شیعه عقاید، وظایف، فرقه ها

مشخصات کتاب

سرشناسه : کریمی، مرزبان، 1335 -

عنوان و نام پديدآور : شیعه (عقاید، وظایف، فرقه ها)/ مرزبان کریمی.

مشخصات نشر : شهرکرد: سدرة المنتهی، 1388.

مشخصات ظاهری : 579 ص.

شابک : 85000 ريال: 978-600-5149-05-0

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه:ص.573- 580؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : شیعه

Shi'ah

شیعه -- عقاید

Shia'h -- Doctrines

شیعه -- فرقه ها

Shi'ah -- Sects

رده بندی کنگره : BP211/5/ک473ش9 1388

رده بندی دیویی : 297/417

شماره کتابشناسی ملی : 1 6 6 6 5 8 3

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

ص: 1

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

ص: 2

تقديم:

این اثر ناچیز را تقدیم می کنم به:

اصحاب کساء، پنج تن آل عبا،

برگزیدگان خدا و محبوبان رسول خدا «صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیهِمْ أَجْمَعِین»

ص: 3

ص: 4

شیعه عقاید، وظایف، فرقه ها)

مرزبان کریمی

شهرکرد زمستان 1387

ص: 5

شیعه (عقاید، وظایف، فرقه ها)

مؤلف: مرزبان کریمی

لیتوگرافی: سروش شهرکرد

اصحافی: تک

شمارگان: 1000 نسخه

چاپ اول: زمستان 1387

شابک: 0-05-9415-600-879

Isbn :879-600-5149-05-0

مرکز پخش: تهران، انتشارات اندیشه اسلامی، مقابل دانشگاه تهران، خیابان فخر رازی، بین چهارراه اول و دوم،

کوچه شهید فاتح داریان، پلاک 43/1

تلفن 66961497 نشانی ناشر: شهرکرد میرآباد غربی، خیابان شمس، خیابان خیام، کوچه 5، پلاک 11، کد پستی 36967-88179

همراه: 1360-381-0913

کلیه حقوق محفوظ است.

Printed in The Islamic Republic of IRAN

ص: 6

فهرست

مقدمه ......17

امامت رمز بقای دین ........... 18

نص و وصیّت ........ 18

لیاقت و فضیلت.......19

قرابت و نسبت......... 20

فصل اول: کلیاتی از شیعه شناسی...... 25

واژه ی شیعه .................27

شیعه یعنی چه؟.............. 28

شیعه در کلام پیامبر اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)......... 30

اصول عقاید شیعه .............33

جدایی شیعه از سنی و ریشه ی آن ..........34

برخی از فرقه های شیعه ................. 35

ویژگی های مکتب شیعه (اسلام اهل بیت) ......37

شیعه کیست و صفات شیعه کدام است؟ .... ...40

شیعه یعنی مشایعت کننده عملی علی «عَلَيْهِ السَّلام »......40

شیعه ی حقیقی این گونه است .......... 40

ص: 7

نگاه شیعه به علی «عَلَيْهِ السَّلام »...........41

دو درس برای شیعیان علی «عَلَيْهِ السَّلام »........... 41

روح تشیّع..............41

شیعهی علی «عَلَيْهِ السَّلام ».................. 43

نسبت های ناروا به شیعه ...................... 44

حملات ناروای نویسنده ی المنار به شیعه .........44

تحریف تاریخ ............... 46

علی و شیعیان ............47

علی«عَلَيْهِ السَّلام » و شیعیان او همواره تسليم دستور خدا هستند...........47

علی و شیعیانش از پیشگامان اند..............47

حزب امير المؤمنان علی«عَلَيْهِ السَّلام »در سخن پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)......... 48

ما و شیعیانمان اصحاب یمین هستیم........ 48

علی «عَلَيْهِ السَّلام »و شیعیانش خير البريه اند .................. 49

تقاضای عذاب به خاطر نصب علی«عَلَيْهِ السَّلام »به ولایت......50

قرآن ابراهیم«عَلَيْهِ السَّلام »را شیعه ی نوح «عَلَيْهِ السَّلام »میداند............ 50

امام در منطق قرآن ............51

ولایت امیرالمؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » از ارکان دین ..........52

مودت اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام »پاداش رسالت........53

امامان منادی توحید .......... 55

آل محمد کشتی نجات ............... 55

اهمیت ولایت ائمه «عَلَيْهِ السَّلام » در سخن پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)......................... 56

مقام آل محمد«عَلَيْهِم السَّلام » و اهمیت حب آنها در سخن پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)............ 56

آیات امامت............ 57

اولوالامر همان ائمه ی دوازده گانه می باشند .............. 66

اولوالامر در روایت جابر (حديث لوح فاطمه (سلام الله عليها) ............ 72

بررسی بعضی از ایرادات و شبهات وارد شده بر آیه ی ولایت .........76

علی «عَلَيْهِ السَّلام »در غدیرخم.........79

علی«عَلَيْهِ السَّلام » و شیعیان آن حضرت از دیدگاه پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) ......101

شیعه از نظر ائمه «عَلَيْهِم السَّلام » .............103

شیعه و منابع فکری و فقهی آن ..........106

کتاب خدا، قرآن......... 108

ص: 8

سنت .............108

حدیث ثقلین ........109

عقل .............110

اجماع .............111

منابع علمی شیعه ........ 111

سرمایه ی شیعه ......... 111

افتخارات مكتب ما از دیدگاه امام خمینی (ره).................113

منابع فکری شیعه .............114

قرآن کریم ............114

رابطه ی قرآن و سنت .............. 115

ابعاد سنت ................... 117

معروف ترین کتب حدیث شیعه ............117

آشنایی با نهج البلاغه ............. 121

نهج البلاغه در کلام دیگران.......... 126

مقام نهج البلاغه .............127

موضوعات نهج البلاغه ........... 128

مخالفان نهج البلاغه .......... 128

صحیفه ی سجادیه.......... 129

عقیده ی شیعه در مورد امامت ...........131

اجر رسالت ...........131

مراتب و درجات امامت در شیعه........132

اهمیت امامت به معنی مرجعیت دینی ...........134

هفت نکته در بحث امامت ...........140

نتایج.....................142

دیدگاه شیعه در مورد ولایت ........3140

معنای ولایت ............... 143

شیعه و ولايت ................ 143

اقسام و ابعاد ولایت ........... 150

امام (ع) واسطه در رساندن فیض حق به موجودات ...........152

تشیع و وحدت اسلامی........ 154

ص:9

فصل دوم: عقاید شیعه......... 161

تولّی و تبرّئ ............163

مهدویت ............. 168

رجعت......... 169

بداء.............. 174

توحید ............... 177

رؤیت خداوند............181

منزه بودن خدا از جسمانیت .......... 183

عدل الهی ........................184

حکمت الهی و غرض آفرینش ......... ...186

لطف و انتخاب اصلح .......... 187

حسن و قبح ذاتی ........ 188

عقل ...................189

نبوت انبیاء الهی..............190

عصمت ........... 193

دیدگاه شیعه در مورد قرآن............193

مغفرت و شفاعت و توسل ...........194

دیدگاه شیعه در مورد مسائلی از معاد .......... 198

اختیار انسان و قضا و قدر الهی ............200

چهار مورد دیگر از عقاید شیعه ............ 205

اقسام تقيّه .......... 208

فصل سوم: فضائل امامان شیعه .............. 211

القاب قرآنی ائمه اطهار «عَلَيْهِم السَّلام » ............213

برخی از فضایل اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام » .............229

امتحان های علی «عَلَيْهِ السَّلام »............... 260

علم امام..........................262

قسمتی از علوم امام و پیشوایان دین مربوط به لوح محو و اثبات..............262

افزایش علم اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام » در هر شب جمعه .............263

علم کامل قرآن نزد اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام » است. .............263

ائمه «عَلَيْهِم السَّلام » راسخون در علمند...... 263

ص: 10

«اولوالعلم» ائمه اطهار «عَلَيْهِم السَّلام » هستند ............264

خداوند سخن گفتن پرندگان را به ما آموخت.............264

ماییم عالمان و دشمنان ما جاهلند و شیعیان ما (اولوالالباب) هستند...............264

علم امام امیرمؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام ».......... ...265

تفاوت میان علم «آصف» و علم علی «عَلَيْهِ السَّلام »..........265

. پیشوایان معصوم و علم غیب............. 266

پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و امامان اعمال ما را می بینند ............267

مسأله «عرض اعمال» ..........267

منابع علم امام .............268

امام و سایر علوم ..................276

گواهی علوم امامان به حقانیت شیعه ...........276

فصل چهارم: وظایف شیعه ........285

وظایف شیعه ................287

الف) شناخت امام؛........ 287

ب) حبّ امام؛ .......... 289

ج) اطاعت و پیروی؛ ..........293

د) تولّی و تبرّی؛ ............295

ه) حیات معنوی؛ ................296

و) انتظار فرج؛.............299

یاری امام زمان«عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ ».......... 300

ویژگی های منتظران ..............301

ویژگی های مشترک یاران حسین بن علی «عَلَيْهِ السَّلام » و یاران مهدی«عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » ...........302

ح) بزرگداشت شعائر دینی و مذهبی؛ .................309

مهم ترین شعارهای شیعه ................. 309

1. بعثت رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) ......... 309

2. غدیر ...................... 315

عید غدیر، عید ولایت ..............315

غدير در تاریخ اسلام و عقاید شیعه.............319

3. عاشورا ............ 3254

4.اربعین............. 330

ص: 11

5. مهدویت..............332

حقیقت انتظار ...........332

دلایل ولایت فقیه.......... 339

حکومت حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ »و جهانی شدن اسلام..........342

قرآن و حکومت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ »........... 343

انقلاب جهانی حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ »............350

نهضت ظهور و انقلاب اسلامی......... 353

نگاه سرخ و سبز شیعه، ریشه ی تمام انقلابات شیعی ..........357

انقلاب اسلامی، زمینه ساز ظهور ......... 357

نقش ایرانیان در پذیرش و ترویج اسلام .............358

قم، مرکز علم و انقلاب ..............358

زمینه سازی انقلاب.............360

ترسیمی از حکومت جهانی حضرت مهدی«عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ »............ 361

1. پیشرفت برق آسای دانش .........362

2. امنیت فراگیر ............362

3. احیای اسلام ............362

4. تكامل اخلاقی .......... 363

5. آبادانی و رفاه ............364

6. تیم حکومتی نمونه ............ 365

7. نظارت مداوم ........... 366

ط) آگاهی و شناخت و معرفت نسبت به اصول پنج گانه اعتقادی؛ .......... 367

ی) عمل به فروع دین در حد وظیفه و تكليف و تقلید در آنها از مجتهد ..............370

جامع الشرایط؛...........370

ضرورت تقلید............371

تقلید، عملی آگاهانه است .............372

اعلميت مرجع تقلید ............374

اعلمیت از دیدگاه حضرت آیت الله العظمی خمینی «رحمةاﷲ علیه » ...........376

ک) ایمان ثابت و مستحکم و پایدار؛.......... 377

ارزش ایمان ......................... 378

اصناف و درجات ایمان ........... 378

متعلقات ایمان ............. 379

ص: 12

شرط ایمان ..........381

اسباب ایمان ............382

آثار و فواید ایمان ...........382

ل)تقوا ........................384

تقوی در سخنان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)............. 391

صفات پرهیزکاران در سخن حضرت علی«عَلَيْهِ السَّلام »........391

م) عمل صالح؛...................394

آثار اعمال نیک .................. 396

عمل صالح یک برنامه ی مستمر ...........398

سه نوید به مؤمنان و صالحان ...............401

ایمان و عمل صالح تنها راه نجات................401

پاداش ایمان و عمل صالح ............ 402

هدف اصلی، عمل صالح است .............402

منافع عمل صالح برای خود انسان ...........404

ن) توبه و استغفار؛..........405

راه های نجات مؤمنان .................406

توبه باب رحمت الهی........... 412

س) رجوع به علما و فقهای ربانی؛ ........ 414

نقش رهبری در اسلام.................418

جایگاه سیاسی و اجتماعی فقهای شیعه ...................419

لزوم حفظ حرمت حریم علما و فقها .............422

سیاستمدار ترین علمای شیعه در طول تاریخ ............426

تاریخچه صد ساله اخير ............. 426

1. میرزای شیرازی اول........... 426

2. میرزای شیرازی دوم....... 428

3. مرحوم شیخ فضل الله نوری .........429

علما در عصر رضا خان ...............430

4. عصر مرحوم مدرس و سایر علما ..............430

5. عصر امام خمینی «رحمةاﷲ علیه »............. 432

مکتب علمی اهل بیت «عَلَيْهِم السَّلام » ...........434

علما ربانی ............ 437

ص: 13

روحانیت و انقلاب اسلامی ...........439

ع)حفظ وحدت اسلامی؛.......... 441

پیوند بر اساس مکتب ..............448

اهمیت اخوت اسلامی .............452

برحذر داشتن انسان ها از پراکندگی...........456

پراکندگی و اتحاد در سخن علی«عَلَيْهِ السَّلام » ............457

نقش سیاست های استعماری در تفرقه مسلمین..........458

شیعه و وحدت اسلامی.......... 458

وحدت از دیدگاه امام خمینی «رحمةاﷲ علیه »...........466

ف)دیگر سازی؛ .................... 473

امر به معروف و نهی از منکر ............476

ص)آمادگی های همه جانبه برای ظهور............484

ق) دفاع از انقلاب اسلامی و ولایت فقیه و مشارکت در امور؛ سیاسی و اجتماعی:..................487

فصل پنجم: فرقه های شیعه ............493

شیعه ی اثنی عشریه ......... 495

تفکر شیعه .............. 498

اصطلاح شیعه جعفريه ...........500

اسماعیلیه............ 503

خوارج ................ 509

اصول عقاید خوارج...........513

زیدیه ...............514

آراء و عقاید زیدیه...............520

شیخیه .............. 525

بابیت و بهائیت یکی از انحرافات آشکار شیخیه ......... 527

علت پیدایش این فرقه ها ........... 529

افتضاح قضیه بدَشت ............. 531

برخی احکام و دستوارت منحرف بابیت و بهائیت .........532

صوفیه ................... 534

آغاز پیدایش صوفیه در اسلام.......... 535

ص: 14

اصول عقاید صوفيه ........... 537

فرقه صوفيه .......... 540

غلات شیعه ............ 544

برخورد ائمه «عَلَيْهِم السَّلام » با غلات چگونه بوده ............546

علل پیدایش و ظهور غلو و ترویج آن..........556

کیسانیه .................. 558

وجه تسمیه کیسانیه ................... 564

اصول عقاید فرقه کیسانیه ......... 565

واقفيه ........... 568

فهرست منابع.........572

ص: 15

ص: 16

مقدمه

اشاره

«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»

«وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ». (1).

کلمه ی شیعه به معنای فرقه ای است که در پیروی از سنت و مذهبی خاص متفق باشند، به عبارت دیگر شیعه به مردمی گویند که از غير خود پیروی کنند و موافق طريقه ی او حرکت کنند. در آیه ی فوق قرآن کریم حضرت ابراهیم «عَلَيْهِ السَّلامُ »را یکی از شیعیان و پیروان حضرت نوح «عَلَيْهِ السَّلامُ » معرفی کرده زیرا دینش موافق دین او، یعنی دین توحید بود. در جهان اسلام یعنی پس از ظهور پیامبر بزرگوار اسلام، رسول اعظم اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در ابتدای علنی شدن دعوت خود، کلمه ی شیعه را برای یاران و پیروان علی بن ابی طالب «عَلَيْهِ السَّلامُ » به کار برد. جابر بن عبدالله انصاری در حدیثی که در مورد شأن نزول آیه ی 7 سوره بینه نقل می کند، چنین گفته است: در حضور پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)بودیم که علی بن ابی طالب رسید. پیغمبر فرمود: برادرم بر شما وارد شد. آنگاه دست به کعبه زد و فرمود: «به خدایی که جانم در دست اوست، إنّ هذا و شیعته هم الفائزون يوم القيامة: همانا فقط این مرد و شیعیانش در روز پاداش رستگارند. او نخستین کسی است که به من گرویده و از همه ی شما در پیمان خدا پایدارتر و در امر خدا استوارتر است، و نسبت به مردم عادل تر و در تقسیم، مساوات جو تر، و مزیّتش پیش خدا از همگان افزون تر است».

آنگاه آیه ی مذکور نازل گشت.(2) نتیجه این که شیعه را خود پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به این اسم نامیده است، بنابراین شیعه مولود

ص: 17


1- (صافات، 83)
2- الغدیر، ج 2، ص 57 و 58.

طبیعی اسلام است و سابقه تاریخی آن، همان سابقه ی تاریخی اسلام است.

شیعیان علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » کسانی هستند که پس از ایمان به خدای یگانه و حیات جاودانه اخروی و خاتمیّت پیامبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و حقانیّت قرآن جز به کردار نیک و اعمال شایسته اقدام نمی کنند، زیرا پس از پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و قرآن کریم، امیر المؤمنین «عَلَيْهِ السَّلامُ » که خود نمونه ی عالی تربیت اسلامی است پیشوای مقدس و معصوم آنان می باشد و لذا سعی میکنند که به گفتار و کردارش همانند گفتار و کردار پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) عمل کنند.

امامت رمز بقای دین

از آن جایی که پیامبر اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، خاتم انبیاء و اسلام و خاتم ادیان، و قرآن خاتم کتب آسمانی است، به ناچار پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) برای بقای دین جاودان و کامل اسلام و برای حفظ و استمرار سنن و شریعت الهی خویش که تأمین کننده ی مصالح حقیقی دنیوی و اخروی نوع انسان می باشد باید تدبیری اندیشیده باشد و چنین نیز هم هست زیرا آن حضرت(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بر اساس نص و وصایت خلیفه و جانشین خود را بارها تعیین کرد و به امت معرفی فرمود. علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » در خطب نهج البلاغه در این مورد چنین می فرماید: «آل محمد، خود منشأ حیات علم و از بین رفتن جهل و نادانیند. آنان استوانه های استوار اسلام و طرفداران خاص و شایسته ی دین و اتحادند. حقایق گرامی قرآن نزد آنان است و خود گنجوران علوم خدای مهربانند.

با آنان هیچ یک از افراد این امت مقایسه نمی شوند و مردمی که هماره نعمت دانش ونجات بخشی خاندان رسول بر سرشان سایه افکنده است با ایشان برابر نخواهند بود.

آنان همان پایه ی اساسی دین و تکیه گاه ایمان و یقینند که خود سران باید به سویشان بازگردند، و آیندگان به دستوراتشان بگرایند. با این همه، حق اختصاصی ولایت برای ایشان ثابت است

و وصیت و وراثت رسول الله میانشان محفوظ».(1)

نص و وصیّت

در نهج البلاغه درباره ی سه اصل استدلال شده است، اول وصیت و نص رسول خدا؛ دوم، شایستگی امیر المؤمنان«عَلَيْهِ السَّلامُ » و این که جامه خلافت تنها بر اندام او راست می آید؛ سوم، روابط نزدیک نسبی و روحی آن حضرت «عَلَيْهِ السَّلامُ »با رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه).

این تصور درست نیست که در نهج البلاغه تنها به مسأله ی صلاحیت و شایستگی اشاره شده است و به هیچ وجه اشاره ای به نص نشده است. زیرا اولا در خطبه ی دوم نهج البلاغه صریحا درباره ی اهل بیت«عَلَيْهِ السَّلامُ » می فرماید: «و فيهم الوصية و الوراثة» یعنی وصیّت رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و هم چنین وراثت رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در میان آنها است. ثانیا در موارد زیادی علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » از حق

ص: 18


1- نهج البلاغه، از خطبهی 239 و 153 و 2.

خویش چنان سخن می گوید که جز با مسأله ی تنصیص و مشخص شدن حق خلافت برای او به وسیله ی پیغمبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)قابل توجیه نیست. در این موارد سخن علی «عَلَيْهِ السَّلامُ »این نیست که چرا مرا با همه ی جامعیت شرایط کنار گذاشتند و دیگران را برگزیدند؛ سخنش این است که حق قطعی و مسلم مرا از من ربودند. بدیهی است که تنها با نص و تعیین قبلی از طریق رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)است که می توان از حق مسلم و قطعی دم زد؛ صلاحیت و شایستگی حق بالقوه ایجاد میکند نه حق بالفعل، و در مورد حق بالقوه، سخن از ربوده شدن حق مسلم و قطعی، صحیح نیست.

اکنون مواردی را ذکر می کنیم که علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » خلافت را حق خود می داند:

در خطبه ی 6 که در اوایل دوری خلافت هنگامی که از طغيان عایشه و طلحه و زبیر آگاه شد و تصمیم به سرکوبی آنها گرفت انشا شده است، پس از بحثی درباره ی وضع روز می فرماید: «به خدا سوگند از روزی که خدا جان پیامبر خویش را تحویل گرفت تا امروز همواره حق مسلم من از من سلب شده است».

در خطبه ی 170 جریانی را نقل می فرماید و آن این که شخصی در حضور جمعی به من گفت: پسر ابوطالب! تو بر امر خلافت حریصی؛ من گفتم: «بلکه شما حریص تر و از پیغمبر دورترید و من از نظر روحی و جسمی نزدیک ترم، من حق خود را طلب کردم و شما می خواهید میان من و حق خاص من حایل و مانع شوید و مرا از آن منصرف سازید. آیا آنکه حق خویش را می خواهد حریص تر است یا آن که به حق دیگران چشم دوخته است؟ همین که او را با نیروی استدلال کوبیدم به خود آمد و نمی دانست در جواب من چه بگوید».

در دنباله ی همان جمله ها چنین آمده است: «خدایا از ظلم قریش و همدستان آنها به تو شکایت می کنم، این ها با من قطع رحم کردند و مقام و منزلت بزرگ مرا تحقیر نمودند،

اتفاق کردند که در مورد امری که حق خاص من بود، بر ضد من قيام کنند».

در خطبه ی «شقشقیه) صریح می فرماید: «ارى تُراثی نهباً» یعنی حق موروثی خود را می دیدم که به غارت برده می شود. بدیهی است که مقصود از وراثت، وراثت فامیلی و خویشاوندی نیست، بلکه مقصود، وراثت معنوی و الهی است.

لیاقت و فضیلت

از مسألهی نص صریح و حق مسلم و قطعی که بگذریم مسأله ى لياقت و فضیلت مطرح می شود، در این زمینه نیز مکرر در نهج البلاغه سخن به میان آمده است، در خطبه شقشقیه می فرماید: «به خدا سوگند که پسر ابو قحافه خلافت را مانند پیراهنی به تن کرد در حالی که میدانست آن محوری که این دستگاه باید برگرد آن بچرخد من هستم.

سرچشمه های علم و فضیلت از کوهسار شخصیت من سرازیر می شود و شاهباز وهم اندیشه بشر از رسیدن به قله ی عظمت من باز می ماند».

ص: 19

قرابت و نسبت

در خطبه ی 195، اول مقام تسلیم و ایمان خود را نسبت به رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و سپس فداکاری ها و مواسات های خود را در مواقع مختلف یاد آوری می کند و بعد جریان وفات رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) را در حالی که سرش بر سینه ی او بود، و آنگاه جریان غسل دادن پیغبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) را به دست خود نقل می کند،

در حالی که فرشتگان او را در این کار کمک می کردند و او زمزمه ی فرشتگان را می شنید و حس می کرد که چگونه دسته ای می آیند و دسته ای می روند

و بر پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) درود می فرستند و تا لحظه ای که پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) را در مدفن مقدسش به خاک سپردند زمزمه ی فرشتگان یک لحظه هم از گوش

علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » قطع نگشته بود.

بعد از یاد آوری موقعیت های مخصوص خود از مقام تسليم و عدم انکار (بر خلاف بعضی صحابهی دیگر) گرفته تا فداکاری های بی نظیر و تا قرابت خود با پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)

تا جایی که جان پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در دامن علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » از تن مفارقت می کند.

چنین می فرماید: «فمَن ذا، أحقَّ به مِنی حیّاً و میّتاً»: «چه کسی از من به پیغمبر در زمان حیات و بعد از مرگ او سزاوارتر است؟».

. در خطبهی 160 که سؤال و جوابی است از یک مرد اسدی با علی «عَلَيْهِ السَّلامُ »، آن حضرت به مسأله نسبت نیز استدلال می کند، استدلال به نسبت از طرف علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » نوعی جدل منطقی است، نظر بر اینکه دیگران قرابت نسبی را ملاک قرار می دادند علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » می فرمود: «از هر چیز دیگر، از قبیل نص و لیاقت و افضلیت گذشته، اگر همان قرابت و نسبت را که مورد استناد دیگران است، ملاک قرار دهیم، باز من از مدعیان خلافت، اولايم»(1)

نگارنده در فصول متعدد این نوشته به دنبال تبیین و شرح و توضیح این حقیقت می باشد که:

1. تشیع مکتبی است مبتنی بر حق و حقیقت و مستند به اسناد و مدارک و به دور از هرگونه جعلیات و منزه از هرگونه خرافات.

2. تشیع همان اسلام ناب و خالص است که از هرگونه شائبه و آلودگی و اعوجاج و انحراف در اعتقادات مقدس خود مصون می باشد.

3. تشیع مفتخر است که به حساس ترین فرازهای تاریخ شکوهمند اسلام وابستگی و دل بستگی دارد، این فرازهای حساس و مقدس عبارتند از:

الف) بعثت خاتم الانبیاء (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه).

ب) غدیر و ولایت علی «عَلَيْهِ السَّلامُ ».

ج) عاشورا و کربلای سیدالشهدا«عَلَيْهِ السَّلامُ ».

د) دوران غیبت کبری و عصر انتظار فرج.

ص: 20


1- تاریخ اسلام در آثار شهید مطهری (ره)، ج 1، صص 187 تا 191.

ه) عصر ظهور حضرت حجت«عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » و حکومت جهانی و توحیدی و عادلانه ی آن حضرت «عَلَيْهِ السَّلامُ » که منجر به برچیده شدن تمامی بساط و مظاهر کفر و شرک

و ظلم و ستم در سراسر عالم می شود.

4. در تشیع، عقل اصالت دارد و این مکتب به پیروی از قرآن و سنت رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)برای عقل ارزش و اصالت خاصی قایل شده است به طوری که عقل یکی از منابع اجتهاد و استنباط احکام می باشد و میان عقل و شرع هماهنگی وجود دارد به طوری که گفته شده: «كلُّ ماحَكَمَ به العَقَل حَکَمَ به الشَّرع» یعنی مقررات اسلام بر اساس یک سلسله مصالح و مفاسد موجود در زندگی بشر استوار است که برای عقل قابل مطالعه و شناخت است و از این منظر اسلام یک دین عقلانی و منطقی است.

5. تشیع مقدس ترین عقیده است که از درخت سرسبز و تنومند نبوّت بر آمده است.

6. تشیع میگوید پس از پیامبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) همیشه باید شخصیتی کامل و معصوم، پیشوا وامام امت باشد زیرا او حجّت خدا و میزان انسانیت است.

7. تشیع میگوید همیشه باید افاضل انسانها حاکم باشند و حکومت الهی و دینی و اسلامی همیشه باید به دست رهبران عادل و فداکار تشکیل گردد و در نهایت جهان بشریت پیوسته منتظر یک حکومت الهی، عادلانه، توحیدی و جهانی می باشد به طوری که این امر مقصود نهایی بعثت ها و نبوت ها در جهان به شمار می آید.

بنابراین، تشیع بر اساس مقدسی پی ریزی شده که نتیجه نبوت خاتم الانبیاء محمدبن عبدالله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)می باشد و لذا همه ی عقاید، احکام و فرامین این مکتب الهی در همه ی ابعاد فردی و اجتماعی، دنیوی و اخروی، اقتصادی و سیاسی، علمی و تربیتی، و در همه ی مسؤلیت های ناشی از پذیرش این مکتب مانند امر به معروف و نهی از منکر، تولّی و تبرّی

و جهاد دارای قداست می باشند.

8 به توفیق الهی در این نوشته به شرح و تفسیر و تبیین و اثبات مستدل عقاید مکتب اهل بیت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، یعنی تشیع همّت گماشته ایم، هم چنین مشهورترین فرقه های شیعه را نیز معرفی کرده، به نقد و بررسی عقاید آنها پرداخته ایم و در این راستا حقانیت شیعه اثنی عشریه را بر اساس اسناد و مدارک و دلایل معتبر اثبات نمودیم.

9. از آن جایی که هدف نهایی بعثت پیامبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) توحید به معنای کامل و تمام آن است و بنا به فرموده ی قرآن در آیهی 160 سوره ی انعام: بی شک کسانی که دین خود را تکه تکه ساخته و هر یک پیرو عقیده ای شدند، تو از روش و عقاید آنها بسیار دوری و در هیچ روشی با آنها شرکت نداری فقط کار آنها را به خدا واگذار کن که واگذاری امور آنان به خداست آنگاه به خوبی آنها را آگاه می کند به آن چه که به جا می آورند. و نیز بنا به فرموده ی قرآن در آیه ی 31 سوره ی روم: از مشرکان نباشید از همان کسانی که دین خود را تکه تکه کردند و هر دسته ای پیرو عقیده ای شده،

هر حزبی به آنچه نزد خود دارند خرسندند.

ص: 21

آری این است حقیقت توحید قرآن؛ پس قرآن مبدأ و منشأ توحید و اتحاد و وحدت است و هیچ گونه تفرق و تفرقه را نمی پذیرد و بر همین اساس است که تشیع نیز به پیروی از قرآن

کریم و پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) پیوسته مشعل دار توحید و اتحاد و وحدت بوده است زیرا بیشک اهل بیت پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) که ما شیعیان افتخارمان این است که حقیقت اسلام را پس از پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از آن خاندان مطهر اخذ میکنیم، نزدیک ترین انسان ها و صحابه به اسلام و پیامبر اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بوده اند و همه ی معتقدات ناشی از پیروی از آن بزرگواران مطابق با قرآن کریم و سنت نبی اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است.

به راستی کدام یک از صحابه یا کدام یک از پیشوایان مذاهب اسلامی را می توان با یکی ازاهل بیت عترت و طهارت قیاس کرد؟

10. شیعه جماعتی از مسلمین هستند که افتخارشان انتساب و پیروی از حضرت محمد(ص) و اهل بیت آن حضرت می باشد. شیعه به پروردگاری معتقد است که واجب الوجود، یگانه، توانا بر همه چیز، مختار در تمام امور، عالم به هر معلوم و بینا و مدرک است. پروردگاری که جسم نیست و از تشبیه به دور است و از ظلم به بندگانش منزه است، او بی نیاز و بی مثل و مانند و جاویدان است، همیشه بوده و خواهد بود و هیچ کار زشت و قبیحی از او سر نمی زند. او حکیم و عادل و متکلم است.

از دیدگاه شیعه انسان در کارهای خود آزاد و مختار است به همین جهت نسبت به اعمال خود مسئول و مكلف است. شیعه معتقد است همه پیامبران الهی از خطا و گناه معصوم هستند و دیگر این که هیچ پیامبری از دنیا نرفت مگر این که وصی خود را برای حفظ کتاب و شریعت معین کرد.

وصی هر پیامبری همانند آن پیامبر دارای صفت عصمت است و سایر صفات کمال را به عنوان انسان کامل دارد. پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نیز مانند همه ی پیامبران وصی پس از خود را به امت بارها معرفی فرمود و آن وصی جز علی بن ابیطالب «عَلَيْهِ السَّلامُ » کسی دیگر نمی باشد. آن جناب بر اساس لطف و عدل و حکمت الهی هم چون پیامبر از گناه و خطا معصوم و مصون بوده و لذا حجت خدا در هدایت خلق به شمار می رود و پس از آن حضرت نیز یازده فرزند بزرگوارش هر یکی پس از دیگری امامت و ولایت امت را به عهده دارد و در عصر ما حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » حجت بن الحسن العسگری امام حي معصوم و غایب است که روزی به فرمان خدا ظهور خواهد کرد و در آن روز دولت حق بر پایه ی توحید و عدل در سراسر عالم بر پا خواهد شد و بساط کفر و شرک و الحاد از سراسر جهان برچیده خواهد شد.

11. در مکتب تشیع اعتقاد به توسل و شفاعت از جایگاه بسیار والایی برخوردار است و در عین حال اعتقاد نیز در رأس همه ی عقاید قرار دارد زیرا توسل و شفاعت نیز در اعتقاد شیعه تابع اذن الهی است و لذا هیچ منافاتی با توحید ندارد. بلکه به نوعی لازمه ی

ص: 22

توحید می باشد. هم چنان که اراده و اختیار انسان نیز منافاتی با توحيد ندارد زیرا انسان در عین مختار و آزاد بودن در اعمال خویش، موجودی است که در وجود خویش وابسته و معلول و غیر مستقل است. بنابراین هیچ یک از عقاید مذکور هیچگونه منافاتی با توحید و یگانه پرستی و اختصاص عبودیت به خدای متعال نخواهد داشت.

آری افتخار شیعه این است که به پیروی از پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و اهل بیت گرامی او از عبودیت غیر خدا آزاد بوده و خود را تنها بنده و عبد و مطيع خدای یگانه میداند و این عقیده را اساس اسلام و قرآن دانسته و در بعد فکری و نظری بدان کاملا معتقد است هم چنان که در بعد عملی بدان کاملا ملتزم می باشد. شیعه در طول تاریخ برای بسط و گسترش توحید و عدل که عالی ترین ارمغان انبياء هستند پیوسته با همه ی مظاهر شرک و ظلم مبارزه کرده به این امید که ظهور توحید و عدل مطلق با ظهور حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » به وقوع بپیوندد. ان شاء الله.

17 ربیع المولود مصادف با

87/1/6 شهرکرد

مرزبان کریمی

ص: 23

ص: 24

فصل اول: کلیاتی از شیعه شناسی

اشاره

ص: 25

ص: 26

واژه ی شیعه

«شیعه» به جمعیت و گروهی گفته می شود که دارای خط مشترکی هستند، «راغب» در کتاب مفردات می گوید: «شیع» از ماده ی شیاع به معنی «انتشار و تقویت» است، و شاع الخبر هنگامی گفته می شود که خبری متعدد و قوی شود و شاع القوم هنگامی گفته می شود که جمعیتی منتشر و فراوان گردند، و «شیعه» به کسانی می گویند که انسان به وسیله ی آنها قوی می شود».

مرحوم «طبرسی» در مجمع البيان اصل آن را از «مشایعت» به معنی «متابعت» دانسته و میگوید شیعه به معنی پیرو و تابع است و شیعه ی علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » به پیروان او و آنهایی که اعتقاد به امامتش دارند گفته می شود، و حدیث معروف ام سلمه از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه): شيعة على هم الفائزون يوم القيامة (نجات یابندگان در قیامت، پیروان علی«عَلَيْهِ السَّلامُ » هستند) نیز اشاره به همین معنی میکند. و به هر حال چه اصل این کلمه را از شياع به معنی انتشار و تقویت بدانیم، یا از مشایعت به معنی متابعت، دلیل بر وجود یک نوع همبستگی فکری و مکتبی در مفهوم شیعه و تشیع است. باید دانست که کلمه «شیع» که جمع «شیعه» است از نظر لغت به معنی فرقه ها و دسته ها و پیروان افراد مختلف است، بنابراین مفرد آن به معنی دسته ای است که پیروی از مکتب یا شخص معین می کند، این معنی لغوی شیعه است ولی اصطلاحاً معنی خاصی دارد و به کسانی گفته می شود که بعد از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)پیرو مکتب امیر مؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » می باشند و نباید معنی لغوی و اصطلاحی آن را با هم اشتباه کرد.(1)

ص: 27


1- تفسیر نمونه، ج 11، ص 35.

شیعه یعنی چه؟

همان گونه که اشاره شد، «شیعه» به جمعیت و گروهی گفته می شود که دارای خط مشترکی هستند و در لغت به معنی پیروان و یاران، انصار و تابعان است

و جمع آن کلمه ی اشیاع و شيع می باشد.

در قرآن آیه ی 15 سوره ی قصص كلمای شیعه نقطه ی مقابل عدو و دشمن به کار رفته است و به معنی دوست است.

هم چنین کلمه ی مورد بحث به معنی شایع و آشکار شدن، پیروی کردن و فرقه و گروه و حزب نیز می باشد.

کلمه ی اشیاع در آیه ی 51 سوره ی قمر به معنی امثال و موافقان است. به هر حال در امثال نیز نوعی تبعیت است.

بنابراین هرکس با دیگری در کارش موافقت کند شیعه ی اوست. پس شیعه نقطه ی مقابل مخالف است.

هم چنین قرآن کریم در آیه ی 83 سوره ی صافات حضرت ابراهیم«عَلَيْهِ السَّلامُ » را شیعه ی حضرت نوح «عَلَيْهِ السَّلامُ » دانسته که به معنای پیروی حضرت ابراهیم «عَلَيْهِ السَّلامُ » در دعوت مردم به توحید و یگانه پرستی از حضرت نوح «عَلَيْهِ السَّلامُ » می باشد.

جالب این که قرآن کریم نام اسلام را نیز یادگار حضرت ابراهیم دانسته می فرماید: «او پیش از این شما را مسلمان نامید».(1)

نتیجه این که در مدلول لفظ شیعه (ظهور و آشکار شدن، شیوع و رواج و ترویج، پیروی کردن و یاری نمودن، انتشار و نیرومندی، فرقه و جماعت و تبعیت و تقویت) وجود دارد.

این معنی لغوی شیعه است ولی این کلمه اصطلاحا معنی خاصی دارد که با توجه به معنای لفظی شیعه تعریف اصطلاحی شیعه ی علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » به قرار زیر است:

1. شیعه ی علی«عَلَيْهِ السَّلامُ » کسانی هستند که در کار آن حضرت از وی متابعت نموده و به امامتش گردن نهاده اند.

2. شیعه ی علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » به کسانی گفته می شود که جانشینی پیغمبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) را حق اختصاصی خانواده ی رسالت می دانند

و در معارف اسلام پیرو مکتب اهل بیت می باشند.

3. واژه ی شیعه اختصاصا در مورد فرد یا افرادی به کار می رود که دوست دار علی و فرزندان او«عَلَيْهِ السَّلامُ » هستند و به امامت آنها اعتقاد دارند تا آن جا که اگر واژه ی شیعه بدون قید و شرط اضافی به کار برده شود و قرینه ای در کار نباشد اذهان به چنان افرادی منصرف می شود که قایل به امامت امامان یاد شده هستند.

4. ابن خلدون می نویسد: در اصطلاح فقها و متکلمین، شیعه بر پیروان علی«عَلَيْهِ السَّلامُ » و فرزندانش اطلاق می گردد.

بنابراین شیعه به کسانی گفته می شود که بعد از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) پیرو مكتب امير المؤمنان «عَلَيْهِ السَّلامُ » می باشند، و نباید معنی لغوی و اصطلاحی آن را با هم اشتباه کرد.

ص: 28


1- سوره حج، 78

5. چون شیعیان به ولایت حضرت علی«عَلَيْهِ السَّلامُ » و پیروی از مکتب روحانی آن حضرت اعتقاد داشته اند از این جهت ایشان را شیعه ی علی«عَلَيْهِ السَّلامُ » یعنی پیروان علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » گفته اند که بعدها در اثر کثرت استعمال مضاف اليه على «عَلَيْهِ السَّلامُ » را از آخر آن حذف کردند و معروف به شیعه شدند.

6. شیعه گروهی است که افتخار دارد به پیروی از علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » و آل محمد(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) که همه افرادی پاک، دارای صفات برجسته ی انسانی و ملکوتی می باشند، پس شیعه مسلمانانی هستند که در عقیده و عمل، در گفتار و کردار تابع و پیرو پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و علی«عَلَيْهِ السَّلامُ » و یازده فرزند معصوم او هستند.

7. شیعه همان اسلام نبوی (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است که توسط علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » و یاران برجسته ی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) چون سلمان، اباذر، عمار یاسر، مقداد، ځذيفه يمان و دیگران از هر انحراف و اعوجاجی مصون ماند و همان راه واقعی و طبیعی خویش را که توسط خدا و پیغمبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) تعیین و ترسیم شده بود دنبال کرد.

در واقع مشهور است اولین کسانی که به شیعه معروف شده اند و آنها را شیعه خواندند عبارتند از: سلمان فارسی، اباذر غفاری، مقداد، عمار یاسر.

محققان درباره ی این که چه زمانی نام شیعه و تشیع به پیروان علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » و اهل بیت گرامی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) گفته شده است، اختلاف نظر دارند، آن چنان که از آغاز اسلام تا پس از شهادت علی«عَلَيْهِ السَّلامُ » را شامل می شود.

1. ابن حزم معتقد است پس از کشته شدن عثمان، این نام آشکار شده است.

2. ابن ندیم می گوید علی بن ابی طالب «عَلَيْهِ السَّلامُ » هنگام خروج برای جنگ با طلحه و زبیر، یاران خود را شیعه لقب داد و او خود به آنها می گفت: «شیعیان من». .

3. بعضی گفته اند پس از جنگ صفین در روز خروج خوارج این نام به کسانی گفته شده است که در دوستی با علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » استوار و ثابت ماندند.

4. برخی گفته اند این نام همزمان با نهضت مخالفان عثمان به وجود آمده است.

5. گروهی میگویند تشیع در روز سقیفه پدید آمده است، همان روز یکه گروهی از بزرگان صحابه با صراحت گفتند: علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » اولی به امامت و خلافت است.

6. گروهی دیگر، پیدایش شیعه را به اواخر خلافت عثمان مربوط می دانند و انتشار آرای عبدالله بن سبا در این زمان را به پیدایش تشیع ربط می دهند.

7. عده ای دیگر معتقدند شیعه در روز فتنه الدار (روز قتل خلیفه ی سوم) پدید آمده است.

پس از این روز، پیروان علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » که همان شیعیان بودند، در مقابل خون خواهان عثمان قرار گرفتند.

8 بعضی نیز معتقدند که تشیع پس از ماجرای حکمیت تا شهادت علی«عَلَيْهِ السَّلامُ » به وجود آمده است.

ص: 29

9. و گروهی آغاز تشیع را به واقعه ی کربلا و شهادت امام حسین«عَلَيْهِ السَّلامُ » ربط می دهند.

10. عده ی قلیلی از علمای شیعه نیز گفته اند: «تشیع پس از وفات پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) پدیدار گردیده است».

11. اکثر قریب به اتفاق علما و محققان شیعه بر اساس اسناد و روایات معتبر و تاریخ اصیل صدر اسلام معتقد هستند که: لفظ شیعه در زمان شخص پیامبر اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) آشکار و

ظاهر گردیده است.

شیعه در کلام پیامبر اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)

رسول اکرم در موارد متعددی خطاب به علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » از لفظ شیعه استفاده کردند، از جمله: 1. أَنْتَ وَ شیعَتُکَ وَ مَوْعِدی وَ مَوْعِدُکُمْ الْحَوْضَ اِذا جاءت الاُمَمُ لِلْحِسابِ .

يا على خير البرايه تو وشیعیان تو هستند وعده گاه من و شما کنار حوض کوثر است وقتی همه ی امت ها برای حسابرسی می آیند.

2. إن اول اربعه يدخلون الجنه انا و انت و الحسن و الحسین و شیعتنا عن أيماننا و شمائلنا.

اولین چهار نفری که وارد بهشت می گردند ای علی، من و تو و حسن و حسین هستیم و شیعیان ما از راست و چپ ما وارد می شوند.

3. انک و اصحابك في الجنة، شيعتك في الجنه. ای علی تو و یارانت به همراه شیعه ات در بهشت جای دارید.

4. تأتی انت و شیعتك يوم القيمة راضين مرضيين.

ای علی تو و شیعه ات در قیامت وارد می شوید در حالی که راضی و خدا نیز از شما راضی است.

5. اما ترضى انك معي في الجنة، و الحسن و الحسین و شیعتنا عن أيماننا و شمائلنا.

ای علی آیا دوست نمی داری تو و حسن و حسین با من باشید و شیعه ی ما در راست و چپ ما باشند؟

6. تختموا بالعقيق، فانه اول حجر شهدلله بالوحدانیه، ولی با نبوة و لعلى بالوصيه، و لولده

بالامامة، ولشيعته بالجنه.

انگشتان خود را با عقیق بیارایید چون عقیق اولین سنگی است که برای خدا به وحدانیت و برای من به نبوت و برای علی به وصایت و برای فرزندانش به امامت و برای شیعیانش به بهشت

گواهی داده است.

7. ستقدم على الله انت و شیعتیک راضين مرضيين، و يقدم عليك عدوك غضبانی مقمحين، ثم جمع يده إلى عنقه يريهم كيف الأقماح

ای علی تو و شیعه ی تو به زودی بر خدا وارد خواهید شد در حالی که راضی و مورد

ص: 30

وم

رضایت خدا هستید و دشمنان تو نیز در حالی که خشمگین و دست هایشان به گردنشان بسته است بر تو در آیند آنگاه رسول خدا دست ها را بر گردن آورد

تا به آنها کیفیت به محل کشیدن را نشان دهد.

8 و الذي نفسي بيده أن هذا و شیعته لهم الفائزون يوم القيمه. سوگند به آنکه جان من در تحت قدرت اوست این شخص علی«عَلَيْهِ السَّلامُ » و شیعه ی او در قیامت فائزه و رستگارند.

9. هو انت و شیعت، تأتی انت و شیعتك يوم القيامه راضين مرضین یاتی عدوک غضبانی مقمحين.

ای علی منظور از آیه ی خير البرية، تو و شیعه ی تو است که در قیامت می آیید در حالی که از خدا راضی و خدا نیز از شما راضی است و دشمن تو می آید در حالی که خشمگین بوده، لگام بر دهان دارند و سرشان را به سبب تنگی غل بالا گرفته اند.

10. یا ابا الحسن اما انت و شیعتك في الجنه. ای ابوالحسن تو و شیعه ی تو در بهشت جای دارید. 11. یا علی! اذكان يوم القيامة اخذ بحجزة الله، و انت اخذت بجزتی، و اخذ ولدك

بجز تک، و اخذ شيعه ولدك بحجزهم، فترى این یؤمرئنا.

ای علی! در روز قیامت من دامن خدا را می گیرم و تو دامن مرا و فرزندانت دامن تو را و شیعه ی فرزندانت دامن آنها را آنگاه در انتظاریم که دستور دهند ما را به کجا برند.

12. یا علی! تختم باليمين تكن من المقربين قال: يا رسول الله! و ما المقربون؟ قال: جبرئیل و میکائیل. قال: فيما اتختم یا رسول الله؟ قال: بالعقيق الأحمر، فانه جبل أقرلله بالوحدانیه، ولی بالنبوة، ولک بالوصية، ولولدك بالامامه، ولمحبيك بالجته، و شيعتك بالفردوس.

ای علی! انگشتر را در دست راست خود قرار بده تا از مقربین باشی، عرض کرد: یا رسول خدا مقربین چه کسانی هستند؟ فرمود: جبرئیل و میکائیل، عرض کرد با چه انگشتری؟ فرمود: با عقیق سرخ زیرا آن کوهی است که برای خدا به وحدانیت و برای من به نبوت و برای تو به وصایت و برای فرزندانت به امامت و برای دوست دارانت به بهشت و برای شیعیان تو به فردوس اقرار کرده است.

13. یا علی! قد غفر الله لك و لذريتك و لشيعتك و محبی شيعتك.

ای علی برای تو و فرزندانت و شیعیان و دوست داران شیعیان تو مغفرت الهی منظور شده است.

14. يدخل من امتى الجته سبعون القألاحساب لهم (ثم التفت الى على «عَلَيْهِ السَّلام » فقال) بهم شيعتك و انت امامهم.

از امت من هفتاد هزار نفر بدون حساب وارد بهشت می شوند (آنگاه به على روی کرد) و

ص: 31

ا .

فرمود: اینان شیعه ی تو هستند و تو امام آنها هستی.

بی شک آغاز شیعه، همان آغاز اسلام توسط رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است. از همان آغاز اسلام و اعلان کلمه ی مبارکه ی توحید در ماجرای يوم الانذار از سوی پیامبر اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، اخوت و وراثت و وزارت و وصایت و خلافت علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » نیز از سوی رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) اعلان گردید.

لذا از همان آغاز اعلان رسالت حضرت رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) گروهی از صحابه ی بزرگوار پیامبر به حب و دوستی علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » معروف بودند و در این سخن نیز هیچ شکی نیست.

از این گروه می توان سلمان فارسی - اباذر غفاری - عمار بن یاسر - حذیفہ بن یمان - حذيمة بن ثابت - ابو ایوب انصاری و دیگران را نام برد و اصولا اولین اسمی که در زمان رسول خدا پیدا شد (شیعه) بود که سلمان و اباذر و مقدا و عمار با این اسم مشهور بودند.

بنابراین آغاز و ظهور شیعه همزمان با آغاز و ظهور اسلام بوده است زیرا رسالت بدون ولایت و نبوت و بدون وصایت پذیرفتنی نیست. جریان غدیر خم که بیعتی عمومی و آشکار بود، عمومیت و آشکار بودن شیعه را انتشار داد.

به طوری که مردم در همان روز با علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » بیعت کردند و کلام بیعت شیخین با حضرت علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » در همه ی کتب معتبر اهل سنت نیز ثبت است و در تفاسیر نیز بزرگان اهل سنت چون فخر رازی در ذیل آیه ی 68 سوره ی مائده آن را مطرح کرده اند. در خلافت عثمان آن چنان دنیا پرستی حاکم شد که به ناچار شیعه که پاسدار توحید و معنویت است خود را از حلقوم پاک اباذر علنی کرد و بار دیگر خاطره ی غدیرخم، حب علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » و تشیع و فضایل فاطمه (س) و اهل بیت رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در اذهان بیدار و شعله ور گردید، پس عثمان به مقابله با حقیقت اسلام بر آمد و اباذر را به ربذه تبعید و عمار را به شکستن استخوانهای پهلویش به جرم حق پرستی حکوم کرد.

این است که شیعه از آغاز مظلوم و مجهول واقع شد و در فضای مظلومیت و مجهوليت به تحریف محتوای پاک و الهیّش دست زدند، بنی امیه، بنی عباس و عالمان وابسته به آنها سعی

کردند شیعه را در هاله ای از ابهام و خرافات و بدعت نشان دهند و مردم را نسبت به حقانیت آن در جهل و غفلت و بی خبری و نا آگاهی توأم با کینه و دشمنی و عداوت نگاه دارند و در این شرایط بدیهی است که رهبران شیعه، ائمه اطهار«عَلَيْهِم السَّلامُ » اهل بیت رسول الله(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)از همه مظلوم تر و مجهول تر واقع شدند.

آری شیعه از همان آغاز مطرود و محكوم سیاست های سیاست بازان دنیا پرست شد و بدیهی است که طیف دنیا پرست پیوسته در اکثریت هستند و لذا اقلیت مؤمن به اسلام و پیام معنوی اسلام راهشان از اکثریت جدا شد زیرا جانشینی پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و مرجعیت علمی و دینی جامعه ی اسلامی را حق مطلق على «عَلَيْهِ السَّلام » بنا به وصایت و نص صریح

پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)می دانستند.

ص: 32

اما اندیشه ی دنیا پرستی و ریاست طلبی و تفاخر نژادی و قبیله ای آن چنان قوّت داشت که سران آن یعنی کسانی چون معاویه، عمروعاص، مغيرة بن شعبه و دیگران صراحتا حتی به مخالفت با اسلام و اهل بیت رسول خدا پرداختند و به صب و دشنام و لعن کردن امیرالمؤمنین علی «عَلَيْهِ السَّلام » و یاران پرهیزگارش پرداختند، حمایت های سمرة بن جندب، ابوهریره، عمروعاص، عروة بن زبیر و عبدالله بن زبیر که دشمن سرسخت علی «عَلَيْهِ السَّلام » بودند، معاویه موجب شد که مردم از شناسایی شخصیت علی «عَلَيْهِ السَّلام » غافل و محروم شوند و خلاصه آن حضرت در اوج مظلومیت و مجهولیت به شهادت رسید.

آنگاه نیز معاویه و یزید و عبدالملک اموی، منصور و هادی و هارون و متوکل عباسی و دیگرانی چون ابن زیاد و حجاج و بسر بن ارطات و مهلب بن ابی صفره و سندی بن شاهک و مسرور، هزاران جنایت علیه شیعه و پیروان اهل بیت رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)مرتکب شدند و از طريق جعل احادیث و نشر اکاذیب و چماق تکفیری چون (رافضی) به قلع و قمع و اسارت و

شکنجه و قتل شیعه پرداختند.

اصول عقاید شیعه

1. اصل توحید و یکتاپرستی و بی همانندی و بی نیازی حق تعالی به این معنی که حق تعالی هم در ذات و هم در صفات و اسمائش یگانه، بی مثل، بی شریک، بی ضد و بی شبیه است

و او یگانه مبدأ و خالق و مدبر عالم است.

یگانه معبود اوست و جز او هیچ موجود دیگری قابل عبودیت و پرستش نیست و هم او یگانه مقصد و مرجع خلايق و مخلوقات است.

2. اصل عدل که به معنی عادل بودن حق تعالی در خلقت و حکم می باشد و هیچ قبحی و ظلمی از او صادر نمی شود و به همه ی مطيعان شاداش و به همه ی عاصيان كيفر داده بدون این که به کسی ظلم کند، همان طوری که در آفرینش و خلقت و احکام و فرامین شریعت نیز بر احدی ظلم نمی نماید بلکه آن در این جهات ایجاد یا تعیین کرده منطبق بر حکمت و مصلحت حکیمانه و عین عدل می باشد.

3. اصل نبوت یعنی خداوند برای هدایت مردم لطف و عنایت فرموده، انسان هایی صالح، معصوم و منزه از گناه و خطا را انتخاب و به عنوان نبی در میان بشر مبعوث کرد

و از طریق وحی دستورات خود را به آنان نازل و آنان را مأمور ابلاغ آن دستورات به بشر نمود و آخرین آنان وجود مقدس پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) می باشد که خاتم النبيين است

و حق تعالی پس از آن حضرت پیغمبر دیگری مبعوث نکرده و نخواهد کرد و قرآن کریم آخرین کتاب وحی و معجزه ی پیامبر اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) می باشد و این کتاب مقدس برای همیشه جاودانه کتاب هدایت الهی است.

4. اصل امامت که به نظر شیعه هم چون نبوت منصبی الهی است و ائمه «عَلَيْهِم السَّلام » برگزیده ی خدا

ص: 33

و معصوم و مصون از گناه و خطا هستند و از طریق نص صریح جلی پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به فرمان خدای متعال آنان را به عنوان خلیفه و وصی و امام امت، پس از خویش معرفی فرموده است که اولین آنها امير المؤمنین علی بن ابی طالب «عَلَيْهِ السَّلام »و آنگاه حسن بن علی «عَلَيْهِ السَّلام »و آنگاه حسین بن علی «عَلَيْهِ السَّلام »است و پس از آن نه (9) امام دیگر است که همه از نسل حسین بن علی «عَلَيْهِ السَّلام »هستند و آخرینشان حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » است که هم اکنون او حجت خدا و امام امت رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و خلیفه و جانشین آن حضرت و پیشوای مسلمین است که اینک زنده است اما از انظار خلایق غایب است و روزی به فرمان حق تعالی ظاهر شده، حق و عدل را بر جهان می گستراند. إن شاء الله.

5. معاد یعنی اینکه انسان با مرگ معدوم نمی شود بلکه از دنیا به آخرت منتقل شده و سرانجام پس از مرگ در روز قیامت خداوند او را مبعوث کرده و به پاداش و کیفر لایق

و عادلانه ی اعمالش می رساند بنابراین، بدن های افراد پس از متلاشی شدن مجددا احيا می گردند و روح انسان در آخرت پس از این که با مرگ از بدن جدا شده بود مجددا به بدن اخروی که احیای مجدد همین بدن دنیوی است باز می گردد و معاد یعنی همین بازگشت و عود مجدد روح به بدن پس از مرگ.

این بود اجمالی از اصول پنج گانه اعتقادی شیعه و بی شک جز همین پنج اصل عقیدتی، اصل اعتقادی دیگری در شیعه به نام اصل ششم یا هفتم وجود ندارد و علمای بزرگوار ما در این باره به طور مبسوط و استدلالی همراه با دلایل قطعی نقلی و عقلی بحث کرده و آثار ارزنده ای را نوشته اند از جمله کتاب شافی از سید مرتضی علم الهدی، کشف المراد علامه حلی

که شرح تجریدالعقاید خواجه نصیر طوسی است.

کتاب شرح باب حادي عشر از علامه حلی، تنزيه النبياء تألیف سید مرتضی علم الهدی، معنویت شیعه و شیعه در اسلام تأليف علامه طباطبایی، آثار مرحوم علامه شرف الدین از جمله نص در مقابل اجتهاد و المراجعات و آثار سلطان الواعظین شیرازی.

جدایی شیعه از سنی و ریشه ی آن

در حالی که هنوز جسد مطهر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) دفن نشده بود و اهل بیت و گروهی از صحابه ی برجسته به کار تجهیز مراسم تدفین و سوگواری آن حضرت مشغول بودند، گروهی دیگر از مسلمین که بعدها سنی نامیده شدند با شتاب و عجله و بدون مشورت با اهل بیت پیامبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و با نادیده گرفتن نص جلّی و صریح مبنی بر وصایت و خلافت علی «عَلَيْهِ السَّلام »، شورایی تشکیل دادند و به هر طریق به تعیین خلیفه ی انتخابی پرداختند و بدیهی است که اهل بیت و أصحاب برجسته چون سلمان، عباس بن عبد المطلب، اباذر، مقداد، عمار و دیگران سرسخت به اعتراض در برابر خلافت شورایی، انتخابی و اجماعی پرداختند و به حمایت از ولایت و

ص: 34

وصایت و خلافت الهی، علی«عَلَيْهِ السَّلامُ » از گروه مذکور که اکثریت را تشکیل می دادند جدا شدند که به شیعه معروف گردیدند.

اهل سنت میگویند پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) امر خلافت پس از خود را به سکوت برگزار کرد یعنی خليفه ای برای سرپرستی و ولایت امت تعیین نکرد لذا این عمل را بر عهده ی خود مسلمين واگذاشت تا خود هر کسی را که بخواهند انتخاب و اختیار کنند.

لیکن شیعه معتقد است رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به نص روشن و آشکار علی«عَلَيْهِ السَّلامُ »و یازده فرزندش را به خلافت و امامت پس از خویش به امت معرفی کرد و هر امامی نیز با نص صریح امام پس از خود را به امت معرفی نموده است. به هر حال شیعه برای امام مسلمين و خلیفه پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در میان امت به اوصافی قایل است که همه مستند به دلایل عقلی و نقلی است این اوصاف عبارتند از:

1. معصوم بودن از گناه و خطا که قطعا پس از رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » معصوم بود نه جز او.

2. افضل بودن یعنی امام باید از همه ی افراد زمان خویش در همه ی ابعاد علمی و عملی اخلاقی افضل باشد و واضح است که افضل امت بعد از پیامبر اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)،

علی«عَلَيْهِ السَّلامُ »بود.

3. منصوص بودن یعنی انتخابی نبودن، شورایی نبودن و اجماعی نبودن امر خلافت بلکه به حکم فرمان روشن رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)که همان فرمان خداست امام باید به امت معرفی شده باشد و جز علی«عَلَيْهِ السَّلامُ » و فرزندان او «عَلَيْهِ السَّلامُ » در مورد فرد دیگری از افراد امت از پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)هیچ نصی وجود ندارد.

4. وراثت علوم انبیاء «عَلَيْهِ السَّلامُ » و برخورداری از ولایت تکوینی و هدایت به امر و واسطه ی فیض بودن میان حق تعالی و مخلوقات و به همین سبب است که امام«عَلَيْهِ السَّلامُ »پس از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) پیشوایی روحانی و معنوی امت و مرجعت دینی و شرعی و رهبریت اجتماعی و سیاسی و دنیوی آنان را به نیابت از رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)عهده دار است.

ایا

برخی از فرقه های شیعه

1. کیسانیه:

پس از شهادت امام سوم سیدالشهداء«عَلَيْهِ السَّلامُ »، اقلیتی اندک به امام محمد بن حنیفه، پسر سوم علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » معتقد شدند و او را امام چهارم و همان مهدی موعود دانسته اند که در کوه رضوی غایب شده و روزی ظاهر خواهد شد.

2. زیدیه:

پس از شهادت امام چهارم حضرت علی بن الحسین، زین العابدین «عَلَيْهِ السَّلامُ »، گروهی اندک به امامت زید بن علی بن الحسین «عَلَيْهِ السَّلامُ » پسر امام سجاد که در قیام هشام شهید گردید، معتقد گردیدند پس از زید، رهبری این فرقه به فرزندش یحیی بن زید رسید که او نیز در قیام بر عليه ولید بن یزید اموی کشته شد و سپس محمد بن عبد الله و ابراهیم بن عبدالله به امامت رسیدند که

ص: 35

عليه منصور دوانیقی قیام کرده، کشته شدند.

زیدیه کسی را امام میدانند که فاطمی باشد و به سیف قیام کند، از نظر فقهی اکثرا پیرو فقه ابوحنیفه هستند و واژه ی رافضی را این ها مطرح کرده اند و در واقع مخالفین خود از شیعه را،

رافضی می گویند، زیرا پیروان امام صادق «عَلَيْهِ السَّلامُ » از قیام او حمایت نکرده او را ترک کردند به آنان گفت: «فضتمونی»؟ آیا مرا ترک می کنید؟

3. اسماعیلیه:

پس از شهادت امام ششم حضرت جعفر بن محمد صادق«عَلَيْهِ السَّلامُ » جمعی به امامت پسر بزرگ آن حضرت که نامش اسماعیل بود معتقد شدند که به اسماعیلیه معروف هستند،

عده ای هم به پیشوایی پسر دیگر آن حضرت یعنی عبد الله افطح قائل شدند (افطحیه)، بعضی دیگر به رهبری فرزند دیگر آن حضرت یعنی محمد گردن نهادند، عده ای هم خود آن حضرت را آخرین امام پنداشتند، اسماعیلیه را باطنيه نیز می گویند، که خودشان دارای انشعاباتی می باشند مانند قرامطه، نزاریه، مستعلیه و مقنعه.

اسماعیلیه پایه گذار حکومت فاطميون مصر بودند که عبدالله مهدی بنیانگذار این حکومت بوده است.

4. واقفيه:

گروهی پس از شهادت امام موسی بن جعفر کاظم «عَلَيْهِ السَّلامُ » در امامت آن جناب توقف کردند لذا به واقفيه مشهور شدند. از این به بعد در شیعه فرقه ی خاصی به وجود نیامد لذا اکثریت شیعه را شیعه ی امامیه ی اثنی عشریه که به جعفری هم معروف هستند تشکیل می دهند.

بدیهی است فرقه ها و دعاوی دیگر نیز در شیعه ظهور کردند مانند دعوی جعفر برادر امام حسن عسکری«عَلَيْهِ السَّلامُ » ، ظهور خوارج که خود انشعاباتی دارد و ظهور کریم خانیه، شیخیه و آقا خانیه که به طور کلی متروک و مطرود و باطل هستند و نیز همانند فرقه ی غلّات یا غالیان که از مسیر تشیع خارج و دارای بدعت ها و انحرافاتی عمیق بوده

که نمی توان آنان را جزء شیعه محسوب کرد و در حال حاضر در جهان زیدیه، اسماعیلیه و اثنی عشریه پیروانی دارند که اکثریت از آن شیعه ی اثنی عشریه است و سایرین متروکند.

5. شیعه ی اماميه اثنی عشریه (جعفری،ناجیه):

این واژه نقطه ی مقابل سبعيه یعنی اسماعیلیه است که به امامت هفت امام معصوم منصوص عقیده دارند.

شیعه ی اماميه اثنی عشریه به امامت دوازده امام معصوم منصوص معتقد است. همان گونه که قرآن کریم تعداد نقباء بنی اسرائیل و تعداد اسباط و تعداد ماه های سال را دوازده دانسته است. (1)

هم چنین آیات و نصوص قرآنی متعددی است که با توجه به شأن نزول و روایات تفسیری مربوط به آنها، دیدگاه شیعه را اثبات می نماید مانند: آیات 3 - 55 - 67 سوره ی مائده، آیه ی 61 سوره آل عمران، آیه ی 4 سوره ی تحریم و ده ها آیه ی دیگر چون آیات سوره ی هل اتی، آیه ی 59 سوره ی نساء و آیه ی 33 سوره ی احزاب.

هم چنین نص جلّی در اثبات امامت ائمه دوازده گانه ی شیعه متعدد است از جمله حديث

ص: 36


1- (مائده، 12 - اعراف، 160، توبه، 36).

غدیر خم، حدیث منزلت، حدیث طیر، حدیث سفینه ی نوح، حديث جابر، حدیث ثقلین، حدیث کساء، حديث يوم الدار و غیره. به هر حال طبق کتب روایی و به نص جلّی و صریح ائمه ی دوازده گانه شیعه به طور دقیق از سوی نبی اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و سایر ائمه«عَلَيْهِم السَّلامُ » معرفی شده اند و در این مورد 91 حديث وجود دارد که می گوید ائمه 12 تن هستند

که اول آنها علی «عَلَيْهِ السَّلام » و آخرین آنها مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ »است که تنها به یک روایت اکتفا می کنیم، در تفسیر برهان ابن بابویه از جابر بن عبدالله انصاری روایت می کند: وقتی آیه ی (یا ایها الذين آمنوا و اطیعوا الرسول...) بر پیغمبر نازل شد، گفتم یا رسول الله، خدا و رسول را شناختیم، اولواالامر که خدا اطاعت آنها را همراه تو قرار داد چه کسانی هستند؟ فرمود: آنان جانشینان من هستند ای جابر، و پیشوایان مسلمین پس از من، اول ایشان علی بن ابی طالب است و پس از وی حسن و حسین و علی بن حسین و فرزند علی، محمد، معروف در تورات به باقر، که تو وی را خواهی دید، وقتی دیدی سلام مرا به او برسان، و سپس صادق جعفر بن محمد و بعد موسی بن جعفر و على بن موسی و محمد بن علی، علی بن محمد و حسن بن علی و بعد هم نام من و هم کنیه ی من که حجت خدا و بقیه او در روی زمین و نزد بندگان است و فرزند حسن بن علی، که خدا به دست او مشرق و مغرب زمین را خواهد گشود و کسی است که از شیعیان و دوستان خود پنهان خواهد شد، به امامت وی کسی پابرجا نخواهد ماند مگر آن کس که خدا قلبش را به ایمان آزموده باشد. جابر می گوید: پرسیدم یا رسول الله! آیا شیعه در غیبت او از وی استفاده خواهد برد؟ فرمود: آری سوگند به کسی که مرا به پیامبری فرستاد از نور وی روشنایی می گیرند و از ولایت وی در غیبتش منتفع می شوند مانند استفاده ی مردم از خورشید گر چه ابر آن را بپوشاند، ای جابر! این از اسرار مخفی خداوند است و از غير اهلش پنهان ساز.

از آن جایی که امام ششم شیعیان حضرت جعفر بن محمد صادق «عَلَيْهِ السَّلام » ملقب به جبر الامه(دانشمند امت) به سبب شرایط زمانش که دوران انتقال حکومت و خلافت از بنی امیه به بنی عباس بود و تا حدی شیعه ی امامیه آزادی مقطعی به دست آورد، لذا آن امام بزرگوار توانست تحول فرهنگی ایجاد شده توسط امام باقر«عَلَيْهِ السَّلام »را بهبود بخشیده، گسترده نماید و به اوضاع شیعه نظم و ترتیب داده، به تدوین فقه و حدیث شیعه و نشر و ترویج فرهنگی امامت بپردازد و مجلس درس بی نظیری را در مدینه به وجود آورد و علمای برجسته ای را تربیت نماید و از این جهت فقه شیعه را فقه جعفری و شیعه را شیعه ی جعفری نیز می گویند.

ویژگیهای مکتب شیعه (اسلام اهل بیت)

1. الهی بودن (ربانی بودن) منشأ الهی داشتن، تقدس داشتن و مقدس بودن.

2. ثابت بودن (دارای اصول ثابت و غیر قابل تغییر می باشد) هر چند در بعد احکام عملی به احکام متغیر نیز باور دارد.

ص: 37

3. جاودانگی و ابدیت (همان گونه که پیامبر اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) خاتم الانبیاء است حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » نیز خاتم اولیاء است).

4. مطلق بودن (اصول اساسی و محوری اسلام اهل بیت به هیچ وجه نسبی نیستند و نسبیت را نمی پذیرند، هم در حوزه ی عقاید و هم در حوزه ی اخلاقیات).

5. فراگیر بودن (به این معنی که مکتب اسلام محدود به زمان و مکان و مخاطب خاصی نیست بلکه این مکتب، مکتبی است جهانی که محدود به هیچ قومیت و ملیت و نژادی نمی باشد).

6. بر اساس مکتب شیعه اصلی ترین منبع علمی و فکری و ایدئولوژیکی اسلام، کتاب مقدس قرآن است، کتابی که عین وحی الهی می باشد و به عنوان سند نوبت پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و نیز معجزه ی آن حضرت به شمار می آید. این کتاب در حال حاضر تنها کتاب الهی بدون تحریف و بدون تغییر می باشد که در اختیار بشر است و به همین سبب این کتاب تنها کتاب هدایت بشری برای همیشه و برای همه ی دوران ها می باشد.

7. بر اساس مکتب شیعه پس از قرآن، سنت پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و سنت دختر گرامی آن حضرت یعنی حضرت فاطمه زهرا(سلام الله عليها)نیز از اصلی ترین منابع فکری و دینی و فقهی شیعه می باشد زیرا حضرت فاطمه زهرا(سلام الله عليها)همانند پدر بزرگوارشان حضرت محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و همانند قرآن مصون و معصوم از خطا بوده و هادی و راهنمای بشر به شمار می آید. هم چنین ائمه دوازده گانه نیز در مکتب شیعه پس از پیامبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و حضرت فاطمه زهرا(سلام الله عليها)به عنوان هادیان و راهنمایان معصوم اسوه ی کامل هدایت برای همه ی بشر محسوب می شوند که در این میان حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » در حال حاضر تنها هادی و راهنمای معصوم حی و زنده و حاضر می باشند که بر اساس حدیث ثقلین تا زمانی که قرآن وجود دارد عترت معصوم پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نیز وجود دارد زیرا این هر دو هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند تا در حوض کوثر

به پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)ملحق شوند.

8 تنها مکتب حق و مبتنی بر حقیقت و واقعیت که هم حق گرا و هم واقعیت گرا می باشد وتنها مکتب نجات بخش بشر به شمار می رود به طوری که اگر هر انسانی به این مکتب متمسک شود و از آن پیروی نماید هرگز گمراه نخواهد شد، مکتب اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلامُ » است.

9. مکتب اهل بیت بر اساس سوره ی شریفه ی «والعصر» ایمان و عمل صالح را لازم و ملزوم هم می داند و به عبارت دیگر عمل صالح را مظهر و تجلّی ایمان و

بلکه کامل کننده ی ایمان می داند و در عین اصالت دادن به ایمان هرگز از عمل صالح غفلت نکرده و نسبت به آن کم توجهی نمی نماید.

10. جوهر و ذات همه ی اعتقادات در مکتب شیعه، اعتقاد و باور به توحید و یگانگی وجود مقدس خداوند متعال و یگانه گرایی و یگانه باوری می باشد. تو حید روح و جوهر ذاتی

ص: 38

همه ی اعتقادات و اعمال یک شیعه ی موحد می باشد به طوری که شرط قبولی عمل در مکتب اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام » توحید و اخلاص و تقوای الهی است و هیچ عملی بدون توحيد و اخلاص و تقوا پذیرفته نیست. این است که عقیده ی توحیدی بر عمل صالح تقدم دارد.

11. در مکتب شیعه اهل بیت«عَلَيْهِ السَّلام » هر انسانی باید به این امور معتقد باشد و به آنها باور قلبی داشته باشد:

الف) ایمان به عالم غیب.

ب) ایمان به خداوند و یگانگی او.

ج) ایمان به ملائکه ی الهی.

د) ایمان به معاد و حقانیت بهشت و جهنم.

ه) ایمان به نبوت و رسالت همه ی انبیاء الهی و کتب آسمانی.

و ایمان به امامت امامان دوازده گانه ی شیعه که به امر خداوند متعال توسط پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)این بزرگواران پس از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) تا برپایی قیامت عهده دار امامت و رهبری امت هستند و در حقیقت جانشینان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) همین بزرگواران می باشند.

ز) اعتقاد به مهدویت شخصی یعنی اعتقاد به این که مهدی موعود همان امام دوازدهم شیعه می باشد که همانند همهی ائمه از صفت عصمت و علم الهی برخوردار است و او فرزند امام حسن عسکری «عَلَيْهِ السَّلام » است که از مادری به نام نرجس خاتون در سال 255 هجری قمری در سامرا متولد شده و به فرمان خدا در غیبت به سر می برد.

لقب آن حضرت مهدی، نامش هم نام پیامبر و از خاندان پیامبر و از فرزندان فاطمه ی زهرا(سلام الله عليها)می باشند.

در آخر الزمان حتی اگر از عمر جهان یک روز بیشتر باقی نمانده باشد خداوند آن روز را طولانی خواهد کرد تا آن حضرت قیام کنند و به اذن خدا به خلافت برسد و زمین را پس از آنکه پر از ظلم و ستم شده است، پر از عدل و داد نماید و همه ی آمال و آرمان های انبیاء را به مرحله ی اجرا در آورد.

12. اسلام اهل بیت مکتبی است جامع و همه جانبه و کامل، به طوری که در هر زمینه ای تكليف انسان را معین فرموده است.

13. این مکتب برای عقل و اندیشه ی بشر ارزش و اعتبار قائل است و به همین دلیل اجتهاد پذیر می باشد یعنی کلیات دین به گونه ای تنظیم شده است که اجتهاد پذیر است.

اجتهاد یعنی کشف و تطبیق اصول کلی و ثابت بر موارد جزئی و متغير. علاوه بر نحوه ی تنظیم کلیات اسلامی که خاصیت اجتهادپذیری به آنها داده است، قرار گرفتن عقل در شمار منابع اسلامی کار اجتهاد حقیقی را آسان کرده است.

14. اسلام اهل بیت«عَلَيْهِ السَّلام » دین زندگی گرایی است نه زندگی گریز، به عبارت دیگر دینی است اجتماعی که به هیچ وجه رهبانیت را نمی پذیرد، این است که به موازات مقرارات عبادی در دین اسلام مقرارات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، حقوقی و جزایی فراوانی هم وجود دارد

ص: 39

که از همه مهم تر جهاد و امر به معروف و نهی از منکر می باشد که همه بیانگر بعد اجتماعی و مسئولیت اجتماعی ناشی از دین و دین داری می باشند.

شیعه کیست و صفات شیعه کدام است؟

شیعه یعنی مشایعت کننده عملی علی«عَلَيْهِ السَّلام »

در هر حدی که شخصیت جامع علی «عَلَيْهِ السَّلام » را بشناسیم، انسان کامل اسلام را شناخته ایم و در هر حدی که انسان کامل را عم؟ - نه اسمة و لفظ - امام و پیشوای خود قرار دهیم، راه او را برویم، تابع و پیرو او باشیم وکوشش کنیم که خود را بر طبق این نمونه بسازیم در همان حد] شیعه ی این انسان کامل هستیم، چون

«اَلشيعةٌ مَن شايَعَ عليّاً»(1)در لمعه به مناسبتی این حرف را می گوید و دیگران هم این را گفته اند، شیعه کسی که على را مشایعت کند، یعنی انسان با «لفظ» شیعه نمی شود، با «حرف» شیعه نمی شود، «فقط با حبّ و علاقة» شیعه نمی شود؛ پس با چه چیز شیعه می شود؟ با مشایعت؛ مشایعت یعنی همراهی. وقتی کسی می رود، شما پشت سر و همراه او می روید، این را «مشایعت» می گویند؛ شیعه ی على یعنی مشایعت کننده ی عملی علی «عَلَيْهِ السَّلام ».

شیعه ی حقیقی این گونه است

مردی با پسرش، به عنوان مهمان بر علی«عَلَيْهِ السَّلام » وارد شدند. علی با اکرام و احترام بسیار آنها را در صدر مجلس نشانید و خودش رو به روی آنها نشست. موقع صرف غذا رسید. غذا آوردند و صرف شد. بعد از غذا، قنبر غلام معروف على حوله ای و طشتی و ابریقی برای دست شویی آورد. علی آنها را از دست قنبر گرفت و جلو رفت تا دست مهمان را بشوید. مهمان خود را عقب کشید و گفت: «مگر چنین چیزی ممکن است که من دست هایم را بگیرم و شما بشویید!» علی «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «برادر تو، از سر توست، از تو جدا نیست؛ می خواهد عهده دار خدمت تو بشود در عوض خداوند به او پاداش خواهد داد. چرا می خواهی مانع کار ثوابی بشوی؟»

باز هم آن مرد امتناع کرد. آخر على (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) او را قسم داد که: «من می خواهم به شرف خدمت برادر مؤمن نایل گردم. مانع کار من مشو».

مهمان با حالت شرمندگی حاضر شد. علی«عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «خواهش می کنم دست خود را درست و کامل بشویی، همان گونه که اگر قنبر می خواست دستت را بشوید می شستی؛ خجالت و تعارف را کنار بگذار». همین که از شستن دست مهمان فارغ شد به پسر برومند خود محمد بن حنیفه گفت: «دست پسر را تو بشوی، من که پدر تو هستم دست پدر را شستم و تو دست پسر را بشوی. اگر پدر این پسر در این جا نمی بود و تنها خود این پسر مهمان ما بود، من خودم دستش را میشستم؛ اما خداوند دوست

ص: 40


1- (متن لمعة، کتاب الوقف) شهید اول

دارد آن جا که پدر و پسری هر دو حاضرند، بین آنها در احترامات فرق گذاشته شود». محمد به امر پدر برخاست و دست پسر مهمان را شست. امام عسکری وقتی این داستان را نقل کرد، فرمود: شیعه ی حقیقی باید این طور باشد».

نگاه شیعه به علی«عَلَيْهِ السَّلام »

شیعه که قایل به امامت است تنها به این حد اکتفا نمی کند که علی «عَلَيْهِ السَّلام » یکی از اصحاب پیغمبر است، ابوبکر و عمر و عثمان و صدها نفر دیگر حتى سلمان و اباذر هم از اصحاب پیغمبر بودند و علی «عَلَيْهِ السَّلام » از آنها برتر بوده، افضل و اعلم و اثقی و الیق از آنها بوده و پیغمبر هم او را معین کرده بود.

نه، شیعه در این حد واقف نیست، دو مسئله دیگر می گوید که اصلا اهل تسنن به این دو مسأله در مورد احدی قائل نیستند نه اینکه قائل هستند و از علی«عَلَيْهِ السَّلام »

نفی می کنند. یکی، مسأله ی امامت به معنی مرجعیت دینی است و دیگر، امامت به معنی ولایت است.

دو درس برای شیعیان علی «عَلَيْهِ السَّلام »

سراس وجود على، تاریخ و سیرت علی، خلق و خوی علی، رنگ و بوی علی، سخن و گفتگوی علی درس است و سرمشق است و تعلیم است و رهبری است. هم چنان که جذب های علی برای ما آموزنده و درس است، دفع های او نیز چنین است. ما معمولا در زیارت های علی و سایر اظهار ادبها مدعی می شویم که ما دوست دوست تو و دشمن دشمن تو هستیم. تعبیر دیگر این جمله این است که ما به سوی آن نقطه می رویم که در جو جاذبی تو قرار دارد و تو جذب میکنی و از آن نقاط دوری میگزینیم که تو آنها را دفع میکنی.

حضرت علی «عَلَيْهِ السَّلام » دو طبقه راسخت دفع کرده است:

1. منافقان زیرک

2. زاهدان احمق

همین دو درس برای مدعیان تشيع او کافی است که چشم باز کنند و فریب منافقان را نخورند، تیزبین باشند و ظاهر بینی را رها نمایند که جامعه تشیع در حال حاضر سخت به این دو درد مبتلا است.

روح تشیّع

مردی از صحابه ی امیرالمؤمنین در جریان جنگ جمل سخت در تردید قرار گرفته بود. او دو طرف را می نگریست. از یک طرف علی را می دید و شخصیت های بزرگ اسلامی را که در رکاب علی «عَلَيْهِ السَّلام » شمشیر می زدند و از طرفی نیز همسر نبی اکرم عایشه را می دید که قرآن

ص: 41

درباره ی زوجات آن حضرت می فرماید: «وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ» (همسران او مادران امتند) و در رکاب عایشه، طلحه را می دید که از پیشتازان در اسلام، مرد خوش سابقه و تیرانداز ماهر میدان جنگ های اسلامی و مردی که به اسلام خدمت های ارزنده ای کرده است و باز زبیر را میدید خوش سابقه تر از طلحه، آن که حتی در روز سقیفه از جمله متحصّین در خانه ی علی بود.

این مرد در حیرت عجیب افتاده بود که یعنی چه؟! آخر على و طلحه و زبیر از پیش تازان اسلام و فداکاران سخت ترین دژهای اسلامند، اکنون رو در رو قرار گرفته اند؟

کدام یک به حق نزدیک ترند؟ در این گیر و دار چه باید کرد؟! توجه داشته باشید! نباید آن مرد را در این حیرت زیاد ملامت کرد.

شاید اگر ما هم در شرایطی که او قرار داشت قرار می گرفتیم شخصیت و سابقه ی زبير و طلحه چشم ما را خیره می کرد.

به هر حال این مرد محضر امیر المؤمنین شرفیاب شد و گفت: اَيُمكِنُ اَن يَجتَمِعَ زُبيرٌ وَ طَلحَةٌ و عائِشَةٌ عَلَى باطِلٍ؟ آیا ممکن است طلحه و زبیر و عایشه بر باطل اجتماع کنند؟ شخصیت هایی مانند آنان از بزرگان صحابه ی رسول الله چگونه اشتباه می کنند و راه باطل را می پیمایند، آیا این ممکن است؟

علی در جواب سخنی دارد که دکتر طه حسین دانشمند و نویسنده ی مصر می گوید سخنی محکم تر و بالاتر از این نمی شود. بعد از آن که وحی خاموش گشت و ندای آسمانی منقطع شد سخنی به این بزرگی شنیده نشده است.

فرمود: «اِنّكَ لَمَلْبُوسٌ عليك، اِنَّ الحَقَ وَ الباطِلَ لا يُعْرَفانِ بِاَقْدارِ الرِّجالِ، اِعْرِفِ الْحَقَّ تَعرِِف اَهْلَهُ وَ اعْرَفِ الباطِلَ تَعْرِف اَهْلَهُ»).

«سرت کلاه رفته و حقیقت بر تو اشتباه شده. حق و باطل را با میزان قدر و شخصیت افراد نمی شود شناخت. این صحیح نیست که تو اول شخصیت هایی را مقیاس قرار دهی و بعد حق و باطل را با این مقیاس ها بسنجی: فلان چیز حق است چون فلان و فلان با آن موافقند و فلان چیز باطل است؛ چون فلان و فلان با آن مخالف اند. نه، اشخاص نباید مقیاس حق و باطل قرار گیرند.

این حق و باطل است که باید مقیاس اشخاص و شخصیت آنان باشند».

در این جا علی معیار حقیقت را خود حقیقت قرار داده است و روح تشیع نیز جز این چیزی نیست و در حقیقت فرقه ی شیعه مولود یک بینش مخصوص و اهمیت دادن

به اصول اسلامی است نه به افراد و اشخاص. قهرا شیعیان اولیه مردمی منتقد و بت شکن بار آمدند.

على بعد از پیغمبر جوانی سی و سه ساله است با یک اقلیتی کمتر از عدد انگشتان. در مقابلش پیرمردهای شصت ساله با اکثریتی انبوه و بسیار.

منطق اکثریت این بود که راه بزرگان و مشایخ این است و بزرگان اشتباه نمی کنند و ما راه آنها را می رویم. منطق آن اقلیت این بود که آن چه اشتباه نمی کند حقیقت است بزرگان باید خود را بر حقیقت تطبیق دهند.

ص: 42

شیعه ی علی«عَلَيْهِ السَّلام »

از بزرگ ترین امتیازات شیعه بر سایر مذاهب این است که پایه و زیربنای اصلی آن محبت است.

از زمان شخص نبی اکرم که این مذهب پایه گذاری شده است زمزمه ی محبت و دوستی بوده است. آن جا که در سخن رسول اکرم جمله ی عَلِيُّ وشِيعَتُهُ هُمُ اَلْفَائِزُونَ

را می شنویم، گروهی را در گرد علی می بینیم که شیفته ی او و گرم او و مجذوب او می باشند. از این رو تشیع مذهب عشق و شیفتگی است. تولّای آن حضرت مکتب عشق و محبت است. عنصر محبت در تشیع دخالت تام دارد. تاریخ تشیع با نام یک سلسله از شیفتگان و شیدایان و جانبازان سر از پا نشناخته توأم است. علی همان کسی است که در عین اینکه بر افرادی حد الهی جاری می ساخت و آنها را تازیانه می زد و احیانا طبق مقرارات شرعی دست یکی از آنها را می برید باز هم از او رو بر نمی تافتند و از محبتشان چیزی کاسته نمی شد. او خود می فرماید:

اگر با این شمشیرم بینی مؤمن را بزنم که با من دشمن شود، هرگز مرا دشمنی نخواهد کرد و اگر همه ی دنیا را بر سر منافق بریزم که مرا دوست بدارد هرگز مرا دوست نخواهد داشت؛ زیراکه این گذشته و بر زبان پیغمبر امی جاری گشته که گفت: یا علی! مؤمن تو را دشمن ندارد و منافق تو را دوست نمیدارد».

على مقياس و میزانی است برای سنجش فطرتها و سرشت ها. آن که فطرتی سالم و سرشتی پاک دارد از وی نمی رنجد ولو این که شمشیرش بر او فرود آید و آنکه فطرتی آلوده دارد به او علاقه مند نگردد ولو اینکه احسانش کند؛ چون على جز تجسم حقیقت چیزی نیست. مردی است از دوستان امیر المؤمنین، با فضیلت و با ایمان متأسفانه از وی لغزشی انجام گرفت و بایست حد بر وی جاری گردد.

امیرالمؤمنین پنجه ی راستش را برید، آن را به دست چپ گرفت قطرات خون می چکید و او می رفت. ابن الكواء خارجی آشوبگر، خواست از این جریان به نفع حزب خود و عليه على استفاده کند، با قیافه ای ترحم آمیز جلو رفت و گفت: دستت را کی برید؟

گفت: «پنجه ام را برید سید جانشینان پیامبران، پیشوای سفید رویان قیامت، ذیحق ترین مردم نسبت به مؤمنان، علی بن ابی طالب، امام هدایت... پیش تاز بهشت های نعمت، مبارز شجاعان، انتقام گیرنده از جهالت پیشگان، بخشندهی زکات... رهبر راه رشد و کمال، گویندهی

گفتار راستین و صواب، شجاع مگی و بزرگوار باوفا». .

ابن الكواء گفت: وای بر تو! دستت را می برد و این چنین ثنایش می گویی؟!

گفت: «چرا ثنایش نگویم و حال اینکه دوستیش با گوشت و خونم در آمیخته است؟! به خدا سوگند که نبرید دستم را جز به حقی که خداوند قرار داده است».

این عشق ها و علاقه ها که ما این چنین در تاریخ علی و یاران وی می بینیم ما را به مسئله ی

ص: 43

محبت و عشق و آثار آن می کشاند. (1)

نسبت های ناروا به شیعه

قرآن در آیه 9 سوره ی حجر می فرماید: ( إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ). بی شک این آیه دلالت بر عدم تحریف قرآن دارد به طوری که معروف و مشهور در میان همه ی دانشمندان شیعه و اهل تسنن این است که هیچ گونه تحریفی در قرآن روی نداده است، و قرآنی که امروز در دست ماست درست همان قرآنی است که بر پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نازل شده و حتی کلمه و حرفی از آن کم و زیاد نگردیده است. اما متأسفانه افراد مغرضی خواسته اند برای تفرقه میان شیعه و اهل تسنن، اعتقاد به تحریف رابه شیعه نسبت دهند که دلیل باطل بودن ادعایشان کتب بزرگ علمای تشیع است.

این عجیب نیست که فردی هم چون «فخر رازی» که میدانیم در مسائل مربوط به «شیعه)

حساسیت و تعصب خاصی دارد - در ذیل آیه ی مورد بحث - بگوید این آیه دلیل بر ابطال قول شیعه است که قایل به تغییر و زیاده و نقصان در قرآن شده اند!

صریح باید گفت: اگر منظور او، بزرگان و محققان شیعه است که هیچ یک چنین اعتقادی را نداشته و ندارند و اگر منظور وجود قول ضعیفی در این زمینه در میان شیعه است،

نظیر آن در میان اهل سنت نیز وجود دارد که به آنها به آن اعتنا کرده اند و نه ما.

تاریخ اسلام از این گونه نسبت های ناروا که سرچشمه ای جز تعصب ندارد فراوان دیده است و ما می دانیم عامل پیدایش قسمتی از این سوء تفاهم ها دشمنانی بوده اند

که به این گونه مسایل دامن می زدند و سعی داشتند که هرگز وحدتی میان صفوف مسلمانان برقرار نشود.

کار به آنجا رسیده که نویسنده ی معروف حجازی «عبدالله على القصیمی» در کتاب خود الصراع ضمن مذمت از شیعه می گوید: «شیعه ها همواره از دشمنان مساجد بوده اند!

و به همین دلیل کسی که در شهرهای شیعه نشینی حرکت کند از شمال تا به جنوب و از شرق تا به غرب، کمتر مسجد می بیند!(2)

حملات ناروای نویسنده ی المنار به شیعه

محمد رشيد رضا در تفسیر آیه ی 159 سوره ی انعام نهایت عداوت خود را به شیعه اثبات می کند. وی که بدبینی فوق العاده ای نسبت به «شیعه» دارد و به همان نسبت از عقاید شیعه و تاریخ آنها بی خبر است، در ذیل این آیه زیر ماسک دعوت به سوی اتحاد فصلی در زمینه ی شیعه، صحبت کرده و آنها را به عنوان تفرقه افکنان و مخالفان اسلام و کسانی که زیر نقاب

ص: 44


1- على از زبان استاد مطهری، ص 238 تاص 243.
2- تفسیر نمونه، جلد 11، صفحهی 20 و 21.

مذهب به فعالیت های سیاسی ضد اسلامی پرداخته اند، متهم ساخته است! گویا وجود کلمه ی شیعا در آیه ی فوق هیچ گونه ارتباطی با مسأله ي تشيع و شیعه ندارد او را به یاد این مطالب واهی انداخته است! نوشته های او بهترین پاسخ برای گفته های او و روشن ترین شاهد برای عدم اطلاع او از تاریخ و عقاید شیعه است زیرا: ۔

1. میان «شیعه» و «عبد الله سبا یهودی که اصل وجود او از نظر تاریخ مشکوک است و به فرض وجود، کمترین نقشی در تاریخ تشیع و کتب شیعه ندارد پیوند قایل شده و از سوی دیگر میان «شیعه» و «باطنيه حتی میان «شیعه» و «فرقه ی ضاله» که از بزرگترین دشمنان شیعه هستند ارتباط قایل شده است، در حالی که مختصر آگاهی از تاریخ شیعه نشان می دهد که اینها سخنان موهومی بیش نیست بلکه افترا و تهمت است و ار همه عجیب تر، جمعیت «غلات» را آنها که در حق علی «عَلَيْهِ السَّلام » غلو کردند

و او را به خدایی پذیرفتند که در فقه شیعه به عنوان یکی از دسته هایی که کفر آنها قطعی و مسلم است، شناخته شده اند، به شیعه پیوند داده و شیعیان را متهم به عبادت اهل بیت و امثال آن کرده است!.

مسلما اگر نویسنده ی «المنار» تحت تأثیر پیش داوری های نادرست و تعصب های ناروا نبود و به خود اجازه می داد که عقاید شیعه را از خود شیعه بشنود و در کتاب های خود شیعه بخواند نه در کتاب های دشمنان آنها، به خوبی می دانست که این نسبت ها نه تنها دروغ و افترا است، بلکه مضحک و خنده آور است و از همه عجیب تر این که پیدایش شیعه را به ایرانیان نسبت داده اند در حالی که قرنها پیش از آن که ایرانیان شیعه باشند، تشیع در عراق و حجاز و مصر بوده است و مدارک تاریخی گواه زنده ی این حقیقت است.

2. گناه شیعه این است که به گفته ی قطعی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)که در معتبر ترین منابع اهل سنت نیز آمده است عمل کرده، آن جا که فرمود: «من در میان شما دو چیز گرانمایه به یادگار می گذارم که اگر به آنها متمسک شوید هیچگاه گمراه نخواهید شد، کتاب خدا و عترتم»..

گناه شیعه این است که اهل بیت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)را که از همه آگاه تر به مکتب و آئین او بودند، پناه گاه خود در مشکلات اسلامی قرار داده و

حقایق اسلام را از آنها گرفته است.

گناه شیعه این است که به پیروی از منطق و عقل و الهام از قرآن و سنت، باب «اجتهاد» را مفتوح می داند و به فقه اسلام تحرک می بخشد و می گوید: چه دلیلی دارد که فهم قرآن و سنت را منحصر به «چهار نفر» کنیم و همه مجبور باشند از آنها پیروی کنند؟!

مگر خطابات قرآن و سنت متوجه عموم افراد با ایمان در همه ی قرون و اعصار نیست؟ و مگر صحابه ی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در فهم قرآن و سنت، از افراد معینی

پیروی می کردند؟ پس چرا اسلام را در چهاردیواری خشک و کهنه ای به نام «مذاهب چهارگانه ی حنفی و مالکی و حنبلی و شافعی» محصور سازیم؟!

گناه شیعه این است که می گوید: یاران پیامبر اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) مانند همه ی افراد دیگر باید با

ص: 45

مقياس ایمان و عملشان مورد بررسی قرار گیرند، آنها که عملشان مطابق کتاب و سنت است خوب و آنها که در عصر پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و یا بعد از او برخلاف کتاب و سنت عمل کردند، باید طرد شوند. و نام صحابه بودن نباید سپری برای جنایتکاران شود و افرادی مانند معاویه که تمام ضوابط اسلام را زیر پا گذاشته و بر امام وقت، که همه ی امت اسلامی امامت او را حداقل در آن زمان قبول دارند، خروج کرد و آن همه خونهای بی گناه را ریخت نباید تقديس شود، هم چنین پاره ای از صحابه ی جیره خوار که جزء دار

و دسته ی او بودند. آری شیعه چنین گناهانی دارد و به آن معترف است، ولی آیا هیچ جمعیتی را مظلوم تر از شیعه سراغ دارید که نقطه های درخشان و افتخار زندگی و

تاریخ او را نقطه های ضعف نشان دهند؟ و یک دنیا دروغ و تهمت به او ببندد و حتی اجازه ندهند عقاید صحیح خود را در میان عموم مسلمانان

پخش کند، بلکه همیشه عقاید او را از دشمنان او بگیرند نه از خود او؟!

آیا اگر جمعیتی به دستور پیامبرش عمل کند در حالی که دیگران عمل نکنند تفرقه انداز و نفاق افکن محسوب می شود؟ آیا این ها را باید از راهی که می روند بازداشت تا اتحاد برقرار شود؟ یا آنها را که از بی راهی می روند؟!

3. تاریخ علوم اسلامی نشان میدهد که در غالب این علوم شیعه پیش قدم بودند تا آن جا که شیعه را به عنوان پدید آورندگان علوم اسلامی می شناسند. کتاب هایی که علمای شیعه در رشته ی تفسیر و تاریخ و حدیث و فقه و اصول و رجال و فلسفه اسلامی نوشته اند چیزی نیست که بتوان آنها را پنهان ساخت و در تمام کتاب خانه های آزاد موجود است گواه زنده ی این مدعا است.

در پایان سخن باید بگوییم اگر می خواهید نفاق و تفرقه برچیده شود بیایید به جای تهمت به یکدیگر، هم دیگر را آن چنان که هستیم بشناسیم،

زیرا این گونه نسبت های ناروا نه تنها به وحدت اسلام کمک نمی کند، بلکه ضربه محکمی بر پایه های وحدت اسلامی می زند.(1)

تحریف تاریخ

در مورد شأن نزول آیه ی 19 تا 22 سوره ی توبه روایات مختلفی در کتب اهل سنت و شیعه نقل شده است که محتوی اکثر این روایات این است که این آیات در مورد علی «عَلَيْهِ السَّلام » و بیان فضایل او نازل شده هر چند مفهوم آن آیات عام و گسترده است. ولی از آن جا که بعضی از مفسران اهل سنت تمایل ندارند فضایل چشم گیری برای علی «عَلَيْهِ السَّلام » اثبات شود با این که او را چهارمین پیشوای بزرگ خود می دانند، اما مثل این که از این می ترسند که اگر در برابر مدارکی که امتیازات فوق العاده علی «عَلَيْهِ السَّلام » را اثبات می کند، تسلیم شوند ممکن است جمعیت شیعه در برابر آن ها به پا خیزند و آنها را در تنگنا قرار دهند که چرا دیگران را بر علی«عَلَيْهِ السَّلام » مقدم داشتید

ص: 46


1- تفسیر نمونه، ج 6، ص 51 تا ص 55۔

از این رو بسیار می شود که از واقعیت های تاریخی چشم می پوشند و تا آن جا که بتوانند به ایراد در این گونه احادیث از نظر سند می پردازند و اگر جای دست اندازی در سند پیدا نکنند سعی میکنند به گونه ای دلالت آن را مخدوش سازند، این گونه تعصبها متأسفانه حتی در عصر ما ادامه دارد و حتی بعضی از دانشمندان روشن فکر آنان از این برکنار نمانده اند. مثلا مفسر معروف اهل سنت و نویسنده ی تفسير «المنار» روایات معروف را در شأن نزول آیات فوق به کلی کنار گذارده و روایت دیگری را که با محتوای آن آیات اصلا منطبق نیست معتبر دانسته است. طبق این روایت که از «نعمان بن بشير » نقل شده، شأن نزول این آیات در تأیید عمر و گفتار او است که دیگران را از گفتگو کردن پیرامون فضیلت سیراب کردن حاجیان خانه ی خدا یا عمران و آبادی مسجد الحرام و یا جهاد در راه خدا نهی کرده است. اما با توجه به محتوای آیات مورد بحث نتیجه می گیریم که روایت «نعمان بن بشير» چون بر خلاف محتوای قرآن است باید کنار گذاشته شود و آن چه با ظاهر آیات می سازد همان حدیث مشهوری است که در شأن نزول این آیات بیان شده و اثبات کننده ی فضیلتی است بزرگ برای پیشوای بزرگ اسلام علی بن ابی طالب «عَلَيْهِ السَّلام » (1)

خو +

علی و شیعیان

علی«عَلَيْهِ السَّلام » و شیعیان او همواره تسلیم دستور خدا هستند

قرآن کریم در آیه ی 29 سوره زمر می فرماید: «خداوند مثالی زده است: مردی که

مملوک شرکایی است که درباره ی او پیوسته به مشاجره مشغولند و مردی را که تنها تسلیم یک نفر است، آیا این دو یکسانند؟» در تفسیر این آیه، در روایتی از علی«عَلَيْهِ السَّلام » نقل شده که فرمود:

اناذاك الرجل السلم رسول الله(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) «منم آن مردی که همواره تسلیم رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)بود». در حدیث دیگری آمده: «الرجل السلم للرجل حقا على و شیعته» «مردی که حقیقت تسلیم بود علی «عَلَيْهِ السَّلام » و شیعه ی او بودند».(2)

علی و شیعیانش از پیشگامان اند

در تفسیر آیه ی (و السّابقون السّابقون اولئک المقربون)، این حدیث را ابن عباس از رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نقل کرده که آن حضرت از قول جبرئيل در معنی این آیه فرمودند: ( ذَلِكَ عَلِيٌّ وَ شِيعَتُهُ هُمُ اَلسَّابِقُونَ إِلَى اَلْجَنَّةِ اَلْمُقَرَّبُونَ مِنَ اَللَّهِ بِكَرَامَتِهِ لَهُمْ). آنها علی«عَلَيْهِ السَّلام » و پیروان او هستند که پیشگامان به سوی بهشت و مقربان درگاه خدایند به خاطر احترامی که خدا برای آنها قایل شده است.(3)

ص: 47


1- تفسیر نمونه، ج 7، ص 321 تا ص 329.
2- تفسیر نمونه، ج19، ص 445.
3- تفسیر نمونه، ج 23، ص 205، ذیل آیه ی 10-11 سوره ی واقعه.

حزب امیرالمؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » در سخن پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)

در آیه ی 56 سوره ی مائده و آیه ی 22 سوره ی مجادله از حزب خدا سخن به میان آمده است و در هر دو مورد روی مسأله ی (حب في الله و بغض في الله) و ولایت اولیای حق تکیه شده است.

در آیه ی 56 سوره ی مائده بعد از بیان مسأله ی ولایت و حکم به وجوب اطاعت خدا و اطاعت رسول و آن کس که در حال نماز زکات پرداخته ( امير المؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » می فرماید: «و مَن يتول الله و رسوله و الذین آمنوا فان حزب الله هم الغالبون). در آیه ی 22 سوره ی مجادله نیز روی قطع رابطه دوستی از دشمنان خدا تکیه می کند، بنابراین خط حزب خدا همان خط ولایت و بریدن از غیر خدا و بریدن از غیر پیامبر اکرم و غیر اوصیای پیامبر است. مسأله ی ولایت به معنی خاص و حب في الله و بغض في الله به معنی عام، مسأله ای است که در روایات اسلامی روی آن تأکید فراوان شده است تا آن جا که سلمان فارسی به امیر المؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » عرض می کند: هر زمان خدمت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)رسیدم دست بر شانه ی من زد و به تو اشاره کرد و فرمود: (یا سلمان هذا و حزبه هم المفلحون)، ای سلمان این مرد و حزبش پیروزند. بنابراین دوست داشتن کسی به خاطر خدا و دشمن داشتن کسی به خاطر خدا، از برترین اعمال می باشد و نشانه ی عضویت در حزب خدا است که همان حزب علی «عَلَيْهِ السَّلام » می باشد. به همین جهت تولّی و تبرّی یکی از ویژگی های شیعیان و پیروان اهل بیت«عَلَيْهِ السَّلام » می باشد. تولّی، دوستی با دوستان خدا و دوستی با اهل ایمان و اهل طاعت خداست و تبرّی، دشمنی با دشمنان خدا و دشمنی با اهل کفر و نفاق و عصیان و اهل معصیت خداست، به عبارت دیگر تولّی، دوستی و محبت رسول خدا و اهل بیت رسول خدا و دوست داران آنها است و تبرّی، دشمنی و بغض دشمنان رسول خدا و اهل بیت رسول خدا و قرآن است، تولّی اعلام محبت و دوستی و موضع گیری های همراه با محبت و دوستی است و تبرّی اعلام بیزاری و دوری و برائت و موضع گیری های همراه با بغض و دشمنی برای خداوند است و در همین مورد است که قرآن می فرماید: (مُحَمَّدٌ رَسولُ اللَّهِ ۚ وَالَّذينَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَى الكُفّارِ رُحَماءُ بَينَهُم) سوره فتح آیه ی (1).29

طبق این آیه در برابر دشمنان باید محکم و سخت بلکه باید قوی تر، محکم تر و سخت تر بود.

ما و شیعیانمان اصحاب یمین هستیم

در معنی اصحاب یمین که در آیات 90 و 91 سوره ی واقعه در موردشان می فرماید: «وَأَمَّا إِن كَانَ مِنَ أَصْحَابِ الْيَمِينِ؛ اما اگر از اصحاب يمين باشد». ... «فَسَلَامٌ لَّكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ؛».

ص: 48


1- تفسیر نمونه، ج 23، ص 473.

امام باقر «عَلَيْهِ السَّلام » می فرماید: (هُم شیعتنا و مُحِّبونا)، اصحاب یمین شیعیان ما و دوستان ما هستند.

هم چنین آن حضرت در توضیح آیه ی «کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ إِلَّا أَصْحَابَ الْیَمِینِ».(1)

می فرماید: «نحن و شیعتنا اصحاب اليمين، وكلّ مَن أَبغضنا اهل البيت فهم المرتهنون) ما و شیعیانمان اصحاب یمین هستیم

و هرکس ما اهل بیت را دشمن دارد، در اسارت اعمال خویش است.(2)

علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » و شیعیانش خیرالبریه اند

آیه ی هفتم سوره ی بیّنه بیانگر بهترین مخلوقات خدا هستند، در روایات متعددی این آیه به علی «عَلَيْهِ السَّلام » و شیعیان او تفسیر شده است از جمله: ابن عباس می گوید چون این آیه نازل شد پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به علی «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود:

( «هُوَ أَنْتَ وَ شِیعَتُکَ تَأْتِی أَنْتَ وَ شِیعَتُکَ یَوْمَ الْقِیامَةِ راضِیْنَ مَرْضِیِّینَ، وَ یَأْتِی عَدُوُّکَ غَضْباناً مُقْمَحِین)

ابوبرزه می گوید، وقتی پیامبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)این آیه را تلاوت کرد، فرمود: (هم انت و شیعتک یا علی و میعاد ما بینی و بینک الحوض)

جابر بن عبدالله انصاری می گوید در خدمت پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در کنار خانه ی خدا نشسته بودیم علی «عَلَيْهِ السَّلام » به سوی ما آمد هنگامی که چشم پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به او افتاد فرمود: (قد أتاكم اخی)، سپس رو به کعبه کرد: (فقال وَرَبِّ هذِهِ الْبَنِیَّةِ اِنَّ هذا وَشِیعَتَهُ هُمُ الْفائِزُونَ یَوْمَ الْقِیامَةِ؛

جلال الدین سیوطی در تفسیر خود روایاتی را در همین مورد آورده که بعضی روایات از جمله روایت جابر طولانی تر است که آن را مختصر کردیم. به هر حال احادیث مربوط به آیه ی خير البريه از احادیث بسیار مشهور است به طوری که اکثر دانشمندان و مفسران آنها را نقل و تأیید کرده اند که این خود فضیلتی است بزرگ و بی نظیر برای علی «عَلَيْهِ السَّلام » و شیعیان آن حضرت. نکته ی مهم در این گونه روایات این است که این حقیقت به روشنی و خوبی آشکار است که واژهی (شیعه) از همان صدر اسلام و از عصر رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به وسیله ی آن حضرت در مورد پیروان و حامیان و یاران و دوستان خاص امیرالمؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » به کار برده شده و در میان مسلمين ترویج و نشر یافته است.(3)

خداوند در آیه ی هفتم سوره ی انشراح به پیامبر دستور می دهد: (فاذا فرغت فانصب) ای پیامبر علی را به ولایت نصب کن.

امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » در روایتی می فرماید: (خداوند به پیامبر اکرم (ص) دستور داده که ای پیامبر هنگامی که فراغت یافتی علی را به ولایت نصب کن).

ص: 49


1- (مدثر، 39 - 38)
2- تفسیر نمونه، ج 23، ص 284 و ج25، ص 251.
3- تفسیر نمونه، ج27، ص 214 تا ص 210.

دیگری گفته: ای پیامبر هنگامی که فراغت یافتی امامی را که جانشین تو است نصب کن.

در هر صورت در روایات متعددی آمده است که منظور از آیه ی (فاذا فرغت فانصب)، نصب امير المؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » به خلافت و وصایت و ولایت و امامت پس از انجام امر رسالت است. البته این مسأله تنها به عنوان یک مصداق برای آن آیه می باشد و همه ی امت مسلمان آگاه است که پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)پس از انجام رسالت مهم خود و پس از فراغت از آن برای امر مهم امامت و ولایت علی «عَلَيْهِ السَّلام » چه تلاش و کوشش پیگیر و مستمری انجام داد و سرانجام در مراسم با شکوه غدیر این مهم را نیز ابلاغ فرمود.

تقاضای عذاب به خاطر نصب علی«عَلَيْهِ السَّلامُ »به ولایت

در سه آیه ی اول سوره ی معراج، قرآن می فرماید: تقاضا کننده ای تقاضای عذابی کرد که واقع شد. این عذاب مخصوص کافران است و هیچ کس نمی تواند آن را دفع کند. از سوی خداوند ذي المعارج است.

بسیاری از مفسران و ارباب حدیث شأن نزول برای این آیات نقل کرده اند که حاصل آن چنین است: «هنگامی که رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)علی «عَلَيْهِ السَّلام » را در روز غدیر خم» به خلافت منصوب فرمود و درباره ی او گفت: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ «هرکس من مولا و ولی او هستم علی مولا و ولی اوست» چیزی نگذشت که این مسأله در بلاد و شهرها منتشر شد، «نعمان بن حارث فهری» خدمت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) آمد و عرض کرد تو به ما دستور دادی شهادت و یگانگی خدا و این که تو فرستاده ی او هستی، ما هم شهادت دادیم، سپس دستور به جهاد و حج و روزه و نماز و زکات دادی، ما همه ی این ها را نیز پذیرفتیم، اما با این ها راضی نشدی تا این که این جوان اشاره به علی «عَلَيْهِ السَّلام » است) را به جانشینی خود منصوب کردی و گفتی: من کنت مولاه فعلی مولاه، آیا این سخن از ناحیه ی خودت است یا از سوی خدا؟!

پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: «قسم به خدایی که معبودی جز او نیست این از ناحیه ی خدا است».

نعمان» روی برگرداند در حالی که می گفت اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَٰذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ : «خداوندا! اگر این سخن حق است از ناحیه ی تو، سنگی از آسمان بر ما بباران»! این جا بود که سنگی از آسمان بر سرش فرو آمد و او را کشت. همین جا آیه ی ( سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ، لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ) نازل گشت».(1)

قرآن ابراهیم«عَلَيْهِ السَّلام »را شیعه ی نوح «عَلَيْهِ السَّلام »می داند

« وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ »، «و از شیعیان او (نوح) ابراهیم بود». (2) این آیه ماجرای ابراهیم را به این صورت با ماجرای نوح پیوند می دهد و می فرماید: «و از

ص: 50


1- تفسیر نمونه، ج25، ص 6 تا ص9.
2- صافات،آیه83

پیروان نوح، ابراهیم بود

پیروان نوح، ابراهیم بود» او در همان خط توحید و عدل و در همان مسیر تقوا و اخلاص که سنت نوح بود گام بر می داشت، که انبياء همه مبلغان یک مکتب و استادان یک دانشگاهند

و هر کدام برنامه ی دیگری را تداوم می بخشند و تکمیل می کنند.

چه تعبیر جالبی؟ ابراهیم از شیعیان نوح بود، با این که فاصله ی زمانی زیادی آن دو را از هم جدا میکرد(حدود 2600 سال به گفته ی بعضی از مفسران) ولی می دانیم در پیوند مکتبی زمان کمترین تأثیری ندارد.

بعضی از مفسران ضمیر «شیعه» را به پیامبر اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) برگردانده اند در حالی که آیه های قرآن می گوید: پیامبر اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از آیین ابراهیم پیروی کرد، به علاوه چنین مرجع ضميري در آیات قبل و بعد وجود ندارد، شاید تصور کرده اند تعبیر به شیعه دلیل بر افضلیت نوح از ابراهیم است در حالی که قرآن برای ابراهیم شخصیت والاتری قایل شده است ولی این تعبیر هیچ دلالتی بر این مسأله ندارد بلکه منظور از آن تداوم خط فکری و مکتبی است کما اینکه افضلیت پیامبر اسلام (ص) نسبت به همه ی پیامبران با پیروی او از مکتب توحیدی ابراهیم منافات ندارد قرآن می گوید: فبهداهم اقتده: «ای پیامبر به هدایت انبیای پیشین اقتدا

کن» (انعام - 90).(1)

نکته ی بسیار جالب و آموزنده ی قرآنی این است که خداوند متعال در قرآن مجید می فرماید: «هُوَ سَمّاكُمُ المُسلِمينَ مِن قَبلُ وَفي هٰذا». (حج، 78) و نیز می فرماید: «رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ ». (بقره، 128)، و نیز می فرماید: « وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ ». (صافات، 83). طبق این آیات اولین کسی که مسلمان نامیده شده و پیروان قرآن و پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) را مسلمان نامیده است. حضرت ابراهیم«عَلَيْهِ السَّلام » بوده است، همچنین آن حضرت اولین کسی است که قرآن او را «شیعه» نامیده است. یعنی آن جناب شیعه و پیرو حضرت نوح «عَلَيْهِ السَّلام » بوده است. پس اسلام و شیعه هر دو در وجود مبارک حضرت ابراهیم «عَلَيْهِ السَّلام » به وحدت می رسند، یعنی حضرت ابراهیم«عَلَيْهِ السَّلام » مصداق هر دو عنوان است.(2)

امام در منطق قرآن

در حدیثی از امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » می خوانیم که فرمود: «امام در قرآن مجید دو گونه است در یک جا خداوند می فرماید: « وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا،..» (3)یعنی به امر خدا نه به امر مردم، امر خدا را بر امر خودشان مقدم می شمرند و حکم او را برتر از حکم خود قرار می دهند، ولی در جای دیگر می فرماید: «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النّارِ..» (4)، «ما آنان را پیشوایانی قرار

ص: 51


1- تفسیر نمونه، ج19، ص87
2- رجوع شود به ترجمه ی تفسیرالمیزان ج 23، ص 197 و کتاب قاموس قرآن، ج 4، ص 95 و 96.
3- سوره ی انبیاء آیه ی 73.
4- سوره قصص آیه 41

دادیم که دعوت به دوزخ میکنند» فرمان خود را بر فرمان پروردگار مقدم می شمرند و حکم خویش را قبل از حکم او قرار می دهند و مطابق هوس های خود و بر ضد کتاب الله عمل می نمایند».

گروه اول امامانی بودند با برنامه های روشن زیرا توحید خالص و دعوت به خیر و نیکی و حق و عدالت، متن برنامه ی آنها را تشکیل می داد، اینها امامان نورند که خط آنها در سلسله ی انبیاء و اوصياء تا پیامبر خاتم و اوصیایش تداوم یافته و گروه دوم رهبران ضلال و

گم راهی یعنی ائمه ی نارند. قرآن در آیهی 82 سوره

طه می فرماید: «وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدي»، «من کسانی را که توبه کنند و ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند و سپس هدایت شوند می آمرزم». امام باقر «عَلَيْهِ السَّلام » در تفسیر این آیه می فرماید: (منظور از جمله ی «ثم اهتدی» هدایت به ولایت ما اهل بیت است) سپس اضافه کرد: «به خدا سوگند اگر کسی تمام عمر خود را در میان رکن و مقام (نزدیک خانه ی کعبه) عبادت کند و سپس از دنیا برود در حالی که ولایت ما را نپذیرفته باشد خداوند او را به صورت در آتش

جهنم خواهد افکند».(1)

ولایت امیرالمؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » از ارکان دین

در آیه ی 30 سوره فصلت چنین می خوانیم: «إإِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ»، «کسانی که گفتند پروردگار ما خداوند یگانه است سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنها نازل می شوند که نترسید و غمگین مباشید و بشارت باد بر شما به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است».

علی«عَلَيْهِ السَّلام » در یکی از خطبه های نهج البلاغه این آیه را با عبارت گویا و پر معنایی تفسیر می کند و بعد از تلاوت آن می فرماید: (شما گفتید پروردگار ما «الله» است اکنون بر سر این سخن پای مردی کنید، بر انجام دستورهای کتاب او و در راهی که فرمان داده و در طريق پرستش شایسته ی او، استقامت به خرج دهید، از دایرهی فرمانش خارج نشوید، در آیین او بدعت مگذارید و هرگز با آن مخالفت نکنید). در حدیث دیگری از پیغمبر گرامی اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)می خوانیم که این آیه را تلاوت فرمود سپس اضافه کرد: «گروهی این سخن را گفتند سپس اکثر آنها کافر شدند، اما کسی که این سخن را بگوید و هم چنان به آن تداوم دهد تا مرگش فرا رسد او از کسانی است که بر آن استقامت کرده و اگر می بینیم در حدیثی که از امام علی بن موسی الرضا«عَلَيْهِ السَّلام » نقل شده در پاسخ سؤال از تفسير «استقامت» فرمود: هي و الله ما انتم عليه:

«استقامت همان روش ولایتی است که شما دارید» به معنی این نیست که مفهوم آیه در مسأله ی ولایت خلاصه شود

بلکه چون پذیرش رهبری ائمه ی اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام » ضامن بقاء خط

ص: 52


1- 1. تفسیر نمونه، ج13، ص 264.

توحید و روش اصیل اسلام و ادامه ی عمل صالح است، استقامت را به این معنی تفسیر فرموده است.

قرآن در آیه ی 13 سوره ی شوری می فرماید: « شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًاآیینی را برای شما تشریع کرد که به نوح توصیه کرده بود...).

در تفسیر علی بن ابراهیم از امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » نقل شده است که در تفسیر آیه ی «شرع لكم من الدين» فرمود: مخاطب در جمله «ان اقیمو الدين» أمام است

و جمله ی «لا تتفرقوا فيه» کنایه از امیر المؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » است. بدیهی است منظور انحصار دین در ولایت علی «عَلَيْهِ السَّلام » نمی باشد

بلکه هدف بیان این حقیقت است که مسأله ی ولایت امیر المؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » نیز از ارکان دین به شمار می رود.

مودت اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام » پاداش رسالت

قرآن در آیه ی 21 سوره ی شوری چنین می فرماید: «أَمْ لَهُمْ شُرَکَاء شَرَعُوا لَهُم مِّنَ الدِّینِ مَا لَمْ یَأْذَن بِهِ اللَّهُ وَلَوْلَا کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ»، «آیا معبودانی دارند که آیینی برای آنها بی اذن خداوند تشریع کرده اند؟ اگر مهلت مقرری برای آنها نبود در میانشان داوری می شد و دستور عذاب صادر میگشت) و برای ظالمان عذاب دردناکی است».

از آن جا که در آیه ی 13 همین سوره سخن از تشريع دین از ناحیه ی پروردگار به وسیله ی پیامبران اولوالعزم بود در ادامه ی آن در نخستین آیه ی مورد بحث برای نفى تشريع دیگران و این که هیچ قانونی در برابر قانون الهی رسمیت ندارد و اصولا حق قانونگذاری مخصوص خدا است می فرماید: «آیا آنها معبودانی دارند که دین و آیینی بی اذن خداوند برای آنان تشريع کرده اند، در حالی که خالق و مالک و مدبر عالم هستی تنها اوست و به همین دلیل حق قانونگذاری نیز مخصوص ذات پاک اوست و هیچ کس بدون اذن او

نمی تواند در قلمرو تشريع او دخالت کند، بنابراین در برابر تشريع او هر چه باشد باطل است. به دنبال این آیه با الحنی تهدید آمیز به تشریع کنندگان باطل هشدار داده، می گوید: «هرگاه فرمان حتمی خداوند دائر به مهلت دادن به این گونه اشخاص نبود در میان آنها داوری می شد» دستور عذابشان صادر می گشت و مجالی به آنها نمی داد (وَلَوْلَا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ ). در عین حال آنها نباید این حقیقت را فراموش کنند که «برای ظالمان عذاب دردناکی است» (وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ.).

منظور از «كلمة الفصل» مهلت مقرری است که خداوند به این گونه افراد داده تا آزادی عمل داشته باشند و اتمام حجت بر آنها بشود.

تعبیر به «ظالمين» دربارهی مشرکانی که عقیده به تشريع هایی در برابر قوانین الهی داشتند

ص: 53

به خاطر وسعتی است که در مفهوم «ظلم» وجود دارد، منظور از «عذاب اليم» عذاب روز قیامت است، چون این تعبیر در قرآن مجید معمولا در این معنی به کار می رود، آیه ی بعد نیز گواه بر این حقیقت است.

سپس به توضیح بیشتری درباره ی «پاداش مؤمنان» پرداخته می گوید: «اما کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند در بهترین و سرسبزترین باغ های بهشت جای دارند». ( وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ ) .

اما فضل الهی درباره ی مؤمنان صالح العمل به همین جا ختم نمی شود، آنها چنان مشمول الطاف او هستند که «هر چه بخواهند نزد پروردگارشان برای آنها فراهم است». (لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ).

شرح نعمت های بهشتی در بیان نمی گنجد، برای ما زندانیان جهان ماده قابل تصور نیست که بدانیم در جمله ی «لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ» چه مفاهیمی گنجانده شده؟ مؤمنان چه چیزهایی می خواهند؟ و در جوار قرب خداوند چه الطافی یافت می شود؟

اصولا هنگامی که خداوند بزرگ چیزی را به عنوان «فضل كبير» توصیف کند پیداست به قدری عظمت دارد که هر چه فکر کنیم از آن بالاتر است.

به تعبیر دیگر این بنده های خالص کارشان به جایی می رسد که هر چه اراده کنند فراهم می شود، یعنی پرتویی از قدرت بی پایان پروردگار که «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ» (یس، 82) در وجودشان پیدا می شود، چه فضیلت و موهبتی از این بالاتر؟

در آیه ی بعد برای بیان عظمت این پاداش بزرگ می افزاید: «این همان چیزی است که خداوند بندگانش را که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند به آن نوید می دهد»

( ذَٰلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ).

بشارت میدهد تا رنج های طاعت و بندگی و مبارزه با هوای نفس و جهاد در برابر دشمنان بر آنها سخت نیاید و با آن پاداش های عظیم، توان و نیروی بیشتری در راه های پر فراز و نشیب زندگی برای رسیدن به رضای پروردگار پیدا کنند و از آن جا که ابلاغ این رسالت از سوی پیامبر بزرگوار اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)گاه این توهم را ایجاد می کرد که او چه اجر و پاداشی در برابر رسالت خود از مردم می طلبد به دنبال این سخن به پیامبر دستور می دهد: «بگو: من هیچ اجر و پاداشی بر این موضوع از شما درخواست نمی کنم جز این که ذوی القربای مرا دوست بدارید» ( قُل لا أَسأَلُکُم عَلَیهِ أَجرًا إِلَّا المَوَدَّةَ فِی القُربیٰ).

دوستی ذوی القربی بازگشت به مسأله ی ولایت و قبول رهبری ائمه ی معصومین «عَلَيْهِ السَّلام » از دودمان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)میکند که در حقیقت تداوم خط رهبری پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و ادامه ی مسأله ی ولایت است و پر واضح است که قبول این ولایت و رهبری همانند نبوت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) سبب

ص: 54

سعادت خود انسان ها است و نتیجه اش به خود آنها بازگشت می کند.(1)

امامان منادی توحید

قرآن در آیه ی 33 سوره فصلت می فرماید: «وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ »، «گفتار چه کسی بهتر است از آن کسی که دعوت به سوی خدا میکند و عمل صالح انجام می دهد و می گوید: من از مسلمین هستم». .

گر چه این آیه به صورت استفهام است، ولی پیداست که استفهام انکاری است، یعنی هیچکس سخنش از داعیان به سوى الله و منادیان توحید بهتر نیست، همان منادیانی که با عمل صالح خویش دعوت زبانی خود را تأکید و تثبیت میکنند و با اعتقاد به اسلام و تسلیم در برابر حق بر عمل صالح خویش صحه می گذارند.

این آیه با صراحت، بهترین گویندگان را کسانی معرفی کرده که دارای این سه وصفند:

دعوت به الله، عمل صالح و تسلیم در برابر حق. در حقیقت چنین کسانی علاوه بر سه رکن معروف ایمان، اقرار به لسان، عمل به ارکان و ایمان به جنان(قلب) بر رکن چهارمی نیز چنگ زده اند و آن تبلیغ و نشر آیین حق و اقامه ی دلیل بر مبانی و زدودن آثار شک و تردید از قلوب بندگان خدا است.

این منادیان با این چهار وصف بهترین منادیان جهانند. گر چه گروهی از مفسران این اوصاف را تطبيق بر شخص پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و یا پیامبر و امامانی که دعوت به سوی حق می کردند و یا خصوص مؤذنها کرده اند ولی پیداست که آیه مفهوم وسیع و گسترده ای دارد که تمام منادیان توحید را که واجد این صفا تند فرا می گیرد،

ر چند برترین مصداقش شخص پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است (مخصوصا با توجه به زمان نزول آیه) و در درجه ی بعد ائمهی معصومین و بعد از آنها تمام علماء و دانشمندان و مجاهدان راه حق و امرکنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر و مبلغان اسلام از هر قشر و گروه هستند و این آیه بشارتی است بزرگ و افتخاری است بی نظیر برای همه ی آنها که می توانند به آن دل گرم باشند.

آل محمد کشتی نجات

پیغمبر گرامی اسلام از یک سو فرموده است: «مَثَلُ أهلِ بَيتي فيكُم كمَثَلِ سَفينَةِ نُوحٍ ، نُوحٍ مَن رَكِبَ فيها نَجی»: «مثل اهل بیت من هم چون کشتی نوح است هرکس بر آن سوار شود نجات می یابد» و از سوی دیگر فرموده است: «اصحابی کالنجوم بايهم اقتدیتم اهتديتم» (اصحاب من هم چون ستارگان آسمانند به هر کدام اقتدا کنید هدایت می یابید).

در جایی دیگر که در کتب اهل سنت وجود دارد از پیامبر اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) چنین آمده است:

ص: 55


1- تفسیر نمونه، ج 20، ص 402 تا ص 407

النجوم امان لاهل الأرض من الغرق و اهل بیتی امان لأمتي من الاختلاف في الدين»: ستارگان امان برای اهل زمینند از غرق شدن و اهل بیت من امان امتند از اختلاف در دین).

در فضیلت اهل بیت رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)احادیث فراوانی نقل شده است که از جمله ی آنها این حدیث شریف است که از امام حسن بن علی «عَلَيْهِ السَّلام » نقل شده است که آن بزرگوار فرموده است: «به دست آوردن نیکی و حسنه وكسب نیکی و حسنه عبارت است از دوستی و مودت ما اهل بیت رسول خدا(ص)».

البته بی شک معنای آیات قرآن وسیع و گسترده است و این گونه روایات بیان مصداق های برجسته و آشکار آیات قرآن می باشد و هرگز به معنای محدود کردن معانی آیات نیست.

اهمیت ولایت ائمه «عَلَيْهِم السَّلامُ » در سخن پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)

مرحوم طبرسی مفسر معروف از «شواهد التنزیل» حاکم حسکانی که از مفسران و محدثان معروف اهل سنت است از «ابی امامه» با هلی چنین نقل می کند: پیامبر اسلام فرمودند: خداوند انبیاء را از درختان مختلفی آفریده ولی من و علی«عَلَيْهِ السَّلام » را از درخت واحدی، من اصل آنم و على شاخه ی آن، فاطمه موجب باروری آن است و حسن و حسین میوه های آن و شیعیان ما برگهای آنند... سپس افزود: اگر کسی خدا را در میان صفا و مروه هزار سال و سپس هزار سال و از آن پس هزار سال عبادت کند تا هم چون مشک کهنه شود، اما محبت ما را نداشته باشد خداوند او را به صورت در آتش می افکند.

مقام آل محمد«عَلَيْهِم السَّلامُ » و اهمیت حب آنها در سخن پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)

زمخشری» در «کشاف» حدیثی نقل کرده که فخر رازی و قرطبی نیز در تفسیرشان از او اقتباس کرده اند: حدیث مزبور به وضوح مقام آل محمد «عَلَيْهِ السَّلام » و اهميت حب آنها را بیان می دارد، می گوید: رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: «هر کس با محبت آل محمد بمیرد شهید از دنیا رفته».

« آگاه باشید هرکس با محبت آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)از دنیا رود بخشوده است».

آگاه باشید هرکس با محبت آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از دنیا رود با توبه از دنیا رفته است».

آگاه باشید هرکس با محبت آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از دنیا رود مؤمن کامل الایمان از دنیا رفته است».

«آگاه باشید هرکس با محبت آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)از دنیا رود فرشته ی مرگ او را بشارت به بهشت می دهد و سپس منکر و نکیر (فرشتگان مأمور سؤال در برزخ)

به او بشارت دهند».

«آگاه باشید هرکس با محبت آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)از دنیا رود او را با احترام به سوی بهشت می برند آن چنان که عروس به خانه ی داماد».

ص: 56

«آگاه باشید هرکس با محبت آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)از دنیا رود در قبر او دو در به سوی بهشت گشوده می شود».

«آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از دنیا رود خداوند قبر او را زیارتگاه فرشتگان رحمت قرار میدهد».

«آگاه باشید هرکس با محبت آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از دنیا رود بر سنت و جماعت اسلام از دنیا رفته).

«آگاه باشید هرکس با عداوت آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)از دنیا رود روز قیامت در حالی وارد صحنه ی محشر می شود که در پیشانی او نوشته شده: مأيوس از رحمت خدا»!

«آگاه باشید هرکس با بغض آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از دنیا برود کافر از دنیا رفته»!

«آگاه باشید هرکس با عداوت آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از دنیا برود بوی بهشت را استشمام نخواهد کرد».

جالب این که فخر رازی بعد از ذکر این حدیث شریف که صاحب کشاف آن را به صورت ارسال مسلم ذکر کرده است می افزاید:

آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) کسانی هستند که بازگشت امرشان به اوست، کسانی که ارتباطشان محکم تر و کامل تر باشد «آل» محسوب می شوند و شکی نیست که فاطمه و علی و حسن و حسین محکم ترین پیوند را با رسول خدا داشتند و این از مسلمات و مستفاد از احادیث متواتر است، بنابراین لازم است که آنها را «آل پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)بدانیم. (1)

آیات امامت

قرآن در آیه ی 124 سوره ی بقره می فرماید: «وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ ».

به خاطر بیاورید) هنگامی که خداوند ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود، و او به خوبی از عهده ی آزمایش برآمد، خداوند به او فرمود: من تو را امام و رهبر مردم قرار دادم، ابراهیم عرض کرد: از دودمان من (نیز امامانی قرار بده خداوند فرمود: پیمان من به ستم کاران نمی رسد (و تنها آن دسته از فرزندان تو که پاک و معصوم باشند شایسته ی این مقامند)».

در آیه ی مورد بحث نخست می گوید: «به خاطر بیاورید هنگامی را که خداوند ابراهیم را با وسایل گوناگون آزمود و او از عهده ی آزمایش به خوبی بر آمد». آری این آیه از مهمترین فرازهای زندگی ابراهیم «عَلَيْهِ السَّلام » یعنی آزمایش های بزرگ او و پیروزیش در صحنه ی آزمایش ها سخن می گوید.

هنگامی که از عهده ی این آزمایش ها برآمد، خداوند می باید جایزه ای به او

ص: 57


1- تفسیر نمونه، ج 20، ص 412 تا ص 415

بدهد «فرمود: من تو را امام و رهبر و پیشوای مردم قرار دادم» «ابراهیم تقاضا کرد که از دودمان من نیز امامانی قرار ده» تا این رشتهی نبوت و امامت قطع نشود و قائم به شخص من نباشد.

اما خداوند در پاسخ او «فرمود: پیمان من، یعنی مقام امامت، به ظالمان هرگز نخواهد

رسید».

تقاضای تو را پذیرفتم، ولی تنها آن دسته از ذریهی توکه پاک و معصوم باشند شایسته ی

این مقام اند؟

منظور از «كلمات» در این آیه (جمله هایی که خداوند ابراهیم را به آن آزمود) یک سلسله وظایف سنگین و مشکل که خداوند بر دوش ابراهیم گذارده بود مثل: بردن فرزند به قربانگاه، قیام در برابر بت پرستان بابل و شکستن بتها و... که این پیامبر مخلص همه ی آنها را به عالی ترین وجه انجام داد و به راستی که هر یک از آنها، آزمایشی سنگین و مشکل بود، اما او با قدرت و نیروی ایمان از عهده ی همه ی آنها برآمد و اثبات کرد که شایستگی مقام «امامت» را دارد.

از این آیه اجمالا چنین استفاده می شود: مقام امامتی که به ابراهیم بعد از پیروزی در همه ی این آزمونها بخشیده شد، فوق مقام نبوت و رسالت بود.

توضیح اینکه: امامت معانی مختلفی دارد:

1. «امامت» به معنی ریاست و زعامت در امور دنیا (آن چنان که اهل تسنن میگویند).

2. «امامت» به معنی ریاست در امور دین و دنيا (آن چنان که بعضی دیگر از آن ها تفسير کرده اند).

3. امامت عبارت است از تحقق بخشیدن برنامه های دینی اعم از حکومت به معنی وسیع کلمه و اجرای حدود و احکام خدا و اجرای عدالت اجتماعی و هم چنین تربیت و پرورش نفوس در «ظاهر» و «باطن» و این مقام از مقام رسالت و نبوت بالاتر است زیرا «نبوت» و «رسالت» تنها اخبار از سوی خدا و ابلاغ فرمان او و بشارت و انذار است

اما در مورد «امامت» همه ی این ها وجود دارد به اضافه ی «اجرای احکام» و «تربیت نفوس از نظر ظاهر و باطن» البته روشن است که بسیاری از پیامبران دارای مقام امامت نیز بوده اند. در حقیقت مقام امامت مقام تحقق بخشیدن به اهداف مذهب و هدایت به معنی «ایصال به مطلوب» است نه فقط ارائه ی طریق». .

علاوه بر این «هدایت تکوینی» را نیز شامل می شود یعنی تأثیر باطنی و نفوذ روحانی امام و تابش شعاع وجودش در قلب انسان های آماده و هدایت معنوی آنها است.

در قرآن مجید می خوانیم: «هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ ۚ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا ». (احزاب، 43)

ص: 58

خداوند و فرشتگان او بر شما رحمت و درود می فرستند تا شما را از تاریکیها به نور رهنمون گردند و او نسبت به مؤمنان مهربان است. از این آیه به خوبی استفاده می شود که رحمت های خاص خداوند و امدادهای غیبی فرشتگان می تواند مؤمنان را از ظلمتها به نور رهبری کند. این موضوع در مورد امام نیز صادق است و نیروی باطنی امام و پیامبران بزرگ که مقام امامت را نیز داشته اند و جانشینان آنها برای تربیت افراد مستعد و آماده و خارج ساختن آنان از ظلمت جهل و گمراهی به سوی نور هدایت تأثیر عمیق داشته است.

شکی نیست که مراد از امامت در آیه ی مورد بحث معنی سوم است زیرا از آیات متعدد قرآن استفاده می شود که در مفهوم «امامت» مفهوم «هدایت» افتاده، چنان که در آیه ی 24 سوره ی سجده می خوانیم: «وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ»،

و از آنها امامانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت کنند، چون استقامت به خرج دادند و به آیات ما ایمان داشتند).

این هدایت به معنی ارائه ی طریق نیست زیرا ابراهیم پیش از این، مقام نبوت و رسالت وهدایت به معنی ارائه ی طریق را داشته است.

پس هدایتی که در مفهوم امامت افتاده چیزی جز «ایصال به مطلوب» و «تحقیق بخشیدن روح مذهب» و پیاده کردن برنامه های تربیتی در نفوس آماده نیست.

این حقیقت اجمالا در حدیث پر معنی و جالبی از امام صادق«عَلَيْهِ السَّلام » نقل شده:

«خداوند ابراهیم را بنده ی خاص خود قرار داد پیش از آنکه پیامبرش قرار دهد و خداوند او را به عنوان نبی انتخاب کرد پیش از آنکه او را رسول خود سازد

و او را رسول خود انتخاب کرد پیش از آنکه او را به عنوان خليل خود برگزیند و او را خليل خود انتخاب کرد پیش از آنکه او را امام مردم قرار دهد، این مقام به قدری در نظر ابراهیم بزرگ جلوه کرد که عرض نمود: خداوند از دودمان من نیز امامانی انتخاب کن، فرمود:

پیمان من به ستمکاران نمی رسد... یعنی شخص سفیه هرگز امام افراد با تقوا نخواهد شد».

ممکن است کسی مقام پیامبری و تبلیغ و رسالت را داشته باشد و اما مقام امامت در او نباشد، این مقام نیازمند به شایستگی در تمام جهات است و همان مقامی است که ابراهیم پس از آن همه امتحانات و شایستگی ها پیدا کرد و این آخرین حلقه ی سیر تکاملی ابراهیم بود. بعضی ها گمان می کنند منظور از امامت تنها «فرد شایسته و نمونه» بودن است گویا به این حقیقت که چنین مطلبی از آغاز نبوت در ابراهیم بوده، توجه ندارند و بعضی ها که گمان میکنند منظور از امامت «سرمشق و الگو بودن» برای مردم بوده باید به آنها گفت این صفت برای ابراهیم و تمامی انبیاء و رسل از آغاز دعوت نبوت وجود دارد و به همین دلیل پیامبر باید معصوم باشد چرا که اعمالش الگو است.

منظور از «ظلم» در جمله ی «لا ينال عهدي الظالمين» تنها ستم به دیگران کردن نیست، بلکه

ص: 59

ظلم در برابر عدل) در این جا به معنی وسیع کلمه به کار رفته و نقطه ی مقابل عدالت به معنی گذاردن هر چیز به جای خویش است.

بنابراین ظلم آن است که شخص یا کار یا چیزی را در موقعیتی که شایسته ی آن نیست قرار دهند.

نتیجه این است که هرکس معصوم نباشد، امام و هادی به سوی حق نخواهد بود.

کلمه ی «ظالمين» در آیه ی مورد بحث مطلق هر کسی است که ظلمی از او صادر شود، هر چند آن کسی که یک ظلم و آن هم ظلمی بسیار کوچک مرتكب شده باشد، حال چه اینکه آن ظلم شرک باشد و چه معصیت، چه این که در همه ی عمرش باشد و چه این که در ابتدا باشد و بعد توبه کرده و صالح شده باشد. هیچ کس از این افراد امام نمی توانند باشند، پس امام آن کسی است که در تمامی عمرش حتی کوچکترین ظلمی را مرتکب نشده باشد.

در اثبات دلالت این آیه بر عصمت امام «عَلَيْهِ السَّلام » باید گفت: مردم به حکم عقل از یکی از چهار قسم بیرون نیستند و قسم پنجمی هم برای این تقسیم نیست، یا در تمامی عمر ظالمند و یا در تمامی عمر ظالم نیستند، یا در اول عمر ظلم کرده و در آخر توبه کارند و یا به عکس، در اول صالح و در آخر ظالمند، و ابراهیم «عَلَيْهِ السَّلام » شأنش اجل از این است که از خدای تعالی درخواست کند که مقام امامت را به دسته ی اول و چهارم، از ذریه اش بدهد، پس به طور قطع دعای ابراهیم شامل حال این دو دسته نیست.

باقی می ماند دسته دوم و سوم، یعنی آن کسی که در تمامی عمرش ظلم نمی کند و آن کسی که اگر در اول عمر ظلم کرده، در آخر توبه کرده است، از این دو قسم، قسم دوم را خدا نفی کرده، باقی می ماند یک قسم و آن کسی است که در تمامی عمرش هیچ ظلمی مرتکب نشده، پس از چهار قسم بالا دو قسمتش را ابراهیم از خدا نخواست و از دو قسمی که خواست یک قسمش مستجاب شد و آن کسی است که در تمام عمرش معصوم باشد.

از آیه ی مورد بحث، ضمن استفاده می شود که امام (رهبر معصوم همه جانبه ی مردم باید از طرف خدا تعیین گردد، زیرا اولا امامت یک نوع عهد و پیمان الهی است و بدیهی است چنین کسی را باید خداوند تعیین کند که او طرف پیمان است. ثانيا افرادی که رنگ ستم به خود گرفته اند و در زندگی آنها نقطه ی تاریکی از ظلم اعم از ظلم به خویشتن یا ظلم به دیگران و حتی یک لحظه بت پرستی وجود داشته باشد، قابلیت امامت را ندارند و به اصطلاح امام باید در تمام عمر خود معصوم باشد.

آیا کسی جز خدا می تواند از وجود این صفت آگاه گردد؟

ثالثا از ظاهر همین آیه ی شریف اثبات می شود که امامت یک منصب الهی است و کسی جز خداوند متعال حق دخالت در تعیین امام راندارد و به عبارت دیگر امام و مقام امامت مجعول به جعل الهی است. چنان که در همین آیه می فرماید: «انی جاعلک للناس اماما»: «من تو را امام و رهبر مردم قرار دادم».

از آ نچه بیان شد چند مطلب روشن می گردد:

ص: 60

اول اینکه امامت مقامی است که باید از طرف خدای تعالی تعیین و جعل شود.

دوم این که امام باید به عصمت الهی معصوم باشد.

سوم این که زمین مادام که موجودی به نام انسان بر روی آن هست، ممکن نیست از وجود امام خالی باشد.

چهارم این که امام باید مؤید از طرف پروردگار باشد.

پنجم این که اعمال بندگان خدا هرگز از نظر امام پوشیده نیست و امام به آن چه که مردم می کنند آگاه است.

ششم این که امام باید به تمامی مایحتاج انسان ها علم داشته باشد، چه در امر معاش و دنیایشان و چه در امر معاد و دینشان.

هفتم این که محال است، با وجود امام کسی پیدا شود که از نظر فضایل نفسانی مافوق امام باشد.

نتیجه این که اگر با این معیارهایی که گفته شد بخواهیم جانشین پیامبر اسلام (ص) را تعیین کنیم کسی جز امیرالمؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » نمی تواند باشد. (1)

اقرآن در آیه ی 207 سوره ی بقره می فرماید: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ.»،

بعضی از مردم (با ایمان و فداکار هم چون علی«عَلَيْهِ السَّلام » در ليلة المبيت به هنگام خفتن در جایگاه پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) جان خود را در برابر خشنودی خدا می فروشند و خداوند نسبت به

بندگانش مهربان است».

مفسر معروف اهل تسنن ثعلبی» می گوید: «هنگامی که پیغمبر اسلام تصمیم گرفت مهاجرت کند، برای ادای دین های خود و تحویل دادن امانت هایی که نزد او بود «علی «عَلَيْهِ السَّلام » را به جای خویش قرار داد و شب هنگام که می خواست به سوی غار «ثور» برود و مشرکان اطراف خانه ی او را برای حمله به او محاصره کرده بودند، دستور داد علی در بستر او بخوابد و پارچه ی سبز رنگی که مخصوص خود پیغمبر بود روی خویش بکشد، در این هنگام خداوند به «جبرئیل» و «میکائیل» وحی فرستاد که من بین شما برادری ایجاد کردم و عمر یکی از شما را طولانی تر قرار دادم، کدام یک از شما حاضر است ایثار به نفس کند و زندگی دیگری را بر خود مقدم دارد هیچ یک حاضر نشدند. به آنها وحی شد اکنون علی «عَلَيْهِ السَّلام »در بستر پیغمبر من خوابیده و آماده شده جان خویش را فدای او سازد به زمین بروید و حافظ و نگهبان او باشید.

هنگامی که جبرئیل بالای سر و میکائیل پایین پای علی «عَلَيْهِ السَّلام » نشسته بودند جبرییل می گفت:

به به آفرین به تو ای علی«عَلَيْهِ السَّلام » خداوند به واسطه ی تو بر فرشتگان مباهات می کند و در این هنگام آیه ی فوق نازل گردید و به همین دلیل آن شب تاریخی به نام «ليلة المبيت» نامیده شده

است.

ص: 61


1- تفسیر نمونه، ج1، ص435 تا ص 444 و ترجمه تفسیر المیزان، ج 2، ص 106 تا 108.

گرچه این آیه در شب هجرت پیامبر خدا درباره ی علی«عَلَيْهِ السَّلام » نازل گردید ولی همچون سایر آیات قرآن محتوی یک حکم کلی و عمومی است و آن حکم این است که کسانی که تنها با خدا معامله می کنند و هر چه دارند حتی جان خود را به او می فروشند و جز رضای او چیزی را خریدار نیستند و عزت و آبرویی جز به واسطه ی خدا قایل نیستند، این ها می باشند که با فداکاری هایشان امر دین و دنیا اصلاح و حق و حقیقت زنده و پایدار می شود. به هر حال این آیه مشتمل بر یکی از بزرگ ترین فضایل علی «عَلَيْهِ السَّلام » است که در اکثر کتاب های اسلامی آمده و به قدری این مطلب چشم گیر است که معاویه دشمن سرسخت خاندان پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) چنان از این فضیلت ناراحت بود که «سمرة ابن جندب» را با 400 هزار درهم تطمیع کرد که آن را درباره ی عبدالرحمن بن ملجم» با حدیث مجعولی معرفی کند و آن منافق جنایت پیشه نیز چنین کرد،

ولی همان طور که انتظار می رفت حتی یک نفر آن حديث مجعول را از او نپذیرفت. (1)

* قرآن در آیه ی 61 سوره آل عمران چنین می فرماید: «فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ»

هر گاه بعد از علم و دانشی که درباره ی مسیح) به تو رسیده (باز) کسانی با تو، به محاجه و ستیز برخیزند به آنها بگو: بیایید ما فرزندان خود را دعوت میکنیم شما هم فرزندان خود را، ما زنان خویش را دعوت می نماییم شما هم زنان خود را، ما از نفوس خود دعوت می کنیم شما هم از نفوس خود، آنگاه مباهله می کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار می دهیم».

در آیه ی فوق خداوند به پیامبر خود دستور داد که هرگاه پس از این استدلالات روشن کسی درباره ی عیسی با تو گفتگو کند و به جدال برخیزد، به او پیشنهاد «مباهله» کن که فرزندان و زنان خود را بیاورید و تو هم فرزندان و زنان خود را دعوت کن و دعا کنید تا خداوند دروغگو رارسوا سازد.

در روایات اسلامی وارد شده که هنگامی که پای مباهله به میان آمد نمایندگان مسیحیان نجران از پیامبر مهلت خواستند تا در این باره بیندیشند و با بزرگان خود به شور بنشینند، نتیجه ی مشاوره ی آنها که از یک نکته ی روان شناسی سرچشمه می گرفت این بود که به نفرات خود دستور دادند اگر مشاهده کردید محمد با سر و صدا و جمعیت و جار و جنجال به مباهله آمد با او مباهله کنید و نترسید. زیرا حقیقتی در کار او نیست که متوسل به جار و جنجال شده است و اگر با نفرات بسیار محدودی از خاصان نزدیک و فرزندان خردسالش به میعادگاه آمد بدانید که او پیامبر خدا است و از مباهله با او بپرهیزید که خطرناک است؟

آنها طبق قرار قبلی به میعادگاه رفتند ناگاه دیدند که پیامبر فرزندش حسین را در آغوش دارد و دست حسن را در دست گرفته و علی و فاطمه همراه او هستند و به آنها سفارش می کند

ص: 62


1- تفسیر نمونه، ج 2، ص 46 تا ص 49 و ترجمه ی تفسیر المیزان، ج 3، ص 187 تا ص 191.

هرگاه من دعا کردم شما آمین بگویید، مسیحیان هنگامی که این صحنه را مشاهده کردند سخت به وحشت افتادند و از اقدام به مباهله خودداری کردند و حاضر به «مصالحه» شدند و به شرایط «ذمه» تن در دادند.

مفسران و محدثان شیعه و اهل تسنن تصریح کرده اند که آیه ی مباهله در حق اهل بیت پیامبر نازل شده است و پیامبر تنها کسانی را که همراه خود به میعادگاه برد فرزندانش حسن و حسین و دخترش فاطمه (س) و علی«عَلَيْهِ السَّلام » بودند، بنابراین منظور از «ابنائنا» در آیه منحصرة حسن و حسین» هستند، همان طور که منظور از «نسائنا» فاطمه و منظور از «انفسنا» تنها علی «عَلَيْهِ السَّلام »

بوده است و احادیث فراوانی در این زمینه نقل شده است.

در کتاب «غاية المرام» از صحیح مسلم در باب «فضائل علی بن ابی طالب» نقل کرده که: روزی (معاویه) به (سعد بن ابی وقاص) گفت چرا ابوتراب (علی «عَلَيْهِ السَّلام » ) را سب و دشنام نمی گویی؟!گفت: «از آن وقت که به یاد سه چیز که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)درباره ی علی «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود افتادم از اینکار صرف نظر کردم... (یکی از آنها این بود که هنگامی که آیه ی مباهله نازل گردید پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) تنها از فاطمه و حسن و حسین و علی دعوت کرد و سپس فرمود: «اللهم هؤلاء اهلی». «خدایا اینها خاصان نزدیک منند».(1)

در الميزان روایت فوق به طور جامع و کامل آمده است که به سبب اهمیت آن را عینا نقل می کنیم: در صحیح مسلم» از «عامر بن سعد بن ابی وقاص» از پدرش نقل کرده که «معاویه» به «سعد» گفت: چرا ابو تراب را دشنام نمیدهی؟ سعد گفت: سه چیز درباره ی او از رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) شنیده ام که اگر یکی از آنها درباره ی من می بود در نظرم بهتر از «شتران نجيب و اصل» جلوه داشت.

یکی از آنها این که در بعضی از جنگها پیغمبر او را به جای خود نهاد و وی را همراه خود نبرد، علی گفت: یا رسول الله مرانزد زنان و بچه ها میگذاری؟ فرمود: راضی نیستی که نسبت به من چون «هارون» نسبت به موسی باشی؟! - جز آن که پیغمبری پس از من نیست - دیگر آنکه در روز «خیبر» رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)فرمود: فردا علم را به مردی دهم که خدا و رسولش را دوست و خدا و رسول هم او را دوست داشته باشند، «سعد» گوید: هر یک از ما انتظار داشتیم که آن مرد باشیم، چون فردا شد پیغمبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: علی را برای ما بخوانید، علی را با این که چشمش درد میکرد حاضر نمودند، پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) آب دهانش را در چشم او انداخت و درد چشمش زایل شد، سپس علم را به دست وی داد و خداوند به دست او فتح را نصیب مسلمانان گردانید و چون آیه ی:

«قُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ..» نازل شد پیغمبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)علی و فاطمه و حسن و حسین را طلبید و گفت: خدایا اینان اهل بیت منند.(2)

ص: 63


1- تفسیر نمونه، ج 2، ص 437 تا ص 440.
2- ترجمه ی تفسیر المیزان، ج 6، ص 73 و 74.

یکی دیگر از نتایج بسیار مهم آیه ی مباهله این است که در این آیه به طور صریح و آشکار اثبات می شود که امیرالمؤمنین علی«عَلَيْهِ السَّلام » با رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در نفس اتحاد داشته اند و نفس حضرت علی«عَلَيْهِ السَّلام » حكم نفس پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) را داشته است و بنابراین قلب مبارکش هم چون پیامبر دارای ملکه ی قدسیه ی عصمت بوده است.

در مورد اتحاد و یگانگی روح و نفس حضرت علی «عَلَيْهِ السَّلام » با رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)روایات فراوانی نقل شده که بعضی از آنها را بیان میکنیم: در سیره ی حلبیه گوید: «قال ابوبكر سمعتُ رسول الله يقول: علیٌّ منّی بمنزلتي مِن ربّی». حضرت رسول فرمودند: «منزلت على با من مانند منزلت من با خدا است».

قندوزی گوید: «عن عمران بن الحصين رضي الله عنه، قال: قال رسول الله: علیٌّ منّی و انَامِنه،و هو بکلِّ مؤمنٍ و مؤمنهٍ بعدی» حضرت رسول الله فرمودند: «علی از من است و من از على هستم و او سرپرست و صاحب ولایت هر مرد مؤمن و هر زن مؤمنه بعد از من است».

نیز از سلمان روایت کند که قال: «قال رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه): لکلِّ نبیِّ صاحبُ سرٍ و صاحب سرّی علیٌّ بنُ ابیظالب».

پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمودند: «برای هر پیامبری صاحب سرّی است و صاحب سرّ من على بن ابیطالب است» و نیز می گوید: «عن على «عَلَيْهِ السَّلام » : خُلِقتُ انا وَ عَلِيُّ مِنْ نُوْرٍ وَاحِد». «حضرت رسول الله فرمودند: که من و علی از نور واحد آفریده شده ایم» و نیز از انس بن مالک روایت کند که قال: «رأَيتُ رسولَ الله جلسا مع عَلِىُّ فقال: أنَا و عَلِىُّ حُجَّةُ اللهِ عَلِى خَلقِهِ»، انس می گوید که دیدم پیغمبر با علی نشسته بود، فرمود: «من و علی حجت خدا بر خلقش هستیم». و نیز از عبدالله بن مسعود روایت می کند که او گوید: قال (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه): «أنَا وَ عَلِىٌّ مِنْ شَجَرَةٍ؛ وَ النَّاسُ مِنْ أشْجَارٍ شَتَّى. حضرت رسول فرمودند: «من و علی از یک درخت هستیم و مردم از درخت های مختلفی». و نیز گوید: صاحب کتاب «مودة القربی» حديث کند از ابن عباس:

خَلَقَ الأنبِیاءَ مِن أشجارٍ شَتَّیٰ وَ خُلِقتُ أنا وَ عَلِیٌّ مِن شَجَرةٍ واحِدَةٍ، فَأنَا أصلُها، وَ عَلِیٌّ فرعُها، وَ الحَسَنُ وَ الحُسَینُ ثِمارُها، و أشیاعُنا أوراقُها. فَمَن تَعَلَّقَ بِها نَجَی، وَ مَن زاغَ عَنهَا هَوَى».

حضرت فرمودند: «خداوند پیغمبران را از درخت های مختلفی خلق کرده و من و على را از درخت واحدی آفریده است، من اصل و تنهی آن درختم و على شاخه ی اوست و حسن و حسین میوه های آن درختند و پیروان ما برگ های آن درخت؛ پس کسی که خود را بدان آویزان کند نجات پیدا کرده و کسی که اعراض کند در ورطه ی هلاکت سقوط نموده است.(1)

قرآن در آیه ی 59 سوره نساء می فرماید:

« یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللّهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فی شَیْء فَرُدُّوهُ إِلَى اللّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآْخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْویلاً »،

ص: 64


1- امام شناسی، جلد1، صفحه ی 116 تا 118.

ای کسانی که ایمان آورده اید! اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبران خدا و صاحبان امر را و هرگاه در چیزی نزاع کردید آن را به خدا و پیامبر ارجاع دهید اگر ایمان به خدا و روز رستاخیز دارید، این برای شما بهتر و عاقبت و پایانش نیکوتر است».

این آیه نخست به مردم با ایمان دستور می دهد که از خداوند اطاعت کنند، بدیهی است برای یک فرد با ایمان همه ی اطاعت ها باید به اطاعت پروردگار منتهی شود و هرگونه رهبری باید از ذات پاک او سرچشمه گیرد و طبق فرمان او باشد، زیرا حاکم و مالک تکوینی جهان هستی او است و هرگونه حاکمیت و مالکیت باید به فرمان او باشد.

در مرحله ی بعد، فرمان به پیروی از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)می دهد، پیامبری که معصوم است و هرگز از روی هوی و هوس، سخن نمی گوید، پیامبری که نماینده ی خدا در میان مردم است و سخن او سخن خداست و این منصب و موقعیت را خداوند به او داده است، بنابراین اطاعت از خداوند، مقتضای خالقیت و حاکمیت ذات او است ولی اطاعت از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)مولود فرمان پروردگار است و به تعبیر دیگر خداوند واجب الاطاعة بالذات است و پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)واجب الاطاعة بالغير و شاید تکرار اطیعوا در آیه ی اشاره به همین موضوع یعنی تفاوت دو اطاعت دارد و مرحله ی سوم فرمان به اطاعت از اولوالامر می دهد که از متن جامعه اسلامی برخاسته و حافظ دین و دنیای مردم است. در مورد این که اولواالامر چه کسانی هستند در بین مسلمین نظرات مختلفی وجود دارد از جمله:

1. جمعی از مفسران اهل تسنن معتقدند که منظور از «اولواالامر» زمامداران و حکام و مصادر امورند، در هر زمان و در هر محیط، بدون هیچ استثنایی، نتیجه که مسلمانان موظف اند از هر حکومتی به هر شکل پیروی کنند، حتی اگر حکومت مغول باشد.

2. بعضی دیگر از مفسران معتقدند که اولوالامر نمایندگان عموم طبقات، حکام و زمامداران و علما و صاحب منصبان در تمام شئون زندگی مردم هستند اما نه به طور مطلق، بلکه اطاعت آنها مشروط به این است که بر خلاف احکام و مقررات اسلام نبوده باشد.

3. به عقیده ی بعضی دیگر منظور از «اولواالامر» زمامداران معنوی و فکری یعنی علما و دانشمندانند، دانشمندانی که عادل باشند و به محتویات کتاب و سنت آگاهی کامل داشته باشند.

4. بعضی از مفسران اهل تسنن معتقدند که منظور از این کلمه منحصرا خلفای چهارگانه ی نخستند و غیر آنها را شامل نمی شود و بنابراین در اعصار دیگر اولی الامر» وجود خارجی نخواهد داشت.

5. بعضی دیگر از مفسران، اولواالامر را به معنی صحابه و یاران پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)میدانند.

6. احتمال دیگری که در تفسیر اولواالامر گفته شده این است که منظور فرماندهان لشکر اسلامند.

ص: 65

7. همه ی مفسران شیعه در این زمینه اتفاق نظر دارند که منظور از «اولواالامر»، «امامان معصوم» می باشند که رهبری مادی و معنوی جامعه ی اسلامی، در تمام شئون زندگی از طرف خداوند و پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به آنها سپرده شده است و غیر آنها را شامل نمی شود و البته کسانی که از طرف آنها به مقام منصوب شوند و پستی را در جامعه اسلامی به عهده بگیرند، با شروط معینی اطاعت آنها لازم است نه به خاطر اینکه اولواالامرند بلکه به خاطر این که نمایندگان اولوالامر می باشند. تنها تفسیری که از اشکالات سالم می ماند تفسیر هفتم یعنی تفسیر اولوالامر به رهبران و امامان معصوم است زیرا این تفسیر با اطلاق وجوب اطاعت که از آیه ی فوق استفاده میشود کاملا سازگار است، چون مقام «عصمت» امام، او را از هرگونه خطا و اشتباه و گناه حفظ می کند و به این ترتیب فرمان او همانند فرمان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)بدون هیچ گونه قید و شرطی واجب الاطاعه است و سزاوار است که در ردیف او قرار گیرد و حتی بدون تکرار «اطیعوا» عطف بر «رسول» شود. جالب توجه اینکه بعضی از مفسران و دانشمندان معروف اهل تسنن از جمله مفسر معروف فخر رازی در آغاز سخنش در ذیل این آیه به این حقیقت اعتراف کرده، می گوید: «کسی که خدا اطاعت او را به طور قطع و بدون چون و چرا لازم بشمرد حتما باید معصوم باشد، زیرا اگر او معصوم از خطا نباشد به هنگامی که مرتکب اشتباهی می شود خداوند اطاعت او را لازم شمرده و پیروی از او را در انجام خطا لازم دانسته و این خود یک نوع تضاد در حکم الهی ایجاد می کند زیرا از یک طرف انجام این عمل ممنوع است و از طرف دیگر پیروی از «اولوالامر» لازم است و این موجب اجتماع «امر» و

نهی» می شود.

بنابراین از یک طرف می بینیم خداوند اطاعت فرمان اولوالامر را بدون هیچ قید و شرط لازم دانسته و از طرف دیگر اگر اولواالامر معصوم از خطا نباشد چنین فرمانی صحیح نیست، از این مقدمه چنین استفاده می کنیم که اولواالامر که در آیه ی فوق به آنها اشاره شده حتما باید معصوم بوده باشند.(1)

اولواالامر همان ائمه ی دوازده گانه می باشند

قرآن در آیه ی 12 سوره ی مائده می فرماید: «وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا..»،

خدا از بنی اسرائیل میثاق و پیمان گرفت و از آنها دوازده رهبر و سرپرست برانگیختیم...

در این آیه به مسأله ی وفای به عهد تأکید شده و هم چنین از پیمان شکنی سخت مذمت گردیده است و می دانیم که یکی از پیمان های مهم در صدر اسلام پیمان غدیر است. هم چنین

ص: 66


1- تفسیر نمونه، جلد 3، ص 434 تا ص 439.

در این آیه می فرماید: ما از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم به دستورات ما عمل کنند و به دنبال این پیمان دوازده رهبر و سرپرست برای آنها برگزیدیم، تا هر یک سرپرستی یکی از طوایف دوازده گانه بنی اسرائیل را بر عهده گیرد.

جالب توجه اینکه در روایات متعددی که از طرق اهل تسنن وارد شده اشاره به خلفا و جانشینان دوازده گانه ی پیامبر اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) گردیده و تعداد آنها به تعداد نقبای بنی اسرائیل معرفی شده است که ما در این جا به قسمتی از آنها اشاره می کنیم:

1. پیشوای معروف اهل تسنن احمد حنبل در مسند خود از «مسروق» نقل می کند که می گوید: از عبدالله بن مسعود پرسیدم چند نفر بر این امت حکومت خواهند کرد؟ ابن مسعود در پاسخ گفت: «لقد سئلنا رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فقال اثنی عشرکعدة نقباء بنی اسرائیل»: «ما از پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)همین سؤال را کردیم و او در پاسخ فرمود: دوازده نفر به تعداد نقبای بنی اسرائیل». .

2. در تاریخ «ابن عساکر» از ابن مسعود چنین نقل شده که می گوید از پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) سؤال کردیم چند خلیفه بر این امت حکومت خواهند کرد؟ فرمود: «ان عدة الخلفاء بعدی عدة نقباء موسی»، «عده ی خلفای بعد از من به عده ی نقبای موسی خواهد بود».

3. در «منتخب کنز العمال» از جابر بن سمره چنین نقل شده که بر این امت دوازده خليفه حکومت خواهند کرد به عدد نقبای بنی اسرائیل». (1)

از قرن اول هجری تا به امروز اشتهار اصل کتاب سُلیم بن قيس (متوفای 76 ه.ق) بین شیعه و سنی در این است که نصّ و تأکید بر انحصار دوازده امام بعد از پیامبر در این کتاب آمده است. مورخ شهیر مسعودی متوفای 345 در کتاب التنبيه و الاشراف صفحه ی 198 میگوید:

قطع پیدا کردن به امامت دوازده نفر و انحصار آن به این عدد را در اصل، سُلیم بن قیس هلالی در کتابش ذکر کرده است».

نعمانی متوفای 462 در کتاب غیبت صفحه ی 61 پس از آنکه شش حدیث درباره ی امام از سُلیم ذکر می کند می گوید: «کتاب سُلیم از اصولی است که شیعه به آن مراجعه و به آن اعتماد می کند».

اگر کتب شیعه را در ابواب نصوص دوازده امام ورق بزنیم همه، احادیث سُلیم را به عنوان شاهد نقل کرده اند. نوزده مورد در احادیث کتاب سُلیم وارد شده که نصّ بر دوازده امام در آنها ذکر شده و در بعضی احادیث اسماء آنها نیز ذکر شده است، این احادیث عبارتند از حدیث: «1، 10، 11، 14، 23، 25، 27، 38، 42، 45، 61، 77». در شش حدیث اول، در

شش مورد و در سه حدیث بعدی در دو مورد و در سه حدیث بعدی نیز در مورد نام های مبارک ائمه ی بزرگوار شیعه عنوان گردیده است.

ص: 67


1- تفسیر نمونه، ج 4، ص 307 تا ص 309، ترجمه ی تفسیر المیزان، ج 10، صفحه های 62 و 63.

سُلیم به نقل از سلمان فارسی در حديث مفصلی که ما بخشی از آن را نقل می کنیم می گوید:

پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در مرض فوت خودشان خطاب به فاطمه (سلامُ الله علیها) فرمود:

... پدر تو بهترین پیامبران خدا و شوهرت بهترین اوصیاء و بهترین وزراء است و تو اول کسی از خانواده ی من هستی که به من ملحق می شوی پس خداوند برای سومین بار توجّهی بر زمین کرد و تو و یازده تن از فرزندانت و فرزندان برادرم و شوهرت را انتخاب کرد. پس تو رئیس زنهای بهشت هستی و دو فرزندت (حسن و حسین) دو سید و آقای اهل بهشتند، من و برادرم و آن یازده نفر پیشوایان و جانشینان من تا روز قیامت همه هدایت کننده و هدایت شده اند. نخستین اوصیاء بعد از برادرم علی «عَلَيْهِ السَّلام » حسن، بعد از او حسین، سپس نه تن از فرزندان حسین اند که همه در بهشت در یک مقام هستند و منزل و مقامی از منزل و مقام من به خدا نزدیک تر نیست و بعد از من مقام ابراهیم و آل ابراهیم به خدا نزدیک تر است.(1)

چنان که می دانیم پیروان مذهب حقه اماميه اثنی عشریه را از آن جهت اثنی عشریه می نامند که آنها معتقدند بعد از پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) جانشینان آن حضرت دوازده نفرند و در میان تمام امت این ها یگانه مذهبی هستند که این عقیده را دارند لذا احادیث ائمه ی اثنی عشر که شیعه و سنی هر دو آنها را روایت کرده اند، در بین مسلمانان فقط بر پیروان مذهب شیعه ی اثنی عشریه صدق می کند و طبعا مذهب حقه منحصر در این گروه است. بی شک احادیث متواتر و بالاتر از تواتر دلالت دارند که عدد ائمه دوازده نفر است. به علاوه تنها در اخبار مسند به احمد بن حنبل به سی و چند طریق از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) روایت شده که تعداد ائمه دوازده نفر است و در صحیح مسلم این مطلب از هشت طريق نقل شده است و همین طور در سایر جوامع و صحاح و سنن و کتاب های دیگر اهل سنت بارها به این موضوع اشاره شده است. در کتاب های شیعه هم به دوازده نفر بودن امامان با صدها طريق روایت وجود دارد که همه ی آنها را افراد معروف و شناخته شده ای از صحابه و مشاهیر تابعین حتی دو قرن قبل از تولد امام دوازدهم حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » نقل نموده اند که در حقیقت این یک نوع پیشگویی و خبر از آینده هم محسوب می شود.

به علاوه اخبار بسیاری هم در کتاب «سلیم بن قیس» هست که امامان و اسامی آنها را به صراحت دوازده نفر ذکر می کنند و اسامی آن دوازده نفر را از امیرالمؤمنین «عَلَيْهِ السَّلام » تا حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » به همان ترتیبی که شیعه ی اماميه قائلند بیان کرده است. این کتاب که در قرن اول هجری نوشته شده است مورد اعتماد است و مجموعه مطالب آن حقانیت مذهب امامیه را به وضوح ثابت می نماید زیرا در آن خبر از امامت امامانی داده می شود که هنوز در آن زمان متولد نشده بودند به صحت این کتاب قرائن و امارات محکمی دلالت دارد.(2)

ص: 68


1- اسرار آل محمد(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) صفحات 134 و 135 و 156 و 157.
2- گفتمان مهدویت، ص 119 تا ص121.

در تفسير برهان آمده است: ابن بابویه از جابر بن عبدالله انصاری روایت می کند: وقتی آیه ی «یا ایها الذين آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول» بر پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نازل شد، گفتم یا رسول الله! خدا و رسول را شناختیم، اولواالامر که خداوند اطاعتشان را همراه اطاعت تو قرار داده چه کسانی هستند؟ فرمود: آنان جانشینان منند ای جابر! و پیشوایان مسلمین پس از من، اول ایشان علی بن ابی طالب است و پس از وی حسن و حسین و علی بن حسین و فرزند علی، محمد معروف در تورات به باقر که تو وی را خواهی دید، وقتی دیدی سلام مرا به او برسان و سپس صادق جعفر بن محمد و بعد موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمد بن علی و علی بن محمد و حسن بن علی و بعد هم نام و هم کنیه ی من که حجت خدا و بقیه ی او در روی زمین و نزد بندگان است و فرزند حسن بن علی، که خدا به دست وی مشرق و مغرب زمین را خواهد گشود و کسی است که از شیعیان و دوستان خود پنهان خواهد شد، با امامت وی کسی پابرجا نخواهد ماند مگر آن کس که خدا قلبش را با ایمان آزموده باشد.

جابر می گوید: پرسیدم؛ یا رسول الله آیا شیعه در غیبت او از وی استفاده خواهند برد؟ فرمود: آری سوگند به کسی که مرا به پیامبری فرستاده از نور وی روشنایی می گیرند و از ولایت وی در غیبتش منتفع می شوند مانند استفاده ی مردم از خورشید، گرچه ابر آن را بپوشاند، ای جابر! این از اسرار مخفی خداوند است و از غیر اهلش پنهان ساز.(1)

می دانیم در هر امتی، پیغمبر و امام آن امت در کمال حیات معنوی دینی که به سوی آن دعوت و هدایت می کنند، مقام اول را حائز می باشند زیرا چنان که شاید و باید به دعوت خودشان عامل بوده و حیات معنوی آنرا واجدند. چون اولند و پیش رو و راهبر همه هستند از همه افضلند. کسی که رهبری امتی را به امر خدا بر عهده دارد چنان که در مرحله ی اعمال ظاهری رهبر و راهنما است در مرحله ی حیات معنوی نیز رهبر و حقایق اعمال با رهبری او سیر می کند.

از آیاتی مانند (آیه ی 73 سوره ی انبيا و آیه 34 سوره ی سجده) استفاده می شود که: امام علاوه بر ارشاد و هدایت ظاهری، دارای یک نوع هدایت و جذبه ی معنوی است که از سنخ عالم امر تجرد می باشد و به وسیله ی حقیقت و نورانیت و باطن ذاتش، در قلوب شایسته ی مردم تأثیر و تصرف می نماید و آنها را به سوی مرتبه ی کمال و غایت ایجاد جذب می کند.

به حسب آنچه گفته شد نتیجه گرفته می شود که در اسلام پس از رحلت پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در میان امت اسلامی پیوسته امامی به عنوان پیشوای منصوب از جانب خدا بوده و خواهد بود. و احادیث انبوهی از پیغمبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در توصیف ایشان و عدد ایشان و در این که همه شان از قریشند و از اهل بیت پیمبرند و در اینکه مهدی موعود(عج) از ایشان و آخرینشان خواهد بود نقل شده است و هم چنین نصوص از پیامبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در امامت علی«عَلَيْهِ السَّلام » که امام اول است

ص: 69


1- ترجمه ی تفسیر المیزان، ج 8، ص 262 و ص263.

وارد شده است و هم چنین نصوص قطعی از پیامبر اکرم (ص)و علی «عَلَيْهِ السَّلام » در امامت امام دوم و به همین ترتیب گذشتگان ائمه به امامت آیندگانشان نص قطعی نموده اند. به مقتضای این نصوص، ائمه ی اسلام دوازده تن می باشند و نام های مقدسشان به این ترتیب است:

1. علی بن ابی طالب «عَلَيْهِ السَّلام » . 2. حسن بن علی «عَلَيْهِ السَّلام » . 3. حسین بن علی«عَلَيْهِ السَّلام » . 4. علی بن حسین «عَلَيْهِ السَّلام » . 5. محمد بن علی «عَلَيْهِ السَّلام » . 6. جعفر بن محمد «عَلَيْهِ السَّلام » . 7. موسی بن جعفر «عَلَيْهِ السَّلام » . 8 علی بن موسی «عَلَيْهِ السَّلام » . 9. محمد بن علی «عَلَيْهِ السَّلام » . 10. علی بن محمد «عَلَيْهِ السَّلام » .11. حسن بن علی «عَلَيْهِ السَّلام » . 12. مهدی «عَلَيْهِ السَّلام » .

در منابع اهل سنت نیز روایاتی وجود دارد که به قریشی بودن و دوازده گانه بودن جانشینان رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به طور آشکار دلالت دارند از جمله: عن جابر بن سمرة قال سمعت رسول الله يقول: « لَا یَزَالُ هذا الدِّینُ عَزِیزًا الی اثْنَیْ عَشَرَ خَلِیفَةً قال فَکَبَّرَ الناس وَضَجُّوا ثُمَّ قال: کَلِمَةً خفیة قلت لِاَبِی یا اَبَتِ ما قال؟ قال: کلّهم من قُرَیْش». (صحيح أبي داود، جلد 2، صفحه ی 207، مسند احمد، جلد 5، صفحه ی 92).

عن سلمان الفارسي قال: «دخلتُ علی النبی (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فاذاًالحسین علی فخذیه وهو یقبل عینیه ویقبل فاه ویقول:انت سید ابن سید وانت امام ابن امام،وانت حجة ابن حجة وانت حجج تسعه،تاسعهم قائمهم».

(ينابيع الوده تأليف سليمان ابن ابراهیم قندوزی، چاپ هفتم، صفحه ی 308).(1)

شیخ صدوق» در کتاب «اعتقادات» می گوید: «و اعتقاد داریم که حق تعالی آفریده مجموع خلق را برای محمد و اهل بیت او علیهم السلام و آنکه اگر ایشان نبودند خداوند

نمی آفرید آسمان ها و زمین را و نه بهشت و جهنّم را و نه آدم و نه حوا و نه ملائکه و نه هیچ آفرید را. اعتقاد ما آن است که حجّت های خداوند دوازده امامند: اول ایشان امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب«عَلَيْهِ السَّلام » است بعد از آن امام حسن «عَلَيْهِ السَّلام » ، پس امام حسین «عَلَيْهِ السَّلام » ، پس علی ابن الحسين «عَلَيْهِ السَّلام » ، پس محمد ابن علی «عَلَيْهِ السَّلام » ، پس جعفر ابن محمد«عَلَيْهِ السَّلام » ، پس موسی ابن جعفر«عَلَيْهِ السَّلام » ، پس علی ابن موسی «عَلَيْهِ السَّلام » ، پس محمد ابن علی «عَلَيْهِ السَّلام » ، پس علی ابن محمد«عَلَيْهِ السَّلام » ، پس حسن ابن علی«عَلَيْهِ السَّلام » ، پس محمد ابن الحسن حجت خدا، ایستاده به امر خدا، صاحب زمان و خلیفهی خداوند رحمن در زمین، حاضر در كل بلاد، غائب از نظر عباد؛ صلوات الله عليهم أجمعين. اعتقاد ما در حق ایشان این است که ایشان اولواالامرند که خداوند امر به اطاعتشان فرموده و ایشان شاهدان بر مردمند و ایشان ابواب الله اند و راه حضرت الهاند و دلیلان بر خداوندند و موضع سر علم او و بیان نمایندگان وحی او و ارکان توحید اویند، و آنکه ایشان معصوم و محفوظند از خطا و الغزش، ایشان آن کسانند که حق تعالی ناپاکی را از ایشان برده و ایشان را خوب پاکیزه کرده و آنکه مر، ایشان را معجزه ها و دلیل ها است و ایشان امان اهل زمیند چنان که ستاره ها امان اهل

ص: 70


1- به نقل از شیعه در اسلام، ص 124 و 125، متن و پاورقی.

آسمانند و مثل ایشان مثل کشتی نوح است که هر که سوار آن شد نجات یافت و مثل باب حطه است. (باب حطه یکی از باب های بیت المقدس است که ورود از آن یکی از موجبات نجات بنی اسرائیل محسوب می شده است. قابل توجه اینکه بنی اسرائیل، مأمور بودند که به هنگام ورود به بیت المقدس دل و جان و روح خود را با یک توبه ی خالصانه و واقعی که در کلمه حطه» خلاصه می شود، از آلودگی به گناهان گذشته بشویند و از آن همه جرائمی که قبل از ورود به بیت المقدس مخصوصا آزارهایی که به پیامبر بزرگشان موسی بن عمران نمودند از خدا تقاضای بخشش کنند.(1)

و اعتقاد ما آن است که ایشان بندگان مکرم خداوندند که سبقت بر او نمی گیرند به گفتار و ایشان به امر او عمل می نمایند و چنان معتقدیم در حق ایشان که محبتشان ایمان است و بغضشان کفر است و آنکه امرشان امر خدا است و نهیشان نهی خدا و اطاعتشان اطاعت خداوند و نافرمانیشان نافرمانی خدا و دوستشان دوست خدا و دشمنشان دشمن خدا است.

و معتقدیم که زمین خالی نمی ماند از حجّت خدا یا ظاهر و عیان است و یا ترسان و پنهان.

و معتقدیم که حجت الهی در زمین خدا و خليفه ی او در میان بندگانش در زمان ما این زمان قائم منتظر، محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسين بن علی بن ابی طالب«عَلَيْهِ السَّلام » است و آنکه حضرت همان کسی ست که به او خبر داده پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)از جانب حق تعالی به اسم و نسب شریفش و آن که او همان کسی است که پر کند زمین را به انصاف و عدل چنان چه پر شده به ظلم و جور و آن همان کسی است که ظاهر و غالب می فرماید حق تعالی به او دین خود را برای این که غلبه دهد او را بر دین، بالكليه (بر همه ی ادیان) و اگرچه این امر را مشرکان نخواهند و آنکه او همان کسی است که فتح می فرماید حق تعالی بر دو دست مبارکش مشارق و مغارب زمین را تا باقی نماند در تمام زمین هیچ مکان مگر آنکه صدا بلند شود در آن به اذان و دین بالتمام مختص خداوند بوده باشد و آنکه او همان مهدیست که پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به او خبر داده و آنکه او چون خروج فرماید عیسی بن مریم«عَلَيْهِ السَّلام » فرو آید و در عقب آن حضرت نماز گذارد و کسی که در عقب آن حضرت نماز گذارد مانند کسی است که در عقب رسول خدا رسول خدا صلی الله عليه و آله نمازگذارد، زیرا که آن حضرت جانشین آن جناب است و معتقدیم که شدنی نیست که قائم و بر پا شونده غیر از آن حضرت باشد هر چه در غیبت خود باقی بماند در غیبت خود به قدر تمام عمر دنیا که قائمی غیر از او نخواهد بود، جهت آنکه پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و ائمه «عَلَيْهِ السَّلام » بر آن حضرت دلالت نموده اند

به اسم و نسب شریفش و به او تصریح نموده و بشارت داده اند».(2)

ص: 71


1- تفسیر نمونه، ج6، ص 415، ذیل آیه ی 161، سورهی اعراف.
2- ترجمه ی اعتقادات صدوق، باب سی و پنجم، صفحه ی 132 تا 135.

اولواالامر در روایت جابر (حديث لوح فاطمه (سلام الله عليها))

از ابی بصیر نقل شده است که امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام »فرمود: «پدرم به جابر بن عبدالله انصاری گفت: من به تو نیازی دارم، کی بر تو هموار است که من با تو خلوت کنم و از آن نیاز خود بپرسم؟ جابر به او گفت: هر وقت تو دوست داری، یک روزی با او تنها شد و به او فرمود: ای

جابر، به من از آن لوحی که در دست مادرم فاطمه «عَلَيْهِ السَّلام » دختر رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)دیدی گزارش بده و از آن چه که مادرم به تو گزارش داد که در آن لوح نوشته است، در پاسخ او گفت: من

خدا را گواه می گیرم که یک روز در زندگی رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نزد مادرت فاطمه رفتم و او را به ولایت حسین «عَلَيْهِ السَّلام » مبارک باد گفتم و در دستش لوح سبزی دیدم که به گمانم از زمرد بود و در آن نوشته ی سپیدی به مانند رنگ آفتاب بود، به او گفتم: پدرم و مادرم قربانت، ای دختر رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، این لوح چیست؟ فرمود: این لوحی است که خدا آن را به رسول خود هدیه

کرده و در آن است نام پدرم و نام شوهرم و نام دو پسرم و نام امامان از فرزندانم و پدرم برای مژدگانی، آن را به دست من داد و آن را خواندم و رونویس کردم، پدرم به او گفت: ای جابر، می توانی آن را به من بنمایی؟ گفت: آری، پدرم با او به خانه ی جابر رفت و او صحيفه ای از پوست آهو (از برگ کاغذ) در آورد، پدرم فرمود: ای جابر، در نوشته ی خود نگاه کن تا من آن را بخوانم، جابر در نسخه ی خود نظر داشت و پدرم آن را خواند و یک حرف، اختلاف نداشت. جابر گفت: من خدا را گواه می گیرم که به راستی هم چنین دیدم که در لوح نوشته بود:

به نام خداوند بخشنده ی مهربان این نامه ای است که از خداوند عزیز حکیم برای محمد(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بنده و نور و سفیر و حجاب و دلیل حضرت او، روح الامین آن را از نزد رب العالمين آورده است، ای محمد، اسماء مرا بزرگ شمار و نعمت های مرا شکرگزار و لطف های مرا انکار مدار، به راستی منم، من که خدایم، نیست شایسته ی پرستشی جز من که شکننده ی جباران و انتقام جو برای ستمکشان و سزا دهنده ی روز رستاخیزم، به راستی منم خدا، نیست شایسته ی پرستشی جز من، هر که جز فضل مرا امید دارد و جز از عدل من ترسد، او را چنان کیفری دهم که هیچ کدام از جهانیان را چونانه کیفر ندهم، پس مرا بپرست و همان بر من توكل كن، به راستی، من پیغمبری گسیل نکردم که روزگارش را به پایان رسانم و عمرش به سر آید جز آنکه برای او وصییّ مقرر ساخته ام به راستی، من تو را بر پیغمبران، برتری دادم و وصی تو را بر همه ی اوصیاء برتری نهادم و تو را به دو شیر بچه ات ارجمند ساختم و به دو دختر زاده ات حسن و حسین، حسن را پس از پدرش كان دانش نمودم و حسین را گنج بان وحی خویش، او را به شهادت گرامی داشتم و به سرانجام سعادتش واداشتم، پس او بهترین شهید است و از همه ی شهیدان بلندپایه تر، من کلمه ی تامه ی خود را همراه او کردم و حجت رسای خویش را نزد او نهادم به وسیلهی خاندان

ص: 72

او پاداش دهم و کیفر نهم: اول آنان: علی سید عابدان و زیور دوستان گذشته ی این سامان. دوم: پسرش همانند جد ستوده اش محمد، شکافنده ی دانشم و معدن حکمتم، محققاً هلاک شوند آنان که شک کنند درباره ی سوم آنها جعفر: آنکه او را نپذیرد، مرا نپذیرفته، گفتار بر جای من است که: هر آینه گرامی دارم ایستگاه جعفر را و او را درباره ی پیروان و یاران و دوستانش شاد سازم، پس از وی چهارمشان: موسی است که اندر آشوبی دچار است سخت و نابینا و تار، زیرا رشته ی قرارداد من نبرد و حجت من نهان نماند و به راستی دوستانم از جام سرشار بنوشند، هر که یکی از آنها را منکر باشد، محققا منکر نعمت من است و هر که یک آیه از کتاب مرا برگرداند بر من افتراء بسته، وای بر افترا بندهای منکر، در هنگام سرآمدن مدت موسی«عَلَيْهِ السَّلام » بنده و دوستم. وای بر کسانی که افترا بستند و منکر شدند. پس از گذشت موسی «عَلَيْهِ السَّلام » ، دوست من و برگزیده ی من، حجت پنجم: علی «عَلَيْهِ السَّلام » را که ولی و ناصر من است و آن کس است که من بارهای وظایف نبوت را به دوش او نهم و او را به اطلاع کامل بدانها بیازمایم، دیو گردن فرازی، او را بکشد، در شهری که آن را بندهی شایسته ای ساخته، به خاک رود، در کنار بدترین آفریده هایم گفتار من این است که او را به پسرش ششم آنها: محمد امام جواد«عَلَيْهِ السَّلام » ) شاد کنم که جانشین او است، پس از وی و وراث دانش او است، پس معدن علم و جایگاه سر من باشد بر خلق من، بنده ای به او معتقد نشود جز آنکه بهشتش جای سازم و شفاعت او را در هفتاد کس از خاندانش که سزاوار دوزخ باشند بپذیرم، و سرانجام سعادت را نصیب پسر او هفتم: علی (امام نقی «عَلَيْهِ السَّلام » ) را که ولی و ناصر من است و گواه من است در خلق من و امین من است بر وحی من و از او بر آور، آن که به راه وکيش من دعوت کند و گنج بان دانش من باشد، هشتم: حسن (امام عسکری«عَلَيْهِ السَّلام » ) را و کامل گردانم این سلسله ی امامت را به پسر او نهم: (از اولاد حسین «عَلَيْهِ السَّلام » ) که «محمد» باشد و رحمت بر جهانیان و دارای کمال موسی و بهای عیسی و صبر ایوب است، در دوران او دوستانم خوار شوند و سر آنها را دشمنان به هم پیشکش کنند چنانچه سرهای ترک و دیلم را به هم پیشکش نمایند، آنها را بکشند و بسوزانند و در ترس باشند، مرعوب و هراسان و زمین از خونشان رنگین گردد، وای وای و شیون در میان زنان آنها فاش و آشکار شود، آنان به راستی دوستان من باشند و به وسیله ی آنها دفع کنم هر فتنه ی پیچیده و تاری را و برای آنها بردارم زمین لرزه ها و بارهای سنگین و زنجیر گران را، آنانند که خاص بر آنها است صلوات از پروردگار آنها، به همراه رحمت و مهر و آنانند هم آن هدایت شده. (1)

قرآن در آیه ی 3 سوره ی مائده می فرماید: «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا

ص: 73


1- الاصول من الكافي، الجزء الاول، کتاب الحجة، باب ما جاء في الأثنی عشر و النص عليهم، عليهم السلام، صفحه ی 527 و 528، حدیث شمارهی 3 و ترجمه ی اصول کافی، جلد سوم، صفحهی 563 تا 571.

ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ۚ ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ ۚ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ۚ فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ ۙ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

گوشت مردار و خون و گوشت خوک و حیواناتی که به غیر نام خدا ذبح شوند و حیوانات خفه شده و به زجر کشته شده و آنها که بر اثر پرت شدن از بلندی بمیرند و آنها که به ضرب شاخ حیوان دیگری مرده باشند و باقی مانده ی صید حیوان درنده، مگر آن که به موقع بر سر آن حیوان برسید) آن را سر ببرید و حیواناتی که روی بت ها (یا در برابر آنها) ذبح شوند همگی) بر شما حرام است و هم چنین ) قسمت کردن گوشت حیوان به وسیله ی چوبه های تیر مخصوص بخت آزمایی، تمام این اعمال فسق و گناه است. امروز کافران از (زوال) آیین شما مأیوس شدند، بنابراین از آنها نترسید و از (مخالفت) من بترسید، امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تکمیل نمودم و اسلام را به عنوان آیین (جاودان) شما پذیرفتم. اما آنها که در حال گرسنگی دستشان به غذای دیگری نرسد و متمایل به گناه نباشند (مانعی ندارد که از گوشت های ممنوع بخورند) خداوند آمرزنده و مهربان است.

آنچه از آیهی فوق مورد بحث ما است این قسمت از آیه است که می فرماید: «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ». .

در این که منظور از «اليوم» کدام روز است بین مفسران اختلاف بسیار وجود دارد. اما آن نظری که از همه جامع تر و قابل دفاع تر است این است که تمام مفسران شيعه آن را در کتب خود آورده اند و روایات متعددی آن را تأیید می کند و با محتویات آیه کاملا سازگار است و آن نظر این است که منظور از «اليوم» روز غدیر خم است و آن روزی است که چهار جهت در آن جمع شده است یعنی هم کافران در آن روز مأیوس شده اند و هم دین کامل شده و هم نعمت خدا اتمام یافته و هم خداوند آیین اسلام را به عنوان آیین نهایی مردم جهان پذیرفته و از آن ابراز رضایت کرده است. روزی که پیامبر اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) امیر المؤمنان علی«عَلَيْهِ السَّلام » را رسما برای جانشینی خود تعیین کرد. در روایات فراوانی که از طرق اهل تسنن و شیعه نقل شده صریح این مطلب آمده است که آیه ی شریفه ی فوق در روز غدیرخم یعنی روز هجدهم ذی الحجه و به دنبال ابلاغ ولایت علی «عَلَيْهِ السَّلام » نازل گردیده است. آری، پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در غدیرخم علی «عَلَيْهِ السَّلام » را به عنوان ولایت به مردم معرفی کرد و مردم متفرق نشده بودند که آیهی «اليوم اکملت لکم» نازل شد. در این موقع پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)فرمود: «الله اکبر بر تکمیل دین و اتمام نعمت پروردگار و خشنودی خداوند از رسالت من و ولایت علی «عَلَيْهِ السَّلام » بعد از من، سپس فرمود: هر کس من مولای اویم علی «عَلَيْهِ السَّلام » مولای اوست. خداوندا! آن کس که او را دوست بدارد، دوست بدار و آن کس که او را دشمن بدارد، دشمن بدار، هرکس او را یاری کند، یاری کن و هرکس

ص: 74

دست از پاریش بردارد دست از او بردار.

از حوادث مهم روز غدیر که بعد از جریان غدیرخم و پیمان ولایت«عَلَيْهِ السَّلام » اتفاق افتاد گفتار عمر بن خطاب به علی «عَلَيْهِ السَّلام » است که در مقام تبریک به آن حضرت چنین گفت: «بَخٍّ بخٍّ یابن ابی طالب اصبحت مولای و مولا كل مسلمٍ». از ضمیمه کردن آیه ی 55 سوری نور و آیه ی غدیر نکاتی به دست می آید از جمله اینکه با توجه به این که سوره ی نور قبل از سوره ی مائده نازل شده است و با توجه به جمله ی «رضيت لكم الاسلام دينا» که در آیه ی مورد بحث، درباره ی ولایت علی «عَلَيْهِ السَّلام » نازل شده، چنین نتیجه می گیریم که اسلام در صورتی در روی زمین مستحکم و ریشه دار خواهد شد که با «ولایت» توأم باشد، زیرا این همان اسلامی است که خدا

پسندیده» و وعده ی استقرار و استحکامش را داده است و به عبارت روشن تر اسلام در صورتی عالمگیر می شود که از مسأله ی ولایت اهل بیت جدا نگردد.

مطلب دیگری که در این رابطه استفاده می شود این است که در آیه ی سوره ی نور سه وعده به افراد با ایمان داده شده است، نخست خلافت در روی زمین و دیگر امنیت و آرامش برای پرستش پروردگار و سوم استقرار آیینی که مورد رضایت خدا است.

این سه وعده در روز غدیرخم با نزول آیه ی «الیوم اکملت لکم دینکم...» جامه ی عمل به خود پوشید زیرا نمونه ی کامل فرد با ایمان و عمل صالح یعنی علی«عَلَيْهِ السَّلام » به جانشینی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نصب شد و به مضمون جمله ی «اليوم يئس الذين كفروا من دینکم» مسلمانان در آرامش و امنیت نسبی قرار گرفتند و نیز به مضمون «و رضیت لکم الاسلام دين » آیین مورد رضایت پروردگار در میان مسلمانان استقرار یافت.(1)

*قرآن در آیه ی 55 سوره ی مائده می فرماید: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»،

«سرپرست و رهبر شما تنها خدا است و پیامبر او و آنها که ایمان آورده اند و نماز برپا می دارند و در حال رکوع زکات می پردازند».

از «ابن عباس» چنین نقل شده که وی گفته است که «ابوذر غفاری» از قول پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)چنین گفته است: «علی «عَلَيْهِ السَّلام » پیشوای نیکان است و کشنده ی کافران، هرکس او را یاری کند، خدا یاریش خواهد کرد و هر کس دست از پاریش بردارد، خدا دست از پاری او برخواهد داشت».

سپس اضافه کرد: «ای مردم، روزی از روزها با رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در مسجد نماز می خواندم، سائلی وارد مسجد شد و از مردم تقاضای کمک کرد، ولی کسی چیزی به او نداد، او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا تو شاهد باش که من در مسجد رسول تو تقاضای کمک کردم ولی کسی جواب مساعد به من نداد، در همین حال علی «عَلَيْهِ السَّلام » که در حال

ص: 75


1- تفسیر نمونه، ج 4، صفحه های 257 و 258 و 264 تا 269 و ترجمه ی تفسیر المیزان، ج 9، ص 261 تا ص 265.

رکوع بود با انگشت کوچک دست راست خود اشاره کرد، سائل نزدیک آمد و انگشتر را از دست آن حضرت بیرون آورد، پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)که در حال نماز بود این جریان را مشاهده کرد، هنگامی که از نماز فارغ شد، سر به سوی آسمان بلند کرد و چنین گفت: «خداوندا برادرم موسی از تو تقاضا کرد که روح او را وسیع گردانی و کارها را بر او آسان سازی و گره از زبان او بگشایی تا مردم گفتارش را درک کنند، و نیز موسی درخواست کرد هارون را که برادرش بود وزیر و یاورش قرار دهی و به وسیله ی او نیرویش را زیاد کنی و در کارهایش شریک سازی.

خداوندا! من محمد پیامبر و برگزیده ی توام، سینه ی مرا گشاده کن و کارها بر من آسان ساز، از خاندانم علی«عَلَيْهِ السَّلام » را وزیر من گردان تا به وسیله ی او پشتم قوی و محکم گردد». .

ابوذر می گوید: هنوز دعای پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)پایان نیافته بود که جبرئیل نازل شد و به پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) گفت: بخوان، پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)فرمود: چه بخوانم، گفت بخوان «انما ولیکم الله و رسوله و الذين آمنوا...).

این آیه با کلمه ی «اما» که در لغت عرب به معنی انحصار می آید شروع شده و می گوید:

ولی و سرپرست و متصرف در امور شما سه کس است: خدا و پیامبر و کسانی که ایمان آورده اند و نماز را برپا می دارند و در حال رکوع زکات میدهند). شکی نیست که رکوع در این آیه به معنی رکوع نماز است، نه به معنی خضوع، زیرا ما در هیچ مورد در قرآن و احکام اسلامی نداریم که تعبیر شده باشد زکات را با خضوع بدهید، بلکه شرط زکات باید اخلاص نیت و عدم منت باشد. در نتیجه این رکوع همان ركوع نماز است. هم چنین شکی نیست که کلمه ی «ولی» در آیه به معنی دوست و یا ناصر و یاور نیست زیرا ولایت به معنی دوست و دوستی و یاری کردن مخصوص کسانی نیست که نماز می خوانند و در حال رکوع زکات می دهند، بلکه یک حکم عمومی است که همه ی مسلمانان را در بر می گیرد، همه ی مسلمین باید یکدیگر را دوست بدارند و یاری کنند حتی که زکات بر آنها واجب نیست. از این جا روشن می شود که منظور از «ولی» در آیه فوق، ولایت به معنی سرپرستی و تصرف و رهبری مادی و معنوی است، به خصوص اینکه این ولایت در ردیف ولایت پیامبر (ص) و ولایت خدا قرار گرفته و هر سه با یک جمله ادا شده است و به این ترتیب، آیه از آیاتی است

که به عنوان یک نص قرآنی دالت بر ولایت و امامت علی«عَلَيْهِ السَّلام » می کند.

بررسی بعضی از ایرادات و شبهات وارد شده بر آیه ی ولایت

الف) در آیه ی مورد بحث کلمه ی «الذین» آمده است که برای جمع به کار می رود و بنابراین قابل تطبيق بر یک نفر نیست پس چگونه آن را در مورد علی «عَلَيْهِ السَّلام » ادعا می کنید؟

پاسخ: در ادبیات عرب مکرر دیده می شود که از مفرد به لفظ جمع، تعبیر آورده شده

ص: 76

است، از جمله در آیه ی مباهله می بینیم که کلمه ی «نسائنا» به صورت جمع آمده در صورتی که منظور از آن طبق شأن نزولهای متعددی که وارد شده فاطمه زهرا(سلامُ الله علیها) است

و هم چنین «انفسنا» جمع است در صورتی که از مردان غیر از پیغمبر کسی جز علی«عَلَيْهِ السَّلام » در آن جریان نبود و در آیه ی 172 سوره آل عمران در داستان جنگ احد می خوانیم و هم چنین در آیه ی 52 سوره ی مائده می خوانیم « يَقُولُونَ نَخْشَىٰ أَن تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ» در حالی که آیه در مورد عبدالله ابی وارد شده است که تفسیر آن گذشت و هم چنین در آیه ی اول سوره ممتحنه و آیه ی 8 سوره ی منافقون و آیات 215 و 274 سوره ی بقره تعبیراتی دیده می شود که عموما به صورت جمع است، ولی طبق آن چه در شأن نزول آنها آمده منظور از آن یک نفر بوده است.

این تعبیر یا به خاطر این است که اهمیت موقعیت آن فرد و نقش مؤثری که در این کار داشته روشن شود و یا به خاطر آن است که حکم در شکل کلی عرضه شود، اگر چه مصداق آن منحصر به یک فرد بوده باشد، در بسیاری از آیات قرآن ضمیر جمع به خداوند که احد و واحد است به عنوان تعظیم گفته شده است. در نتیجه با وجود آن همه روایاتی که در شأن نزول آیه وارد شده است، قرنیه ی روشنی بر چنین تفسیری خواهیم داشت.

ب) ایراد دیگری که نسبت به آیه ی مورد بحث گرفته شده این است که علی «عَلَيْهِ السَّلام » با آنکه در حال نماز دارای توجه خاصی بوده است و آن چنان غرق مناجات و عبادت می شده که پیکان تیر از پایش بیرون آوردند و به آن توجه نکرد، چگونه ممکن است صدای انسان سائلی را شنیده و به او توجه کرده باشد؟

پاسخ: این نکته را باید دانست که شنیدن صدای سائل و به کمک او پرداختن توجه به خویشتن نیست، بلکه عین توجه به خدا است، علی «عَلَيْهِ السَّلام » در حال نماز از خود بیگانه بود نه از خدا و میدانیم بیگانگی از خلق خدا بیگانگی از خدا نیست و به تعبیر روشن تر: پرداختن زکات در نماز انجام عبادت در ضمن عبادت است نه انجام یک عمل مباح در ضمن عبادت و باز به تعبیر دیگر آن چه با روح عبادت سازگار نیست، توجه به مسائل مادی و مربوط به زندگی شخصی است و نه توجه به آنچه در مسیر رضای خدا است. ذکر این نکته نیز لازم است که معنی غرق شدن در توجه به خدا این نیست که انسان بی اختیار احساس خود را از دست بدهد بلکه با اراده ی خویش توجه خود را از آن چه در راه خدا و برای خدا نیست برمی گیرد.

ج) ایراد دیگری که می گیرند این است که چرا علی «عَلَيْهِ السَّلام » با این دلیل روشن شخصا استدلال نکرد؟

پاسخ: این حدیث در کتب متعدد از خود علی «عَلَيْهِ السَّلام » نیز نقل شده است از جمله در مسند «ابن مردویه» و «ابی الشيخ» و «کنز العمال» و این در حقیقت به منزله ی استدلال حضرت است به این آیه ی شریفه.

در کتاب نفیس (الغدير) از کتاب «سلیم بن قیس هلالی» حدیث مفصلی نقل می کند که

ص: 77

علی «عَلَيْهِ السَّلام » در میدان صفین در حضور جمعیت برای اثبات حقانیت خود دلایل متعددی آورد از جمله استدلال به همین آیه بود و در کتاب «غاية المرام» از ابوذر چنین نقل شده که علی «عَلَيْهِ السَّلام » روز شوری نیز به همین آیه استدلال کرد.

د) ایرادی که گرفته اند این است که انگشتری با آن قیمت گزاف که در تاریخ نوشته اند،

علی «عَلَيْهِ السَّلام » از کجا آورده بود؟ و آیا اسراف محسوب نمی شود؟

پاسخ: مبالغه هایی که درباره ی قیمت آن انگشتر کرده اند به کلی بی اساس است و هیچگونه دلیل قابل قبولی بر گران بودن قیمت آن انگشتر نداریم و این که در روایت ضعیفی قیمت آن معادل خراج شام ذکر شده به افسانه شبیه تر است تا واقعیت و شاید برای بی ارزش نشان دادن اصل مسأله جعل شده است، و در روایات صحیح و معتبر که در زمینه ی شأن نزول آیه ذکر کرده اند اثری از این افسانه نیست، بنابراین نمی توان یک واقعیت تاریخی را با این گونه سخنان پردہ پوشی کرد(1)

قرآن در آیه ی 67 سوره ی مائده می فرماید: «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ۖ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ ۚ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ»، «ای پیامبر آن چه از طرف پروردگارت بر شما نازل شده است کاملا (به مردم برسان و اگر نکنی رسالت او را انجام نداده ای و خداوند تو را از خطرات احتمالی مردم نگاه می دارد و خداوند جمعیت کافران (لجوج) را هدایت نمی کند).

این آیه لحن خاصی به خود گرفته و در این آیه روی سخن به پیامبر است و وظیفه ی او را بیان می کند، با خطاب (یا ایها الرسول) شروع شده و با صراحت و تأکید دستور می دهد که آن چه از طرف پروردگار بر او نازل شده است به مردم برساند. سپس برای تأكید بیشتر به او اخطار می کند که اگر از این کار خودداری کنی رسالت خود را تبلیغ نکرده ای! سپس به پیامبر که گویا از واقعه ی خاصی اضطراب و نگرانی داشته، دل داری و تأمین می دهد و به او می گوید: «از مردم در ادای این رسالت وحشت نداشته باش، زیرا خداوند تو را از خطرات آنها نگاه خواهد داشت». .

و در پایان آیه به عنوان یک تهدید و مجازات به آن هایی که این رسالت مخصوص را انکار کنند و در برابر آن از روی لجاجت کفر بورزند، می گوید: «خداوند کافران لجوج را هدایت نمی کند».

جمله بندی های آیه و لحن خاص و تأکیدهای پی در پی آن و هم چنین شروع شدن با خطاب «یا ایها الرسول» که تنها در دو مورد از قرآن مجید آمده و تهدید پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به عدم تبلیغ رسالت در صورت کوتاهی کردن که منحصرا در این آیه از قرآن آمده است، نشان می دهد که سخن از حادثه ی مهمی در میان بوده است که عدم تبلیغ آن مساوی است با عدم

ص: 78


1- تفسیر نمونه، ج 4، صفحه های 421 تا 432 و ترجمه ی تفسیر المیزان، ج 11، صفحه ی 9 تا 12.

تبلیغ رسالت.

به علاوه این موضوع مخالفان سرسختی داشته که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از مخالفت آنها که ممکن بوده است مشکلاتی برای اسلام و مسلمین داشته باشد، نگران بوده و به همین جهت خداوند به او تأمین می دهد.

اکنون این سؤال پیش می آید که با توجه به تاریخ نزول سوره که مسلما در اواخر عمر پیغمبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نازل شده است،

چه مطلب مهمی بوده که خداوند پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)را با این تأكید مأمور ابلاغ آن می کند.

جای تردید نیست که وحشت و نگرانی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) برای شخص خود و جان خود نبوده بلکه برای کارشکنی ها و مخالفت های احتمالی منافقان بوده که نتیجه ی آن برای مسلمانان خطرات یا زیانهایی به بار

می آورد.

بی شک مسأله ای جز تعیین جانشین برای پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و سرنوشت آینده ی اسلام و مسلمین نمی تواند واجد این صفات بوده باشد. گر چه متأسفانه پیش داوری ها و تعصب های مذهبی مانع از آن شده است که حقایق مربوط به این آیه بدون پرده پوشی در اختیار همه ی مسلمین قرار گیرد، ولی در عین حال در کتاب های مختلفی که دانشمندان اهل تسنن، اعم از تفسیر و حدیث و تاریخ نوشته اند، روایات زیادی دیده می شود که با صراحت می گوید: آیه ی فوق درباره ی علی«عَلَيْهِ السَّلام »نازل شده است.

لازم به ذکر است، روایاتی که درباره ی جریان غدیرخم و خطبه ی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در غدیر و معرفی علی«عَلَيْهِ السَّلام » به عنوان وصی و ولی نقل شده است در حد تواتر و کثرت است تا آن جا که نویسنده ی محقق علامه امینی در کتاب «الغدير»، حدیث غدیر را از 110 نفر از صحابه و یاران پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)با اسناد و مدارک و از 84 نفر از تابعین و از 360 دانشمند و کتاب معروف اسلامی نقل کرده است که نشان میدهد حديث مزبور یکی از قطعی ترین روایات متواتر است و اگر کسی در تواتر این روایت شک و تردید کند، باید گفت که او هیچ روایت متواتری را نمی تواند بپذیرد.

علی «عَلَيْهِ السَّلامُ » در غدیرخم

در آخرین سال عمر پیامبر مراسم حجة الوداع، با شکوه هر چه تمام تر به پایان رسید. یاران پیامبر که عدد آنها فوق العاده زیاد بود؛ تعداد همراهان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) که حاضر و ناظر و شاهد

جریان غدیر بودند و همراه پیامبر در حج شرکت کردند و دیدند که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، علی «عَلَيْهِ السَّلام » را ولی و وصی خود معرفی کرد در روایات مختلف، متفاوت است بعضی 90 هزار و بعضی

114 هزار و بعضی 120 هزار و بعضی 124 هزار بیان کرده اند.

نه تنها مردم مدینه در این سفر بودند، بلکه مسلمانان نقاط مختلف جزیره عربستان نیز

ص: 79

پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)را همراهی می کردند. ظهر نزدیک شده بود، کم کم سرزمین جحفه و سپس بیابان های خشک و سوزان «غدير خم» از دور نمایان می شد.

این جا در حقیقت چهار راهی است که مردم سرزمین حجاز را از هم جدا می کند، راهی به سوی عراق در شرق و راهی به سوی غرب و سرزمین مصر و راهی به سوی سرزمین یمن در جنوب پیش می رود و در همین جا باید آخرین خاطره و مهم ترین فصل این سفر بزرگ انجام پذیرد و مسلمانان با دریافت آخرین دستور که در حقیقت نقطه ی پایانی در مأموریت های موفقیت آمیز پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بود از هم جدا شوند. روز پنج شنبه سال دهم هجرت بود و درست هشت روز از عید قربان می گذشت، ناگهان دستور توقف از طرف پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به همراهان داده شد، مسلمانان با صدای بلند، آنهایی را که در پیشاپیش قافله در حرکت بودند به بازگشت دعوت کردند و مهلت دادند تا عقب افتادگان نیز برسند، خورشید از نصف النهار گذشت، مؤذن پیامبر با صدای الله اکبر مردم را به نماز ظهر دعوت کرد، مردم به سرعت آمادهی نماز می شدند. نماز ظهر تمام شد.

مسلمانان تصمیم داشتند فورا به خیمه های کوچکی که با خود حمل می کردند، پناهنده شوند، ولی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به آنها اطلاع داد که باید همه برای شنیدن یک پیام تازه ی الهی که در ضمن خطبه ی مفصلی بیان می شد خود را آماده کنند. منبری از جهاز شتران ترتیب داده شد و پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)بر فراز آن قرار گرفت و نخست حمد و سپاس پروردگار به جا آورد و خود را به خدا سپرد، سپس مردم را مخاطب ساخت و چنین فرمود: من به همین زودی دعوت خدا را اجابت کرده، از میان شما می روم. من مسئولم شما هم مسئوليد.

شما درباره ی من چگونه شهادت می دهید؟ مردم صدا بلند کردند و گفتند: «نَشْهَدُ اَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَ نَصَحْتَ وَ جَهَدْتَ فَجَزاكَ اللهُ خَيّراً

«ما گواهی میدهیم تو وظیفه ی رسالت را ابلاغ کردی و شرط خیرخواهی را انجام دادی و آخرین تلاش و کوشش را در راه هدایت ما نمودی، خداوند تو را جزایی خیر دهد».

سپس فرمود: «آیا شما گواهی به یگانگی خدا و رسالت من و حقانیت روز رستاخیز و برانگیخته شدن مردگان در آن روز نمی دهید»؟ همه گفتند: «آری گواهی میدهیم». فرمود:

خداوندا گواه باش»... بار دیگر فرمود: ای مردم آیا صدای مرا می شنوید؟... گفتند: «آری» و به دنبال آن، سکوت سراسر بیابان را فراگرفت و جز صدای زمزمه ی باد چیزی شنیده نمی شد. پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: «... اکنون بنگرید با این دو چیز گرانمایه و گران قدر که در میان شما به یادگار می گذارم چه خواهید کرد»؟

یکی از میان جمعیت صدا زد، کدام دو چیز گرانمایه یا رسول الله؟!

پیامبر بلافاصله گفت: «اول ثقل اکبر، کتاب خدا است که یک سوی آن به دست پروردگار و سوی دیگرش در دست شما است، دست از دامن آن برندارید تا گمراه نشوید و اما دومین

ص: 80

یادگار گرانقدر من خاندان منند و خداوند لطيف خبير به من خبر داده که این دو هرگز از هم جدا نشوند، تا در بهشت به من بپیوندند، از این دو پیشی نگیرید که هلاک می شوید و عقب نیفتید که باز هلاک خواهید شد».

ناگهان مردم دیدند که پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به اطراف خود نگاه کرد گویا کسی را جستجو می کند و همین که چشمش به علی «عَلَيْهِ السَّلام » افتاد، خم شد و دست او را گرفت و بلند کرد، آن چنان که سفیدی زیر بغل هر دو نمایان شد و همه ی مردم او را دیدند و شناختند که او همان افسر شکست ناپذیر اسلام است و در این جا صدای پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)رساتر و بلندتر شد و فرمود:

ایها الناس من أولى الناس بالمؤمنين من انفسهم»، «چه کسی از همه ی مردم نسبت به مسلمانان از خود آنها سزاوارتر است»؟!

گفتند: خدا و پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) داناترند، پیامبر گفت: خدا، مولی و رهبر من است و من مولی و رهبر مؤمنانم و نسبت به آنها از خودشان سزاوارترم و اراده ی من بر اراده ی آنها مقدم) سپس افزود: «فمن کنت مولاه فعلی مولاه»، «هرکس من مولا و رهبر او هستم، علی مولا و رهبر او است» و این سخن را سه بار و به گفته ی بعضی از روایات حدیث چهار بار تکرار کرد و به دنبال آن سر به سوی آسمان برداشت و عرض کرد: «اللّهُمّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ و أحبّ من أحبّه و أبغضْ مَنْ أبْغَضَهُ و انْصُر مَنْ نَصَرهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَله، و أدر الحَقَّ معه حيث دارَ»،

خداوندا! دوستان او را دوست بدار و دشمنان او را دشمن بدار، محبوب بدار آن کس که او را محبوب دارد و مبغوض بدار آن کس که او را مبغوض دارد، یارانش را یاری کن و آنها را که ترک یاریش کنند، از یاری خویش محروم ساز و حق را همراه او بدار و او را از حق جدا مكن». .

سپس افزود: «الا فليبلغ الشاهد الغائب»، «آگاه باشید، همه ی حاضران وظیفه دارند این خبر را به غائبان برسانند»، و هنوز صفوف جمعیت از هم متفرق نشده بود که امین وحی خدا نازل شد و این آیه را بر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) خواند: « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي...»،

امروز آیین شما را کامل و نعمت خود را بر شما تمام کردم...». پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: «الله اکبر، الله اكبر على اكمال الدين و اتمام النعمة و رضى الرب برسالتی و الولاية لعلی من بعدی»،

خداوند بزرگ است، همان خدایی که آیین خود را کامل و نعمت خود را بر ما تمام کرد و از

نبوت و رسالت من و ولایت علی «عَلَيْهِ السَّلام » پس از من راضی و خشنود گشت». .

در این هنگام شور و غوغایی در میان مردم افتاد و علی «عَلَيْهِ السَّلام » را به این موفقیت تبریک می گفتند و از افراد سرشناسی که به او تبریک گفتند، ابوبکر و عمر بودند، که این جمله را در حضور جمعیت بر زبان جاری ساختند: «بخٍّ بخٍّ لک یا بن ابی طالب اصبحتَ و امسیتَ مولای و مولاكل مؤمن و مؤمنة»، «آفرین بر تو باد، آفرین بر تو باد، ای فرزند ابوطالب! تو مولا و رهبر من و تمام مردان و زنان با ایمان شدی».

ص: 81

در این هنگام ابن عباس گفت: «به خدا این پیمان در گردن همه خواهد ماند».

مهمترین سؤالی که در این جا مطرح می شود این است که «مولی» از جمله به معنای دوست و یار و یاور آمده است و معلوم نیست در این جا به این معنی نباشد؟!

پاسخ این سخن را به طرق مختلفی می توان بیان کرد از جمله:

الف) هر ناظر بی طرفی می داند تذکر و یاد آوری دوستی علی «عَلَيْهِ السَّلام » نیاز به این همه مقدمات و تشکیلات و خطبه خوانی در وسط بیابان خشک و سوزان و متوقف ساختن جمعیت و گرفتن اعتراف های پی در پی از جمعیت، ندارد، دوستی مسلمانان با یکدیگر یکی از بدیهی ترین مسائل اسلامی است که از آغاز اسلام وجود داشته است.

ب) و آنگهی این مطلبی نبود که پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) تا آن زمان آن را تبلیغ نکرده باشد، بارها آن را تبلیغ کرده بود.

ج) چیزی نبود که از ابراز آن وحشت داشته باشد تا خدا به او دلداری و تأمین دهد.

د) مسأله ای نبود که خداوند با این لحن که «اگر ابلاغ آن نکنی تبلیغ رسالت نکرده ای» با پیامبرش سخن بگوید.

.) اگر منظور بیان یک دوستی ساده و عادی بود، چرا پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) قبلا از مردم اقرار می گیرد «الست اولی بکم من انفسكم»، «آیا من نسبت شما از خود شما سزاوارتر و صاحب اختیارتر نیستم»؟ این جمله هیچ تناسبی با بیان یک دوستی ساده ندارد.

و یک دوستی ساده جای این نداشت که مردم حتی شخص عمر به علی «عَلَيْهِ السَّلام » با این جمله اصبحت مولاي و مولاكل مؤمن ومؤمنة»، «تو مولای من و مولای هر مرد و زن مسلمان شدی» تبریک و تهنیت بگویند و آن را یک موفقیت تازه بشمرند.

مگر علی «عَلَيْهِ السَّلام » تا آن روز به عنوان یک مسلمان عادی که دوستیش بر همه لازم است شناخته نشده بود، مگر دوستی مسلمانان با یکدیگر چیز تازه ای بود که نیاز به تبریک داشته باشد آن هم در سال آخر عمر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه).

ز) به علاوه رابطه میان حدیث ثقلین و تعبیرات آمیخته با وداع پیامبر (ص)» با مسئله ی دوستی علی«عَلَيْهِ السَّلام » می تواند وجود داشته باشد، دوستی ساده ی علی «عَلَيْهِ السَّلام » با مؤمنان ایجاب نمی کند که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) او را در ردیف قرآن قرار دهد.

بنابر آنچه بیان شد، هر ناظر بی طرفی از این تعابیر می فهمد که در این جا مسأله ی رهبری مطرح است، زیرا بعد از رحلت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) قرآن نخستین رهبر مسلمانان است و بنابراین اهل بیت دومین رهبر بوده اند.

بعضی سؤال دیگری بیان می کنند، اگر حدیث غدیر با این عظمت وجود داشت، چرا خود علی «عَلَيْهِ السَّلام » و اهل بیت او و یاران و علاقه مندانش در موارد لزوم به آن استدلال نکرده اند؟!

پاسخ: باید گفت در کتب دانشمندان اهل تسنن موارد زیادی نقل شده که خود علی«عَلَيْهِ السَّلام » و یا

ص: 82

اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام » و یا علاقه مندان به این مکتب به حدیث غدیر استدلال کرده اند. از جمله خود علی«عَلَيْهِ السَّلام » در روز شوری طبق نقل خطيب خوارزمی حنفی در مناقب از «عامر بن واصله» چنین نقل می کند: در روز شوری با علی «عَلَيْهِ السَّلام » در آن خانه بودم و شنیدم که با اعضای شوری چنین میگفت: دلیل محکمی برای شما اقامه میکنم که عرب و عجم توانایی تغییر آن را نداشته باشد: شما را به خدا سوگند آیا در میان شما کسی هست که قبل از من خدا را به یگانگی خوانده باشد (و سپس مفاخر معنوی خاندان رسالت را برشمرد تا رسید به این جا شما را به خدا سوگند آیا در میان شما احدی جز من هست که پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در حق او گفته باشد؛ من کنت مولاه فعلی مولاه الهم وال من والاه و النصر من نصر ليبلغ الشاهد الغائب. همه گفتند: نه.

نتیجه این که عدم احاطه به کتب اسلامی از حدیث و تاریخ و تفسیر عامل ایجاد این سؤال است.

نیز می خوانیم علی «عَلَيْهِ السَّلام » بنا به نقل فرائد السمطین در باب 58 در ایام عثمان در مسجد در حضور جمعیت به جریان غدیر استدلال کرد و هم چنین در کوفه در برابر کسانی که نص بر خلافت بلافصل او را از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) انکار می کردند صریحا به این روایت استدلال کرد.

این حدیث را طبق نقل الغدیر چهار نفر از صحابه و چهارده نفر از تابعین طبق نقل منابع معروف اهل تسنن روایت کرده اند. و نیز در روز جنگ «جمل» طبق نقل «حاکم» در کتاب

مستدرک، جلد سوم صفحه ی 371 در برابر طلحه به آن استدلال فرمود.

و نیز در روز جنگ صفین» طبق نقل «سلیم بن قیس هلالی» علی «عَلَيْهِ السَّلام » در لشکرگاه خود در برابر جمعی از مهاجرین و انصار و مردمی که از اطراف گرد آمده بودند، به این حدیث استدلال کرد و دوازده نفر از بدریین (کسانی که جنگ بدر را در خدمت پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) درک کرده بودند) برخاستند و گواهی دادند که این حدیث را از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) شنیده اند.

بعد از علی «عَلَيْهِ السَّلام » بانوی اسلام فاطمه زهرا(سلامُ الله علیها) و امام حسن و امام حسین و عبدالله بن جعفر و عمار یاسر و قیس بن سعد و عمر بن عبدالعزيز و مأمون خلیفه ی عباسی به آن استناد جستند و حتی عمر بن عاص» در نامه ای که به معاویه نوشت برای این که به او اثبات کند به خوبی از حقایق مربوط به موقعیت علی «عَلَيْهِ السَّلام » و وضع معاویه آگاه است صريحة مسأله ی غدیر را یاد آوری کرده و خطیب خوارزمی حنفی در کتاب مناقب صفحه ی 124 آن را نقل کرده است. (1)

* قرآن در آیه ی 119 سوره ی توبه می فرماید: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ »، «ای کسانی که ایمان آورده اید از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید و با صادقان باشید».

این آیه به مؤمنان دستور می دهد که رابطه ی خود را با راست گویان و آنها که بر سر پیمان خود ایستاده اند محکم بدارند.

ص: 83


1- تفسیر نمونه، جلد 5، صفحه ی 2 تا 21 و ترجمه ی تفسیر المیزان، جلد 11، صفحه ی 70 تا 104.

نخست می فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده اید از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید.

و برای این که بتوانند راه پر پیچ و خم تقوا را بدون اشتباه و انحراف بپیمایند اضافه می کند:

با صادقان باشید. در این که منظور از «صادقین» چه کسانی است، قرآن چنین می فرماید:

حقیقت نیکوکاری عبارت است از: ایمان به خدا و روز رستاخیز و فرشتگان و کتب آسمانی و پیامبران، سپس انفاق در راه خدا به نیازمندان و محرومان و برپا داشتن نماز و

پرداختن زكات و وفای به عهد و استقامت در برابر مشکلات به هنگام جهاد و پس از ذکر همه ی این ها می گوید: کسانی که این صفات را دارا باشند، صادقان و پرهیزکار انند».

(بقره،177 )

به این ترتیب صادق کسی است که دارای ایمان به تمام مقدسات و به دنبال آن عمل در تمام زمینه ها باشد.

در آیه ی 15 سوره حجرات می خوانیم: «مؤمنان تنها کسانی هستند که ایمان به خدا و پیامبرش آورده، سپس شک و تردیدی به خود راه نداده اند علاوه بر این با اموال و

جان های خود در راه خدا جهاد کردند، اینها صادقان هستند».

این آیه نیز «صدق» را مجموعه ای از ایمان و عمل که در آن هیچگونه تردیدی و تخلفی نباشد معرفی می کند، و در آیه ی 8 سوره ی حشر؛ «مؤمنان محرومی که علی رغم

همه ی مشکلات، استقامت به خرج دادند و از خانه و اموال خود بیرون رانده شدند و جز رضای خدا و یاری پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) هدفی نداشتند به عنوان صادقان معرفی شده اند».

از مجموع این آیات نتیجه می گیریم که «صادقین» آنهایی هستند که تعهدات خود را در برابر ایمان به پروردگار به خوبی انجام می دهند، نه تردیدی به خود راه میدهند، نه عقب نشینی می کنند و نه از انبوه مشکلات می هراسند، بلکه با انواع فداکاری ها، صدق ایمان خود را ثابت می کنند.

شک نیست که این صفات مراتبی دارد، بعضی ممکن است در قله ی آن قرار گرفته باشند که ما نام آنها را معصومان می گذاریم و بعضی در مراحل پایین تر.

گر چه مفهوم صادقين همان گونه که بیان کردیم، مفهوم وسیعی دارد ولی از روایات بسیاری استفاده می شود که منظور از این مفهوم در این جا تنها معصومین هستند.

سُلیم بن قیس هلالی چنین نقل می کند که: روزی امیر مؤمنان«عَلَيْهِ السَّلام » با جمعی از مسلمانان گفتگو داشت از جمله فرمود: شما را به خدا سوگند می دهم

آیا می دانید هنگامی که خدا «یا ایها الذين آمنوا اتقوا الله وكونوا مع الصادقین» را نازل کرد، سلمان گفت: ای رسول خدا آیا منظور از آن عام است یا خاص؟

پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)فرمود: مأمورین به این دستور همه ی مؤمنانند و اما عنوان صادقین مخصوص برادرم علی«عَلَيْهِ السَّلام » و اوصياء بعد از او تا روز قیامت است. هنگامی که علی«عَلَيْهِ السَّلام » این سؤال را کرد، حاضران گفتند: آری، این سخن را از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) شنیدیم.

ص: 84

«نافع» از «عبدالله بن عمر» در تفسیر آیه چنین نقل می کند که خداوند نخست به مسلمانان دستور داد که از خدا بترسند، سپس فرمود: «کونوا مع الصادقین» یعنی «مع محمد و اهلبيته»: «با پیامبر اسلام و خاندانش).

در تفسیر «برهان» به نقل از «ابن عباس» در ذیل آیه ی فوق چنین نقل کرده: «هو على بن ابیطالب»: «او علی بن ابیطالب است».

اما مسأله ی مهمتر این است که در آیه ی فوق دو دستور داده شده، نخست دستور به تقوا و سپس دستور به همراه بودن با صادقین، اگر مفهوم صادقين عام باشد و همه ی مؤمنان راستین و با استقامت را شامل گردد باید گفته شود «و كونوا من الصادقین» از صادقين باشید، نه با صادقين باشید.

این خود قرینه ی روشنی است که صادقین» در آیه به معنی گروه خاصی است. از سوی دیگر منظور از همراه بودن این نیست که انسان همنشین آنها باشد بلکه بدون شک منظور آن است که همگام آنها باشد.

اگر کسی معصوم نباشد ممکن نیست بدون قید و شرط، دستور پیروی و همگامی با او صادر شود و این خود دلیل بر آن است که این گروه تنها معصومانند.

جالب توجه این که مفسر معروف «فخر رازی» که به تعصب و شک آوری معروف است، این حقیقت را پذیرفته و می گوید: «خداوند مؤمنان را به همراه بودن با صادقين دستور داده، بنابراین آیه دالت بر این دارد که: آنها که جایزالخطا هستند باید به کسی اقتدا کنند که معصوم است، تا در پرتو او از خطا مصون بمانند و این معنی در هر زمانی خواهد بود و هیچ دلیلی بر اختصاص آن به عصر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نداریم».

نتیجه این که آیه ی فوق از آیاتی است که دلالت بر وجود معصوم در هر عصر و زمان می کند.

نکته ی دیگر این است که مخاطبین قرآن تنها اهل یک عصر نیستند، بلکه آیه تمام اعصار و قرون را مخاطب ساخته و مسلم است که مجموع مخاطبین همه ی اعصار با جمعی از صادقين خواهند بود و به تعبیر دیگر چون در هر عصری معصومی وجود دارد، هنگامی که همه ی قرون و اعصار را مورد توجه قرار دهیم سخن از جمع معصومان به میان خواهد آمد، نه از یک نفر. (1)

*قرآن در آیه ی 43 سوره ی رعد می فرماید: «وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفَى بِاللهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ »، «آنها که کافر شدند می گویند تو پیامبر نیستی، بگو کافی است که خداوند و کسانی که علم کتاب (و آگاهی بر قرآن) نزد آنهاست گواه (من) باشند».

ص: 85


1- تفسیر نمونه، جلد 8، صفحه ی 178 تا 183. ترجمه ی تفسیر المیزان، جلد 18، صفحه ی 346 و 347.

قرآن در این آیه از سوره ی رعد همان گونه که در آغاز این سوره از قرآن بحث کرده با تأکید بیشتر روی معجزه بودن قرآن خطاب به پیامبر می گوید: «این کافران می گویند تو پیامبر نیستی».

هر روز بهانه ای می تراشند، هر زمان تقاضای معجزه ای دارند و آخر کار هم باز می گویند تو پیامبر نیستی!

در پاسخ آنها بگو «همین کافی است که دو کس میان من و شما گواه باشد یکی الله و دیگری کسانی که علم کتاب و آگاهی از قرآن نزد آنها است»!

(قُلْ كَفَى بِاللهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ ).

هم خدا می داند که من فرستاده ی اویم و هم آنها که از این کتاب آسمانی من یعنی قرآن آگاهی کافی دارند، آنها نیز به خوبی می دانند که این کتاب ساخته و پرداخته ی مغز بشر نیست و جز از سوی خدای بزرگ امکان ندارد نازل شده باشد و این تأکیدی است مجدد بر اعجاز قرآن از جنبه های مختلف.

بنابر آنچه گفتیم منظور از « مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ »، آگاهان از قرآن مجید است.

در بسیاری از روایات آمده است که منظور از «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ» علی بن ابیطالب«عَلَيْهِ السَّلام » و ائمه ی هدی است، که در تفسیر نورالثقلین و برهان این روایات جمع آوری شده که ما به یکی از آنها اشاره میکنیم:

ابوسعید خدری می گوید از پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) درباره ی «قال الذي عنده علم من الكتاب» (که در داستان سليمان وارد شده است) سؤال کردم، فرمود: «ذاك وصی اخی سلیمان بن داود»، «او وصی و جانشین برادرم سلیمان بن داود بود». عرض کردم «قُلْ كَفَى بِاللهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ » از چه کسی سخن می گوید و اشاره به کیست؟ فرمود: «ذاك اخي على بن ابیطالب»، «او برادرم علی بن ابیطالب است».(1)

* قرآن در آیات 29 تا 32 سوره طه چنین می فرماید: «وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي *هَارُونَ أَخِي *اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي*وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي»، «وزیری از خاندانم برای من قرار بده، برادرم هارون را، به وسیله ی او پشتم را محکم کن و او را در کار من شریک گردان».(دعای حضرت موسی«عَلَيْهِ السَّلام » موسی پس از این که به مقام نبوت رسید و معجزات قابل ملاحظه ای دریافت داشت، فرمان رسالت به نام او صادر گشت.

رسالتی بس خطرناک یعنی حرکت به سوی فرعون. این جاست که موسی «عَلَيْهِ السَّلام » از خداوند تقاضاها و درخواست های بسیار دقیق و حساب شده ای می نماید و از جمله ی آنها این بود که خداوند برای او وزیری از خاندانش قرار دهد و نیز درخواست نمود که این مسؤلیت را خداوند به برادر موسی«عَلَيْهِ السَّلام » یعنی هارون بدهد، تا خدا به

ص: 86


1- تفسیر نمونه، جلد 10، صفحهی 250 و 253 و 254. ترجمه ی تفسیر المیزان، جلد 22، صفحه ی 306 تا 314

وسیله ی او پشتش را محکم نماید یا به عبارت دیگر او را نیرومند و قدرتمند سازد و نیز از خداوند می خواهد که او را در کارهایش شریک گرداند.

از روایاتی که در کتب دانشمندان اهل سنت و تشیع وارد شده استفاده می شود که پیغمبر اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نیز همین مسایل که موسی برای پیشبرد اهدافش از خدا خواسته بود تمنّا کرد، با این تفاوت که به جای نام «هارون» نام «علی» را نهاده و چنین عرض کرد: «االلَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِمَا سَأَلَكَ أَخِي مُوسَى أَنْ تَشْرَحَ لِي صَدْرِي وَ أَنْ تُيَسِّرَ لِي أَمْرِي وَ أَنْ تَحُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي وَ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي عَلِيّاً أَخِي اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَ أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيراً وَ نَذْكُرَكَ كَثِيراً إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً»، «پروردگارا! من از تو همان تقاضا می کنم که برادرم موسی تقاضا کرد، از تو می خواهم سینه ام را گشاده داری و کارها را بر من آسان کنی، گره از زبانم بگشایی، تا سخنم را درک کنند، برای من وزیری از خاندانم قرار دهی، برادرم علی «عَلَيْهِ السَّلام » را، خداوندا پشتم را با او محکم کن و او را در کار من شریک گردان تا تو را بسیار تسبیح گوییم و تو را بسیار یاد کنیم که تو به حال ما بصیر و بینایی».

مشابه این حدیث، حدیت منزلت است که بسیاری از مفسران اهل تسنن و شیعه آنرا در تفاسیر خود در ذیل آیه ی 142 سوره ی اعراف مورد بحث قرار دادند. شیعه این حدیث را یکی از اسناد معتبر و زنده ی خلافت بلافصل علی «عَلَيْهِ السَّلام » می داند.

عده ی زیادی از صحابه ی پیامبر «عَلَيْهِ السَّلام » درباره ی جنگ تبوک چنین نقل کرده اند: «ان رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) خَرَجَ إِلَى تَبُوكَ وَ اسْتَخْلَفَ عَلِيّاً فَقَالَ أَ تُخَلِّفُنِي فِي النِّسَاءِ وَ الصِّبْيَانِ فَقَالَ أَ لَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ نَبِيٌّ بَعْدِي»، «پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به سوی تبوک حرکت کرد و علی «عَلَيْهِ السَّلام » را به جای خود قرار داد، علی «عَلَيْهِ السَّلام » عرض کرد آیا مرا در میان کودکان و زنان می گذاری (و اجازه نمی دهی با تو به میدان جهاد بیایم) پیامبر فرمود: «آیا راضی نیستی که نسبت به من همانند هارون نسبت به موسی«عَلَيْهِ السَّلام » باشی جز این که پیامبری بعد از من نخواهد بود».

عبارت بالا در معتبرترین کتب حدیث اهل تسنن یعنی صحیح بخاری نیز از سعد بن ابی وقاص نقل شده است.

ابن عباس ضمن نقل داستان جنگ تبوک و گفتار پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در مورد علی «عَلَيْهِ السَّلام » که در بالا نقل شد در آخر آن چنین اضافه نموده است: «انه لا ينبغي ان اذهب الا وانت خلیفتی»، «شایسته نیست که من بروم مگر این که تو جانشین من باشی». حدیث منزلت در هفت مورد وارد شده است:

الف) در جریان جنگ تبوک که شرح آن در بالا بیان شد.

ب) در يوم المؤاخاة اول یعنی در نخستین مرتبه که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در مکه میان یارانش پیمان برادری بست، علی «عَلَيْهِ السَّلام » را برای این پیمان برای خودش انتخاب نمود و فرمود: «انت منّی

ص: 87

بمنزلة هارون مِن موسى إلّا أنّه لا نبيَّ بعدي».

ج) در يوم المؤاخاة ثانیه، یعنی روز دیگری که در مدینه پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) میان مهاجر و انصار پیمان برادری برقرار ساخت باز هم علی «عَلَيْهِ السَّلام » را به عنوان برادر خود انتخاب نمود و این جمله را به او فرمود: «أَنْتَ مِنِّى بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسى غَيْرَ أَنَّهُ لا نَبِيَّ بَعْدِي وَ أَنْتَ أَخِي وَ وارِثِي».

د) پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) روزی به «ام سلیم» که از زنان برجسته ی صدر اسلام بوده است فرمود: «ای ام سليم: إنّ علياً لحمه من لحمي، و دمه من دمي، و هو منّي بمنزلة هارون من موسى»، «علی گوشتش از گوشت من و خونش از خون من و او نسبت به من همانند هارون است نسبت به موسی».

ه) ابن عباس می گوید: روزی عمر بن خطاب گفت: نام علی را به بدی نبرید زیرا من از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) سه جمله درباره ی او شنیدم که اگر یکی از آنها را من داشتم از آن چه آفتاب بر آن می تابد نزد من محبوبتر بود، من و ابوبکر و ابو عبیده و جمعی از اصحاب پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نزد او بودیم و پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) تكيه بر علی«عَلَيْهِ السَّلام » کرده بود، دست بر شانه ی او زد سپس فرمود: «انت یا على اول المؤمنین ایمان و اولهم اسلام ثم قال انت منی بمنزلة هارون من موسی»، «ای علی تو نخستین مردی هستی که به خدا ایمان آوردی و نخستین کسی هستی که اسلام را پذیرفتی، تو نسبت به من همانند هارون به موسی هستی».

و) «نسائی» در کتاب «خصایص» نقل می کند که علی«عَلَيْهِ السَّلام » و جعفر و زید درباره ی سرپرستی فرزند حمزه با هم گفتگو داشتند و هر کدام می خواست، این خدمت به او سپرده شود، در این موقع پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به علی «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «انت منی بمنزلة هارون من موسی».

ز) در آن روز که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) دستور داد درهای خانه هایی که به مسجد (منظور مسجد پیامبر است) گشوده می شد، بسته شود و تنها در خانه ی علی «عَلَيْهِ السَّلام » را باز گذارد، جابر بن عبدالله نقل می کند که به علی «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: « إِنَّهُ يَحِلُّ لَكَ من الْمَسْجِدِ ما يَحِلُّ لِي وَ إِنَّكَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسى إِلَّا أَنَّهُ لا نَبِىَّ بَعْدِى»، «آنچه از مسجد برای من مجاز است برای تو نیز مجاز است زیرا تو نسبت به من همانند هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پیامبری بعد از من نخواهد بود».

از مجموع موارد هفت گانه ی فوق به خوبی استفاده می شود که حدیث منزلت فقط اختصاص به یک مورد نداشته است بلکه یک فرمان عمومی درباره ی علی «عَلَيْهِ السَّلام » ، برای همیشه بوده است. طبق نقل تفسير الميزان این حدیث که در کتب درجه ی اول اهل تسنن آمده و به گفته ی محدث بحرانی در کتاب «غاية المرام» از یک صد طریق از طرق اهل سنت و هفتاد طريق از طرق شيعه نقل شد و آن قدر معتبر می باشد که جای هیچ گونه انکار ندارد. از بررسی

محتویات حدیث منزلت و تطبیق آن با آیات 29 تا 32 سوره طه موارد زیر را می توان استفاده کرد:

ص: 88

1. علی «عَلَيْهِ السَّلام » بالاترین و افضل امت بعد از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بود، همان گونه که هارون چنین مقامی را داشت.

2. على «عَلَيْهِ السَّلام » وزیر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و معاون خاص و پشتیبان او و شریک در برنامه ی رهبری او بود، زیرا قرآن همه ی این مناصب را برای هارون ثابت کرده است آنجا که از زبان موسی می گوید: و اجعل لی وزیرا من اهلی هارون اخی، اشدد به ازری و اشركه في امري: «وزیری از خاندانم برای من قرار ده، هارون برادرم را، نیروی مرا به او افزایش ده، و او را در برنامه ی من شریک ساز». .

3. على «عَلَيْهِ السَّلام » علاوه بر برادری عمومی اسلامی مقام خاص اخوت و برادری اختصاصی و

معنوی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) را دارا بود.

4. على «عَلَيْهِ السَّلام » جانشین و خلیفه ی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بود و با وجود او هیچ کس دیگر چنین

شایستگی را نداشت.

5. جمله ی « إلّا أنّه لا نبيَّ بعدي» که در روایات آمده است بیانگر این است که اولا هیچ پیامبری بعد از پیامبر اکرم مبعوث نمی شود و آن حضرت خاتم الانبیاء است، ثانيا همه ی مقامات و مناصب ثابت شده برای پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به جز نبوت آن حضرت را، علی«عَلَيْهِ السَّلام » نیز دارا می باشد. در نتیجه علی «عَلَيْهِ السَّلام » نسبت به همه ی امت پس از رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) افضل و برتر بوده و خلیفه و جانشین بلافصل پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فقط على بن ابیطالب «عَلَيْهِ السَّلام » است. (1)

* قرآن در آیه ی 214 سوره ی شعرا می فرماید: «وأنذر عشيرتك الأقربين»، در این آیه به مرحله ای فراتر پرداخته چنین دستور می دهد: «خویشاوندان نزدیکت را انذار کن». در این آیه به مرحله ای فراتر پرداخته چنین دستور می دهد: «خویشاوندان نزدیکت را انذار کن و از شرک و مخالفت فرمان پروردگار بترسان». .

بدون شک برای دست زدن به یک برنامه ی انقلابی گسترده باید از حلقه های کوچک تر و فشرده تر شروع کرد و چه بهتر که پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نخستین دعوت خود را از بستگانش شروع کند که هم سوابق پاکی او را بهتر از همه می شناسند و هم پیوند محبت خویشاوندی نزدیک ایجاب می کند که به سخنانش بیش از دیگران گوش فرا دهند و از حسادت ها و کینه توزی ها و انتخاب موضع خصمانه دورترند.

به علاوه این امر نشان می دهد که پیامبر هیچ گونه مداهنه و سازشکاری با هیچ کس ندارد

حتى بستگان مشرک خود را از دعوت به سوی توحید و حق و عدالت استثنا نمی کند.

بر اساس آن چه در تواریخ اسلامی آمده، پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در سال سوم بعثت مأمور ابلاغ این دعوت شد زیرا تا آن زمان، دعوت مخفیانه انجام می گرفت و تعداد کمی اسلام را پذیرا شده

جلد13، صفحه ی 193 و 194 و ترجمه ی تفسير الميزان، جلد 27،

ص: 89


1- تفسیر نمونه، جلد 6، صفحه ی 343 تا 353،صفحه ی 244 تا 246.

بودند، اما هنگامی که آیه ی «و انذر عشیرتک...» و آیه ی «فاصدع بما تؤمروا عرض عن المشركين».(حج، 94)، نازل گردید، پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) مأمور شد دعوت خود را آشکار سازد و نخست از خویشاوندان شروع کند.

کیفیت این ابلاغ و انذار به طور اجمال چنین بود که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بستگان نزدیکش را به

خانه ی ابو طالب دعوت کرد، آنها در آن روز حدود چهل نفر بودند و از عموهای پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) ابوطالب و حمزه و ابولهب حضور داشتند، پس از صرف غذا هنگامی که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) می خواست وظیفه ی ابلاغ خویش را شروع کند، ابولهب باگفته های خود زمینه را از میان برد، لذا فردای همان روز پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) آنها را دعوت دیگری به غذا کرد.

بعد از صرف غذا چنین فرمود: «ای بنی عبدالمطلب! من، خودم از ناحیه ی خدای عز و جل به عنوان نذیر به سوی شما فرستاده شده ام، اسلام بیاورید و مرا اطاعت کنید تا هدایت شوید، آنگاه فرمود: هر کس با من برادری کند و مرا یاری دهد، ولی من و وصیم بعد از من و جانشینم در اهلم خواهد بود و هم او قرض مرا می دهد، مردم سکوت کردند و آن جناب سه بار سخن خود را تکرار کرد و در هر سه نوبت احدی سخن نگفت به جز علی«عَلَيْهِ السَّلام » که در هر نوبت برخاست و گفت: من حاضرم، و رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بعد از بار سوم به آن جناب فرمود: «تویی، دست بر گردن علی «عَلَيْهِ السَّلام » نهاد و فرمود: ان هذا اخی و وصیی و خلیفتی فيكم فاسمعوا له اطيعوه: این برادر و وصی و جانشین من در شماست، سخن او را بشنوید و فرمانش را اطاعت کنید. جمعیت از جا برخاستند در حالی که خنده ی تمسخرآمیزی بر لب داشتند و به ابوطالب می گفتند: به تو دستور می دهد که گوش به فرمان پسرت کنی و از وی اطاعت نمایی!» |

این حادثه و واقعه ی مهم در تاریخ اسلام را حادثه ی (یوم الدار) و (يوم الانذار) نامیده اند.

به همین سبب حدیث فوق به نام حديث يوم الدار و آیهی فوق به نام آیهی يوم الانذار معروف گردیده است. این حدیث نشان می دهد تا چه اندازه پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در آن روز تنها بود و چگونه

در پاخ دعوتش جز استهزا و سخريه عکس العملی نداشتند و چگونه علی «عَلَيْهِ السَّلام » از نخستین روزهای دعوت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) که از تنهایی، سخت رنج می برد در کنارش ایستاد و مدافع حضرتش بود.

نتیجه آن که اهمیت اصل امامت و ولایت در استمرار و تداوم نبوت پیامبر خاتم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) تا آن جا بوده است که آن حضرت از اولین مرحله ی آغاز دعوت به اسلام هم پای دعوت مردم به توحید و نبوت و معاد آنان را به امامت و ولایت علی «عَلَيْهِ السَّلام » نیز فرا خوانده است.(1)

* قرآن در آیه ی 33 سوره ی احزاب چنین می فرماید: «

وَقَرْنَ فِى بُیُوتِکُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الْأُوْلَى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِیْنَ الزَکَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ

ص: 90


1- تفسیر نمونه، جلد15، صفحه های 365 تا 367 و 371 تا 373 و ترجمه ی تفسیر المیزان، جلد 3، صفحه ی .237

الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»، «و در خانه های خود بمانید و هم چون جاهلیت نخست

در میان مردم) ظاهر نشوید و نماز را به پا دارید و زكاة را ادا کنید و خدا و رسولش را اطاعت

نمایید، خداوند فقط می خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملا شما را پاک سازد».

در این آیه آنچه مهم است بحث از اهل بیت و طهارت و عصمت و پاکی آنان است.

در پایان آیه می فرماید: «خداوند فقط می خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام » دور کند و کاملا شما را پاک سازد». تعبیر به «انّما» که معمولا برای حصر است، دلیل بر این است که این موهبت ویژه ی خاندان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است. جمله ی «یرید» اشاره به اراده ی تکوینی پروردگار است وگرنه اراده ی تشریعی و به تعبیر دیگر لزوم پاک نگاه داشتن خویش، انحصاری به خاندان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) ندارد و همه ی مردم بدون استثناء به حکم شرع موظفند از هرگونه گناه و پلیدی، پاک باشند و به هیچ وجهی عصمت و ارادهی تکوینی خدا مبنی بر عصمت معصومان جبر نیست و موجب جبر هم نمی شود و می توان گفت: معصومان دارای یک نوع شایستگی اکتسابی از طریق اعمال خویشند و یک نوع لیاقت ذاتی و موهبتی از سوی پروردگار، تا بتوانند الگو و اسوه ی مردم بوده باشند.

به تعبیر دیگر معصومان به خاطر تأییدات الهی و اعمال پاک خویش، چنان هستند که در عین داشتن قدرت و اختیار برای گناه کردن به سراغ گناه نمی روند درست همانگونه که هیچ فرد عاقلی حاضر نیست قطعه ی آتشی را بردارد و به دهان خویش بگذارد با این که نه اجباری در کار است و نه اکراهی، این حالتی است که از درون وجود خود انسان بر اثر آگاهیها و مبادی فطری و طبیعی می جوشد، بی آنکه جبر و اجباری در کار باشد.

واژه ی «رجس» به معنی شیء نا پاک است خواه ناپاک از نظر طبع آدمی باشد یا به حکم عقل یا شرع و یا همه ی این ها.

و این که در بعضی از کلمات «رجس» به معنی «گناه» یا «شرک» یا «بخل و حسد» و یا اعتقاد باطل» و مانند آن تفسیر شده، در حقیقت بیان مصداق هایی از آن است وگرنه مفهوم این کلمه، مفهومی عام و فراگیر است و همه ی انواع پلیدی ها را به حکم این که «الف و لام» در ایجا به اصطلاح «الف و لام جنس» است شامل می شود.

تطهیر» به معنی پاک ساختن و در حقیقت تأکیدی است بر مسأله ی «اذهاب رجس» و نفی پلیدی ها و ذکر آن به صورت «مفعول مطلق» در این جا نیز تأکید دیگری بر این معنی محسوب می شود.

بنابراین طبق این آیه اهل بیت از مطلق رجس و پلیدی پاک و طاهر می باشند، در نتیجه آنان دارای ملکه ی عصمت هستند زیرا تنها معصومین از مطلق رجس و پلیدی پاک و مبرّا هستند.

ص: 91

اما مقصود از «اهل بیت» در این آیه به اتفاق همه ی علمای اسلام و مفسران، اهل بیت پیامبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است و بنابراین کلمه ی «بیت» در این آیه تنها به معنای بیت و خانه ی پیامبر گرامی اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است.

طبق روایات بسیار زیادی که در منابع اهل سنت و شیعه وارد شده تعبير اهل بیت شامل همه ی خاندان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نمی شود. بلکه مخاطبان این آیه منحصرا پنج نفر هستند که عبارتند از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) ، علی «عَلَيْهِ السَّلام » و فاطمه (س) و حسن«عَلَيْهِ السَّلام » و حسین«عَلَيْهِ السَّلام » . به عبارت دیگر این آیه اختصاص به «خمسه ی طیبه» دارد.

آری، این پنج شخصیت برجسته ی اسلام کسانی هستند که نه تنها از شرک و گناهان کبیره مبرّا هستند بلکه از هرگونه پلیدی و گناه و انحراف و خطا و اشتباه چه ظاهری و چه باطنی اعم از صغيره وكبيره پاک و منزه هستند. این صفت ناشی از لطف ویژه ی الهی نسبت به آنان و اراده ی مستمر ربانی و نوعی امداد الهی است که اهل بیت را بر داشتن صفت و ملکه ی عصمت و ادامه ی آن صفت و ملکه در عین برخورداری آنان از آزادی و اراده و اختیار یاری می دهد.

ثعلبی» در تفسیر خود از «ام سلمه» نقل کرده که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در خانه ی خود بود که فاطمه (س) پارچه ی حریری نزد آن حضرت آورد، پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: «همسر و دو فرزندانت حسن و حسین را صداکن، آنها را آورد، سپس غذا خوردند بعد پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) عبایی بر آنها افکند و فرمود: «اللهم هؤلاء اهلبیتی و عترتی فاذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرة: خداوندا اینها خاندان منند، پلیدی را از آنها دور کن و از هر آلودگی پاکشان گردان» و در این جا آیه ی «انما يريد الله» نازل شد... من گفتم آیا من هم با شما هستم ای رسول خدا!، فرمود:

انك الى خير»، «تو بر خیر و نیکی هستی» (اما در زمره ی این گروه نیستی) و نیز «ثعلبی» خوداز «عایشه» چنین نقل می کند: «هنگامی که از او درباره ی جنگ جمل و دخالت او در آن جنگ ویرانگر سؤال کردند (با تأسف) گفت: این یک تقدیر الهی بود! و هنگامی که درباره ی علی «عَلَيْهِ السَّلام » از او سؤال کردند چنین گفت: «آیا از من درباره ی کسی سؤال میکنی که محبوبترین مردم نزد پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بود و از کسی می پرسی که همسر محبوبترین مردم نزد رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بود، من با چشم خود، علی و فاطمه و حسن و حسین را دیدم که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) آنها را در زیر لباسی جمع کرده بود و فرمود: خداوندا! این ها خاندان منند و حامیان من، رجس را از آنها ببر و از آلودگی ها پاكشان فرما، من عرض کردم ای رسول خدا آیا من هم از آنها هستم، فرمود: دور باش، تو بر خیر و نیکی هستی اما جزء این جمع نمی باشی)».

این روایات با صراحت می گوید که همسران پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) جزء عنوان اهل بیت در این آیه نیستند.

علت این که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) آنها را زیر کساء جمع کرده گویا این بوده که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) می خواسته است کاملا آنها را مشخص کند و بگوید آیه ی فوق، تنها درباره ی این گروه

ص: 92

است، مبادا کسی مخاطب را در این تمام بيوتات پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و همه ی کسانی که جزء خاندان او هستند بداند.

حتی در بعضی روایات آمده است که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) سه بار این جمله را تکرار کرد:

خداوندا اهل بیت من اینها هستند پلیدی را از آنها دور کن». .

در روایات فراوان دیگری می خوانیم که بعد از نزول آیه ی فوق، پیامبر (ص) مدت شش ماه، هنگامی که برای نماز صبح از کنار خانه ی فاطمه (سلام الله علیها) می گذشت صدا می زد: «الصلوة يا اهل البيت! ِانَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»، «هنگام نماز است ای اهل بیت!، خداوند می خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و شما را پاک سازد».

در بسیاری از روایات که بزرگان اهل تسننن نیز نقل کرده اند چنین آمده است که: پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) این برنامه را تا هشت یا نه ماه ادامه داد».!

روایات متعددی از «ابو سعید خدری» صحابی معروف نقل شده که با صراحت گواهی میدهد «این آیه تنها درباره ی همان پنج تن نازل شده است». (نزلت في خمسه: في رسول الله و علی و فاطمه و الحسن و الحسين «عَلَيْهِ السَّلام » ).

از مجموع آنچه گفتیم چنین نتیجه می گیریم که منابع و راویان احادیثی که دلالت بر انحصار آیه ی مورد بحث به پنج تن می کند به قدری زیاد است که جای تردید در آن باقی نمی گذارد.

باید دانست در این آیه ی شریفه در حقیقت دو قلمرو و انحصار به کار رفته، یکی انحصار را اراده و خواست خدا در بردن و دور کردن پلیدی و تطهير اهل بیت، دوم انحصار این عصمت و دوری از پلیدی در اهل بیت. این است که با تأکید و قاطعانه باید گفت: این آیه تنها و منحصرا در مورد پنج تن آل عبا«عَلَيْهِ السَّلام » صادق است.(1)

قرآن در آیه ی 56 سوره ی احزاب می فرماید: « إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا »، «خداوند و فرشتگانش بر پیامبر درود می فرستند، ای

کسانی که ایمان آورده اید بر او درود فرستید و سلام گویید و تسلیم فرمانش باشید).

در این آیه نخست می فرماید: «خداوند و فرشتگان او بر پیامبر رحمت و درود می فرستند».

مقام پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) آن قدر والا است که آفریدگار عالم هستی و تمام فرشتگانی که تدبیر این جهان به فرمان حق بر عهده ی آنها گذارده شده است بر او درود می فرستند.

سپس اضافه می کند که شما نیز با این پیام هماهنگ شوید، «ای کسانی که ایمان آورده اید بر او درود بفرستید و سلام بگویید و در برابر فرمان او تسلیم باشید).

صلات» و «صلوات» که جمع آن است هر گاه به خدا نسبت داده شود به معنی فرستادن

ص: 93


1- تفسیر نمونه، جلد 17، صفحات 287 تا 302 و ترجمه تفسير الميزان جلد 32، صفحه ی 174 تا 181.

رحمت است و هرگاه به فرشتگان و مؤمنان منسوب گردد به معنی طلب رحمت می باشد.

تعبير به «يصلون» به صورت فعل مضارع دلیل بر استمرار است یعنی پیوسته خداوند و فرشتگان رحمت و درود پیوسته و جاودانی بر او می فرستند.

صلوا» امر به طلب رحمت و درود فرستادن بر پیامبر است، اما «سلموا» یا به معنی تسلیم در برابر فرمان های پیامبر گرامی اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است، چنان که در آیه ی 65 سوره نساء آمده «. ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجا مما قضيت ويسلموا تسليما»، «مؤمنان کسانی هستند که به داوری تو تن دهند و حتی در دل از قضاوتت کمترین ناراحتی نداشته باشند و تسليم مطلق گردند».

چنانکه در روایتی از امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » می خوانیم: «ابوبصير» از محضرش سؤال کرد منظور از «صلات» بر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) را فهمیدیم، اما معنی تسلیم بر او چیست؟ امام فرمود: «هو التسليم له في الامور»، «منظور تسلیم بودن در برابر او در هر کار است».

و یا به معنی سلام فرستادن بر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به عنوان السلام علیک یا رسول الله و مانند آن می باشد، که محتوایش تقاضای سلامت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از پیشگاه خدا است.

ابو حمزه ثمالی» از یکی از یاران پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به نام «کعب» چنین نقل می کند: «هنگامی که آیه ی فوق نازل شد عرض کردیم سلام بر تو را می دانیم ولی صلوات بر تو چگونه است؟ فرمود بگویید: «اللهم صل على محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید و بارك على محمد و آل محمد كما باركت على ابراهيم و آل ابراهیم انک حمید مجید).

از این حدیث هم چگونگی صلوات و درود بر پیامبر روشن می شود و هم معنی سلام.

نقطه ی واحدی که بین دو معنی وجود دارد، تسلیم قولی و عملی در برابر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است، زیرا کسی که به او سلام می فرستد و تقاضای سلامت او را از خدا می کند نسبت به او عشق می ورزد و او را به عنوان پیامبری واجب الاطاعه می شناسد.

چیزی که در این جا مورد توجه است درباره ی کیفیت صلوات بر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) آن است که درر روایات بی شماری که از طرق اهل سنت و اهل بیت رسیده صریحا آمده که «آل محمد» را به هنگام صلوات بر «محمد» بیفزایید.

ابن حجر» در «صواعق» چنین نقل می کند که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: «لا تصلوا على الصلاة البتراء فقالوا و ما الصلاة ابتراء ؟ قال تقولون: اللهم صل على محمد و تمسکون، بل قالوا (اللهم صل على محمد و آل محمد»: هرگز بر من صلوات ناقص نفرستید، عرض کردند: صلوات ناقص چیست؟ فرمود: این که فقط بگویید (اللهم صل على محمد و ادامه ندهید، بلکه بگویید: اللهم صل على محمد و آل محمد).

و به خاطر همین روایات است که جمعی از فقهای بزرگ اهل سنت اضافهى «آل محمد» را بر نام آن حضرت در تشهد نماز واجب می شمرند.

ص: 94

تمام فقهای اهل بیت آن را در تشهد اول و دوم نماز واجب می دانند و در غیر آن مستحب و علاوه بر احادیثی که از طرق اهل بیت در این زمینه رسیده در کتب اهل سنت نیز روایاتی در این زمینه وجود دارد.

از جمله در روایت معروفی، عایشه می گوید: «سمعت رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) يقول: لا يقبل صلاة إلا بطهور وبالصلاة علي»،

«نماز بدون طهارت و درود بر من قبول نخواهد شد».(1)

* قرآن در آیه ی 12 سوره ی مجادله می فرماید: «يا أيها الذين آمنوا إذا ناجيثم الشول فقدموا بين يدي جواكم صدقة لك خير لكم و أطهر فإن لم تجدوا فإن الله محفوژ چیم»، «ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که می خواهید با رسول خدا نجوا کنید قبل از آن صدقه ای در راه خدا) بدهید، این برای شما بهتر و پاکیزه تر است و اگر توانایی نداشته باشید خداوند

غفور و رحیم است».

مرحوم «طبرسی» در «مجمع البیان» و جمعی دیگر از مفسران معروف در شأن نزول این آیات چنین نقل کرده اند: جمعی از اغنياء خدمت پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) می آمدند و با او نجوی می کردند این کار علاوه بر این که وقت گرانبهای پیامبر (ص) را می گرفت مایه ی نگرانی مستضعفین و موجب امتیازی برای اغنياء بود) در این جا خداوند به آنها دستور داد که قبل از نجوی کردن با پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) صدقه ای به مستمندان بپردازند، اغنياء وقتی چنین دیدند از نجوی

خودداری کردند، آیه ی دوم نازل شد (آیا ترسیدید فقیر شوید که از دادن صدقات قبل از نجوی خودداری کردید؟ اکنون که این کار را نکردید و خداوند توبه ی شما را پذیرفت نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید و خدا و پیامبرش را اطاعت نمایید و بدانید) خداوند از آن چه انجام می دهید باخبر است).

آنها را ملامت کرد و حکم آیه ی اول رانسخ نمود و اجازهی نجوی به همگان داد (ولی

نجوی در مورد کار خیر و اطاعت پرودگار).

بعضی از مفسران نیز تصریح کرده اند که هدف گروهی از نجوی کنندگان این بود که از این راه برتری بر دیگران کسب کنند، پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) هم روی بزرگواری خاص خود در عین این که ناراحت بود از آنها ممانعت نمی کرد تا این که قرآن آنها را از این کار نهی نمود.

حکمی که در آیهی فوق نازل گشت در حقیقت آزمونی بود برای اطرافیان و یاران و اصحاب رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و نیز مایه ی کمکی به مستمندان و فقراء و وسیلهی مؤثری برای کم شدن مزاحمت ها نسبت به اوقات شریف پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) محسوب می شده است. این است که می فرماید: «ذلک خیر لکم و اطهر»، «این برای شما بهتر و پاکیزه تر است».

«خیر» بودن این صدقه هم برای متمکنان بود، زیرا موجب ثوابی می شد و هم برای نیازمندان، چرا که وسیله ی کمکی به آنها محسوب می گشت.

ص: 95


1- تفسیر نمونه، جلد 17، صفحات 415 تا 420 و ترجمه ی تفسیر المیزان، جلد 32، صفحه ی 219 و 220 و 230.

اطهر» بودنش از این نظر بود که قلوب اغنياء را از حب مال می شست و قلوب نیازمندان را از کینه و ناراحتی، زیرا هنگامی که نجوی از صورت مجانی در می آمد و نیاز به دادن صدقه ای داشت طبعا کمتر می شد همان گونه ای که شد و این یک نوع پاکیزهگی برای محیط فکری و اجتماعی مسلمانان بود.

ولی از آن جا که اگر وجوب صدقه قبل از نجوی عمومیت میداشت فقراء از طرح مسائل مهم یا نیازهای خود در برابر پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به صورت نجوی محروم می شدند، در ذیل آیه ی حكم صدقه را از این گروه برداشته می فرماید: «اگر توانایی نداشته باشید خداوند غفور و رحیم است».

و به این ترتیب آنها که تمکن مالی داشتند دادن صدقه قبل از نجوی برای آنان واجب بودو آنها که نداشتند بدون آن می توانستند با پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نجوی کنند.

جالب این که دستور فوق تأثیر عجیبی گذاشت و آزمون جالبی شد و همگی جز یک نفر از دادن صدقه و نجوی خودداری کردند و او امير المؤمنان علی«عَلَيْهِ السَّلام » بود این جا بود که آنچه

لازم بود روشن شود، شد و آنچه باید مسلمانان از این دستور بفهمند و درس گیرند گرفتند،لذا آیه ی بعد نازل گردید و این حکم را نسخ کرد

معلوم می شود حب مال در دل آنها از علاقه به نجوای پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بیشتر است و نیز معلوم می شود در این نجواها غالبا مسایل حیاتی مطرح نمی شد وگرنه چه مانعی داشت که این گروه قبل از نجوی صدقه ای می دادند و نجوی میکردند، به خصوص اینکه مقدار خاصی برای صدقه نیز تعیین نشده بود و می توانستند با مبلغ کمی این مشکل را حل کنند.

تعبیر به «توبه» در آیه ی بعد نشان می دهد که آنها در نجواهای قبلی مرتکب گناهی شده بودند، خواه به خاطر تظاهر و ریا و یا آزار پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و یا ایذاء مؤمنان فقير.

با این حال غالب مفسران شیعه و اهل سنت نوشته اند تنها کسی که به این آیه عمل کرد امیرمؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » بود چنانکه طبرسی در روایتی از خود حضرت نقل می کند که فرمود: «آية من كتاب الله لم يعمل بها احد قبلی و لا يعمل بها أحد بعدی کان لی دینار فصر فته بعشرة دراهم فكنت اذا جئت الى النبي (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) تصدقت بدرهم»،

« آیه ای در قرآن است که احدی قبل از من و بعد از من به آن عمل نکرده و نخواهد کرد، من یک دینار داشتم آن را به ده درهم تبدیل کردم و هر زمان می خواستم با رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نجوا کنم در همی را صدقه می دادم». .

در تفسیر روح البیان» از «عبدالله فرزند عمر بن خطاب» نقل می کند که می گفت: «كان العلی «عَلَيْهِ السَّلام » ثلاث، لو كانت لي واحدة منهن كانت احب الى من حمر النعم: تزویجه فاطمه «عَلَيْهِ السَّلام » و اعطائه الراية يوم خبير و آية النجوی!»، «علی «عَلَيْهِ السَّلام » سه فضیلت داشت که اگر یکی از آنها برای من حاصل می شد بهتر بود از شتران سرخ موی (این تعبیر در میان عرب برای اشاره به گرانبهاترین اموال به کار برده می شد و آن را به صورت ضرب المثل به هنگام بیان بسیار نفیس

ص: 96

بودن چیزی ذکر می کردند) نخست تزویج پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فاطمه (سلام الله علیها) را به او بود و دیگر دادن پرچم به دستش در روز خیبر و دیگر آیه ی نجوی).

بدون شک اقدام بر صدقه و نجوی با پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) کار مطلوبی بوده است که قرآن بر آن تأکید نموده و لذا این فضیلتی برای علی «عَلَيْهِ السَّلام » به شمار می رود زیرا هیچ یک از بزرگان صحابه به این دستور عمل نکردند و تنها کسی که به این دستور الهی جامه ی عمل پوشانید امیر المؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » بود و به همین دلیل به اقرار کسانی همانند عبدالله بن عمر این فضیلت برای علی «عَلَيْهِ السَّلام » همانند فضیلت تزويج فاطمه (س) و پرچم داری علی«عَلَيْهِ السَّلام » در روز فتح خیبر بوده است. (1)

قرآن در آیه ی 4 سورهی تحریم می فرماید: «إن توبا إلى الله فقد صغت قلوبكما وإن ظاهرا عليه فإن الله هو مؤلاه وجبريل وصالح المؤمنين والمملكة بعد ذلك ظهيژ»، «اگر از کار خود توبه کنید (به نفع شماست زیرا دلهایتان از حق منحرف گشته و اگر بر ضد او دست به دست هم دهید (کاری از پیش نخواهید برد) زیرا خداوند باور او است و هم چنین جبرییل و مؤمنان صالح و فرشتگان بعد از آنها پشتیبان او هستند».

در این آیه آنچه مورد توجه است تعبير صالح المؤمنین» است که از روایات متعددی استفاده می شود که منظور «امیر المؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » است.

در حدیثی از امام باقر«عَلَيْهِ السَّلام » می خوانیم: «لقد عرف رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) علي «عَلَيْهِ السَّلام » اصحابه مرتين:

امامرة فحيث قال: «من کنت مولاه فعلی مولاه» و اما الثانية فحيث نزلت هذه الاية: «فان الله هو مولاه و جبرییل و صالح المؤمنین...» اخذ رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بید علی«عَلَيْهِ السَّلام » فقال: ایها الناس هذا صالح المؤمنين !!»، «رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) دو بار علی «عَلَيْهِ السَّلام » را با (صراحت) به یارانش معرفی کرده یک بار آن جا که فرمود (در غدير خم)، «من کنت مولاه فعلی مولاه» هر کس من مولای او هستم علی مولای اوست و اما بار دوم هنگامی که آیه ی «ان الله هو مولاه...» نازل شد، رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) دست علی «عَلَيْهِ السَّلام » را گرفت و فرمود: ای مردم این «صالح المؤمنین» است».

این معنی را بسیاری از علمای اهل سنت نیز در کتاب های خود نقل کرده اند.

نویسندهی «روح البیان» بعد از نقل روایت فوق از «مجاهد» می گوید: «مؤید این حدیث، حدیث معروف «منزله» است که پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به علی«عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «انت منی بمنزلة هارون من موسی»، زیرا عنوان «صالحین» در آیات قرآن برای انبیاء آمده است، از جمله در آیه ی «وکلا جعلنا صالحين...)، (انبياء، 72) و در آیه ی «الحقنا بالصالحين..» (یوسف، 101) می باشد، (که در اولی عنوان «صالح» به جمعی از انبياء و در دومی به حضرت يوسف اطلاق شده است) و هنگامی که علی«عَلَيْهِ السَّلام » به منزله ی «هارون» باشد، او نیز مصداق صالح است».(2)

* آیات الابرار: «اِنَّ الْاَبْرارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَاْسٍ کانَ مِزاجُها کافُوراً،عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ

ص: 97


1- تفسیر نمونه، جلد 23، صفحه ی 450 تا 453، ترجمه تفسير الميزان، جلد 38، صفحهی 32 تا 35.
2- تفسیر نمونه، جلد 24، صفحهی 270 و 280 تا 282. ترجمه ی تفسیر المیزان، جلد 38، صفحهی 331 و 332.

یُفَجِّرُونَها تَفْجیراً ، یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخافُونَ یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطیراً ، وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکیناً وَ یَتیماً وَ اَسیراً ، اِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُریدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً ، اِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَریراً ،فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً ، وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَریراً ، مُتَّکِئینَ فیها عَلَی الْاَرائِکِ لا یَرَوْنَ فیها شَمْساً وَ لا زَمْهَریراً ، وَ دانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلالُها وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلیلاً ، وَ یُطافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ اَکْوابٍ کانَتْ قَواریرَا ،قَواریرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدیراً ، وَ یُسْقَوْنَ فیها کَاْساً کانَ مِزاجُها زَنْجَبیلاً ، عَیْناً فیها تُسَمَّی سَلْسَبیلاً

وَیَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ إِذَا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَنْثُورًا ،وَإِذَا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیمًا وَمُلْکًا کَبِیرًا ،عَالِیَهُمْ ثِیَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِنْ فِضَّهٍ وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا،

إِنَّ هَذَا کَانَ لَکُمْ جَزَاءً وَکَانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُورًا ،إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنْزِیلا (1)

این آیات سندی بزرگ بر فضیلت اهل بیت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) می باشند.

ابن عباس می گوید: حسن و حسین بیمار شدند پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) با جمعی از یاران به عیادتشان آمدند و به علی «عَلَيْهِ السَّلام » گفتند: ای ابو الحسن! خوب بود نذری برای شفای فرزندان خود می کردی، علی «عَلَيْهِ السَّلام » و فاطمه (س) و فضه که خادمه ی آنها بود نذر کردند که اگر آنها شفا یابند سه روز روزه بگیرند (طبق بعضی از روایات حسن و حسین«عَلَيْهِ السَّلام » نیز گفتند ما هم نذر میکنیم که روزه

بگیریم).

چیزی نگذشت که هر دو شفا یافتند، در حالی که از نظر مواد غذایی دست خالی بودند، علی «عَلَيْهِ السَّلام » سه من جو قرض نموده و فاطمه (سلام الله علیها) یک سوم آن را آرد کرد و نان پخت، هنگام افطار سائلی بر در خانه آمد و گفت: السلام علیکم یا اهل بیت محمد(ص): سلام بر شما ای خاندان محمد! مستمندی از مستمندان مسلمین هستم، غذایی به من بدهید خداوند به شما از غذاهای بهشتی مرحمت کند، آنها همگی مسکین را بر خود مقدم داشتند و سهم خود را به او دادند و آن شب جز آب ننوشیدند.

روز دوم را همچنان روزه گرفتند و موقع افطار وقتی که غذا را آماده کرده بودند (همان نان جوین) یتیمی بر در خانه آمد، آن روز نیز ایثار کردند و غذای خود را به او دادند (بار دیگر با آب افطار کردند و روز بعد نیز روزه گرفتند).

در سومین روز اسیری به هنگام غروب آفتاب بر در خانه آمد باز سهم غذای خود را به او دادند هنگامی که صبح شد علی «عَلَيْهِ السَّلام » دست حسن «عَلَيْهِ السَّلام » و حسین «عَلَيْهِ السَّلام » را گرفته بود و خدمت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) آمدند هنگامی که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) آنها را مشاهده کرد دید از شدت گرسنگی میلرزند! فرمود: این حالی را که در شما می بینم برای من بسیار گران است، سپس برخاست و با آنها حرکت کرد هنگامی که وارد خانه ی فاطمه (سلام الله علیها) شدند، او در محراب عبادت ایستاده، در حالی که از شدت گرسنگی شکم او به پشت چسبیده و چشم هایش به گودی نشسته بود،

ص: 98


1- (دهر، 23 - 5)

پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) ناراحت شد.

در همین هنگام جبرئیل نازل گشت و گفت: ای محمد! این سوره را بگیر، خداوند با چنین خاندانی به تو تهنیت می گوید، سپس سوره ی «هل اتی» را بر او خواند (بعضی گفته اند که از آیه ی «ان الابرار» تا آیه ی «كان سعيكم مشكورا» که مجموعا هجده آیه است در این موقع نازل گشت).

آنچه در بالا آوردیم نص حدیثی است که با کمی اختصار در «الغدیر» به عنوان «قدر مشترک» میان روایات زیادی که در این باره نقل شده آمده است و در همان کتاب از 34 نفر از علمای معروف اهل سنت نام می برد که این حدیث را در کتاب های خود آورده اند.

به این ترتیب روایت فوق از روایاتی است که در میان اهل سنت مشهور بلکه متواتر است و علمای شیعه همه اتفاق نظر دارند که این هجده آیه یا مجموع این سوره، در ماجرای فوق نازل شده است و همگی بدون استثناء در کتب تفسیر یا حدیث، روایت مربوط به آن را به عنوان یکی از افتخارات و فضائل مهم علی «عَلَيْهِ السَّلام » و فاطمه (سلام الله علیها) و فرزندشان آورده اند.(1)

قرآن در آیهی 7 سورهی بینه می فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَٰئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»، «کسانی که ایمان آورده اند و اعمال صالح انجام دادند بهترین مخلوقات خدا هستند».

در این آیه به آنهایی که در قوس صعودی قرار ارند اشاره می کند و می فرماید: «کسانی که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند آنها بهترین مخلوقات اند».

تعبير «اولئک هم خير البرية» به خوبی نشان می دهد که انسانهای مؤمن و صالح العمل حتى از فرشتگان برتر و بالاترند، چرا که آیه مطلق است و هیچ استثنایی در آن نیست.

در روایات فراوانی که از طرق اهل سنت و منابع معروف آنها و هم چنین در منابع معروف شیعه نقل شده، آیه ی «اولئک هم خير البرية»، «آنها بهترین مخلوقات خدا هستند» به علی«عَلَيْهِ السَّلام » و پیروان او تفسیر شده است.

حاکم حسکانی نیشابوری» که از دانشمندان معروف اهل سنت است، این روایات را در کتاب معروفش «شواهد التنزیل» با اسناد مختلف بیان می کند:

الف. «ابن عباس» می گوید: هنگامی که آیه ی «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَٰئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ» نازل شد پیغمبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به علی«عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «هو انت و شیعتك تأتی انت و شيعتك يوم القيامة راضيين مرضيين و یأتی عدوک غضبانة مقحمین»، «منظور از این آیه تو و شیعیانت هستید که در روز قیامت وارد عرصه ی محشر می شوید

در حالی که هم شما از خدا راضی و هم خدا از شما راضی است و دشمنت خشمگین وارد محشر می شود و به زور به جهنم می رود. در بعضی از نسخه های حدیث مقمحين آمده است که به معنی بالا نگاه داشتن

ص: 99


1- تفسیر نمونه، جلد 25، صفحه ی 342 تا 345 و ترجمه ی تفسیر المیزان، جلد 39، صفحهی 367 تا 369.

سر به وسیله ی غل و زنجیر می باشد).

ب. در حدیث دیگری از «ابوبرزه» آمده است که وقتی پیغمبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) این آیه را قرائت کرد، فرمود: «هم انت و شیعتک یا علی و میعاد ما بینی و بینک الحوض»، «آنها تو و شیعیانت هستید، ای علی! و وعده ی من و شما در کنار حوض کوثر است».

ج. در حدیث دیگری از «جابر بن عبدالله انصاری» آمده است که ما خدمت پیغمبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) کنار خانه ی خدا نشسته بودیم، علی«عَلَيْهِ السَّلام » به سوی ما آمد، هنگامی که چشم پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به او افتاد فرمود: «قد أتاكم اخی»، «برادرم به سراغ شما می آید، سپس رو به کعبه کرد و فرمود:

«و رب هذه البنية! أن هذا و شیعته هم الفائزون يوم القيامة»، «به خدای این کعبه قسم که این مرد و شیعیانش در قیامت رستگارانند» سپس رو به ما کرد و فرمود: «اما و الله انه اولكم ايمان بالله و اقومكم بامر الله و اوفاکم بعهد الله و اقضاکم بحكم الله واقسمكم بالسوية و اعدلكم في الرعية و اعظمكم عند الله مزية».

قال «جابر»: فانزل الله: «ان الذين آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خير البرية» فكان على اذا اقبل قال أصحاب محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) قد أتاكم خير البرية بعد رسول الله»، «به خدا سوگند او قبل از همه ی شما به خدا ایمان آورد و قيام او به فرمان خدا بیش از همه ی شما است، وفایش به عهد الهی از همه بیشتر و قضاوتش به حكم الله افزونتر و مساواتش در تقسیم (بیت المال) از همه زیادتر، عدالتش دربارهی رعیت از همه فزونتر و مقامش نزد خداوند از همه بالاتر است.

جابر می گوید: در این جا خداوند آیهی «ان الذين آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خیر البریه» را نازل فرمود و از آن به بعد هنگامی که علی «عَلَيْهِ السَّلام » می آمد یاران محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) میگفتند: بهترین مخلوق خدا بعد از رسول الله آمد». .

د. در «در المنثور» از «ابن عباس» آمده است که وقتی آیه ی «ان الذين آمنوا...» نازل شد پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به علی«عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «هو انت و شیعتك يوم القيامة راضيين مرضيين»، «آن تو و شیعیان تو در قیامت می باشید که هم شما از خدا خشنود هستید و هم خدا از شما خوشنود است».

هد. در همان کتاب در حدیث دیگری از «ابن مردویه» از علی «عَلَيْهِ السَّلام » نقل می کند که پیغمبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به من فرمود: «الم تسمع قول الله: ان الذين آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خير البرية؟ انت و شیعتک و موعدی و موعدكم الحوض، اذا جئت الأمم للحساب، تدعون غرا محجلین»، «آیا این سخن خدا را نشنیده ای که می فرماید: کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند بهترین مخلوقاتند؟ این تو و شیعیان تو هستید، وعده گاه من و شما کنار حوض کوثر است، هنگامی که من برای حساب امت ها می آیم و شما دعوت می شوید در حالی که پیشانی سفید و شناخته شده اید).

نتیجه این که احادیث فوق از احادیث بسیار معروف و مشهود هستند که از سوی غالب

ص: 100

دانشمندان و علمای اسلام پذیرفته شده اند و این فضیلتی است بزرگ و بی نظیر برای علی «عَلَيْهِ السَّلام » و پیروانش.

ضمنا از این روایات به خوبی این حقیت آشکار می شود که واژهی «شیعه» از همان عصر

رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به وسیله ی آن حضرت در میان مسلمين نشر شد و اشاره به پیروان خاص امیر المؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » است و آنها که گمان می کنند تعبير «شیعه» از تعبیراتی است که قرنها بعد به وجود آمده سخت در اشتباهند.(1)

در تفسير الميزان نیز ذیل آیهی فوق این روایات آمده است:

الف. در «در المنثور» است که «ابن مردویه» از «عایشه» روایت کرده که گفت: «به رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) عرضه داشتم: یا رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) گرامی ترین خلق نزد خدای عز و جل کیست؟ فرمود: ای عایشه مگر آیه ی شریفهی «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَٰئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ» را نمی خوانی؟

ب. و در «مجمع» از مقاتل بن سلیمان از ضحاک از ابن عباس روایت کرده که در تفسیر کلمه ی (هم خير البريه) گفته است: «این آیه ی شریفه دربارهی علی و اهل بیتش نازل شده».(2)

در پایان این بحث قرآنی یاد آوری این نکته ضروری است که «خطیب بغدادی» (ابوبکر احمد بن علی) از «اسماعیل بن جعفر» (راوی موثق).... از «ابن عباس» نقل کرده است که:

«در قرآن سیصد آیه دربارهی علی بن ابیطالب «عَلَيْهِ السَّلام » نازل شده است. برخی از قدما مانند طبری و ابو نعیم، رساله هایی به نام «ما نزل من القرآن في علی «عَلَيْهِ السَّلام » تأليف نموده اند.

هم چنین «ابن حجر» و «شبلنجی» از «ابن عساکر» از «ابن عباس» موضوع سیصد آیه را دربارهی علی«عَلَيْهِ السَّلام » نقل کرده اند که ما به جهت رعایت اختصار تنها به بررسی هفده آیه از آن میان پرداختیم.

علی «عَلَيْهِ السَّلامُ »و شیعیان آن حضرت از دیدگاه پیامبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)

احمد بن حنبل» می گوید: «فضایلی که درباره ی علی «عَلَيْهِ السَّلام » وارد شده است، درباره ی هیچ کس نقل نشده است». «قاضی اسماعیل» و «نسائی» و «نیشابوری» می گویند: «درباره ی هیچ یک از صحابه، روایاتی با اسناد صحيح مانند علی «عَلَيْهِ السَّلام » وارد نشده است» (نظرية الامامة، ص 242)، لذا ما به عنوان نمونه چند جمله از پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در مورد

حضرت علی«عَلَيْهِ السَّلام » نقل می کنیم

1. «ای علی، نسبت تو به من، همانند نسبت هارون به موسی است، مگر در نبوت که پس از من پیامبری نیست).

ص: 101


1- تفسیر نمونه، جلد 27، صفحه های 208 و 210 تا 214.
2- ترجمه ی تفسیر المیزان، جلد 40، صفحه ی 343 تا 345.

2. «هرکس که من مولای او هستم، علی مولای او است». 3. «به على ناسزا نگویید، او شیفته و بی قرار ذات الهی است». 4. «پروردگار عالمیان درباره ی علی بن ابیطالب، تعهدی نموده فرموده است: علی پرچم هدایت، کانون نور ایمان و پیشوای اولياء الله و نور است برای هر کسی که مرا اطاعت کند».

5. «علی امیر مردم با ایمان، پیشوای متقین، رهبر کمال یافتگان پاک به بهشت پروردگار عالميان است. کسی که او را تصدیق نمود، رستگار شد و کسی که او را تکذیب کرد، رسوا و ساقط گشت». .

6. «هرکس بخواهد به حضرت آدم در عملش بنگرد و به نوح در تقوایش و به ابراهیم دربردباریش و به موسی در هیبتش و به عیسی در عبادتش، بنگرد

به علی بن ابی طالب».(1)

7. «ای علی! وقتی روز قیامت به هم رسد من دامن خدا را می گیرم و تو دامن و بند کمر مرا و فرزندان تو دامن تو را و شیعه ی فرزندان تو دامن آنها را؛ آنگاه در انتظار آن خواهیم بود

که دستور دهند ما را به کجا برند».

8 در ذیل آیه ی 5 سوره ى الضحی، از پیامبر نقل شده است که خطاب به علی«عَلَيْهِ السَّلام » فرمود:

آیا دوست نمی داری تو و حسن و حسین با من باشید و شیعه و پیروان ما مقامی در سوی راست و چپ ما داشته باشند؟

9. طبرانی از رسول خدا نقل کرده است که آن حضرت به علی «عَلَيْهِ السَّلام » چنین فرمود: «تحقیقا اولین [ گروه چهار نفری که وارد بهشت می گردند من و تو و حسن و حسین هستیم و شیعیان ما از اطراف راست و چپ ما بر آن در می آیند».

10. طبرانی از رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نقل کرده که آن حضرت به علی«عَلَيْهِ السَّلام » چنین فرمود: «على!

برای تو و فرزندانت و شیعیان تو آمرزش و رحمت الهی منظور شده است).

11. هم چنین دارقطنی حدیثی در کتاب خود آورده که نبی اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به علی «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود:

ابوالحسن! اما تو و شیعه ی تو در بهشت جای دارید».

12. و نیز دارقطنی از ام سلمه حدیث رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) را آورده است که به علی«عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «تو و یارانت در بهشت جای دارید و شیعه ی تو در بهشت سکنی گزینند».

13. در کتاب «غاية المرام» از «مغازلی» آمده است که اَنَس می گفت، رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: «از امت من هفتاد هزار نفر وارد بهشت می گردند که حساب و بازپرسی در مورد آنها به عمل نمی آید، آنگاه رو کرد به علی «عَلَيْهِ السَّلام » و فرمود: اینان شیعه ی تو هستند و تو امام و رهبر آنها می باشی».

14. در کتاب «غاية المرام» از «موفق بن احمد» آمده که سلمان فارسی از پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) روایت کرده است که آن حضرت فرمود: «ای علی! انگشتری را در انگشت دست راست خود

ص: 102


1- ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، جلد اول، ص 200 و 201.

قرار ده که از رهگذر آن از زمره ی مقربین به شمار روی. عرض کرد: یا رسول الله: مقربین چه کسانی هستند؟ فرمود: جبراییل و میکاییل. عرض کرد با چه انگشتری دستم را بیارایم؟ فرمود: انگشتری با عقیق سرخ؛ زیرا عقیق کوهی است که برای خدا به وحدانیت و برای من به نبوت و برای تو به وصیت و خلافت و برای فرزندان تو به امامت و برای دوستداران تو به بهشت و برای شیعیان تو به فردوس و رودباری در بهشت که در آن از هر گیاهی روییده، گواهی داده است.(1)

شیعه از نظر ائمه «عَلَيْهِم السَّلامُ »

1. امام باقر «عَلَيْهِ السَّلام » به جابر فرمود: «ای جابر! آیا کسی که ادعای تشیع می کند او را بس است که از محبت ما خانواده دم زند؟ به خدا قسم شیعه ی ما نیست جز آنکه از خدا پروا کند و او را اطاعت نماید. ای جابر! ایشان شناخته نشوند جز به فروتنی و خشوع و امانت داری و بسیاری یاد خدا و روزه و نماز و نیکی به پدر و مادر و مراعات همسایگان فقیر و مستمند و وامداران و يتيمان و راستی گفتار و تلاوت قرآن و باز داشتن زبان از (حرف) مردم مگر از نیکیهای آنها، و آنها (شیعیان امانت دار فامیل خویش باشند. جابر گوید: عرض کردم ای پسر رسول خدا؛ هیچ کس را با این صفات نمی شناسیم،

فرمود: ای جابر روش های مختلف تو را از راه در نبرند. آیا برای شخص کافی است که بگوید من علی «عَلَيْهِ السَّلام » را دوست دارم و از او پیروی می کنم و با وجود این فعالیت دینی نکند؟

پس اگر بگوید من رسول خدا را دوست دارم (رسول خدا که بهتر است از علی) سپس از رفتار وی پیروی نکند و به سنتش عمل ننماید محبتش به پیغمبر به او سودی ندهد. پس، از خدا پروا کنید و برای آنچه نزد خداست

( پاداش و رضوان عمل کنید.

خدا با هیچ کس خوشی ندارد. دوست ترین بندگان خدای عز و جل و گرامی ترینشان نزد او با تقوی ترین و مطیع ترین آنها است.

ای جابر! به خدا سوگند به خدای تبارک و تعالی تقرب نمی توان جست جز با اطاعت و همراه ما برات آزادی از دوزخ نیست و هیچ کس بر خدا حجت ندارد.

هر که مطيع خدا باشد دوست ما و هر که نافرمانی کند دشمن ماست. ولایت ما جز با عمل به فرامین الهی و ورع به دست نیاید».

2. امام باقر«عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «آیا یکی از شما نزد برادرش می آید و دست در جیب او می کند و هرچه احتیاج دارد برمی دارد و او دستش را پس نمی زند؟ عرض کردم چنین کاری را در میان خود سراغ ندارم.

امام فرمود: پس چیزی نیست. عرض کردم پس هلاکت است (یعنی معذب شوند؟) فرمود: هنوز عقل آن مردم کامل نشده است».

3. ابو اسماعیل می گوید به امام عرض کردم شیعه در نزد ما بسیارند. امام باقر «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود:

ص: 103


1- تاریخ شیعه، ص 34 تا 40.

توانگر به فقیر توجه می کند؟ و آیا نیکوکار از بدکار درگذرد و آن مردم با یکدیگر مواسات می کنند؟ عرض کردم نه. فرمود: آنها شیعه نیستند، شیعه کسی است که چنین کند».

4. امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «از مردم پست بپرهیز؛ زیرا شیعه ی علی کسی است که عفت شکم و دامن داشته باشد و سخت بکوشد و جهاد کند و برای آفریدگارش عمل کند و به ثواب او امیدوار باشد

و از عقابش بترسد. اگر این گونه مردم را دیدی آنها شیعه ی جعفرند».(1)

5. محمد بن يعقوب با اسناد خودش از عمر بن حنظله، از امام صادق«عَلَيْهِ السَّلام » نقل می کند که آن حضرت خطاب به عمر فرمود: «بر شیعیان ما تکالیف سنگین را تحمیل نکنید و با آنها رفق و مدارا نمایید زیرا اکثر مردم آن چه را شما توانای دارید، توانایی ندارند».(2)

این روایات از کتاب صفات الشيعة تألیف شیخ صدوق (رَحِمَهُ الله) نقل می شوند:

6. امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «دروغ می گوید کسی که می پندارد از شیعیان ما است، در حالی که به ریسمان و دستگیرهی غیر از ما چنگ می زند».

7. امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » می فرماید: شیعیان ما دارای این صفات هستند، آنان: «اهل ورع و اجتهاد و وفاء و امانت و زهد هستند، آنان شبانه روز پنجاه و یک رکعت نماز می خوانند، شب ها را در حال عبادت و روزها را در حال روزه به سر می برند، اموال خود را تزکیه می کنند و به زیارت خانه ی خدا می روند و از هر حرامی اجتناب می کنند».

8 امام رضا«عَلَيْهِ السَّلام » می فرماید: «شیعیان ما در مقابل فرمان ما تسلیم هستند و به گفتار ما عمل می کنند و با دشمنان ما مخالفت می وزند و کسی که چنین نیست از ما نیست».

9. امام صادق«عَلَيْهِ السَّلام » می فرماید: «به خدا قسم، شیعه ی علی«عَلَيْهِ السَّلام » نیست مگر کسی که عفت شکم و دامن داشته باشد و برای خالقش عمل کند و به ثواب او امیدوار باشد و از عقابش بترسد».

10. از امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » در مورد شیعیان آنان سؤال شد، فرمود: «شیعیان ما کسانی هستند که بر خوبیها اقدام می کنند و در بدی ها توقف می کنند و از آنان زیبایی آشکار می شود و در اجرای فرمان خدای جلیل سرعت می گیرند از روی شوق و رغبت برای رسیدن به رحمت خداوند، آنان از ما هستند و بازگشت آنان به سوی ما است و ما هر کجا که باشیم، آنان با ما هستند».

11. امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » در حدیثی فرموده است، شیعه ی ما کسی است که به شش چیز اقرار کند که از جمله ی آنها: «دوری و برائت از طواغیت و ستمگران و اقرار به ولایت اهل بیت«عَلَيْهِ السَّلام » و ایمان به رجعت و حلال شمردن متعه می باشد).

12. امام صادق«عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «مؤمن مستحکم تر از پاره های آهن است زیرا آهن هرگاه داخل در آتش شود تغییر پیدا می کند، اما مؤمن اگر کشته شود سپس زنده گردد، سپس کشته

ص: 104


1- اصول کافی، جلد 3، کتاب ایمان و کفر، حدیث های 2064،1614 و 2279
2- الكافي، جلد 8، صفحه ی 275، حدیث 522.

شود، قلب او تغير نمی کند».

13. امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «هرکس سه خصلت در او باشد وارد بهشت می شود، بر ظلم و ستم دیگران صبر کند، غیظ و خشم خود را بپوشاند و دیگران را مورد عفو و بخشش قرار دهد).

14. امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «مؤمن کسی است که همه چیز از او می ترسد زیرا او در دین خدا عزیز است و از هیچ چیز نمی ترسد و این علامت هر مؤمنی است».

15. امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «نصرت خدا برای مؤمن کافی است و این که دشمن خود را در عمل به معصیت خدا ببیند».

16. امام رضا«عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «مؤمن، مؤمن نیست مگر این که سه خصلت در او باشد، سنتی از پرودگارش و سنتی از پیامبرش و سنتی از ولی اش، پس سنت او از پرودگارش، (کتمان سر و رازداری است، که خداوند در این مورد می فرماید: «عالم الغيب فلا يظهر على غيبه أحدا إلا من ارتضی من رسولي»(1). و اما سنت او از پیامبرش، (مدارا با مردم است، که خداوند در این مورد به پیامبرش دستور به مدارا با مردم داده، می فرماید: «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ »(2). و اما سنت او از ولی و امامش، (صبر در سختی ها و آسانی ها) است، که خداوند در این مورد می فرماید:

« وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ».(3)

17. امام صادق«عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «کسی که چهار چیز را انکار کند از شیعان ما نیست: معراج و سؤال در قبر و آفریده بودن بهشت و جهنم و شفاعت».(4)

18. حضرت امیر المؤمنين «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «شیعیان ما هم چون زنبور عسل هستند اگر مردم بدانند درون آنها چیست حتما آنان را می خورند).

19. حضرت صادق «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «هر چیزی راسر آمد و سنبلی است و سر آمد فرزندان آدم، محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و ما و شیعیان ما هستند».

20. امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » (خطاب به شیعیان خود) فرمود: «شما آل محمد هستید، شما آل محمد هستید».

21. امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » خطاب به شیعیان) فرمود: «به خدا سوگند شما نورید در تاریکی های زمین». .

22. حضرت باقر«عَلَيْهِ السَّلام » فرمودند: «از ام سلمه همسر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) درباره ی علی بن ابیطالب«عَلَيْهِ السَّلام » سؤال شد گفت: از رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)شنیدم که می فرمود: همانا علی و شیعیان او پیروزند).

23. حضرت امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » از پدر بزرگوارش از جدش«عَلَيْهِ السَّلام » نقل می فرماید که

ص: 105


1- سوره جن آیه26.
2- اعرافآیه 199.
3- بقره آیه177.
4- صفات الشيعه، صفحات 2 و 3، 7، 11، 17، 29، 30، 33، 34، 35، 37، 38 و 50.

پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: «خداوند در روز قیامت پاره ای از بندگانش را از خاک برانگیزد در حالی که صورت های آنها از نور می درخشد و لباس هایی از نور دارند بر فراز منبرهایی از نور و در دست آنها عصایی از نور است، از دو طرف عرش حرکت می کنند، در رتبه ی پیامبران، ولی پیامبر نیستند و در مقام شهیدان ولی شهید نیستند. مردی به پا خواسته عرض کرد، ای رسول خدا آیا من از آنها هستم؟ فرمود نه، دیگری برخاسته پرسید، باز فرمود نه، پرسید پس آنها کیستند؟ حضرت دست مبارکش را بر شانه ی علی گذاشته فرمودند: این مرد و شیعیان او هستند. (1)

شیعه و منابع فکری و فقهی آن

همانگونه که بیان کردیم «شیعه» در لغت عرب به معنای «پیرو» است.

قرآن مجید می فرماید: «وَإِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لإبْراهِیمَ». (صافات، 83)، «یکی از پیروان نوح، ابراهیم است»؛ اما در اصطلاح مسلمانان شیعه به گروهی اطلاق می شود که معتقدند پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) پیش از درگذشت خود، جانشین خویش و خلیفه ی مسلمین حضرت علی «عَلَيْهِ السَّلام » را در مناسبت های متعددی از جمله در روز هجدهم ذوالحجه، سال دهم هجری که به روز «غدير» معروف است، در یک اجتماع بزرگ معین فرمود و او را به عنوان مرجع سیاسی، علمی و دینی پس از خود تعین نمود.

توضیح آنکه: پس از پیامبر گرامی، مهاجر و انصار به دو گروه تقسیم شدند:

1. گروهی معتقد بودند که پیامبر خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) مسأله ی خلافت را نادیده نگرفته و جانشین خویش را تعیین فرموده است و او همان علی بن ابیطالب است؛ نخستین کسی که به پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) ایمان آورد.

این جمعیت که متشکل از گروهی از مهاجر و انصار بود و در رأس آنها، کلیّه ی شخصیت های بنی هاشم و جمعی از بزرگان صحابه مانند، سلمان، ابوذر، مقداد، خباب بن ارت و امثال آنان قرار داشتند، بر همین عقیده باقی ماندند و شیعه ی علی «عَلَيْهِ السَّلام » نام گرفتند.

البته این لقب را پیامبر گرامی، در حال حیات خود به پیروان امیرالمؤمنان عطا فرموده بود. آن جا که با اشاره به علی بن ابیطالب می فرماید: «والَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إنَّ هَذا وشِيعَتَهُ لَهُمُ الفائِزُونَ يَوْمَ القِيامَةِ »، «سوگند به آنکه جان من در دست او است او (علی «عَلَيْهِ السَّلام » و پیروان وی در روز رستاخیز، رستگارانند.

بنابراین شیعه، عبارت است از گروهی از مسلمانان صدر اسلام که به خاطر اعتقاد به تنصیصی بودن» مقام ولایت، بدین نام معروف گردیده اند و این جمعیت تاکنون نیز بر خط وصایت و پیروی از اهل بیت پیامبر باقی مانده اند.

ص: 106


1- شیعه در پیشگاه قرآن و اهل بیت«عَلَيْهِم السَّلام » ، ص11 و 35 و 45 و 49

مقام و موقعیت شیعه، از همین طریق معین می شود و بدین بیان، بی پایگی گفتار برخی از جاعلان جاهل یا مغرض، مبنی بر این که تشيع زاییدهای دوران های بعدی است، روشن می گردد. برای شناخت گسترده تر تاریخ شیعه، به کتاب های «اصل الشيعه و اصولها»، «المراجعات» و «اعیان الشیعه» رجوع شود.

2. گروه دیگر بر آن بودند که مقام خلافت، مقامی است انتخابی، از این رو با ابوبکر بیعت نمودند و بعدها به «اهل سنت» یا تسنن، مقلب گردیدند و سرانجام نتیجه آن شد که بین هر دو طایفه ی اسلامی، با داشتن مشترکات بسیار در اصول، اختلاف نظر پیرامون مسألهی خلافت و جانشینی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به وجود آمد و هسته های نخستین هر دو گروه را همان مهاجر و انصار

تشکیل می دادند.

لازم به یاد آوری است که مقصود شیعه از تنصیصی بودن مقام امامت و خلافت این است که به اعتقاد و باور شیعه، امامت پس از پیامبر گرامی(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از جهاتی بسان نبوّت است؛ همانگونه که پیامبر را باید خدا معرفی نماید، وصی وی نیز باید از جانب خدای متعال تعیین گردد.

به همین سبب پیامبر گرامی اسلام(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در دوران حیات خویش به اذن خدا مأمور شدند که تصریح نمایند که پس از ایشان دوازده نفر به خلافت و امامت خواهند رسید که همگی از قریشند و عزت اسلام در سایه ی خلافت و امامت آنان خواهد بود.

در همین مورد جابر بن سمره می گوید: «از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)شنیدم که فرمود: اسلام به دوازده خلیفه و پیشوا عزیز خواهد بود سپس سخني فرمود که من نشنیدم. از پدرم پرسیدم که چه فرمود؟ جواب داد که فرمود: همگی از قریش هستند».

در تاریخ اسلام دوازده خلیفه ای که حافظ و نگهبان عزت اسلام باشند، جز دوازده امامی که شیعه بدانها معتقد است،

نمی توان یافت زیرا دوازده خلیفه ای که پیامبر معرفی می کند، بلافاصله پس از آن حضرت به عنوان خلیفه ی ایشان معرفی گردیدند.

اکنون باید دانست که این دوازده نفر کیستند؟ اگر از خلفای چهارگانه که در اصطلاح اهل تسنن، «خلفای راشدین» نام دارند بگذریم، دیگر خلفا مایه ی عزت اسلام نبودند. تاریخ زندگانی خلفای اموی و عباسی بر این مطلب گواهی میدهد. ولی دوازده امام شیعه که همگی در عصر خود مظهر تقوا و پرهیزکاری بودند. حافظان سنّت رسول خدا و مورد توجه صحابه و تابعان و نسل های بعدی شدند و مورخین به علم و وثاقت آنان به خوبی گواهی داده اند.

مهمترین و اساسی ترین منابع فکری و فقهی شیعه به شرح زیر می باشد:

1. کتاب خدا (قرآن) 2 . ستت 3. اجماع 4 . عقل

از میان منابع یاد شده قرآن و سنت از جایگاه ویژه ای برخوردار هستند.

ص: 107

کتاب خدا، قرآن

پیروان مکتب تشیع، قرآن را به عنوان استوارترین منبع فقه خویش و معیار شناخت احکام الهی می دانند؛ زیرا پیشوایان شیعه کتاب آسمانی اسلام را والاترین مرجع برای به دست آوردن احکام فقهی معرفی نموده اند، بدین گونه که هر نظریه ای باید با سخن قرآن سنجیده شود و در صورت مطابقت با آن پذیرفته گردد وگرنه باید از آن اعراض به عمل آید.

ششمین پیشوای شیعه، امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » در این زمینه می فرماید:

«وَ كُلُّ حَدِيثٍ لَا يُوَافِقُ كِتَابَ اللَّهِ فَهُوَ زُخْرُف.»، «هر سخنی با قرآن هماهنگ نباشد، بی پایه است».

هم چنین امام صادق«عَلَيْهِ السَّلام » از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) چنین نقل می کند:

«أَيُّهَا النَّاسُ مَا جَاءَكُمْ عَنِّي يُوَافِقُ كِتَابَ اللَّهِ فَأَنَا قُلْتُهُ وَ مَا جَاءَكُمْ يُخَالِفُ كِتَابَ اللَّهِ فَلَمْ أَقُلْهُ.»، «ای مردم، هر سخنی که به من نسبت دهند، اگر با کتاب خدا هماهنگ است، از من می باشد و اگر با آن سازگار نباشد، از من نیست.

با این دو حدیث به خوبی روشن می شود که کتاب آسمانی مسلمانان از دیدگاه پیشوایان شیعه، استوارترین منبع استنباط احکام شرعی، به شمار می رود.

سنت

سنت به معنای گفتار، رفتار و تأیید کاری توسط رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) دومین سرچشمه ی زلال فقه شیعه می باشد و امامان از اهل بیت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به طور مستقل به عنوان ناقلان سنت پیامبر و گنجینه ی علوم وی قلمداد می کردند.

پیشوایان شیعه در کنار توصیه ی پیروان خود به قرآن، آنان را به سنّت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نیز سفارش نموده و کتاب و سنت را در کنار یکدیگر ستوده اند. امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » می فرماید:

هرگاه سخنی به شما رسید، اگر در کتاب خدا و گفتار پیامبر گرامی، گواهی بر آن یافتید بپذیرید وگرنه آن سخن برای آورنده ی آن سزاوارتر است). رهبران بزرگ شیعه در مورد سنت تا آنجا پیش رفته اند که مخالفت با کتاب خدا و سنت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) را مایه ی کفر دانسته اند. امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » می فرماید: «هر که با قرآن و سنت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) مخالفت ورزد کافر است». از دیدگاه شیعه، تنها پروردگار جهان، دارای حق تشريع و قانون گذاری برای جامعه ی بشریت است که قوانین و احکام شرع مقدس را به وسیله ی پیامبر خود به جهانیان ابلاغ می نماید و روشن است که رسول خدا تنها واسطه ی وحی و تشریع بین خدا و مردم می باشد و با این بیان روشن می گردد که اگر شیعه احادیث اهل بیت را نیز از منابع فقه خود می داند، این بدان معنا نیست که برای آن در برابر سنت پیامبر گرامی اصالت و استقلال قایل باشد بلکه اعتبار احاديث عترت، تنها بدان جهت است که بیانگر سنت رسول خدا می باشد. بنابراین امامان شیعه از خود سخنی ندارند و آن چه می گویند همان سنت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است.

ص: 108

حدیث ثقلین

محدثان هر دو گروه شیعه و سنی بر آن هستند که رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) دو میراث گرانبها از خود به جا گذاشته و همه ی مسلمانان را به پیروی از آنها دعوت نموده و سعادت و هدایت مردم را در گرو تمسک به آن دو دانسته است، یکی کتاب خدا، قرآن و دیگری اهل بیت و عترت خویش.

ترمذی در صحیح خود از جابر بن عبدالله انصاری و او از رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) چنین روایت

می کند:

ای مردم، من در میان شما دو چیز به جای می گذارم که اگر بدانها تمسک جویید هرگز گمراه نخواهید شد، کتاب خدا و عترت خودم). سپس ترمذی ادامه می دهد، پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: من در میان شما دو چیز به جای خواهم گذاشت که اگر بدانها تمسک جویید هرگز گمراه نخواهید شد و یکی از آنها بر دیگری برتری دارد، کتاب خدا که بسان رشته ی اتصال میان آسمان و زمین است و عترت و اهل بیت من، آنان هرگز از یکدیگر جدا نخواهند گشت تا در کنار حوض کوثر به من برسند، پس بنگرید چگونه پس از من با آن دو رفتار خواهید نمود.

مسلم بن حجاج روایتی در صحیح خود از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) آورده که حضرت فرمود: «ای مردم من بشری هستم که نزدیک است فرستادهی خدا (قابض ارواح) به سراغم بیاید و من به او پاسخ دهم، من در میان شما دو یادگار گرانبها به جای می گذارم یکی از آن کتاب خدا است که نور و هدایت را در بر دارد، به کتاب خدا تمشک نمایید. آنگاه پیامبر مردم را به قرآن ترغیب نمود و چنین افزود: دیگری اهل بیت من، شما را به اهل بیتم سفارش می کنم، شما را به اهل بیتم سفارش می کنم، شما را به اهل بیتم سفارش میکنم).

گروهی از محدثان از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) روایت نموده اند که فرمود: «انّی قَدْ تَرَکْتُ فِیکُمْ شَیْئَین لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُما: کِتابَ اللهِ وَ سُنّتی وَلَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْض»، من در میان شما دو یادگار سنگین و گرانبها به جای می گذارم یکی کتاب خدا قرآن و دیگری اهل بیتم، و این دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند گشت تا در روز رستاخیز در کنار حوض کوثر به من برسند.

لازم به تذکر است که حديث در این زمینه، بیش از آن است که در این نوشتار بگنجد. ولی در پرتو روایات یاد شده به روشنی معلوم می گردد که تمسّک به اهل بیت پیامبر و پیروی از آنان، در کنار کتاب خدا و سنت رسول گرامی، از ضروریات اسلام و رها نمودن سخنان عترت موجب ضلالت و گمراهی است.

اهل بیت رسول خدا که به عنوان قرین قرآن مجید و مرجع همه ی مسلمانان معرفی گردیده اند، دارای ویژگی های زیر

می باشند:

ص: 109

1. همه ی آنان از قبیله ی قریش و طایفه ی بنی هاشم می باشند.

2. همه ی آنان دارای چنان قرابتی با رسول خدا هستند که صدقه بر آنان حرام است.

3. همه ی آنان از مقام عصمت برخوردارند وگرنه از قرآن مجید عملا جدا می گردیدند، در حالی که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: آن دو (قرآن و عترت) از یکدیگر جدا نخواهند گشت تا در کنار حوض کوثر به من برسند.

4. مجموع آنان، دوازده نفر می باشد که بعد از رسول خدا، یکی پس از دیگری، ولی و پیشوای مسلمانان هستند.

5. این دوازده خليفه پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) مایه ی عزت و شوکت روزافزون اسلام می باشند.

با در نظر گرفتن این اوصاف که از روایات به دست می آید، بسان آفتاب روشن می گردد که مقصود پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از اهل بیت خود، که پیروی از آنان را به مسلمانان سفارش فرموده است، همان دوازده امام پاک از عترت پیامبر گرامی هستند که شیعه به پیروی و تمسّک به آنان در شناخت احکام فقهی خویش، افتخار می کند. (1)

عقل

حجیّت عقل از نظر شیعه به این معنی است که اگر در موردی عقل یک حکم قطعی داشت،

آن حکم به حکم این که قطعی و یقینی است حجت است.

فقه اسلامی عقل را به عنوان یک مبدأ برای استنباط می شناسد زیرا می دانیم که احكام اسلامی زمینی است یعنی مربوط به مصالح بشریت می باشد و تعبير فقها در این مورد این است که احکام تابع مصالح و مفاسد واقعی است یعنی واجبها تابع مصلحت های ملزمه برای بشر است و حرامها تابع مفسده های ملزمه، یعنی مصلحتها ومفسده ها به منزله ی علل احکام اند.

هرگاه در قرآن یا سنت مدرکی داشته باشیم بر همان اساس مصالح و مفاسد را کشف میکنیم اما اگر در جایی مدرکی از قرآن و سنت نداشته باشیم به حکم عقل، مصلحت یا مفسده را کشف میکنیم زیرا می دانیم که اسلام دینی است که هرگز از مصلحتها و مفسده های مهم نمی گذرد. به هر حال عقل به طور مستقل حجت است و طبق حديث معروف:

خداوند دو حجت دارد: حجت ظاهری و حجت باطنی، حجت ظاهری پیغمبران هستند که عقل خارجی هستند و حجت باطنی، عقل است که پیغمبر درونی است».

پس عقل عاملی است که در مواردی معین مناطات احکام را کشف می کند و در مواردی معین به ملاکات احکام پی می برد و علل احکام را کشف می کند. یعنی واقعا اگر در جایی به طور قاطع ملاکی کشف شود شرع هم با آن هماهنگی دارد.

به همین سبب است که گفته اند: «كُلَّ ما حَكَمَ به الشّرع حَکَمَ به العَقل» مقصود این است که

ص: 110


1- شیعه پاسخ می دهد، ص 21 و 22 و 27 و 28 و 173 تا 184.

اگر در جایی شرع به طور قاطع حکمی کرده است چون می دانیم در اسلام هیچ سخنی به گزاف گفته نمی شود، لذا عقل هم به طور اجمال می گوید: پس در این جا ملاکی وجود دارد گرچه من هنوز تشخیص نداده ام اما حتما ملاکی وجود دارد.(1)

اجماع

اجماع یعنی اتفاق آرای علمای مسلمین در یک مسأله. از نظر علمای شیعه اجماع از آن نظر حجّت است که اگر عموم مسلمین در یک مسأله وحدت نظر داشته باشند

دلیل بر این است که این نظر را از ناحیه ی شارع اسلام تلقی کرده اند. آن اجماعی حجت است که کاشف از قول پیغمبر یا امام باشد.

مثلا اگر معلوم گردد که در یک مسأله ای همه ی مسلمانان عصر پیغمبر بلا استثناء یک نوع نظر داشته اند و یک نوع عمل کرده اند دلیل بر این است که از پیغمبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) تلقی کرده اند و یا اگر همه ی اصحاب یکی از ائمه اطهار «عَلَيْهِم السَّلام » که جز از ائمه دستور نمی گرفته اند در یک مسأله وحدت نظر داشته باشند دلیل بر این است که از مکتب امام خود آن را فراگرفته اند. بنابراین، از نظر شیعه اجماعی حجت است که مستند به قول پیغمبر و امام باشد و از آن نتیجه گرفته می شود:

الف. از نظر شیعه تنها اجماع علمای معاصر پیغمبر یا امام حجت است. پس اگر در زمان ما همه ی علمای اسلام بدون استثناء بر یک مسأله اجماع نمایند به هیچ وجه برای علمای زمان بعد حجت نیست.

ب. از نظر شیعه، اجماع اصالت ندارد. یعنی حجيّت اجماع آن نظر نیست که اجماع و اتفاق آرا است، بلکه از آن نظر است که کاشف قول پیغمبر یا امام «عَلَيْهِ السَّلام » است.(2)

منابع علمی شیعه

سرمایه ی شیعه

لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن کَانَ یَرْجُو اللَّهَ وَالْیَوْمَ الْآخِرَ وَذَکَرَ اللَّهَ کَثِیرًا .» (3)

یکی از منابع شناخت از نظر اسلام، سیره ی اولیاء و پیشوایان اسلام از شخص پیغمبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) تا ائمه اطهار و به عبارت دیگر سیره ی معصومین است. گفته هایشان به جای خود، شخصیتشان یعنی سیره و روش شان منبعی است برای شناخت، سیره ی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) برای ما یک منبع الهام است و نیز سیرهی ائمه، به هیچ وجه فرق نمیکند.

ص: 111


1- اسلام ومقتضیّات زمان،شهید مطهری (رحمه الله ) ج 2،ص37 تا40
2- آشنایی با علوم اسلامی ج 3،(اصول فقه،فقه)شهید مطهری (رحمه الله)ص 15 و16
3- سوره احزاب آیه 21

ما شیعیان سرمایه ای داریم که اهل تسنن این سرمایه را ندارند و آن این است که برای آنها دوره ی معصوم یعنی دوره ای که یک شخصیت معصوم در آن وجود داشته است که از سیره ی او می شود به طور جزم بهره برد، بیست و سه سال بیشتر نیست چون تنها معصوم را پیغمبر اکرم می دانند و درست است که پیامبر در طول بیست و سه سال با شرایط مختلف بوده است و در شرایط مختلف، بسیار سیره ی پیغمبر آموزنده است، ولی ما شیعیان همان بیست و سه سال را داریم به علاوه تقریبا 250 سال دیگر یعنی ما مجموعا در حدود 273 سال دوره ی عصمت داریم و از سیره ی معصوم می توانیم استفاده کنیم.

از زمان بعثت پیغمبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) تا زمان وفات حضرت امام عسکری«عَلَيْهِ السَّلام » یعنی سال 260 هجری، 260 سال که از هجرت می گذرد ابتدای غیبت صغری است که عموم دسترسی به امام معصوم ندارند. آن 260 سال به علاوه ی 13 سال از بعثت تا هجرت، تمام برای شیعه دورهی عصمت است.

در این 273 سال شرایط و اوضاع چندین گونه عوض شده و در تمام این دوره ها معصوم وجود داشته است و لهذا ما در شرایط مختلف می توانیم روش صحیح را استنباط کنیم.

مثلا امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » در دوران بني العباس هم بوده است در صورتی که دورهای شبیه دوره ی بنی العباس برای پیغمبر اکرم رخ نداده است. از این جهت سرمایه های ما غنی تر و جامع تر است.(1)

ما شیعیان به دلیل اینکه امامت اهل بیت عصمت را پذیرفته ایم و سخنان آنها و افعال آنها را حجت می دانیم و معتقدیم رسول خدا ما را به آنها ارجاع فرموده است، از لحاظ آثار و مأثر دینی از اهل سنت و جماعت غنی تر هستیم، بیش از آنها حديث و خبر داریم، بیش از آنها حکمت های اخلاقی و اجتماعی داریم، بیش از آنها دعاهای پرارزش داریم که خود دعاها باب بزرگی است از معارف و تعلیمات اخلاقی و اجتماعی اسلام و باید مستقلا در اطراف آن بحث شود.

آنها به اندازه ی ما سیرت ندارند و از این جهت نیز ما از آنها غنی تر هستیم. لهذا کسانی که حساب کرده اند، می گویند که تمام صحاح سته ی اهل تسنن به اندازه ی کتاب کافی ما حدیث ندارد. اجمالا باید دانست که کتاب کافی متجاوز از شانزده هزار حدیث دارد.

این به نوبه ی خود یک افتخاری برای شیعه شمرده شده و به همین دلیل شیعه خود را محتاج به مقیاس و استحسان ندیده است و همیشه به این مطلب افتخار کرده است.

یکی از نقاط قوت شیعه همین است که مثلا ما اگر یک پیشوای معصوم داشته باشیم که 20 سال یا 30 سال در میان ما باشد آن قدرها تحولات و پیچ و خم ها و تغییرها و موضوع های مختلف پیش نمی آید که ما عمل آن پیشوا و طرز مواجه شدن آن پیشوا را با صورت های مختلف و شکل های مختلف آن موضوعات ببینیم و در نتیجه استاد بشویم و مهارت پیدا کنیم که ما هم


1- سیری در سیرهی نبوی، ص29 و 81 ص: 112

در این دنیای متغیر چگونه مواجه بشویم و در این زندگی متغیر چگونه اصول کلی دین را با موضوعات مختلف و متغير تطبیق کنیم.

زیرا دین یک بیانی دارد و یک تطبیقی و عملی عيناً مانند درس های نظری و درس های نظری و درس های عملی، درس های عملی طرز تطبيق نظریه هاست با موضوعات جزئی و مختلف. ولی اگر 250 سال یک پیشوای معصوم داشته باشیم که با اقسام و انواع صورتهای قضايا مواجه شود و طریق حل آن قضایا را به ما بنمایاند، ما بهتر به روح تعلیمات دین آشنا می شویم و از جمود و خشکی نجات پیدا می کنیم. (1)

افتخارات مكتب ما از دیدگاه امام خمینی (رَحِمَهُ الله)

ما مفتخریم و ملت عزیز سر تا پا متعهد به اسلام و قرآن، مفتخر است که پیرو مذهبی است که می خواهد حقایق قرآنی که سراسر آن از وحدت بین مسلمین بلکه بشریت دم می زند، از مقبره ها و گورستان ها نجات داده و به عنوان بزرگ ترین نسخه ی نجات دهنده ی بشر از جمیع قيودی که بر پای و دست و قلب و عقل او پیچیده است و او را به سوی فنا و نیستی و بردگی و بندگی طاغوتیان میکشاند، نجات دهد و ما مفتخریم که پیرو مذهبی هستیم که رسول خدا مؤسس آن به امر خداوند تعالی بوده و امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب، این بنده رها شده از تمام قیود، مأمور رها کردن بشر از تمام اغلال و بردگیها است.

ما مفتخریم که کتاب نهج البلاغه که بعد از قرآن بزرگ ترین دستور زندگی مادی و معنوی و بالاترین کتاب رهایی بخش بشر است و دستورات معنوی و حکومتی آن بالاترین راه نجات است، از امام معصوم ما است.

ما مفتخریم که ائمه ی معصومین از علی بن ابی طالب گرفته تا منجی بشر، حضرت مهدی

صاحب زمان «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » که به قدرت خداوند قادر زنده و ناظر به امور است، ائمه ی ما هستند.

ما مفتخریم که ادعیه ی حیات بخش که او را قرآن صاعد می خوانند، از ائمهی معصومین ما است. ما به مناجات شعبانیه امامان و دعای عرفات حسين «عَلَيْهِ السَّلام » و صحیفه ی سجادیه این زبور آل محمد و صحیفه ی فاطمیه که کتاب الهام شده از جانب خداوند تعالی به زهرای مرضیه است، از ما است.

ما مفتخریم که باقرالعلوم بالاترین شخصیت تاریخ است و کسی جز خدای تعالی و رسول (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و ائمه ی معصومین «عَلَيْهِم السَّلام » مقام او را درک نکرده و و نتوانند درک کرد، از ما است و ما مفتخریم که مذهب ما جعفری است که فقه ما دریای بی پایان است، یکی از آثار اوست و ما مفتخریم به همه ی ائمه ی معصومین «عَلَيْهِم السَّلام » و متعهد به پیروی آنانیم. ما مفتخریم که ائمه«عَلَيْهِ السَّلام » در راه تعالی دین اسلام و در راه پیاده کردن قرآن کریم که تشکیل

ص: 113


1- سیری در سیرهی ائمه اطهار «عَلَيْهِ السَّلام » ، ص 15.

حکومت عدل یکی از ابعاد آن است، در حبس و تبعید به سر برده و عاقبت در راه براندازی حکومت های جائرانه و طاغوتیان زمان خود شهید شدند. (1)

منابع فکری شیعه

قرآن کریم

قرآن کریم مهمترین منبع فکری و سرچشمه ی حقایق و معارف اسلامی است که کتاب آسمانی و سند نبوت پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) می باشد. قرآن کریم کلام خدای متعال است که از مصدر عزت و مقام کبریا و عظمت الهی به پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نازل گشته و به وسیله ی آن راه سعادت به بشر نشان داده شده است. قرآن یک سلسله مواد علمی و عملی به جهان انسانی نشان می دهد که آدمی با به کار بستن آنها به سعادت این جهان و آن جهان نایل می گردد.

قرآن کتابی است که در بیانات خود هدفی جز راهنمایی مردم به سوی سعادت ندارد و اعتقاد درست و حلق پسندیده و عمل شایسته را که پایه های سعادت فرد و جامعه ی انسانی است بابیانی رسا تعلیم می دهد.

«وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ.» (2)یعنی کتابی که روشنگر همه چیز است به سوی تو فرستادیم. قرآن معارف اسلامی را با سبک و بیان خاص خود القاء فرموده است و البته برای تفصیل آنها مخصوصا توضیح مسائل فقهی مردم را به در خانه ی نبوت هدایت می کند، چنان که می فرماید: «قرآن را به تو نازل کردیم تا آنچه را که از جانب خدا به سوی مردم فرستاده شده است برای آنان روشن سازی».(3)

قرآن کریم در بیان مقاصد خود بی آنکه مردم را به تقلید کورکورانه دعوت نماید با ایشان با زبان عادی و منطق خداداد خودشان صحبت می کند و یک رشته معلومات را که انسان خواه ناخواه با فطرت خود درک می کند یاد آور شده، تذکر می دهد که هرگز انسان نمی تواند از پذیرفتن آنها شانه خالی کند و از اعتراف به آنها سر باز زند. خدای متعال می فرماید: «إِنَّه ُ لَقَول ٌ فَصل ٌ وَ ما هُوَ بِالهَزل ِ» (4)

قرآن سخنی است که حق را از باطل جدا می کند، کلامی نیست که بیهوده و سرسری گفته شده باشد. مطلبی را که بیان میکند تا آن جا که شعاع دلالتش پیش می رود برای همیشه نسبت به همه کس زنده و پاینده است، مانند سخنان معمولی مردم نیست که از جهاتی چند فهم و تفکر می تواند به آن احاطه کند، سنجیده شود و از بقیه ی جهات غفلت و اهمال در آن راه داشته باشد، بلکه کلام خدایی است که بر هر پیدا و نهان احاطه دارد و از هر مصلحت و مفسده باخبر است. قرآن کریم از مردم می خواهد که به فطرت خود مراجعه کرده حق را بپذیرند، به این معنی که او خود را برای قبول بی قید و شرط حق آماده سازند و حق راکه خیر و نفع دنیا و

ص: 114


1- ره توشه های امت، ص 16 و 17؛ وصیت نامه ی سیاسی الهی امام خمینی (ره).
2- سوره نحل آیه 89
3- سوره نحل آیه44
4- سوره الطارق آیه 14

آخرتشان در آن است، بی آنکه به وسوسه های شیطان و زمزمه ی هوس گوش دهند قبول نمایند. خدای متعال در وصف قرآن می فرماید: «قرآن مردم را به سوی حق و حقیقت راهنمایی میکند و به سوی راه راستی که از هرگونه کژی و نقصان و تناقض به دور است هدایت می کند،(1)و نیز می فرماید: «این قرآن مردم را به سوی دین و آیینی راهنمایی می کند که از همه ی آیین ها و روش ها استوارتر است» (2)

و در آیه ی دیگر سبب این توانایی و استواری و درستی اسلام را همان مطابقت اسلام با آفرینش انسان معرفی می کند، زیرا واضح است که آفریننده ی انسان به روش و راهی که خواسته های فطری و نیازمندی های واقعی انسان را پاسخ می دهد و به بهترین وجهی انسان را کامیاب و خوشبخت خواهد ساخت، کمال آگاهی را دارد. «برای پذیرفتن دین استوار باش، دینی که با آفرینش مخصوص انسانی که هرگز قابل تغییر و تبدیل نیست توافق کامل دارد».(3)

دینی است که می تواند جامعه ی انسانی را اداره نماید و به سر منزل سعادت برساند و باز می فرماید: «قرآن کتابی است که به تو نازل کردیم تا مردم را از تاریکیها به سوی روشنایی بیرون آری».(4)

قرآن کریم مردم را به راه روشنی دعوت می کند که سرمنزل مقصود را به روشنی نشان دهد این راه ناگزیر راهی خواهد بود که به خواست های فطری انسان که همان نیازمندیهای واقعی او است پاسخ درست بدهد و با نظری که عقل سلیم انسان می دهد توافق داشته باشد و آن همان دین فطری است که اسلام نامیده می شود. آری قرآن کریم کتابی است آسمانی که پشتوانه ی آیین جهانی و همیشگی اسلام است و کلیات معارف عالیه ی اسلام در آن با بیانی جذاب ذکر شده است و از این نظر ارزش آن همان ارزش دین خداست. گذشته از این قرآن کریم سخن خدا و معجزهی جاویدان پیامبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) می باشد.

رابطه ی قرآن و سنت

اشاره

باید دید سنت که در لزوم مراجعه به آن به عنوان یک منبع اصیل اسلامی، فکری و اعتقادی پافشاری می شود چه رابطه ای با قرآن دارد؟ باید توجه داشت که سنت در برابر قرآن یک مسئله ی مستقل با خط مشی جداگانه ای نیست بلکه در طول قرآن قرار دارد. یعنی رابطه ی سنت با قرآن یک رابطه ی تبیینی است به عبارت دیگر سنت صورت عینی، تجسم یافته و عمل شده ی قرآن است و چون مرحله ی تطبیق دستورات قرآن با موارد موضوعات، پدیده ها و مسایل به طور عینی و عملی است، لذا از توضیح و تفصیل بیشتری برخوردار است.

در مقام مثل رابطه ی میان قرآن و سنت مثل رابطه ی فرمانده ی کل سپاهی با افسران و

ص: 115


1- سوره احقاف آیه30
2- سوره اسراء آیه9
3- سوره رومآیه30
4- سوره ابراهیم آیه1

سربازانی است که تحت فرمانده ی او می جنگند. فرمانده فقط فرمان حمله را صادر کرده و خطوط اساسی آن را تعیین می کند و از یادآوری جزئیات و حالات و موارد گوناگون صرف نظر می کند و این افسران جزء و سربازان هستند که در مرحله ی عمل و هنگام اجرای فرمان موارد و اشکال گوناگون حمله را با تمام جزیات و تفصیلاتش شکل می بخشند و عملی

می سازند.

در این جا کار آنها چیزی غیر از اجرای فرمان فرمانده شان نیست، بلکه بر اساس همان فرمان عمل کرده و آن را تجسم بخشیده و عملی ساخته اند و در عین حال بر مبنای کارایی شغل و آموزش های قبلی که داشته اند و مورد تأیید فرمانده شان نیز بوده، در ضمن اقدام و عمل، متن فرمان را بسط داده و صورت جدیدی بدان بخشیده و در مجموع چیز نو و جدیدی را به وجود آورده اند که دارای خصلت های ویژه ای است، به طوری که اگر کسی بخواهد آگاهی جامعی از آن جنگ کسب کرده و موارد مختلف آن جنگ و حمله را مورد مطالعه قرار دهد، قطعا نمی تواند تنها به متن فرمان و خطوط اساسی که در آن رسم شده اکتفا کند، بلکه باید عملیات، حالات و اقدامات افسران و سربازان را نیز در شرایط و حالات مختلف ملاحظه کند. رابطه قرآن کریم و سنت نیز چنین است، قرآن متن فرمان خدا و اساس است، خطوط اصلی و اصول کلی برنامه های اسلامی را در زمینه های مختلف بیان داشته و کمتر به جزئیات احکام پرداخته است.

پیغمبر اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و ائمه معصومین «عَلَيْهِم السَّلام » نیز به افسران و رزمندگانی می مانند که بر اساس دستورات خدا (قرآن) در روی زمین اقدام کرده و به هنگام بکارگرفتن و عملی ساختن کتاب خدا، با قول و عمل خود که متکی به وحی و روح قرآن است آن را توضیح و تفصيل داده اند. به همین دلیل، سنت دارای رسمیت و سندیت اعتقادی بوده و دارای ارزش برهانی و «حجت» است و نیز به همین دلیل است که عرضه داشتن سنت بر قرآن بهترین و مطمئن ترین راه بازشناسی احادیث و اخبار درست از نادرست و حقیقی از جعلی می باشد و پیامبر اسلام نیز بارها آن را با تأکید فراوان سفارش فرموده اند که: «هر مطلب و خبری از ما به شما رسید، آن را به قرآن عرضه دارید، اگر با قرآن مطابقت نکرد، به دیوار بزنید.» در واقع پیامبر و عترت یعنی معصومین «عَلَيْهِم السَّلام » قرآن مجسم هستند. حرکات و سکنات و گفتار و اعمال آنان نمودار زنده ای از قرآن می باشد. چنان که امام علی «عَلَيْهِ السَّلام » در جنگ صفین، به هنگامی که معاویه به منظور نیرنگ و فریب مردم و برخی از سربازان ساده لوح ارتش امام، نسخه های قرآن را بر سر نیزه ها کرد و خواستار تعطیل جنگ و قضاوت و حکمیت بر اساس قرآن شد و این درست در هنگامی بود که شکست و نابودی خود را از نظر نظامی حتمی یافت. امام «عَلَيْهِ السَّلام » خطاب به افسران و سربازان خود چنین دستور داد: بزنید این نسخه های قرآن فرو بریزند و هرگز نبرد را متوقف نسازید و گول نیرنگ معاویه را نخورید. او دلش به اسلام نسوخته و اساسا به قرآن

ص: 116

اعتقاد ندارد، قرآن در سینه من است و من قرآن ناطق هستم. این واقعیت تکان دهنده و هدایتگر، تفکیک ناپذیری قرآن و سنت را به خوبی روشن می سازد.

ابعاد سنت

اشاره

سنت معصوم دو شاخه ی اساسی دارد که اصطلاح سیره و حدیث نامیده می شوند.

1.سیره:

مجموعه فعالیت ها و تلاش های عملی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و ائمه «عَلَيْهِم السَّلام » را که به منظور به کارگیری دستورات اسلام و در راه گسترش ربط آن در شرایط گوناگون زمانی و مکانی به وقوع پیوسته است (سیره) می نامند.

مانند طرز برخورد با خانواده، همسایه، خویشاوندان و عموم دوست و دشمن و طرز معیشتی که خود داشته اند و نیز جنگها، نبردها، پیمانها و معاهده نامه هایی که با اقوام و پیروان مذاهب و مشروب های گوناگون داشته و واکنشی که در برابر حوادث، واقعیت ها و پدیده های اجتماعی و انسانی و جهت گیری و جهت بخشی های تاریخی از خود نشان داده اند.

مجموعه ی اینها که سیره نام دارد از فعل یعنی عمل و عکس العمل معصومین پدید آمده اند.

آن قسمت از واکنش و عکس العمل معصوم را که با تأیید در حال سكوت انجام گرفته (تقدیر) می نامند و لذا باید گفت سیره یا سنت کرداری از عمل و عکس العمل یعنی، فعل و تقدير او ترکیب یافته است.

2حدیث

پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و ائمه «عَلَيْهِم السَّلام » در کنار فعالیت ها و تلاش های گسترده و پردامنه ی عملی، فعالیت های علمی، تربیتی، رهنمودها و سفارش های زبانی و قولی نیز داشته اند، مجموعه ی این رهنمودها شاخه ی دیگر سنت را تشکیل می دهد. این بخش از سنت را حدیث، خبر، اثر و روایت می نامند و به عبارت دیگر می توان حدیث را سنت گفتاری معصوم نامید.

معروف ترین کتب حدیث شیعه

فقها و دانشمندان شیعه، در گذشته با توجه به پراکندگی (اصول چهارصدگانه) و نیز ضعف و یا اختلاط بعضی از مطالب نادرست به آنها، توسط اشخاص و دسته های شناخته شده و یا مشکوک دست به یک اقدام تحقیقی بزرگ زده و با استفاده از روش های مطمئن علمی و تاریخی، تحلیل حدیث و سنت را آغاز کردند.

در نتیجه بسیاری از به اصطلاح احادیث مجعول و یا ضعیف طبق ضوابط (رجالی) و تاریخی معرفی و پاکسازی شدند. اولین فردی که در این مورد دست به عمل زد دانشمند بزرگوار محمد بن یعقوب کلینی بود.

او بیست سال از عمر پربار خود را صرف جمع آوری معتبر ترین احادیث نموده و در اثر این اقدام انقلابی و شجاعانه ی علمی او کتاب (الکافی) پدید آمد که در دو قسمت اصول کافی و فروع کافی تدوین یافته است. کلینی بعد از اتمام

ص: 117

کافی مقدار زیادی از خطبه های اهل بیت و رسائل ائمه «عَلَيْهِم السَّلام » را که در آن نیامده بود در مجموعه ی گرانبهای دیگر به نام (روضه ی کافی) گردآوری نموده.

اینک بعضی از مهمترین کتب حدیثی شیعه را به اختصار معرفی می کنیم.

الف) اصول کافی: اصول کافی مشتمل بر هشت بخش می باشد که هر یک از این بخش ها کتاب نامیده شده است و اسامی آنان به قرار زیر است: کتاب عقل و جهل، کتاب فضل علم، کتاب توحید، کتاب حجة، کتاب ایمان و کفر، کتاب دعا، کتاب فضل قرآن، بلاخره کتاب معاشرت که در واقع احادیث، تحت عناوین فوق دسته بندی شده است. کتاب کافی در

جامعه ی تشیع جزو معتبر ترین کتب اسلامی محسوب می شود، اسناد حديث آن در طول قرون به نظر علماء رجال و درایه رسیده و عموما مورد وثوق واقع شده اند.

کتاب کافی به لحاظ این که مؤلف عالی قدر آن معاصر حضرت امام حسن عسکری«عَلَيْهِ السَّلام » بوده و نیز زمان غیبت صغری حضرت مهدی امام منتظر «عَلَيْهِ السَّلام » و نواب خاص او را درک کرده است حائز اهمیت خاص است.

کافی یکی از کتب اربعه یعنی کتاب های چهارگانه ی مشهور شیعه است.

ب) من لا يحضر الفقيه: این کتاب را شخصیت علمی و مذهبی بزرگ شیعه، محمد بن على بن بابویه ی قمی معروف به شیخ صدوق تألیف کرده است و بیشتر جنبه ی فقهی دارد. شیخ صدوق متوفای قرن چهارم است. این کتاب چهار جلد بوده و جمعا دارای 670 باب است.

ج) تهذیب الاحکام: این کتاب از تألیفات محمد بن حسن طوسی معروف به شیخ طوسی يا شيخ الطائفه می باشد، تهذیب الاحکام مشتمل بر 10 جلد می باشد و دارای 396 باب و 13988 حدیث است.

د) استبصار: این کتاب را نیز شیخ طوسی تألیف کرده و جنبه ی فقهی دارد.

این کتاب 4 جلد می باشد و دارای 830 باب و 5558 حدیث می باشد.

ه) وسائل الشيعة: مؤلف آن محمد بن حسن معروف به شیخ حر عاملی از علماء و دانشمندان قرن یازدهم است.

وسایل الشیعه با سلیقه ی علمی و ادبی بسیار جالبی در بیست مجلد تدوین یافته.

وسائل الشيعه غير از مقدمه و خاتمه دارای 51 کتاب (باب) و مشتمل بر 35843 حديث است و این کتاب در واقع یک دایرة المعارف بزرگ اسلامی است. مستدرک الوسایل این کتاب را مرحوم شیخ حسین نوری در تکمیل وسائل الشيعه نوشته است بدین ترتیب که احادیثی را که صاحب وسائل الشيعه نیاورده محدث نوری با حفظ همان سبک و سلیقه در این کتاب به عنوان مستدرک گرد آوری کرده است.

و) بحارالانوار: مجموعه ی عظیمی از احدیث می باشد که توسط علامه محمد باقر مجلسی گرد آوری شده است. بحارالانوار ابتدا 26 مجلد بزرگی بود اما هم اکنون در 110 جلد

ص: 118

معمولی به سبک نوین به چاپ رسیده است، از مطالعه ی مقدمه و محتوای بحار الانوار بر می آید که علامهی مجلسی آن را صرفا برای حفاظت آثار اسلامی از آسیب و گزند روزگار تدوین کرده است. طبیعی است که در یک تلاش علمی بزرگ با چنین انگیزه ای ورود اخبار ضعیف یا نادست اجناب ناپذیر است، و حفظ اسناد برای تحقیق مجدد کمک فراوانی به پژوهشگران می کند.

سفینه البحار و مدينة الحكم و الآثار این کتاب از تألیفات مرحوم محدث قومی است که با دقت فوق العاده و رنج فراوان تهیه شده و برای کسانی که بخواهند در دریای مواج بحار الانوار مجلسی غواصی کنند، وسیله ای مناسب و سودمند است و در واقع با این کشتی و وسیله ی علمی می توانند بر مجموعه ی آن احادیث دسترسی و احاطه یابند و این کتاب دو جلد است.

ز) كتاب الوافی: این کتاب را محمد بن مرتضی معروف به فیض کاشانی گردآوری کرده است، وافی با در نظر گرفتن اسقاط احادیث مشابه، جامع کتب اربعه است و مؤلف مشکلات لغوی و متنی بعضی از آنها را نیز توضیح داده است، کتاب وافی در 14 جلد تدوین یافته

است.

با توجه به کثرت کتب حدیث، معرفی یکایک آنها مقدور نیست، لذا تنها به ذکر مشخصات بعضی از کتب مربوطه می پردازیم.

ص: 119

معرف، برخی از معروف ترین کتب حدیث شیعه

نام کتاب:التوحید/نام مؤلف:شیخ صدوق/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب :عيون اخبار الرضا«عَلَيْهِ السَّلام » /مؤلف:شیخ صدوق/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی2

نام کتاب:خصال/نام مؤلف:شیخ صدوق/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب:معانی الاخبار /نام مؤلف:شیخ صدوق/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب:امالی/نام مؤلف:شیخ صدوق/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب:صفات الشيعه و فضائل الشيعه /نام مؤلف:شیخ صدوق/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب:علل الشّرایع/نام مؤلف:شیخ صدوق/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب:کمال الدین و تمام النعمه /نام مؤلف:شیخ صدوق/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب:المحاسن/نام مؤلف:برقی/تعدادمجلات عربی:2/تعدادمجلات فارسی -

نام کتاب:تحف العقول/نام مؤلف:ابن شعبه حرانی/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب:الغیبه/نام مؤلف:شیخ طوسی/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب:اَمالی/نام مؤلف:شیخ طوسی/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب:ارشاد/نام مؤلف:شیخ مفید/تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب:غررالحکم و دررالکلم /نام مؤلف:عبدالواحد آمدی/تعدادمجلات عربی:2/تعدادمجلات فارسی2

نام کتاب:الاحتجاج/نام مؤلف: ابو منصور طبرسی /تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی2

نام کتاب:مکارم الاخلاق/نام مؤلف: ابونصر حسن بن فضل طبرسی/تعدادمجلات عربی:2/تعدادمجلات فارسی2

نام کتاب:مجموعه ی ورّام/نام مؤلف:حسین بن ورّام/تعدادمجلات عربی:2/تعدادمجلات فارسی2

نام کتاب:کَشْفُ الغُمَّة فی مَعْرِفَةِ الأئمّة/نام مؤلف:علی بن عیسی اربلی/تعدادمجلات عربی: -/تعدادمجلات فارسی3

نام کتاب :محجة البيضاء/نام مؤلف:فیض کاشانی/تعدادمجلات عربی:8/تعدادمجلات فارسی -

نام کتاب:سنن النّبی/نام مؤلف:علامه طباطبایی /تعدادمجلات عربی:1/تعدادمجلات فارسی1

نام کتاب:مجموعه الحياة/نام مؤلف:محمد رضا حکیمی/تعدادمجلات عربی:- /تعدادمجلات فارسی -

نام کتاب:میزان الحکم/نام مؤلف:محمدمحمدی ری شهری/تعدادمجلات عربی:10/تعدادمجلات فارسی-

ص: 120

آشنایی با نهج البلاغه

عصر طلایی فرهنگ و تمدن اسلامی:

بی شک قرن چهارم هجری شکوفایی علمی و فرهنگی جهان اسلام است. دورانی که همه ی اندیشمندان اسلامی و صاحبان ملل و نحل مختلف آزادانه، در کنار هم به مبادله علوم و فنون می پرداختند، بغداد مرکز خلافت اسلامی در آن روز بزرگترین مرکز علمی جهان بود و با همت حاکمان شیعی آل بویه به خدمت علمی و فرهنگی به جهان بشریت مبادرت میکرد.

دانش هایی چون ادبیات و شاخه های آن، ریاضیات و هیئت و نجوم و شاخه های هر یک، فقه و اصول و فلسفه و منطق و کلام، طب و تاریخ و رجال و حدیث و تفسیر در میان دانشمندان مسیحی و مسلمان و شیعی و سنی و یهودی و مجوسی و صائبی و دهری آن عصر با

کمال آزادی و بدون تعصب رد و بدل می شد.

در چنین عصری و چنین محیطی سید رضی یا شریف رضی یعنی محمد بن حسین بن احمد در سال 359 متولد گردید و توانست در سال 400 هجری نهج البلاغه را متولد نموده و به عالم اسلام و بشریت ارزانی نماید او در محرم سال 406 هجری به دیار باقی شتافت. اما از خود آثاری ارجمند به جا گذارد که در رأس آنها راه بلاغت، شیوه ی بلاغت یعنی نهج البلاغه است که برگزیده ایست از آثار علی«عَلَيْهِ السَّلام » توسط سید رضی، وی در این گزینش بیشتر ملاک ادبی بلاغت را مد نظر قرار داده و به همین سبب نام این مجموعه گزیده را نهج البلاغه نامیده است. بی شک سیدرضی ادیب و شاعری برجسته، عالم و دانشمندی بی همتا در عصر خود بوده، وی در زمینه ی اعجاز قرآن، شرح سخنان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و فن نگارش و شعر از پیشگامان شیعه بوده است.

سید رضی که یکی از دانشمندان ادیب و فقیه برجسته ی قرن چهارم هجری است علاوه بر جمع آوری نهج البلاغه آثار و تألیفات ارزشمند دیگری نیز دارد

که مهمترین آنها عبارتند از:

1. خصائص الائمه

2. مجازات آثار النبوية

3. تلخيص البيان عن مجازات القرآن

4. حقایق التأويل في متشابه التنزيل

5. معاني القرآن

6. تعليق خلاف الفقها

7. دیوان اشعارش،...

کتاب خانه های معتبر و مراجع علمی:

قرن 4 هجری عصر گسترش و شکوفایی فرهنگ اسلامی بوده و مراجع علمی و کتاب خانه های معتبری در دنیای اسلام وجود داشت که قطعة سید رضی برای تأليف نهج البلاغه می توانسته از آنها بهره ببرد، مهمترین این کتاب خانه ها عبارتند از: 1. کتاب خانه ی سید مرتضی علم الهدی با هشتاد هزار جلد کتاب.

ص: 121

2. کتاب خانه ی بیت الحکمه بغداد که آغاز کارش با ده هزار کتاب بوده (در عصر بهاءالدوله دیلمی).

3. کتاب خانه ی بیت الحکمه بغداد در عصر هارون الرشید که مرکز نهضت ترجمه به شمار می رود.

4. کتاب خانه ی قرطبه اندلس با چهارصد هزار کتاب، به همراه فهرستهای موضوعی

5. کتاب خانه ی خزانة المكتب مصر با یک میلیون و ششصد هزار جلد کتاب در عصر خلفای فاطمی (العزيز بالله).

6. کتاب خانه ی صاحب بن عباد با چهل هزار کتاب.

7. کتاب خانه ی ابن ابی بعره. قطعا این کتاب خانه ها از نظر مدارک، منابع و اسناد علمی دارای امکانات فراوانی بوده اند

و سیدرضی از لحاظ مراجع و منابع در تأليف نهج البلاغه کاملا در وضع مساعدی قرار داشت.

در نتیجه نهج البلاغه از نظر اسناد و مدارک کاملا معتبر می باشد و در اثبات این امر کوشش های برجسته ای نیز صورت گرفته است از جمله سه کتاب تحقیقی معتبر در مورد اسناد نهج البلاغه مطرح است که عبارتند از:

1. ما هو نهج البلاغه تألیف سید هبة الدين شهرستانی.

2. مدارک نهج البلاغه تألیف شیخ هادی کاشف الغطاء.

3. مصادر نهج البلاغه تألیف سید عبدالزهراء حسینی خطيب.

آثار سیاسی اجتماعی تحولات قرن چهارم هجری:

تاریخ درد آلود چهار قرن اول صدر اسلام آن چنان برای اهل بیت رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و شیعیان آنان مشکلات به وجود آورده بود که اکثر آثار روایی اهل بیت مخفی و پنهان بودند و فرهنگ تشیع با تقیه و پنهان کاری همراه بود، انزوای سیاسی شیعه و محرومیت های پیروان اهل بیت تا قرن چهارم ادامه یافت اما در قرن چهارم برای شیعیان وضعیت جدیدی به وجود آمد، آنان از نظر سیاسی، فکری و فرهنگی موفقیت هایی به دست آوردند، در همین جو بود که سید رضی به تدوین نهج البلاغه پرداخت و بر شکوفایی فرهنگ و اندیشه ی شیعه در ابعاد مختلف سیاسی، حکومتی و اجتماعی و فرهنگی و تربیتی کمک شایانی نمود.

واژه ی نهج البلاغه:

این نام که به وسیله ی سید رضی برای مجموعه ی سه فصلی سخنان و كلمات مبارک امام علی «عَلَيْهِ السَّلام » انتخاب شده است

به معنی شیوهی آشکار بلاغت می باشد.

این کتاب مجموعه ای است مشتمل بر گزیده ای از خطبه ها، نامه ها و حکمت های امام علی«عَلَيْهِ السَّلام » و به عبارت دیگر شامل 239 خطبه می باشد

که فصل اول آن را تشکیل می دهد و دارای 79 نامه می باشد که فصل دوم این کتاب را تشکیل می دهد و در نهایت دارای 480 کلمهی کوتاه

ص: 122

می باشد. که فصل سوم این کتاب را تشکیل می دهد.(1) تألیف این کتاب در ماه رجب سال 400 هجری به پایان رسیده است.

فصاحت و بلاغت و زیبایی و شیوایی لفظی و معنوی و شمول و کلیّت و جامعیت و استحکام سبک و زیبایی نثر این کتاب را پس از قرآن در درجه ی اول قرار داده.

نهج البلاغه کتابی است که در سه بخش (خطبه ها، کتب و رسائل، قصارالحكم) مدون و در مجموع راه و رسم و روش و شیوهی رسایی و گویایی و روشنایی کلام و بیان و سخن را معنا می دهد و به حق نهج البلاغه پس از قرآن در فصاحت و بلاغت بی نظیر و بی بدیل است.

پیدایش و صدور خطبه های نهج البلاغه و نیز پیدایش و صدور حکمت های نهج البلاغه مربوط به دوران سه گانه ی (قبل از خلافت و زمامداری، دوران خلافت خلفاء سه گانه، دوران پنج ساله زمامداری) حضرت علی «عَلَيْهِ السَّلام » است اما پیدایش و صدور نامه های نهج البلاغه مربوط به دوران پنج ساله ی حکومت علی «عَلَيْهِ السَّلام » است

که شامل متعالی ترین روش های حکومت و مدیریت اسلامی است.

قبل و بعد از نهج البلاغه:

بی شک قبل از نهج البلاغه کتب فراوانی وجود دارد که مشتمل بر بسیاری از خطب و سخنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » است،

قبل از نهج البلاغه مجموعه های بسیاری از سخنان علی«عَلَيْهِ السَّلام » توسط بزرگان تاریخ و حدیث شیعه و غیر شیعه گردآوری شده بود که قطعة جزء اسناد و

منابع نهج البلاغه هستند که بعضی از آنها عبارتند از:

1. حفاظ و کتابی که ملازم علی «عَلَيْهِ السَّلام » بودند و گفتارهای آن حضرت را ضبط و ثبت می کردند، مانند حارث اغور همدانی و زید بن وهب جهنّی متوفی سال 96 هجری که مؤلف کتابی است به نام خطب أمير المؤمنين على المنابر في الجمع و الأعياد.

2. خطب على علیه السلام تألیف نصر بن مزاحم.

3. خطب امیرالمؤمنین تأليف اسماعيل بن مهران.

4. خطب على علیه السلام تأليف هشام بن سائب کلبی .. الخطبه الزهراء لامير المؤمنین «عَلَيْهِ السَّلام » تأليف ابو مخنف لوط بن يحيی از دی.

6. کتاب محمد بن عمرو واقدی. 7. رسائل على امير المؤمنین، کلام على في شوری، الخطب المعربات تأليف ابو اسحاق ابراهيم بن محمد ثقفی.

8. خطب على و كتبه الى عمالة تأليف ابو الحسن علی بن محمد مدائنی.

9. الكافي تأليف کلینی.

10. آثار شیخ صدوق.

ص: 123


1- البته نسخه ی دکتر صبحی صالح در جزء يکم، خطبه ها و سخنان در 240 شماره است اما جزء دوم، نامه ها و دستورات و وصایا در 79 شماره و جزء سوم، حکم و کلمات قصار در 480 شماره می باشد.

11. الارشاد تألیف شیخ مفید

12. تحف العقول تأليف ابن شعبه حرانی.

13. خطب على علیه السلام تأليف صالح بن ابی حماد ابي الخير.

14. بخشی از خطبه های علی«عَلَيْهِ السَّلام » که حضرت عبدالعظیم تألیف کردند.

15. خطب امیر المؤمنین «عَلَيْهِ السَّلام » تأليف مسعدة بن صدقه عبیدی. 16. الخطب لامير المؤمنین «عَلَيْهِ السَّلام » تأليف ابراهيم بن سلیمان خزار کوفی.

17. مأة كلمه من كلمات على «عَلَيْهِ السَّلام » تأليف ابو عثمان جاحظ.

18. کتاب ده جلدی تأليف عبدالعزيز يحیی جلودی بصری.

لازم به تذکر است که در کتاب مروج الذهب که یک صد سال قبل از نهج البلاغه، توسط مسعودی مورخ شهیر نوشته شده چنین آمده:

(آنچه مردم از خطابه های علی «عَلَيْهِ السَّلام » در مقامات مختلف حفظ کرده اند بالغ بر چهارصد و هشتاد و اندی می شود، على أن خطابه ها را بالبديهه و بدون یادداشت و پیش نویس انشاء می کرد و مردم هم الفاظ آن را می گرفتند و هم عملا از آن بهره مند می شدند).

نهج البلاغه فقط 239 خطبه سخنان علی«عَلَيْهِ السَّلام » در میان این در حالی است که در نهج البلاغه فقط 239 خطبه موجود است،

شهادت و گواهی مورخی آگاه چون مسعودی نشان دهنده ی رواج و حفظ و نشر سخنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » در میان مسلمین از طریق حفظ و نگارش و ثبت و ضبط آنهاست، آن هم به میزانی بسیار وسیع تر از نهج البلاغه ی سید رضی اما پس از نهج البلاغه نیز علمای بزرگوار اسلام دهها کتاب برجسته ی دیگر در مورد

سخنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » تألیف کرده اند از جمله:

.1. نثراللئالی تألیف امین الاسلام طبرسی.

2. غررالحکم و دررالکلم تأليف عبد الواحد آمدی.

3. استخراج الوقايع تألیف شیخ جمال الدين ابن فهد حلی.

4. الصحيفه العلويه تأليف عبدالله بن صالح سماهيجي.

5. هدی و نور من کلام امیرالمؤمنین«عَلَيْهِ السَّلام » تأليف ثروت منصور هیکل مصری.

کتب پیرامون نهج البلاغه:

این گونه کتب در عناوین مختلفی قابل تقسیم هستند از جمله:

1. ترجمه های نهج البلاغه.

2. شروح و تفاسیر نهج البلاغه.

3. منتخبات نهج البلاغه.

4. مستدرکات نهج البلاغه.

5. مدارک نهج البلاغه.

ص: 124

6. موضوعات نهج البلاغه و معرفی نهج البلاغه.

7. فهرست ها و معاجم نهج البلاغه، آری تقریبا در این هفت عنوان تاکنون صدها اثر گرانقدر تألیف شده که به بعضی از آنها اشاره می شود:

1. نهج البلاغه بالتصيح و فهرست موضوعی کامل از دکتر صبحی صالح.

2. ترجمه ی آزاد از جواد فاضل.

3. نهج الصباغه في شرح نهج البلاغه از علامه محمد تقی شوشتری.

4. مصادر نهج البلاغه و اسانیده از سید عبدالزهرا خطيب.

5. پژوهشی در اسناد و مدارک نهج البلاغه. 6. ترجمه و شرح نهج البلاغه از علامه محمد تقی جعفری.

7. ترجمه ی گویا و شرح فشرده ای بر نهج البلاغه زیر نظر مکارم شیرازی. 8 الكاشف عن الفاظ نهج البلاغه.

9. رابطه ی نهج البلاغه با قرآن از دکتر سید جواد مصطفوی.

10. حکمت عملی در نهج البلاغه از استاد جوادی آملی.

11. انسان کامل در نهج البلاغه از استاد حسن زاده آملی

12. سیری در نهج البلاغه از شهید مطهری.

13. المعجم المفهرس لالفاظ نهج البلاغه از سید کاظم محمدی و محمد دشتی.

14. شرح نهج البلاغه از ابن ابی الحدید با ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی.

15. ترجمه ی نهج البلاغه از دکتر سید جعفر شهیدی.

16. ترجمه ی دکتر اسداله مبشری

17. ترجمه ی داریوش شاهین.

18. ترجمه محمدعلی انصاری.

19. ترجمه و شرح نهج البلاغه از سید علی نقی فیض الاسلام.

20. نهج البلاغه موضوعی از محمد علی انصاری.

21. نهج السعادة في مستدرک نهج البلاغه از شیخ محمد باقر محمودی.

22. شرح کمال الدین، ابن میثم بحرانی، دوست و معاصر خواجه نصیر طوسی در سه بخش مستقل کبیر، متوسط و صغير.

23. شرح مولا محمد صالح قزوینی.

24. شرح محمد باقر لاهیجی اصفهانی.

25. شرح شیخ محمد عبده مصری.

26. منهاج البراعه از علامه سید حبیب اله خویی و تکمیل شده توسط شیخ محمد باقر کمره ای و استاد حسن زاده آملی.

ص: 125

27. في ضلال نهج البلاغه از محمد جواد مغنیه.

28. ترجمه و شرح مختصر قسمتی از نهج البلاغه از سید محمود طالقانی.

29. ترجمه ی محسن فارسی.

30. ترجمه و شرح مختصر از سپهر خراسانی.

نهج البلاغه در کلام دیگران

1. معاویه: (جز پیامبر هیچ کس بهتر از علی ایراد سخن نکرده است)، (به خدا سوگند جز او کسی آیین فصاحت را به قریش نیاموخته است).

2. عبد الحميد بن يحيی کاتب: (من هفتاد خطبه، از خطابه های علی را حفظ کردم و در نتیجه از طبع من چشمه های سخن جوشیدن گرفت و در وجود من به منبع جوشانی از علم و ادب مبدل شد).

3. ابن مقفع: (بلاغت و ادبیت را من از کلمات على آموخته ام).

4. ابن نباته: (من با فراگرفتن و حفظ صد فصل از پندهای علی گنجینه ای از دانش اندوخته ام که حاصل آن در صورت انفاق کردن آن فقط افزایش و گسترش آن است، آری این گنج زاییده ی صد فصل از مواعظ علی بن ابی طالب است).

5. شیخ محمد عبده: (در این کتاب ترغیب، تنفر، سیاست، جدل، اصول تمدن، حقوق متقابل اجتماع و رهبر، قوانین عدالت، پند و نصیحت وجود دارد و هیچ اندیشه و خواسته ای بر دل انسان نمی گذرد، جز آنکه بهتر و کامل ترش در این کتاب یافت می شود)، (همه ی دانشمندان معتقدند که سخن على بعد از کلام خداوند تعالی و پیامبرش، برترین و بلیغ ترین در جوهر و مایه، پربارترین در شیوه و سبک و در جامع ترین معنی کلام است).

6. استاد امین نخله مسیحی: (هرکس بخواهد روح تشنه ی خود را از سخن على سيراب سازد، باید به نهج البلاغه روی آورد).

7. نرسی سیان مسیحی: (اگر این گوینده با عظمت امروز بر فراز منبر کوفه قرار می گرفت شما مسلمانان می دیدید که مسجد کوفه با همه ی وسعت خود از مردم مغرب زمین برای استفاده از دریای خروشان دانش علی موج می زد).

به هر حال جایی که دوست و دشمن، شیعه و سنی، مسلمان و غیر مسلمان، خداپرست و کافر، شرقی و غربی، مغرض و منصف در برابر عظمت شخصیت علی و سخنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » اظهار عجز و ناتوانی کنند، جایی که امثال جاحظ، ابن عباس، عبدالحمید کاتب، صعصعة بن صوحان و سید رضی به ناتوانی خویش در برابر سخنان علی«عَلَيْهِ السَّلام »اقرار و اعتراف کنند، تکلیف کسان دیگری چون شیخ محمد عبده، طه حسين، شکیب ارسلان، زکی مبارک و نظایر آنها روشن است، آری علی کسی است به قول ابوعلی سینا هم چون معقول است در میان محسوس

ص: 126

پس به جاست که سخن ابن ابی الحدید معتزلی را آخرین سخن این بحث منظور کرده، هم صدا با او همگام اعتراف کنیم: (على پیشوای اهل فصاحت و سید ارباب بلاغت است، سخن وی فروتر از کلام خالق و فراتر از سخن مخلوق است و مردم گفتن و نوشتن را از وی آموخته اند).

آری، به حق همگان سخن على را از سخن خالق فروتر و از سخن مخلوق فراتر دانسته، نهج البلاغه را آخ القرآن نامیده اند زیرا معجزه ای است بشری در همه ی ابعاد ادبی و معنوی، ظاهری و باطنی.

مقام نهج البلاغه

در میان ما شیعیان علی «عَلَيْهِ السَّلام » نهج البلاغه یکی از متون اعتقادی و منابع فکری و عملی مکتب به شمار

می رود و پس از قرآن این کتاب از عظمتی خاص و اعتباری ویژه برخوردار است، این کلام معصوم است،

نامه و پیام معصوم است و لذا عالی شرح و تفسير اسلام و قرآن است، راه درست علم و ایمان و عمل و اخلاق و فضیلت را به انسان می آموزد، انوار الهی را سراسر این کتاب را مشعشع نموده، مواعظ وحكمتهایش همراه با نامه ها و خطبه هایش مسیر عزت و سیادت دنیوی و اخروی را بر روی انسان ها می گشاید و آنان را به سعادت می رساند،

نهج البلاغه ترجمان قرآن و مفسر و مبین و تالی کتاب وحی است، محتوایش از معدن عصمت و ولایت صادر شده پس در تعلیم و تبلیغ و تربیت و هدایت برا در قرآن کریم می باشد.

محتوایش از باب مدینه ی علم پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)صادر شده پس همدوش وحی الهی، شفای هر دردی است، نسخهی فلاح و نجات و خیر و سعادت در دنیا و آخرت است، نهج البلاغه سخن پاک و باروری است که ریشه اش در اعماق زمین ثابت و استوار و شاخسارش در اوج آسمان هاست. دستورالعمل فرماندهی فرماندهان، فرمان حکومتی حاکمان و برنامه ی سیاسی سیاستمداران راستین است و علاوه بر اینها نهج البلاغه تجلی گاه عشق و معرفت، عرفان و حکمت، عدالت و انسانیت، حماسه و شجاعت، زهد و عبادت و فلک اطلس موعظه و خطابت است. نهج البلاغه تنها نهج البلاغه نیست بلکه نهج الايمان است، نهج الاسلام است، نهج القرآن است، نهج الرسول است، نهج الآخره است، نهج العباده است، نهج الحق است، نهج الصدق است، نهج العدل است، نهج العز است، همان گونه که علی «عَلَيْهِ السَّلام » باب النبي است، نهج البلاغه نیز نهج النبوة است و همان گونه که علی«عَلَيْهِ السَّلام » نفس النبی است، نهج البلاغه نیز نهج الولایه است زیرا ولایت نفس نبوت است، به همین سبب است که این کتاب، کتابی است جاوید به جاودانگی قرآن.

کتابی است که دارای همه ی ابعاد مورد نیاز بشر برای همیشه و در همه ی ابعاد فردی، خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فکری، فلسفی، اعتقادی، نظامی، حکومتی، عبادی، روحی، معنوی، اخلاقی، مادی، دنیوی و اخروی است، آن هم در عالی ترین درجه و

أنا

ص: 127

عالی ترین سطح متکفل تربیت و هدایت و سازندگی روحی و عرفانی و سیر و سلوک باطنی و عهده دار رشد علمی و تقویت دانش و آگاهی بشر و موظف به تأمین فلاح و سعادت و رستگاری ابدی در همه ی ابعاد ظاهری و باطنی، روحی و جسمی، دنیوی و اخروی برای همیشه ی تاریخ می باشد.

موضوعات نهج البلاغه

گستردگی معانی و مفاهیم شگفت و عمیق و حیرت آور نهج البلاغه را اگر در عناوینی کلی قرار دهیم از دیدگاه شهید مطهری در کتاب سیری در نهج البلاغه دارای موضوعات کلی به قرار زیر خواهد بود:

1. الهيات و ماوراء الطبیعه

2. سلوک و عبادت

3. حکومت و عدالت

4. اهل بیت و خلافت

5. موعظه و حکمت

6. دنیا و دنیا پرستی

7. حماسه و شجاعت

8 ملاحم و مغیبات

9. دعا و مناجات

10. شکایت و انتقاد از مردم زمان

11. اصول اجتماعی

12. اسلام و قرآن

13. اخلاق و تهذیب نفس

14. شخصیت ها و یک سلسله مسائل دیگر.

بدیهی است که کلیه ی مسائل مربوط به خداشناسی و توحید و صفات خدا از جمله عدل الهی، پیامبر شناسی و نبوت، امام شناسی و امامت، معادشناسی و آخرت، انسان شناسی، جهان شناسی، احکام فقهی و فلسفه ی احکام و نیز جامعه شناسی و مسایل تربیتی و تیپ شناسی اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، حقوقی، و علمی و نظامی و فکری، عقیدتی و فلسفی مردم از عالی ترین مباحث این کتاب شریف و گرانقدر است.

البته اگر موضوعات نهج البلاغه را به طور جزئی بخواهیم تفکیک نماییم احتمالا در حدود یکصد و هشتاد موضوع جزئی و مشخص خواهد شد. البته شایسته است که در این مورد به فهرست موضوعی نهج البلاغهی دکتر صبحي الصالح مراجعه شود.

مخالفان نهج البلاغه

گروهی از نویسندگان و دانشمندان غیر شیعی مدعی شده اند که نهج البلاغه، عین قلم و بیان و اندیشه ی سید رضی است و او خود این کتاب را نوشته و به علی«عَلَيْهِ السَّلام » نسبت داده است، از جمله ابن خلكان صاحب و «فیات الاعیان»، صفدی صاحب «الوافی بالوفیات، جرجی زیدان صاحب «تاریخ آداب اللغة العربية»، مسيوديمو مبين، محمود محمد شاكر و دیگر مقلدان شرقی و غربی آنان را می توان نام برد که مدعی هستند محتویات نهج البلاغه هرگز بر زبان و قلم مبارک علی «عَلَيْهِ السَّلام » جاری نشده است.

حال آنکه بسیاری از ادیبان، محققان و مورخان برجسته ی عالم چه شیعه و چه سنّی بر

ص: 128

حقانیت و اعتبار و سندیت نهج البلاغه یقین کامل دارند و به آن اذعان و اقرار صریح نموده اند

و به شبهات مخالفان پاسخ دقیق، عالمانه و مستدل داده اند.

از جمله ابن ابی الحدید معتزلی، ابي الخير واسطی استاد ابن ابی الحدید، شیخ ابوالقاسم بلخی پیشوای بزرگ معتزله که سال ها قبل از به دنیا آمدن سید رضی می زیسته و نیز مسعودی مورخ برجسته که او هم قبل از تولد سید رضی می زیسته و قبلا از او نقل قولی شد، دیگر آبی جعفر بن قبه شاگرد بلخی معتزلی، هم چنین امام زبدی یحیی بن حمزه علوی، محمد عبد الغني حسن مصری و دکتر زکی مبارک هستند که از حقانیت نهج البلاغه دفاع کرده اند، قبلا نیز از امثال حاحظ، شیخ محمد عبده و دکتر صبحي الصالح نام بردیم و تأکید کردیم که اینان شارح سخنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » بوده و به آن افتخار می کنند.

(رجوع شود به کتاب مصادر نهج البلاغه و اسانیده، کتاب پژوهشی در اسناد و مدارک نهج البلاغه، نهج البلاغه از کیست اثر محمد حسن آل یاسین، ما هو النهج البلاغه اثر سید هبة الدين شهرستانی و کتب بنیاد نهج البلاغه).

صحیفه ی سجادیه

امام چهارم «عَلَيْهِ السَّلامُ » و موقعیت زمانی صحیفه ی سجادیه:

آغاز دوران امامت امام چهارم، حضرت زین العابدین«عَلَيْهِ السَّلام »مقارن با ظهر خونین روز دهم محرم سال 61 هجری عاشورای عظیم حسینی است. آن بزرگوار در لحظاتی مسئولیت عظیم امامت حقه را به عهده می گیرد که جنازه ی مطهر پدر بزرگوار و اجساد پاک عزیز ترین افراد خانواده اش در زیر ثم ستوران اشرار زمان و عمال طاغوت ستمگر دوران قرار دارد.

کار دستگاه ستم پیشه ی بنی امیه به جایی رسیده است که برای از بین بردن مخالفین خود کعبه قبله گاه مسلمين و خانه ی خدا را سنگ باران کرده و دستور قتل عام مردم مدینه، شهر پیامبر اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)را صادر می کند. فشار و خفقان به حدی است که امکان هر نوع مقابله ی رویاروی مؤثر را از امام «عَلَيْهِ السَّلام »سلب می کند و او که مسئولیت سنگین امامت حقه الهی و نیز مسئولیت عظیم پیام خون مقدس پدر بزرگوار و شهدای عظیم الشان کربلا را به دوش میکشد، او که باید از نهال نوپای انقلاب حسین «عَلَيْهِ السَّلام » مراقبت کرده و آن را به ثمر بنشاند، صلاح اسلام و مسلمین را در این نمی بیند که دست به شمشیر برد.

او بهتر از هر کسی می دانست که دستگاه حکومت جور، می کوشد مسلمانان را از حقایق دین دور نگه دارد و در صدد این است که فرهنگ و روح اسلام را به یکباره از بین ببرد و لذا از امام می خواهد فرهنگ اصیل اسلامی را که در اثر تحمیل فرهنگ طاغوتی توسط دستگاه بنی امیه رو به ضعف رفته و به دست فراموشی سپرده است، از نو زنده کند. چه او امام راستینی است که همچون سایر ائمه بر حق باید از حریم حقیقت اسلام و حدود و ثغور معارف حقه آن

ص: 129

حفاظت و پاسداری کند.

او در آن شرایط صعب چگونه می تواند این رسالت سنگین خود را عملی سازد؟ به راستی چقدر زیبا و باشکوه است که پیشوایی تنها و بی یاور در چنان موقعیتی، روح اسلام را در شكل دعا در قالب الفاظ می ریزد و صحیفه ی او شکل می گیرد و بدین ترتیب فرهنگ اسلامی در قالب جدیدی، بسیار آسان در اختیار مردم طاغوت زده قرار می گیرد و آنان را به خود می آورد. مردم رایحه ی دل انگیز اسلام راستین را از لابه لای دعاهای امام استشمام کرده و به آن دل می بندند و دستگاه ستمگر و ظاهربین بنی امیه همچنان از این سیاست بی خبر و غافل است.

صحیفه ی سجادیه در میان منابع اولیه ی تعالیم حیات بخش اسلام، بعد از قرآن کریم و نهج البلاغه امیر المؤمنان علی«عَلَيْهِ السَّلام » هیچ کتابی به عظمت و عمق و ژرفای صحیفه ی این میراث گرانبهای امام سجاد و سیدالساجدین نمی رسد.

صحیفه ی سجادیه که ظاهرا به صورت کتاب دعا و مناجات و راز و نیاز با خدای متعال در فرهنگ ما مطرح است گنجینه ای از تعالیم و معارف الهی است که جزئی ترین موضوعات تا عمیق ترین مباحث و مسائل اعتقادی، اخلاقی و تربیتی و سیاسی و نظامی و اقتصادی، اعم از فردی و اجتماعی را در قالب دعا بیان داشته است، آن هم از زبان معلم و مربی بزرگی که گستره ی وجودش از آبشخور وحی سیراب گشته و چنان به تجلی در آمده است که هر کسی در کنار آن بنشیند و با معرفت و بصیرت به آن بنگرد از آن بهره ها می برد.

صحیفه ی سجادیه که به زبور آل محمد(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)معروف و مشهور شده است قسمتی از دریای بیکران كلمات حیات بخش امام سجاد«عَلَيْهِ السَّلام »می باشد. این کتاب مشتمل بر 54 دعا می باشد که هر یک از آنها در تازه ای از معرفت به روی انسان می گشاید و کتاب تربیتی تمام عیار در فرهنگ اسلامی است که در ساختن شخصیت و معنویت بخشیدن به انسان بسیار مؤثر است.

صحیفه ی سجادیه تاکنون حدود 40 بار شرح شده و چندین بار به زبان فارسی ترجمه شده است.

اکثر شرح های صحیفه به زبان عربی میباشد و از جمله شرح های معروفی که بر صحیفه نوشته شده، شرح شیخ بهایی به نام (حدايق المقربين) است و نیز شرح سید علیخان مدنی شیرازی است، این شرح در 587 صفحه می باشد.

از جمله شرح های فارسی صحیفه، شرح میرزا محمد علی مدرسی چهاردهی و ترجمه و شرح سید علی نقی فیض الاسلام را می توان نام برد و از جمله ترجمه های معروف صحيفه به زبان فارسی می توان کتب زیر را نام برد

1. ترجمه ی صحیفه ی سجادیه از سید صدرالدین بلاغی.

ص: 130

2. ترجمه ی صحیفه ی سجادیه از مهدی الهی قمشه ای.

3. ترجمه ی صحیفه ی سجادیه از میرزا ابوالحسن شعرانی.

4. ترجمه ی صحیفه ی سجادیه از جواد فاضل. از آثار امام سجاد «عَلَيْهِ السَّلام » علاوه بر صحیفه، رساله ای است که بر مبنای حقوق و وظایف اخلاقی و انسانی می باشد و به (رساله ی حقوق) مشهور است. در این رساله امام سجاد«عَلَيْهِ السَّلام » انواع و اقسام حقوق را که هر فرد اهل ایمان به عهده دارد با دقت و ظرافت خاصی بیان نموده اند.(1)

عقیده ی شیعه در مورد امامت

اجر رسالت

در بسیاری از آیات قرآن می خوانیم که پیامبران الهی با صراحت این حقیقت را بیان کردند که ما هیچ اجر و پاداشی از هیچ کس نمی طلبیم بلکه اجر ما تنها بر خداوند بزرگ است.

آیات 109 و 127 و 145 و 164 و 180 سوره ی شعراء، هم چنین آیات 29 و 51

سوره ی هود و آیهی 72 سوره ی یونس و آیه 47 سبأ، بر این معنی دلالت دارد، بدون شک این عدم مطالبه ی اجر هرگونه اتهامی را از پیامبران راستین دفع می کند، به علاوه می توانند با آزادی کامل به کار خود ادامه دهند و قفل و بندهایی که بر اثر رابطه ی مادی ممکن است بر زبان آنها گذاشته شود از بین می رود.

اما جالب این که در مورد پیامبر اسلام سه تعبیر مختلف دیده می شود:

1. تعبیری که در آیات فوق آمده که می گوید: «اجر و پاداش من تنها این است که شما هدایت شوید»! این تعبیری است فوق العاده پر معنی و جذاب.

2. تعبیری که در آیه ی 23 سوره ی شوری آمده است: «{قُلْ لا أسألُكُمْ عَلَيْهِ أجْراً إلاَّ المَوَدَّةَ فِي القُرْبَى...}«من از شما پاداشی نمی طلبم جز دوستی بستگانم»!

3. تعبیری که در آیه ی 47 سوره ی سبأ آمده است: «قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ...»، «بگو پاداشی را که از شما خواستم تنها به سود شما است اجر و پاداش من تنها بر خداوند می باشد».

از ضمیمه کردن این سه تعبیر به هم چنین نتیجه می گیریم که: اگر در مورد پیامبر اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)اجر رسالت مودت ذي القربی شمرده شده است، این مودت از یک سو به سود خود مؤمنان است، نه به سود پیامبر و از سوی دیگر این محبت وسیله ای است برای هدایت یافتن به راه خدا.

بنابراین مجموع این آیات نشان میدهد که مودت ذي القربای رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)تداوم

ص: 131


1- آشنایی با منابع و متون اسلامی کد 2002 مراکز تربیت معلم.

برنامه ی رسالت و رهبری او است و باید دست به دامن ذوي القربی زد و از رهبری آنها استمداد جست، این همان چیزی است که شیعه در مسئله ی امامت از آن جانب داری می کند و معتقد است رشته ی رهبری بعد از پیامبر نه در شکل نبوت که در شکل امامت برای همیشه ادامه خواهد داشت.

توجه به این نکته لازم است که محبت عامل مؤثری است برای پیروی کردن، همان گونه که در سوره ی آل عمران

آیه ی 31 می خوانیم: «قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي...»، «بگو اگر خدا را دوست می دارید از من پیروی کنید، چرا که من مبلغ فرمان او هستم.

اصولا پیوند محبت باکسی، انسان را به سوی محبوب و خواسته های او می کشاند و هر چه رشته ی محبت قوی تر باشد

این جاذبه قوی تر است، مخصوصا محبتی که انگیزه ی آن کمال محبوب» است، احساس این کمال سبب می شود که انسان سعی کند خود را به آن مبدأكمال و اجرای خواسته های او نزدیک تر گرداند.(1)

در مکتب شیعه ی اهل بیت هرگاه به شخصی به طور مطلق امام گفته شود باید در تمام امور دنیوی و اخروی، مادی و معنوی، اجتماعی و روحانی امامت و پیشوایی داشته باشد. خود نمونه ی کامل تعالیم دینی باشد و مردم در اعمال و رفتار و شیوه ی زندگی به او اقتدا نموده و او را الگوی خود در همه ی شئون قرار دهند. چنین مفهومی از امامت است که در مکتب تشیع اهمیت خاصی یافته و اعتقاد به آن جز اصول مذهب شیعه به شمار می رود.

امامت در مکتب تشیع از ارکان دین به حساب آمده و اعتقاد به آن در راستای اعتقاد به توحید و نبوت و معاد است. امامت در عقیده ی شیعه امتداد همان رسالت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)است و امام معصوم جز نبوت سایر وظایف و شئون پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)را بر عهده دارد و به انجام این وظایف اقدام می نماید و بدین لحاظ مفهوم امامت در نزد شیعه که آن را جزء اصول اعتقادات قرار می دهد بدین صورت بیان می گردد: «امامت، ریاست کلی الهی است به نیابت از رسول

خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در امور دین و دنیای مردم». به اعتقاد شیعه مقام امامت یک منصب الهی است و امام باید از جانب خدا و به نص پیامبر خدا تعیین گردد. تکیه بر الهی بودن و منصوص بودن مسئله ی امامت است که آن را در زمره ی ارکان مکتب تشیع قرار داده است.

مراتب و درجات امامت در شیعه

1. امامت به معنی رهبری اجتماع:

مسئله ی امامت به معنی رهبری اجتماع همان ریاست عامه است که یکی از شئون نبوت و مقامات پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)بوده، زیرا آن حضرت به نص قرآن و عم عهده دار ریاست عامه و رئیس و رهبر اجتماع مسلمین بود.(سوره ی نساء، آیه ی 59).

ص: 132


1- تفسیر نمونه، جلد 15، صفحه ی 137 و 138.

بی شک اجتماع همیشه زعيم و رهبری می خواهد و هیچ کس در این امر تردید ندارد، لذا شیعه معتقد است بعد از پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و با معرفی آن حضرت به فرمان خدا، علی «عَلَيْهِ السَّلام »رهبر و زعیم جامعه ی مسلمین بوده اند. زیرا آن حضرت از هر جهت برتر، افضل، اعلم، اتق و اليق از دیگران بوده است و علاوه بر این ها علی«عَلَيْهِ السَّلام »با نص آشکار پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به عنوان امام و رهبر و زعیم جامعه ی مسلمین معرفی شده بود.

2. امامت به معنی مرجعیت دینی:

در زمان حیات پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از آن جایی که آن حضرت نبی بود و به او وحی می شد، لذا مردم آن چه را از احکام و دستورات و معارف دین نیاز داشتند و از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) سؤال می کردند بر اساس وحی الهی به آنها پاسخ داده می شد.

اما پس از آن حضرت و با توجه به خاتمیت رسول اکرم (ص) و انقطاع وحی تشریعی از میان تمامی صحابه کسی جز علی «عَلَيْهِ السَّلام »که وصی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بود و تربیت شده و تعلیم یافته ی مستقیم دامان و خانه ی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)بود و هم چون پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) معصوم و مصون از خطا و اشتباه بود نمی توانست مرجع دینی مردم باشد و این مطلب را بارها پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرموده بود که بعد از من در مسایل دینی هر چه را می خواهید از وصی من علی بن ابیطالب و فرزندان عالم و معصوم او بپرسید. در این معنی امامت نوعی کارشناسی طراز اول و بی بدیل در دین به شمار می رود، آن هم از ناحیه ی خدا و رسول خدا تعیین و معرفی گردیده.

این است که شیعه تأکید دارد که امامان، معصوم از خطا و گناه و اشتباه هستند و به همین لحاظ پس از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) مرجعیت دینی به طور مطلق از آنِ آن بزرگواران است، زیرا همان طوری که امکان نداشت پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در گفتار و اعمال خویش عمدا یا سهوا دچار اشتباه شود آن شاگردان خاص پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) هم امکان نداشته و ندارد که دچار خطا یا اشتباه شوند زیرا همان گونه که پیامبر به نوعی مؤید به تأیید الهی بود این شاگردان خاص او یعنی ائمه اطهار«عَلَيْهِم السَّلام » نیز چنین بوده و هستند.

3. امامت به معنی ولایت ظاهری و معنوی و باطنی و حجت زمان بودن:

این معنی از امامت اوج مفهوم امامت است و توضیح آن این است که بر اساس عقاید شیعه در هر زمانی، انسانی کامل و معصوم به عنوان ولی و حجت خدا در زمین و در میان مردم وجود دارد که به اذن خدا بر باطن و دل ها و ضمائر انسانها تسلط دارد و همانند یک روح کلی است که محیط بر همه ی روحها می باشد و چنان که می دانیم در حدیث وارد شده است که: «و لولا الحُجَةُ لَساخَطِ الأرضُ بأهلِها»، «هیچ وقت نبوده و نخواهد بود که زمین از حجت خدا خالی باشد).

هم چنین ما به حکم اعتقاد به اصول تشيع معتقدیم که مرده و زندهی امام معصوم هیچ تفاوتی ندارند زیرا در دعاها و زیارت ها چنین شهادت می دهیم: «ا اَشْهَدُ اَنَّکَ تَشْهَدُ مَقامیَ و تَسْمَعُ کَلامِی و تَرُّدُ سَلامی»

ص: 133

هم چنان که همه ی مسلمان ها در پایان نمازشان می گویند: «السلام عليك أيها النبی و رحمة الله و بركاته» و قطعا وجود مقدس پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) این سلام را می شنود و به آن پاسخ می دهد، لذا ائمه ی معصوم شیعه نیز از نظر معنوی و وسعت وجودی به اذن خدا همین جایگاه را دارا هستند.

بنابراین می توان گفت تشیع هم مراتبی دارد بعضی از شیعیان فقط قائل به امامت به معنی رهبری اجتماعی هستند، بعضی دیگر علاوه بر آن به مرجعیت دینی ائمه هم اعتقاد دارند و عده ی دیگری هر سه درجه و مرتبه را برای امامت ائمه ی معصوم قائل هستند.

نکته ای که یادآوری آن بسیار ضروری است، این است که معنی امامت در شیعه مترادف با حکومت نیست زیرا حکومت و زعامت و رهبری اجتماعی از اصولی است که هم شیعه آن را قبول دارد و هم اهل سنت و بلکه همه ی عقلای عالم این را قبول دارند که هر اجتماعی محتاج به رهبری و حکومت و حاکمیت و نظام سیاسی است، بنابراین این معنای از امامت نمی تواند اختصاص به شیعه داشته باشد هم چنان که نمی تواند جزء اصول دین قرار گیرد. پس ما هرگز نباید چنین اشتباهی را مرتکب شویم که تا مسئله ی امامت در شیعه مطرح شد، بگوییم یعنی مسأله ی حکومت، که در نتیجه مسأله به شکل ساده ای باشد.

امروزه این اشتباه خیلی تکرار می شود تا میگویند امامت، متوجه مسألهي حکومت می شوند در حالی که مسئله ی حکومت از فروع و یکی از شاخه های خیلی کوچک مسئلهی امامت است و این دو را نباید با یکدیگر مخلوط کرد.

اهمیت امامت به معنی مرجعیت دینی

از میان معانی و مراتب و درجات سه گانه ی امامت آن چه که در درجه اول اهمیت قرار دارد، مسئله ی جانشینی پیامبر

(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در مرجعیت دینی و توضیح و تبیین دین مبین اسلام پس از پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و منهای وحی است.

شیعه معتقد است پس از پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) چنین جانشینی وجود داشته است، یعنی جانشینی که به عنوان یک انسان کامل و معصوم و به دور از هرگونه خطا و اشتباه مرجعیت دینی امت را به جانشینی از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به عهده بگیرد.

چنین شخصی از نظر شیعه امام معصوم است زیرا هر چند گفتار پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) مستند به وحی مستقیم بوده است اما ائمه ی معصوم هم آن چه را گفته و می گویند، گفتارشان مستند به پیغمبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است. در همین باره است که علی «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بابی از علم به روی من باز کرد که از آن باب هزار باب دیگر باز شد». بی شک این سخن بیانگر نوعی ارتباط عمیق معنوی میان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و علی«عَلَيْهِ السَّلام » بوده است.

به طوری که علی«عَلَيْهِ السَّلام » در نهج البلاغه می فرماید: «من با پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در حرا بودم، صدای

ص: 134

ناله ی دردناکی را شنیدم، پرسیدم یا رسول الله، من صدای ناله ی شیطان را در وقتی که وحی بر تو نازل شد، شنیدم. پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به من فرمود: «یا علی! إِنَّکَ تَسْمَعُ مَا أَسْمَعُ، وَتَرَی مَا أَرَی، إِلَّا أَنَّکَ لَسْتَ بِنَبِیٍّ،»(نهج البلاغه، خطبه 192).

امامت و رهبری در بینش توحیدی و در مکتب وحی متکی به علم و دانش است و اصولا قوام رهبری و پیشوایی در راستای آگاهی و دانش کسی تحقق پیدا میکند که او راهنمای انسان ها به سوی کمال و سعادت است و چنین کسی قطعا باید اعلم و افضل امت باشد.

قرآن کریم در همین رابطه از زبان حضرت ابراهیم خطاب به سرپرست خود می فرماید:

«يٰا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جٰاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرٰاطاً سَوِيًّا»، «ای پدر به درستی که از جانب خدا به من علمی رسیده است که آن علم به تو نرسیده بنابراین از من پیروی نما تا تو را در راه راست و هموار راهنمایی کنم». .

اصل تبعیت از عالم یک اصل فطری است که در تمام امور صدق می کند و این حقیقت در خصوص زمامداری اجتماع چهره ی بارزتری به خود می گیرد. بدین معنا که زمام هدایت اجتماع باید به دست فردی سپرده شود که از آگاه ترین افراد اهل زمان خود باشد.

از نظر شیعه ائمه به دلیل طهارت باطنی و عصمت، عالم و آگاه به همه ی حقایق قرآن بوده اند.

می دانیم که قرآن که مأخذ اساسی همه ی معارف اسلامی است و اعتبار همه منابع دینی به واسطه ی اوست، کتاب بسیار عمیقی است و پی بردن به محتوای ژرف آن نیاز به تفسیر و توضیح دارد.

قرآن شامل محکم و متشابه، مجمل و مأوَل، ناسخ و منسوخ، عام و خاص، مطلق و مقید است که احاطه ی بر همه ی آنها برای افراد عادی میسر نیست.

ظهور انواع فرقه ها در تاریخ اسلام هم چون اشاعره، معتزله، مجسمه، معطله،... و پدید آمدن انحرافات مختلف در برداشت از آیات قرآنی خود نتیجه ی عملی اعتقاد به کفایت قرآن بوده است.

خداوند در مورد قرآن می فرماید: « إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ * فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ * لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ ».(واقعه، 79) «آن قرآنی است محترم که در کتابی نهفته است، کتابی که جز افراد مطهر کسی آن را لمس نتواند کرد».

تردیدی نیست که مطهرینی که خداوند به آنها اشاره می فرماید به حقیقت قرآن که در کتاب مكنون و لوح محفوظ است واقف اند. لوح محفوظ لوحی است که از تغییر و تحول در امان است و طبعا آنان که با چنان لوحی در ارتباطند از شک و تردیدهایی که اذهان بشر به آن دچار است و نیز هرگونه نوسان بین حق و باطل مصون هستند. خداوند موهبت طهارت را به دل های آنها ارزانی داشته و اسرار و رموز آیات را به آنها آموخته است.

ص: 135

بنابراین هر چند قرآن تمامی معارف مورد نیاز انسان را داراست، اما نباید از نظر دور داشت که قرآن جز اصول و کلیات معارف و احکام را بیان نفرموده و به ذکر جزئیات مسایل نپرداخته بلکه تفسیر معارف و بیان جزئیات را به عهده ی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و امامان معصوم («عَلَيْهِ السَّلام »واگذار نموده است.

بنابراین لازمه ی حفظ حدود شرع و حراست از کتاب آسمانی، وجود شخصیت هایی است که بعد از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، همانند او به اسرار قرآن واقف و به حریم دین آشنا باشند تا راه را برای هر نوع برداشت های انحرافی و تأويلات ناروا مسدود کنند تا دین خدا از گزند آفات مصون بماند.

در مورد علم خاص امامت که علی «عَلَيْهِ السَّلام »و پس از او همه ی ائمه «عَلَيْهِ السَّلام » از آن برخوردار بودند

ضروری است به این نکات توجه کنیم:

1. علی«عَلَيْهِ السَّلام » و همه ی ائمه«عَلَيْهِم السَّلام »صحیفه ها و کتاب هایی در اختیارشان بوده که به عنوان میراث نبوت به آنان رسیده است. در روایتی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) خطاب به علی «عَلَيْهِ السَّلام »فرموده اند: (یا على، خدا به تو دستور داده تو را به خودم نزدیک کنم، علوم خودم را به تو یاد دهم تا آنها را نگهداری نمایی). سپس این آیه نازل شد: «...وَتَعيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ». (حاقه، 12) «و لیکن گوش شنوا این پند و تذکر را تواند شنید»، آنگاه به علی «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: (تویی آن گوش شنوا و نگهدارنده). و نیز پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)می فرمود: (وقتی برای مناجات پروردگارم حاضر شدم با من سخن گفت و مناجات نمود. هر چه را از خدا گرفتم به على ياد دادم، پس على باب علم من است).

حضرت علی «عَلَيْهِ السَّلام »در مورد جایگاه علمی اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام »می فرماید: (نفایس قرآن نزد اهل بیت است. آنان گنجهای علوم الهی هستند، اگر لب به سخن بگشایند راست می گویند و اگر سکوت اختیار کنند کسی نمی تواند بر آنان سبقت جوید).(1)

و نیز می فرماید: (آنها - اهل بیت - زندگی دانش و مرگ نادانی هستند. بردباری ایشان از علمشان خبر می دهد، ظاهرشان از باطنشان حکایت دارد. سکوتشان بر استواری منطقشان دلالت می کند، با حق مخالفت نمی کنند و در آن اختلاف ندارند). (2)

هم چنین در جای دیگر فرمود: (به واسطه ی اهل بیت حق در جایش قرار می گیرد و باطل از جایش ریشه کن می شود و زبانش قطع می گردد. آنان دین را تعقل نموده اند، اما تعقلی که با فهم و حفظ و رعایت همراه است، نه تعقلی که برای شنیدن و روایت کردن باشد زیرا راویان علم، فراوانند ولی رعایت کنندگانش کم اند). (3)

صيرفي از امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » نقل می کند که ایشان فرمود: (نزد ما کتابی موجود است که با وجود آن احتیاجی به مردم نداریم ولی آنان به ما نیازمندند. نزد ما کتابی است که به املاء

ص: 136


1- نهج البلاغه، خطبه ی 150.
2- نهج البلاغه، خطبهی 143.
3- نهج البلاغه، خطبهی 234.

رسول خدا و خط علی تهیه شده، تمام مسائل حلال و حرام در آن نوشته است. شما چیزی را به ما ارجاع می کنید که می دانیم اگر بدان عمل کنید چه می شود و اگر ترک کنید چه می شود).(1)

هشام بن سالم و حماد بن عثمان و غیر ایشان، میگویند از حضرت صادق«عَلَيْهِ السَّلام » شنیدم که می فرمود: (حديث من، حدیث پدرم و حدیث پدرم حديث جدم و حديث جدم حدیث حسین و حدیث حسين حديث حسن و حدیث حسن حدیث امير المؤمنین و حدیث امیر المؤمنین حدیث رسول خدا و حدیث رسول خدا قول خداست).(2)

علی بن ابیطالب «عَلَيْهِ السَّلام » در علم و دانش به مرتبه ای رسید که رسول خدا مقام علمی وی را

ستود و بدان گواهی داده فرمود: «علم و دانش گوارایت باد ای ابوالحسن، علم را مانند آبی نوشیدی).

پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) می فرمود: ««أنَا مَدینَهُ العِلمِ و عَلیٌّ بابُها،»، «من شهر علم هستم و على باب آن است». می فرمود: «یا على من شهر علم و تو درب آن هستی، هرکس گمان کند از غیر درب می تواند وارد شهر شود دروغ می گوید».

یکی از منابع علم امامان معصوم استفاده از قرآن مجید می باشد زیرا قرآن منشأ و سرچشمه ی تمام احکام و معارف دین است و جز حضرات معصوم«عَلَيْهِ السَّلام »کسی قادر نیست به عمق و باطن آن کتاب آسمانی دسترسی پیدا کند و حقايق آن را استنباط و استخراج نماید.

سماعه می گوید به حضرت موسی بن جعفر «عَلَيْهِ السَّلام » عرض کردم: «آیا همه چیز در قرآن و سنت رسول خدا هست یا از خودتان می گویید»؟ فرمود: «از خودمان نمی گوییم بلکه همه چیز در قرآن و سنت پیامبر موجود است».

امیر المؤمنين «عَلَيْهِ السَّلام »فرمود: «قرآن را به سخن آورید ولی قرآن برای شما سخن نمی گوید. من می توانم از آن خبر بدهم، علوم گذشته و آینده در آن کتاب آسمانی موجود است، احکام و مسایل مورد احتیاج شما و تفسیر موارد اختلافتان در آن کتاب وجود دارد. اگر از من بپرسید به شما یاد میدهم».

سلمة بن محرز می گوید از حضرت باقر«عَلَيْهِ السَّلام » شنیدم که می فرمود: «یکی از علوم ما علم تفسیر قرآن و احکام آن است».

اسماعیل بن جابر روایت کرده که حضرت امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام »فرمود: «اخبار گذشته و آینده و احکام قضاوت ها در قرآن موجود است، ما آنها را می دانیم».

جابر از امام باقر «عَلَيْهِ السَّلام » نقل کرده که فرمود: «هیچ کس نمی تواند ادعا کند که از ظاهر و باطن قرآن اطلاع دارد، مگر اوصیای پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)».(3)

از نظر شیعه در وجود امام «عَلَيْهِ السَّلام »صفات و جنبه های خاصی می باشد که تعیین امام را از جانب خدا و رسول خدا ضروری می گرداند. این صفات و جنبه های انحصاری و اختصاصی در

ص: 137


1- اصول کافی، ج 1، ص 241.
2- اصول کافی، ج 1، ص 53.
3- اصول کافی، صفحه ی 61 و 62.

وجود امام به گونه ای است که دیگران هرگز قدرت تمیز و تشخیص آن صفات و ویژگی ها را در هیچ انسانی ندارند و بدون وجود چنین صفات و ویژگی هایی نیز هرگز کسی شایستگی تكيه زدن بر مسند جانشینی و خلافت رسول خدا( (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و امامت و ولایت و رهبری امت را در امر هدایت که همان استمرار نبوت است را نخواهد داشت.

به طور عمده و اساسی این صفات و خصوصیات انحصاری را که برای اوصیاء پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) ضروری هستند، می توان در دو صفت «علم» و «عصمت» خلاصه کرد یعنی همان گونه که علم و عصمت درباره ی پیامبر ضروری است درباره ی امام نیز ضروری است.

ما در مباحث بالا به مسأله ی علم امام پرداختیم و این مسأله ی عصمت امام را بررسی میکنیم.

شیعه عصمت را یکی از شرایط اساسی امامت می داند و غیر معصوم را برای نیل به مقام امامت لایق نمی شناسد. منشأ تأكید شیعه به معصوم بودن امام بینش خاصی است که شیعه نسبت به مسألهی امامت دارد، یعنی شیعه امام را حافظ و نگهبان شریعت و مرجع مردم برای شناسانیدن اسلام می داند و بدین جهت همان طوری که به عصمت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) معتقد است عصمت امام را هم ضروری می داند و بر این اساس تمام وجوه عصمت نبی را در مورد امام نیز تعمیم می دهد.

بدین معنا که امام:

1. در مقام دریافت حقایق و درک واقعیات خطا نمی کند.

2. در مقام ضبط و نگهداری و ابلاغ احکام و معارف آسمانی مرتکب اشتباه و خطا نمی شود.

3. در مقام عمل هیچ گاه دچار لغزش های عمدی و سهوی نمی گردد و هرگز معصیت از او صادر نمی شود.

باید دانست آنچه «عصمت» نامیده می شود یک نیروی ادراکی و یک علم و بینش خاصی است که به هیچ وجه مورد غفلت قرار نمی گیرد و مغلوب جهات دیگر انسان معصوم واقع نمی شود. علمی که آن را عصمت می نامیم با سایر علوم از این جهت مغایرت دارد که اثر آن دائمی و قطعی و تخلف ناپذیر است.

نیروی ناشی از عصمت در اثر مشاهده ی حقایق اشیاء و رؤیت ملكوت و باطن عالم حاصل می شود؛ این علم جدای از کمالات نفسانی و فضایل اخلاقی شخص معصوم نیست، لازمه ی این بینش معنوی علاوه بر برخورداری از حد نصاب علم و آگاهی، بهره مندی از اعتدال کامل روحی در زمینه ی امیال و گرایش ها و در نتیجه آزادی کامل اراده است و به این علت است که با وجود ملکه ی عصمت، نفس معصوم به غیر از طاعت و بندگی و تسلیم در برابر امر خدا به چیزی رغبت ندارد و هرگز از آن غفلت

نمی کند.

اساس مسئله در باب امامت جنبه ی معنوی آن است. امام یعنی انسان هایی معنوی مادون

ص: 138

پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) که از طریقی معنوی اسلام را می دانند و می شناسند و مانند پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، معصوم از خطا و لغزش و گناهند.

امام، مرجع قاطعی است که اگر جمله ای از او بشنوید نه احتمال خطا در آن می دهید و نه احتمال انحراف عمدی و این همان عصمت است. بر همین اساس است که شیعه در اثبات علم و عصمت امامان بزرگوار خود به حدیث نبوی ثقلین که حدیثی است متواتر و از حیث سند

کاملا معتبر است، استناد می کند.

رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در اواخر عمر شریف خود فرمود: «ا﴿إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی ما إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بهما لَنْ تَضلُّوا أبَداً و إنّهما لَنْ یَفْتَرِقا﴾ »، «من در میان شما دو امانت نفیس و گران بها میگذارم، یکی کتاب خدا قرآن و دیگری اهل بیت خودم، مادام که شما به این دو تمسک جویید گم راه نخواهید شد و این دو یادگار من هیچگاه از هم جدا نمی شوند).

تأکید پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به همراهی کتاب و عترت نه تنها به این معنا است که این دو راهشان

از هم جدا نخواهد شد و بین آنها جدال و نفاقی پدید نخواهد آمد بلکه می رساند که تمسک به این ها از یکدیگر نیز تفکیک ناپذیر است. یعنی فهم قرآن و معارف آن بدون چنگ زدن به دامن اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام » میسر نیست و بدین ترتیب لزوم پیروی از اهل بیت در کنار کتاب خدا امری است که در کلام رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) وضوح کامل داشته و پیشوایی و مرجعیت ایشان و در رأس همه علی «عَلَيْهِ السَّلام »را ثبات می نماید.

حدیث متواتر ثقلین که در بیش از دویست کتاب معتبر و مورد اعتماد اهل سنت نقل شده

است، نه تنها در یک مورد بلکه در شرایط و مقامات و جاهای مختلف از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نقل شده است. پیام این حدیث این است که عترت یعنی اهل بیت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)که همان امامان شیعه هستند، مفسر و مبین واقعی سنت رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) هستند و تمام سنت نبوی نزد آنان است. پس این حدیث به همه ی مسلمانها فرمان می دهد که باید سنت رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)را از عترت او تلقی و دریافت کنند. بنابراین روح کلی امامت این است که اسلام که دینی است جامع و کلی و پر فروغ، در هر عصری از طریق قرآن و عترت به حیات و پویایی و تحرک خود ادامه می دهد و به همه ی نیازهای واقعی بشر، این دین کامل و جامع و جاوید پاسخگو می باشد.

هم چنین این حدیث شریف به ما می گوید که دین را از این دو منبع گرانبها و با ارزش یعنی قرآن و عترت بگیرید زیرا: همان طور که قرآن معصوم است و در آن هیچ خطا و اشتباهی وجود ندارد آن منبع دیگر یعنی عترت هم معصوم است به همین دلیل پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)با قاطعیت امر به پیروی از آنها فرموده است. تأکید پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) بر این حدیث شریف از این جهت است که مسلمانها همان طوری که به قرآن مراجعه می کنند وظیفه دارند که به عترت نیز مراجعه کنند و تا وقتی که امت اسلامی به این دو امانت گرانبهای پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)

ص: 139

تمسک بنمایند هرگز گمراه نمی شوند. خود پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)قرآن را (ثقل اکبر ) و عترت را (ثقل اصغر) نامیده است و این خود بیانگر این است که آن حضرت عترت را (عدل قرآن) قرار داده است. لذا نباید میان عترت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و قرآن افتراق و جدایی به وجود آید؛ زیرا به فرموده ی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) این دو هرگز از هم قابل جدایی و انفکاک نیستند. علاوه بر موارد فوق می توان از حدیث شریف ثقلین نتایج دیگری نیز اخذ کرد، از جمله:

1. علم امامان شیعه.

2. عصمت امامان شیعه.

3. عدم انفکاک قرآن از امامان شیعه.

4. ضرورت پیوند قرآن و امامت و رعایت این پیوند و اتصال در مرجعیت دینی از سوی مسلمين.

5. چون قرآن کتاب جاودانه ی الهی می باشد و پیوسته وجود دارد پس عترت پیامبر نیز پیوسته وجود دارد یعنی تا زمانی که قرآن هست، عترت رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) نیز هست و این قرینه ی دیگری بر اثبات وجود مقدس حضرت مهدی (عج) به عنوان عترت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و کفه ی دوم ثقلین در زمان ما می باشد، پس همیشه و در همه ی زمان ها هم چنان که قرآن وجود دارد، عترت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)که تالی قرآن و حجت خداوند است همانند قرآن موجود است و تحقق و واقعیت و عینیت دارد و هم چون قرآن مرجع و مستند و سند اسلام و مسلمین است.(1)

هفت نکته در بحث امامت

إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ». (احزاب، 33) اهل بیت گرامی حضرت رسول به تبع وجود مقدس پیامبر خاتم و اشرف الخلايق و دختر گرامیش کوثر خلقت حضرت زهرا(سَلامُ الله عَلیهَا) و به ارادهی تکوینی حق متعال از هرگونه ناپاکی و پلیدی و گناه پاک و پاکیزه هستند و دارای صفت عصمت و طهارت افاضی می باشند و به همین سبب اسوه و الگو و امام خلق و خلیفه و حجت حق هستند.

مقام روحانی و معنوی آن بزرگواران به گونه ای است که مشمول آیه ی تطهیر(آیه ی سی و سوم سوره ی احزاب) و آیهی مباهله (آیه ی شصت و یک سوره آل عمران) شده، امامت آن بزرگواران به نص الهی قرآن کریم ثابت می گردد.

فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ»..

به شهادت تاریخ شرکت کنندگان در مباهله با مسیحیان نجران پنج تن آل عبا بودند و بس همان هایی که آیه ی تطهیر در شأن آنها نازل گردیده، آیه ی مباهله نیز در تأیید و تکریم و تعظیمشان نازل شده و بدیهی است که مراد از ابنائنا امام مجتبی («عَلَيْهِ السَّلام » و سیدالشهدا «عَلَيْهِ السَّلام » است و

ص: 140


1- امامت و رهبری، جلسه ی دوم، صفحه ی 68 تا 85

مراد از نسائنا فاطمه زهرا(سَلامُ الله عَلیهَا)و مراد از انفسنا، علی مرتضی («عَلَيْهِ السَّلام » است. پس فاطمه (سَلامُ الله عَلیهَا) که قطعا دختر گرامی رسول خداست، امام حسن و امام حسین («عَلَيْهِ السَّلام » نیز به تصریح این آیه پسران رسول خدایند و علی («عَلَيْهِ السَّلام »نیز نفس رسول خدا(ص) به شمار می رود.

و اینان همان بزرگوارانی هستند که به فرمان خدای متعال، دوستی و محبت آنان، اجر رسالت پیامبر خاتم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) محسوب گردیده زیرا در آیهی 23 سوره ی شوری می فرماید: ..قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى ...

پس اهل بیت پیامبر طبق این آیات او معصوم و مصون از هر خطا و گناه و عصیان و اشتباهی هستند، ثانيا نزدیک ترین انسان ها به پیامبر اکرم به شمار می روند، ثالثا محبت و دوستی آنان فرمان خدای متعال است و به عنوان اجر رسالت محسوب می گردد زیرا بدیهی است که امامت و ولایت امت، استمرار نبوت و حافظ و نگهبان آن می باشد.

امامت آن چنان عظمتی دارد که در اواخر عمر حضرت ابراهیم («عَلَيْهِ السَّلام » و پس از این که او نبی و رسول و اولوالعزم و خليل الله بوده به آن جناب عنایت شده لذا این مقام عظیم معنوی و روحانی را که مجعول به جعل الهی است برای ذریه خویش نیز از خداوند درخواست کرده و خداوند فرمودند: «..«لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ» ...». (بقره، 124)

یعنی پیمان و عهد من که همان مقام امامت است به ستمکاران نمی رسد یعنی تنها آن عده از فرزندان تو که پاک و معصوم باشند شایسته ی احراز مقام امامت می باشند.

امام پیشوایی امت و مقتدای جامعه و رهبری مسلمین را به عهده دارد، وظیفه اش تحقق بخشیدن به برنامه های دینی اعم از تشکیل حکومت و اجرای حدود و احکام الهی و تربیت و پرورش انسانها و نفوذ و تأثیر عمیق در ظاهر و باطن انسانهاست. به عبارت دیگر هدایت مهم ترین شأن امامت است و این مطلبی است که از ظاهر قرآن کریم آشکار میگردد وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا...». (انبیاء، 73)

وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا ۖ وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ. ». (سجده، 24)

در این دو آیه ی شریفه هدایت به عنوان توضیح و تفسیر امامت و پس از آن واقع شده و مقید به (امرنا) گردیده یعنی امام و پیشوای الهی مردم را به امر الهی هدایت می کند. پس امام دارای مقام مخصوصی است که می توان آن را مقام هدایت به امر نامید که نوعی هدایت معنوی و باطنی و ناشی از ولایت بر ضمایر و ولایت بر نفوس و ولایت بر اعمال است و تنها منحصر در موعظه و نصیحت که وظیفه عمومی اهل ایمان است، نیست و تنها منحصر به ارائه ی طریق و راهنمایی که کار پیامبران و رسولان است، نیست بلکه هدایت به امر یعنی ایصال به مطلوب و رسانیدن به مقصد و مقصود.

مهم ترین ویژگی های امام در آیات فوق صبر مطلق در راه خداوند است و نیز یقین مطلق که همان مقام مشاهده و کشف و انکشاف ملکوت و مکشوف بودن عالم ملکوت برای امام

ص: 141

است و چون این مقام یعنی رؤیت ملکوت را خداوند به حضرت ابراهیم عنایت فرمود لذا او را به مقام امامت نیز جعل کرد. « وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ ». (انعام، 75)

نتایج

1. امامت عهد و پیمان خداوند و عالی ترین منصب الهی برای انسان است.

2. این مقام معنوی و الهی مستلزم شایستگی های خاصی می باشد که اکتسابی نیستند.

3. امامت امام مجعول به جعل الهی است و آحاد بشر در تعیین آن هیچ اختیاری ندارند.

4. صبر و يقين مطلق و رؤیت باطنی ملکوت عالم از جمله لوازم امامت است.

5. عصمت و طهارت و پاکی از گناه از جمله عصمت و طهارت از شرک و بت پرستی از شرایط اصلی اثبات لیاقت خلافت الهی و امامت می باشد.

6. امام هم چون پیامبر از جانب خدا تعیین می شود و به وسیله ی پیامبر به امت و مردم معرفی و ولایت و خلافت و امامتش ابلاغ می گردد، همان گونه که با نزول آیه تبلیغ، على«عَلَيْهِ السَّلام » در غدیر خم به فرمان الهی از سوی پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به عنوان امام و ولی و خلیفه آن حضرت منصوب و در جمع حاجيان به همگان معرفی و امامتش ابلاغ گردید و این امر موجب اجرای رسالت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)گردید. «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ... (مائده، 67).

7. امامت است که به تکمیل دین و اتمام نعمت الهی منتهی می شود زیرا بزرگ ترین نعمت الهی دین کامل است که کمال دین هم در امامت است پس بزرگ ترین نعمت الهی نعمت ولایت و امامت است... الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی» (مائده، 3).

به هر حال امام مسلمين و خلیفه ی پیامبر از سوی خدا مأمور اجرای اوامر الهی و به ثمر رساندن احکام دین و حفظ اصول و مبانی شریعت و هدایت جامعه اسلامی به سوی ارتقاء و تکامل است. امام هم در مرحله ی اعمال ظاهری، رهبر و راهنما است و هم در مرحله ی باطنی و حیات معنوی انسانها رهبر و راهنمای همگان می باشد زیرا حقایق را امام در ظرفیت وقوعشان رؤیت میکند و حقایق اعمال با رهبری و هدایت امام سیر می کند. «. وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ...». (انیباء، 73)

امام هم چون خورشید درخشان در آسمان دیانت اسلام نورافشانی می کند و در پرتو نور هدایت امام است که گمراهان هدایت و گمشدگان به صراط سعادت راهنمایی می شوند.

چند حدیث:

1. پیامبر گرامی در هنگام رحلت و در هنگام غدیر فرمود: ««اِنّی تارِک فِیکُمُ الثَّقَلَیْن کِتابَ اللهِ وَ عِتْرَتی ». 2. در اصول کافی کتاب حجت آمده است که:

ص: 142

الف. إن الائمة صلوات الله عليهم في العلم و الشجاعة و الطاعة سواء. ب. إن الأئمة عليهم السلام لم يفعلوا شيئا و لا يفعلون الأبعه من الله ع و جل. ج. إن الإمامة عهد من الله تمیز و جل معهود بين واحلي الى واحلي عليهم السلام. (1)

دیدگاه شیعه در مورد ولایت

معنای ولایت

ولاء، ولایت (به فتح واو)، ولایت (به کسر واو)، ولی، مولی و امثال اینها همه از ماده ی «ولی» اشتقاق یافته اند. معنای اصلی این کلمه هم چنان که راغب در مفردات گفته است قرار گرفتن چیزی در کنار چیز دیگر است به نحوی که فاصله ای در کار نباشد. به همین مناسبت طبعا این کلمه در مورد قرب و نزدیکی به کار رفته است، اعم از قرب مکانی و قرب معنوی و باز به همین مناسبت در مورد دوستی، یاری، تصدی امر، تسلط و معانی دیگری از این قبیل استعمال شده است. زیرا در همه ی این ها نوعی مباشرت و اتصال وجود دارد.

راغب در خصوص کلمه ی «ولایت» از نظر موارد کاربرد می گوید:

«ولایت (به کسر واو) به معنای نصرت است و اما ولايت (به فتح واو) به معنای تصدی و صاحب اختیاری یک کار است و گفته شده است که معنای هر دو یکی است و حقیقت آن همان تصدی و صاحب اختیاری است».(2)

شیعه و ولایت

شیعه از نظر لغت به معنی فرقه و دسته و پیرو می باشد که جمع آن شیع است و در آیه ی 159 سوره ی انعام به معنی گروه ها و دسته جات و مذاهب مختلف و پراکنده استعمال شده است به هر حال شیعه به معنی دسته ای است که از مکتب یا مذهب یا شخص معینی پیروی می کند ولی در اصطلاح به کسانی گفته می شود که بعد از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) پیرو سیره و سنت و منش و روش امير المؤمنین علی بن ابی طالب «عَلَيْهِ السَّلام » می باشند.

اما باید دانست که قرآن مجید که به پیروی از صراط مستقیم و نفی تفرقه فرمان داده است به طور صریح با هرگونه تفرقه و جدایی و پراکندگی امت مخالفت کرده و تفرقه اندازان را تهدید و توبیخ کرده است. همان افرادی که به خاطر تعصب های کور و روحیه ی حسادت و برتری طلبی و عشق به دنیا و ریاست های دنیوی موجب تفرقه و نفاق و شکاف میان مسلمانها می شوند.

اینان همان افرادی هستند که پس از پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)از امیرالمؤمنین«عَلَيْهِ السَّلام » جدا شده و به

ص: 143


1- اصول کافی کتاب حجت، تفسیر نمونه، ج اول و چهارم، ترجمه ی تفسیر المیزان، جلد دوم، شیعه در اسلام علامه طباطبایی.
2- برای شرح کامل رجوع شود به ولاءها وولايتها، استاد شهید مطهری.

صورت احزاب مختلف در آمدند، در حالی که می دانستند على «عَلَيْهِ السَّلام »، محور وحدت امت است.

امروزه متأسفانه بعضی از مسلمان ها به جای دعوت به وحدت اسلامی، با تهمت های واهی و دروغین به شیعیان امیرالمؤمنین «عَلَيْهِ السَّلام »، موجبات جدایی هرچه بیشتر امت پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و پیروان قرآن را فراهم می کنند و در کتب و تفاسیر و تبلیغات خود، آیهی 159 سوره ی انعام را مستمسکی برای حمله به شیعه قرار داده و آنان را تفرقه افکن و مخالف اسلام معرفی میکنند.

آنان گاهی ناشیانه و جاهلانه و مغرضانه، شیعه را ساخته فردی خیالی و جعلی به نام عبدالله بن سبا که وی را یهودی نیز قلمداد کرده اند، عنوان می نمایند. گاهی شیعه را فرقه ای ساخته شده توسط ایرانیان برای مبارزه با اسلام اعلام نموده اند، گاهی شیعه را همان باطنیه و گاهی نیز شیعه را از مذاهب غُلات و خلاصه فرقه ای ضاله دانسته اند.

به راستی شیعه ی امیرالمؤمنین چه می گوید؟

روح تفکر شیعه عمل به حدیث ثقلین است، طبق این حديث ما شیعیان افتخار می کنیم که فرمان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) را مبنی بر عدم جدایی قرآن و عترت گردن نهاده ایم، به آن هم اعتقاد داریم و هم عمل می کنیم. این حدیث شریف بیان میکند که اگر به قرآن و عترت تمسک جویید هرگز گمراه نخواهید شد، آری ما شیعیان علی«عَلَيْهِ السَّلام » افتخارمان این است که پس از رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)،باز هم دارای رهبرانی الهی، معصوم و منصوص هستیم که به نص جلّی از سوی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به امت معرفی شده اند و ما مؤظف به این هستیم که مشکلات و مسائل و حقایق دین و قرآن و سنت را از آنان که اعلم امت هستند فرا بگیریم، روح تفکر شیعه ی ولایت اهل بیت رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است. آنان که مفسران کتاب و سنت هستند و ما شیعیان بر اساس تعالیم آن بزرگواران برای درک و فهم و استنباط احکام شرع مقدس اسلام به منابع

چهارگانه (کتاب، سنت، عقل و اجماع) به عنوان ابزار اجتهاد در فروع دین و احکام عملی اسلام باور داریم، فقها و علما و مجتهدان ما باب اجتهاد را پیوسته مفتوح دانسته اند و لذا علمای بزرگوار شیعه در طول تاریخ تشیع تا کنون برجسته ترین آثار مکتوب اسلامی را در رشته های مختلف و علوم گوناگونی چون تفسیر، حدیث، اصول، فقه، کلام، فلسفه، تاریخ، رجال، درایه و حتی علوم ادبی و عرفانی و اخلاقی از خود به یادگار گذاشته اند که هر کدامشان در حفظ و حراست روح تفکر شیعه که محبت و دوستی اهل بیت رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است، نقش بسزایی دارند.

آیا پیروی از حدیث ثقلین، گمراهی و بدعت است؟ آیا دوستی و محبت عترت رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، ضلالت و موجبات تفرقه است؟ آیا برگزیدن رهبران معصوم و منصوص به نص جلّی از سوی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) باطنی گری و غالیگری است؟ بدیهی است که خیر، هرگز چنین نیست بلکه این گونه سخنان، سراپا تهمت های ناروایی هستند که از تعصبات خام و جاهلی و

ص: 144

پیش داوری های غلط و آمیخته با دروغ و افترا ناشی می شود. (1)

به هر حال فضایل اهل بیت رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و در رأس همه، فضایل علی بن ابی طالب«عَلَيْهِ السَّلام »آن چنان عالی، ارزنده و درخشان است که افراد مغرض و متعصب گاه سعی در مخفی کردن آن فضایل دارند، گاه سعی در تحریف و تغییر آن فضایل دارند و گاه چنان موضع گیری میکنند که نشان می دهد آنان اصلا تمایلی به بیان فضایل عترت رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به خصوص علی «عَلَيْهِ السَّلام » ندارند و آشکارا سعی در کتمان آنها دارند، آنان حتی احادیث مشهور و معروف را که اثبات کننده فضایل و مقام والای علی«عَلَيْهِ السَّلام »می باشند و برتری آن جناب را بر دیگران اثبات می کنند مورد بی مهری، غفلت و گاه مورد انواع ایرادهای غیر منطقی و غیر منصفانه قرار می دهند.

شیعه افتخارش ولایت و محبت علی «عَلَيْهِ السَّلام » و فرزندان بزرگوار آن حضرت است زیرا این

فرمان و دستور حضرت رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است که فرمود: «کسی که دوست دارد حیاتش هم چون من و مرگش نیز همانند من بوده باشد و در بهشتی که خداوند به من وعده داده در جنات عدن ساکن شود باید علی بن ابی طالب «عَلَيْهِ السَّلام »و فرزندان بعد از او را دوست بدارد».

در روایت دیگری آمده که: «در بهشت عدن تنها سه گروه ساکن می شوند: پیامبران، صديقان و شهیدان». هر چند رضایت و خشنودی خداوند که نصیب این مؤمنان راستین می شود از همه بزرگتر است، و رضوان الله اكبر).(2)

امام باقر «عَلَيْهِ السَّلام » در روایتی فرمود: «هرکس ما را دوست دارد، پس او از ما اهل بیت است»، راوی سؤال می کند فدایت شوم به راستی از شماست؟ امام «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: به خدا سوگند از ما است، آیا گفتار ابراهیم را نشنیده ای که می گوید: «هر کس از من پیروی کند او از من است». (حج، 78)

امام امير المؤمنین علی«عَلَيْهِ السَّلام »هم می فرماید: «ما از خاندان ابراهیم هستیم آیا از ملت و آیین ابراهیم رو می گردانید در حالی که خداوند از قول او می فرماید: هرکس از من پیروی کند او از من است».

این احادیث ثابت می کند که شیعه کسی است که از امام خود تبعیت و پیروی می کند و این تبعیت و پیروی او از امامش استوارترین پیوندها یعنی پیوند مکتبی و عقیدتی را به وجود می آورد و یک خانواده ی عظیم معنوی در پی آن به وجود خواهد آمد، همان طوری که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در مورد جناب سلمان چنین فرمود(3)

باز هم تأکید می کنیم که: شیعه به جمعیت و گروهی گفته می شود که دارای خط مشترکی هستند، راغب اصفهانی در کتاب مفردات می گوید: (شیع از ماده ی شیاع به معنی انتشار و

ص: 145


1- تفسیر نمونه، جلد 6، ص 48 تا 54
2- تفسیر نمونه، جلد 8، ص 38 و 39.
3- تفسیر نمونه، جلد 10، ص 368.

تقویت است و شاع الخبر هنگامی گفته می شود که خبری متعدد و قوی شود و شاع القوم هنگامی گفته می شود که جمعیتی منتشر و فراوان گردند و شیعه به کسانی می گویند که انسان به وسیله ی آنها قوی می شود). مرحوم طبرسی در مجمع البيان اصل آن را مشایعت به معنی متابعت دانسته و می گوید شیعه به معنی پیرو و تابع است و شیعه ی علی «عَلَيْهِ السَّلام »به پیروان او و آنهایی که اعتقاد به امامتش دارند گفته می شود و حدیث معروف ام سلمه از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه): شِيعَةُ عَلِيٍّ هُمُ الفائزُونَ يَومَ القِيامَةِ ، نیز اشاره به همین معنی میکند.

به هر حال در مفهوم شیعه یک نوع همبستگی فکری و مکتبی و پیروی و تابعیت و تقویت و حمایت و وحدت و خط فکری مشترک و هماهنگی در مسیر حق نهفته است. (1)

نکته ی بسیار مهمی که باید به آن توجه داشت این است که طبق روایات اسلامی که در ذیل آیه «بگو آیا به شما خبر دهم که زیانکارترین چه کسانی هستند». (کهف، 103)، یکی از مصادیق أخسرين اعمالا، منکران ولایت امیر المؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام »معرفی گردیده است.(2)

قرآن مجید در آیه ی 96 سورهی مریم می فرماید: «کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند خداوند رحمان محبت آنها را در دل ها می افکند.

بعضی از مفسران این آیه را مخصوص امیرالمؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » و بعضی شامل همه ی مؤمنان دانسته اند. محبت در دل دشمنان موجب هدایتشان می گردد و در دل دوستان باعث قدرت و قوت و وحدتشان می شود. بی شک ایمان و عمل صالح جاذبه ای قوی دارد و دارای مراتب و درجات است که بدون شک درجه ی عالی و مرحله ی بالای آن ویژه ی امام متقین است.

در روایتی آمده که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به علی«عَلَيْهِ السَّلام »فرمود: بگو خداوندا برای من عهدی نزد خودت قرار ده و در دل های مؤمنان مودت مرا بیفکن، در این هنگام آیهی 96 سوره ی مریم نازل شد.

ابن عباس گفته است این آیه درباره ی علی بن ابی طالب نازل شده و معنی آن این است که خدا محبت او را در دل های مؤمنان قرار می دهد.

آری محبت علی «عَلَيْهِ السَّلام »نشانه ی ایمان است و بغض و کینه نسبت به آن حضرت نشانه ی نفاق می باشد و در این مورد روایات متعددی وارد شده است.(3)

اصولا در قرآن کریم محبت اهل بیت و عترت مطهر رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به عنوان اجر رسالت معرفی گردیده، می فرماید: «ای پیامبر بگو من از شما اجر و پاداشی نمی طلبم جز دوستی بستگانم».

(شوری، 23)

البته این دوستی و مودت فرمان خداوند است و به سود اهل ایمان است و وسیله ای است برای هدایت یافتن آنان یا تکامل آنان در مسیر هدایت به سوی خدا، زیرا امامت و ولایت

ص: 146


1- تفسیر نمونه، جلد 11، ص 36
2- تفسیر نمونه، جلد 12، ص 564.
3- تفسیر نمونه، جلد13، ص 143 تا 149.

تداوم برنامه ی رسالت و رهبری پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است و لذا امت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در تداوم پیمودن راهی که نبی اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) ترسیم فرموده اند به هدایت و رهبری امامان معصوم «عَلَيْهِ السَّلام » که همان ذوالقربی و بستگان رسول خد ا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) هستند، محتاج می باشند. زیرا بیشک محبت که معلول معرفت است علت پیروی و تبعیت و اطاعت کردن واقع می شود و این مسأله ایست که قرآن بر آن تأکید دارد و می فرماید: ای پیامبر بگو اگر خدا را دوست می دارید از من پیروی کنید. (سوره آل عمران، آیه ی 31)، بنابراین محبت آدمی را به محبوب جذب کرده، مطيع او می سازد

و به کمال می رساند.(1)

شیعه به تولّی و تبرّی معتقد است زیرا حب و بغض و دوستی و دشمنی اهل بیت در یک قلب جمع نمی گردد و خداوند حکیم نیز به انسان دو قلب نداده است که با یکی دوست بدارد و با دیگری دشمن بدارد. لذا به فرمایش امير المؤمنین علی«عَلَيْهِ السَّلام »: «دوستان ما در دوستی خالصند همان گونه که طلا در کوره خالص می گردد، هرکس می خواهد این حقیقت را بداند، قلب خود را آزمایش کند اگر چیزی از محبت دشمنان ما در قلبش با محبت ما آمیخته است از ما نیست و ما هم از او نیستیم».

آری خداوند برای هیچ کس دو قلب در وجودش نیافریده است. (احزاب، 4) پس هر انسانی بیش از یک معبود نمی تواند داشته باشد، بیش از یک خط فکری و بیش از یک چهره و یک شخصیت سالم نمی تواند داشته باشد، به همین دلیل شرک و کفر و نفاق علایم بیماری شخصیت به شمار می روند.

بنابراین بغض اهل بیت، کینه و دشمنی با اهل بیت و آزار رسانیدن به اهل بیت رسول الله و علی «عَلَيْهِ السَّلام » و فرزندان علی «عَلَيْهِ السَّلام » که آبرومندان درگاه الهی هستند، هرگز از مؤمنان حقیقی صادر نمی گردد، زیرا قرآن می فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده اید همانند کسانی نباشید که موسی را آزار دادند و خداوند او را از آن چه در حق او می گفتند مبڑا ساخت و او نزد خداوند آبرومند بود.(2)

شیعه اعتقاد دارد که ولایت اهل بیت و پذیرش ولایت و رهبری علی «عَلَيْهِ السَّلام »در همه ی مسایل اعتقادی و عملی و اخلاقی و اجتماعی پس از پیامبر گرامی اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از اموری است که ایمان به آن شرط نجات از جهنم و قرار گرفتن در صراط مستقیم پروردگار است.

پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرموده است: هنگامی که قیامت می شود و صراط بر روی جهنم نصب می گردد هیچ کس نمی تواند از روی آن عبور کند مگر این که جواز ولایت علی بن ابی طالب «عَلَيْهِ السَّلام » همراه او باشد و این همان است که خداوند می گوید: «وقتموهم هم شئولون». (صافات، 24) (3)

ص: 147


1- تفسیر نمونه، ج 15، ص 137 و 138
2- . تفسیر نمونه، ج17، ص 193 و 194 و 446.
3- تفسیر نمونه، ج19، ص 40 و 41.

به راستی چرا چنین نباشد در حالی که علی«عَلَيْهِ السَّلام »مردی بود که همواره تسلیم رسول خدا بود، او حقیقت تسلیم و شیعه ی رسول خدا بود و مصداق کامل آیه ی کریمه «و رجلا لما لرجل» بود.

موحد راستین، مؤمن خالص و تسلیم محض رسول خدا و مطیع و پیرو و شیعه ی صدیق نبی اکرم فقط على«عَلَيْهِ السَّلام »بود.(1)

آیه ی 23 سوره ی شوری: «این همان چیزی است که خداوند بندگانش را که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند به آن نوید می دهد، بگو من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمیکنم جز دوست داشتن نزدیکانم و هرکس عمل نیکی انجام دهد بر نیکی اش می افراییم».

دوستی و محبت ذوی القربی که به عنوان اجر رسالت معرفی شده جز ولایت و رهبری ائمه معصوم از خاندان رسول خدا نمی تواند باشد، زیرا آن چه تداوم رسالت و نبوت و حافظ و نگهبان می باشد و با مفهوم اجر رسالت سازگار و هماهنگ است تنها همان ولایت و رهبری امت پس از رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)می باشد.

در روایات متعددی مصداق ذوی القربی در آیه ی مودّت، (علی و فاطمه و دو فرزند آن دو عنوان شده است. به هر حال مودّت خاندان رسول خدا بر هر مسلمانی واجب است و دوستی و محبت اهل بیت حسنه ای است که اکتساب آن موجب فزونی حسنات به عنایت الهی میگردد.

محبت اهل بیت حقی است که پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)بر گردن همه ی مسلمان ها دارد و مسلمین باید حق پیامبرشان را درباره ی اهل بیتش با مودت آنها حفظ کنند. اما شیعیان برگهای درخت واحد رسالت و ولایت هستند، همان درختی که اصل آن پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)است و شاخه ی آن علی«عَلَيْهِ السَّلام » است و موجب باروری آن فاطمه است و حسن و حسین میوه های آن هستند.

رعایت همه ی این حقوق بر امت واجب است زیرا قرآن می فرماید: 1. از او پیروی کنید تا هدایت شوید. (اعراف، 158) 2. کسانی که از فرمان او سرباز می زنند از عذاب الهی بترسند. (نور، 63) 3. بگو اگر خدا را دوست دارید از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست دارد.(آل عمران، 31)

4. برای شما رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)سرمشق نیکویی بود.(احزاب، 21) 5. آن چه را رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) برایتان آورده بگیرید و اجرا کنید. (حشر، 7)(2)

ص: 148


1- تفسیر نمونه، ج19، ص 445.
2- برای بحث کامل پیرامون آیه مودت رجوع کنید به تفسیر نمونه، جلد بیستم، ص 401 تا 424

در ذیل آیه 10 سوره ی واقعه که می فرماید: (والسابقون السابقون)، در روایتی ابن عباس می گوید، از رسول خدا درباره ی این آیه سؤال کردم، فرمود: جبرییل به من چنین گفته است: آنها على و شیعیان او هستند که پیشگامان به سوی بهشت و مقربان درگاه خدایند به خاطر احترامی که خدا برای آنها قایل شده است. (1)

در ذیل آیه 90 و 91 همان سوره که در مورد اصحاب یمین است این روایت نقل شده است: امام باقر «عَلَيْهِ السَّلام »می فرماید: اصحاب یمین شیعیان ما و دوستان ما هستند.(2)

در قرآن مجید در آیه ی 56 سوره ی مائده و آیهی 22 سوره ی مجادله بحث حزب الله مطرح شده است و در هر دو آیه روی مسأله (لحب في الله و بغض في الله) و (ولایت اولیای حق) تأکید شده و

در آیه سوره مجادله روی (قطع رابطه دوستی با دشمنان خدا) تكيه شده است و فلاح و غلبه را به حزب الله نوید داده، لذا تولی و تبری محوری ترین ویژگی حزب الله است.

مسأله ی ولایت به معنی خاص و حب في الله و بغض في الله به معنی عام مسأله ای است که در روایات اسلامی روی آن تأکید فراوان شده از جمله سلمان به امیر المؤمنان علی«عَلَيْهِ السَّلام »عرض می کند: هر زمان خدمت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) رسیدم دست بر شانه ی من زد و اشاره به تو کرد و فرمود: ای سلمان این مرد و حزبش رستگارانند.(3)

قرآن در سوره ی مدثر آیات 38 تا 40 می فرماید: هر کس در گرو اعمال خویش است مگر اصحاب یمین آنها در باغ های بهشتند. اصحاب یمین را امام باقر «عَلَيْهِ السَّلام »چنین معرفی کرده است: ما و شیعیانمان اصحاب یمین هستیم و هر کس ما اهل بیت رادشمن دارد، در اسارت اعمال خویش است. لذا بار دیگر ثابت شد که پذیرش ولايت كليه الهيه اهل بیت نبوت و عترت رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، سند نجات و برات رهایی از عذاب و عامل مهمی در پذیرش و قبولی اعمال و جو از عبور از صراط می باشد و آن بزرگواران شفیعان روز قیامت هستند، چنانکه علی«عَلَيْهِ السَّلام »می فرماید: «برای ما شفاعت است و برای دوستان ما نیز مقام شفاعت است».(4)

در ذیل آیه 9 سوره ی تکویر: «بأي ذَنب قُتلَت»، در حدیثی از امام باقر«عَلَيْهِ السَّلام » می خوانیم: منظور کسانی است که در محبت و دوستی ما کشته می شوند. آری محبت اهل بیت که اجر رسالت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است آن چنان قدر و ارزشی دارد که بعضی از اصحاب امام حسین«عَلَيْهِ السَّلام » در شب استثنایی عاشورا عرض می کنند: اگر مرا هزار بار هم در راه محبت و ولایت شما بکشند و باز هم زننده کنند و بکشند، هرگز شما و خاندانت را ترک نخواهم کرد. به راستی اصحاب سیدالشهداء به کدامین گناه کشته شدند؟ جز به گناه محبت اهل بیت که دستور خدای متعال

ص:149


1- تفسیر نمونه، ج 23، ص 205.
2- همان کتاب، همان جلد، ص 284.
3- برای اطلاع از نشانه های حزب الله به تفسیر نمونه، ج 23، ص 476-465 مراجعه کنید.
4- تفسیر نمونه، ج25، ص 250 تا 260. ص: 149

است.(1)در ذیل آیه 7 سوره بینه که می فرماید: «إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِكَ هُمْ خَيْرُ اَلْبَرِيَّةِ .

در روایات فراوانی که هم از طریق اهل سنت و هم از طریق شیعه نقل شده، این آیه به علی «عَلَيْهِ السَّلام »و شیعیان او تفسیر شده است.

ابن عباس می گوید وقتی این آیه نازل شد، پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به علی «عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «هو انت و شيعتك تأتی انت و شیعتك يوم القيامة راضيين مرضيين و یأتی عدوک غضبانة مقحمین». در حدیث ابوبرزه از قول پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) چنین آمده: «هم انت و شیعتک یا علی و میعاد ما بينی و بینک الحوض». در حدیث جابر بن عبدالله آمده: «فقال و رب هذه البينه (کعبه)! إن هذا و شیعته هم

الفائزون يوم القيامة». .

جلال الدین سیوطی در تفسیر خودش، روایاتی از ابن عباس و ابن مردویه در همین مورد نقل کرده است. همان گونه که قبلا بیان شد نکته بسیار مهم این روایت این است که: واژه ی شیعه را از همان صدر اول اسلام حضرت نبی اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در مورد پیروان علی«عَلَيْهِ السَّلام »به کار برده و در میان مسلمین انتشار داده است، بنابراین کلمه شیعه ابتدا توسط رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به کار رفته و اشاره به پیروان خاص امیرالمؤمنان علی«عَلَيْهِ السَّلام »داشته است.(2)

باید توجه داشت که: «الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا»(فصلت، 30 و احقاف، 13).

اقرار به توحید و دعوی موحد بودن محتاج به استقامت است، نیازمند به پایداری و تحمل و صبر و بردباری است، کلمه ی توحید حصن الهی است و ورود در آن مشروط به ولایت علی بن ابی طالب و فرزندان معصوم آن حضرت است، لذا (ثم استقاموا) یعنی استقامت بر ولایت و رهبری و محبت امیر المؤمنان علی «عَلَيْهِ السَّلام » است.

پس شیعه باید در راه ولایت اهل بیت صابر و ثابت قدم و دارای استقامت باشد و فراموش نکند که علی «عَلَيْهِ السَّلام » میزان است، زیرا هرکس بغض علی بن ابی طالب «عَلَيْهِ السَّلام »را در دل داشته باشد و با علی «عَلَيْهِ السَّلام » عداوت بورزد او منافق است و لحن قول آنها، آنان را معرفی می کند، آنهایی که بیماردل هستند و با نیش و کنایه و تعابیر موزیانه بغض و کینه ی خود را به اهل بیت آشکار می سازند.(3)

اقسام و ابعاد ولایت

الف) ولایت تشریعی:

ولایت تشریعی یعنی این که امام «عَلَيْهِ السَّلام » برای اداره و نظم امور و

ص: 150


1- تفسیر نمونه، ج26، ص 176.
2- تفسیر نمونه، ج27، ص210 تا 214.
3- تفسیر نمونه، ج21، ص 322 و 479.

اصلاح اجتماع دارای اختیاراتی است که می تواند در همه ی شئون زندگی فردی، اجتماعی، مادی و معنوی مردم بر اساس حکم خدا و رسول دخالت کند و بر همه ی مردم نیز لازم است که از وی اطاعت نموده و خواسته ی او را بر خواسته ی خود مقدم دارند.

ولایت تشریعی امام دارای ابعاد مختلفی است به شرح زیر:

1. ولاء امامت: امام داری ولایت امامت و پیشوایی و به عبارت دیگر مقام مرجعیت دینی است. یعنی مقامی که دیگران باید از وی پیروی کنند و او را الگوی اعمال و رفتار خویش قرار دهند. (احزاب، 21)

2. ولاء زعامت: ولایت زعامت یعنی حق رهبری اجتماعی و سیاسی، اجتماع نیازمند رهبر است و لذا آن کس که باید زمام امور اجتماع را به دست بگیرد و سازمان اجتماعی کشور را اداره کند و مسلط بر مقررات مردم باشد ولی امر مسلمین است. پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در زمان حیات خود ولی امر مسلمین بود و پس از وی طبق شواهد و دلایل قطعی چنین مقامی به ائمه ی اهل بیت رسید.(احزاب، 6)

3. ولاء قضاء: دیگر از شئون ولایت تشریعی منصب قضاوت است. قضاوت از نظر اسلام یک شأن اله ی است زیرا حکم به عدل است و قاضی کسی است که در مخاصمات و اختلافات حکم به عدل می نماید. (نساء، 65)، طبعا چنین منصبی پس از رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به امامان معصوم واگذار می شود.

ب) ولایت تکوینی:

ولایت تکوینی مربوط به تصرفاتی است که در عالم طبیعت و پدیده های گوناگون آن و هم چنین نفوس انسانی با نیروی فوق طبیعی و خدادادی صورت می گیرد. معجزات و کارهای خارق العادهی انبیاء خود از مصادیق بروز و ظهور ولایت تکوینی آنهاست. البته باید دانست که همهی تصرفات اولیاء الهی در امور تکوینی به اذن خداوند صورت می گیرد و هیچ کس در این گونه تصرفات مستقل نیست. بیرون آمدن شتر زنده از دل کوه به وسیله ی حضرت صالح، نجات یافتن حضرت ابراهیم از آتش عظیم نمرود و اژدها شدن عصا و شکافته شده دریا و جاری شدن دوازده چشمه آب از یک سنگ به وسیله ی حضرت موسی، شفا یافتن کور مادرزاد و زنده شدن مردگان توسط حضرت عیسی و رام شدن نیروهای محسوس و نامحسوس برای حضرت سلیمان، نمونه هایی از کارهای خارق العاده ی پیامبران است.

جانشینان انبياء و حتی بسیاری از پیروان راستین ایشان نیز از این گونه کرامات بهره مند بوده اند.(مائده، 110).

لازم به یادآوری است که علم به غيب و علم به حقایق عالم ملکوت نیز یکی از مظاهر ولایت تکوینی است که این هم به اذن خدا تحقق می یابد. (انعام، 75، جن، 26، آل عمران، .(175

ص: 151

امام «عَلَيْهِ السَّلامُ » واسطه در رساندن فیض حق به موجودات

ائمه اطهار «عَلَيْهِ السَّلام »به اعتقاد شیعه در آخرین درجه قرب به خدا قرار داشته و موقعیت آنها در سلسله مراتب هستی طوری است که از عالی ترین درجه ی قابلیت دریافت فیض رحمت وجود برخوردارند که این موقعیت همانا مرز عالم وجوب و امکان است و لذا طبق بیان فوق لازمهی پدید آمدن سایر موجودات، وساطت چنین مقامی در جریان فیض هستی است.

در تأیید این مطلب روایات زیادی از طریق شیعه و سنی وارد شده است که در آنها به غیر از مرتبه ی نفس و روح به حقیقت برتری برای پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و ائمه اطهار «عَلَيْهِ السَّلام »اشاره گردیده که «مقام نورانیت» نامیده می شود. برای نمونه در روایتی که از طریق اهل سنت نیز نقل شده آمده است که: اول چیزی که خداوند خلق نمود نور پیامبر اکرم و ائمه اطهار بود و یا امام صادق«عَلَيْهِ السَّلام » فرمود: «إن الله خلقنا من ثور عظمه»، «خداوند ما را از نور عظمت خویش آفرید».

در اصول کافی (باب «ان الائمة نورالله») از ابو خالد کابلی روایت می کند که گفت از امام باقر«عَلَيْهِ السَّلام » از این آیه سؤال کردم: «فآيروا بالله وشوله والنور الذي أنزلنا»، «به خدا و فرستاده اش و نوری که فرو آورده ایم ایمان آوردید». ( تغابن، 8) امام ضمن توضيح معنای این آیه فرمود:

«و الله يا أبا خال لنور الأمام في قلوب المؤمنين أو من الشمس المضيئة بالنهار»، «به خدا سوگند، ای ابا خالد، که نور امام در دل مردم با ایمان که تحت نفوذ و سیطرهی معنوی او هستند از نور خورشید در روز روشن تر است».

مقصود این است که محدود کردن هدف و مقصد و ظاهر و باطن دستورهای دینی به آثاری که از نظر زندگی مترتب می شود و قرب الهی را که نتیجه ی مستقیم انجام صحیح این اعمال است یک امر اعتباری و مجازی از قبیل تقرب به ارباب زر و زور در دنیا تلقی کردن بدون آنکه نقش مؤثری در حیات معنوی و واقعی انسان داشته باشد و او را واقعا در نردبان وجود بالا ببرد، اشتباه بزرگی است. افرادی که مراتب قرب را واقعا طی کرده و به عالی ترین درجات آن نایل گشته یعنی واقعا به کانون هستی نزدیک شده اند، طبعا از مزایای آن بهره مند شده اند و همان ها هستند که احاطه بر عالم انسانی دارند و ارواح و ضمائر دیگران را تحت تسلط می گیرند و شهید بر اعمال دیگران اند.(1)

از آن جایی که فیض خداوند به موجودات و عالم هستی دائمی است، بنابراین همیشه باید واسطه ی فیض الهی یعنی امام معصوم نیز به عنوان حجت خدا و واسطه ی فیض خدا به موجودات، وجود داشته باشد. هم چنین از آن جایی که بنا به نص قرآن کریم در سوره ی مبارک قدر، همه ساله در ماه مبارک رمضان شب قدر وجود دارد و در شب قدر روح و

ص: 152


1- معارف اسلامی در آثار شهید مطهری، ص 434 تا 435

ملائکه نازل می شوند، بنابراین باید پیوسته شخص معصوم به عنوان حجت خدا وجود داشته باشد تا نزول روح و ملائکه معنای معقولی پیدا کند زیرا به راستی اگر سؤال شود

که در شب قدر روح و ملائکه بر چه کسی نازل می شوند؟ آیا جواب آن جز، معصوم«عَلَيْهِ السَّلام » فرد دیگری می تواند باشد؟ بنابراین تا شب قدر وجود دارد، امام معصوم نیز وجود دارد.

از سوی دیگر می دانیم که آفرینش و خلقت دارای هدف و غایت است، بی شک هدف و غایت آفرینش انسان کامل و الگوی کمال یعنی اسوهی حسنه است و چنین فردی در مرحلهی اول وجود مقدس پیامبر خاتم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) است که خداوند در وصفش فرموده است:

«لَوْلاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلاكَ»، «ای پیامبر اگر تو نبودی افلاک را خلق نمی کردم».

بدیهی است که پس از وجود نورانی و مقدس پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) باز هم آفرینش و خلقت باید غايتمند و هدف دار باشد یعنی پیوسته باید انسانی کامل که الگوی کمال و اسوهی حسنه است وجود داشته باشد و چنین فردی پس از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، امام معصوم («عَلَيْهِ السَّلام »است پس پیوسته باید امام معصوم «عَلَيْهِ السَّلام »به عنوان تحقق بخشد هدف نهایی خلقت موجود باشد، امامی که به اذن خدا، هادی خلایق، شاهد بر اعمال آنان و مظهر لطف خداوند سبحان است.

مرحوم علامه طباطبایی درباره ی ثبوت ولایت و حامل آن یعنی امام معصوم«عَلَيْهِ السَّلام »و اینکه جهان انسانی همواره از چنین انسانی خالی نیست، می فرماید: «در ثبوت و تحقق صراط ولایت که در وی انسان مراتب کمال باطنی خود را طی کرده و در موقف قرب الهی جایگزین می شود، تردیدی نیست؛ زیرا ظواهر دینی بدون یک واقعیت باطنی تصور ندارد و دستگاه آفرینش که برای انسان ظواهر دینی (مقررات عملی و اخلاقی و اجتماعی) را تهیه نموده و وی را به سوی او دعوت کرده است، ضرورت این واقعیت باطنی را که نسبت به ظواهر دینی به منزله ی روح است آماده خواهد ساخت و دلیلی که دلالت بر ثبوت و دوام نبوت (شرایع واحكام) در عالم انسانی کرده و سازمان مقررات دینی را به پا نگه می دارد، دلالت بر ثبوت و دوام و فعلیت سازمان ولایت می کند و چگونه متصور است که مرتبه ای از مراتب توحید و یا حکمی که احکام دین، امر (فرمان) زنده ای بالفعل داشته باشد در حالی که واقعیت باطنی که در بر دارد در وجود نباشد و یا رابطه ی عالم انسانی با آن مرتبه مقطوع بوده باشد.

کسی که حامل درجات قرب و امیر قافله ی اهل ولایت بوده و رابطه ی انسانیت را با این واقعیت حفظ می کند در لسان قرآن «امام» نامیده می شود. امام یعنی کسی که از جانب حق سبحانه برای پیشروی صراط ولايت اختیار شده و زمام هدایت معنوی را در دست گرفته است. ولایت که به قلوب بندگان می تابد، اشعه و خطوط نوری هستند از کانون نوری که پیش اوست و موهبت های متفرقه، جوی هایی هستند متصل به دریای بیکرانی که نزد وی می باشد».(1)

ص: 153


1- ترجمه ی تفسير الميزان، ذیل آیه ی 124 سوره ی بقره.

تشیع و وحدت اسلامی

آن چه بر سر مسلمین آمد شوکت آنها رازیر دست و تو سری خور ملل غیر مسلمان قرار داد همین اختلاف فرقه ای است. استعمار چه کهنه اش و چه نو، بهترین ابزارش شعله ور ساختن این کینه های کهنه است.

در تمام کشورهای اسلامی، بلا استثناء، دست افزارهای استعمار به نام دین و به نام دلسوزی برای اسلام دست اندرکار تفرقه میان مسلمین اند. بدون شک نیاز مسلمین به اتحاد و اتفاق از مُبرمترین نیازها است و درد اساسی جهان اسلام همین کینه های کهنه میان مردم مسلمان است.

مفهوم اتحاد اسلامی که در صد سال اخیر میان علماء و فضلاء مؤمن و روشن فکر اسلامی مطرح است این نیست که فرقه های اسلامی به خاطر اتحاد اسلامی از اصول اعتقادی و یا غیر اعتقادی خود صرف نظر کنند و به اصطلاح مشترکات همه فرق را بگیرند و مختصات همه را کنار بگذارند، چه اینکار نه منطقی و نه علمی است.

برای حفظ وحدت اسلام و مسلمین باید از پیروان یک مذهب تقاضا کرد که از فلان اصل اعتقادی یا عملی خود که به هر حال به نظر خود آن را جزء متن اسلام می داند، صرف نظر کند یا به عبارت دیگر از او بخواهیم به نام اسلام از جزئی از اسلام چشم بپوشد.

طبیعی ترین راه پایبند کردن مردمی به یک اصل مذهبی و یا دل سرد کردن آنها از آن، منطق و برهان است. با خواهش و تمنا و به نام مصلحت، نه می توان قومی را به اصلی مؤمن ساخت و نه می توان ایمان آنها را از آنها گرفت.

ما خود شیعه هستیم و افتخار پیروی از اهل بیت «عَلَيْهِم السَّلام » را داریم، کوچکترین چیزی حتی یک مستحب و یا مکروه کوچک را قابل مصالحه نمیدانیم، نه توقع کسی را در این زمینه می پذیریم و نه از دیگران انتظار داریم که به نام مصلحت و به خاطر اتحاد اسلامی از یک اصل از اصول خود دست بردارند. آنچه ما انتظار و آرزو داریم این است که محیط حسن تفاهم به وجود آید تا ما که از خود اصول و فروعی داریم، فقه و حدیث و کلام و فلسفه و تفسیر و ادبیات داریم بتوانیم کالای خود را به عنوان بهترین کالا عرضه بداریم تا شیعه بیش از این در حال انزوا به سر نبرد و بازارهای مهم جهان اسلامی به روی کالای نفیس معارف اسلامی شیعی بسته نباشد.

اخذ مشترکات اسلامی و طرد مختصات هر فرقه ای نوعی خرق اجماع مرکب است و محصول آن چیزی است که قطعا غیر از اسلام واقعی است زیرا بلاخره مختصات یکی از فرق جزء متن اسلام است و اسلام مجرد از همه ی این مشخصات و مميزات و مختصات وجود ندارد.

گذشته از همه ی این ها، طراحان فکر عالی اتحاد اسلامی که در عصر ما مرحوم آیت الله

ص: 154

عظمی بروجردی قدس الله سره در شیعه و علامه شیخ عبدالمجيد سليم و علامه شیخ محمود شلتوت در اهل تسنن در رأس آن قرار داشتند، چنان طرحی را در نظر نداشتند. آن چه آن بزرگان در نظر داشتند این بود که فرقه های اسلامی در عین اختلافاتی که در کلام و فقه و غیره با هم دارند و به واسطه ی مشترکات بیشتری که در میان آنها هست می توانند در مقابل دشمنان خطرناک اسلام دست برادری بدهند و جبههی واحدی تشکیل دهند. این بزرگان هرگز در مورد طرح وحدت مذهبی تحت عنوان وحدت اسلامی که هیچگاه عملی نیست، نبودند.

در اصطلاحات معمولی عرف، فرق است میان حزب واحد و جبهه ی واحد. وحدت حزبی ایجاب می کند که افراد از نظر فکر و ایدئولوژی و راه و روش و بلاخره همه ی خصوصیات فکری به استثناء مسایل شخصی یک رنگ و یک جهت باشند. اما معنی وحدت جبهه اینست که احزاب و دسته جات مختلف در عین اختلاف در مسلک و ایدئولوژی و راه و روش، به واسطه ی مشترکاتی که میان آنها هست در مقابل دشمن مشترک در یک صف جبهه بندی کنند و بدیهی است که صف واحد در برابر دشمن مشترک تشکیل دادن با اصرار در دفاع از مسلک خود و انتقاد از مسلک های برادر و دعوت سایر برادران هم جبهه به مسلک خود به هیچ وجه منافات نداد.

آنچه مخصوصا مرحوم آیت الله العظمی بروجردی بدان می اندیشید این بود که زمینه را برای پخش و انتشار معارف اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام »در میان برادران اهل سنت فراهم کند و معتقد بود که این کار جز با ایجاد حسن تفاهم امکان پذیر نیست. توفیقی که آن مرحوم در طبع برخی کتب فقهی شیعه در مصر به دست خود مصریان در اثر حسن تفاهمی که به وجود آورده بود کسب کرد از مهمترین موفقیت های علمای شیعه است.

به هر حال طرفداری از تز «اتحاد اسلامی» ایجاب نمی کند که در گفتن حقایق کوتاهی شود. آنچه نباید صورت گیرد کارهایی است که احساسات و تعصبات و کینه های مخالف را بر می انگیزد اما بحث علمی سر و کارش با عقل و منطق است نه عواطف و احساسات.

خوشبختانه در عصر ما محققان بسیاری در شیعه پیدا شده اند که از همین روش پسندیده پیروی می کنند. در رأس همه ی آنها علامهی جلیل آیت الله سید شرف الدین عاملی و علامه ی کبیر آیت الله شیخ محمد حسین کاشف الغطاء و علامه بزرگوار آیت الله شیخ عبدالحسین امینی مؤلف کتاب شریف الغدیر را باید نام برد.

سیره ی متروک و فراموش شده ی شخص مولای متقیان علی «عَلَيْهِ السَّلام »قولاً وعملاً، که از تاریخ زندگی آن حضرت پیداست بهترین درس آموزنده در این زمینه است.

علی «عَلَيْهِ السَّلام » از اظهار و مطالبه حق خود و شکایت از ربایندگان آن خودداری نکرد و با کمال صراحت ابراز داشت و علاقه به اتحاد اسلامی را مانع آن قرار نداد. خطبه های فراوانی در نهج البلاغه شاهد این مدعی است. در عین حال این تظلمها موجب نشد که از صف جماعت

ص: 155

مسلمین در مقابل بیگانگان خارج شود. در جمعه و جماعت شرکت می کرد، سهم خویش را از غنایم جنگی آن زمان دریافت می کرد، از ارشاد خلفا دریغ نمی نمود، طرف شور قرار می گرفت و ناصحانه نظر می داد.

سیره ی علی «عَلَيْهِ السَّلام »در این زمینه خیلی دقیق است و نشانه ی متفانی بودن آن حضرت در راه هدف های اسلامی است. در حالی که دیگران می بریدند او وصل می کرد، آنها پاره می کردند و او می دوخت.

بنابراین علی «عَلَيْهِ السَّلام »پایه گذار وحدت حقیقی و عینی و عملی در جهان اسلام بوده است و لذا همگان باید در این اصل حیاتی قرآن در عمل از آن حضرت الگو بگیرند.(1)

امروز مهمترین وظیفه کوشش در اتحاد مسلمین به اتحاد اسلامی است، وظیفه ای است که بر دوش هر نویسنده یا گوینده، یا دانشمند و یا هر فرد مسلمانی است. یعنی در برابر دشمنان اسلام، مسلمين وظیفه ی تلاش بر وحدت کلمه دارند. این سخنی است که هر مسلمان بیداری صحت آن را در امروز جهان گواهی میدهد و ایجاد هماهنگی را لازم و ضروری می شمرد.

اما معنای اتحاد، انکار مسلمات قرآن، در هم کوبیدن امتیازات عالی اسلام و فضایل بی چون و چرای رهبران واقعی اسلام نیست. معنای وحدت، پایمال کردن اصول مسلمه ی قرآن و اسلام عزیز نیست.

بلکه معنای اتحاد این است که هر چه را قرآن عزیز، کوشش بر نگهداری آن دارد، آن را بگیریم و سنت های حقیقت آفرین را زنده نماییم و همه ی دانشمندان اسلام، یک صدا همان را بگویند که قرآن کریم فرموده است و در این گفتار، شهوت یا عصبیت را، وارد در ادراکات ننماییم.

اتحاد آن نیست که از برخی مباحث قرآن، صرف نظر کنیم و بعضی حقایق را زیر پا گذاریم، مثل آنکه علی «عَلَيْهِ السَّلام » را خانه نشین کنیم و معاویه را خال المؤمنین بگوییم، از مردان آراسته ای که قرآن آنان را ائمه ی مسلمین، ولی امر مسلمین و اولواالامر نامیده است بگذریم و بگوییم: این آیات و این برگزیدگان قرآن فعلا بر کنار و سپس در جهت ایجاد اتحاد نااهلان را از روی کذب و به دروغ آرایش داده و زینت کنیم؟! به هر حال این معنا یعنی درگذشتن از پاره ای از اهداف عالی قرآن مجید. مگر قرآن و مباحث اساسی آن، قابل تعطیل و انعزال است!!

مگر می شود برای اتحاد مسلمین، پیغمبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)را افضل انبیاء نگوییم، با خاتمیت او را انکار کنیم !! می شود هم آیه ی «.. فضل الله المجاهدين بأموالهم وأنفسهم على القاعدين درجه و وعد الله التى وفضل الله الجابرين ..». (نساء، 95) را انکار کرد! و می شود

متقاعدين را به خاطر وحدت، بالاتر و یا در رتبه ی مجاهدین آورد!!

ص: 156


1- امامت و رهبری، صفحه ی 16 تا 21.

و هم چنین امکان دارد «اهل ذكر» (نحل، 43) را به گوشه ای اندازیم و جاهلین را پیشوای اسلام بدانیم و آیه «قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ ..».(زمر، 9) را روی مصلحت، فراموش کنیم؟

این طرز اندیشه، اندیشه ی جاهلان است و این اتحاد، شکستن فضایل و کوبیدن پاره ای از اغراض عالیه ی قرآن حکیم است.

اتحاد اسلامی در مقابل دژخیمان ضد انسانی دشمنان قوی اسلام، بیگانگانی که چون زالو خون مسلمین را می مکند و حیات اسلام، در معرض خطر جدی آنها است، لازم است. فکر هماهنگ نمودن مسلمين، وحدت کلمه، گذشت از برخی درگیری ها، اعتصام به حبل الله قرآن مجید و جلوگیری از پراکندگی، فکر صحیحی است. اما نباید این فکر فقط تحمیل به ملت شیعه شود و این ملت از مدرک معتبری چون کتاب کریم، چشم پوشد، بلکه لازم است دانشمندان و برادران اسلامی ما هم از تعصبات جاهلانه و تحریفات و دروغها و جعلیات احتمالی نسبت به دین پاک و اصیل اسلام و مکتب شیعه ی اهل بیت دست بردارند تا مسیر وحدت و اتحاد اسلامی روز به روز هموارتر گردد. (1)

پس از رحلت پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و ماجرای «سقیفه» و تغییر مسیر «خلافت» که پیروان راستین اسلام و پیرامون «امام علی بن ابی طالب «عَلَيْهِ السَّلام »» - نخستین اسلام آورنده و یار و یاور پیامبر گرامی (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)- جمع شدند و هسته ی مرکزی «تشیع» در وجود مردان عدالت خواه و آزاده ای چون: ابوذر، سلمان، مقداد، عمار، حجر بن عدی و... تبلور یافت، درگیری میان گروه هایی که هوادار «حکومت وقت» بودند و «شیعه» که هوادار «حق مطلق» بود آغاز گردید ولی «شیعه» به پیروی از رهبر خود، امام علی «عَلَيْهِ السَّلام » و در پرتو رهنمودهایش، به موازات حفظ اصول عقیدتی خود همواره مدافع سرسخت «کلیت اسلامی»، مدافع واقعی «وحدت صف مسلمين»، مدافع اصیل آرمان های بزرگ انسانی و جهانی آخرین پیام آور آسمانی بود.

امام علی «عَلَيْهِ السَّلام » خود به خاطر «مصلحت اسلامی» - نه اسلام مصلحتی - و با توجه به شرایط عینی جامعه آن روز که بقای اساس اسلام بستگی تام و تمام به برخورد صحیح و اصولی با آن شرایط داشت نه تنها برای احقاق حق خود به نبرد برنخاست، بلکه برای بیعت نکردن» هم دست به شمشیر نبرد با دشمنان دیرینه ی اسلام، نقطه ی ضعفی در جامعه ی نوبنیاد اسلامی نیابند و در انهدام «اركان رسالت و بعثت» نكوشند و آنگاه امام، با صبر و بردباری ویژه ای سالیان دراز از «حق مشروع» خود صرف نظر کرد و تا مردم به دور خانه اش جمع نشدند و مصرانه با او بیعت نکردند، «خلافت» ظاهری را نپذیرفت؛ چرا که از دیدگاه علی .«عَلَيْهِ السَّلام » «خلافت» و «امامت» تنها وقتی می تواند ارزش وجودی پیدا کند که در راه «بسط عدل اجتماعی»، احقاق حق مظلوم» و «از بین بردن باطل» به کار رود وگرنه چنان که خود امام بارها و بارها به

ص: 157


1- اهل البيت، صفحه ی هشت تا یازده پیشگفتار.

صراحت اعلام داشته بود، حکومت ظاهری و همه ی این دنیای مادی، در نزد وی به پشیزی نمی ارزید.

ابن عباس می گوید بر علی «عَلَيْهِ السَّلام » وارد شدم، در حالی که کفش پارهی خود را وصله می زد، پرسید: ارزش اینكفش چقدر است؟ گفتم: هیچ. فرمود: به خدا سوگند که ارزش آن در نزد من، بیشتر از حکومت بر شماهاست، مگر آنکه حقی را بر پا دارم و باطلی را نابود سازم».

و «اگر خداوند از علماء بازخواست نمی کرد که چرا در برابر طغیان ستمگر و نابودی حقوق ستمدیده، سکوت کردند، من خلافت را رها می کردم و میدیدید که این دنیای شما در نزد من از آب بینی بز ماده، بی ارج تر است» و «به خدا سوگند اگر همه ی دنیا و هر چه را که در جهان هستی وجود دارد، به من بدهند که پوست جوی را از مورچه ای بگیرم، هرگز نخواهم کرد، راستی که دنیای شما نزد من ناچیزتر از برگ جویده ایست که در دهان ملخی قرار دارد).

استاد مرتضی مطهری، در یک بررسی و تحلیل علمی در همین زمینه چنین می نویسد: ... سیره و روش شخص امیرالمؤمنین علی «عَلَيْهِ السَّلام »، برای ما بهترین و آموزنده ترین درس هاست. علی «عَلَيْهِ السَّلام » راه و روشی بسیار منطقی و معقول که شایسته بزرگواری مانند او بود اتخاذ کرد.

او برای احقاق حق خود، از هیچ کوششی خودداری نکرد، همهی امکانات خود را به کار برد که اصل «امامت» را احیا کند، اما هرگز از شعار «یا همه یا هیچ» پیروی نکرد، برعکس، اصل «ما لا يدرك كله لا يترك كله» را مبنای کار خویش قار داد.

علی «عَلَيْهِ السَّلام »در برابر ربایندگان حقش قیام نکرد و قیام نکردنش اضطراری نبود ، بلکه کاری حساب شده و انتخاب شده بود. او از مرگ بیم نداشت. علی «عَلَيْهِ السَّلام »در حساب صحیحش بدین نکته رسیده بود که مصلحت اسلام، در آن شرایط ترک قیام و بلکه همگامی و همکاری است.

خود کرارا به این مطلب تصریح می کند.

در یکی از نامه های خود به مالک اشتر (نامه 62 از نامه های نهج البلاغه) می نویسد «من اول دست خود را پس کشیدم، تا دیدم گروهی از مردم از اسلام بازگشتند و مردم را به نابودی دین محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)دعوت می کنند. پس ترسیدم که اگر به یاری اسلام و مسلمین برنخیزم شکاف یا انهدامی در اسلام خواهم دید که مصیبت آن از فوت خلافت چند روزه بسی بیشتر است».

پس از شهادت امام علی «عَلَيْهِ السَّلام »دیگر پیشوایان ما نیز همواره مصالح عالیه مسلمین و جوامع اسلامی را بر هر چیز دیگر ترجیح دادند و حتی حاضر شدند تا آن جا «فداکاری» و «ایثار» از خود نشان دهند که به خاطر «مصلحت برتر» چند صباحی با مخالفين و غاصبين «پیمان صلح» ببندند و «ولایت عهدی» ظاهری را بپذیرند تا بلکه در اولین فرصت به احقاق حق بپردازند و یا حداقل اجازه ندهند که بنیاد رسالت در مقابل دشمن مشترک، لرزان گردد.

رهنمودهای قاطع و صریح امامان، برای «شیعیان» آن عصر راه و روشی روشن را نشان میداد و خط مشی سیاسی و اجتماعی آنان را، آن طور که شرایط ایجاب می نمود، ترسیم

ص: 158

می کرد و تاریخ نیز گواه است که شیعیان صدر اسلام هرگز در کارهای اجتماعی از صف اکثریت جدا نشدند و به طور فعالانه ای برای پیشبرد اسلام کوشیدند و در نبردهای آزادی بخش اسلامی، بر ضد نظام های طاغوتی عصر، شرکت کردند و در این راه از بذل جان و مال دریغ نورزیدند.

شیعه ی راستین هرگز هدف را فدای مصلحت خود نمی کند و هر وسیله نامشروعی را برای رسیدن به آن چه که خود می خواهد، مشروع نمی داند و شیعه واقعی، همواره ممیزات اصولی فرهنگ خود را در قبال دیگران حفظ می کند و با گفتار درست و کردار شایسته ی خود، خاطرهی نیک امامان خود را در دل ها زنده نگه می دارد و می کوشد که پرچم سرخ تشیع را تا قیام مهدی «عَلَيْهِ السَّلام »هم چنان پر اهتراز و پر افتخار بدارد.

آری شیعه راستین علی «عَلَيْهِ السَّلام »حقیقت را فدای خواست «عوام» نمی کند و اگر هم بر خلاف مسیر آب شنا کند از غرق شدن نمی هراسد، زیرا که شرفی بالاتر از مرگ در راه مکتب علی «عَلَيْهِ السَّلام » نمی شناسد و آنگاه این چنین شیعه ای هرگز به خود اجازه نمی دهد که از نظر اخلاقی آن چنان سقوط کند که به فحاشی و ناسزاگویی پناه ببرد و «علی گونه های زمانه را به باد تهمت و افترا بگیرد... و ابوذرهای عصر را به خاطر تشخیص و درک پیشروتر از زمانشان، آن چنان ناجوانمردانه بکوبد که با «خارجی» و «ناصبی» آن چنان رفتار نمی کند.

ما شیعیان همواره هوادار هر نوع تحقیق علمی و تاریخی در رابطه با مسایل صدر اسلام و تاریخ پس از آن - و تا به امروز - هستیم، اما با جعل و تحریف و کذب و دروغ و ادعاهای بدون دلیل و سند و مدرک و برهان موافق نیستیم، زیرا که آن را عملی صد در صد موافق با اهداف بیگانگان و اقدامی کاملا در خط مستقیم دشمنان اسلام می دانیم و هرگز حاضر نخواهیم شد که در این زمینه حتی، مقابله ای انجام دهیم. (1)

ص: 159


1- رسالت تشیع، علامه طباطبایی، صفحه ی 8-3 و 18.

ص: 160

فصل دوم: عقاید شیعه

اشاره

ص: 181

ص: 182

تولّی وتبرّی

تولی و تبرئ

قرآن در آیه ی 29 سوره ی فتح می فرماید: مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ ۚ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ...)

محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) پیامبر خدا است و کسانی که با اویند بر کافران سخت گیر [و] باهمدیگر مهرباناند». .

آری، دوستی با دوستان خدا و دشمنی با دشمنان خدا فرمان قاطع قرآن است که باید هر مؤمنی در همراهی با پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در برابر دشمنان خدا و دشمنان رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و دشمنان اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام » شدید و سخت گیر باشد و برعکس در برابر دوستان خدا و دوستان رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و دوستان اهل بیت«عَلَيْهِ السَّلام »مهربان و رحیم باشد. زیرا اهل ایمان کسانی هستند که كانونی از عواطف و محبت نسبت به برادران و دوستان و همکیشانند و آتشی سخت و سوزان و سدی محکم و پولادین در مقابل دشمنان.

در حقیقت عواطف آنها در این «مهر» و «قهر» خلاصه می شود، اما نه جمع میان این دو در وجود آنها تضادی دارد و نه قهر آنها در برابر دشمن و مهر آنها در برابر دوست سبب می شود که از جاده ی حق و عدالت قدمی بیرون نهند.(1)

بی شک تولّی و دوستی و محبت زمانی ارزشمند است که فقط برای خداوند باشد، ( لله).

و تبرّی و دشمنی و بیزاری نیز زمانی دارای فضیلت است که فقط برای خدا باشد

بغضِ لله) و در همین راستا است که پیروی از رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و ائمه ی اهل بیت «عَلَيْهِم السَّلام »یکی از

ص: 163


1- تفسیر نمونه، جلد 22، صفحه ی 113.

عالی ترین نشانه های محب الهی به شمار می رود. به طوری که قرآن در همین زمینه فرموده است: «...وَ الَّذينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ..»، «ولی کسانی که ایمان آورده اند، به خدا محبت بیشتری دارند». (بقره، 165)

و اعلام می دارد: «.. يُحِبُّهُم وَيُحِبّونَهُ...»، «خدا آنان را دوست می دارد و آنان [نیز] او را دوست دارند». (مائده، 54)

از سوی دیگر لازمه ی این گونه محبت توحیدی و صادقانه و خالصانه این است که انسان مؤمن سر و جان خود را در راه رضای محبوب تقدیم کند و با کمال اخلاص به صف مجاهدان في سبيل الله ملحق شود به طوری که قرآن می فرماید: «إِنَّ اللهَ یُحِبُّ الذِینَ یُقَاتِلونَ فِی سَبِیلهِ صَفًّا کَأَنَّهُم بُنیَانٌ مَّرْصُوصٌ ».(صف، 4)

به هر حال مقصود شیعه از «تولّی» اظهار دوستی نسبت به ائمه اطهار و اهل بیت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) می باشد و مراد از «تبرّی» بیزاری از دشمنان خاندان رسالت است.

امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام »می فرماید: روزی پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) از یارانش پرسید: «کدام یک از دستاویزهای ایمان محکم تر است»؟ گفتند: خدا و رسولش داناترند. برخی از آنها گفتند: نماز. عده ای پاسخ دادند: زکات. گروهی گفتند: روزه. پاره ای حج و عمره و برخی جهاد را محکم تر دانستند. رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: «همه ی این ها فضیلت دارند، ولی هیچ یک از آنها محکم ترین نیستند بلکه محکم ترین دستاویز ایمان دوست داشتن برای خدا و دشمنی ورزیدن برای او است. دوست داشتن دوستان خدا و بیزاری جستن از دشمنان خداوند».(1)

امام باقر «عَلَيْهِ السَّلام » نشانه ی بهره مندی انسان را از خیر و صلاح، دوستی برای خدا میداند؛ آن جا که می فرماید: «هرگاه خواستی بدانی که در تو خیری هست به دلت نگاه کن اگر اهل اطاعت خدا را دوست و اهل معصیت خدا را دشمن داشتی در تو خیر هست و خدا هم تو را دوست دارد.

ولی اگر اهل طاعت خدا را دشمن داشتی، خیری در تو نیست و خدا نیز تو را دشمن دارد.

انسان با کسی است که دوستش دارد».(2)

درباره ی آثار محبت برای خداوند در آخرت امام سجاد«عَلَيْهِ السَّلام »می فرماید: «آنگاه که خدای عز و جل، همه ی آدمیان را از اولین تا آخرین نفر جمع کند، آواز دهنده ای برخیزد و با صدایی که همگان بشنوند بانگ برآورد: «کجای اند آنان که برای خدات دوستی می ورزند»؟ پس گروهی از مردم برخیزند و به آنان گفته می شود: بدون حسابرسی وارد بهشت شوید».(3)

در اهمیت و منزلت دوستی و دشمنی ورزیدن برای خداوند همین بس که در روایات

ص: 164


1- اصول کافی، جلد 2، صفحه ی 125، حدیث 2.
2- اصول کافی، جلد 2، صفحه ی 126، حدیث 11.
3- اصول کافی، جلد 2، صفحه ی 126، حدیث 8

متعددی در همه ی حقیقت ایمان در دوستی و دشمنی برای خداوند خلاصه شده است. از جمله یکی از یاران امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » از ایشان می پرسد: «آیا دوستی و دشمنی از ایمان شمرده می شود؟ امام پاسخ داد: مگر ایمان چیزی جز دوستی و دشمنی است؟».(1)

لازم به ذکر است که از نظر شیعه تنها نباید به محبت و دوستی امامان اهل بیت«عَلَيْهِم السَّلام »اکتفا کرد زیرا بسیاری از اهل سنت نیز در این اصل که ریشه ی قرآنی دارد با شیعه همراه هستند، بلکه آنچه شیعه ی اماميه اثنی عشری به آن اعتقاد دارد و بر آن تأکید می کند تولّای همراه با تبرّی است.

به این معنا که شیعه کسی است که علاوه بر آنکه محبت اهل بیت«عَلَيْهِم السَّلام » را در روح و جان خود پرورش می دهد از دشمنان اهل بیت نیز اعلان و اظهار بیزاری می کند. البته باید دانست حب و بغض و دوستی و دشمنی و تولّی و تبرّای مورد نظر قرآن و اهل بیت«عَلَيْهِم السَّلام »و شیعیان آن بزرگواران کاملا عقلی و منطقی است نه احساسی و بی قاعده و بی ضابطه. زیرا دوستی و دشمنی که صرفا از احساس برخیزد منطق ندارد، لذا احساسی است کور و کَر که بر درون انسان مسلط

می گردد و او را به هر طرف که بخواهد می کشاند، اما حبّ و بغض ناشی از عقل و ناشی از یک ادراک انسانی در حقیقت ناشی از علاقه به سرنوشت انسان ها و سرنوشت یک مكتب است که گاه خود را در قالب صلح و دوستی و گاهی خود را در قالب جنگ و جهاد نشان می دهد.

به همین دلیل است که در منابع اساسی دین اسلام از جمله قرآن و سنّت معصومین «عَلَيْهِم السَّلام » این همه بر روی ضرورت امر به معروف و نهی از منکر و جهاد در راه خدا و شجاعت در برابر دشمنان دین خدا تأکید شده است. (آل عمران، 139 - انفال، 46 - توبه، 71).

امر به معروف در اثر احساس محبت و دوستی و تولّی است و نهی از منکر در اثر احساس بغض و دشمنی و تبرّی است، این است که در دین مبین اسلام امر به معروف و نهی از منکر با مسأله ی ولایت مؤمن بر مؤمن ارتباط مستقیم دارد.(2)

البته باید توجه داشت که نه تنها شیعیان به اهل بیت احترام می گذارند و به ایشان علاقه دارند بلکه اهل تسنن هم این علاقه و احترام را نسبت به خاندان پیامبر «عَلَيْهِ السَّلام »دارند. به طوری که به بعضی از آنها اتهام شیعه بودن وارد کردند ولی آنها در مرزی بین تشیع و تسنن ایستاده بودند. شاید بتوان گفت تشیع آنان، تشیع رنگ باخته افراطی است که در عین ارتباط و پیوند با دوازده امام «عَلَيْهِم السَّلام »خالی از شریعت و فقه و عمل به احکام شرعی شیعه است.

در واقع تشیع آنان اعتقاد ذهنی و قلبی به تشیع و امامان در عین حال دور بودن از فقه و

ص: 165


1- اصول کافی، جلد 2، صفحهی 125، حدیث 5
2- رجوع شود به کتاب والاء وولايتها، بحث ولاء منفی و ولاء اثباتی عام و نیز کتاب معارف اسلامی در آثار شهید مطهری، بخش دوم، صفحه ی 395 تا 406

دستورات شرعی است این که یک نوع تسنن دوازده امامی است که دوستدار امامان«عَلَيْهِم السَّلام »هستند. آنچه که مهم است این است که تفاوت شیعه با تسنن دوازده امامی در این است که شیعیان دوازده امامی هم بر تولّی و هم بر تبرّی تکیه دارند. به این معنا که با پذیرش این مذهب، بایستی از دشمنان اهل بیت «عَلَيْهِم السَّلام » اظهار بیزاری نمایند. پس کسانی که تولای اهل بیت «عَلَيْهِم السَّلام »را دارند سنیان دوازده امامی هستند نه شیعیان دوازده امامی.(1)

حال به نمونه هایی از تاریخ که همراهی اهل سنت را با شیعیان نشان می دهد را بیان می کنیم.

البته به اختصار به برخی از کتب آنها نیز درباره ی فضائل اهل بیت «عَلَيْهِ السَّلام » اشاره می نماییم.

در قیام ابراهیم که در عراق بود، ابوحنیفه فتوای به لزوم خروج و همراهی مردم با آن را داد، چنان که بسیاری از فقهای دیگر عراق چنین کردند و حتی خود هم شرکت کرده و کشته شدند. آنچه در این جا برای ما اهمیت دارد همراهی ابوحنیفه با قیامهای علوی است که به تدریج سبب شد تا بعدها نیز برخی از حنفیان با این قیام ها همراهی کنند.

شواهدی وجود دارد که اثبات می کند ابو حنیفه جانب دار رهبران علوی در دوره ی اموی و عباسی است. نخستین شاهد، دفاع وی از زید بن علی بن الحسین است که در سال 122 هجری در کوفه بر ضد دولت اموی قیام کرد. درباره ی حمایت ابوحنیفه از قیام ابراهیم چندین شاهد تاریخی در دست است. برای نمونه به یک مورد اشاره می کنیم، ابراهيم بن سوید حنفی می گوید: در ایام خروج ابراهيم، ابوحنیفه مهمان من بود. از او پرسیدم: پس از فریضه ی حج واجب، آیا خروج با این شخص بهتر است یا حج مستحبی. ابوحنیفه گفت: غزوة بعد حجة الاسلام افضل من خمسين حجة.

از نظر تاریخی باید گفت در کنار شیوع مذهب عثمانیه در قرون نخستین اسلامی، یعنی کسانی که از اساس خلافت امام علی «عَلَيْهِ السَّلام » را مشروع نمی دانستند، کسانی که از علمای اسلام، به ویژه در عراق، اصرار داشتند تا احادیث فضایل امام «عَلَيْهِ السَّلام » و سایر اهل بیت «عَلَيْهمِ السَّلام »را منتشر سازند. چنین کسانی در کتب رجالي متقدم اهل سنت با عبارت «فيه تشیع» وصف شده اند و درست به دلیل نقل روایات فضایل اهل بیت «عَلَيْهِم السَّلام »مورد انکار قرار گرفتند. این در حالی است که بسیاری از آنان از علما و محدثان برجسته ی اهل سنت هستند که حتی در کتاب «مسلم» و «بخاری» نیز احادیث فراوانی از طریق آنان روایت شده است. نگاهی به «میزان الاعتدال» شمس الدين ذهبی می تواند چهرهذی صدها نفر از محدثانی را نشان دهد که به دلیل نقل فضائل اهل بیت«عَلَيْهِم السَّلام »متهم به تشیع شده اند.

در ادامه ی این اقدام افراطی اهل حدیث، عالم بلند پایه اهل حدیث احمد بن حنبل، نقطه ی عطفی از جهت چرخش به سمت پذیرش فضایل امام علی «عَلَيْهِ السَّلام » و تثبیت موقعیت آن امام همام به عنوان خلیفه رابع در میان اهل سنت (عقیده تربیع) به شمار می رود. وی در کتاب «مسند»

ص: 166


1- صفویه از ظهور تا زوال، رسول جعفریان، صص 21 و 22 و 39.

خود، روایات بی شماری از فضایل اهل بیت«عَلَيْهِم السَّلام » را مندرج ساخت.

بعد از احمد حنبل، حنابله بغداد از شدت تعصب خود کاستند، به طوری که به مرور، در قرن پنجم هجری، تعصب را کنار نهاده و میان آنان و مذهب تشیع، نوعی مسالمت و هم زیستی پدید آمد.

در قرن ششم نگارش کتاب هایی دربارهذی اهل بیت «عَلَيْهِم السَّلام » شتاب خاص خود را گرفت و آثار تعديل در تسنن در برخورد با ائمه اهل بیت «عَلَيْهِم السَّلام » بیش از پیش آشکار گردید.

برآمدن سبط بن جوزی از خاندان ابن جوزی، که خود حنبلی سرسختی بود مؤيد تعديل در حنابله بغداد است. کتاب «تذکرة الخواص» سبط بن جوزی یکی از بهترین شواهد برای ایجاد تعادل در تسنن افراطی است. هرچند متعصبان، او را شیعه دانسته اند، اما او خود را چنان می نماید که در مرز تشیع و تسنن ایستاده است.

نمونه ی دیگر که مربوط به قرن ششم است امام ابو الفضل یحیی بن سلامة الحصکفی است. بنا به نقل ابن طولون، او قصیده ای در مدح دوازده امام سروده است. هم چنین قصیده ای هم در رثای حضرت اباعبدالله الحسین «عَلَيْهِ السَّلام » دارد.

این تعادل و قرابت با شیعیان، منحصر به دسته ی خاصی از سنیان نبود. از میان شافعیان محمد بن طلحہ شافعی کتاب «مطالب السؤول في مناقب آل الرسول» را نوشت که با اندک تفاوت گویی یک شیعه دوازده امامی آن را تألیف کرده است. هم چنان که محمد بن يوسف بن محمد بن گنجی شافعی «كفاية الطالب» را در فضایل امیرالمؤمنان و اهل بیت «عَلَيْهِم السَّلام » نگاشت.

در بغداد قرن ششم، بیشتر عالمان اهل سنت، در مظلومیت امام حسین «عَلَيْهِ السَّلام »سخن می گفتند و به هیچ روی تمایلی بر گرایش متعصبانه ای که از زمان بنی امیه باقی مانده بود، نداشتند.

در ایام عاشورا، عزای امام حسین«عَلَيْهِ السَّلام » حتی در هرات نیز برپا می شد و این خود نشانگر آن است که نه تنها شیعیان که سنيان هم این مراسم را برگزار می کرده اند.

عبدالرحمن جامی عالم، عارف و شاعر بزرگ خراسان که در مذهب یک سنی حنفی بوده و البته علایق صوفیانه عمیقی داشته است، در «سلسلة الذهب» خود عقاید مذهبی اش درباره ی خلافت بیان کرده و در آن جا خود را یک سنی معتقد و در عین حال، دوست دار اهل بیت می داند. آثار علمای اهل سنت، طی چهارده قرن، دربارهذی اهل بیت «عَلَيْهِم السَّلام »خارج از حد شمار است. بسیاری از این آثار درباره ی فضائل و مناقب اهل بیت، به ویژه امیر مؤمنان و برخی نیز آثاری تاریخی پیرامون زندگی آن بزرگواران است. این کتب بسیار فراوانند که در حیطه ی بحث ما نمی گنجد. (1)

ص: 167


1- رجوع شود به تأملی در نهضت عاشورا، رسول جعفریان، ص 298-278

مهدویت

از نظر شیعه در هر عصری تا زمین و زمان برپا است انسانها نیازمند به هدایتگران معصوم و الهی هستند به طوری که در این مورد طبری در تفسیر آیه « إِنَّمَا أَنْتَ مُنذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ ». (سوره ی رعد، 7)، از سعید بن جبیر به نقل از ابن عباس روایت کرده، چون آیه ی « إِنَّمَا أَنْتَ مُنذِرٌ » بر رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نازل شد، دستش را بر سینه ی خود گذارده و فرمود: «منذر و ترساننده منم» و سپس با دست به شانه ی علی اشاره کرده فرمود: «انت الهادی یا علی، بک يهتدي المهتدون من بعدی»، «ای علی! تو راهنمایی و به وسیله ی تو مردم بعد از من رهبری خواهند شد».

مهدی به معنی راه یافته و هدایت شده می باشد. آن حضرت آخرین هادی و آخرین راهنمای معصوم می باشد که در آخرالزمان ظهور خواهد کرد و زمین را پس از آنکه بیداد و ستم فرا گرفته باشد پر از عدل و داد خواهد کرد. از قول پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نقل شده است که آن حضرت فرمود: «اگر تنها یک روز از عمر دنیا باقی بماند، خداوند آن روز را به درازا خواهد کشانید تا این که از اهل بیت من مردی برخیزد و اوست که زمین بیداد و ستم فراگرفته را پر از عدل و داد می کند».

شیعه ی امامیه مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » را شخص معینی می داند و معتقد است که رشته ی هدایت بشریت به وراثت از رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) به جانشین راستين او علی بن ابی طالب «عَلَيْهِ السَّلام » کشانیده شده و از وی به فرزندانش تا حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » رسیده است. شیعیان امامان معصوم خود را ملهم از جانب خدا می دانند و میگویند که امام ریاست عامه در امور دین و دنیا دارد و علم امام را علم لدنی و غیر اکتسابی می دانند. آن چه قطعی و مسلم است این است که مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ» از اهل بیت رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و از فرزندان فاطمه (سَلامُ الله عَلیهَا) می باشد. نام او، نام پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و کنیه ی او، کنیه ی پیامبر اکرم(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و لقب او، مهدی«عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » است. او فرزند حسن بن علی عسکری است و نام مادرش را به اختلاف صیقل، حدیث، سوسن، ملیکه، حکیم و نرجس ثبت کرده اند. حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ»طبق روایات شیعه روز جمعه هشتم ربیع الاول سال 260، که روز رحلت پدر بزرگوارش می باشد به امامت و رهبری امت نائل شدند، در حالی که از سن مبارك آن حضرت تنها 5 سال گذشته بود. زیرا آن حضرت در نیمه ی شعبان 255 یا 256ه تولد یافتند. مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » دارای دو غیبت است، یکی غیبت صغری به مدت 69 سال از سال 260 تا 329 و دیگری غیبت کبری از سال 329 که هنوز نیز ادامه دارد و مدت آن را جز خدا کسی نمی داند، زیرا ظهور آن حضرت تنها به اذن خدای متعال است.(1)

نظام حکومتی و اداره ی جامعه در عصر غیبت کبری: بر اساس حدیثی که از امام

ص: 168


1- تاریخ شیعه و فرقه های اسلام، صفحه ی 130 تا 132.

زمان«عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » نقل شده است که: ««اَمَّا الْحَوادِثُ الْواقِعَةُ فَارْجِعوُا فیها اِلی رُواةِ حَدیثِنا، فَاِنَّهُمْ حُجَّتی عَلَیْکُمْ وَاَنَا حُجَّةُ اللّهِ »، «و اما در حوادث و پیش آمدها به راویان احادیث ما مراجعه کنید، آنها حجت من بر شما هستند و من حجت خدایم». یعنی اداره ی جامعه در زمان غیبت کبری به عهده ی فقهاء شیعه است، فقهایی که بر اساس روایت منقول از امام حسن عسکری «عَلَيْهِ السَّلام » باید دارای این ویژگی ها باشند: «فَأمّا مَن كانَ مِن الفُقَهاءِ صائنا لنفسِهِ حافِظا لِدينِهِ مُخالِفا على هَواهُ مُطِيعا لأمرِ مَولاهُ فلِلعَوامِّ أن يُقَلِّدُوهُ «آن کس از علماء که بر نفس خود مسلط باشد حافظ دین خویش باشد، مخالف هواهای نفسانی بوده و مطیع امر مولای خود باشد، بر مردم است که از او تقلید و پیروی کنند».

هم چنین امام صادق«عَلَيْهِ السَّلام »در این زمینه می فرماید: « ینظران من کان ممن قد روی حدیثنا و نظر فی حلالنا و حرامنا و عرف احکامنا فلیرضوا به حکماً فانی قد جعلته علیکم حاکماً »، «باید نگاه کنند، ببینند از شما چه کسی است که حديث ما را روایت کرده و در حلال و حرام ما مطالعه نمود هو صاحب نظر شده و احکام و قوانین ما را شناخته است. بایستی او را به عنوان قاضی و داور بپذیرند. زیرا که او راحاکم بر شما قرار داده ام». .

از مجموعه ی این روایات و روایات مشابه متعدد دیگری که وجود دارد، مرجع امور شیعیان چه در امور قضایی و چه در مسایل سیاسی و حکومتی، فقیهی است که قواعد و احكام دین را شناخته و صاحب نظر بوده و به قرآن و سنت، آگاهی و تسلط کامل داشته باشد ضمنا مسلط بر هوی و هوس های نفسانی بوده و حافظ دین باشد یعنی جهت حفظ دین قیام کند و از بی تفاوتی بپرهیزد. این چنین فرد یا افرادی می توانند مرجع مسلمین قرار گرفته و در واقع در دوره ی غیبت در رأس حکومت قرار گیرند.

در این صورت است که نظام و حکومت مشروعیت دارد و در غیر این صورت هر حاکم و هر حکومتی با هر نامی نمی تواند مشروعیت داشته باشد. بنابراین از نظر شیعه در عصر غیبت حکومت باید در دست فقیهی عادل باشد که هواهای نفسانی را مهار کرده و قيام به امر حفظ دین نماید.(1)

رجعت

رجعت یعنی بازگشتن بعضی از مردگان مظلوم پیش از قيامت و انتقام گرفتن آنها از ظالمين خود است و جزء اعتقادات شیعه ی امامیه است. این امر پس از ظهور حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ » واقع خواهد شد. شیخ صدوق می گوید: «اعتقاد ما در باب رجعت این است که برگشتن به دنیا حق است». در بحار به نقل از امام صادق«عَلَيْهِ السَّلام »گفته شده است که: «رجوع نمی کند مگر مؤمنی که ایمانش کامل و مشرکی که اعتقادش شرک محض باشد).

ص: 169


1- تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی، صفحه ی 235 و 236.

از جمله رجعت کنندگان امیرالمؤمنین علی «عَلَيْهِ السَّلام »و فرزند او حسین «عَلَيْهِ السَّلام »می باشند که از دشمنان انتقام می گیرند و سال ها، حکومت می نمایند.(1)

در رجعت، رجعت کنندگان دیگر باره به دنیا باز می گردند و زندگی را از سر می گیرند. شیعه ی امامیه بر این عقیده متفق القولند که خداوند مردگان را به صورتی که در این دنیا بودند باز می گرداند.

این افراد به دو گروه تقسیم می شوند. دسته ای که در این دنیا مظلوم بودند و رنج کشیدند و دسته ی دیگر که ظالم و ستم کار بودند. در این مرحله دسته ی مظلوم از ظالمین انتقام می گیرند. شیخ صدوق در اعتقادات خود اصحاب کهف را که پس از سیصد سال خواب، خداوند آنها را زنده کرد و به دنیا باز گردانید مثال آورده و به آیاتی از قرآن استدلال کرده است.(2)

قرآن در آیه ی 82 سوره ی نمل می فرماید: « وَ إِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ»، «هنگامی که فرمان عذاب آنها رسد (و در آستانه ی رستاخیز قرار گیرند) جنبنده ای را از زمین برای آنها خارج می کنیم که با آنها تكلم می کند و می گوید: مردم به آیات ما ایمان نمی آورند».

مطلب مهم در این آیه، واژه ی «ابّة الأض» می باشد که علما در تفسیر آن اختلاف نظر دارند:

1. گروهی آن را یک موجود جان دار و جنبندهای غیر عادی از غیر جنس انسان با شکلی عجیب دانسته اند و برای آن عجایبی نقل کرده اند که شبیه خارق عادات و معجزات انبیاء است. این جنبنده در آخر الزمان ظاهر می شود و از کفر و ایمان سخن می گوید و منافقین را رسوا می سازد و بر آنها علامت می نهد.

2. جمعی دیگر به پیروی از روایات متعددی که در این زمینه وارد شده او را یک انسان می دانند، یک انسان فوق العاده، یک انسان متحرک و جنبنده و فعال که یکی از کارهای اصلیش جدا ساختن صفوف مسلمین از منافقین و علامت گذاری آنها است، حتی از پاره ای از روایات استفاده می شود که عصای موسی و خاتم سلیمان با اوست و میدانیم عصای موسی، رمز قدرت و اعجاز و خاتم سليمان، رمز حکومت و سلطه ی الهی است و به این ترتیب او یک انسان قدرتمند و افشاگر است.!

در حدیثی از حذيفه از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در توصیف «دابة الأرض» چنین آمده است: «لا يدركها طالب و لا يفوتها هارب فتسم المؤمن بين عينيه، و يكتب بين عينيه مؤمن و تسم الكافر بين عينيه و تكتب بين عينيه كافر، و معها عصا موسى و خاتم سليمان»،

«او به قدری نیرومند است که هیچ کس به او نمی رسد و کسی از دست او نمی تواند فرار کند، در پیشانی مؤمن

ص: 170


1- تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی، صفحه ی 239
2- تاریخ شیعه و فرقه های اسلامی، صفحه ی 111.

علامت می گذارد و می نویسد مؤمن و در پیشانی کافر علامت می گذارد و می نویسد کافر! با او عصای موسی و انگشتر سلیمان است».

3. و در روایات متعددی این آیه بر شخص امیرالمؤمنان علی (عَلَيْهِ السَّلام )تطبیق شده است،

روایت یکم: در تفسیر علی بن ابراهیم از امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام » می خوانیم: «مردی به عمار یاسر گفت آیه ای در قرآن است که فکر مرا پریشان ساخته و مرا در شک انداخته است، عمار گفت: کدام آیه؟ گفت: آیه ی «وَ إِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ» این کدام جنبنده است؟ عمار می گوید: به خدا سوگند من روی زمین نمی نشینم، غذایی نمی خورم و آبی نمی نوشم تا دابّة الأرض را به تو نشان دهم ! سپس همراه آن مرد به خدمت علی«عَلَيْهِ السَّلام » آمد، در حالی که غذا می خورد هنگامی که چشم امام «عَلَيْهِ السَّلام »به عمار افتاد فرمود بیا، عمار آمد و نشست و با امام «عَلَيْهِ السَّلام »غذا خورد.

آن مرد سخت در تعجب فرو رفت و با ناباوری به این صحنه می نگریست، چراکه عمار به او قول داده بود و قسم خورده بود که تا به وعده اش عمل نکند غذا نخورد، گویی قول و قسم خود را فراموش کرده است. هنگامی که عمار برخاست و با علی«عَلَيْهِ السَّلام »خداحافظی کرد، آن مرد رو به او کرده گفت: عجیب است تو سوگند خوردی که غذا نخوری و آب ننوشی و بر زمین ننشینی مگر اینکه «دابّة الأرض» را به من نشان دهی؟ عمار در جواب گفت: اریتکها ان کنت تعقل!: من او را به تو نشان دادم اگر می فهمیدی».

روایت دوم: علامه مجلسی در بحارالانوار با سند معتبری از امام صادق «عَلَيْهِ السَّلام »چنین نقل می کند که «علی «عَلَيْهِ السَّلام »در مسجد خوابیده بود، پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)آنجا آمد، علی «عَلَيْهِ السَّلام »را بیدار کرد و فرمود: قم یا دابّة الله!: برخیز ای جنبنده ی الهی. کسی از یاران عرض کرد ای رسول خدا آیاما حق داریم یکی دیگر را بر چنین اسمی بنامیم؟ پیامبر(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: نه این نام مخصوص او است و او است «دابّة الأرض» که خداوند در قرآن فرموده: «وَ إِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ ...) سپس فرمود: ای علی! در آخر زمان خداوند تو را در بهترین صورت زنده می کند و وسیله ای در دست تو است که دشمنان را با آن علامت می نهی».

طبق این روایات، آیه ی فوق مربوط به «رجعت» است. مرحوم ابوالفتح رازی در تفسیر خود ذیل آیهی فوق می نویسد: بر طبق اخباری که از طریق اصحاب ما نقل شده، «دابّة الارض» کنایه از حضرت مهدی صاحب الزمان«عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ »است. با در نظر گرفتن این حديث و احادیث فوق می توان از «دابّة الأرض» مفهوم کلی تری را استفاده کرد که بر هر یک از پیشوایان بزرگی که در آخر الزمان قیام و حرکت فوق العاده ای می کنند و حق و باطل و مؤمن و کافر را از هم مشخص می سازند، منطبق می شود.

«رجعت» از عقاید معروف شیعه است و تفسیرش در یک عبارت کوتاه چنین است؛ بعد از ظهور مهدی (عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ ) و در آستانه ی رستاخیز گروهی از «مؤمنان خالص» و «کفار و طاغوتیان بسیار

ص: 171

شرور» به این جهان باز می گردند، گروه اول مدارجی از کمال را طی می کنند و گروه دوم کیفرهای شدیدی می بینند. مرحوم «سید مرتضی» که از بزرگان شیعه است چنین می گوید:

خداوند متعال بعد از ظهور حضرت مهدی گروهی از کسانی که قبلا از دنیا رفته اند به این جهان باز می گرداند، تا در ثواب و افتخارات یاری او و مشاهده ی حکومت حق بر سراسر جهان شرکت جویند و نیز گروهی از دشمنان سرسخت را باز می گرداند تا از آنها انتقام گیرد.

سپس می افزاید: دلیل بر صحت این مذهب این است که هیچ عاقلی نمی تواند قدرت خدا را بر این انکار کند چرا که این مسأله ی محالی نیست. بعد اضافه می کند: «دلیل بر اثبات این عقیدہ اجماع امامیه است زیرا احدی از آنها با این عقیده مخالفت نکرده است».

اینک چند نکته ی مهم پیرامون رجعت:

.. بدون تردید احیای گروهی از مردگان در این دنیا از محالات نیست، همان گونه که احیای جمیع انسان ها در قیامت کاملا ممکن است.

2. در قرآن مجید، وقوع رجعت اجمالا در پنج مورد از امت های پیشین آمده است:

الف) آیهی 259 سوره ی بقره که درباره ی پیامبری است که از کنار یک آبادی عبور کرد در حالی که دیوارهای آن فرو ریخته بود و اجساد و استخوان های اهل آن در هر سو پراکنده شده بود و از خود پرسید چگونه خداوند اینها را پس از مرگ زنده می کند، اما خدا او را یک صد سال میراند و سپس زنده کرد و به او گفت چقدر درنگ کردی؟ عرض کرد یک روز یا قسمتی از آن، فرمود نه بلکه یک صد سال بر تو گذشت». .

ب) قرآن در آیه ی 243 سوره ی بقره سخن از جمعیت دیگری به میان می آورد که «از ترس مرگ از خانه های خود بیرون رفتند، خداوند فرمان مرگ به آنها داد و سپس آنها را زنده کرد».

ج) در آیه ی 55 و 56 سوره ی بقره درباره ی «بنی اسرائیل» می خوانیم که گروهی از آنها بعد از تقاضای مشاهده ی خداوند گرفتار صاعقه مرگباری شدند و مردند، سپس خداوند آنها را به زندگی بازگرداند تا شکر نعمت او را به جا آورند.

د) در آیه ی 110 سوره ی مائده ضمن برشمردن معجزات عیسی (عَلَيْهِ السَّلام )می خوانیم: «و اذ تخرج الموتى باذنی»، «تو مردگان را به فرمان من زنده کردی». این تعبیر نشان می دهد که مسیح (عَلَيْهِ السَّلام )از این معجزه ی خود (احیای مردگان) استفاده کرد، بلکه تعبیر به فعل مضارع (تخرج) دلیل بر تکرار آن است و این خود یک نوع رجعت برای بعضی محسوب می شود.

ه) در سوره ی بقره آیه ی 73 در مورد کشته ای که در بنی اسرائیل برای پیدا کردن قاتلش نزاع و جدال برخاسته بود، قرآن می گوید: «دستور داده شد گاوی را با ویژگی هایی سر ببرند و بخشی از آن را بر بدن مرده زنند تا به حیات باز گردد».

علاوه بر این پنج مورد، موارد دیگری در قرآن مجید دیده می شود هم چون داستان

ص: 172

اصحاف کهف که آن نیز چیزی شبیه به رجعت بود و داستان مرغ های چهارگانه ابراهیم (عَلَيْهِ السَّلام )که بعد از ذبح بار دیگر به زندگی بازگشتند تا امکان معاد را در مورد انسانها برای او مجسم سازند که در مسأله ی رجعت نیز قابل توجه است.

3. آن چه تا به این جا گفتیم امکان رجعت را ثابت می کرد، آن چه وقوع آن را تأیید می کند روایات زیادی است که از جمعی از ثقات از ائمه ی اهل بیت (عَلَيْهمِ السَّلام )نقل شده است و از آن جا که بحث ما گنجایش نقل آنها راندارد کافی است آماری را که مرحوم علامه مجلسی از آن جمع آوری کرده است بازگو کنیم، او می گوید: «چگونه ممکن است کسی به صدق گفتار ائمه اهل بیت (عَلَيْهِم السَّلام )ایمان داشته باشد و احادیث متواتر رجعت را نپذیرد؟ احادیث صریحی که شماره ی آن به حدود دویست حدیث میرسد که چهل و چند نفر از راویان ثقات و علمای اعلام، در بیش از پنجاه کتاب آورده اند... اگر این احادیث متواتر نباشد چه حدیثی متواتر است»؟!

4. در مورد فلسفه ی رجعت نکات زیر را می توان بیان کرد:

الف) با توجه به آن چه از روایات اسلامی استفاده می شود موضوع رجعت جنبه ی همگانی ندارد.

ب) رجعت اختصاص به مؤمنان صالح العملی دارد که در یک مرحله ی عالی از ایمان قرار دارند و هم چنین کفار و طاغیان و منافقان و جباران ستمگری که در مرحله ی منحطی از کفر و ظلم قرار دارند، چنین به نظر می رسد که بازگشت مجدد این دو گروه به زندگی دنیا به منظور تکمیل یک حلقهی تکاملی گروه اول و چشیدن کیفر دنیوی گروه دوم است.

امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )درباره ی دو نکته ی بالا می فرماید: «إنّ الرجعة ليست بعامّة، وهي خاصّة، لا يرجع إلاّ من محض الايمان محضاً »، «رجعت عمومی نیست بلکه جنبه ی خصوصی دارد، تنها گروهی بازگشت می کنند که ایمان خالص یا شرک خالص دارند».

ج) بازگشت این دو گروه در آن مقطع خاص تاریخ بشر، به عنوان دو درس بزرگ و دو نشانه ی مهم از عظمت خدا و مسألهی رستاخیز (مبداء و معاد) برای انسان ها است.

5. اعتقاد به رجعت با اصل آزادی، اراده و اختیار بشر کاملا سازگار است زیرا بازگشت گروهی از مردگان به این جهان در یک شرایط عادی صورت میگیرد که به هیچ وجه آزادی، اراده و اختیار آنها را نقض نمیکند.

6. آخرین سخن در مورد رجعت این که شیعه در عین اعتقاد به رجعت که آن را از مکتب ائمه ی اهل بیت (عَلَيْهِم السَّلام )می داند، منکران رجعت را کافر نمی شمارد زیرا که رجعت از ضروریات مذهب شیعه است نه از ضروریات اسلام، بنابراین رشته ی اخوت اسلامی را با دیگران به خاطر آن نمی گسلد ولی به دفاع منطقی و مستدل و خالی از خرافات و موهومات از عقیده ی

ص: 173

خود ادامه می دهد.(1)

بداء

بداء عبارت است از این اعتقاد که خداوند عالم مشیتش را بر حسب مصالحی تغییر می دهد.

به اعتقاد شیعه ی امامیه چون خداوند قادر مطلق است و به نص آیه: «يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ ».(رعد، 39)

خداوند بنابر مصالح تكوینی هرگاه بخواهد امری را می تواند باطل سازد و به جای آن امری دیگر را برقرار فرماید. بداء در این صورت به معنی نسخ است، چنان که خداوند امامت اسماعیل را بنابر مصالحی نسخ فرمود و درباره ی او بداء حاصل شد، در این باره حضرت صادق (عَلَيْهِ السَّلام )فرموده است: «ما بد الله في اسماعيل ابنی ».

شیخ مفید در مورد بداء می گوید، اعتقاد اماميه بدین موضوع از راه سمع است نه از راه عقل چراکه اخبار راجع بداء از ائمه ی هدی (عَلَيْهِم السَّلام )بسیار وارد شده است. از امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام )و امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )نقل شده است که گفته اند، علم دو گونه است:

1. علمی که نزد خداوند در خزانه است و کسی از مخلوق به آن آگاه نیست و بداء از این علم باشد.

2. علمی که خدا به فرشتگان و پیغمبرانش تعلیم کرده و این مطابق آن چه تعلیم کرده واقع خواهد شد زیرا خدا نه خودش را تکذیب می کند و نه فرشتگان و پیامبرانش را. اما علمی که نزدش در خزانه است هر چه خواهد پیش دارد و هر چه را خواهد پس اندازد و هر چه راخواهد ثبت کند.

نکته ی مهم این است که بر خلاف بندگان در مورد خدا، بداء ناشی از جهل نیست، شیخ صدوق در این مورد می گوید هر که گمان کند که برای خدا بداء روی داده به وجه پشیمانی، پس او نزد ما کافر است به خدا.(2)

بداء در تکوینات به منزله ی نسخ در احکام است چنان چه نسخ حکم شرعی عبارت است از زوال حكم سابق و اثبات حکم لاحق به واسطه ی تغییر مصلحت هم چنین بداء عبارت است از تغییر دادن پروردگار عالم، امور عباد را به واسطه ی تغییر مصلحت مثل برطرف شدن بلا به سبب دعا و صدقه، طول عمر به سبب صله رحم، چنان چه بلایی که بر قوم يونس نازل شد به سبب دعا و تضرع برطرف گردید.

از امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )روایت شده است که آن حضرت از رسول (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه )روایت فرمود: به

ص: 174


1- تفسیر نمونه، جلد 15، صفحه ی 555 تا 562.
2- تاریخ شیعه و فرقه های اسلام، ص109، تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی، ص209 و 210.

درستی که شخصی صله ی رحم می نماید در حالی که از عمر او فقط سه سال باقی مانده است خداوند او را به سی سال تغییر می دهد و شخصی قطع رحم می نماید در حالی که از عمر او سی سال باقی مانده است، خداوند آن را به سه سال تغییر می دهد چنان که در قرآن می فرماید:

يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ ». از امیرالمؤمنین نقل شده که آن حضرت فرمود:

مردن انسان به سبب گناهان، بیشتر از مردن به سبب رسیدن اجل آنها است و زندگی انسان به سبب اعمال صالحه بیشتر است از زندگی به سبب عمر مقدّرش.

چون تغییر دادن و تبدیل نمودن امور بندگان به واسطی تغییر مصلحت به سبب اعمال آنها یکی از شئون مهم ربوبیت الهی و سلطنت تامه ی اوست و نیز توجه بندگان به سوی خداست و التجاء به درگاه او و اقبال و سعی در اعمال صالحه را موجب می شود. لذا ائمه (عَلَيْهِ السَّلام )به این موضوع خیلی اهمیت داده اند.

از یکی از دو امام (امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام )یا امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )نقل شده که فرمود: خدا به چیزی مانند بداء پرستش نشده است. و در روایت ابن ابی عمیر از هشام بن سالم است که امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )فرمود: خدا به چیزی چون بداء بزرگ شمرده نشده است.

او نیز در اصول کافی از امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )نقل شده که فرمود: خدا هیچ پیغمبری رامبعوث نکرده تا سه خصلت از او تعهد گرفته: اقرار به بندگی برای خود، دل کندن از بت ها و اعتقاد به این که خدا هر چه را خواهد پیش دارد و هر چه را خواهد پس اندازد.

هم چنین در همان کتاب از قول مالك جهنی نقل شده که گفته: از امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )شنیدم که می فرمود: اگر می دانستند مردم چه اجری در قول و عقیده به بداء هست، از سخن در آن سست و خسته نمی شدند.(1)

بدا به معنی «ظهورالشيء بعد الخفا» است، بنابراین بداء به معنی ندامت و پشیمانی در مورد خداوند باطل و غیر جایز و کفر است) پس هرگاه خداوند امر بنده ای را تغییر داد گفته می شود «بدالله في شأنه كذا»؛ یعنی برای خداوند در امر بنده اش بدا شد یعنی خداوند امری که بر بنده مخفی بود را ظاهر فرمود و این اختفای امر به خاطر عدم آگاهی و اطلاع بنده بر علل و اسباب امور بوده است به طوری که وقوع آن را هرگز پیش بینی نمی کرده است.(2)

چون خدا «فقال ما يشاء» است، با تغییر شرایط و اوضاع هر چیزی، آن چيز را نیز تغییر می دهد و به همه آنها نیز از قبل و از ازل آگاه و عالم است، هر چه را مصلحت بداند انجام می دهد و هر روز و هر لحظه در کار تازه ای است، (الرحمن، 29) و این عقیده درست نقطه ی مقابل عقیده یهود است که: « وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ.» (مائده، 64)

ص: 175


1- اصول کافی، ج 1، باب البداء، در این باب 16 حدیث در مورد بداء نقل شده است.
2- 82 پرسش، شهید دستغیب، ص 45 تا 47، سؤال یازدهم.

و یهود گفتند دست خدا به زنجیر بسته است، دست هایشان بسته باد و به خاطر این سخن از رحمت الهی دور شوند، بلکه هر دو دست (قدرت) او گشاده است، هر گونه بخواهد می بخشد». خلاصه همه ی حوادث تحت اراده ی خداوند است.

در مورد بدا نظرهای مختلفی وجود دارد از جمله: 1. میرداماد می گوید: بدا در قدر و امور زمانی است و در مفارقات محضه نیست.

2. علامه مجلسی می گوید: بدا مربوط به لوح محو و اثبات است، «يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ . ..». (رعد، 39)

3. سید مرتضی می گوید: بداء همان نسخ در احکام است.

4. امام خمینی (ره) می گوید: منشأ بدا همان حضرت اعیان ثابته و حضرت علمیه است که هیچ کس جز خدا از آن حضرت اطلاعی ندارد. بنابر آن چه در نزد حکیمان محقق به تحقیق پیوسته است، بدا به حسب عالم عینی هر چند در ملكوت واقع می شود ولی منشأش همان حضرت اعیان ثابته و حضرت علميه ي حق متعال می باشد.

اما اینکه خداوند چیزی را که مقرر داشته سپس تغییر می دهد دارای آثار تربیتی متعددی برای اهل ایمان است از جمله:

1. ایجاد شوق و رغبت در بندگان برای انجام کارهای خیر.

2. امتحان کردن محسن طاعت بندگان در خوبی و بدی.

3. تأثیر دعا و تضرع و بود در حالت میان خوف و رجاء.

4. فانی شدن اراده ی بد در اراده ی حق به طوری که عبد تابع مطلق ارادهی حق شود.

طبق روایاتی که در جلد اول اصول کافی تحت عنوان « بَابٌ فِي أَنَّهُ لاَ يَكُونُ شَيْءٌ فِي اَلسَّمَاءِ وَ اَلْأَرْضِ إِلاَّ بِسَبْعَةٍ.» هر حادثه با پدیده ای که رخ می دهد از مراحل (علم الهی، مشیت الهی، اراده ی الهی، تقدیر الهی، حکم الهی و امضاء الهی) باید عبور کند، حال اگر امری به مرحله ی حكم مقرون به امضاء رسید دیگر در آن بدا نیست به عبارت دیگر بدا در مرحله ی قبل از وجود خارجی یک چیز است و اگر چیزی وجود خارجی یافت دیگر برای آن بدا صورت نمی گیرد. پس بدا در مرحله ی علم اختصاصی حق تعالی رخ می دهد یعنی همان علمی که مختص ذات احدیت است و لذا هیچ کس از آن آگاه نیست. یعنی بر اساس آن علم، خدا هر چه را خواهد مقدم دارد و هر چه را خواهد مؤخر دارد، در عین حال علم حق، مطلق و ازلی می باشد و به این تغییرات ناشی از بدا هم خدا از ازل، عالم و آگاه است و بنابراین مشیت خدا، اراده ی خدا، قدر خدا، قضاء خدا، إذن خدا، کتاب خدا و آجل خدا در مورد همه ی اشیاء صادق اند و هرگز نقض نمی پذیرند و کسی قادر به نقض آنها نیست.

آری همان طور که قدر، رازی است پنهان و سر به مهر و خدا تکلیف دانستن آن را از دوش انسانها برداشته است، آگاهی از بدا نیز در شمار علم ربوبی است و تلاش برای فهمیدن

ص: 176

آن راه به جایی نمی برد و بلکه تلاش در فهم آن از موجبات خشم الهی می باشد.(1)

علم خداوند دارای دو مرحله است، (علم به مقتضیات و علل ناقصه) و (علم به علل تامه)، آنچه مربوط به مرحله ی دوم است تعبیر از آن «ام الكتاب و لوح محفوظ می شود و آنچه مربوط به مرحله ی اول است تعبیر به «لوح محو و اثبات» می گردد.

گاهی آگاهی ما فقط از علل ناقصه است و شرایط و موانع رانمی بینیم و بر طبق آن قضاوت میکنیم و بعد که به فقدان شرط یا وجود مانع برخورد کردیم و خلاف آنچه پیش بینی می کردیم تحقق یافت متوجه این مسأله می شویم و آن چه نمی دانستیم برایمان آشکار می شود.

هم چنین گاه پیامبر یا امام به اذن خدا از لوح محو و اثبات آگاهی می یابد که طبعا قابل تغییر و دگرگونی است و گاهی با برخورد به موانع و فقدان شرایط تحقق نمی پذیرد.

امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )در نفی جهل و پشیمانی از خدای متعال در رابطهی با بدا فرموده است: هر کس گمان کند که اراده می کند خدا امروز، در چیزی که نمی دانسته آن را دیروز، من از او بیزاری می جویم و هر که گمان کند برای خدا بدا روی داده به وجه پشیمانی پس او نزد ما کافر است به خداوند. (2)

توحید

اشاره

توحید از نظر شیعه شامل اقسام و مراتب مختلفی است از جمله: توحید ذاتی، توحید

صفاتی، توحید افعالی و توحید در عبادت

1. توحید ذاتی: آن است که خداوند در ذات خود یگانه است و هیچ نظیر و شبیه و مثل و

مانندی ندارد. قرآن در این مورد می فرماید: «... لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ...». (شوری، 11)

هیچ چیز نظیر و مثل او نیست» و نیز می فرماید: «وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ». (اخلاص، 4) هیچ همتا و مانندی برای او نیست».

معنی دیگر توحید ذاتی این است که ذات خدا بسيط است نه مرکب؛ زیرا هر موجود مرکبی به اجزای ترکیب دهنده ی خود محتاج و وابسته است و احتیاج و وابستگی صفت مخلوقات است و خدا غنی و مطلق ذاتی است و کاملا مستقل.

نکته ی مهم این که احدیت ذات دلالت بر این دارد که وحدت خداوند، وحدت عددی نیست، بلکه مقصود این است که ذات خداوند متعال تقسیم پذیر نیست نه در خارج و نه در عقل و نه در وهم، آری این چنین است خدای متعال.

2. توحید صفاتی: به معنی این است که میان صفات خدای متعال با ذات او عینیت برقرار

است. یعنی صفات او از ذاتش جدا نیست و نیز از یکدیگر جدا نمی باشد. خداوند موجودی

ص: 177


1- مصباح الهدایه، امام خمینی (ره)، مصباح 36 و 37.
2- ترجمه اعتقادات صدوق، باب دهم، ص 56، تفسیر نمونه، ج 10، ص 242 تا 246.

است که نه صفاتش زائد بر ذات او است و نه جدا از یکدیگرند، بلکه وجودی است که تمامش علم، تمامش قدرت، تمامش ازلیت و ابدیت است.

توحید افعالی به این معنی است که نظام علت و معلولی و نظام اسباب و مسببات، اصالت دارد و هر اثری در عین این که قائم به سبب نزدیک خودش است قائم به ذات حق است و این دو قیام در طول یکدیگر است نه در عرض یک دیگر. به عبارت دیگر معنی توحید افعالی این است که خداوند تنها فاعل مطلق و مستقل می باشد و سایر فاعل ها در فاعلیت خود وابسته به اراده و مشیت خداوند می باشند. یعنی هر وجودی، هر حرکتی و هر فعلی در عالم است به ذات پاک خداوند بر می گردد، مسبب الاسباب او است و علت العلل ذات پاک او می باشد،

حتى افعالی که از ما سر می زند به یک معنی از اوست، او به ما قدرت و اختیار و آزادی و

اراده داده، بنابراین در عین حال که ما فاعل افعال خود هستیم و در مقابل آن مسئولیم، از یک نظر فاعل خداوند است، زیرا همه آنچه داریم به او باز می گردد.

3. توحید افعالی: دارای شاخه های مختلفی می باشد که مهم ترین آنها عبارتند از:

الف) توحید در خالقیت:

همانگونه که قرآن می گوید: « قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ ». (رعد، 16)

بگو خدا آفریننده ی همه چیز و یگانه و غالب است».

بر این اساس آن چه در جهان وجود دارد و عالم پدیده ها و ممکنات را تشکیل می دهد همه از جلوه های فاعلیت و خالقیت خداوند و همه از آثار کمال و جمال او هستند. همه ی نظامات خلقت و روابط میان پدیده ها همگی به خالقیت و فاعلیت خداوند باز می گردند زیرا او یگانه علت العلل و مسبب الاسباب همه ی جهان خلقت می باشد.

ب) توحید در ربوبیت:

یعنی مدبر و مدیّر و مربی و نظام بخش عالم هستی تنها خدا است،

چنانکه قرآن می گوید: « قُلْ أَغَيْرَ اللّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ ...». (انعام، 164)

«آیا غیر خدا را پروردگار خود بطلیم در حالی که او پروردگار همه چیز است؟!»

بنابراین از آنجا که آفرینش مخصوص خداوند است، تدبیر نظام هستی نیز از آن او می باشد یعنی تنها مدبر مستقل در عالم هستی فقط خداوند است و آنان که امور نظام هستی را تدبیر و اداره می کنند، همگی به اراده و مشیت خدا به وظایف خود در هستی می پردازند مانند ملائکه که قرآن در موردشان می گوید: «فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً»»، « آنان که امور نظام هستی را اداره میکنند». (نازعات، 5).

ج) توحید در قانون گذاری و تشريع:

چنانکه قرآن می گوید: «.. وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ...»،

«آنان که بر اساس قوانین الهی حکم نمی کنند، کافرند» (مائده، 44) .. وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»، «آنان که بر اساس قوانین الهی حکم نمی کنند، فاسقند».(مائده، 47)

ص: 178

«. وَ مَنْ لَمْ يَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ»، «آنان که بر مبنای مقررات الهی حکم نمی نمایند ستمگر انند»

(مائده، 45)

بر اساس آیات فوق توحید در قانون گذاری و تشريع بدان معنا است که حق قانونگذاری و تشريع تنها از آن خداست. بر این اساس قرآن هرگونه قانون و حکمی را که از چهارچوب دین و شریعت الهی خارج باشد مایه ی کفر، فسق و ستم معرفی نموده است.

خلاصه این که قوانین الهی هماهنگی با نظام تکوین می باشد و بنابراین با ساختمان و سازمان وجودی انسان نیز کاملا هماهنگ است.

د) توحید در مالکیت:

مالكیت در همه ی انواع آن مانند «مالكیت حقیقی» که به معنی سلطه ی تکوینی بر اشیاء می باشد و «مالکیت حقوقی» که به معنی سلطه قانونی بر چیزی می باشد و خلاصه این که همه ی انواع مالكيت ها به طور حقیقی و اصیل و مطلق از آن خداوند است. چنان که خدا در قرآن می گوید: « وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ...»، «مالکیت آسمانها و زمین مخصوص

خدا است» (آل عمران، 189) و نیز می فرماید: «... وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ ...»، «انفاق کنید از اموالی که خداوند شما را نماینده ی خود در آن قرار داده».(حدید، 7)

بدیهی است وقتی خداوند خالق همه ی پدیده ها و اشیاء باشد، قطعا مالک همه ی آنها نیز اوست. به همین دلیل است که هر مالكيت مشروع باید از مالکیت خدا سرچشمه گیرد و به اذن تشریعی او باشد.

ه) توحید در حاکمیت:

توحید در حاکمیت بدان معنا است که حکومت به صورت یک حق ثابت از آن خدا است و تنها او حاکم بر افراد جامعه می باشد، چنانکه قرآن مجید می فرماید:

إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ...»، «حق حاکمیت، تنها از آن خداست». (یوسف، 40)

بنابراین، حکومت دیگران باید به مشیت او صورت پذیرد تا انسان های وارسته ای زمام امور جامعه را در دست بگیرند و مردم را به سر منزل سعادت و کمال رهبری می نمایند،

چنانکه قرآن کریم می فرماید: « يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ ...»، «ای داوود، ما تو را به عنوان نمایندی خویش در زمین قرار دادیم، پس در میان مردم به حق حكم و فرمانروایی نما». (ص، 26)

مسلما جامعه ی بشری نیاز به حکومت دارد، چون زندگی دسته جمعی بدون حکومت ممکن نیست، تقسیم مسئولیت ها، تنظیم برنامه ها، اجرای مدیریت ها و جلوگیری از تعدیات و تجاوزها، تنها به وسیله ی حکومت میسر است. از طرفی اصل آزادی انسانها می گوید: هیچ کس بر هیچ کس حق حکومت ندارد، مگر آنکه مالک اصلی و صاحب حقیقی اجازه دهد، و از همین جاست که ما هر حکومتی را که به حکومت الهی منتهی نشود مردود می دانیم و نیز از همین جاست که مشروعیت حکومت را از آن پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و سپس امامان معصوم (عَلَيْهِ السَّلام )و بعد از

ص: 179

آنها برای فقیه جامع الشرایط می دانیم. البته ممکن است مردم به کسی اجازه دهند که بر آنها حکومت کند، ولی چون اتفاق تمام افراد جامعه عادتأ غیر ممکن است چنین حکومتی عملا ممکن نیست. لذا اگر حکومت از طریق آراء عمومی و اکثریت تعیین شود باید از طریق فقيه جامع الشرایط تنفيذ گردد تا مشروعیت الهیه پیدا کند.

و) توحید در اطاعت: توحید در اطاعت، به معنای آن است که مطاع بالذات و کسی که

پیروی از او، اصالتا لازم است، خداوند بزرگ می باشد. بنابراین لزوم اطاعت دیگران مانند پیامبر، امام، فقیه، پدر و مادر همگی به فرمان و اراده ی او است. توحید در اطاعت یعنی تنها مقام «واجب الاطاعه» در جهان، ذات پاک خدا است و مشروعیت اطاعت از هر مقام دیگری باید از همین جا سرچشمه گیرد، یعنی اطاعت او اطاعت خدا محسوب می شود. دلیل آن هم روشن است وقتی حاکمیت مخصوص او است مطاع بودن هم مخصوص او است و لذا ما اطاعت انبیاء (ع( و ائمه ی معصومین و جانشینان آنها را پرتویی از اطاعت خدا می شمریم، چنانکه قرآن می فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ..»، ای کسانی که ایمان آورده اید اطاعت کنید خدا و رسول او و صاحبان امر (امامان معصوم)

را». (نساء، 59)

و نیز می فرماید: « مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ .....»، «هرکس رسول خدا را اطاعت کند خدا

را اطاعت کرده است». (نساء، 80)

ز) توحید افعالی علاوه بر شاخه های فوق، شاخه های زیاد دیگری هم دارد مانند توحید در ولایت، توحید در رازقیت، توحید در احیاء و اماته، توحید در ذلت و عزت، توحید در هدایت و ضلالت، توحید در فقر و غنی، توحید در شفا و مریضی، توحید در شفاعت و توسل و....

4. توحید عبادی: یعنی باید تنها خدا را پرستش کرد و غیر او شایسته ی عبودیت نیست، چراکه عبادت باید برای کسی باشد که کمال مطلق و مطلق کمال است، کسی که از همگان بی نیاز است و بخشنده ی تمام نعمتها و آفریننده ی همه ی موجودات و این صفات جز در ذات پاک او جمع نمی شود.

هدف اصلی از عبادت، راه یافتن به جوار قرب آن كمال مطلق و هستی بی پایان و انعکاس پرتویی از صفات کمال و جمال او در درون جان است که نتیجه اش فاصله گرفتن از هوی و هوس ها و روی آوردن به خودسازی و تهذیب نفس است. این هدف جز با عبادت «الله» که همان كمال مطلق است امکان پذیر نیست. همه ی مسلمانان در این مسأله، اتفاق نظر دارند که عبادت مخصوص خدا است و جز او را نمی توان پرستش نمود، چنانکه قرآن کریم در این زمینه می فرماید: « اِیّاکَ نَعبُدُ وَ اِیّاکَ نَستَعین»

تنها تو را می پرستیم و از تو کمک می جوییم». (حمد، 4)

ص: 180

از آیات شریفه ی قرآن، چنین استفاده می شود که این مسأله، یک اصل مشترک در میان دعوت تمام پیامبران بوده است و همه ی سفیران الهی به منظور تبلیغ آن، برانگیخته شده اند. قرآن مجید، در این زمینه می فرماید: « وَلَقَد بَعَثنا في كُلِّ أُمَّةٍ رَسولًا أَنِ اعبُدُوا اللَّهَ وَاجتَنِبُوا الطّاغوتَ ۖ..»، «میان هر امتی، پیامبری برانگیختیم که خدا را بپرستید و از سرکشان و

طغیانگران، دوری گزینید». (نحل، 36)

بنابراین در این اصل مسلم که پرستش، مخصوص خدا است و جز او را نباید عبادت نمود

سخنی نیست و هیچ فردی را نمی توان موحد دانست مگر این که این اصل را بپذیرد. (1)

رؤیت خداوند

شیعه معتقد است که خداوند با چشم هرگز دیده نمی شود، نه در دنیا و نه در آخرت، اما حد اعلای ایمان هم یقین فکری و ذهنی نیست، يقين فكری علم اليقين است، بالاتر از یقین فکری یقین قلبی است که عین الیقین است. عین الیقین یعنی شهود خداوند با قلب نه با چشم. پس خداوند با چشم دیده نمی شود ولی با دل دیده می شود. از علی (عَلَيْهِ السَّلام )سؤال کردند «آیا خداوند را دیده ای؟ فرمود: خدایی که ندیده باشم عبادت نکرده ام، چشم ها او را نمی بیند اما دلها چرا». از ائمه سؤال شده است «آیا پیغمبر در معراج خدا را دیده؟ فرمودند: با چشم؟ نه. با دل؟ آری».

رؤیت حسی خداوند، چه در دنیا و چه در آخرت، محال است. دیدن یک شیء با چشم اقتضاء دارد که شیء مزبور در برابر چشمان ما - با حفظ شرایط فیزیکی خاص - قرار گیرد و لازمه ی چنین مواجهه ای قرار گرفتن آن شیء در جهت خاص است. بنابراین مرئی بودن، مستلزم جهت داشتن است؛ حال آنکه خدای متعال از داشتن جهت منه است. آری؛ رؤیت حسی خداوند از طریق حس بینایی، امری است محال و ناشدنی؛ اما رؤیت قلبی به معنای شهود باطنی و ادراک قلبی جمال و جلال خداوند، امری ممکن و دست یافتنی است. قرآن به وضوح بر نفی امکان رؤیت حسی خدا تأکید ورزیده است: «. لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ ...»، «چشم ها او را در نمی یابند و او است که دیدگان را در می یابد». (انعام، 103)

دلایل عقلی گواهی میدهد که خداوند هرگز با چشم دیده نخواهد شد، زیرا چشم تنها اجسام یا صحیح تر بعضی از کیفیات آنها را می بیند و چیزی که جسم نیست و کیفیت جسم هم نمی باشد، هرگز با چشم مشاهده نخواهد شد و به تعبیر دیگر، اگر چیزی با چشم دیده شود،

حتما باید دارای مکان و جهت و ماده باشد، در حالی که خدا برتر از همه ی این هاست، او وجودی است نامحدود و به همین دلیل بالاتر از جهان ماده است، زیرا در جهان ماده همه چیز

ص: 181


1- شیعه پاسخ می دهد، صفحه ی 237 تا 243 و آشنایی با علوم اسلامی، جلد2، کلام، عرفان)، صفحهی 61 تا 63 و تفسیر نمونه، جلد 27، صفحهی 431 تا 451.

محدود است. در حديث معاوية بن وهب آمده که امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )خطاب به او فرمود: «ای معاویه! پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)هرگز خداوند را با این چشم مشاهده نکرد، مشاهده بر دو گونه است، مشاهده با چشم دل و مشاهده با چشم ظاهر، هرکس مشاهده ی با چشم دل را بگوید درست

گفته و هرکس مشاهده با چشم ظاهر را بگوید دروغ گفته و به خدا و آیات او کافر شده است،

زیرا پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)فرمود: هرکس خدا را شبیه خلق بداند کافر است».

در روایت دیگری که در کتاب توحید صدوق آمده امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )در پاسخ سؤال از این که آیا خدا در قیامت دیده می شود؟ فرمود: «منزه است خداوند از چنین چیزی و بسیار منزه است... إنّ الأبصار لا تُدْرِك إلاّ ماله لون وكيفية ، والله خالق الألوان والكيفیات : چشمها نمی بیند جز چیزهایی که رنگ و کیفیتی دارند در حالی که خداوند آفریننده ی رنگ ها و

کیفیت ها است».

قرآن در آیه ی 143 اعراف می فرماید: «و هنگامی که موسی به میعادگاه ما آمد و پروردگارش با او سخن گفت، عرض کرد پروردگارا خودت را به من نشان ده تا تو را ببینم! گفت: هرگز مرا نخواهی دید» (لن ترانی). این آیه از آیاتی است که به خوبی گواهی می دهد که به هیچ وجه خدا را نمی توان دید زیرا کلمه ی «لن» طبق مشهور در میان ادباء برای نفی ابد است، بنابراین جمله ی «لن ترانی» مفهومش چنین می شود که نه در این جهان و نه در جهان دیگر مرا نخواهی دید و اگر کسی در این موضوع تردید کند که «لن» برای نفی ابد است، باز اطلاق آیه و این که نفی رؤیت بدون هیچ قید و شرطی ذکر شده دلیل بر این است که در هیچ شرایطی خداوند، قابل رؤیت نیست. دلایل عقلی نیز ما را به همین حقیقت رهنمون می گردد، زیرا رؤیت مخصوص اجسام است، بنابراین اگر در روایات اسلامی یا آیات قرآن تعبير «القای پروردگار» آمده است، منظور همان مشاهده با چشم دل و دیده ی باطن است، زیرا قرنیه ی عقلی و نقلی بهترین شاهد برای این موضوع می باشد.

قرآن در آیات 22 و 23 سوره ی قیامت می فرماید: «وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَي' رَبِّهَا نَاظِرَةٌ.،

در آن روز صورت هایی شاداب و مسرور است و به پروردگارش می نگرد!». .

«ناضرة» از مادهی «نضرة» به معنی شادابی خاصی است که بر اثر وفور نعمت و رفاه به انسان دست می دهد که توأم با سرور و زیبایی و نورانیت است، یعنی رنگ رخساره ی آنها از وضع حالشان خبر می دهد که چگونه غرق نعمت های الهی شده اند، در حقیقت این شبیه چیزی است که در آیه ی 24 سورهی مطففين آمده: « تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ »، «در صورتهای آنها (بهشتیان) شادابی نعمت را مشاهده می کنی». این از نظر پاداش های مادی است، و اما در مورد پاداش های روحانی آنها می فرماید: «آنها فقط به ذات پرودگارشان می نگرند!».

نگاهی با چشم دل و از طریق شهود باطن، نگاهی که آنها را مجذوب آن ذات بی مثال و

ص: 182

آن کمال و جمال مطلق میکند و لذتی روحانی و توصیف ناپذیر به آنها دست می دهد که یک لحظه ی آن از تمام دنیا و آن چه در دنیا است برتر و بالاتر است. بعضی آیه فوق را اشاره به مشاهده ی حسی خداوند در قیامت دانسته اند و می گویند در آن روز خدا را با همین چشم ظاهر مشاهده خواهند کرد. در حالی که چنین مشاهده ای لازمه اش جسمانی بودن خداوند و وجود در مکان وكیفیت و حالت خاص جسمانی است و می دانیم ذات پاکش از این آلودگی ها برکنار است، همانگونه که در آیات مختلف قرآن کرارا روی آن تکیه شده است.

در حدیثی از قول پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)چنین می خوانیم: «هنگامی که اهل بهشت وارد بهشت می شوند خداوند می فرماید: چیز دیگری می خواهید بر شما بیفزایم؟ آنها می گویند:

پروردگارا همه چیز به ما داده ای، آیا روی ما را سفید نکردی؟ آیا ما را وارد بهشت ننمودی؟ و رهایی از آتش نبخشیدی؟ در این هنگام حجاب ها کنار می رود (و خداوند را با چشم دل مشاهده می کنند و در آن حال چیزی محبوب تر نزد آنان از نگاه به پروردگارشان نیست».

جالب توجه اینکه: در حدیثی از «انس بن مالک» از آن حضرت (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)آمده است که

فرمود: «يَنْظُرُونَ إلى رَبِّهِمْ بِلا كَيْفِيَّةٍ ولا حَدٍّ مَحْدُودٍ ولا صِفَةٍ مَعْلُومَةٍ»، «آنها به پروردگارشان می نگرند بدون کیفیت و حد محدود و صفت مشخصی»! و این حدیث تأكیدی است بر شهود باطنی، نه مشاهده ی با چشم. (1)

منزه بودن خدا از جسمانیت

یکی از مهمترین صفات سلبی خداوند غیر جسمانی بودن او است. ذات الهی منزه است،

از آنکه جسم یا جسمانی باشد. دلیل این مدعا آن است که امور جسمانی دارای ابعاد سه گانه یعنی طول، عرض و ارتفاع اند و از این رو، از اجزای مقداری ترکیب می یابند. بنابراین هر موجود جسمانی مرکب است. حال آنکه ذات خداوند بسیط است و عاری از هرگونه ترکیب و اجزاء ترکیبی است و اساسا مركب بودن ات الهی ممکن نیست. در نتیجه جسمانی بودن خداوند امری محال و غیر ممکن است. آن چه قطعی و مسلم است این است که خداوند فاقد مکان است و در هیچ مکانی نمی گنجد، فاقد جسم است و هیچ گونه جسمانیتی ندارد و بر همه ی مکان ها و بر همه ی اجسام احاطه دارد. به طوری که قرآن در این مورد می فرماید:

... أَینَما تُوَلُّوْا فَثَمَّ وَجْهُ اللّه ...»، «به هر سو نگاه کنید خداوند آن جا است». (بقره، 115).

... وَهُوَ مَعَكُمْ أَیْنَ مَا كُنتُمْ ...»، «هر کجا باشید و با شماست». (حدید، 4)

... إنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ..»، «خداوند بر هر چیزی توانا است». (بقره، 20»

... وَ كانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ ءٍ مُحِيطاً»، «و خدا بر هر چیز احاطه دارد». (نساء، 126)

.. إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْ ءٍ عَلِيمٌ»، «و خدا بر همه چیز آگاه است».(مائده، 97)

ص: 183


1- تفسیر نمونه، جلد 25، صفحه ی 302 تا 305 و جلد 5، صفحه ی 381 تا 383 و جلد6، صفحه ی 360.

و از امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )روایت شده که فرمود: «محیط بما خلق علم و قدره... و الأشياء له سواء علما قذرة»، «[خداوند] از جهت علم و قدرت بر هر آن چه آفریده است احاطه دارد...همه ی اشیاء از جهت علم و قدرت برای او یک سان اند [و علم قدرتش شامل همه ی آنها می شود ]».

بنابراین از آن جایی که خداوند متعال فاقد جسم و جسمانیت است و از هرگونه اجزاء مقداری و ترکیبی پاک و منزه است، لذا موجودی برتر از مکان و جهت است، یعنی او در هیچ جهت و مکانی نمی گنجد و هیچ جا و مکانی را اشغال نمی کند. در نتیجه در هیچ موجود دیگری نیز حلول نمی کند و با هیچ موجود دیگری متحد نمی گردد زیرا همه ی این امور مستلزم محدودیت، نقصان، نیازمندی، وابستگی، ترکیب و امتزاج، تغییر تبدیل و انفعال و حرکت و دگرگونی می باشند که از ساحت مقدس خداوند به دور می باشند و وجود مقدس خداوند سبحان از این صفات و ویژگی ها به کلی پاک و مبرا می باشد.(1)

عدل الهی

شیعه معتقد است که بر اساس آیهی 90 سوره نحل خداوند همگان را امر به عدالت و عدل نموده است و خود با بندگانش به چیزی مافوق عدل يعني تفضل معامله می کند. زیرا می فرماید: « مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها ...، (انعام 160)

عدل آن است که ثواب عمل نیک را نیک دهند به همان قدر و جزای بد را به همان قدر و حضرت رسول (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)فرمود: «احدی داخل بهشت نمی شود به عمل خود مگر به رحمت حق عز وجل». شهید مطهری می فرماید: معنی عدل این است که خداوند فیض و رحمت و هم چنین بلا و نعمت خود را بر اساس استحقاق های ذاتی و قبلی می دهد و در نظام آفرینش از نظر فیض و رحمت و بلا و نعمت و پاداش و کیفر الهی نظم خاصی برقرار است. عدل الهی یکی از ارکان مهم خداشناسی اسلامی و یکی از اوصاف الهی است، اهمیت عدل الهی تا آن جاست که یکی از اصول پنج گانه ی دین یا مذهب به شمار می رود.

اعتقاد به عدل الهی در تمامی ساختار جهان بینی و اعتقادات دینی و در همه ابعاد تکوینی و تشریعی مرتبط و مؤثر است. این اعتقاد از مبانی بحث معاد و مبانی پاداش و کیفر اخروی به شمار می رود و هم در حیات دنیوی انسان موجب تقویت انگیزه ی انسان در مبارزه با ظلم و گام برداشتن در راه تحقق یک نظام عادلانه می گردد. علی (عَلَيْهِ السَّلام )در حکمت 437 نهج البلاغه می فرماید: « الْعَدْلُ يَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا،»، «عدالت هر چیز را در جایگاه شایسته ی خود می نشاند.

ص: 184


1- معارف اسلامی 1، صفات سلبی، صفحهی 90 تا 92.

بر اساس این سخن هر یک از افراد و اشیاء در جهان تکوین و تشریع دارای جایگاه سزاوار و شایسته هستند که با اجرای عدالت باید جایگاه آنها بر اساس تناسب مراعات شده و هر چیزی در جای مناسب خود قرار گیرد. عدل الهی دارای سه شاخه ی کلی است که عبارتند از

1. عدل تكوینی: یعنی خداوند با هر یک از آفریدگان، پدیده ها و مخلوقات خویش، آن چنان که سزاوار است رفتار می کند و آنان را در موضع شایسته ی خود قرار می دهد و آن چه را شایسته است به آنها عطا میکند و از فیض وجود خود هر موجودی را به اندازه ی ظرفیت، قابلیت و استعدادش، بهره مند می سازد.

2. عدل تشریعی: یعنی خداوند در امر و نهی و فرمان های ناشی از شریعت های انبیاء و قوانین و تکالیف که تضمین کننده ی سعادت و کمال همه ی افراد بشر هستند هیچ انسانی را بیش از توان و طاقت او مکلف نمی سازد.

3. عدل جزایی: یعنی خداوند هر انسانی را متناسب با اعمالش پاداش و کیفر می دهد و هیچ انسانی را بدون ابلاغ تکلیف و بدون انذار ابتدایی و بدون تعليم و آگاهی مجازات نمی کند، زیرا مجازات و عقاب بلا بیان، قبيح و مذموم است. هم چنان که تکلیف مالايطاق محال است.

در نتیجه هم در بعد تکالیف شرعی و هم در بعد جزا و پاداش، خداوند عادل می باشد.

یک دلیل اثبات عدل الهی این است که تمام شاخه های ظلم و ستم به سه ریشه ی اساسی یعنی: (1. جهل، 2. نفع، 3. ترس) باز می گردد و بی شک این سه صفت قبیح در مورد خدای متعال هیچ کدام صدق نمی کنند. از طرفی دیگر خود این سه صفت ریشه در یک صفت عمیق تر و اساسی تر دارند که عبارت است از: «نیاز و احتیاج» یعنی هر ظلم و ستمی حتما ریشه در نیاز و احتیاج دارد و بدیهی است که خداوند متعال: (عالم مطلق، حاکم مطلق، مالک مطلق و غنی مطلق) است.

لذا هیچ یک از عوامل و علل و اسباب و ریشه های ظلم در مورد خداوند متعال واقعیت ندارند، در نتیجه خداوند متعال عادل می باشد. در همین مورد امام چهارم شیعیان حضرت سجاد (عَلَيْهِ السَّلام )فرموده است: «يَحتاجُ إلي الظُلم الضعيف و قد تَعاليتَ عن ذلك یا سیّدی عُلوّاً كبيراً ، »، «کسی محتاج به ظلم است که ناتوان باشد و مقام تو از ناتوانی بسی بالاتر و والاتر

است».(1)

کمتر مسأله ای است که در اسلام به اهمیت عدالت باشد، زیرا مسأله ی «عدل» همانند مسأله ی «توحید» در تمام اصول و فروع اسلام ریشه دوانده، یعنی همان طور که هیچ یک از

ص: 185


1- عدل در جهان بینی توحید، صفحه ی 26 تا 29، معارف اسلامی 1، صفحه ی 85 تا 87 آشنایی با علوم اسلامی، جلد 2، صفحهی 63، ترجمهی اعتقادات صدوق، باب 24، صفحه ی 99 تا 100.

مسائل عقیده ای و عملی، فردی و اجتماعی، اخلاقی و حقوقی، از حقیقت توحید و یگانگی جدا نیست، هم چنین هیچ یک از آنها خالی را از روح «عدل» نخواهیم یافت.

بنابراین جای تعجب نیست که «عدل» به عنوان یکی از اصول مذهب و یکی از زیربناهای فکری مسلمانان شناخته شود، گرچه عدالتی که جزء اصول مذهب است یکی از صفات خدا است و در اصل خداشناسی که نخستین اصل از اصول دین است مندرج می باشد ولی ممتاز ساختن آن بسیار پرمعنی است و به همین دلیل در مباحث اجتماعی اسلام روی هیچ اصلی به اندازهی عدالت تکیه نشده است.

پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) در حدیثی فرموده است: «بِالْعَدْلِ قامَتِ السَّماواتُ وَ الاَْرْضُ»، «آسمانها و زمین بر اساس عدل استوارند». این تعبیر رساترین تعبیری است که دربارهی عدالت ممکن است بشود یعنی نه تنها زندگی محدود بشر در این کره ی خاکی بدون عدالت برپا نمی شود بلکه سر تا سر جهان هستی و آسمانها و زمین همه در پرتو عدالت و تعادل نیروها و قرار گرفتن هر چیزی در مورد مناسب خود برقرار هستند و اگر لحظه ای و به مقدار سر سوزنی از این اصول منحرف شوند رو به نیستی خواهند گذارد.(1)

حکمت الهی و غرض آفرینش

شیعه معتقد است چون خداوند حکیم است و دارای حکمت بالغه است، بنابراین همه ی افعال او دارای غرض حکیمانه و عقلایی است. البته هدف داری خداوند عاید مخلوقات او می گردد و به هیچ وجه با کمال و علو ذات و استغناء ذاتی خداوند منافاتی ندارد. به عبارت دیگر شیعه معتقد است که صنع الهی حکیمانه بوده، دارای غرض است و همه ی افعال و کارهای الهی دارای غرض و هدف است.

از این روی است که پوچی و عبث در آفرینش و فعل خدا راه ندارد.

در این مورد قرآن می فرماید: «محققا در آفرینش آسمان و زمین و رفت و آمد شب و روز خردمندان را نشانه های روشنی است. آنان که خدا را در حال ایستاده و نشسته و خوابیده (همه حال) یاد می کنند و در خلقت آسمانها و زمین می اندیشند و میگویند:

پروردگارا این دستگاه باعظمت را بیهوده نیافریده ای!». (آل عمران، 190 و 191).

«ما آسمانها و زمین و آنچه بین آنهاست را به بازیچه نیافریدیم، آنها را جز به حق خلق نکردیم». (دخان، 38)

ما عالم را به بازیچه نیافریدیم و اگر لهوی می خواستیم، از پیش خودمان آن را انجام می دادیم». (انبیاء، 16 و 17)

بنابراین خلقت هر موجودی از آن جا که فعل خداوند است دارای هدف و غرض شایسته ای است و هیچ موجودی بیهوده و عبث آفریده نشده است. این است که شیعه عقیده

ص: 186


1- تفسیر نمونه، جلد 4، صفحه ی 301 و 302.

دارد حکیم بودن خدا اقتضا دارد که خلقت هیچ موجودی عبث و بیهوده نباشد بلکه آفرینش جهان به گونه ای باشد که موجودات عالم به كمال لايق خود نایل شوند. با توجه به حکمت بالغه ی الهی نظام موجود در عالم کامل ترین و صالح ترین نظام ممکن است و چون خداوند متعال دارای غنا و کمال ذاتی است و جامع همه ی کمالات است، بنابراین هیچ هدف و غرض ذاتی ندارد، از این رو حکیمانه بودن کارهای خدا بدین معنا است که فعل او غایت دارد نه خودش.

خداوند حکیم است یعنی هر مخلوقی را به سوی غایت شایسته ی آن مخلوق سوق می دهد و هدایت می کند.

« قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى» (طه، 50)(1)

لطف و انتخاب اصلح

خداوند چون حکیم است، اراده ای را که می خواهد تحقق ببخشد و عملی را که می خواهد انجام دهد همهی شرایط و زمینه های آن را فراهم می سازد، از جمله در مورد هدایت انسانها، از آن جا که خدا می خواسته انسان ها بی آنکه تحت برنامه ی جبر قرار گیرند و با میل و ارادهی خود راه کمال و حق و حقیقت را بگویند، لذا برای هر قوم و ملتی دلایل روشن را برای اتمام حجت آنان فرو فرستاده است.

از یک سو ارسال رسل میکند و انبیاء را با کتاب های آسمانی می فرستد و از سوی دیگر «ایمان» را محبوب انسان ها قرار می دهد، آتش عشق حق طلبی و حق جویی را در درون جانها شعله ور می سازد و احساس نفرت و بیزاری از کفر و ظلم و

نفاق و گناه را در دلها می آفریند.(2)

شیعه معتقد است لطف واجب عقلی است و به همین سبب بر خداوند به حکم عقل واجب است که پیوسته انسانها را از طریق انتخاب و نصب انبیاء و اولیاء و اوصياء اصلح و لایق و شایسته هدایت کند تا مردم از این طریق به هدایت الهی و اطاعت الهی نزدیک شوند و از معصیت او دور گردند و هم چنین سعادت دنیا و آخرت آنها تأمین گردد.

لازم به ذکر است که الطاف خداوند در یک تقسیم به دو دسته می شوند:

1. لطف عام خدا: یعنی لطفی که شامل حال همگان و برای عموم ناس است چه مشرک و بت پرست و چه مؤمن و موحد و خداپرست، نظیر ارسال رسل و انزال کتب و وعده و وعید

2. لطف خاص الهی: که مخصوص گروه خاصی است و آن عبارت است از توفیق انجام واجبات و ترک محرمات که در اثر لیاقت و آمادگی خود انسان، خداوند به وی توفیق چنین

ص: 187


1- عدل الهی، صفحه ی 18 و 19، معارف اسلامی در آثار شهید مطهری، صفحه ی 112 تا 124
2- تفسیر نمونه، جلد 22، صفحه ی 159

امری را می دهد با حفظ این تقسیم باید دانست که گاهی لطف می گوییم به امری که محل طاعت است یعنی اگر این لطف آمد بنده طاعت را اختیار می کند و واجب را انجام داده و حرام را ترک می کند و این نامش توفیق است یعنی خدا است که توفیق انجام طاعات را به ما می دهد و خدا است که ما را بر ترک معاصی موفق می دارد و این یک لطف خاص است زائد بر الطاف عامه الهی از قبیل عقل و انبیاء و ائمه (عَلَيْهِ السَّلام ).(1)

حسن و قبح ذاتی

مسأله ی حسن و قبح عقلی از مباحث مهم علم اصول عقاید است که اساس مباحث دیگری چون عدل الهی، حکمت خداوند، قضا و قدر، جبر و اختیار و تکلیف می باشد.

از دیدگاه شیعه حسن و قبح أفعال عقلی و ذاتی است یعنی پاره ای از افعال ذاتا حسن و خوب و بایسته اند و پاره ای دیگر از افعال ذات قبيح و بد و نبایسته هستند.

عقل انسان قطع نظر از دیدگاه شارع و شریعت می تواند حسن و قبح برخی از افعال را درک کند، مانند حکم عقل به حسن عدالت و قبح ظلم.

در نتیجه می توان گفت: احکام شرع بر اساس مصالح و مفاسد واقعی است یعنی هر چیزی که در واقع دارای مصلحت عقلایی باشد شرع آن را امر می کند و هر چیزی که دارای مفسدهی عقلایی باشد شرع از آن نهی می کند.

این مسأله که عدل في حد ذاته خوب است و ظلم في حد ذاته بد است و حکیم کسی است که کارهای نیک را انتخاب می کند و از انتخاب کارهای بد اجتناب می ورزد، یک مسألهی بدیهی است.

بنابراین چون خداوند متعال حکیم است لازمه ی حسن و قبح ذاتی حكیم بودن خدای متعال و اثبات ضرورت حکمت الهی و نیز اثبات ضرورت لطف الهی و انتخاب اصلح برای هدایت بندگان خدا می باشد. بنابراین حسن و قبح اعمال و افعال به وسیله ی عقل ثابت می شود نه به وسیله ی شرع به تنهایی، برای آنکه ما به حکم عقل يقين داریم که احسان به بیچارگان و نیازمندان خوب و حسن است و ستم کردن بر مردم زشت و قبیح است و اصولا عقل مقدم بر شرع است زیرا مخاطب شرع انسان های دارای عقل هستند و اگر عقل نباشد، خطاب شرع لغو خواهد بود. هم چنان که اگر عقل نباشد تكليف و مسئوليت معنا ندارد.

بنابراین اگر حسن و قبح عقلی نباشد حسن و قبح شرعی را اثبات نمی توان کرد.

بر همین اساس شیعه معتقد است که خداوند حکیم است یعنی هم به همه ی حقایق اشیاء آنگونه که هستند آگاه است و هم همه ی اعمال و افعال او بر اساس مصالح كل هستی و خلقت است، هم چنان که همه ی اعمال و افعال او در نهایت استحکام و اتقان است و هیچ فعل عبث پوچ و بیهوده از او صادر نمی شود و لذا همه ی اعمال و افعال حق تعالی دارای حکمت و غرض و

ص: 188


1- ترجمه و شرح کشف المراد، صفحه ی 288 تا 290.

هدف است.

این سخن بدان معنا است که خداوند موجودات را به کمال لايقشان می رساند.

زیرا همه ی افعال او غایت دارد و در نتیجه خدای حکیم همه ی مخلوقات خود را به سوی غایات آنها سوق می دهد. (1)

عقل

وجود عقل و قوه ی تعقل از شرایط تکلیف، بلوغ و مسئولیت به شمار می رود.

زیرا بدیهی است انسان های غیر بالغ، دیوانه و سفیه وکسانی که از سلامت عقلانی برخوردار نیستند بالغ به معنای تمام و کمال نیستند و لذا مسئولیت شرعی، اخلاقی و حقوقی ندارند.

بنابراین یکی از دلایل ضرورت وجود عقل در فاعل نقشی است که عقل در حصول علم و آگاهی در فاعل دارد.

زیرا فاعل جاهل و نادان و نا آگاه فاقد شرایط مسئولیت شرعی، اخلاقی و حقوقی است.

وجود عقل و علم و آگاهی از مبانی و مقدمات و شروط تكوینی وظیفه و تکلیف و مسئولیت است و به همین دلیل طلب تکلیف و وظیفه و مسئولیت از انسان فاقد عقل و علم مانند طلب تکلیف مجهول است که بسیار زشت و ناپسند و بر خلاف عدالت و حکمت الهی می باشد.

این است که دانشمندان گفته اند: (عقاب بلابیان قبیح است) و نیز قرآن فرموده است: «ما تا پیامبری را مبعوث نکنیم به عذاب نمی پردازیم». (اسراء، 15) و نیز می فرماید:

خدا هیچ کس را جز به قدر آن چه به او داده است تکلیف نمیکند».(طلاق، 7)

عقل دارای معانی مختلفی است از جمله:

1. عقل قوه ای است که به شناسایی جهان طبیعت و روابط پدیده های طبیعی می پردازد و معلوماتی را که از راه تجربه به دست آمده بر اساس قوانین منطقی تنظیم می کند و به استدلال و نتیجه گیری می پردازد.

2. عقل قوه ای است که می تواند دربارهی تمام حقایق حتی امور ماورای حس و تجربه پژوهش کند و حقایق کلی را مشاهده نماید، این معنا از عقل در هماهنگی کامل با وحی و دین الهی قرار دارد و این همان عقلی است که در متون دینی «قرآن و حدیث» از آن فراوان تمجید شده است به طوری که آن را رسول و حجت باطنی انسان می نامند.

به هر حال عقل یکی از منابع اصلی شناخت و معرفت در معارف شیعی به شمار می رود.

عقل انسان همانگونه که در اثبات وجود خداوند بسیار نقش دارد در شناسایی اوصاف الهی نیز ما را مدد می رساند.

از سوی دیگر عقل و فطرت در حوزه ی تعالیم دینی کاملا با دین و شریعت هماهنگ

ص: 189


1- عدل الهی، صفحه ی 198، آشنایی با علوم اسلامی، جلد 2، صفحهی 64، ترجمه ی کشف المراد، صفحهی 200 تا209

می باشند البته این سخن بدان معنا نیست که عقل انسان در همه ی موارد و در همه ی زمینه ها کافی است،

بی شک عقل و فلسفه و علوم غیر تجربی و علم کلام که بر پایه ی قیاس های تعقلی و قواعد منطقی استوار هستند، بیشتر در حوزهی کلیات و معارف و مفاهیم کلی می توانند راه گشا باشند.

اما در امور دقیق جزئی و رفتاری و تکلیفی و اموری مانند حوادث پس از مرگ و حتی چگونگی مرگ و مراحل برزخ و قیامت و نظایر اینها ار عهده ی عقل هیچ کاری بر نمی آید، این است که عقل در عین لازم بودن و ضروری بودن، هرگز کافی نیست و این جاست که ضرورت دین و شریعت اثبات می شود.

دین و شریعتی که با عقل هماهنگ بوده، مکمل و راه گشای عقل بشر در مسیر سعادت او باشد.

فرهنگ، اندیشه و عقاید شیعه از طرفی از بطن حدیث شیعه برمی خیزد و از طرف دیگر با عقل فلسفی آمیخته است.

حتی در حوزه ی احادیث شیعه نیز تفکر عقلانی و تجزیه و تحلیل ذهنی صورت گرفته و می گیرد.

بحث های عقلی و استدلالی عمیق شیعه اولین بار به وسیله ی علی (عَلَيْهِ السَّلام )در خطب و دعوات و مذاکرات آن حضرت مطرح شد.

نمونه هایی از این مباحث عميق را می توان در نهج البلاغه و سایر کتب روایی مستند شیعه مطالعه کرد.

روش تعقلی شیعه از قدیم الایام روش فلسفی بوده است. یعنی طرز تفکر شیعی از قدیم، استدلالی و تعقلی بوده است، این است که فلاسفه ی شیعه با الهام از وحی قرآن و افاضات پیشوایان دینی عقاید و اصول اسلامی را تحکیم کردند.

به همین دلیل کسانی که درباره ی عقاید اسلامی شیعه تفکر عقلی داشته اند هم گروهی از راویان حدیث وهم جماعتی از فلاسفه ی شیعه و هم متکلمین شیعه بوده اند.(1)

نبوت انبیاء الهی

از نظر شیعه ی اثنی عشریه از آن جا که خداوند حکیم است، حکمت او اقتضاء می کند که پیامبرانی را برای ارشاد و هدایت بفرستد. فرستادن پیامبران لطف است و لطف نیز در حکمت واجب می باشد و لطف نیز چیزی است که مکلف را به فرمان برداری نزدیک و از گناه کاری دور می گرداند نه تا به اندازه ای که در تمکین مکلف دخیل بوده و به حد اجبار رسد.

بنابراین قاعده مهم (که در مورد امامت نیز صادق است) خداوند پیامبرانی را جهت هدایت بشر فرستاده است که تعدادشان یک صد و بیست و چهار هزار نفر بوده و به همین تعداد نیز وصی دارند.

بعضی از این پیامبران، نبی و بعضی رسول بوده اند و تفاوت میان نبی و رسول آن است که رسول مأمور ابلاغ و رساندن اوامر و نواهی پروردگار به بندگان است ولی نبی ممکن است مأمور به این کار باشد یا نباشد.

از میان همه ی انبیاء الهی پنج تن از موقعیت و اهمیت ویژه ای برخوردارند آن پنج تن که صاحبان شریعت و اولوالعزمند عبارتند از: نوح (عَلَيْهِ السَّلام )ابراهیم (عَلَيْهِ السَّلام )موسی (عَلَيْهِ السَّلام )عیسی (عَلَيْهِ السَّلام )و

ص: 190


1- آشنایی با علوم اسلامی، صفحهی 52 تا 55.

محمد(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) که پیامبر اسلام سید و افضل انبیاء الهی است. پیامبران و رسولان و حجتهای خدا افضل از همه ی خلایق و حتی برتر از ملائکه هستند، چرا که وقتی خداوند، اسماء را به آنان تعلیم داد ملائکه در ماندند و آدم (عَلَيْهِ السَّلام )از اسماء خبر داد و خداوند به ملائکه امر نمود برای آدم سجده نمایند. (بقره، 31-28)

پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) فرمود: «من افضلم از جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و از کل ملائکه و مقربین و من بهترین خلقم و آقای اولاد آدمم».

مهم ترین نشانهی اثبات پیامبری انبیاء داشتن معجزه است چنان که هر یک از انبیاء بزرگ الهی بدان مجهز بودند.

معجزه ی مهم نوح (عَلَيْهِ السَّلام)کشتی، معجزه ی مهم ابراهیم (عَلَيْهِ السَّلام )سرد شدن آتش بر او، معجزه ی موسی (عَلَيْهِ السَّلام )عصا، معجزهی عیسی (عَلَيْهِ السَّلام )زنده کردن مرده و مهم ترین معجزه ی خاتم الانبیاء قرآن است. قرآن هم سند نبوت پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) و هم دلیل خاتمیت آن حضرت است.

بنابراین قرآن معجزه ای است دائمی، همیشگی و ابدی که برای مردم همه ی زمانها و اعصار تنها کلام ناب و خالص الهی و تنها معیار هدایت و سعادت به شمار می رود.

البته پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) دارای معجزات بی شمار دیگری نیز بوده است که در این میان شق القمر و معراج از همه مشهورتر هستند.

الف) شق القمر: بر اساس آیه ی اول سوره ی قمر که می فرماید: «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ»، «قیامت نزدیک شد و ماه از هم شکافت». طبق روایات مشهور که بعضی ادعای تواتر آن را نیز کرده اند «مشرکان نزد رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)آمدند و گفتند: اگر راست می گویی و تو پیامبر خدایی ماه را برای ما دو پاره کن! فرمود: اگر این کار را کنم ایمان می آورید؟ عرض

کردند: آری. و آن شب، شب چهاردهم ماه بود، پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)از پیشگاه پروردگار تقاضا کرد

آن چه را از او خواسته اند به او بدهد ناگهان ماه به دو پاره شد و رسول الله آنها را یک یک صدا می زد و می فرمود: ببینید!».

روایات فراوانی در کتب اسلامی در زمینه ی وقوع این اعجاز نقل شده که در حد شهرت یا تواتر است و لذا قابل انکار نمی باشد. «فخر رازی» می گوید: «عموم مفسران معتقدند مراد از آیه این است که ماه شکافته شد و روایات صحیحی نیز بر این معنی دلالت میکند و امکان عقلی آن نیز جای تردید نیست و از سوی دیگر پیامبر صادق( صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)از آن خبر داده،

بنابراین باید آن را پذیرفت». .

مرحوم طبرسی نیز در «مجمع البیان» می گوید: «مفسران این آیه را مربوط به معجزهی شق القمر در زمان پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)میدانند». بعضی نقل کرده اند که «حذيفه) صحابی مشهور داستان شق القمر را در حضور جمع کثیری در مسجد دائن نقل کرد و هیچ کس بر او ایراد نگرفت، با این که بسیاری از حاضران عصر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)را درک کرده بودند. بنابراین با توجه به خود آیه و قراین موجود در آن و از نظر روایات و اقوال مفسران، موضوع شق القمر به هیچ

ص: 191

وجه قابل انکار نیست.

ب) معراج: در دو سوره از سوره های قرآن به این مسأله اشاره شده است؛

اول: سورهی اسراء آیه ی یک که تنها بخش اول این سفر را بیان میکند یعنی سیر از مکه و مسجد الحرام به مسجد اقصی و بیت المقدس.

دوم: سوره ی نجم که طی شش آیه از آیه ی 13 تا 18 قسمت دوم معراج یعنی سیر آسمانی آمده است.

خلاصهي مفاد این شش آیه چنین است که پیامبر(ص) برای دومین بار فرشته ی وحی جبرییل را به صورت اصلی مشاهده و ملاقات کرد (مرتبه ی اول در آغاز نزول وحی در کوه حرا بود). این ملاقات در نزد بهشت جاویدان صورت گرفت.

پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در مشاهده ی این منظره دچار خطا و اشتباه نشد. آیات و نشانه های بزرگی را از عظمت خدا مشاهده کرد».

این آیات که به گفته ی اکثر مفسران از معراج سخن می گوید نیز نشان می دهد که این حادثه در بیداری اتفاق افتاده است، مخصوصا جمله ی «ما زاغ البصر و ما طغی: چشم پیامبر دچار خطا و انحراف و طغيان نشد»، گواه دیگر بر این موضوع است.

از نظر حدیث، روایات بسیار زیادی در زمینه ی مسأله ی معراج در کتب معروف اسلامی نقل شد که بسیاری از علمای اسلام تواتر یا شهرت آن را تصدیق کرده اند.

آنچه مسلم است معراج پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)کاملا خارق العاده می باشد و جنبه ی اعجاز آمیز داشته است. هدف از معراج مشاهدهی آیات عظمت الهی بوده تا روح پر عمت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در پرتو مشاهده ی آن آیات بینات، عظمت بیشتری یابد و آمادگی فزون تری برای هدایت انسانها پیدا کند، نه آنگونه که کوته فکران می پندارند که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به معراج رفت تا خدا را ببیندا، به گمان این که خدا محلی در آسمانها دارد!!.

مشهور و معروف در میان دانشمندان اسلام این است که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به هنگامی که در مکه بود در یک شب از مسجدالحرام به مسجد اقصی در بیت المقدس به قدرت پروردگار آمد و از آن جا به آسمان صعود کرد و آثار عظمت خدا را در پهنه ی آسمان مشاهده نمود و همان شب به مکه بازگشت و نیز مشهور و معروف آن است که این سیر زمینی و آسمانی را با جسم و روح توأما انجام داد.

در تاریخ وقوع معراج در میان مورخان اسلامی اختلاف نظر است، بعضی آن را در سال دهم بعثت شب بیست و هفتم ماه رجب دانسته و بعضی آن را در سال دوازدهم شب هفدهم ماه رمضان و بعضی آن را در اوایل بعثت ذکر کرده اند.(1)

ص: 192


1- فسیر نمونه، جلد 23، صفحه ی 9 ،12 و 13، جلد 12، صفحهی 7 تا 17، تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی، صفحه ی 210 تا 212.

عصمت

از دیگر خصوصیات پیامبر «عصمت» است. از نظر شیعه ی اثنی عشریه پیامبر از آغاز تا پایان زندگیش از سهو و فراموشی و گناهان کوچک و بزرگ چه عمدی و چه سهوی معصوم می باشد. هم چنین شیعه اعتقاد دارد که جانشینان بلافصل پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)یعنی ائمه ی اثنی عشر، که همان عترت و اهل بیت گرامی رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)هستند نیز دارای صفت عصمت می باشند یعنی به اذن خدا آنان از هر پلیدی و رجس و گناه و خطایی پاک و مبرا هستند.

شیخ مفید در تعریف عصمت می گوید عصمت لطفی است که خدای تعالی در مورد مکلف کند تا او را از کردن گناهی و ترك طاعتی با این که به کردن آن دو، تواناست باز دارد. چه اگر پیامبر از این خصوصیت بر خوردار نباشد و گرفتار سهو و نسیان شده یا لغزشی از او سر زند، اعتماد مردم از او سلب شده و انگیزه ای برای پیروی و متابعت وی نخواهند داشت.

امامیه معتقدند که انبیاء و ائمه ی هدی از معصیت و ارتکاب گناه مصونند و پیش از نبوت و بعد از آن نه به عمد و نه به سهو و نسیان مرتكب معصيت نشده اند.

در نزد اماميه واجب است که ائمه، معصوم از گناه باشند، زیرا آنان نگهبانان شریعت و دین اند و مأمور برقراری عدل و انصاف در میان مردم می باشند و خداوند همیشه مراقب ایشان بوده و آنان را از زلالت و معاصی نگاه می دارد.

بعضی از علمای کلام گفته اند که عصمت خاصیتی است در نفس انسان که او را از اقدام به معصیت باز می دارد.

البته باید دانست که عصمت معصومین (عَلَيْهِ السَّلام )هیچ منافاتی با اراده و اختیار آنان ندارد و به هیچ وجه عصمت معصوم اراده و اختیار او را سلب نمی کند. (1)

دیدگاه شیعه در مورد قرآن

از نظر علمای شیعه ی اثنی عشریه قرآن، یعنی معجزه ی جاودانه ی پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در ماه مبارک رمضان، در شب قدر یک باره بر پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نازل شد و آن حضرت مأمور بوده است بر این که به تدریج پس از وحی آن را به مردم ابلاغ نماید. شیخ صدوق در این مورد می گوید: «قرآن نازل شد در ماه رمضان و در شب قدر یک جا به سوی بیت المعمور بعد از آن نازل شده از بیت المعمور در مدت 23 سال».

اما شیخ مفید می گوید: «این سخن که قرآن نازل شده به تمام در شب قدر، محتمل است بدان گونه باشد که پاره ای از آن در این شب نازل شده باشد و نزول تمام قرآن در این شب بعید است».

به هر حال از نظر شیعه شکی نیست که قرآن کلام خدا و وحی او بر پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)می باشد و چون سخن خدا است سراسر حق است و هیچ باطلی به قرآن راه ندارد و هیچ

ص: 193


1- تاریخ شیعه و فرقه های اسلامی، صفحه ی 108، تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی، صفحه ی 212.

تحریفی و تبدیلی در قرآن راه نیافته است و داستان های قرآن نیز حق است و شوخی و افسانه نیست.

حافظ و نگهدارنده ی قرآن از تحریف، همان نازل کننده ی قرآن یعنی خداوند عالم و قادر می باشد. همین قرآنی که در دست مردم است و مشتمل بر 114 سوره می باشد همان است که خداوند متعال نازل فرموده است و در آن هیچ بیش و کمی رخ نداده است.(1)

مغفرت و شفاعت و توسل

از آن جایی که هر انسان غير معصومی احتمال خطا، اشتباه و گناه و عصیان دارد و از سوی دیگر در تعالیم دین مبین اسلام همیشه برای هر انسانی امکان توبه کردن و استغفار نمودن وجود دارد، لذا اگر مسلمان و مؤمنی مرتکب گناه چه صغيره، چه كبيره شود اما در اعتقاد منکر هیچ یک از ضروریات دین نباشد،

بدیهی است که چنین انسانی کافر نیست بلکه او مؤمن فاسق است. از دیدگاه عقاید شیعه حتی برای چنین انسانی راه نجات وجود دارد.

از جمله: او خود می تواند توبه کند، به اذن و اراده ی خدا می تواند مشمول شفاعت شود و خلاصه این که امکان شمول مغفرت در موردش وجود دارد. باید دانست که شفاعت، توسل، غفران و استغفار و توبه و انابه به درگاه الهی از اصول مسلم اسلام است که همه ی مسلمان ها به پیروی از قرآن و سنت آن را پذیرفته اند. مفهوم شفاعت این است که یکی از انسانهای برگزیده و گرامی که در نزد خداوند دارای قرب و منزلت است، از خدای متعال درخواست بخشودگی گناهان و یا ارتقاء درجه ی انسانی دیگر را بنماید. به طوری که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در این مورد فرموده است: «... و شفاعت به من عطا شد، پس آن را برای امت خود ذخیره نمودم» و نیز فرمود: «شفاعت من در روز رستاخیز، از آن کسانی از امت من است که مرتکب گناهان

کبیره شده اند».

البته باید دانست که شفاعت به اذن خدا صورت می گیرد یعنی شفیع در شفاعت کردن مستقل نیست. بلکه علاوه بر آن خودش از مقربان درگاه احدیت است، از جانب خدا نیز در شفاعت نمودن انسان ها مأذون است.

قرآن در این مورد می فرماید: «مالک شفاعت نیست مگر کسی که در نزد خدای رحمان،عهد دریافته باشد».

(مریم، 87) و نیز می فرماید: «در روز رستاخیز شفاعت کسی دربارهی دیگران سود نمی بخشد، مگر کسی که خدا به او اذن دهد و به گفتار وی راضی گردد».

(طه، 109) و هم چنین بقره 255، و سبأ 23 بیانگر این مطلب هستند که هر شفیعی تنها به اذن خدا می تواند شفاعت کند.

ص: 194


1- ترجمه ی اعتقادات شیخ صدوق، باب سی و یکم و سی و دوم، صفحهی 121 تا 124 و تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی، صفحه ی 215.

نکته ی دیگری که مهم است این است که از نظر شیعه شفاعت شامل حال همه ی انسانها نمی شود، مثلا افراد کافر و مشرک و مناطق و مسلمانان بی نماز و ظالم و ستمگر هرگز مورد شفاعت قرار نمی گیرند. قرآن در مورد افراد بی نماز و منکران روز رستاخیز می فرماید: «پس شفاعت شفیعان، به آنان سودی نمی بخشد». (

مدثر، 48) و درباره ی ستمگران می فرماید: برای ستمگران هیچ خویشی و شفیعی، که شفاعت وی پذیرفته شود، نخواهد بود». (مؤمن، 18). شفاعت همانند مغفرت و توبه، روزنه ی امیدی است برای کسانی که می توانند در نیمه ی راه ضلالت و معصیت، گناهان خویش را ترک کنند و از آن پس، باقی ماندهی عمر خود را در طاعت خدا سپری نمایند.

هر چند قرآن کریم می فرماید: «بگو برای خداست، حق شفاعت».(زمر، 44)

اما درخواست شفاعت از غیر خدا نیز جایز است و به هیچ وجه منافاتی با توحید افعالی و توحید در خالقیت ندارد. هم چنان که با توحید عبادی نیز تعارضی ندارد زیرا: ۔

الف) قرآن تصریح می کند که فرشتگان بر آدم سجده کردند. (ص، 72 و 73) ب) هم چنین می فرماید فرزندان يعقوب و حتی خود آن حضرت، بر يوسف سجده نمودند. (یوسف، 100)

ج) هم چنین در مورد پیامبر اسلام می فرماید: «و اگر آنان هنگامی که بر خود ستم کردند، به سوی تو می آمدند پس از خدا طلب مغفرت می نمودند و پیامبر برای آنان استغفار می کرد، به درستی خدا را توبه پذیر و مهربان می یافتند».

(نساء، 64) د) و نیز به نقل از فرزندان يعقوب می فرماید: «گفتند ای پدر، از خدا بر تقصیرات ما طلب مغفرت کن که ما بر خطا بودیم»، حضرت یعقوب هم به آنان وعده ی استغفار داد و درخواست آنان را پذیرفت، «گفت به زودی از درگاه خدا، برای شما مغفرت خواهم خواست، همانا او آمرزنده و مهربان است». (یوسف، 97 و 98)

هرچند از دیدگاه عقل و وحی تمام انسان ها بلکه همه ی پدیده های جهان همانگونه که در پیدایش خود به خدا محتاج اند در تأثیربخشی خویش نیز به او نیازمند هستند. (فاطر، 15) و (آل عمران، 126)

بر همین اساس است که هر مسلمانی در همه ی نمازهای خود خطاب به خداوند متعال چنین اقرار می کند:

«تنها تو را می پرستیم و تنها از تو کمک می جوییم». (حمد، 5) لذا بیشک توحید در عبادت و توحید در استعانت از اصول خدشه ناپذیر یگانه پرستی است و بدین معناست که تنها ارادهی مطلق و مستقل در هستی فقط خدای متعال است

لذا تنها باید او را پرستید و تنها باید از او یاری خواست. لیکن باید دانست توسل به غیر خدا و یاری خواستن از غیر او نیز به این شرط که ما غیر او را مطلق و مستقل ندانیم، بلکه غیر او را هم در وجود و در هم در اثربخشی تابع، وابسته و نیازمند

او بدانیم، جایز است.

ص: 195

زیرا این گونه توسل و کمک خواستن در واقع، استعانت از خداوند است زیرا او است که به این وسایل و اسباب، هستی بخشیده و سرانجام آنان را در برآوردن نیازهای دیگران، تأثير و توان عطا فرموده است.

اصولا در زندگی افراد بشر بر مبنای این استعانت از اسباب و مسببات، پایه ریزی شده است، به طوری که بدون کمک گرفتن از آنها زندگی انسان، دچار آشفتگی می گردد.

در این جا نیز اگر با این دید به آنها بنگریم که عوامل تحقق یاری خدا هستند که هم اصل هستی آنها از خداست و هم تأثیربخشی آنها از جانب او است، این کمک گرفتن، با توحید و یکتاپرستی هیچ برخوردی ندارد.

قرآن در آیه ی 35 سورهی مائده می فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.»، «ای کسانی که ایمان آورده اید پرهیزگاری پیشه کنید و وسیله ای برای تقرب به خدا انتخاب نمایید و در راه او جهاد کنید باشد که رستگار شوید». کلمه ی «وسیله» تنها در دو مورد در قرآن مجید به کار رفته است که عبارتند از (آیه ی 35 سوره ی مائده و آیه ی 57 سوره ی اسراء). اما وسیله چیست؟

وسیله به معنی «تقرب جستن» و یا چیزی است که باعث تقرب می شود (و یا نتیجه ای که از تقرب حاصل می گردد و به این ترتیب «وسیله» مفهوم بسیار وسیعی دارد که هر کار نیک و شایسته ای را شامل می شود و هر صفت برجسته در مفهوم آن درج است، چرا که همه ی این ها موجب قرب پروردگار است. در جمله های بسیار پر مغزی که از علی (عَلَيْهِ السَّلام )در خطبهی 110 نهج البلاغه نقل شده می خوانیم «بهترین وسیله ای که بندگان با آن به درگاه خدا تقرب می جویند ایمان به خدا، برپا داشتن نماز، اداء زكات، روزهای ماه رمضان، حج و عمره، صلهی رحم، انفاق و بخشش در راه خدا در نهان و آشکار و تمام اعمال نیکی است که انسان را از سقوط و پستی نجات می دهد».

هم چنین شفاعت پیامبران و بندگان صالح خدا و مقربان درگاه او که طبق صریح آیات قرآن در پیشگاه او پذیرفته می شود، نیز یکی از وسایل تقرب به او است.

اشتباه نشود منظور از توسل به مقربان درگاه پروردگار این نیست که انسان چیزی را از پیامبر و امام، مستقلا تقاضا

کند و یا حل مشکلی را از او بخواهد، بلکه هدف آن است که خود را در خط آنان قرار دهد و هماهنگی با برنامه های آنها شود و خدا را به مقام آنان بخواند تا خدا اجازهی شفاعت در مورد آنها بدهد. قرآن در آیهی 21 سوره

کهف می فرماید: «گفتند ما مسجدی در کنار (مدفن آنها

می سازیم» (تا خاطره ی آنها فراموش نشود). بنابراین احترام قبور بزرگان نه تنها حرام نیست بلکه قرآن مجید آن را تأیید کرده است. آیه ی فوق در مورد اصحاب کهف است و ظاهر تعبیر قرآن این است که اصحاب کهف سرانجام بدرود حیات گفتند و به خاک سپرده شدند.

سپس علاقه مندان به آنها تصمیم گرفتند معبدی در کنار آرامگاه آنان بسازند، قرآن این

ص: 196

موضوع را در آیات فوق با لحن موافقی آورده است و این نشان میدهد که ساختن معبد به احترام قبور بزرگان دین نه تنها حرام نیست، بلکه کار خوب و شایسته ای است.

باید دانست که شیعه، آثار اولیای خدا را مانند خود آنان، مخلوق و آفریده ی خدا می داند

که هم در اصل وجود و پیدایش خود و هم در منشأ آثار بودن، نیازمند به خدای یگانه اند.

شیعه تنها به پاس احترام پیشوایان خود و پیشتازان دین خدا و به منظور ابراز محبت بی شائبه ی خود نسبت به آنان، بدان آثار تبرک می جویند. اگر شیعیان به هنگام زیارت حرم پیامبر و اهل بیت آن حضرت، ضریح را می بوسند و یا در و دیوار را لمس

می کنند، تنها بدان جهت است که به پیامبر گرامی و عترت او عشق می ورزند و این یک مسأله ی عاطفی انسانی است که در وجود یک انسان شیفته، تجلی می کند.

باید دانست که شیعه در توسل و حاجت خواستن از پیامبر یا امامان و اولیاء خدا در حقیقت توجه به خدا دارد یعنی به مقام معنوی آن بزرگواران در پیشگاه خدا متوسل می شود و سبب احترام آن عزیزان از خدا طلب حاجت می کند و این عین توحید است زیرا توسل جستن به مقام پیامبر و امامان و اولیاء در پیشگاه خدا هیچ مانعی ندارد زیرا آنان حجت های خدا و مقربان درگاه او هستند.

اصولا توجه به اهل بیت گرامی رسول خدا و دوستی و محبت آنان همانند دوستی و محبت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)امری است که قرآن به آن دستور داده است: «ای پیامبر بگو از شما پاداشی جز دوستی خویشاوندانم نمی خواهم». (شوری، 23)

هم چنین قرآن دستور به یاری رسول خدا(ص) و تجلیل از مقام وی داده است و آن را معیار رستگاری و سعادت معرفی کرده

می فرماید: «آنان که به پیامبر گرویدند و او را گرامی داشتند و یاریش نمودند و از روشنایی که بر وی فرو فرستاده شد پیروی کردند، رستگار انند». (اعراف، 157)

این آیه ی شریفه چهار صفت برای رستگاران بیان کرده که عبارتند از:

1. ایمان به پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)

2. پیروی از نوری که بر وی فرستاده شده

3. یاری نمودن او

4. تعظیم و تجلیل و گرامی داشتن مقام او

بنابر آنچه گفته شد اعتقاد به مغفرت و شفاعت و توسل همانند اعتقاد به توبه، اعتقادی کام توحیدی و قرآنی می باشد.

هم چنان که احترام قبور پیامبر و امامان و اولیاء خدا نیز در جهت اجرای فرمان قرآنی خدای متعال در راستای تکریم و محبت به پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و مودت اهل بیت آن حضرت می باشد.

نتیجه در همه ی این امور در راستای اطاعت از فرمان خدای سبحان است.

یعنی همه ی این امور به نوعی مظاهر توحید در اطاعت و توحید در عبادت و توحید در فاعليت و توحید افعالی هستند.

توحید افعالی یکی از اصول معارف اسلامی، که فهم بهتر

ص: 197

رابطه ی خدا و جهان را آسان می کند است.

درک صحیح توحید افعالی به ما کمک می کند تا عمق رابطه ی خدا با خلق و حضور جدی اراده و مشیت او را در صحنه ی عالم دریابیم. توحید افعالی یعنی: تنها فاعل مستقل، که فاعليتش وابسته به موجود دیگری نیست، خداوند است و فاعلیت سایر موجودات جلوه ای از فاعليت او است که بدون اذن و ارادهی او محقق نمی گردد. بنابراین، هر چه در پهنه ی هستی رخ

می دهد فعل خدا و در حیطه ی اراده و خواست او است. کسی که توحید افعالی را باور داشته باشد، اراده و مشیت خداوند را در همه جا حاضر می بیند و در ورای هر پدیده و حادثه ای، اثری از فاعلیت او را می بیند. جهان، با همه ی گستردگی و عظمتش و با همه ی رنگارنگی و تنوعش، تبلور حاکمیت یک ارادهی واحد است و همه ی تحولات و دگرگونی ها از مبدأ ثابت و یکتایی سرچشمه می گیرد: «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ ».(1)

دیدگاه شیعه در مورد مسایلی از معاد

الف) شیعه معتقد است که سؤال و جواب و عذاب قبر حق است.

ما وقتی که به آیات قرآن مراجعه می کنیم، می بینیم خبر از وقوع عذاب در قبر می دهد. مانند این آیه: «النار يعرضون عليها غدا وعشيا ويوم تقوم الساعة أدخلوا آل فرعون أشد العذاب ».(غافر، 46)

خداوند در این آیه عذاب روز قیامت را عطف نموده بر عذابی که عبارتست از عرضه کردن نار بر آل فرعون صبح و شام.

پس معلوم می شود که این عذاب صبح و شام غیر از عذاب قیامت و قبل از قیامت یعنی در قبر و برزخ است، زیرا می دانیم عذاب قیامت همیشگی است نه صبح و شام. هم چنین قرآن می فرماید: « كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ كُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُميتُكُمْ ثُمَّ يُحْييكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ.». (بقره، 28)

خداوند متعال در این آیه رجوع به سوی خود را در قیامت پس از دو بار زنده شدن ذکر می کند.

بار اول می فرماید: چگونه کفر می ورزید به خدا در حالی که شما مرده بودید و خداوند شما را زنده گردانید، این در دنیا است و با فعل ماضی ذکر شده بار دوم می فرماید: دوباره شما را می میراند سپس زنده می کند، که این برای جهان برزخ و عالم قبر است و سپس با کلمه ی «ثم» که برای تأخیر است می فرماید: «ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ» که معلوم می گردد انسان در جهان برزخ بار دیگر می میرد و در قیامت زنده می شود.

هم چنین آیه ی 100 سورهی مؤمنون، آیه ی 155 سوره ی بقره، آیات 171-169 سورهی آل عمران و آیهی 27 سوره ی پس دلالت آشکار بر زندگی برزخی انسان پس از مرگ دارد.

نتیجه آن که انسان ها در عالم قبر و برزخ اگر از کفار باشند در عذاب هستند، عذابی ناشی از

ص: 198


1- تفسیر نمونه، جلد 4، صفحه ی 363 تا 371، آشنایی با علوم اسلامی، جلد 2، صفحه ی 67، شیعه پاسخ می دهد، پرسش 11، 12 و 13.

و

نزدیک شدن و عرضه ی آتش بر آنها و اگر از مؤمنین و خصوصا از شهدا باشند و یا مانند مؤمن آل یس باشند غرق در کرامت الهی هستند و در نزد پروردگارشان روزی می خورند.

ب) شیعه معتقد است که میزان حق است. اصل میزان از ضروریات دین است و آیات قرآن تصریح به آن نموده از جمله این که می فرماید: «وَ نَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً ...».(انبیاء، 47)

و نیز می فرماید: « وَٱلْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ ٱلْحَقُّ ۚ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ * وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ.». (اعراف، 8 و 9) و نیز می فرماید: «ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ *فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ ».(قارعه، 6 و 7)

پس میزان هم عقلا ممکن است و هم شرع مقدس از وقوع آن خبر داده و بنابراین از مسلمات است. در روایتی از امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )نقل شده که فرمود: «مراد از میزان انبيا و اوصیاء (عَلَيْهِم السَّلام )هستند و نیز آن حضرت فرمود ما میزان هستیم».

ج) شیعه معتقد است که صراط حق است. صراط در لغت به معنای طریق و راه است و در لسان شرع به دو معنی می باشد:

1. صراط دنیوی 2. صراط اخروی منظور از صراط دنیوی همان راه فلاح و سعادت است که در نماز می خوانیم:

«اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ». بعضی در معنی صراط در آخرت گفته اند: در آخرت دو راه وجود دارد یک راه به سوی بهشت است که خداوند اهل بهشت را به سوی آن هدایت می کند و یک راه به سوی جهنم است که خداوند اهل جهنم را به آن هدایت میکند.

بعضی دیگر گفته اند: صراط اخروی عبارت است از پلی که بر روی جهنم کشیده شده و همه ی مکلفین باید از روی آن پل عبور کنند و آن پل از موی باریک تر و از شمشیر برنده تر است، آنگاه اهل بهشت به راحتی از روی آن عبور میکنند و هیچ حزن و اندوهی دامن گیرشان نیست ولی کفار و اهل جهنم در هنگام عبور از روی پل صراط از بالای آن پل سقوط کرده و به جهنم سرازیر می شوند.

د) شیعه معتقد است که حساب حق است. مهمترین و مشکل ترین موقف از مواقف قیامت، موقف حساب است که انسانها مورد بازپرسی و محاسبه قرار میگیرند و مسئله ی محاسبه و حسابرسی از ضروریات دین است و قرآن می فرماید: «ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ ».(تکاثر،

تا

و نیز می فرماید: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْئُولُونَ ».(صافات، 24) می دانیم که یکی از نام های قیامت «یوم الحساب» یعنی روز محاسبه و حسابرسی است. یعنی روزی که همگی برای برپایی دادگاه عدل الهی از قبرها قیام می کنند و قیامت همگان آغاز می گردد. با محاسبه ی اخروی است که حقیقت اعمال همه ی انسان ها به دست آنها داده می شود و هم آشکار می گردد.

ص: 219

ه) شیعه معتقد است که تطایر کتب حق است. در قیامت نامه ی اعمال همه ی انسان ها به دست آنها داده می شود و این سخنی است که قرآن بدان تصریح دارد و می فرماید: «اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا».

(اسراء، 14) در قیامت اعمال هر انسانی به گردنش آویخته می شود یعنی اعمال و نتایج اعمال انسان هرگز از او جدا نمی شود و انسان باید در همه حال عهده دار و مسئول اعمال خود باشد و بی شک هیچ کس بار گناه دیگری را به دوش نمی کشد و کسی را به جرم دیگری مجازات نمی کنند. این است که در قیامت حسابرسی اعمال و بحث نامه ی اعمال آن چنان روشن و آشکار است که جای هیچ ابهام و انکاری نیست.

در قیامت همه ی اعمال آدمی که با تمام جزئیاتش در نامه ای ثبت شده است به او داده می شود و برای او آشکار می گردد. قرآن مجید در سوره ی حاقه آیه ی 19 و 20 و در سوره ی کهف آیه ی 49 نیز این مسأله ی عجیب را مطرح نموده است.

آری در آن روز انسان آن چه را انجام داده و در نامه ی عمل او ثبت است همه را به خاطر می آورد، گویی همان ساعت آن را انجام داده است. لذا فریاد مجرمان بلند می شود و می گویند: «این چه نامه ای است که هیچ صغيره وكبيره ای را فروگزار نکرده است.

و) شيعه معتقد است که بهشت و جهنم حق است و در حال حاضر موجود هستند. بر اساس ظاهر آیات قرآن بهشت و دوزخ هم اکنون آفریده شده اند. یعنی هم اکنون بهشت برای پرهیزگاران و جهنم برای کافران موجود است. (آل عمران، 133 – حدید، 21 - بقره، 24 - آل عمران، 131).

قرآن کریم در آیهی 49 سورهی توبه می فرماید: « إ جهنم لمحيطه بالكافرين »، «آگاه باشید که جهنم کافران را احاطه کرده است».

معنی حقیقی این آیه این است که بگوییم هم اکنون جهنم موجود است و در باطن و درون این جهان قرار دارد، همان گونه که بهشت نیز هم اکنون وجود دارد و در باطن و درون این جهان اهل خود را احاطه کرده است.(1)

اختیار انسان و قضا و قدر الهی

مسأله ی اساسی آن است که آدمی در پاره ای از اعمال خود، مختار است. مقصود از اختیار آن است که رفتار انسان بر پایه ی آگاهی، قدرت و اراده ی او انجام گیرد؛ به گونه ای که قادر بر ترک آن باشد.

به سخن دیگر، فعل اختیاری آن است که بر اساس انتخاب و گزینش فاعل و از روی عزم و تصمیم او واقع شود. البته، اختیاری بودن یک عمل، لزوما بدین معنا نیست که با میل و رغبت انجام پذیرد، زیرا بسا عملی که بر خلاف تمایل اولیه ی فاعل، اما

ص: 200


1- برای شرح کامل این مسأله رجوع کنید به تفسیر نمونه جلد سوم صفحه ی 92 تا 95.

با علم به سودمندی آن، به صورت ارادی و اختیاری انجام می گیرد.

از نظر شیعه اختیار انسان با هیچ یک از اقسام توحید از جمله توحید در خالقیت منافات ندارد، زیرا معنای دقیق توحید در خالقیت جز این نیست که تنها آفریدگار مستقلی که بدون نیاز به اجازه ی موجود دیگری، دست به آفرینندگی می زند، خداوند است.

از این رو توحید در خالقیت منافی آن نیست که دیگر موجودات، با اذن الهی و در حوزهی قوانین و سنت هایی که او مقرر کرده است، منشأ خلق و ایجاد باشند و در آیاتی از قرآن کریم، ایجاد و تأثیر به مخلوقات خداوند، نسبت داده شده است.

بنابراین توحید در خالقیت با نقش آفرینی انسان در اعمال خویش سازگار است و از این رو به جبرگرایی نمی انجامد.

از نظر شیعه اختیار انسان با علم ازلی و پیشین خدا نسبت به حوادث و وقایع و اتفاقات عالم هستی و از جمله اعمال و افعال انسان هیچ منافاتی ندارد، زیرا شکی نیست که خداوند از پیش بر اعمال آدمیان آگاهی دارد، ولی آنچه در علم خداوند ثبت و ضبط است، فعل انسان همراه با همه ی خصوصیات و قیود آن است، نه بدون آنها. برخی از این خصوصیات به ویژگی های زمانی و مکانی باز می گردد و پاره ای نیز به فاعل آن مربوط می شود و یکی از خصوصیات افعال اختیاری آن است که از سر اختیار و بر پایه ی گزینش آزادانه ی فاعل انجام می شود.

بنابراین، معنای این که خدا از پیش آگاهی دارد که فعلی اختیاری از انسان سر می زند، آن است که خدا می داند شخص خاصی در زمان و مکان معینی، با بهره گیری از اختیار خویش آن کار را انجام می دهد. اگر علم خدا به وقوع اختیاری فعلی خاص تعلق گیرد، آن فعل به حتم از سر اختيار انجام خواهد گرفت.

بدین ترتیب، روشن می شود که ضرورت یافتن وقوع فعل اختیاری - با نظر به علم پیشین الهی - نه تنها منافاتی با اختیاری بودن آن ندارد، بلکه آن را تأیید می کند؛ زیرا بدین معنا است که وقوع جبری و غیر اختیاری چنین فعلی محال است.

از نظر شیعه عمومیت اراده ی الهی با اختیار انسان هیچ منافاتی ندارد، زیرا ارادهی خداوند به وقوع فعل به صورت مطلق و خالی از خصوصیات آن تعلق نمی گیرد، بلکه متعلق اراده ی او آن است که هر معلولی از علت مباشر، بی واسطه، و با حفظ تمام خصوصیات آن، صادر گردد. بنابراین، همانگونه که مشیت الهی به صدور غیر ارادی و نا آگاهانه ی حرارت از آتش تعلق

می پذیرد، متعلق ارادهی او در مورد افعال اختیاری انسان آن است که این افعال همراه با علم، اراده و اختیار انسان صورت بندد. بنابراین، تحقق اراده ی الهی نه تنها منافی اختیار نیست، که ضامن تثبیت آن نیز هست، پس مفاهیمی همچون سرنوشت یا تقدیر، هرگز به معنای سلب اختیار آدمی نیست، بلکه آن چه که قلم سرنوشت برای انسان رقم زده یا برای او مقدر شده است، بیش از این نیست که افعال اختیاری خود را به صورت اختیاری و افعال غیر اختیاری خود را به صورت غیر اختیاری انجام دهد.

ص: 201

قضا و قدر الهی بر همه ی هستی و همه ی مخلوقات حاکمیت دارد و هیچ امری از دایرهی قضا و قدر الهی خارج نیست. بنابراین، اراده و اختیار انسان نیز ناشی از قضا و قدر الهی است.

به عبارت دیگر انسان به حکم قضا و قدر الهی موجودی است آزاد، مختار و مسئول. تقدیر الهی یا سرنوشت، دو حوزه دارد:

1. حوزه ای که خارج از اختیار آدمی است و وظیفه ی انسان دین باور، در برخورد با آن چیزی جز تسلیم و خرسندی نیست، مانند آن دسته از حوادث عالم خلقت که از حوزه ی اراده ی انسان خارج است.

2. حوزه ای که شامل افعال اختیاری انسان می شود. در این حوزه تقدیر الهی هیچگونه منافاتی با اعمال اراده و تصمیم گیری آزاد و اختیار انسان ندارد از این رو، مسئولیت افعال آدمی، در این حوزه بر عهده ی خود او است.

بنابر آنچه گفته شد، روشن می شود که آموزه های دینی در باب اوصاف الهی، در صورتی که به درستی فهم شوند، هیچگونه تعارضی با اصل اختیار ندارند. شواهد فراوانی در اثبات اختیار وجود دارد از جمله:

الف) شهود درونی و احساس باطنی و وجدان اختیار؛ به این معنا که اختیار یکی از بدیهی ترین واقعیات و خصوصیات روح و روان انسان می باشد.

ب) تردید در گزینش و تصمیم گیری و احساس پشیمانی؛ یعنی اگر انسان خود را مختار نمی دانست هرگز دچار ندامت و پشیمانی نمی شد و هرگز در تصمیم گیری های خود دچار شک و تردید نمی شد.

ج) وضع قوانین اجتماعی و اوامر و نواهی و امر و نهی کردن به دیگران؛ زیرا بی شک هیچ موجود غیر مختاری را نمی توان امر و نهی کرد.

د) وجود نظام های تربیتی و پاداش و کیفر؛ پر واضح است که جزا و پاداش و تکلیف و وظیفه تنها در صورت وجود اختیار و آزادی اراده ی انسان معنا پیدا می کند، زیرا در یک نظام حقوقی حکیمانه و عادلانه موجود بی اراده و غیر مختار را تنبیه و تشویق نمیکنند. هم چنان که تعلیم پذیری انسان و تربیت پذیری او بهترین گواه و شاهد بر مختار بودن و آزاد بودن انسان و برخورداری او از اراده است زیرا تعلیم و تربیت چیزی جز تغییر پذیری آگاهانه و هدف دار نیست و اینها همه از لوازم مختار بودن انسان است.

از سوی دیگر تعلیم و تربیت، جز او پاداش و امر و نهی مستلزم همدیگر می باشند و همه ی این امور در زندگی انسان موجود است، بنابراین اختیار و آزادی انسان امری مشهود می باشد.

ه) تفکر و اندیشه؛ اگر انسان مختار و آزاد نبود، هرگز در مقام انتخاب بر نمی آمد و مهم تر از همه هرگز در انتخاب کردن به تفکر و اندیشه نمی پرداخت.

و احساس رضایت و خشنودی؛ اگر انسان آزاد و مختار نبود و خود را فاعل اعمال خود

ص: 202

نمیدانست در برابر انجام کارهای نیک و پسندیده احساس رضایت و خرسندی نمی کرد. همچنان که در برابر اعمال زشت و ناپسند احساس شرم و خجلت به او دست نمی داد. حال آن که همگان می دانند هر انسانی در برابر بعضی از کارهای خود کاملا احساس رضایت و خشنودی و لذت می نماید و در برابر بعضی دیگر از اعمال خود کاملا شرمسار و شرمنده می شود.

ز) بعثت انبياء و ارسال رسولان الهی و انزال کتب آسمانی و همچنین وجود وعده و وعیدهای الهی و معاد و بهشت و جهنم و حسابرسی از اعمال در دنیا و آخرت همه گواه و شاهد بر اختیار و آزادی انسان است و قرآن هم در این مورد می فرماید:

«إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً (انسان، 3)

یعنی ما هدایت را به بشر عرضه داشتیم و بعد از آن دیگر نوبت خود او است که سپاسگزار این نعمت باشد یا کفران نماید و خلاصه این که از جمله ضروریات و لوازم مسئول بودن و مسئولیت پذیری انسان و هم چنین مکلف بودن و تکلیف پذیری انسان علاوه بر «بلوغ، عقل، علم، قدرت» عدم اضطرار و عدم اکراه یعنی آزاد بودن و مختار بودن انسان است.

زیرا حتی اگر کسی بدون قصد و تعمد و اراده» و صرفا از روی خطا و سهو و اشتباه مرتکب عملی گردد، عمل او هیچگونه ارزشی ندارد و چنین فاعلی، فاعل مسئول شناخته نمی شود.

نکته ی بسیار مهمی که از آیه ی فوق (انسان، 3) به دست می آید اثبات این اصل معروف است که: «لا جَبر و لا تَفویض بل امرٌ بین امرین». .

این آیه از یک سو می فرماید: «خدا راه را نشان داده و انتخاب با شما است و از سوی دیگر می افزاید: «انتخاب شما منوط به مشیت الهی است» یعنی شما استقلال کامل ندارید بلکه قدرت و توان و آزادی اراده ی شما همه به خواست خدا و از ناحیه ی او است و هر زمان اراده کند می تواند این قدرت و آزادی را سلب کند و در مورد قرآن نیز می فرماید:

« إِنَّ هَٰذِهِ تَذْكِرَةٌ ۖ فَمَن شَاءَ اتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِ سَبِيلًا»، «این یک تذکر و یادآوری است و هرکس بخواهد با استفاده از آن راهی به سوی پروردگارش انتخاب می کند». (انسان، 29)

مقصود این است که قرآن می فرماید وظیفه ی ما نشان دادن راه است، نه اجبار بر انتخاب، این شما هستید که باید با عقل و درک خود، حق را از باطل تشخیص دهید و با اراده و اختیار خود تصمیم بگیرید. قرآن هم چنین در آیه ی 29 سوره ی تکویر می فرماید: «وَمَا تَشَاءُونَ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ»، «شما اراده نمی کنید مگر اینکه خداوندی که پروردگار جهانیان است

بخواهد».

مسأله ی دقیق «امر بين الأمرين» این است که قرآن کریم می فرماید: «تصمیم گیری به دست شما است» و نیز می فرماید: «تا خدا نخواهد شما نمی توانید تصمیم بگیرید» یعنی اگر شما

ص: 203

مختار و آزاد آفریده شده اید این اختیار و آزادی نیز از ناحیه ی خدا است، او خواسته است که شما چنین باشید.

انسان در اعمال خود نه مجبور است و نه صد در صد آزاد، نه طریقه ی «جبر» صحیح است و نه طریقه ی «تفویض» بلکه هر چه او دارد، از عقل و هوش و توانایی جسمی و قدرت تصمیم گیری همه از ناحیه ی خدا است و همین واقعیت است که او را از یک سو دائما نیازمند به خالق می سازد و از سوی دیگر به مقتضای آزادی و اختیارش به او تعهد و مسئولیت می دهد.

به این ترتیب نه «تفويض» و واگذاری کامل است و نه اجبار و سلب اختیار کامل، بلکه حقیقتی است دقیق و ظریف در میان این دو، یا به تعبیر دیگر: نوعی آزادی وابسته به مشیت الهی است که هر لحظه بخواهد می تواند آن را باز پس گیرد تا هم بندگان بتوانند بار تکلیف و مسئولیت را که رمز تکامل آنهاست بر دوش گیرند و هم خود را بی نیاز از خدا تصور نکنند.(1)

لازم به یادآوری است که گستره و دامنه ی اختصاصات شیعه و عقاید و باورهای

اختصاصی شیعه بسیار وسیع تر از حدود و حوصله و مجال این مختصر است.

لذا به خاطر جلوگیری از تطویل کلام تنها به برخی دیگر از این اعتقادات و باورها اشاره

می کنیم.

الف) عدم حجیت صحابهی رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)

ب) انحصار مفهوم اهل بیت در لسان قرآن و احادیث به معصومان خاندان رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و هم چنین مفهوم آل رسول الله و اولواالامر و ذوالقربی نیز تنها شامل معصومان از خاندان رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)می شود که چهارده موجود نورانی و مقدس و معصوم هستند، قرآن کریم و احادیث قطعی رسول خدا(ص)، معرفت و محبت و اطاعت این بزرگواران را واجب کرده است.

ج) دیدگاه خاص شیعه پیرامون خمس و شرایط وجوب و پرداخت آن.

د) دیدگاه خاص شیعه پیرامون مسایلی از عبادات و احکام هم چون: طهارت، وضو و قرائت جملات اذان و اقامه، زیارت قبور پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و اهل بیت گرامی او و....

ه) حجیت و اعتبار عقل به عنوان معیار تکلیف و یکی از ابزارهای شناخت و معرفت و یکی از منابع استنباط احکام فقهی.

و) شيعه معتقد به ارزیابی و نقد و سنجش روایات و احادیث بر طبق اصول و ضوابط معینی است، هم چنان که گفتیم شیعه همه ی صحابه را منزه نمی داند و به همین دلیل همه ی احادیث منقول از آنان را معتبر نمی داند.

ز) باور به ایمان ابوطالب، شیعه ابوطالب را با دلايل و قراین نقلی معتبر مؤمن می داند و او

ص: 204


1- معارف اسلامی 1، صفحه ی 104 تا 108، بینش اسلامی سال چهارم دبیرستان، صفحهی 34 تا 39، تفسیر نمونه، جلد 25، صفحه ی 384 و 385، جلد 26، صفحه ی 202.

را مؤمن قریش می خواند و دهها دیدگاه اختصاصی دیگر که در این جا به بررسی چهار مورد دیگر از آنها اکتفا می شود.

چهار مورد دیگر از عقاید شیعه

الف) عدم کفایت قرآن به تنهایی:

شیعه معتقد است، شعار «حسبنا کتاب الله» که پس از رحلت رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)مطرح شد، به هیچ وجه شعار درستی نبوده است زیرا: قرآن که کلام الهی و فعل خدا و یکی از مخلوقات حق تعالی به شمار مرود و حادث است نه قدیم، کتابی است بسیار عمیق و ژرف که پی بردن به محتوای آن برای همگان میسر نیست.

این کتاب در هر عصری محتاج تفسیر و توضیح است و بدیهی است که تفسیر و توضیح قرآن برای افراد عادی ممکن نیست، زیرا آنان بر این کتاب عزیز که مشتمل بر «محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، عام و خاص، مطلق و مقید و شأن نزول است» احاطه ی علمی ندارند و قطعا نمی توانند به تفسیر و توضیح آن بپردازند و اگر هم به چنین عمل ناروایی اقدام کنند موجب ظهور انحرافات گوناگون اعتقادی، تفسیری، فقهی و مذهبی خواهند شد، [که چنین هم شده است!].

این است که شیعه تأکید می کند قرآن به تنهایی برای هدایت و راهنمایی همگان لازم هست ولی کافی نیست.

از نظر شیعه سر لزوم امام معصوم (عَلَيْهِ السَّلام )در همهی اعصار همین است، سر مرجعیت علمی و دینی اهل بیت (عَلَيْهِ السَّلام )همین است، مفهوم و پیام حدیث متواتر ثقلین همین است.

رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در ضمن خطبه ای در حجة الوداع چنین فرمود: «مردم! من شما را به هر کار حلال که سعادت و خوشبختی شما را تأمین می کند راهنمایی و از هر حرام که بدبختی شما در اوست نهی نمودم و در این احکام برگشت و تغییری نخواهد بود». روایات و جملات و تذکراتی که از رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نقل شده است موقعیت خطیر حدیث و سنت را روشن می کنند و می رسانند که رسول اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)اتمام احکام و جزئیات حلال و حرام را بیان فرموده و رسانیدن و ابلاغ آن را به صورت یک وظیفه ی عمومی برای شنوندگان و تمام مسلمانان تذکر داده و ابلاغ کنندگان احادیث را مانند جانشین خود معرفی فرموده است.(1)

ب) اهل بیت رسول خدا(صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)، کشتی نجات امت:

شیعه به تمامی آن چه بر پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نازل شده و تمامی آن چه را آن حضرت برای امت خود به ارمغان آورده است، «ما جاء به الرسول»، اعتقاد دارد که از جمله ی آنها ایمان است، ایمان به خدای یگانه و بی همتا، ایمان به عالم غیب، ایمان به وجود ملائکه و طایفه جن، اقرار به یگانگی خدا و ایمان به حقانیت رسولان و پیامبران الهی، ایمان به حقانیت کتب نازل شده از پیشگاه خدا برای

ص: 205


1- سیری در صحیحین، صفحه ی 19 و 20.

هدایت مردم یعنی ایمان به رسالت همه ی انبیاء و حقانیت همه ی کتب آسمانی، ایمان به معاد و برزخ و مراحل گوناگون معاد از قبیل سؤال در قبر، عذاب در قبر، روز رستاخير، حسابرسی در قیامت،

وجود میزان برای سنجش اعمال، عبور از صراط و باور به بهشت و دوزخ آری شیعه معتقد است بر اساس تصریح قرآن کریم بهره مندی از هدایت و نجات بر اساس قرآن شروطی دارد که از جمله ی آنها ایمان به قوای غیبی و نیروهای غیر مادی مانند ملائکه می باشد. هم چنان که ایمان به خداوند و یگانگی او و همهی پیامبران او و ایمان به همه ی کتب آسمانی او از جمله قرآن کریم به عنوان یگانه کتاب الهی که به جهت معجزه بودن هرگز قابل تحریف نیست و نیز ایمان به جریان امامت و اعتقاد به وجود امام معصوم در همه ی زمان ها از شروط ایمان و رستگاری به شمار می رود.

هم چنان که از شواهد و قراین خاتمیت پیامبر اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و کامل بودن دین اسلام و جاودانه بودن قرآن به عنوان تنها کتاب هدایت الهی، همین اعتقاد به جریان امامت است.

همان امامتی که پیامبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)آن را به کشتی نجات تشبیه کرده است.

رهایی از هیچ طوفانی بدون کشتی نجات ممکن نیست. این کشتی نجات یک مکتب کارساز حیات بخش مثبت است که در برابر امواج طوفان های افکار و مکاتب انحرافی و ادیان ساختگی مقاومت می کند و پیروانش را به ساحل نجات می رساند.

در روایاتی که از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در کتب شیعه و اهل تسنن آمده است

خاندان او یعنی امامان اهل بیت و حاملان مکتب اسلام به عنوان «کشتی نجات» معرفی شده اند.

از قول ابوذر غفاری آمده است که در کنار خانه ی کعبه بعد از آن که خود را معرفی کرد،

از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نقل کرد که ایشان می فرمود: « مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح من ركب فيها نجا و من تخلف عنها غرق . «یا» مَن تَخَلّفَ عَنها هَلَكَ»، «مثل اهل بیت من مثل کشتی نوح است که هر کس به آن پناه برد نجات یابد و هرکس از آن تخلف کند هلاک می شود».

این حدیث پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)با صراحت می گوید به هنگامی که طوفان های فکری و عقیدتی و اجتماعی در جامعه ی اسلامی رخ می دهد تنها راه نجات پناه بردن به این مکتب است.

در پایان این بحث ذکر این نکته ضروری است که «حاكم» در صفحه ی 149 جلد سوم

مستدرک» به نقل از ابن عباس این حدیث نبوی را آورده است: « النُّجومُ أمانٌ لِأَهلِ الأَرضِ مِنَ الغَرَقِ ، وأهلُ بَيتي أمانٌ لاُمَّتي مِنَ الاِختِلافِ فی الدیّین»، «ستارگان امان برای اهل زمینند ازغرق شدن و اهل بیت من امان امتند از اختلاف در دین».(1)

ج) تقیّه

تقیّه:

تقیه به معنای مستور داشتن اعتقاد باطنی و کتمان نمودن ایمان در برابر مخالفان، به منظور پیشگیری از زبان های دنیوی و خسارت های معنوی و دینی است و یکی از وظایف شرعی هر مسلمان می باشد که ریشه در قرآن کریم دارد.

ص: 206


1- تفسیر نمونه، جلد1، صفحه ی 107 و 108 و جلد 20، صفحه ی 421 و 422.

قرآن مجید در این زمینه آیات متعددی دارد که از جمله ی آنها می توان به آیه ی 28 سوره آل عمران اشاره کرد: « يتخير المؤممون الكافرين أولياء من دون المؤمنين ومن يفعل ذلك فليس من الله في شيء إلا أن تتقوا بينهم تقية ..»، «اهل ایمان نباید مؤمنان را رها نموده و با کافران طرح دوستی بریزند، هر که چنین کند، با خدا رابطه ای نخواهد داشت مگر این که از آنان تقیه نمایید».

این آیه به روشنی بر این حقیقت گواهی میدهد که دوستی با کافران جایز نیست مگر به خاطر تقیه و حفظ جان و پیشگیری از خطرها، که در این صورت می توان به ظاهر با آنان، ابراز دوستی و موافقت نمود.

هم چنین در آیهی 106 سوره نحل می فرماید: «من كفر بالله من غير إيمانه إلا من أكره وقلبه مطمين بالإيمان ولكن من شرح بالكفر ذرا فعليهم غضب من الله ولهم عذاب عظيم»، هرکس پس از ایمان به خدا دوباره کافر شود، مگر کسی که از روی اجبار اظهار کفر نماید در حالی که دل وی در ایمان ثابت و مطمئن باشد ولیکن کسانی که دل خود را آکنده از کفر نمایند، خشم و عذابی سخت بر آنان خواهد بود».

مفسران در مورد شأن نزول آیه ی فوق چنین می گویند: روزی عمار بن یاسر، همراه با پدر و مادر خود، گرفتار دشمنان گشتند و کافران از آنان خواستند تا دست از اسلام بردارند و به کفر و شرک اعتراف نمایند. عمار بر خلاف میل باطنی خویش، تقیه نمود و به ظاهر آن چه را که کافران می گفتند، بر زبان جاری نمود و آزاد گردید.

هنگامی که نزد رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)رسید، از سخن خویش بسیار نگران و افسرده گشت، بدین جهت، پیامبر گرامی (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)وی را دلداری داد و آیهی یاد شده نیز در این زمینه نازل گردید.

از این آیه و سخنان مفسران روشن شد که پنهان داشتن اعتقاد باطنی به منظور حفظ جان و جلوگیری از خسارت های مادی و معنوی، در زمان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نیز، تحقق داشته و مورد پذیرش اسلام بوده است. مهم ترین شرط تقیه عدم اعتماد و اطمینان بر جان است چنانکه امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام )می فرماید: «تقیه تنها برای جلوگیری از خونریزی وضع شده). |

در اهمیت تقیه از قول معصومین (عَلَيْهِ السَّلام )و علی الخصوص امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )روایات متعددی

نقل شده است. از جمله:

1. امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )فرمود: «التقيه من دين الله»، «تقیه از دین خداست».

2. امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )فرمود: «اتقوا على دينكم فاحجبوه بالتقيه فانه لا ایمان لمن لا تقیه له»، به خاطر حفظ دینتان تقیه کنید و آن را با تقیه حفظ نمایید (زیر پرده نگه دارید، زیرا که هر که تقیه ندارد ایمان ندارد». .

3. امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام )فرمود: «التقيه دینی و دين آبائی و لا ايمان لمن لا تقیه له»، «تقیه از دین من

و دین پدران من می باشد و کسی که تقیه ندارد ایمان ندارد).

ص: 207

4. امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام )فرمود: «خالطوهم بالبرانيه و خالفوهم بالجوانيه اذا كانت الأمره صبیانیه»، هر گاه فرمانروایی کودکانه باشد (از روی هوی و هوس باشد) با مردم در ظاهر آمیزش کنید

و در باطن مخالف آنها باشید).

5. امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )فرمود: «التقيه توش المؤمن و التقيه حرز المؤمن ولا ايمان لمن لا تقیه له»، «تقیه سپر مؤمن است، تقیه نگه دار مؤمن است هر که تقیه ندارد، ایمان ندارد». .

اما از نظر تاریخی، تقیه، در شیعه به عنوان نوعی شیوه مبارزه با حکومت های ظالم و جابر مطرح بوده است و شاید بتوان گفت تقیه یکی از عوامل مهم بقاء شیعه در طی تاریخ بوده، چرا

که مذاهب مبارزی که این اصل را نصب العین خویش قرار نداده بودند به تدریج از میان رفتند و یا آن چنان ضربات کاری بر آنان فرود آمد که کمتر توانسته اند زیر این ضربات طاقت آورده و قد راست کنند.

از آن جا که حکومت های ستمگر بنی امیه و بنی عباس در طول تاریخ، با شیعیان سر ستیز داشته و کمر به کشتار آنان بسته بودند، آنان به فرمان قرآن تقیه نمودند و عقاید راستین خویش را کتمان کردند و بدین سان، جان خود و دیگر برادران مسلمان خویش را در آن شرایط دشوار نجات دادند.

1. تقیه ی واجب:

در صورتی است که ضرری متوجهی انسان باشد که دفع آن ضرر بالفعل واجب است.

در این صورت لازم است که انسان تقیه نماید.

2.تقیه ی مستحب:

در صورتی است که اگر تقیه ترک شود، ضرر به طور تدریجی متوجه او خواهد شد و اگر تقیه انجام گیرد از ضرر دور می شود.

3.تقیه ی مباح:

یعنی از نظر شریعت، دوری جستن از ضرر و انجام دادن فعل ضرر آور مساوی است.

4.تقیه ی مکروه:

در صورتی است که ترک تقیه و تحمل ضرر از انجام دادن تقیه سزاوارتر است. مراد از مکروه جایی است که ضد آن افضل است.

5.تقیه ی حرام:

شهید ثانی در کتاب «القواعد» گفته است: «تقیه ی حرام آن جاست که از ضرر، در حال یا آینده در امان باشد یا این که درباره ی کشتن مسلمانی باشد، در این صورت تقیه حرام است).

و روایتی که هم که از امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام )رسیده گوا هبر این مطلب است که حضرت فرمود: تقیه، تنها برای جلوگیری از خونریزی وضع شده است، پس هرگاه به خونریزی رسد، تقیه، جایز نمی باشد». مطلب دیگری که نیاز به تذکر دارد این است که حرمت تقیه، منحصر به موارد

مذکور نیست، بلکه اگر تقیه موجب فساد در دین هم گردد، حرام می شود.

ص: 208

چنان که روایت معتبری از امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )گواه بر این مطلب است. آن حضرت در ضمن حدیثی فرمود: «.. تفسير مواردی را که باید تقیه نمود این است که: گروهی بدکار که حکم و فعل ظاهری آنان مخالف حکم حق و فعل حق است. در این صورت اگر مؤمن، کاری را در میان آنان به طور تقیه انجام دهد و منجر به فساد در دین هم نشود، جایز است».

علاوه بر این دلیل دیگری را هم مجاهد بزرگ حضرت آیت الله العظمی امام خمینی (قدس سرّه) بیان فرمودند و گفته اند: «تقیه، به خاطر بقای مذهب، حفظ اصول و جلوگیری از پراکندگی مسلمانان، به منظور اقامهی دین و اصول آن تشریع شده است. لذا هرگاه تقیه سبب نابودی دین گردد، جایز نیست. به همین جهت در مواردی که اصلی از اصول اسلام یا مذهب، یا ضرورتی از ضروریات دین، در معرض نابودی و تغییر باشد، تقیه جایز نیست. چنان که منحرفان طاغوتی بخواهند که احکام ارث، طلاق، حج و اصول احکام دیگر را تغییر دهند، در این موارد تقیه جایز نیست». بنابر آنچه گفته شد، اگر همه ی اعضای جامعهی اسلامی در مذاهب فقهی خویش با هم تفاهم داشته باشند و با وحدت و هماهنگی زندگی نمایند، زمینه ای برای تقیه باقی نمی ماند و همان گونه که دستور قرآن است همه ی مسلمین پیوسته در صلح و آرامش و اخوت و برادری در کنار هم زندگی خواهند کرد. (1)

د) متعه:

شیعه به حکم این آیه: «. فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً.»، « پس زنانی که متعه می کنید واجب است، مزد آنان را (که مهر معین است) بپردازید». (نساء، 24)

و آیات دیگر و احادیث رسول خدا در حليت و روا بودن متعه استناد می کنند و میگویند که متعه مانع از زنا و فساد است. متعه همان ازدواج موقت است که در اصطلاح عوام شیعه آن را صیغه می گویند.

قرائنی که در آیهی فوق وجود دارد دلالت آن را بر ازدواج موقت تأکید می کند، زیرا اولا کلمه ی «متعه» که «استمتعتم» از آن گرفته شده است در اسلام به معنی ازدواج موقت است و به اصطلاح در این باره حقیقت شرعیه می باشد، گواه بر آن این است که کلمه «متعه» با همین معنی در روایات پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه ) و کلمات صحابه مکرر به کار برده شده است.

ثانيا اگر این کلمه به معنی مزبور نباشد باید به معنی لغوی آن یعنی «بهره گیری تفسیر شود

و نتیجه معنی آیه تغییر خواهد کرد.

در حالی که می دانیم پرداختن مهر مشروط به بهره گیری از زنان نیست بلکه پرداخت مهر با عقد ازدواج دائم، واجب می شود.

ثالثا بزرگان «اصحاب» و «تابعین» و گروه زیادی از مفسران اهل تسنن و تمام مفسران اهل بیت (عَلَيْهِ السَّلام )همگی از آیه ی فوق حکم ازدواج موقت را فهمیده اند.

ص: 209


1- شیعه پاسخ می دهد، صفحه ی 211 تا 214 و ترجمه ی بداية المعارف جلد 2، صفحهی 358 تا 361 و تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی، جلد 1، صفحه ی 236 تا 239 و تاریخ شیعه و فرقه های اسلام، صفحهی 108 تا 109.

رابعا ائمه ی اهل بیت (عَلَيْهِم السَّلام )که به اسرار وحی از همه آگاه تر بودند، متفق آیه را به همین معنی تفسير فرموده اند و روایات فراوانی در این زمینه نقل شده از جمله: از امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام )نقل شده است که فرمود:

« الْمُتْعَةُ نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ الكريمُ وَ جَرَتْ بِهَا السُّنَّةُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ»، «حکم متعه در قرآن نازل شده و سنت پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه )بر طبق آن جاری گردیده است». و از امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام )نقل شده که در پاسخ به سؤال ابوبصیر راجع به متعه فرمود: «نزلت في القرآن. فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً...»، «قرآن مجید در این باره سخن گفته آن جا که می فرماید: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ...».

هم چنین از امام باقر ( عَلَيْهِ السَّلام )نقل شده که در پاسخ شخصی به نام عبدالله بن عمیر لیثی در مورد متعه فرمود:

«أَحَلَّهَا اللَّهُ فِی کِتَابِهِ وَ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ ،فَهِیَ حَلَالٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهً، «خداوند آن را در قرآن و بر زبان پیامبرش حلال کرده است و آن تا روز قیامت حلال می باشد).

قدر مسلم این است که اصل مشروع بودن این نوع ازدواج در زمان پیامبر ((صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه) قطعی است و هیچ گونه دلیل قابل اعتمادی درباره ی نسخ شدن آن در دست نیست بنابراین طبق قانون مسلمی که در علم اصول به ثبوت رسیده باید حکم به بقاء این قانون کرد. بدیهی است هیچ کس جز پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه ) حق نسخ احكام را ندارد و تنها او است که می تواند به فرمان خدا پارهای از احکام را نسخ کند و بعد از رحلت پیامبر ((صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِهباب نسخ به کلی مسدود می شود وگرنه هر کسی می تواند به اجتهاد خود قسمتی از احکام الهی را نسخ نماید و دیگر چیزی به نام شریعت جاودان و ابدی باقی نخواهد ماند و اصولا اجتهاد در برابر سخنان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)اجتهاد در مقابل نص است که فاقد هرگونه اعتبار می باشد و ناگفته پیدا است که هیچ شخص دیگری حتی ائمه ی اهل بیت (عَلَيْهِم السَّلام )که جانشینان اصلی پیامبرند نمی توانند احکامی را که در عصر پیامبر ((صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه )بوده نسخ کنند و اصولا نسخ بعد از رحلت پیامبر ((صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه )و بسته شدن باب وحی مفهومی ندارد و اجتهاد دربرابر نص ممکن نیست.

(1)

ص: 210


1- تفسیر نمونه، جلد 3، صفحه ی 335 تا 341 و شیعه پاسخ می دهد، پرسش 18 و تاریخ شیعه و فرقه های اسلامی، صفحه ی 110.

فصل سوم: فضایل امامان شیعه

اشاره

ص: 211

ص: 212

القاب قرآنی ائمه اطهار«عَلَيْهِم السَّلام »

خدا در قرآن کریم می فرماید: «سلام على إلى اسين ». (صافات، 130)

در این آیه سلام الهی برای آل یاسین آورده شده است که به نقلی آل یاسین خاندان پاک آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)هستند زیرا در بسیاری از تفاسیر حدیثی نقل شده است که سند آن به ابن عباس بر می گردد و او می گوید: منظور از آل یاسین، آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)است چراکه یاسین از اسماء پیامبر اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)است. (1)

خدا در قرآن می فرماید: «وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ». (نحل، 64)

این آیه در مرحله ی اول خطاب به پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)اما بعد از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)شامل حال ائمه و امامان اهل بیت (عَلَيْهِ السَّلام)می شود که باید با کمک قرآن به حل اختلاف در بین مردم بپردازند و ادامه ی راه پیامبر به جز ائمه که جانشینان آن حضر تند بر عهده ی کسی نیست.(2)

خدا در قرآن می فرماید: «وَ نَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ ».(حجر، 47)

در این آیه اخوت و برادری مطرح شده است که مصداق این آیه اهل بیت (عَلَيْهِم السَّلام)هستند. زیرا از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نقل شده است که طبق حدیثی مفصل خطاب به حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلام)فرمودند: «... و تو و حسن و حسین و حمزه و جعفر در بهشتید، چون برادرانی مقابل هم، بر تخت ها قرار

ص: 213


1- تفسیر نمونه، ج 19، ص 146.
2- تفسیر نمونه، ج 11، ص 285.

دارید و تو و شیعیانت با منید» آنگاه رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)این آیه را قرائت فرمودند.(1) خدا در قرآن می فرماید: «االَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَىٰ لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ ».(رعد، 29 )

در روایات بسیاری می خوانیم «طوبی» درختی است که اصلش در خانه ی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)یا علی (عَلَيْهِ السَّلام)در بهشت می باشد و شاخه های آن همه جا و بر سر همه ی مؤمنان و بر فراز همه ی خانه هایشان گسترده است که در واقع ممکن است تجسمی از آن مقام رهبری و پیشوایی آنان و پیوندهای ناگسستنی میان این پیشوایان بزرگ و پیروانشان باشد.(2)

خدا در قرآن می فرماید: «أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ ».(ابراهیم، 24)

پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و ائمه (عَلَيْهِ السَّلام)به شجره طیبه تشبیه شده اند، زیرا امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام)در تفسیر این آیه چنین می فرماید: « پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)ریشه ی این درخت است و امیر مؤمنان علی (عَلَيْهِ السَّلام)شاخه ی آن و امامان که از ذریه آنها هستند شاخه های کوچک تر و علم امامان میوهی این درخت است و پیروان با ایمان آنها برگ های این درختند...».(3)

خدا در قرآن می فرماید: «وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا». (اسرا، 26)

ذی القربی در این آیه که صاحبان حق معرفی شده اند ائمه معصومین (عَلَيْهِ السَّلام)هستند برای نمونه به یک مورد روایت در این مورد می پردازیم. امام سجاد (عَلَيْهِ السَّلام)به هنگام اسارت در شام با همین آیه به شامیان استدلال فرمود و گفت: منظور از آیه «وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ» ماییم که خدا به پیامبرش دستور داده که حق ما ادا شود و این چنین شما شامیان همه ی این حقوق را ضایع کردید». (4)

تأکید بر این موضوع در آیات 41 انفال، 38 روم، 7 حشر نیز بیان شده است.

خدا در قرآن می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا ». (احزاب، 56)

که این صلوات هم برای پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و هم برای آل او (عَلَيْهِ السَّلام)است زیرا درباره ی کیفیت صلوات بر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در روایات بی شماری که از طرق اهل سنت و اهل بیت رسیده صریحا آمده است که «آل محمد» را به هنگام صلوات بر «محمد» بیفزایید.

پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)فرمود: «هرگز بر من صلوات ناقص نفرستید! عرض کردند: صلوات ناقص چیست؟ فرمود: این که فقط بگویید «اللهم صل على محمد و ادامه ندهید، بلکه بگویید: اللهُمَّ

ص: 214


1- ترجمه ی تفسیر المیزان، ج 23، ص 258.
2- تفسیر نمونه، ج 10، ص 210.
3- تفسیر نمونه، ج10، ص 340.
4- تفسیر نمونه، ج 12، ص 94 و 95.

صلِّ عَلی محمَّد و آل محمَّد».(1)خدا در قرآن می فرماید:

«أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۚ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ....( توبه / 19)

این آیه در شأن حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلام)نازل شده است.

روزی «شیبه» و «عباس» درباره ی وظیفه ی خود بر خود افتخار میکردند و در این باره مشغول سخن بودند که علی (عَلَيْهِ السَّلام)از کنار آنها گذشت و پرسید به چه چیز افتخار می کنید؟

عباس» گفت امتیازی به من داده شده که احدی ندارد و آن مسألهی آب دادن به حجاج خانه ی خداست.

شیبه» گفت من تعمیرکنندهی مسجد الحرام (و کلیددار خانه ی کعبه) هستم، علی (عَلَيْهِ السَّلام)فرمود: با این که از شما حیا می کنم باید بگویم که با این سن کم افتخاری دارم که شما ندارید، آنها پرسیدند کدام افتخار؟! فرمود: من با شمشیر جهاد کردم تا شما ایمان به خدا و پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه آوردید.

عباس خشمناک برخاست و دامن کشان به سراغ پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)آمد و به عنوان شکایت)

گفت: آیا نمی بینی علی چگونه با من سخن می گوید؟

پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)فرمود: علی را صدا کنید، هنگامی که به خدمت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)آمد، فرمود چرا این گونه با عمویت (عباس) سخن گفتی؟ علی (عَلَيْهِ السَّلام)عرض کرد ای رسول خدا! اگر من او را ناراحت ساختم با بیان حقیقتی بوده است، در برابر گفتار حق هرکس می خواهد ناراحت شود و هر کس می خواهد خشنود شود.

جبرییل نازل شد و گفت ای محمد! پروردگارت به تو سلام می فرستد و می گوید این آیات را بر آنها بخوان،

«أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَ..»: «آیا سیراب کردن حجاج و عمران مسجد الحرا راهم چون ایمان به خدا و روز رستاخیز و جهاد در راه او قرار دادید، هرگز مساوی نیستند».(2)

خدا در قرآن می فرماید: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ »(توبه، 119)

روایات بسیاری وارد شده است که بیانگر این موضوع هستند که این آیه در شأن حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلام)و ائمهی معصومین (عَلَيْهِ السَّلام)نازل شده است، برای نمونه به یک حدیث اكتفا می کنیم. سلیم بن قیس هلالی چنین نقل می کند: که روزی امیر مؤمنان (عَلَيْهِ السَّلام)با جمعی از مسلمانان گفت و گو داشت از جمله فرمود: شما را به خدا سوگند می دهم آیا میدانید هنگامی که خدا « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ » را نازل کرد سلمان گفت: ای رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)آیا منظور از آن عام است یا خاص؟ پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)فرمود: مأمورین به این دستور همه ی مؤمنانند و اما عنوان صادقین مخصوص برادرم علی (عَلَيْهِ السَّلام)و اوصیاء بعد از او تا روز قیامت است.

ص: 215


1- تفسیر نمونه، ج17، ص 420.
2- تفسیر نمونه، ج 7، ص 321.

هنگامی که علی (عَلَيْهِ السَّلام)این سؤال را کرد، حاضران گفتند: آری این سخن را از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)

شنیدیم. (1)

خدا در قرآن می فرماید: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ ». (بقره، 207): «بعضی از مردم (با ایمان و فداکار هم چون علی (عَلَيْهِ السَّلام)در ليلة المبيت به هنگام خفتن در جایگاه پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)جان خود را در برابر خشنودی خدا می فروشند و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است». این آیه در شأن حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلام)نازل شده است که این جریان بر تواتر نقل و اثبات شده است. برای نمونه، ابن عباس می گوید: این آیه هنگامی که پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)از مشرکان فرار کرده بود و با ابوبکر به سوی غار می رفت دربارهی علی (عَلَيْهِ السَّلام)که در بستر پیغمبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)خوابیده بود، نازل گردید.(2)

خدا در قرآن می فرماید: «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ »(بقره، 274)

در احادیث بسیاری آمده است که: این آیه درباره ی حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلام)نازل شده است زیرا آن حضرت درهمی در شب و درهمی در روز و در همی آشکارا و درهمی در نهان انفاق کرد(3)

خدا در قرآن می فرماید: « وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ». (آل عمران، 7) روایات متعددی «راسخون في العلم» را تفسیر به پیامبر گرامی اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و ائمه ی هدی(عَلَيْهِم السَّلام کردند. (4)

خدا در قرآن می فرماید: «... يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ۚ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ». (بقره، 208)

در برخی روایات آمده که سلم عبارت است از ولایت که بیان کننده ی یکی از مصادیق مسلم می باشد. (5)

خدا در قرآن می فرماید: «وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ ».(اعراف، 181) و از آنها که آفریدیم گروهی به حق هدایت می کنند و به حق اجرای عدالت مینمایند).

این آیه هم تعبیر به حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلام)و شیعیان و پیروان مکتب آن حضرت شده است و هم در روایات دیگر آمده است که منظور از آیه ی فوق ائمه اهل بیت (عَلَيْهِ السَّلام)هستند.(6) خدا در قرآن می فرماید:

«أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا». (نساء، 54)

ص: 216


1- تفسیر نمونه، ج8، ص181.
2- تفسیر نمونه، ج 2، ص 47.
3- تفسیر نمونه، ج 2، ص 267.
4- تفسیر نمونه، ج 2، ص 326.
5- ترجمه ی تفسير الميزان، ج 3، ص 200
6- تفسیر نمون جلد7،ص 29

یا این که به مردم (پیامبر و خاندانش) در برابر آنچه خدا از فضلش به آنها بخشیده، حسد می ورزند (چرا حسد می وزند) با این که به آل ابراهیم (که یهود از خاندان او هستند) کتاب و حکمت دادیم و حکومت عظیمی در اختیار آنها قرار دادیم». در روایات متعددی از اهل سنت و شیعه آمده است که منظور از ناس خاندان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)است، همچنین از امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام)بآمده که درباره ی این آیه سؤال کردند فرمود: «نحن المحسودون»: یعنی «ماییم که مورد حسد دشمنان قرار گرفته ایم».(1)

خدا در قرآن می فرماید: « وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ». (شعراء، 214)

پس از نزول آیه ی فوق پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)مأمور شد دعوت خود را آشکار سازد و نخست از خویشاوندان شروع کند، که در این دعوت خویشاوندان بود که پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلام)برا به عنوان برادر، وصی و جانشین خود معرفی نمود (این حدیث به حديث يوم الدار مشهور شد).

این حدیث را بسیاری از دانشمندان اهل سنت نیز نقل کرده اند.(2)خدا در قرآن می فرماید: «أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَىٰ نُزُلًا بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ... وَ أَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ ...». (سجده، 19 و 20)

در این آیه «فاسق» در مقابل «مؤمن» قرار گرفته، جمعی از مفسران بزرگ در ذیل این آیه نقل کرده اند که روزی «ولید بن عقبه» به «علی (عَلَيْهِ السَّلام)بعرض کرد

أنا أبسط منك لسانا، وأحد منك سنانا، من از تو زبانی گسترده تر و فصیح تر و نیزه ای تیز تر دارم.(اشاره به این که به پندار خودش هم در سخنوری و هم در جنگ جویی پیشتازتر است).

علی (عَلَيْهِ السَّلام)بدر پاسخ او فرمود: ليس كما تقول یا فاسق! این چنین نیست که تو می گویی ای فاسق . (اشاره به این که تو همان کسی هستی که در داستان جمع آوری زکات از طایفه ی بنی المصطلق» آنها را متهم به قیام بر ضد اسلام کردی و خداوند در سوره ی حجرات آیهی 6 فرموده: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا»،

«تو را تکذیب کرد و فاسق خواند...».

بعضی در این جا افزوده اند که آیه ی «ا فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً» بعد از این گفت و گو نازل شد. به هر حال نه درایمان عمیق و ریشه دار امیر مؤمنان علی بن ابیطالب (عَلَيْهِ السَّلام)ببحثی است و نه در فسق «وليد» که به هر دو در آیات قرآن اشاره شده است.(3)

خدا در قرآن می فرماید:

«مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَىٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا ». (احزاب، 23) دانشمند معروف اهل سنت حاکم ابوالقاسم حسکانی با سند از علی (عَلَيْهِ السَّلام)بنقل می کند که

ص: 217


1- تفسیر نمونه، ج 3، ص 422.
2- تفسیر نمونه، ج 15، ص 372.
3- تفسیر نمونه، ج17، ص 151 و 152.

فرمود: «آیه ی رجال صدقوا ما عاهدوا الله علیه، درباره ی ما نازل شده است و من به خدا همان کسی هستم که انتظار شهادت را میکشم (و قبلا مردانی از ما هم چون حمزه سیدالشهدا شربت شهادت را نوشیدند و من هرگز در روش خود تغییر نداده و بر سر پیمان خود ایستاده ام».(1)

خداوند در قرآن می فرماید: «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ ...(احزاب، 72)

در روایات متعددی که از طریق اهل بیت (عَلَيْهِ السَّلام)برسیده این امانت الهی قبول ولايت امیرالمؤمنان علی (عَلَيْهِ السَّلام)بو فرزندانش تفسیر شده، به خاطر آنکه ولایت پیامبران و امامان شعاعی از ولايت كليه الهیه است و رسیدن به مقام عبودیت و طی طریق تكامل جز با قبول ولایت اولیاء الله امکان پذیر نیست.(2)

خدا در قرآن می فرماید:

«هَٰذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ ۖ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِّن نَّارٍ يُصَبُّ مِن فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ ».(حج، 19)

بعضی از مفسران شیعه و اهل تسنن شأن نزولی برای این آیه نقل کرده اند که مختصر بیان می کنیم: روز جنگ بدر، سه نفر از مسلمانان علی (عَلَيْهِ السَّلام)بحمزه و عبيدة بن حارث بن عبدالمطلب) به میدان نبرد آمدند و به ترتیب ولید بن عتبه و عتبة بن ربیعه و شیبة بن ربیعه را از پای در آوردند، آیهی فوق نازل شد و سرنوشت این مبارزان را بیان کرد.

و نیز نقل کرده اند که «ابوذر» سوگند یاد می کرد که این آیه دربارهی مردان فوق نازل شده. ضمنا از تعبیرات مختلفی که در آیات بعد و هم چنین در شأن نزول آنها وارد شده چنین بر می آید که آن عذاب های سخت و سنگین برای گروه خاصی از کافران است که به مخاصمه درباره ی پروردگار بر می خیزند و برای گمراهی دیگران کوشش دارند، آنها افرادی هستند از سردمداران کفر، هم چون کسانی که در میدان جنگ بدر به مقابله با علی (عَلَيْهِ السَّلام)بو حمزة بن عبد المطلب و عبيدة بن حارث برخاستند.(3)

خدا در قرآن می فرماید: «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ ۖ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ ۖ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ ...». (نور، 35)

در روایات ائمه معصومین (عَلَيْهِ السَّلام)بکه در تفسیر این آیه رسیده است «مشکاة» به قلب پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و «مصباح» نور علم و «زجاجية» وصی او علی (عَلَيْهِ السَّلام)بو «شجره مبارکه» به ابراهیم خلیل الله که ریشه ی این خاندان از اوست و جمله «لا شرقيه ولا غربیه» به نفی گرایش های یهود و نصارا تفسیر شده است، در حقیقت چهره ای از نور هدایت و ایمان و بیان مصداق روشنی از آن است.

آیه ی بعد می فرماید: «فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ ص: 218


1- تفسیر نمونه، ج 17، ص 245.
2- تفسیر نمونه، ج17، ص 455.
3- تفسیر نمونه، ج 14، ص 58.

وَالْآصَالِ ». (نور، 36)| این ویژگی ها نشان میدهد که این بیوت همان مراکزی است که: به فرمان پروردگار استحکام یافته و مرکز یاد خدا است و حقایق اسلام و احکام خدا از آن نشر می یابد و در این معنی وسیع و گسترده، مساجد، خانه های انبیاء و اولیاء، مخصوصا خانه ی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و خانه ی علی (عَلَيْهِ السَّلام)بجمع است.

در روایتی که از امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام)بنقل شده که فرمود: «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ»، «این آیه اشاره به خانه ی پیامبران است و خانهی علی نیز از این زمره محسوب می شود». و یا در حدیث دیگری از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)می خوانیم که به هنگام تلاوت این آیه از آن حضرت پرسیدند منظور چه بیوتی است؟ فرمود: «بیوت الانبیاء» است. ابوبکر پرسید این خانه (اشاره به خانه ی فاطمه و على کرد) نیز از آن جمله است؟ پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)فرمود: «نَعَم مِنْ اَفاضِلها»،

«آری این از برترین آنهاست).

در حدیثی از امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام)بمشکات به فاطمه ((سلام الله عليها) و مصباح به حسن (عَلَيْهِ السَّلام)بو زجاجه به حسین (عَلَيْهِ السَّلام)بتفسیر شده است.

در حدیث دیگری که در «توحید صدوق» آمده است چنین می خوانیم، امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام)بفرمود: «مشکات» نور علم در سینه ی پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)است و «زجاجه) سینه ی علی (عَلَيْهِ السَّلام)باست و نور على نور» امامانی از آل محمد (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)هستند که یکی بعد از دیگری می آیند و با نور علم و حکمت مؤیدند و این رشته از آغاز خلقت آدم تا پایان جهان ادامه داشته و دارد، اینان همان اوصیایی هستند که خداوند آنان را خلفای در زمین قرار داده و حجت خویش بر بندگانش و در هیچ عصر و زمانی صفحه ی زمین از آنها خالی نبوده است و نخواهد بود.(1)

خدا در قرآن می فرماید: «واي لعقار لمن تاب وآمن وعمل صالحا ثم اهتدى ». (طه، 82) این جمله اشاره به لزوم قبول ولایت و پذیرش رهبری رهبران الهی است یعنی توبه و ایمان و عمل صالح آن گاه باعث نجات است که در زیر چتر هدایت رهبران الهی قرار گیرد، در یک زمان موسی (عَلَيْهِ السَّلام)بو در زمان دیگر پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و در یک روز امیر مؤمنان علی (عَلَيْهِ السَّلام)بو امروز حضرت مهدی «عَجّلَ اللهُ تَعالي فَرَجَهُ الشّريفَ »می باشد.

چرا که یکی از ارکان دین، پذیرش دعوت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و رهبری او و سپس پذیرش رهبری جانشینان او می باشد.

مرحوم طبرسی ذیل این آیه از امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام)بچنین نقل می کند که فرمود: «منظور از جملهی ثم اهتدی» هدایت به ولایت ما اهل بیت (عَلَيْهِ السَّلام)باست» سپس اضافه کرد: «به خدا سوگند اگر کسی تمام عمر خود را در میان رکن و مقام (نزدیک خانه کعبه) عبادت کند و سپس از دنیا رود در حالی که ولایت ما را نپذیرفته باشد خداوند او را به صورت در آتش جهنم خواهد افکند).

ص: 219


1- تفسیر نمونه، ج 14، صص480 تا 485

این روایات و روایات متعدد دیگر به همین مضمون از امام سجاد (عَلَيْهِ السَّلام)و امام صادق (عَلَيْهِ السَّلام)و شخص پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نقل شده است.(1)خدا در قرآن می فرماید: «كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌإِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ ».(مدثر، 38 و 39) «هر کس در گرو اعمال خویش است مگر اصحاب اليمين (که نامه ی اعمالشان را به نشانه ی ایمان و تقوا به دست راستشان می دهند)».

منظور از اصحاب یمین که در این آیه بیان شده است بی شک امامان اهل بیت (عَلَيْهِ السَّلام)و پیروان ایشان هستند. از امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام)نقل کرده اند (ذیل تفسیر این آیه): «نحن و شيعتنا اصحاب اليمين، و كل من ابغضنا اهل البيت فهم المرتهنون»، «ما و شیعیانمان «اصحاب اليمين» هستیم، و هر کس ما اهل بیت را دشمن دارد در اسارت اعمال خویش است».(2)

خدا در قرآن می فرماید: «سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِع لِلْكَافِرِينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ».(معارج، 1 و 2)، «تقاضا کننده ای تقاضای عذابی کرد که واقع شد، این عذاب مخصوص کافران است و هیچ کس نمی تواند آن را دفع کند».

شأن نزول این آیه در روز غدیر است و این آیه در شأن حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلام)نازل شده است. هنگامی که رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)على (عَلَيْهِ السَّلام)را در روز غدیر خم به خلافت منصوب فرمود و درباره ی او گفت: من کنت مولاه فعلی مولاه، چیزی نگذشت که این موضوع در بلاد و شهرها منتشر شد، «نعمان بن حارث فهری» خدمت پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)آمد و عرض کرد... این جوان (اشاره به حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلام)را به جانشینی خود منصوب کردی و گفتی من کنت مولاه فعلی مولاه، آیا این سخن از ناحیه ی خودت است یا از سوی خدا؟ پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)فرمود: «قسم به خدایی که معبودی جز او نیست این از ناحیه ی خداست». نعمان روی برگرداند در حالی که می گفت:

خداوندا! اگر این سخن حق است و از ناحیه ی تو، سنگی از آسمان بر ما بباران». این جا بود که سنگی از آسمان بر سرش فرود آمد و او را کشت، همین جا آیه ی (سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِع لِلْكَافِرِينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ) نازل گشت».(3)خدا در قرآن می فرماید: «وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ».(زمر، 33)

اما کسی که سخن صدق بیاورد و کسی که آنرا تصدیق کند آنها پرهیزگارانند». در احادیثی که از روایات اهل بیت (عَلَيْهِ السَّلام)نقل شده «والذي جاء بالصدق» به پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)تفسیر گردیده، و جمله «و صدق به» به علی (عَلَيْهِ السَّلام)تفسیر شده است.(4) خدا در قرآن می فرماید:

«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ ». (بينه / 7) «اما کسانی که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند بهترین مخلوقات (خدا) هستند».

ص: 220


1- تفسیر نمونه، ج13، ص 263 و 264.
2- تفسیر نمونه، ج25، ص 252.
3- تفسیر نمونه، ج 25، ص 7.
4- تفسیر نمونه، ج19، ص 452.

در روایات فراونی که از طرق اهل سنت و منابع معروف آنها، و هم چنین در منابع معروف شیعه نقل شده، آیه « أُولَٰئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ.» (آنها بهترین مخلوقات خدا هستند) به علی (عَلَيْهِ السَّلام)نو پیروان او تفسیر شده است. برای مثال؛ ابن عباس می گوید: هنگامی که آیه «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ » نازل شد پیغمبر اکرم (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)به علی (عَلَيْهِ السَّلام)نفرمود: «منظور از این آیه تو و شیعیانت هستید که در روز قیامت وارد عرصه ی محشر می شوید در حالی که هم شما از خدا راضی و هم خدا از شما راضی است و دشمنت خشمگین وارد محشر می شود و به زور به جهنم می رود».(1)

خدا در قرآن می فرماید: « ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعيمِ».(تکاثر، 8) سپس در آن روز همه ی شما از نعمت هایی که داشته اید سؤال خواهید شد».

ابو حنیفه از امام صادق (عَلَيْهِم السَّلام)دربارهی تفسیر این آیه سؤال کرد، امام (عَلَيْهِ السَّلام)نفرمود: «ما اهل بیت هستیم که خداوند به وجود ما به بندگانش نعمت داده و میان آنها بعد از خلافت الفت بخشیده، دلهای آنان را به وسیله ی ما به هم پیوند داده و برادر خود ساخته، بعد از آن که دشمن یکدیگر بودند و به وسیله ی ما آنها را به اسلام هدایت کرده»، آری نعیم همان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و خاندان او است(2)خدا در قرآن می فرماید:

«وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ».(زخرف، 44)، «این قرآنی که بر تو وحی شده مایه یاد آوری تو و قوم تو است».

در روایات متعددی که از منابع اهل بیت رسیده می خوانیم که ائمه ی معصومین (عَلَيْهِم السَّلام)می فرمودند

که منظور از «قوم» در این آیه ما خاندان پیغمبریم.(3)

خدا در قرآن می فرماید: «لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ ». (حشر، 20)

«هرگز اصحاب دوزخ و اصحاب بهشت یکسان نیستند، اصحاب بهشت رستگار و پیروزند».

در حدیثی از رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)می خوانیم که «اصحاب الجنة» را کسانی تفسیر فرمود که از او اطاعت کردند و ولایت علی (عَلَيْهِ السَّلام)نرا پذیرا شدند و «اصحاب النار» را به کسانی که ولایت علی (عَلَيْهِ السَّلام)نرا ناخوش داشتند و نقض عهد کردند و با او پیکار نمودند.(4) خدا در قرآن می فرماید: «والسابقون السابقون *.. وقليل من ال آخرین ».(واقعه، 10 و 14) «و سومین گروه پیشگامان پیشگام... و اندکی از امت آخرین».

. در حدیثی از رسول خدا (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)در این باره سؤال شد، فرمود: جبرییل به من چنین گفت: آنها علی (عَلَيْهِ السَّلام)نو پیروان او هستند (شیعیان) که پیشگامان به سوی بهشت و مقربان درگاه خدایند به خاطر احترامی که خدا برای آنها قایل شده است».

ص: 221


1- تفسیر نمونه، ج27، ص 210.
2- تفسیر نمونه، ج27، ص 287.
3- تفسیر نمونه، ج21، ص 76.
4- تفسیر نمونه، ج 23، ص 543.

در روایتی از امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام)نمی خوانیم که فرمود: «نَحْنُ اَلسَّابِقُون السَّابِقُونَ وَ نَحْنُ اَلْآخِرُونَ»،

ما پیشگامان پیشگام و آخرون هستیم».(1) خدا در قرآن می فرماید:

« أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ .. ». (هود، 17) «آیا آن کس که دلیل آشکاری از پروردگارش دارد و به دنبال آن شاهدی از سوی او می باشد......

در روایات بسیاری که از مفسران بزرگ شیعه و سنی تقل شده «شاهد» را به علی (عَلَيْهِ السَّلام)تفسير کرده اند.

در حدیثی می خوانیم که علی (عَلَيْهِ السَّلام)فرمود: درباره ی هر یک از مردان معروف قریش آیه یا آیه های نازل شده است. کسی عرض کرد ای امیر مؤمنان دربارهی شما کدام آیه نازل شده است؟

امام فرمود: «آیا آیه ای که در سوره ی هود است نخوانده ای ( أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ )، پیامبر «بينه الهی» داشت و «شاهد» من بودم».

امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام)نیز فرمودند: «منظور از شاهد امیرمؤمنان، سپس جانشینان او یکی بعد از دیگری هستند».(2)

خدا در قرآن می فرماید: « قُلْ كَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ».(رعد، 43) «بگو کافی است که خداوند و کسانی که علم کتاب (و آگاهی بر قرآن) نزد آن هاست گواه (من) باشند».

در بسیاری از روایات آمده که منظور از (من عنده علم الكتاب)، علی بن ابیطالب (عَلَيْهِ السَّلام)و ائمه ی هدی (عَلَيْهِم السَّلام)هستند.

از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)درباره ی این آیه سؤال کردند، فرمود: «ذاك اخی علی بن ابی طالب»، «او برادرم علی بن ابیطالب است».3

خدا در قرآن می فرماید: «...فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ. » (نحل، 43)

اگر نمیدانید از اهل اطلاع سؤال کنید...». در روایات متعددی که از طریق اهل بیت (عَلَيْهِم السَّلام)وارد شده می خوانیم که اهل ذکر، امامان (عَلَيْهِ السَّلام)هستند.

امام علی بن موسی الرضا (عَلَيْهِم السَّلام)در جواب سؤال درباره ی این آیه فرمود: «نحن اهل الذكر و نحن المسؤلون»، «ما اهل ذکریم و از ما باید سؤال شود».

در روایت دیگری از امام باقر (عَلَيْهِ السَّلام)می خوانیم «ذکر، قرآن است و اهل بیت رسول الله (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)اهل ذكرند

و از آنها باید سؤال کرد». در بعضی دیگر از روایات می خوانیم که «ذکر» شخص پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)و اهل بیت او (عَلَيْهِم السَّلام)اهل الذكر هستند.

ص: 222


1- تفسیر نمونه، ج 23، ص 205 و 207. 3. تفسیر نمونه، ج10، ص 254.
2- تفسیر نمونه، ج 9، ص 55 و 56.

در تفاسير دوازده گانه معروف اهل سنت از ابن عباس در ذیل آیهی فوق چنین نقل شده که گفت: «اینان محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین (عَلَيْهِ السَّلام)هستند، آنها اهل ذكرند و اهل علم و عقل و بیان».(1)خدا در قرآن می فرماید: « وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ». (صافات، 24)

آنها را متوقف سازید که باید بازپرسی شوند».

در بسیاری از روایات اهل سنت و شیعه وارد شده است که از «ولایت علی (عَلَيْهِ السَّلام)سؤال می شود».

شیخ طوسی در «امالی» از «انس بن مالک» از پیغمبر گرامی اسلام (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نقل می کند:

هنگامی که روز قیامت می شود و صراط بر روی جهنم نصب می گردد هیچ کس نمی تواند از روی آن عبور کند مگر اینکه جوازی در دست داشته باشد که در آن ولایت علی (عَلَيْهِ السَّلام)باشد و این همان است که خداوند می گوید: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ». .

همان طور که گفته شده در بسیاری از کتب اهل سنت نیز تفسیر این آیه به سؤال شدن از ولایت علی بن ابی طالب (عَلَيْهِ السَّلام)از ابن عباس و ابو سعید خدری،

از پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)نقل شده است. (2)

خدا در قرآن می فرماید: «وَنَادَىٰ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُم بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَىٰ عَنكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ» (اعراف، 48)

و اصحاب اعراف مردانی از دوزخیان را که از سیمایشان آنها را می شناسند صدا می زنند و می گویند دیدید که گرد آوری شما (از مال و ثروت و زن و فرزند) و تكبرهای شما به حالتان سودی ندارد؟!».

در مورد اصحاب اعراف تعبیرهای مختلفی وجود دارد که یکی از آن تعبیرات، که در بسیاری از روایات اهل بیت (عَلَيْهِ السَّلام)آمده، می خوانیم: «نحن الاعراف»، «ماییم اعراف» یا «آل محمد هم الأعراف»، «خاندان پیامبر (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه)اعرافند». (3)خدا در قرآن می فرماید:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ».(نساء، 59) «ای کسانی که ایمان آوردید! اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر خدا را و صاحبان امر را...

منظور از اولی الامر در این آیه، امامان معصوم (عَلَيْهِ السَّلام)م