود. درگاه اصلى حرم در شمال آن و رو به سوى ايوان بزرگ شمالى واقع است. اما تصور مى رود كه پيش از احداث صحن بزرگ و ايوان شمالى، مدخل اصلى حرم در سوى مشرق بوده است (هدايتى، 27). دو مصراع (لنگه) در اصلى حرم زرّين است و احاديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله و امام رضا عليه السلام و امام هادى عليه السلام بر آن نقش شده است. سطح دو لنگه در را براى محافظت خطوط و نقش و نگارهاى آن و نيز ديوار آجرى كهن كنار درگاه را از زمين به ارتفاع 2 متر با حفاظى از شيشه پوشانيده اند.

درِ جنوبى حرم كه از چوب است و بسيار زيبا منبت كارى شده و اشعارى بر آن حك گشته، به راهروِ جنوبى حرم در شرق امام زاده حمزه گشوده مى شود. درب شرقى نيز به راهروِ شرقى حرم و درِ غربى به مسجد بالاسر راه مى يابد.

گرداگرد ديوارهاى درون حرم، از پايين با ازاره اى ازسنگ مرمر سياه و سفيد به ارتفاع 65/1 متر پوشيده شده است. از بالاى ازاره تا سقف و خود سقف به گونه زيبايى آينه كارى شده است. اين آينه كارى در 1273 ق / 1857 م به فرمان ناصرالدين شاه انجام يافته است (مصطفوى، 1/161). زير سقف، فيل گوش هاى زيبايى پوشيده از آينه ديده مى شود. برفراز اين طاق ها و گرداگرد حرم، بر كتيبه اى احاديثى نقش شده است.

ظاهراً دو بقعه امام زاده حمزه و حضرت عبدالعظيم درقديم از يكديگر جدا بوده است. درسده 9 ق / 15 م همراه با ساختمان هاى اطراف، اين دو بقعه به صورت يك

ص: 326

مجموعه درآمده است. اين معنى از 2 كتيبه چوبى مورخ 848 ق / 1444 م بر روى درِ منبت كارى كهنى كه پيش تر ميان مسجد بالاسر و مقبره ناصرالدين شاه بوده و سپس آن را در دهانه راهروى كه به شمال ايوان امام زاده حمزه منتهى مى گردد، كار گذاردند، هويدا است (مصطفوى، 1/373، 374). در ديوار جنوبى حرم به سمت غرب، به احتمال قوى محرابى بوده كه مبدل به دالانى شده كه اكنون به ايوان بقعه امام زاده حمزه مربوط شده است (پيرنيا، 6).

ضريح: كهن ترين مأخذ درباب ضريح مرقد حضرت عبدالعظيم، فرمان مورخ 950 ق / 1543 م شاه طهماسب صفوى درباره متولى و موقوفات آستانه است. از فرمان ياد شده برمى آيد كه تا آن زمان بر گرد مزار، ضريحى نبوده است. طهماسب صفوى در اين فرمان، براى جلوگيرى از دست رساندن زايران به صندوق مزار، دستور داد كه ضريحى چوبى بر گرد مزار نصب شود (هدايتى، 79). چنين مى نمايد كه اين ضريح تا روزگار فتحعلى شاه برجاى بوده است زيرا هيچ اطلاعى در باب مرمت يا تغيير ضريح طهماسبى تا روزگار قاجار، به دست نيامده است. فتحعلى شاه قاجار آن ضريح را با ضريحى از نقره تعويض كرده است (ميرخواند، 10/106). اين ضريح در روزگار ناصرالدين شاه تعمير شد (ايرانشهر، 2/1332؛ مصطفوى، 1/151). با اين همه در 1328 ش به سبب لرزش سخت و سستىِ بنِ آن، پاره اى از بخش هاى ضريح را تعويض كردند (همو، 1/150، 151) و آن را بر پايه اى از سنگ مرمر به ارتفاع 35 سانتى متر برپاى داشتند. اما بخش بالاى ضريح شامل كتيبه ها و اشعار برجاى ماند. درازاى ضريح 87/3 و پهناى آن 95/2 و ارتفاعش 40/2 است. در گرداگرد ضريح جمعا 14 دهانه مشبك ديده مى شود. در پشت اين دهانه ها به استثناى دهانه ميانى جبهه شرقى ضريح كه درب ورودى آن به شمار مى رود، صفحات شيشه اى بزرگى براى جلوگيرى از دست رساندن زايران به صندوق تعبيه كرده اند. بر حاشيه بالاى

ص: 327

ضريح و گرداگرد آن كتيبه اى است كه سوره الرحمن به خط ثلث بر آن نقش شده و در زير، بر كتيبه ديگرى اشعارى به فارسى رقم خورده است. در اين اشعار، نام فتحعلى شاه، بانى ضريح نقره و امين السلطان، مجرى تعمير آن در روزگار ناصرالدين شاه خوانده مى شود. بر فراز و گرداگرد ضريح، جمعا 64 گلدان زرين زيبا - در هر طول 20 عدد و در هر عرض 12 عدد - و افزون بر اين، در 4 گوشه ضريح، 4 گلدان زرين بزرگ تر نصب شده است.

صندوق مزار: يكى از نفيس ترين آثار تاريخى آستانه عبدالعظيم، صندوق چوبى روى مزار است كه در 4 سوى آن، زيارت نامه و آيات قرآنى به خط نسخ و ثلث برجسته، توسط يحيى بن محمد اصفهانى (مصطفوى، 1/149) حكاكى شده است و تاريخ 725 ق/ 1325 م بر روى آن قابل خواندن است. اين صندوق به تصريح كتيبه روى آن، به دستور خواجه نجم الدين محمد، مقارن روزگار ابوسعيد ايلخانِ مغول ساخته شده است. به تصريح كتيبه مذكور، بناى مرقد نيز از هموست (هدايتى، 23). اما خواجه نجم الدين مى بايست مرقد را تعمير كرده باشد، زيرا چنان كه اشاره شد، تجديد بناى اصلى حرم در روزگار سلجوقيان و به فرمان مجدالملك انجام يافت. صندوق ياد شده كه در اثر مرور زمان فرسوده شده بود، در 1329 ش توسط حاج محمد صنيع خاتم، هنرمند مشهور عصر، به گونه زيبايى مرمت شد (مصطفوى، 1/150؛ هدايتى، 24) و اكنون به درازاى 58/2 و پهناى يك و ارتفاع 20/1 متر برجاى است.

2. گنبد و گلدسته ها:

گنبد زراندود حضرت عبدالعظيم، خود از جمله آثار كهن آستانه است. اين گنبد نيز نخستين بار توسط مجدالملك براوستانى، آن گاه كه بقعه را تجديد بنا مى كرد، ساخته شد. گنبد مانند ديگر گنبدهاى بقاع متبركه درجه اول داراى 2 جدار است.

ص: 328

پوشش درونى، شامل طاق ضربى مدور و پوشش بيرونى مخروطى شكل بود كه در روزگار شاه طهماسب تغيير شكل يافت (مصطفوى، 1/291) و در 1270 ق / 1854 م به فرمان ناصرالدين شاه طلاكارى شد (كريمان، 1/391). ارتفاع گنبد از رأس تا سطح بام به صورت عمودى حدود 12 متر و به صورت محدب حدود 18 متر است. بر گرداگرد گنبد، 2 رديف كتيبه نصب شده است. بر كتيبه هاى بالايى، اشعارى با خطوط زرين بر متن لاجوردى رنگ حاكى از طلاكارى گنبد به فرمان ناصرالدين شاه است. بر كتيبه زيرين كه عريض تر از كتيبه بالايى است، آيه «انا فَتَحنا لكَ فَتْحا مُبينا» نقش بسته است. پوشش درونى گنبد، همراه با ديوارهاى حرم آينه كارى شده است. گلدسته هاى حرم برخلاف گنبد، از آثار نيمه دوم سده 13 ق / 19 م است و به فرمان ناصرالدين شاه، همراه با طلاكارى گنبد، بنا گشت (مصطفوى، 1/161). ارتفاع مناره ها از رأس تا سطح بام حدود 24 متر و قطر ميله گلدسته ها يا بخش استوانه اى آن 2 متر است. از هر مناره به وسيله 2 پلكان داخلى به بالاى آن مى توان رفت. اين مناره ها بر پايه هاى مربع شكل آجرى به درازاى هر ضلع 20/4 متر استوار شده است.

3. صحن ها و ايوان ها:

در اطراف حرم، صحن ها و ايوان هايى است كه بيش تر در روزگار صفويان و قاجاريان ساخته يا تعمير و تزيين شده است. مهم ترين صحن و ايوان فعلى، صحن و ايوان بزرگ آستانه در شمال حرم است. اين بنا در روزگار ناصرالدين شاه ساخته شد. ساختمان ايوان بزرگ آينه در اين صحن كه اكنون در دو سوى آن كفش كن ها واقع است، به دستور ميرزا ابراهيم خان امين السلطان آغاز شد و در زمان فرزندش ميرزا على اصغر خان در 1309 ق / 1891 م به پايان رسيد (مصطفوى، 1/151). اين ايوان داراى 10 ستون سنگى بلند و بسيار زيباست. ازاره ايوان از سنگ مرمر سياه و سفيد است. در بالاى مدخل ايوان به سوى حرم، كتيبه اى بر كاشى نقش گشته كه از نام بانى

ص: 329

آن حكايت دارد. برخى حدس زده اند كه سابقا به جاى رواق و ايوان شمالى، مسجدى بوده كه بخش دنباله آستانه محسوب مى شده است. كتيبه هاى 2 جفت درِ منبت كارى كه در خزانه است، نام جنت سرا را ياد مى كند و اين احتمال هست كه مسجدى در بخش شمالى حرم به نام جنت سرا وجود داشته است (همو، 1/157). در سال هاى اخير اين صحن سنگفرش شد و آينه كارى ايوان آن تجديد گشت. در شرق صحن بزرگ، بناى امام زاده طاهرجاى دارد. ايوان جنوبى حرم در 944 ق / 1537 م به فرمان شاه طهماسب اول ساخته شد (ايرانشهر، 2/1331؛ هدايتى، 26) و در 1270 ق / 1854 م به فرمان ناصرالدين شاه توسط ميرزا آقا خان نورى آينه كارى و تزيين شد (كريمان، 1/391). صحن هاى ديگر آستانه در گرداگرد حرم عبارتند از: 1. صحن باغ طوطى يا مدرسه امين السلطان در شمال غربى حرم، 2. صحن ناصرالدين شاه، يا صحن وليعهدى كه اكنون به صحن كاشانى معروف است، در غرب حرم، 3. صحن باغ على جان در شرق حرم، 4. صحن جنوبى كه به صحن امام زاده حمزه معروف است.

4. رواق ها و مسجدها:

مسجد و رواق بالاسر، در غرب حرم، از ساخته هاى روزگار صفويان، محوطه اى بزرگ است كه به وسيله راهرو و پنجره هايى در غرب آن به صحن ناصرالدين شاه مربوط مى شود. ازاره اين مسجد از سنگ مرمر سياه و سفيد است. از بالاى ازاره تا سبقف و خود سقف آينه كارى است. اين رواق داراى محرابى بسيار زيبا از كاشى هاى معرق رنگارنگ است كه بر روى آنها و گرداگرد محراب آيات قرآنى نقش شده است.

ميان مسجد بالاسر و حرم عبدالعظيم از سوى شرق، درى زيبا و منبت كارى است كه به شهادت كتيبه روى آن، در 1271 ق / 1855 م به دستور اعتمادالدوله و توسط ميرزا محمدحسين شيرازى ساخته شده است. بر بالاى اين در، پنجره هاى مشبك

ص: 330

واقع است كه گرداگرد آن مانند ساير بخش هاى ديوار رواق آينه كارى است.

در جنوب مسجد بالاسر رواق ديگرى است كه از جنوب به حرم امام زاده حمزه و از شرق به حرم عبدالعظيم مى پيوندد. اين رواق نيز داراى ازاره اى از سنگ مرمر سياه و سفيد و ازبالاى آن تا سقف و خود سقف آينه كارى است (مشاهدات نگارنده).

در شرق حرم عبدالعظيم، مسجد زنانه يا پايين پا، از ساخته هاى روزگار صفويان (مصطفوى، 1/293)، واقع است كه پيش از احداث صحن و ايوان شمالى، مدخل اصلى حرم بود. ولى سپس آن مدخل را مسدود و دهليز آن را به مسجد زنانه تبديل كردند (هدايتى، 272). همان سان كه اشاره شد، از كتيبه هاى درهاى منبت كارى كه اكنون در خزانه آستانه است، مى توان حدس زد كه مسجدى به نام مسجد جنت سرا در بخش شمالى حرم بوده است (مصطفوى، 1/157؛ هدايتى، 27). دور نيست كه آن مسجد، همان رواق كوچكى باشد كه اكنون ميان ايوان بزرگ شمالى و حرم عبدالعظيم واقع است. اين رواق از سوى جنوب به وسيله 2 در زرين بزرگ به حرم مى پيوندد. ازاره رواق از كاشى معرق و رنگارنگ است و از بالاى آن تا سقف و همه سقف آينه كارى است. ميان اين رواق و مسجد زنانه يا مسجد پايين پا در شرق حرم، درِ بزرگ چوبى زيبايى جاى دارد كه كتيبه اى حاوى آيات قرآن مجيد بر حاشيه آن حكاكى شده و بر بالاى آن تاريخ 904 ق / 1499 م - روزگار تيموريان - قابل مشاهده است.

5. امام زاده ها:

الف - بقعه امام زاده حمزه (ه م)، فرزند امام موسى كاظم عليه السلام ، از بقاع متبركه معروف و در طرف جنوب غربى حرم عبدالعظيم واقع است. امام زاده حمزه از 4 سوى به بيوتات اطراف مى پيوندد. درِ شمالى به رواق ميان مسجد بالاسر و حرم امام زاده حمزه، درِ جنوبى به مسجد زنانه و درِ شرقى به راهروِ جنوبى حرم

ص: 331

عبدالعظيم متصل است. درِ غربى را اكنون با ديوار مسدود ساخته اند؛ ب - بقعه امام زاده طاهر (ه م) از فرزندان امام زين العابدين عليه السلام ، نيز از بقاع متبركه جنب آستانه عبدالعظيم و در سوى شرقى صحن بزرگ، ميان اين صحن و باغ على جان واقع است.

6. موزه و خزانه:

چنان كه اشاره شد، حرم حضرت عبدالعظيم از ديرباز مورد توجه بوده است و از همان روزگارى كه نخستين بناى بقعه پى افكنده شد، به تدريج آثارى در اطراف حرم پديد آمده و اشيايى از سوى اميران و وزيران و مردم به حرم اهدا شده كه هر يك نسبت به قدمت و نفاست خود از جمله ارزشمندترين آثار هنرى اسلامى به شمار مى روند. پاره اى از اين آثار براى جلوگيرى از فرسودگى و ويرانى، در تعميرات متعدد آستانه، به خزانه منتقل گشته، و برخى هم مانند كاشى ها و رگ چين هاى آجرى اطراف حرم، در جاى خود با پوشش هاى شيشه اى محافظت شده اند. كهن ترين خبر مستند در باب خزانه آستانه عبدالعظيم را در فرمان مورخ 950 ق / 1543 م شاه طهماسب صفوى مى توان يافت كه وى طى آن دستور داده در ميان منازل اطراف آستانه، محلى مناسب براى خزانه جديد بيابند (هدايتى، 79). از اين فرمان آشكارا برمى آيد كه پيش از آن هم در آستانه عبدالعظيم محلى براى خزانه بوده كه لابد اشياى نفيس و هداياى زايران و احيانا نقدينه ها را در آنجا نگاه مى داشته اند. در سال هاى اخير نيز تعدادى از آثار نفيس آستانه را به خزانه منتقل ساخته اند كه از آن ميان مى توان به اشياء زير اشاره كرد:

الف - دو در آهنى با كتيبه هايى به خط كوفى به ابعاد 70 و 120 سانتى متر كه به نظر مى رسد از جمله كهن ترين آثار اين بنا و متعلق به روزگار سلجوقيان باشد. با آن كه بر روى كتيبه ها تاريخ 945 ق / 1538 م دوره سلطنت شاه طهماسب اول صفوى ديده مى شود، به عقيده كارشناسان اين خط كوفى مربوط به خطوط دوره سلاجقه (سده

ص: 332

5 و 6 ق / 11 و 12 م) است و حتى نمى تواند مربوط به سده 7 ق / 13 م باشد چه رسد به سده هاى 9 و 10 ق / 15 و 16 م (مصطفوى، 1/154، 155). اگر قدمت اين كتيبه ها به ثبوت رسد، مى توان حدس زد كه اين 2 كتيبه بر درهايى مربوط به روزگار سلاجقه نصب بوده و در روزگار صفويه آن درها را به سبب فرسودگى تعويض يا مرمت و همان كتيبه هاى قديم را با تغييراتى بر درهاى جديد نصب كرده اند. اين 2 در بعدها در انتهاى معبر جنوب غربى امام زاده حمزه نصب شده است (همانجا) و سپس به سبب نفاست، آنها را به خزانه منتقل ساخته اند.

ب - دو درِ منبت كارى بسيار كهن و زيبا به ابعاد 77/1 و 94/0 متر مربوط به روزگار شاه اسماعيل اول صفوى كه اشعارى به خط ثلث برجسته بر آن نقش بسته است (هدايتى، 26 و 27). از اين اشعار تاريخ 918 ق / 1512 م به دست مى آيد كه مربوط به روزگار حكومت شاه اسماعيل اول صفوى است. حدس زده اند كه اين درها پيش از احداث صحن بزرگ و ايوان شمالى، مدخل اصلى حرم از سوى مشرق، يعنى مسجد زنانه فعلى بوده است. (مصطفوى، 1/156 و 157).

ج - يك در منبت كارى نفيس كه مدت ها پيش آن را از گوشه جنوب شرقى مسجد بالاسر حرم برداشتند و در شمال ايوان امام زاده حمزه نصب كردند و سپس به خزانه آستانه منتقل ساختند.

گفته اند كه اين در قبلاً در مسجد هلاكو كه بعدا به آرامگاه ناصرالدين شاه تبديل شد، جاى داشته است. بر روى اين در 2 كتيبه به خط ثلث برجسته هست كه مى گويند بر روى درى كهن تر بوده و پس از تعويض آن، كتيبه هاى مذكور را بر روى در جديد نصب كرده اند. بر اين كتيبه ها تاريخ 848 ق / 1444 م ديده مى شود. از اين رو اين كتيبه ها و احتمالاً درِ اصلى، از ساخته هاى روزگار شاهرخ تيمورى است (مصطفوى، 1/156).

ص: 333

د - يك پنجره از كاشى مشبك بسيار نفيس به ابعاد 58/1 و 56/1 متر، مركب از 12 خشت كاشى. اين پنجره بر فراز در ميانى ايوان بزرگ شمالى نصب بوده و به استناد كتيبه اى كه مربوط به آخرين آينه كارى عصر قاجار در ايوان مذكور است، در عهد ناصرالدين شاه به دستور امين السلطان در 1309 ق / 1891 م ساخته شده است (همو، 1/160).

ه - چيزهايى از قبيل پرده هاى بسيار نفيس، قرآن هاى خطى، فرش هاى متعدد، شمعدان هاى قديمى و پرارزش و تابلوهاى نقاشى و روپوش زرى و كهن صندوق مزار مربوط به روزگار صفويه.

هم اكنون براى گردآورى و طبقه بندى اين اشياء نفيس به گونه اى كه در معرض بازديد علاقه مندان قرار گيرد، ساختمانى ويژه موزه آستانه در غرب صحن ناصرالدين شاه در دست ساختمان است. درِ غربى اين موزه متشكل از سردر كاشى بسيار كهن و زيباى حرم است كه قبلاً براى جلوگيرى از فرسودگى و انهدام به خزانه منتقل گشته بود. با آغاز بناى موزه، اين سردر و كتيبه هاى بسيار كهن و زيباى آن توسط استادان فن، در غرب موزه نصب شده است.

7. كتابخانه:

همراه با اشياى گرانبهايى كه در طى روزگار به آستانه حضرت عبدالعظيم اهدا يا وقف شده، كتاب ها و قرآن هاى خطى نفيسى هم بوده است، چنان كه شاه عباس صفوى در 1037 ق / 1627 م تعداد 119 جلد كتاب وقف آستانه كرده كه 3 جلد از آنها هنوز باقى است (كتابخانه مركزى، 3/64).

لابد كتابخانه اى در آستانه بوده است كه ميرزا محمدتقى نورى در حدود 1230 ق / 1814 م از آن استفاده كرده است. اما از محل و چگونگى آن اطلاعى در دست نيست. كتابخانه معتبر و مفصلى كه گفته اند در محل فعلى كفش كن ايوان بزرگ

ص: 334

بوده (مصطفوى، 1/158)، ظاهرا مى بايست مربوط به روزگار قاجار باشد كه طى آن ابنيه و بيوتات آستانه توسعه يافته است. در 1324 ش كتابخانه اى در شرق امام زاده حمزه تأسيس شده كه تا 1339 ش داير بوده است. در ارديبهشت آن سال در جنوب امام زاده حمزه، كتابخانه اى در 2 طبقه ساخته شده كه تاكنون نيز برجاى است. كهن ترين قرآن خطى آستانه كه در فهرست راهنماى گنجينه قرآن موزه ايران باستان ثبت شده، قرآنى است بسيار نفيس به خط نسخ و ثلث كه در 940 ق / 1533 م به روزگار شاه طهماسب اول نگاشته شده است (هدايتى، 28؛ مصطفوى، 1/159). نيز مجموعه اسناد و فرامين و وقف نامه هاى آستانه كه به همت احمد هدايتى گردآورى شده، در كتابخانه نگاهدارى مى شود. كهن ترين سند رسمى، فرمان شاه طهماسب درباره اوقاف و توليت آستانه عبدالعظيم است. كتابخانه آستانه هم اكنون نزديك به 6000 جلد كتاب چاپى و خطى دارد.

وقف آستانه كرده بود، به سيد شرف الدين واگذاشته است (هدايتى، 90). از روى فرمان هاى دولتى كه از عهد صفويّه تاكنون به جاى مانده است مى توان سلسله متوليان آستانه را كه نوادگان آن ها تا چند سال پيش عهده دار توليت اين آستانه بودند شناخت.

در روزگار شاه طهماسب، ميرزا حبيب اللّه، فرزند بزرگ ميرسيد حسين خاتم المجتهدين و نواده دخترى محقق ثانى، به توليت آستانه گمارده شد. سپس جاى او را ميرزا ابراهيم شيخ الاسلام نواده خاتم المجتهدين گرفت و توليت آستانه در خانواده او ادامه يافت (ايرانشهر، 2/1337). در 1330 ق/ 1912 م چندى پس از تشكيل وزارت معارف و اوقاف، توليت ميرزا هدايت اللّه از همان سلسله، از سوى كسانى كه مأمور نظارت و رسيدگى به موقوفات آستانه شده بودند، تأييد شد (همانجا) و فرزندان او نيز تا چند سال پيش اداره آستانه را به عهده داشتند. نام اين متوليان در فرامين شاهان صفوى و كتاب تحفه سامى اثر سام ميرزا فرزند شاه اسماعيل صفوى آمده است. از شاه عباس و شاه طهماسب دوم و اشرف افغان و كريم خان زند و شاهان قاجار نيز فرامينى درباره توليت در دست است.

مشخصات كامل در آن ذكر شده است.

براساس اين فرمان، 16 رقبه مزرعه و باغچه در رى و شميران و شهريار، از جمله املاك وقفى آستانه بوده كه امروزه 5 رقبه از آن باقى و در تصرف آستانه است (ايرانشهر، 2/1335) و بقيه در طى روزگار به علت نابسامانى هاى سياسى و سوء اداره آستانه، توسط كسانى تصرف شده است و كهن ترين رقبه وقفى مشخص، مزرعه مبارك آباد معروف به خيرآباد واقع در ناحيه خوار شهر رى بوده كه طغرل سلجوقى وقف آستانه كرده است (هدايتى، 90، «فرمان شاه طهماسب»). به جز فرمان شاه طهماسب، فرامين ديگرى از سلاطين صفويه و زنديه و قاجاريه در دست است. موقوفات آستانه شامل زمين هاى كشاورزى، روستا، قنات آب، ساختمان و اشياى گوناگون است (براى ساير موقوفات، نك: كتابخانه مركزى و مركز اسناد، فهرست ميكروفيلم ها، 1/10 - 12).

مآخذ:

ابن اسفنديار، محمد بن حسن، تاريخ طبرستان، به كوشش عباس اقبال، تهران، كلاله خاور، 1320 ش، ص 120؛ اصطخرى، ابواسحاق ابراهيم، مسالك و ممالك، به كوشش ايرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1347 ش، ص 170؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، مرآت البلدان، به كوشش پرتو نورى علاء و محمدعلى سپانلو، تهران، اسفار، 1364 ش، 1/513؛ ايرانشهر (ذيل اوقاف)، 2/1331 - 1332؛ بهبهانى، محمدباقر، تعليقات على منهج المقال، تهران، 1306 ق، ص 196؛ پيرنيا، محمد كريم، «درگاه و كتيبه آستانه حضرت عبدالعظيم»، مجله باستان شناسى و هنر ايران، س 2، شم 2 (بهار 1348 ش)، صص 4 - 6؛ جواهر كلام، عبدالعزيز، تاريخ تهران، تهران، منوچهرى، 1357 ش، صص 18، 30؛ حلى، حسن بن يوسف، خلاصة الاقوال فى معرفة الرجال، تهران، 1310 ق، ص 64؛ شوشترى، قاضى

ص: 337

نوراللّه، مجالس المؤمنين، تهران، اسلامية، 1375 ق، 2/458، 460؛ عبدالرزاق سمرقندى، مطلع سعدين، به كوشش محمد شفيع، لاهور، 1365 ق، 2(1) / 321، 322؛ عطاردى قوچانى، عزيزاللّه، عبدالعظيم الحسنى حياته و مسنده، تهران، 1343 ش، صص 295، 296؛ فصيحى خوافى، احمد بن محمد، مجمل، به كوشش محمود فرخ، مشهد، باستان، 1339 ش، 3/264؛ قزوينى رازى، عبدالجليل، النقض، به كوشش جلال الدين محدث، تهران: انجمن آثار ملى، 1358 ش، صص 220، 577؛ كاشفى، ملا حسين واعظ، روضة الشهداء، به كوشش ابوالحسن شعرانى، تهران، اسلاميه، 1349 ش، صص 253، 401؛ كتابخانه مركزى، فهرست خطى، 3/64؛ كتابخانه مركزى و مركز اسناد، فهرست ميكروفيلم ها، 1/10 - 12؛ كجورى، محمدباقر، جنة النعيم، تهران، 1296 ق، صص 444، 450؛ كربلايى تبريزى، حافظ حسين، روضات الجنات، به كوشش جعفر سلطان قرايى، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1349 ش، 2/660 حاشيه؛ كريمان، حسين، رى باستان، تهران، انجمن آثار ملى، 1345 ش، 1، 2، جم؛ مرعشى، محمد باقر، الرواشح السماوية، قم، كتابخانه آيت اللّه مرعشى، 1405 ق، ص 50؛ مستوفى، حمداللّه، نزهة القلوب، به كوشش گاى لسترنج، ليدن، 1331 ق، ص 54؛ مصطفوى، محمدتقى، آثار تاريخى تهران، تهران، انجمن آثار ملى، 1361 ش، جم؛ نجاشى، احمد، رجال، بمبئى، 1317 ق، ص 173؛ نورى طبرسى، حسين، مستدرك الوسائل، تهران، اسلامية، 1382 ق، 3/614؛ هدايت، رضا قلى خان، روضة الصفاى ناصرى، تهران، خيام، 1339 ش، 10/106، 811؛ هدايتى، محمدعلى، آستانه رى، مجموعه اسناد و فرامين، تهران، 1344 ش، جم؛ نيز: تحقيقات محلى نگارنده مقاله، زمستان 1365 ش.(1)

ص: 338

گفته صاحب تحفة العالم(1) است. و آنچه در ناسخ(2) از ثقه الرّجال ميرمصطفى آورده، كه قبر حمزة بن قاسم بن على بن حمزة بن الحسن بن عبيداللّه بن عباس، قبرش برابر قبر مولانا عبدالعظيم حسنى است، منافاتى با اين قول ندارد، گرچه با توجّه به قول چهارم اشتباه است. 2 - تبريز، كه صاحب تحفه براى او ذكر كرده. 3 - قم. صاحب تاريخ قم قبر حمزة فرزند امام موسى عليه السلام را در قم دانسته، و داراى ضريحى است.

4 - نزديك حلّه (كه به نام خود وى محلّ معروف است. در اصيلى(3) قبر وى را در مشهد غربات در صدرين (دهى از بلاد حلّه مزيديّه) ذكر كرده.) لكن على التحقيق اين قبر مدفن حمزة بن قاسم بن على بن حمزة ابن حسن بن عبيداللّه بن العباس بن امير المؤمنين عليه السلام معروف به ابى يعلى(4) و از ثقات روات جليل القدر، و داراى تأليفاتى ارزنده بوده است. و مرحوم مامقانى نيز در تنقيح المقال(5) متذكّر شده و مرحوم محدّث نورى قدّس سرّه در حكايت 45 جنّة المأوى(6) درباره كسانى كه تشرّف خدمت ولىّ عصر ارواحنا له الفداء يافته اند، از گفته آن حضرت ذكر نموده.

5 - ناسخ(7) از تاريخ عالم آراى عبّاسى آورده كه اين امام زاده والانژاد در قريه اى از قراى شيراز مدفون است و سلاطين صفويّه براى او بقعه اى بس عالى بنيان نهاده اند (چون اين بزرگوار جدّ سلاطين صفوى است).

6 - سيرجان. صاحب لباب الانساب(8) ذكر نموده. و بايد همان قبرى باشد كه در

ص: 340

چهار گنبد سيرجان به اين نام معروف است.

فرزندان(1) حمزة (ابوالقاسم):

در تحفة الازهار دارد: 2 پسر به نام على و ابو محمّد قاسم بعد از خود باقى گذارد، از علىّ، حمزة و از حمزة، علىّ باقى ماند. از گفته ابوالغنائم عبداللّه دارد كه با عموى خود قاسم در سال 355 روزگار حكومت مستعين باللّه عبّاسى به سمت اصفهان بيرون آمد. در قريّه اشترجان زير سايه درختى پياده شدند. جماعتى از خوارج بر ايشان هجوم آورده هر دو را در حال خواب كشتند. و بيرون دروازه اصطخر در شيراز به خاك سپرده شده، و قبرش مشهور و مورد زيارت است.

و ابو محمّد قاسم را سيّدى با جلالت، عظيم الشّأن، داراى منزلتى والا، متمسّك، به روش پدران بزرگوار، وصف كرده. آشكارا، مذهب اجدادش را با برهان و بيان آنچه از پيغمبر صلى الله عليه و آله وارد شده تبليغ مى كرد. خبر به احمد بن محمّد بن معتصم عبّاسى رسيد. دستور قتلش را دارد. فرار كرده ترسان به سمت اصفهان رفت. دنبالش كرده تا با پسر برادرش حمزه او را به نحو مذكور كشتند.

يادآورى: در ناسخ التّواريخ(1) با ذكر چندين واسطه نسب سلاطين صفويّه را به اين امام زاده والاتبار منتهى مى داند كه درباره شاه عبّاس ثالث، پسر شاه طهماسب ثانى، پسر شاه سلطان حسين حسينى موسوى، پسر شاه سليمان، پسر شاه عبّاس ثانى متعرّض شده.

على بن حمزة بن موسى بن جعفر عليه السلام .

در عمدة الطالب(2) و فصول فخريّه(3) تصريح دارد كه على بن حمزة بيرون دروازه اصطخر شيراز مدفون است، و نسل ندارد. و در شدّالازار(4) روايت كرده، بعد از قتل ابراهيم و محمّد فرزندان زيد بن الحسن(5) و تصميم بنى عباس بر برانداختن علويّين در شهرها. سيد على بن حمزة بن موسى عليه السلام با تنى چند از نزديكان خود به صورت ناشناس در سال 220 به شيراز آمده، در غارى از كوه هاى آنجا اقامت گزيده. روزها به گردآورى هيزم مشغول بوده، در روزى در دروازه اصطخر آن را فروخته، زندگى خود را مى گذراندند. لكن عبّاسيين جاسوسانى براى اطلاع از احوال اينان فرستاده. تا روزى با دسته اى هيزم بر كول خود از كوه پايين آمد. وى را بعضى جاسوسها شناسايى كرده، با مردى اخته كه از ناحيه آنان اجازه داشت در ميان گذارد. آن اخته با سواران خود سوار تا بر سر اين سيد بزرگوار ايستاده (چون خالى در جبين داشت)، گمان قوى برد. نامش را پرسيد. گفت: علىّ. فرزند كى؟ گفت: حمزة. پسر كى؟ گفت موسى. در اين حال ستمگر از اسب پياده شد گردن او را زد و گذشت. (شدّ الازار)

ص: 342

مى گويد: به ما رسيده در آنچه گفته شده كه سيد ايستاد و سر خود را با دست گرفته، تا جاى تربت پاكش آمده و در آنجا به پهلو افتاد، و تا چند روز كه باقى بود از وى لااله الااللّه مى شنيدند. سپس وى را دفن كرده. و گفته شد كه سر وى را به دمشق فرستادند، و لاشه آن بزرگوار در اينجا دفن شد. و در آخر گفته كه زيارتگاه مباركى است. اميد نزول رحمت و اجابت دعا مى رود.

به ديوار بيرون صحن مطهّرش اين شعر نقش بسته:

سر آن كشته بنازم كه پس از كشته شدن *** سر خود گيرد و اندر پى قاتل برود

يازدهمين فرزند موسى بن جعفر عليه السلام زيد بن موسى است كه به زيدالنّار معروف است. در عمدة الطالب(1) و مجدى(2) آمده كه محمّد بن محمّد بن زيد بن علىّ بن الحسين بن على بن ابى طالب عليه السلام در ايام ابى السّرايا وى را در اهواز فرمان داد (عقدله) چون وارد بصره شد، و بر آنجا غلبه يافت، خانه هاى بنى عبّاس (بنى هاشم مجدى) را آتش زد و عمده دارد كه نخلستان ها و جميع اسباب ها را به آتش كشيد. بدين جهت وى را زيد النّار گفتند. حسن بن سهل با وى جنگيد. پيروز شد. او را در قيد كرده به سوى مأمون فرستاد. مأمون او را نزد برادرش امام رضا عليه السلام فرستاد و جرم وى را بخشيد. امام عليه السلام قسم خورد كه با او سخن نگويد و دستور داد او را آزاد كردند.

سپس مأمون وى را زهر خورانيد و مرد. و در شجره(3) از قول بخارى دارد كه در مرو مرد. و هم چنين اصيلى(4) (از حاشيه ن) و قبر وى را در مرو دانسته. ولى صاحب شجره آن را صحيح نمى داند. و تحفة(5) از عيون نقل كرده تا آخر خلافت متوكّل زنده بود و در

ص: 343

سرّ من رأى مرد.

و در تحفة الازهار(1)، سمّ دادن مأمون به زيد را ذكر كرده و قبر وى را در اصلهد يكى از نواحى اصفهان دانسته و قبّه شيشه اى دارد.

از عمدة الطالب گذشت كه در باقى ماندن نسل از زيد اختلاف است. و فصول فخريّه(2) و عمدة(3) از ابى نصر بخارى آورده كه عقبى از زيد نماند و جماعتى كه در ارجان خود را به وى منتسب مى دارند درست نيست.

ولى ديگران چون شيخ عمرى و شيخ الشّرف(4) عبيدلى و ابو عبداللّه طباطبا بنا به نقل عمدة(5) و فصول(6) گفته اند نسل زيد از چهار پسر باقى ماند. و در مجدى(7) نامى از فرزند چهارم (حسن) نياورده. و فخرى(8) و شجره مباركه(9) و تهذيب(10) چهار نفر را به اضافه پنجمى ذكر كرده، كه وى (ابوجعفر محمّد اكبر) است و در تهذيب(11) نسل او را منقرض دانسته و در شجرة،(12) فرزندان جعفر ابن زيد را در سيرجان دانسته و از بين آنان افرادى نقابت داشته اند.

نام فرزندان زيد بن موسى عليه السلام .

در شجره و تهذيب آنان را 1 - موسى اطروش 2 - حسين در قيروان (ارجان.

ص: 344

تهذيب) 3 - حسن كه وى و موسى را در ارجان (حسن در قيروان - تهذيب). گفته 4 - محمّد اكبر در نيشابور 5 - جعفر ابو عبداللّه. و فخرى نيز اين 5 نفر را نام برده.

نكته اى ظريف.

مأمون(1) زيد را خطاب كرده. گفت در بصره خروج كردى. و خانه دشمنان ما را از بنى اميّه و ثقيف و غنى و باهله و آل زياد را واگذاشته، به خانه هاى بنى اعمام خود (بنى العبّاس) حمله كردى. زيد (مزّاح) بود گفت: يا اميرالمؤمنين! از هر جهت اشتباه كردم و اين بار اگر شورش كردم ابتداء به دشمنان مى كنم. مأمون را خنده گرفت و وى را سوى امام هشتم فرستاد و گفت جرمش را به تو بخشيدم. و در روايتى(2) دارد كه آن حضرت وى را ملامت فرمود، رهايش كرد. و در جاى(3) ديگرى دارد كه آن حضرت وى را خطاب فرمود: اى زيد! آيا گفته مردمان پست كوفه تو را گول زده كه (ان فاطمه احصنت فرجها فحرّم اللّه ذريّتها على النّار) اين مخصوص حسن و حسين عليهماالسلام است. اگر تو مى دانى خدا را نافرمانى (معصيت كنى) و بهشت وارد شوى و موسى بن جعفر عليهماالسلام خداى را اطاعت كرده بهشت داخل شود. پس بنابراين تو كريم تر نزد خدا از موسى بن جعفر عليهماالسلام هستى و اللّه آنچه نزد خداست و هيچ كس به آن دست رسى ندارد مگر به اطاعت خدا. و تو گمان دارى كه به معصيت وى به آن برسى. بدگمان كردى.

و در ذيل روايتى(4) ديگر: هر كس از خدا اطاعت نكند پس از ما نيست و تو هر آن گاه خداى را اطاعت نمودى از ما اهل بيت هستى.

شخص 12 از فرزندان امام هفتم عليه السلام . سليمان بن موسى بن جعفر عليه السلام است.

ص: 345

صاحب عمدة الطالب(1) وى را داراى دختر خوانده و پسر نداشته و شجره مباركه(2) به اتّفاق، و المجدى(3) او را جزء كسانى كه داراى عقب نبوده اند آورده. و از تهذيب(4)

و فخرى(5) نيز استفاده مى شود. لكن در لباب(6)، خود وى يا نسلش را مورد شكّ قرار داده. در مجالس المؤمنين(7) سيد شهيد قاضى نور اللّه اعلى اللّه مقامه مدفن فضل و سليمان بن موسى را در (آبه) ذكر كرده.(8)

گريبان آن جناب رقعه اى يافتند كه ذكر نسب خود را فرموده بود به گونه: انا عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن حسن بن زيد بن حسن بن ابى طالب». ظاهرا كامل ترين شرح حالى كه از حضرت عبدالعظيم در دست است رساله صاحب عباد در اين باب است كه استاد محدث حاج ميرزا حسين نورى در مجلد سوم مستدرك الوسائل آن را نقل كرده است. در ضمن اين رساله آمده است كه: «او صاحب ورع و دين و عابد و معروف به امانت و راستى گفتار و دانا به امور دين و قائل به توحيد و عدل و بسيار حديث و كثير الرواية بود و از ابوجعفر محمد بن على بن موسى عليه السلام و پسر وى ابوالحسن صاحب عسكر عليه السلام روايت حديث كند و از ايشان به سوى وى تعليقه ها و رساله هايى است و از گروهى از ياران موسى بن جعفر عليه السلام و على بن موسى الرضا عليه السلام روايت مى كند. او را كتابى است كه آن را يوم و ليله نام نهاد. گروهى از رجال شيعه از جمله برقى و رويانى از وى روايات كرده اند. وى نسبت به خليفه وقت (ظاهرا متوكل) انديشه مند بود، از اين رو به عنوان اين كه پيك (فيج) و قاصد است به سياحت شهرها پرداخت، سپس به شهر رى رسيد و در ساربانان در محله سكة الموالى، در سراى مردى شيعى مسكن گزيد و در اين مأمن خداى عزوجل را عبادت مى كرد، روزها روزه مى داشت و شبها به نماز مى ايستاد و پوشيده بيرون مى آمد و قبرى را كه اكنون مقابل قبر اوست، زيارت مى كرد و مى گفت: اين قبر مردى از فرزندان موسى بن جعفر عليه السلام است. خبر وى به شيعيان رى يكى پس از ديگرى رسيد، تا آن كه بيشتر ايشان وى را بشناختند. پس از چندى يكى از شيعيان در خواب ديد رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمودند كه فردا مردى از فرزند زادگان من از سكة الموالى حمل و در كنار درخت سيب در باغ عبدالجبار بن عبدالوهاب به خاك سپرده مى شود. اين مرد رفت تا آن باغ را بخرد و صاحب باغ نيز خود چنين خوابى ديده بود، پس محل درخت و تمامى باغ را بر اهل شرف و سادات و تشيع وقف كرد تا پس از مگر در آنجا مدفون شوند.

ص: 347

حضرت عبدالعظيم رحمه اللّه عليه بيمار شد و درگذشت و تابوتش در همان روز به محلى كه بقعه اش آنجاست حمل گرديد» [ح 250 ق]. باغ عبدالجبار همانجاست كه اكنون بقعه مطهر حضرت عبدالعظيم و ضمائم آن در آنجا واقع است و آن حضرت در كنار درخت سيبى در آنجا به خاك سپرده شده است و بدين مناسبت است كه آنجا را مقابر الشجره (من لا يحضره الفقيه، 2/80) خوانده اند.

بناى بقعه حضرت عبدالعظيم: به حكم قرائن، گويا ظاهرا بناى نخستين مزار حضرت عبدالعظيم قبر ساده اى بيش نبوده است. دليل آن اين كه آن حضرت از خوف خليفه (متوكل و گماشتگان او) در رى چنانكه در احوالش گذشت، پنهان مى زيست و پوشيده بيرون مى آمد تا كسى او را نشناسد، چون سنيان در آنجا غلبه داشتند، پس از دفن نيز بى گمان كسى را ياراى آن نبود كه آرامگاه او را ظاهر كند و بنايى بر روى آن بسازد، چون به امر خليفه متوكل همه مشاهد طالبيه حتى مشهد حضرت امام حسين عليه السلام را خراب كرده بودند، تا آن كه محمد بن زيد، داعى علوى، در طبرستان به حكومت رسيد و مشاهد را از نو بساخت. اين مهم را ابن اسفنديار در تاريخ طبرستان و اولياء اللّه آملى در تاريخ رويان ذكر كرده اند. در تاريخ

طبرستان آمده است كه: «در اين تاريخ (232 - 247 ق) خلافت بغداد با جعفر المتوكل بن المعتصم افتاد و او وزيرى داشت عبداللّه بن يحيى خاقان، ناصبى مذهب بود، هميشه بر سفك دماء آل رسول عليهم السلام او را تحريض كردى و بديهاى او را نهايت نيست، تا به حدى كه مقابر شهداى كربلا را خراب كرد و آب فرمود بست و به كشتزار كرد و جهودان را آنجا فرستاد و برگماشت تا اگر مسلمانى به زيارت شود بگيرند و هلاك كنند ... و تا به عهد داعى محمد بن زيد (270 ق) مشهد اميرالمؤمنين عليه السلام و مشهد امام حسين عليه السلام و ساير مشاهد طالبيه خراب بود ... محمد بن زيد مشاهد را عمارت مختصر فرمود و به هر موضع به تخمين دخمه و مقبره پديد آورد، تا به عهد عضدالدوله فنا خسرو بن ركن الدولة الحسن بويه

ص: 348

مشاهد را چندان عمارت فرمود كه اين ساعت (613 سال تأليف كتاب) هنوز بسيار از آن خراب نبود». بدين موجب ظاهرا توان گفت مرقد حضرت عبدالعظيم نيز تا حدود بيست سال پس از دفن بنايى نداشت و نخستين بنا بر روى آن تربت به عهد محمد بن زيد از علويان طبرستان به وجود آمد و به زمان آل بويه به تدريج بر آن افزوده گرديد و از آن پس در اعصار مختلف آن بقعه مقدس مورد بنا و مرمت و تعمير نيكوكاران و ارادتمندان به خاندان نبوت و ذرارى رسول اكرم صلى الله عليه و آله قرار مى گرفت، اما از كم و كيف آن اطلاعى به دست نيست، تا آن كه به عهد سلجوقيان مجدالملك محمد براوستانى اهل براوستان از توابع قم از وزراى شيعى مذهب سلجوقيان، كه مردى ديندار و معتقد و مستبصر و عالم و عادل بود و در مشاهد متبركه بناهاى بسيار بساخت، بارگاهى مجلل و رفيع و نيكو براى حضرت عبدالعظيم پى افكند. شرح اين فهم در كتاب النقص چنين آمده: «وزير سعيد شهيد مجدالملك اسعد محمد بن موسى البراوستانى القمى قدس اللّه روحه با بزرگى رفعت و قبول و حرمت، خيرات بسيار فرمود چون قبه امام حسن بن على، و على زين العابدين و محمدالباقر و جعفر صادق عليهم السلام به بقيع، كه هر چهار معصوم در يك حظيره مدفونند و عباس عبدالمطلب آنجا مدفون است به مدينه رسول اللّه صلى الله عليه و آله به گورستان بقيع و مشهد موسى كاظم عليه السلام و محمدتقى عليه السلام به مقابر قريش هم او فرموده است به بغداد و مشهد سيد عبدالعظيم حسنى به شهر رى و بسى از مشاهد سادات علوى و اشراف فاطمى با آلت و عدت و شمع و اوقاف كه همه را دلالت است بر صفاى اعتقاد او و در مقابل تربت حسين بن على عليه السلام در كربلا مدفون است». در كتاب جنت النعيم در همين موضع ذكر شده: «بناء چهارم مرحوم مجدالملك، قبه مباركه حضرت عبدالعظيم لازم التكريم است كه در زمانى كه متوقف در رى بود و كمال استيلاء در استيفاء وزارت خود داشت امر به بناء قبه عظيمه اين بزرگوار نمود و معلوم است در آن زمان هم كه نزديك به غيبت صغرى

ص: 349

بود و علما هم بسيار بودند از عامه و خاصه، مزار آن بزرگوار اشتهارى داشت، وليكن بقعه و بارگاهى (نداشت)، پس همتى گماشت و منتى بر عجم گذاشت و اين قبه ساميه را بنا كرد». و مرحوم سيداجل قاضى نوراللّه در كتاب مجالس المؤمنين فرموده است: «از آثار مجدالملك مشهد سيد عبدالعظيم حسنى است در شهر رى و غير آن از مشاهد سادات علوى و اشراف فاطمى نيز از آثار اوست». به تازگى كتيبه اى تاريخى به خط كوفى از دوران سلجوقى به نام مجدالملك وزير بر كيارق، مربوط به حدود سالهاى 480 - 490 ق به دور در ورودى بقعه حضرت عبدالعظيم كشف گرديد كه خود سندى است ارزنده و مهم براى بناى اصلى اين آستانه و سر در آن در اين دوران. متن كتيبه مزبور كه در چهار مورد دو سه حرف آن لطمه ديده است چنين است: [بسم]اللّه الرحمن الرحيم. امر ببناء هذه القبة المطهرة على ساكنها السلام صاحب ... سيد شمس الدين مجدالملك مشيدالدوله ابوالفضل اسعد بن محمد بن موسى ثقة اميرالمؤمنين اطال اللّه بقيه وكيل مظالم على يدى عبداللّه [محتاج يا راجى؟] الى رحمه اللّه زرينكفش ابى الفوا ... [رس؟]. امكان شناسائى اين كه تمام بقعه و سر در يك زمان بنا شده يا نه ميسر نگرديد زيرا به نظر كارشناسان قسمتهائى در زير و كنار كتيبه عهد سلجوقى از دوره آل بويه است. بعدها حسام الدوله اردشير بن علاءالدوله از ملوك طبقه دوم آل باوند مازندران (547 - 601 يا 602 ق) در هر سال دويست دينار جهت اين زيارتگاه مقدس ارسال مى داشت. شاه طهماسب صفوى نيز اين بقعه شريف را مورد تعمير و مرمت قرار داد، در فرمانى از وى كه به سال 961 ق صادر گرديده و متن آن در مقاله امامزاده درج آمده بدين مهم اشارت رفته ( امامزاده). وى خود به زيارت آن آستانه تشرف حاصل مى كرد، در تاريخ جهان آرا مذكور است: «(به سال 952 ق) چون در تبريز طاعون بود، از آنجا به طواف امامزاده عبدالعظيم عليه السلام تشريف برده». هم به فرمان شاه طهماسب به سال 944 ق ايوان حضرت عبدالعظيم را

ص: 350

پى افكندند، اين مطلب در كراسه المعى متعلق به كتابخانه مجلس شوراى اسلامى بدين صورت ضبط افتاده: «تاريخ بناى ايوان حضرت عبدالعظيم محرم سنه 944 در زمان شاه طهماسب اول». در كتاب تاريخچه وقف در اسلام نيز آمده: «بنيان رواق و ايوان را شاه طهماسب فرزند شاه اسماعيل صفوى در سال 944 ق گذارده است». هم به فرمان وى، به سال 950 ق محجر مضبوطى به دور صندوق حضرت ساخته شد. وى در فرمانى كه در اين سال صادر كرد چنين نوشت: «در دور صندوق مباركه تهيه محجر مضبوطى كه نشكند نمود كه اصلاً زوار دست به صندوق نرسانند و تكيه بر صندوق مبارك نكنند از چوب شمشاد كه در غايت استحكام است». از ميانه دوران صفوى تا دوران قاجار از تعميرات و واحدهاى افزوده شده آستانه اطلاع روشنى در دست نيست. در كتاب تاريخچه وقف در اسلام همچنين آمده است كه: «ضريح نقره از فتحعليشاه قاجار آيينه كارى و نقاشى ايوان جنوبى از آثار حسنه و ابنيه خيريه ميرزا آقاخان نورى صدراعظم ايران ملقب به اعتمادالدوله مى باشد». ناصرالدين شاه قاجار نيز به سال 1270 ق فرمان داد تا گنبد مرقد را تذهيب و ايوان را آيينه كارى كنند. فرهاد ميرزا در جام جم در اين معنى چنين نوشته: «در رى مزار فايض الانوار حضرت عبدالعظيم بن عبداللّه الحسنى است به تاريخ 1270 ق حسب الامر شاهنشاه آسمان جاه ناصرالدين شاه قاجار گنبد مرقد آن بزرگوار را تذهيب كرده و ايوان را آيينه كرده اند».

آثار مهم تاريخى: پس از بناى بقعه شريف و گنبد آن متدرجا افراد خير آثار ديگرى در آن مكان مقدس از خويش به جاى گذاشته اند، كه تاريخچه آنجا را روشن مى سازد: 1) صندوق عتيق: با اندازه هاى 20/1 × 50/1 × 58/2 متر پايه ها و قبه ها از چوب عود، آلت و لقط و شمسه ها و نيم شمسه ها از چوب عود و گردو و فوفل و كتيبه هايى به خط نسخ و ثلث به طور برجسته در چهار بدنه آن به كار رفته است كه در متن آنها چنين آمده: «بسم اللّه الرحمن الرحيم امر بترتيب هذه البرئة الشريفة والروضة المنيفة

ص: 351

والمشهد المقدس والمرقد المنور للسيد الاعظم الاجل المعظم جلال آل طه و ياسين حبل اللّه بن على بن الحسين بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب عليهم الصلوة والسلام باشارة المولى الصاحب الاعظم و مفخر الحاج الحرمين دستور العهد خواجه نجم الحق والدين محمد بن المولى الصحاب الاعظم سلطان الوزرا كهف الحرمين دستور الخافقين خواجه عزالحق والدنيا والدين محمد بن محمد بن منصور القوهدى اعزاللّه انصاره و طاب مثوى آبائه العظام و اجداده الكرام و رزقه اياما شفاعة اميرالمؤمنين و اولاده المعصومين الطيبين». همگى مربوط به سال ساختمان آن يعنى 725 ق است. كتيبه ديگر تمام شامل آيه الكرسى، يعنى آيات 255، 256، 257 سوره بقره مى باشد و پس از كلمات «هم فيها خالدون» كه آخر آيه شريفه است اين عبارت مرقوم گرديده: تحريرا فى شهور سنه خمس و عشرين و سبعمائه عمل يحيى بن محمد اصفهانى از اين عبارت معلوم مى شود كه خواجه نجم الدين محمد كه از وزراى عهد خود به شمار مى رفته است در سال 725 ق مقارن پادشاهى سلطان ابوسعيد بهادر (716 - 736 ق) پادشاه سلسله ايلخانان مغول بانى صندوق بوده است. اين صندوق در حدود سال 1330 ش توسط هنرمند نامى حاج محمدصنيع حاشيه خاتم و روى بوته ها با گلهاى ستاره شكل تزيين گرديد. 2) ضريح: ضريح نقره اى حرم به اندازه هاى 40/2 × 95/2 × 87/3 متر از آثار دوران فتحعليشاه قاجار است كه به مرور ايام قفلهاى شبكه آن ساييده و بر اثر فشار دست زائرين به كلى لق گرديده بود، همزمان با مرمت صندوق بر حسب تصميم و دستور متولى آستانه به دست استاد هنرمند مرحوم صنيع خاتم تجديد و تعويض گرديد. طبق كتيبه اى كه بر بالاى ضريح نوشته شده بانى اولى آن فتحعليشاه قاجار و مرمت كننده آن ميرزا ابراهيم خان امين السلطان در عهد ناصرالدين شاه بوده است. كتيبه ضريح به خط ثلث حاوى سوره الرحمن و حاشيه زير آن اشعار تاريخى به خط نستعليق است و نام مرمت كننده در

ص: 352

چهار گوشه تعبيه شده است. در تجديد و تعمير ضريح 472 كيلوگرم نقره به كار برده شده است. 3) در عتيقه آهنى و كتيبه كوفى آن: از قديمى ترين آثار موجود در آستانه دو قطعه كتيبه كوفى آهنى است كه بر روى يكى جمله: رحمه اللّه تعالى عبدالصمد بن فخر آور نوشته شده. اين دو كتيبه متعلق به يك در آهنى است كه با توجه به سبك نوشته آن به قرن پنجم يا ششم هجرى مربوط مى گردد و كاشى معرق اين سر در به خط ثلث بر زمينه لاجوردى داراى تاريخ 945 ق است كه مربوط به مرمتهاى دوران شاه طهماسب صفوى است. 4) در مسجد هلاكو: در محل فعلى مقبره ناصرالدين شاه سابقا مسجدى وجود داشته كه آن را مسجد هلاكو مى خوانده اند و درى در آن به كار رفته بود كه بعدها آن را برداشته اند و در گوشه جنوب شرقى مسجد بالاسر نصب نمودند و فعلاً اين در كه منبت كارى بسيار زيبائى دارد در شمال ايوان شرقى جنب امامزاده حمزه عليه السلام منصوب است. بر روى اين در منبت دو كتيبه به خط ثلث با اين متن: «بسم اللّه الرحمن الرحيم و به نستعين سلام عليكم طبتم فادخلوها خالدين تمت هذا الباب المشهد الامام المقدس سيدعبدالعظيم عليه السلام سنه ثمانه و اربعين و ثمانمائه» (848 ق زمان سلطنت شاهرخ تيمورى) وجود دارد كه ظاهرا در قديم الايام بر روى در ديگرى نصب بوده است. و نيز بر روى دماغه بزرگ چوبى واقع ميان رواق شمالى حرم و مسجد زنانه تاريخ 904 ق خوانده مى شود. 5) درهاى عتيقه منبت عصر صفوى: در خزانه آستانه دو جفت در عتيقه منبت بسيار عالى وجود دارد كه بر روى يكى از آنها كتيبه اى به خط ثلث به شرح زير مرقوم يافته:

گر نه باب الجنة است اين در چرا *** گشت تاريخش در جنت سرا

زدر درآ و شبستان ما منور كن *** دماغ مجلس روحانيون معطر كن

به طورى كه از مصرع دوم بيت اول معلوم مى گردد تاريخ آن 918 ق يعنى به هنگام سلطنت شاه اسماعيل اول بوده است. 6) قرآنهاى خطى و اسناد تاريخى: در خزانه آستانه

ص: 353

قرآنهاى خطى بسيار نفيس و اسناد تاريخى قابل توجهى محفوظ است كه قديمى ترين آن اسناد مربوط به شاه طهماسب و سال 960 ق است كه در آن صورت كامل موقوفات آستانه ذكر شده است. همچنين فرمان شاه طهماسب مربوط به تعيين توليت آستانه در سال 961 ق مى باشد.

وضع كنونى مجموعه: ورودى اصلى آستانه در جانب شمال و سمت بازار قرار دارد. ورودى كهن مجموعه در جنوب مجموعه واقع است و روشنگر اين امر است كه پيش از انتخاب تهران به عنوان پايتخت و هجوم زوار از اين شهر به حضرت عبدالعظيم، ارتباط حرم با خارج، از جانبى صورت مى گرفته كه رى در آن جهت گسترش داشته است. پس از ورودى، هشتى صحن قرار دارد و از آنجا به صحن بزرگ و اصلى وارد مى شويم. نماسازى مقبره هاى دو ضلع شرقى و غربى صحن، مربوط به دوران قاجار است. در شمال صحن، جنب هشتى ورودى، مسجد جامع عتيق و در پشت آن مدرسه طلاب واقع است. جنوب صحن نماى اصلى آستانه را تشكيل مى دهد كه عبارت است از پيش ايوان ستوندار سنگى با پوشش مسطح چوبى و طره سازى و روكش شيروانى از آثار دوران ناصرى. پشت آن ايوان اصلى آيينه قرار دارد كه در سال 1270 ق دو مناره بلند و باشكوه در دو جانب آن بر پا شده است. گلدسته ها از سطح بام از چهار بخش تشكيل شده اند: پايه استوانه اى، گلدانى روى آن، قلمه كشيده و سپس مأذنه زيباى فراز آن. روى گلدسته ها با كاشيهاى خوش نقش قاجار زينت شده است. طرح پيچ كاشيهاى روى بدنه استوانه اى گلدسته با توجه به كاسته شدن تدريجى از قطر قلمه، از جلوه خاصى برخوردار است. بلندى آنها از كف بنا 33 متر است. اين دو گلدسته را از نظر تناسبها و تزيين از جمله زيباترين گلدسته هاى دوران قاجار به شمار مى آورند. با گذشتن از ايوان به رواق وارد مى شويم كه در غرب آن خزانه و در شرق آن كشيكخانه قرار دارد. با عبور از رواق به هسته

ص: 354

اصلى مجموعه، يعنى حرم مطهر وارد مى شويم.

حرم مطهر: طول هر ضلع حرم كه به شكل مربع است 55/7 متر و ازاره حرم به ارتفاع 56/1 متر با دو حاشيه سنگ سياه در پايين و بالا و يك متر سنگ مرمر قديمى در وسط، تزيين شده است. كار آيينه كارى حرم و ايوان به دستور ناصرالدين شاه در سال 1273 ق انجام گرديده است. در سال 1291 ق نيز دوست محمد خان معيرالممالك به كار تكميل آن پرداخته و آخرين مرحله آيينه كارى عهد قاجار در ايوان آيينه به حكايت كتيبه آن در عهد «ابوالمظفر ناصرالدين شاه» به دستور امين السلطان توسط مختار خان حكمران زاويه مقدسه در سال 1309 ق انجام گرفته است. گنبد طلائى فراز حرم كه در مايه شلجمى بر روى گريو يا گردنى بلندى استوار شده است در سال 1270 ق به دستور ناصرالدين شاه با خشتهاى مسى زراندود پوشش شده است. روى گريو آن در پايين كتيبه پهنى به گونه معقلى و در مايه خط بنائى و در بالا يك نوار كاشى كم عرض مركب از ترنجهاى بزرگ و كوچك كه در داخل هريك بخشى از كتيبه با خط نستعليق زيبا بر روى متن لاجوردى نوشته شده، نقش بسته است.

واحدهاى ديگر: در جانب شرقى حرم مسجد زنانه و در سمت غرب مسجد مردانه يا بالا سر واقع است. در جنوب مسجد مردانه مقبره ناصرالدين شاه قرار دارد كه در جانب غرب آن ايوان مسطح ستوندارى بنا شده است. از جنوب مقبره ناصرالدين شاه به وسيله يك در كوچك اختصاصى با حرم امامزاده حمزه ارتباط برقرار مى گردد. به احتمال قوى اين در محل سر در اصلى حرم امامزاده حمزه قرار دارد؛ زيرا كه پيش از تغييرات دوران قاجار هريك از دو حرم شاهزاده عبدالعظيم و امامزاده حمزه به صورت دو بقعه جداگانه و با فاصله از هم قرار مى داشتند و ارتباط ميان دو حرم بعد از ايجاد مقبره ناصرالدين شاه به وسيله راهروى «بين الحرمين» كه از جنوب حرم مطهر تا برابر ايوان آيينه حرم امامزاده حمزه امتداد دارد، برقرار گرديد. ايوان آيينه حرم

ص: 355

امامزاده حمزه در شرق آن قرار دارد كه در برابر آن نيز پيش ايوان ستوندار اتابكى قرار دارد. در سمت غرب حرم، مسجد زنانه و در جنوب، مسجد مردانه واقع است.

صحنها: از صحن اصلى واقع در برابر ايوان آيينه مقابل حرم، چهار صحن ديگر در مجموعه آستانه وجود دارد كه عبارتند از: باغ طوطى در غرب صحن مطهر، با راهروى ارتباطى با اندازه هاى 4555 متر. صحن ناصرى واقع در غرب مقبره ناصرالدين شاه و مقابل ايوان آن به طول و عرض 6030 متر. صحن امامزاده حمزه واقع در شرق ايوان آيينه حرم امامزاده حمزه و بالاخره صحن باغچه عليجان در شرق امامزاده طاهر، با راهروى سرپوشيده ارتباطى با صحن مطهر. بقعه امامزاده طاهر در مجموعه آستانه، در ضلع شرقى صحن مطهر واقع شده است.

مقبره ها: مقبره هاى عمده مجموعه آستانه عبارتند از: مقبره ابوالفتوح رازى واقع در شرق مجموعه، مقبره معروف به دراويش در مجاورت مقبره قبلى، مقبره ميرزا ابوالحسن متولى باشى و آرامگاه ناصرالدين شاه. پيش از قتل ناصرالدين شاه در محل آرامگاه كنونى او چند اتاق و مسجد كوچكى قرار داشت كه از آن به نام «مسجد هلاكو» و «مسجد تيمورى» هر دو ياد شده است. در اين محل نخست «جيران» همسر سوگلى شاه را دفن مى كنند و پس از كشته شدن ناصرالدين شاه مجموعه مزبور را به آرامگاه او تبديل مى كنند. در اين آرامگاه قبر شخصيت هاى زير وجود دارد: عليرضا خان قاجار (عضدالملك) نايب السلطنة؛ حاج ملاعلى كنى، از فقهاى معروف قرن سيزدهم؛ حاج شيخ محمدحسين تنكابنى؛ حاج شيخ على مدرس تهرانى؛ شيخ ابوالحسن مرندى؛ حاج سيدابوالقاسم كاشانى؛ ابوالحسن ميرزا قاجار (شيخ الرئيس خراسانى) صاحب منتخب نفيس.

مزار حضرت عبدالعظيم پيوسته مطاف معتقدان و علاقه مندان از طبقات مختلف بوده است. فى المثل ميرزا شاهرخ فرزند تيمور به سال 832 ق توفيق زيارت آن مرقد

ص: 356

مطهر را بيافت و مراسم آن به جاى آورد. شاه عباس به سال 996 ق به قصد تنبيه عبدالمؤمن خان از بك، كه در خراسان شورش برپا كرده بود، از قزوين به عزم خراسان به تهران آمد و در اين شهر بيمار شد و پنجاه روز در بستر بماند، و سپاهيانش بپراكندند و چون از معالجه اطبا طرفى بر نبست، به آستان مقدس حضرت عبدالعظيم التجا برد و بهبود يافت. در فضل زيارت حضرت عبدالعظيم در رساله ياد شده از صاحب بن عباد آمده است كه: يك تن از مردم رى بر ابى الحسن صاحب عسكر [امام على النقى عليه السلام ] وارد شد، آن حضرت فرمود: كجا بودى؟ گفت: حسين صلوات اللّه عليه را زيارت مى كردم، فرمود: اگر قبر عبدالعظيم را كه نزد شماست زيارت مى كردى، همانند آن كس بودى كه حسين صلوات اللّه عليه را زيارت كند. مجموعه آستانه حضرت عبدالعظيم به شماره 406 در فهرست بناهاى تاريخى ايران به ثبت رسيده ساخت.

منابع: آستانه رى، 79: تاريخچه وقف در اسلام، 68-71؛ تاريخ طبرستان، 1/120، 224؛ جنه النعيم، 399 به بعد؛ رى باستان، 1/23، 2/225؛ كراسه المعى، نسخه خطى، 1/232، مستدرك الوسائل، 2/227، 3/614؛ النقض، 220، 629، 643؛ وسائل الشيعة، 10/451، 19/375، 20/228؛ آثار تاريخى تهران، 1361.(1)

الف - دودمان درخشان: نسب شريف ايشان به ريحانه رسول خدا و سرور جوانان بهشت امام مجتبى حسن بن على بن ابى طالب مى رسد. عبدالعظيم حسنى فرزند عبداللّه بن على بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب اميرالمؤمنين عليه السلام (1) مى باشد و در دنياى حسب و نسب، دودمان و نژادى از اين والاتر و جليل تر كه خداوند بدانان عرب و مسلمين را سرافراز ساخت وجود ندارد.

ب - دانش و اعتبار ايشان: عبدالعظيم حسنى مردى ثقه، عادل، متعهد، عالم، فقيه و فاضل بود. ابوتراب رويانى مى گويد: شنيدم كه ابوحماد رازى مى گفت: خدمت امام هادى عليه السلام در سامرا رسيدم و سؤالاتى از احكام شرعى كردم و پاسخ گرفتم هنگامى كه خواستم با حضرت وداع كنم ايشان گفتند:

اى حماد! اگر در شهر و ناحيه خودت دچار مشكلى درباره احكام دين شدى درباره آن از عبدالعظيم حسنى بپرس و سلام مرا به او برسان.(2) اين روايت فقاهت و دانش ايشان را بيان مى كند.

ج - عرضه عقيده خود بر امام هادى: سيد بزرگوار و جليل القدر عبدالعظيم حسنى خدمت امام هادى عليه السلام مشرّف شد و اعتقادات خود را بر ايشان عرضه كرد. در اينجا اين گفتگو را نقل مى كنيم:

يابن رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى خواهم عقيده ام را بر تو عرضه كنم تا آنچه را درست مى دانى تأييد و تقويت كنى تا آن را همچنان حفظ كنم.

امام با تبسم فرمود: «اى ابوالقاسم بگو...» (عرضه كن).

و عبدالعظيم به بيان يكايك معتقدات خود پرداخته چنين گفت: «من مى گويم: خداوند متعال هيچ مانندى و شبيهى ندارد و فراتر از حد تعطيل (سكوت و توقف درباره صفات خدا به طور كامل) و تشبيه (تشبيه خداوند به ماديات و دادن

ص: 358

صفات موجودات محدود به خداوند) است، نه جسم است و نه صورت مى باشد، نه عرض است و نه جوهر بلكه او آفريننده و جسم دهنده اجسام و صورتگر صورتهاست و خالق عرضها و جواهر مى باشد. او پروردگار، ايجاد كننده و پديد آورنده همه چيز است.

و مى گويم: محمد بنده و فرستاده خدا و خاتم پيامبران است و تا روز قيامت پس از او پيامبرى نخواهد آمد و شريعت او را خاتم شرايع و اديان سابقه مى دانم و پس از اسلام تا روز قيامت شريعت جديدى نخواهد آمد.

و معتقدم: امام، جانشين و ولى امر پس از پيامبر، اميرالمؤمنين على بن ابى طالب است و پس از او به ترتيب: حسن، حسين، على بن الحسين، محمد بن على، جعفر بن محمد، موسى بن جعفر، على بن موسى، محمد بن على امام هستند و پس از آنها امام ما تو هستى اى مولاى من.

حضرت متوجه او شده و فرمود: «و پس از من فرزندم حسن امام است پس چه جانشينى مردم پس از او خواهند داشت!».

و عبدالعظيم از امام پس از امام حسن عسگرى پرسش كرد و گفت: مولاى من مگر اين امام چگونه خواهد بود؟

امام پاسخ داد: «امام دوازدهم در خفا بسر مى برد و ديده نمى شود نامش را نيز نمى توان به تصريح به زبان آورد تا آن كه خروج كند و زمين را پس از آن كه از ستم و حق كشى و ظلم پر شده باشد، از داد و عدالت پر كند...».

فروا عبدالعظيم حسنى ايمان و اعتقاد خود را به گفته هاى حضرت چنين بيان كرد: «اقرار مى كنم و مى گويم: دوستدار آنان دوستدار خداست و دشمن آنان دشمن خدا، اطاعت از آنان اطاعت از خدا و معصيت كردن آنان معصيت خدا به شمار مى رود... و معتقدم: معراج حق است، سؤال در قبر حق است، بهشت حق است، دوزخ حق است، صراط حق است و ميزان حق است و ساعت (جزا) بدون ترديد فرا خواهد رسيد و

ص: 359

خداوند همۀ مردگان را از گورها بر خواهد انگيخت. و معتقدم: پس از ولايت اهل بيت عليهم السلام واجبات عبارتند از: نماز، زكات، روزه، حج، جهاد، امر به معروف، نهى از منكر و ...».

امام هادى عليه السلام اعتقادات او را تأكيد كرده بر او آفرين گفت و فرمود: «اى اباالقاسم! به خدا سوگند اين همان دين خداست كه آن را براى بندگانش پسنديده و خواسته است پس همين عقيده را حفظ كن خداوند در دنيا و آخرت تو را با قول و عقيده ثابت استوار بدارد ...»(1)گريز عبدالعظيم به رى: هنگامى كه حكومت جنايتكار عباسى عرصه را بر علويان تنگ كرد و به تعقيب آنان پرداخت سيد شريف عبدالعظيم حسنى براى رهايى از چنگال خونين بنى عباس به رى رفت و در خانه مردى شريف از شيعيان اهل بيت اقامت گزيد.

مورخان درباره ايشان مى گويند: وى مانند پدران شب زنده دار خود، تن را با عبادات شبانه و با روزه گرفتن روزانه رنجه مى ساخت و تيرگى شب را با نيايش هاى عارفانه روشن مى نمود.

در اثناى اقامت در رى به قصد زيارت يكى از فرزندان امام موسى بن جعفر عليه السلام (2) تا آنجا كه مى دانيم او سيد بزرگوار سيد احمد بن موسى كاظم معروف به شاه چراغ است. مخفيانه به راه افتاد شيعيان، ايشان را شناختند و پس از آن با احتياط و ترس از حكومت در خفا به زيارت و ملاقات عبدالعظيم حسنى مى رفتند.

وفات ايشان: ايشان مدتى را ترسان و هراسان در رى زيست و شاهد دردمند مصائب و شكنجه هايى بود كه پسران عموهايش سادات علوى، از دست حكومت ستمگر عباسى مى كشيدند آنان كه تمام كينه هاى فرو كوفته خود را با قتل و حبس ابناء

ص: 360

صديقه زهرا آرام مى كردند و انواع فشارها را درباره سلاله پيامبر اعمال مى نمودند.

حضرت عبدالعظيم در غربت و دور از خانواده بيمار گشت و درد و رنج جسمى بر اندوه غربت افزوده شد و ايشان به سختى بسترى گشتند ليكن در همه حال به ياد خدا بودند و ذكر حق بر لب داشتند تا آن كه دست اجل در غربت ايشان را فرا گرفت و حضرت به رفيق اعلى پيوست.

با مرگ ايشان يكى از صفحات درخشان پيكار و جهاد اسلامى ورق خورد و چراغ تابناكى كه در تيرگيها راه عزت و سربلندى را به مردم نشان مى داد خاموش گشت. خبر مرگ حضرت، شهر را در ماتم فرو برد و همه مردم از طبقات مختلف براى تشييع اين علوى غريب گرد آمدند و او را در آرامگاهش به خاك سپردند و در حقيقت پاره جگر پيامبر و ميوه اى از درخت رسالت را در آنجا به امانت گذاشتند و مقبرهاى مجلل در آنجا ساختند كه روزانه هزاران تن بدانجا رفته و از آن مرقد مقدس تبرك مى جويند.(1)

آستان مقدس حضرت عبدالعظيم عليه السلام از همان ابتداء پايگاه علمى و فرهنگى بوده و يقينا اين پايگاه علمى از وجود كتابخانه بى بهره نبوده است.

متأسفانه از چگونگى تأسيس اولين كتابخانه اطلاع دقيقى در دست نيست ولى تا آنجا كه شواهد نشان مى دهد، در سال 942 قمرى كه شاه طهماسب صفوى اقدام به توسعه آستان حضرت عبدالعظيم و امام زاده حمزه عليهماالسلام نمود، پس از ساخت رواق و شبستان هاى شرقى و غربى، توليت آستان را به يكى از فرزندان خاتم المجتهدين (داماد محقق كركى) كه از جايگاه علمى والايى برخوردار بود، سپرد.

در همان عصر، حوزه علميه و كتابخانه كه با حمله مغول و تيمور تقريبا منهدم گرديده بود، حيات مجدد پيدا نمود و كتابخانه معظم و معتبرى با مجموعه اى از كتب نفيس و كم نظير دائر گرديد. نمونه اى از نفائس آن كتابخانه، 120 جلد كتاب خطى است كه شاه عباس صفوى در ذى القعدة الحرام 1037 قمرى، به خط و مهر خود وقف بر كتابخانه آستان مقدس حضرت عبدالعظيم عليه السلام نموده و در وقف نامه آن ذكر كرده است: «هر كس اين كتاب را از كتابخانه خارج نمايد، در خون حضرت اباعبداللّه الحسين عليه السلام شريك و سهيم باشد.» متأسفانه با از بين رفتن كتابخانه، كتب وقفى او نيز، با اينكه خارج كننده كتاب از كتابخانه را در خون حضرت اباعبداللّه عليه السلام شريك دانسته آن كتب نيز به تاراج رفت. تنها پس از تأسيس كتابخانه جديد، 6 جلد از آنها به كتابخانه بازگشته و اكنون موجود است. يك جلد آن نفحات اللاهوت محقق كركى است. «نامبرده در بازگشت از سفر مازندران، با رسيدن به تهران سخت بيمار مى گردد و براى بهبود خويش به حضرت عبدالعظيم عليه السلام متوسل شده و نذر مى كند، درصورت بهبود هديه اى تقديم آستان نمايد كه پس از بهبودى، جهت اداء نذر، قريه مردآباد كرج، به انضمام 120 جلد كتاب فوق الذكر را وقف بر آستان مى نمايد.»

ص: 362