احکام خمس

مشخصات کتاب

آستان قدس رضوی

معاونت تبلیغات اسلامی

اداره پاسخگویی به سوالات دینی

احکام خمس

گردآوری و ارزیابی: حجج اسلام خادم الخمسه، شریعتی، موسوی

بایگی، ملوندی، عنایتی، برسلان

در این نسخه تنها نظر چهار تن از فقها آمده است و مطالب کم کاربردتر نیز حذف شده است؛

(آخرین ویرایش: اسفندماه 1401)

فصل پنجم و ششم (مصرف خمس) انشاللّه در نسخه های آتی تکمیل خواهد شد.

ص: 1

فهرست

مقدمه ... 17

تعریف ... 17

جایگاه خمس... 18

خمس در قرآن ... 18

خمس در روایات ... 20

برخی از روایات اهل سنت ... 20

حکم خمس در مذاهب اربعه ... 21

برخی از روایات مکتب اهل البیت علیهم السلام ... 21آثار و برکات خمس در روایات ... 22

عواقب نپرداختن خمس در روایات ... 24

روایات باب تحلیل ... 24

پاسخ آیت اللّه مکارم به أدله تحلیل ... 25

تحصل مما ذکرنا ... 29

حکم خمس و مالیات ... 29

پیشینه أخذ مالیات در اسلام ... 29

مالیات جایگزین خمس نیست ... 30

فصل اول: حکم خمس و مسائل سال خمسی ... 31

مبحث اول: حکم خمس ... 31

بیان اجمالی حکم خمس ... 31

تعلق خمس بر عین یا بر ذمّه ... 31

عدم تعلق مجدّد خمس به مال مخمس ... 31

حکم خمس افراد نابالغ ... 31

الف) منافع کسب نابالغ ... 32

ب) سایر اموال نابالغ (معدن، گنج، غوص، مال مخلوط به حرام) ... 32

زمان وجوب خمس به اموال نابالغ ... 33

جواز پرداخت خمس نابالغ توسط ولی ... 33

حکم خمس اموال مجنون ... 33

مجنون ... 33

آلزایمر ... 34سفیه ... 34

حکم خمس بر اشخاص حقوقی ... 34

خمس ثلث و درآمدهای آن... 34

خمس اموال کافر بعد از اسلام ... 35

خمس اموال مرتد ... 35

ص: 2

مبحث دوم: اشتراط قصد قربت در خمس ... 36

ریا کردن در پرداخت خمس ... 36

پرداخت احتیاطی خمس ... 36

حکم پرداخت خمس توسط دیگری ... 36

الف) از مال خودش ... 36

ب) از مال مدیون به خمس (بدون اذن او) ... 37

مبحث سوم: سال خمسی ... 38

ضرورت داشتن سال خمسی (در ارباح مکاسب) ... 38

ضرورت داشتن سال خمسی در دیگر اموال (غیر ارباح مکاسب) ... 38

ابتدای سال خمسی ... 38

الف. افراد شاغل: ... 39

حقوق بگیر ... 39

پرداخت اجرت به صورت مدت دار (چک) ... 39

سال خمسی نسبت به دوره ی آموزشی کارمندان ... 39

کاسب و تاجر ... 40تولیدی ها و ساخت و سازها ... 40

کشاورز و باغ دار ... 40

عدم تغییر سال خمسی با تغییر زمان برداشت در سالهای دیگر ... 41

جواز تغییر سال خمسی به تاریخ حصول اولین درآمد در سال جدید ... 41

ملاحظه نصاب زکات بعد از محاسبه خمس در صورت تعلق هر دو ... 41

دامدار ... 42

الف) دام در حکم ابزار کسب (مانند دامی که برای فروش شیرش نگهداری می شود) ... 42

ب) دام در حکم سرمایه است (مانند دامی که برای فروش پرورش داده می شود) ... 42

ب. افراد غیرشاغل: ... 43

سال خمسی جوانان مجرّد ... 43

تعیین سال به شمسی یا قمری ... 43

تخییر بدوی یا استمراری؟ ... 44

حکم تعیین سال مالی مشترک برای زن و شوهر ... 44

حکم تعیین سال جداگانه برای هر مال ... 44

الف) افراد شاغل ... 44

1. یک شغله ... 44

2. چند شغله ... 44

ب) افراد غیرشاغل ... 45

ملاک شاغلبودن ... 45

خطباء، مدرسین، سرمایه گذار در بانک، موجر و ... 45

ص: 3

زن خانه دار و بچه ها ... 46

شک در شاغل محسوب شدن ... 46

جواز پرداخت خمس اموال در بین سال ... 46

انتهای سال خمسی ... 46

الف) برای افراد شاغل ... 46

ب) برای افراد غیر شاغل ... 47

حکم شک در گذشتن سال خمسی بر مال ... 47

الف) مال موجود ... 47

ب) مشتبه شدن مالی که بر آن سال گذشته ... 48

ج) مالی که در نیاز زندگی مصرف شده و نمی داند قبل سال بوده یا بعد از آن ... 48

تقارن حقوق با سال خمسی ... 48

فوت مکلف و سال خمسی ... 49

کسر هزینه های کفن و دفن ... 49

تغییر سال خمسی ... 50

جواز تغییر سال خمسی به تاریخ حصول اولین درآمد در سال جدید ... 51

حکم تغییر شغل و سال خمسی ... 51

خلل به سال خمسی ... 51

کسانی که مدتها، حساب سال نداشتهاند ... 51

الف. اگر آن اموال را با درآمد بین سال تهیّه کرده ... 52

1. موونه بوده:... 52

2. موونه نبوده: ... 52ب. اگر آن اموال را با مال مخمّس یا در حکم مخمّس (مثل ارث) تهیّه کرده ... 52

ج. اگر آن اموال را با پول سالگشت شده خریداری کرده ... 53

1. در صورتی که ثمن معامله به صورت ک لّی در ذمّه بوده: ... 53

2. اگر آن را با عین درآمد سالگشت (عین پول خمس نداده) خریده: ... 53

د. اگر این اموال با ترکیبی از موارد فوق (موارد الف، ب، ج) تهیّه شده ... 54

ه. اگر معلوم نباشد این اموال را با چه مالی تهیّه کرده ... 54

سال خمسی در همان زمان مصالحه؟ ... 54

محاسبه ضروریات زندگی در مصالحه ... 54

کسانی که سال خمسی داشته اند ولی مدتی رها کرده اند ... 55

کسانی که خودشان تاریخی دلخواهی انتخاب کرده اند ... 55

الف( زمان حقیقی سال خمسی شخص معلوم است: ... 55

ب(زمان حقیقی سال خمسی شخص معلوم نیست: ... 55

فراموشی سال خمسی... 55

مسائل مختلفی در عدم پرداخت خمس در انتهای سال خمسی ... 56

ص: 4

حکم تأخیر در پرداخت خمس ... 56

پرداخت خمس با چند روز تاخیر ... 56

برخی از آثار شرعی تأخیر در پرداخت خمس ... 56

الف) عدم جواز تصرف در مال متعلق خمس ... 56

ب) لزوم تجویز یک پنجم معامله توسط حاکم شرع (با ملاحظه مبانی فقها) ... 57

ج) محاسبه خمس سود سرمایه ای که پرداخت خمسش به تاخیر افتاده ... 57د) مدیون بودن خمس اجاره های ملک ... 58

حکم خرید مالی که خمس آن پرداخت نشده ... 58

حکم جدا کردن خمس و تصرف در باقی مال ... 59

جداسازی خمس از همان مال متعلق خمس ... 59

تصرف در خمس جدا شده ... 60

حکم مصرف وجوهات شرعیّه توسط واسطه ... 60

تلف شدن مبلغ خمس در دست واسطه ... 60

به ذمه گرفتن خمس توسط بدهکار و تصرف در مال ... 61

اجازه حاکم شرع در انتقال خمس به ذمه ... 61

احکام دستگردان ... 61

کیفیت دستگردان ... 61

موارد دستگردان ... 62

زمان پرداخت دین بعد از دستگردان ... 62

دستگردان خمس و محاسبه تورم ... 62

نکاتی راجع به دستگردان و مهلت گرفتن (مطابق نظر آیت اللّه سیستانی) ... 62

ضرورت دستگردان یا مصالحه قبل از پرداخت خمس به مجازی و اینترنتی ... 62

وجوب اذن مجدد از حاکم شرع در اداء سهم سادات (بعد از دستگردان) ... 63

آثار مهلت گرفتن در تأخیر (بدون دستگردان) ... 63

تفاوت بین مهلت گرفتن برای تاخیر و دستگردان خمس ... 63

احکام مصالحه ... 64

مفهوم مصالحه در خمس ... 64موارد مصالحه ... 64

الف) اموال مشکوک به خمس مکلف ... 64

ب) جهل به مقدار اموال هزینه شده ای که خمس آن پرداخت نشده بوده ... 64

ج) مصالحه در مقدار تورم نامعلوم ... 65

حکم بخشش و مصالحه خمس قطعی ... 65

کیفیت مصالحه ... 65

قاعده ربع (پرداخت خمس پارسال از درآمد سال جدید) ... 66

استفاده از مال غیر و مسئله خمس ... 67

ص: 5

الف) شک در تعلق خمس به اموالش ... 67

ب) یقین به تعلق خمس و شک در پرداخت آن ... 67

ج) یقین به تعلق خمس و عدم پرداخت آن ... 67

تصرف زن و بچه در اموال متعلق خمس (آیت اللّه مکارم) ... 68

حکم شراکت با کسی که اهل خمس نیست ... 68

تصرّف وکیل در مالی که به آن خمس تعلّق گرفته است ... 68

فصل دوم: اموالی که خمس ندارد ... 70

مبحث اول: درآمدهای غیر کسبی ... 70

بیان اجمالی حکم خمس درآمد غیر کسبی ... 70

إرثیه ... 71

حکم خمس ارث ... 71

بررسی شرایط خمس نداشتن ارث و احکام هر یک ... 71

الف) به آن مال در زمان حیات مورث خمس تعلق نگرفته باشد ... 71

حکم ارثیهای که در حیات مورث به آن خمس تعلق گرفته است... 71

الف) میت معتقد به خمس بوده و عدم پرداخت هم عمدی نبوده: ... 72

ب) میت معتقد بوده ولی عمدا یا از روی کوتاهی خمس نمی داده: ... 72

ج) میت معتقد به خمس نبوده (مثل کافر یا اهل سنت): ... 72

د) نمی دانیم معتقد به خمس بوده یا نه: ... 73

ه) می دانیم معتقد بوده لکن نمی دانیم که عمدا نپرداخته یا سهوا؟ ... 73

حکم شک در مسئله ... 73

شک در تعلق خمس به ارثیه ... 73

الف) منشأ شک جهل به عنوان مال است (مثلا نمی داند مهریه است یا ربح؟): ... 73

ب) منشأ شک جهل در موونه شدن مال است (می داند ربح است): ... 73

شک در پرداخت خمس مورث ... 73

تقسیم مال متوفی قبل از پرداخت خمس ... 74

پرداخت خمس اموال میت (در موارد وجوب) به قیمت خرید یا قیمت فعلی؟ ... 74

1) آن مال به ذمه خریده شده و ثمن آن از درآمدی که سالگشت شده ادا شده ... 74

2) آن مال با عین پول خمس نداده خریده شده ... 74

ب) میت خمس بدهکار نباشد ... 75

مشغولبودن ذمۀ میت به خمس ... 75

ج) ارث متوقّع (مورد توقع و انتظار) باشد ... 75

حکم خمس میراث از مَن لایحتسب ... 75

مقصود از من لایحتسب ... 75د) ارثیه شرعی باشد و بر اساس قواعد معتبر در ارث به انسان برسد ... 76

ص: 6

مسائل متفرقه در خمس ارث ... 76

1- حکم خمس ترقی قیمت ارثیه ... 76

تبدیل مال موروثی ... 77

2- حکم نمائات ارثیه ... 78

الف) نمائات متصله ... 78

ب) نمائات منفصله ... 78

3- حکم خمس ارثیه از میت مجنون و یا صبی ... 78

4- حکم خمس مطالبات میت ... 79

5- جواز پرداخت خمس اموال میت بدون اذن سایر ورثه ... 79

6- وجوب تقدم پرداخت خمس و زکات از مال میت یا قرضهای او ... 80

الف. مالی که خمس و زکات آن واجب شده، از بین نرفته: ... 80

ب. عین مالی که خمس و زکات بر آن واجب شده، از بین رفته: ... 80

فیش حج میت ... 80

7- فتوای کدام مرجع ملاک پرداخت خمس ارثیه؟ ... 80

الف) میت نسبت به پرداخت خمس وصیت کرده ... 81

ب) میت نسبت به پرداخت خمس وصیت نکرده ... 81

حکم این فرض در صورتی که مرجع ورثه مختلف باشند ... 81

8- حکم خمس ما ملک بالوصیه ... 82

مهریه ... 82حکم خمس مهریه ... 82

حکم در عقد دائم و موقت ... 82

عوض طلاق خلع ... 82

خمس پولی که پدر عروس از داماد گرفته ... 83

خمس افزایش قیمت مهریّه ... 83

حکم خمس تورم در مهریه ای که پول بوده ... 83

پرداخت مهریه به جهت فرار از خمس ... 84

دیه ... 84

درآمد حاصل از فروش خون یا اعضای بدن ... 84

هدیه... 85

احکام خمس هدیه (مرتبط با موهوب له) ... 85

الف) حکم خمس هدیه دریافتی ... 85

حکم خمس پاداش کارگران و کارمندان ... 86

حکم خمس هبه مشروطه به عدم انتقال ملکیت... 86

حکم خمس ترقی قیمت هدیه ... 86

حکم ترقی قیمت منزلی که با پول هدیه تهیّه شده ... 87

ص: 7

حکم خمس نمائات هدیه ... 88

الف) نمائات متصلۀ ... 88

ب) نمائات منفصله ... 88

ب) حکم دریافت و تصرف در هدیهی متعلق خمس ... 88احکام خمس هدیه (مرتبط با واهب) ... 89

1. حکم هدیه دادن مالی که به آن خمس تعلق گرفته ... 89

2. حکم هدیه به قصد فرار از خمس ... 89

مالی که با فسخ دوباره به ملک مالک بر می گردد ... 90

3. حکم رجوع از هبه و وجوب خمس ... 90

خمس هدایایی که بعد از طلاق پس گرفته می شود ... 91

4. عدم اقباض هبه توسط واهب و حکم خمس ... 91

الف) تحویل ندادن هدیه، سوغاتی، بسته معیشتی و ... تا سال خمسی ... 91

خمس پولی که برای امور خیریّه کنار گذاشته شده ... 91

ب) نرسیدن هدیه ارسالی تا سال خمسی ... 92

ج) واریز پول به حساب موهوب له بدون اطلاعش ... 92

د) سند زدن به نام فرد و مسئله خمس... 92

ه) خمس در هبه دَین به شخص ثالث ... 93

و) ابراء مدیون از مطالبات ... 93

قبل از رسیدن سال خمسی ... 93

بعد از رسیدن سال خمسی ... 93

1) مطالبه قرض بوده ... 93

2) مطالبه قرض نبوده ... 93

الف) بابت حقوق و مزد بوده است... 94

ب) بابت ثمن مال التجاره بوده ... 94

ح) قبض در هدیه به نابالغ ... 95بررسی خمس مصادیقی از اموال (مرتبط با هدیه) ... 95

1. حکم خمس نفقه ... 95

2. حکم خمس یارانه ... 95

3. حکم خمس حقوق مستمری به بازماندگان ... 96

4. خمس حقوق بنیاد شهید و امور جانبازان ... 96

5. حکم خمس بیمه ... 96

الف) اموال دریافتی از شرکتهای بیمه ... 97

1. خمس بیمه تکمیلی ... 97

2. بیمه حوادث ... 97

3. بیمه بیکاری ... 97

ص: 8

4. بیمه شخص ثالث ... 97

5. بیمه عمر ... 97

ب) اموال پرداختی به شرکتهای بیمه ... 98

در بیمه عمر: ... 98

الف. تملیکی: ... 98

ب. سرمایهگذاری: ... 98

بیمه خودرو، تکمیلی، حوادث و ... ... 99

6. حکم خمس کالاهای تخفیفی ... 100

الف) ما به التفاوت توسط دولت یا غیر آن پرداخت می شود: ... 100

ب) جنس اساسا ارزان عرضه می شود: ... 100ج) بُن کالا اعطاء می شود: ... 100

7. حکم خمس جریمه های دریافتی مطابق قانونی ... 101

8. حکم خمس اموال موقوفه ... 101

الف) خمس اصل مال وقفی ... 101

حکم وقف خلاف شأن واقف ... 101

ب) خمس منافع و درآمدهای ملک وقفی ... 101

1. نماء و منافع حاصله از موقوفه بدون تکسّب ... 101

2. درآمدهای مال موقوفه با تکسّب ... 102

9. حکم خمس اموال نذری ... 102

الف) نسبت به ناذر ... 102

ب) نسبت به منذور له ... 103

10. حکم خمس مال موصی به ... 103

الف) نسبت به موصی ... 103

ب) نسبت به موصی له... 103

وجوهات شرعی ... 103

1. خمس و زکات ... 103

مالی که فقیر به عنوان خمس و زکات دریافت می کند ... 103

شهریه طلاب ... 104

خمس مرجوعی ... 104

خمس اجرت پرداختی به اجیر از محل وجوهات شرعیّه ... 104

منافع خمس و زکات ... 1042. کفارات و رد مظالم ... 105

3. صدقۀ مستحبی ... 105

حکم فروض متصور در شک در خمس (امام خامنه ای) ... 105

مبحث دوم: مؤونه ... 106

ص: 9

تعریف مؤونه ... 107

اقسام مؤونه ... 107

1. مخارج تحصیل درآمد ... 107

2. مخارج و هزینه های زندگی... 107

بیان اجمالی جزئیات این مخارج ... 107

1. کالاهای مصرفی ... 107

2. کالاهای ثابت و غیرمصرفی ... 107

3. هزینههای جاری زندگی ... 107

4. پس انداز برای تهیه مخارج زندگی ... 108

طرح کلی شرایط خمس نداشتن مخارج زندگی ... 108

توضیح هر کدام از شرایط: ... 108

1. مورد نیاز بودن ... 108

نیاز به پول برای رهن مسکن ... 108

کفن و قبر ... 109

ترقّی قیمت کفن به جهت نوشتن قرآن و ادعیه ... 109

نیازهای احتمالی ماه جاری ... 109حکم وسایل زینتی و دکوری در منزل ... 109

حکم نگهداری آلبوم و عتیقه جات ... 110

حکم حیوانات زینتی و ملزومات آن ... 110

گیاهان و حیوانات اهلی در منزل ... 111

حکم نماءات این حیوانات و گیاهان ... 111

2. متعارف و در حد شأن فرد و خانواده ... 111

مصرف غیرمتعارف اموال در کارهای خیر ... 112

حکم شک در تطابق با شأن ... 112

سخت گرفتن بر خود و خرج نکردن مطابق شأن (صرفه جویی) ... 112

3. مصداق اسراف و تبذیر و سایر مصارف حرام نبودن ... 112

برخی از مصادیق هزینه های حرام ... 113

حکم مالی که صرف خرید سگ زینتی می شود ... 113

کیفیت محاسبه خمس هزینه حرام... 113

4. مصرف آن تا انتهای سال ... 113

حکم خمس کالاهای مصرفی ... 113

حکم کالاهایی که مالیت دارند ولی خریدار ندارند ... 114

ملاک قیمت گذاری کالاهای مصرفی ... 114

کیفیت محاسبه خمس در اشیاء مثلی (در فرض عدم پرداخت خمس در سررسید سال) ... 114

ملاک قیمت در اجناس دولتی ... 114

ص: 10

حکم در معرض استفاده بودن ... 115استفاده از تعدادی از اشیاء دوره ای یا اشیاء دارای قطعات ... 116

وسایل ایمنی و امدادی ... 116

حکم اموالی که بدون تملیک برای استفاده در اختیار اطرافیان قرار گرفته ... 116

حکم استفاده صوری برای فرار از خمس ... 117

بررسی چند مسئله مرتبط با مصادیق موونه ... 117

عدم سکونت در منزل به جهت شرایط زندگی و کار ... 117

تامین منزل برای آینده فرزندان ... 117

خمس منزلی که به جهت تأمین قیمت خرید آن، اجاره یا رهن داده شده ... 118

تهیۀ تدریجی مسکن ... 118

پسانداز برای تهیۀ مسکن ... 118

معاملات سلف منزل یا خودرو ... 119

حکم سلف باطل ... 119

حکم مبالغ ثبت نامی خودرو ... 119

شهریه تحصیل فرزندان یا سرویس مدارس ... 120

اجارههای پرداختی برای سال بعد (جهت سکونت) ... 120

مبالغ پرداختی جهت خدمات مختلف بعد از سال ... 120

خمس پول واریزی جهت حج یا عمره... 121

واریزی تکمیلی سفر حج ... 122

ثبت نام حج با پول مخمس یا در حکم مخمس ... 122

پرداخت هزینه سفر به شرکت قبل سال خمسی و انجام سفر بعد از سال ... 122

پرداخت خمس و سلب استطاعت حج ... 123جهیزیه ... 123

حکم خمس جهیزیه (دختر و پسر) ... 123

حکم پس انداز برای جهیزیه... 124

حکم فروش جهیزیه توسط پدر ... 124

حکم تحویل ندادن جهیزیه توسط پدر ... 125

استفاده نشدن جهیزیه توسط دختر ... 125

سیسمونی ... 125

أداء دیون سالهای قبل و صدق عنوان موونه ... 126

أداء اقساط سالهای آینده و صدق عنوان موونه ... 126

پرداخت خمس دستگردان شده و صدق موونه ... 126

حکم شک در بودن شرایط مؤونه در یک مال ... 127

الف) منشأ شک، شأن بودن یا نبودن آن هزینه یا مال است: ... 127

ب) منشأ شک آن است که نمی داند با درآمد بین سال خریده یا پول سالگشت شده: ... 127

ص: 11

ج) منشأ شک در استفاده کردن یا نکردن از مال قبل از رسیدن سال است: ... 128

خروج از مؤونه ... 128

الف. قبل از سال خمسی اول، از آنها بینیاز شود: ... 128

ب. بعد از سال خمسی از آنها بینیاز شود: ... 128

فروش مؤونه ... 129

الف. مؤونه ی تهیهشده با درآمد بین سال ... 129

1. قبل از گذشت سال خمسی فروخته است: ... 1292.

بعد از گذشت سال خمسی فروخته است: ... 129

ب. مؤونه ی تهیهشده با مال مخمس یا در حکم مخمس: ... 130

معاوضه مؤونه... 130

نماءات موونه ... 130

الف) نمائات متصله (مثل رشد درختها) ... 131

ب) نمائات منفصله (مثل محصولات باغ) ... 131

فصل سوم: اموالی که خمس دارد (مازاد بر موونه) ... 132

مبحث اول: سرمایه و ابزار کار ... 132

تعریف سرمایه و ابزار کار ... 132

حکم خمس سرمایه در گردش (و حکم سرمایه اساسی) ... 132

ملاک محاسبۀ قیمت در خمس سرمایه ... 133

معیار در قیمت فعلی (کلی فروشی یا جزئی) ... 133

حکم محاسبه خمس بر اساس طلا و ارز ... 133

الف. کسی که شغلش فروش طلا یا ارز است ... 134

ب. کسی که شغلش غیر از فروش طلا و ارز است ... 134

ترقی قیمت سرمایه )مال التجارة(... 135

الف) سرمایه با معاوضه( مثل خرید و فروش) حاصل شده ... 135

1. از درآمد بین سال خریده شده: ... 135

حکم سود مالی که خمس به آن تعلق گرفته و ادا نشده... 135

2. از مال مخمس یا در حکم مخمس خریده شده: ... 136

3. از مال قرضی یا نسیه خریده و هنوز بدهکار است ... 137ب) سرمایه از غیرمعاوضه (مانند ارث، هدیه و ...) حاصل شده ... 137

حکم افزایش قیمت به سبب تورم ... 137

خمس سود بانکها با توجه به تورم... 138

حکم کاهش قیمت بعد از افزایش آن ... 139

الف) افزایش و کاهش در بین همان سال بوده: ... 139

ب) افزایش در سال خمسی و کاهش بعد از سال خمسی: ... 139

ص: 12

خمس سود سرمایه در صورت اقالۀ معامله ... 139

حکم خمس نماءات سرمایه در گردش ... 140

حکم خمس سهام بورس ... 140

1. به قصد تجارت تهیه شده (کسب سود از راه خرید و فروش سهام) ... 140

الف) با درآمد بین سال خریده شده: ... 140

ب) با پولی که متعلق خمس نیست خریده شده: ... 140

2. به قصد حفظ ارزش پول یا استفاده از سود سالیانه آن خریده شده: ... 141

الف) با درآمد بین سال خریده شده: ... 141

ب) با پولی که متعلق خمس نیست خریده شده: ... 141

خمس سهام عدالت ... 141

الف) خمس اصل سهام ... 141

ب) خمس سود سهام ... 142

چند مسئله در خمس سهام و سود آن (آیت اللّه سیستانی) ... 142

چند مسئله در خمس سرمایهگذاری بانکی و سود آن (آیت اللّه سیستانی) ... 143

حکم خمس ارز دیجیتال ... 144

حکم خمس مکان کسب و ابزار کار ... 145

الف) ابزار را با درآمد بین سال خریده: ... 145

ملاک قیمت گذاری در خمس مکان کسب ... 145

حکم وسایل رفاهی در محل کار ... 146

ب) ابزار را با عین پول سالگشت خریده: ... 146

ج) ابزار را به ذمه خریده و ثمن را از پول سالگشت پرداخت کرده ... 146

د) ابزار را با مال غیرمتعلق خمس خریده یا بعد از خرید خمسش را داده: ... 147

1. آن را نفروخته است: ... 147

2. آن را فروخته است: ... 147

3. آن را معاوضه کرده (طاق زده): ... 148

ه) ابزار کار بدون معاوضه به شخص منتقل شده (مثل ارث) ... 148

بررسی مسائلی مرتبط با خمس مکان کسب ... 148

1. حکم خمس ترقّی قیمت در ساخت و ساز آپارتمان ... 148

2. حکم خمس ترقّی قیمت مغازه به جهت تعمیرات و مانند آن ... 149

زمین و مصالح آن با مال مخ مّس بوده، ولی هزینۀ ساخت آن با درآمد بین سال بوده ... 149

ترقّی قیمت ملک به جهت دریافت مجوّز تجاری برای آن ... 150

3. حکم خمس نماءات أعیانی مخمس که برای کسب است ... 150

الف) نمائات متصله ... 150

ب) نمائات منفصله ... 150

خمس نماء مالی که خمسش پرداخت نشده ... 150

ص: 13

4. حکم خمس احداث باغ و بستان ... 151

الف. باغ را با درآمد بین سال احداث کرده است؛ ... 151

ب. باغ را با مال سالگشت شده آباد کرده است؛ ... 152

ج. باغ را با مال مخمّس یا در حکم مخمّس آباد کرده است؛ ... 152

حکم سود فروش محصولات چند سال آینده ... 152

5. حکم خمس ابزاری که هم برای استفادة شخصی است و هم وسیله کار ... 153

ابزاری که برای نیاز شخصی خریده شده و گاهی برای کار استفاده میشود ... 153

6. حکم خمس سرقفلی مغازه ... 153

مبحث دوم: غیر سرمایه... 154

1. حکم خمس پس انداز ... 154

پس انداز پول به جهت تهیه ضروریات زندگی ... 154

پس انداز درآمد از روی قناعت ... 154

تبدیل پس انداز مخمّس به کالا جهت حفظ مالیت و ارزش آن ... 155

صرف درآمد در خرجی زندگی و باقیگذاشتن مال مخمس ... 155

مخلوط شدن مال مخمس با درآمد و جدا کردن آنها با نیت ... 155

باقی ماندن حقوق و اجرت تا سال خمسی ... 156

حقوق بازنشستگی ... 156

دریافت حقوق قبل از سال خمسی و نیازهای احتمالی ماه جاری ... 157

پیش دریافت اجرت یا اجاره و پس انداز آن تا سال خمسی ... 157

الف) اجاره أبدان ... 157ب) اجاره أعیان... 158

2. حکم خمس وام ... 158

وام قرض الحسنه شخصی(مثل صندوقهای خانوادگی) ... 158

وام بانکی ... 159

الف) خمس وامی که خرج شده است: ... 159

1. صرف موونه شده است: ... 159

2. سرمایه شده است: ... 159

ب) خمس وامی که خرج نشده است: ... 159

1. هیچ مقدار از اقساط آن پرداخت نشده: ... 159

2. بخشی از اقساط پرداخت شده: ... 159

حکم پرداخت اقساط زودتر از موعد مقرر و قبل از سال خمسی ... 160

حکم خمس مبالغی که بابت کارمزد به بانک پرداخت می شود ... 160

3. حکم خمس مطالبات ... 160

1) طلبکاری حقوق و أجرت در سال خمسی ... 160

2) مطالبه سود معاملات نسیه ... 161

ص: 14

3) کالای پیش خرید شده (سلف) ... 162

الف) پیش خرید موونه ... 162

ب) پیش خرید سرمایه ... 162

4) طلب دستی (قرض دادن) ... 163

حکم خمس طلب حواله شده به غیر ... 1635) مطالبه إجاره بها ... 164

6) مطالبه منافع و خدمات... 164

خمس منافعی که مستاجر بعد از سال خمسی طلبکار است ولی اجاره آنرا پرداخته... 164

الف) منافع منزل استیجاری جهت سکونت شخصی ... 164

ب) منافع مغازه استیجاری ... 164

حکم خمس خدمات مختلف بعد از سال خمسی ... 164

7) مطالبه خسارات ... 165

مطالبه خسارت ناشی اتلاف مال مخمس یا در حکم مخمس ... 165

برگشت مبلغ کسر شده بابت ضمانت دیگران ... 165

فصل چهارم: قاعدۀ کسر و جبر ... 166

مبحث اول: قاعده کسر (نحوه محاسبه بدهکاری ها در خمس) ... 166

توضیح اجمالی قاعده کسر ... 166

شرایط اعمال قاعده کسر ... 166

الف) در بدهی بدون مدت ... 166

ب) در بدهی مدت دار یا اقساطی ... 168

توجه به نکاتی مهم در اجراء قاعده کسر ... 168

حکم کسر بدهی در مشاغلی که ربحش در سالهای بعد است ... 169

حکم مال معاف شده از خمس در صورت اداء بدهی ... 169

ملاک کسر در مال قرضی )طلا( که افزایش قیمت داشته ... 170

بررسی شمول قاعده کسر نسبت به برخی تعهدات و بدهی ها ... 170

الف) حکم بدهی های غیر موونه ... 170ب) حکم بدهی بابت کفاره، نذر، عهد و قسم ... 170

ج) حکم بدهکاری بابت اسباب ضمان (خسارات، اتلافات، دیه و ...) ... 170

د) حکم دَین ناشی از قرارداد ضمانت صحیح شرعی ... 171

ه) حکم تعهد مالی ناشی از شروط ضمن عقد ... 171

حکم وجه التزام ... 171

و) حکم مالیات و جرائم قانونی ... 172

ز) حکم بدهکاری بابت دستگردان و مصالحه ... 172

ح) حکم تورم ... 173

ص: 15

ط) حکم تعهد ناشی از تأخیر دین (ربای جاهلی) ... 173

مبحث دوم: قاعدة جبر ... 174

توضیح اجمالی قاعده جبر ... 174

موارد قاعده جبر و شرایط هر یک ... 174

الف) جبران مال مخمس یا در حکم مخمس صرف شده در موونه ... 174

بیان اجمالی شرایط اجراء قاعده جبر در غیر سرمایه ... 174

کیفیت اعمال قاعده جبر در مال مخمس یا در حکم مخمس صرف شده در موونه ... 174

نکاتی مهم در اعمال قاعده جبر در موونه ... 175

ب) جبران ضرر، خسارت و استهلاک در سرمایه (مخمس یا در حکم مخمس) ... 176

موارد جریان قاعده جبر در سرمایه ... 176

1. ضرر و خسران سرمایه ... 176

حکم جبران ضرر از درآمد سالهای بعد ... 177حکم مشاغلی که درآمدهایشان در سالهای آتی است ... 177

حکم شک در سال ایجاد ربح موجود ... 177

افراد چندشغله ... 178

2. تلف شدن سرمایه ... 178

الف) تلف شدن سرمایه در گردش (مال التجاره): ... 178

ب) تلف شدن ابزار کار و مکان کسب: ... 179

3. مصرف سرمایه در موونه ... 179

4. أفت قیمت و استهلاک سرمایه (ابزار کار) ... 179

ملاحظه نکاتی کاربردی در اعمال قاعده جبر در سرمایه ... 180

فصل پنجم: دیگر اموالی که خمس دارد ... 181

مبحث اول: مال حلال مخلوط به حرام ... 181

1. مقدار حرام و صاحبمال معلوم است: ... 181

2. مقدار حرام معلوم ولی صاحب مال کاملا مجهول؛ ... 181

3. مقدار حرام معلوم و صاحب مال هم بین چند نفر معین مردد است؛ ... 181

4. مقدار مال حرام را نداند؛ ولی صاحبش را بشناسد: ... 182

5. مقدار مال حرام و صاحبمال، هیچکدام معلوم نباشد: ... 183

پیداشدن صاحبمال بعد از صدقه دادن آن یا پرداخت خمس ... 183

کیفیت محاسبه خمس منفعت کسبی که با حرام مخلوط است ... 183

مصرف خمس حلال مخلوط به حرام ... 183

جزوه در حال تکمیل و ویرایش ... 184

ص: 16

مقدمه

تعریف

در لغت:

خمس، در فرهنگ لغت به معنای « یک پنجم » و جمع آن « اخماس » است.(1)

در اصطلاح:

صاحب جواهر : «هو حق مالی فرضه اللّه مالک الملک بالأصالۀ علی عباده فی مال مخصوص له و لبنی هاشم عوض اکرمه ایاهم بمنع الصدقۀ و الأوساخ عنهم»(2)

و هو من الفرائض و قد جعلها اللّه تعالی لمحمد و ذریته عوضاً عمن الزکماة اکرامماً « : مرحوم صاحب عروة الوثقی لهم؛ خمس یکی از فرایضی است که خداوند متعال برای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و ذریه اش به جای زکات و برای اکرام آنان واجب کرده است.»(3)

حضرت امام خمینی (ره): «و هو الذی جعله اللّه لمحمد و ذریته کثر اللّه نسلهم المبارک عوضاً عمن الزکاة التی أوساخ أیدی الناس إکراماً لهم؛ خمس آن است که خداوند تعالی، برای حضرت محمد صلی اللّه علیه و آله و ذریه آن حضرت، که خداوند نسل مبارکشان را زیاد کند، عوض از زکات که اوساخ دسمت مردم است، واجب کرده است.»(4)

پوشیده نماند که از تعریف هر فقیهی (5) دیدگاه فقهی او را می شود تشخیص داد. از تعریف مرحوم صاحب جواهر و همچنین حضرت امام اینگونه ظاهر می شود که خمس ملک طلق خداوند است و حتی اگر در اختیار پیامبر و معصومین علیهم السلام هم قرار گرفته است در طول اختیار خداوند است نه در عرض آن چه برسد به ایمن که شش (6)سهم شود.(7)

ص: 17


1- ابن منظور، محمدبن مکرم، لسان العرب، قم، ادب الحوزة، 1405 ، ج 6، ص 70 .
2- محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج 16 ، ص 2 .
3- محمدکاظم یزدی، عروة الوثقی، بیروت، مؤسسه اعلمی، چ دوم، 1409 ، ج 2، ص 366 . کتاب الخمس.
4- امام خمینی، تحریر الوسیلة، قم، دارالکتب العلمية، 1409؛ ج1، ص351.
5- تعریف دیگر به وسیلۀ برخی از فقهای معاصر ارائه شده است. اینها سعی دارند تا جنبه های عقلایی، اجتماعی و انسانی قضیه را مهمتر نشان دهند و اهدافی چون تأمین اجتماعی، آموزش و بهداشت عمومی، برقراری ثبات سیاسی، امنیت، ... و خدمات عمومی را در تشریع خمس دخیل معرفی کنند. بگویند عدالت مهمترین هدف حکومت اسلامی است و تحقق آن به ابزارهای مالی نیاز دارد که مناسبترین و فراگیرترین آنها خمس است. شیخ فیاض الدین زنجانی که از پیشگامان و مطرح کنندگان دیدگاه جدید در مورد توزیع خمس است، آن راچنین تعریف می کند : «الخمس حق مالی اماری محدود برابع الکسور»: «خمس حق مالی حکومتی (مالیه عمومی) است که به چهارمین کسر محدود می شود. کتاب الخمس المسمی بذخائر الإمامۀ، ص 30.
6- نظیر همین تعبیر سوره انفال در سوره حشرآیه 7 نیز در مورد مورد فیء آمده: مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَمى وَالْیَتَمامَى وَالْمَسَماکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ کَیْ لَا یَکُونَ دُولَۀً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنْکُمْ وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ. که در اینجا از همین گروهها نام برده شده و گفته شده فیء از آن خدا، پیامبر (ص)، ذی القربی، یتامی، مساکین و ابن سبیل می باشد. در حالی که تردیدی وجود ندارد که فیء ملک و منصب امامت و رهبری جامعه است. مشابهت دو آیه ایجاب می کند که در آیه 41 سوره انفال نیز خمس ملک منصوب امامت باشد و گروههای آخر از موارد مصرف نه مالک.
7- بررسی اندیشه های اقتصادی امام خمینی(س): مجموعه مقالات دومین کنگره بررسی اندیشه های اقتصادی حضرت امام خمینی ره : http://www.imamkhomeini.ir/fa/c78_128012/%DA%A9%D8%AAhttp://www.imamkhomeini.ir/fa/c78_128012/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%D9%87_%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D8%AF%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86_%DA%A9%D9%86%DA%AF%D8%B1%D9%87_%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_

جایگاه خمس

خمس از موضوعات مهم فقه اسلامی است. محاسبه و پرداخت خمس از تکالیف مالی است کمه شیعیان در طول زندگی به آن عنایتی ویژه دارند.

خمس در قرآن

در قرآن مجید در آیات بسیاری به صورت ضمنی (1)و در یک آیه به صراحت (2)بحث از خمس مطرح است؛

وَ اعْلَمُوا اَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِى الْقُرْبى وَ الیَتامى وَ « : در آیه 41 سوره انفال آمده است الْمَساکینِ وَ ابْنِ السَّبیلِ اِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ وَ ما اَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَ اللّهُ عَلى کُل شَىء قَدیرٌ; بدانید هر غنیمتى که به دست شما مى رسد یک پنجم آن براى خدا و پیامبر و اهل بیت او و یتیمان و مستمندان و واماندگان در راه (از آنها) مى باشد، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدائى حق از باطل، روز درگیرى دو گروه که به صراحت به ». (باایمان و بى ایمان در جنگ بدر) نازل کردیم، ایمان آورده اید; و خداوند بر هر چیزى توانا است موضوع خمس پرداخته است.

در آیه مذکور موضوع مهم و قابل بحث (بین مسلمین) این سوال است که آیما واژه "غنیمت" تنهما شمامل غنائم جنگى مى شود، یا هرگونه درآمد و فایده ای را در بر مى گیرد؟(3)

ص: 18


1- دعوت و دستور پروردگار به پرداخت خمس در قرآن را می توانیم از آیاتی که واژه زکات را به معنای کلی انفاق و صدقه معنا کرده اند نیز برداشت کنیم. معناى زکات به کار رفته در آیات کریمه قرآن گسترده است، در حالىکه معناى خمس یک چیز بیشتر نیست. آیاتی که درباره زکات در قرآن کریم آمده است؛ همه مربوط به زکات واجب اصطلاحی فقهی نیست؛ بلکه زکات با معانی متفاوت و همراه با عناوین مختلف ذکر شده است؛ مانند زکات واجب، زکات به معنای انفاق و صدقه مستحبی، زکات به معناى پاکى. اگرچه اکثر آیات مربوط به زکات در مورد زکات مال – اعم از واجب یا مستحب- است. همچنین باید در نظر داشت که در صدر اسلام «زکات» در معناى لغوى (انفاق مال) به کار میرفته، نه در خصوص زکات واجب. که همین استعمال در معنای عام انفاق در دل خویش خمس را نیز شامل می شود؛ به عنوان نمونه: علامه طباطبایی(ره) در ذیل آیه شریفه «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» (بر اساس روایات متعددى از منابع شیعه و منابع اهل تسنن، این آیه شریفه در شأن امام على(ع) نازل شده است)، می گوید: «اگر مى بینید امروز وقتى زکات گفته می شود ذهن منصرف به زکات شده و صدقه به ذهن نمی آید، نه از این جهت است که بر حسب لغت عرب صدقه، زکات نباشد، بلکه از این جهت است که در مدت هزار و چند سال گذشته از عمر اسلام، متشرعه و مسلمانان زکات را در واجب به کار برده اند، و گرنه در صدر اسلام زکات به همان معناى لغوى خود بوده است. و معناى لغوى زکات، اعم است از معناى مصطلح آن (زکات واجب فقهی)، و صدقه و انفاق.
2- بسیارى از احکام هستند که فقط یک بار در قرآن آمده اند و بلکه بالاتر خیلی از واجبات که حتی بین فِرق مسلمین اتفاقی است در قرآن به صورت مستقیم بدان اشاره نشده است مانند نماز آیات.
3- سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=25lid=0catid=22955mid=244516

در پاسخ می گوییم گرچه شأن نزول آیه راجع به جنگ است (و همین ممکن است این تصور را در ذهن ایجاد کند که غنیمت فقط غنیمت جنگی است) اما هیچ مانعى ندارد که آیه معناى کلى خودش را داشته باشد و این مدعا نمونه های مشابه دیگری نیز در قرآن دارد؛ (نمونه هایی را در پانوشت مطالعه کنید)(1)

به علاوه مفسرین (2)(حتی از عامه)(3) نیز تصریح کرده اند که غنیمت در آیه معنى وسیعى دارد و شامل غیر غنائم نیز می شود.

و همچنین از کتب لغت استفاده مى شود، که ریشه ی لغوى این کلمه اختصاص به عنوان جنگ و آنچه از دشمن به دست مى آید ندارد که در پانوشت برخی از عبارات لغویین ذکر شده است.(4)

ص: 19


1- به عنوان مثال در آیه 7 سوره حشر مى خوانیم : «ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»؛ هر چه پیامبر براى شما مى آورد بگیرید و هر چه از آن نهى مى کند خود دارى کنید). این آیه یک حکم کلى در باره لزوم پیروى از فرمانهاى پیامبر(صلی اللّه علیه وآله) بیان مى کند در حالى که مورد نزول آن اموالى است که از دشمنان بدون جنگ به دست مسلمانان مى افتد و اصطلاحا به آن «فىء» گفته مى شود. و نیز در آیه 233 سوره بقره یک قانون کلى به صورت «لا تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها» (هیچ کس بیش از آنچه قدرت دارد تکلیف نمى شود)، بیان شده است؛ در حالى که مورد آیه درباره اجرت زنان شیرده است و به پدر نوزاد دستور داده شده است به اندازه توانایى خود به آنها اجرت بدهد. ولى آیا ورود آیه در چنین مورد خاصى مى تواند جلو عمومیت این قانون (عدم تکلیف به ما لا یطاق) را بگیرد؟!
2- تفاسیر شیعه: الف)شیخ طوسی می نویسد: به مطلق فواید غنیمت گفته می شود. از این معنا ممکن است استدلال شود که هر فایده ای که از مکاسب، ارباح تجارات، گنجها، معادن، غوص و غیر آن، برای انسان حاصل شود، خمس آن واجب است؛ زیرا همه اینها غنیمت اند. شیخ طوسی، محمدبن حسن، التبیان، بیروت، دارالاحیاء التراث االعربی. بی تا، ج 5، ص 123 . ب) صاحب کنز العرفان می نویسد: غنیمت در اصل به هر فایده ای که انسان کسب می کند اطلاق می شود. فاضل مقداد، مقدادبن عبداللّه، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، مرتضوی، 1342 ، ج 1، ص 248 . « :تفسیر «مجمع البیان» نخست غنیمت را به معنى غنائم جنگ تفسیر کرده، ولى به هنگام تشریح معنى آیه چنین مى گوید: «قالَ أَصْحابُنا: إِنَّ الْخُمْسَ واجِبٌ فِى کُل فائِدَة تَحْصُلُ لِلإِنْسانِ مِنَ الْمَکاسِبِ وَ أَرْباحِ الت جاراتِ، وَ فِى الْکُنُوزِ وَ الْمَعادِنِ وَ الْغَوْصِ وَ غَیْرِ ذلِکَ مِمّا هُوَ مَذْکُورٌ فِى الْکُتُبِ وَ یُمْکِنُ أَنْ یُسْتَدَلَّ عَلى ذلِکَ بِهذِهِ الآیَةِ فَإِنَّ فِى عُرْفِ اللُّغَۀِ یُطْلَقُ عَلى جَمِیْعِ ذلِکَ اسْمُ الْغُنْمِ وَ الْغَنِیْمَة»؛ (علماى شیعه معتقدند خمس در هر گونه فایده اى که براى انسان فراهم مى گردد واجب است؛ اعم از این که از طریق کسب و تجارت باشد، یا از طریق گنج و معدن، و یا آن که با غوص از دریا خارج کنند و سایر امورى که در کتب فقهى آمده است، و مى توان از آیه براین مدعى استدلال کرد؛ زیرا در عرف لغت به تمام اینها غنیمت گفته مى شود(. مجمع البیان، ج 4، صفحات 543 و 544 ، ذیل آیه مورد بحث. ج) صاحب منهج الصادقین آورده است: حق این است که آیه هر فایده ای را که حاصل شود، شامل می گردد. پس خمس بر آنها واجب است. کاشانی، فیض اللّه، تفسیر منهج الصادقین، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، 1300 ، ج 4، ص 192 . د) علامه طباطبایی(ره) می نویسد: «غُنم و غنیمت به دست آوردن فایده از راه تجارت، کار و جنگ است. از نظر مورد نزول آیه (خمس)، غنیمت بر غنیمت جنگ منطبق می شود. ظاهر آیه مانند همه ظاهر تشریعات قرآن، تشریع حکم خمس برای همیشه است، زیرا هر چیزی که بر آن اسم غنیمت صدق کند، حکم بر آن معلق است، چه غنیمت جنگی باشد و از کفار گرفته باشد، چه در لغت بر آن غنیمت اطلاق شده باشد. اگر چه مورد نزول آیه غنیمت جنگی است، ولی مورد نزول، مخصص آیه نیست». علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ج 9، ص 89 م 91 . در تفسیر «روح المعاني» نوشته ی «آلوسى» مفسر معروف اهل تسنن نیز چنین آمده است: «غنم در اصل به معنى هر گونه سود و منفعت است». تفسیر «روح المعانى» ج 10 ، ص 2، ذیل آیه مورد بحث.
3- برخی از تفاسیر اهل سنت: 1- «قرطبى» مفسر معروف اهل تسنن در تفسیر خود، ذیل آیه چنین مى نویسد: «غنیمت در لغت، خیرى است که فرد یا جماعتى با کوشش به دست مى آورند... و بدان که اتفاق (علماى تسنن) بر این است که مراد از غنیمت در آیه «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُم» اموالى است که با قهر و غلبه در جنگ به مردم مى رسد، ولى باید توجه داشت که این قید همان طور که گفتیم در معنى لغوى آن وجود ندارد، ولى در عرف شرع، این قید وارد شده است». تفسیر «قرطبى» مؤسسۀ التاریخ العربى، بیروت 1405 ه ق(، ج 4، ص 2840 ، و ج 8، ص 1 . 2- «فخر رازى» در تفسیر خود تصریح مى کند: «أَلْغُنْمُ الْفَوْزُ بِالشَّىْءِ»؛ (غنیمت این است که انسان به چیزى دست یابد). و پس از ذکر این معنى وسیع از نظر لغت مى گوید: «معنى شرعى غنیمت (به عقیده فقهاى اهل تسنن) همان غنائم جنگى است». تفسیر «کبیر» ج 15 ، ص 164 (ص 484 )، ذیل آیه مورد بحث. و نیز در تفسیر «المنار» ، «غنیمت» را به معنى وسیع ذکر کرده و اختصاص به غنائم جنگى نداده، اگر چه معتقد است باید معنى وسیع آیه فوق را به خاطر قید شرعى مقید به غنائم جنگى کرد. تفسیر «المنار» ج 10 ، صفحات 3 - 7 ، ذیل آیه مورد بحث.
4- در کتاب «لسان العرب» جلد دوازدهم، مى خوانیم: «و الغنم: الفوز بالشّىء من غیر مشقّۀ و... الغنم، الغنیمۀ و المغنم، الفىء... و فى الحدیث الرّهن لمن رهنه له غنمه و علیه غرمه، غنمه زیادته و نمائه و فاضمل قیمتمه ... و غنم الشّىء غنما: فاز به...; غنم یعنى دسترسى به چیزى بدون مشقّت پیدا کردن و غنم، غنیمت و مغنم به معنى فىء است (فىء را نیز در لغت به معنى چیزهایى که بدون زحمت به انسان مى رسد ذکر کرده اند...) و در حدیث وارد شده که گروگان در اختیار کسى است که آن را به گرو گرفته، غنیمت و منافعش براى او است، و غرامت و زیانش نیز متوجّه او است، و نیز غنم به معنى زیادى و نمو و اضافه قیمت است... فلان چیزى را به غنیمت گرفت یعنى به آن دسترسى پیدا کرد ...» و در کتاب «تاج العروس» جلد نهم، مى خوانیم: «و الغنم الفوز بالشىء بلا مشقّۀ!; غنیمت آن است که انسان بدون زحمت به چیزى دسترسى پیدا کند.» و در کتاب «قاموس» نیز غنیمت به همان معنى فوق ذکر شده است. و در کتاب «مفردات راغب» غنیمت از ریشه «غنم» به معنى گوسفند گرفته شده، و سپس مى گوید: «ثم استعمل فى کل مظفور به من جهۀ العدى و غیرهم; سپس در هر چیزى که انسان از دشمن و یا غیر دشمن به دست مى آورد به کار رفته است.»

لغت "غنیمت"در احادیث نیز به معنای عام آن استعمال شده است؛ به عنوان مثال؛ در « نامه 45 نهج البلاغه » حضرت امیر علیه السلام به عثمان بن حنیف مى فرماید: «فَوَ اللّهِ ما کَنَزْتُ مِنْ دُنْیاکُم تِبْرأَ وَلا اَدَّخَرْتُ مِنْ غَنائِمِها وَفْراً؛ بخدا سوگند از دنیاى شما طلائى نیندوختم، و از درآمدهاى آن اندوخته اى فراهم نکردم!»(1)

پس با ملاحظه توضیحات متوجه می شویم واژه غنیمت در آیه منحصر در غنائم جنگی نخواهد بود.

البته ناگفته نماند: حتی اگر ما قائل شدیم که آیه مذکور تنها خمس غنائم جنگى را بیان مى کند، براى اثبات وجوب خمس در غیر از غنائم می توانیم از سنّت و روایات صحیح و معتبر استفاده کنیم و هیچ مانعى ندارد که قرآن به قسمتى از حکم به تناسب اشاره کند، و تبیین قسمت هاى دیگر این واجب به سنّت واگذار شده باشد.(2)

خمس در روایات

علامه در المیزان می نویسد: روایات در این باب از طریق علمای شیعه و اهل سنت بسیار است.3 که ما در ادامه به ذکر مواردی معدود اکتفاء می کنیم:

برخی از روایات اهل سنت

1. در سنن بیهقی آمده است که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود: « در رکاز خمس است. کسی پرسید: منظور از رکاز چیست؟ رسول خدا (ص) فرمود: معادن طلا و نقره است که خداوند از روزی که زمین را خلق کرده در آن قرارداده است»(3) ابن حجر عسقلانی می نویسد که وجوب خمس در رکاز متفق علیه است.(4)

2. در کنز العمال نقل شده است که در نامه ای که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله برای قبیله بنی قضاعه (5)نوشت، اهل قبیله را مأمور به دادن خمس فرمود: «بطون زمین و دشتها و اعماق دره ها و بیرون آنها همه در اختیمار شماست که از گیاهان آن استفاده کنید و آب آن را بنوشید و در برابر، خمس آن را بدهید.»(6)

ص: 20


1- گردآوری از کتاب: تفسیر نمونه، آیت اللّه العظمی مکارم شیرازی، دارالکتب الإسلامیۀ، چاپ سی و دوم، ج 7، ص 222. 2 . مثلاً در قرآن مجید، نمازهاى پنجگانه روزانه صریحاً آمده است، و همچنین به نماز طواف که از نمازهاى واجب است اشاره شده، ولى از نماز آیات که مورد اتّفاق تمام مسلمانان اعم از شیعه و سنّى است، ذکرى به میان نیامده، و همچنین نماز قضا و مانند آن، و هیچ کس را نمى یابیم که بگوید چون نماز آیات در قرآن ذکر نشده و تنها در سنّت پیامبر آمده است، نباید به آن عمل کرد، و یا این که چون در قرآن به بعضى از غسلها اشاره شده و سخن از بعضى غسلها به میان نیامده است بنابراین باید از آن صرف نظر کرد، این منطقى است که هیچ مسلمانى آن را نمى پذیرد. https://makarem.ir/main.aspx?reader=1pid=61762lid=0mid=106
2- المیزان، ج 9، ص 139.
3- احمدبن الحسین بن علی بیهقی، السنن الکبری، بیروت، دارالفکر، بی تا، ج 4، ص 153.
4- فتح الباری، ج 3، ص 288.
5- قضاعه قبیله ای عربی باستانی است که در نسب آن اختلاف وجود دارد. عده ای آن را به حمیر و برخی دیگر آن را به معد منتسب دانسته اند. https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%B9%D9%87_(%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%D9%87)
6- حاکم نیشابوری ،حاکم ،کنز الاعمال ،بیروت ،دارالمعرفۀ، 1400ق، ج7، ص65 .

حکم خمس در مذاهب اربعه

خمس یکی از مسلّمات اسلام است(1) و همانطور که خواندیم قرآن مجید وجوب آن را به صراحت بیان نموده است و ادای خمس را با ایمان به خداوند پیوند زده است (... ان كُنتُمْ آمَنتُم بِاللّهِ وَ ما أَنْزَلْنا على عبدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الجمعان ...).(2) از اینجا روشن می شود که نه فقط اعتقاد به وجوب ،خمس بلکه اداء آن نیز از ضروریات دین اسلام است است و سایر فرق مسلمین نیز به اصل وجوب آن ملتزم هستند؛ به عنوان نمونه در صحیح بخاری اینگونه آمده است:

اتفق الفقهاء من السنة والشيعة على وجوب الخمس فى غنائم الحرب و في الركاز (دفين الجاهلیه و لا يعلم صاحبه) للنصوص الوارده فی ذلک.(3)

بله، باید دانست که فرق چهارگانه اهل سنت در وجوب خمس غنائم و همچنین رکاز (گنجینه طلا و نقره) اتفاق نظر دارند و نسبت به معادن اختلاف نظر است؛ که حنفیه و مالکیه نسبت به معادن نیز قائل به وجوب خمس هستند. حنفی ها در وجوب خمس در معادن، به قرآن و سنت و قیاس استدلال کرده و در استدلال به آیه «وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُم مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خَمْسَهُ» معدن را از مصادیق غنیمت شمرده اند. (4)

برخی از روایات مکتب اهل البيت عليهم السلام

1. على بن مهزیار از محمد بن الحسن نقل کرده است کتب بعض اصحابنا الى ابى جعفر الثاني عليه السلام (امام نهم): اخبرني عن الخمس أ على جميع ما يستفيد الرّجل من قليل و كثير من جميع الضّروب و على الصناع و كيف ذلك؟ فكتب (عليه السلام) بخطه الخمس بعد المؤونۀ. برخی از اصحاب به ابوجعفر ثانی نامه نوشتند و سؤال کردند: آیا همه آنچه شخص به دست می آورد چه زیاد باشد چه کم، بر صنایع خمس هست؟ حکم آن چیست؟ امام به دست مبارک خود نوشت: بعد از اخراج مؤونه سال بر این موارد خمس واجب است.(5)

که سند این حدیث صحیح(6) است و همچنین دلالتش کامل است چرا که سؤال کننده هم در عمومیت خمس شک داشته است، و هم در کیفیت آن، و امام با یک جمله کوتاه آنچنان که معمول نامه نگاری آن زمان بود به هر دو سؤال پاسخ گفته است.

ص: 21


1- اگر انکار آن موجب انکار رسالت پیامبر اکرم اسلام «صلى اللّه علیه و آله» یا تکذیب ایشان و یا منجر به وارد شدن نقصی به شریعت اسلام شود، باعث کفر و ارتداد است امام خامنه ای، سایت ادمین، احکام خمس و مکاسب،
2- سوره مبارکه انفال آیه 41
3- صحيح البخارى كتاب الزكاة الحديث رقم 1499.
4- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?lid=0mid=247564typeinfo=23catid=23933
5- حدیث 1، باب 8 از ابواب خمس وسائل الشيعه، جلد 6 تهذیب الاحکام، ج4، ص12.
6- آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?reader=1lid=0mid=109catid=0pid=61762

2. علی بن مهزیار روایت می کند علی بن راشد گفته است من به امام گفتم: شما به من فرمان دادید که برای امر شما قیام کنم و حق شما را بگیرم و من این مطلب را به برخی موالیان شما گفتم، ولی برخی از آنان سؤال کردند که حق امام چیست. نمی دانستم چه جوابی به آنها بدهم حضرت فرمود: «بر آنها خمس واجب است.» من پرسیدم: بر چه چیز خمس واجب است؟ فرمود: «در کالاها و باغهایشان.» من پرسیدم: آیا تاجر و صنعتگر هم باید خمس بدهد؟ فرمود: «البته وقتی مخارج خود را تحصیل کردند و توانستند خمس بدهند باید بدهند.»(1)

3. عمران موسی می گوید: آیه خمس را بر امام موسی بن جعفر علیه السلام خواندم. آن حضرت فرمود: «ماکان اللّه فهو لرسوله فهو لنا ثم كان واللّه لقد يسر اللّه على المؤمنين ارزاقهم بخمسة دراهم قبلوا لربهم واحداً و اكلوا اربعة احلاء ثم قال هذا من حديثنا صعب مستصعب لا يعمل ولا يصبر عليه الا ممتحن قلبه للایمان؛ هر آنچه از آن خداست، به پیامبر صلی اللّه علیه و آله می رسد و هر آنچه از آن پیامبر گردد، به ما (اهل بیت) خواهد رسید. سپس فرمود: خداوند ارزاق مؤمنان را به پنج قسمت به آنان ارزانی داشته است، تا یکی را در راه خدا انفاق کنند و چهار قسمت را به حلال بخورند. این دستورها سخت و دشوار است و کسانی به آن عمل می کنند و سختیها را تحمل دارند که خداوند آنان را در راه ایمان امتحان کرده است.»(2)

آثار و برکات خمس در روایات

اگر به تعبیراتی که در آیات و روایات آمده است توجه کنیم به آثار پرداخت خمس بیشتر آگاه خواهیم شد: (3)

1- نسل پاک: در روایات می خوانیم: «لتطيب ولادتهم» پرداخت خمس، مال را پاک می کند و مال پاک مقدمه نسل پاک است.(4)

2- تقویت دین: امام رضا علیه السلام فرمودند: «الخمس عوننا على ديننا» خمس، حق ما اهل بیت و پشتوانه مكتب و راه ما است.(5)

3- کمک به یاران: امام رضا علیه السلام فرمودند: خمس وسیله ای برای کمک ما بر بستگان و یاوران ماست. «ان الخمس عوننا على عيالاتنا»، «عوننا على موالينا»(6)

1 .

2 .

https://hawzah.net/fa/Note/View/51313/%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%AE%D9%85%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C

ص: 22


1- تهذيب الاحكام، ج 4، ص12.
2- وسائل الشيعه، ج 6، ص485.
3- https://hawzah.net/fa/Note/View/51313/%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%AE%D9%85%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C
4- امام باقر و یا امام صادق (ع) با تأکید بر حقیقت بالا فرموده اند: «ان اشد ما فيه الناس يوم القيامه ان يقوم صاحب الخمس فيقول يا رب خمسی و قد طیبنا ذلک لشيعتنا لتطيب ولادتهم و ليزكوا اولادهم.» وافی ج 6 ص 276.
5- مردی از تجار ایران که از دوستان حضرت رضا (ع) محسوب می شده نامه ای به آن حضرت نوشت و از آن حضرت تقاضا کرد خمس مالش را به خودش ببخشد حضرت در جواب مرقوم فرمودند: «بسم اللّه الرحمن الرحيم ان اللّه واسع كريم، ضمن على العمل الثواب، و على الخلاف العقاب، لا يحل مال الا من وجه احله اللّه، ان الخمس عوننا على ديننا، و على عيالاتنا، و علی موالينا، و ما نبذل، و نشترى من اعراضنا ممن نخاف سطوته، فلا تزووه عنا، و لا تحرموا أنفسكم دعائنا بما قدرتم عليه، فان اخراجه، مفتاح أرزاقكم، و تمحیص ذنوبکم، و ما تمهدون لأنفسكم ليوم فاقتكم، و المسلم من يفى اللّه بما عهد اليه، و ليس المسلم من أجاب باللسان، و خالف بالقلب و السلام . وسائل الشیعه ج 6 ص 375.
6- همان.

4- پاکی مال: امام صادق علیه السلام فرمودند: من از گرفتن درهم شما هدفی جز پاک کردن شما ندارم، زیرا وضع مالی من امروز خوب است. «ما اريد بذلک الا ان تطهروا»(1)

5- حفظ آبرو در برابر مخالفان امام رضا علیه السلام فرمودند: به وسیله خمس، ما آبروی خود و طرفدارانمان را در برابر تهدیدات مخالفان حفظ می کنیم. و ما نبذله و نشترى من اعراضنا ممن نخاف سطوته»(2)

6- فقر زدائی از خاندان رسالت امام کاظم علیه السلام فرمودند: خداوند نیمی از خمس را برای فقر زدائی از بستگان پیامبر که از زکات و صدقات محرومند قرار داد. «و جعل للفقراء قرابة الرسول نصف الخمس فاغناهم به عن صدقات الناس...»(3)

7- کفاره گناهان و ذخیره قیامت: امام رضا علیه السلام فرمودند: خارج کردن خمس مال، وسیله آمرزش گناهان و ذخیره قیامت و روز نیاز شماست. «فان اخراجه ... تمحیص ذنوبكم و ما تمهدون لانفسكم ليوم فاقتكم»(4)

8- ضمانت بهشت: شخصی نزد امام باقر علیه السلام آمد و خمس مال خود را پرداخت، امام فرمودند: بر من و پدرم لازم است که بهشت را برای شما ضمانت کنیم. «ضمنت لک علی و علی ابی الجنّة»(5)

9- مشمول دعای امام: امام رضا علیه السلام فرمودند: خمس، کمک ما بر حفظ مکتب است، سپس فرمودند: خودتان را از دعای ما محروم نکنید. «ولا تحرموا انفسكم دعاءنا ما قدرتم عليه»(6)

ابن فضال عن الفقیه 2/44/1658، ابن بكير قال سمعت أبا عبد اللّه عليه السّلام يقول: إني لأخذ من أحدكم

ص: 23


1- 9581-2 الکافی، 1/538/7/1 محمد عن أحمد عن ابن فضال عن الفقيه ، 2/44/1658 ابن بکير قال سمعت أبا عبد اللّه عليه السلام يقول: إني لآخذ من أحدکم الدرهم و إنى لمن أكثر أهل المدينة مالا ما أريد بذلك إلا أن تطهروا . در همین زمینه از امام صادق (ع) سؤال شده: «رجل اكتسب مالا من حلال و حرام ثم اراد التوبه من ذلك و لم يتميز له الحلال بعينه من الحرام فقال: يخرج منه الخمس و قد طاب ان اللّه طهر الأموال بالخمس. المقنعه ص 283.
2- مردی از تجار ایران که از دوستان حضرت رضا (ع) محسوب می شده نامه ای به آن حضرت نوشت و از آن حضرت تقاضا کرد خمس مالش را به خودش ببخشد حضرت در جواب مرقوم فرمودند: «بسم اللّه الرحمن الرحيم، ان اللّه واسع كريم، ضمن على العمل الثواب، و على الخلاف العقاب، لا يحل مال الا من وجه احله اللّه، ان الخمس عوننا على ديننا، و على عيالاتنا، و علی موالینا، و ما نبذل، و نشترى من اعراضنا ممن نخاف سطوته، فلا تزووه عنا، و لا تحرموا أنفسكم دعائنا بما قدرتم عليه، فان اخراجه مفتاح أرزاقكم، و تمحیص ذنوبكم ، و ما تمهدون لأنفسكم ليوم فاقتكم، و المسلم من يفى اللّه بما عهد اليه، و ليس المسلم من أجاب باللسان، و خالف بالقلب، و السلام. وسائل الشیعه ج 6 ص 375.
3- فقد روی حماد بن عيسى عن بعض اصحابنا عن العبد الصالح (ع) قال: «وانما جعل هذا الخمس لهم دون مساكين الناس وابناء سبيلهم عوضا لهم من صدقات الناس تنزيها لهم لقرابتهم برسول اللّه فجعل لهم خاصة من عنده ما يغنيهم به وفى موضع آخر منه وجعل للفقراء قرابة الرسول (ص) نصف الخمس فاغناهم به من صدقات الناس فلم يبق فقير من فقراء الناس ولم يبق فقير من فقراء قرابة الرسول (ص) الا وقد استغنى فلا فقير». متن کتاب ترجمه اصول کافی – جلد 2 – صفحه 431
4- مردی از تجار ایران که از دوستان حضرت رضا (ع) محسوب می شده نامه ای به آن حضرت نوشت و از آن حضرت تقاضا کرد خمس مالش را به خودش ببخشد حضرت در جواب مرقوم فرمودند: «بسم اللّه الرحمن الرحيم، ان اللّه واسع كريم، ضمن على العمل الثواب، و على الخلاف العقاب، لا يحل مال الا من وجه احله اللّه، ان الخمس عوننا على ديننا، و على عيالاتنا، و علی موالینا، و ما نبذل، و نشترى من اعراضنا ممن نخاف سطوته، فلا تزووه عنا، و لا تحرموا أنفسكم دعائنا بما قدرتم عليه، فان اخراجه، مفتاح أرزاقكم، و تمحیص ذنوبكم، و ما تمهدون لأنفسكم ليوم فاقتكم، و المسلم من يفى اللّه بما عهد اليه، و ليس المسلم من أجاب باللسان، و خالف بالقلب، و السلام . وسائل الشیعه ج 6 ص 375.
5- الإمام الباقر عليه السلام: الحسين بن سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عِلْبَاءِ الْأَسَدِى قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عِلْبَاءِ الْأَسَدِى قَالَ وَلْيتُ الْبَحْرِينَ فَأَصَبْتُ بِهَا مَالاً كَثِيراً فَانْفَقْتُ و اشتريت ضياعاً كَثِيرَةً و اشتريت رقيقاً و أُمَّهَاتِ أَوْلَادٍ وَ وَلِدَ لِى ثُمَّ خَرَجْتُ إِلَى مَكَّةَ فَحَمَلْتُ عِيَالى و أُمَّهَاتِ أَوْلَادِى وَنِسَائِي وَ حَمَلْتُ خُمُسَ ذَلِكَ الْمَالِ فَدَخَلْتُ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ ع فَقُلْتُ لَهُ إِنِّى وليتُ الْبَحْرِينَ فَأَصَبْتُ بِهَا مَالًا كَثِيراً وَ اسْتَرَيْتُ مَتَاعاً وَ اسْتَرَيْتُ رَقِيقاً و اسْتَرَيْتُ أُمَّهَاتِ أولاد و وُلِدَ لِى وَ أَنْفَقْتُ وَ هَذَا خُمْسُ ذَلِكَ الْمَالِ وَ هَوْلَاءِ أُمَّهَاتُ أَوْلَادِی وَ نِسَائِي قَدْ أَتَيْتُكَ بِهِ فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ كُلَّهُ لَنَا وَ قَدْ قَبِلْتُ مَا جِئْتَ بِهِ وَ قَدْ حَلَلْتُكَ مِنْ أُمَّهَاتِ أَوْلَادِكَ وَ نِسَائِكَ وَ مَا أَنْفَقْتَ وَ ضَمِنْتُ لَكَ عَلَى وَ عَلَى أَبِي الْجَنَّةَ. تهذيب الأحكام ج4 ص 137 .
6- مردی از تجار ایران که از دوستان حضرت رضا (ع) محسوب می شده نامه ای به آن حضرت نوشت و از آن حضرت تقاضا کرد خمس مالش را به خودش ببخشد حضرت در جواب مرقوم فرمودند: «بسم اللّه الرحمن الرحيم، ان اللّه واسع كريم، ضمن على العمل الثواب، و على الخلاف العقاب، لا يحل مال الا من وجه احله اللّه، ان الخمس عوننا على ديننا، و على عيالاتنا، و علی موالينا، و ما نبذل، و نشترى من اعراضنا ممن نخاف سطوته، فلا تزووه عنا، و لا تحرموا أنفسكم دعائنا بما قدرتم عليه، فان اخراجه، مفتاح أرزاقكم، و تمحیص ذنوبكم، و ما تمهدون لأنفسكم ليوم فاقتكم، و المسلم من يفى اللّه بما عهد اليه، و ليس المسلم من أجاب باللسان، و خالف بالقلب و السلام . وسائل الشیعه ج 6 ص 375.

10- کلید رزق: امام رضا علیه السلام فرمودند: پرداخت خمس کلید رزق شماست. «فان اخراجه مفتاح رزقکم».(1)

عواقب نپرداختن خمس در روایات

1. امام باقر(ع) فرمودند: «لا يحل لأحد أن يشترى من الخمس شيئاً حتى يصل الينا حقنا؛ برای هیچ کس جایز نیست از مالی که خمس به آن تعلق گرفته، چیزی بخرد؛ مگر اینکه حق ما را به ما برساند.»(2)

2. ابی بصیر می گوید: من به امام جعفر صادق علیه السلام عرض کردم: آسان ترین چیزی که انسان را جهنمی می کند چه است؟ امام فرمود: «من اكل مال اليتيم درهماً ونحن اليتيم؛ هر کس مال یتیمی را بخورد و ما یتیم هستیم.»(3)

3. در تفسیر قمی در ذیل آیه «و لم نک نطعم المسكين»(4) آمده است: «حقوق آل محمد من الخمس لذوي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل وهم آل محمد صلوات اللّه عليهم؛» مقصود از آن، حقوق آل محمد عليهم صلوات اللّه از خمس است که برای ذوی القربی، ایتام، مساکین و وامانده ها در سفر است و همه آنان از آل محمد عليهم صلوات اللّه هستند.(5)

4. از امام صادق(ع) نقل شده است « ليس من شيء عند اللّه يوم القيامه اعظم من الزنا انه ليقوم صاحب الخمس فيقول يا رب سل هولاء بما يبيحوا؛ در روز قیامت نزد پروردگار بزرگتر از زنا گناهی نیست مگر اینکه صاحب خمس به پا خیزد و بگوید پروردگارا آنچه را این مردم بر خودشان مباح کرده اند از آنها سؤال کن.»(6)

بنابراین می بینیم که در منابع شیعی احادیث صحیح که از تواتر فراتر است دلالت بر وجوب خمس دارد.

روایات باب تحلیل

روایات باب تحلیل(7)

اما نکته ای باقی میماند و آن روایاتی از معصومین است که از مضمون آنها شبهه تحلیل خمس توسط ائمه عليهم السلام مطرح است. که در ادامه اجمالا به بیان برخی از این روایات و پاسخ آنها می پردازیم.

ص: 24


1- همان.
2- همان، ج6، باب1، 4.
3- همان، ص483.
4- مدثر: 44.
5- محمدباقر مجلسی، بحار الانوار ،بیروت، دار التعارف، 1421، ج 39، ص116.
6- شیخ طوسی، محمدبن حسن تهذيب الاحكام ،بیروت، دار المعرفه، 1400ق، ج4، ص122.
7- دو نمونه از روایاتی که دربارهی حلال نمودن خمس بر شیعیان نقل شده است: 1. در خبر صحیح فضلا؛ ابی بصیر، زراره و محمد بن مسلم از امام باقر(ع) نقل شده است: «مردم در مورد خوردنی ها و شهوات جنسی خود هلاک شدند؛ چون که حقوق ما را نپرداختند آگاه باشید که شیعیان ما و پدرانشان از این حق استثنا شدند و برای آنها حلال است». شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج 4، ص 137 و 138، دار الكتب الإسلاميه ،تهران چاپ چهارم 1407ق. 2. فضیل بن یسار از امام صادق(ع) نقل کرده است: «کسی که محبت ما را در وجودش بیابد پس باید خدا را به جهت اولین نعمتش حمد کند»، فضيل عرض :کرد اولین نعمت چیست؟ امام(ع) فرمود: «حلال زاده بودن» سپس فرمود: «امیرالمؤمنین(ع) به فاطمه زهرا(س) فرمود: سهم خود را از غنیمت و اموال برای پدران شيعيان ما حلال كن تا ولادت آنها پاک شود»، آنگاه امام صادق(ع) فرمود: «ما مادران شیعیان را برای پدرانشان حلال کردیم تا حلال زاده شوند». تهذیب الاحکام، ج 4 ، ص 143. این روایت نیز از نظر سند صحیح است؛ زیرا همه ی راویان آن، شیعه و ثقه هستند.

آیت اللّه ری شهری در درس خارج فقه خود روایات زیادی را معرفی می کند که ظاهر آنها دال بر حلال شدن خمس بر شیعیان است. به عنوان نمونه: از امام صادق علیه السلام پرسیده شد: ما اموالی داریم از غلات، تجارات و مانند اینها و می دانیم حق شما هم در آن هست، [تکلیف چیست؟] آن حضرت فرمود: «ما [حق خود را] برای شیعیان حلال نکردیم، مگر این که حلال زاده گردند، هر کسی که پدرانم را دوست داشته باشد، آنچه که از حق ما در دست او است، برای او حلال است و باید این مطلب را حاضران به غائبان برسانند».(1)

از نظر وی، این روایات چالشی ترین بحث در موضوع خمس است. او تعداد روایات تحلیل خمس ارباح مکاسب در زمان غیبت را دوازده روایت می داند.

ایشان در ادامه می فرمایند: این روایات مورد تبیین و توجیه فقها قرار گرفته است و روش فقها در برخورد با این روایات و پاسخ به آنها متفاوت است.(2) معدودی از فقهاء متقدمین(3) از امامیه این روایات را پذیرفته اند و مطابق آن عمل نموده اند و در مقابل اکثر قریب به اتفاق فقهاء قائل به وجوب پرداخت خمس در زمان غیبت هستند، و برای این روایات احتمالاتی را بیان کرده اند. که در این مقال به بیان فرمایش آیت اللّه مکارم در این باره اکتفا می شود.

پاسخ آیت اللّه مکارم به أدله تحلیل

پاسخ آیت اللّه مکارم(4) به أدله تحلیل

حضرت آیت اللّه مکارم در مقام پاسخ به روایات تحلیل آنها را به پنج دسته تقسیم می کنند:

دسته اول. روایاتی است که درباره غنائم جنگی و اسیران جنگی وارد شده و زنانی که جزء بردگان بودند و به عنوان کنیز به دست افراد می افتادند و آنها با این زنان ازدواج می کردند و صاحب فرزند می شدند.

می دانیم اگر جهاد به اذن امام نبوده باشد تمام غنائم جنگی که به دست می آید مربوط به بیت المال است و باید به اجازه امام مصرف شود و حتی اگر به اذن امام بوده باشد خمس به آن تعلق می گیرد و در صورت نپرداختن خمس آن، تصرف در آنها حرام است. بنابراین کنیزانی که به عنوان غنیمت به دست افراد می افتادند و خمس آنها پرداخته نشده بود بر صاحبان آنها حرام بوده است و حق نداشته اند به عنوان یک همسر با آنها رفتار کنند. لذا، اگر کسی توجه به این حکم داشته باشد فرزندی که از چنان زنی برای او متولد می شود فرزند نامشروع خواهد بود، لذا ائمه این قسمت از خمس را که مربوط به چنین زنانی بوده به شیعیان بخشیدند تا فرزندان آنها همگی حلال باشند. به برخی از این روایات در پانوشت اشاره شده است.(5)

ص: 25


1- شیخ طوسی تهذیب الاحکام، ج 4، ص 143 ، دار الكتب ،الإسلاميه ،تهران چاپ چهارم 1407ق. سند این روایت: غیر از ابی عُماره، سایر راویان، شیعه و موثق هستند. با این حال به روایت مزبور «صحیحه حارث بن مغیره نصری» اطلاق شده است؛ چرا که در سند روایت ابی نصر بزنطی وجود دارد که از اصحاب اجماع بوده و آنها از غیر ثقه روایتی نقل نمی کنند؛ به همین جهت روایت مزبور مورد پذیرش فقها است.
2- https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%85%D8%B3
3- برخی از فقها همچون سلّار دیلمی، محقق بحرانی، صاحب مدارک و محقق سبزواری سقوط سهم امام مهدی (عج) در زمان غیبت آن حضرت جایز می دانند. دلیلشان همین روایات تحلیل است و می گویند: «این جواز تصرّف شیعیان در سهم امام، از باب کرم و تفضل است که امام معصوم علیهم السلام تصرف در حقش را با بزرگ منشی به شیعیان حلال کرده اند».
4- سایت معظم له: https://makarem.ir/main.aspx?reader=1lid=0mid=13182catid=0pid=61762
5- با توجه به این مقدمه کوتاه، این دسته روایات را ذیلاً از نظر می گذرانیم: 1- در رویات «ضریس کناسی» چنین می خوانیم که امام صادق (علیه السلام) فرمود: «می دانی از کجا زنا در میان (جمعی از) مردم وارد شد؟ گفتم نه گفت: «از ناحیه خمس ما اهل بیت، مگر برای شیعیان پاکیزه ما که بر آنها حلال است و برای تولدشان نیز حلال.» وسائل الشيعه، جلد 6 حدیث 3 از باب 4، از باب انفال. 2- محمد بن مسلم از امام باقر يا امام صادق (عليهما السلام) چنین نقل می کند که فرمود: «شدیدترین چیزی که مردم در روز قیامت گرفتار آن هستند این است که صاحب خمس برمی خیزد و می گوید پروردگارا! خمس مرا (غصب کردند) ولی ما آن را برای شیعیان خود حلال کردیم تا تولد آنها پاکیزه و فرزندانشان پاک متولد شوند. حدیث ، از باب 4 از ابواب انفال. 3- فضیل ابن یسار از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: «کسی که محبّت ما را در دل احساس کند خدا را بر نخستین نعمتش شکر گوید.» گفتم فدایت شوم نخستین نعمت خدا چیست؟ فرمود: «پاکی تولد (و نطفه) است.» سپس فرمود: «امیر مؤمنان (علیه السلام) به فاطمه (علیها السلام) گفت: نصیبت را از فیء (غنائم) برای پدران شیعیان ما حلال کن تا پاکیزه شوند.» سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود: «ما، مادران شیعیان خود را بر پدرانشان حلال کردیم تا پاکیزه شوند (و فرزندانشان فرزند حلالی باشد). حدیث ،10 از باب 4 از ابواب انفال . و همچنین احادیث 15 و 16 و 18 و 20 از باب 4 ، از ابواب انفال و حدیث 8، از باب 8، از ابواب «ما يجب فيه الخمس». این هشت حدیث بروشنی درباره مسئله کنیزان وارد شده و می دانیم که طبق تصریح فقها آنها از خمس مستثنا هستند ولی افراد لجوج و کم سواد بدون توجه و دقت در مضمون آنها و بدون توجه به فتاوای صریح فقها خواسته اند آنها را دلیل بر تحلیل خمس بطور مطلق قلمداد کنند غافل از این که مختصر دقت در مضمون این احادیث برای باز شدن مشت آنها کافی است.

دسته دوم. احادیثی است که دلیل بر تحلیل خمس در زمان خاص و معینی دارد، زیرا همانطور که سابقاً هم اشاره کردیم پیامبر و امامان به عنوان رئیس حکومت اسلامی حق داشتند که این مال را در شرائط خاصی که مصلحت مسلمانان اقتضا می کرده به مردم ببخشند.

همانطور که گاهی در شرائط سخت و سنگین ایجاب می کرده است که پرداختی فوق العاده دیگری موقتاً و بطور محدود بر آن بیفزایند، اینها از اختیارات حکومت اسلامی است که با در نظر گرفتن وضع مردم مسلمان می تواند بطور موقت از آن صرفنظر کند. برای (دیدن روایات به پانوشت مراجعه شود)(1) گواه زنده و دلیل روشن بر این مسئله این است که عده ای دیگر از امامان و یا شخص امام صادق (علیه السلام) و امام باقر (علیه السلام) در شرایط دیگری که شیعیان توانائی پرداخت خمس را داشتند با شدیدترین لحنی از آنها مطالبه نموده و آنان را موظف به انجام این وظیفه اسلامی کرده اند. (بخشی از این احادیث در پانوشت ذکر شده است)(2)

ص: 26


1- نمونه هایی از این دسته روایات: 1- «یونس بن یعقوب» چنین نقل می کند که خدمت امام صادق (علیه السلام) بودم که مردی وارد شد و عرض کرد فدایت شوم اموال و سودها و مال التجاره هائی به دست ما می افتد که می دانیم حق تو در آن هست و ما در این باره مقصریم، امام فرمود: اگر امروز شما را موظف به پرداختن این حقوق کنیم دور از انصاف است (یعنی به خاطر شرایط سختی که از نظر فشار حکومت و یا فشار زندگی در آن هستید آنها را به شما بخشیدیم.) وسائل الشيعه، جلد 6 حدیث 6، از باب 4، ابواب انفال. 2- حکیم (ابن عیسی) از امام صادق عليه السلام نقل می کند که عرض کردم منظور از : «و اعلموا انما غنمتم» چیست؟ فرمود «هر فایده ای که روز به روز به دست انسان می افتد ولی پدرم شیعیان ما را از آن معاف کرد تا پاکیزه شوند. حدیث 8 باب 4 ابواب انفال; و همچنین احادیث اول و دوم و هفتم و نهم و چهاردهم و نوزدهم این باب. همه این احادیث مربوط به معاف شدن جمعی از مسلمانان که در شرایط خاصی قرار داشتند از برنامه این مالیات اسلامی است و به هیچ وجه دلیل بر معافیت عمومی نخواهد بود.
2- به عنوان نمونه چند حدیث ذیلاً آورده می شود: 1- «محمد بن زید طبری» نقل می کند که یکی از تجار فارس از دوستان امام «على بن موسى الرضا(عليه السلام) نامه ای خدمتش نوشت و اجازه در زمینه (تحلیل) خمس خواست، حضرت به او نوشت: «بسم اللّه الرّحمن الرّحیم خداوند واسع و کریم است، در برابر هر عمل، ثواب قرار داده، و در مقابل تنگ گرفتن (و خودداری از اداء حق) غصه (و محرومیت از ثواب); هیچ مالی حلال نیست مگر از آن طریق که خداوند حلال کرده (بدانید) خمس کمک ما در سامان دادن امور دینی و امور مربوط به خانواده و همچنین شیعیان ما است، و به وسیله آن آبروی خویش را در برابر ستمکاران حفظ می کنیم. «بنابراین، از پرداخت خمس کوتاهی نکنید... «مسلمان کسی است که به عهد و پیمان الهی وفا کند، نه تنها به زبان بگوید و قلبش مخالف آن باشد » وسائل الشیعه، جلد ششم باب 3 از ابواب انفال، حدیث 2. 2- و نیز همو نقل می کند که جمعی از خراسان خدمت امام «على بن موسى الرضا (عليه السلام)» رسیدند و از او تقاضا کردند که آنها را از خمس معاف دارد، امام فرمود: «چنین چیزی را اجازه نمی دهم، شما با زبان خود نسبت به ما اظهار محبت می کنید، ولی حقی را که خداوند برای ما قرار داده و ما را خدمتگزار آن ساخته، که خمس است، از ما مضایقه می کنید، هیچ یک از شما را معاف نمی کنم، معاف نمی کنم، معاف نمی کنم.» وسائل الشیعه جلد 6 باب 3، حدیث 3. 3- ابوبصیر از امام باقر (علیه السلام) نقل می کند که می گوید شنیدم حضرت می فرمود: «هر کس چیزی از خمس بخرد خداوند او را معذور نخواهد داشت، زیرا چیزی را خریده که برای او حلال نیست.» وسائل الشیعه جلد 6، باب 3، حدیث 5. علاوه بر این روایت 8 و 9 و 10 همین ،باب و روایات 1 و 2 و 3 و 4 و 5 و 6 از باب هشتم از ابواب «ما يجب فيه الخمس» نیز حکایت می کند که بعضی از امامان نه تنها خمس را تحلیل نکردند، بلکه آن را با صراحت برای صرف در مصارف لازم مطالبه فرمودند. از این روایات بخوبی استفاده می شود که موضوع، جنبه همگانی نداشته بلکه همانند معاف شدن از پاره ای از مالیاتها مخصوص به شرایط معینی بوده است.

دسته سوم. آن روایاتی که مربوط به اشخاص معینی بوده است، یعنی شخص خاصی، خدمت امام (علیه السلام) رسیده و امام با در نظر گرفتن وضع حال او وی را از خمس معاف کرده است.

به عنوان نمونه: شخصی به نام «حکم بن عليا اسدی» خدمت امام باقر (علیه السلام) رسید در حالی که خمس مال خود را آورده بود، حضرت آن را پذیرفت و به او بخشید. زیرا شرایط این شخص چنان بوده که یا برای نیاز و یا برای تشویق و یا مقاصد دیگر، مصلحت بوده است که او را از خمس معاف دارند. و خود این جمله که امام (علیه السلام) می فرماید: من آن را بر تو حلال کردم دلیل بر این است که این حکم یک حکم عمومی و همگانی نبوده و الا این تعبیر موضوعیت نداشته است.(1)

دسته چهارم. روایاتی است که مضمون آن تحلیل است لکن با دقت بیشتر روشن می شود که منظور از آن

خمس نیست بلکه «انفال» می باشد. مانند روایت 12، از باب 4، از انفال، که مرحوم صاحب وسائل آن را با سایر روایات تحلیل در یک باب ذکر کرده ولی از ذیل روایت به خوبی استفاده می شود که مربوط به اراضی انفال است. و لذا تمام تکیه این روایت روی مسأله اراضی است و هم چنین روایت هفده این باب.

دسته پنجم. روایاتی است که مخصوص به زمان و شخص معینی نمی باشد و ظاهر آن تحلیل مطلق است، و آن سه روایت بیشتر نیست که ذیلاً آنها را مورد بررسی قرار می دهیم:

1. نخست روایتی است که «سالم بن مکرم» (ابو خدیجه) از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند: که من حاضر بودم و کسی به خدمت امام (علیه السلام) عرض کرد می خواهم اجازه آمیزش جنسی با زنان به من بدهید حضرت از سخن او وحشت کرد، کسی از حضار عرض کرد منظور او این نیست که به نوامیس مردم تجاوز کند، بلکه منظورش کنیزی است که خریداری کند (از غنائم و اموالی که خمس آن را نپرداخته اند) و یا همسری که با آن ازدواج نماید، یا میراثی که به دست او می آید، یا درآمد تجارت و یا چیزی که به او اهدا می شود امام (علیه السلام) فرمود اینها برای شیعیان ما همگی حلال است، اعم از کسانی که حاضرند و یا غایبند، آنهائی که مرده اند و یا زنده اند، و یا آنهائی که تا روز قیامت متولد می شوند؛ برای همه حلال است.(2)

جواب: باید توجه داشت که اولاً، سند این حدیث ضعیف است(3) و ثانیا تمام حدیث بر محور زنان و همسرانی که در اختیار مسلمانی قرار می گیرند (و به نحوی از انحاء خودشان و یا مهرشان مورد تعلّق خمس بوده است) دور می

ص: 27


1- وسائل الشيعه (جلد 6) حدیث 13، باب 1 – از ابواب انفال.
2- وسائل الشیعه، جلد ششم، باب چهارم انفال، حدیث 4.
3- زیرا سالم بن مکرم که نام دیگر او ابو خدیجه است، در میان دانشمندان علم رجال شدیداً محل گفتگو است، بعضی او را مورد اعتماد و بعضی او را شدیداً ضعیف شمرده اند، و بعضی در اخبار او توقف کرده اند، و به همین دلیل روی روایاتی که او به تنهایی نقل میکند نمی توان تکیه کرد.

زند و جواب امام (علیه السلام) نیز مخصوص همین قسمت است نه تحلیل کامل.(1) بنابراین، با این روایت که نه دلالت کافی دارد و نه سند معتبر نمیتوان چیزی را اثبات کرد.

2. حدیثی است که «معاذ بن کثیر» از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: بر شیعیان ما امر وسیع است که از آنچه در دست دارند در راه نیکی انفاق کنند، اما هنگامی که قائم ما قیام کند، بر هر کسی که گنجینه ای اندوخته است، گنجینه او حرام میشود تا به خدمت او بیاورند و حضرت صاحب از آن برای پیشبرد اهدافش استفاده کند.(2)

جواب: همانطور که با یک نظر دقیق روشن می شود در این حدیث هیچ گونه سخنی از مسأله خمس به میان نیامده است، بلکه اشاره به این است که سرمایه داران امت می توانند، چیزی را بیندوزند و چیزی را در راه خدا انفاق کنند، تا زمانی که حضرت مهدی قیام کند، آن روز تمام اندوخته های خود را باید به او بسپارند، تا در راه بسط عدالت در سراسر جهان از آن کمک بگیرد.

بهترین دلیل برای این که این حدیث ارتباطی به مسأله خمس ندارد، این است که می فرماید به هنگام قیام مهدی تمام اندوخته و گنجینه خود را در اختیار او بگذارند نه فقط خمس آن را، در حالی که اگر منظور از آن مسأله خمس بود، باید بگوید خمس آن را در اختیار او قرار دهند.

ضمناً باید توجه داشت که در سلسله راویان این حدیث «محمد بن سنان» است که وضع او در میان علمای علم رجال مبهم و محل گفتگو است.

3. حدیث مرسلی است که در «تفسیر عیاشی» از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: «مشکلترین چیزی که مردم در روز قیامت با آن سر و کار دارند این است که صاحب خمس برمی خیزد و می گوید خداوندا خمس مرا (نپرداختند) ولی شیعیان ما از این موضوع معافند.»

جواب: ناگفته پیدا است که این حدیث مرسل است و شخص مجهول و ناشناسی آن را از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده و به هیچ وجه نمی توان از نظر علم حدیث روی آن تکیه کرد و این سخنی است که همه علماء رجال آن را قبول کرده اند.

ص: 28


1- اگر کمی در سؤالی که از امام شده است دقت کنیم، روشن خواهد شد که بحث در مجموع روایت درباره کنیزانی است که مشمول احکام خمس بوده اند و یا زنانی که مهر آنها را از مال التجاره ای که خمس آن داده نشده پرداخته اند، و یا کنیز و زنی که با اموال اهدائی و میراثی که مورد تعلق خمس بوده و خمس آن پرداخت نشده در اختیار انسان قرار گرفته است. خلاصه، تمام حدیث بر محور زنان و همسرانی که در اختیار مسلمانی قرار می گیرند، و به نحوی از انحاء خودشان و یا مهرشان مورد تعلّق خمس بوده است، دور می زند و جواب امام (علیه السلام) نیز مخصوص همین قسمت است و الا معنی ندارد که شخصی سؤال درباره زنان بکند و دیگری از حضار گفتار او را به همه چیز تعمیم و توسعه بدهد. بنابراین آخرین چیزی که از این حدیث استفاده می شود این است که برای «طیب ولادت» یعنی حلال زاده بودن فرزندان هرگونه حقی از ناحیه خمس به مهر زنان و همسران تعلق بگیرد، از طرف امام برای هر زمان و هر کس از شیعیان تحلیل شده است، و همانطور که در سابق گفتیم این مطلبی است که فقهای ما در کتب فقهی به عنوان یک استثنا ذکر کرده اند، ولی دلیل آن نمی شود که خمس در موارد دیگر برای همیشه بخشوده شده باشد، بلکه بخشودگی مخصوص مسأله همسر و کنیز است. این را نیز می دانیم که طبق روایات باب «مهر» اگر کسی تصمیم داشته باشد مهر زنی را نپردازد و یا از مال حرام بپردازد، چنین کسی در حکم زناکار است. به جلد 15 وسائل الشیعه، صفحه 21 و 22 و 23 (باب 11- از ابواب مهور) مراجعه شود. گرچه بعضی از فقها از این گونه احادیث تحریم و بعضی کراهت فهمیده اند ولی در هر صورت معلوم میشود پرداختن مهر از مالی که ملک بلامانع انسان نیست بی اثر در وضع نطفه و فرزند نمی باشد و به همین دلیل برای پاک بودن این قسمت از خمس بخشوده شده است.
2- حدیث 11، باب 4، از ابواب انفال، از جلد 6 وسائل الشیعه .

تحصل مما ذكرنا

آیت اللّه مکارم می فرمایند که: از مجموع آنچه گفتیم چنین نتیجه می گیریم که هیچ گونه دلیل قابل قبولی برای تحلیل خمس بطور مطلق در دست نیست، و آنها که چنین ادعا می کنند در حقیقت مطالعه دقیقی روی این روایات نداشته اند، وگرنه با توجه به تقسیم بندی بالا روشن می شود روایتی که مضمون آن معاف بودن عموم افراد از خمس بوده باشد وجود ندارد.

البته اگر روایات را با نظر ابتدائی بنگریم، ممکن است چنین توهمی پیش آید، ولی همانطور که دیدیم با تجزیه و تحلیل و دسته بندی صحیح در روایات و در نظر گرفتن قرائنی که در متن آنها موجود است معلوم می شود که توهم تحلیل بطور مطلق صحیح نیست، و خمس همچنان به عنوان یک قانون اسلامی باقی و برقرار است. و همه مردم موظفند همچون سایر فرایض به آن عمل کنند.

حکم خمس و مالیات

یکی دیگر از شبهاتی که برخی از افراد برایشان مطرح است این است که در حال حاضر که دولتها از صاحبان درآمد ماليات أخذ می کنند دیگر جایی برای پرداخت خمس باقی نمی ماند؛ در حالی که این مطلب صحیح نیست و علماء بر آن پاسخ داده اند.

خلاصه پاسخ در یک جمله این است که خمس یک واجب الهی و عبادی است ولی مالیات یک حکم قانونی و حکومتی و تابع شرایط زمان و مکان است و هیچ ارتباطی با مسئله خمس ندارد.

لذا باید گفت: بین خمس و مالیات هم از جهت دلیل وجوب و هم در محل هزینه و مصرف تفاوت است و هیچ شباهتی با هم ندارند. از این رو پرداخت مالیات، نمیتواند جایگزین خمس گردد.

پیشینه أخذ مالیات در اسلام

نیازهای مالی حکومت اسلامی علاوه بر راههای شرعی تأمین آن (مانند: خمس، زکات) می تواند از طریق وضع مالیات نیز تدارک یابد و در صدر اسلام نیز مسبوق به سابقه بوده است.

برخی روایات گویای این است که امیرالمؤمنین علیه السلام در دوران حکومت خود مالیات برای اسبها وضع کرد .

از سوی دیگر، روایات مذمت عشر (یک دهم) گیرندگان - که مأموران حکومتهای جور در گرفتن مالیات بودند - تنها گویای حرمت این عمل از طرف حکومت های نامشروع قبل از اسلام و بعد از آن است و به هیچ وجه اصل گرفتن این وجوه را به طور مطلق تقبیح نمی کند.

همچنان که خداوند مسئولیت های مالی متعددی را بر عهده ولی امر امت قرار داده، اموال گوناگونی را هم در اختیارش نهاده است. این اموال یا تحت ملکیت اوست، مانند خمس و انفال و یا مالک آنها عموم مردم می باشند، مانند زمین های مفتوح العنوه و خِراج آنها و نیز جزیه اهل ذمه و گنج هایی که صاحبانشان آنها را در اختیار او قرار می دهند.

که هر دو قسم این اموال در اختیار ولی امر است تا آنها را صرف مصالح امت کند.

ص: 29

از بین این اموال و وجوه، خراج(1) شباهت بیشتری به مالیات امروزی دارد که علاوه بر خمس دریافت می شده است؛ که به عنوان نمونه یک روایت در این زمینه بیان می کنیم:

"مصعب مصعب بن یزید انصاری می گوید: حضرت علی علیه السلام ما را به دریافت خراج چهار روستا گماشت و دستور فرمود: از هر جریب.(2) زمین کشت انبوه یک درهم و نیم و هر جریب کشت متوسط یک درهم و هر جریب کم محصول دو ثلث درهم و بر هر جریب باغ انگور یا باغ درخت خرما یا مخلوط از انگور و خرما ده درهم بستانم و بابت نخل های تک تکی که از روستا جدا می باشند چیزی نگیرم تا رهگذاران از آنها استفاده کنند و فرمود: از خانها و دهبان ها که بر اسبهای تر سوار می شوند و ... هر یک 48 درهم و طبقه متوسط و کسبه بازار هر یک 24 درهم و طبقه ضعیف هر یک دوازده در هم بگیریم ...".(3)

البته مقدار خراج، به نظر حاکم شرع بستگی داشت و نصاب معینی نداشت. خراج را حاکم اسلامی در امور عام المنفعه؛ مانند بهداشت، تأمین هزینه جنگ و ... استفاده می کرد، اما زکات و خمس مصارف معینی دارند که در آیات و روایات به آنها اشاره شده است. هر چند با نظر ولی فقیه و اجازه ایشان میتوان زکات یا سهم امام را در موارد دیگر (افزون بر موارد تعیین شده) نیز مصرف کرد.

ناگفته نماند در حال حاضر جزیه و خراج دریافت نمی شود و در هر کشوری شکل جدیدی به خود گرفته است.

مالیات جایگزین خمس نیست

آیا مالیات در نظام اسلامی جایگزین خمس نمی شود؟

آیا مالیات در نظام اسلامی جایگزین خمس نمی شود؟(4)

- مالیات به جای سهمین محسوب نمی شود. (حضرت امام ره)

- مالیاتی که دولت ها براساس قوانین وضع می کنند هر چند پرداخت آن بر کسانی که قانون شامل آنان می شود واجب است و مالیات پرداختی هر سال از مؤونه ی همان سال حساب می شود ولی به جای خمس محسوب نمی شود و دادن خمس درآمد سالانه شان در زاید بر مؤونه ی سال به طور مستقل واجب است. (امام خامنه ای)

- مالیات نوعی هزینه کار اقتصادی است. یعنی کسی که فعالیت اقتصادی دارد، از جاده ها استفاده می کند، از امنیت بهره می گیرد، از رسانه های جمعی کمک می گیرد و از دیگر امکانات بهره مند می گردد. اگر این امکانات نبود، کار اقتصادی ممکن نمی شد، یا بهره کمی داشت، بنابراین وظیفه دارد سهمی از هزینه های کارهای عمومی دولت، که در انجام امور اقتصادی او مؤثر است را بپردازد، و این یک امر طبیعی است. بنابراین مالیات جزء خمس حساب نمی شود; بلکه مانند مال الاجاره منزل یا اجرت دکتر و کارگر است. اگر مثلاً شما کارگری را استخدام کنید که کوچه شما را تمیز کند، آیا هزینه آن از باب خمس حساب می شود، یا مؤونه سال شماست؟ مصارف مالیات همه از این قبیل است. (آیت اللّه مکارم)

ص: 30


1- خراج در دین اسلام نوعی مالیات به شمار می رود که بر زمین و همچنین سالانه به مقدار معینی از محصولات کشاورزی یا اموال مسلمین شامل می شود، به آن خراج می گویند. https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%AC_(%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85)https://fa.wikipedia.org/wiki/%D) 2
2- جریب، از واحدهای بسیار کهن برای اندازه گیری سطح و گاهی حجم و وزن می باشد. در جمع بندی نقلها تقریباً میتوان به این نتیجه رسید که اندازه جریب در قرون اولیه اسلامی حدود 1600 متر مربع بوده است.
3- حر عاملی، وسایل الشیعه، ج 15، ص 151، مؤسسه آل البيت، قم، 1409ه.ق.
4- حضرت امام خمینی ره ،استفتائات، ج4، [سؤال 5382] امام خامنه ای، رساله خمس ،م109، سایت آیت اللّه مکارم: http://www.makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=46467mid=259660 https://makarem.ir/main.aspx?reader=1lid=0mid=28112catid=0pid=61901 سوال17

فصل اول: حکم خمس و مسائل سال خمسی

مبحث :اول حکم خمس

بیان اجمالی حکم خمس

بر چه افرادی واجب است خمس اموالشان را بدهند؟

بر چه افرادی واجب است خمس اموالشان را بدهند؟(1)

- پرداخت یک پنجم مازاد درآمد سالانه و همچنین یک پنجم مواردی دیگر مانند مال مختلط به حرام ،معدن،گنج و ... با وجود شروطی که در فقه آمده است واجب است و در این واجب فرقی بین زن و مرد، مجرد و متاهل، دارای زندگی مستقل و عدم آن نیست.

نکته: شرایط وجوب خمس بسیار مفصل است و همچنین نظرات مراجع تقلید متفاوت است که به طور مفصل در بخشهای مختلف جزوه به آنها اشاره خواهد شد.

تعلق خمس بر عین یا بر ذمه

اشارة

تعلق خمس بر عین یا بر ذمه(2)

آيا خمس به عین اموال تعلق میگیرد یا به ذمه صاحبان اموال ؟

آيا خمس به عین اموال تعلق میگیرد یا به ذمه صاحبان اموال ؟

- خمس در تمام انواعش به عین تعلق می گیرد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- خمس بر عهده و ذمه صاحب مال است. (امام خامنه ای)

عدم تعلق مجدّد خمس به مال مخمس

آیا مالی که خمس آن پرداخت شده است دوباره سال بعد باید خمس آن پرداخت شود؟

آیا مالی که خمس آن پرداخت شده است دوباره سال بعد باید خمس آن پرداخت شود؟(3)

- هر مالی را که یکبار خمس آن را بدهند و همان مال باقی باشد دیگر خمس به آن تعلق نمی گیرد، مگر این که رشد کند یا قیمت آن اضافه شود که با لحاظ (شرایطی که در مباحث آینده خواهد آمد) آن رشد و یا ترقی خمس دارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

حكم خمس افراد نابالغ

اموال ایشان دو فرض دارد:

ص: 31


1- العروه الوثقى، كتاب الخمس، في ما يجب فيه الخمس. و همچنین م83؛ المراة التى تكتسب في بيت زوجها ويتحمل زوجها مؤونتها، يجب عليها خمس ما حصل لها من غير اعتبار اخراج المؤونة، اذ هى على زوجها الا ان لا يتحمل. توضيح المسائل مراجع، ذیل مسئله 1757؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44817mid=255669
2- تعلق خمس بر ذمه مکلف: در این صورت خمس فقط دینی است بر ذمه مکلف و ربطی به عین مال وی ندارد و وی حق تصرف در تمام مال خود را حتی بعد از انقضای سال خمسی دارد و فقط باید معادل قیمت خمس را در زمان آن به ارباب خمس بپردازد.
3- العروه الوثقى، كتاب الخمس، في ما يجب فيه الخمس م53؛ سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 808095؛ سایت آیت اللّه مکارم: http://www.makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255584

الف) منافع کسب نابالغ

اشارة

منافع کسب(1) نابالغ

حکم خمس منافع کسب نابالغ چیست؟

حکم خمس منافع کسب نابالغ چیست؟(2)

- پرداخت خمس سود حاصل از تجارت با اموال او یا منافع کسبش بر ولی واجب نیست، البته در صورتی که سود به دست آمده تا رسیدن طفل به سن تکلیف باقی بماند، ادای خمس آن بنابر احتیاط واجب بر عهده ی طفل است. نسبت به سود حاصل از ارثی که به کودک می رسد و تا زمان رسیدن به بلوغ شرعی در ملک او باقی می ماند، بنابر احتیاط واجب باید بعد از رسیدن به سن تکلیف، خمس آن را بپردازد. (حضرت امام)

- کودکان نیز مثل سایر افراد اگر منافع کسبی داشته باشند و در بین سال در مؤونه آنان مصرف نشود، خمس به آن تعلق می گیرد و در این صورت ولی شرعی آنها می تواند آن را بپردازد، حکم مذکور شامل سایر موارد تعلق خمس مانند حلال مخلوط به حرام، معدن و گنج نیز می شود. (امام خامنه ای)

- اگر برای بچه نابالغ درآمد و منافعی بدست آید - هرچند از هدایا باشد - اگر در بین سال تلف نشده باشد مؤونه هم نشود، خمس به آن تعلق میگیرد و بر ولی بچه واجب است(3) که خمس آن را از مال او بدهد و چنانچه ولی، آن را پرداخت نکند، بر خود بچه پس از بلوغ، واجب است که خمس آن را بدهد. (آیت اللّه سیستانی)

- پرداخت خمس اموال صغیر توسط ولی جایز نیست و باید خودش کبیر شود و چنانچه تا زمان بلوغ موجود بوده و حداقل یک سال از تملیک آن گذشته و مورد استفاده قرار نگرفته باشد، بنابر احتیاط واجب باید زمانی که به بلوغ شرعی رسید خمس آن را بپردازد. (آیت اللّه مکارم)

ب) سایر اموال نابالغ (معدن گنج ،غوص مال مخلوط به حرام)

اگر بچه ای معدنی را استخراج نماید، یا گنجی پیدا کند، یا با فرو رفتن در دریا جواهری بیرون آورد، یا مال حلال مخلوط به حرام داشته باشد وظیفه ولی او نسبت به خمسش چیست؟(4)

- باید ولی او خمس آن را بدهد و چنانچه ندهد باید خود او بعد از بلوغ، خمسش را بدهد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی)

- مال حلال مخلوط به حرام، معدن و گنج هم همان حکم منافع کسب را دارد و در این صورت ولی شرعی آنها می تواند آن را بپردازد. (امام خامنه ای)

- پرداخت خمس معدن، گنج و غوص، قبل از بلوغ توسط ولی مشکل است ولی در مال حلال مخلوط به حرام پرداخت خمس توسط ولی واجب است. (آیت اللّه مکارم)

ص: 32


1- آیت اللّه سیستانی السابع: أرباح المكاسب، وهى كل ما يستفيده الإنسان بتجارة أو صناعة أو حيازة أو أى كسب آخر ، ويدخل في ذلك ما يملكه بهدية أو وصية، و مثلهما على الأحوط لزوماً ما يأخذه من الصدقات الواجبة و المستحبة من الكفارات و مجهول المالک و رد المظالم وغيرها عدا الخمس و الزكاة. المسائل المنتخبه، ذيل مسئله 596 .
2- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1794؛ امام خامنه ای اجوبة الاسفتائات (اصلاح شده) س 1037؛ سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، م84. سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل جامع، م2387. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255532
3- توضیح المسائل جامع مسأله 561. اگر بچۀ نابالغ ممیز از مجتهدی تقلید کند که معتقد است مال بچۀ نابالغ خمس ندارد، ولی او حق پرداخت خمس مال او را از اموال وی ندارد.
4- العروه الوثقى، مساله 84: الظاهر 1 عدم اشتراط التكليف والحرية فى الكنز والغوص والمعدن والحلال المختلط بالحرام والارض التى يشتريها الذمى من المسلم ، فيتعلق بها الخمس، ويجب على الولى والسيد اخراجه؛ وفى تعلقه بارباح مكاسب الطفل اشكال، والاحوط اخراجه بعد بلوغه: خامنه ای، اجوبه الاستفتائات، س 1037؛ جزوه خمس معظم له (خرداد 99)، م105. آیت اللّه سیستانی توضیح المسائل جامع، ج 2، م560 .

زمان وجوب خمس به اموال نابالغ

بر اساس نظر مراجعی که وجوب خمس اموال نابالغ را مشروط به بلوغ می دانند آیا با رسیدن به بلوغ فورا باید خمس بدهند یا تا یک سال خمسی فرصت دارند؟(1)

- باید فورا خمس بدهند؛ البته مشروط بر این که یک سال از مالکیت نابالغ بر آن مال گذشته باشد. (حضرت امام، امام خامنه ای،(2) آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

جواز پرداخت خمس نابالغ توسط ولی

بر اساس نظر مراجعی که پرداخت خمس اموال (ارباح مکاسب) نابالغ را واجب نمی دانند آیا ولی او مجاز به پرداخت خمس از اموال صغیر می باشد؟(3)

- پرداخت خمس درآمد نابالغ قبل از بلوغ بر هیچ کس حتی ولی او جایز نیست. (آیت اللّه مکارم)

نکته 1: اگر بچه نابالغی که ممیز است از مجتهدی تقلید می کند که معتقد است مال بچه نابالغ خمس ندارد ولی

او حق پرداخت خمس مال او را از مال وی ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

نکته 2: در صورتی که کسی از مسئله فوق معصیت کرد و خمس نابالغ را پرداخت کرد ضامن است.

حکم خمس اموال مجنون

مجنون
اگر مجنون مالی به دست آورد حکم خمس آن چیست؟

اگر مجنون مالی به دست آورد حکم خمس آن چیست؟(4)

- شخص مجنون اگر عایداتی دارد در صورتیکه در بین سال در مؤونه او مصرف نشود متعلق خمس است و قیم شرعی او می تواند آن را بپردازد و اگر نپرداخت بر مجنون بعد از هوشیاری و سلامت واجب است که خود،

خمس آن را بدهد و در صورت عدم هوشیاری تا زمان فوت، بایستی از ترکه او پرداخت شود. (امام خامنه ای)(5)

- اگر برای مجنون (دیوانه)، درآمد و منافعی بدست آید - هر چند از هدایا باشد - اگر در بین سال تلف نشده باشد و در مؤونه او مصرف نشود، خمس به آن تعلق می گیرد و بر ولی مجنون واجب است که خمس آن را از مالش بدهد و چنانچه ولی آن را پرداخت نکند بر مجنون بعد از هوشیاری و سلامت واجب است که خودش خمس آن را بدهد. (آیت اللّه سیستانی)

- خمس به مال مجنون تعلق نمی گیرد ولی مجنون ادواری در آن زمانی که عاقل است باید خمسش را بپردازد. (آیت اللّه مکارم)

نکته: شایان ذکر است چنانچه مجنون سر سال خمسی یا بعد از آن هوشیار شد پرداخت خمس اموالی که سال بر آن گذشته است را باید (به فتوا یا احتیاط) فورا بپردازد.

ص: 33


1- العروه الوثقى، فى ما يجب فيه الخمس، م:84 : سید علی خامنه ای جزوه خمس معظم له (خرداد 99)، م105.
2- مبنای معظم له تعلق خمس به ذمه افراد است لکن باید دقت داشت که ولو نابالغ قبل از بلوغ مکلف نیست ولی سال مالی از قبل از بلوغ محاسبه می شود و مشابه این مسئله در باقی ابواب فقهی نیز مشهود است مانند: مس میت توسط نابالغ که موجب وجوب انجام غسل به محض رسیدن به بلوغ است.
3- آیت اللّه سیستانی توضیح المسائل جامع، مسأله 2387. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255532
4- حضرت امام با استفاده از العروه الوثقى، فى ما يجب فيه الخمس، م84: آیت اللّه سیستانی توضیح المسائل جامع، م2387؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255468
5- امام خامنه ای، جزوه ارسالی پاییز 1401، دفتر معظم له سوال 240؛ صحیفه امام، ج 3، ص: 185 نامه [به آقای پسندیده و پاسخ به 9 سؤال درباره وجوه شرعیه ]
آلزایمر
آیا خمس به فردی که در حد شدید آلزایمر دارد واجب است؟

آیا خمس به فردی که در حد شدید آلزایمر دارد واجب است؟(1)

- اگر آلزایمر به حدی باشد که مانند مجنون قوۀ تشخیص و تمیز ندارد، حکم مجنون را دارد. (امام خامنه ای)

- اگر این بیماری شدید باشد همان حکم مجنون را دارد. (آیت اللّه سیستانی)

- چنین فردی در حکم غیر عاقل است و اموالی که در این حالت بدست آورده خمس ندارد ولی خمس آنچه مربوط به زمان عاقل بودن اوست توسط ولی وی پرداخت می شود. (آیت اللّه مکارم)

نکته: شخص آلزایمری متناسب با حالتش در شدت و ضعف بر طبق مبنای هر مرجع ملحق به مجنون یا سفیه

خواهد بود.

سفيه

سفيه(2)

اگر شخص سفیه (که شرعا محجور و ممنوع از تصرف در اموالش است) پولی به دست آورد، خمس آن بر عهده چه کسی است؟(3)

- ادای خمس مال سفیه با ولی اوست. (امام خامنه ای،(4) آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته: در ذیل فتوای آیت اللّه سیستانی این مطلب اضافه شده است: البته، اگر فرد سفیه از مجتهدی تقلید کند که معتقد است مال وی خمس ندارد، ولی او حق پرداخت خمس مال سفیه را از اموال وی ندارد.

حکم خمس بر اشخاص حقوقی

آیا خمس به اشخاص حقوقی مانند اموال و درآمدهای دولتی نیز تعلق می گیرد؟(5)

- خمس به اموال دولتی تعلق نمی گیرد. (امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

خمس ثلث و درآمدهای آن

طبق وصیت مرحوم مبلغی از ثلث مخمس را در بانک قرار داده تا از عایدات آن خرج کارهای خیر گردد؛ اگر در پایان سال مالی مقداری از عایدات اضافه آید، آیا خمس دارد؟(6)

ص: 34


1- امام خامنه ای جزوه ارسالی پاییز ،1401 دفتر معظم له سوال 241، آیت اللّه سیستانی استفاده از توضیح المسائل جامع، م 2387؛ سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255469
2- اصطلاح «سفیه» در مقابل «رشید» به کار می رود؛ فرد «رشید» دارای حالتی است که وی را وا می دارد تا مالش را حفظ کرده و آن را متناسب با شأن و وضعیت خود صرف کند؛ اما «سفیه» چنین حالتی ندارد؛ بلکه اموالش را بیجا صرف کرده یا آنها را تلف می نماید و معاملات خود را بر اساس زیرکی و توجه به مغبون نشدن، انجام نداده و نسبت به فریب خوردن یا نخوردن در معاملات، اهمیت نمی دهد و عرف مردم و افراد عاقل او را در به دست آوردن و خرج کردن اموال به گونه ای متفاوت با روش خود (افراد عاقل) می بینند. توضیح المسائل جامع، ج2، مسأله 1646:
3- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع مسائل متفرقه سوال شماره 489036؛ 13/09/1393؛ توضیح المسائل جامع آیت اللّه سیستانی، ج 2، مسأله 562، سایت آیت اللّه مکارم https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255468
4- اگر سفیه یا مجنون مالک اموالی باشند، آیا خمس و سایر وجوهات شرعی به آنها تعلق می گیرد؟ و ولی آنها باید پرداخت خمس داشته باشد؟ (کد مؤسسه: 65375) در مورد مجنون احتیاط واجب و در سفیه واجب است ولی آنها پرداخت کند.
5- جزوه خمس معظم له (خرداد 99) م 41 : توضیح المسائل جامع، م2481، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255576
6- سایت امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 628002 ، 07/12/1394؛ الرافد فى أحكام خمس الأرباح والفوائد، أسئلة تطبيقية ذيل المطلب التاسع، سوال 5 (هل يلزم إخراج خمس نماءات ثلث الميت كإيجارات الدكاكين إذا كان الميت لم يخرج الخمس فى حياته؟ الخوئي، السيستاني: إذا كان الخمس متعلقاً بعين المال، فكما يجب إخراج خمس الثلث، يجب إخراج الخمس من المنافع والنماءات.) و سوال 6 (في الفرض السابق ماذا لو كان الثلث مخمساً؟ الخوئي، السيستاني: إذا كان الثلث مخمساً فلا يجب الخمس في نمائه.)

- در صورتی که ثلث مال مخمس بوده است خودش و منافعش خمس ندارد و الا باید بپردازد. (آیت اللّه سیستانی)

خمس اموال کافر بعد از اسلام

آیا کسی که تازه مسلمان شود باید خمس دارایی های قبلیش را بدهد؟(1)

- نسبت به آنچه خمس داشته و بعد از اسلام آوردن شما موجود نبوده، خمس ساقط است. (حضرت امام)

خمس اموال مرتد

حکم خمس اموال زمان ارتداد چیست؟(2)

- درآمدهای مرتد که سال بر آن گذشته است خمسش واجب است هر چند تلف شده باشد. (حضرت امام)

ص: 35


1- تحریر الوسیله کتاب ،الخمس القول فى المعدن م2؛ سایت حضرت امام ره : http://www.imamkhomeini.ir/fa/c78_120657/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_/%D8%AC_4/%D8%AE%D9%85%D8%B3_%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84_%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AF_%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%AF سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44809mid=255529
2- سایت حضرت امام: http://www.imamkhomeini.ir/fa/c78_120657/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_/%D8%AC_4/%D8%AE%D9%85%D8%B3_%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84_%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AF_%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%AF

مبحث دوم: اشتراط قصد قربت در خمس

اشارة

آیا در هنگام پرداخت خمس به مجتهد یا نمایندۀ او، یا هنگام رساندن خمس به موارد مصرف آن، قصد قربت لازم است؟(1)

- در خمس قصد قربت لازم است. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- قصد قربت در خمس یک شرط تکلیفی است. (امام خامنه ای)

- بنا بر احتیاط واجب باید قصد قربت کند؛ یعنی خمس را به قصد انجام فرمان خداوند و برای نزدیک شدن به او بپردازد و اگر بدون قصد قربت خمس بدهد، معصیت کرده است؛ اما خمسی که پرداخت کرده، کافی است. (آیت اللّه سیستانی)

ریا کردن در پرداخت خمس

حکم خمسی که برای ریا پرداخت شود چیست؟ آیا مجددا باید داده شود؟(2)

- اگر بدون قصد قربت خمس بدهد، معصیت کرده است؛ اما خمسی که پرداخت کرده، کافی است. (امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی)

- در صورتی که آن مال از بین نرفته باشد میتواند در همان حال قصد قربت کند. (آیت اللّه مکارم)

پرداخت احتیاطی خمس

اگر شخصی در مورد تعلق خمس به مالی تردید نماید و احتیاطاً خمس آن را بدهد و بعداً علم به تعلق خمس به آن مال پیدا نماید، آیا همان پرداخت قبلی، که با تردید صورت پذیرفته، کافی است؟(3)

- آری کافی است. (آیت اللّه مکارم)

نکته: مطابق نظر امام خامنه ای و آیت اللّه سیستانی نیز قاعدۀ حکم همین است.

حکم پرداخت خمس

الف) از مال خودش

اگر شخصی بخواهد از اموالش خمس، خمس اموال دیگری را بدون اجازه و اطلاعش بدهد، آیا

مجزی است؟(4)

ص: 36


1- حضرت امام، استفتائات امام خمینی (س)ج. 4 [سؤال 3841]، http://www.imamkhomeini.ir/fa/c78_120843/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_/%D8%AC_4/%D9%82%D8%B5%D8%AF_%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D9%85%D8%B3 سیدعلی خامنه ای، استفتاء خصوصی با تایید حاج آقای رضایی، سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع ، ج 1، م 2440؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، ذیل م1851؛ سید علی سیستانی، المسائل المنتخبة، م614؛ ناصر مکارم شیرازی، احکام بانوان، احکام خمس، ص125؛
2- سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 1، م 2440؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، ذیل م1851؛ سید علی خامنه ای، استفتاء خصوصی با تایید حاج آقای رضایی، سیدعلى سيستاني، المسائل المنتخبة، م614؛ ناصر مکارم شیرازی، احکام بانوان، احکام خمس، ص 125؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44801mid=255414
3- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44818mid=255709
4- سایت ادمین امام خامنه ای فایل استفتائات جدید (اردیبهشت 1401) توضیح المسائل جامع، ج 2، م858؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44817mid=255686

- بدون اذن و اطلاع مکلف نیز پرداخت خمس کفایت می کند. (امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- اگر انسان بخواهد از مال خودش به صورت تبرعی و مجانی، خمس شخص دیگری را بپردازد، چنانچه خمس به اموال شخص مذکور تعلّق گرفته باشد، پرداخت خمس با درخواست وی اشکال ندارد، ولی بدون اطلاع و درخواست او کافی نیست؛

اما اگر خمس در ذمّه شخص مذکور باشد، پرداخت مجانی خمس از طرف وی - هرچند بدون اطلاع یا درخواست وی - اشکال ندارد و کافی است؛ مانند اینکه مالک یا شخص دیگر شیئی را که به آن خمس تعلّق گرفته، اتلاف یا مصرف کرده و ضامن خمس آن شده یا مالک، خمس را با حاکم شرع یا نمایندۀ وی دستگردان یا مصالحه کرده باشد. (آیت اللّه سیستانی)(1)

ب) از مال مدیون به خمس (بدون اذن او)

آیا جایز است از اموال کسی که خمس نمی دهد بدون رضایتش خمسش را جدا کرده و پرداخت کنیم و کفایت می کند؟(2)

- جایز نیست و کفایت نمی کند؛ بلی اگر عین مال موجود باشد صاحب مال می تواند فعلاً بابت خمس حساب کند (حضرت امام)

ص: 37


1- الرافد، المطلب الخامس: التبرع عن الغير في أداء الخمس. * هل يجوز للغير أن يدفع الخمس عمن يجب عليه دون أن يملكه المبلغ ومن دون أن يعلمه بذلك؟ السيستانی: تارة يكون الخمس فى عين المال، وأخرى يكون فى الذمة، فإذا كان الخمس فى عين ماله وطلب منه أن يؤدى عنه الخمس جاز ذلك وتبرء ذمته من الخمس، ولا يلزم أن يملكه المال أولاً، وأما الأداء عنه بلا طلب منه فلا يجزى، وأما إذا كان الخمس منتقلاً إلى ذمته جاز دفعه عنه من دون علمه عند السيد السيستاني ولابد من إذنه في هذا الفرض أيضاً عند السيد الخوئى(1) ولا يلزم أن يملكه المال أولاً في كلا الفرضين.
2- استفتائات حضرت امام ج 4 م 3840؛ الرافد (جستجوی خمس) المطلب الأول: مسؤولية الخمس بالنسبة لأغراض البيت وأموال الزوجة.

مبحث سوم: سال خمسی

اشارة

تعریف: سال خمسی زمانی است که مکلف باید در آن زمان (مطابق با مبنای مرجع تقلیدش) خمس اموالش را محاسبه نماید.

ضرورت داشتن سال خمسی (در ارباح مکاسب)

آیا تعیین سال خمسی ضروری است؟(1)

- افرادی که درآمد شخصی هرچند به مقدار کم داشته باشند، خواه مجرد باشند یا متأهل، واجب است سال خمسی داشته باشند و درآمد سالانه خود را محاسبه کنند تا اگر چیزی از درآمد تا پایان سال باقی ماند، خمسش را بپردازند. البته حساب سر سال خمسی و محاسبه درآمد سالانه واجب مستقل نیست؛ بلکه راهی برای شناخت مقدار خمس است و وقتی واجب می شود که انسان بداند خمسی به او تعلق گرفته، ولی مقدار آن را نمی داند؛ ولی اگر از منفعت کسب چیزی نزدش نماند و همۀ آن در مؤونه زندگی مصرف شود، خمس به او تعلق نمی گیرد تا آن را حساب کند. (امام خامنه ای)

- در حقیقت به ربح و سود به مجرد دریافت آن خمس تعلق می گیرد لكن شارع مقدس به جهت تفضل و تخفیف به مکلفین اذن داده است که موونه سال را از آن مصرف کنند و در صورتی که مازادی از آن در پایان سال باقی ماند خمسش را خارج نمایند؛ بنابراین بر مکلف لازم است سال خمسی داشته باشد تا بتواند مازاد از موونه سال را محاسبه نماید. (آیت اللّه سیستانی)

- کسی که درآمد اضافی ندارد نیاز به قرار دادن سال خمسی ندارد؛ به طور مثال کارمندانی که در ماه حقوق مشخصی می گیرند و مقدار حقوقشان به قدری است که معمولا تا پایان همان ماه (و حتی زودتر) خرج می شود، چنانچه درآمد دیگری نداشته باشند و مخارجشان بیش از درآمدشان یا مساوی آن باشد سال خمسی برای آنها لازم نیست ولی با توجه به اینکه غالباً درآمد اضافی جزئی دارند لازم است به خاطر همان، سال خمسی برای خود قرار دهند. (آیت اللّه مکارم)

ضرورت داشتن سال خمسی در دیگر اموال (غیر ارباح مکاسب)

مسئله: سال خمسی به مازاد درآمد سالیانه که یکی از موارد وجوب خمس است، اختصاص دارد و در موارد دیگر وجوب خمس، مانند غنائم جنگی و معادن جاری نیست.(2)

ابتدای سال خمسی

اشارة

ابتدای سال خمسی(3)

برای طرح دقیق بحث افراد را به چند دسته تقسیم کنیم:

ص: 38


1- سیدعلی خامنه ای، اجوبة الاستفتائات، 994 و 997. الرافد في أحكام خمس الأرباح و الفوائد الباب الأول: تحديد رأس السنة الخمسیة، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44817mid=255670
2- العروه الوثقى، في ما يجب فيه الخمس، پایان عبارت الأول، فيجب اخراج الخمس من جميع ذلك قليلا كان او كثيرا، من غير ملاحظة خروج مؤونة السنة.
3- توضيح المسائل ،مراجع ،ج 2 م 1765 ، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، م 60 ؛ سید روح اللّه خمینی، استفتائات، ج1، ص389؛ سیدعلی خامنه ای ،سایت، استفتائات جدید، س994؛ سید علی خامنه ای، استفتای خصوصی به شمارۀ 9016؛ سیدعلی خامنه ای ،سایت خمس س 46 .
الف. افراد شاغل
اشاره

الف. افراد شاغل(1)

ابتدای سال خمسی برای کسانی که شاغل محسوب می شوند چه زمانی است؟ (بیان اجمالی)

- کسانی که درآمد تدریجی روزانه دارند (مانند کارگر روزمزد و یا کاسب) ابتدای سال خمسی ایشان روز شروع به کسب و کار است و کسانی که درآمد کارشان در زمان معینی به دست می آید(2) اول سال خمسی روزی است که درآمد در اختیارشان قرار می گیرد و می توانند آن را دریافت کنند. (حضرت امام، امام خامنه ای)(3)

- سر سال او از وقتی است که شروع به کار می کند. (آیت اللّه سیستانی)

- سال او اولین درآمد است. (آیت اللّه مکارم)

حقوق بگیر

شاغلینی که مانند کارگران و کارمندان در تاریخ مضبوط و مشخصی شروع به کار کرده و در تاریخ مشخصی هم حقوق می گیرند دقیقا چه زمانی را سر سال قرار دهند؟(4)

- زمان دریافت اولین درآمد آغاز سال خمسی است. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- شروع سال خمسی با شروع به کار است به این معنا که اولین روزی که در آن روز عمل را مباشرتا انجام دهد مثلا اگر وظیفه کارگری و معلمی را در آغاز بهار به عهده بگیرد و شروع به کار کند همان تاریخ ابتدای سال خمسی اوست نه زمانی که مراحل استخدام را طی می کند. (آیت اللّه سیستانی)

پرداخت اجرت به صورت مدت دار (چک)

حقوق و اجرت کار مرا بصورت چکی پرداخت کرده اند حال آیا تاریخ گرفتن اولین چک را باید برای سال خمسی در نظر گرفت یا تاریخ نقد شدن آن را؟(5)

- تاریخ نقد شدن ملاک است. (امام خامنه ای)

سال خمسی نسبت به دورهی آموزشی کارمندان

اگر کارمندی برای شروع کار در دوره آموزشی شرکت میکند و حقوق دریافت می کند، شروع

سال خمسی از چه زمانی است؟

ص: 39


1- ملاک شاغل بودن در مبحث خمس این است که درآمد کسبی شخص در طول سال، نسبت به مخارج و مصارف سالانهاش مقدار درخور توجهی باشد، مثلا اگر درآمد کسبی فرد به اندازۀ 5درصد مخارجش باشد این فرد عرفاً شاغل محسوب نمی شود؛ اما اگر درآمد مدنظر 25 درصد مخارجش باشد، عرفاً شاغل است. مثل کاسب ،صنعتگر، کارمند و کشاورز.
2- مانند کارمند وقتی که اولین حقوق به حسابش واریز می شود و کشاورز هنگام جمع آوری محصول و باغدار در زمان چیدن میوه.
3- ابتدای سال خمسی امثال کارگران و کارمندان از اولین روز امکان دریافت اولین درآمد از درآمدهای کار و کارمندی است و سال خمسی تجار و مغازه داران از تاریخ شروع به خرید و فروش و سال خمسی امثال کشاورزان از تاریخ برداشت اولین محصول کشاورزی سال، شروع می شود. (سید علی خامنه ای، سایت، خمس، س46)
4- سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1765؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس م 60؛ سید روح اللّه ،خمینی استفتائات، ج 1، ص 389؛ سید علی خامنه ای سایت استفتائات ،جدید س994؛ سید علی خامنه ای استفتای خصوصی به شماره 9016؛ سید علی خامنه ای ،سایت خمس س46 آیت اللّه سیستانی ،الرافد تحديد رأس السنة الخمسية، من يعتاش من إيجارات العقارات، وهذا النوع وهو من له مهنة وعمل يجب عليه أن يجعل له رأس سنة واحد لجميع أرباحه، وهو أول يوم يباشر فيه العمل، فلو كان معلماً أو عاملاً واستلم الوظيفة في واحد ربيع مثلاً صار هذا التاريخ هو بداية سنته الخمسية.
5- جزوه ارسالی دفتر معظم له دی ماه 1401، ص228 .

- اگر حقوق دوره ی آموزش به عنوان اجرت به شما داده شده است، از همان زمانی که اولین حقوق را دریافت کرده اید اوّل سال خمسی شماست، ولی اگر به شکل کمک و هدیه بوده است، خمس نداشته و اول سال خمسی شما زمانی است که اولین حقوق رسمی خود را دریافت می کنید. (امام خامنه ای)(1)

کاسب و تاجر

ابتدای سال در مورد کسانی که از همان روز اول شروع به کار درآمد نیز دارند چه زمانی است؟(2)

- کسانی که درآمدشان به تدریج - مثلا روزانه - است، مانند کسبه و رانندگان تاکسی، همان زمان آغاز به کارشان، سررسید سال خمسی آنان است. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم )

تولیدی ها و ساخت و سازها

زمان دقیق ابتدای سال در مورد کسی که کار او خرید مواد اولیه و تولید است و یا مثلا بساز و بفروش است چه زمانی است؟(3)

- تولید کنندگان مانند قالی بافی ،پوشاک، ساختمان سازی و ... چنانچه مواد اولیه آن از اموال مخمس یا در حکم مخمس تهیه شده باشد ابتدای سال خمسی ایشان به این صورت است که اگر درآمد تدریجی دارند یعنی روز به روز درآمد بدست میآوردند ابتدای سال ایشان از زمان شروع به کار است اما اگر درآمد دفعی دارند یعنی در زمان خاصی درآمد حاصل می شود مانند قالی باف که مثلا بعد از چند ماه فایده اش حاصل می شود از زمان حصول سود و فایده است و چنانچه محصول را قبل از تکمیل به فروش برساند شروع سالش زمانی است که امکان دریافت پول فروش آن را داشته باشد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- سر سال او از وقتی است که شروع به کار می کند. (آیت اللّه سیستانی)

- در همه موارد آغاز سال خمسی زمان حصول درآمد است مثلا در قالی بافی بعد از آن که بافتن قالی تمام شد و آماده فروختن گردید هرگاه سال بر آن بگذرد و پول آن مصرف نشود خمس دارد. (آیت اللّه مکارم) نکته: تولید کننده ،کشاورز، دامدار یا باغدار چنانچه مواد اولیه اش از درآمد بین سال تهیه شده باشد، سر سال خمسی باید خمس آن را پرداخت کند. توضیح آنکه اگر مثلا دامدار دامهای خودش را از درآمدهای شغلی تهیه کرده است، در هر صورت باید سر سال خمسی خمس این دامها را باید پرداخت کند.

کشاورز و باغ دار

تاریخ دقیق سال خمسی کشاورزان چگونه تعیین می شود؟(4)

- ابتدای سال کشاورز، وقت پیدا شدن فایدۀ زراعت و رسیدن آن به دستش می باشد که همان وقتی است که غلّه را پاک می کند و کسی که دارای درخت های میوه است، ابتدای سالش وقت چیدن میوه و برداشت آن ها است، البته اگر زراعت و میوه ها را قبل از آن بفروشد ابتدای سالش وقتی است که پول جنس را بگیرد یا آن

ص: 40


1- امام خامنه ای، سایت ادمین منابع عربی احکام خمس س58 .
2- تحریرالوسیله، کتاب الخمس، م10. امام خامنه ای، جزوه خمس 1399، م99. سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، م1765؛
3- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م 1765؛ سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس م 60 ، با استفاده از تحریرالوسیله کتاب الخمس، م 10 ، امام خامنه ای، رساله خمس ارسالی ،دفتر ،م98؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44817mid=255678
4- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م 1765؛ سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، م60؛ تحریرالوسیله، كتاب الخمس، م10. امام خامنه ای جزوه خمس 1399، م99. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255447

که به مانند موجود باشد یعنی طوری باشد که تا مطالبه کند به دستش برسد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- زمانی که عرفا شروع به کار کند سال خمسی او شروع می شود. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: تولید کننده ،کشاورز، دامدار یا باغدار، چنانچه مواد اولیهاش از درآمد بین سال تهیه شده باشد، سر سال خمسی باید خمس آن را پرداخت کند. توضیح آنکه اگر مثلا دامدار دامهای خودش را از درآمدهای شغلی تهیه کرده است، در هر صورت باید سر سال خمسی خمس این دامها را باید پرداخت کند.

عدم تغییر سال خمسی با تغییر زمان برداشت در سالهای دیگر

کشاورزی در سال اول زراعت اول مرداد ماه برداشت محصول می کند و همان تاریخ را سال خمسی خویش قرار می دهد؛ در سال بعد اول تیرماه برداشت می کند، حال سوالش این است که این زودتر بودن برداشت محصول، تغییری در سال خمسی او دارد یا نه؟(1)

- سال خمسی در فرض مذکور تغییر نمی کند حضرت امام

جواز تغییر سال خمسی به تاریخ حصول اولین درآمد در سال جدید

من طلبه هستم و زمان دریافت حق تبلیغ مردمی که در ماه رمضان گرفته ام را ابتدای سال خمسی قرار داده بودم. اکنون در آموزش و پرورش استخدام شده و معلم هستم. انتهای سال خمسی من چگونه است؟(2)

- معیار شروع سال خمسی همان زمان دریافت اولین درآمد (یعنی همان حق التبلیغ) می باشد؛ البته در صورتی که پس از پایان سال خمسی و حصول اولین درآمد در سال جدید، فاصله زمانی واقع شود، می تواند مبدا سال خمسی جدید را از تاریخ حصول اولین درآمد بعد از اتمام سال خمسی قبلش قرار دهد. (امام خامنه ای)

ملاحظه نصاب زکات بعد از محاسبه خمس در صورت تعلق هر دو

کیفیت محاسبه خمس و زکات در اموالی که هم متعلق خمس می شوند و هم زکات به چه صورت است؟(3)

خمس از زمان حاصل شدن درآمد (تحقق ربح) به مال تعلق می گیرد، هر چند زمان استقرار آن برای شاغلین، انتهای سال خمسی و برای غیر شاغلین، پس از سپری شدن یک سال است و فرد می تواند مال را قبل از زمان مذکور صرف در مؤونه نماید؛

بر این اساس، نسبت به اموالی که متعلّق خمس و زکات هر دو می شوند، زمان تعلّق خمس بر زمان تعلّق زکات مقدّم است، هرچند گاهی زمان استقرار زکات مقدم بر زمان استقرار خمس می باشد.

مثلاً اگر به فرد غیر شاغلی «60» گوسفند هدیه شود، پس از سپری شدن 11 ماه از زمان مالکیت آنها با ورود به ماه دوازدهم به «40» گوسفند از گوسفندان مذکور – با تحقق شرایط وجوب زكات – زكات تعلّق می گیرد

ص: 41


1- استفتائات حضرت امام ج 4 سوال 4303 .
2- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1261127، 21/04/1400 . سایت ادمین امام خامنه ای، اطلاع رسانی استفتائات تاریخ: 24/02/1401 - ساعت: 19:26:34 .
3- توضيح المسائل جامع، ج2، مسأله 583 .

و باید یک گوسفند را بابت زکات بپردازد و بعد از گذشت دوازده ماه از زمان مالکیت، باید فرد خمس باقیمانده گوسفندان (پنجاه و نه گوسفند) را در صورتی که مؤونه محسوب نشوند بپردازد؛(1)

اما چنانچه در مثال فوق، تعداد گوسفندان مذکور «40» عدد باشد، با ورود به ماه دوازدهم زکات به آنها تعلق نمی گیرد؛ زیرا یک پنجم مشاع گوسفندان، خمس محسوب می شود. بنابراین، تعداد گوسفندانی که وی شرعاً مالک است به حد نصاب اول زکات گوسفند نمی رسد، ولی وی باید بعد از گذشت 12 ماه از زمان مالکیت، خمس چهل گوسفند را که مؤونه محسوب نمی شود، بپردازد.

همچنین، اگر فرد شاغل مثلاً -6 ماه به انتهای سال خمسیش مانده، «60» گوسفند را مالک شود، در صورتی که گوسفندان مذکور باقی مانده و مؤونه محسوب نشوند، باید خمس آنها را در سر سال خمسی بپردازد و با ورود به ماه دوازدهم از زمان مالکیت گوسفندان - با تحقق شرایط وجوب زکات - باید زکات «40» گوسفند از گوسفندان باقیمانده را بپردازد؛ اما چنانچه در مثال فوق، تعداد گوسفندان «40» عدد باشد و در انتهای سال خمسی «8» گوسفند بابت خمس داده شود، باقیماندۀ گوسفندان کمتر از حد نصاب اول زکات گوسفند بوده، بنابراین زکات ندارند. (آیت اللّه سیستانی)

دامدار

اول سال خمسی دامداران چه زمانی است؟ (2)

الف) دام در حکم ابزار کسب (3)(مانند دامی که برای فروش شیرش نگهداری می شود)(4)

- در این فرض هنگامی که نماءات منفصله قابل فروش باشد سال خمسی فرد شروع می شود. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- همان زمان شروع به کار است. (آیت اللّه سیستانی)

ب) دام در حکم سرمایه است(5) (مانند دامی که برای فروش پرورش داده می شود می شود)

- در صورتی که درآمدش از این مسیر، تدریجی و روز به روز حاصل می شود همان تاریخ شروع به کار اول سال خمسی اوست ولی اگر مثلا چند ماه دام را پروار می کند سال خمسی او همان زمانی است که عرفا حصول ربح و فایده صدق می کند که غالبا همان زمان عرفی فروش است. (حضرت امام)

- از اولین زمانی که امکان حصول فایده و سود است که در سود تدریجی و دفعی متناسب با آن تعریف می شود. (امام خامنه ای)

- از زمانی که مشغول به کار می شود. (آیت اللّه سیستانی)

ص: 42


1- شایان ذکر است، اگر فرد بداند گوسفندان مذکور در اثنای سال تلف نشده و صرف در مؤونه نیز نمی شود، بنابر آنچه در مسألۀ «582» بیان شد، بنابر احتیاط واجب باید خمس آن را فوراً بپردازد، و این حکم در مورد ادامه مسأله نیز جاری است.
2- العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس ،م60 ؛ تحریر الوسیله، الخمس، م10. رساله خمس امام خامنه ای، ارسالی 1399، م98 .
3- چنانچه آن حیوانات را جهت استفاده کسبی از فرآوردههای حاصله از آنها مانند شیر، پشم و تخم مرغ پرورش می دهند در حکم ابزار آلات کسب محسوب می شوند. توضیح المسائل جامع، ج1، م2333 .
4- استفاده از العروه الوثقى، فصل في ما يجب فيه الخمس، م 60 و استفاده از تحریر الوسیله، م.10. منهاج الصالحين، م1218.
5- دامداران و مرغدارانی که به پرورش گاو، گوسفند، مرغ و مانند اینها مشغول هستند، در صورتی که هدف از پرورش این حیوانات، فروش آنها یا گوشتشان باشد، حیوانات مذکور در حکم سرمایه کسب هستند. توضیح المسائل جامع، ج 1، م2333.

نکته: تولید کننده ،کشاورز، دامدار یا باغدار، چنانچه مواد اولیهاش از درآمد بین سال تهیه شده باشد، سر سال خمسی باید خمس آن را پرداخت کند. توضیح آنکه اگر مثلا دامدار دامهای خودش را از درآمدهای شغلی تهیه کرده است، در هر صورت باید سر سال خمسی خمس این دامها را باید پرداخت کند.

ب. افراد غیر شاغل
اشاره

ب. افراد غیر شاغل (1)

ابتدای سال خمسی برای کسانی که شاغل محسوب نمیشوند چه زمانی است؟(2)

ابتدای سال خمسی افراد غیر شاغل، زمان دریافت درآمد(3) است. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته: مطابق نظر آیت اللّه سیستانی چنانچه مکلف مالی از طریق کمکهای مردمی و یا دولت (به صورت حساب به حساب نه واریزی نقدی) به دست آورد تا آن مال را به صورت نقدی برداشت نکرده است شرعا درآمد محسوب نمی شود و لذا خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)(4)

سال خمسی جوانان مجرد

آیا تعیین سال خمسی بر جوانان مجردی که با پدر و مادر خود زندگی می کنند، واجب است؟ در صورت وجوب ابتدای سال خمسی آنان از چه زمانی است و چگونه باید آن را حساب کنند؟(5)

- اگر جوان مجرد درآمد شخصی هرچند به مقدار کم داشته باشد، واجب است که سال خمسی تعیین نموده و درآمد سالانه ی خود را محاسبه کند تا در صورتی که چیزی از درآمد تا پایان سال باقی ماند، خمس آن را بپردازد و ابتدای سال خمسی او هنگام حصول اولین درآمد است. (امام خامنه ای)

- اگر شاغل نیست و از والدین خود مبالغی دریافت میکند، در صورتی که این پولها جزء نیاز او باشد حکم نفقه دارد و اگر در پایان سال خمسی چیزی از آن اضافه بیاید خمس دارد و اگر زائد بر نیاز باشد حکم هدیه را دارد و بنابر احتیاط واجب خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)

نکته: مطابق نظر آیت اللّه سیستانی تفاوتی بین افراد وجود ندارد چه مجرد باشند یا متاهل، مطابق همان تفصیلی که در مطالب قبل گفته شد عمل شود.

تعیین سال به شمسی یا قمری

شخصی اول ماه محرم اولین در آمدش را به دست آورده یا اینکه شروع به کار کرده (مطابق اختلاف مبانی)؛ هم اکنون اول ماه محرم سال بعد است، آیا واجب است خمسش را مطابق تاریخ قمری محاسبه کند یا اینکه تا ده روز دیگر (مطابق تاریخ شمسی) مهلت دارد؟(6)

- مخیر است به هر کدام که خواست حساب کند. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

ص: 43


1- مانند کسانی که اتفاقاً معامله ای می کنند مثل زنان خانه دار و محصلان.
2- توضيح المسائل مراجع، م 1765. رساله خمس امام خامنه ای، م99 .
3- مطابق نظر امام خامنه ای قابل دریافت بودن نیز کفایت می کند.
4- کتاب استفتائات، بحث ،خمس سوال 129. https://www.sistani.org/persian/qa/search/184538/
5- امام خامنه ای، سایت ادمین منابع عربی احکام خمس س 55. سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=255467catid=44803
6- سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م1766؛ سیدعلی خامنه ای، سایت، استفتائات جدید، س 1000.
تخییر بدوی یا استمراری؟

اگر کسی سال اول خمسش را بر اساس قمری پرداخت کرد آیا می تواند در سر رسید سال دوم خمس اموال را بر اساس سال شمسی محاسبه کند و چند روز دیرتر حساب کند؟ (1)

- تخییر برای هر سال است (امام خامنه ای)

- اگر سال خمسی قمری وی به پایان رسیده، به درآمدهای مازادش خمس تعلق گرفته و تأخیر آن تا فرا رسیدن سال شمسی جایز نیست؛ ولی می تواند- سال خمسی جدیدش را سال شمسی قرار دهد. (آیت اللّه سیستانی)

- فقط سال اول مخیر است. (آیت اللّه مکارم)

حكم تعیین سال مالی مشترک برای زن و شوهر

آیا زن و شوهری که حقوق خود را به طور مشترک در امور منزل مصرف می کنند، می توانند سال خمسی مشترک داشته باشند؟(2)

- با توجه به اینکه تقدیم سال خمسی جایز است؛ هر کدام از زن یا شوهر که سالل خمسی اش عقبتر از دیگری است می تواند خمس درآمدش را در تاریخ سال خمسی همسرش محاسبه و پرداخت کند و از آن به بعد سال خمسی همین زمان جدید (که بین هر دو مشترک است) خواهد بود، (امام خامنه ای)

حکم تعیین سال جداگانه برای هر مال
اشاره

آیا انسان میتواند برای هر درآمدی یک سال مستقل قرار دهد؟(3)

الف) افراد شاغل
1. یک شغله

- افراد شاغلی که فقط یک شغل دارند نمی توانند برای هر منفعت و سود کسبشان سال جداگانه ای در نظر بگیرند (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته 1: شایان ذکر است که برخی از مراجع تقلید از جمله مرحوم آیت اللّه خویی ره و آیت اللّه شبیری زنجانی قائل به جواز هستند.(4)

نکته 2: افراد شاغل نمیتوانند برای درآمدهای اتفاقیشان مثل سودی که از فروش شیء دیگری که مورد کسب شغلی آنها نیست، بدست آمده یا مالی که به آنان هدیه داده شده، سال جداگانه ای قرار دهند. (آیت اللّه سیستانی)(5)

2. چند شغله

2. چند شغله (6)

ص: 44


1- سیدعلی خامنه ای ،سایت، استفتای خصوصی به شمارۀ 507105؛ توضیح المسائل جامع، ج 1، م 579؛ ناصر مکارم شیرازی، سایت به شماره 9310280043.
2- سید علی خامنه ای امام خامنهای اجوبه الاستفتائات، س 1001؛
3- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، 1765؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع ، ج 1، م ،2298؛ ناصر مکارم شیرازی ، سایت: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=211930
4- آیت اللّه ،خویی منهاج الصالحین م1218 آیت اللّه شبیری توضیح المسائل، م1774.
5- توضیح المسائل جامع، مسأله 2300.
6- تحریر الوسیلۀ، کتاب الخمس، م12 : سید علی سیستانی، منهاج الصالحين، ج 1 ، م 1218 و رساله جامع ج 1، م2298؛ توضیح المسائل مراجع، م1773؛ سیدعلی خامنه ای، استفتای خصوصی به شمارۀ 519013، 15 ربیع الاول 1427 : سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م 565 و 566؛ ناصر مکارم شیرازی، توضیح المسائل، م1495؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل ،مراجع ، مسئلۀ 1773؛ سیدعلی خامنه ای، استفتای خصوصی به شمارۀ 9016؛

- افرادی که چند شغل متفاوت داشته باشند که حساب دخل و خرج هر کدام از هم جدا باشد، می توانند برای هر شغل سال جداگانه ای قرار دهند. (حضرت امام،(1) امام خامنه ای)

- اگر فرد شاغل، چند نوع کسب متفاوت داشته باشد - مانند کارمندی ،تجارت کشاورزی - که حساب دخل و خرج آنها از هم جدا می باشد در صورتی که درآمد حاصل از هر رشته، مقدار قابل توجهی باشد، می تواند برای هر رشته کسبی، سال جداگانه ای قرار دهد؛ اما اگر فرد از رشته کارمندی - مثلاً - درآمد قابل توجهی داشته باشد، ولی درآمد وی از رشته تجارت یا کشاورزی اندک باشد، نمی تواند برای درآمد حاصل از تجارت یا کشاورزی سال جداگانه قرار دهد و درآمد حاصل از آن، با همان سال خمسی رشتۀ کارمندی لحاظ می شود. (آیت اللّه سیستانی)(2)

- باید همه منافع را یکجا حساب کنند. (آیت اللّه مکارم)

ب) افراد غیر شاغل

ب) افراد غیر شاغل(3)

افراد غیر شاغل یعنی افرادی که یا درآمدهای غیر کسبی دارند مثل اینکه هدیه می گیرند یا از کمکهای دولت و یا مردم استفاده می کنند و یا اینکه درآمدهایی اتفاقی دارند مثل خانم خانه داری که گاهی اوقات خیاطی می کند و اجرت دریافت می کند که اینگونه افراد:

- نمی توانند چند سال خمسی داشته باشند و تمام درآمدها یک سال خمسی دارد. (امام خامنه ای،(4) آیت اللّه مکارم)

- می توانند برای هر درآمد خود، یک سال مستقل قرار دهند. (آیت اللّه سیستانی)

ملاک شاغل بودن
ملاک شاغل بودن چیست؟

- ملاک شاغل بودن فرد در فصل «خمس» آن است که درآمد کسبی وی در طول سال، نسبت به مخارج و مصارف سالیانه اش، مقدار قابل توجهی باشد؛

مثلاً اگر درآمد کسبی فرد، به اندازۀ «5» درصد مخارج و مصارف وی باشد، این فرد، عرفاً شاغل به حساب نمی آید؛ اما اگر درآمد کسبی او «25» درصد مخارجش باشد، عرفاً شاغل می باشد و در موارد تردید عرفی، مراعات مقتضای احتیاط بین احکام شاغل و غیر شاغل، که در مسائل بعد ذکر می شود ترک نشود. (آیت اللّه سیستانی)(5)

خطباء ، مدرسین سرمایه گذار در بانک، موجر و ...

ص: 45


1- شایان ذکر است حضرت امام * در توضیح المسائل می فرماید که چنانچه حساب دخل و خرج مستقل باشد، باید سال جداگانه داشته باشند؛ ولی در استفتائات می فرماید می تواند سال جداگانه قرار بدهد. (سید روح اللّه خمینی ،استفتائات، ج1، خمس س17)
2- توضیح المسائل جامع، ج 2، مسأله 566. حکم مسأله قبل مربوط به کسانی است که رشته های مختلف کسبی داشته باشند. بنابراین، فردی که مشغول به نوعی فعالیت تجاری است، مثلاً مغازه پارچه فروشی دارد و از این راه درآمد قابل توجهی دارد، چنانچه علاوه بر آن مشغول فعالیت تجاری دیگری نیز شود، مثلاً مغازه کفش فروشی افتتاح نماید نمی تواند برای کفش فروشی سال خمسی جداگانه قرار دهد و باید همان سال خمسی سابقش که مربوط به پارچه فروشی است را برای هر دو فعالیت تجاری لحاظ نماید. این حکم در مورد کشاورزی که اقدام به فعالیت زراعی در محصولات متنوع مثلاً گندم، برنج و حبوبات می نماید و امثال آن نیز جاری است.
3- سیدعلی خامنه ای، استفتای خصوصی به شمارۀ 89/4/834623 و استفتا از دفتر به شمارۀ 519013؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتای خصوصی به شمارۀ 58030 ، 17 تیر 1389؛ سید علی سیستانی رساله جامع، ج1، م2301.
4- به نظر حضرت آقا اگر این شخص فقط در آمد غیر کسبی داشت سال خمسی او شروع نمی شود.
5- توضیح المسائل جامع، ج 2، م564 .

خطباء، مدرسین، موجرین (کسانی که زمین یا منزل یا مغازه اجاره می دهند) سپرده گذاری در بورس و بانک امثال این موارد مشروط بر رسیدن درآمد به مقدار مذکور (25 درصد) شرعا شاغل محسوب می شوند. (آیت اللّه سیستانی)

زن خانه دار و بچه ها

خانمی که با شوهرش زندگی می کند و همچنین فرزندانی که در منزل والدین زندگی می کنند و مخارج ایشان تأمین است در محاسبه شاغل بودن ملاک محاسبه چه هزینه هایی است؟(1)

- ملاک تمام هزینه های زندگی فرد است به استثنای سکونت. (آیت اللّه سیستانی)

شک در شاغل محسوب شدن

کسی که شک دارد آیا درآمدش در حدی هست که شاغل محسوب می شود یا نه؛ چه وظیفه ای دارد؟ (2)

- در موارد تردید عرفی، مراعات مقتضای احتیاط بین احکام شاغل و غیر شاغل، ترک نشود.(3) (آیت اللّه سیستانی)

جواز پرداخت خمس اموال در بین سال

آیا انسان میتواند در بین سال هر وقت منفعتی به دستش ،آمد، خمسش را بدهد؟(4)

- می تواند؛ و البته جایز است تا آخر سال خمسی پرداخت خمس را به تأخیر بیندازد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- انسان میتواند در بین سال هر وقت درآمدی به دستش آید خمس آن را بدهد و می تواند پرداخت خمس را تا آخر سال به تأخیر بیندازد ولی اگر بداند تا آخر سال به آن درآمد نیاز پیدا نمی کند بنابر احتیاط واجب، باید فوراً خمس آن را بدهد. (آیت اللّه سیستانی)

انتهای سال خمسی

الف) برای افراد شاغل

انتهای سال خمسی افراد شاغل چه زمانی است؟(5)

- بعد از حصول و امکان دریافت اولین درآمد و گذشت یک سال انتهای سال او بوده و باید خمس تمامی درآمدهای طول سال را با وجود شرایط بپردازد و نمیتواند برای هر درآمدی سال جداگانه قرار دهد. (امام خامنه ای،(6) آیت اللّه مکارم)

ص: 46


1- جلسه استفتائات دفتر معظم له، مشهد مقدس، شرکت کننده در جلسه استاد شریعتی زید عزه.
2- توضيح المسائل جامع، ج 2، م564.
3- معنای احتیاط در مسئله مذکور آن است که مثلا در جریان قاعده کسر به وظیفه غیر شاغلین عمل نماید و یا در مسئله شروع سال خمسی و پایان آن مطابق شاغلین عمل نماید.
4- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، م72؛ سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1766. توضیح المسائل جامع م2305.
5- امام خامنه ای: سوالات سامانه جامع خمس 15/04/1399 ، توضیح المسائل جامع، 2298 ، سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255425 https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255422
6- ناگفته نماند که مطابق نظر امام خامنهای مکلف بعد از اتمام سال میتواند سال مالی جدید را تا اولین ربح به تأخیر بیاندازد.

- پس از گذشت یک سال از شروع به کسب و کار، انتهای سال فرا می رسد. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: اگر فرد شاغل در بین سال خمسی، بازنشسته شده یا شغل خویش را رها نماید و بیکار گردد و قصد نداشته باشد مجدداً مشغول کار شود، لازم است تا پایان سال خمسی مربوط به شغلش، احکام فرد شاغل را مراعات نماید؛ پس از آن در صورتی که بیکار باشد و مشغول شغل جدیدی نشود، احکام مربوط به فرد غیر شاغل در مورد وی جاری می شود و می تواند برای هر درآمدی که مالک می شود، سال خمسی جداگانه ای قرار دهد. (آیت اللّه سیستانی) (1)

ب) برای افراد غیر شاغل

انتهای سال خمسی کسانی که شرعا شاغل نیستند چه زمانی است؟(2)

- بعد از حصول اولین درآمد و گذشت یک سال انتهای سال او بوده و باید خمس تمامی درآمدهای طول سال را با وجود شرایط بپردازد و نمی تواند برای هر درآمدی سال جداگانه قرار دهد. (امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- افراد غیر شاغل یعنی کسانی که شغلی ندارند که از آن مخارج زندگی را تحصیل کنند؛ و لذا از کمک دولت یا مردم استفاده می کنند یا آنکه اتفاقاً سودی بدست می آورند، بعد از آنکه یک سال از موقعی که آن فائده و سود را به دست آورده اند، بگذرد باید خمس مقداری را که از مخارج سالشان زیاد آمده بپردازند و می توانند برای هر منفعت و سودی، سال جداگانه ای در نظر بگیرند. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: مطابق نظر آیت اللّه سیستانی چنانچه مکلف مالی از طریق کمکهای مردمی و یا دولت (به صورت حساب به حساب، نه واریزی نقدی) به دست آورد تا به صورت نقدی برداشت نکرده است یا اینکه واریزی حساب را تبدیل به کالایی نکرده باشد، شرعا درآمد محسوب نمی شود. (آیت اللّه سیستانی)(3)

حکم شک در گذشتن سال خمسی بر مال
الف) مال موجود

شخصی درآمدی داشته است و آن پول در حسابش است لکن نمی داند آیا سالش رسیده است یا نه؛ تکلیف چیست؟(4)

- تا زمانی که یقین به رسیدن سال خمسی ندارد مهلت تاخیر دارد. (امام خامنه ای)

- تا زمانی که یقین به رسیدن سال خمسی ندارد پرداخت خمس آن واجب نیست البته اگر فرد مقصر محسوب می شود، مانند فرد شاغلی که حساب سال نداشته و در محاسبه خمس اموالش سهل انگاری نموده و بدین جهت زمان شروع در کسب خویش که آغاز سال خمسی وی محسوب می شود را به یاد ندارد یا زمان تحقق درآمدهایش را نمی داند احتیاط واجب است که با حاکم شرع به نسبت احتمال مصالحه نماید. (آیت اللّه سیستانی)

ص: 47


1- توضيح المسائل جامع، ج 2، م576.
2- امام خامنه ای سایت ادمین منابع عربی احکام خمس س .55 توضیح المسائل ،جامع م2378 سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=255467catid=44803 https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255425 https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255422
3- کتاب استفتائات، بحث ،خمس سوال 129 . https://www.sistani.org/persian/qa/search/184538/
4- امام خامنه ای رساله خمس، ارسالی پاییز 1401 ، توضیح المسائل جامع، ج 2، م 580؛ الرافد المطلب الثاني: الشك فى حلول الحول على المال.

اگر شخصی پولی را لای کتابش پیدا کند و دچار تردید شود که آیا از درآمد سال قبل است که باید فورا خمس آن داده شود و یا از درآمد سال جدید است که تا پایان سال خمسی مهلت دارد صرف در مؤونه کند، حکم آن چیست؟(1)

- جزء در آمد سال جدید محسوب می شود. (امام خامنه ای)

ب) مشتبه شدن مالی که بر آن سال گذشته

شخصی مالک دو مال است و یقین به گذشتن سال بر یکی از آن دو را دارد ولی نمی داند به کدامیک بوده؛ حال چه وظیفه ای دارد؟(2)

- اگر آن دو مال در جنس و اوصاف با هم مساوی باشند واجب است خمس یکی از آنها را بپردازد و سپس تصرف در هر دو مال جایز می شود ولی اگر یکی از آن دو مال از دیگری بیشتر است باید به مقدار یقینی خمس بدهد و نسبت به مقدار زائد تا زمانی که یقین به گذشت سال ندارد می تواند تصرف نماید. اما اگر در جنس یا اوصاف مختلف باشند چنانچه هر دو در قیمت مساوی می باشند خمس یک کدام را بدهد و می تواند هر دو مال را مصرف کند تا زمانی که علم به گذشت سال خمسی بر آن مال مشکوک حاصل شود ولی اگر قیمتشان مساوی نباشد می تواند خمس بالاترین قیمت را به عنوان مالی که سال بر آن گذشته بپردازد و سپس در هر دو تصرف نماید تا زمانی که علم به گذشت سال خمسی بر آن مال مشکوک حاصل شود. (آیت اللّه سیستانی)

ج) مالی که در نیاز زندگی مصرف شده و نمیداند قبل سال بوده یا بعد از آن

شخصی مالی را در زندگی مصرف کرده است و شک دارد که قبل از سال آنرا در نیاز زندگی مصرف کرده یا بعد از سال خمسی مصرف نموده است؟(3)

- اگر فرد در انتهای سال خمسی شک داشته باشد از کالایی که با درآمد بین سال خریده یا به صورت هدیه دریافت کرده،(4) استفاده نموده و آن کالا مؤونه اش شده یا از آن استفاده نکرده باید خمس آن را بپردازد؛ مگر از مواردی باشد که خود وجود کالا از مؤونۀ وی محسوب شود مانند جایی که خریدش در وقت نیاز ممکن نیست یا حرجی است یا نبودش کسر شان است.(5) (آیت اللّه سیستانی)

تقارن حقوق با سال خمسی

اگر حقوق انسان در روز سر رسید سال خمسی واریز شود یا در آن روز درآمدی کسب کند، آیا به آن درآمد خمس تعلق می گیرد؟(6)

ص: 48


1- امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، س250 .
2- الرافد، المطلب الثاني: الشك فى حلول الحول على المال.
3- توضيح المسائل جامع ج2، م602 .
4- با فرض اینکه آن کالا به قبض و تحویل هدیه گیرنده رسیده است.
5- در توضیح المسائل جامع، ج 2 ، در مسائل «605 و 612 و 614» توضیح آن آمده است.
6- استفتائات حضرت امام ج 4 س 4287 ؛ امام خامنه ای واحد همسان سازی سایت ادمین؛ آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2 ، م 571 و 572، استفتائات نجف، سوال 19015 ، ناصر مکارم شیرازی، استفتا از سایت به شمارۀ 09409260021

- اگر از زمانی که در سال اول حقوق گرفته است یک سال کامل گذشته و بعد حقوقی گرفته است، از درآمد سال بعد محسوب می شود. (حضرت امام)

- اگر قبل از پایان سال خمسی واریز شده است باید خمس آن را بدهد؛ ملاک در پایان سال خمسی فرا رسیدن ساعتی است که فرد در آن ساعت شروع به شغل خویش نموده است و اگر شخص حساب سال نداشته - و روز آغاز به فعالیت شغلیش اصلاً معلوم نیست، چنانچه با مصالحه با حاکم شرع یا وکیل وی، خمس اموالش تا آن لحظه را محاسبه و اقدام به پرداخت آن نماید، زمان پرداخت خمس، ساعت خمسی او محسوب می شود و با سپری شدن یک سال، در همان ساعت، سال خمسی وی به پایان می رسد. (آیت اللّه سیستانی)(1)

- خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)

نکته: نسبت به نظر امام خامنه ای تا کنون مستند قابل اعتمادی یافت نشد.

نکته: پوشیده نماند که با توجه به اینکه آیت اللّه سیستانی قائل به وجوب خمس مطالبات هستند لذا مطابق مبانی ایشان آن مقداری را که کار کرده است ولو واریز هم نشده است با تفصیلی که در بحث مطالبات خواهد آمد خمس آن واجب است. به این معنا که اگر حتی کاری انجام داده است که حتی روزهای بعد اجرتش را پرداخت می کنند لازم است خمس را بپردازد.

فوت مکلف و سال خمسی

اگر شخص در بین سال خمسی اش بمیرد، آیا به منافع بین سال، خمس واجب می شود؟(2)

- باید مخارجِ تا موقع مرگ او را از آن منفعت کسر کنند و خمس باقیمانده را بدهند. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- باید مخارجِ تا موقع مرگ او را از آن منفعت کسر کنند و خمس باقی مانده را بدهند؛ البته شایان ذکر است اگر برای تجهیز میت از ترکه او هزینه شود ادای خمس آنچه هزینه شده واجب نیست. (امام خامنه ای)

- اگر فرد درآمدی به دست آورد و در بین سال بمیرد، مقداری از درآمدش که تا موقع وفات وی صرف در مؤونه شده است خمس ندارد، ولی واجب است خمس درآمد باقیماندۀ او بدون انتظار کامل شدن سال، فوراً پرداخت شود و مخارج بعد فوت مانند هزینۀ کفن و دفن و مراسم ترحیم از درآمد باقیمانده قابل کسر نمی باشد.

البته اگر میت از کسانی بوده که عمداً خمس نمی داده و وصیت به دادن خمس هم ننموده است، پرداخت خمس درآمدهایش بر ورثه واجب نیست. (آیت اللّه سیستانی)

کسر هزینه های کفن و دفن

آیا می توان قبل از محاسبه خمس هزینه کفن و دفن را از اموال میت برداشت؟(3)

- باید فوراً خمسا پرداخت شود و کسر کردن مخارج بعد فوت، مانند هزینۀ کفن و دفن و مراسم ترحیم، از درآمد باقیمانده جایز نیست. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- اگر برای تجهیز میت از ترکه او هزینه شود ادای خمس آنچه هزینه شده واجب نیست. (امام خامنه ای)

ص: 49


1- اگر سرسال خمسی صبح باشد و هدیه ای برای شاغل بعد از ظهر آن و قبل از محاسبه برسد آیا هدیه جزء سال قبل محسوب می شود؟ جواب: ملاک ساعتی است که محاسبه می کرده است. (آیت اللّه سیستانی)
2- سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1767؛ سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى، كتاب الخمس، م68؛ سید روح اللّه خمینی تحریر الوسيلة، ج 1، ص 360 م18؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م581؛ امام خامنه ای سایت لیدر شماره استفتاء: 967800 ، تاریخ استفتاء: 24/01/1398،
3- سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م1767؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی، العروة الوثقى، كتاب الخمس، م68؛ سیدروح اللّه خمینی، تحریر الوسيلة، ج 1، ص 360 م18؛ امام خامنه ای، استفتاء خصوصی، دستخط معظم له، شهریور 1401؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 1، م 2304.

تغییر سال خمسی

اشاره

آیا تغییر زمان حساب سال خمسی جایز است؟(1)

- سال خمسی قهری است نه اختیاری و تغییر آن در صورتی که موجب ضرر برای صاحبان خمس نباشد، با اجازه مرجع تقلید جایز است. (حضرت امام)

- تقدیم سال خمسی جایز است؛ به این صورت که خمس درآمد تا آن زمان را محاسبه و پرداخت کند و از آن به بعد سال خمسی همین زمان جدید خواهد بود، اما تأخیر پرداخت خمس از سال خمسی به سال دیگر جایز نیست. لکن تأخیر در پرداخت خمس به مقدار چند روز(2) که عرفاً صرف مال در آن، صرف در مؤونه سال محسوب شود،(3) اشکال ندارد، مثلاً امروز سال خمسی فرد فرا رسیده و او نیاز دارد وسیله ای برای مایحتاج زندگی خود تهیه کند، یا اینکه دین خود را پرداخت کند؛ در این صورت مجاز است قبل از دادن خمس، آن وسیله را خریداری کرده یا دین خود را بدهد. (امام خامنه ای)

- تغییر دادن زمان سال خمسی به صورت ذیل جایز است:

الف. اگر فرد بخواهد سال خمسی خود را عقب بیندازد، مثلاً سال خمسیش اوّل فروردین بوده و بخواهد آن را اول تیرماه قرار دهد، باید اوّل فروردین، خمس مالش را پرداخت کند؛ سپس با فرا رسیدن اول تیرماه نیز خمس درآمد سه ماه اخیر را بپردازد؛ با این کار، سال خمسی فرد تغییر می کند.

ب. اگر فرد بخواهد سال خمسی اش را زودتر قرار دهد، مثلاً از اوّل فروردین به اوّل دی ماه تغییر دهد، باید اوّل دی ماه یعنی سه ماه زودتر خمس مجموع درآمدهایش را بپردازد، تا سالش عوض شود.

شایان ذکر است برای تقدیم یا تأخیر سال خمسی نیت تنها کافی نیست . بنابراین، اگر فرد قصد دارد سالش را مثلاً زودتر قرار دهد، باید درآمدهایی داشته باشد و خمس آن را بپردازد، در این صورت سال خمسی وی تغییر پیدا می نماید.

ناگفته نماند کسی که سال خمسی او قمری است، قبل از فرا رسیدن سال قمری، تغییر آن به سال شمسی جایز است. اما اگر سال خمسی قمری وی به پایان رسیده، به درآمدهای مازادش خمس تعلق گرفته و تأخیر آن تا فرا رسیدن سال شمسی جایز نیست؛ ولی می تواند سال خمسی جدیدش را سال شمسی قرار دهد. (آیت اللّه سیستانی)

- نمی توان با قصد و نیت اول سال خمسی را جلو یا عقب انداخت و اگر بخواهد اوّل سال را جلو بیندازد راهش این است که به حساب سال خود زودتر از موعد معین برسد و خمس خود را بپردازد، همان وقت اول سال او خواهد شد. البته عقب انداختن سال خمسی با اجازه مرجع، اشکال ندارد. (آیت اللّه مکارم)(4)

نکته: شایان ذکر است که اگر کسی سال خمسی خود را حتی برای فرار از خمس هم تغییر بدهد همین حکم جاری است.(5)

ص: 50


1- سید روح اللّه خمینی، توضیح المسائل فارسی ، ص424 ، س40 (چاپ دفتر انتشارات اسلامی در 456 صفحه چاپ یازدهم)؛ استفتائات امام خمینی، ج4، ص221، س 4304؛ امام خامنه ای، اجوبۀ الاستفتائات، س 1001؛ رساله ،خمس م 100 و 101 . ناصر مکارم شیرازی ،استفتائات، ج 1 ص 110 س353؛ سیستانی، منهاج الصالحین ، ج 1، ص 405 م 1246؛ توضیح المسائل جامع، ج 2، م578 و 579 .
2- آینده نزدیک حسب آنچه می خواهد خریداری شود عرفا متفاوت است مثل گوشی همراه یا وسیله نقلیه یا منزل از چهار پنج روز برای اول، دو سه هفته برای دوم و دو سه ماه برای سوم، ممکن است عرفا بگویند در شرف خریدن است.
3- تا حدود 5 روز مانعی ندارد.
4- سایت معظم له:https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44817mid=255672
5- امام خامنه ای، رساله خمس، م100 و 101. آیت اللّه سیستانی ،الرافد، باب اول تحدید رأس السنة الخمسية، أسئلۀ تطبیقیه، سوال 14 ، آیت اللّه مکارم، استفتائات، ج1، سوال 353 .
جواز تغییر سال خمسی به تاریخ حصول اولین درآمد در سال جدید

من طلبه هستم و زمان دریافت حق تبلیغ مردمی که در ماه رمضان گرفته ام را ابتدای سال خمسی قرار داده بودم. اکنون در آموزش و پرورش استخدام شده و معلم هستم. انتهای سال خمسی من چگونه است؟(1)

- معیار شروع سال خمسی همان زمان دریافت اولین درآمد (یعنی همان حق التبلیغ) می باشد؛ البته در صورتی که پس از پایان سال خمسی و حصول اولین درآمد در سال جدید، فاصله زمانی واقع شود، می تواند مبدا سال خمسی جدید را از تاریخ حصول اولین درآمد قرار دهد. (امام خامنه ای)

حکم تغییر شغل و سال خمسی

کارگری روز مزد کارش را رها می کند و در روستا روی زمینی مشغول کشاورزی می شود آیا می تواند سال خمسی اش را مطابق همان شغل کارگری ادامه دهد یا اینکه باید تغییر دهد؟(2)

- با تغییر شغل سال خمسی تغییر نمی کند؛ البته در صورتی که بعد از آخرین محاسبه و پرداخت خمس مدتی درآمد نداشته است شروع سال خمسی وی تاریخ وصول اولین درآمدش می باشد. (امام خامنه ای)

- اگر قبل از سال خمسی شغل دیگری انتخاب کند ملاک سال خمسی همان تاریخ سابق است و اگر شغل جدید را بعد از سال خمسی اتخاذ کند سال خمسی اش تغییر کرده و تاریخ شروع کار جدید ملاک است. (آیت اللّه سیستانی)

خلل به سال خمسی

کسانی که مدتها حساب سال نداشته اند

اگر فردی مدتی حساب سال خمسی نداشته است و اکنون بخواهد خمس مالش را پرداخت کند، چه مقدار باید خمس بدهد؟(3)

پاسخ اجمالی:

- اگر یقین دارد به مالی خمس تعلق گرفته و نپرداخته است، باید اکنون خمس مال را پرداخت کند و به مالی که یقین دارد از درآمدهای بین سال تهیه کرده و در مئونه مصرف کرده است، خمس تعلق نمی گیرد؛ اما چنانچه درباره درآمدی شک دارد که خمس تعلق گرفته است یا نه، بنا بر احتیاط واجب، با ولی امر خمس مصالحه کند. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی)

- باید در اولین فرصت نزد وکیل مرجع تقلید خمس اموالتان را بر اساس سال خمسی واقعی - اگر زمان آن را می دانید - محاسبه و پرداخت کنید، و اگر زمان آن را نمی دانید، با مصالحه با وکیل مرجع تقلید، زمان محاسبه خمس، سررسید سال خمسی شماست و هر سال باید در آن تاریخ محاسبه خمس را انجام دهید (امام خامنه ای)

ص: 51


1- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1261127، 21/04/1400. سایت ادمین امام خامنه ای، اطلاع رسانی استفتائات ، تاریخ: 24/02/1401 - ساعت: 19:26:34 .
2- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1261127، 21/04/1400 . سایت ادمین امام خامنه ای، اطلاع رسانی استفتائات ، تاریخ: 24/02/10 - ساعت: 19:26:34؛ الرافد، الباب الاول تحديد رأس السنة الخمسية، أسئلة تطبيقيه س3.
3- توضيح المسائل مراجع، ج 2، م 1797؛ سیدعلی خامنه ای، جزوه ارسالی دی ماه 1401؛ آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، مسأله 737؛ آیت اللّه مکارم، توضيح المسائل م 1520.

- کسی که از اول تکلیف، خمس نداده و درآمدهایی پیدا کرده و وسایلی برای زندگی خود خریده است و الآن متوجه وظیفه خمس شده و می خواهد تکلیف خود را درباره آن ادا کند و زندگی خود را پاک نماید اگر از منافع کسب، چیزی را که به آن احتیاج ندارد خریده و یک سال از خرید آن گذشته باید خمس آن را بدهد و اگر اثاث خانه و چیزهای دیگری که به آنها نیاز دارد مطابق شأن خود خریده، پس اگر بداند در بین سالی که در آن سال فایده برده آنها را خریده است لازم نیست خمس آن را بدهد و اگر نداند که در بین سال یا بعد از تمام شدن سال بوده بنابر احتیاط واجب باید با حاکم شرع یا نماینده او مصالحه کند، یعنی تمام اموال مشکوک خود را حساب کرده و حاکم شرع بدهی او را از جهت خمس به مقداری تخمین می زند و با او مصالحه می کند و با پرداخت آن تمام اموالش پاک می شود. (آیت اللّه مکارم)

پاسخ تفصیلی:
اشاره

اگر فرد برای مدتی حساب سال نداشته و در این مدت درآمدهایی برایش حاصل شده که با قسمتی از این درآمد، اموالی را خریداری کرده و قسمتی را صرف هزینه های جاری زندگی یا کسبش نموده است و اکنون، قصد پرداخت خمس اموالش را داشته باشد، حکم خمس اموال وی از این قرار است:

الف. اگر آن اموال را با درآمد بین سال تهیه کرده

1. موونه بوده:(1)

- چنانچه مؤونه بوده - مثل خانه مسکونی ،لباس، ماشین شخصی، اثاث منزل - و می داند در همان سال از آن استفاده کرده، به آنها خمس تعلق نمی گیرد. (مراجع تقلید)

2. موونه نبوده:(2)

- اگر مؤونه نبوده - مانند ابزار کار، مال التجاره، وسایلی که جزء لوازم فعلی زندگی نیست - باید خمسش را به قیمت فعلی پرداخت نماید. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- مکلف باید ارزش کالا را در سررسید اولین سال خمسی محاسبه کرده و خمس آن را با ملاحظه تورم مبلغ خمس پرداخت نماید و نسبت به سرمایه در گردش در سالهای بعد هر ساله مبلغ مخمس سال قبل به اضافه ی تورم آن را کسر کرده و خمس آن را با ملاحظه (اضافه) تورم پرداخت نماید. مثلا اگر در اولین سال خمسی یک تومان داشته است باید 200 تومان آن را با تورم سال به عنوان خمس پرداخت کند و در سال بعد اگر مجموع سرمایه اش مثلا دو میلیون شده است مبلغ 800 هزار تومان آن (با فرض تورم 50 درصدی که می شود 1200 از مبلغ دو میلیون کسر شده) خمس دارد (خمس= 160 هزار تومان) البته با ملاحظه تورم آن (تورم همان 160 تومان در سالی که باید پرداخت می شد) و در سالهای بعد هم به همین صورت. (امام خامنه ای)

نکته: بحث سرمایه اساسی و استثنائات این مورد در عنوان خمس سرمایه به طور مفصل بیان شده است.

ب. اگر آن اموال را با مال مخمس یا در حکم مخمس (مثل ارث) تهیه کرده

- این اموال خمس ندارد؛ مگر آنکه مال التجاره باشد که ترقی قیمتش خمس دارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی) (3)

- اصل قیمت خرید این اموال خمس ندارد؛ لکن ترقی قیمت مشمول خمس است هر چند مال التجاره نباشد. (آیت اللّه مکارم)(4)

ص: 52


1- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م61؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1752 .
2- العروه الوثقی م53؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1797؛ امام خامنه ای، رساله خمس م 120؛ استفتاء خصوصی از نماینده معظم له. ش 1206822 سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2 ، م 737؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1797؛ امام خامنه ای، رساله خمس م 120؛ استفتاء خصوصی از نماینده معظم له. ش 1206822 .
3- با توضیحی که در توضیح المسائل جامع آیت اللّه سیستانی، ج 2، مسائل «645 و 647» ذکر شده است.
4- سایت آیت اللّه مکارم:https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255567
ج. اگر آن اموال را با پول سالگشت شده خریداری کرده

ج. اگر آن اموال را با پول سالگشت شده(1) خریداری کرده

ج. اگر آن اموال را با پول سالگشت شده خریداری کرده

1. در صورتی که ثمن معامله(2) به صورت کلی در ذمه(3) بوده:(4)

- اگر قصدش این نبوده که از مال غیر مخمس پرداخت کند پرداخت خمس به قیمت خرید کافی است؛ مگر آنکه مال التجاره باشد که چنانچه قیمت آن افزایش یافته، طوری که امکان فروش آن با قیمت بیشتر و دریافت ثمن آن وجود داشته باشد، باید خمس آن را به قیمت فعلی حساب نماید ولی در صورتی که قصدش این بوده که از مال مشمول خمس ثمن معامله را بپردازد چنانچه حاکم شرع، معاملۀ یک پنجم آن را اجازه بدهد، معاملۀ آن مقدار صحیح است و خریدار باید یک پنجم جنسی را که خریده است، به حاکم شرع بدهد. (حضرت امام)

- مكلف باید خمس همان پول سالگشت شده را با ملاحظه تورم (از همان سالی که خمس بر آن گذشته) پرداخت کند و نسبت به سرمایه در گردش در سالهای بعد هر ساله مبلغ مخمس سال قبل به اضافه ی تورم آن را کسر کرده و خمس آن را با ملاحظه (اضافه) تورم پرداخت نماید مثلا اگر در اولین سال خمسی یک تومان داشته است باید 200 تومان آن را با تورم سال به عنوان خمس پرداخت کند و در سال بعد اگر مجموع سرمایه اش مثلا دو میلیون شده است مبلغ 800 هزار تومان آن (با فرض تورم 50 درصدی که می شود 1200 از مبلغ دو میلیون کسر شده) خمس دارد (خمس = 160 هزار تومان) البته با ملاحظه تورم آن (تورم همان 160 تومان در سالی که باید پرداخت می شد) و در سالهای بعد هم به همین صورت. (امام خامنه ای)

- پرداخت خمس به قیمت خرید کافی است؛(5) مگر آنکه مال التجاره باشد که چنانچه قیمت آن افزایش یافته، طوری که امکان فروش آن با قیمت بیشتر(6) و دریافت ثمن آن وجود داشته باشد، باید خمس آن را به قیمت فعلی حساب نماید. (آیت اللّه سیستانی)

- پرداخت خمس به قیمت خرید کافی است البته اگر مال موونه نباشد ترقی قیمت آن نیز مشمول خمس است. (آیت اللّه مکارم)

2. اگر آن را با عین درآمد سالگشت عین پول خمس نداده خریده:(7)

ص: 53


1- منظور از درآمد سالگشت در این مسأله، پولی است که سال خمسی بر آن سپری شده و خمس به آن تعلق گرفته و فرد، خمس آن را نپرداخته است.
2- منظور از ثمن در این مسأله، پول می باشد که به عنوان ارزش و بهای کالا در معامله پرداخت شده است.
3- در برخی از معاملات ممکن است هنگام انجام آن، معامله بر ثمن مشخص و خاصی واقع شود، مثلاً خریدار هنگام انجام معامله، پول خاصی را به فروشنده نشان داده یا آن را با توضیح برایش شرح داده و به فروشنده بگوید: «کالای تو را با این پول میخرم». در این موارد، گفته می شود ثمن معامله «شخصی» است. اما در بسیاری از موارد، معامله بین طرفین بر ثمن و پول مشخص واقع نمی شود؛ بلکه خریدار، پس از خرید کالا، قیمت معامله که به عهده و ذمه اش آمده را می پردازد؛ مثلاً کالا را به قیمت 100 هزار تومان می خرد (بدون اینکه هنگام معامله، 100 هزار تومان به خصوصی را برای فروشنده تعیین کرده و معامله را بر آن 100 هزار تومان واقع کند)، سپس 100 هزار تومانی را که در نزد خود در نظر گرفته به او می پردازد؛ مانند اینکه 100 هزار تومان پول از جیبش خارج کرده و به فروشنده می دهد یا آنکه با کارت کشیدن یا انتقال اعتباری، پول را به حساب فروشنده منتقل می کند یا چک به او می دهد تا آن را از بانک وصول نماید؛ در این موارد گفته میشود ثمن معامله، «کلی در ذمه» است. شایان ذکر است در معاملاتی که ثمن آن کلی در ذمه است، فرق ندارد خریدار پول را در نزد خودش از قبل مشخص کرده باشد یا نه و نیز فرق ندارد که پرداخت قیمت، در همان مجلس معامله و مثلاً لحظاتی پس از خرید کالا باشد یا وقت دیگر (البته، معامله سلف حکم ویژه ای دارد که در جلد سوم مبحث «معامله سلف» ذكر می شود).
4- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع ،ج 2 ،م1761؛ رساله ارسالی از دفتر امام خامنه ای، سال 1399 ، مسئله 112 و 125 . سایت ادمین ، پاسخهای آماده، حاج آقای رضایی نامه شماره 508126 . سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م737. آیت اللّه مکارم، توضیح المسائل، م1481.
5- به عبارت دیگر، خمسی که بر او واجب بوده، به مال خریداری شده منتقل نگردیده و کافی است خمس پول سالگشت شده ای که بابت بهای مال به فروشنده داده را بپردازد و اگر ارزش آن پول، هنگام پرداخت خمس کاهش فوق العاده - مثل 20 برابر یا بیشتر - پیدا کرده، بنابر احتیاط واجب باید به مبالغی بیشتر مصالحه شود.
6- البته اگر ترقی قیمت ناشی از تورم و کاهش ارزش پول باشد، حکم ویژه ای دارد که در توضیح المسائل جامع، مسأله «647» بیان شده است.
7- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م 1760؛ رساله ارسالی از دفتر امام خامنه ای، سال 1399، مسئله 112 و 125. سایت ادمین، پاسخهای آماده، حاج آقای رضایی نامه شماره 508126. سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م737. آیت اللّه مکارم، توضیح المسائل، م1480.

- اگر با عین پول خمس نداده جنسی بخرد، یعنی به فروشنده بگوید این جنس را با این پول می خرم، چنانچه حاکم شرع، معاملۀ یک پنجم آن را اجازه بدهد، معاملۀ آن مقدار صحیح است و خریدار باید یک پنجم جنسی را که خریده است (به قیمت فعلی)، به حاکم شرع بدهد. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)(1)

مكلف باید خمس همان پول سالگشت شده را با ملاحظه تورم (از همان سالی که خمس بر آن گذشته) پرداخت کند و نسبت به سرمایه در گردش در سالهای بعد هر ساله مبلغ مخمس سال قبل به اضافه ی تورم آن را کسر کرده و خمس آن را با ملاحظه (اضافه) تورم پرداخت نماید. مثلا اگر در اولین سال خمسی یک تومان داشته است باید 200 تومان آن را با تورم سال به عنوان خمس پرداخت کند و در سال بعد اگر مجموع سرمایه اش مثلا دو میلیون شده است مبلغ 800 هزار تومان آن (با فرض تورم 50 درصدی که می شود 1200 از مبلغ دو میلیون کسر شده) خمس دارد (خمس = 160 هزار تومان) البته با ملاحظه تورم آن (تورم همان 160 تومان در سالی که باید پرداخت می شد) و در سالهای بعد هم به همین صورت. (امام خامنه ای)

- در این صورت اگر فروشنده ای که شیعه دوازده امامی است جنس را خریده، در صورتی که قیمت آن افزایش یافته باشد، پرداخت خمس به قیمت فعلی واجب می باشد. (آیت اللّه سیستانی)

د. اگر این اموال با ترکیبی از موارد فوق (موارد الف، ب، ج) تهیه شده

- سهم هر مورد را مشخص نموده و نسبت به هر مورد باید به حکم همان عمل شود.

ه. اگر معلوم نباشد این اموال را با چه مالی تهیه کرده

- حکم آن در احکام مصالحه (در زیر عنوان موارد مصالحه) بیان خواهد شد.

نکته: شایان ذکر است اگر اموال مذکور، پول نقد اضافی، پول پس انداز شده برای مخارج ازدواج و مانند آن باشد که از درآمد بین سال ذخیره شده و سال خمسی بر آن سپری شده است، باید خمس آنها پرداخت شود. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی)

- باید خمس پول پس انداز شده در سررسید سال اول به همراه تورمش پرداخت شود. (امام خامنه ای)

سال خمسی در همان زمان مصالحه؟

کسی که تا به حال سال خمسی نداشته است و تاریخ شروع شرعی آن را نیز نمی داند و به دفتر مرجع تقلید برای محاسبه می رود و با نماینده ایشان مصالحه می کند تاریخ سال خمسی وی از چه تاریخی است؟(2)

- کسی که سال نداشته و اجمالاً می داند به او خمس تعلق گرفته با او مصالحه انجام دهید و سال را از همان وقت مصالحه قرار دهید. (حضرت امام)

- اگر شخص حساب سال نداشته - و روز آغاز به فعالیت شغلیش اصلاً معلوم نیست، چنانچه با مصالحه با حاکم شرع یا وکیل وی، خمس اموالش تا آن لحظه را محاسبه و اقدام به پرداخت آن نماید، زمان پرداخت خمس، ساعت خمسی او محسوب می شود و با سپری شدن یک سال، در همان ساعت، سال خمسی وی به پایان می رسد. (آیت اللّه سیستانی)

محاسبه ضروریات زندگی در مصالحه

کسانی که تاکنون خمس نداده اند آیا ضروریات زندگی نیز محاسبه می شود؟

- تمام اموالشان را باید حساب کنند و نسبت به ضروریات و وسایل زندگی با حاکم شرع مصالحه نمایند. (آیت اللّه مکارم)(3)

ص: 54


1- در صورت اجازه حاکم شرع، مقصود این است که به قیمت فعلی محاسبه می شود.
2- استفتائات حضرت امام، ج 4، سؤال 4045 ، توضیح المسائل جامع، ج 2، م571 و 572.
3- سایت آیت اللّه مکارم سوال 6 : https://makarem.ir/main.aspx?reader=1lid=0mid=28111catid=0pid=61901

نکته: از نظر باقی مراجع حکم ضروریات زندگی و غیر ضروریات یکسان است و مطابق همان تفصیلی که بیان شده است عمل شود.

کسانی که سال خمسی داشته اند ولی مدتی رها کرده اند

وظیفه کسانی که سال خمسی داشته اند ولی مدتی خمس دادن را رها کرده اند چیست؟(1)

- تاریخ سال خمسی ایشان تغییر نمی کند و لازم است نسبت به خمس اموال در فاصله زمانی که محاسبه خمس اموال را نداشته اند مطابق وظیفه ی "کسانی که حساب سال نداشته اند" عمل شود.

کسانی که خودشان تاریخی دلخواهی انتخاب کرده اند
اشاره

حکم کسانی که سال خمسی شان مطابق مبنای مرجع نبوده است و خودشان یک روزی را به دلخواه انتخاب کرده اند چیست؟(2)

- مسئله دو صورت دارد:

الف) زمان حقیقی سال خمسی شخص معلوم است:

- مثلا فردی سال خمسی حقیقی او اول مهر بوده است اما این شخص اول ماه مبارک رمضان (که مطابق با بهمن ماه بوده) محاسبه کرده است که در این صورت باید خمس درآمدهایی که در تاریخ سر رسید سال خمسی حقیقی موجود بوده است را بپردازد و در صورتی که هزینه شده است بر ذمه اوست.

ب) زمان حقیقی سال خمسی شخص معلوم نیست

- نسبت به محاسبه خمس اولین سال؛ در اموال مشکوک حکم مسئله سابق (کسانی که حساب سال

نداشته اند) را دارد.

فراموشی سال خمسی

شخصی که تاریخ سال خمسی را فراموش کرده است چه وظیفه ای دارد؟(3)

- باید برای مشخص کردن یک روز دیگر به نمایندگان مراجعه کند. (امام خامنه ای)

- فردی که درآمدهایی را به دست آورده، ولی هنوز آن را صرف در مؤونه نکرده و شک دارد که سال خمسی بر آن گذشته یا نه، در این صورت می تواند بناء بگذارد که هنوز سال خمسی بر آن سپری نشده است؛ مثلاً فرد شاغلی که حساب سال داشته ولی دفترچه حساب سالش مفقود شده و نداند سال خمسیش اول تیرماه، است یا اوّل مهرماه، چنانچه درآمدی در شهریورماه به دست آورده باشد، لازم نیست اوّل مهر خمس آن را بپردازد و می تواند آن را در مؤونه زندگیش تا قبل از فرا رسیدن اول تیرماه سال آینده هزینه نماید.

البته اگر فرد مقصر محسوب می شود، مانند فرد شاغلی که حساب سال نداشته و در محاسبۀ خمس اموالش سهل انگاری نموده و بدین جهت زمان شروع در کسب خویش که آغاز سال خمسی وی محسوب می شود را به یاد ندارد یا زمان تحقق درآمدهایش را نمی داند، احتیاط واجب است که با حاکم شرع به نسبت احتمال مصالحه نماید.. (آیت اللّه سیستانی)

- می تواند تاریخ جدید به میل خود انتخاب کرده و مطابق آن عمل کند. (آیت اللّه مکارم)

ص: 55


1- با استفاده از توضیح المسائل مراجع، ج 2، م ،1797؛ امام خامنه ای، جزوه خمس معظم له (خرداد99)، م122 و 123 . آیت اللّه مکارم، توضیح المسائل م1520.
2- با استفاده از سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م 1797؛ سیدعلی خامنه ای، جزوه خمس معظم له (خرداد 99) م122 و 123. آیت اللّه مکارم، توضیح المسائل م 1520.
3- سایت امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1161688؛ آیت اللّه سیستانی، الرافد ؛ باب الأول، تحديد رأس السنة الخمسية، أسئلة تطبيقية، مسئله 15، سایت آیت اللّه مکارم: =mid=44817catid=.lid=21https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo255671

نکته: ظاهرا نظر باقی مراجع در این باره اذن از نماینده مرجع تقلید است.

مسائل مختلفی در عدم پرداخت خمس در انتهای سال خمسی

حكم تأخیر در پرداخت خمس

تأخیر در پرداخت خمس تا سال آینده چه حکمی دارد؟(1)

- تأخیر بدون عذر جایز نیست و خمسی که بدهکار هستید را باید بپردازید. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- تأخیر عمدی در پرداخت خمس از سال خمسی به سال دیگر جایز نیست. البته هر وقت آن دین را (با ملاحظه تورم) بپردازد، بدهی ادا می شود. (امام خامنه ای)

نکته: اگر نسبت به مالی در بین اموالش در سالهای گذشته بی اطلاع بوده است و خمس آن را نپرداخته لازم است موقع محاسبه خمس آن مال را با ملاحظه تورم بپردازد و لو خمس آن از اصل آن مال بیشتر شود.(2)

- تاخیر جایز نیست البته در صورتی که فرد توانایی پرداخت نقدی و فوری خمس را نداشته باشد یا پرداخت آن موجب سختی زیادی که قابل تحمل نیست شود، حاکم شرع یا نماینده او مجاز است خمس را - که به صورت مشاع در اموال فرد وجود دارد - با همان مبلغ در ذمه او مصالحه یا آنکه آن مبلغ را دستگردان نماید تا خمس از اموال فرد به ذمه او منتقل گردد و تصرف در اموالش جایز گردد؛ ولی فرد باید بدهی خویش را با توجه به توانایی خود، بدون سهل انگاری و تأخیر بپردازد و نیز اگر شخص توانایی پرداخت اقساطی خمس را دارد، باید پس از مصالحه یا دستگردان اقساط آن را بدون تأخیر پرداخت نماید. (آیت اللّه سیستانی)

پرداخت خمس با چند روز تاخیر

آیا پرداخت خمس با چند روز تاخیر از سر سال خمسی جایز است؟(3)

- جایز نیست و تا خمس مال را ندهد نمیتواند در آن مال تصرف کند مگر آنکه از حاکم شرع اجازه بگیرد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- در صورتیکه توان پرداخت خمس را داشته باشید، قابل امهال نیست و باید فورا پرداخت کنید و اگر توان پرداخت نداشته باشید، هر زمان و به هر مقدار که امکان پرداخت پیدا کردید بپردازید. (البته تأخیر در پرداخت خمس به مقداری که عرفاً صرف مال در آن، مثل صرف در مؤونه سال محسوب شود، اشکال ندارد، مثلاً امروز سال خمسی فرد فرا رسیده و او نیاز دارد تا وسیله ای برای مایحتاج زندگی خود تهیه کند ، یا اینکه بدهی خود را پرداخت کند؛ در این صورت مجاز است قبل از دادن خمس، آن وسیله را خریداری کرده یا بدهی خود را بدهد) (امام خامنه ای)

برخی از آثار تأخیر در پرداخت خمس
الف) عدم جواز تصرف در مال متعلق خمس

ص: 56


1- العروه الوثقى، فى ما يجب فيه الخمس ،م78 ، حضرت امام، استفتائات ،ج4، سوال 5213 و 5340؛ سید علی خامنه ای، سایت، استفتائات خمس، م205؛ سایت ادمین، واحد همسان سازی، سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، م 2370 .
2- امام خامنه ای، شماره استفتاء: 72nny5r، تاریخ ارسال: 25/02/1401.
3- توضيح المسائل مراجع ج 2 م 1790 ؛ امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له ، دی ماه 1401 س 257 و 265؛ کتاب استفتائات ايه اللّه سیستانی احکام خمس دستگرادن م 149 .

آیا در مالی که به آن خمس تعلق گرفته است قبل از پرداخت خمسش میتوان تصرف کرد؟(1)

- تا زمانی که خمس آن را نداده است، نمی تواند در آن مال تصرف کند؛ هرچند قصد پرداخت خمس را داشته باشد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- تصرف جایز است اما تاخیر در پرداخت خمس معصیت است. (امام خامنه ای)

ب) لزوم تجویز یک پنجم معامله توسط حاکم شرع (با ملاحظه مبانی فقها)

اگر جنسی با عین مالی که خمسش پرداخت نشده است، فراهم شده باشد حکم چیست؟(2)

- اگر با عین پول خمس نداده جنسی را بخرد، یعنی به فروشنده بگوید این جنس را به این پول می خرم، چنانچه حاکم شرع معاملۀ یک پنجم آن را اجازه بدهد، معاملۀ آن مقدار صحیح است و انسان باید یک پنجم جنسی را که خریده است، به حاکم شرع بدهد. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)(3)

- در آثار و لوازم، باید حکم تعلق به ذمه بار شود بنابر این معامله صحیح است لکن تاخیر عمدی در پرداخت خمس جایز نیست. (امام خامنه ای)

- اگر فرد با عین پول خمس نداده جنسی را بخرد، یعنی به فروشنده بگوید این جنس را با همین پول می خرم، چنانچه فروشنده شیعه دوازده امامی باشد، معامله صحیح است و فروشنده می تواند در تمام آن پول تصرف نماید ولی به جنسی که خریدار با این پول خریده است خمس تعلق می گیرد و وی موظف است خمس کالا را به قیمت فعلی آن بپردازد. (آیت اللّه سیستانی)

ج) محاسبه خمس سود سرمایه ای که پرداخت خمسش به تاخیر افتاده

کسی که پرداخت خمس سرمایه اش را تا چند سال به تاخیر انداخته است کیفیت محاسبه خمس آن چگونه است؟ آیا پرداخت خمس مال موجود در انتهای سال خمسی جدید، کافی است؟(4)

- مکلف باید ارزش کالا را در سررسید اولین سال خمسی محاسبه کرده و خمس آن را با ملاحظه تورم مبلغ خمس پرداخت نماید و در سالهای بعد هر ساله مبلغ مخمس سال قبل به اضافه ی تورم آن را کسر کرده و خمس آن را با ملاحظه (اضافه) تورم پرداخت نماید. مثلا اگر در اولین سال خمسی یک تومان داشته است باید 200 تومان آن را با تورم سال به عنوان خمس پرداخت کند و در سال بعد اگر مجموع سرمایه اش مثلا دو میلیون شده است مبلغ 800هزار تومان آن (با فرض تورم 50 درصدی که می شود 1200 از مبلغ دو میلیون کسر شده) خمس دارد (خمس = 160 هزار تومان) البته با ملاحظه تورم (آن تورم همان 160 تومان در سالی که باید پرداخت می شد) و در سالهای بعد هم به همین صورت. (امام خامنه ای)

- اگر فرد با درآمد بین سال کالایی را بخرد و کالای مذکور تا انتهای سال مؤونه نشود و به آن خمس تعلّق

بگیرد و وی خمس آن را نپردازد(5) و کالا در سال جدید، ترقی قیمت نماید و در بین همان سال آن را بفروشد ثمن آن تا پایان سال خمسی جدید باقی بماند، در فرضی که معامله صحیح باشد(6) یا با اجازۀ حاکم شرع نسبت

ص: 57


1- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1790؛ رساله خمس امام خامنه ای ، م107 و 112 .
2- توضیح المسائل مراجع، ج 2، م 1760؛ امام خامنه ای سایت لیدر احکام خمس؛ سید علی سیستانی ، توضیح المسائل جامع، ج 3، م726 .
3- در صورت اجازۀ حاکم شرع، مقصود این است که به قیمت فعلی محاسبه می شود.
4- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، م77؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع (قدیمی) ج 1، م 2376. توضیح المسائل جامع، ج 2، مسأله 732 . امام خامنه ای، رساله خمس م 120؛ استفتاء خصوصی از نماینده معظم له. ش 1206822.
5- که در این صورت اگر عذری نداشته باشد، مرتکب گناه شده است.
6- مانند مواردی که در توضیح المسائل جامع، ج2، مسأله «729» ذکر شده است.

به سهم اهل خمس صحیح محسوب شود، چنانچه فرد مذکور بخواهد خمس بدهد، باید خمس اصل مال تمام سود حاصل از سهم خمس را بدهد. همچنین، لازم است خمس سود سهم خویش را نیز بپردازد و (آیت اللّه سیستانی: بنابر احتیاط واجب) تنها پرداخت خمس مال موجود در انتهای سال خمسی جدید، کافی نیست.

مثلاً فردی با درآمد بین سال کالایی را به قصد تجارت خریداری می کند؛ قیمت کالا سر سال خمسی 100 هزار تومان است که خمس آن را نمی دهد و در سال بعد که قیمت کالا 150 هزار تومان می شود آن را به شیعۀ دوازده امامی می فروشد و این 150 هزار تومان تا آخر سال خمسی باقی می ماند؛ اکنون فرد برای پرداخت خمس باید الف. 20 هزار تومان به عنوان خمس اصل مال بپردازد .ب. تمام سودی که از سهم خمس به دست آمده (10 هزار تومان) را نیز بپردازد .ج. خمس سود سهم خویش (40 هزار تومان) که 8 هزار تومان می باشد را نیز بپردازد که در نتیجه، مجموع مالی که فرد می پردازد، 38 هزار تومان می گردد و بنابر احتیاط واجب، پرداخت 30هزار تومان به عنوان خمس مال موجود در انتهای سال خمسی جدید، کافی نیست. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی)

- خمس اصل مال باید پرداخت شود و نسبت به سود آن بعد از آنکه حاکم شرع معامله را اجازه داد باید خمسش را پرداخت کند و احتیاط آن است که در این ربح مصالحه شود. (آیت اللّه مکارم)

د) مدیون بودن خمس اجارههای ملک

اگر شیئی که خمس به آن تعلق گرفته از اشیایی باشد که در عرف اجاره داده می شود مثل خانه، مغازه ، تاکسی و مانند آن،(1) چنانچه فرد خمس آن را به موقع خودش نپردازد، کیفیت محاسبه خمس آن در زمان مراجعه چگونه است؟ (2)

- پرداخت خمس اجاره ها لازم نیست مگر آنکه اجاره تا سررسید سال خمسی باقی بماند که در این صورت باید خمس آن محاسبه شود. (امام خامنه ای)

- باید اجاره بهای یک پنجم آن مال را هم بابت مدتی که پرداخت خمس را به تأخیر انداخته، بپردازد، هرچند آن را به دیگری اجاره نداده باشد. همچنین، اگر فرد منزل یا مغازه ای را که به آن خمس تعلق گرفته است خمس آن را نداده به مبلغ کمتر به مستأجر اجاره دهد - هرچند به جهت دریافت مبلغی بابت قرض الحسنه از مستأجر - وی ضامن خمس ما به التفاوت بین اجرت قراردادی و اجرت المثل می باشد. (آیت اللّه سیستانی)

- پرداخت خمس آن املاک به ارزش روز کافی است. 2- اگر اجاره ای دریافت کرده هر مقدار از آن که مصرف نشده و سال خمسی بر آن گذشته خمس دارد و مبلغی که به عنوان قرض الحسنه دریافت کرده مشمول خمس نیست. (آیت اللّه مکارم)

حکم خرید مالی که خمس آن پرداخت نشده

چنانچه مالی که خمس آن پرداخت نشده است خریداری شود چه حکمی دارد؟(3)

- چنانچه حاکم شرع یک پنجم آن را اجازه ندهد معامله آن مقدار باطل است و حاکم شرع می تواند پنج یک آن مال را بگیرد و اگر اجازه بدهد معامله صحیح است و خریدار باید مقدار پنج یک پول آن را به حاکم شرع بدهد ، و اگر به فروشنده داده می تواند از او پس بگیرد. (حضرت امام)

ص: 58


1- توضیح بیشتر در مورد ضمان منافع اشیاء در توضیح المسائل جامع، جلد سوم، مسألۀ «1497» ذکر می شود.
2- رساله ارسالی از دفتر امام خامنه ای، سال 1399 ، مسئله 112 و 125 . توضیح المسائل جامع، ج 2، مسأله 734. آیت اللّه مکارم، استفتاء خصوصی، کد رهگیری : 140105200028 .
3- توضيح المسائل مراجع، ج 2، م 1762؛ رساله خمس م 142 و برادشت از اجوبه س 938 و 931؛ توضیح المسائل جامع، مسأله 2374 . سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44818mid=255697

- اگر فردی که به اموالش خمس تعلق گرفته ولی خمس آن را نمی دهد، معامله ای انجام دهد، آن معامله صحیح بوده و آنچه مورد معامله بوده به دیگری منتقل می شود. البته خمس بر عهده فروشنده است و باید خمس را بپردازد و تاخیر جایز نیست. (امام خامنه ای)

- فردی که خمس نمیدهد یا خمس بعضی از اموالش را نپرداخته است، چنانچه مالش را به ملک شیعه دوازده امامی در آورد، مثل آنکه مالش را از طریق یکی از راههای صحیح شرعی - مانند فروختن یا هدیه دادن یا اداء دين يا... - به وی منتقل ،نماید آن مال به ملکیت آن شیعه در میآید و برای او حلال است و نیازی هم به پرداخت خمس توسط او نیست هرچند یقین داشته باشد که خمس به این اموال تعلّق گرفته است و مالک آن، خمس این اموال را نپرداخته است.

بنابراین اگر شیعه اثنا عشری، شیئی را که خمس آن داده نشده و سال بر آن گذشته خریداری نماید، معامله صحیح می باشد و خمس به عهده فروشنده است و وی موظف به پرداخت آن می باشد و خریدار مالک تمام آن شی می شود و از این بابت تکلیفی ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

- هرگاه کسی مالی را که خمسش را نداده اند خریداری کند، معامله او نسبت به خمس باطل است، مگر آنکه حاکم شرع اجازه دهد که در این صورت خمس پول معامله را باید به او داد و اگر به فروشنده داده باشد باید از او بگیرد و به حاکم شرع دهد. (آیت اللّه مکارم)

حكم جدا کردن خمس و تصرف در باقی مال

آیا می توان خمس مال را در انتهای سال خمسی از اموال جدا کرد و در باقی آن تصرف کرد؟(1)

- جایز نیست؛ (مگر اینکه از حاکم شرع اجازه داشته باشد). (حضرت امام ، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- تصرف در کل مال جایز است و نیازی به جدا کردن خمس نیست چراکه خمس بر ذمه مکلف است، البته نباید در پرداخت خمس تاخیر کند. (امام خامنه ای)

جداسازی خمس از همان مال متعلق خمس

اگر به مالی خمس تعلق گرفت آیا لازم است از عین همان مال خمسش پرداخت شود؟(2)

- با پرداخت وجه نقد به عنوان خمس صحیح است و لازم نیست از عین مال متعلق خمس پرداخت شود، البته در مورد حلالی که به حرام مخلوط شده است؛ بنابر احتیاط واجب از همان مال مخلوط به حرام خمس داده شود. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- انسان میتواند خمس اموالی که متعلق خمس می باشد را از همان اموال بدهد یا به مقدار قیمت خمسی که واجب شده است، پول (وجه رایج نقد) بدهد و امّا اگر بخواهد خمس آن اموال را از جنس دیگری بپردازد، محل اشکال است مگر آنکه با اجازه حاکم شرع یا وکیل او باشد. (آیت اللّه سیستانی)

- لازم نیست آنها را از همان مال جدا کند بلکه باید در سر سال خمسی مقدار پول باقیمانده را از اصل مال خمس داده شده کم کند، باقیمانده مشمول خمس است. (آیت اللّه مکارم)

نکته: مواد مصرفی مانند برنج، حبوبات و دیگر موارد چنانچه در سررسید سال خمسی مقدار کمی از آن باقی بماند پرداخت خمس آن شرعا واجب است لکن بر مکلف واجب نیست الزاما قیمت آنها را محاسبه کرده و معادل پولی آن

ص: 59


1- العروه الوثقى ج 2 م 76 ؛ منهاج الصالحين ج 1 م1265. رساله ارسالی از دفتر امام خامنه ای سال 1399، مسئله 112 و 125. سایت ادمین پاسخهای آماده، حاج آقای رضایی نامه شماره 508126.
2- تحریر الوسیله، القول فى ما يجب فيه الخمس م23؛ سایت ادمین امام خامنه ای سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1011364 11/10/1398 و سوال شماره 264567 30/06/1391 ، توضیح المسائل جامع، 2470، سایت آیت اللّه مکارم سوال 33 : https://makarem.ir/main.aspx?reader=1lid=0mid=28114catid=0pid=61901

را بپردازد؛ بلکه با توجه به مسئله مذکور می تواند از همان عین خمس را به دفتر بپردازد و چنانچه نماینده مرجع تقلید آن را ببخشد دیگر تکلیفی ندارد .

تصرف در خمس جدا شده

اگر مکلف خمس را از همان مالی که خمس تعلق گرفته جدا کند، ولی تحویل صاحبان خمس ندهد می تواند در آن موقتا تصرف کند؟ به عبارت دیگر آیا خمس در آن مال جدا شده تعیۀن پیدا کند؟(1)

- تا زمانی که خمس تحویل صاحبان خمس داده نشده بنابر احتیاط واجب تصرف در آن جایز نیست مگر با اذن از حاکم شرع. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- تصرف در آن مال جدا شده اشکال ندارد لكن تاخیر در اداء خمس جایز نیست. (امام خامنه ای)

- اگر مال فردی تا انتهای سال خمسی باقی بماند و خمس به آن تعلق بگیرد، تا زمانی که وی خمس آن را نداده، نمی تواند در آن مال تصرف کند، هرچند قصد پرداخت خمس را داشته باشد یا اینکه به مقدار خمس، از آن مال باقی بگذارد و یا به مقدار خمس، از آن مال جدا نموده و آن را کنار بگذارد؛

ولی در صورتی که برای این امور از حاکم شرع اجازه بگیرد، یا خمس را مصالحه یا دستگردان کند، می تواند در آن مال تصرف نماید.

البته، تصرفات اعتباری در سهم خود - نه سهم خمس - مانند فروختن یا مصالحۀ سهم خود (چهار پنجم مشاع از مال) طوری که موجب تصرف در مال نباشد، مثل آنکه فقط آن را با گفتن صیغۀ خرید و فروش، بفروشد، مانعی ندارد و نیاز به مصالحه یا دستگردان یا اجازه از حاکم شرع ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

حكم مصرف وجوهات شرعیه توسط واسطه

اگر شخصی که واسطه شده تا وجوهات شرعیه را به دفتر معظم له برساند، به دلیل نیاز شدید مالی این پول را خرج کرده حکم چیست؟(2)

- تصرف جایز نیست و در فرض تصرف ضامن است. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته: در صورتی که آن مال کاهش ارزش پیدا کرده است لازم است مکلف نسبت به محاسبه تورم مطابق نظر مرجع تقلیدش عمل نماید.

تلف شدن مبلغ خمس در دست واسطه

اگر فردی مبلغی را به عنوان پول خمس به دیگری بدهد تا وی آن را به دفتر مرجعش برساند و در بین راه پول مورد نظر گم شده و یا به سرقت رود چه کس--ی ضامن است؟ آیا در چنین شرایطی تکلیف پرداخت خمس از عهده ی فرد بدهکار ساقط است؟(3)

ص: 60


1- العروه الوثقى، فصل في قسمه الخمس و مستحقیه، م15. رساله ارسالی از دفتر امام خامنه ای، سال 1399، مسئله 112 و 125. سایت ادمین، پاسخهای آماده، حاج آقای رضایی نامه شماره 508126 . توضیح المسائل جامع، ج 2، م724 .
2- توضیح المسائل مراجع، کتاب وکالت، م ،2271 ،تحریر الوسیله، کتاب الوکاله ،م16 ، منهاج الصالحين، م1277، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44818mid=255702
3- جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، ص312.

- اگر شخص واسطه کوتاهی نکرده باشد ضامن نیست و لازم نیست از طرف خود جبران کند و در صورتی که واسطه وکیل مرجع تقلید نباشد، خمس از عهدهی بدهکار ساقط نیست و باید بپردازد. (امام خامنه ای)

به ذمه گرفتن خمس توسط بدهکار و تصرف در مال

اگر کسی به مالش خمس تعلق گرفت میتواند مقدار خمس را به ذمه گرفته و در مالش تصرف کند؟(1)

- کسی که خمس بدهکار است نمیتواند بدون مراجعه به حاکم شرع، آن را به ذمه بگیرد یعنی خود را بدهکار اهل خمس بداند و در آن مال تصرف کند و چنانچه تصرف کند و آن مال تلف شود، علاوه بر اینکه معصیت کرده ضامن است و باید خمس آن را بدهد (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- تصرف در مال جایز است (چون بر طبق مبنا خمس بر ذمه افراد است) البته تاخیر عمدی در اداء خمس جایز نیست (امام خامنه ای)

اجازه حاکم شرع در انتقال خمس به ذمه

در چه صورتی مکلف شرعا مجاز است خمس را به ذمه بگیرد؟(2)

- حاکم شرع و یا نماینده ایشان می تواند خمس را با دستگردان و یا مصالحه خمس را به ذمه شخص منتقل کند. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته: به طور کلی به نظر امام خامنه ای حفظه اللّه در سر رسید سال خمسی خمس به ذمه منتقل می شود.

احکام دست گردان

اشاره

دستگردان به چه معنا است؟

- دست گردان این است که حاکم شرع (مجتهد جامع شرایط) یا وکیل او و یا فرد مستحق، وجوه شرعی، از قبیل زکات و خمس را از مالک بگیرد و آن را دوباره به وی قرض دهد.(3)

کیفیت دست گردان

شیوۀ دست گردان چگونه است؟(4)

- دست گردان (مداوره) به سه شیوه انجام می شود: 1. فرد خمس مالش را به حاکم شرع می دهد. سپس حاکم شرع همان مبلغ خمس را به فرد قرض می دهد؛ 2. حاکم شرع به فرد مبلغی قرض می دهد و او آن مبلغ را بابت خمس اموالش به حاکم شرع پس می دهد. گاه این عمل چندین بار تکرار می شود تا خمس اموال مکلف کاملاً ادا شود؛ 3. همچنان جایز است این کار با مصالحه از راه اجرای صیغه، بدون نیاز به دست گردان انجام شود؛ مثلاً حاکم شرع یا نماینده اش می گوید: «سهم خمس را که به طور مشاع در اموال شماست، با همان مبلغ در ذمه شما مصالحه کردم» و فرد هم این مصالحه را قبول می کند. (آیت اللّه سیستانی)

ص: 61


1- توضیح المسائل مراجع م1791 و 1792. توضیح المسائل جامع م2389. رساله خمس امام خامنه ای، م107 و 112.
2- العروه الوثقى، م78؛ تحریرالوسیله، احکام خمس .م.23 توضيح المسائل جامع، م2389 .
3- http://fa.wikifeqh.ir/دست گردان
4- سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع ، ج 1، م 2370. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=255653catid=44816
موارد دستگردان

دستگردان در چه مواردی انجام می شود؟(1)

- دستگردان (با توجه به مبنای معظم له در تعلق خمس به ذمه مکلف) وجهی ندارد و البته تاخیر در پرداخت خمس جایز نیست و این امر باید با اجازه دفتر معظم له یا یکی از وکلای مسلم ایشان در امر وجوهات شرعیه باشد. (امام خامنه ای)

- در صورتی که فرد توانایی پرداخت نقدی و فوری خمس را نداشته باشد یا پرداخت آن موجب سختی زیادی که قابل تحمل نیست شود مورد دستگردان است. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر حاکم شرع مصلحت افراد مستحق را ملاحظه کند، می تواند مصالحه و دستگردان کند. (آیت اللّه مکارم)

زمان پرداخت دین بعد از دستگردان

مكلف بعد از دستگردان تا چه زمانی باید بدهی خود را تسویه کند؟(2)

- لازم است بدهی خویش را در هنگام تمکن و توانایی بدون تأخیر و سهل انگاری پرداخت نماید. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: اگر مکلف نسبت به پرداخت خمس مهلت گرفته یا دستگردان کرده؛ لازم است مطابق تعهد عمل کند و به طور کلی تاخیر بدون عذر در اداء دین جایز نیست. (مراجع تقلید)(3)

دستگردان خمس و محاسبه تورم

اگر مکلف خمس را با دفتر دستگردان کند و سر موعد مقرر _ و لو در حد اقساط یک سال یا بیشتر _ پرداخت نماید آیا مکلف به پرداخت تورم نیز می باشد، آیا فرقی بین صورت اشتراط و غیر آن وجود دارد؟

- مکلف به پرداخت است مگر در موارد اجازه (امام خامنه ای)(4)

نکاتی راجع به دستگردان و مهلت گرفتن (مطابق نظر آیت اللّه سیستانی)
اشاره

نکاتی راجع به دستگردان و مهلت گرفتن (مطابق نظر آیت اللّه سیستانی)(5)

ضرورت دستگردان یا مصالحه قبل از پرداخت خمس به مجازی و اینترنتی

- کسانی که میخواهند خمس اموال خویش را از طریق کارتهای اعتباری یا چک پرداخت نمایند یا بصورت انتقال اعتباری، پول را از شماره حساب بانکی خویش به شماره حساب بانکی دفتر معظم له واریز نمایند، لازم است خمس را با مراجعه یا تماس با نمایندگان معظم له دستگردان یا مصالحه نمایند. (آیت اللّه سیستانی)(6)

ص: 62


1- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1792؛ سایت ادمین امام خامنه ای ، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1238559؛ 21/02/1400؛ توضیح المسائل جامع 2370؛ سایت https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=255653catid=44816
2- کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، سؤال 149، نکته سوم دستگردان.
3- سید محمد حسن بنی هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ج2، م2276.
4- سایت ادمین امام خامنه ای، مستندات دستخط، م3.
5- کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، سؤال 149 ، نکته پنجم دستگردان.
6- کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، سؤال 149 ، نکته پنجم دستگردان.
وجوب اذن مجدد از حاکم شرع در اداء سهم سادات (بعد از دستگردان)

اگر کسی بعد از آنکه خمس واجبش را با نماینده مرجع دستگردان کرد آیا می تواند سهم سادات را خودش به سید فقیر برساند یا اینکه لازم است برای این امر از نماینده مرجع مجددا اذن بگیرد؟(1)

- با دستگردان خمس اداء شده است و ذمه مکلف به دین جدیدی مشغول است که در این صورت دیگر نمی تواند خودش سهم سادات را بپردازد و لازم است از حاکم شرع اذن جداگانه بگیرد. (آیت اللّه سیستانی)

- اذا تحققت المداورة مع الوكيل فرغت الذمة من الخمس و اشتغلت بدين جديد للمرجع فيفقد المالك صلاحيته في التصرف بسهم السادة فاذا اراد دفعه الى السادة فانّما هو باذن المرجع أو وکیله. (آیت اللّه سیستانی)

آثار مهلت گرفتن در تأخیر (بدون دستگردان)

آثار مهلت گرفتن در تأخیر (بدون دستگردان)(2)

- افرادی که در سر سال خمسی نمی توانند بحساب سال خود رسیدگی کنند، تنها در صورتی می توانند از نمایندگان معظم له جهت تأخیر در محاسبه و پرداخت خمس (بدون دستگردان) کسب اجازه نمایند که توانایی پرداخت فوری خمس در سر سال خمسی شان را نداشته باشند یا اینکه با پرداخت آن به مشقت و سختی زیاد مبتلا می شوند، در این مورد، جهت پرداخت خمس لازم است به نکات ذیل توجه گردد:

1. اگر اموالی که خمس به آن تعلق گرفته پس از سال خمسی کاهش قیمت پیدا کند، خمس به قیمت سر

سال حساب شود و چنانچه افزایش قیمت پیدا کند، خمس به قیمت زمان پرداخت محاسبه گردد.

2. در صورت تلف شدن مال مشمول خمس، خمس آن را ضامن می باشد.

3. در صورتی که اموال مشمول خمس، فوائدی در مدت تأخیر داشته باشد، در زمان پرداخت خمس، باید یک پنجم آن فوائد هم پرداخت شود.

4. در صورتی که کالا یا مالی که خمس به آن تعلق گرفته، از اشیایی است که در عرف به اجاره داده می شود، باید یک پنجم مال الاجاره يا اجرت المثل مدت تأخیر نیز پرداخت شود هر چند فرد این کالا را اجاره نداده باشد. (آیت اللّه سیستانی)

تفاوت بین مهلت گرفتن برای تاخیر و دستگردان خمس

- در صورت دستگردان، فرد همان مبلغ دستگردان را بدهکار می باشد و افزایش یا کاهش قیمت اموال بعد از دستگردان در مقدار خمس تأثیر ندارد. همچنین تمام فوائد و منافع بعد از دستگردان متعلق به خود فرد می باشد، بنابراین به مراجعین محترم توصیه می گردد تا حد امکان و در صورت فراهم بودن شرایط، جهت تأخیر در پرداخت خمس، به اجازه در تأخیر اکتفا ننموده و خمس را با نمایندگان معظم له دستگردان نمایند. (آیت اللّه سیستانی)(3)

ص: 63


1- الرافد فى احكام الخمس ص 427 مصرف الخمس س6.
2- کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، سؤال 149 ، نکته پنجم دستگردان .
3- كتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، سؤال 149 ، نکته پنجم دستگردان .

احکام مصالحه

مفهوم مصالحه در خمس

مصالحه در خمس چیست؟(1)

- مصالحه در خمس آن است که بین مکلف و حاکم شرعی یا وکیل حاکم نسبت به مقدار خمس مكلف عقد صلح اجراء شود؛ مثلا يقول الحاكم الشرعي للمكلّف : صالحتك عن الخمس المتعلّق بالعين أو المتعلّق بالذمة بكذا ريال، فيقول المكلّف، قبلت المصالحه. (مراجع عظام تقلید)

موارد مصالحه
الف) اموال مشکوک به خمس مکلف

اگر فرد موونه زندگی مثل خانه مسکونی ،لباس، ماشین شخصی، اثاث منزل و... را قبلاً خریداری کرده و اکنون هنگام محاسبه خمس، نمی داند آن را با درآمد سالگشت شده تهیه کرده یا با درآمد بین سال، یا آنکه نمی داند آن را با ثمن کلی در ذمه خریده یا با عین پول، نسبت به خمس وظیفه چیست؟(2)

- بنابر احتیاط واجب با حاکم شرع مصالحه کند. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته: شایان ذکر است حضرت آیت اللّه مکارم در استفتائی در سایت نسبت به مسئله فوق اینگونه مصالحه را تبیین فرموده اند: سوال: بنده تا کنون خمس نداده ام و ازدواج کرده ام و وسایل و دارایی، متعلق به هر دو نفرمان می باشد چگونگی حساب و اینکه به چه چیزهایی تعلق می گیرد را راهنمایی فرمایید. در ضمن هر دو کارمند دولت و از لحاظ وضع مادی در حد متوسط بوده و خانه و ماشین و ... در حد متعارف می باشد.

- خمس منزل مسکونی و اسباب و اثاثیه منزل، و وسیله سواری (اگر دارید) را با شما مصالحه کردیم. بقیه اموال و دارایی ها مانند پول نقد و پس انداز و مطالبات و مواد خوراکی موجود در منزل و همچنین مواد مصرفی را محاسبه کنید بدهیهای مربوط به آن را کسر کرده، خمس باقیمانده را یکجا یا تدریجاً ارسال فرمایید. (آیت اللّه مکارم)(3)

ب) جهل به مقدار اموال هزینه شده ای که خمس آن پرداخت نشده بوده

مسئله: اموالی که هنگام محاسبۀ خمس موجود نیستند و تلف شده اند یا در هزینه های جاری زندگی یا کسب و کار مصرف شده اند،(4) چنانچه آن هزینهها از درآمد سالگشت انجام شده باشد، فرد ضامن خمس آن می باشد. (آیت اللّه سیستانی)

ص: 64


1- العروه الوثقى، فصل في ما يجب فيه الخمس م78؛ توضیح المسائل مراجع، برداشت از مسئله 1797؛ الرافد، المطلب الأول : المصالحة معناها ومواردها وحدودها، ما هو المقصود بالمصالحة عن الخمس؟.
2- العروه الوثقى، كتاب الخمس م29؛ توضیح المسائل مراجع، م،1797 ، جزوه خمس معظم له، م122.
3- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=255633catid=44816
4- مانند آذوقۀ مصرف شده، هدایا یا صدقات یا انفاقهایی که نسبت به دیگران انجام شده یا مخارج صرف شده در پذیرایی مهمان ها، سفرهای زیارتی یا تفریحی یا مبالغی که بابت ادای نذر و کفارات پرداخته شده یا مبالغی که بابت ادای دین مربوط به نفقات خود و خانواده داده شده یا مالی که صرف هزینه ازدواج فرزندان یا تحصیل آنان یا معالجه بیماری شده یا مالی که به عنوان غرامت و خسارت وارد شده بر اموال دیگران پرداخت شده یا مال التجاره ای که به سرقت رفته یا پولی که بابت آب و برق و گاز و تلفن پرداخت گردیده و مانند آن.

حال سوال این است که چنانچه فرد شک در مقدار آن داشته باشد، وظیفه چیست؟(1)

- در فرض مذکور کافی است تنها به مقداری که یقین یا اطمینان دارد مشمول خمس شده، خمس بپردازد؛ مگر آنکه مکلّف در این موضوع مقصّر(2) باشد که در این صورت بنابر احتیاط واجب، با حاکم شرع یا نمایندۀ وی به نسبت احتمال مصالحه نماید. (آیت اللّه سیستانی)

ج) مصالحه در مقدار تورم نامعلوم

اگر خمس را سر سال خمسی به دلایلی نپردازیم و چند ماه با تاخیر بخواهیم بپردازیم آیا باید تورم آن را را هم محاسبه کنیم و یا همان قیمت اولیه (سرسال) کافی است؟3(3)

- کسی که خمس درآمد خود را سر سال نپردازد و پس از گذشت سال خمسی آن را صرف در زندگی یا تبدیل به سرمایه کند، این خمس بر عهدهی او می باشد که باید آن را با لحاظ تنزل ارزش پول پرداخت کند، بنابر این در مواردی که مقدار تنزل ارزش پول (تورم) معلوم است همان را می پردازد و در موارد مشکوک باید مصالحه شود (امام خامنه ای)

- در مواردی که مکلف باید خمس را به قیمت خرید محاسبه کند اگر هنگام پرداخت، کاهش فوق العاده داشته (مثلا 20 برابر) در این صورت بنابر احتیاط واجب باید به مبالغ بیشتر مصالحه شود. (آیت اللّه سیستانی)

حکم بخشش و مصالحه خمس قطعی

من تصمیم به ازدواج گرفته ام و برای کسب درآمد، قسمتی از سرمایه خود را به دانشگاه سپرده ام، آیا مصالحه در رابطه با خمس آن امکان دارد؟ در چه مواردی بخشیدن خمس جایز است؟(4)

- خمس قطعی، قابل بخشش یا مصالحه نیست. (امام خامنه ای)

کیفیت مصالحه

افرادی که تا کنون خمس مالشان را نپرداخته اند؛ در مواردی که نیاز به مصالحه است کیفیت آن چگونه است؟(5)

- تعیین کیفیت مصالحه با حاکم شرع و یا یکی از نمایندگان مسلّم ایشان در وجوهات شرعی می باشد. (امام خامنه ای)

- بنابر احتیاط واجب باید به نسبت احتمال با حاکم شرع مصالحه نماید. توضیح در دو مثال:

مثال 1: مالی را برای استفاده در مؤونه همان سال با ثمن کلّی در ذمّه خریده که 60 درصد احتمال می دهد با درآمد سالگشت شده خریده باشد و 40 درصد احتمال می دهد با درآمد بین همان سال خریده باشد، در این صورت خمس 60 درصد از مال را می دهد و به این صورت با حاکم شرع مصالحه می نماید.

ص: 65


1- توضيح المسائل جامع، ج 2، م738.
2- مثل فردی که اجمالاً می دانسته به اموالش خمس تعلق می گیرد ولی در محاسبه و ثبت مقدار خمس کوتاهی نموده است یا آنکه مقدار خمس متعلق به اموالش را دقیقاً می دانسته ولی به جهت سهل انگاری در ثبت و یادداشت آن، هم اکنون مقدار خمس را فراموش نموده است.
3- جزوه خمس، م 106 و 11؛ سوالات سامانه جامع خمس 25/08/1399؛ شماره سوال 1165934. توضیح المسائل جامع، م2379. حاشیه 4.
4- امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، س309 و 310.
5- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس 11/01/1398، شماره سوال: 963411؛ توضیح المسائل جامع، ج 1، م2381؛ سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=255633catid=44816

مثال 2: اگر مالی غیر مال التجاره که در سال خرید، مؤونه هم نشده - مثل وسیله ای که می خواهد سال بعد از آن استفاده کند - را با ثمن کلّی در ذمّه خریده که 60 درصد احتمال می دهد آن را با درآمد بین سال و 40 درصد احتمال میدهد آن را از پول سالگشت شده خریده باشد، در این صورت خمس 40 درصد مال رابه قیمت خرید و خمس 60 درصد را به قیمت فعلی می پردازد و به این طریق با حاکم شرع مصالحه می نماید. (آیت اللّه سیستانی)

- خمس منزل مسکونی و اسباب و اثاثیه منزل، و وسیله سواری (اگر دارید) را با شما مصالحه کردیم. بقیه اموال و دارایی ها مانند پول نقد و پس انداز و مطالبات و مواد خوراکی موجود در منزل و همچنین مواد مصرفی را محاسبه کنید بدهیهای مربوط به آن را کسر کرده، خمس باقیمانده را یکجا یا تدریجاً ارسال فرمایید. (آیت اللّه مکارم)

قاعده ربع (پرداخت خمس پارسال از درآمد سال جدید)

در چه صورتی مکلف باید به جای یک پنجم، یک چهارم مال را بدهد؛ یعنی خمس را طبق قاعدۀ ربع حساب کند؟(1)

- اگر خمس سال قبل از درآمد سال جدید پرداخت شود واجب است که خمس درآمد سال جدید که به عنوان خمس پرداخت می شود نیز پرداخت شود یعنی اگر بخواهد با درآمد امسال، خمس سال قبلی را بدهد باید ابتدا پولی که با آن می خواهد خمس سال قبل را پرداخت کند را تخمیس نماید. مثلاً اگر خمس سال قبل 20 هزار تومان بوده است و بخواهد با 25 هزار تومانی که امسال به دست آورده است، خمس سال قبل را بدهد، ابتدا باید 5هزار تومان از 25هزار تومان را به عنوان خمس بدهد و سپس با 20 هزار تومان باقیمانده خمس سال قبل را بدهد. (حضرت امام)

- در بعضی از موارد هنگام محاسبه خمس، چنانچه فرد به اندازه یک پنجم مال را بپردازد، آن مال به طور کامل مخمس نمی شود بلکه چهار پنجمِ مال مخمّس می شود و در این شرایط، گاه لازم می شود سال بعد، خمس یک پنجم باقیمانده را بپردازد. توضیح کامل تر حکم از این قرار است: مالی را که فرد به عنوان خمس می پردازد چند صورت دارد:

الف. فرد قصد دارد خمس را از همان مالی که به آن خمس تعلّق گرفته بپردازد؛ مثلاً پولی دارد که از همان پول می خواهد خمس بدهد یا آنکه برنج دارد و می خواهد خمس برنجها را از همان برنج بپردازد. در این صورت پرداخت یک پنجم برای مخمس شدن کامل مال کافی است.

ب. فرد می خواهد خمس مال را از غیر آن مال ولی از درآمد همان سال که سالگشت شده پرداخت نماید؛ مثلاً قصد دارد خمس کتاب هایش را با پول درآمد همان سال که آن هم سالگشت شده بپردازد؛ در این صورت هم پرداخت یک پنجم قیمت کتابها و مجموع درآمد سالگشت شده برای مخمس شدن کامل مال کافی است.

ج. فرد قصد دارد خمس مالش را از مال دیگری که مخمس یا در حکم مخمس است بپردازد. در این صورت هم پرداخت یک پنجم مال را به طور کامل مخمس می کند.

د. فرد می خواهد خمس مالش را از درآمد اثناء سال بعد بپردازد.

در این صورت اگر آن مال یا بدلش تا آخر سال جدید تلف نشود و در مؤونه هم صرف یا استفاده نگردد، چنانچه قصد دارد مالش را مخمس کامل نماید، باید یک چهارم بپردازد. اما در صورتی که مال در این سال جدید تلف شده یا در مؤونه صرف می شود، پرداخت یک پنجم، کافی است.

مثلاً فردی در انتهای سال خمسی 93 به کتابهایش خمس تعلق می گیرد وی در ابتدای سال خمسی 94 می خواهد خمس کتابها را از درآمد سال 94 بپردازد، این شخص چنانچه به اندازه یک چهارم ارزش کتاب ها

ص: 66


1- توضيح المسائل مراجع، م 1852؛ تحریرالوسیله، م 21؛ استفتائات حضرت امام، ج 1 سوال 174؛ سیدعلی سیستانی، توضيح المسائل جامع ، ج 1، م2369؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتا از سایت به شماره 9409280146 .

را بپردازد، کتاب ها به طور کامل مخمس شده اند؛ و اگر به اندازه یک پنجم آن ها را بپردازد، چنانچه کتاب ها در سال خمسی 94 از بین برود یا مورد استفاده قرار گیرد، تکلیف دیگری بابت خمس آنها ندارد، اما اگر کتاب ها تا آخر سال خمسی 94 هم بدون استفاده در اختیارش باقی بماند، در انتهای سال خمسی 94 باید خمسِ یک پنجم کتابها را بپردازد.

شایان ذکر است مخمس نمودن کامل مال واجب نیست و اختیاری می باشد بنابر این فرد می تواند در انتهای سال اوّل یک پنجم پرداخت کند و در انتهای سال جدید چنانچه مال تلف یا در مؤونه صرف نشود، خمس یک پنجم آن را بپردازد. (آیت اللّه سیستانی)

- ما در تمام این موارد اجازه داده ایم فقط خمس بپردازند. (آیت اللّه مکارم)(1)

استفاده از مال غیر و مسئله خمس

الف) شک در تعلق خمس به اموالش

اگر مثلا منزل کسی میهمان شدیم و می دانیم که خمس نمی دهد ولی نمی دانیم به آن غذا امکاناتی که در اختیار ما می گذارد خمس تعلق گرفته است یا نه؛ آیا حق استفاده داریم؟(2)

- استفاده مانعی ندارد (مراجع تقلید)

ب) یقین به تعلق خمس و شک در پرداخت آن

اگر مثلا میهمان بداند به مالی از اموال میزبان خمس تعلق گرفته است ولی نمی داند که آیا خمسش پرداخت شده است یانه؛ می تواند از آن استفاده کند؟(3)

- استفاده کردن از آن مال مانعی ندارد. (مراجع تقلید)

ج) یقین به تعلق خمس و عدم پرداخت آن

اگر بدانیم به مالی خمس تعلق گرفته است و مالکش خمس آن را نداده؛ آیا حق استفاده از آن را داریم؟(4)

- انسان نمی تواند در مالی که یقین دارد خمسش را نداده اند تصرف کند. (حضرت امام)

- می تواند مصرف کند. (امام خامنه ای)

- فردی که عمدا خمس نمی دهد یا خمس بعضی از اموالش را نپرداخته است، چنانچه مالش را به ملک شیعه دوازده امامی در آورد مثل آنکه مالش را از طریق یکی از راههای صحیح شرعی - مانند فروختن یا هدیه دادن

ص: 67


1- سایت آیت اللّه مکارم: پرسش : در بعضی موارد مکلّف باید به جای خمس، ربع (یک چهارم) به عنوان سهمین بدهد. آیا شرایطی را که برای پرداخت ربع در ذیل ذكر شود قبول دارید: الف) آن شیء در اثنای سال آینده مؤنه نشود. ب) آن شیء در اثنای سال آینده تلف نشود. ج) مکلف بخواهد از درآمد و سود سال آینده خمس آن را بدهد، یا دین خود را به دفتر مرجع تقلیدش بابت دستگردان بپردازد. د) اگر یکی از این سه شرط حاصل نبود 15 کافی است. پاسخ : ما در تمام این موارد اجازه داده ایم فقط خمس بپردازند. https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44818mid=255712
2- توضيح المسائل مراجع ج 2 استفاده از مسئله 1795.
3- حضرت امام، توضیح المسائل مراجع ج 2م 1795؛ امام خامنه ای، اجوبه الاستفتائات سوال 939 و 931 و 932 ؛ آیت اللّه سیستانی، توضيح المسائل جامع م 2374 ؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44816mid=
4- توضیح المسائل مراجع ج 2م 1795 توضیح المسائل جامع م 2374 اجوبه الاستفتائات سوال 939 و 931 و 932 ؛ توضیح المسائل جامع، ج 2، مسأله 729. سایت آیت اللّه مکارم مسئله 30: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44816mid=255657

یا اداء دین یا... - به وی منتقل نماید، آن مال به ملکیت آن شیعه در میآید و برای او حلال است و نیازی هم به پرداخت خمس توسط او نیست هرچند یقین داشته باشد که خمس به این اموال تعلّق گرفته است و مالک ،آن خمس این اموال را نپرداخته است.

شایان ذکر است، حکم مذکور در مورد شیعۀ دوازده امامی که خمس مالش را به جهت ندانستن حکم - چه جاهل قاصر باشد و چه جاهل مقصر - نپرداخته یا به فتوای مرجع تقلیدش آن مال خمس نداشته، نیز جاری می شود ولی این حکم، نسبت به فردی که از روی غفلت خمس مالش را نپرداخته، محل اشکال است مراعات مقتضای احتیاط ترک نشود. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر یقین دارید ما به شما اجازه می دهیم تصرف کنید و معادل خمس آن را که تصرف کرده اید به سادات نیازمندی بپردازید و اگر تمکن ندارید بر ذمه بگیرید و هر موقع که توانستید بپردازید. (آیت اللّه مکارم)

تصرف زن و بچه در اموال متعلق خمس (آیت اللّه مکارم)

خانمی است که مقید به نماز می باشد ولی همسر او گه گاه، آن هم به اجبار زن نماز می خواند و همچنین شوهر او حساب سال ندارد؛ در این صورت ماندن زن در خانه شوهر و استفاده از خوراک و پوشاک او جایز است؟

پاسخ: ماندن زن در خانه او جایز است و می تواند از خوراک و پوشاک او استفاده کند و ما اجازه می دهیم وجوه شرعیه آن را بر ذمه بگیرد و هر وقت توانایی پیدا کرد بپردازد و از امر به معروف و نهی از منکر با زبان نرم در مورد نماز و وجوه شرعیه خودداری نکند. (آیت اللّه مکارم)(1)

حكم شراکت با کسی که اهل خمس نیست

حکم شراکت یا ادامۀ شراکت با کسی که خمس اموالش را نمی دهد، چیست؟2

- کسی با دیگری شریک است (یعنی سرمایه مشاع دارند) اگر شریک خمس درآمد خود را نمی دهد و در سال جدید از همان مال خمس نداده برای سرمایه می گذارد، ادامۀ شرکت برای آن کس جایز نیست و هیچ کدام نمی توانند در آن تصرف کنند؛ مگر در دو صورت: 1. شریک، کافر یا مخالفی باشد که به خمس معتقد نیست؛ (2). برای تصرف در آن مال، از حاکم شرع اجازه بگیرد. (حضرت امام)

- مشارکت کردن و همچنین ادامه آن جایز است. (امام خامنه ای)

- اگر شریک عقیده به خمس ندارد یا خمس نمی دهد، و شریک دیگر شیعه دوازده امامی باشد و خمس سهم خودش را می دهد، مشارکت و همچنین ادامه آن جایز است. (آیت اللّه سیستانی)

- کسی که با دیگری شریک است و می داند شریکش خمس درآمد خود را نمی دهد، ادامه شرکت برای او جایز نیست، اما اگر یکی از شرکاء خمس سهم خود را بپردازد اجازه می دهیم به شراکتش با شریک دیگر ادامه دهد ولی امر به معروف و نهی از منکر را با زبان خوش فراموش نکند. (آیت اللّه مکارم)

تصرف وکیل در مالی که به آن خمس تعلق گرفته است

اگر فردی مالی را که به آن خمس تعلق گرفته در اختیار شخصی قرار دهد و وی را وکیل کند تا آن را بفروشد یا اجاره دهد، آیا قبول وکالت برای وی جایز است؟(3)

ص: 68


1- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44816mid=255658
2- توضيح المسائل مراجع، م 1764 و 1793؛ امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 685581 :تاریخ 13/05/1395؛ آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م 730؛ سایت مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44816mid=255661
3- توضيح المسائل مراجع، م1795؛ امام خامنه ای، استفاده از سایت ادمین، پاسخهای آماده، حاج آقای رضایی نامه شماره 508126؛ آیت اللّه سیستانی توضیح المسائل جامع، ج2، مسأله 731.

- تصرف وکیل جایز نیست. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- قبول وکالت جایز است. (امام خامنه ای)

- اگر موکل خمس نمی دهد و وکیل شیعه دوازده امامی هست، می تواند وکالت را قبول کند و طبق وکالت عمل نماید و گناه خمس ندادن بر عهده موکل است. (آیت اللّه سیستانی)

ص: 69

فصل دوم: اموالی که خمس ندارد

اشاره

در بین اموال مکلفین اموالی موجود است که به آنها خمس تعلق نمی گیرد که قصد داریم در این فصل به صورت مفصل به بیان آنها بپردازیم.

ما اموال مذکور را ضمن دو عنوان (الف) درآمدهای غیر کسبی و (ب) موونه متذکر شده و به بیان جزئیات مسائل آراء فقهاء در این باب اشاره می کنیم:

مبحث اول: درآمدهای غیر کسبی

اشاره

در یک تقسیم کلی اموال و دارایی های افراد به دو دسته تقسیم می شود: کسبی و غیر کسبی؛

درآمدهای کسبی: درآمدهای حاصل از تجارت ،صنعت ،کشاورزی ،دامداری، اجاره (اعیان و ابدان)، تعلیم و تدریس، صید حیوانات، جمع آوری اشیاء مباح مثل گیاهان دارویی از بیابانها و جنگلها (حیازت)، مالی که از طریق عبادات استیجاری بدست می آید و سایر معاملات و کسبهای شرعی از مصادیق درآمدهای کسبی محسوب می شوند.

درآمدهای غیر کسبی: درآمدهای حاصل از ارث مهریه، عوض خلع ،دیه، هدیه (پاداش پایان خدمت، جایزه ،جهیزیه، سوغاتی ،عیدی) ،نفقه، یارانه، اموال مرجوعی بیمه (با تفصیلی که خواهد آمد) مالی که به فقیر از باب وجوهات شرعی واجب و مستحب مانند خمس و زکات و کفارات و رد مظالم و صدقه مستحبی می رسد، حقوقی مستمری (که بعد از فوت به بازماندگان تعلق دارد)، مال موصی به و منذوربه، مال موقوفه، محصول وقف خاص (که با زراعت و کار به دست نیاید)، حقوق بنیاد جانبازان یا بنیاد شهید، شهریۀ طلاب و مرجوعی، نیز از مصادیق و موارد درآمدهای غیر کسبی می باشند.(1)

در این فصل به بررسی حکم این قسم (درآمدهای غیر کسبی) می پردازیم و فصل بعدی را به بیان احکام خمس درآمدهای کسبی اختصاص داده ایم.

بیان اجمالی حکم خمس درآمد غیر کسبی

حکم کلی خمس نسبت به درآمدهای غیر کسبی چیست؟(2)

- تمامی درآمدهای غیر کسبی خمس ندارد (حضرت امام، امام خامنه ای)

- درآمدهای غیر کسبی هم مشمول خمس است؛ البته در برخی موارد مثل ارث یا مهریه یا دیه خمس ندارد که تفصیلش خواهد آمد. (آیت اللّه سیستانی)

- درآمدهای غیر کسبی به فتوا یا احتیاط واجب خمس دارد البته برخی موارد مثل ارث یا مهریه یا دیه خمس ندارد که تفصیلش خواهد آمد. (آیت اللّه مکارم)

نکته: این عبارات بیانگر حکم کلی و اجمالی خمس درآمدهای غیر کسبی است و در ادامه با طرح تک تک موارد به صورت تفصیلی به احکام آن اشاره خواهد شد.

ص: 70


1- سیدمحمدکاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، السابع؛ سیدروح اللّه خمینی، تحریر الوسیلۀ، کتاب الخمس، الخامس؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، 1753؛ سید علی خامنه ای، اجوبۀ الاستفتائات، س 851 تا 855، 873 و 876؛ سید علی سیستانی، منهاج الصالحين، كتاب الخمس السابع.
2- حضرت امام، تحرير الوسيله، فى ما يجب فيه الخمس، مورد پنجم، امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 17866، آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، مسأله 2306؛ توضیح المسائل مکارم، مسأله 1475 و 1476 و 1477.

إرثيه

حکم خمس ارث

آیا به مالی که به انسان ارث می رسد خمس تعلق می گیرد؟(1)

- ارث خمس ندارد مگر اینکه وارث بداند مالی که به او ارث رسیده خمسش پرداخت نشده، یا اینکه بداند میت خمس بدهکار است. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- آنچه را که انسان به ارث می برد، حتی در صورتی که سال بر آن بگذرد، با مراعات شروط ذیل خمس ندارد: الف. ارثیه شرعی باشد و بر اساس قواعد معتبر در مبحث ارث به انسان برسد. ب. فرد توقع ارث بردن داشته باشد. ج. به مالی که به ارث رسیده در زمان زنده بودن فرد، خمس تعلق نگرفته باشد. د. میت، خمس بدهکار نباشد. (آیت اللّه سیستانی)

- اموالی که به عنوان ارث به انسان می رسد مشمول خمس نیست، حتی اگر تبدیل به پول نقد شود، مگر این که بداند شخص میت خمس آن را نداده، یا به خاطر سایر اموالش بدهکار خمس است؛ و همچنین اگر از کسی ارثی به او رسد که خویشاوندی دوری با او دارد و اطلاعی از چنین خویشاوندی و انتظاری درباره چنین ارثی نداشته، در اینجا نیز احتیاط واجب آن است که خمس آن را بپردازد. (آیت اللّه مکارم)

بررسی شرایط خمس نداشتن ارث و احکام هر یک

اشاره

شروطی که در فتاوی فوق برای عدم وجوب خمس ارثیه بیان شد اجمالا عبارت است از:

الف. ارثیه شرعی باشد و بر اساس قواعد معتبر در مبحث ارث به انسان برسد.

ب. فرد توقع ارث بردن داشته باشد.

ج. به مالی که به ارث رسیده در زمان زنده بودن فرد، خمس تعلق نگرفته باشد.

د. ،میت خمس بدهکار نباشد.

که قصد داریم برای واضحتر شدن جزئیات مسئله این شروط را یک به یک مورد بررسی قرار دهیم؛

در صورتی ارث خمس ندارد که :

الف) به آن مال در زمان حیات مورث خمس تعلق نگرفته باشد

مسئله: اموالی که در زمان حیات مورث به آن خمس تعلق نگرفته است، مانند خانه مسکونی و اثاثیه منزلی که مئونه شده است، چنانچه به ارث برسد بر ورثه پرداخت خمس آنها واجب نیست.

حکم ارثیهای که در حیات مورث به آن خمس تعلق گرفته است
اشاره

مالی به شخصی ارث میرسد و وارث میداند که به آن مال خمس تعلق گرفته ولی مورث خمس را پرداخت نکرده؛ وظیفه چیست؟

ص: 71


1- حضرت امام ،تحریر الوسیله، في ما يتعلق به الخمس، الخامس؛ امام خامنه ای، سایت ادمین، سوالات سامانه جامع، خمس سوال شماره 1242900 تاریخ اردیبهشت 1400؛ آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، مسأله 2309. آیت اللّه مکارم، سایت: https://makarem.ir/main.aspx?reader=1pid=61901lid=0mid=28133
الف) میت معتقد به خمس بوده و عدم پرداخت هم عمدی نبوده ؛

الف) میت معتقد به خمس بوده و عدم پرداخت هم عمدی نبوده ؛(1)

- وراث باید خمس آن را بدهند. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

ب) میت معتقد بوده ولی عمدا یا از روی کوتاهی خمس نمی داده؛

ب) میت معتقد بوده ولی عمدا یا از روی کوتاهی خمس نمی داده؛(2)

- واجب است خمس آن پرداخته شود. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- در این صورت پرداخت خمس بر ورثه (ورثه ای که شیعه دوازده امامی است)(3) واجب نیست؛(4) ضمنا این حکم، شامل موردی که فرد خمس را دستگردان کرده و بعداً با وجود توانایی مالی، عمداً آن را نپرداخته یا در پرداخت آن سهل انگاری و کوتاهی نموده نیز می شود؛ البته اگر میت وصیتی به پرداخت خمسی که برعهده اش واجب بوده داشته باشد، لازم است به وصیت او عمل شود و در این صورت، باید تمام خمس وصیت شده را از اصل مال پرداخت نمایند، هرچند مقدار خمسی که باید پرداخت شود از ثلث مالش (یک سوم) بیشتر باشد. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: اگر متوفی که خمس به اموالش تعلق گرفته، بچه نابالغ یا مجنون باشد، این حکم نسبت به ولی شرعی او جاری است، یعنی اگر ولی بچه نابالغ یا مجنون به دادن خمس عقیده نداشته، یا عقیده داشته، ولی عمداً یا از روی کوتاهی و سهل انگاری خمس مال وی را نداده و وصیتی هم بر پرداخت خمس مذکور نکرده و اموال متوفّی بدون دادن خمس بین ورثه تقسیم شده است، پرداخت خمس بر وارثی که شیعه دوازده امامی است (غير ولى) واجب نیست؛ اما اگر ولی اهل خمس بوده و به جهت عذری مانند غفلت و فراموشی آن خمس را نپرداخته، پرداخت خمس واجب است. (آیت اللّه سیستانی)(5)

ج) میت معتقد به خمس نبوده (مثل کافر یا اهل سنت):

ج) میت معتقد به خمس نبوده (مثل کافر یا اهل سنت):(6)

- بر ورثه پرداخت خمس واجب نیست. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته: شایان ذکر است به نظر حضرت امام، امام خامنه ای و آیت اللّه مکارم چنانچه میتی شیعه باشد و اعتقاد به وجوب اصل خمس (مثل خمس غنیمت) را داشته ولی می گفته است من اعتقادی به وجوب خمس منافع كسب ندارم (یا اینکه معتقد به وجوب هست ولی به ادله تحلیل معتقد است)، این شخص در حکم معتقد به خمس می باشد (یعنی باید خمس اموالش داده شود) ولی آیت اللّه سیستانی این شخص را در حکم غیر معتقد می داند (که پرداخت خمسش را واجب نمی داند.)(7)

ص: 72


1- سید روح اللّه خمینی، استفتائات، ج 1، ص 406، ص182؛ سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1755؛ سید علی خامنه ای، سایت، استفتائات جدید، س 864 ، سیستانی، توضیح المسائل جامع، م 2310 .
2- سیدروح اللّه خمینی، استفتائات، ج1، ص406، ص182؛ سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م1755؛ سیدعلی خامنه ای، سایت، استفتائات جدید، س 864، سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، 589 و پاورقی مسئله.
3- بنابر این اگر وارث شیعه دوازده امامی نباشد باید خمس مال میت را در فرض مذکور پرداخت نماید.
4- هرچند در این فرض، احسان و نیکی به مؤمن متوفی – خصوصاً والدین - با پرداخت خمس وی و بریء الذمه نمودن او امری شایسته است؛ البته این کار نباید از سهم ورثه ای- که محجور هستند مانند بچۀ نابالغ یا مجنون یا سفیه صورت گیرد. بلکه ورثه بالغ رشید از سهم خودشان اقدام به پرداخت خمس متوفی نمایند.
5- توضیح المسائل جامع، ج 2، م 589 و پاورقی مسئله .
6- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1764 ، سیستانی، توضیح المسائل جامع، م 2310 .
7- سیدروح اللّه خمینی، استفتائات، ج1، ص406، س 182؛ توضیح المسائل مراجع، م 1755؛ سیدعلی خامنه ای ،سایت، استفتائات جدید، س864 .
د) نمی دانیم معتقد به خمس بوده یا نه:

د) نمی دانیم معتقد به خمس بوده یا نه:(1)

- پرداخت خمس آن واجب نیست. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: ظاهرا فتوای مذکور با قواعد مطابقت دارد لکن در این موضوع تصریحی از باقی مراجع یافت نشد.

ه) میدانیم معتقد بوده لکن نمی دانیم که عمدا نپرداخته یا سهوا؟

ه) میدانیم معتقد بوده لکن نمی دانیم که عمدا نپرداخته یا سهوا؟(2)

- پرداخت خمس بر ورثه واجب نیست. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: بر طبق مبنای حضرت امام و آیت اللّه مکارم پرداخت خمس بر ورثه با وجود شرایط واجب است.

حکم شک در مسئله
شک در تعلق خمس به ارثیه
الف) منشأ شک جهل به عنوان مال است (مثلا نمیداند مهریه است یا ربح؟):

اگر مالی از میت به جا مانده است و ورثه نمی دانند که این مال مهریه یا دیه و ... بوده که به آن خمس تعلق نگرفته است و یا از ارباح بوده و خمس به آن تعلق گرفته است وظیفه چیست؟(3)

- در این صورت پرداخت خمس آن مال واجب نیست. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی)

نکته: با توجه به اینکه شبهه موضوعیه است، بنا بر اجرای اصل برائت است.

ب) منشأ شک جهل در موونه شدن مال است (می داند ربح است):

اگر شخصی از درآمد بین سال لباسی برای خودش خریده بوده و بعد از آن فوت شده است و نمی دانیم که آیا آن لباس موونه شده است یا خیر؛ تکلیف وراث چیست؟(4)

- اگر معتقد به خمس بوده واجب است خمس آن را بپردازند. (آیت اللّه سیستانی)

شک در پرداخت خمس مورث

اگر ورثه شک کنند که متوفی در زمان حیاتش خمس مالی که به آن خمس تعلق گرفته است را پرداخته است یا نه وظیفه شان چیست؟(5)

ص: 73


1- الرافد؛ أحكام الشك في المال الموروث؛ الصورة الخامسة : إذا ورث المكلف مالاً ولم يعلم هل كان الميت ممن يدفع الخمس وقد أخرج ما عليه، أم لم يكن ممن يعطى الخمس ؟ السيد السيستاني: لا يجب على الوارث إخراج الخمس.
2- الرافد؛ أحكام الشك في المال الموروث؛ الصورة الخامسة : إذا ورث المكلف مالاً ولم يعلم هل كان الميت ممن يدفع الخمس وقد أخرج ما عليه، أم لم يكن ممن يعطى الخمس ؟ السيد السيستاني: لا يجب على الوارث إخراج الخمس.
3- سید روح اللّه خمینی ،استفتائات، ج 1، ص 396 س148؛ سید علی سیستانی توضیح المسائل جامع، ج 2، م591 .
4- الرافد أحكام الشك فى المال الموروث؛ الصورة الرابعة: إذا حصل الميت على أرباح فى حياته وبقيت إلى أن مات ولكن لا نعلم هل استخدمها في المؤنة فلا يجب إخراج الخمس منها؟ أم لم يستخدمها فيجب إخراج الخمس ؟ الخوئي السيستاني : إذا كان الميت ممن يعطى الخمس وملتزماً بأدائه فيجب إخراج خمسها.
5- العروه الوثقى، کتاب الحج ،م106، حضرت امام، استفتائات 4 جلدی، ج 1، ص 407 ، س183؛ امام خامنه ای، سایت ادمین ، مستندات دستخط، شماره 23؛ آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م 590؛ آیت اللّه مکارم سایت : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44817mid=255683 شایان ذکر حضرت امام ره در حاشیه عروه فرموده اند: اگر عین مال مورد شک موجود است پرداخت خمس ان واجب است؛ لکن با توجه به تقدم استفتائات ایشان بر عروه در متن از استفتائات نقل شده است.

- ورثه تکلیفی ندارند. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- به احتیاط واجب باید خمس را از اصل ترکه ادا کنند مگر جزء استثنائاتی باشد که در فروعات قبلی توضیح داده شد مثل کسی که مالی از او به ارث رسیده است ولی به دادن خمس عقیده نداشته یا عقیده داشته ولی عمداً يا از روی کوتاهی و سهل انگاری خمس نمی داده است. (آیت اللّه سیستانی)

تقسیم مال متوفی قبل از پرداخت خمس
اشاره

در مواردی که وظیفه ی ورثه پرداخت خمس مال متوفی میباشد اگر برخی از ورثه از پرداخت امتناع کنند، وظیفه چیست؟(1)

- هرکس به اندازه سهم خود خمس آن را بپردازد. (امام خامنه ای،(2) آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

پرداخت خمس اموال میت (در موارد وجوب به قیمت خرید یا قیمت فعلی؟
1) آن مال به ذمه خریده شده و ثمن آن از درآمدی که سالگشت شده ادا شده

اگر ورثه بدانند که آن مالی که باید خمسش را بدهند میت آن را به ذمه خریده بوده و پول آن را از درآمد سالگشت پرداخت کرده است؛ در این صورت ورثه خمس را باید به قیمت فعلی مال بدهند یا قیمت خرید؟(3)

- اگر میت در وقت خریدن آن مال قصدش این نبوده که از پول خمس نداده عوض را بدهد بر ورثه لازم است خمس را به قیمت خرید بدهند ولی اگر قصد دادن ثمن از پول خمس نداده را داشته (چنانچه حاکم شرع معامله پنج یک آن را اجازه بدهد) لازم است قیمت فعلی آن ملاک قرار گیرد. (حضرت امام)

- مبنا قیمت خرید است لکن اگر بهای آن پول بوده و ارزش آن هنگام پرداخت کاهش فوق العاده داشته (مثلا 20 برابر) در این صورت بنابر احتیاط واجب باید به مبالغ بیشتر مصالحه شود. (آیت اللّه سیستانی)

- ملاک قیمت خرید است البته اگر تورم زیاد باشد باید محاسبه گردد. (آیت اللّه مکارم)

2) آن مال با عین پول خمس نداده خریده شده

اگر ورثه بدانند که آن مالی که باید خمسش را بدهند میت آن را با عین پولی که خمس نداده خریده است حکم چیست؟(4)

ص: 74


1- سیدعلی خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس 12/02/1400؛ شماره سوال: 1233175؛ سید علی سیستانی، منهاج الصالحين، ج 2، م 1391؛ و همچنین کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، ص262 س: 407؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتای خصوصی به شمارۀ 11319، 11 مرداد 1385.
2- سلام پدربزرگ من عموما با کمک بچهها و ماهیانه ای که بچه هایش برایش واریز می کردند امورات خود را میگذراند. یک زمین هم داشت که در زمان حیات ایشان ارزش چندانی نداشته است(حدود 15 سال پیش). اکنون که ورثه آن زمین را فروخته اند ، میبایست خمس آن را از طرف پدربزرگم پرداخت کنند یا نه؟ و یا میبایست چه عملی انجام دهند؟ با علم به اینکه پدربزرگم در زمان حیات خود خمس پرداخت نکرده است. ممنون از راهنمایی شما ارث خمس ندارد مگر اینکه یقین به وجود خمس در عین مالی که به ارث رسیده داشته باشید که در این صورت هر کدام از ورثه نسبت به سهم خودشان ضامن خمس آن می باشند.
3- توضیح المسائل مراجع، م 1761؛ توضیح المسائل جامع، م2379؛ توضیح المسائل مکارم م.1481 و سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=251122catid=40214
4- توضیح المسائل مراجع، م 1760. رساله ارسالی از دفتر امام خامنه ای، سال 1399، مسئله 81. سایت ادمین، پاسخهای آماده، حاج آقای رضایی نامه شماره 508126.

- اگر با عین پول خمس نداده جنسی بخرد (و حاکم یک پنجم آن معامله را اجازه داده بوده) لازم است برای پرداخت خمس قیمت فعلی مال مد نظر باشد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- ورثه باید خمس همان پول سالگشت شده را با ملاحظه تورم (از همان سالی که خمس بر آن گذشته) پرداخت کند ولی اگر میت کالا را برای تجارت و ترقی خریداری کرده بوده است نسبت به سرمایه در گردش در سالهای بعد هر ساله مبلغ مخمس سال قبل به اضافه ی تورم آن را کسر کرده و خمس آن را با ملاحظه (اضافه) تورم پرداخت نماید. (امام خامنه ای)

ب) میت خمس بدهکار نباشد
اشاره

مسئله: اگر مالی به فردی به ارث برسد و وارث بداند کسی که آن مال از او به ارث رسیده، خمس بدهکار است، باید بدون خمسش را بپردازد.

مشغول بودن ذمه میت به خمس

اگر ورثه بدانند که متوفی خمس بدهکار بوده است، وظیفه چیست؟(1)

- باید از مال میت خمس را پرداخت کنند. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- پرداخت خمس واجب نیست مگر اینکه ورثه بدانند که متوفی اهل خمس بوده و به جهت عذری مانند غفلت فراموشی آن را نپرداخته است که در این صورت واجب است خمس را بپردازند. (آیت اللّه سیستانی)

ج) ارث متوقع مورد توقع و انتظار باشد.
اشاره

مسئله: اگر مالی از کسی که انتظار و توقع ارث بردن از او باشد به مکلف ارث برسد (مانند ارثیه پدر به فرزند) با بودن باقی شرایط خمس ندارد.

حکم خمس میراث از من لایحتسب

حکم خمس میراث از من لایحتسب(2)

آیا میراث لايحتسب خمس دارد؟(3)

- خمس ندارد لكن احتیاط مستحب، خمسش را بپردازد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- بنابر احتياط واجب، باید خمس آن را بدهد. (آیت اللّه مکارم، آیت اللّه سیستانی)

- با بودن سایر شرایط پرداخت خمس آن واجب است. (آیت اللّه وحید خراسانی)

مقصود از من لایحتسب

مقصود از میراث لا يحتسب چیست؟(4)

ص: 75


1- سیدروح اللّه خمینی ،استفتائات، ج1، ص416، س 182؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1755؛ سید علی خامنه ای، سایت، استفتائات جدید، س 864، توضیح المسائل جامع، ج 2، م589 به ضمیمه الرافد، أحكام الشك في المال الموروث، الصورة الخامسة.
2- کسی که گمان ارث بردن از او نیست (به جهت قرابت دور)
3- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1754 .
4- سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1754. توضیح المسائل جامع، م2309 (پاورقی)

- مورث خویشاوندی دوری با وارث دارد و وارث اطلاعی از چنین خویشاوندی و انتظار چنین ارثی را نداشته .است (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- اگر ارثی به او برسد که توقع آن را نداشته و از غیر پدر و فرزند باشد. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: اینگونه نیست که هر کس خویشاوندی دوری داشته باشد الزاما از موارد من لا یحتسب باشد و به حسب موارد متفاوت است.(1)

د) ارثیه شرعی باشد و بر اساس قواعد معتبر در ارث به انسان برسد.

اگر یکی از ورثه شرعا ارثی را طلبکار نباشد اما از جهت قانونی (ارث زوجه از قیمت همه اموال) یا فتوای مذهب مخالف یا فتوای مرجع مخالف به او داده شود (در فرض جواز دریافت) حکم خمسش چیست؟(2)

- در فرض جواز دریافت خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- ارثی خمس ندارد که بر اساس قواعد معتبر در مبحث ارث به انسان برسد(3) لذا اگر مثلا مسلمانی که شیعه است مالی به غیر این راه مانند تعصیب(4) به او به ارث برسد حکم ارث را نداشته و حکم درآمدهای غیر کسبی را دارد. (آیت اللّه سیستانی

مسائل متفرقه در خمس ارث

1- حكم خمس ترقی قیمت ارثیه

آیا به ترقى قيمت مال الإرث خمس تعلق می گیرد؟(5)

ص: 76


1- الإرث الذى يرثه الإنسان من أخيه، هل يعتبر من الإرث المحتسب فليس فيه الخمس؟ أم هو من غير المحتسب فيجب فيه الخمس؟ الخوئی، السيستاني: يختلف ذلك حسب اختلاف الموارد، فربما يكون من غير المحتسب، كما لو فرض أخوان أحدهما أصغر وله أولاد كثيرون، بحيث لا يتوقع موته بجميع أولاده ليرثه الأكبر ، ولكن وقع ذلك بفعل زلزله أو نحوها، وربما يكون من المحتسب، كما إذا فرض أخوان أحدهما شيخ كبير وليس له ولد، والآخر شاب، فإن إرث الثانى من الأول متوقع. آیت اللّه سیستانی، الرافد.
2- توضيح المسائل مراجع، م1753، و ذیل مسئله 1754، توضیح المسائل جامع، ج2، م588.
3- توضیح المسائل آیت اللّه سیستانی، ملحقات (17) مسائلی درباره قاعده اقرار و مقاصه نوعی. مسأله 2849 - نظر اهل سنت آن است که مازاد سهم الارث میراث بر آن به عصبه میت - مانند برادر او - داده می شود. لکن نظر مذهب امامیه خلاف آن است، مثلاً اگر مردی بمیرد و تنها دختری و برادری داشته باشد، از نظر امامیه باید نیمی از ارث را به دختر به عنوان سهم الارث و نیم دیگر را به عنوان رد به او بپردازند و به برادر میت سهمی تعلق نمی گیرد. لکن نظر اهل سنت آن است که در این فرض نیمی از ارث میت به برادر پرداخت می شود، چون که از عصبه میت به شمار می رود. حال اگر مذهب اهل سنت بر وارث امامی مذهب نافذ باشد و مازاد سهم الارث به او پرداخت نشود، عصبه میت اگر امامی مذهب باشند ، می توانند از باب قاعده مقاصه نوعی، مازاد سهم الارث وارث سنی مذهب را بگیرند. مسأله 2850 - از نظر اهل سنت، زن از همه تَرَکه شوهر اعمّ از منقول و غیر منقول مانند زمین و غیره، ارث می برد. حال آنکه از نظر مذهب امامیه، زن از اصل زمین یا قیمت آن ارث نمی برد و تنها از قیمت بنا و درختان ارث می برد، نه اصل آنها. بنابراین اگر مذهب اهل سنت بر شیعه نافذ باشد به گونه ای که زن سنی مذهب از زمین و اصل بنا و درختان ارث ببرد، در صورتی که دیگر ورثه امامی مذهب باشند، زن امامی مذهب نیز می تواند میراثی را که از زمین و اصل بنا و درختان به او می رسد، بگیرد که سایر ورثه اهل سنت باشند.
4- «تعصیب» مسأله ای است رایج در مذهب اهل تسنن که طبق آن، مثلاً چنانچه فردی فوت نماید و از وی تنها یک دختر بماند، نصف اموال وی متعلق به این دختر می باشد و نصف دیگر متعلق به عصبه (برادر میت، عموهای میت و برخی از بستگان مذکر میت) می باشد؛ ولی در مذهب شیعه، در چنین حالتی کلیه اموال میت شرعاً متعلق به دختر می باشد. با این توضیح، چنانچه فردی از اهل تسنن فوت نماید و نصف اموال وی به دخترش به ارث برسد و نصف دیگر آن به برادر میت (عصبه) که شیعه اثنا عشری میباشد برسد، برادر" میت می تواند- در این مال تصرف کرده و آن را تملک نماید، ولی این مال ارث محسوب نمی شود و در صورتی که صرف در مؤونه نگردد، در انتهای سال باید خمس آن را پرداخت نماید.
5- العروه الوثقى،كتاب الخمس، مايجب فيه الخمس م53؛ تحریرالوسیله، فيمايجب فيه الخمس، م8؛ أجوبة الاستفتائات، س859، توضیح المسائل جامع، م2336، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255460 این احتیاط مطابق نظر ایشان در عروه است لکن در استفتائات فتوا نیز نقل شده است: پرسش : آیا به مالی که انسان ارث برده است خمس تعلق می گیرد؟ اگر مال الارث ترقی قیمت داشته باشد چطور؟ پاسخ: اموالی که به عنوان ارث به انسان میرسد مشمول خمس نیست، حتی اگر تبدیل به پول نقد شود، مگر این که بداند شخص میت خمس آن را نداده، یا به خاطر سایر اموالش بدهکار خمس است. و اگر مال ارث ترقی قیمت پیدا کند و سال خمسی بر آن بگذرد مقدار تفاوت آن خمس دارد. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255567

- ترقی قیمت ارث خمس ندارد؛ البته اگر مقصود از نگهداری آن مال تجارت(1) باشد خمس مقدار ترقی بعد از تمام شدن سال واجب است، بشرط آنکه فروش آنها و گرفتن قیمتش ممکن باشد. (حضرت امام)

- ارث و هبه و پول فروش آنها خمس ندارد، هر چند قیمت آنها افزایش یافته باشد، مگر اینکه نگهداری آن به قصد تجارت و زیاد شدن قیمت باشد که در اینصورت ارتفاع قیمت سوقیه اش (پس از کسر تورم) پس از فروش بنابر احتیاط واجب متعلق خمس است که اگر تا سر سال مصرف نشود خمس آن باید پرداخت شود. (امام خامنه ای)

- مسئله دو صورت دارد: 1. به قصد تجارت نگهداری شده و امکان معامله و گرفتن قیمت آن وجود دارد که در این صورت پرداخت خمس ترقی قیمت بازاری، در سر سال خمسی واجب است هر چند آن را نفروخته باشد.(2) 2. به قصد تجارت نگهداری نشده؛ در این صورت ترقّی قیمت آن حتی پس از فروش خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

- هرگاه غیر مال التجاره مالی دارد که خمس آن را داده یا اصلا خمس ندارد چنانچه قیمتش بالا رود، و آن را بفروشد اضافه قیمت آن جزو درآمد سال فروش است و چنانچه صرف موونه نشود مشمول خمس است. (آیت اللّه مکارم)(3)

مغازه ای که برای کاسبی با پول مخمس خریداری شده یا خمس آن را در سر سال خمسی اول داده است حال که فرد فوت کرده حکم خمس افزایش قیمت آن چه می باشد؟(4)

- مغازه مذکور خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

تبدیل مال موروثی

شخصی زمین ارثی (غیر متعلق خمس) را برای احداث واحد مسکونی واگذار می کند و مثلا یک

واحد تحویل می گیرد و واحد مذکور برای سکونت شخصی نبوده است، حکم خمسش چیست؟(5)

- خمس ندارد مگر اینکه قصد تجارت داشته باشد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- مساله دو صورت دارد: 1. اگر این کار را به قصد تجارت (فروش آن و سود کردن) انجام داده باشد، چنانچه مشتری برای خرید وجود داشته، مقدار ترقی قیمت با کسر تورم متعلق خمس است. 2. قصد تجارت نداشته و

ص: 77


1- قصد ترقی و فروش .
2- طلا و ارز با شرایطی که بعداً ذکر می شود مستثنی می باشند.
3- سایت آیت اللّه مکارم به ضمیمه گفتگو با حجه الاسلام علیان نژاد: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255460
4- العروه الوثقی، کتاب خمس، م53، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م 1770؛ توضیح المسائل جامع، ج 2، م588؛ سید علی خامنه ای، سایت ادمین، جلسات پژوهشی، جلسه پژوهشی 302، ارسال در تاریخ: 11/07/1401 . سایت استفتائات جدید، س53. آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255460
5- سایت امام خامنه ای، جلسات پژوهشی نظر جلسه پژوهشی 228 استفتاء (ج 3/228). توضيح المسائل جامع، برداشت از مسئله 2336 ، برداشت از سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255460

بلکه به جهت اجاره دادن و سود بردن از اجاره بوده، تا نفروخته خمس ندارد و پس از فروش افزایش قیمت آن پس از کسر اصل و مقدار تورم مابقی جزو درآمد سال فروش می شود (امام خامنه ای)

2- حکم نمائات ارثیه
اشاره

اگر به کسی باغی ارث برسد حکم خمس نمائات بعد از آن به چه صورت است؟(1)

الف) نمائات متصله

- در صورتی که به قصد تجارت (معرض فروش) نگهداری نکرده است خمس ندارد و الا با رسیدن سال خمسی مشمول خمس است. (حضرت امام،(2) امام خامنه ای)(3)

- در صورتی که عرفا مصداق زیادی مال محسوب شود (مانند چاق شدن حیوانی که برای استفاده از گوشتش نگهداری شده است)، مشمول خمس است ولی اگر عرفا مصداق زیادی محسوب نشود (مانند چاق شدن گاو شیری) زیادی آن خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

- خمس ندارد مگر آنکه آن را بفروشد یا انکه مال را به هدف زیادی نگه داشته است؛ مثل گوسفندی که برای چاق شدن نگهداری می شود. (آیت اللّه مکارم)

ب) نمائات منفصله

- در صورتی که این ارثیه به قصد منفعت بردن و کسب نگه داشته شده است نماءاتش خمس دارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- در صورتی که تا سر سال خمسی موونه نشود خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته: در صورتی که نماء حین به ارث رسیدن موجود بوده است حکم ارث در آن جاری است.

3- حكم خمس ارثیه از میت مجنون و یا صبی

اگر بچه نابالغ و یا فرد مجنون فوت کند حکم خمس اموال ایشان چگونه است؟(4)

ص: 78


1- العروه الوثقى، فصل في ما يجب فيه الخمس م53؛ تحریر الوسیله ، آنچه که خمس در آن واجب است، الخامس و 14 ، سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1313092 30/09/1400 ، منهاج الصالحين، م1213 .
2- تحریر الوسیله، آنچه که خمس در آن واجب است مسأله 14 - اگر اموالی از قبیل باغ یا حیوان مثلاً داشته باشد و خمس به آنها تعلّق نگرفته باشد، مثل این که به ارث به او منتقل شده باشد، یا خمس به آنها تعلق گرفته ولیکن آن را ادا نموده باشد پس در پاره ای موارد آنها را نگاه می دارد به این هدف که با عین آن ها کسب کند مانند درخت هایی که میوه نمی دهند و جز از چوب و شاخه های آنها بهرهای برده نمی شود و درخت ها را برای کسب کردن با چوب و شاخه آن ها نگاه آن ها می دارد، و مانند گوسفند نری که آن را نگاه میدارد تا بزرگ و چاق شود سپس با گوشت آن کسب نماید و در مواردی به هدف این که با نمای منفصل آن ها کسب کند مانند درخت های میوه که بهره بردن از میوه آنها مقصود است و مانند گوسفندهای ماده که از نتاج (بچه) و شیر و پشم آن ها استفاده آن ها می شود. و در مواردی به این هدف که از نماء و میوۀ آن استفاده کند به این که برای خوردن عایله و میهمان هایش باشد در صورت اول خمس به نمای متصل آن تعلق می گیرد تا چه رسد به نمای منفصل مانند پشم و مو و کرک و در صورت دوم خمس به نمای متصل آن تعلّق پیدا نمی کند و تنها به نمای منفصل آن متعلق می شود، چنان که در صورت سوم به آنچه که از مصرف آن در معاشش زیاد بیاید، خمس تعلق پیدا می کند.
3- سلام علیکم آیا نظر آقا در خمس نماء متصل و منفصل مثل نظر امام در تحریر است؟ اگر متفاوت است لطفا مرقوم فرمایید. ج: نظر معظم له در این زمینه مثل حضرت امام خمینی (قدس سره) در کتاب تحریر الوسیله می باشد. سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1313092 30/09/1400.
4- آیت اللّه سیستانى، الرافد أسئلة تطبيقية3 1 - إذا كان المورث (الميت) مجنوناً أو صبياً ولم يكن وليه يدفع خمس ماله، فهل يجب على الوارث التخميس؟ السيد السيستاني: إذا كان الولى ممن لا يدفع الخمس فلا يجب إخراجه على الوارث، وأما إذا كان الولى يخمس وتخلّف عنه نسياناً أو غفلةً ونحو ذلك فاللازم دفع الخمس.

- اگر ولی او اهل خمس بوده ولی به دلیل غفلت یا نسیان نپرداخته است باید ورثه خمس اموال میت را بپردازند و الا واجب نیست (آیت اللّه سیستانی)

4- حکم خمس مطالبات میت

اگر شخصی فوت کند و حقوق بازنشستگی و یا مزد کار او و یا سایر مطالباتش را بعد از فوتش

واریز کنند حکم خمس آن چیست؟(1)

- حقوق بازنشستگی که بعد از فوت واریز شده است خمس ندارد لكن خمس مطالبات بعد از وصول فورا باید پرداخت شود. (امام خامنه ای)

- در صورتی که میت اهل خمس بوده مطالباتش فورا خمس دارد ولی حقوق بازنشستگی اش(2) حکم ربح جدید را داشته و ورثه فرصت هزینه کردن آن مال را تا پایان سال خمسی خود دارند. (آیت اللّه سیستانی) - حقوق بازنشستگی برای ورثه حکم درآمد بین سال ایشان را دارد و لازم است خمس مطالبات فورا پرداخت شود. (آیت اللّه مکارم)

5- جواز پرداخت خمس اموال میت بدون اذن سایر ورثه

آیا برخی از ورثه می توانند بدون اذن بقیه ورثه (مثلا زوجه ميت بدون اذن فرزندان) خمس اموال میت را بپردازند؟(3)

- در صورتی که یقین داشته باشد بر عهده میت دینی وجود دارد واجب است قبل از تقسیم اموال، بدهی میت جدا شود و در این کار اجازه ورثه دیگر لازم نیست، بلکه اگر می داند، ورثه دیگر در صورت مطلع شدن، از پرداخت بدهی میت جلوگیری می کنند، جایز نیست با آنها در میان بگذارد. (امام خامنه ای)

- اگر میت معتقد به خمس بوده است پرداخت خمس در فرض مذکور با اذن حاکم شرع مانعی ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

- مانعی ندارد ولی به گونه ای عمل کنند که موجب اختلاف نشود. (آیت اللّه مکارم)(4)

ص: 79


1- امام خامنه ای، ساید ادمین، مستندات دستخط، م17، آیت اللّه سیستانی ،الرافد، أسئلة تطبيقيه، 15 - المكافأة التقاعدية التي تدفعها الشركة للموظف، إذا مات الموظف قبل أن يستلمها وسلّمت لورثته من بعده، هل يجب على الورثة إخراج خمسها قبل القسمة؟ الخوئى السيستاني: لا يجب إخراج خمسها قبل القسمة، نعم هي ربح جديد، فإذا استلمه الوارث ولم يصرفه فى مؤنته إلى أن حلّت سنته الخمسية وجب إخراج خمسه سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255439
2- شایان ذکر است مبالغی بابت پاداش بازنشستگی یا حقوق بازنشستگی و مستمری (به صورت انتقال اعتباری) به حساب وی واریز نماید، تا زمانی که وجوه مذکور از حساب بانکی به صورت مبلغ نقدی برداشت نشده مشمول خمس نمی باشد.
3- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع مسائل متفرقه سوال شماره 577288؛ محمد رضایی (مسئول استفتاءات)؛ با سلام، آیا یکی از ورثه میتواند بدهی و وجوهات شرعی میت را بدون اجازه سایر وراث بپردازد؟ چراکه ورثه دیگر میگویند میت بدهکار نبوده و ادا نمی کنند؟ (کد مؤسسه: 79861) الرافد، 8 - هل يجوز للزوجة أن تدفع خمس أموال زوجها المتوفّى بدون إذن سائر الورثة لاحتمال إنكارهم ثبوت الخمس في ذمته؟ السيد السيستاني: إذا كان الميت ممن يعطى الخمس جاز إخراج الخمس مع الاستئذان من الحاكم الشرعى، وأما إذا لم يكن ممن يعطى الخمس فلا يجوز لها الإخراج إلا من حصتها إن أرادت. استفتاء شخصی از آیت اللّه مکارم کد رهگیری 9907250021 .
4- سوالی مطرح شد مبنی بر اینکه "سلام علیکم اگر میت وصیتی نداشته باشد و همه ورثه یا برخی از ورثه بدانند که میت بدهکار (بدهی به مردم یا خمس) است، آیا برخی از ورثه می توانند بدون اطلاع ورثه یا بدون رضایت ورثه دیگر، بدهی میت را ادا کنند؟ متشکرم "پاسخ فرموده اید" مانعی ندارد ولی به گونه ای عمل کنند که موجب اختلاف نشود." مطلبی که در سوال مغفول واقع شد که سوال شود و به طور شفاف از سوال و جواب استفاده نمی شود این است که آیا یکی از ورثه می تواند از اموال میت بدون اجازه ورثه دین را ادا کند؟ مانعی ندارد؛ ابتدا باید بدهی های میت پرداخت شود و اگر مالی باقی بماند، متعلق به ورثه است که مطابق قانون ارث بين آنها تقسیم می شود. (آیت اللّه مکارم)
6- وجوب تقدم پرداخت خمس و زکات از مال میت یا قرضهای او
اشاره

اگر میت، هم خمس و زکات بدهکار باشد و هم قرض و حج بر گردنش باشد و تمامی ترکه برای ادای دیونش کافی نباشد، وظیفه چیست؟

الف. مالی که خمس و زکات آن واجب شده از بین نرفته:

- باید اول خمس و زکات را بدهند. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)(1)

ب. عین مالی که خمس و زکات بر آن واجب شده، از بین رفته:

ب. عین مالی که خمس و زکات بر آن واجب شده، از بین رفته:(2)

- باید مال را بین همۀ بدهکاری ها تقسیم کنند. (حضرت امام، امام خامنه ای)(3)

- باید اول قرض را بدهند؛ بعد اگر حج مدیون است هزینۀ حج را و بعد خمس و زکات را بدهند. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر آن مال موجود نیست احتیاط آن است که حق الناس را بر حق اللّه مقدم کنند. (آیت اللّه مکارم)(4)

فیش حج ميت

شخصی برای رفتن به حج استحبابی مبلغی را به حساب سازمان حج واریز کرده، ولی قبل از تشرف به زیارت خانه ی خدا، فوت نموده است، این مبلغ چه حکمی دارد؟ آیا مصرف کردن آن در نیابت از حج میت واجب است؟ آیا خمس به آن تعلق می گیرد؟(5)

- فیش حج که در قبال مبلغی که به حساب سازمان حج واریز کرده، دریافت نموده، به قیمت فعلی اش از ترکه ی میت محسوب میشود، و میت اگر حج بر ذمه ندارد و وصیت به حج هم نکرده، صرف آن در حج نیابی برای میت واجب نیست، و خمس آن اگر پرداخت نشده باشد، در فرض سؤال واجب است پرداخت شود. (امام خامنه ای)

7- فتوای کدام مرجع ملاک پرداخت خمس ارثیه؟
اشاره

ص: 80


1- العروه اوثقی، شرایط وجوب حج، م83؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1989.
2- سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1989؛ سیدمحمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقی، کتاب الحج، م83؛ سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع وصیت و ارث سوال شماره1252824 27/03/1400؛ توضیح المسائل جامع م 2520؛ حسین وحید خراسانی، توضیح المسائل، م 2006؛ مناسک حج محشی محمد رضا محمودی، م32 و 33 .توضیح المسائل مکارم، م1691 و سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=37983mid=250698
3- میتی بدهیهای متعدد داشته، از جمله خمس و زکات، و بدهی به مردم، اولویت پرداخت آنها چگونه هست؟ اگر مال میت کفاف همه بدهیها را نداشت چه وظیفه ای داریم؟ آیا به نسبت طلب طلبکاران سهمی از طلب آنها را بدهیم یا قرعه بکشیم؟ اگر کسی که زکات بدهکار است و خمس و قرض هم دارد، اگر بمیرد و مال او برای همه آنها کافی نباشد چنانچه مالی که زکات آن واجب شده از بین نرفته باشد، باید زکات را بدهند و بقیه مال او را به چیزهای دیگری که بر او واجب است قسمت کنند و اگر مالی که زکات آن واجب شده از بین رفته باشد باید مال او را به زکات و خمس و قرض بر حسب نسبت آنها قسمت نمایند؛ به این صورت که هر کدام نسبت به که میت دارد، سهمی از اموال داده شود. (امام خامنه ای) سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع وصیت و ارث سوال شماره 1252824 27/03/1400؛
4- پرسش: هرگاه کسی بدهکار خمس یا زکات باشد و قرض هم داشته باشد، و در عین حال بدهی هایی از بابت نذر و مانند آن نیز بر او واجب شده باشد اگر نتواند همه آنها را بپردازد تکلیف چیست؟ پاسخ : هرگاه عین مالی که خمس یا زکات یا نذر به آن تعلق گرفته موجود است، خمس و زکات و نذر مقدم می باشد، و اگر عین آن موجود نیست، حق الناس اولویت دارد. https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44818mid=255706
5- امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401.

در مواردی که بر ورثه پرداخت خمس اموال میت واجب است ملاک محاسبه و اداء خمس نظر کدام مرجع تقلید است؟ مرجع تقلید میت یا وصی و یا ورثه؟(1)

الف) میت نسبت به پرداخت خمس وصیت کرده

- اگر میت نسبت به اداء خمس وصیت خاصی داشته است و جزئیات کیفیت محاسبه و اداء خمس را مشخص نموده است باید مطابق آن عمل شود ولی اگر جزئیات محاسبه و اداء مشخص نشده است وصی مطابق نظر مرجع تقلید خودش عمل کند. (امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- باید مطابق نظر مرجع تقلید میت عمل شود. (آیت اللّه سیستانی)

ب) میت نسبت به پرداخت خمس وصیت نکرده

- ورثه یا وصی مطابق نظر مرجع تقلید خویش عمل نمایند. (امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

حکم این فرض در صورتی که مرجع ورثه مختلف باشند

در صورتی که مرجع تقلید ورثه مختلف باشند نسبت به پرداخت خمس اموال میت معیار و مبنا چیست؟(2)

- مکلف مقلد رهبری می تواند مطابق نظر مرجع خودش خمس را بپردازد و در این کار اجازه ورثه دیگر لازم نیست، بلکه اگر می داند، ورثه دیگر در صورت مطلع شدن، از پرداخت بدهی میت جلوگیری می کنند، جایز نیست با آنها در میان بگذارد. (امام خامنه ای)

- اگر خمس به عین مال تعلق گرفته بوده و میت اهل خمس نمی باشد؛ در ابتدا اموال میت بین ورثه تقسیم شده، و بر مکلفی که مقلد آیت اللّه سیستانی است پرداخت خمس سهم خودش واجب نیست و همچنین است در صورتی که خمس به ذمه میت آمده باشد ولی اگر میت معتقد به خمس بوده است پرداخت خمس در فرض مذکور برای مکلف مقلد آیت اللّه سیستانی با اذن حاکم شرع مانعی ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

- مانعی ندارد که مکلف مقلد آیت اللّه مکارم به نظر مرجع تقلید خودش خمس ماترک را بپردازد و اطلاع دادن به دیگران لازم نیست. (آیت اللّه مکارم)

ص: 81


1- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس 05/02/1400 ، شماره سوال: 1228850 ، با وجود اینکه میت از امام خمینی تقلید می نموده و فتوام امام رحمت اللّه علیه اینست که هدیه خمس و ذکات ندارد؛ و میت خانم خانه دار بوده و تمام دارایی ایشان هدیه از طرف شوهر و فرزندان بوده است؛ آیا به دارایی هدیه و پول کم ایشان خمس تعلق می گیرد؟ 2- اگر میت خمس و ذکاتی به او تعلق نمی گیرد، آیا وراث می توانند ادعا کنند که خمس و توانند ادعا کنند که خمس و ذکات میت را پرداخت کرده اند؟ هر یک از وراث باید بر طبق نظر مرجع خود عمل نمایند و مجرد عدم وجوب خمس به نظر مرجع میت برای وراث کفایت نمی کند. الرافد اسئلة تطبيقيه سوم، 9 - الخمس الباقي في ذمة الميت لمن يعطى لمقلّده أو لمقلّد الوصى أو لمقلّد الوارث؟ الخوئي، السيستاني: إذا كان للميت وصى عُهد إليه بإخراج الخمس الواجب عليه أو بأداء الحقوق الواجبة عليه بشكل عام، فعليه أن يدفعه إلى من يرى الميت بحسب تقليده (1) الاجتزاء بدفع الخمس إليه، وأما إذا لم يوص الميت بذلك وأراد الوارث إخراج الخمس فعليه أن يؤدى الخمس الواجب على الميت إلى من يرى براءة ذمة الميت بالدفع إليه حسب تقليد الوارث، ولا شأن لتقليد الميت فی ذلک. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44817mid=255683
2- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع مسائل متفرقه سوال شماره 577288؛ محمد رضایی (مسئول استفتاءات)؛ الرافد، 13 - ورثه توفى والدهم وكان ممن لا يُعطى الخمس، وبعضهم يقلد السيد السيستاني (مد ظله العالي) والبعض الآخر يقلد السيد الخوئى+، فكيف يتعاملون مع الخمس؟ الجواب: إذا كان الخمس متعلقاً بعين المال، فيوزع الإرث أولاً على الورثة، ومن يقلد السيد السيستاني (مد ظله العالى) لا يجب عليه إخراج خمس حصته، وأما مقلّدوا السيد الخوئي (قدس سره) فالأحوط وجوباً للمكلّفين منهم إخراج الخمس من حصصهم. استفتاء شخصی از آیت اللّه مکارم، کد رهگیری 9907250021 . وأما إذا كان الخمس متعلقاً بذمة الميت، فتوزّع التركة على الورثة، ومن يقلد السيد السيستانی (مد ظله العالى) لا يجب عليه إخراج شيء من حصته، وأما من يقلد السيد الخوئي (قدس سره) فيجب عليه إخراج الخمس من حصته بالنسبة .
8- حكم خمس ما ملک بالوصيه

آیا مالی که موصی له با وصیت مالک میشود متعلق خمس است؟(1)

- خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- با بودن سایر شرایط خمس دارد (آیت اللّه سیستانی)

- بنابر احتیاط واجب (با بودن شرایط) مشمول خمس است. (آیت اللّه مکارم)

مهریه

حكم خمس مهریه

آیا به مهریه خمس تعلق می گیرد؟(2)

- به مهریه خمس تعلق نمی گیرد، اگر چه احتیاط مستحب، دادن خمس است. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

حکم در عقد دائم و موقت

آیا در حکم مذکور بین عقد دائم و موقت فرق هست؟(3)

- در حکم بالا فرقی بین مهریه در ازدواج دائم و موقت نیست. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- مهریه در ازدواج دائم خمس ندارد ولی در ازدواج موقت اگر از مخارج سال زیاد بیاید بنابر احتیاط واجب خمس دارد. (آیت اللّه شبیری زنجانی)

عوض طلاق خلع

آیا مالی که مرد به عنوان عوض طلاق خلع می گیرد خمس دارد؟(4)

- خمس تعلق نمی گیرد؛ اما احتیاط مستحب، دادن خمس است. (حضرت امام، امام خامنه ای،(5) آیت اللّه سیستانی)

- اگر بیشتر از مهریه بگیرد، بنابر احتیاط واجب خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)

ص: 82


1- العروه الوثقى، كتاب الخمس السابع، (و المال الموصى به)؛ الرافد جستجوی خمس، المطلب الثالث: وجوب الخمس في مال الإرث، 5 - لا يجب الخمس فيما مُلک ،بالإرث، ولكن ما حكم ما يُملك بالوصية؟ كما لو أوصى الأب لأحد ابنائه بمبلغ أو عقار معين، فهل يأخذ هذا المال حكم الإرث ، فلا يجب فيه الخمس ؟ أم يأخذ حكم سائر الأرباح فيجب إخراج خمسه إذا حلّت السنة الخمسية من دون الاستفادة منه فى المؤنة؟ الخوئى، السيستاني، ما ملك بالوصية حكمه حكم سائر الأرباح، فيجب إخراج خمسه إذا حلت سنته الخمسية.
2- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، السابع؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م1754؛ سیدعلی خامنه ای، دفترچه احکام خمس، مسأله 45؛ مسأله 45) مهریه خمس ندارد و در عدم وجوب خمس آن، فرقی بین مهریه مدت دار و بدون مدت و پول نقد یا کالا نیست. أجوبه الاستفتائات، س 862؛ سید علی سیستانی، منهاج الصالحين، كتاب الخمس، السابع؛
3- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس السابع؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م1754؛ سیدعلی خامنه ای، دفترچه احکام خمس، مسأله 45؛ مسأله 45) مهریه خمس ندارد و در عدم وجوب خمس آن، فرقی بین مهریه مدت دار و بدون مدت و پول نقد یا کالا نیست. أجوبة الاستفتائات، س 862؛ سید علی سیستانی، منهاج الصالحین، كتاب الخمس، السابع؛
4- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، السابع سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م1754؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحين، كتاب الخمس السابع. توضيح المسائل جامع م2308.
5- نظر ایشان از باب قاعده کلی است که دربارۀ درآمدهای غیرکسبی می فرماید خمس ندارد.

خمس پولی که پدر عروس از داماد گرفته

طبق رسمی که در بین مردم افغانستان رایج می باشد پدر عروس مبلغی را از داماد می گیرد، این کار از نظر شرعی چه حکمی دارد؟ آیا خمس به آن تعلق می گیرد؟(1)

- اگر بخشی از مهریه باشد که دختر آن را در اختیار پدر قرارداده است خمس ندارد. اما اگر پول مزبور را به صورت شرط ضمن عقد جهت پدر قرار دهند حلال است اما با گذشتن سال، خمس آن واجب می شود. (آیت اللّه مکارم)

خمس افزایش قیمت مهریه

اگر مهریه زن افزایش قیمت پیدا کند خمس به مازاد آن تعلق گیرد؟(2)

- ترقی قیمت مهریه خمس ندارد البته این حکم در اموالی است که مال التجاره و سرمایه نباشد مثلا مقصود از خریدن آن و یا نگهداری آن صرف داشتن و استفاده از منافع و نماءات آن باشد و اما اگر مقصود از نگهداری آن تجارت(3) باشد خمس مقدار ترقی بعد از تمام شدن سال واجب است بشرط آنکه فروش آنها و گرفتن قیمتش ممکن باشد (حضرت امام)

- مهریه و پول فروش آن خمس ندارد، هر چند قیمت آن افزایش یافته باشد، مگر اینکه آن را سرمایه (در معرض فروش) قرار دهد؛ که در این صورت، ارزش افزوده ی (با کسر تورم) آن پس از فروش، بنابر احتیاط واجب از درآمد سال محسوب می شود و خمس آن باید داده شود. (امام خامنه ای)

- مسئله دو صورت دارد: 1. به قصد تجارت نگهداری شده و امکان معامله و گرفتن قیمت آن وجود دارد که در این صورت پرداخت خمس ترقی قیمت بازاری، در سر سال خمسی واجب است هر چند آن را نفروخته باشد.(4) 2. به قصد تجارت نگهداری نشده؛ در این صورت ترقّی قیمت آن حتی پس از فروش خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

- هرگاه غیر مال التجاره مالی دارد که خمس آن را داده یا اصلا خمس ندارد (مانند ارث)

- اگر مهر زن عین خارجی نبوده و چیزی در ذمه شوهرش باشد مثلا مهر او 14 سکه بهار آزادی در ذمه شوهرش باشد، اگر افزایش قیمت پیدا کند مشمول خمس نیست، اما اگر مهر او عین خارجی باشد چنانچه قیمتش بالا رود و آن را بفروشد اضافه و ترقی آن جزو درآمد سال فروش است و در صورتی که صرف در موونه نشود مشمول خمس است. (آیت اللّه مکارم)(5)

حکم خمس تورم در مهریه ای که پول بوده

اگر فردی در گذشته مهریه اش مثلا 100 هزار تومان بوده است و الان ده میلیون شده است آیا پرداخت خمس مقدار تورم واجب است؟(6)

ص: 83


1- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255579
2- تحریرالوسیله، فيما يجب فيه الخمس، م8؛ أجوبة الاستفتائات، س 859، امام خامنه ای، دفترچه احکام خمس، مسأله 44؛ توضیح المسائل جامع، م2336، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255578
3- قصد ترقی و فروش.
4- طلا و ارز با شرایطی که بعداً ذکر می شود مستثنی می باشند.
5- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255460
6- سیدعلی خامنه ای، استفتائات سال 1389، س 62650؛ ناصر مکارم شیرازی ،استفتائات ،ج 1، ص101، ص320؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م647؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=45456mid=257755 https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255461

- افزایش قیمت ناشی از تورم خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- چنانچه این افزایش قیمت ناشی از تورم باشد، ثبوت خمس در مورد آن محل اشکال است و بنابر احتیاط واجب احکام مربوط به ترقی قیمت بر آن جاری می گردد(1) و احتیاط مذکور در موردی است که افزایش قیمت جنس به مقداری باشد که با در نظر گرفتن نزول قیمت نقد رایج کشور و پایین آمدن قدرت خرید با آن، ربح و سود بودنش از نظر عرف محرز نباشد. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر تفاوت مبلغ مهریه با توجه به ارزش فعلی، تفاوت فاحش باشد به کیفیتی که اداء مهریه گذشته، اداء بدهی محسوب نمی شود، دریافت تورم مهریه مطابق نرخ روز، خمس ندارد و در غیر این صورت زن حق مطالبه مهریه به نرخ روز ندارد و چنانچه مرد با رضایت خودش پرداخت کند، بنابر احتیاط واجب خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)

پرداخت مهریه به جهت فرار از خمس

آیا به مبالغی که مرد قبل از رسیدن سال خمسی به عنوان مهریه به همسرش می پردازد (حتی زیاد) اگر برای فرار از خمس هم باشد خمس ندارد؟(2)

- اگر واقعا مهریه زن باشد خمس ندارد ولی اگر صوری و برای فرار از خمس باشد نه مهریه واقعی زن در این صورت خمس دارد.

ديه

آیا دیۀ (اعم از دیه قتل، نقص یا آسیب به عضو) یا ارش خمس دارد؟(3)

- خمس ندارد. (حضرت امام ، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته: دیه ای خمس ندارد که مطابق شرع اخذ شده باشد لذا اینکه شرکتهای بیمه دیه زن و مرد را مساوی

پرداخت کرده اند در مورد دیه زن آنچه اضافه گرفته می شود حکم درآمدهای غیر کسبی را دارد.(4)

بعضی از شرکتهای بیمه قانوناً متعهد شده اند که دیه زن را مساوی با دیه مرد پرداخت نمایند، آیا به مبلغ اضافه بر دیه شرعی زن که شرکتهای بیمه ، آن را به فرد یا وارث وی می پردازند، در انتهای سال خمسی، خمس تعلق می گیرد؟(5)

- مبلغ اضافه بر دیه شرعی جزء درآمد سال دریافت است که اگر تا سر سال خمسی فرد باقی بماند و صرف در مؤونه نگردد، خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

درآمد حاصل از فروش خون یا اعضای بدن

حکم خمس پول فروش کلیه و یا خون بدن چیست؟(6)

ص: 84


1- یعنی بنابر احتیاط واجب خمس دارد و البته مکلف می تواند در این احتیاط مانند سایر موارد احتیاط واجب به مجتهد جامع الشرایط دیگری با رعایت الأعلم فالأعلم مراجعه نماید.
2- العروه الوثقى، ما يفضل عن موونه سنته ،م71 ، منهاج الصالحین، م1231 ، سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 894636 .
3- اقتباس از سید روح اللّه خمینی، تحریر الوسیلۀ ، كتاب الخمس، الخامس؛ سیدعلی خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1238147 تاریخ: 20/02/1400 سید علی سیستانی، منهاج الصالحين، كتاب الخمس، السابع، منهاج الصالحین، ج 1، ص392، ناصر مکارم شیرازی، استفتائات، ج1، ص101، س318؛.
4- توضیح المسائل جامع، م2308.
5- کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، س118.
6- توضیح المسائل جامع، ج 2، م587 .

- اگر کسی عضوی از بدن خود مانند کلیه اش را بفروشد که عرفاً نبود آن، موجب نقص در بدن می باشد، ثابت شدن خمس در آن محل اشکال است و مراعات مقتضای احتیاط ترک نشود. اما اگر آنچه معاوضه می کند از قبیل خون باشد که مجدداً در بدن تولید و جایگزین می شود و نبود آن عرفاً نقص در بدن به حساب نمی آید، باید خمس مبلغ دریافتی را در صورتی که تا انتهای سال خمسی صرف در مؤونه نشود، بپردازد. (آیت اللّه سیستانی)

مالی که از فروش کلیه به دست آمده و سال برآن گذشته خمس دارد؟

- خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)(1)

هدیه

احکام خمس هدیه (مرتبط با موهوب له)
الف) حكم خمس هدیه دریافتی

آیا شخصی که هدیه ای دریافت میکند و تا رسیدن سال خمسی صرف در موونه اش نشود باید خمسش را بپردازد؟(2)

- هديه مطلقا خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- با رسیدن سال خمسی پرداخت خمس آن واجب است.

شایان ذکر است اگر حتی شخصی کالایی که خمس آن را پرداخته است یا کالایی را که در حکم مخمس(3) می باشد، به دیگری اهدا نماید، باز هم آن کالا پس از دریافت، جزء درآمد بین سال هدیه گیرنده محسوب می شود، که چنانچه تا انتهای سال خمسی باقی بماند و صرف در مؤونه نشود، بر او (هدیه گیرنده)، لازم است خمس آن را بپردازد. (آیت اللّه سیستانی)

- چنانچه سال خمسی بر هدیه بگذرد و استفاده نشود، بنابر احتیاط واجب خمس دارد و فرقی بین هبه کلان و غیر کلان نیست، مگر هدیه های جزئی مانند نذورات اندکی که می آورند و چون احتیاط واجب داریم، مقلّدین ما می توانند به یکی از مراجع مشهور حوزه علمیه که اجازه می دهند خمس هدیه پرداخت نشود مراجعه کنند؛ ولی پرداخت خمس، برکات بسیار فراوانی دارد و ما به گونه ای عمل نمی کنیم که سبب فرار افراد از خمس شود. (آیت اللّه مکارم)

هدایا و اجناسی از قبیل پتو، لباس و طلایی که برای جشن تولد یا هدیه نوزاد می آورند به چه کسی تعلق دارد؟ آیا مشمول خمس می باشد؟(4)

- چنانچه لباس و چیزهایی باشد که مخصوص کودکان است تعلق به نوزاد دارد خمس ندارد (ولی اگر تا زمان تکلیف نوزاد باقی بماند و بعد از بلوغ تا یک سال مصرف نشود بنابر احتیاط واجب خمس دارد) و اگر هدیه به صورت پول و مانند آن باشد متعلق به پدر است و در اینصورت باقیمانده آن در سر سال خمسی بنابر احتیاط واجب خمس دارد (آیت اللّه مکارم)

ص: 85


1- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=266105
2- العروه الوثقى، ج 2، كتاب الخمس فصل فى ما يجب فيه الخمس، السابع، تحریر الوسيله، كتاب الخمس ، الخامس، توضيح المسائل مراجع، ج 2، م1753، امام خامنه ای، اجوبه الاستفتائات ،س 851 ، https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255542
3- مال در حکم مخمس به مالی می گویند که خمس ندارد مانند مالی که به او ارث رسیده.
4- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255543

حکم خمس پاداش کارگران و کارمندان

آیا مبالغی که در پایان خدمت و کار به افراد داده میشود خمس دارد؟(1)

- به طور کلی هر مبلغ دریافتی که جزء قرارداد کاری ایشان نمی باشد حکم هدیه را داشته و خمس ندارد ولی اموالی که با اختیار خودش و مطابق قرارداد از حقوقش نگهداشته شده است مثل حق سنوات، حق مرخصی، و ... با رسیدن سال خمسی مشمول خمس است. (امام خامنه ای)

- فردی که با صندوق بازنشستگی قرارداد بسته تا درصد معینی از حقوق ماهانه اش در دوران خدمت را به صندوق بدهد(2) و در مقابل، صندوق بازنشستگی نیز متعهد شده پس از بازنشستگی، مبالغی بابت پاداش بازنشستگی یا حقوق بازنشستگی و مستمری - به صورت انتقال اعتباری - به حساب وی واریز نماید تا زمانی وجوه مذکور از حساب بانکی به صورت مبلغ نقدی برداشت نشده، مشمول خمس نمی باشد؛ اما اگر وجوه فوق برداشت و تملک شود، جزء درآمد همان سال محسوب میشود و چنانچه تا پایان سال باقی بماند و صرف در مؤونه نگردد، مشمول خمس خواهد بود. (آیت اللّه سیستانی)

- حقوق بازنشستگی و یا مبلغی که به عنوان بازخرید کار داده می شود جزء درآمد همان سال محسوب می گردد و اگر چیزی تا آخر سال از آن باقی نماند خمس ندارد، اما اگر اضافه بماند خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)

حكم خمس هبه مشروطه به عدم انتقال ملکیت

حکم خمس هبه ای که مشروط به عدم انتقال ملکیت است، چیست (مثلا شخصی هدیه ای گرفته به شرط عدم فروش)؟(3)

- خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- خمس دارد؛ مگر آنکه اصل داشتن آن مال موهوبه برای او لازم باشد، طوری که نداشتن آن موجب کسر شأنش باشد.

شایان ذکر است برای محاسبه خمس قیمتش با ملاحظه شرط مذکور محاسبه گردد.(4) (آیت اللّه سیستانی)

- بنابر احتیاط واجب خمس دارد لكن قیمت مال موهوبه با ملاحظه آن شرط محاسبه گردد. (آیت اللّه مکارم)

نکته: شایان ذکر است که چنین شروطی که در قیمت مال موثر است در مقدار خمس نیز اثرگذار است.

حکم خمس ترقی قیمت هدیه

اگر کسی شییء هدیه بگیرد و آن شیء ترقی قیمت داشته باشد؛ ترقی آن با رسیدن سال خمسی چه حکمی دارد؟ (مانند سکه طلا)(5)

ص: 86


1- امام خامنه ای، احکام خمس، مسأله 93. توضیح المسائل جامع، ج2، م626، 620، 624، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255463
2- بدین صورت که مبالغ معینی از حقوق وی کسر و به حساب صندوق واریز شود طوری که قرض محسوب نشده و صندوق، مالک یا اختیاردار آن باشد و بتواند وجوه مذکور را برای خود هزینه نماید و تعهد صندوق در قبال آن حسب قرارداد فقط پرداخت حقوق و مزایای دوران بازنشستگی باشد.
3- العروه الوثقی، ج 2، کتاب الخمس، فصل فى ما يجب فيه الخمس السابع، تحریرالوسیله، کتاب الخمس ،الخامس، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1753، امام خامنه ای، اجوبه الاستفتائات، س،851، آیت اللّه سیستانی، الرافد. استفاده از توضیح المسائل جامع، ج2، م617.
4- استفتاء الرافد، رجل أهدى زوجته قطعة أرض بشرط أن لا تبيعها أو تهبها لأحد من الناس، بل تتركها ميراثا بعد وفاتها لأبنائها منه، أو تهبها لهم في حياتها، هل يتعين عليها إخراج خمسها مع هذا الاشتراط الذى يحصر ملكيتها الفعلية بالاستنماء؟ السيستاني: نعم يجب عليها الخمس بسعر ما تساوى بهذا الشرط.
5- العروه الوثقى، كتاب الخمس، م53؛ تحریر الوسیله، م8؛ امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له سال 1399، مسئله 52 و 53. توضیح المسائل جامع، م مسأله 2336. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255460

- در صورتی که آن هدیه عین مال تجارت و سرمایه تجارت نباشند مانند این که مقصود او از نگهداشتن آن نگهداری و بهره بردن از منافع و نماء آن باشد خمس زیاده، بر او واجب نیست ولی اگر مقصود این باشد که با آن تجارت کند و خمس ترقی قیمت آن پس از تمام شدن سال واجب است به شرط آن که فروش آن گرفتن قیمتش ممکن باشد و اگر فروش یا اخذ قیمت فقط در سال بعد ممکن باشد زیادی قیمت از منافع همان سال بعد میباشد نه سال گذشته (یعنی فعلا خمس ندارد). (حضرت امام)

- اجناس اهدایی که به قصد تجارت نگهداری نشده است چنانچه فروخته شود، پرداخت خمس آن واجب نیست؛ هر چند افزایش قیمت داشته باشد. ولی چنانچه هبه را سرمایه (در معرض فروش) قرار دهد ارزش افزوده آن پس از فروش بنابر احتیاط واجب از درآمد سال محسوب می شود و متعلق خمس است. (امام خامنه ای)

- در صورتی که خمسش را نپرداخته و سال بر آن گذشته است خمس اصل و ترقی آن به قیمت روز واجب است؛ اما در صورتی که اصل آن را مخمس کرده و تا سال خمسی ترقی پیدا کند دو صورت دارد: الف) اگر به قصد تجارت نگهداری کرده است و امکان معامله و گرفتن قیمت آن وجود دارد پرداخت خمس ترقی قیمت بازاری آن، در سر سال خمسی واجب است هر چند آن را نفروخته باشد. ب) ولی اگر قصد تجارت نداشته ترقّی قیمت آن حتی پس از فروش خمس ندارد.(1) (آیت اللّه سیستانی)

- در صورتی که اصل آن مخمس نشده است با رسیدن سال خمسی اصل آن (بنابر احتیاط) و ترقی آن به فتوا خمس دارد؛ و همچنین اگر خمس اصل را داده است و سر سال خمسی ترقی قیمت پیدا کرده است با فروش آن ترقی اش با رسیدن سال خمسی مشمول خمس است. (آیت اللّه مکارم)(2)

حکم ترقی قیمت منزلی که با پول هدیه تهیه شده

آیا حکم خمس در صورت فروش موونه ای که خود آن هدیه بوده است با موونه ای که با پول هدیه خریداری شده است متفاوت است؟ (3)

- بله متفاوت است؛ اگر پدر پولی را جهت خرید منزل به فرزندش هدیه دهد و وی در بین سال با آن منزلی خریده که در طول سال مؤونه او محسوب - شود، چنانچه فرزند بعد از گذشت سال خمسی یا چندین سال، منزل را با ترقّی قیمت بفروشد، قیمت خرید آن خمس ندارد، هر چند سال خمسی بر آن بگذرد، ولی ترقی قیمت آن جزو درآمد سال فروش محسوب می شود؛ شایان ذکر است ثبوت خمس در آن مقدار افزایش قیمت که ناشی از تورم است محل اشکال است (به احتیاط واجب خمس دارد).

ص: 87


1- شایان ذکر است اگر فرد مالی را از طریق غیر معاوضه به دست آورده - مانند آنکه مال به او بخشیده شده باشد - و مال التجاره محسوب نشود و مؤونه وی نیز نباشد، در صورتی که خمس آن را از خود مال پرداخته (با پرداخت خمس از خود آن، آن را مخمس نموده باشد)، ترقی قیمت آن، حتی پس از فروش خمس ندارد، و اگر از مال دیگری خمس آن را پرداخت کرده، «چهار پنجم» آن حکم اشیای غیر معاوضی و «یک پنجم» آن حکم اموال معاوضی را دارد.
2- سایت آیت اللّه مکارم به ضمیمه گفتگو با حجه الاسلام علیان نژآد: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255460
3- توضيح المسائل جامع، ج 2، مسأله 646 و 647؛ اگر مال مخمس یا در حکم مخمس که برای «تجارت و کسب درآمد تهیه یا نگهداری نشده»، ترقی قیمت پیدا کند، حکم خمس ترقی قیمت آن دو صورت دارد: الف. مال از طریق «غیر معاوضه مثل ارث»، به فرد منتقل شده؛ در این صورت ترقّی قیمت آن حتی پس از فروش خمس ندارد، هر چند سال خمسی بر آن بگذرد. مثلاً اگر وارثی باغی که از پدرش ارث برده 100 میلیون تومان ارزش داشته و آن را به قصد تجارت نگهداری نکرده باشد و اکنون این باغ 200 میلیون تومان ارزش داشته باشد، پرداخت خمس 100 میلیون ترقی آن حتی پس از فروش باغ لازم نیست. ب . مال از طریق «معاوضه مثل خرید و فروش»، به فرد منتقل شده؛ در این صورت، مال تا وقتی فروخته نشده، ترقی قیمت آن خمس ندارد و هرگاه فروخته شد، قیمت خرید آن خمس ندارد و افزایش قیمت آن جزء درآمد سال فروش است که اگر تا سر سال در مؤونۀ آن سال صرف نشود، باید خمسش پرداخت شود. شایان ذکر است، اگر فرد مالی را از طریق غیر معاوضه به دست آورده - مانند آنکه مال به او بخشیده شده باشد - و مال التجاره محسوب نشود و مؤونه وی نیز نباشد، در صورتی که خمس آن را از خودِ مال پرداخته (با پرداخت خمس از خود آن آن را مخمس نموده باشد)، ترقی قیمت آن، حتی پس از فروش خمس ندارد، و اگر از مال دیگری خمس آن را پرداخت کرده، «چهار پنجم» آن حکم اشیای غیر معاوضی و «یک پنجم» آن حکم اموال معاوضی را دارد.

و این در حالی است که اگر پدر منزلی را به فرزندش هدیه - دهد و فرزند در بین سال در آن ساکن شود و خانه در طول سال جزء مؤونه وی - محسوب گردد، چنانچه بعد از گذشت سال خمسی یا چندین سال، فرزند منزل مذکور را با ترقی قیمت بفروشد، قیمت (ثمن) دریافتی بابت فروش خانه برای فرزند خمس ندارد، هرچند سال خمسی بر آن بگذرد. (آیت اللّه سیستانی)

حکم خمس نمائات هدیه

حكم خمس نماء هدایا چیست؟
اشاره

حكم خمس نماء هدایا چیست؟(1)

الف) نمائات متصله

- در صورتی که به قصد تجارت (معرض فروش) نگهداری نکرده است خمس ندارد و الا با رسیدن سال خمسی مشمول خمس است. (حضرت امام،(2) امام خامنه ای)(3)

- در صورتی که عرفا مصداق زیادی مال محسوب شود (مانند چاق شدن حیوانی که برای استفاده از گوشتش نگهداری شده است)، مشمول خمس است ولی اگر عرفا مصداق زیادی محسوب نشود (مانند چاق شدن گاو شیری) زیادی آن خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر مثلا گوسفندی (غیر مال التجاره) که خمسش داده شده چاق شود خمس آن مقدار زیادی از درآمد سال بوده و با رسیدن سال خمسی باید خمسش پرداخت شود. (آیت اللّه مکارم)(4)

ب) نمائات منفصله

- در صورتی که این هدیه به قصد منفعت بردن و کسب نگه داشته شده است نماء اتش خمس دارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- در صورتی که صرف در موونه نشود مشمول خمس است. (آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

ب) حكم دریافت و تصرف در هدیهی متعلق خمس

وظیفه هدیه گیرنده در صورتی که بداند به هدیه اش خمس تعلق گرفته است چیست؟(5)

ص: 88


1- العروه الوثقى، فصل في ما يجب فيه الخمس م53؛ تحریر الوسیله، آنچه که خمس در آن واجب است، الخامس و 14 ، سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره1313092 30/09/1400 منهاج الصالحين، م 1213، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255546
2- تحریر الوسیله، آنچه که خمس در آن واجب است، مسأله 14 - اگر اموالی از قبیل باغ یا حیوان مثلاً داشته باشد و خمس به آنها تعلّق نگرفته باشد، مثل این به ارث به او منتقل شده باشد، یا خمس به آنها تعلق گرفته ولیکن آن را ادا نموده باشد پس در پاره ای موارد آنها را نگاه می دارد به این هدف که با عین آن ها کسب کند مانند درخت هایی که میوه نمی دهند و جز از چوب و شاخه های آنها بهرهای برده نمی شود و درخت ها را برای کسب کردن با چوب و شاخه آن ها نگاه می دارد، و مانند گوسفند نری که آن را نگاه می دارد تا بزرگ و چاق شود سپس با گوشت آن کسب نماید و در مواردی به هدف این که با نمای منفصل آن ها کسب کند مانند درخت های میوه که بهره بردن از میوه آنها مقصود است و مانند گوسفندهای ماده که از نتاج (بچه) و شیر و پشم آنها استفاده می شود. و در مواردی به این هدف که از نماء و میوۀ آن استفاده کند به این که برای خوردن عایله و میهمان هایش باشد. در صورت اول خمس به نمای متصل آن تعلق می گیرد تا چه رسد به نمای منفصل، مانند پشم و مو و کرک و در صورت دوم خمس به نمای متصل آن تعلق پیدا نمی کند و تنها به نمای منفصل آن متعلق می شود، چنان که در صورت سوم به آنچه که از مصرف آن در معاشش زیاد بیاید، خمس تعلق پیدا می کند.
3- سلام عليكم آیا نظر آقا در خمس نماء متصل و منفصل مثل نظر امام در تحریر است؟ اگر متفاوت است لطفا مرقوم فرمایید. ج: نظر معظم له در این زمینه مثل حضرت امام خمینی (قدس سره) در کتاب تحریر الوسیله می باشد. سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1313092 30/09/1400.
4- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255460
5- العروه الوثقى، م52؛ توضیح المسائل مراجع، م 1795؛ أجوبة الإستفتائات، سوال 931 و 932 و 938.توضیح المسائل جامع، مسأله 2374؛ 2374.=pid=catid=28131mid=0lid=https://makarem.ir/main.aspx?reader61901 مسأله 174 .

- هدیه گیرنده تا زمانی که خمس مال را ندهد نمی تواند در آن تصرف کند هر چند پرداخت خمس این مال بر عهده هر یک از ایشان(1) می باشد و به مقدار خمس را شرعا مالک نمی شود. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- خمس بر عهده واهب بوده و بر هدیه گیرنده چیزی واجب نیست. (امام خامنه ای)

- فردی که خمس نمی دهد یا خمس بعضی از اموالش را نپرداخته است، چنانچه مالش را به ملک شیعه دوازده امامی در آورد، مثل آنکه مالش را از طریق یکی از راههای صحیح شرعی - مانند فروختن یا هدیه دادن یا اداء دین یا... - به وی منتقل نماید، آن مال به ملکیت آن شیعه در می آید و برای او حلال است و نیازی هم به پرداخت خمس توسط او نیست هرچند یقین داشته باشد که خمس به این اموال تعلّق گرفته است و مالک آن ، خمس این اموال را نپرداخته است. (آیت اللّه سیستانی)(2)

احکام خمس هدیه مرتبط با (واهب

1. حكم هديه دادن مالی که به آن خمس تعلق گرفته

آیا می توانیم مالی را که سال خمسی بر آن گذشته است را به کسی هدیه دهیم؟(3)

- هدیه دادن مال متعلق خمس جایز نیست و تا خمس مال را ندهد نمی تواند در آن مال هیچ تصرفی کند مگر آنکه از حاکم شرع اجازه گرفته باشد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- هدیه دادن جایز است؛ لکن تأخیر پرداخت خمس از سال خمسی به سال دیگر جایز نیست، البته هر وقت آن را بپردازند ادای بدهی محسوب میشود و در صورت کاهش ارزش پول، مقدار تنزّل نیز باید پرداخت شود و اگر مقدار تنزّل معلوم نباشد، باید با حاکم شرع مصالحه شود. (امام خامنه ای)

آیا به پول کسانی که خمس اموال خود را نمی پردازند و به مساجد و یا حسینیه ها کمک می کنند، خمس تعلق می گیرد؟(4)

- اگر در همان سال درآمد هدیه کنند خمس ندارد، و اگر یقین دارید که آن پول غیر مخمس است، باید خمس آن را داد و سپس مصرف کرد؛ ولی برای این که مؤمنین در زحمت نیفتند ما در این گونه موارد اجازه می دهیم آن خمس را در همان مسجد یا حسینیه مصرف کنند. (آیت اللّه مکارم)

2. حکم هدیه به قصد فرار از خمس
اشاره

آیا جایز است شخص قبل از رسیدن سال خمسی، اموال خود را به قصد فرار از خمس به همسرش یا شخص دیگری ببخشد؟(5)

ص: 89


1- با توجه به اینکه خمس ملک واهب نبوده است و حق انتقال به غیر را نداشته به ملک موهوب له نیز در نیامده است لذا هر دوی ایشان به نحو على البدل ضامن پرداخت خمس هستند.
2- إذا استقر الخمس فى العين فوهبها المكلّف لشخص آخر قبل إخراج خمسها، فهل تصح هذه الهبة؟ وأين ينتقل الخمس ؟ (1) منهاج الصالحین مسأله 1258 الخوئي، السيستاني: إذا كان الطرف الثانى أى الموهوب له مؤمناً أى شيعياً إثنى عشرياً صحت الهبة، فقد أحل الأئمة (عليهم السلام) ذلك لشيعتهم تفضلاً منهم عليهم، وينتقل الخمس إلى ذمة الواهب ويصبح ديناً عليه، وأما إذا لم يكن الطرف الآخر شيعياً فتتوقف صحة الهبة فى مقدار الخمس على إجازة الحاكم الشرعي. الرافد، المطلب السابع: هبة العين المتعلقة للخمس.
3- توضیح المسائل مراجع ج 2 م 1790 و رساله خمس امام خامنه ای، م107. کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی احکام خمس دستگرادن م 149.
4- سایت آیت اللّه مکارم، سؤال 181:https://makarem.ir/main.aspx?reader=1lid=0mid=28131catid=0pid=61901
5- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، ذیل م 72؛ سید روح اللّه خمینی ،استفتائات احکام خمس، ج1 س 177؛ سیدعلی خامنه ای، اجوبه الاستفتائات، س857 سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 27/01/12222891400 ، آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م607؛ آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255547

- اگر بخشش غیر واقعی و صرفا برای فرار از خمس باشد (مثل آنکه مرد از روی حیله و غیر واقعی مال را به همسرش بدهد و بعدا همسر نیز مال را به وی برگرداند) ، پرداخت خمس مال واجب است. البته اگر کسی برای اینکه به اموالش خمس تعلق نگیرد آن را حقیقتا به همسرش ببخشد در صورتی که هدیه مطابق شأن باشد خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)(1)

- اگر فرد با شخصی به قصد فرار از خمس تبانی نماید تا پول یا وسائل مذکور را قبل از فرا رسیدن سال خمسی به وی ببخشد، مشروط به آنکه پس از سپری شدن سال خمسی، آن شخص آنها را مجدداً به وی ببخشد، این عمل موجب ساقط شدن خمس نمی شود. (آیت اللّه سیستانی)

- چنانچه واقعاً ببخشد و این مقدار بخشش در شأن او باشد خمس به او تعلق نمی گیرد؛ ولی از فضیلتی محروم شده است. البته اگر برای فرار از خمس باشد اشکال دارد و خمس (بنابر احتیاط واجب) ساقط نمی شود. (آیت اللّه مکارم)

نکته: اگر کسی قبل از فرارسیدن سال خمسی (ولو به هدف نپرداختن خمس) مالی را به کسی به طور واقعی و در حد شأنش هدیه کند مشمول حکم فرار از خمس نمی شود.

مالی که با فسخ دوباره به ملک مالک بر می گردد

اگر فرد مالی را که از درآمد بین سالش تهیه کرده و مؤونه نیست، در اثنای همان سال به شخصی صلح خیاری(2) نماید و انجام صلح مذکور در حد شأن وی بوده و عرفاً از مؤونه اش محسوب شود، چنانچه بعد از گذشت سال خمسی، صلح مذکور را فسخ نماید و مال را پس ،بگیرد حکم خمس آن چیست؟(3)

- در فرض سوال آن مال درآمد سال جدید مکلف محسوب می شود (نه سال گذشته) و چنانچه صرف در مؤونه نشود و تا انتهای سال باقی بماند، باید خمس آن داده شود. اما اگر فرد، مال مخمس یا در حکم مخمس مثل ارث را به شخصی صلح خیاری نماید و بعد از گذشت سال خمسی، صلح مذکور را فسخ نماید و مال را پس بگیرد، لازم نیست خمس آن را بپردازد. (آیت اللّه سیستانی)

3. حکم رجوع از هبه و وجوب خمس
اشاره

شخصی به شخص دیگری هدیه ای داده و قصد جدی نیز داشته و به قصد فرار از خمس نیست، بعد از سال خمسی از هبه خود رجوع میکند و آن را پس می گیرد، آیا باید خمس آن را بدهد؟

ص: 90


1- زنی که مسئولیت خرج زندگی را تقبل نموده که انجام بدهد، در صورتی که درآمد خود و شوهر را قبل از رسیدن سال خود، مقداری که اضافه آمده، ببخشد به شوهر، هم جهت فرار از خمس، هم به نیت این که شوهر هر چه احتیاج دارد برای خود تهیه کند، آیا تکلیف چیست؟ ضمناً پولی را که به شوهر بخشیده، در سال بعد شوهر خرج همان زندگی کرده، البته هر دو مقلد حضرت آیت اللّهی هستند؟ بسمه تعالی اشکال ندارد و پول بخشش خمس ندارد، استفتائات حضرت امام، استفتائات امام خمینی (س) ج. 4 صفحه .134. [سؤال 4114] 5.
2- منظور از آن، مصالحه ای است که در ضمن آن حق فسخ مصالحه برای مصالحه کننده شرط شده است.
3- توضیح المسائل جامع، ج2، م618.

- به مجرد رجوع از هبه باید خمس آن را بدهد. (امام خامنه ای)(1)

خمس هدایایی که بعد از طلاق پس گرفته می شود

شخصی زنی را برای خود عقد کرده و پس از مدتی او را طلاق میدهد و طلا و هدایایی که به او داده پس می گیرد؛ با توجه به این که هدایا را در سال قبل خریداری کرده است، خمس به آن تعلق می گیرد؟(2)

- با توجه به آنچه نوشته اید، خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)

4. عدم اقباض هبه توسط واهب و حکم خمس
اشاره

با توجه به اینکه صحت هبه متوقف بر ایجاب و قبول است و تا به قبض موهوب له درنیاید شرعا محقق نمی شود و احکام آن نیز جاری نخواهد بود؛ بنابراین صرف نیت در اعطاء مال به غیر، هدیه صحیح نیست و مال در ملک مالک باقی است و با بودن شرایط به آن خمس تعلق می گیرد.

مطابق این قاعده چند مسئله بیان می شود:

الف) تحویل ندادن هدیه سوغاتی، بسته معیشتی و ... تا سال خمسی

اگر کسی قبل از فرا رسیدن سال خمسی، از درآمد بین سال در سفر زیارتی برای برخی هدایایی بخرد، ولی تا سال خمسی موفق نشود آنها را به افراد مدنظر تحویل دهد و بعد از سال خمسی تحویلشان دهد، آیا به آنها خمس تعلق می گیرد؟(3)

- باید خمس آن پرداخت شود. (حضرت امام)

- اگر از درآمد کسب خریده اید و به فاصله اندکی (چند روز) بعد از سال خمسی آن را به هدیه گیرنده تحویل دهید خمس ندارد و الا باید خمس آن را بدهید. (امام خامنه ای)

- خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

- در صورتی که فاصله کمی وجود داشته باشد جزء موونه محسوب می شود. (آیت اللّه مکارم)

خمس پولی که برای امور خیریه کنار گذاشته شده

پولی که برای صدقه و یا خرج در امور خیریه کنار گذاشته شده است ولی قبل از خرج کامل پول در امور مذکور یک سال از آن می گذرد، آیا به این پول خمس تعلق می گیرد؟(4)

ص: 91


1- واحد همسان سازی سایت ادمین امام خامنه ای و سایت ادمین امام خامنه ای مستندات استفتائات (دستخط)، س29: شخصی به شخص دیگری هدیه ای داده قصد جدی نیز داشته و به قصد فرار از خمس نیست، بعد از سال خمسی از هبه خود رجوع میکند و آن را پس می گیرد، آیا باید خمس آن را بدهد؟ ج: به مجرد رجوع از هبه باید خمس آن را بدهد.
2- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255580
3- استفتائات حضرت امام ج 4، [سؤال 4748] 2313 امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 08/09/11687881399، آیت اللّه سیستانی، استفاده از توضیح المسائل جامع، مسأله 2306. آیت اللّه مکارم. سایت معظم له: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44901mid=256119
4- سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44817mid=255677

- خمس آن را میتواند جزو صدقه حساب کند. (آیت اللّه مکارم)

ب) نرسیدن هدیه ارسالی تا سال خمسی

اگر شخصی برای دوست خود هدیه ای را پست کند و بعد از سال خمسی به دست او برسد در این صورت خمس بر عهده ی هدیه دهنده می باشد؟(1)

- اگر به فاصله اندکی (چند روز) بعد از سال خمسی به هدیه گیرنده تحویل می شود، خمس ندارد. (امام

خامنه ای)

- در مورد آن چیزی بر شما نیست. (آیت اللّه مکارم)

ج) واریز پول به حساب موهوب له بدون اطلاعش

اینجانب مبلغی را به عنوان هدیه در یک حساب بلند مدت در بانک برای برادرم واریز کرده ام که خود ایشان اطلاع ندارد و تصمیم دارم در شرایط مناسب به ایشان اطلاع دهم که این حساب، هدیه من به ایشان است. اکنون سال خمسی من رسیده، خمس آن بر عهده ی من می باشد؟(2)

- اگر از درآمد بین سال بوده و به فاصله اندکی (چند روز) بعد از سال خمسی آن را به شخص اطلاع دهد، خمس ندارد و الا باید خمس آن را بدهید. (امام خامنه ای)

- در صورتی که مبلغ واریزی به حساب برادر پول دستی بوده است خمس بر واهب واجب نیست ولی اگر واهب مالی در حساب داشته و آن را مثلا اینترنتی به حساب برادر به عنوان هبه منتقل کند تا زمانی که وجه اعتباری هدیه شده توسط هدیه گیرنده یا وکیل وی به صورت مبلغ نقدی از حساب برداشت و تملک نشده یا تبدیل به کالایی نشده، هدیه گیرنده مالک آن نبوده و مال مذکور جزء اموال هدیه دهنده محسوب می شود(3) و چنانچه هديۀ مذکور از درآمد بین سال خمسی و در حد شأن صورت گرفته و در انتهای سال خمسی هدیه دهنده، استرداد آن ممکن نبوده یا عرفاً کسر شأن وی باشد، لازم نیست خمس آن را بپردازد. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر به اسم ایشان و برای ایشان منظور کرده اید و آن را به او بخشیده اید خمس آن بر شما واجب نیست. (آیت اللّه مکارم)

د) سند زدن به نام فرد و مسئله خمس

ص: 92


1- امام خامنه ای سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 08/09/11687881399، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255545
2- امام خامنه ای سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 08/09/11687881399، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255548 توضيح المسائل جامع، ج 2، م622؛ و همچنین الرافد 23 - لو وهب الزوج لزوجته مبلغاً من المال، أو جعل لها حسابا فى البنك يضع فيه كل شهر مبلغاً معيناً، وحل رأس السنة الخمسية، فمن الذى يجب عليه إخراج الخمس، الزوج أم الزوجة؟ ففيه فرضان: الأول: أن يكون ذلك عن طريق تحويل المال من حسابه إلى حساب زوجته، وحيث أن أموال الزوج ديون عند البنك، فيدخل هذا الفرض في هبة الدين إلى غير من هو عليه، ويشترط فيه قبض مصداقه، وهو غير حاصل فى مفروض المسألة، فلم يدخل المال فی ملک الزوجة كى يجب عليها الخمس. الثاني: أن يأخذ الزوج النقود بيده ويضعها في حساب زوجته فى البنك، وحيث أن فتح الزوجة للحساب فى البنك يُعتبر توكيلاً للبنك فى القبض عنها، فإذا استلم البنك المبلغ، تحقق القبض المعتبر فى الهبة، ودخل المال فى ملك الزوجۀة، فيجب عليها الخمس.
3- البته گاه در فرض مذکور وجه اعتباری اهدا شده ملک هدیه کننده هم محسوب نمی شود، مانند مبلغ یارانه دولتی واریز شده به حساب پس انداز که فرد بدون برداشت مبلغ نقدی یارانه از حساب خود، آن را به شخص دیگر اهدا کرده و به حساب پس انداز وی واریز نموده و شخص مذکور نیز آن را از حساب برداشت نکرده است. در این صورت، وجه اعتباری مذکور برای هدیه دهنده و هدیه گیرنده خمس ندارد.

با توجه به اینکه تحقق هبه متوقف بر ایجاب و قبول و قبض می باشد آیا سند زدن به نام موهوب له مصداق قبض است و خمس از واهب ساقط است؟(1)

- مجرد نوشتن سند برای قبض کافی نیست، البته اگر اموال و املاک خود را به نام کسی زده، به طوری که در اختیار و تحت تصرف مالکانه موهوب له قرار گیرد حکم قبض در هبه جاری است و الا هبه محقق نشده خمس از واهب ساقط نیست. (امام خامنه ای)

- انتقال رسمی سند در هبه، جایگزین قبض می شود؛ لذا دیگر از اموال واهب محسوب نمی شود؛ بنابر این اگر قبل از سال خمسی باشد و در شأن باشد خمس بر عهده واهب نیست. (آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

ه) خمس در هبه دین به شخص ثالث

آیا هبه دیون به شخص ثالث صحیح است و ساقط کننده خمس از واهب است؟(2)

- هبه دین تا به تحویل هدیه گیرنده (شخص ثالث) نرسد از اموال و داراییهای واهب (طلبکار) خارج نشده است مگر اینکه به شخص ثالث صلح کند. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی)

و) ابراء مدیون از مطالبات
قبل از رسیدن سال خمسی

حكم ابراء مديون قبل از رسیدن سال خمسی چیست؟(3)

- اگر طلبکار قبل از سال خمسی ذمه مدیون را ابراء کند و این ابراء و بخشش در شأن طلبکار باشد از اموال وی خارج شده و خمس بر وی واجب نیست. (مراجع تقلید)

بعد از رسیدن سال خمسی
1) مطالبه قرض بوده

شخصی مالی را از درآمد بین سال قرض می دهد و طلبکار بعد از رسیدن سال خمسی ذمه بدهکار را ابراء می کند و این ابراء مطابق شأنش است؛ حکم خمس در مسئله چیست؟(4)

- اگر بخواهد آن را بعد از سپری شدن سال خمسی ببخشد و قرض گیرنده را ابراء ذمه نماید، چنانچه قرض گیرنده شیعۀ دوازده امامی باشد، بخشش و ابراء ذمّۀ مدیون صحیح است و قرض دهنده باید خمس طلب مذکور را بپردازد. (آیت اللّه سیستانی)

- چنانچه در سر رسید سال خمسی قابل دریافت بوده است مشمول خمس است و الا خمس آن بر شخص واجب نیست. (آیت اللّه مکارم)

2) مطالبه قرض نبوده

ص: 93


1- امام خامنه ای، اجوبه الاستفتائات، س 1726 و 1752 ، کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، ص 282، س 375، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44895mid=256075
2- تحریر الوسیله ،ج 2، کتاب الهبه، م 2؛ منهاج الصالحين، م313. امام خامنه ای، استفتاء خصوصی، ش استفتاء 1206844؛ منهاج الصالحين، ج2، م313.
3- العروه الوثقى، فصل فى ما يجب فيه الخمس ،م 61 ،تحریر الوسیله، کتاب الهبه، م2، منهاج الصالحین م313. توضیح المسائل جامع، م2317.
4- امام خامنه ای، جزوه ارسالی سال 99، م 96؛ توصیح المسائل جامع، ج 2، م728؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44816mid=255651

الف) بابت حقوق و مزد بوده است

شخصی برای کسی کاری انجام می دهد و بعد از رسیدن سال خمسی مزدش را ابراء می کند آیا خمس آن مال بر عهده اش است؟(1)

- چنانچه در سر رسید سال خمسی قابل دریافت بوده است مشمول خمس است و در غیر اینصورت (قابل وصول نبوده) در فرض مذکور (حال که ابراء کرده) خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)(2)

- فردی که در انتهای سال خمسی، طلب یا طلبهایی از مردم دارد که درآمد محسوب می شود، اگر طلب وی با مطالبه نمودن از بدهکار، قابل وصول است، باید خمس آن را بدهد هرچند به سبب ارفاق یا دلیل دیگر آن را مطالبه ننماید؛ اما اگر با مطالبه هم فعلاً (سر سال خمسی) وصول نمی شود، حکم مطالبات را دارد (که مخیر است بین اینکه صبر کند زمانی که وصول شد یک پنجم آنرا پرداخت کند و یا آنکه در سر سال خمسی خمس ارزش نقدی طلب را محاسبه کرده و پرداخت نماید).(3) (آیت اللّه سیستانی)

ب) بابت ثمن مال التجاره بوده

اگر شخصی مال التجاره غیر مخمس را به معامله نسیه فروش برساند و ثمن آن را طلبکار شود و بدهکار را بعد از سال خمسی ابراء کند تکلیف خمس چیست؟(4)

- خمس ارزش کالا به مقدار قیمت نقدی (آن در صورتی که سر سال خمسی قابل وصول بوده)(5) واجب است و نسبت به مقدار سودی که از معامله نسیه نصیبش شده است و هنوز زمان اداء آن نیامده خمس واجب نیست. (حضرت امام، امام خامنه ای،(6) آیت اللّه مکارم)

ص: 94


1- سید روح اللّه خمینی، استفتائات ،ج1، کتاب الخمس، س141؛ سید علی خامنه ای، جزوه خمس ارسالی سال 99. اجوبۀ الاستفتائات س899؛ و آیت اللّه سیستانی، توضیح سیدعلی المسائل جامع، مسأله 2366. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44816mid=255651
2- مسأله 92: حقوق معوقه و اجرت اضافه کاری که سر سال خمسی قابل دریافت نباشد، جزو درآمد سال دریافت آن محسوب می شود که اگر در همان سال دریافت در مؤونه مصرف شود، خمس ندارد اما اگر سر سال خمسی قابل دریافت باشد، پرداخت خمس آن واجب است، هر چند هنوز آن را نگرفته باشد.
3- مطلب در قالب مثالی ذکر می شود: فردی سر سال خمسیاش بابت فروش کالا، طلبی در قالب چک به مبلغ یک میلیون ریال دارد که کل آن، درآمد محسوب می شود و تاریخ وصول آن، شش ماه پس از سال خمسی وی میباشد. او سر سال خمسی بین دو امر مخیر است: الف. صبر نماید و سال آینده طلب را که وصول نمود، آن را جزء درآمد سال گذشته محسوب نماید و هنگام دریافت طلب، بدون اینکه منتظر رسیدن سر سال بعد شود، خمس كل یک میلیون ریال را که 200 هزار ریال می باشد پرداخت نماید. ب. یا آنکه سر سال خمسی اش، ارزش نقدی آن طلب مدت دار را محاسبه کرده و خمس آن را پرداخت می نماید. چنانچه ارزش نقدی طلب 850،000 ریال برآورد گردد، وی باید خمس آن را که 170 هزار ریال می شود پرداخت نماید و سال آینده که وی طلب را وصول نمود، مبلغ اضافه بر ارزش نقدی طلب (150 هزار ریال)، جزء درآمد سال جدید است که فعلاً خمس ندارد و اگر تا انتهای سال جدید باقی بماند و صرف در مؤونه نشود، باید خمس آن نیز پرداخت گردد. شایان ذکر است روش «ب» اختصاص به زمانی دارد که فرد خمس را بدون تأخیر و به طور نقدی می پردازد و در صورتی که بخواهد بعداً بپردازد، باید از روش «الف» استفاده نماید. همچنین در این روش (روش ب)، فرد باید خمس ارزش فعلی طلب را بدهد، نه خمس تمام وجه طلبکاری را. بنابر این اگر فرد خمس تمام وجه طلبکاری را بپردازد، آنچه اضافه بر ارزش فعلی طلب به عنوان خمس پرداخت کرده است، خمس محسوب نمیشود؛ مگر آنکه برای تصحیح آن به حاکم شرع یا نماینده او مراجعه نماید تا آن را جزء خمس سال آینده اش به حساب آورد.
4- تحریر الوسیله کتاب الخمس فصل فى ما يجب فيه الخمس م9. منهاج الصالحین، م1251؛ توضیح المسائل جامع، 2366 ، احکام ویژه ( 600 مسئله كثير الابتلاء)، احکام خمس، خمس طلب.
5- ولی اگر قابل وصول نباشد هر زمانی که قابلیت وصول داشته باشد هر چند نمی خواهد به دلیل ابراء آنرا دریافت نماید.
6- اجناسی که سرمایه ام است را به صورت نسیه فروخته ام و چک دریافت کرده ام. در تاریخ سال خمسی، خمس این سرمایه ام را چگونه محاسبه کنم؟ اگر در بازار چک های مدت داری که بابت فروش اجناس گرفته ام، قابل خرید و فروش باشد، خمس چک ها را چگونه حساب کنم؟ ج1) در فرض مذکور قیمت نقدی کالا در زمان معامله جزو درآمد سال معامله و سود نسیه جزو درآمد سال دریافت می باشد ج2) اگر در قبال همین فروش نسیه است، حکم همان است که در فرض قبل بیان شد و مجرد داشتن چک تغییری در حکم ایجاد نمی کند. سوالات سامانه جامع خمس 17/08/1400؛ شماره سوال: 1298929

- فردی که در انتهای سال خمسی، طلب یا طلب هایی از مردم دارد که درآمد محسوب می شود، اگر طلب وی با مطالبه نمودن از بدهکار، قابل وصول است ، باید خمس آن را بدهد هر چند به سبب ارفاق یا دلیل دیگر آن را مطالبه ننماید؛ اما اگر با مطالبه هم فعلاً (سر سال خمسی) وصول نمی شود، حکم مطالبات را دارد (که مخیر است بین اینکه صبر کند زمانی که وصول شد یک پنجم آنرا پرداخت کند و یا آنکه در سر سال خمسی خمس ارزش نقدی طلب را محاسبه کرده و پرداخت نماید). (آیت اللّه سیستانی)

ح) قبض در هدیه به نابالغ

با توجه به شرعی نبودن قبض نابالغ و عدم کفایت آن از قبض، تکلیف قبض در هبه پدر به فرزند نابالغ خودش چیست؟(1)

- در هدیه ولی به فرزند نابالغ خویش همین که خودش قبض کند کافی است و حتی اطلاع دادن به فرزند نابالغش واجب نیست. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

بررسی خمس مصادیقی از اموال (مرتبط با هدیه)

1. حكم خمس نفقه

آیا نفقه اگر تا سال خمسی اضافه بیاید برای گیرنده آن خمس دارد؟(2)

- نفقه ای که زن از شوهر، فرزند از پدر یا والدین از فرزند می گیرند، چنانچه چیزی از آن در سر سال خمسی اضافه بیاید، خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- چنانچه نفقه باقی بماند و سال بر آن بگذرد خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

2. حکم خمس یارانه

2. حکم خمس یارانه(3)

آیا به یارانه هایی که دولت به حساب های بانکی افراد واریز می کند، خمس تعلق می گیرد؟(4)

- خمس آن واجب نیست لكن احتیاط مستحب است. (حضرت امام،(5) امام خامنه ای)

- تا زمانی که وجوه مذکور از حساب بانکی به صورت وجه نقد برداشت نشده است،(6) مشمول خمس نیست. در صورت برداشت جزو درآمد همان سال برداشت محسوب می شود که چنانچه تا پایان سال باقی بماند و صرف در مئونه نشود، مشمول خمس خواهد بود. (آیت اللّه سیستانی)

ص: 95


1- حضرت امام، تحریر الوسیله، کتاب الهبه، م3 ، امام خامنه ای، اجوبه الاستفتائات، س1752؛ آیت اللّه سیستانی، منهاج الصالحين، كتاب الهبه، م315. آیت اللّه مکارم، استفتائات، ج 2، ص 1300.
2- توضیح المسائل مراجع، م1753؛ امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، م56، توضیح المسائل جامع، م2306؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=255541catid=44810
3- شایان ذکر است که وجوه مذکور به صورت فیزیکی به افراد داده نمی شود؛ بلکه به صورت انتقال اعتباری پول از طریق سیستم بانکی به حساب سرپرست خانوار واریز می شود.
4- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م1753؛ سید علی سیستانی، استفتائات، س129؛ ناصر مکارم شیرازی، سایت: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255539
5- یارانه نوعی درآمد غیر کسبی است و به نظر ایشان، به درآمدهای غیر کسبی خمس تعلق نمی گیرد.
6- همچنین، اگر فرد بدون برداشت مبلغ یارانۀ مذکور از حساب و با انتقال اعتباری آن به حساب فروشنده، اقدام به خرید کالایی برای خود نماید، کالای مذکور جزء درآمد آن سال محسوب می شود که چنانچه تا پایان سال باقی بماند و صرف در مؤونه نگردد، مشمول خمس خواهد بود.

- یارانه ها در حکم هدیه هستند و اگر سال خمسی بر آن بگذرد، بنابر احتیاط واجب خمس دارد، ولی با توجه به هزینههای بالای زندگی قشرهای ضعیف و متوسط و برای رعایت حال افراد خمس آن را می بخشیم. (آیت اللّه مکارم)

3. حكم خمس حقوق مستمری به بازماندگان

آیا به حقوقی که مطابق قرارداد بعد از فوت شخص به بازماندگان داده می شود خمس تعلق می گیرد؟(1)

- به مبالغ مذکور خمس تعلق نمی گیرد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- فردی که با صندوق بازنشستگی قرارداد بسته تا درصد معینی از حقوق ماهانه اش در دوران خدمت را به صندوق بدهد(2) و در مقابل، صندوق بازنشستگی نیز متعهد شده پس از بازنشستگی، مبالغی بابت پاداش بازنشستگی یا حقوق بازنشستگی و مستمری - به صورت انتقال اعتباری - به حساب وی واریز نماید، تا زمانی که وجوه مذکور از حساب بانکی به صورت مبلغ نقدی برداشت نشده، مشمول خمس نمی باشد؛ اما اگر وجوه فوق برداشت و تملک شود، جزء درآمد همان سال محسوب می شود و چنانچه تا پایان سال باقی بماند و صرف در مؤونه نگردد، مشمول خمس خواهد بود. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر سال خمسی بگذرد و چیزی از آنها باقی بماند خمس واجب است. (آیت اللّه مکارم)

4. خمس حقوق بنیاد شهید و امور جانبازان

آیا حقوقی که از طرف بنیاد شهید به خانواده محترم شهداء و جانبازان پرداخت می شود مشمول خمس است؟(3)

- مبالغ مذکور خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- مبالغ مذکور اگر به صورت انتقال اعتباری به حساب وی واریز شود، تا زمانی که از حساب بانکی به صورت مبلغ نقدی برداشت نشده،(4) مشمول خمس نمی باشد؛ اما اگر وجوه فوق برداشت و تملک شود، جزء درآمد همان سال محسوب می شود و چنانچه تا پایان سال باقی بماند و صرف در مؤونه نگردد، مشمول خمس خواهد بود. (آیت اللّه سیستانی)

- حقوقی که از طرف بنیاد شهید به خانواده شهدا و یا جانبازان پرداخت می شود، هبه است و بنابر احتیاط واجب سر سال، خمس باقی مانده آن را بدهند. (آیت اللّه مکارم)

5. حکم خمس بیمه
اشاره

ص: 96


1- توضيح المسائل مراجع، ج 2، م1753 ؛ سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1378199، توضیح المسائل جامع، ج 2، م626، 620، 624، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255439
2- بدین صورت که مبالغ معینی از حقوق وی کسر و به حساب صندوق واریز شود، طوری که قرض محسوب نشده و صندوق، مالک یا اختیاردار آن باشد و بتواند وجوه مذکور را برای خود هزینه نماید و تعهد صندوق در قبال آن حسب قرارداد فقط پرداخت حقوق و مزایای دوران بازنشستگی باشد.
3- توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1753؛ سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1365331؛ توضیح المسائل جامع، ج 2، م626، 620، 624، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255442
4- همچنین، اگر فرد بدون برداشت مبلغ یارانۀ مذکور از حساب و با انتقال اعتباری آن به حساب فروشنده، اقدام به خرید کالایی برای خود نماید، کالای مذکور جزء درآمد آن سال محسوب می شود که چنانچه تا پایان سال باقی بماند و صرف در مؤونه نگردد، مشمول خمس خواهد بود.
الف) اموال دریافتی از شرکتهای بیمه
1. خمس بیمه تکمیلی

مبالغی که به عنوان بیمه تکمیلی به افراد پرداخته می شود با رسیدن سال خمسی خمس دارد؟(1)

- اگر از درآمد بین سالتان هزینه می کنید و سپس بیمه تکمیلی مبلغی را بر می گرداند در این صورت مبلغی که برمی گرداند اگر تا سر سال خمسی باقی بماند خمس دارد یا اینکه شرکت بیمه بعد از سال خمسی پرداخت کند، به محض وصول خمس دارد. (امام خامنه ای)

- وجوه دریافتی از چنین بیمه هایی نیز جزء درآمد سال وصول محسوب شده که در صورت باقی ماندن تا انتهای سال و عدم صرف در مؤونه، مشمول خمس خواهد شد؛ البته چنانچه وجوه مذکور به صورت انتقال اعتباری از طریق شبکه شتاب بانکی به حساب - شخص واریز می گردد، حکم آن مانند یارانه(2) است. (آیت اللّه سیستانی)

2. بیمه حوادث

حکم خمس پولی که شرکت های بیمه جهت جبران خسارت به بیمه گذار پرداخت می کنند؛ (مانند بیمه بدنه خودرو، آتش سوزی، محصولات کشاورزی و امثال آن) چیست؟(3)

- جزو درآمد کسب است و چنانچه تا سر سال خمسی صرف در هزینه نشود، پرداخت خمس آن واجب است. (امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

3. بیمه بیکاری

بیمه ی بیکاری و امثال آن که براساس قرارداد بین کارفرما و یا شخص دیگری (غیر از دریافت کننده ی مقرری مزبور) و ادارهی بیمه پرداخت می شود خمس دارد؟(4)

- بیمۀ بیکاری و امثال آن اگر بر اساس قرارداد بین کارفرما یا شخص دیگری (غیر از کارگر) و بین ادارۀ بیمه، پرداخت می شود، برای کارگر حکم هدیه را دارد و خمس ندارد. ولی اگر بر اساس قرارداد بین خود کارگر ادارۀ بیمه باشد یا کارفرما بر اساس شرط کارگر با او، با بیمه قرارداد بسته باشد، خمس دارد. (امام خامنه ای)

- وجوه دریافتی از چنین بیمه هایی نیز جزء درآمد سال وصول محسوب شده که در صورت باقی ماندن تا انتهای سال و عدم صرف در مؤونه مشمول خمس خواهد شد. (آیت اللّه سیستانی)

4. بیمه شخص ثالث

پولی که در حوادث رانندگی، فرد خسارت زننده و یا شرکت بیمه از طرف او، جهت جبران خسارت به فرد خسارت دیده پرداخت می کند (بیمه شخص ثالث) خمس دارد؟(5)

- مال مذکور درآمد کسب نبوده لذا با رسیدن سال خمسی خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- وجوه دریافتی از چنین بیمه هایی نیز جزء درآمد سال وصول محسوب شده که در صورت باقی ماندن تا انتهای سال و عدم صرف در مؤونه مشمول خمس خواهد شد. (آیت اللّه سیستانی)

5. بیمه عمر

پولی که شرکتهای بیمه بابت بیمه عمر یا نقص عضو به فرد بیمه گذار پرداخت می کنند خمس دارد؟(6)

ص: 97


1- امام خامنه ای، سایت ادمین، مستندات دستخط، احکام خمس، س1، توضیح المسائل جامع، ج 2، م624، کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، ص 80، س 117 .
2- تا زمانی که وجوه مذکور از حساب بانکی به صورت وجه نقد برداشت نشده است یا کالایی تهیه نشده ، مشمول خمس نیست. در صورت برداشت، جزو درآمد همان سال برداشت محسوب می شود که چنانچه تا پایان سال باقی بماند و صرف در مئونه نشود، مشمول خمس خواهد بود.
3- جزوه ارسالی دفتر امام خامنه ای در خرداد 99، م30. کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، س 117. منهاج الصالحين، م 1236؛ سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255440
4- جزوه ارسالی دفتر امام خامنه ای در خرداد 99، م51. و همچنین سایت لیدر موارد استثنای خمس، س 51، کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، س117.
5- جزوه ارسالی دفتر امام خامنه ای در خرداد 99، م59. کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، س 117 .
6- جزوه ارسالی دفتر امام خامنه ای در خرداد 99، م28. کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، س 117. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=250929

- پول پرداختی شرکت بیمه به همسر و فرزندان خمس ندارد؛ اما پول پرداختی به خود شخص (در صورتی که خودش طرف قرارداد با شرکت بیمه است) جزو درآمد سال وصول است و چنانچه تا سر سال خمسی آن سال بماند خمس دارد. (امام خامنه ای)

- وجوه دریافتی از چنین بیمه هایی نیز جزء درآمد سال وصول محسوب شده که در صورت باقی ماندن تا انتهای سال و عدم صرف در مؤونه، مشمول خمس خواهد شد. (آیت اللّه سیستانی) نکته: شایان ذکر است، مبالغی که شرکت بیمه به کسانی که بیمه گذار برای بعد از وفات خویش معین کرده می پردازد، ارث محسوب نمی شود، بلکه مربوط به شخص یا اشخاصی است که حسب مقررات بیمه و توافق بین بیمه گذار و بیمه گر به آنان داده می شود و چنانچه وجوه مذکور به صورت انتقال اعتباری پول از طریق شبکه شتاب بانکی به حساب شخص واریز می گردد، حکم آن مانند یارانه است. (آیت اللّه سیستانی)(1)

ب) اموال پرداختی به شرکتهای بیمه
در بیمه عمر:

آیا به پولی که به شرکت بیمه بابت بیمۀ عمر پرداخت می شود خمس تعلق می گیرد؟(2)

بیمۀ عمر بر دو قسم است:

الف. تملیکی:(3)

- در صورتی که به چنین معامله ای نیاز باشد، خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- چنانچه این نوع بیمه شدن امری متعارف و معمول بوده و عرفاً از شأن فرد محسوب شود، مبالغ پرداختی از درآمد بین سال به شرکت بیمه خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

ب. سرمایه گذاری:

- شرکت بیمه بر اساس وکالتی که از بیمه شوندگان دارد، سرمایه ای را که از افراد دریافت می کند، در فعالیت های اقتصادی سودآور حلال مطابق با عقود اسلامی سرمایه گذاری می کند تا سودی به دست آید. اصل سرمایه و سودش خمس دارد و سودش چنانچه در سر رسید سال خمسی قابل دریافت نباشد جزو درآمد سال وصول است. (امام خامنه ای)(4)

ص: 98


1- توضیح المسائل جامع، ج 2، م624 .
2- سید علی خامنه ای، اقتباس از سایت، استفتائات جدید. توضیح المسائل جامع، ج 2، م624؛ ناصر مکارم شیرازی ،سایت، بخش منافعی که خمس ندارد، س8، به شمارۀ 9406010043؛ https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=250929
3- شخص مبالغی را به ملکیت شرکت بیمه در می آورد، به شرط اینکه شرکت بیمه به تعهداتی ملتزم شود؛ از جمله پرداخت مبالغی بعد از فوت بیمه شده.
4- برخی از شرکت های بیمه خصوصی در ضمن عقد بیمه عمر قرارداد کنند که مثلاً با دریافت مبلغ سالانه یک میلیون تومان طی پانزده سال، شخصی را بیمه کنند. چنانچه شرکت مزبور مدعی سرمایه گذاری در امور بازرگانی یا بازار بورس باشد و تعهد کند که مبلغی را به عنوان سود قطعی به بیمه گذار بپردازد و در صورتی که در هر مقطع، شخص به هر دلیل فوت کند مبلغی قطعی مثلاً 40 میلیون تومان به ورثه پرداخت کند و در صورت فوت نکردن و پرداخت حق بیمه به مدت پانزده سال، مبلغ 200 میلیون تومان بپردازد، آیا پرداخت وجه به شرکت مزبور و دریافت مبالغ فوق بدین شکل وجاهت شرعی دارد؟ قرارداد بیمه به نحو مذکور در سؤال، صورت شرعی ندارد؛ ولی اگر قرارداد شرکت یا مضاربه بین بیمه شونده و بیمه کننده منعقد شود، اشکال ندارد و هر یک از دو قرارداد یاد شده، احکام و آثار شرعی خاص خود را دارد شماره استفتاء: 390611

- اگر فرد اقدام به انعقاد قرارداد شرعی سرمایه گذاری با شرکت بیمه نماید، مثلا شرکت بیمه را وکیل کند که طبق عقود اسلامی با سرمایۀ وی فعالیت اقتصادی نماید، در این صورت، حکم سرمایه گذاری بانکی(1)را دارد. (آیت اللّه سیستانی)(2)

- چنانچه سود آن بر اساس کار اقتصادی سالم با آن سرمایه باشد حلال است و خمس دارد اما اصل سرمایه اگر قابل برداشت نیست فعلا خمس ندارد و به محض وصول اصل آن فوری خمس دارد و سود آن جزو درآمد سال وصول است. (آیت اللّه مکارم)(3)

نکته: سودی که بانک بابت حساب سرمایه گذاری وکالتی پرداخت می کند، ولی فرد به بانک وکالت شرعی نداده، تا زمانی که سود مذکور از حساب بانکی به صورت وجه نقد برداشت نشده، مشمول خمس نمی باشد؛

اما اگر برداشت شود، چنانچه بانک دولتی یا مشترک در کشورهای اسلامی باشد، مال برداشت شده در حکم مجهول المالک می باشد(4) و فرد موظف است نصف آن را به فقرای متدین شیعه صدقه دهد و مجاز به تصرف در نصف دیگر می باشد؛

بنابراین، نسبت به نصف مذکور (که مجاز به تصرف آن شده) چنانچه آن را قبض و تملک نماید، جزء درآمد بین سال محسوب می شود و اگر تا پایان سال باقی بماند و صرف در مؤونه نگردد، مشمول خمس خواهد بود؛ در غیر این صورت، خمس ندارد مگر آنکه با آن کالایی خریداری نماید، که در این حالت کالای مذکور جزء درآمد بین سال محسوب می شود و اگر تا پایان سال صرف در مؤونه نشود خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)(5)

بیمه خودرو، تکمیلی، حوادث و ....

ص: 99


1- توضيح المسائل جامع، ج 2: مسأله 676. فردی که مبالغی از درآمد بین سالش را بابت سرمایه گذاری وکالتی مطابق عقود اسلامی، به بانک می پردازد، اصل سرمایه گذاری مذکور، حکم سرمایه کسب و کار را دارد که حکم آن در مسألۀ «640» بیان شد و حکم سود آن در مسأله بعد ذکر می شود؛ البته امر فوق باید به این صورت باشد که سرمایه گذار به بانک وکالت شرعی داده تا مبلغ واریز شده به حساب را مطابق با عقود اسلامی به طور مشاع در فعالیت های اقتصادی سرمایه گذاری نماید و این در حالی باشد که احتمال معقول صحت قراردادها را بدهد. [1] مسأله 677. سود دریافتی از بانک بابت حساب های سرمایه گذاری وکالتی، در صورتی که فرد به بانک وکالت شرعی داده [2] چند صورت دارد: الف. سودی که به حساب واریز شده قطعی باشد؛ در این صورت جزء درآمد سال حصول آن محسوب می شود؛ ب. سود حاصل نشده، ولی بانک مبلغی علی الحساب پرداخت کرده؛ در این صورت مبلغ مذکور فعلاً خمس ندارد و حکم مال قرض را دارد؛ ج. حصول سود مشکوک باشد و مبلغی علی الحساب پرداخت شده و تحقیق در مورد آن آسان و میسر نباشد؛ در این صورت نیز فعلاً خمس ندارد. [3] [1]. به عبارتی احتمال عقلایی می دهد که بانک (وکیل)، به مقتضای عقود اسلامی عمل می نماید. [2]. با توضیحی که در مسأله قبل ذکر شد. [3]. به اصطلاح در چنین موردی، اصل عدم تحقق ربح و درآمد جاری می شود.
2- توضیح المسائل جامع، ج2، م625؛ کتاب استفتائات، آیت اللّه سیستانی، س344: حکم بیمه هایی که فرد به صورت تملیک، پول را به شرکت بیمه نمی دهد، بلکه برای سرمایه گذاری می دهد و شرکت هم در قبال این سرمایه گذاری پرداخت سود و خدمات بیمه را متعهد می شود، چیست؟ برگشت بیمه در این گونه بیمه ها به مشارکت ،مضاربه ،جعاله، اجاره یا مانند آن است؛ لذا چنانچه شروط مربوط به آن عقد رعایت شود، اشکالی ندارد.
3- یک استفتاء خصوصی خمس بیمه عمر و سرمایه گذاری که بیمه گر طی یک قرارداد متعهد می شود مثلاً طی 10 یا 20 سال مبلغی را به حساب بیمه گذار واریز نماید و بعد ماهیانه سود دریافت نماید، چگونه حساب می شود؟ به اضافه سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=250929
4- تصرف در آن منوط به اجازه از حاکم شرع می باشد و اجازه به صورتی که در متن مسأله ذکر گردید، به عموم داده شده است؛ البته لازم است مال در مصارف حلال هزینه شود.
5- توضیح المسائل جامع، ج 2، م678 .

حکم خمس مالی که از حقوق به عنوان حق بیمه کسر می شود و یا اینکه مکلف در بین سال آن را دستی پرداخت می کند (مانند بیمه خودرو و ...) چیست؟(1)

- در رابطه با بیمه هایی که فرد پول را به تملیک شرکت بیمه در می آورد، چنانچه این نوع بیمه شدن متناسب با شأن فرد باشد، مبالغ پرداختی از درآمد بین سال خمس ندارد. (امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

6. حکم خمس کالاهای تخفیفی
الف) ما به التفاوت توسط دولت یا غیر آن پرداخت می شود :

اگر اجناسی به قیمت کمتر در اختیار افراد قرار گیرد و ما به التفاوت آن را دولت بپردازد، ملاک در پرداخت خمس آن چه مبلغی است؟(2)

- خمس مقدار باقیمانده ی آن به نسبت قیمت خرید با رعایت ارزش فعلی(3) آن لازم است. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- خمس اجناس باید به قیمت روز محاسبه گردد. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: مطابق مبنای آیت اللّه مکارم قیمت روز ملاک است البته بخشی را که دولت می پردازد بنابر احتیاط واجب واجب خمس دارد.

ب) جنس اساسا ارزان عرضه می شود:

اگر کالایی به افراد ارزان فروخته شود با رسیدن سال خمسی ملاک در پرداخت خمس قیمتی است؟(4)

- با رسیدن سال خمسی به قیمت روز خمسش واجب است. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته: چنانچه از طرف دولت، ممنوع از فروش در بازار باشند، ملاک هزینه ای است که بابت آن کالا پرداخته است.

ج) بن کالا اعطاء می شود:

آیا به بن کارمندی خمس تعلق می گیرد؟(5)

ص: 100


1- العروه الوثقى، ج 2، کتاب الخمس، فصل فى ما يجب فيه الخمس، م61؛ جزوه ارسالی دفتر امام خامنه ای در خرداد 99، م 67. کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی ،س 117.
2- استفتائات حضرت امام، ره، ج 4، سوال 4451؛ جزوه ارسالی خمس، دفتر امام خامنه ای، مسأله 55. توضیح المسائل جامع، م2345؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44816mid=255656
3- مثلا کیسه برنجی را به 100هزار تومان با بن خریده است که فقط نصف آن را خودش پرداخته است و باقی آن پرداختی دولت است که در این صورت سر سال خمسی نصف اجناس باقیمانده به قیمت روز خمس دارد.
4- العروه الوثقى، كتاب الخمس، م 75؛ سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1290025 20/07/1400،
5- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1419649، سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255471

- اگر هدیه باشد مشمول خمس، نیست ولی اگر طبق قرارداد و یا در قبال کار پرداخت می شود و تا چند روز پس از سال خمسی صرف در مخارج زندگی نشود خمس دارد و تشخیص موضوع به عهده مکلف است. (امام خامنه ای)

- بن کارمندی و مانند آن جزء حقوقشان محسوب می شود چنانچه چیزی از آن تا پایان سال خمس اضافه بماند خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)

7. حکم خمس جریمه های دریافتی مطابق قانونی

اگر شخصی بر اساس قانون جریمه ای را از فرد دیگری دریافت کند؛ مثلا همسایه ای به جهت پیش روی در ساخت ملک؛ قانونا ملزم به پرداخت جریمه شود، چنانچه همسایه آن را دریافت کند حکم خمس آن با رسیدن سال خمسی چیست؟(1)

- مال مذکور خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- در صورتی که حقی مشروع و یا هبه باشد با رسیدن سال خمسی باید خمسش داده شود. (آیت اللّه سیستانی)

8. حكم خمس اموال موقوفه
الف) خمس اصل مال وقفی
اشاره

آیا به اصل مال و ملک وقفی خمس تعلق می گیرد؟(2)

- اگر فردی ملکی را که با درآمد بین سال تهیه نموده قبل از گذشت سال، با رعایت شرائط تحقق وقف، و مطابق شأن وقف نماید، اصل آن ملک برای واقف و کسانی که ملک برای آنان وقف گردیده، خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

حكم وقف خلاف شأن واقف

اگر واقفی مالی را مازاد بر شأنش وقف نماید آیا مازاد بر شأن وی مشمول خمس است؟(3)

- مازاد بر شأن وی مشمول خمس است. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- اگر وقف برای مالک آن غیر متعارف و از شأن او بیشتر باشد، احتیاط واجب آن است که واقف خمس مقدار بیشتر از شأنش را بدهد. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: شایان ذکر است اگر کسی موونه خویش را وقف کند حکم موونه در آن مال جاری است.

ب) خمس منافع و درآمدهای ملک وقفی
1. نماء و منافع حاصله از موقوفه بدون تکسّب

ص: 101


1- العروه الوثقى، ج 2، کتاب الخمس، فصل فى ما يجب فيه الخمس، السابع، تحریر الوسیله، کتاب الخمس، الخامس، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1753، امام خامنه ای، اجوبه الاستفتائات، س851.
2- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب فيه الخمس، م61؛ امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، سال 1399 م 57؛ توضیح المسائل جامع، م2312. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255549
3- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب فيه الخمس، م61؛ تحریر الوسیله، كتاب الخمس، م11؛ توضیح المسائل جامع، م2312.

اگر ملکی را بر افراد معینی، وقف کنند، چنانچه آن ملک بدون اکتساب(1) درآمدی داشته باشد (مثل اجاره دادن عین موقوفه توسط متولی و پرداخت اجارههای آن به موقوف علیهم) و از مخارج سال آنها زیاد بیاید آیا خمس دارد؟(2)

- خمس به آن تعلق نمی گیرد. (حضرت امام، امام خامنه ای)(3)

- باید خمس آن را بدهد. (آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

2. درآمدهای مال موقوفه با تکسب

اگر ملکی را بر افراد معینی مثلاً بر اولاد خود وقف نماید، چنانچه در آن ملک زراعت و درختکاری کنند و از آن، چیزی به دست آوردند و از مخارج سال آنان زیاد بیاید آیا خمس دارد؟(4)

- به درآمد مذکور خمس تعلق می گیرد. (مراجع تقلید)

9. حكم خمس اموال نذری
الف) نسبت به ناذر

آیا به چیزی که مورد نذر قرار گرفته ، خمس تعلق می گیرد؟ مثلا کسی برای مورد خاصی مبلغ یک میلیون تومان نذر شرعی کرده با صیغه معین آن ، (و این پول را از مالش جدا کرده یا جدا نکرده) ولی هنوز به مصرف آن نرسانده، آیا به این مقدار پول سر سال خمسی ، خمس تعلق می گیرد؟ آیا فرقی دارد که نذرش مطلق باشد یا مشروط؟(5)

- در هر صورت اگر مبلغ مذکور از درآمد کسب باشد و تا چند روز پس از سال خمسی به مصرف نذر نرسیده باشد، متعلق خمس است، و جدا کردن آن تأثیری در این امر ندارد البته اگر چیز معینی را نذر کند مثلا نذر کند خود این اسکناس های موجود را صدقه بدهد و یا صرف کار خیری کند در این صورت خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- به طور کلی اگر نذر کرده و تا قبل از سر رسید سال خمسی به مصرف نذر نرساند باید خمسش را بدهد. (آیت اللّه سیستانی)(6)

- اگر نذر مطلق کرده خمس ندارد و اگر نذر مشروط باشد چنانچه شرط حاصل شود خمس ندارد و اگر شرط حاصل نشود خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)

ص: 102


1- شایان ذکر است چنانچه از طریق وقف خاص یا عام به صورت اکتساب و کار کردن بر روی وقف، منفعتی حاصل شود، خمس دارد.
2- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب فيه الخمس، السابع و م61؛ سید علی سیستانی، منهاج الصالحين، كتاب الخمس، السابع؛ سیدعلی خامنه ای ، توضیح المسائل آموزشی ،ج 1، درس 67. امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، سال 1399م 57؛ توضیح المسائل جامع، م 2312. سایت آیت اللّه مکارم: = https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255549
3- جزوه ارسالی دفتر معظم له زمستان، 1401، 209 سؤال: منافع و محصولات زمین و اموال موقوفه، از جهت خمس چه حکمی دارد؟ جواب: مال موقوفه برای موقوف علیهم خمس ندارد، حتی اگر وقف خاص باشد، ثمره و نماء آن هم خمس ندارد، مگر مواردی که به نحو اکتساب باشد.
4- توضیح المسائل مراجع، م1758 .
5- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1213824 09/01/1400؛ منهاج الصالحین، مسأله 1248؛ سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255586
6- مسألۀ 1248: إذا نذر أن يصرف نصف أرباحه السنوية - مثلاً - في وجه من وجوه البر وجب عليه الوفاء بنذره، فإن صرف المنذور في الجهة المنذور لها قبل انتهاء السنة لم يجب عليه تخميس ما صرفه مع كون ذلك متعارفاً لمثله، وإن لم يصرفه حتى انتهت السنة وجب عليه إخراج خمسه كما يجب عليه إخراج خمس النصف الآخر من أرباحه بعد إكمال مؤونته.
ب) نسبت به منذور له

آیا به مالی که از طریق وصیت به دست آید، و تا سال خمسی صرف در موونه نشود خمس تعلق می گیرد؟(1)

- خمس به آن تعلق نمی گیرد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: مطابق مبنای آیت اللّه مکارم نظر ایشان می تواند احتیاط واجب باشد لکن تصریحی از معظم له در این زمینه یافت نشد.

10. حكم خمس مال موصی به
الف) نسبت به موصی

مکلف مالی را برای امری و یا شخصی وصیت می کند؛ آیا بر وصیت کننده نسبت به آن مال خمس واجب است؟(2)

- مال مذکور با وجود شرایط مشمول خمس است. (مراجع تقلید)

ب) نسبت به موصی له

آیا به مالی که از طریق وصیت به دست آید، و تا سال خمسی صرف در موونه نشود خمس تعلق می گیرد؟(3)

- خمس به آن تعلق نمی گیرد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

- بنا بر احتیاط واجب خمس تعلق می گیرد. (آیت اللّه مکارم)

وجوهات شرعی

1. خمس و زکات
اشاره

مالی که فقیر به عنوان خمس و زکات دریافت می کند

آیا مالی که فقیر بابت خمس یا زکات دریافت کرده است، خمس دارد؟(4)

- مالی که مستحق بابت خمس یا زکات گرفته است، خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

ص: 103


1- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس؛ سید علی سیستانی، منهاج الصالحين، كتاب الخمس، السابع؛ اقتباس از: سیدعلی خامنه ای ، توضیح المسائل آموزشی، ج1، درس 67 .
2- توضيح المسائل مراجع، م1752 .
3- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس؛ سید علی سیستانی، منهاج الصالحين، كتاب الخمس، السابع؛ اقتباس از: سیدعلی خامنه ای ، توضیح المسائل آموزشی، ج1، درس 67 .
4- سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1759؛ سیدعلی خامنه ای، استفتا از سایت به شمارۀ 626195.
شهریه طلاب

آیا به شهریه ای که طلاب علوم دینی دریافت می کنند خمس تعلق می گیرد؟(1)

- شهریه خمس ندارد (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- شهریه ای که به کارت ها به صورت اینترنتی واریز می شود تا زمانی که نقدا برداشت نشده و یا چیزی با آن خریداری نشده است خمس ندارد و در غیر اینصورت (دریافت دستی) چنانچه شهریه دریافتی به صورت تملیکی باشد (کما اینکه شهریه حضرت آیت اللّه سیستانی به طلبه ها تملیک می شود) اگر تا سر سال خمسی بماند و صرف در موونه نشود خمس دارد، ولی اگر تملیکی نباشد بلکه از بابت وجوهات شرعيه مثل سهم سادات خمس دریافت کرده خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

خمس مرجوعی

آیا وجه مسترد از سهمین به طلاب برای وی خمس دارد؟(2)

- مبالغ مذکور خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- اگر صرفا مبلغ دریافتی اباحه تصرف باشد (مانند دریافت مبالغ مرجوعی به نظر آیت اللّه سیستانی) تا زمانی که با آن چیزی خریداری نشده است خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)(3)

خمس اجرت پرداختی به اجیر از محل وجوهات شرعيّه

آیا به حق الزحمه ای که از وجوهات شرعیه بابت کار پرداخت می شود خمس تعلق می گیرد؟(4)

- اجرت مذکور خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)

نکته: با توجه به اینکه مبلغ دریافتی در این سوال اجرت کار محسوب می شود مطابق نظر همه مراجع با بودن شرایط خمس دارد.

منافع خمس و زکات

آیا به منفعتی که از خمس یا زکات (بدون تكسب) برای او حاصل می شود خمس تعلق می گیرد؟ (مثلاً از درختی که بابت خمس به او داده اند، میوه ای به دست آورد)(5)

ص: 104


1- حضرت امام، استفتائات ج4، 506. امام خامنه ای، سایت ادمین، شماره استفتاء: 915668 تاریخ استفتاء: 20/07/1397؛ سایت استفتائات سیستانی، پرسش و پاسخ، لغت شهریه، و کتاب استفتائات، س129 و 121؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255572
2- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، کتاب الخمس؛ سید علی سیستانی، منهاج الصالحین، كتاب الخمس، السابع؛ کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، س121. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255572
3- الرافد اسئله تطبیقیه همان اول الرافد با جستجوی "خمس": هل يجب الخمس فيما يُعطى للفقراء أو لطلاب العلم من سهم الإمام (عليه السلام) ؟ كما لو أعطى فقير أو طالب علم من سهم الإمام عشرة آلاف ريال ولم يصرفها إلى أن حال عليها الحول؟ الخوئى، السيستاني: ما يُعطى للفقراء وطلاب العلم من سهم الإمام (عليه السلام) لیس تمليكاً، وإنما هو إذن فى صرف المال فى المؤنه، فهم لا يملكون هذا المال إلا تبديله إلى عين أخرى، لذا لا يجب فيه الخمس قبل ذلك، نعم ما تعطيه مکاتب السيد السيستاني (مد ظله العالی) لطلاب العلم بعنوان الراتب باسم السيد (حفظه اللّه) يعطى بعنوان التملیک، فیکون حكمه حكم سائر الأموال، وأما ما سوى ذلك فيُعطى بعنوان الإذن فى الصرف ما لم ينص على خلاف ذلك. ما يُعطى من سهم الإمام للفقراء وطلاب العلم لا بعنوان التمليك وإنما الإذن بالصرف، إذا اشترى الفقير أو طالب العلم به عيناً من الأعيان، هل تكون تلك العين مملوكة وتترتب عليها آثار الملک؟ الخوئی، السیستانی: نعم يُعدّ المال المشترى ملكاً، وتترتب عليه آثار الملكية، ويتعلق به الخمس.
4- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255574
5- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1759؛ سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، م51. امام خامنه ای کتاب خمس اقتباس از سوال 185، سایت آیت اللّه مکارم: http://www.makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255571

- خمس ندارد؛ مگر اینکه آن مال خمسی را به قصد منفعت و نمو نگه داشته باشد (مثل اینکه درختی را به عنوان خمس دریافت کرده تا میوه دهد). (حضرت امام)

- خمس دارد. (آیت اللّه مکارم، آیت اللّه سیستانی)

2. کفارات و رد مظالم

آیا مالی که فقیر بابت کفارات و رد مظالم دریافت کرده است، خمس دارد؟(1)

- خمس ندارد. (حضرت امام ، امام خامنه ای)

- بنا بر احتیاط واجب خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

آیا به پولی که از راه زکات فطره یا کفارات و صدقه و رد مظالم جمع شود خمس تعلق می گیرد؟

- در مورد زکات فطره و کفارات و صدقه و رد مظالم جایز نیست مازاد بر موونه سال بگیرد. و هرگاه اضافه از نیاز بگیرد باید مقدار اضافه را به فقیر دیگری بدهد. (آیت اللّه مکارم)(2)

3. صدقه مستحبى

آیا به مالی که از طریق صدقۀ مستحبی به دست آمده است، خمس تعلق می گیرد؟(3)

- خمس به آن تعلق نمی گیرد. (حضرت امام ، امام خامنه ای)(4)

- بنا بر احتیاط واجب، خمس تعلق می گیرد. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر از بابت فقیر بودن نگرفته است، بنا بر احتیاط واجب خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)

حكم فروض متصور در شک در خمس امام) خامنه (ای

شکهای متصور در مسئله خمس و حکم هر یک را بیان نمایید.(5)

- به طور کلی اقسام شک در خمس از قرار ذیل است:

الف. گاه شک در اصل صحت محاسبه گذشته است که حکم به صحت میشود.

ب. گاه شک در پرداخت خمس مال است که قطعا متعلق خمس بوده، اما اکنون شک دارد خمس آن داده شده یا خیر، خمس آن واجب است.

ج. گاه شک در این است که آیا مال منفعت کسب است یا از اموال غیر مشمول خمس مثل هدیه؛ که در این فرض حکم به عدم وجوب خمس میشود.

د. گاه شک در این است که مال مورد شبهه درآمد امسال است یا سال گذشته؟ که این خود دو فرض دارد:

اول: سر سال خمسی اش رسیده نمی داند این درآمد امسال است که متعلق خمس است یا درآمد سال

گذشته است که خمس آن را محاسبه کرده است. بنابر احتیاط با حاکم شرع مصالحه شود.

ص: 105


1- نظر اول از این منابع اقتباس شده است: سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م1753؛ سید علی خامنه ای، اجوبه الاستفتائات، س851؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع ، ج 1، م2315؛ سیدعلی خامنه ای، اقتباس از استفتا از سایت به شماره 626195.
2- سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44818mid=255692
3- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، م51؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1759؛ سید علی سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، م1212 ، سید علی خامنه ای، اجوبه الاستفتائات ، اقتباس از س 851 تا 855 ، 873 و 876؛
4- چون صدقه نوعی درآمد غیر کسبی است و به نظر ایشان به درآمدهای غیر کسبی، خمس تعلق نمی گیرد.
5- امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، قبل از سوال 247. سایت لیدر، جزوه خمس مسأله 123؛

دوم: سر سال خمسیاش نرسیده، نمی داند این درآمد امسال است که متعلق خمس نیست یا درآمد سال

گذشته است که خمس آن را نداده؟ جزء درآمد سال جدید محسوب می شود.

ه. گاه شک در این است که فردی که سال خمسی دارد و خانه مسکونی یا چیز دیگری را که مؤونه محسوب می شود، با درآمد کسب خریده ولی نمی داند که آن را از درآمد بین سال خریده یا پس از پایان سال و پیش از پرداخت خمس خریداری کرده، که در این صورت نیز وظیفه ای نسبت به پرداخت خمس آن ندارد. (امام خامنه ای)

مبحث :دوم مؤونه

اشاره

فصل دوم جزوه خمس به بیان اموالی که خمس ندارد می پردازد که قسم اول آن درآمدهای غیر کسبی بود که در مبحث اول همین فصل به بیان احکام آن پرداختیم.

اما قسم دوم از اموالی که خمس ندارد مؤونه است؛ در این بخش به توضیح این قسم می پردازیم:

ص: 106

تعریف مؤونه

مقصود از مؤونه که خمس ندارد چیست؟(1)

- مراد از موونه هزینه و مخارج سال است که بر دو قسم است:

اقسام مؤونه

1. مخارج تحصیل درآمد

- مؤونه تحصیل درآمد که به آن مؤونه کسب و کار یا هزینه های کسب و کار نیز گفته می شود: منظور از آن تمامی مصارف و هزینه هایی است که انسان در راه کسب درآمد انجام می دهد و در مقابل آن بدلی وجود ندارد و در حکم مال تلف شده می باشد؛ مانند اجرت شاگرد ،باربر ،دلال، نویسنده و پاسبان، اجاره مغازه، مالیات و سائر مخارجی که مصرف شده و در حکم تلف محسوب می گردد. (مراجع تقلید)(2)

2. مخارج و هزینه های زندگی
بیان اجمالی جزئیات این مخارج
1. کالاهای مصرفی

- مانند مواد غذایی، مواد شوینده و ... که با استفاده کردن عین آن از بین می رود.

2. کالاهای ثابت و غیر مصرفی

- کالاهای ثابت و غیر مصرفی که خودش باقی است و از منافعش استفاده می شود مانند خانه مسکونی، باغ برای استراحت و گذران اوقات فراغت، کلیه اثاث منزل مثل فرش ،لباس ،ظروف ،رایانه ،کتاب، وسیله نقلیه، زیور آلات بانوان، اشیاء تزیینی مثل گل ،گلدان، قاب عکس ،لوستر، دکور که فرد از آنها در تزیین منزل استفاده می کند و مانند آن .

نکته: چنانچه مال از چیزهایی است که مثلاً در بعضی از فصلهای سال مورداستفاده قرار می گیرد مثل لباس های زمستانی و تابستانی که برای زمستان و تابستان سال بعد کنار گذاشته می شود، پرداخت خمس، به علت کنار گذاشتن موقت آن لازم نیست.(3)

3. هزینه های جاری زندگی

- هزینه های جاری زندگی مانند هدایا و جوایزی که فرد به دیگران می دهد، صدقاتی که به فقرا می پردازد، اتفاقاتی که به دیگران می کند، مخارجی که صرف پذیرایی از مهمانان می نماید، مبالغی که در سفرهای زیارتی یا تفریحی هزینه می کند، مبلغی را که بابت اداء نذر و کفارات می دهد، پولی که بابت اداء بدهی مربوط به

ص: 107


1- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م61؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1752.
2- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م61؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1774؛ امام خامنه ای، رساله آموزشی، درس 71؛ توضیح المسائل جامع، م2316 .
3- توضيح المسائل جامع، مسأله 2328 .

مخارج خود و خانواده اش پرداخت می کند، مالی که صرف هزینه ازدواج اولاد یا تحصیل آنها یا معالجه و درمان بیماری های خود و خانواده اش می کند دیه ای که می دهد، مالی که به عنوان غرامت خسارت وارده به اموال دیگران می دهد و مانند آن. (مراجع عظام تقليد)(1)

4. پس انداز برای تهیه مخارج زندگی

- مطابق نظر برخی از مراجع تقلید پس انداز برای برخی ضروریات می تواند حکم موونه را داشته باشد که توضیح این مورد در فصل سوم در مبحث غیر سرمایه خواهد آمد.

طرح کلی شرایط خمس نداشتن مخارج زندگی

مخارج زندگی که همان قسم دوم از اقسام موونه بود با مراعات پنج شرط خمس ندارد:

1. مورد نیاز فرد در بین سال خمسی باشد؛

2. متعارف و در حد شأن فرد و خانواده اش باشد؛

3. مصداق اسراف و تبذیر و سایر مصارف حرام نباشد؛

4. با درآمد و منافع بین سال تهیه شده باشد، نه درآمدی که سال بر آن گذشته و خمس آن واجب شده و آن را نداده است.

5. در کالاهای مصرفی مثل آذوقۀ منزل لازم است تا انتهای سال مصرف شده باشد و همچنین در هزینه های جاری زندگی، لازم است تا انتهای سال (خمسی)، آن هزینه شرعا واقع شده باشد؛ و اما در کالاهای ثابت و غیر مصرفی باید تا سر سال خمسی استفاده شود یا (بنابر اختلافی که خواهد آمد) در معرض استفاده باشد. (حضرت امام ، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)(2)

توضیح هر کدام از شرایط:
1. مورد نیاز بودن
اشاره

هر نوع مخارجی را مؤونه نمی گویند، بلکه مقصود مخارج متعارفی است که مکلف در اصلاح امور دنیوی و اخروی (عقلا، شرعا و عرفا) به آنها نیاز دارد. البته این مخارج متعارف به اشخاص و شهرهای مختلف تفاوت پیدا می کند. در ادامه به برخی از مصادیق مورد سوال و مشکوک بررسی خواهد شد:

نیاز به پول برای رهن مسکن

آیا پولی که مستأجر بابت رهن خانه می دهد، با گذشت سال خمس دارد؟(3)

- خمس دارد و هر وقت امکان وصول آن باشد، باید خمسش را بدهد. (حضرت امام)

ص: 108


1- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م61؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل ،مراجع، ج2، م1775. توضیح المسائل جامع، م2317.
2- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م61؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1775؛ سیدعلی خامنه ای، توضیح المسائل آموزشی، ج1، درس 68 .
3- سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، اقتباس از م1777؛ امام خامنه ای، سایت ادمین (همسان سازی شماره 40) استفتائات جدید مقام معظم رهبری مدظله العالی ، سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 1، 2368. ناصر مکارم شیرازی ،سایت مسائل متفرقۀ خمس س21؛ https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255472

- پولی که مستأجر ناچار است برای اجاره خانه به موجر قرض (رهن) دهد، در صورتی که توان پرداخت اجاره کامل را نداشته باشد یا موجر نمی پذیرد، به مقداری که برای اجاره مسکن مطابق شأن، باید طبق قرارداد اجاره به موجر قرض بدهد، خمس تعلق نمی گیرد و احکام مؤنه را دارد. (امام خامنه ای)

- پولی که بابت رهن منزل به عنوان قرض به موجر پرداخت می کند، از مئونه محسوب نمی شود و مانند سایر مطالبات است.

البته اگر مثلاً مبلغ رهن، یک پنجم قیمت منزلی است که مناسب شأن وی است و قصد دارد آن را برای استفاده شخصی اجاره کند، می تواند یک پنجم مشاع از منزل مذکور را با درآمد بین سال بخرد و فروشنده در ضمن معامله شرط نماید در صورت رد ثمن (قیمت معامله) در مدت معین حق فسخ معامله را دارا باشد (بیع الخیار) و چهار پنجم مشاع منزل هم هرچند به مبلغ کمتر اجاره داده شود، در این صورت، یک پنجم منزل برای مستأجر مؤونه محسوب شده و خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)(1)

- پول رهن منزل تا زمانی که در رهن است خمس ندارد، ولی هرگاه از رهن آزاد شود و دیگر برای آن جهت مورد نیاز نباشد، و تا پایان سال خمسی هزینه نگردد خمس به آن تعلق می گیرد. (آیت اللّه مکارم)

کفن و قبر

کسی قبل از مرگ برای خود کفن تهیه کرده است و جاقبر خریداری کرده است؛ آیا می توان این خریدها را از مصادیق نیاز دانست؟(2)

- خمس دارد و از نیازهای زندگی محسوب نمی شود. (مراجع تقلید)

ترقی قیمت کفن به جهت نوشتن قرآن و ادعیه

حکم ترقی قیمت کفن به جهت نوشتن قرآن و ادعیه بر آن چیست؟(3)

- اگر فرد با مال مخمس یا در حکم مخمس کفن تهیه کرده و آن را به قصد فروش نگه نداشته و با گلاب و زعفران مثلاً، قرآن کریم و دعای جوشن کبیر بر روی آن بنویسد و این عمل، موجب افزایش قیمت کفن - گردد، چنانچه مواد مصرفی (گلاب و زعفران) مخمس یا در حکم مخمس بوده، ترقّی قیمت مذکور خمس ندارد؛ اما در صورتی که مواد مصرفی، از درآمد بین سال باشد، ترقّی قیمت مذکور در انتهای سال خمسی، خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

نیازهای احتمالی ماه جاری

افرادی که حقوق خود را قبل از سال خمسی می گیرند ولی آن را برای خرجی ماه بعد از سال خمسی نیاز دارند، آیا پرداخت خمس آن واجب است؟(4)

- پس انداز مقداری پول برای پیش آمدهای احتمالی چنانچه با دادن خمس، مقدار باقیمانده کفایت نمی کند و نگرانی شخص برطرف نمی شود خمس ندارد؛ هر چند احتیاط این است که پس از رفع نگرانی (با حصول درآمد جدید) خمس مقداری که مصرف نشده پرداخت شود. (امام خامنه ای)

- خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

حکم وسایل زینتی و دکوری در منزل

ص: 109


1- توضيح المسائل جامع، ج 2، ذیل م717.
2- حضرت امام، امام خامنه ای ،اجوبه الاستفتائات، س 1029. آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، م2304، توضیح المسائل آیت اللّه مکارم، م1501 .
3- توضیح المسائل جامع، ج2، مسأله 660 .
4- امام خامنه ای، سایت ادمین، (همسان سازی شماره 40) استفتائات جدید مقام معظم رهبری مدظله، آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، م2316 و 2322 .

به وسایل دکوری (که فقط برای تزیین استفاده می شوند و هیچ استفاده دیگری ندارند) خمس تعلق می گیرد؟(1)

- اگر وسایل مزبور، مورد نیاز و به مقدار متناسب با شأن عرفی شخص باشد، خمس ندارد و تشخیص این موارد با خود مکلف است. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

حکم نگهداری آلبوم و عتیقه جات

آیا به تمبرهای یادگاری که از طرف وزارت پست، نشر می شده یا می شود و بعد از گذشت مدتی بر اثر بورس بازی قیمت آن تا چندین برابر قیمت اصلی می رسد، خمس تعلق می گیرد یا نه؟ و اگر بعد از گذشت مدتی و پرداخت خمس، مجدداً قیمت آن تغییر بکند، باز هم باید خمس مابه التفاوت آن را پرداخت یا نه؟(2)

- اگر برای تجارت تهیه نشده و قبلاً خمس آن داده شده، ترقی قیمت خمس ندارد. و آلبوم در حد شأن بدون قصد تجارت خمس ندارد. (حضرت امام)

- اگر کسی از روی علاقه شخصی آلبومی از اسکناس یا تمبرها را از درآمدهای بین سال جمع آوری میکند آیا از موونه محسوب می شود و خمس دارد؟(3)

- در صورتی که خرید و نگهداری و استفاده از آنها خارج از شان نباشد و به قصد تجارت خریداری و نگهداری نشده باشد، خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- از موونه محسوب نمی شود خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

در گذشته از روی علاقه و بدون قصد فروش، تمبر یادگاری جمع می کردم، حال قصد فروش آنها را دارم، آیا بعد از فروش به پولش خمس تعلق می گیرد؟ و اصولاً آیا خود تمبر یادگاری خمس دارد؟

- بعد از فروش، اگر تا آخر سال خمسی خرج نشود، خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)(4)

حکم حیوانات زینتی و ملزومات آن

کسی که در منزل پرنده نگه میدارد یا آکواریوم ماهی دارد آیا پرندگان یا ماهی ها خمس دارد خصوصاً اگر گران قیمت باشند یا جنبهی زینتی داشته باشند؟(5)

ص: 110


1- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م61؛ امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 15/10/11834981399؛ توضیح المسائل جامع، م 2317 ، سایت آیت اللّه مکارم، س: 208 : https://makarem.ir/main.aspx?reader=1pid=61901lid=0mid=28138
2- استفتائات حضرت امام، ج 1، احکام خمس، سوال 40 .
3- امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له ، دی ماه 1401. آیت اللّه سیستانی، الرافد، الفصل الاول استثناء الموونه نوع دوم مطلب دوم اشتراط كون الصرف متعارفا: شخص عنده هواية جمع العملات القديمة مثلاً أو الطوابع أو غيرها هل يجب فيها الخمس؟ الخوئي، السيستاني: نعم يجب فيها الخمس ولا تُعد من المؤنة. استفتائات نجف س708: هل تعتبر الكامرة وافلام التصوير واشرطة تسجيل المجالس الحسينية والقرآن ونحو ذلك وكذا ألبومات الطوابع والصور والنقود الذى يجمعها أصحاب الهوايات وكذا التحف وغيرها من المؤونة التي تستثنى من ارباح السنة. الجواب : لا يمكن اعطاء ضابط كلّى فيها ويختلف باختلاف الأشخاص والامكنة والخصوصيات ، فاشرطة المجالس الحسينية والقرآن مثل الكتب بالنسبة لبعض الأشخاص ، وأما ألبومات الطوابع والنقود التي يجمعها أصحاب الهوايات فلا تعتبر من المؤونة وبالنسبة لآلة التصوير فالواحدة منها يمكن أن تعد من المؤونة وبالنسبة إلى ادوات الرسم فاذا كان الشخص رساماً يرسم لنفسه يمكن ان تعد من المؤونة ولكن اذا كانت حرفته الرسم فيعتبر من ادوات عمله وبالنسبة للتحف اذا كانت بمقدار يناسب شأنه تعد من المؤونة.
4- سایت آیت اللّه مکارم : http://www.makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=12mid=255470
5- امام خامنه ای، منابع عربی، احكام الخمس، سوال 223: الشخص الذى يحتفظ بطائر أو سمك فى الأكواريوم، هل يجب تخميسهما، خاصةً إذا كان سعرهما مرتفع أو كانا للزينة؟ الجواب: إذا زادا عن المؤونة و الشأن العرفى المناسب للشخص و تم شراؤهما من مدخول السنة فيجب تخميسهما و فی غیر ذلک لا خمس فيهما. توضيح المسائل جامع، ج2، م631 .

- اگر زاید بر مؤونه و شأن عرفی شخص باشد و از درآمد بین سال تهیه شده باشد، خمس دارد و در غیر این صورت خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- اگر عرفاً مؤونه فرد به حساب می آید، خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

گیاهان و حیوانات اهلی در منزل

شخصی به مقدار مصرف لبنیات منزل خود گاو و گوسفند دارد، آیا تخميس آن ها هم مثل سرمایهاش لازم است یا خیر؟

- پرداخت خمس آن لازم است. (حضرت امام)(1)

حکم خمس گیاهان یا حیواناتی که برای استفاده شخصی، در منزل نگهداری می شوند، چیست؟(2)

- گیاهانی که برای زیبایی منزل و حیواناتی مانند گوسفند و بز که به منظور استفادۀ شخصی از شیر آنها و مرغ مانند آن که به منظور استفاده از تخم مرغ آنها در منزل نگهداری می شوند، اگر از درآمد بین سال تهیه شده ،باشند در صورتی که عرفاً از مؤونه ضروری زندگی محسوب شوند، خمس ندارند. (امام خامنه ای ، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

حکم نماءات این حیوانات و گیاهان

حكم خمس زیادی منفصل(3) حیوان یا درختی که برای استفادۀ شخصی تهیه شده است، چیست؟(4)

- در صورتی که تا سر سال خمسی مصرف نشود خمس دارد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

حکم خمس زیادیِ متصل حیوان یا درختی که برای استفادۀ شخصی تهیه شده است، چیست؟(5)

- زیادی متصل مانند چاق شدن حیوان که عرفاً مؤونه فرد به حساب می آید، خمس ندارد؛ هرچند قیمت آن افزایش یابد. (امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

2. متعارف و در حد شأن فرد و خانواده
اشاره

دومین شرط از شروط خمس نداشتن مخارج زندگی آن است که آن مخارج متعارف و در حد شأن مکلف باشد.

ص: 111


1- استفتائات امام خمینی (س) ج 4، س4500، 4501، 4503. استفتائی دیگر: روستانشین، گاو شیرده و چند رأس گوسفند هم دارد؛ برای مؤونۀ لبنیاتی اش مثلاً گاو کافی است، لیکن جهت پختن نان و گرم کردن منزل در فصل سرما به سوخت حاصل از گوسفندان احتیاج دارد؛ خمس گوسفندان واجب است یا خیر؟ و در صورت وجوب، گوسفندان قیمتشان اگر بیش از گاو باشد مختار است که هر کدام را مؤونه قرار دهد، یا چون گاو شیرش بیش از چندین رأس گوسفند است و رفع نیاز را می کند خمس گوسفندان را بدهد؟ - بسمه تعالی، گاو و گوسفند که برای استفاده از شیر و پشم و فضلات آن نگهداری می کند، حکم سرمایه دارد و باید تخمیس شود. (حضرت امام)
2- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، م67؛ امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 06/01/10729391399 سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع ، ج 1، م2326؛ ناصر مکارم شیرازی ،استفتائات، ج1، ص321 و 322.
3- زیادی منفصل محصولی است که از خود مال جدا می شود، مانند شیر و پشم، یا آماده جداسازی است، مانند شاخه های خشک آماده جداشدن.
4- سیدمحمدکاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، م53؛ سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، اقتباس از م1771؛ سید علی سیستانی ، توضیح المسائل جامع، ج1، م2326 .
5- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس فصل فيما يجب الخمس، م53؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج1، م2326؛ سید روح اللّه خمینی، تحریر الوسيلة، كتاب الخمس ، القول فيما يجب فيه الخمس، م14؛ سیدعلی خامنه ای ،سایت، احکام خمس، س165 .

در توضیح باید گفت: معیار در مؤونه، هزینهی متعارفی است که افراد نسبت به شرایط خویش دارند، بنابراین از یک سو این هزینه ها محدود و منحصر به لوازم ضروری و احتیاجات اولیه نیست و می تواند فراتر از آن باشد و از سوی دیگر شامل مخارجی که ولخرجی، اسراف و تبذیر یا اضافه بر شؤون است، نمی شود.

مصرف غیرمتعارف اموال در کارهای خیر

اگر فردی اموالش را به طور غیر متعارف در کارهای خیر مصرف کند، آیا خمس دارد؟ مثلاً تمام درآمد سالش را صرف آبادانی مسجدی کند.(1)

- مقداری که برای او غیر متعارف محسوب شود، بنابر احتیاط واجب خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

حکم شک در تطابق با شأن

اگر فردی درآمد بین سال را در نیاز زندگی مصرف کند و شک کند که مطابق شانش بوده ، وظیفه اش نسبت به خمس چیست؟

- چنانچه فرد شک نماید به صورت شبهۀ موضوعیه که - مثلاً - کالایی که خریده، به لحاظ شأنیت مؤونه وی محسوب می شود یا نه، باید خمس آن (خمس مقدار مشکوک) را بپردازد؛ البته اگر طوری است که قبلاً در شأنش بوده و شک داشته باشد که از شأنش خارج شده یا نه، حکم کالایی را دارد که در شأن وی می باشد. (آیت اللّه سیستانی)(2)

نکته: ملاک در تعیین شأن افراد، عرف است و عوامل عرفی متعددی ممکن است در میزان شؤون عرفی یک فرد مؤثر باشد؛ از جمله موقعیت خانوادگی فرد، سطح تحصیلات، نوع شغل، مجرد یا متأهل بودن، موقعیت خانوادگی همسر فرد، تعداد فرزندان، مقدار دخل و خرج، موقعیت و منزلت اجتماعی، محل سکونت، زمان و مکان.

شایان ذکر است، هرچند تعیین شأن افراد موکول به عرف شده، ولی از نظر شرعی این ضابط مشروط به آن است که هزینه های مذکور به حد اسراف و تبذیر نرسد و از سایر عناوین حرام نیز نباشد. (آیت اللّه سیستانی)(3)

سخت گرفتن بر خود و خرج نکردن مطابق شأن صرفه جویی

فردی که زندگی را بر خود سخت گرفته و آنچه که متناسب با شؤون خود و خانواده اش است را تهیه نمی کند آیا مجاز است آن مقداری که می توانسته خرج کند و نکرده را مؤونه خویش به حساب آورد؟(4)

- مبالغ مذکور خمس دارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی)

- موارد مذکور به احتیاط واجب خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)

3. مصداق اسراف و تبذیر و سایر مصارف حرام نبودن
اشاره

- یکی از شروط ساقط بودن خمس از مخارج زندگی آن است که آن هزینه ها برای امور حرام نباشد و الا لازم است خمسش محاسبه گردد.(5)

ص: 112


1- سیدروح اللّه خمینی، تحریر الوسیله، کتاب الخمس، م11. سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحين، م1217؛
2- توضيح المسائل جامع ج 2، م601 .
3- توضيح المسائل جامع ج2، م600. أن يحصل المكلّف على أموال ويصرفها فى مؤنته ويشك هل كان الصرف مناسباً لشأنه فلا يجب إخراج خمسها؟ أم زائداً عن شأنه فيجب إخراج الخمس؟ الخوئي، السيستاني: يجب عليه إخراج خمس المال.
4- العروه الوثقى، كتاب الخمس، م65، توضیح المسائل مراجع، م 1756. امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، س107.
5- العروه الوثقى، كتاب الخمس م61 و 72؛ توضیح المسائل مراجع، م 1775. جزوه خمس معظم له (خرداد 99) مسئله 69، آیت اللّه سیستانی: وجوب پرداخت خمس در این مورد در صورت توانایی مالی فوری می باشد. توضیح المسائل جامع، ج 2، ذیل م599.
برخی از مصادیق هزینههای حرام

- اموالی که صرف قمار ،ربا ،رشوه، اجرت نواختن موسیقی حرام می شود و همچنین هزینه های برگزاری مجالس حرام، اجرت ناخن مصنوعی، ریش تراشی و ... ؛ خرید فیلمهای مبتذل ،هزینه اینترنت در دانلود محتواهای حرام، خرید مواد مخدر مانند هروئین و شیشه و دیگر مخدرات، خرید طلای مردانه و .... برخی از مصادیق خرجهای حرام هستند که لازم است مکلف با بودن دیگر شرایط وجوب(1) خمس این هزینه ها را

بپردازد و از موونه محسوب نمی شوند. (مراجع تقلید)

حکم مالی که صرف خرید سگ زینتی می شود

آیا پولی که صرف خرید سگ زینتی میشود خمسش واجب است؟(2)

خرید سگهای زینتی شرعا جایز نیست؛ بنابر این پرداخت خمس مالی که برای این امر هزینه شده است واجب است. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

کیفیت محاسبه خمس هزینه حرام

بنده به خاطر بی اطلاعی از حرمت استفاده از طلا برای مرد، چند سال گردن بند طلا همراه داشتم و الان متوجه حرام بودن استفاده از آن شدم. آیا این طلا خمس دارد؟(3)

- اگر از درآمد سال بوده باید خمس ارزش آن در پایان سال خمسی اول با محاسبه کاهش ارزش آن را بپردازید. (امام خامنه ای)

4. مصرف آن تا انتهای سال
حکم خمس کالاهای مصرفی

آیا به کالاهای مصرفی زندگی مثل مواد خوراکی عطر و لوازم بهداشتی، اگر در سر سال زیاد بیاید، خمس تعلق می گیرد؟(4)

- اگر از درآمد کسب و کار آذوقهای برای مصرف سالش خریده، اگر چیزی در آخر سال از آن زیاد بماند، چنانچه مقدار باقیمانده، ارزش مالی داشته باشد (این مقدار را در بازار می خرند) و سال خمسی بر آن بگذرد خمس دارد. در غیر اینصورت، پرداخت خمس آن واجب نیست اما احتیاط مستحب آن است که خمس آن را نیز بدهد. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- اگر از موادی است که تهیۀ آن به صورت فله و غیر بسته بندی ممکن است - مانند حبوبات، گوشت- ، باید خمس مقدار باقی مانده محاسبه شود، و اگر تهیه آن به صورت بسته بندی است و به مقدار نیاز خریداری شده، بسته ای که مقداری از آن مصرف شده است خمس ندارد. (امام خامنه ای)

ص: 113


1- بنابر این اگر مال مخمس را هزینه حرام کند معصیت کرده است لکن خمس واجب نیست.
2- حضرت امام، كتاب المكاسب، برداشت از م1 و 2؛ امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع معاملات و شغلها سوال شماره 1328600 17/11/1400؛ منهاج الصالحين، ج 2، مقدمات تجارت م1؛ سایت آیت اللّه مکارم:https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=46689mid=260291
3- امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، س105.
4- سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضيح المسائل مراجع، ج 2، م 1780؛ سیدعلی خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، پاییز 1401، ص91. آیت اللّه سیستانی، توضيح المسائل جامع، م2318؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتا از سایت به شمارۀ 9406160038: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=255535catid=44810

- اگر کالاهای مصرفی زندگی مثل مواد خوراکی، عطر و لوازم بهداشتی (خمیردندان، شامپو و صابون) که در سر سال زیاد می آید، چنانچه فرد نمی توانسته کمتر از آن مقدار را تهیه کند و به تعبیری، مقدار خریده شده کمترین مقداری است که از نظر کمیت در بازار فروخته می شود خمس ندارد؛ مثلاً کوچکترین عطر موجود در بازار را برای استفاده اش خریده است اگر می توانسته کمتر از آن مقدار تهیه کند اما بیشتر تهیه کرده و مقداری اضافه آمده است، مقدار باقی مانده چنانچه قیمت داشته باشد هر چند اندک، خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

به اعتبار باقیمانده کارتهای تلفن و شارژ موبایل اعتباری خمس تعلق می گیرد؟

- اگر به مقدار متعارف و مورد نیاز تهیه شده و مقدار باقیمانده قابل فروش نباشد خمس ندارد. (امام خامنه ای)(1)

حكم كالاهایی که مالیت دارند ولی خریدار ندارند

اگر کالای مصرفی باقیمانده در بازار قابلیت فروش ندارد ولی برای خود مکلف قابل استفاده است آیا محاسبه خمسش واجب است؟(2)

- چنانچه مقدار باقیمانده ارزش مالی نداشته باشد (یعنی این مقدار را در بازار از او نمی خرند) محاسبه خمس آن واجب نیست. (امام خامنه ای،(3) آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

ملاک قیمت گذاری کالاهای مصرفی

خمس مواد مصرفی بر اساس چه قیمتی محاسبه می گردد؟(4)

- ملاک قیمت سر سال خمسی است (قیمتی که از وی کالا خریداری می شود). (مراجع تقلید)

کیفیت محاسبه خمس در اشیاء مثلی (در فرض عدم پرداخت خمس در سررسید سال)

اگر خمس اشیاء مصرفی (مثل برنج و ...) را سر سال خمسی حساب نکند و بعد از سال خمسی بخواهد حساب کند، به چه قیمتی باید حساب کند؟ (با فرض اینکه اشیا مصرفی هنوز موجود است)(5)

- همان قیمت فعلی کالا ملاک است. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- در این فرض نیز ارزش آن بر ذمه شخص می باشد که در صورت تأخیر در پرداخت مقدار تورم را هم باید محاسبه نماید ولی احتیاط این است که بهای مثل در زمان حاضر نیز ملاحظه شود و هر کدام کمتر است از مکلف گرفته شود. (امام خامنه ای)

ملاک قیمت در اجناس دولتی

ص: 114


1- جزوه ارسالی خمس، پاییز 1401.
2- امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، بعد از سوال 51؛ آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، م2318؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتا از سایت به شمارۀ 9406160038: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0mid=255535catid=44810
3- وقتی کالایی در بازار قابلیت و ارزش معامله شدن نداشته باشد یا به خاطر ارزش بسیار اندک، مورد معامله قرار نمیگیرند مثل قوطی ربی که سر آن باز شده، متعلق خمس نمی باشد.
4- توضیح المسائل مراجع، م 1780، استفتائات حضرت امام، ره، ج 4، سوال 4451: به طور کلی در حساب سال آیا قیمت جنس خریده شده ملاک حساب است یا قیمت روز؟ بسمه تعالی، اگر جنسی متعلق خمس باشد باید به قیمت عادله روز حساب شود. امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1163613 19/08/1399
5- توضیح المسائل مراجع، م 1780 ، جزوه اختلاف فتاوی ارسالی سایت معظم له در سال 1400، سایت ادمین، مستندات دستخط، احکام خمس، س15؛ توضیح المسائل جامع ج 2، م 737.
الف) ما به التفاوت توسط دولت پرداخت می شود:

اگر جنس به قیمت کمتر در اختیار افراد قرار گیرد و ما به التفاوت آن را دولت بپردازد، ملاک در پرداخت خمس آن چه مبلغی است؟(1)

- مقداری را که خودش پرداخته است به قیمت روز خمس دارد؛ مثلا کیسه برنجی را به 100 هزار تومان با بن خریده است که فقط نصف آن را خودش پرداخته است و باقی آن پرداختی دولت است که در این صورت سر سال خمسی نصف اجناس باقیمانده به قیمت روز خمس دارد. (حضرت امام، امام خامنه ای) - خمس اجناس باید به قیمت روز محاسبه گردد. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: مطابق مبنای آیت اللّه مکارم قیمت روز ملاک است البته بخشی را که دولت می پردازد بنابر احتیاط واجب واجب خمس دارد.

ب) جنس اساسا ارزان عرضه می شود:

اگر کالا اساسا به مکلف ارزان فروخته شده با رسیدن سال خمسی ملاک در پرداخت خمس قیمتی است؟(2)

- با رسیدن سال خمسی به قیمت روز خمسش واجب است. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته: چنانچه از طرف دولت، ممنوع از فروش در بازار باشند، به قیمت دولتی آن باید تخمیس شود. (حضرت امام)(3)

حکم در معرض استفاده بودن

اگر کالایی که به آن نیاز بوده و در معرض استفاده باشد و اتفاقاً در همان سال خرید استفاده نشود آیا خمس دارد؟(4)

- اگر در موقع خرید به آن احتیاج بوده و اتفاقاً استفاده نشده است، خمس ندارد. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- ملاک عدم وجوب خمس در کالاهایی که عین آنها باقی می ماند، آن است که آن کالا مورد نیاز انسان مناسب با شأن عرفی او باشد؛ هر چند در طول سال از آنها استفاده نشود. بنابراین اگر فرش و ظروف و مانند آن در طول سال مورد استفاده قرار نگیرد ولی برای استفاده ی مثلاً میهمان به آنها نیاز باشد، خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- مورد نیاز و استفاده بودن در کالاهای مصرفی و غیر مصرفی(5) به معنای نیاز عرفی و استفاده و استعمال آنها قبل از فرا رسیدن سال خمسی می باشد؛ پس خمس کالایی که تا سر سال مورد استفاده قرار نگرفته، هرچند مورد نیاز عرفی و در معرض استفاده بوده، باید پرداخت شود؛(6) مگر در دو مورد:

- الف. تهيه آن شیء قبل از وقت نیاز به آن، حسب شأن عرفی فرد، امری متعارف باشد، طوری که تهیه نکردن آن کسر شأن محسوب شود.(7)

ص: 115


1- استفتائات حضرت امام، ره، ج 4، سوال 4451؛ جزوه ارسالی خمس، دفتر امام خامنه ای، مسأله 55. توضیح المسائل جامع، م2345؛ سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44816mid=255656
2- العروه الوثقى، كتاب الخمس، م 75؛ سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1290025 20/07/1400،
3- استفتائات حضرت امام، ج 4، سوال 4397.
4- سید روح اللّه خمینی، استفتائات، ج1، س 32 و 38 و 41: سیدعلی خامنه ای، جزوه خمس ارسالی خرداد 99. سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م605 .سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255550
5- که در شرط چهارم و پنجم مسألۀ «598» در جلد دوم توضیح المسائل جامع ذکر شد.
6- بنابراین صرف معرضیت احتیاج عرفی به شیء بدون استفاده و استعمال آن، موجب معافیت از خمس نیست. همین طور، استعمال و استفاده از شیء بدون داشتن نیاز عرفی به آن موجب معافیت از خمس نمی باشد، که توضیح آن در مسألۀ «607» ذکر می شود.
7- به تعبیری منافات با شأن فرد داشته و نوعی عیب و تقصیر در عرف اجتماعی به حساب آید.

- ب. تهيه آن شیء در آینده در وقت نیاز عرفی به آن، غیر ممکن یا دشوار و موجب سختی فوق العاده که معمولاً تحمّل نمی شود (حَرَج) باشد.(1) (آیت اللّه سیستانی)(2)

استفاده از تعدادی از اشیاء دورهای یا اشیاء دارای قطعات

آیا استفاده از یک جلد از کتابی چند جلدی مانند وسائل الشیعه یا یک ظرف از سرویس ظروف، باعث ساقط شدن خمس تمام آنها می شود یا خمس بقیه را که استفاده نکرده است، باید بپردازد؟(3)

- اگر مجموع آن دوره مورد نیاز باشد و یا خرید جلدی که به آن احتیاج است متوقف بر خرید دوره ی کامل آن باشد، خمس ندارد، در غیر این صورت باید خمس مجلداتی که الآن مورد نیاز نیست، پرداخت شود و مجرد خواندن یک صفحه از هر جلد کتاب، برای ساقط شدن خمس کافی نیست. (امام خامنه ای) - اشیا و لوازم مجموعه ای که با درآمد بین سال تهیه شده است، مثل دوره های کتاب لغت و تفسیر یا بعضی از مجموعه های ظروف و لوازم خانگی که در بازار به طور دوره ای و مجموعه ای فروخته می شود نه تکی، در صورتی که در طول سال از بعضی از آنها استفاده شود، تمام دوره یا مجموعه آن خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

- چنانچه آنها را از درآمد کسب و کار خریده باشد و مورد نیازش باشد خمس ندارد، ولی اگر فعلا نیازی به آن ندارند و مقصودش استفاده در آینده است خمس به آن تعلق می گیرد (اگر در تمام طول سال نیز از آن استفاده نکند، ولی وجود آن کتاب برای مواقع ضروری در کتابخانه لازم است، نیاز محسوب می شود). (آیت اللّه مکارم)

وسایل ایمنی و امدادی

حکم خمس وسایلی مانند کپسول آتش نشانی یا داروهای ضروری و کمکهای اولیه در خانه، که تا سال خمسی استفاده نشده اند چیست؟(4)

- جزء هزینه های زندگی محسوب می شود و خمس ندارد هر چند اتفاقاً در تمام سال از آنها استفاده نشود. (امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم، آیت اللّه سیستانی)

داروی اضافی

داروهایی که تا سر سال خمسی باقی بماند، خمس به آن تعلق می گیرد؟(5)

- اگر لازم است دارو در اختیار بیمار باشد تا در صورت نیاز بدون تأخیر از آن استفاده کند، یا خرید کمتر از آن ممکن نیست، خمس ندارد. (امام خامنه ای)

حکم اموالی که بدون تملیک برای استفاده در اختیار اطرافیان قرار گرفته

ص: 116


1- معیار و ضابط کلی این است که اصل وجود آن شیء - هرچند مورد استفاده قرار نگیرد - عرفاً از مؤونۀ همین سال محسوب شود و خصوصیات ملحوظ در آن به حسب موارد فرق می کند.
2- توضيح المسائل جامع، ج 2، م605 .
3- سیدعلی خامنه ای، اجوبه الاستفتائات، ج 1، س ،907: و سایت احکام خمس سوال 207، سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، خمس، م2321. آیت اللّه مکارم، استفتاء خصوصی، کد رهگیری : 140012190021.
4- امام خامنه ای، سایت ادمین، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 248422؛ آیت اللّه سیستانی توضیح المسائل جامع، ج 2، م605، آیت اللّه مکارم توضیح المسائل ،م1507، سایت مسأله 117 : https://makarem.ir/main.aspx?reader=1pid=61901lid=0mid=28127
5- امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، پاییز 1401، س93 .

اگر فرد با درآمد بین سال شیئی را تهیه کرده و بدون تملیک، جهت استفاده شخصی در اختیار اطرافیان خود قرار دهد، مانند اینکه شوهر، زیورآلات طلا تهیه کرده و آن را بدون تملیک برای استفاده در اختیار همسرش قرار دهد یا فرد کتابی را تهیه کرده و بدون تملیک آن را برای مطالعه در اختیار فرزندش بگذارد، آیا موونه محسوب شده و خمس آن ساقط است؟(1)

- چنانچه تهیه نمودن آن به کیفیت فوق عرفاً از شأن فرد به حساب آید و جزء مؤونه وی محسوب شود، خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

نکته: هر چند تصریحی از باقی فقهاء یافت نشد لکن در اموال مذکور احکام موونه جاری است که با مراجعه به مبنای هر مرجع حکمش مشخص است.

حکم استفاده صوری برای فرار از خمس

اگر فرد وسائلی مانند کتاب ،فرش ،ظرف، سرویس طلا را تهیه کند، ولی در طول سال عرفاً مورد احتیاج وی نباشد و تنها به قصد فرار از خمس از آنها استفاده نماید آیا مؤونه وی محسوب شده و خمس ندارد؟(2)

- وسائل مذکور مؤونه محسوب نشده و باید خمس آنها را بپردازد. (مراجع تقلید)

بررسی چند مسئله مرتبط با مصادیق موونه
عدم سکونت در منزل به جهت شرایط زندگی و کار

شخصی مسکن مورد نیازش را تهیه نموده و به عللی (مانند سکونت در منازل سازمانی، وضعیت مدرسه فرزندان، ماموریت، سکونت در منزل پدر برای فرزندی که در آستانه ازدواج است) نمی تواند در آن سکونت کند، آیا با رسیدن سال خمسی به آن خمس تعلق می گیرد؟(3)

- سکونت شرط نیست و اگر خانه، مورد نیاز برای سکونت بوده، و قصد سکونت هم داشته و مطابق شان هم باشد، مؤونه محسوب می شود و خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- خمس اموالی که تا سر سال مورد استفاده قرار نگرفته هر چند مورد نیاز و در معرض استفاده بوده، لازم است پرداخت شود؛ مگر آنکه تهیه نکردن آن قبل از وقت نیاز به آن موجب کسر شأن باشد یا آنکه تهیه آن وسیله در وقت نیاز احتمالی به آن در بین سال غیر ممکن یا دشوار و موجب سختی فوق العاده باشد. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر این مسکن اضافه محسوب نشود و جهت سکونت به آن نیاز داشته باشد ولو اینکه در حال حاضر به دلائلی در آن سکونت نکند، خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)

تامین منزل برای آینده فرزندان

ص: 117


1- توضيح المسائل جامع، ج 2، م 609.
2- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م61؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج 2، م1775؛ سیدعلی خامنه ای، توضیح المسائل آموزشی، ج1، درس 68. توضیح المسائل جامع، ج 2، م607.
3- امام خامنه ای، واحد همسان سازی سایت ادمین امام خامنه ای، س 16، آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، م2319، آیت اللّه مکارم، استفتاء خصوصی، کد رهگیری : 140012190022.

اگر پدر برای آینده فرزند خود خانه یا زمین تهیه کند، آیا با رسیدن سال خمسی خمسش واجب است؟

- در صورتی که عرفا تهیه مسکن بر عهدۀ او باشد و نتواند در زمان نیاز تهیه کند، به آن خمس تعلق نمی گیرد. (امام خامنه ای)(1)

خمس منزلی که به جهت تأمین قیمت خرید آن، اجاره یا رهن داده شده

اگر فرد خانه ای در حد شأن برای سکونت خودش بخرد و قسمتی از بهای منزل معامله را از درآمد بین سال بپردازد، ولی جهت تأمین بقیۀ ثمن معامله، مجبور شود آن را اجارۀ یا رهن و اجاره شرعی دهد تا پس از ادای بدهی منزل خود، در آن ساکن گردد؛ حكم خمس منزل چیست؟(2)

- سکونت شرط نیست و اگر خانه، مورد نیاز برای سکونت بوده، و قصد سکونت هم داشته اید در شأن هم باشد، مؤونه محسوب می شود و خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- باید در انتهای سال، خمس آن خانه را پس از کسر بدهیش پرداخت نماید. البته اگر روش فوق تنها راه معمول خانه دار شدن برای فرد و امثال وی باشد، طوری که فراهم نکردن خانه - بدین صورت، عرفاً كسر شأن و عیب برای فرد و کوتاهی در حق خانواده اش و سهل انگاری نسبت به آینده آنان محسوب شود، در این صورت پرداخت خمس آن لازم نیست. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر این مسکن اضافه محسوب نشود و جهت سکونت به آن نیاز داشته باشد ولو اینکه در حال حاضر به دلائلی در آن سکونت نکند، خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)

تهیه تدریجی مسکن

اگر کسی برای تهیۀ منزل، سال اول زمین بخرد، سال دوم آهن، سال سوم مثلاً آجر و به همین صورت مصالح منزل را به تدریج تهیه کند، آیا به آن اموال خمس تعلق می گیرد؟(3)

- اگر راهی جز این نباشد و به مسکن مذکور احتیاج داشته باشد، خمس ندارد. (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- اگر زمین و مصالح را برای ساخت مسکن مورد نیاز خریداری کرده است و قصد سکونت در آن را هم دارد خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- اگر مسکن، احتیاج فعلی او باشد و تنها راه خانه دار شدن فراهم کردن تدریجی آن باشد و تهیۀ تدریجی برای امثال آن فرد معمول باشد، طوری که فراهم نکردن مقدمات خانه دار شدن، عرفاً کسر شأن برای فرد و کوتاهی در حق خانوادۀ او و سهل انگاری دربارۀ آیندۀ آنان محسوب شود، در این صورت چنانچه به تدریج ساخته شود و در همان سالی که ساختش به پایان می رسد ساکن شود، خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

پس انداز برای تهیه مسکن

آیا به پولی که برای تهیه مسکن در طول چند سال کنار گذاشته می شود، خمس واجب می شود؟(4)

ص: 118


1- امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، بعد از سوال 116.
2- امام خامنه ای، واحد همسان سازی سایت ادمین امام خامنه ای، س16، آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م 615، آیت اللّه مکارم، استفتاء خصوصی کد رهگیری : 140012190022.
3- حضرت امام، تحریر الوسیلة، ج 1، كتاب الخمس م17؛ سید علی خامنه ای، توضیح المسائل آموزشی ،ج1، درس 70، اجوبه الاستفتائات، س 913؛ مورد دوم؛ سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 1، م2323، ناصر مکارم شیرازی، توضیح المسائل، م1499 .
4- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1777؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج1، م2322؛ تحریر الوسیله، ج1، کتاب الخمس ، م 17؛ سیدعلی خامنه ای ،استفتائات س909؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44815mid=255621

- خمس دارد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی)

- خمس دارد؛ مگر اینکه بعد از سال خمسی، در آینده نزدیک (تا چند روز) در راه مذکور مصرف شود که در این صورت خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- پولی که جهت تهیه منزل مسکونی یا وسیله نقلیه شخصی و امثال آن (نه مطلق پس انداز) پس انداز می شود و سال بر این پول جمع شده می گذرد، طبق فتوای ما خمس دارد؛ اما اگر بخواهد خمس را حساب کند و طبق گفته خودش یا ظاهر حال، دیگر امکان استفاده از آن پس انداز وجود نداشته باشد، ما در مرحله اول با دست گردان او را بدهکار بیت المال می کنیم تا به مرور زمان بپردازد، یا می گوییم خمس را به ذمه بگیرد و در دراز مدت به مرور زمان بپردازد و اگر پرداخت خمس این پس انداز برای او ایجاد زحمت شدید می کند خمس بخشی از آن را به او می بخشیم. (آیت اللّه مکارم)

معاملات سلف منزل یا خودرو

پولی که بابت معاملۀ سلف صحیح مثل خرید خانه یا ماشین پرداخت می کنند، آیا سر سال خمس دارد؟(1)

- در صورتی که مورد نیاز و در شأن وی بوده است خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- خانه یا ماشین مذکور خمس دارد مگر اینکه منزل و یا ماشین احتیاج فعلی او باشد و فراهم نکردن آن، عرفاً کسر شأن برای فرد و کوتاهی در حق خانواده او و سهل انگاری درباره آینده آنان محسوب شود. (آیت اللّه سیستانی)

حكم سلف باطل

نکته: کسانی که معامله سلف ایشان شرعا باطل بوده است (مثلا ثمن معامله را به صورت اقساطی می پرداخته است) مبالغ مذکور حکم موونه را ندارد و لازم است خمسش پرداخته شود مگر به نحوی باشد که در حکم تلف محسوب شود که در این فرض اگر دیگر مال به دستش نیامد خمسی هم بر او واجب نیست.

حكم مبالغ ثبت نامی خودرو

آیا پولی که برای ثبت نام ماشین داده ایم خمس دارد؟(2)

- اگر ثبت نام خودرو به معنای خرید قطعی خودرو باشد چنانچه ماشین ثبت نام شده با توجه به موقعیت اجتماعی شما برای شما لازم است خمس ندارد؛ اما اگر ثبت نام به صورت مشارکت و سرمایه گذاری بوده است که نشانه آن اضافه شدن سود به مبلغ اولیه است در این صورت اصل پول اگر از درآمد کسب بوده و سود حاصل از آن خمس دارد. (امام خامنه ای)

ص: 119


1- استفتائات امام خمینی (س) ج. 4 [سؤال 4392]؛ سید علی خامنه ای، سایت ادمین، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 533087؛ آیت اللّه سیستانی، برداشت از توضيح المسائل جامع ،ج 2، با استفاده از م 605 و 614 و 615؛ و همچنین کتاب استفتائات ص93 س 125. ناصر مکارم شیرازی، استفتا از سایت به شمارۀ ج2، 9406170027؛
2- امام خامنه ای، سایت ادمین، شماره استفتاء: 913380 تاریخ استفتاء: 11/07/1397 پاسخگو: نخعی (استان خراسان رضوی) ناظر: ملوندی (استان خراسان رضوی)، برداشت اولویت از کتاب استفتائات آیت اللّه سیستانی، س125؛ برداشت از توضیح المسائل جامع، ج 2، با استفاده از م 605 و 614 و 615؛ سایت مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255453

- اگر به عنوان پیش خرید به حساب ریخته شود و برای استفاده شخصی (نه کسب درآمد) ثبت نام نموده اید به آن نیاز دارید، مبلغ واریز شده مشمول خمس نیست. ولی چنانچه به صورت ودیعه باشد خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)

- مبالغ مذکور خمس دارد مگر معامله ای صحیح انجام شده است و این ماشین برای استفاده شخصی و احتیاج فعلی او باشد و فراهم نکردن آن، عرفاً کسر شأن برای فرد و کوتاهی در حق خانوادۀ او و سهل انگاری دربارۀ آینده آنان محسوب شود. (آیت اللّه سیستانی)

شهریه تحصیل فرزندان یا سرویس مدارس

شهریه دانش آموزان و دانشجویان موونه چه سالی است؟ با توجه به اینکه سال تحصیلی در دو سال خمسی واقع می شود.(1)

- اگر مقصود این است که از ربح کنار بگذارد تا در سال بعد پرداخت کند: در سر سال خمسی به مقداری که کار انجام داده و قرارداد شما بعد از حصول ربح بوده، از درآمد سال کسر می شود. ولی نسبت به مقداری که قرار است در سال بعد انجام بگیرد، جزو مؤونه بعد است و از درآمد سال اول کسر نمی شود. اگر مقصود این باشد که در همین سال اول تمام اقساط و بدهی ها را پرداخت نماید: از مؤونه سال پرداخت می باشد، گرچه می توانسته اقساطی پرداخت کند. (امام خامنه ای)

- مبالغ پرداختی خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)

اجاره های پرداختی برای سال بعد (جهت سکونت)

اگر کسی (مستأجر) منزلی را اجاره کند و اجاره را تا پایان مدت یکجا بپردازد، آیا خمس اجاره هایی که مربوط به سال بعد است را باید بپردازد؟(2)

- اجاره های مذکور خمس ندارد. (امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- فردی که منزل را برای سکونت اجاره کرده و از درآمد بین سال خمسی تمام مبلغ اجاره بها را به صاحب منزل پرداخت کرده چنانچه در بین مدت اجاره سال خمسی فرد فرا برسد واجب است خمس منافع منزل در مدت باقیمانده از اجاره را بپردازد البته اگر نمی توانسته منزلی در حد شأن تهیه نماید مگر به این صورت که تمام اجاره بها را همان ابتدا بپردازد طوری که اگر این کار را انجام ندهد عرفاً كسر شأن وی محسوب شده و مقصر در حق خویش و خانواده اش محسوب شود در این صورت پرداخت خمس منافع منزل در مدت باقی مانده از اجاره لازم نیست. (آیت اللّه سیستانی)

مبالغ پرداختی جهت خدمات مختلف بعد از سال

بنده مبلغی را برای ثبت نام تور مسافرت و هتل پیش پرداخت کردم که هنوز موعد سفر نشده و الان پایان سال خمسی ام فرا رسیده، آیا این مبالغ جزو مؤونه بنده حساب می شود یا باید جزو موجودی ام حساب نمایم؟(3)

ص: 120


1- سایت ادمین امام خامنه ای، جلسات استفتاء، استفتاء (ج 7/272) از طرف دفتر تهران، برداشت از استفتاء خصوصی از سایت آیت اللّه مکارم، کد رهگیری : 140103260031 پرسش : سلام علیکم اگر کسی منزلی را اجاره کند و اجاره را تا پایان مدت یکجا بپردازد، آیا خمس اجاره هایی که مربوط به سال بعد است را باید بپردازد؟ پاسخ : در فرض مذکور آنچه پرداخت شده خمس ندارد.
2- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1364527 20/02/1401. توضیح المسائل جامع، ج2، م675. استفتاء خصوصی از سایت آیت اللّه مکارم، کد رهگیری : 140103260031. پرسش : سلام علیکم اگر کسی منزلی را اجاره کند و اجاره را تا پایان مدت یکجا بپردازد، آیا خمس اجاره هایی که مربوط به سال بعد است را باید بپردازد؟ پاسخ در فرض مذکور آنچه پرداخت شده خمس ندارد.
3- امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، س41.

- اگر عرفا لازم بود در این زمان اقدام به ثبت نام کنید، جزو مؤونۀ سال پرداخت است و خمس ندارد. (امام خامنه ای)

بلیط هواپیمایی را برای مشهد تهیه کردم ولی قبل از رفتن به مشهد سال خمسی ام فرا رسید، آیا باید خمس بلیط را پرداخت کنم؟(1)

- اگر زمان مسافرت به صورتی باشد که عرفاً لازم است بلیط آن زودتر تهیه شود، خمس ندارد. (امام خامنه ای)

اگر کسی مالی را به جهت گرفتن خدمتی بپردازد (مثلا بلیط هواپیما تهیه کند، هزینه مسافرت را پیشاپیش بپردازد، اجرت کارگر در منزل را جلوتر از عمل بدهد و ...) و قبل از دریافت خدمت سال خمسی اش فرا رسد آیا باید خمس مال را بپردازد؟(2)

- در این صورت باید وی خمس مالیت طلب خویش(3) را بپردازد مگر سفر حج یا عمره واجب بوده و یا قبلاً با استطاعت یا نذر شرعی و مانند آن بر ذمه فرد آمده (مستقر شده) باشد؛ در این حالت، چنانچه برای تشرف، راه دیگری جز ثبت نام و در نوبت قرار گرفتن وجود نداشته باشد و مال دیگری که از آن، خمس این پول را پرداخت کند نداشته باشد، خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

خمس پول واریزی جهت حج یا عمره

آیا سپرده حج یا عمره و سود آن خمس دارد؟(4)

- اگر حج بر فرد مستقر شده (مثل کسی که سالیان قبل مستطیع شده و به حج نرفته و حج مستقر شده) و راهی برای رفتن به حج بجز ثبت نام ندارد، خمس ندارد و اگر حج مستقر نشده است مبلغ ثبت نام خمس دارد. (حضرت امام ره)

- مبلغی که برای تشرف به حج یا عمره به بانک سپرده می شود، تا زمانی که نوبت آنها فرا می رسد اصل پول و سود آن را دریافت کرده و به عمره و حج مشرف شوند، چنانچه در همان سال خمسی سپرده گذاری به حج یا عمره بروند خمس ندارد، ولی اگر نوبت آنها پس از سال خمسی باشد به اصل سپرده اگر از درآمد بین سال بوده خمس تعلق می گیرد، اما سود حاصل در صورتی که پیش از سال تشرف، قابل وصول نباشد، جزو درآمد سال وصول محسوب میشود که در صورت هزینه شدن در آن سال، خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- پولی را که فرد با آن از درآمد بین سال برای حج یا عمره ثبت نام کرده و پس از سال خمسی یا در سالهای بعد مشرف می شود، در یک صورت خمس ندارد و آن صورت این است که حج یا عمره واجب بوده و قبلاً با استطاعت یا نذر شرعی بر ذمه او آمده (مستقر شده) باشد. در این حالت این پول خمس ندارد به شرط آن که:

الف. برای تشرف، راه دیگری جز ثبت نام و در نوبت قرار گرفتن وجود نداشته باشد.

ب. مال دیگری که از آن خمس این پول را پرداخت کند نداشته باشد.

اما در غیر این صورت مثل آنکه حج یا عمره مستحبی باشد یا آنکه سال اول استطاعت حج واجب باشد - که هنوز حج بر ذمه او به طور قطعی ثابت نشده - یا آنکه قبلاً حج بر ذمه او آمده و نرفته ولی اکنون توانایی خرید فیش آزاد را داشته باشد، پول ثبت نام در انتهای سال خمس دارد.(5) (آیت اللّه سیستانی)

ص: 121


1- امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، س42.
2- توضیح المسائل جامع، ج 2، م628 و 629 .
3- یعنی فرد لحاظ نماید قیمت سفر حج یا عمرۀ مذکور که مثلاً شش ماه بعد از سال خمسی انجام می شود به نرخ روز پرداخت خمس، چقدر ارزش دارد.
4- محمدرضا محمودی، مناسک حج ؛ محشی، 93، ص799، س 1437. استفتائات امام خمینی (س) ج. 4 صفحه 433 [سؤال 4806] ؛ توضیح المسائل جامع، م2325. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255583
5- در صورتی که ثبت نام از طریق قرارداد سرمایه گذاری وکالتی و به صورت شرعی بوده، حکم سود حاصل از آن در جلد دوم توضیح المسائل جامع، مسأله «677» ذکر می شود؛ البته اگر سود مذکور مشمول شرایطی که در مسأله فوق ذکر شده گردد، پرداخت خمس آن واجب نیست؛ اما اگر ثبت نام بدون شرط سود و بدون وکالت یا اجازه دادن به بانک برای سرمایه گذاری شرعی بوده، ولی بانک حسب قانون خویش مبلغی سود به حساب فرد واریز نموده، چنانچه آن فرد سود مذکور را برداشت ننماید، لازم نیست خمس آن را بپردازد، هرچند بداند سازمان حج و زیارت آن سود یا معادلش را برای وی در سفر حج هزینه خواهد کرد؛ اما اگر سود مذکور را برداشت نماید و بخواهد آن را در زندگی صرف نماید، در صورتی که بانک مذکور دولتی یا مشترک در کشورهای اسلامی است باید نصف سود را به فقرای متدین شیعۀ اثناعشری صدقه دهد و نصف دیگر آن را می تواند برای خود در مصارف حلال هزینه نماید و در صورتی که قبض و تملک شود جزء درآمد بین سال محسوب می شود.

- هزینه سفر حج یا زیارتهای مستحبی اگر از درآمد همان سال باشد اصل و سود آن خمس ندارد و اگر ناچار باشد از چند سال قبل اسم نویسی کند و هزینه را بدهد، جزء مخارج همان سالش محسوب می شود و خمس ندارد نه در آن سال و نه در سالهای بعد. البته اشخاصی که سال خمسی ندارند و دارای سرمایه ای هستند که خمس آن را نپرداخته اند؛ باید خمس پولی را که برای حج یا عمره هزینه کرده اند و خمس سود آن را بپردازند. (آیت اللّه مکارم)

واریزی تکمیلی سفر حج

شخصی نوبت سفر حجش می شود و مبلغ تکمیلی سفر را نیز واریز می کند ولی سفر بعد از رسیدن سال خمسی انجام می شود (مشابه اتفاقی که با شروع کرونا برای زائرین پیش آمد) آیا مبلغ تکمیلی مشمول خمس است؟(1)

- مبلغ مذکور اگر از درآمد بین سال پرداخته شده بوده خمس ندارد. (امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم، آیت اللّه بهجت)

- مبلغ مذکور (اگر مصداقی از مطالباتی باشد که قابلیت نقد شدن دارد) خمس دارد مگر آنکه قبلا حج بر او مستقر بوده است و سر سال خمسی مال دیگری که از آن مال، خمس آن پول را بدهد نداشته باشد. (آیت اللّه سیستانی)

- مبلغ مذکور بنابر احتیاط واجب خمس دارد. (آیت اللّه وحید خراسانی)

ثبت نام حج با پول مخمس یا در حکم مخمس

اگر کسی با پولی که خمسش پرداخت شده است ثبت نام کند و چند سال بگذرد حکم چیست؟(2)

- اصل آن خمس ندارد ولی سود آن (با کسر مقدار تورم) اگر قابل وصول بوده است خمس دارد. (امام خامنه ای)

- چنانچه برای معامله شرعی سود آور وکالت داده است و احتمال عقلایی عمل به قرارداد را داشته است سود مذکور خمس دارد و الا (عدم وکالت شرعی) در صورت عدم دریافت نقدی آن (و مشرف شدن) خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

- خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)

پرداخت هزینه سفر به شرکت قبل سال خمسی و انجام سفر بعد از سال

ص: 122


1- استفاده از مناسک حج؛ محشی، چ93، ص 799، س 1437. استفتائات امام خمینی (س) ج. 4 صفحه 433؛ [سؤال 4806] ؛ توضیح المسائل جامع، م2325. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255583 و استفتاء شفاهی از دفتر آیت اللّه وحید (به نقل از فرزند ایشان حاج محسن آقای وحید خراسانی).
2- امام خامنه ای؛ سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1080202 26/01/1399 سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=25558

اگر فرد از درآمد بین سال خمسی، اقدام به انعقاد قرارداد با شرکتی مسافرتی مثلا برای تشرف به عتبات در زمانی معین نماید و سازمان یا شرکت مذکور فیشی بابت آن در اختیار وی قرار ،دهد ولی حسب نوبت، زمان تشرف پس از گذشت سال خمسی فرد واقع می شود حکم خمس آن چیست؟(1)

- مبلغ مذکور خمس ندارد. (امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- باید خمس مبلغ واریزی را بپردازد مگر اینکه مکلف اقدام به انعقاد قرارداد اجاره - با رعایت شرایط صحیح بودن آن - با شرکت مذکور کرده است که در این صورت باید خمس مالیت طلب خویش(2) را بپردازد. (آیت اللّه سیستانی)

پرداخت خمس و سلب استطاعت حج

اگر فردی مستطیع شده و سال خمسی اش نیز قبل از ثبت نام حج تمتع فرا می رسد، اگر بخواهد خمس بپردازد دیگر وجه کافی برای ثبت نام نخواهد داشت. آیا خمس به آن تعلق می گیرد؟ و آیا این فرد از استطاعت ساقط می شود؟

- پرداخت خمس در سر سال خمسی واجب است و اگر در سالهای گذشته حج بر او مستقر نشده است و با پرداخت خمس استطاعت ندارد، حج بر او واجب نیست. (امام خامنه ای)(3)

جهیزیه
حكم خمس جهیزیه (دختر و پسر)

آیا به جهیزیه خمس تعلق می گیرد؟(4)

- جهیزیه با شرائط ذیل خمس ندارد:

1) از درآمد بین سال باشد.

2) زیادتر از شان خریدار نباشد.

3) عرفا تهیه آن مقدار از جهیزیه در یک سال جزء هزینه های سالانه متعارف او شمرده شود مثل اینکه تهیه نکردن جهیزیه در آن زمان برای وی کسر شأن و عیب محسوب شود یا اینکه مجبور به تهیه تدریجی آن است چراکه در زمان نیاز توان تهیه دفعی آن را ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

نکته1: در حکم مذکور فرقی بین جهیزیه دختر و پسر نیست.(5)

نکته2: لوازمی که افراد مجرد با شرایط مذکور برای ازدواج و زندگی آینده خود تهیه می کنند همین حکم را دارد .(6)

ص: 123


1- استفاده از مناسک حج؛ محشی، چ93، ص799، س 1437. استفتائات امام خمینی (س) ج. 4 صفحه 433؛ [سؤال 4806] ؛ توضیح المسائل جامع، م2325. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255583 و استفتاء شفاهی از دفتر آیت اللّه وحید (به نقل از فرزند ایشان حاج محسن آقای وحید خراسانی). سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1364527 20/02/1401. توضیح المسائل جامع، ج2، مسأله 629؛ برداشت از استفتاء خصوصی از سایت آیت اللّه مکارم، کد رهگیری : 140103260031. پرسش : سلام علیکم اگر کسی منزلی را اجاره کند و اجاره را تا پایان مدت یکجا بپردازد، آیا خمس اجاره هایی که مربوط به سال بعد است را باید بپردازد؟ پاسخ: در فرض مذکور آنچه پرداخت شده خمس ندارد.
2- یعنی فرد لحاظ نماید قیمت سفر مذکور که مثلاً شش ماه بعد از سال خمسی انجام می شود به نرخ روز پرداخت خمس چقدر ارزش دارد.
3- جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، ص313.
4- سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1775 و 1777؛ توضیح المسائل جامع ، ج 1، م2322، سیدعلی خامنه ای، توضیح المسائل آموزشی، ج1، درس 70، مورد دوم سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255552
5- سید روح اللّه خمینی ،استفتائات، ج 1، ص 354، س30؛ سید علی سیستانی، احکام خمس، م32 و توضیح المسائل جامع، ج 1، م2322؛ سید علی خامنه ای، توضیح المسائل آموزشی، ج1، درس 70، مورد دوم؛ سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، اقتباس از ذیل م1777. جزوه خمس امام خامنه ای، م87.
6- سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255554

نکته3 : خرید یا ساخت مسکن برای فرزند با شرایط فوق خمس ندارد.(1)

حکم پس انداز برای جهیزیه

آیا کنار گذاشتن پول برای خرید جهیزیه خمس دارد؟(2)

- پول کنار گذاشته شده خمس دارد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی)

- پس انداز پول برای جهیزیه در سر سال خمسی خمس دارد، بله پس انداز برای صرف در مؤونه در سال بعد، اگر در آستانه صرف در مؤونه - از جمله جهیزیه مورد نیاز - تا چند روز آینده(3) باشد، خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- اگر در جایی خرید جهیزیه و کنار گذاشتن خود آن یا حتی پول آن عرفا مؤونه به حساب بیاید خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)

حكم فروش جهیزیه توسط پدر

اگر کسی جهیزیه را از درآمد بین سال تهیه کند و سپس آنرا بفروشد حکم خمس آن چیست؟(4)

الف: فروش قبل از سررسید سال خمسی باشد:

- اگر در همان سال خمسی (قبل از رسیدن سال خمسی) صرف در موونه شود یا تبدیل به جهیزیه ی دیگری گردد، خمس ندارد ولی اگر مبلغ فروش تا سررسید سال خمسی بماند، باید خمس آنرا پرداخت نماید. (حضرت امام)

- در این صورت اگر در همان سال خمسی صرف در موونه شود یا تبدیل به جهیزیه ای دیگر گردد، خمس ندارد ولی اگر مبلغ فروش تا سررسید سال خمسی بماند، باید خمس آنرا پرداخت نماید؛ البته اگر تا چند روز پس از سال خمسی صرف در موونه گردد خمس ندارد. (امام خامنه ای)

- اگر در همان سال خمسی صرف در موونه شود یا تبدیل به جهیزیه دیگری گردد، خمس ندارد ولی اگر مبلغ فروش تا سررسید سال خمسی بماند، بنابر احتیاط واجب خمس آنرا پرداخت نماید. (آیت اللّه سیستانی)

- خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)

ب: فروش بعد از سررسید سال خمسی باشد:

- فورا خمس دارد. (حضرت امام)

- خمس ندارد. (امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- اگر تا قبل از سررسید سال آینده صرف در موونه شود خمس ندارد ولی اگر تا رسیدن سال جدید در موونه مصرف نشود به مقدار قیمت خرید اولیه خمس ندارد و نسبت به ترقی قیمت آن چنانچه جهیزیه را از طریق معاوضه بدست آورده (مثلا خریده است) خمس دارد (البته در صورتی که بخشی از ترقی ناشی از تورم باشد خمس آن محل احتیاط است) ولی اگر از طریق غیر معاوضه بوده (مثلا کسی به او هدیه داده است) ترقی قیمتش نیز خمس ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

ص: 124


1- جزوه خمس معظم له، م75.
2- سیدروح اللّه خمینی ،استفتائات، ج 1، کتاب الخمس، ص 353، س28؛ امام خامنه ای ،استفتائات، س909؛ و سایت ادمین؛ سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره ، 490635 ناصر مکارم شیرازی ،استفتائات ،ج3، س334 (البته ظاهراً باید برای هر جهیزیه اجازۀ خاص گرفته شود)؛ سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج1، م2322. سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44811mid=255552
3- در برخی استفتائات چند روز را به حدود 5 روز تفسیر کرده اند.
4- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م53، سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، اقتباس از ذیل م1781. سید روح اللّه خمینی، توضیح المسائل، ملحقات، س 37. امام خامنه ای، اجوبه الاستفتائات،س 880؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع ، ج 1، م2327؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتائات، ج1، ص314.

نکته: در صورتی که دختر جهیزیه را از پدر هدیه گرفته و می فروشد حکم فروش هدیه جاری است که در مبحث هدیه بدان اشاره شد.

حکم تحویل ندادن جهیزیه توسط پدر

اگر پدر یا مادر از درآمد بین سال برای فرزندش جهیزیه را تهیه کند و سپس تصمیم می گیرد که اصلا جهیزیه را به او تحویل ندهد (از جهیزیه بودنش منصرف شود) حکم خمس آن چیست؟(1)

الف) تصمیم بر تحویل ندادن قبل از سررسید سال خمسی:

- اگر قبل از سررسید سال خمسی صرف در موونه نشود بنابر احتیاط واجب خمس دارد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی)

- اگر قبل از سررسید سال خمسی صرف در موونه نشود خمس دارد. (امام خامنه ای)

- خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)

ب) تصمیم بر تحویل ندادن بعد از سررسید سال خمسی:

- خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

استفاده نشدن جهیزیه توسط دختر

اگر جهیزیه تا سررسید سال خمسی برای دختر شرعا موونه نشود، (مثلا دختر آنرا استفاده نکند و در معرض استفاده اش هم نباشد) حکم خمس آن چیست؟(2)

الف) جهیزیه را هدیه گرفته است (مثل آنچه مرسوم است):

- خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

- بنابر احتیاط واجب خمس دارد. (آیت اللّه مکارم)

ب) جهیزیه را خودش با درآمد بین سال تهیه کرده است :

- اگر شرایط خمس نداشتن جهیزیه را موقع تهیه داشته است حکم موونه را داشته است و اگر بعدا از موونه خارج شده است حکم آن در عنوان "خروج از موونه" خواهد آمد و در صورتی که شرایط مذکور در خمس جهیزیه را نداشته است خمس آن پرداخت شود.(3)

سیسمونی

اخیرا اینگونه متعارف شده است که با نزدیک شدن تولد نوزاد خانواده مادر زوجه به آماده کردن وسایل نوزاد اقدام می کنند؛ حکم خمس این وسایل چیست؟(4)

ص: 125


1- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م67؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1781؛ سید روح اللّه خمینی، توضیح المسائل، م1781؛ سیدروح اللّه خمینی، تحریر الوسیله، م16؛ (در توضیح المسائل فتوا آمده است ولی در تحریرالوسیله احتیاط دارند که تحریر مقدم است) سید علی خامنه ای ،استفتائات، م 166 و 167. توضیح المسائل جامع، ج 2، مسأله 613.
2- العروه الوثقى، ج 2، كتاب الخمس، فصل فى ما يجب فيه الخمس، السابع، تحریر الوسیله، کتاب الخمس، الخامس، توضيح المسائل مراجع، ج 2، م1753 ، امام خامنه ای، اجوبه الاستفتائات، س 851، https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44810mid=255542
3- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م67؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م1781؛ سیدروح اللّه خمینی، توضیح المسائل، م1781؛ سید روح اللّه خمینی، تحریر الوسیله، م 16؛ سید علی خامنه ای، استفتائات، م166 و 167.
4- استفتائات موجود در واحد پاسخ به سؤالات جامعة الزهراء قم.

- در صورت داشتن تمام شرایط و قیود مذکور در بحث جهیزیه همان حکم در اینجا هم جاری است.

أداء دیون سالهای قبل و صدق عنوان موونه

آیا پرداخت بدهی ها جزء موونه محسوب می شود؟(1)

- بدهی ای که به طور قهری (غیر اختیاری) پیدا می شود مانند قیمت چیزهایی که تلف نموده و ارش جنایات - و نذرها و کفارات هم ملحق به آنها می باشد - ادای آن در هر سال از مؤونه همان سال می باشد؛ و همچنین است بدهی ای که با قرض گرفتن و نسیه خریدن و غیر اینها جهت مؤونۀ سال های قبل، پیدا شده است، در صورتی که آن را در سال درآمد پرداخت نماید. (حضرت امام)

- پرداخت بدهی به عنوان موونه محسوب می گردد یعنی مالی را که انسان از درآمد بین سال قبل از فرا رسیدن سال خمسی صرف در پرداخت بدهی کرده خود آن مال خمس ندارد در این حکم فرقی نیست بین اینکه بدهی در همان سال ایجاد شده یا در سال های قبل، هم چنین فرقی ندارد که سال های قبل توانایی پرداخت بدهی را داشته یا خیر؛ ضمناً چنانچه ادای بدهی بابت مالی باشد که موجود است و موونه محسوب نمی شود حکم مال سرمایه یا پس انداز یا ابزار کار را خواهد داشت که باید در جای خودش بررسی شود. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر فرد برای موونه همان سال بدهکار شده و بدهی را از درآمد بین سال پرداخت کرده است پرداخت بدهی جزء موونه محسوب می شود و همچنین چنانچه سال های گذشته بدهکار شده و در گذشته تمکن از اداء آن نداشته است سپس از درآمد بین سال ادا شده، پرداخت بدهی خمس ندارد اما اگر برای خرید کالا یا زمین و مانند اینها که جزء موونه محسوب نمی شود بدهکار شده و عین آن اموال موجود است اداء دین از موونه محسوب نمی شود. (آیت اللّه مکارم)

أداء اقساط سالهای آینده و صدق عنوان موونه

اگر فردی بابت موونه، بدهکار شود و بخشی از بدهکاری اش مربوط به بعد از سال خمسی باشد (مثل اقساط وام)؛ در صورتی از درآمد بین سال بدهی و اقساطی که مربوط به سال آینده خمسی می باشد را پرداخت نماید، حکم خمس اقساط پرداخت شده چگونه است؟ (مثلا کسی بابت خرید منزل وام گرفته است و سر سال خمسی اش مثلا اول برج 4 می باشد، آیا اگر از درآمد بین سال خمسی اقساط ماههای بعد از برج 4 را جلو جلو پرداخت کند باید خمس این اقساط را بپردازد؟)(2)

- به پولی که از درآمد بین سال بابت ادای چنین قسطی پرداخت می شود، خمس تعلق می گیرد. (حضرت امام)

- پرداخت خمس اقساط پرداختی واجب نیست. (امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی)

- به پولی که بابت ادای چنین قسطی پرداخت می شود خمس تعلق می گیرد البته اگر شأنش این باشد که قسطها را سریع تر پرداخت کند، خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)

پرداخت خمس دستگردان شده و صدق موونه

ص: 126


1- سیدمحمدکاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م71. سیدروح اللّه خمینی، تحریر الوسیله ، کتاب الخمس، م21؛ توضیح المسائل مراجع، م 1852. منهاج الصالحين، ج 1، م 1231 ، توضیح المسائل جامع، ج 2، م703.
2- سید روح اللّه خمینی ،استفتائات، ج 1، کتاب الخمس، س168؛ امام خامنه ای، رساله خمس، م62؛ و استفتا از سایت به شمارۀ 581581؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، م 2360 و 2365؛ استفتا از سایت به شمارۀ 388229؛ ناصر مکارم شیرازی، توضیح المسائل، م1514؛ و استفتا از سایت به شمارۀ 9406180021.

آیا پرداخت بدهی بابت دستگردان از درآمد سال بعد، از هزینه های جاری زندگی بوده و از موونه محسوب می شود؟(1)

- بدهی ای که از طریق قرض کردن از ولی امر (حاکم شرع) از مال خمس - که از آن به دستگردان تعبیر می شود - حاصل شود از مؤونه حساب نمی شود؛ اگرچه در سال درآمد آن را بپردازد یا زمان ادای آن در همان سال باشد و بپردازد، بلکه واجب است خمس همۀ درآمد را محاسبه سپس آن بدهی را از مخمس ادا نماید یا آن بدهی را پرداخت کند و در وقت ادای خمس، آن بدهی را نیز به حساب درآمد بیاورد و خمس آن را رد کند. (حضرت امام)

- در یک صورت از هزینه های جاری می باشد؛ اگر فرد میخواهد خمس مالش را از درآمد اثناء سال جدید خمسی بپردازد. در این صورت اگر آن مال (مقدار خمس مال گذشته) یا بدلش تا آخر سال جدید تلف نشود و در مؤونه هم صرف یا استفاده نگردد، چنانچه قصد دارد مالش را به طور کامل مخمس نماید، باید یک چهارم بپردازد. اما در صورتی که مال در این سال جدید تلف شده یا در مؤونه صرف می شود، پرداخت یک پنجم از درآمد سال جدید، کافی است؛ مثلاً فردی در انتهای سال خمسی 94 به برنج هایش خمس تعلق می گیرد وی در ابتدای سال خمسی 95 میخواهد خمس برنجها را از درآمد سال 95 بپردازد، این شخص چنانچه به اندازه یک چهارم ارزش برنجها را بپردازد، برنجها به طور کامل مخمس شده اند؛ و اگر به اندازه یک پنجم آنها را بپردازد، چنانچه برنج ها در سال خمسی 95 از بین برود یا مورد استفاده قرار گیرد، تکلیف دیگری بابت خمس آنها ندارد، اما اگر برنج ها تا آخر سال خمسی 95 هم بدون استفاده در اختیارش باقی بماند، در انتهای سال خمسی 95 باید خمس یک پنجم برنج ها را بپردازد. (آیت اللّه سیستانی)

- می تواند بدهی خود را از منافع سال جدید بپردازد و به عبارتی این اداء دین جزء موونه محسوب می شود. (آیت اللّه مکارم)(2)

حکم شک در بودن شرایط مؤونه در یک مال
اشاره

- شرایط موونه عبارت بود از 1- نیاز 2- شأن و -3 مصرف مباح 4- استفاده از مال تا قبل سال، حال اگر کسی در وجود این شرایط یا برخی از آنها شک کند تکلیف چیست؟

الف) منشأ شک، شأن بودن یا نبودن آن هزینه یا مال است:

الف) منشأ شک، شأن بودن یا نبودن آن هزینه یا مال است:(3)

- چنانچه فرد شک نماید به صورت شبهه موضوعیه که - مثلاً - کالایی که خریده، به لحاظ شأنیت مؤونه وی محسوب می شود یا نه، باید خمس آن (خمس مقدار مشکوک) را بپردازد؛ البته اگر طوری است که قبلاً در شأنش بوده و شک داشته باشد که از شأنش خارج شده یا نه حکم کالایی را دارد که در شأن وی می باشد. (آیت اللّه سیستانی)

ب) منشأ شک آن است که نمی داند با درآمد بین سال خریده یا پول سالگشت شده:

ب) منشأ شک آن است که نمی داند با درآمد بین سال خریده یا پول سالگشت شده:(4)

ص: 127


1- سید روح اللّه خمینی، تحریر الوسیلۀ ، كتاب الخمس، م21؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل ،جامع ،ج1،م 2371، توضیح المسائل مراجع، ذیل م1552؛ امام خامنه ای، استفتاء شفاهی. سید علی سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، کتاب الخمس، م1231؛
2- سایت آیت اللّه مکارم: پرسش : در بعضی موارد مکلف باید به جای خمس ربع (یک چهارم) به عنوان سهمین بدهد. آیا شرایطی را که برای پرداخت ربع در ذیل ذکر می شود قبول دارید: الف) آن شیء در اثنای سال آینده مؤنه نشود. ب) آن شیء در اثنای سال آینده تلف نشود. ج) مکلف بخواهد از درآمد و سود سال آینده خمس آن را بدهد، یا دین خود را به دفتر مرجع تقلیدش بابت دستگردان بپردازد. د) اگر یکی از این سه شرط حاصل نبود 5 1 کافی است. پاسخ : ما در تمام این موارد اجازه داده ایم فقط خمس بپردازند. https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44818mid=255712
3- توضیح المسائل جامع، ج2، م601.
4- توضیح المسائل مراجع، م 1797؛ امام خامنه ای، سایت لیدر، جزوه خمس، مسأله 123؛ توضیح المسائل جامع، ج 2، م739؛ الرافد، المطلب الثاني: الشك في حلول الحول على المال. سایت آیت اللّه مکارم : https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44816mid=255660

- بنابراحتیاط واجب با حاکم شرع مصالحه کند. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

چند سالی هست که متاسفانه موفق به محاسبه خمسم نشده ام و در این مدت وسایل زندگی و مؤونه خریده ام که نمی دانم کدام را با پول درآمد در بین سال و کدام را با درآمد سال گشتم تهیه کرده ام، لطفا در این رابطه راهنمایی بفرمائید.

- اگر حساب سال نداشته اید و نمیدانید هنگام صرف پول در خرید مایحتاج، سال خمسی بر آن گذشته یا نه، در مورد پول خرید آنها بنابر احتیاط واجب باید با یکی از نمایندگان ما مصالحه نمایید. (امام خامنه ای)(1)

ج) منشأ شک در استفاده کردن یا نکردن از مال قبل از رسیدن سال است:

- اگر فرد در انتهای سال خمسی شک داشته باشد از کالایی که با درآمد بین سال خریده یا به صورت هدیه دریافت کرده،(2) استفاده نموده و آن کالا مؤونه اش شده یا از آن استفاده نکرده، باید خمس آن را بپردازد؛ مگر از مواردی باشد که خود وجود کالا از مؤونۀ وی محسوب شود مانند جایی که خریدش در وقت نیاز ممکن نیست یا حرجی است یا نبودش کسر شأن است؟(3) (آیت اللّه سیستانی)(4)

خروج از مؤونه
اشاره

اگر فرد از درآمد اَثنای سال، کالایی برای مؤونه زندگی اش بخرد، مثلاً اثاثیۀ منزل یا فرش یا لباس بخرد و سپس از آن بی نیاز شود، آیا خمس آنها واجب است؟(5)

الف. قبل از سال خمسی، اول از آنها بی نیاز شود:

الف. قبل از سال خمسی، اول از آنها بی نیاز شود:(6)

- بنا بر احتیاط واجب خمس دارد. (حضرت امام ،(7) آیت اللّه سیستانی)

- باید خمس آن را به قیمت روز سررسید سال خمسی بپردازد. (امام خامنه ای)

- خمس ندارد. (آیت اللّه مکارم)

ب. بعد از سال خمسی از آنها بی نیاز شود:

ب. بعد از سال خمسی از آنها بی نیاز شود:(8)

- خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم، آیت اللّه سیستانی)

نکته 1: شایان ذکر است افرادی که شاغل نیستند نسبت به خروج قبل از سال و یا بعد از سال ملاک شروع سال خمسی از زمان درآمد است لذا اگر فرد غیر شاغلی درآمدی را در اول فروردین ماه مالک شود و با درآمد مذکور در

ص: 128


1- جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، س 251.
2- با فرض اینکه آن کالا به قبض و تحویل هدیه گیرنده رسیده است.
3- در توضیح المسائل جامع، ج 2، در مسائل «605 و 612 و 614» توضیح آن آمده است.
4- توضیح المسائل جامع ج 2، م602.
5- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م67؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1781؛ سیدروح اللّه خمینی، توضیح المسائل، م1781؛ سیدروح اللّه خمینی، تحریر الوسیلۀ، م16؛ سیدعلی خامنه ای ،استفتائات، م166 و 167 . توضیح المسائل جامع، ج2، مسأله 634 .
6- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م67؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1781. امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، قبل از سوال 125.
7- در توضیح المسائل فارسی ایشان به صورت فتوا آمده است؛ ولی در تحریر الوسیله و عروه الوثقی به صورت احتیاط واجب آمده است.
8- سیدروح اللّه خمینی، تحریر الوسيلة، كتاب الخمس، م16؛ در توضیح المسائل فارسی ایشان به شکل فتوا آمده است و در متن تحریر الوسیلۀ، م 16 و عروة الوثقی، م67 احتیاط واجب است؛ سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م1781. سایت ادمین امام خامنه ای آثار حضرت آقا، احکام خمس، م76.

اول دی ماه همان سال کالایی که مؤونه محسوب می شود- را خریداری نماید، ولی بعد از گذشت یک ماه استفاده از آن در مؤونه، دیگر بدان احتیاج نداشته باشد، حکم خروج از موونه قبل از رسیدن سال خمسی را دارد چراکه از اولین روز دریافت درآمد هنوز یک سال نگذشته است. (آیت اللّه سیستانی)(1)

نکته 2: چنانچه مال از چیزهایی است که مثلاً در بعضی از فصل های سال مورد استفاده قرار می گیرد، مثل لباس های زمستانی و تابستانی که برای زمستان و تابستان سال بعد کنار گذاشته می شود، حکم خروج از موونه را ندارد.(2)

فروش مؤونه
الف. مؤونه ی تهیه شده با درآمد بین سال

آیا پول فروش کالایی که موونه بوده و از منافع بین سال تهیه شده و سپس فروخته شده است، خمس دارد؟

1. قبل از گذشت سال خمسی فروخته است:(3)

- تا سررسید سال خمسی مهلت دارد آن را در موونه مصرف کند و چنانچه در موونه مصرف نشود، تمام مبلغ فروش (اصل و ترقی) خمس دارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- دربارۀ افراد شاغل قبل از گذشت سال خمسی و دربارۀ افراد غیر شاغل قبل از گذشت یک سال، اگر قیمت فروش آن تا انتهای سال باقی بماند و در مؤونه سال مصرف نشود، اصل قیمت جنس بنابر احتیاط واجب خمس دارد و ترقی قیمت آن، اگر آن شیء از درآمد بین سال و از طریق معاوضه باشد، بنابرفتوا خمس دارد (البته در خمس آن مقدار از افزایش قیمت که ناشی از تورم است اشکال است) و اگر از طریق غیر معاوضه بوده، بنابر احتیاط واجب خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی)

- خمس ندارد؛ هر چند قیمتش افزایش یافته باشد. (آیت اللّه مکارم)

2. بعد از گذشت سال خمسی فروخته است:(4)

- اصل و ترقی قیمت آن فورا خمس دارد. (حضرت امام)

- اصل و ترقی قیمت آن خمس ندارد. (امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- قیمت اولیه آن خمس ندارد و ترقّی قیمت آن ،چنانچه، آن شیء از طریق غیر معاوضه - مانند هدیه - به او رسیده خمس ندارد؛ ولی اگر آن را از درآمد بین سال و از طریق معاوضه - مثل خرید و فروش - تهیه کرده، این ترقی قیمت(5) درآمد سال فروش محسوب می شود که اگر تا آخر آن سال در مؤونه صرف نشود، باید خمسش پرداخت گردد البته در خمس مقدار زیادی قیمت ناشی از تورم احتیاط واجب است. (آیت اللّه سیستانی)

ص: 129


1- توضيح المسائل جامع، ج2، پاورقی م574.
2- توضيح المسائل جامع، ج 2، م634 .
3- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، اقتباس از ذیل م 1781. سیدعلی خامنه ای، سایت ادمین سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1167534 30/08/1399؛ اجوبة الاستفتائات، س885؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتائات، ج 1، س314؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م633؛
4- سیدروح اللّه خمینی، توضیح المسائل ،ملحقات، س 37. سید علی خامنه ای، اجوبۀ الاستفتائات، س885؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع ،ج 2، م632 ؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتائات، ج1، ص314؛
5- البته، ترقی قیمت ناشی از تورم و کاهش ارزش پول حکم ویژه ای دارد که در ج 2 مسألۀ «647» توضیح المسائل جامع بیان شده است.
ب. مؤونهی تهیه شده با مال مخمس یا در حکم مخمس:

اگر مکلف موونه ای را که از مال مخمس یا در حکم مخمس تهیه کرده را بفروشد حکم خمس پول فروش چیست؟(1)

- اصل و سود آن خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه مکارم)

- اصل آن خمس ندارد و حکم خمس ترقی قیمت آن دو صورت دارد:

الف. مال، از طریق غیر معاوضه مثل ارث»، به فرد منتقل شده؛ در این صورت ترقّی قیمت آن حتی پس از فروش خمس ندارد، هر چند سال خمسی بر آن بگذرد.

ب. مال از طریق معاوضه مثل خرید و فروش»، به فرد منتقل شده: افزایش قیمت آن جزء درآمد سال فروش است که اگر تا سر سال در مؤونۀ آن سال صرف نشود، باید خمسش پرداخت شود البته در خمس مقدار زیادی قیمت ناشی از تورم احتیاط واجب است.(2) (آیت اللّه سیستانی)

معاوضه مؤونه

اگر شخصی، خانۀ کلنگی خود را تحویل دهد تا در محل آن، چند واحد آپارتمان احداث شود و در مقابل مثلا دو واحد آپارتمان دریافت کند؛ آیا واحد اضافی که مورد استفاده و نیاز شخصی او نیست خمس دارد؟(3)

- اگر قصد تجارت (قصد فروش و کسب سود) داشته و مشتری برای خرید آن موجود باشد، مقدار افزایش قیمت پس از کسر تورم، متعلق خمس است. اما اگر قصد فروش نداشته و تنها قصد اجاره دادن داشته باشد، تا زمانی که نفروخته، خمس ندارد و پس از فروش، افزایش قیمت آن (پس از کسر اصل و مقدار تورم)، جزء درآمد سال فروش خواهد بود. (امام خامنه ای)

- اگر انسان منزل قدیمی خویش را - که سال یا سالیانی در آن سکونت داشته و مؤونه محسوب می شده و در این مدت ترقی قیمت نموده - به پیمانکاری برای ساخت و ساز بدهد و حسب توافق مثلاً نصف مشاع از زمین را به پیمانکار تملیک نماید، در ازای مثلاً دو واحد آپارتمان با خصوصیات مشخص، که پیمانکار آن را در زمان معین پس از گذشت سال خمسی فرد به وی تحویل دهد تا از آن خودش استفاده نماید یا آن را اجاره دهد، در صورتی که در زمان توافق ارزش نصف زمین با دو واحد آپارتمان مذکور برابر باشد، آن آپارتمانها خمس .ندارد. (آیت اللّه سیستانی)

- چنانچه آن واحد مسکونی مورد سکونت و استفاده او نباشد مشمول خمس خواهد بود؛ البته در صورتی که در پرداخت خمس در زحمت باشد، می تواند خمس آن را به ذمه گرفته و هر زمان که توانست پرداخت نماید. (آیت اللّه مکارم)

نماءات موونه
اشاره

اگر کسی باغی برای موونه دارد حکم خمس نمائات آن چه صورت است؟(4)

ص: 130


1- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م 53، حضرت امام، توضیح المسائل، ملحقات م37؛ رساله خمس امام خامنه ای، م44: ارث و پول فروش آن خمس ندارد، هر چند قیمت آن افزایش یافته باشد، مگر اینکه آن را سرمایه (در معرض فروش) قرار دهد؛ که در این صورت ارزش افزوده ی آن پس از فروش، بنابر احتیاط واجب از درآمد سال محسوب می شود و خمس آن باید داده شود. توضیح المسائل جامع، ج 2، م646.
2- اترقی قیمت ناشی از تورم و کاهش ارزش پول حکم ویژه ای دارد که در ج 2 مسألۀ «647» توضیح المسائل جامع بیان شده است.
3- جزوه ارسالی دفتر معظم له، پاییز 1401، س 127 ریال سایت لیدر امام خامنه ای سوال 7، https://www.leader.ir/fa/content/25552/www.leader.ir، آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م656، آیت اللّه مکارم، استفتاء خصوصی، کد رهگیری : 140105130019.
4- العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م61؛ توضیح المسائل مراجع، م 1775. سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1313092 30/09/1400 .
الف) نمائات متصله (مثل رشد درختها)

- خمس ندارد. (حضرت امام، امام خامنه ای، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

ب) نمائات منفصله (مثل محصولات باغ)

- اگر به هدف امرار معاش از آن نماءات منفصله نگهداری شده است، مقداری که از مخارج و معاش زندگی اش اضافه بیاید خمس دارد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- در صورتی که تا سر سال خمسی موونه نشود خمس دارد. (آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

ص: 131

فصل سوم: اموالی که خمس دارد (مازاد بر موونه)

اشاره

خمس به چه چیزهای تعلق می گیرد؟ (اجمالا)(1)

- در هفت چیز خمس واجب می شود: اوّل: منفعت کسب. دوم: معدن. سوم: گنج. چهارم: مال حلال مخلوط به حرام. پنجم: جواهری که بواسطه غواصی یعنی فرورفتن در دریا به دست می آید. ششم: غنیمت جنگ. هفتم: زمینی که کافر ذمی از مسلمان بخرد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- در چند مورد خمس واجب می شود: اول: درآمد کسبی و در مواردی هم درآمد حاصل از غیر کسب؛ دوم: مال حلال مخلوط به حرام؛ سوم: معدن؛ چهارم: گنج؛ پنجم: جواهری که با غواصی، یعنی فرو رفتن در دریا به دست می آید؛ ششم: غنیمت جنگ؛ هفتم: بنابر مشهور، زمینی که کافر ذمّی از مسلمان بخرد. (آیت اللّه سیستانی)

- در هفت چیز خمس واجب می شود: اول: منفعت کسب. دوم: معدن. سوم: گنج. چهارم: مال حلال مخلوط به حرام. پنجم: جواهری که بواسطه غواصی یعنی فرورفتن در دریا به دست می آید. ششم: غنیمت جنگ. هفتم: زمینی که کافر ذمی از مسلمان بخرد (بنابر احتیاط واجب). (آیت اللّه مکارم)

شایان ذکر است: انشاللّه در این فصل از بین موارد فوق به حکم خمس منافع زائد بر موونه پرداخته می شود و باقی موارد در فصل پنجم همین درسنامه خواهد آمد.

در این فصل احکام خمس اموال زائد بر موونه در ذیل دو مبحث 1- سرمایه و ابزار کار 2- غیر سرمایه؛ بیان خواهد شد.

مبحث اول: سرمایه و ابزار کار

تعریف سرمایه و ابزار کار

مراد از سرمایه در احکام خمس چیست؟(2)

- سرمایه کالا یا پولی است که در دسترس بازرگان و کاسب قرار دارد و با آن به منظور امرار معاش یا تحصیل سود، دادوستد می کند و عین آن ثابت نیست و تبدیل و تعویض می شود. این را سرمایه یا رأس المال می گویند. (مراجع عظام تقلید)

مراد از ابزار کار در احکام خمس چیست؟(3)

- ابزار کار به وسایل و ابزاری گفته می شود که عین آن ثابت است و مقصود از نگهداری آن کسب درآمد است؛ از قبيل مغازه ،پاساژ ،هتل، کارخانه و سایر مکانهای تجاری و اقتصادی، ابزار آلات نجاری، آهنگری، بزازی ،بافندگی ،بنایی ،معماری، مهندسی و کشاورزی، وسایل نقلیه برای حمل و نقل بار یا مسافر، دستگاههای صنعتی و مانند آن ، نیز جاری می شود. (مراجع عظام تقلید)

حکم خمس سرمایه در گردش (و حکم سرمایه اساسی)

آیا سرمایه مال التجاره خمس دارد؟(4)

ص: 132


1- العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس. سيد محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1751؛ امام خامنه ای، تحریر المسائل، ص 317 م1093؛ توضیح المسائل جامع، م559 .
2- العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، اقتباس از م62؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل جامع ، ج 1، م 2331. امام خامنه ای، جزوه ارسالی دی ماه 1401.
3- العروه الوثقى، كتاب الخمس، م62؛ توضیح المسائل جامع، ج 2، م641.
4- سیدروح اللّه خمینی، تحریر الوسيلة، كتاب الخمس، م13؛ سید روح اللّه خمینی ،استفتائات، ج1، احکام خمس، ص 355، س 35؛ امام خامنه ای، اجوبه الاستفتائات، م952، جزوه خمس م33، مستند دست خط م8؛ سیدعلی خامنه ای، استفتا از سایت به شماره 581327؛ سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج2،م 640؛ سایت آیت اللّه مکارم: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255444

- سرمایه ای که از طریق درآمد بین سال تهیه شده است، خمس دارد، مگر به مقداری باشد که با پرداخت خمس آن، باقی مانده آن سرمایه و سودش برای مخارج زندگی در حد شانش کافی نیست که در این صورت خمس ندارد حتی در صورتی که بتواند در سالهای آینده خمس آن را بدهد. (حضرت امام، امام خامنه ای)

- سرمایه چنانچه از درآمد بین سال تهیه شده باشد خمس دارد مگر آنکه فرد هم اکنون یا در آیندۀ نه چندان دور نتواند خمس سرمایه اساسی(1) را بپردازد؛ به این معنا که اگر خمس آن را هرچند با دستگردان و پرداخت به صورت اقساط در طی چند سال بپردازد، ادارۀ امور زندگی مناسب با شأن و به صورت معمول، غیر ممکن یا همراه با سختی طاقت فرسا که معمولاً تحمل نمی شود بوده یا آنکه مجبور می شود به کسبی که شایسته شأن او نیست مشغول شود. که در این صورت، پرداخت خمس سرمایه لازم نیست؛ البته اگر می تواند خمس قسمتی از سرمایه را به صورت نقد یا اقساط بدهد، پرداخت همان مقدار لازم می باشد. (آیت اللّه سیستانی)

- سرمایه خمس دارد، مگر سرمایه ای که اگر خمس آن را هر چند به صورت تدریجی بدهد با بقیه آن، زندگی او در حد آبرو و شؤونش اداره نمی شود. بنابراین، اگر با پرداخت خمس آن، لطمه ای به کار او نمی خورد، باید خمس آن را بدهد، خواه سرمایه تجارت باشد یا زمین و آب و ملک برای زراعت، یا ابزار کار. (آیت اللّه مکارم)

ملاک محاسبه قیمت در خمس سرمایه

خمس سرمایه (در گردش) بر اساس چه قیمتی محاسبه می شود؟(2)

- باید در سررسید اولین سال خمسی خمسش را به قیمت فعلی پرداخت کنند. (مراجع عظام تقلید)

معیار در قیمت فعلی (کلی فروشی یا جزئی)

آیا مقصود از قیمت فعلی در خمس سرمایه، قیمت کلی فروشی آن است یا جزئی فروشی یا قیمت حراجی؟(3)

- منظور قیمتی است که اجناس تجاری بدون صرف یا لحاظ هزینۀ اضافی در عرضۀ آن و بدون انتظار برای فروش آن به قیمت بیشتر، ممکن است به آن قیمت فروخته شوند؛ همانند آنچه در هنگام حراج کالا صورت می گیرد. البته نباید به گونه ای صورت بگیرد که عرفاً زیان شمرده شود؛ بلکه باید قیمت مناسب با این شیوه از عرضه کالا باشد و خمس را بر آن اساس پرداخت کند. (امام خامنه ای،(4) آیت اللّه سیستانی)

حکم محاسبه خمس بر اساس طلا و ارز

اشاره

ص: 133


1- سرمایه اساسی: که آن کمترین مقدار سرمایه ای است که فرد برای امور زندگی خود و خانواده اش - مناسب با آبرو و شانشان - به آن نیازمند است؛ طوری که با کمتر از آن مقدار، اداره امور زندگی مناسب با شأن خود و خانواده اش، غیر ممکن یا همراه با سختی طاقت فرسا که معمولاً تحمل نمی شود می باشد و یا مجبور می شود به کسبی که شایستۀ شأن او نیست مشغول شود. سرمایه توسعه ای: که آن اضافه بر سرمایۀ اساسی بوده و برای توسعه و گسترش فعالیت های اقتصادی به کار گرفته می شود.
2- سیدروح اللّه خمینی ،استفتائات، ج 1، ص 355 س36؛ سید علی خامنه ای، اجوبه الاستفتائات، س968؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج1، م2335 و 2336؛ ناصر مکارم شیرازی استفتائات، ج2، ص551 .
3- سیدمحمدکاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، م53؛ سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل جامع ، ج 1، م 2345؛ سیدعلی خامنه ای، استفتای خصوصی به شمارۀ 103 و کد پیگیری 563103379. نکته: با توجه به عبارت عروة الوثقى (اذا امكن بيعها و اخذ قیمتها) 4 که پذیرفتۀ همۀ حاشیه نگاران است، ملاک محاسبه، همان قیمتی است که در بازار ممکن است به آن قیمت فروخته و پول آن گرفته شود، این حکم با نظر امام خامنه ای و آیت اللّه سیستانی و ... یکسان است.
4- آنچه به عنوان سرمایه و ابزار کار از درآمد کسب تهیه شده ،سرسال خمسی به قیمتی که خریدار دارد (به قیمت روز)، مشمول خمس می باشد.
الف. کسی که شغلش فروش طلا یا ارز است

ملاک در قیمت گذاری برای محاسبه خمس سرمایه برای کسی که سرمایه کسبش را «طلا» یا «ارز» قرار داده مانند طلا فروش یا ارز فروش، چیست؟(1)

- این افراد می توانند به هر یک از دو روش زیر رفتار نمایند:

روش اول: سود و زیان حاصل در سرمایۀ طلا یا ارز را با نقد رایج بسنجد و ترقی و کاهش قیمت طلا و ارز را نسبت به نقد رایج لحاظ نماید. بنابراین، اگر خمس طلا یا ارز را بدهد و در سال بعد از نظر وزن یا مقدار به آنها اضافه نشود، ولی قیمت آن ترقّی نماید، افزایش قیمت درآمد محسوب شده و خمس دارد و اگر قیمت کاهش یابد این کاهش، زیان به حساب می آید. روش دوم: سود و زیان سرمایۀ طلا را با خود طلا (وزن آن و در مواردی مثل سکه، تعداد آن) و ارز را با خود ارز (تعداد آن) حساب کند، یعنی میزان سود و زیان را بر اساس نقد رايج لحاظ نکند؛ بلکه مبنای محاسبات خویش را در زمانهای حسابرسی معمول در معاملات (روزانه یا ماهانه یا سالانه)، مقدار طلا یا مقدار ارز قرار دهد. بنابراین، اگر خمس طلا یا ارز را بدهد و سال بعد طلا و ارز از نظر وزن و عدد اضافه نشود، ولی قیمت آنها بر اساس نقد رایج ترقی کند، خمس بر او واجب نیست و در این صورت اگر قیمت طلا یا ارز کم شود، نمی تواند آن را ضرر حساب نماید. (آیت اللّه سیستانی)(2)

ب. کسی که شغلش غیر از فروش طلا و ارز است

کسی که دارای سرمایۀ کسب (مال التجاره) غیر از طلا و ارز می باشد و این امکان برایش فراهم است تا سرمایۀ کسب خویش را بر حسب طلا یا یکی از ارزهای خارجی - مثل دینار، درهم، یورو، یوآن - محاسبه کند، آیا می تواند ابتدا مجموع سرمایۀ خویش را به طلا یا آن ارز معین، تبدیل نماید؛(3) سپس، سود و زیان ناشی از کسب خویش را بر اساس طلا یا آن ارز معین حساب کند و مبنای محاسبات خویش را در زمانهای حسابرسی معمول در تجارت (روزانه یا ماهانه یا

ص: 134


1- توضيح المسائل جامع، ج2، مسأله 668.
2- مثال : فردی 50 سکه طلا به ارزش مالی 500 میلیون تومان که مخمس یا در حکم مخمس است را سرمایۀ کار خود قرار داده است؛ اگر این فرد بخواهد از محاسبۀ «روش دوم» استفاده کند، قصد کند سود و زیان در سکه های طلا را بر اساس تعداد یا وزن لحاظ نماید. بنابراین، اگر سرمایۀ او در انتهای سال خمسی بعد تغییر نکرده و همان -50 سکۀ طلا باشد ولی این سکه ها 700 میلیون تومان ارزش گذاری شود، لازم نیست خمس ترقی قیمت مذکور را بپردازد. همین طور، اگر تعداد سکه های طلای فرد مذکور در انتهای سال خمسی بعد به -55 عدد افزایش یافته باشد، ولی قیمت این تعداد سکه طلا همان -500 میلیون تومان یا کمتر باشد، باید خمس 5 عدد سکه اضافه شده را بپردازد. چند نکته: 1. محاسبۀ سکه بر اساس تعداد در صورتی جایز است که سکه، عرفاً از اشیای مثلی و همانند هم شمرده شود. 2. وجه نقد طلا فروش و ارز فروش در صورتی که سرمایه کسب وی باشد و در طول سال تبدیل به مال التجاره (طلا یا ارز) می شود نیز، حکم طلا و ارز را دارد که می تواند سود و زیان آن را با معیار طلا و ارز محاسبه نماید؛ اما وجه نقدی که سرمایۀ کسب وی نیست و مثلاً به عنوان پس انداز نگهداری می گردد را نمی تواند بر اساس طلا یا ارز محاسبه نماید. 3. اگر فرد تا کنون توجه نداشته که می تواند معیار را وزن یا عدد طلا یا ارز قرار دهد، ابتدا باید خمس سرمایه را بر اساس قیمت نقد رایج پرداخت کند و از آن پس در سال های بعد می تواند معیار را وزن یا عدد -با توضیحاتی که بیان شد- قرار دهد. 4. روش محاسبه قسمت (ب) مخصوص طلا و ارز است و شامل سایر اجناس نمی شود. بنابراین، برنج فروش و پارچه فروش و.... نمی توانند معیار را وزن برنج یا متراژ پارچه و... قرار دهند؛ البته با توضیحی که در مسألۀ بعد ذکر می شود، می توانند معیار محاسبات خود را طلا یا ارز در نظر بگیرند. (آیت اللّه سیستانی)
3- در تبدیل مال التجاره و سرمایۀ کسب به طلا یا ارز خارجی معین در ابتدای امر، کافی است که فرد سرمایۀ خویش را بر اساس طلا یا آن ارز معین ارزش گذاری نماید و مجموع سرمایۀ مذکور را به شخص دیگری در ازای همان مقدار معین طلا یا ارز در ذمه وی مصالحه کند و طرف مقابل مصالحه را قبول نماید تا مصالحه کننده آن مقدار از طلا یا ارز را به عنوان عوض مصالحه، از شخص مورد مصالحه (مُتصالح)، شرعاً طلبکار گردد، هر چند پس از اجرای صیغۀ مصالحه و انتقال شرعی اموال به مُتصالح، با رضایت و توافق طرفین مجدداً با اجرای صیغۀ مصالحه، همان اموال را از وی به ازای مقدار عوضی که در مصالحه اول معین شده مالک گردد.

سالانه) بالنسبه به طلا یا همان ارز معین قرار دهد و پول رایج در کشور (ریال) را معیار محاسبات سود و زیان قرار ندهد؟(1)

- لازم است پس از کسر مقدار تورم، خمس به پول رایج کشور محاسبه شود. (امام خامنه ای)

- بله میتواند چنین کند. شایان ذکر است، چنانچه فردی سال خمسی اش فرا رسیده است و تاکنون توجه نداشته است که می تواند معیار را در مال التجاره، طلا یا یکی از ارزهای خارجی قرار دهد، ابتدا باید خمس سرمایه اش را بر اساس قیمت نقد رایج پرداخت نماید و از آن به بعد پس از تبدیل سرمایه مخمس به طلا یا ارز خارجی معین، در سالیان بعد می تواند معیار را همان طلا یا ارز خارجی مورد نظر قرار دهد و سود و زیان خویش را بر اساس آن بسنجد.(2) نکته: این حکم شامل وجه نقد و پول رایجی که جزء سرمایۀ کسب و مال التجاره فرد میباشد نیز می گردد.(آیت اللّه سیستانی)

ترقی قیمت سرمایه (مال التجارة)

الف) سرمایه با معاوضه (مثل خرید و فروش) حاصل شده
1. از درآمد بین سال خریده شده:
اشاره

شخصی که چندین سال است (بیشتر از یک سال) خمس اجناس مغازه اش را نپرداخته است خمس سرمایه را باید بر اساس چه قیمتی محاسبه کند؟ (سرمایه از طریق معاوضه (مانند خرید و فروش) حاصل شده است)(3)

- ملاک قیمت فعلی اجناس است. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- مکلف باید ارزش کالا را در سررسید اولین سال خمسی محاسبه کرده و خمس آن را با ملاحظه تورم مبلغ خمس پرداخت نماید و در سالهای بعد هر ساله مبلغ مخمس سال قبل به اضافه ی تورم آن را کسر کرده و خمس آن را با ملاحظه (اضافه) تورم پرداخت نماید. مثلا اگر در اولین سال خمسی یک تومان داشته است باید 200 تومان آن را با تورم سال به عنوان خمس پرداخت کند و در سال بعد اگر مجموع سرمایه اش مثلا دو میلیون شده است مبلغ 800 هزار تومان آن (با فرض تورم 50 درصدی که می شود 1200 از مبلغ دو میلیون کسر شده) خمس دارد (خمس=160 هزار تومان) البته با ملاحظه تورم آن (تورم همان 160 تومان در سالی که باید پرداخت می شد) و در سالهای بعد هم به همین صورت. (امام خامنه ای)

حکم سود مالی که خمس به آن تعلق گرفته و ادا نشده

ص: 135


1- سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1025110 06/07/1398 ؛ توضیح المسائل جامع، ج 2، م669.
2- به عنوان مثال، وارد کنندۀ کالایی را در نظر بگیرید که کل سرمایه کسبش (پارچه و وجه نقد) پس از تبدیل به درهم امارات، معادل 20 هزار درهم (150 میلیون تومان با احتساب هر درهم 7,500 تومان) مخمس می باشد. وی از هم اکنون قصد جدی می نماید که مبنای محاسبۀ سرمایه کسبش «درهم» باشد. سر سال آینده در حالی که هر درهم امارات معادل 10،000 تومان بوده و ارزش مال التجاره اش نیز بر حسب درهم، 25 هزار درهم گردیده است، ایشان تنها 5 هزار درهم امارات معادل 50 میلیون تومان سود برده است که باید خمس آن را بپردازد، هر چند مال التجارۀ وی سر سال بر حسب تومان، 250 میلیون تومان ارزش داشته باشد.
3- العروه الوثقى، م53؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1797؛ امام خامنه ای، رساله خمس م 120؛ استفتاء خصوصی از نماینده معظم له. ش 1206822سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع ج 2، م 737؛ سید محمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1797؛ امام خامنه ای، رساله خمس م 120؛ استفتاء خصوصی از نماینده معظم له، ش 1206822 .

اگر فردی با درآمد بین سال، کالایی به قصد تجارت بخرد و در سررسید سال خمسی اول، خمس کالا پرداخت نشود، چنانچه سال دوم خمسی فرا برسد، آیا علاوه بر پرداخت خمس کالا، باید سود خمس هم پرداخت شود؟(1)

- مکلف باید ارزش کالا را در سررسید اولین سال خمسی محاسبه کرده و خمس آن را با ملاحظه تورم مبلغ خمس پرداخت نماید و در سالهای بعد هر ساله مبلغ مخمس سال قبل به اضافه ی تورم آن را کسر کرده و خمس آن را با ملاحظه (اضافه) تورم پرداخت نماید. مثلا اگر در اولین سال خمسی یک تومان داشته است باید 200 تومان آن را با تورم سال به عنوان خمس پرداخت کند و در سال بعد اگر مجموع سرمایه اش مثلا دو میلیون شده است مبلغ 800 هزار تومان آن (با فرض تورم 50 درصدی که می شود 1200 از مبلغ دو میلیون کسر شده) خمس دارد (خمس=160 هزار تومان) البته با ملاحظه تورم آن (تورم همان 160 تومان در سالی که باید پرداخت می شد) و در سالهای بعد هم به همین صورت. (امام خامنه ای)

- اگر فرد با درآمد بین سال کالایی را بخرد و کالای مذکور تا انتهای سال مؤونه نشود و به آن خمس تعلق بگیرد و وی خمس آن را نپردازد(2) و کالا در سال جدید، ترقّی قیمت نماید و در بین همان سال آن را بفروشد و ثمن آن تا پایان سال خمسی جدید باقی بماند، در فرضی که معامله صحیح باشد(3) یا با اجازۀ حاکم شرع نسبت به سهم اهل خمس صحیح محسوب شود، چنانچه فرد مذکور بخواهد خمس بدهد، باید خمس اصل مال و تمام سود حاصل از سهم خمس را بدهد. همچنین، لازم است خمس سود سهم خویش را نیز بپردازد و (آیت اللّه سیستانی: بنابر احتیاط واجب) تنها پرداخت خمس مال موجود در انتهای سال خمسی جدید، کافی نیست.

مثلاً فردی با درآمد بین سال کالایی را به قصد تجارت خریداری می کند؛ قیمت کالا سر سال خمسی 100 هزار تومان است که خمس آن را نمی دهد و در سال بعد که قیمت کالا 150 هزار تومان می شود آن را به شیعه دوازده امامی می فروشد و این 150 هزار تومان تا آخر سال خمسی باقی می ماند؛ اکنون فرد برای پرداخت خمس باید: الف. 20 هزار تومان به عنوان خمس اصل مال بپردازد. ب. تمام سودی که از سهم خمس به دست آمده (10 هزار تومان) را نیز بپردازد. ج. خمس سود سهم خویش (40 هزار تومان) که 8 هزار تومان می باشد را نیز بپردازد که در نتیجه، مجموع مالی که فرد می پردازد، 38 هزار تومان می گردد و بنابر احتیاط واجب، پرداخت 30 هزار تومان به عنوان خمس مال موجود در انتهای سال خمسی جدید، کافی نیست. (آیت اللّه سیستانی)(4)

- خمس اصل مال باید پرداخت شود و نسبت به سود آن بعد از آنکه حاکم شرع معامله را اجازه داد باید خمسش را پرداخت کند و احتیاط آن است که در این ربح مصالحه شود. (آیت اللّه مکارم)

2. از مال مخمس یا در حکم مخمس خریده شده:

مالی که به آن خمس تعلق نمی گیرد یا خمس تعلق گرفته و خمس آن پرداخت شده، چنانچه به قصد تجارت نگهداری شود (سرمایه اش کند) و امکان فروش و اخذ قیمت آن وجود داشته باشد، خمس آن به چه نحو محاسبه می شود؟(5)

ص: 136


1- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، م 77؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج1، م 2376. امام خامنه ای، رساله خمس م 120؛ استفتاء خصوصی از نماینده معظم له، ش 1206822.
2- که در این صورت اگر عذری نداشته باشد، مرتکب گناه شده است.
3- مانند مواردی که در توضیح المسائل جامع، ج 2، مسأله «729» ذکر شده است.
4- سید محمد کاظم طباطبایی، العروة الوثقى مع التعليقات، كتاب الخمس، فصل فيما يجب الخمس، م77؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع (قدیمی) ج 1، م 2376. توضیح المسائل جامع، ج 2، مسأله 732.
5- العروه الوثقى، م53؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1797؛ امام خامنه ای، رساله خمس م 120؛ استفتاء خصوصی از نماینده معظم له. ش 1206822 سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع ج 2، م 737؛ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1797؛ امام خامنه ای، رساله خمس م 120؛ استفتاء خصوصی از نماینده معظم له. ش 1206822.

- پرداخت خمس ترقی واجب است؛ هر چند به فروش نرسد. (حضرت امام، آیت اللّه سیستانی، آیت اللّه مکارم)

- محاسبه مانند فرض قبلی است البته محاسبه مجدد سال اول لازم نیست. (امام خامنه ای)

3. از مال قرضی یا نسیه خریده و هنوز بدهکار است

اگر فرد شیء یا کالایی را با قرض یا معاملۀ نسیه، به قصد تجارت به عنوان مال التجاره خریداری نماید و تا سر سال خمسی بدهیش را پرداخت نکرده باشد، حکم ترقی قیمت سرمایه چیست؟(1)

- ارزش افزوده آن با کسر تورم خمس دارد. (امام خامنه ای)

- چنانچه قیمت کالای مذکور که همچنان در سر سال موجود است افزایش یافته باشد، طوری که به قیمت بیشتر قابل فروش باشد، این ترقّی قیمت جزء درآمد همین سال محسوب می گردد و خمس دارد، هرچند اصل قیمت خرید کالا به علت اینکه فرد بدهی خود را تا انتهای سال پرداخت نکرده است، خمس ندارد؛ البته، اگر ترقی قیمت مذکور ناشی از تورم و کاهش ارزش پول باشد، ثبوت خمس در آن محل اشکال است. (آیت اللّه سیستانی)

- ترقی قیمت مشمول خمس است. (آیت اللّه مکارم)

ب) سرمایه از غیر معاوضه (مانند ارث هدیه و ...) حاصل شده
اشاره

اگر مالی از غیر معاوضه مانند ارث یا هدیه به ملکیت انسان در بیاید، چنانچه به قصد تجارت نگهداری شود و امکان فروش و اخذ قیمت آن وجود داشته باشد، خمس آن به چه صورت محاسبه می شود؟(2)

- خمس ترقّی قیمت پس از تمام شدن سال واجب است به شرط آن که فروش آن و گرفتن قیمتش ممکن باشد و اگر فروش یا اخذ قیمت فقط در سال بعد ممکن باشد زیادی قیمت از منافع همان سال بعد می باشد نه سال گذشته (یعنی فعلا خمس ندارد). (حضرت امام، آیت اللّه مکارم)

- ارزش افزودهی آن پس از فروش، بنابر احتیاط واجب از درآمد سال محسوب می شود و خمس آن باید پس از کسر تورم پرداخت شود. (امام خامنه ای)

- پرداخت خمس ترقّی قیمت بازاری آن، در سر سال خمسی واجب است هر چند آن را نفروخته باشد. (آیت اللّه سیستانی)

حکم افزایش قیمت به سبب تورم

آیا افزایش قیمت سرمایه که بر اثر تورم (کاهش ارزش پول) حاصل شده خمس دارد؟(3)

- چنانچه آن مال از اموالی باشد که خمس به آن تعلق نمی گیرد (مثلا خمس آن قبلا پرداخت شده یا هدیه و پاداش و مانند آن است)، تورم کسر می شود(4) ولی اگر از درآمد بین سال و غیر مخمس باشد، تورم کسر نمی شود. (امام خامنه ای)

ص: 137


1- العروه الوثقى، كتاب الخمس، م53، سایت ادمین امام خامنه ای، سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1328456، 17/11/1400؛ توضیح المسائل جامع، ج2، م648 .
2- العروه الوثقى، كتاب الخمس ،م53 ؛ تحریر الوسیله، م8؛ امام خامنه ای، جزوه ارسالی دفتر معظم له سال 1399، مسئله 52 و 53، توضیح المسائل جامع، م 2336.
3- امام خامنه ای، استفتائات سال 1389، و سوالات سامانه جامع خمس سوال شماره 1202376؛ آیت اللّه سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م647 . آیت اللّه مکارم ،استفتائات، ج1، ص101، س 320؛ و سایت: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44818mid=255703
4- من شغلم بساز و بفروش ساختمان است و خمس هم می دهم. زمینی را می خرم و در آن ساختمانی ساخته و می فروشم، پول حاصل از فروش شامل سه قسمت است (اصل سرمایه گذاری که مخمس است، تورم و سود خمس را چگونه محاسبه کنم؟ آیا فقط به سود بدون در نظر گرفتن اصل سرمایه و تورم، خمس تعلق گیرد؟ جواب: اصل هزینه ساخت - که مخمس بوده است - همراه با تورم آن را از قیمت فروش خانه کسر کنید بقیه درآمد و سود است و باید خمس آن پرداخت شود. جزوه ارسالی دفتر معظم له، دی ماه 1401، س18.

- در مواردی که افزایش قیمت کالای مخمس یا در حکم مخمس خمس دارد(1) چنانچه این افزایش قیمت ناشی از تورم باشد، ثبوت خمس در مورد آن محل اشکال است و بنابر احتیاط واجب احکام مربوط به ترقی قیمت بر آن جاری می گردد(2) و احتیاط مذکور در موردی است که افزایش قیمت جنس به مقداری باشد که با در نظر گرفتن نزول قیمت نقد رایج کشور و پایین آمدن قدرت خرید با آن، ربح و سود بودنش از نظر عرف محرز نباشد. (آیت اللّه سیستانی)(3)

- باید خمس افزایش قیمت پرداخت شود. (آیت اللّه مکارم)(4)

خمس سود بانکها با توجه به تورم

ص: 138


1- مسأله 645. اگر مال مخمس یا در حکم مخمس ترقی قیمت پیدا کند، چنانچه برای «تجارت و کسب درآمد تهیه یا نگهداری شده» و امکان معامله و گرفتن قیمت آن وجود داشته باشد، پرداخت خمس ترقی قیمت بازاری، در سر سال خمسی واجب است، هر چند آن را نفروخته باشد. مسأله 646. اگر مال مخمس یا در حکم مخمس که برای «تجارت و کسب درآمد تهیه یا نگهداری نشده»، ترقی قیمت پیدا کند، حکم خمس ترقی قیمت آن دو صورت دارد: الف. مال، از طریق «غیر معاوضه مثل ارث»، به فرد منتقل شده؛ در این صورت ترقی قیمت آن حتی پس از فروش خمس ندارد، هر چند سال خمسی بر آن بگذرد. مثلاً اگر وارثی باغی که از پدرش ارث برده 100 میلیون تومان ارزش داشته و آن را به قصد تجارت نگهداری نکرده باشد و اکنون این باغ 200 میلیون تومان ارزش داشته باشد، پرداخت خمس 100 میلیون ترقی آن حتی پس از فروش باغ لازم نیست. ب. مال از طریق «معاوضه مثل خرید و فروش»، به فرد منتقل شده؛ در این صورت، مال تا وقتی فروخته نشده، ترقی قیمت آن خمس ندارد و هرگاه فروخته شد قیمت خرید آن خمس ندارد و افزایش قیمت آن جزء درآمد سال فروش است که اگر تا سر سال در مؤونۀ آن سال صرف نشود، باید خمسش پرداخت شود. شایان ذکر است، اگر فرد مالی را از طریق غیر معاوضه به دست آورده - مانند آنکه مال به او بخشیده شده باشد – و مال التجاره محسوب نشود و مؤونه وی نیز نباشد، در صورتی که خمس آن را از خود مال پرداخته (با پرداخت خمس از خود آن، آن را مخمس نموده باشد)، ترقی قیمت آن، حتی پس از فروش خمس ندارد، و اگر از مال دیگری خمس آن را پرداخت کرده، «چهار پنجم» آن حکم اشیای غیر معاوضی و «یک پنجم» آن حکم اموال معاوضی را دارد.
2- بنابراین، مکلف می تواند در این احتیاط، مانند سایر موارد احتیاط واجب به مجتهد جامع الشرایط دیگری با رعایت الأعلم فالأعلم مراجعه نماید.
3- به عنوان مثال، اگر تاجری مال التجارة مخمس وی 10 عدد یخچال به قیمت 100 میلیون تومان باشد، ولی در اثر تورم سه برابری ناشی از کاهش ارزش پول کشور، در انتهای سال خمسی جدیدش، قیمت یخچال ها سه برابر یعنی 300 میلیون تومان شده باشد، ثبوت خمس نسبت به ترقّی قیمت مال التجاره اش (یخچال ها) محل اشکال است و در صورتی که مجتهد جامع الشرایط دیگر با رعایت الأعلم فالأعلم قائل باشد که تورم خمس ندارد، می تواند در این مورد از وی تقلید نماید و بر این اساس لازم نیست خمس افزایش قیمت یخچال ها را بپردازد. اما اگر در مثال مذکور با وجود تورم سه برابری، قیمت سرمایه و مال التجاره اش (یخچال ها)، 350 میلیون تومان شده باشد، 50 میلیون تومان از ترقی مذکور، با توضیحی که در توضیح المسائل جامع، ج 2، مسألۀ «645» ذکر شد ربح محسوب شده و در انتهای سال خمسی خمس دارد و همان طور که ذکر شد، ثبوت خمس در 200 میلیون تومان دیگر ترقی، محل اشکال است. حکم مذکور در این مسأله، شامل سایر مواردی که افزایش قیمت کالا باعث تعلق خمس می شود نیز می گردد.
4- پرسش: چنانچه حجم سرمایه ثابت باشد ولی قیمت آن بر اثر تورم افزایش پیدا کند مثلاً موجودی یک زرگر ده کیلو طلا بوده و به همین مقدار مانده است ولی قیمت طلا افزوده شده است آیا به قیمت افزوده شده خمس تعلق می گیرد؟ پاسخ : با توجه به آنچه نوشته اید خمس دارد و ارزش افزوده در عرف نوعی منفعت محسوب می شود و این نوع افزایش قیمت در مباحث فقهی به عنوان زیادۀ سوقیۀ معروف است. بنابراین با توجه به این که نوسانات محدود و کوتاه مدت در عرف بازار هنوز به رسمیت شناخته نشده است و تنها در محافل علمی مورد بحث است ربح در این جا صدق می کند، توضیح این که در بعضی از جوامع کنونی کمترین تغییر در تورم، در محاسبات بدهی ها و مطالبات در عرف بازار لحاظ می شود، مثلاً بانک های این کشورها هر سال، هنگامی که بهره سپرده ها را می دهند در کنار بهره، تفاوت تورم را هم می پردازند یعنی در عرف بازار آنها، محاسبه تورم به عنوان یک اصل اقتصادی شناخته شده است در این کشورها می توان تورم را در همه داد و ستدها ملحوظ داشت ولی در عرف کشورهای دیگر این مسأله فقط در محافل علمی مطرح است و می دانیم مسائل فقهی بر محور موضوعات عرفی دور می زند، نه موضوعات خاص محافل علمی. (آیت اللّه مکارم) https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21lid=0catid=44803mid=255461

با توجه به وجود تورم، سودی که بانکها به سپرده گذاران می پردازند عملاً جبران افت و کاهش ارزش پول محسوب می گردد. با این حال، آیا به این سود خمس تعلق می گیرد؟(1)

- اگر سپرده مخمس باشد و سود بیش از مقدار تورم نباشد، خمس ندارد. (امام خامنه ای)

حکم کاهش قیمت بعد از افزایش آن
الف) افزایش و کاهش در بین همان سال بوده

اگر فرد جنسی را برای تجارت (مال التجاره) خریداری نماید و قیمت آن بالا برود، ولی آن را نفروشد و در بین همان سال، قیمتش پایین آید، آیا آن افزایش قیمت خمس دارد؟(2)

- پرداخت خمس مقداری که بالا رفته بر او واجب نیست. (مراجع تقلید)

ب) افزایش در سال خمسی و کاهش بعد از سال خمسی:

اگر قیمت جنسی که شخص برای تجارت خریده است، افزایش یابد و به منظور اضافه شدن قیمت، آن را نگه دارد و بعد از سال خمسی، قیمت کاهش یابد، در این صورت آیا خمس مقداری را که افزایش یافته بود باید پرداخت کند؟(3)

- خمس مقداری را که افزایش یافته بود، بنابر احتیاط واجب باید بدهد؛ بلکه اگر به اندازه ای هم نگه داشته که تجار معمولاً برای گران شدن جنس آن را نگه می دارند، خمس مقداری را که افزایش یافته بود، باید بدهد. (حضرت امام)

- اگر امکان فروش و اخذ قیمت وجود دارد، سپس قیمتش کاهش یابد، خمس مقدار افزایش یافته بنابر احتیاط واجب است. (آیت اللّه سیستانی)

- اگر قیمت آن تا آخر سال همچنان زیاد باشد، باید سر سال، خمس آن را بدهد؛ هرچند قیمت بعد از گذشتن سال کاهش یابد. این در صورتی است که آخر سال، وقت فروش آن باشد و به میل خود آن را نگه دارد. (آیت اللّه مکارم)

خمس سود سرمایه در صورت اقالۀ معامله

اگر انسان معامله ای انجام دهد و در آن سود نماید، و سال خمسی بر آن بگذرد؛ سپس طرف مقابل - با وجود آنکه معامله لازم بوده و خیار فسخ ندارد - از وی بخواهد که معامله را اقاله نماید و وی بپذیرد، حکم خمس سود حاصله (که حالا از جیبش رفته است) چیست؟ آیا ساقط است؟(4)

- خمس سود ساقط است. (حضرت امام)

- خمس سودی که کرده ساقط نمی شود و باید آن را بپردازد؛ مگر آنکه از شانش پذیرش اقاله باشد و اقاله قبل از فرا رسیدن سال خمسی او صورت گیرد؛ مانند اینکه فردی به دلیل احتیاج مالی، زمینش را به نصف قیمت بازاری

ص: 139


1- جزوه ارسالی دفتر امام خامنه ای، دی ماه 1401، س19.
2- سیدمحمدحسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1768؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م650.
3- سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، م 1769 ؛ سید علی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج 2، م651.
4- العروه الوثقى، كتاب الخمس، م58؛ توضیح المسائل جامع، ج2، مسأله 619.

ب