الانوار النعمانیه

اشاره

سرشناسه:جزایری، نعمت الله بن عبدالله، ق 1112 - 1050

عنوان قراردادی:[الانوار النعمانیه فی بیان معرفه النشاه الانسانیه]

عنوان و نام پدیدآور:الانوار النعمانیه/ تالیف نعمه الله الموسوی الجزائری

مشخصات نشر:بیروت - لبنان - دارالقاریء 1429

مشخصات ظاهری:4ج

عنوان دیگر:الانوار النعمانیه فی بیان معرفه النشاه الانسانیه

موضوع:اسلام -- مسائل متفرقه

موضوع:ادبیات عربی -- مجموعه ها

موضوع:احادیث شیعه -- قرن ق 12

ص :1

المجلد 1

اشاره

الانوار النعمانیه

تالیف نعمه الله الموسوی الجزائری

ص :2

بسم اللّه الرحمن الرحیم

السید نعمه اللّه الجزائری

اسمه و نسبه:

هو السید نعمه اللّه الحسینی الموسوی الجزائری ابن السید عبد اللّه بن السید محمد ابن السید حسین بن السید أحمد بن السید محمود بن السید غیاث الدین بن السید مجد (صفحه 6) الدین بن السید نور الدین بن السید سعد الدین بن السید عیسی بن السید موسی بن السید عبد اللّه بن الإمام موسی الکاظم علیه السّلام. هکذا أورد المترجم نسبه الشریف فی کتابه الأنوار النعمانیه (1).

آراء العلماء فیه

قال شیخه الجلیل العلامه المجلسی فی اجازته له: السید الأید، الحبیب اللبیب، الأدیب الأریب، الفاضل الکامل، المحقق المدقق، جامع فنون العلم و أصناف السعادات، حائز قصبات السبق فی مضامیر الکمالات، الأخ الوفی، و الصاحب الرضی، السید نعمه اللّه الحسینی الجزائری، رزقه اللّه الوصول إلی أعلی مدارج المتقین، و اقتفاء آبائه الطاهرین، فاستجازنی تأسیا بسلفنا الصالحین ، و لینظم بذلک فی سلک رواه أخبار أئمه الدین سلام اللّه علیهم أجمعین، و کان ذلک بعد أن بلغ الغایه القصوی فی الدرایه، و رقی العلوم و مناکبها، و رمی بأرواقه عن مراکبها، و عقدت لإفادته المجالس، و غصت بمواعظه المحافل و المدارس، و صنف فی أکثر العلوم الدینیه و المعارف الیقینیه مصنفات رائقه، یسطع منها أنوار الفضل و العرفان.

و قال شیخه المحدث الحر العاملی (2)

فاضل، عالم، محقق، علامه، جلیل القدر، مدرس من المعاصرین.

و قال المولی المیرزا عبد اللّه الأفندی (3)

فقیه، محدث، أدیب، متکلم، معاصر، ظریف، مدرس، و الآن هو شیخ الاسلام من قبل السلطان بتستر.

و قال الفقیه المحدث الشیخ یوسف البحرانی (4)

ص:3


1- 1) (1:380) . فی الإجازه الکبیره، ص 77 لحفیده العلامه السید عبد اللّه الجزائری و کذا فی مستدرک الوسائل للنوری 3:404. [1]
2- 2) أمل الآمل 2:326 [2]
3- 3) ریاض العلماء 5:253. [3]
4- 4) لؤلؤه البحرین ص 111. [4]

کان هذا السید فاضلا، محدثا، مدققا، واسع الدائره فی الاطلاع علی أخبار الامامیه و تتبع الآثار المعصومیه الخ.

و قال حفیده العلامه السید عبد اللّه الجزائری (1)

المتبحر الجلیل النبیل، المشهور ذکره فی الآفاق، المشهود بفضله علی الاطلاق، و کان من مبدأ نشوئه إلی آخر عمره مولعا بطلب العلم و نشره و ترویجه، کدودا لا یفتر عنه و لا یمیل، و کان فی أسفاره یستصحب ما یقدر علیه من الکتب، فإذا نزلت القافله وضعها و اشتغل بها إلی وقت الرحیل، و ربما کان یأخذ الکتاب بیده یطالع فیه و هو راکب فی المسیر. ثم قال: انتقل إلی تستر و أقام بها و وقع من نفوس أهلها أعظم موقع، و نشر فیها العلوم الشرعیه، و قنن محاسن الشرع- و کانت مهجوره فیها منذ زمن الشیخ عبد اللطیف الجامعی-و حث الناس علی بناء المساجد و أداء الجماعات و الجمعات، و تصدی للأمور الحسبیه علی أکمل نظام، و جمیع ما یوجد إلی الآن من الرسوم و الآداب الشرعیه فی هذه البلده فإنما هی من بقایا آثاره، و جمیع من نشأ بعده من العلماء و المشتغلین و أئمه المساجد و الوعاظ و المتهذبین فهم من تلامذته و أتباعه و لو بالواسطه.

و قال المحقق الشیخ أسد اللّه التستری (2)

السید السند، و الرکن المعتمد، الفقیه الوجیه، المحدث النبیه، المحقق النحریر، المدقق العزیز النظیر، واسع العلم و الفضل، جلیل القدر و المحل، سلاله الأئمه الأبرار، والد الأماجد الأعاظم الأکارم الأخیار و الأکابر المنتشرین نسلا بعد نسل فی الأقطار و الأمصار، العلامه الفهامه ، التقی الرضی السری.

و قال العلامه الخوانساری (3)

السید السند المعتمد الجلیل الأواه نعمه اللّه. . . کان من أعاظم علمائنا المتأخرین، و أفاخم فضلائنا المتبحرین، واحد عصره فی العربیه و الأدب و الفقه و الحدیث، و أخذ حظه من المعارف الربانیه بحثه الأکید وکده الحثیث، لم یعهد مثله فی کثره القراءه علی أساتید الفنون، و لا فی کسبه الفضائل من أطراف الخزون بأصناف الشجون. کان مع مشرب الاخباریه کثیر الاعتناء و الاعتداد بأرباب الاجتهاد، و ناصر مذهبهم فی مقام المقابله منهم بأصحاب العناد و أعوان الفساد، صاحب قلب سلیم، و وجه وسیم، و طبع مستقیم، و مؤلفات ملیحه، و مستطرفات فی السیر و الآداب و النصیحه، و نوادر غریبه فی الغایه، و جواهر من أساطیر أهل الروایه. إلی غیر ذلک

ص:4


1- 5) الإجازه الکبیره ص 70.
2- 6) مقابس الأنوار ص 17. [1]
3- 7) روضات الجنات 8:150. [2]

من اطراء أصحاب المعاجم و أرباب التراجم، و لقد وصفوه و أثنوا علیه جمیل الثناء، و اکتفینا بهذا النزر القلیل من الاطراء علیه، و فیه کفایه لمن له قلب سلیم.

مشائخه و من روی عنهم:

تتلمذ المترجم علی کثیر من فحول أهل زمانه و روی عنهم، و هم:

1-المیرزا إبراهیم ابن الملا صدرا، المتوفی سنه 1070 ه ق.

2-الأمیر إسماعیل بن الأمیر محمد باقر الخواتون آبادی، المتوفی سنه 1116 ه ق.

3-الشیخ جعفر بن کمال الدین البحرانی، المتوفی سنه 1091 ه ق.

4-الشیخ حسین بن سبتی.

5-المحقق الشیخ آقا حسین الخوانساری، المتوفی سنه 1098 ه ق.

6-شاه أبو الولی بن شاه تقی الدین الشیرازی.

7-الشیخ صالح بن عبد الکریم الکرکزانی البحرانی، المتوفی سنه 1098 ه ق.

8-الشیخ عبد علی بن جمعه العروسی الحویزی، المتوفی سنه 1075 ه ق.

9-السید شرف الدین علی بن حجه اللّه الطباطبائی الشولستانی الغروی، المتوفی سنه 1063 ه ق.

10-الشیخ علی حفید الشهید الثانی، المتوفی سنه 1104 ه ق.

11-الشیخ عماد الدین الیزدی.

12-العلامه الشیخ محمد باقر المجلسی، المتوفی سنه 1110 ه ق.

13-المولی محمد باقر السبزواری، المتوفی سنه 1090 ه ق.

14-الشیخ محمد بن سلمان الجزائری.

15-المیرزا رفیعا محمد بن حیدر الطباطبائی، المتوفی سنه 1079 ه ق.

16-ملا محسن الفیض الکاشانی، المتوفی سنه 1091 ه ق.

17-السید محمد المیرزا الجزائری بن شرف الدین علی الموسوی.

18-السید هاشم بن الحسین الأحسائی.

19-الشیخ یوسف بن الشیخ محمد البنا الجزائری، المتوفی سنه 1070 ه ق.

تلامذته و من روی عنه

تتلمذ علیه جماعه من العلماء، و کان المترجم مدرسا رسمیا فی أصفهان و تستر، و تخرج من مدرسته جماعه من فحول الاعلام، کما أنه قدس سره أجاز جماعه منهم، و هم:

1-المولی أبو الحسن الشریف الفتونی النباطی العاملی، المتوفی سنه 1138 ه ق.

ص:5

2-الحاج أبو الحسن بن الحاج زمان الشوشتری، المتوفی سنه 1143 ه ق.

3-المیر أبو القاسم بن المیر محمد الحسینی المرعشی الشوشتری.

4-الملا أحمد بن الملا کاظم الکبابی الشوشتری، المتوفی سنه 1146 ه ق.

5-الشیخ بهاء الدین محمد الجزائری.

6-الشیخ حسین البحرانی.

7-الشیخ حسین بن محی الدین بن عبد اللطیف الجامعی العاملی.

8-الشیخ شمس الدین بن صقر البصری الجزائری.

9-الحاج عبد الحسین بن الحاج کلب علی الکرکری، المتوفی سنه 1141 ه ق.

10-الملا عبد الغفار الصراف الشوشتری، المتوفی سنه 1147 ه ق.

11-الخواجه علی بن الخواجه إسماعیل الصراف الشوشتری، المتوفی سنه 1128 ه ق.

12-الشیخ علی بن الشیخ حسین بن الشیخ محی الدین الجامعی العاملی.

13-الحاج عنایه اللّه أخ الحاج أبی الحسن المذکور، المتوفی سنه 1147 ه ق.

14-القاضی عنایه اللّه بن القاضی محمد معصوم بن القاضی عبد الرضا.

15-الشیخ عوض البصری الحویزی.

16-الملا عیدی محمد القاری بن الملا صالح بن درویش شمس، المتوفی سنه 1138 ه ق.

17-الشیخ فتح اللّه بن علوان الکعبی الدورقی القبانی، المتوفی سنه 1130 ه ق.

18-فتح علی آقا بن آقا محمد بن أسد اللّه قزلباش، المتوفی سنه 1135 ه ق.

19-الملا فرج اللّه بن الملا محمد حسین السید محمد شاهی، المتوفی سنه 1128 ه ق.

20-القاضی مجد الدین بن القاضی شفیع الدین الدزفولی.

21-الملا محمد باقر بن الملا محمد رضا شانه تراش الشوشتری.

22-الملا محمد باقر بن محمد حسین السید محمد شاهی الشوشتری، المتوفی سنه 1135 ه ق.

23-القاضی محمد تقی بن القاضی عنایه اللّه الشوشتری.

24-الشیخ محمد الجزائری، المتوفی سنه 1131 ه ق.

25-الملا محمد زمان بن الملا محمد رضا الصحاف الشوشتری.

26-السید محمد شاه بن میر محمد حسین المرعشی الشوشتری، المتوفی سنه 1125 ه ق.

27-الشیخ محمد الضبیری النعیمی البلادی البحرانی، المتوفی سنه 1130 ه ق.

28-الملا محمد طاهر بن الملا کمال الدین الشوشتری، المتوفی سنه 1127 ه ق.

29-الشیخ محمد علم الهدی ابن الفیض الکاشانی.

ص:6

30-میر محمد هادی بن میر السید محمد المرعشی الشوشتری، المتوفی سنه 1137 ه ق.

31-الشیخ محمد بن علی بن الحسین النجار الشوشتری، المتوفی سنه 1141 ه ق.

32-الحاج محمود بن میر علی المیمندی.

33-السید نجم الدین بن السید محمد بن السید عبد الرضا الجزائری.

34-مولانا نظر علی الزجاجی الشوشتری، المتوفی سنه 1146 ه ق.

35-القاضی نعمه اللّه بن محمد معصوم الشوشتری، المتوفی سنه 1112 ه ق.

36-السید نور الدین ابن السید نعمه اللّه الجزائری.

37-الشیخ یعقوب البختیاری الحویزی، المتوفی سنه 1147 ه ق.

مؤلفاته القیمه:

کتب السید الجزائری مؤلفات و رسائل کثیره، قد تجاوزت جهود الفرد الواحد، علی الرغم کما عرفناه من سیره حیاته، من عدم استقراره و تفرغه للعلم، و توارد الهموم و الغموم و الغربه علیه، و لکن تلک التألیفات الرائقه فضل و توفیق من اللّه تعالی لعباده الصالحین، و هی:

1-الإجازات، کتبها لتلامیذه و معاصریه.

2-الأنوار النعمانیه فی بیان معرفه النشأه الانسانیه.

3-أنیس الفرید أو أنیس الوحید فی شرح التوحید، و هو عین کتابه نور البراهین.

4-الأیام النحسه و السعیده.

5-تحفه الاسرار فی الجمع بین الاخبار.

6-الجواهر الغوالی فی شرح عوالی اللآلی.

7-حاشیه الاستبصار.

8-حاشیه أمل الآمل.

9-حاشیه توحید الصدوق قدس سره.

10-حاشیه زبده البیان.

11-حاشیه شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغه.

12-حاشیه شرح الجامی.

13-حاشیه شرح اللباب.

14-حاشیه الصحیفه الکامله.

15-حاشیه المغنی اللبیب عن کتب الأعاریب.

16-حاشیه نقد الرجال.

ص:7

17-حواشی الکتب الأربعه و غیرها.

18-الحواشی الضافیه و الموازین الوافیه، حواش علی نهج البلاغه.

19-حل مشکلات العلوم.

20-ریاض الأبرار فی مناقب الأئمه الأطهار (1)

21-زهر الربیع (2).

22-شرح الصحیفه الکامله.

23-شرح عقائد الصدوق.

24-شرح عینیه ابن سینا.

25-شرح الفوائد الضیائیه.

26-شرح ملحقات الصحیفه.

27-شرح منهاج الصواب.

28-شرح نهج الصواب إلی علم الاعراب فی النحو.

29-طریق السالک فی توضیح المسالک فی النحو.

30-عقود المرجان فی تفسیر القرآن.

31-الغایه القصوی فی النحو.

32-غایه المرام فی شرح تهذیب الأحکام.

33-الفوائد فی النحو.

34-الفوائد النعمانیه فی الحدیث.

35-الفوائد النعمیه فی النحو.

36-قاطع اللجاج فی شرح الاحتجاج للطبرسی.

37-کشف الاسرار فی شرح الاستبصار.

38-لوامع الأنوار فی شرح عیون الأخبار.

39-مسکن الشجون فی وجوب الفرار من الطاعون.

40-مشکلات المسائل فی النحو.

41-مفتاح اللبیب فی شرح التهذیب فی النحو.

ص:8


1- 8) طبع فی دار التاریخ العربی فی بیروت ناق الجزء الاول.
2- 9) طبع علی الحجر و فی المطبعه الحیدریه و فی لبنان مرات عدیده کثر النقاش حول فصه الاخیر و اعتبر البعض ان الفصل مدخولا علی النسخه الاصلیه

42-مقامات النجاه فی شرح الأسماء الحسنی.

43-مقصود الأنام فی شرح تهذیب الأحکام.

44-مناهج المطالب فی النحو.

45-منبع الحیاه فی اعتبار قول المجتهدین من الأموات.

46-منتهی المطلب فی النحو.

47-منهاج الصواب إلی علم الاعراب فی النحو.

48-منهاج المبتدی فی النحو.

49-نزهه الاخوان و تحفه الخلان.

50-نوادر الاخبار.

51-نهج الصواب فی علم الاعراب.

52-نهج الیقین فی النحو.

53-نور الأنوار فی شرح کلام خیر الأخیار.

54-نور البراهین فی بیان أخبار الساده الطاهرین (1)

55-النور المبین فی قصص الأنبیاء و المرسلین (2)

56-هدیه المؤمنین فی الفقه.

هذا ما عثر علیها أرباب التراجم و المعاجم من تألیفاته و تصنیفاته الثمینه.

ولادته و وفاته:

ولد السید سنه (1050) ه ق فی قریه الصباغیه من أرض الجزائر قرب البصره، و لا زالت القریه تعرف بهذا الاسم إلی الیوم.

و توفی قدس سره لیله (23) شوال سنه (1112) ه ق، و ذلک بعد سنتین من وفاه أستاذه العلامه المجلسی قدس سره، و کان عمره الشریف (62) سنه، و دفن فی جایدرفیلی و تسمی الیوم پ ل دختر، و مرقده معروف یزار هناک و یتبرک. و کان مزاره الشریف مع کثره المراجعین و قضاء الحوائج عنده متروکا و مخروبا، إلی أن وفق اللّه تعالی العلامه السید طیب الجزائری دامت توفیقاته بتجدید البناء، فشمر الباع لهذا المقصد الکثیر العناء مع بعد مقره عنه، فبنی علی الجدار القدیم الحجری الدائر مداره بنایه غالیه و قبه عالیه، و أخرجت القبه الأولی المخروبه من جوفها (3)

ص:9


1- 10) طبع فی ایران بتحقیق مهدی الرجائی
2- 11) اشهر کتبه ذیوعا و اکثرها انتشارا و طباعه
3- 12) نور البراهین ج 1 ص 34 بتحقیق مهدی الرجائی

ص:10

مقدمه المؤلف

بسم اللّه الرحمن الرحیم

نحمده بنعمته علی نعمائه و نصلی علی عبده المقرب لدیه محمدا و آله.

(و بعد) فأن المذنب الفقیر، صاحب الخطاء و التقصیر، قلیل البضاعه، و کثیر الإضاعه، نعمه اللّه الحسینی، عفی اللّه عن ذنوبه و ستر منه فاضحات عیوبه.

لما فرغ من کتابیه غایه المرام فی شرح تهذیب الأحکام، و کشف الأسرار فی شرح الإستبصار، تاقت نفسه إلی تألیف کتاب غریب علی نمط عجیب لم یکتب فی زبر الأولین و لم تسمح به قریحه أحد من المتأخرین، یکون للأمی و إعظا و مونسا، و للعالم مطرحا و مجلسا، ینتفع منه کل أحد علی قدر رتبته، و یستضیء به کل من اراد رفع ظلمته، یشتمل علی تفصیل أحوال الإنسان قبل خلقته، و یبین شأنه الی یوم و لوج حفرته و یعقبه بذکر أحواله إلی یوم دخول ناره أو جنته، بل یفصل فیه أحوال الدنیا و أهلها قبل وجودها و بعد وجودها، و بعد ما یکتب علیها الفناء، و مستمدا من اللّه سبحانه التوفیق لرفع الإحتیاج إلی المخلوقین لحصول أسباب الغناء. و سمیته کتاب الأنوار النعمانیه فی بیان معرفه النشأه الإنسانیه راجیا منه سبحانه أن یجیرنا من أحوال البرزخ و الحساب، و أن یجعله مقبولا عند أصفیائه أولی الألباب و قد إلتزمنا أن لا نذکر فیه إلا ما أخذناه عن ارباب العصمه الطاهرین، أو ما صح عندنا من کتب الناقلین، فأن کتب التواریخ أکثرها قد نقله الجمهور من تواریخ الیهود، و لهذا کان اکثر ما فیها الأکاذیب الفاسده، و الحکایات البارده و قد رتبناه علی أبواب ثلاثه.

الباب الاول: یشتمل علی أنوار

نور، فی معرفه الباری سبحانه

إعلم أن المحققین قد أکثروا الدلائل علی إثبات الواجب، و علی کیفیه صفاته الثبوتیه و السلبیه، و قد کثرت المناقشه بینهم حتی قال بعضهم إنه لم یقم دلیل علی إثبات الصانع و وحدته خال عن إلاعتراض لإبتناء أکثرها علی إبطال الدور و التسلسل و فی إبطالهما کلام کثیر و إذا کان الحال علی هذا المنوال فکیف یعلق إثبات الواجب و وحدته و ما یتبعهما علی مثل هذا. مع أن الدلائل علی مثل هذا لا تکاد تحصی. و فی کل شیء له آیه تدل علی أنه واحد (1). و فی الدعاء یا

ص:11


1- 13) هذا البیت لابی المتاهیه الشاعر المشهور و هو ابو اسحاق اسماعیل بن القاسم بن مؤید بن کیبان العنزی بالولاء العینی الولود (130) ه و المتوفی (210) و فی تاریخ وفاته اقواله اخر. بی

خفیا من فرط الظهور. و قد نقل لی أن الفاضل الدوانی لما أراد کتابه رساله فی إثبات الواجب قالت له أمه ما تکتب فقال لها رساله فی إثبات الواجب فقالت له، أ فی اللّه شک خالق السموات و الأرض فترک تألیف ما أراد و من تأمل دلیل الأعرابی حیث سئل عن الدلیل علی وجود الصانع فقال البعره تدل علی البعیر و آثار الأقدام علی المسیر أ فسماء ذات أبراج و أرض ذات فجاج (1)لا تدل علی وجود اللطیف الخبیر یجده أدل علی المطلوب (2)من البراهین التی ذکرها إبن سینا فی کتابیه (الشفا و الإشارات) و الطوسی قدس اللّه روحه فی (قواعده و تجریده) فإنک قد عرفت إبتنائها علی ما لا یتم و العقول سیاله و لذا تری کل لاحق یغلط سابقه و ینقض دلائله و قد استفاض فی الاخبار ان کل مولود یولد علی الفطره إلا أن أبویه یهودانه و ینصرانه و هذا المعنی شایع لا ینکر. فإن قلت إذا کان معرفته تعالی علی هذا النحو من الظهور فما بال العقلاء إختلفوا فی إثباته، و کیفیه صفاته، و بعضهم نفاه رأسا و قال ما یهلکنا إلا الدهر و بعضهم أثبت له شرکاء کالمسیح، و عزیر، و قالت طائفه الملائکه بنات اللّه، و بعضهم قالوا بجسمیته، حتی أن طائفه من طوائف المسلمین کالحنابله ذهبوا إلی أنه جسم کالأجسام و أنه فی صوره شاب حسن الصوره ینزل کل لیله جمعه راکبا علی حمار فیدبر أمر الأرض إلی الجمعه الأخری حتی أنهم ربما وضعوا لحماره شعیرا فوق سطوحهم، و بعضهم صنعوا له شریکا من التمر و هم بنو حنظله، و کانوا یعبدونه، قال صاحب الکشاف ما انتفع کافر من ربه مثل انتفاع بنی حنظله، فانهم کانوا یصنعون صنما من التمر و الحلوا فیکثرون السجود له، فإذا جاعوا أکلوه، و کان ذلک العام عام قحط و مجاع و بعضهم أثبت إلهین و هما النور و الظلمه، و قال إن النور یفعل الخیر و الظلمه یفعل الشر، إلی غیر ذلک من المذاهب الفاسده و الاراء الکاسده. قلت الجواب عن هذا من وجوه ألاول: و أن ما وقع به الإختلاف لیس هو محل الظهور فإنک قد تحققت أن مکان الظهور، و هو کونه موجودا صانعا، و هذا لم یشک به عاقل و ما ورد من فرق الکفّار من الانکار له تعالی، فهو من مجرد اللسان، کما حکاه سبحانه بقوله وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اِسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ، و قول أهل عباده الأصنام مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اَللّٰهِ زُلْفیٰ. الثانی: أن الإختلاف قد جاء من تقلید الأسلاف کما حکاه عنهم من قولهم إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّهٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ و اما أسلافهم فقد أخذتهم الحمیه الجاهلیه، عن متابعه الانبیاء لأنهم بزعمهم انهم، أهل ملّه یقتدی بهم الناس فکیف یحسن منهم الترک لرتبه الإمامه و التنزل إلی درجه المأمومیه، و لهذا ما کان یقتدی بالأنبیاء سوی الفقراء

ص:12


1- 14) الفجاج الطریق الواسع الواضح بین جبلین.
2- 15) هذا الدلیل الانی ادل علی المطلوب بالنسبه الی افهام اکثر الناس من العوام و الخواص و اما البراهین العقلیه التی ذکروها فی الکتب و الاسفار العقلیه فهی ادل علی المطلوب عند اهل النظر و التحقیق و الفکر العمیق.

و المساکین و قد عیروا به الأنبیاء حیث قالوا، و اتبعک الأرذلون وَ مٰا نَرٰاکَ اِتَّبَعَکَ إِلاَّ اَلَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بادی الرأی و لا یستبعد هذا من الکفار، فان مثله قد وقع فی فرق الإسلام و من محققیهم حتی أن السید المدقق السید شریف فی شرحه علی المواقف لما ذکر مطاعن الثلاثه، و ذکر فضائل امیر ألمؤمنین علیه السّلام و مدائحه، قال لکنا وجدنا السلف قالوا بأن الأفضل أبو بکر، ثم عمر، ثم عثمان، ثم علی و حسن ظننا بهم یقضی بأنهم لو لم یعرفوا ذلک لما أطبقوا علیه فوجب علینا إتباعهم فی ذلک القول، و تفویض ما هو الحق فیه إلی اللّه و مثل هذا قد وقع من علماء الإسلام کثیرا، حتی فی أصل المذهب، و الحمد للّه الذی من علینا بإیمان الاباء و الأجداد، فإنه و عمرک من أفضل النعم، و أوفر القسم. . الثالث-أن الإختلاف قد جاء ایضا من زیاده الجاه و الأعتبار، و وفور المال فی ما بین اهل تلک المذاهب الفاسده، فاهم کثیرا ما یعظمون علمائهم، و یحملون إلیهم انواع الهدایا، و العوام تبع لأهل العلم فی کل مله و قبیله، و قد حکی تعالی عنهم بقوله عز من قائل اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اَللّٰهِ، و فی الروایه ما صلوا و لا صاموا، و لکن حللّوا لهم حراما و حرموا لهم حلالا فقبلوه منهم فمن هذه الجهه قال أربابا من دون اللّه، و مثل هذا فی فرق الإسلام کثیر.

الرابع-أن العقول کلها سافرت طالبه لمعرفته، و قاصده للوصول إلی قرب حضرته و فی الدعاء یا مطلوب کل طالب، و قد کانت مسافه السفر بعیده جدا، لأنه و إن کان أقرب من حبل الورید، لکنه علی فاستعلی فکان بالمنظر الأعلی، و فی الدعاء یا بعیدا فی دنوه، و مع بعد هذه المسافه قد کانت مشتمله علی اخطار و آفات و قد کان سالکها یحتاج إلی جماعه من الرفقاء و إلی مطیه تحمله و إلی نور شمس یستضیء بها فی سیره و دلیل حاذق قد تکرر سلوکه لذلک الطریق، یعرف موارد مهالکه من أماکن النجاه. فالدلیل الحاذق لهذه المسافه، هم الأنبیاء و أوصیاؤهم المعصومون المحدثون من جانب الغیب و لذا جرت العاده الإلهیه بعدم ارسال رسول الا بعد استکمال کمالاته و بلوغه الأربعین، فإنها أقصی غایات الکمال، و فی هذه المده قد کان الباری سبحانه یعلمه و یؤدبه و یعرفه أماکن النجاه و سلوک الطریق إلیه، فبعد إکمال المده أرسله الی الخلائق هادیا لأنه سبحانه قد هداه سابقا. و کرر تردده فی طریق قربه و معرفته، و من ثم ذهب المحققون إلی أن أشدّ صدمه علی الأنبیاء من امتهم هو معاشرتهم معهم، فأن النفوس القدسیه إذا تنزلت إلی مخالطه الحیوانات، و تعلیمها المراتب الکمال کان علیها فی نهایه الإشکال، و من هذا ما أرسل نبی ذو کتاب، إلا بعد رعی الأنعام فی البراری و القفار، لیتعودوا علی معاشره الحیوانات، حتی یسهل الخطب علیه بعد الإرسال، روی أن موسی علیه السّلام کان یرعی أغنام شعیب علیه السّلام فانهزم من قطیعه تیس فصعد الجبل فبقی موسی تابعا له، عامه یومه فی رؤوس الجبال، فلما لزمه قبله

ص:13

علی وجهه، و مسح التراب من فوقه، و قال معتذرا عنده: أیها الحیوان أتعبتک هذا الیوم من جهه الطلب و لا کان المقصود منک القیمه، و لکن الخوف علیک من الذئاب، ثم حمله علی عاتقه حتی وصله إلی الحیوانات، فلما کمل له هذا الخلق اوحی الیه أن یا موسی قد صرت قابلا للرساله فامض إلی فرعون و قل له قولا لینا لعله یتذکر أو یخشی، و مثل هذا قد وقع من نبینا صلّی اللّه علیه و آله فی موارد کثیره نذکرها فی موضعها إنشاء اللّه. و الحاصل أن الأدله لهذا الطریق هم الأنبیاء علیهم السّلام و أما النور الذی به یقطع تلک المسافه فهو نور العلم فإن العقل إنما یسیر بنور العلم، و من هنا تری من فقد هذا النور واقفا لا یهتدی إلی سلوک ما أمامه من الطریق، تابع لکل ناعق ینعق به، و یقول هذا هو الطریق، و هذا شأن أکثر العوام من کل الملل، و الأدیان و أما مطیّه هذا المسافه فهی التحمل و الصبر حتی لا یسأم من کثره السفر و أما أخطارها فهم الشیاطین فإن علی رأس کل منزل جماعات کثیره، منهم یرغبون ذلک المسافر فی النزول معهم، لقرب المسافه عندهم و لمکان الإستراحه لدیهم، و لا یعرف ذلک الرجل أن غرضهم أخذ ما معه من ثیاب الإیمان، و الأموال التی هی قیمه دین الاسلام. و فی الحدیث عن الصادق علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الإسلام عریان فلباسه الحیاء و زینته الوقار و مروته العمل الصالح، و عماده الورع و لکل شیء أساس و أساس الإسلام حبنا أهل البیت. و عند سلوک هذه المسافه حصل الإختلاف فی الوصول إلی المقصود فبعض بقی متابعا لدلیل الطریق الحاذق فوصل إلی أن قال، لو کشف الغطاء لما ازددت یقینا و بعض تابع دلیلا لا معرفه له بتلک المسافه و لا رآها قبل تلک المره فضل به عن الطریق، فکلما أمعن فی السیر لم یزدد من المقصود إلا بعدا، و هؤلاء المحکی عنهم بقوله عز من قائل و منهم أمه یهدون الی النار و بقوله تعالی إِذْ تَبَرَّأَ اَلَّذِینَ اُتُّبِعُوا مِنَ اَلَّذِینَ اِتَّبَعُوا وَ رَأَوُا اَلْعَذٰابَ و بعض اقتفی الاثر و هم المؤمنون الامثل فالامثل علی تفاوت درجات الاقتفاء و بعض ضل فأخذته شاطین القفار، و ربما منّ اللّه علیه بالنجاه بعد هذا فلما رجعت جماعه المسافرین، کانت علی أنحاء شتی فمنهم الواصل حتی رأی بالعیان و منهم القریب إلی الحمی و منهم المسلوب ثیاب ایمانه، و کذا فی درجات المعرفه، فإنّ بعضهم یقول رأیت و بعضهم یقول سمعت و السماع یختلف اختلافا کثیرا، و من هذا قال بعض بالولد و آخرون بالصاحبه و جماعه بالجسمیه، الی غیر ذلک مما عرفت، و إن اردت ضرب مثال حسی، فانظر الی قاصدی مکه شرفها اللّه تعالی، فإن کل الحاج مقصدهم واحد، و یرجع جماعه حاجین و آخرون غیر حاجین، و ثالث قد حجوا حجا فاسدا و جماعه ما أدرکوا الا الاضطراریین، أو احد الاختیاریین، و أناس عدلوا من نوع الحج الی نوع آخر، و لیس هذا الاختلاف الا لنظیر ما عرفت، و بعد المراجعه قیل سافرت فیک العقول فما ربحت الا اذی السفر. الخامس-انه سبحانه قد احتجب عن الحواس، و فی الحدیث ان اللّه احتجب عن

ص:14

العقول کما احتجب عن الابصار، و ان الملأ الاعلی یطلبونه کما تطلبونه انتم و ما اثبت له من الصفات انما هو علی قدر اوهامنا، و ما تصل إلیه افهامنا، فأنا نعتقد اتصافه سبحانه بأشرف طرفی النقیض بالنظر الی عقولنا القاصره، و هو تعالی ارفع و اجل، و فی کلام الصادق علیه السّلام، اشاره الی هذا المعنی، حیث قال کل ما میزتموه بأوهامکم فی أدقّ معانیه، مخلوق مصنوع مثلکم، مردود الیکم، و لعل النمل الصغار، تتوهم ان للّه تعالی زبانیتین، فإن ذلک کمالها، و تتوهم ان عدمها نقصان لمن لا یتصف بهما و هکذا حال العقلاء فیما یصفون اللّه تعالی به. قال الفاضل الدوانی هذا کلام، دقیق، رشیق، أنیق، صدر من مصدر التحقیق و مورد التدقیق و السیر فی ذلک ان التکلیف إنما یتوقف علی معرفه اللّه تعالی بحسب الوسع و الطاقه و إنما کلفوا ان یعرفوه بالصفات التی الفوها و شاهدوها فیهم، مع سلب النقائص الناشئه، عن انتسابها الیهم، و لما کان الانسان واجبا بغیره، عالما، قادرا، مریدا، حیا، متکلما، سمیعا، بصیرا بأن یعتقد تلک الصفات فی حقه تعالی مع سلب النقائص الناشئه عن انتسابها الی الایمان، بأن یعتقد انه تعالی واجب لذاته، لا بغیره عالم بجمیع المعلومات، قادر علی جمیع الممکنات و هکذا فی سائر الصفات و لم یکلف باعتقاد صفه، له تعالی لا یوجد فیه مثالها و مناسبها بوجه، و لو کلّف به لما امکن تعقله فی الحقیقه، و هذا احد معانی قوله علیه السّلام من عرف نفسه فقد عرف ربه انتهی. و حینئذ فمن وصفه بالولد، فبزعمه انه کمال له تعالی عنه، و کذا من وصفه بالجسمیه الی آخر ما عرفت، فهذا ایضا هو السبب فی الاختلاف. و قد اخطأ جماعه من الصوفیه فی اعتقادهم الوصول الی کنه حقیقته، و انه لا یحتاج الواصل منهم الی العبادات لانها وسائل، قال العلامه الحلی قدس اللّه ضریحه فی کتاب کشف الحق و نهج الصدق، انی شاهدت جماعه من الصوفیه فی حضره مولانا الحسین علیه السّلام و قد صلّوا المغرب سوی شخص واحد منهم کان جالسا و لم یصل، ثم صلوا بعد ساعه لعشاء سوی ذلک الشخص فسئلت بعضهم عن ترک صلاه ذلک الشخص فقال و ما حاجه هذا الی الصلوه، و قد وصل أ یجوز ان یجعل بینه و بین اللّه تعالی حاجبا فقلت لا فقال الصلوه حاجب بین العبد و الرب انتهی. اقول امثال هذا قد شاهدنا منهم کثیرا و سننقل احوالهم انشاء اللّه تعالی و اسباب الاختلاف کثیره لا نطول الکتاب بذکرها.

نور الهی

یتضمن برهانا مختصرا فی اثبات الواجب و سائر صفاته، یتفرع علیه من التفریعات ما لا یحصی، اعلم ان هذا الصانع المحکم صنعه، علی هذا النظام الذی تری یجب ان یکون فی غایه

ص:15

الکمال، بالنظر الی کل کمال و یجب ایضا ان یکون کمالاته کلها موجوده خارجه من القوه لانه لو کان له کمال، منتظر الخروج من لقوه الی الفعل لکان ناقصا بالنظر الی ذلک الکمال فلم یکن کاملا من جمیع الوجوه، و قد وجب ان یکون کاملا فیه و اذا کان کذلک وجب ان یکون واحدا بالذات و الصفات لان غایه الکمال، کمال فوق جمیع الکمالات و لا ریب ان الواحد بالذات و الصفات اکمل من المثیل فی جمیع الکمالات اذ یعقل فوق المثیل اکمل فی الکمالات فی جمیع الکمالات و یجب حینئذ ان یکون هذا الصانع موجودا لان الوجود کمال و العدم نقص و یجب ایضا ان یکون عالما و قادرا و مختارا فی فعله و مریدا و حیا و سمیعا و بصیرا الی غیر ذلک من صفات الایجاب و ذلک لان نقائضها نقص و قد تحققت انه یجب ان یکون فی غایه الکمال فلا یحتاج الی الاستدلال علی کل واحده من هذه الصفات بدلیل علی حده، کما فعل المتکلمون. و یندفع بهذا الدلیل ایضا شبهه ابن کمونه المشهوره، و حاصل تقریرها: انه لا یجوز ان یکون الواجب بالذات ذاتین متباینتین، مستجمعتین، لجمیع صفات الکمال بان یکون امتیازهما بالذات، و وجودهما عین ذاتیهما، کالصفات، و لا یکون وجوب الوجود مشترکا بینهما، بل کیفیه نسبه الوجود الیهما، فیجاب عنها، بانهما لا یخلوان بحسب الفرض، غن انه إما ان یکونا فی الصفات الخاصه بکل منهما متساویین بأن یکونا فی جمیع الکمالات مثلین، أو یکون احدهما اکمل بتفاوت فی البین فعلی الثانی انما الواجب هو الاکمل و علی الاول لا یکونان فی غایه الکمال، اذ یعقل فوقهما اکمل و هو عدیم المثال، و الواجب وجب ان یکون فی غایه الکمال، فی جمیع مراتب الجلال و الجمال، و من جمله فروع هذا الاستدلال، ظهور حدوث العوالم الممکنه المتناهیه فی جانب الازل و الابد حدوثا زمانیا فإن من اعلی مراتب الکمال صدق قوله علیه السّلام کان اللّه و لم یکن معه شیء صدقا متناولا لجمیع الاکوان ذاتا أو زمانا و کذا قوله عز من قائل فی الحدیث القدسی کنت کنزا مخفیا فأحببن ان اعرف فخلقت الخلق لا عرف فانه بظاهره دال علی حدوث الممکنات حدوثا زمانیا و الاصل عدم التأویل فتکون الاشیاء مخلوقه حادثه فلنبین أی مخلوق سبق المخلوقات وجودا.

نور نبوی

ص:16

اعلم ان الاخبار قد اختلفت فی اول مخلوق خلقه اللّه تعالی. فروی رئیس المحدثین الکلینی قدس اللّه روحه بإسناده الی الصادق علیه السّلام انه قال ان اللّه خلق العقل و هو اول خلق من الروحانیین عن یمین العرش من نوره. و فی تفسیر علی بن ابراهیم عن الصادق علیه السّلام انه اول ما خلق اللّه القلم. و فی الاخبار المرویه عن النبی صلّی اللّه علیه و آله اول ما خلق اللّه نوری و بلفظ آخر اول ما خلق اللّه روحی. و فی الاخبار عن علی علیه السّلام اول ما خلق اللّه النور. و روی ان اول مخلوق هو الهوی ذکره علی بن ابراهیم فی تفسیر قوله تعالی وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی اَلْمٰاءِ. قال و ذلک فی مبدأ الخلق ان الرب تبارک و تعالی خلق الهوی، ثم خلق القلم فأمره ان یجری فقال یا رب بم اجری فقال بما هو کائن، ثم خلق الظلمه من الهوی، و خلق النور من الهوی، و خلق الماء من الهوی، و خلق العرش من الهوی، و خلق العقیم من الهوی، و هو الریح الشدیده، و خلق النار من الهوی، و خلق الخلق کلهم من هذه السته التی خلقت من الهوی. و فی الروضه مسندا الی ابی محمد بن عطیه قال جاء رجل الی ابی جعفر علیه السّلام من اهل الشام من علمائهم فقال یا ابا جعفر جئت اسئلک عن مسأله قد أعیت علیّ ان اجد أحدا یفسرها، و قد سئلت عنها ثلاثه اصناف من الناس فقال کل صنف منهم شیئا غیر الذی قال الصنف الاخر فقال له ابو جعفر علیه السّلام ما ذاک قال فأنی اسألک عن اول ما خلق اللّه من خلقه، فإن بعض من سئلته قال القدر، و قال بعضهم القلم و قال بعضهم الروح، فقال ابو جعفر علیه السّلام ما قالوا شیئا اخبرک ان اللّه تعالی کان و لا شیء غیره و کان عزیزا و لا احد کان قبل عزّه و ذلک قوله سُبْحٰانَ رَبِّکَ رَبِّ اَلْعِزَّهِ عَمّٰا یَصِفُونَ و کان الخالق قبل المخلوق، و لو کان اول ما خلق اللّه من خلقه الشیء اذا لم یکن له انقطاع ابدا و لم یزل اللّه اذا و معه شیء، لیس هو یتقدمه و لکنه کان اذ لا شیء غیره و خلق الشیء الذی جمیع الاشیاء منه، و هو الماء الذی خلق الاشیاء منه فجعل نسب کل شیء الی الماء و لم یجعل للماء نسبا، یضاف الیه و خلق الریح من الماء ثم سلّط الریح علی الماء فشققت الریح متن الماء حتی ثار من الماء زبد علی قدر ما شاء ان یثور الحدیث. فان قلت فما وجه التوفیق بین هذه الاخبار. فالجواب ان بعضها محمول علی الاولیه الاضافیه و بعضها محمول علی الاولیه الحقیقیه اما اولیه الماء فهو بالاضافه الی الاجسام الکثیفه التی تقع علیها الابصار و اما الهوی الذی خلق الماء منه فهو لیس من الاجسام الکثیفه المرئیه حتی ان بعضهم ذهب الی انکاره و اما اولیه العقل فقد صرح فیه بانه اول خلق من الروحانیین أی الاجسام اللطیفه التی شبهت بالروح فی اللطافه و الصفاء و منه الملائکه الروحانیون و هم نوع من الملائکه سموا به لما فیهم من اللطافه و عدم الکثافه کما فی باقی انواعهم مع ان بعض المحققین ذهب الی ان العقل الوارد فی الاخبار بانه اول الخلوقات هو نوره صلّی اللّه علیه و آله و سیأتی الکلام فیه. و اما اولیه القلم فهی بالنظر الی ما جانسه من ادوات الکتابه کالمداد و نحوه و فی العرف یقال فی شأن

ص:17

الکاتب انه اول ما برأ القلم. و یؤید ما رواه عبد الرحیم القصیر عن ابی عبد اللّه علیه السّلام قال سئلته عن ن وَ اَلْقَلَمِ قال ان اللّه تعالی خلق القلم من شجره فی الجنه یقال لها الخلد قم قال لنهر فی الجنه کن مدادا فجمد النهر و کان اشد بیاضا من الثلج و احلی من الشهد ثم قال للقلم اکتب قال یا رب و ما اکتب قال اکتب ما کان و ما هو کائن الی یوم القیامه الحدیث و سیأتی بتمامه ان شاء اللّه تعالی. و اما الاخبار الوارده بأولیه النور، و نوری، و روحی، فهی واحده و هی عباره عن نوره صلّی اللّه علیه و آله و هو اول مخلوق علی الاولیه الحقیقیه لیس فیه للاضافه مدخل بوجه من الوجوه لأنه قد استفاض فی الاخبار ان نوره صلّی اللّه علیه و آله افرزه اللّه سبحانه من نوره و افرز من ذلک النور انوار الائمه الطاهرین و افرز من ذلک النور الثانی انوار المؤمنین، کما سیأتی بیانه فی محله ان شاء اللّه تعالی فهو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن و من هذا قال صلّی اللّه علیه و آله کنت نبیا و آدم بین الماء و الطین. و قد ذکر فی شرح المواقف وجها لجمع الاخبار الثلاثه و هی اول ما خلق اللّه العقل و أول ما خلق اللّه القلم، و أول ما خلق اللّه نوری، و هو أنّ المعلول الاول من حیث إنه مجرد یفعل ذاته و مبدأه یسمی عقلا و من حیث أنه واسطه فی صدور سائر الموجودات و نقوش العلوم، یسمی قلما، و من حیث توسطه فی افاضه أنوار النبوه کان نورا لسید الانبیاء، و هذا یجری علی مذاهبهم کما لا یخفی. و اما حقیقه هذه الانوار فلا نتحققها علی حقیقتها و لکن المفهوم من هذه الاخبار هو ان المراد بهذه الانوار اجسام لطیفه نورانیه علی قالب هذه الاجسام و تفارقها فی النور و اللطافه و الصفا و لما خلقها و ادخل الارواح فیها کانت اجساما فیها ارواح فی عالم الملکوت تسبح اللّه و تقدسه و تمجده و تعلّم الملائکه بعد ان خلقوا للعباده و التسبیح. و منه قال صلّی اللّه علیه و آله سبّحنا فسبحت الملائکه بتسبیحنا، و قدسنا فقدست الملائکه بتقدیسنا، الحدیث. و روی صاحب بستان الکرامه ان النبی صلّی اللّه علیه و آله کان جالسا، و عنده جبرئیل علیه السّلام فدخل علی علیه السّلام، فقام له جبرئیل علیه السّلام فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله أتقوم لهذا الفتی فقال له صلّی اللّه علیه و آله نعم ان له علیّ حق التعلیم فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله کیف ذلک التعلیم یا جبرئیل، فقال لما خلقنی اللّه تعالی سئلنی من أنت، و ما اسمک، و من أنا، و ما اسمی فتحیرت فی الجواب و بقیت ساکتا ثم حضر هذا الشاب فی عالم الانوار، و علمنی الجواب فقال قل أنت ربی الجلیل، و اسمک الجلیل و انا العبد الذلیل و اسمی جبرئیل و لهذا قمت له و عظمته فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله کم عمرک یا جبرئیل فقال یا رسول اللّه یطلع نجم من العرش فی کل ثلاثین الف سنه مره و قد شاهدته طالعا ثلاثین الف مره الی هذا الحدیث نظر محیی الدین بن عربی حیث قال فی اول خطبه فتوحاته الحمد للّه الذی جعل الانسان الکامل معلم الملک و ادار بانقساره (1)بقات الفلک فالنبی و اهل بیته

ص:18


1- 16) قسره علی الامر یقسره قسرا اکرهه علیه و قهره.

صلوات اللّه علیهم قد شارکوا الملائکه فی افضل صفاتهم التی هی النوریه الخاصه، و زاد علیهم فی الصفات العالیه التی لا تکاد تحصی. و من هذا اجاب شیخنا طاب ثراه عن شبهه من ذهب الی افضلیه الملائکه علی الانبیاء بأن فی الملائکه من لا یفتر عن الطاعه و العباده من اول عمره الی آخر فناء الدنیا. و حاصل الجواب ان هذه الصفه تنغمر فی صفات الانبیاء علیهم السّلام فأن ارشاد الخلائق الی طریق الهدایه بعد الضلاله یفضل عباده الملائکه بحکم قوله تعالی وَ مَنْ أَحْیٰاهٰا فَکَأَنَّمٰا أَحْیَا اَلنّٰاسَ جَمِیعاً أی من انقذها من الضلاله التی هی شبیهه بالموت بل اعظم منه کما ورد فی الخبر فی روایات الفریقین ان جبرئیل علیه السّلام قد اتی یوما الی منزل فاطمه علیها السّلام فتکلمت معه، و کان فیما خاطبته ان قلت له یا عمّ فلما دخل النبی صلّی اللّه علیه و آله قال له جبرئیل ان فاطمه علیها السّلام قالت لی یا عم فکیف هذا و نحن معاشر الملائکه قد خلقنا من النور و انتم معاشر البشر قد خلقتم من الطین فقال له النبی صلّی اللّه علیه و آله صدقت فاطمه، ثم یا جبرئیل نحن ایضا مخلوقون من النور أ تعرف النور اذا رایته قال نعم قال صلّی اللّه علیه و آله ادعوا لی علیا فلما دخل قال یا علی أدن منی فدنی نه فوضع جبهته علی جبهته و حکها فیها فظهر نور لا تکاد الابصار تطیق النظر الیه، فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله یا جبرئیل تعرف هذا النور فقال نعم، هذا النور الذی کنا نراه فی قوائم العرش، فقال یا جبرئیل من هذا قالت لک فاطمه یا عم، و فی هذا الحدیث اسرار الهیه و حکم ربانیه لا تبلغ العقول اکثرها منها: الاشاره الی ان الایمان لا یتم بالشهادتین فقط بل لا بد من الولایه، لانه قسیمه فی الکمال و الی هذا الاشاره بقوله عز من قائل اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ اَلْإِسْلاٰمَ دِیناً لما نوه النبی صلّی اللّه علیه و آله بولایته یوم الغدیر، و قال من کنت مولاه فهذا علی مولاه، و منها ان المساواه بینهما انما أتت من عالم الملکوت، نعم إنما فضّله بالنبوه و بتوسط التعلیم و الی هذا الاشاره بقوله صلّی اللّه علیه و آله أنت منی بمنزله هارون من موسی إلا أنه لا نبی بعدی. و أما قول علی علیه السّلام انا عبد من عبید محمد صلّی اللّه علیه و آله فهو إما کما قال الصدوق طاب ثراه من ان المراد عبد طاعه لا عبد ملک أو یکون من باب التواضع لجنابه صلّی اللّه علیه و آله. و الظاهر انه لا یجوز لنا نحن ان نقول هذا القول و ننسبه الی ما نسب نفسه لان عبارات التواضع لا تحسن إلا من قائلها کما هو المتعارف فی العادات الزمانیه کیف لا و قد روی الصدوق طاب ثراه عن النبی صلّی اللّه علیه و آله قال اعطیت ثلاثا و علی مشارکی فیها و اعطی علی ثلاثه و لم اشارکه فیها فقیل یا رسول اللّه و ما الثلاث التی شارکک فیها علی علیه السّلام قال لواء الحمد لی و علی حامله و الکوثر لی و علی ساقیه و الجنه و النار لی و علی قسیمها، و أما الثلاث التی اعطی علی و لم اشارکه فیها فأنه اعطی شجاعه و لم اعط مثله و اعطی فاطمه الزهراء زوجه و لم اعط مثلها و اعطی ولدیه الحسن و الحسین علیهما السّلام و لم اعط مثلهما. و ینبغی ان یراد بالشجاعه هنا اعمالها و ممارسه الحروب و الدخول فیها لا مبدءها من قوه القلب و الجرأه علی اقتحام الحروب لان النبی

ص:19

صلّی اللّه علیه و آله منها الحظ الاوفر. نعم لما کان هو الملک و السلطان لم یباشر الحروب بنفسه المبارکه بل تصدی لها علی علیه السّلام. و روی أیضا عن عبد اللّه بن مسعود قال دخلت علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقلت یا رسول اللّه أرنی الحق لأصل الیه قال یا عبد اللّه الج المخدع (1)و لجت المخدع و علی بن ابی طالب علیه السّلام یصلی و یقول فی رکوعه و سجوده، اللهم بحق محمد عبدک اغفر للخاطئین من شیعتی فخرجت حتی اخبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فمسعته یقول اللّه بحق علی بن ابی طالب عبدک إلاّ ما غفرت للخاطئین من امتی قال فأخذنی من ذلک الهلع (2)لعظیم، فأوجز النبی صلّی اللّه علیه و آله فی صلاته و قال یا بن مسعود أکفر بعد ایمان فقلت حاشا و کلا یا رسول اللّه و لکن رأیت علیا یسئل اللّه بک و رأیتک تسئل اللّه به و لا اعلم ایکما افضل عند اللّه تعالی فقال اجلس یا بن مسعود فجلست بین یدیه. فقال اعلم ان اللّه خلقنی و علیا من نور عظمته، قبل ان یخلق اللّه الخلق بالفی عام اذ لا تسبیح و لا تقدیس و لا تهلیل ففتق نوری فخلق منه السموات و الارض و انا و اللّه اجل من السموات و الارض، و فتق و نور علی بن ابی طالب فخلق منه العرش و الکرسی و علی و اللّه اجل من العرش و الکرسی، و فتق نور الحسن علیه السّلام فخلق منه اللوح و القلم و الحسن و اللّه اجلّ من اللوح و القلم، و فتق نور الحسین علیه السّلام و خلق منه الجنان و الحور العین و الحسین و اللّه اجل من الجنان و الحور العین، ثم اظلمت المشارق و المغارب فشکت الملائکه الی اللّه تعالی ان یکشف عنهم تلک الظلمه، فتکلم اللّه جل جلاله بکلمه فخلق منها روحا ثم تکلم فخلق من تلک الکلمه الاخری نورا فأضاف النور الی تلک الروح و أقامها اما العرش، فأزهرت المشارق و المغارب، فهی فاطمه الزهراء علیها السّلام، فلذلک سمیت الزهراء، یا بن مسعود اذا کان یوم القیامه یقول اللّه جل جلاله، لی و بعلی ادخلا الجنه من شئتما، و أدخلا النار من شئتما و ذلک قوله تعالی أَلْقِیٰا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفّٰارٍ عَنِیدٍ فالکافر من جحد نبوتی و العنید من جحد ولایه علی بن ابی طالب. و روی عن تاج الدین عن ابن عباس قال کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی مجلسه و عنده جماعه من المهاجرین و الانصار اذ نزل علیه جبرئیل علیه السّلام و قال له یا محمد الحق یقرئک السّلام و یقول لک احضر علیا و اجعل وجهک مقابل وجه ثم عرج جبرئیل علیه السّلام الی السماء فدعا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علیا فأحضره و جعل وجهه مقابل وجهه فنزل جبرئیل علیه السّلام ثانیا، و معه طبق فیه رطب فوضعه بینهما ثم قال کلا فأکلا ثم احضر طشتا و ابریقا فقال یا رسول اللّه قد امرک اللّه ان تصبّ الماء علی ید علی بن ابی طالب فقال صلّی اللّه علیه و آله السمع و الطاعه لما امرنی به ربی ثم أخذ الابریق و قام یصب الماء علی ید علی بن ابی طالب علیه السّلام فقال له علی علیه السّلام یا رسول اللّه انا أولی ان أصب الماء علی یدیک فقال له یا علی إنّ اللّه

ص:20


1- 17) المخدع و المخدع الخزانه أی البیت الصغیر توضع فیه الامتعه جمع مخادع
2- 18) هلع الرجل یهلع هلعا جزع او افحش الجزع.

سبحانه و تعالی امرنی بذلک و کان کلما اصبّ الماء علی ید علی بن ابی طلب علیه السّلام لم یقع منه قطره فی الطشت فقال علی علیه السّلام یا رسول اللّه إنی لم أر شیئا من الماء یقع فی الطشت فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یا علی إن الملائکه یتسابقون علی أخذ الماء الذی یقع من یدیک فیغسلون به وجوههم لیتبرکوا به و غیر ذلک من الاخبار.

نور امامی

قد تحققت ان النبی صلّی اللّه علیه و آله و الائمه صلوات اللّه علیهم قد خلقوا من نور واحد و النبی صلّی اللّه علیه و آله له فضیله و أما سید الموحدین أمیر المؤمنین علیه السّلام فقد فضله علی الأئمه علیهم السّلام و ذکروا أن له الفضل علی الأئمه و وجهه ظاهر و أما الحسنان صلوات اللّه علیهما فالذی یظهر من أخبارهم علیهم السّلام أن لهما الفضیله أیضا علی باقیهم و لعل وجهه القرب من النبی صلّی اللّه علیه و آله و مشاهده الوحی و هبوط الملائکه فی منازلهم و القرب من زمان الأسلام و غیر ذلک و أما هما صلوات اللّه علیهما فلا نعرف الأفضلیه بینهما لأن الإمامه و الخلافه قد أتتهما من جدّهما صلّی اللّه علیه و آله معا و قد کانا فی الکمالات کفرسی رهان مع ما خص به الحسین علیه السّلام عوض الشهاده بأن جعل الشفاء فی تربته و الدعاء مستجاب تحت قبته و الأئمه من ذریته و لا تعد أیام زائره جائیا و راجعا من عمره، و فی الروایات الخاصه أن فاطمه علیها السّلام أتت بهما الی النبی صلّی اللّه علیه و آله فقالت یا رسول اللّه، ورث ولدیک، فقال صلّی اللّه علیه و آله أما الحسن فله سؤددی و علائی و أما الحسین فله سخاوتی و شجاعتی، و من هذا کان الحسین علیه السّلام فی الدرجه القصوی من الکرم و الشجاعه أما الکرم فقد کان الحسن علیه السّلام یکتب إلیه بأنک تعطی الشعراء و نحوهم کثیر من الأموال فأجابه الحسین علیه السّلام بأنک تعلم یا أخی أن خیر المال ماصین به العرض، و فیه دلاله علی أن الإعطاء بقصد صون العرض حسنه، و لو لم یکن من أهل الأستحقاق و روی مصرحا به فی بعض الأخبار، من أن الإعطاء لصون العرض، یکتب فیه ثواب الصدقه، و أما الشجاعه فناهیک بواقعه الطّفوف، و قدومه علی الجهاد، مع ستین ألفا، و قتله الجماعات منهم حتی أحتالوا علیه بأن زاحموا إلیه کلهم، و قد کانت العاده بینهم قدیما أن یبرز واحد لواحد مع ما لحقه من العطش، و لأذی بقتل أهل بیته، و إخوته و لکن قد سبق الکتاب أجله، و سیأتی بیان هذا إنشاء اللّه تعالی. و فی الروایات أن الحسنین علیهما السّلام قد تکاتبا، فجاء الی النبی صلّی اللّه علیه و آله لیمیز بین کتابیهما و قد کانا أطفالا فقال لهما، أنا أمی و لکن أمضیا الی أبیکما فجاء ألیه، فقال أبوهما أمضیا الی أمکما لتمیز بینکما فلما أتیا إلیها، قالت یا ولدای، عندی عقد فیه سبع من اللؤالی فأن أقطعه، فکل من یحوز الأربع فسطره الأحسن فلما ألقتها تبادر إلی التقاط فالتقط کل واحد منهما ثلاثه و أتی جبرئیل علیه السّلام یضرب بجناحه اللؤلؤه و قدها نصفین فأخذ کل واحد منهما

ص:21

نصفا، فأنظر نصفین فأخذ کل واحد منهما نصفا، فأنظر إلی رعایه حرمتهما حیث لم یرد اللّه، و رسوله و أبوهما و إمهما إدخال غم الترجیح علیهما و أمثال هذه الروایات الداله علی المساوات بینهما لا تکاد تحصی مع أنه صلّی اللّه علیه و آله، ورثهما من بدنه الشریف، فکان الحسن علیه السّلام یشبه من السره إلی فوق و الحسین علیه السّلام یشبهه فی النصف الباقی. و فی الروایات الکثیره أن الجنه قالت یا رب أسکنتنی الضعفاء و المساکین قال لها اللّه تعالی، أ لا ترضین أنی زینت ارکانک بالسن و الحسین علیهما السّلام، قال فماست کما تمیس العروس فرحا و روی أنه کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یخطب فجاء الحسن و الحسین علیهما السّلام و علیهما قمیصان احمران یمشیان و یعثران، فنزل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من المنبر فحملهما و وضعهما بین یدیه ثم قال صدق اللّه و رسوله أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَهٌ نظرت الی هذین الصبیین یمشیان و یعثران، فلم اصبر حتی قطعت حدیثی و رفعتهما. و أما بقی الائمه علیهم السّلام فالاخبار قد اختلفت فی احوالهم، فی المساواه و الاشرفیه فروی الصدوق مسندا الی مولانا أبی عبد اللّه الحسین علیه السّلام قال دخلت أنا و أخی علی جدی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فأجلس أخی علی فخذه الایمن و أجلسنی علی فخذه الاخری، ثم قبّلنا و قال بأبی أنتما من أمامین صالحین اختارکما اللّه منی، و من ابیکما، و أمکما و اختار من صلبک یا حسین تسعه أئمه علیهم السّلام تاسعهم قائمهم، کلهم فی الفضل و المنزله عند اللّه سواء. و فی الروایات الأخری، ان افضلهم قائمهم، و لعل افضلیته علیه السّلام باعتبار تشیید ارکان الدین، و کثره جهاده و اعزاز المؤمنین به، و نحو ذلک مما یأتی تفصیله ان شاء اللّه.

نور علوی

اشاره

إعلم أنه لا خلاف بین اصحابنا رضوان اللّه علیهم فی اشرفیه نبینا صلّی اللّه علیه و آله علی سائر الانبیاء علیهم السّلام للأخبار المتواتره و إنما الخلاف بینهم فی افضلیه امیر المؤمنین و الائمه الطاهرین علیهم السّلام علی الانبیاء مما عدا جدهم صلّی اللّه علیه و آله فذهب جماعه الی انهم افضل باقی الانبیاء ما خلا اولی العزم. فانهم افضل من الائمه علیهم السّلام، و بعضهم الی المساواه و اکثر المتأخرین الی افضلیه الائمه علیهم السّلام، علی اولی العزم، و هو الصواب و الدلیل علیه امور: الاول: قول النبی صلّی اللّه علیه و آله لو لا علی لم یکن لفاطمه کفؤ آدم علیه السّلام فمن دونه، و قد اعترض الرازی علی هذا بأن ابراهیم و اسماعیل ابواها، فلا یدخلان فی هذا العموم و الجواب ظاهر و ان المراد النظر الی الکفویه، مع قطع النظر عن الابویه، مع ان غیرهما کاف فی باب التفضیل، اذ لا قائل بالفرق بین موسی و ابراهیم. الثانی: ما رواه المفضل بن عمر، قال ابو عبد اللّه علیه السّلام، ان اللّه تبارک و تعالی خلق الارواح قبل الاجساد بالفی عام، فجعل اعلاها و اشرفها، ارواح محمد و علی و الحسن و الحسین

ص:22

و الائمه صلوات اللّه علیهم فعرضها علی السموات و الجبال فغشیها نورهم فقال اللّه تبارک و تعالی للسموات و الارض و الجبال هؤلاء احبائی و اولیائی و حججی علی خلقی و أئمه بریتی ما خلقت خلقا هو أحب الیّ منهم، و لمن تولاهم خلقت جنتی و لمن خالفهم، و عاداهم خلقت ناری الی ان قال، فلما اسکن آدم علیه السّلام و حوی الجنه نظر الی منزله النبی صلّی اللّه علیه و آله و الائمه، فوجداها اشرف منازل اهل الجنه، فقال لهما سبحانه لولاهما، لما خلقتکما و لا یعترض علی هذا، بأن الافضلیه باعتبار المجموع الذی قد دخل فیه النبی صلّی اللّه علیه و آله لان قوله سبحانه ما خلقت خلقا هو أحب الیّ منهم بمنزله قوله، ما خلقت خلقا أحبّ الیّ من محمد، و ما خلقت خلقا احبّ الیّ من علی و هکذا مع ان الاخبار الوارده علی طریق الوحده متکثره جدا و لعلک تطلع علی بعضها ان شاء اللّه تعالی فی تضاعیف هذا الکتاب.

الثالث: ما روی مستفیضا من قوله صلّی اللّه علیه و آله اذا کان یوم القیامه اقام اللّه عز و جل جبرئیل و محمد علیهما السّلام علی الصراط لا یجوز احد الاّ من کان معه براءه من علی بن ابی طالب علیه السّلام و الا هلک و انزله اله الدرک الاسفل و کذا روی انه لا یدخل الجنه احد الا من کان معه براءه من علی بن ابی طالب علیه السّلام واحد من الموضعین نکره فی سیاق النفی، و توجیه هذا ظاهر فأنه سیأتی ان شاء اللّه تعالی فی نور عرصات القیامه، ان اللّه تعالی یبعث رضوان بمفاتیح الجنه، و مالکا بمفاتیح النار فیدفعهما الی علی بن ابی طالب علیه السّلام، و یأتی شفیر جهنم فیقف و الملائکه تسوق الناس الی الصراط، و هو واقف عنده فیقول یا نار هذا لی و هذا لک و هذا معنی کونه قسیم الجنه و النار، علی ما تواترت به الاخبار، و فی احادیث عیون اخبار الرضا علیه السّلام ان النبی صلّی اللّه علیه و آله سمّی ابا القاسم لانه ربّی علیا فی حجره لما اخذه من ابی طالب عام القحط، و علی قاسم الجنه و النار، و النبی ابوه فهو ابو القاسم. الرابع: ما رواه ابن عباس، فی تفسیر قوله تعالی وَ إِنّٰا لَنَحْنُ اَلصَّافُّونَ وَ إِنّٰا لَنَحْنُ اَلْمُسَبِّحُونَ قال کنا عند رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فأقبل علی بن ابی طالب علیه السّلام فلما رآه النبی صلّی اللّه علیه و آله تبسم فی وجهه و قال مرحبا بمن خلقه اللّه تعالی، قبل ابیه آدم علیه السّلام بأربعین الف عام، فقلت یا رسول اللّه أ کان الابن قبل الاب فقال نعم ان اللّه خلقنی و خلق علیا قبل ان یخلق آدم علیه السّلام بهذه المده خلق نورا فقسمه نصفین فخلقنی من نصفه و خلق علیا من النصف الاخر، قبل الاشیاء فنورها من نوری و نور علی جعلنا عن یمین العرش ثم خلق الملائکه فسبحنا فسبحت الملائکه و هللنا فهللت الملائکه و کان ذلک من تعلیمی و تعلیم علی و کان ذلک فی علم اللّه السابق ان الملائکه تتعلم منا التسبیح، و التکبیر و التهلیل، و کل شیء سبح اللّه و کبره، و هلله بتعلیمی و تعلیم علی، و کان فی علم اللّه السابق ان لا یدخل النار محب لی و لعلی، و کذا کان فی علمه تعالی ان لا یدخل الجنه مبغض لی و لعلی الا و ان اللّه عز و جل خلق ملائکه بأیدیهم اباریق اللجین مملوه من ماء الجنه من الفردوس،

ص:23

فما أحد من شیعه علی الا و هو طاهر الوالدین تقی نقی، مؤمن باللّه فاذا اراد واحدهم ان یواقع اهله جاء ملک من الملائکه الذین بأیدهم اباریق الجنه فطرح من ذلک الماء فی انائه الذی یشرب فیه، فیشرب هو ذلک الماء فینبت الایمان فی قلبه کما ینبت الزرع فهم علی بینه من ربهم و من نبیهم و من وصیی علی و من ابنتی فاطمه الزهراء ثم الحسن ثم الحسین و الائمه من ولد الحسین علیهم السّلام الحدیث و وجه الاستدلال بهذا ظاهر لان مرتبه الاستناد الاولی اعلی درجه من درجه التلمیذ کما یظهر من قوله صلّی اللّه علیه و آله و کل شیء سبح اللّه بتعلیمی و تعلیم علی. الخامس: ما استفاض فی الاخبار من ان علم الائمه علیهم السّلام اکمل من علوم کل الانبیاء و ذلک ان من جملته علم الاعظم، و هو ثلاثه و سبعون حرفا حرف منها استأثر به اللّه سبحانه و اثنان و سبعون علمها لرسوله، و أمره ان یعلمها اهل بیته و اما باقی الانبیاء علیهم السّلام فقال الصادق علیه السّلام ان عیسی بن مریم علیه السّلام اعطی حرفین کان یعمل بهما و اعطی موسی علیه السّلام اربعه أحرف و اعطی ابراهیم علیه السّلام ثمانیه احرف و اعطی نوح علیه السّلام خمسه عشر حرفا، و اعطی آدم علیه السّلام خمسه و عشرین حرفا و قد جمع کل ذلک لمحمد و آله، سوی حرف واحد استأثر به اللّه. و روی صاحب کتاب الاربعین عن عمار بن خالد عن اسحاق الازرق عن عبد الملک بن سلیمان قالا وجد فی ذخیره حواری عیسی علیه السّلام فی رق مکتوب انه لما تشاجر موسی و الخضر علیهما السّلام فی قصه السفینه و الغلام، و الجدار و رجع موسی الی قومه فسأله اخوه هارون عما شاهده من عجائب البحر قال موسی علیه السّلام انا و الخضر علی شاطئ البحر اذ سقط بین ایدینا طایر فأخذ فی منقاره قطره من ماء البحر و رمی به نحو المشرق و أخذ الثانیه و رمی بها نحو المغرب فأخذ الثالثه و رمی بها نحو السماء و اخذ الرابعه فرمی بها نحو الارض ثم أخذ خامسه فالقیها فی البحر فبهتّ أنا و الخضر من ذلک و سألته عنه فقال لا اعلم فبینما نحن کذلک و اذا بصیاد فی البحر فنظر الینا و قال ما لی ارکما فی فکره من أمر الطایر فقلنا هو کذلک فقال انا رجل صیاد و قد علمت اشارته و أنتما بیان لا تعلمان، فقلنا لا نعلم إلاّ ما علمنا اللّه عز و جل فقال هذا الطائر فی البحر یسمی مسلما لأنه اذا صاح یقول فی صیاحه مسلم فاشارته برمی الماء یقول یأتی فی آخر الزمان نبی یکون علم اهل السموات و الارض و المشرق و المغرب عند علمه مثل هذه القطره الملقاه فی هذا البحر و یرث علمه ابن عمه و وصیه علی بن ابی طالب فعند ذلک سکن ما کنا فیه من التشاجر و استقل کل واحد منا علمه. و اما حوادث العلوم المتجدده بحوادث الایام فی اعصار الائمه علیهم السّلام فقد روی ان علمها یعرض علی روح النبی صلّی اللّه علیه و آله و من بعده من الائمه علیهم السّلام ثم یعرض علی الامام الحی حتی لا یکون لاخرهم فضل علی اولهم بالعلم و من کان اعلم کان افضل لقوله سبحانه هَلْ یَسْتَوِی اَلَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا اَلْأَلْبٰابِ. السادس: انه قد روی فی عده اخبار انه قد اجتمع فی علی علیه السّلام من

ص:24

الصفات ما وجد فی غیره متفرقا من الانبیاء السابقین. روی الصدوق طاب ثراه باسناده الی سلیم بن قیس قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی فی السماء السابعه کالشمس بالنهار فی الارض و فی السماء السادسه الدنیا کالقمر باللیل فی الارض اعطی اللّه تعالی علیا من الفضل جزءا لو قسّم علی الارض لو سعهم و اعطاه اللّه من الفهم جزء لو قسم علی اهل الارض لو سعهم شبهت لینه بلین لوط علیه السّلام و خلقه بخلق یحیی علیه السّلام و زهده بزهد ایوب علیه السّلام و سخاؤه بسخاء ابراهیم علیه السّلام و بهجته ببهجه سلیمان بن داود علیهما السّلام و قوته بقوه داود علیه السّلام له اسم مکتوب علی حجاب فی الجنه بشرنی ربی الحدیث و کل من جمع الاوصاف الحسنه له فضل علی کل من فیه احدها. السابع: انه روی فی صفه منبر الوسیله عن النبی صلّی اللّه علیه و آله انه منبر یؤتی به یوم القیامه فیوضع عن یمین العرش فیرقاه النبی صلّی اللّه علیه و آله ثم یرقی من بعده امیر المؤمنین علیه السّلام فیجلس فی مرقاه دونه ثم الحسن علیه السّلام فی مرقاه دونه الی آخر الائمه ثم یؤتی بابراهیم و موسی و عیسی و الانبیاء علیهم السّلام فیجلس کل واحد علی مرقاه من دون المراقی و فی هذا ایضا دلاله علی ترتیب الفضل و الشرف. الثامن: ما رواه ابو حمزه الثمالی قال دخل عبد اللّه بن عمر علی زین العابدین علیه السّلام و قال یا بن الحسین انت الذی تقول ان یونس بن متی إنما لقی من الحوت ما لقی لانه عرضت علیه ولایه جدی فتوقف عندها قال علیه السّلام بلی ثکلتک امک قال فأرنی آیه ذلک ان کنت من الصادقین فأمر بشد عینه بعصابه و عینی بعصابه ثم امر بعد ساعه بفتح اعیننا فاذا نحن علی شاطئ بحر تضطرب امواجه فقال ابن عمر یا سیدی دمی فی رقبتک اللّه اللّه فی نفسی ثم قال علیه السّلام ایتها الحوت قال فأطلع الحوت رأسه البحر مثل الجبل العظیم و هو یقول لبیک لبیک یا و لی اللّه فقال من انت قال انا حوت یونس یا سیدی ان اللّه لم یبعث نبیا من آدم الی ان صار جدک محمدا صلّی اللّه علیه و آله الا و قد عرض علیه ولایتکم اهل البیت فمن قبلها من الانبیاء سلم و تخلص و من توقف عنها و تتعتع (1)فی حملها لقی ما لقی آدم علیه السّلام من المصیبه و ما لقی نوح علیه السّلام من الغرق و ما لقی ابراهیم علیه السّلام من النار و ما لقی یوسف علیه السّلام من الجب و ما لقی ایوب علیه السّلام من البلاء و ما لقی داود علیه السّلام من الخطیئه الی ان بعث اللّه یونسا علیه السّلام فأوحی اللّه الیه ان یا یونس تولّ امیر المؤمنین علیا و الائمه الراشدین من صلبه فقال کیف اتولی من لم اره و لم اعرفه و ذهب مغاضبا فأوحی اللّه تعالی الیّ ان التقمی یونس و لا توهنی له عظما فمکث فی بطنی اربعین صباحا یطوف معی البحار فی ظلمات ثلث ینادی ان لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین قد قبلت ولایه علی بن ابی طالب و الائمه الراشدین من ولده علیهم السّلام فلما آمن بولایتکم امرنی ربی فقذفته علی ساحل البحر فقال زین العابدین علیه السّلام ارجعی ایتها الحوت الی وکرک فرجع

ص:25


1- 19) تنتع فی الکلام تردد من حصر اوعی و تعتعت الدابه ارتطمت فی الرمل.

الحوت و استوی الماء. التاسع: ما اورده الصدوق طاب ثراه نقلا عن جماعه قال لما وردت حرّه بنت حلیمه السعدیه رضی اللّه عنهما علی الحجاج بن یوسف الثقفی و جلست بین یدیه فقال لها انت حرّه بنت حلیمه قد قیل انک تفضلین علیا علی ابی بکر و عمر و عثمان قالت لقد کذب الذی قال انی افضله علی هؤلاء خاصه قال و علی من غیر هؤلاء قالت افضله علی آدم و نوح و لوط و ابراهیم و موسی و داود و سلیمان و عیسی بن مریم فقال لها ویلک اقول لک انک تفضلیه علی الصحابه فتزیدین علیهم ثمانیه من الانبیاء من اولی العزم فان لم تأتینی ببیان ما قلت و الا ضربت عنقک فقالت ما انا فضلته علی هؤلاء الانبیاء بل اللّه عز و جل فضله فی القرآن علیهم فی قوله فی حق آدم فعصی آدم ربه فغوی و قال فی حق علی علیه السّلام و کان سعیهم مشکورا فقال احسنت یا حره فبم تفضلیه علی نوح و لوط قالت اللّه تعالی فضله علیهم بقوله ضرب اللّه مثلا للذین کفروا امرأه نوح و امرأه لوط کانتا تحت عبدین من عبادنا صالحین فخانتاهما و علی بن ابی طالب کان ملکه تحت سدره المنتهی زوجته بنت محمد صلّی اللّه علیه و آله فاطمه الزهرا علیها السّلام التی یرضی اللّه لرضاها و یسخط لسخطها، فقال الحجاج احسنت یا حرّه فبم تفضلیه علی اب الانبیاء ابراهیم خلیل اللّه علیه السّلام فقالت اللّه فضله بقوله قال ابراهیم رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ اَلْمَوْتیٰ قٰالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قٰالَ بَلیٰ وَ لٰکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی و امیر المؤمنین قال قولا لم یختلف فیه احد من المسلمین لو کشف الغطاء ما أزددت یقینا و هذه کلمه لم یقلها قبله و لا بعده أحد قال أحسنت یا حرّه فبم تفضلیه علی موسی علیه السّلام نجی اللّه قالت بقول اللّه عز و جل فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ قٰالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ و علی بن أبی طالب بات علی فراش رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لم یخف حتی أنزل اللّه فی حقه وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ اِبْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اَللّٰهِ، قال أحسنت یا حره قال فبما تفضلیه علی داود علیه السّلام قالت أللّه فضله علیه بقوله یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَهً فِی اَلْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ اَلنّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ اَلْهَویٰ قال فأی شیء کانت حکومته قالت فی رجلین أحدهما کان له کرم و للاخر غنم فنفشت الغنم فی الکرم فرعته فأحتکما الی داود فقال تباع الغنم و ینفق ثمنها علی الکرم، حتی یعود علی ما کان علیه فقال له ولده یا أبه بل یأخذ من لبنها و صوفها فقال اللّه عز و جل فَفَهَّمْنٰاهٰا سُلَیْمٰانَ. و أن مولانا أمیر المؤمنین علیه السّلام قال أسئلونی عما فوق السماء إسألونی عما تحت العرش إسألونی قبل أن تفقدونی و أنه علیه السّلام دخل علی النبی صلّی اللّه علیه و آله یوم فتح خیبر فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله للحاضرین أفضلکم و أعلمکم علی فقال لها أحسنت یا حره، فبم تفضلیه علی سلیمان علیه السّلام فقالت اللّه فضله علیه بقوله رب هَبْ لِی مُلْکاً لاٰ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی و مولانا علیه السّلام قال یا دنیا طلقتک ثلاثا لا رجعه لی فیک فعند ذلک أنزل اللّه علیه تِلْکَ اَلدّٰارُ اَلْآخِرَهُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِینَ لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی اَلْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً وَ اَلْعٰاقِبَهُ لِلْمُتَّقِینَ قال أحسنت یا حره فبم تفضلیه علی عیسی بن مریم علیه السّلام قالت أللّه فضله علیه

ص:26

بقوله إذ قال اللّه یٰا عِیسَی اِبْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اِتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ الی أخر الأیه. و علی بن أبی طالب علیه السّلام لما إدعوا النصیریه فیه ما ادعوا لم یعاتبه اللّه سبحانه فقال احسنت یا حرّه خرجت من جوابک و لو لا ذلک لما کان ذلک ثم اجازها و اعطاها و سرحها سراحا حسنا. اقول هذا الجواب منها قد ورد فی الاخبار و لکن لم یجتمع فی خبر فلذلک نقلناه من کلام حره و الاّ فقد رویناه فی الاخبار عن الائمه الطاهرین. و فی کتاب المناقب مسندا الی صعصعه بن صوحان انه دخل علی امیر المؤمنین علیه السّلام لما ضرب فقل یا امیر المؤمنین أنت افضل ام آدم ابو البشر؟ قال علی علیه السّلام تزکیه المرء نفسه قبیح لکن قال اللّه تعالی لادم یٰا آدَمُ اُسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ اَلْجَنَّهَ وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ اَلشَّجَرَهَ فَتَکُونٰا مِنَ اَلظّٰالِمِینَ و انا اکثر الاشیاء اباحها لی و ترکتها و ما قاربتها ثم قال أنت افضل یا امیر المؤمنین أم نوح قال علی علیه السّلام ان نوحا دعا علی قومه و انا ما دعوت علی ظالمی حقی و ابن نوح کان کافرا و ابنای سیدا شباب اهل الحنه قال انت افضل ام موسی قال علیه السّلام ان اللّه تعالی ارسل موسی الی فرعون فقال انی اخاف ان یقتلونی حت قال اللّه تعالی لاٰ تَخَفْ إِنِّی لاٰ یَخٰافُ لَدَیَّ اَلْمُرْسَلُونَ و قال رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ و انا ما خفت حین ارسلنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بتبلیغ سوره براءه ان اقرأها علی قریش فی الموسم مع انی کنت قتلت کثیرا من صنادیدهم فذهبت بها الیهم و قرأتها علیهم و ما خفتهم ثم قال انت افضل ام عیسی بن مریم قال عیسی علیه السّلام کانت امه فی بیت المقدس فلما جاء وقت ولادتها سمعت قائلا یقول اخرجی هذا بیت العباده لا بیت الولاده و انا امی فاطمه بنت اسد لما قرب وضع حملها کانت فی الحرم فانشق حایط الکعبه و سمعت قائلا یقول ادخلی فدخلت فی وسط البیت و انا ولدت به و لیس لاحد هذه الفضیله لا قبلی و لا بعدی. العاشر: ما رواه الصدوق باسناده الی عمار بن یاسر رضی اللّه عنه قال لما سار علی بن ابی طالب علیه السّلام الی صفین وقف بالفرات و قال لاصحابه این المخاض فقالوا انت اعلم یا امیر المؤمنین فقال الرجل من اصحابه امض الی هذا التل و نادیا جلندا فأین المخاض قال فسار حتی وصل التل و نادی یا جلندا فاجابه من تحت الارض خلق عظیم فبهت و لم یعلم ما ذا یصنع فأتی الی امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام فقال جاوبنی خلق کثیر فقال الامام یا قنبر امض و قل یا جلندا بن کرکر این المخاض قال فمضی و قال یا جلندی بن کرکر این المخاض قال فکلمه واحد و قال لهم یا ویلکم من عرف اسمی و اسم ابی عرف این المخاض و انا فی هذا المکان و قد بقیت ترابا و قدمت من ثلاثه الاف سنه و قد عرّفکم بأسمی و اسم ابی و هو لا یعلم این المخاض فو اللّه اعلم بالمخاض منی یا ویلکم ما اعمی قلوبکم و اضعف یقینکم امضوا الیه و اتبعوه فأین خاض خوضوا معه فأنه اشرف الخلق بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله

ص:27

اقول: وجه الاستدلال من هذا الخبر ان اخص اوصاف عیسی علیه السّلام و معجزاته احیاء الموتی و هنا قد احیا اللّه الاموات لرسول علی بن ابی طالب علیه السّلام فأین هذا من ذاک. الحادی عشر:

ما رواه صاحب کتاب القدسیات و هو من اعظم محققی الجمهور عن النبی صلّی اللّه علیه و آله انه قال لعلی یا علی ان اللّه تعالی قال لی یا محمد بعث علیا مع الانبیاء باطنا و معک ظاهرا ثم قال صاحب ذلک الکتاب و صرّح بهذا المعنی فی قوله انت منی بمنزله ارون من موسی و لکن لا نبی بعدی لیعلموا ان باب النبوه قد ختم و باب الولایه قد فتح. و اشاره بعث علی علیه السّلام مع الانبیاء علیهم السّلام باطنا الی سر الولایه التی ظهرت بعد النبی صلّی اللّه علیه و آله لیکون علماء امته الذین هم الاولیاء داعین للناس فی سوادیه دایره الولایه و بیاضیتها الی الحق. اقول هذا الذی رواه من بعثه علیه السّلام باطنا قد روی مضمونه فی اخبار اهل البیت علیهم السّلام عن علی بن ابی طالب علیه السّلام و هو اشاره الی سر الهی فی الغایه القصوی من التحقیق و هو انه قد روی عنه علیه السّلام انه قال فی جواب من سئله عن فضله و فضل من تقدمه من الانبیاء مع انهم حازوا غایه الاعجاز اما ابراهیم علیه السّلام فقد نجاه اللّه سبحانه من نار النمرود و جعلها علیه بردا و سلاما و نوح علیه السّلام قد نجاه اللّه مع الغرق و موسی علیه السّلام من فرعون و اتاه التوریه و علمه ایاها و عیسی علیه السّلام اتاه النبوه فی المهد و انطقه بالحکمه و النبوه و سلیمان علیه السّلام الذی سخر له الریح و الجن و الانس و جمیع المخلوقات فقال علیه السّلام و اللّه قد کنت مع ابراهیم فی النار و انا الذی جعلتها بردا و سلاما و کنت مع نوح فی السفینه فانجیته من الغرق و کنت مع موسی فعلمته التوریه و انطقت عیسی فی المهد و علمته الانجیل و کنت مع یوسف فی الجب فانجیته من کید اخوته و کنت مع سلیمان علی البساط و سخّرت له الریاح. و فی الروایات الخاصه ان النبی صلّی اللّه علیه و آله کان یوما جالسا و معه رجل من الجن یسئله عن اشیاء من احکام الدین فدخل علی علیه السّلام فتصاعر ذلک الجنی خوفا حتی صار مثل العصفور فقال یا رسول اللّه اجرنی من هذا الشاب فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله و لم تخافه فقال لانی تمردت علی سلیمان بن داود علیه السّلام و سلکت البحار فارسل الی جماعه من الجن و الشیاطین فلم یقدروا علیّ و أتانی هذا الشاب و بیده حربه فضربنی بها علی کتفی و الی الان اثر جراحته فقال له النبی صلّی اللّه علیه و آله ادن من علی تطیب جراحتک و تؤمن به و تکون من شیعته ففعل و خطبه البیان (1)لمنقوله عنه علیه السّلام تبین هذا کله و هی الاسرار التی لا یعرف معناها الا العلماء الراسخون. الثانی عشر: ما استفاض فی الروایات من ان ابراهیم علیه السّلام طلب فی مده عمره من اللّه سبحانه مره واحده ان یطلعه علی لملکوت لیشاهده عیانا فقال رب ارنی ملکوت السموات و الارض فرفع الحجاب عن وجهه حتی نظر بهذه العین الباصره الی ما خلق اللّه فی الارض

ص:28


1- 20) خطبه البیان من خطب امیر المؤمنین علیه السّلام و فقراتها تحتاج الی شروح.

و السماء. و اما مولانا امیر المؤمنین علی علیه السّلام فقد کانت له هذه الحاله طول عمره کما روی انه علیه السّلام کان یخطب یوما علی المنبر فقال ایها الناس سلونی قبل ان تفقدونی اسئلونی عن طرق السموات فانی اعرف بها منی بطرق الارض فقام رجل من القوم فقال یا امیر المؤمنین این جبرئیل هذا الوقت فقال علیه السّلام دعنی انظر فنظر الی فوق و الی الارض و یمنه و یسره فقال انت جبرئیل فطار من بین القوم شق سقف المسجد بجناحه فکبر الناس و قالوا اللّه اکبر یا امیر المؤمنین من این علمت ان هذا جبرئیل فقال انی لما نظرت الی السماء بلغ نظری الی ما فوق العرش و الحجب و لما نظرت الی الارض خرق بصری طبقات الارض الی الثری و لما نظرت یمنه و یسره رأیت ما خلق و لم ار جبرئیل فی هذه المخلوقات فعلمت انه هو. و روی الشیخ الطوسی قدس اللّه روحه باسناده الی ابن عباس قال سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول اعطانی اللّه تبارک و تعالی خمسا و اعطی علیا خمسا اعطانی جوامع الکلم (1)اعطی علیا جوامع العلم و جعلنی نبیا و جعله و صیا و اعطانی الکوثر و اعطاه السلسبیل و اعطانی الوحی و اعطاه الالهام و اسری بی الیه و فتح له ابواب السماء و الحجب حتی نظر الیّ و نظرت الیه قال ثم بکی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقلت له ما یبکیک فداک ابی و امی فقال یا بن عباس ان اول ما کلمنی به ان قال یا محمد انظر تحتک فنظرت الی الحجب قد انخرقت و الی ابواب السماء قد فتحت و نظرت الی علی علیه السّلام و هو رافع رأسه الیّ فکلمنی و کلمته و کلمنی ربی عز و جل فقلت یا رسول اللّه بم کلمک قال قال لی یا محمد انی جعلت علیا وصیک و وزیرک و خلیفتک من بعدک فاعلمه فیها هو یسمع کلامک فاعلمته و انا بین یدی ربی عز و جل فقال لی قد قبلت و اطعت فامر اللّه الملائکه ان تسلّم علیه ففعلت فرد علیهم السّلام و رأیت الملائکه یتباشرون به و ما مررت بملائکه من ملائکه السماء الا هنؤنی و قالوا یا محمد و الذی بعثک بالحق نبیا لقد دخل السرور علی جمیع الملائکه باستخلاف اللّه عز و جل لک ابن عمک و رأیت حمله العرش قد نکسوا رؤسهم الی الارض فقلت یا جبرئیل لم نکس حمله العرش رؤسهم الی الارض فقال یا محمد ما من ملک من الملائکه الا و قد نظر الی وجه علی بن ابی طالب استبشارا به ما خلا حمله العرش فانهم استأذنوا اللّه عز و جل فی هذه الساعه فأذن لهم ان ینظروا الی علی بن ابی طالب فنظروا الیه فلما هبطت جعلت اخبره بذلک و هو یخبرنی به فعلمت انی لم اطأ موطأ الا و قد کشف لعلی عنه حتی نظر الیه. اقول هذا الحدیث یدل علی ان علیا علیه السّلام عرج الی ملکوت السماء و هو جالس فی بیته هذه المناقب لا قعبان من لبن شیبا بماء فصار بعد ابو الا و هذا الحاله قد

ص:29


1- 21) او تیت جوامع الکلم یعنی القرآن جمع اللّه بلطفه فی الالفاظ الیسیره منه معانی کثیره واحدها جامعه أی کلمه جامعه و منه الحدیث فی صفته (ص) انه کان یتکلم بجوامع الکلم أی انه کان کثیر المعانی قلیل الالفاظ قاله ابن الاثیر فی النهایه [1]انظر من 176 ج 1 ط مصر.

کانت للائمه علیهم السّلام اعنی مشاهده الملکوت و بها فضلوا علی سائر الانبیاء علیهم السّلام. و روی صاحب مشارق الانوار باسناده الی مفضل بن عمر قال سألت ابا عبد اللّه علیه السّلام عن الامام کیف یعلم ما فی اقطار الارض و هو فی بیته مرخی علیه ستره قال یا مفضل ان اللّه جعل فیه خمسه ارواح روح الیحوه و بها دبّ و درج و روح القوه و بها نهض و روح الشهوه و بها یأکل و روح الایمان فبها امر و عدل و روح القدس و بها حمل النبوه فاذا قبض النبی صلّی اللّه علیه و آله انتقل روح القدس الی الامام فلا یغفل و لا یلهو و بها یری ما فی الاقطار و ان الامام لا یخفی علیه شیئا مما فی الارض و لا مما فی السماء و انه ینظر فی ملکوت السموات فلا یخفی علیه شیء و لا همهمه و لا شیء فیه روح و من لم یکن بهذه الصفات فلیس بامام. و الدلائل و الاخبار الداله علی هذا المطلب کثیره جدا و الذی اطلعنا علیه منها زها الف حدیث و لکن اردنا ان لا یخلو هذا الکتاب من بعض مدائحه الربانیه فلذا ذکرنا هذا الطرف القلیل و کفاه شرفا ان رقاه کتف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عند کسر الاصنام و ما احسن ما قیل فیه:

قیل لی قل فی علی مدحا ذکره یخمد نارا موصده

قلت لا اقدم فی مدح فتی حار ذو اللب الی ان عبده

و النبی المصطفی قال لنا لیله المعراج لما صعده

وضع اللّه بظهری یده فأحس القلب ان قد برده

و علی واضع اقدامه بمحل وضع اللّه یده

و لیس المطلب اظهار مدائحه فأنا نجلّه و نعظّمه عن مدحنا لانّ من مدحه اللّه سبحانه فی محکم آیاته و متشابهها و مدحه انبیاؤه المرسلون و ملائکته المقربون لا یلیق بنا ان نذکر شیئا من مناقبه علی طریق المدح و انما المقصود من هذا تحصیل المثوبات الاخرویه بأن نتسبب بهذا و امثاله الی الانسلاک فی سلک عبیدهم. و روی الصدوق (ره) فی الفقیه عن ابی الحسن علی بن موسی الرضا علیه السّلام قال للإمام علامات یکون اعلم الناس و احکم الناس و اتقی الناس و احلم الناس و اشجع الناس و اعبد الناس و اسخی الناس و یولد مختونا و یکون مطهرا و یری من خلفه کما یری من بین یدیه و لا یکون له ظل و اذا وقع علی الارض من بطن امه وقع علی راحتیه رافعا صوته بالشهاده و لا یحتلم و تنام عیناه و لا ینام قلبه و یکون محدثا و یستوی علیه درع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و لا یری له بول و غایط لان اللّه عز و جل قد وکل الارض بابتلاع ما خرج منه و یکون رائحته اطیب من رائحه المسک و یکون اولی بالناس منهم بانفسهم و اشفق علیهم من آبائهم و امهاتهم و یکون اشد

ص:30

الناس تواضعا للّه جل ذکره و یکون اخذ الناس بما یأمر به و اکف الناس عما ینهی عنه و یکون دعائه مستجابا حتی انه لو دعا علی صخره لانشقت بنصفین و یکون عنده سلاح رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سیفه ذو الفقار و یکون عنده صحیفه فیها اسماء شیعته الی یوم القیامه و صحیفه فیها اسماء اعدائه الی یوم القیامه و یکون عنده الجامعه و هی صحیفه طولها سبعون ذراعا فیها جمیع ما یحتاج الیه من ولد آدم و یکون عنده الجفر الاکبر و الاصغر اهاب ما عز و اهاب کبش فیهما جمیع العلوم حتی ارش الخدش و حی الجلده و نصف الجلده و ثلث الجلده و یکون عنده مصحف فاطمه علیها السّلام. روی الصدوق قدس اللّه روحه باسناده الی الصادق علیه السّلام قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ان اللّه تبارک و تعالی جعل لاخی علی بن ابی طالب علیه السّلام فضائل لا یحصی عددها غیره فمن ذکر فضیله من فضائله مقرا بها غفر اللّه ما تقدم من ذنبه و ما تأخر و لو وافی القیامه بذنوب الثقلین و من کتب فضیله من فضائل علی بن ابی طالب علیه السّلام لم تزل الملائکه تستغفر ما بقی لتلک الکتابه رسم و من استمع الی فضیله من فضائله غفر اللّه الذنوب التی اکتسبها بالاستماع و من نظر الی کتابه فضیله من فضائله غفر اللّه له الذنوب التی اکتسبها بالنظر ثم قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله النظر الی علی بن ابی طالب علیه السّلام عباده و ذکره عباده و لا یقبل ایمان عبد الا بولایته و البراءه من اعدائه. و هذا الذی یحدو المؤلفین علی ذکر ما ذکروا من مناقبه علیه السّلام و قد قیل ان معویه یسئل رجلا من الشیعه کم لابن ابی طالب من المناقب فقال کیف اقول فی من کتم شیعته مدائحه خوفا منک و کتم اعداؤه مناقبه حسدا منهم و قد ظهر بین الکتمانین ما ملأ الخافقین و ما احسن قول الشافعی

اولوا النهی عجزت عن و العارفون بمعنی ذاته تاهوا

ان ادعه بشرا فالعقل یمنعنی و اتقی اللّه فی قولی هو اللّه

و کذا قول بعضهم

هو النبأ العظیم و فلک نوح و باب اللّه و انقطع الخطاب

و ما اقول فی من ینوبه الملائکه فی الحروب. روی العامه و الخاصه ان النبی صلّی اللّه علیه و آله غزی غزوه فلما رجع المدینه و کان علی علیه السّلام قد تخلف عند اهله فقسم المغنم فدفع الی علی بن ابی طالب سهمین و هو بالمدینه متخلف فقال معاشر الناس ناشدتکم باللّه و برسوله ا لم تروا الی الفارس الذی حمل علی المشرکین من یمین العسکر فهزمهم ثم رجع الیّ فقال ان لی معک سهما و قد جعلته لعلی بن أبی طالب فهو جبرئیل علیه السّلام معاشر الناس ناشدتکم باللّه و برسوله هل رأیتم الفارس الذی حمل علی المشرکین من یسار العسکر ثم رجع فکلمنی فقال لی یا محمد ان لی معک سهما و قد جعلته لعلی بن ابی طالب فهو میکائیل فو اللّه ما دفعت لعلی الا سهم جبرئیل

ص:31

و میکائیل. و روی عن الرضا علیه السّلام ان علیا علیه السّلام قال یا رسول اللّه انت افضل ام جبرئیل قال یا علی ان اللّه تعالی فضّل انبیائه المرسلین و فضلنی علی جمیع النبیین و المرسلین و الفضل لک یا علی و للائمه من بعدک.

فایده

ما تضمنه الدلیل التاسع من قوله علیه السّلام لو کشف الغطاء لما ازددت یقینا مما استفاض نقله عنه علیه السّلام و قد اورد اصحابنا رضوان اللّه علیهم اشکالا فی هذا المقام و حاصله ان النبی صلّی اللّه علیه و آله قد کان یطلب زیاده المعرفه بقوله صلّی اللّه علیه و آله اللهم زدنی فیک معرفه و قوله صلّی اللّه علیه و آله تب علینا فإننا بشر ما عرفناک حق معرفتک. و علی هذا فیلزم ان یکون علی علیه السّلام اکمل فی المعرفه منه صلّی اللّه علیه و آله و قد تفصّی عنه محققونا بوجوه. أو لها ما نقل عن العلامه الحلی قدس اللّه روحه من أن المراد أن علیا علیه السّلام لما کانت ماده استعداده لمراتب المعرفه انقص من ماده استعداد النبی صلّی اللّه علیه و آله فکأنه علیه السّلام قال انی وصلت فی درجات المعرفه الدرجه التی لا اتعداها فلو کشف الحجاب و صار ما یدرک بالبصیره مدرکا بلبصر لما ازداد علمی و یقینی و هذا الجواب کما تری. و ثانیها ما قاله شیخنا البهائی طاب ثراه من أن قول امیر المؤمنین علیه السّلام منزل علی درجات القیامه و مراتبها و المعنی لو کشف الغطا عن مراتب الاخره و ما قاله الانبیاء علیهم السّلام فی وصفها لما ازددت علما فی معرفتها و انا فی هذه الدنیا فلا یکون قوله علیه السّلام فی المعرفه و درجتها بل فی احوال النشأه کما رواه رئیس المحدثین الشیخ الکلینی نور اللّه ضریحه عن اسحاق بن عمار قل سمعت ابا عبد اللّه علیه السّلام یقول ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله صلّی بالناس الصبح فنظر الی شاب فی المسجد و هو یخفق و یهوی برأسه مصفرا لونه قد نحف جسمه و غارت عیناه فی رأسه فقال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کیف اصبحت یا فلان قال اصبحت یا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله موقنا فعجب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من قوله و قال ان لکل یقین حقیقه فما حقیقه یقینک فقال ان یقنی یا رسول اللّه هو الذی احزننی و اسهر لیلی و أظمأ هو اجری فعرفت نفسی عن الدنیا و ما فیها حتی کأنی انظر الی عرش ربی و قد نصب الحساب و حشر الخلائق لذلک و انا فیهم و کأنی انظر الی اهل الجنه و هم یتنعمون فی الجنه و یتعارفون علی الارائک متکئون و کأنی انظر الی اهل النار و هم فیها معذبون مصطرخون و کأنی الان اسمع زفیر النار یدور فی مسامعی فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لاصحابه هذا عبد نور اللّه قلبه للایمان ثم قال له الزم ما انت علیه فقال الشاب ادع اللّه لی یا رسول اللّه ان ارزق الشهاده معک فدعا له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فلم یلبث ان خرج فی بعض غزوات النبی صلّی اللّه علیه و آله فاستشهد بعد تسعه نفر و کان هو العاشر.

ص:32

و فی روایه اخری ان ذلک الشاب هو حارثه بن مالک الانصاری. و ثالثها ما قاله بعض الاذکیاء من المعاصرین و هو ان یکون یقینا منصوبا علی المفعولیه لا علی التمییز و حاصله ان لی یقینا فی مراتب المعرفه و لو کشف الغطاء لم ازدد یقینا غیر ذلک الیقین ان یتغیر علمی و یحدث لی علم یغایره کما هو واقع فی علومنا و لیس المراد ان ذلک الیقین لا یقبل الزیاده و النقصان بل هو قابل له غیر انه لا یتغیر الی یقین یغایره. و رابعها ما خطر لنا و یعد هذا رأینا فی شرح استاذنا الاجل الشیخ علی اعلی اللّه شأنه علی شرح اللمعه و حاصله ان النبی صلّی اللّه علیه و آله کانت مراتب معرفته تتزاید یوما بعد یوم علی طول مده عمره الشریف و کان یحدث له بالوحی و الالهام من درجات المعرفه ما یعد الدرجه السابقه ذنبا بالنسبه الی الدرجه اللاحقه و لذا قال صلّی اللّه علیه و آله انی لاستغفر اللّه کل یوم سبعین مره من غیر ذنب فکان صلّی اللّه علیه و آله یطلب زیاده مراتب المعرفه فی حیوته لانها تفاض علیه آنا بعد آن و لما استکملت مدته استکمل له ما یلیق بمادته النبویه من افاضه العلوم اللایقه بذاته الشریفه التی هی منتهی مراتب البشر و لما مرض مرضه الذی انتقل الی جوار القدس طلب علیا و ادناه منه و علمه علوم مده عمره الشریف بلحظه واحده فلذا قال علیه السّلام لما سئل ما علمک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله انه علمنی الف باب من العلم ینفتح من کل باب الف باب و من هذا صار البطین لتراکم العلوم فی صدره الشریف فهو علیه السّلام بعد النبی صلّی اللّه علیه و آله یقول انی عرفت اللّه سبحانه بما علمته من النبی حتی لو کشف الغطاء لم ازدد علما یضاف الی معرفتی الکامله و یحتمل معان اخر ایضا.

نور مرتضوی

اشاره

فی بیان ان افضل الخلق بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله هو علی بن ابی طالب علیه السّلام و هذا علی سبیل الاغماض عن النور الاول لان من کان افضل من ابراهیم و نوح و موسی و عیسی بالدلائل السابقه لا یحتاج تفضیله علی غیرهم الی الدلیل و لکن قد وقع الخلاف بین جماهیر المسلمین فذهب الاشاعره و جماعه من المعتزله الی ان افضل الخلق بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله هو ابو بکر و ذهبت الشیعه و اکثر المعتزله الی ان الافضل علی بن ابی طالب علیه السّلام و الحق ان المعتزله لم یخالف احد منهم فی افضلیه علی علیه السّلام سوی شاذ نادر و اما الاشاعره فأن تفضیل ابی بکر و ان نقله عنهم علماؤهم المتأخرون الا ان المتقدمین منهم قد وافقوا الشیعه علی ما ذهبوا الیه و لننقل کلام اعلم محققیهم حتی یتضح الحال فنقول ذکر محمد بن عمر الرازی المعروف بابن خطیب الری (1)و هو اعلم علماء الاشعریه صاحب التصانیف الکثیره فانه قال فی الکتاب الذی صنفه و جعله دستورا لولده

ص:33


1- 22) هو الامام فخر الدین الرازی الشهیر المتوفی سنه (606) ه و قد یعبر عند السید الداماد قدس سره بامام المشککین.

و سماه کتاب الاربعین فی الفصل الخامس من المسئله التاسعه و الثلاثین فی بیان افضل الصحابه بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و اورد عشرین حجه فی ان علی بن ابی طالب علیه السّلام افضل الصحابه قال فی الحجه الثالثه ما هذا لفظه الحجه الثالثه ان علیا علیه السّلام کان اعلم الصحابه و الاعلم افضل و انما قلنا ان علیا کان اعلم الصحابه للاجمال و التفصیل اما الاجمال فهو انه لا نزاع فی ان علیا علیه السّلام کان فی اصل الخلقه فی غایه لذکاء و الفطنه و الاستعداد للعلم و کان محمد صلّی اللّه علیه و آله افضل الفضلاء و اعلم العلماء و کان علی علیه السّلام فی غایه الحرص فی طلب العلم و کان محمد صلّی اللّه علیه و آله فی غایه الحرص فی تربیته و فی ارشاده الی اکتساب الفضائل ثم ان علیا علیه السّلام ربّی من اول صغره فی حجر محمد صلّی اللّه علیه و آله و فی کبره صار ختنا له و کان یدخل الیه فی کل الاوقات و من المعلوم ان التلمیذ اذا کان فی غایه الذکاء و الحرص علی التعلم و کان الاستاذ فی غایه الفضل و فی غایه الحرص علی التعلیم ثم اتفق لمثل هذا التلمیذ ان یتصل بخدمه هذا الاستاذ من زمان الصغر و کان ذلک الاتصال بخدمته حاصلا فی کل الاوقات فانه یبلغ ذلک التلمیذ مبلغا عظیما و هذا بیان اجمالی فی ان علیا علیه السّلام کان اعلم الصحابه فأما ابو بکر فانه انما کان اتصل بخدمته فی زمان الکبر و ایضا ما کان یصل الی خدمته فی الیوم و اللیله الامره واحده زمانا یسیرا و اما علی علیه السّلام فانه اتصل بخدمته فی زمن الصغر و قد قیل العلم فی الصغر کالنقش فی الحجر و العلم فی الکبر کالنقش فی المدر فثبت بما ذکرنا ان علیا علیه السّلام کان اعلم من ابو بکر. و اما التفصیل فیدل علیه وجوه: الاول: ان اکثر المفسرین سلموا ان قوله وَ تَعِیَهٰا أُذُنٌ وٰاعِیَهٌ نزل فی حق علی علیه السّلام تخصیصه بزیاده الفهم یدل علی اختصاصه بمزید العلم.

الثانی: قوله صلّی اللّه علیه و آله أقضاکم علی و القضاء یحتاج الی جمیع أنواع العلوم فلما رجحه علی الکل فی القضاء لزم أنه رجحه علیهم فی کل العلوم و أما سائر الصحابه فقد رجحه کل واحد منهم علی غیره فی علم واحد کقوله (أفرضکم زید و أقرأکم أبی (1)) . الثالث: روی أن عمرا أمر برجم إمرأه ولدت لسته أشهر فنبهه علی علیه السّلام بقوله وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً فقال عمر لو لا علی لهلک عمر و روی أن أمرأه أقرت بالزنا و کانت حاملا فأمر عمر برجمها فقال له علی علیه السّلام إن کان لک سلطان علیها فما سلطانک علی ما فی بطنها فترک عمر رجمها و قال لو لا علی لهلک عمر فان قیل لعل عمر أمر برجمها من غیر تفحص عن حالها فظن أنها لیست بحامل فلما نبهه علی علیه السّلام ترک رجمها قلت هذا یقتضی أن عمر ما کان یحتاط فی سفک الدماء و هذا أشر من الأول و رووا أیضا أن عمر قال یوما علی المنبر إلا لا تغالوا مهور نسائکم فمن غالی فی مهر إمرأته

ص:34


1- 23) من هذا یعلم وجه تخصیصه صلّی اللّه علیه و آله علیا علیه السّلام بقوله اقضاکم علی و لم یخصه بسائر الاوصاف کقوله افقهکم او اعلمکم او افرضکم او غیرها فان القضاء لا بد فیه من اجتماع جمیع تلک الاوصاف باسرها ق

جعلته فی بیت المال فقامت عجوز فقالت یا عمر أ تمنع منا ما جعله اللّه لنا و قد قال اللّه تعالی وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اِسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً فقال عمر کلکم افقه من عمر حتی المخدرات فی البیوت و هذه الوقایع وقعت لغیر علی و لم یتفق مثلها لعلی. الرابع: نقل عن علی علیه السّلام انه قال و اللّه لو کسرت لی الوساده ثم جلست علیها لقضیت بین اهل التوراه بتوریتهم و بین اهل الانجیل بانجیلهم و بین اهل الزبور بزبورهم و بین اهل الفرقان بفرقانهم و اللّه ما من آیه نزلت فی بحر و لا بر و فی سهل و لا جبل و لا ارض و لا سماء و لا لیل و لا نهار الا و انا اعلم فیمن نزلت و فی أی شیء نزلت طعن ابو هاشم فی هذا فقال التوریه منسوخه فکیف یجوز الحکم بها الجواب من وجوه: الاول: لعل المراد شرح کمال علیه بتلک الاحکام المنسوخه علی التفصیل و بالاحکام الناسخه لها الوارده فی القرآن. الثانی: لعل المراد لو ان قضاه الیهود و النصاری یمکنون من الحکم و القضا علی وفق ادیانهم بعد بذل الجزیه و کان المراد انه لو جاز لمسلم ذلک لکان هو قادرا علیه الثالث لعل المراد انه یستخرج من التوریه و الانجیل نصوصا داله علی نبوه محمد صلّی اللّه علیه و آله و کان ذلک قویا فی التمسک بها. الخامس: انا نفحص عن احوال العلوم و اعظمها علم الاصول و قد جاء فی خطب امیر المؤمنین علیه السّلام من اسرار التوحید و العدل و النبوه و القضا و القدر و احوال المعاد ما لم یأت فی کلام سائر الصحابه و ایضا فجمیع فرق المتکلمین ینتهی آخر نسبتهم فی هذا العلم الیه اما المعتزله فانهم ینسبون انفسهم الیه و اما الاشعریه فکلهم ینتسبون الی الاشعری و هو کان تلمیذا لابی علی الجبائی المعتزلی و هو منتسب الی امیر المؤمنین علیه السّلام و اما الشیعه فانتسابهم الیه ظاهر و کلهم تلامذه علی علیه السّلام و اما الخوارج فهم مع بعدهم عنه کلهم منتسبون الی اکابرهم و اولئک الاکابر کانوا تلامذه علی بن ابی طالب علیه السّلام فبینا ان جمهور المتکلمین من فرق الاسلام منسوبه الیه و افضل فرق الامه الاصولیین و کان هذا منصبا عظیما فی الفضل و منها علم التفسیر و ابن عباس رضی اللّه عنه رئیس المفسرین و هو کان تلمیذ علی بن ابی طالب علیه السّلام و منها علم الفقه و کان فیه الدرجه و لهذا قال صلّی اللّه علیه و آله اقضاکم علی و قال علی بن ابی طالب علیه السّلام لو کسرت لی الوساده و جلست علیها لحکمت بین اهل التوریه بتوراتهم الخبر و منها علم الفصاحه و معلوم ان احدا من الفصحاء الذین بعده لم یدرکوا درجته و لا القلیل و منها علم النحو و معلوم انه انما ظهر منه و هو الذی ارشد ابا الاسود الدؤلی و منها علم تصفیه الباطن و معلوم ان نسبه هذه العلوم تنتهی الیه فثبت بما ذکرنا انه علیه السّلام کان استاذ العالمین بعد محمد صلّی اللّه علیه و آله فی جمیع الخصائل المرضیه و المقامات الشرعیه و اذا ثبت انه اعلم الخلق بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وجب ان یکون افضل الخلق بعده لقول اللّه تعالی قُلْ هَلْ یَسْتَوِی اَلَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا اَلْأَلْبٰابِ و قوله تعالی یَرْفَعِ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ اَلَّذِینَ

ص:35

أُوتُوا اَلْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ ثم قال ذلک الفاضل الاشعری الحجه العشرون اعلم ان الفضائل اما نفسانیه و اما بدنیه و اما خارجیه اما الفضائل النفسانیه و هو محصوره فی نوعین العلمیه و العملیه اما العلمیه فقد دللنا علی ان علم علی علیه السّلام کان اکثر من علم سائر الصحابه و یقوی ذلک ما روی ان علیا علیه السّلام قال علمنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الف باب من العلم فانفتح منم کل باب الف باب و اما الفضائل النفسانیه العملیه فأقسام منها العفه و الزهد و قد کان فی الصحابه جمع من الزهاد کأبی ذر و سلمان و ابی الدرداء و کلهم کانوا فیه تلامذه علی علیه السّلام و منها الشجاعه و قد کان فی الصحابه کأبی دجانه و خالد بن الولید و کانت شجاعته اکثر عنفا من شجاعه الکل أ لا تری ان النبی صلّی اللّه علیه و آله قال یوم الاحزاب لضربه علی خیر من عباده الثقلین و قال علی بن ابی طالب علیه السّلام ما قلعت باب خیبر بقوه جسمانیه و لکن بقوه ربانیه و منها السخاوه و قد کان فی الصحابه جمع من الاسخیاء و قد بلغ اخلاصه فی سخاوته الی ان اعطی ثلاثه اقراص فانزل اللّه تعالی فی حقه وَ یُطْعِمُونَ اَلطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً و منها حسن الخلق و قد کان مع غایه شجاعته و بسالته حسن الخلق جدا و قد بلغ فیه الی حیث نسبه اعداؤه الی الدعابه و منها البعد عن الدنیا و ظاهر انه مع انفتاح ابواب الدنیا علیه لم یظهر التنعم و التلذذ و کان مع غایه شجاعته اذا شرع فی صلاه التهجد و شرع فی الدعوات و التضرعات الی اللّه تعالی بلغ مبلغا لا یوازیه احد ممن جاء بعده من الزهاد و لما ضربه ابن ملجم علیه اللعنه قال فزت و رب الکعبه و منها الفضائل البدنیه فمنها القوه و الشده و کان فیها عظیم الدرجات حتی قیل انه یقطّ الهام قط الاقلام و منها النسب العالی و معلوم ان اشرف الانساب هو القرب من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و کان اقرب الناس نسبا الیه. و اما العباس فانه و ان کان عمّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الا ان العباس کان اخا لعبد اللّه من الاب لا من الام و اما ابو طالب فانه کان اخا لعبد اللّه من الاب و الام و ایضا فان علیا علیه السّلام کان هاشمیا من الاب و الام لانه علی بن ابی طالب بن عبد المطلب بن هاشم و امه فاطمه بنت اسد بن هاشم و منها المصاهره و لم یکن لاحد من الخلق مصاهره مثل ما کانت له و اما عثمان فهو و ان شارکه فی کونه ختنا لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الا ان اشرف اولاد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله هی فاطمه علیها السّلام و لذلک قال صلّی اللّه علیه و آله سیده نساء العالمین اربع و عدّ منهنّ فاطمه علیها السّلام و لم یحصل مثل هذا الشرف للبنتین اللتین هما زوجتا عثمان و منها انه لم یکن لاحد من الصحابه اولاد یشارکون اولاده فی الفضیله فالحسن و الحسین علیهما السّلام هما سیدا شباب اهل الجنه ولداه ثم انظر الی اولاد الحسن مثل الحسن المثنی و المثلث و عبد اللّه بن المثنی و النفس الزکیه و الی اولاد الحسین مثل الامام زین العابدین و الباقر و الصادق و الکاظم و الرضا علیهم السّلام فان هؤلاء الاکابر یعتدّ بفضیلتهم و علوّ درجاتهم علی کل مسلم و مما یدّل علی علو شأنهم ان افضل المشایخ و اعلاهم درجه ابو یزید البسطامی و کان سقّاء فی دار جعفر الصادق علیه السّلام و اما

ص:36

معروف الکرخی فانه اسلم علی ید علی بن موسی الرضا علیه السّلام و کان بواب داره و بقی علی هذه الحاله الی آخر عمره و معلوم ان امثال هذه الاولاد لم یتفق لاحد من الصحابه و لو اخذنا فی الشرح و الاطناب لطال انتهی کلام الرازی و فیه کفایه للعاقل المنصف و العجب من هؤلاء القوم مع نقلهم مناقبه و مدائحه فی کل باب و ایراد مطاعن منادعی الخلافه من المتخلفین کیف فضلوا غیره علیه حتی انهم لم یرضوا بالافضلیه بدرجه بل قالوا ان ابا بکر افضل من عمر بسبعین درجه و عمر افضل من عثمان بسبعین درجه و الخلاف انما وقع بینهم فی عثمان و علی فهل هما فی الفضل سواء الاکثر علی تفضیل عثمان علیه بسبعین درجه و الاقل علی المساواه و هذا هو المصیبه العظمی و الداهیه الکبری نعوذ باللّه من سوء عاقبتها و اما محققوهم کالتفتازانی و السید الشریف و اضرابهم فقد سمعت انهم بعد ان حاولوا إتمام مدحه من مدائح الثلاثه و لم یتم لهم لکثره الواردات علیه قالوا انا نکل هذا التفضیل الی السلف لحسن الظن بهم، و هذا منهم اعجب من الاول فان اللّه سبحانه قد ذم اقواما فی تقلیدهم الاباء و الاسلاف فی مسائل الاصول ذما شنیعا و العجب ان امثال هؤلاء الافاضل لم یرضوا فی تقلیدهم الاسلاف بالمسائل الفروعیه فکیف رضوا فی تقلیدهم بما هو اهم و اعلی الذی هو مسائل الاصول لکن ابلیس اغواهم و صیرهم عمیا و بکما فلا سمعا و لا بصرا روی عن عمر بن الخطاب قال و اللّه لقد تصدقت باربعین خاتما و انا راکع لینزل فیّ ما نزل بعلی بن ابی طالب فما نزل و کأنهم اخذوا التقلید من امامهم هذا.

فایده

فی ایضاح ما ذکره ذلک الفاضل: اما قوله بأن علیا علیه السّلام کان یدخل علی النبی صلّی اللّه علیه و آله فی کل حین فهو حق لان علیا علیه السّلام کان له المحرمیه بالنسبه الی بیت النبی صلّی اللّه علیه و آله فقد روی عنه علیه السّلام قال کنت معه فی بعض الغزوات فحمیت و لم یکن عند النبی صلّی اللّه علیه و آله سوی لحاف واحد و کانت معه زوجته عایئه فانا منی مه و مع زوجته تحت ذلک اللحاف و لما اقام لصلوه اللیل ثنی بعض اللحاف بینی و بین زوجته و قد رأت عائشه انه صلّی اللّه علیه و آله یقرّ به هذا القرب و کونه یدخل فی کل وقت هو احد الاسباب فی کون القرآن الذی کتبه علی علیه السّلام قد کان اکثر من القرانات التی کتبها کتّاب الوحی لان جبرئیل علیه السّلام قد کان یأتی الی النبی صلّی اللّه علیه و آله فی اکثر الخلوات و لا کان یدور معه فیها الا علی علیه السّلام و لذا قال علی علیه السّلام کان النبی صلّی اللّه علیه و آله یدیرنی معه کیف دار. و اما قوله بأن ابا بکر ما کان یدخل علی النبی صلّی اللّه علیه و آله الا مرّه واحده فهذا منه تواضع لابی بکر لانه ربما دخل من بین الایام مره واحده لمکان ابنته و فی هذا الموضع عجب عجیب و هو ان العامه نقلوا ان ابا هریره قد تفرد بنقل اثنی عشر الف حدیث لم یشارکه فی نقلها غیره و قد تنبه لهذا المعنی سراج الدین البقینی و هو من اعظم محققیهم فأبطل کل ما تفرد بنقله ابو هریره و قال ان وقت النبی صلّی اللّه علیه و آله قد کان مضبوطا بالنقل من الیسر

ص:37

و التواریخ و الاحادیث لانه کان یخرج عند طلوع الفجر الی المسجد و یصلّی بالناس و یبقی معقبا الی طلوع الشمس مع الناس ثم یدیر وجهه الی الناس حتی یقضی حوائجهم و یبقی معهم فی الکلام حتی یقرب الظهر فیدخل منزله و یخلو مع زوجاته الی صلاه الظهر ثم یخرج یصلّی بالناس و یحول وجهه الیهم بعد الصلوه لتعلیم الاحکام الی قبل الغروب فیدخل منزله الی وقت الصلوه ثم یخرج للصلوه بالناس فیدخل منزله و ینام مع زوجاته الی نصف اللیل ثم یقوم لصلوه اللیل الی طلوع الفجر فهذا لیله و ذاک نهاره ففی أی وقت تفرّد به ابو هریره مع بعده عن النبی صلّی اللّه علیه و آله فی النسب و الحسن حتی روی عنه هذه الاخبار المتکثره و انت اذا تصفحت اکثر اخبارهم وجدتها علی هذا المنوال و سیأتی تمام الکلام فیه ان شاء اللّه تعالی. و اما قوله ان القضاء یحتاج الی جمیع انواع العلم فهو کما قال و قد اطبق اصحابنا رضوان اللّه علیهم علی ان من شرائط القاضی ان یکون مجتهدا فی اربعه عشر علما و هی علوم الاجتهاد المذکوره فی کتب الاصحاب و اما قضاه الامصار فی هذه الاعصار فقد صار من جمله شرائطهم الجهل فی العلوم المذکوره و موافقه الحکام الجائرین لعله المجانسه و کل شکل لشلکه الف اما تری الفیل یألف الفیل و لعمرک انهم باعوا حظّهم من دار الامان بدار الغرور و سیعلم الذین ظلموا أی منقلب ینقلبون و کفی لهم بشاره قول الصادق علیه السّلام ان النواویس و هی طبقه من طبقات جهنم شکت الی اللّه عز و جل شدّه حرّها فقال لها عز و جل اسکتی فان موضع القضاه اشدّ حرا منک روی ابو حمزه الثمالی عن ابی جعفر علیه السّلام قال کان فی بنی اسرائیل قاض یقضی بینهم قال فلما حضره الموت قال لامرأته اذا مت فاغسلینی و کفنینی و ضعینی علی سریری و غطی وجهی فانک لا ترین سوءا فلما ان مات فعلت به ذلک ثم مکثت حینا و کشفت عن وجهه لتنظر الیه فاذا هی بدوده تقرض منخره ففزعت لذلک فلما کان اللیل اتاها فی منامها فقال لها افزعک ما رأیت قالت اجل لقد فزعت فقال اما انک فزعت فما کان ما رأیت الا من هوی اخیک فلقد اتانی و معه خصم له فلما جلسا الیّ قلت اللهم اجعل الحق له و وجه القضاء له علی صاحبه فلما اختصما لیّ کان الحق له فرأیت ذلک بیّنا فی القضاء له علی صاحبه فأصابنی ما رأیت لموضع هوی کان معه و ان وافقه الحق و روی حریز عن ابی بصیر عن ابی عبد اللّه علیه السّلام قال ایما رجل کان بینه و بین اخ له مماراه فی حق له فدعاه الی رجل من اخوانکم لیحکم بینه و بینه فأبی إلاّ ان یرافعه الی هؤلاء یعنی القضاه مان بمنزله الذین قال اللّه أَ لَمْ تَرَ إِلَی اَلَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی اَلطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ و قال الصادق علیه السّلام القضاه أربعه ثلاثه فی النار و واحد فی الجنه رجل قضی بجور و هو یعلم فهو فی النار و رجل قضی بجورهم و هو لا یعلم فهو فی النار و رجل قضی بحق و هو لا یعلم فهو فی النار و رجل قضی بحق و هو یعلم فهو فی الجنه و أغلب قضاه هذه الاعصار من

ص:38

الاولین لانهم أخذوا القضاء بالبذل لمن هو أعلی منهم أو بالمیراث من أسلافهم أو بهما جمیعا و أما أخذ الحق بحکمهم و ان کان حقا فقد مال بعض مشایخنا و بعض من تقدمنا الی عدم جوازه و لعله الاولی لما رواه مشائخنا المحدثون فی کتب الاصول عن عمر بن حنظله قال سألت ابا عبد اللّه علیه السّلام عن رجلین من اصحابنا یکون بینهما منازعه فی دین أو میراث فتحاکما الی السلطان أو الی القضاه أ یحلّ ذلک فقال من تحاکم الی الطاغوت فحکم له فأنما یأخذه سحتا و ان کان حقه ثابتا لأنه أخذه بحکم الطاغوت و قد امر اللّه عز و جل ان یکفر بها قلت کیف یصنعان قال انظروا الی من کان منکم قد روی حدیثنا و نظر فی حلالنا و حرامنا و عرف احکامنا فلترضوا به حکما فأنی قد جعلته علیکم حاکما فاذا حکم بحکمنا فلم یقبل منه فانما بحکم اللّه استخف و علینا ردّ و الرادّ علینا الرادّ علی اللّه و هو علی حدّ الشرک باللّه عز و جل و یستفاد من هذا الحدیث ان علماء الامامیه رضوان اللّه علیهم فی هذه الاعصار منصوبون للقضاء من الامام علیه السّلام عموما و لا یجوز لاحد ردّ حکمهم و من ردّ حکمهم علیهم کان علی حدّ الشرک باللّه و لا یبعد ان یقال یجب علی العلماء و المجتهدین فی مثل هذه الاعصار اذا تمکنوا من القضاء ان یتصدوا له و ان یظهروا علومهم فإنّ بدع القضاه قد ظهرت و قال صلّی اللّه علیه و آله اذا ظهرت البدع فلیظهر العالم علمه و من لم یظهره الجمه اللّه لجاما من نار. و اما قوله فی الثالث ان عمر قال لو لا علی لهلک عمر قال صاحب الکشاف و هو من علماء الحنفیه ان عمر قال هذه الکلمه فی سبعین موضعا حتی اشتهرت فی الامثال و نقلها علماء العربیه فی بحث لو الشرطیه. و اما قول عمر بعد رد المرأه علیه کلکم افقه من عمر حتی المخدرات فی البیوت فقد نقل علماء الفریقین انه قال بعد هذا ان لی شیطانا یعترینی فاذا عثرت فقومونی و اذا غلطت فسددونی و لا تدعوا النساء تردّ علیّ کلامی و قد صدق فی هذا القول و نقل ایضا مثله عن ابی بکر و هو صادق ایضا. و اما قول علی علیه السّلام لو کسرت لی الوساده ثم جلست علیها الحدیث معناه انی لو تمکنت من الحکومه بین الناس من غیر منازع و هذا یدل علی انه علیه السّلام لم یکن متمکنا فی وقت خلافته من اقامه الاحکام علی وجهها لما تقدمه المتخلفون فی البدع فصار لا یقدر ان یغیر ما فعلوه فمنه عزل شریح عن القضا اراده علیه السّلام فلم یتمکن منه لانه کان منصوبا من قبل المتقدمین و منه صلاه الضحی فلقد ارسل ابنه الحسن علیه السّلام ان ینادی فی مساجد الکوفه ان لا تصلی فضج الناس ضجه واحده و قالوا وا عمراه امرنا بالصلوه و انت تنهانا عنها أ رأیت الذی ینهی عبدا اذا صلّی و منه رد الفدک و العوالی الی اولاد فاطمه فانه کان مظنه الفتنه و الفساد بتغلیط من تقدمه و قد روی الصدوق طاب ثراه فی کتاب العلل عللا أخری منها ما رواه مسندا الی ابی بصیر عن ابی عبد اللّه علیه السّلام قال قلت له لم لم یأخذ امیر المؤمنین علیه السّلام فدکا لمّا ولّی الناس و لأیه عله ترکها فقال لأن الظالم و المظلوم قد کانا قدما علی اللّه عز و جل و اثاب اللّه المظلوم و عاقب الظالم فکره ان

ص:39

یسترجع شیئا قد عاقب اللّه علیه غاصبه و اثاب علیه المغصوبه و ذکر ایضا جوابا آخر رواه باسناده الی ابراهیم الکرخی قال سألت ابا عبد اللّه علیه السّلام فقلت لأی عله ترک امیر المؤمنین علیه السّلام فدکا لما ولی الناس فقال للاقتداء برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لما فتح مکه و قد باع عقیل بن ابی طالب داره فقیل له یا رسول اللّه الا ترجع الی دارک فقال صلّی اللّه علیه و آله و هل ترک لنا عقیل دارا و نحن اهل بیت لا نسترجع شیئا شیئا یؤخذ منّا ظلما فلذلک لم یسترجع فدکا لما ولی و ذکر ایضا جوابا ثالثا باسناده الی علی بن فضال عن ابی الحسن علیه السّلام قال سألته عن امیر المؤمنین علیه السّلام لم لم یسترجع فدکا لما ولی الناس فقال لانّا اهل بیت لا یأخذ لنا حقوقنا ممن ظلمنا الا هو یعنی اللّه و نحن اولیاء المؤمنین انما نحکم لهم و نأهذ حقوقهم ممن ظلمهم و لا نأخذ لانفسنا و هذا احد اسباب غضب فاطمه علیها السّلام علی ابی بکر و عمر روی اصحابنا ان رجلا من اولاد البرامکه عرض لعلی بن موسی الرضا علیه السّلام بخراسان و لزم لجام دابته و قال ما تقول فی ابی بکر و عمر فقال له سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الا اللّه و اللّه اکبر فألح السائل علیه فی کشف الجواب فقال علیه السّلام کانت لنا ام صالحه ماتت و هی علیهما ساخطه و لم یأتنا بعد موتها خبر انها رضیت عنهما و ذکر ابو هلال العسکری ان اول من رد فدکا علی ورثه فاطمه علیها السّلام عمر بن عبد العزیز و کان معاویه أقطعها لمروان بن الحکم و عثمان بن عفان و یزید بن معاویه و جعلها بینهم اثلاثا ثم قبضت من ورثه فاطمه علیها السّلام فردها السفاح ثم قبضت منهم فردها علیهم المأمون و قبضت منهم بعد المأمون فردها علیهم الواثق ثم قبضت فردها علیهم المنتصر ثم قبضت فردها علیهم المعتمد ثم قبضت فردها علیهم المعتضد ثم قبضت فردها علیهم الراضی و اما حدودها فقال موسی بن جعفر علیهما السّلام ان حدها الاول عریش مصر و الحد الثانی دومه الجندل و الحد الثالث تیما و الحد الرابع جبل احل من المدینه. و اما قوله و منها علم التفسیر الی اخره فقد تحقق فی الاخبار من العامه و الخاصه ان قوله تعالی وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ المراد به علی بن ابی طالب علیه السّلام و هو الذی فسّر الباء من بسم اللّه الرحمن الرحیم لابن عباس فقل یا ابن عباس لو طال اللیل لطلناه و فی الروایات الخاصه عنه علیه السّلام انه قال علم ما کان و ما یکون کله فی القرآن و علم القرآن کله فی سوره الفاتحه و علم الفاتحه کله فی البسمله منها و علم البسمله کله فی بائها و انا النقطه تحت الباء و هذا الحدیث من مشکلات الاخبار و اکثر الاشکالات انما هو فی قوله و انا النقطه تحت الباء و یحتمل ان یکون معناه أنّی أبین علوم القرآن و أوضح مجملاتها کما ان نقطه الباء توضحه و تمیز عما یشارکه فی الصوره کالتاء المثناه و الثناء المثلثه و یحتمل معان کثیره لا یخفی بعضها علی اولی الالباب و الحاصل ان العلوم کلها تنتهی الیه و لم یؤخذ علم الا منه و العلماء کلهم تلامیذه اما المعتزله فلأن کبیرهم واصل بن عطا تلمیذ ابی هاشم بن عبد اللّه بن محمد بن الحنفیه و ابو هاشم تلمیذ ابیه و ابو تلمیذ علی علیه السّلام و اما الاشعریه فانهم ینتهون الی ابی الحسن الاشعری و هو

ص:40

تلمیذ واصل بن عطا و کل فقیه فی الاسلام فإلیه یعزی اما مالک فأخذ الفقه عن ربیعه الرای و هو أخذه عن عکرمه و هو عن عبد اللّه بن عباس و هو عن علی علیه السّلام و اما ابو حنیفه فعن الصادق علیه السّلام و اما الشافعی فهو تلمیذ مالک و اما الحنبلی فهو تلمیذ الشافعی. و اما قوله منها علم النحو و هو الذی علمه الدؤلی قال ابو القاسم الزجاج فی امالیه حدثنا ابو جعفر محمد بن رستم الطبری قال حدثنا ابو حاتم السجستانی قال حدثنا یعقوب بن اسحاق الحضرمی قال حدثنا سعید بن مسلم الباهلی قال حدثنا ابی عن جدی عن ابی الاسود الدؤلی قال دخلت علی علی بن أبی طالب علیه السّلام فرأیته مطرقا مفکرا فقلت فیم تفکر یا أمیر المؤمنین قال أنی سمعت ببلدکم هذا لحنا فأردت ان اصنع کتابا فی اصول العربیه فقلت ان فعلت هذا احییتنا و بقیت لنا هذه اللغه ثم أتیته بعد ثلاث فألقی الیّ صحیفه فیها بسم اللّه الرحمن الرحیم الکلام کله اسم و فعل و حرف فالاسم ما أنبأ عن المسمی و الفعل ما أنبأ عن حرکه المسمی و الحرف ما أنبأ عن معنی لیس بأسم و لا فعل ثم قال لی تتبعه و زد ما وقع لک و اعلم یا ابا الاسود ان الاشیاء ثلاثه ظاهر و مضمر و شیء لیس بظاهر و لا مضمر و انما تتفاضل العلماء فی معرفه ما لیس بظاهر و لا مضمر قال ابو الاسود فجمعت منه اشیاء و عرضتها علیه فکان من ذلک حروف النصب فذکرت فیها إنّ و أنّ ولیت و لعل و کأنّ و لم أذکر لکن فقال لی لم ترکتها فقلت لم احسبها فیها فقال بل هی منها فزدها فیها انتهی. و ذکر ابن الاثیر فی المثل السائر فی ابتداء وضع النحو ان ابنه لابی الاسود الدؤلی قالت له یوما یا أبت ما أشد الحر فضمت الدال و کسرت الراء، فظنها ابوها مستفهمه فقال شهر آب فقالت یا أبت إنما أخبرتک و لم أسئلک فأتی ابو الاسود الی امیر المؤمنین علیه السّلام و قال له یا امیر المؤمنین ذهبت لغه العرب و اخبره بخبر بنته فقال صلوات اللّه علیه، هلّم صحیفه ثم املی علیه اصول النحو و هذه الکلمات هی اصل علوم العربیه و قد بسطت الکلام فی هذا المقام فی کتبنا النحویه. قوله و مها علم تصفیه الباطن اراد به علم ریاضه النفس الذی تدعیه الصوفیه و تسمیه العلم الحقیقی و کان علیه السّلام یقول انه ما عرض لی امران الا اخترت اشقهما علی بدنی و لعلک تقول ان هذا مناف لقول الباقر علیه السّلام فیما رواه الشیخ (ره) فی کتاب الاستبصار فی باب من احرم قبل المیقات لا یعرض لی بابان کلاهما حلال الا ان أخذت بالیسیر و ذلک لان اللّه یسیر یحب الیسیر و یعطی علی الیسیر ما لا یعطی علی العنف و وجه التوفیق اما یأن نقول کل امام مکلف بتکالیف خاصه به فلعل هذا من ذاک و اما بأن نقول ان الباقر علیه السّلام کان بادنا، و قد کان بدانته تمنعه عن ارتکاب التکالیف الشاقه کما روی عنه علیه السّلام انه کان یصلی بعض النوافل جالسا و کان یعتذر بکثره اللحم و البدانه. و اما قوله منها العفه و الزهد فحاله فیه مشهور و هو علی الالسن مذکور فی الکتب مسکور روی العامه و الخاصه انه دخل ضرار بن ضمره اللیثی علی معاویه فقال له صف علیا فقال أو لا تعفینی من ذلک فقال لا أعفیک فقال کان

ص:41

و اللّه بعید المدی شدید القوی یقول فصلا و یحکم عدلا یتفجر العلم من جوانبه و تنطق الحکمه من نواحیه یتوحش من الدنیا و زهرتها و یستأنس باللیل و وحشته کان و اللّه غریز العبره طویل الفکره یقلّب کفه و یخاطب نفسه و یناجی ربه یعجبه من اللباس ما خشن و من الطعام ما جشب کان و اللّه فینا کأحدنا یدنینا اذا اتیناه و یجیبنا اذا سئلناه و کنا مع دنوه منا و قربنا منه لا نکلمه لهیبته لا نرفع اعیننا الیه لعظمته فان تبسم فعن مثل اللؤلؤ المنظوم یعظم اهل الدین و یحب المساکین لا یطمع القوی فی باطله و لا ییأس الضعیف من عدله و اشهد باللّه لقد رأیته ف بعض مواقفه و قد أرخی اللیل سدوله و غارت نجومه و هو قائم فی محرابه قابض علی لحیته یتململ تململ السلیم و یبکی بکاء الحزین فکأنی الان أسمعه و هو یقول یا دنیا یا دنیا أبی تعرضت أم ألیّ تشوقت هیهات هیهات غریّ غیری لا حاجه لی فیک قد طلقتک ثلاثا لا رجعه فیک فعمرک قصیر و خطرک یسیر و املک حقیر آه آه من قله الزاد و بعد السفر و وحشه الطریق و عظم الموقف فوکفت دموع معویه علی لحیته فنشفها بکمه و اختنق القوم بالبکاء ثم قال کان و اللّه ابو الحسن ذکلک فکیف کان حبک ایاه قال کحب ام موسی لموسی و اعتذر الی اللّه من التقصیر، فقال کیف صبرک عنه یا ضرار قال صبر من ذبح واحدها علی صدرها فهی لا ترقی عبرتها و لا تسکن حرارتها. ثم قل و خرج و هو باک فقال معویه اما لو انکم فقدتمونی لما کان فیکم من یثنی علیّ مثل هذا الثناء فقال له بعض من کان حاضرا الصاحب علی قدر صاحبه، و روی عن سوید بن غفله قال دخلت علی امیر المؤمنین علیه السّلام بعد ما بویع بالخلافه و هو جالس علی حصیر صغیر لیس فی البیت غیره فقلت یا أمیر المؤمنین بیدک بیت المال و لست أری فی بیتک شیئا مما یحتاج الیه البیت فقال علیه السّلام یا ابن غفله ان البیت لا یتأثث فی دار النقله و لنا دار أمن قد نقلنا الیخا خیر متاعنا و انا عن قلیل صائرون، و کان علیه السّلام اذا اراد ان یکتسی دخل السوق فشیتری الثوبین فیخیر قنبر اجودهما، و یلبس الاخر ثم یأتی النجار فیمد له احدی کمیه و یقول له خذ بقدومک و یقول هذه تخرج فی مصلحه أخری و یبقی الکم الاخری بحالها و یقول هذه نأخذ فیها من السوق للحسن و الحسین. و روی عن الاسود و علقمه، قال دخلنا علی علی علیه السّلام و بین یدیه طبق من خوص علیه قرص أو قرصان من شعیر، و ان اسطار النخاله لیبین فی الخبز، و هو یکسره علی رکبتیه و یأکل بملح جریش فقلنا لجاریه له اسمها فضه الا نخلت هذا الدقیق لامیر المؤمنین علیه السّلام فقالت أ یأکل هو المهنی و یکون الوزر فی عنقی فتبسم و قال انا امرتها ان لا تنخله قلنا و لم یا أمیر المؤمنین قال ذلک اجدر ان تذل النفس و یقتدی فی المؤمن فالحق باصحابی. و اما سلمان و ابو ذر فحالهما فیه مشهور، روی الشیخ الورام طاب ثراه ان سلمان الفارسی لما مرض مرضه الذی مات أتاه سعد یعوده فقال کیف انت یا عبد اللّه فبکی فقال ما یبکیک فقال و اللّه ما أبکی حرضا علی الدنیا و لا حبا لها و لکن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عهد الینا عهدا

ص:42

فقال لیکن بلاغ احدکم من الدنیا کزاد راکب فأخشی ان تکون قد جاوزنا مره و هذه الاساور حولی و لیس حوله الا مطهره فیها ماء و اجانه و جفنه و دخل رجل علی سلمان الفارسی رضی اللّه عنه فلم یجد فی بیته الا سیفا و مصحفا فقال ما فی بیتک الا ما أری قال ان امامنا عقبه کؤدا و انا قدمنا متاعنا الی المنزل اولا فاولا و قال وقع الحریق فأخذ سلمان سیفه و مصحفه و قال هکذا ینجو المخفون. و فی عیون الاخبار باسناده الی الصادق علیه السّلام قال دعی سلمان ابا ذر رحمه اللّه علیهما الی منزله فقدّم الیه رغیفین فأخذ أبو ذر رضی اللّه عنه الرغیفین فقبلهما فقال سلمان رضی اللّه عنه یا ابا ذر لأی شیء تقلّب هذین الرغیفین قال خفت الا یکونا ناضجین فغضب سلمان من ذلک غضبا شدیدا ثمّ قال ما اجرأک حیث یقلب الرغیفین فو اللّه لقد عمل فی هذا الخبز الماء الذی تحت العرش و عملت فیه الملائکه حتی القوه الی الریح و عملت فیه الریح و حتی القته الی السحاب و عمل فیه السحاب حتی امطره الی الارض و عمل فیه الرعد و الملائکه حتی وضعوه و عملت فیه الارض و الخشب و الحدید و البهائم و النار و الحطب و الملح و ما لا احصیه اکثر فکیف لک ان تقوم بهذا الشکر فقال ابو ذر الی اللّه اتوب و استغفر اللّه مما أحدثت و الیک اعتذر مما کرهت قال و دعا سلمان ابا ذر رحمه اللّه علیهما ذات یوم الی ضیافته فقدم الیه جرابه کسره یابسه و بلّها من رکوته فقال ابو ذر ما أطیب هذا الخبر لو کان معه ملح فقام سلمان و خرج فرهن رکوته و حمل الیه فجعل ابو ذر یأکل من ذلک الخبز و یذّر علیه من ذلک الملح و یقول الحمد للّه الذی رزقنا هذه القناعه فقال سلمان لو کانت قناعه لم تکن رکوتی مرهونه. و روی انه لما بعث الی المدائن رکب حماره وحده فأتصل بالمداین خبر قدومه فاستقبله اصناف الناس علی طبقاتهم فلما رأوه قالوا ایها الشیخ این خلفت قال و من امیرکم قالوا الامیر سلمان الفارسی (ره) صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال لا اعرف الامیر و انا سلمان و لست بأمیر فترجلوا له و قادوا الیه المراکب و الجنائب فقال ان حماری هذا خیر لی و ارفق فلما دخل البلد ارادوا ان ینزلوه دار الاماره قال کیف انزل دار الاماره و لست بأمیر فنزل علی حانوت فی السوق فقال ادعوا لی صاحب الحانوت فاستاجر منه و جلس هناک یقضی بین الناس و کان معه و طاء یجلس علیه و مطهره یتطهر بها للصلوه و عکازه یعتمد علیها فی المشی فاتفق ان سیلا وقع فی البلد و ارتفع صیاح الناس بالویل و العویل یقولون وا اهلاه و والداه و امالاه فقام سلمان و وضع و طائه فی عاتقه و اخذ مطهرته و عکازته بیده و ارتفع علی الصعید و قال هکذا ینجو المخففون یوم القیامه. و اما قوله لضربه علی خیر من عباده الثقلین الی یوم القیامه فهو مما استفاض نقله بل کان متواترا و قد اعترض بعضهم بأنه کیف جاز ان یکون ضربه واحده خیرا من عباده الجن و الانس الی یوم القیامه و اجاب عنه العامه و الخاصه اما الخاصه فقالوا ان ضربه ابن عبد ود انما قصد بها وجه اللّه سبحانه و لم یقصد اظهار الشجاعه المتعارفه بین

ص:43

الشجعان مع ان قتل مثله مما تفخر به اکابر العرب لانه کان یعدّ بألف رجل فاخلاص نیته علیه السّلام فی قتل مثل هذا اوجب له الفضل علی عباده الثقلین و یؤیده انه علیه السّلام لما صرعه و رکب علی صدره ضجّ المسلمون و قالوا یا رسول اللّه قل لعلی یجعل علی ازهاق روحه فقال دعوه هو اعلم بما یصنع منکم و لما قمع رأسه و اتی به الی النبی صلّی اللّه علیه و آله فقال ما بالک یا علی توقفت فی قطع رأسه فقال یا رسول اللّه أننی لما صرعته شتمنی فغضبت علیه و خفت ان اقتله لاجل شتمه ایای فتوقفت حتی سکن غضبی فقتلته لاجل وجه اللّه سبحانه. و اما الوجه الذی ذکره جمهور المخالفین فهو ان الاسلام ذلک الوقت کان منحصرا فی المدینه المشرفه فلو غلب ابن ودّ علی الاسلام ذلک لیوم لانهدم اساس الایمان فضربه علی علیه السّلام هی التی بسببها بقی الاسلام فهی اصل فی وجوده و عباده الثقلین فرع علیها و الاصل اشرف من فرعه و هذا المعنی لطیف جدا و یؤیده قوله صلّی اللّه علیه و آله حین برز علی علیه السّلام برز الاسلام کله الی الکفر کله. و فی هذا المقام روی قیس بن هلال ان ابن ود نادی عمر بأسمه یا عمر فحاد عنه و لاذ بأصحابه حتی تبسم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مما داخله من الرعب و لقد قال لاصحابه الاربعه اصحاب الکتاب الذین تعاهدوا علیه الرأی أری و اللّه ان ندفع محمدا برمته و نسلم قال امیر المؤمنین علیه السّلام انهم قالوا هذا القول حین جاء العدوّ من فوقنا و من تحت ارجلنا کما قال اللّه تعالی وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِیداً وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ اَلظُّنُونَا وَ إِذْ یَقُولُ اَلْمُنٰافِقُونَ وَ اَلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً فقال صاحبه لا و لکن نتخذ صنما عظیما نعبده لانا لا نأمن ان یظفر ابن ابی کبشه فیکون هلاکنا و لکن یکون ذخرا فان ظفرت قریش اظهرنا عباده هذا الصنم و اعلمناهم اننا لم نفارق دیننا و ان رجعت دوله ابن ابی کبشه کنا مقیمین علی عباده الصنم سرا فأخبر بها جبرئیل علیه السّلام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فخبرنی بذلک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بعد قتل عمر بن عبد ودّ فدعاهما فقال کم صنم عبدتما فی الجاهلیه فقالا یا محمد لا تعیرنا بما فی الجاهلیه فقال کم صنما تعبدان الیوم فقالا و الذی بعثک بالحق نبیا ما نعبد الا اللّه منذ اظهرنا لک من دینک ما اظهرنا فقال یا علی خذ هذا السیف ثم انطلق الی موضع کذا و کذا فاستخرج الصنم الذی یعبد انه فأت به فان حال بینک و بینه أحد فاضرب عنقه فانکبا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقبلانه ثم قالا استرنا یسترک اللّه فقلت انا ضامن لهما من اللّه و رسوله ان لا یعبدا الا اللّه و لا یشرکا به شیئا فعاهدا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی ذلک و انطلقت حتی استخرجت الصنم من موضعه ثم انصرفت الی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فو اللّه لقد تبین ذلک فی وجوههما.

و قد ابدی ابن ابی الحدید عذرهما حیث قال:

عذرتکما إن الحمام لمبغض و ان بقاء النفس للنفس محبوب

دعا قصب العلیاء یملکها امرء بغیر افاعیل الدنائه مغصوب

ص:44

و لا تعجب من هذا الحدیث فأنه قد روی فی الاخبار الخاصه ان ابا بکر کان یصلی خلف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و الصنم معلق فی عنقه، و سجوده له. و یوضح هذا المعنی ما ذکره البلاذری و هو من الجمهور فی تأریخه قال لما قتل الحسین بن علی علیه السّلام کتب عبد اللّه بن عمر الی یزید بن معاویه، اما بعد فقد عظمت الرزیه و جلّت المصیبه، و حدث فی الاسلام حدث عظیم و لا یوم کیوم الحسین فکتب الیه یزید لعنه اللّه یا احمق إنا جئنا الی بیوت منجده و فرش ممهده و وسائد منضده فقاتلنا عنها فان یکن الحق لنا فعن حقنا و ان یکن لغیرنا فابوک اول من سنّ هذا و ابتزه و استأثر بالحق علی اهله فبعث الی عبد اللّه بن عمر عهدا کتبه ابوه الی معاویه هذا عهد من عمر بن الخطاب الی معاویه بن ابی سفیان: اعلم یا معاویه ان محمدا قد جاء بالافک و السحر و منعنا من اللات و العزّی و حوّل وجوهنا الی الکعبه التی یزعم انها القبله الاسلامیه، فکان هذا من غایه غلّوه و علوّه و مهارته فی السحر الذی بهر به علی موسی و عیسی و کافه بنی اسرائیل، و نحن علی الذی کنا قبل ذلک و ما ترکنا اللات و العزّی و الهبل، و لما توفی محمد تواطینا مع اربعین رجلا من اهل نحلتنا و شهدنا انه قال الائمه من قریش، و عزلنا علیا عن الخلافه التی فوضها الیه و جعلها مخصوصه له ثم کتفناه و اخرجناه من بیته و جئنا به الی ابی بکر و امرنا الناس ببیعته، و کنا نظاهر بسنه محمد لئلا یهرب الناس عنا و لکنّا فی باطن الامر علی الذی کنّا قبل ذلک انتقمنا من اولاده و ذراریه علی حسب طاقتنا و قدرتنا، و اما انت یا معاویه فأوصیک الا تسمح فیها و اقتل من اولاده و احفاده ما تصل الیه یدک و قدرتک، و لو لم تقدر علی استیصال طائفته خوفا منم تنّفر الناس و تباعدهم عنک و خروجهم علیک فکن فی باطن الامر علی دفعهم و ازالتهم عن مقامهم و انحطاط من مراتبهم، و لا تخرج محبه اللات و العزی من قلبک، فانها طریقنا و طریق آبائنا و انا علی اثارهم مقتدون. فان قلت فاذا کان حالهما هذا من حب الاصنام و عبادتهما فما سبب مبادرتهما الی الاسلام فی اوائله و النبی صلّی اللّه علیه و آله بمکه زادها اللّه شرفا و تعظیما، قلت هذه شبهه قدیمه فتحتاج الی جواب من المعصوم علیه السّلام و قد روی صاحب کتاب الاحتجاج عن سعد بن عبد اللّه القمس الاشعری حدیثا طویلا قال فیه انی بلیت بأشد النواصب منازعه فقال لی یوما معاشر الروافض تقولون ان الاول و الثانی کانا منافقین و تستدلون علی ذلک بلیله العقبه اخبرنی عن اسلامهما کان عن طوع و رغبه او کان عن اکراه و اجبار فاحترزت عن جواب ذلک و قلت مع نفسی ان کنت اجبته بأنه کان عن طوع فیقول لا یکون علی هذا الوجه ایمانهما عن تفاق، و ان قلت کان عن اکراه و اجبار لم یکن فی ذلک الوقت للاسلام قوه حتی یکون اسلامهما باکراه و قهر، فرجعت عن هذا الخصم علی حال ینقطع کبدی، فکتبت مسائل کثیره و قصدت مولای الحسن العسکری علیه السّلام فدخلت علیه و صاحب الزمان

ص:45

علیه السّلام جالس معه و هو غلام، فاجابنی مولانا صاحب الزمان علیه السّلام عن المسائل کلها ثم قال: و اما ما قال لک الخصم بأنهم اسلما طوعا أو کرها لم لم تقل بل انهما اسلما طمعا و ذلک انهما کانا یخالطان الیهود و یخبرون بخروج محمد صلّی اللّه علیه و آله و استیلائه علی العرب من التوریه و الکتب المتقدمه، و ملاحم قصه محمد صلّی اللّه علیه و آله و یقولون لهما یکون استیلاؤه علی العرب کاستیلاء بخت نصر علی بنی اسرائیل الا انه یدّعی النبوه و لا یکون من النبوه فی شیء فلما ظهر امر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله تساعدا معه علی شهاده ان لا اله الا اللّه و ان محمدا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله طمعا ان یجدا من جهه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ولایه بلد اذا انتظم امره و حسن حاله و استقامت ولایته فلما ایسا من ذلک فتوافقا مع امثالهما لیله العقبه، و کان حالهما کحال طلحه و الزبیر اذ جاءا علیا علیه السّلام و بایعاه طمعا ان یکون لکل واحد منهما ولایه، فلما لم یکن ذلک و أیسا من الولایه نکثا بیعته و خرجا علیه حتی آل امر کل واحد منهما الی ما یؤل الیه امر من ینکث العهود و المواثیق. و بالجمله فشجاعه علی علیه السّلام مما لا یحتاج بیانها الی الاستدلال روی البرسی فی کتابه لما وصف وقعه خیبر، و ان الفتح فیها کان علی ید علی علیه السّلام ان جبرئیل علیه السّلام جاء الی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مستبشرا بعد قتل مرحب فسئله النبی صلّی اللّه علیه و آله عن استبشاره فقال یا رسول اللّه ان علیا لما رفع السیف لیضرب به مرحبا امر اللّه سبحانه اسرافیل و میکائیل ان یقبضا عضده فی الهوی حتی لا یضربه بکل قوته، و مع هذا قسمه نصفین و کذا ما علیه من الحدید و کذا فرسه و وصل السیف الی طبقات الارض فقال لی اللّه سبحانه یا جبرئیل بادر الی تحت الارض و امنع سیف علی عن الوصول الی ثور الارض حتی لا تنقلب الارض فمضیت فامسکته فکان علی جناحی اثقل من مدائن قوم لوط و هی سبع مدائن قلعتها من الارض السابعه، و رفعتها فوق ریشه واحده من جناحی الی قرب السماء، و بقیت منتظرا الامر الی وقت السحر حتی امرنی اللّه بقلبها فما وجدت لها ثقلا کثقل سیف علی فسأله النبی صلّی اللّه علیه و آله لم لا قلّبتها من ساعه رفعها فقال یا رسول اللّه انه قد کان فیهم شیخ کافر نائم علی قفاه و شیبته الی السماء فاستحی اللّه سبحانه ان یعذبهم فلما کان وقت السحر انقلب ذلک الشائب علی قفاه فأمرنی بعذابها و فی ذلک الیوم لما فتح الحصن و اسروا نسائهم فکان فیهن صفیه بنت ملک الحصن فأتت النبی صلّی اللّه علیه و آله و فی وجهها اثر شجّه فسئلها النبی صلّی اللّه علیه و آله عنها فقالت ان علیا علیه السّلام لما اتی الحین و تعسر علیه اخذه اتی الی برج من بروجه فهزّه فاهتز الحصن کله و کل من کان فوق مرتفع سقط عنه و انا کنت جالسه فوق سریری فهویت من علیه فاصابنی السریر فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله یا صفیه ان علیا لما غضب و هزّ الحصن غضب اللّه لغضب علی فزلزل السموات کلها حتی خافت الملائکه و وقعوا علی وجوههم، و کفی بها شجاعه ربانیه. و اما باب خیبر فقد کان اربعون رجلا یتعاونون علی سدّه وقت اللیل و لما دخل الحصن طار ترسه ممن یده من کثره الضرب فقلع الباب و کان فی یده

ص:46

بمنزله الترس، یقاتل و هو فی یده حتی فتح اللّه علیه، و روی ان بعضهم دخل علیه ذات یوم و بین یدیه خبز یابس و هو یرید کسره فیعجز عنه فیضعه علی رکبته حتی یقدر علیه، فقال له ذلک الرجل یا علی این تلک القوه التی قلعت بها باب خیبر، فقال تلک قوه اللّه تعالی و هذا قوتی، و النقل من هذه و امثاله یفضی الی فناء الاوراق و کسر الاقلام و جفاف المداد، و فی شعره علیه السّلام

صید الملوک أرانب و ثعالب و اذا رکبت فصیدی الابطال

و اما قوله و منها السخاوه، فقد عجزت اصحاب النبی صلّی اللّه علیه و آله مع کثره اموالهم عن الوصول الی ادنی درجه من سخائه روی الصدوق طاب ثراه بإسناده الی خالد بن ربعی قال ان امیر المؤمنین علیه السّلام دخل مکه فی بعض حوائجه، فوجد اعرابیا متعلقا بأستار الکعبه، و هو یقول یا صاحب البیت البیت بیتک و الضیف ضیفک و لکل ضیف من مضیفه ضیفه قرای فاجعل قرای منک اللیله المغفره، فقال امیر المؤمنین علیه السّلام لاصحابه اما تسمعون کلام الاعرابی قالوا نعم قال اللّه اکرم من ان یرد ضیفه قال فلما کان من اللیله الثانیه وجده متعلقا بذلک الرکن و هو یقول یا عزیزا فی عزک فلا اعز منک فی عزک اعزنی بعز عزک فی عزّ لا یعلم احد کیف هو أتوجه الیک و اتوسل الیک بحق محمد و آل محمد علیک اعطنی ما لا یعطینی احد غیرک و أصرف عنی ما لا یصرفه احد غیرک، فقال قال امیر المؤمنین علیه السّلام لاصحابه هذا و اللّه الاسم الاعظم بالسریانیه اخبرنی به حبیبی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله سأله الجنه فأعطاه و سأله صرف النار فصرفها عنه. قال فلما کان لیله الثالثه وجده و هو متعلق بذلک الرکن، و هو یقول یا من لا یحویه مکان و لا یخلو منه مکان بلا کیفیه کان ارزق الاعرابی أربعه آلاف درهم قال فتقدم امیر المؤمنین علیه السّلام و قال یا اعرابی سئلت ربک فاقراک و سئلته الجنه فاعطاک و سألته ان یصرف عنک النار و قد صرفها عنک و فی هذه اللیله تسئله اربعه آلاف درهم قال الاعرابی من انت قال انا علی بن ابی طالب قال الاعرابی انت و اللّه بغیتی و بک انزلت حاجتی. قال سل یا اعرابی فقال ارید الف درهم للصداق، و الف درهم اقضی به دینی، و ألف درهمک اشتری به دارا، و ألف درهم أتعیش به، قال انصفت یا اعرابی، فاذا خرجت من مکه فسل عن داری بمدینه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فأقام الاعرابی بمکه اسبوعا و خرج فی طلب امیر المؤمنین علیه السّلام الی المدینه، و نادی من یدلّنی علی دار امیر المؤمنین علیه السّلام فقال الحسین بن علی من بین الصبیان انا أدلک علی دار امیر المؤمنین، و انا ابنه الحسین بن علی، فقال الاعرابی من ابوک قال امیر المؤمنین علی بن ابی طالب قال من أمک قال فاطمه الزهراء سیده نساء العالمین.

قال من جدک قال محمد بن عبد اللّه بن عبد المطلب قال من جدتک قال خدیجه بنت خویلد قال من اخوک قال ابو محمد الحسن بن علی قال قد اخذت الدنیا بطرفیها إمش الی امیر المؤمنین و قل له ان الاعرابی صاحب الضمان بمکه علی الباب قال فدخل الحسین بن علی علیهما السّلام

ص:47

فقال یا أبه اعرابی بالباب یزعم انه صاحب الضمان بمکه قال فقا یا فاطمه عندک شیء یأکله الاعرابی، قالت اللهم لا فتلبّس امیر المؤمنین علیه السّلام و خرج، و قال ادعوا لی ابا عبد اللّه سلمان الفارسی. قال فدخل سلمان الفارسی رضی اللّه عنه فقال یا ابا عبد اللّه اعرض الحدیقه التی غرسها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی التجار، قال فدخل سلمان الی السوق و عرض الحدیقه فباعها بأثنی عشر ألف درهم و احضر المال و احضروا الاعرابی فاعطاه اربعه الاف درهم و اربعین درهما نفقه، و وقع الخبر الی سؤال المدینه فأجتمعوا، و مضی رجل من الانصار الی فاطمه علیها السّلام فأخبرها بذلک، فقالت آجرک اللّه فی ممشاک، فجلس علی علیه السّلام و الدراهم مصبوبه بین یدیه، حتی اجتمع الیه اصحابه فقبض قبضه قبضه و جعل رجل رجلا حتی لم یبق معه درهم واحد فلما اتی المنزل قالت فاطمه علیها السّلام یا ابن العم بعت الحائط الذی غرسه لک والدی، قال نعم بخیر منه عاجلا و آجلا، قالت فأین الثمن قال دفعته الی اعین إستحییت ان اذلها بذّل المسأله، اعطیتها قبل ان تسألنی.

قالت فاطمه علیها السّلام انا جائعه و إبنای جائعان، و لا أشک إلاّ و أنک مثلنا فی الجوع لم یکن لنا منه درهم، و أخذت بطرف ثوب علی علیه السّلام فقال علی علیه السّلام یا فاطمه خلیّنی فقالت لا و اللّه أو یحکم بینی و بینک أبی، فهبط جبرئیل علیه السّلام علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال یا محمد ربک یقرئک السّلام و یقول إقرء علیا منی السّلام و قل لفاطمه لیس لک ان تضربی علی یدیه و لا تلزمی بثوبه، فلما أتی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله منزل علی علیه السّلام وجد فاطمه علیها السّلام ملازمه لعلی فقال لها یا بنیه ما لک ملازمه لعلی فقالت یا ابه باع الحائط الذی غرسته له باثنی عشر الف درهم لم یحبس لنا منه درهما نشتری به طعاما، فقال یا بنیه ان جبرئیل یقرئنی من ربی السّلام و یقول إقرأ علیا من ربی السّلام، و أمرنی ان اقول لیس لک ان تضربی علی یدیه و لا تلزمی بثوبه، قالت فاطمه استغفر اللّه و لا اعود ابدا. قالت فاطمه علیها السّلام فخرج ابی فی ناحیه و زوجی فی ناحیه، فما لبث ان اتی ابی صلّی اللّه علیه و آله و معه سبعه دراهم سود هجریه، فقال یا فاطمه این ابن عمی، فقلت له خرج فقال لها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله هاک هذه الدراهم، فاذا جاء ابن عمی فقولی له یبتاع لکم بها طعاما فما لبث الا یسیرا حتی جاء علی علیه السّلام، فقال رجع ابن عمی فأنی اجد رائحه طیبه قالت نعم و قد دفع الیّ شیئا تبتاع به طعاما، فقال علی علیه السّلام هاتیه، فدفعت الیه سبعه دراهم سود هجریه، فقال بسم اللّه و الحمد کثیرا طیبا، و هذا من رزق اللّه ثم قال یا حسن قم معی فأتیا السوق فاذا هما برجل واقف و هو یقول من یقرض العلی الوفی قال بنی نعطیه قال أی و اللّه فاعطاه علی علیه السّلام الدراهم کلها قال یا أبتاه أعطیته الدراهم کلها قال نعم یا بنی إن الذی یعطی القلیل قادر أن یعطی الکثیر، قال فمضی علی علیه السّلام الی باب رجل یستقرض منه شیئا، فلقیه أعرابی و معه ناقه، فقال یا علی أشتری منی هذه، قال لیس معی ثمنها

ص:48

قال فإنی أنظرک به الی القبض قال بکم یا أعرابی قال بمائه درهم فقال علی علیه السّلام خذها یا حسن فأخذها فمضی علی علیه السّلام فلقیه أعرابی آخر ألمثال واحد و الثیاب مختلفه، فقال یا علی تبیع الناقه، قال علی علیه السّلام و ما تصنع بها، قال أغزو بها اول غزوه یغزوها أبن عمک، قال أن قبلتها فهی لک بلا ثمن قال معی ثمنها و بالثمن أشتریها فبکم أشتریتها، قال بمائه درهم قال الأعرابی فلک سبعون و مائه درهم، قال علی علیه السّلام للحسن خذ السبعین و المائه و سلم المائه للأعرابی الذی باعنا الناقه و السبعین لنا نبتاع بها شیئا فأخذ الحسن علیه السّلام الدراهم و سلم الناقه، قال علی علیه السّلام فمضبت أطلب الأعرابی الذی أبتعت منه الناقه لأعطیه ثمنها فرأیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله جالسا فی مکان لم أره فیه قبل ذلک الیوم و لا بعده علی قارعه الطریق فلما نظر النبی صلّی اللّه علیه و آله الی تبسم ضاحکا حتی بدت نواجده، قال علی علیه السّلام أضحک اللّه سنک و بشرک بیومک، فقال یا أبا الحسن إنک تطلب الاعرابی الذی باعک الناقه لتوفیه الثمن، فقلت أی و اللّه فداک ابی و امی، فقال یا ابا الحسن الذی باعک الناقه جبرئیل و الذی اشتراها منک میکائیل و الناقه و الدراهم من عند رب العالمین عز و جل فانفقها فی خیر و لا تخف إقتارا. و اما قوله النسب العالی فلا نسب أفخر من أخی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و قد روی الخاصه و العامه مسفیضا عن ابن عباس، قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أتانی جبرئیل علیه السّلام و هو فرح مستبشر فقلت یا حبیبی جبرئیل مع ما أنت فیه من الفرح ما منزله أخی و ابن عمی علی بن ابی طالب عند ربه، فقال جبرئیل یا محمد و الذی بعثک بالنبوه و اصطفاک بالرساله ما حبطت فی وقتی هذا الا لهذا، یا محمد العلی الاعلی یقرء علیک السّلام و یقول محمد نبی و رحمتی و علی مقیم حجتی لا اعذب من والاه و ان عصانی و لا ارحم من عاداه و ان اطاعنی. و قد استشکل هذا بعض المحققین من المعاصرین و قال انه محمول علی المبالغه، و الجواب انه لا یحتاج الی الحمل علی المبالغه، بل هو محمول علی الحقیقه فان فساق الشیعه مما یکره اعمالهم و لکن لانتسابهم الی امیر المؤمنین علیه السّلام بالمحبه و الولایه رفع اللّه عنهم الخلود فی النار، بل ظاهر بعض الاخبار ان منهم من لا یعذب اصلا، و اما المخالفون فمع ما علیه بعضهم من العباده و الزهاده و سائر انواع البر لا یدخلون الجنه باجماع اصحابنا، و ذلک لیس الا بمعاداتهم علیا علیه السّلام و هو علیه السّلام اول هاشمی تولدّ بین هاشمیّین، و لا بأس بالتعرض لنسب الخلفاء.

فی نسب الخلفاء

اما ابو بکر فلم یتعرض احد لنسبه بسوء لا من العامه و لا من الخاصه، نعم ذکر المنذر بن هشام الکلبی و هو من علمائهم فی کتاب المثالب ما هذا لفظه، و ممن کان ینادی علی طعام بن جذعان بن سفیان بن عبد الاسد المخزومی ابو قحافه، فهل تری لأبی قحافه مالا أو ثروه فمن این انتقل الی ابی بکر حتی صار یغنی رسول اللّه و یطعن بذلک علی اللّه، حیث قال سبحانه و وجدک

ص:49

عائلا فأغنی، فکابروا هذا القول و ردوا علیه و قالوا بل اغناه ابو بکر بماله و اما عدم الطعن علیه بالسوء کما سیأتی فی أنساب امثاله فلعله لان الائمه علیهم السّلام من نسله، و ذلک لان أم فروه هی ام الصادق علیه السّلام بنت القاسم بن محمد بن ابی بکر. نعم لما ولیّ أبو بکر الخلافه کان ابوه ابو قحافه بالطائف فلما بویع لابی بکر کتب لابیه کتابا، عنوانه من خلیفه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الی أبیه ابی قحافه أما بعد فإنّ الناس قد تراضوا بی فأنی الیوم خلیفه اللّه، فلو قدمت علینا کان أحسن بک فلما قرأ أبو قحافه الکتاب، قال للرسول ما منعکم عن علی قال هو حدث السن و قد أکثر القتل فی قریش و غیرها، و أبو بکر أسنّ منه قال ابو قحافه ان کان الامر فی ذلک بالسن فأنا أحق من ابو بکر، لقد ظلموا علیا و قد بایع له النبی صلّی اللّه علیه و آله و أمرنا ببیعته، ثم کتب، من ابو قحافه الی ابی بکر اما بعد فقد أتانی کتابک فوجدته کتاب أحمق ینقض بعضه بعضا، مره تقول خلیفه رسول اللّه و مره تقول خلیفه اللّه و مره تقول تراضوا بی الناس و هو أمر ملتبس فلا تدخلنّ فی امر یصعب علیک الخروج منه غدا، و تکون عقباک منه الی الندامه و ملامه النفس اللوامه لدی الحساب یوم القیامه، فأن للامور مداخل و مخارج و أنت تعرف من هو أولی منک، فراقب اللّه کأنک تراه و لا تدعن صاحبها، فانّ ترکها الیوم احق علیک و اسلم لک. و بقی الکلام فی النسب الشریف للخلیفه الثانی، فروی ابن عبد ربه فی المجلد الثانی من کتاب العقد، قال و خرج عمر بن الخطاب و یده علی المعلی بن جارود فلیقته امرأه من قریش فقالت یا عمر فوقف لها فقالت کنا نعرفک مره عمیرا ثم صرت من بعد عمیر عمر ثم صرت من بعد عمر امیر المؤمنین فاتق اللّه یا ابن الخطاب و انظر فی امور الناس، فأنه من خاف الوعید قرب علیه البعید و من خالف الموت خشی الفوت، و من طریف ما بلغوا الیه من القدح فی اصل خلیفتهم عمر، ان جدته صهاک ولدته من سفاح یعنی من زنا و رووا ان ولد الزنا لا ینجب ثم مع هذا ولّوه الخلافه و شهدوا علیه بالزنا فمن روایاتهم فی ذلک ما ذکره ابو المنذر هشام بن محمد السائب الکلبی، و هو من رجالهم فی کتاب المثالب ما هذا لفظه فی عدد جمله من ولدوا من سفاح، هشام عن ابیه قال کانت صهاک امه حبشه لهاشم بن عبد مناف فوقع علیها عبد العزی بن ریاح، فجائت بنفیل جد عمر بن الخطاب فهل بلغت الشیعه الی اقبح من هذه الانساب. و من عجیب ما رواه عن الخطاب والد عمر بن الخطاب انه کان سرّاقا و قطع فی السرقه، ما ذکره ابو عبید القسم بن سلام فی کتاب الشهاب، فی تسمیه من قطع من قریش فی الجاهلیه فی السرقه ما هذا لفظه، قال و الخطاب بن نفیل بن عبد العزی بن ریاح بن عدی بن کعب ابو عمر بن الخطاب قطعت یده فی سرقه قدر و محاه ولایه عمر و رضی الناس عنه قال بعض المسلمین الا تعجب من قوم رووا ان عمر کان ولد زنا، و أنه کان فی الجاهلیه نخّاس الحمیر و أنه کان أبوه سرّاقا و أنه ما کان یعرف الا بعمیر لرذالته ثم مع هذا جعلوه خلیفه قائما مقام نبیهم و نائبا

ص:50

عن اللّه فی عباده و قدموه علی من لا طعن علیه فی حسب و لا نسب و لا إرب و لا سبب و یا لیتهم حیث ولوه و فضحوا انفسهم بذلک کانوا قد سکتوا عن نقل هذه الاحادیث التی قد سمت بها الاعداء و جعلوها طریقا الی جهلهم بمقام الانبیاء و خلافه الخلفاء. و اما روایات الخاصه فی هذا الباب فکثیره و لنذکر منها حدیثا واحدا و هو ما رواه رئیس المحدثین محمد بن یعقوب (ره) باسناده الی سماعه، قال تعرض رجل من ولد عمر بن الخطاب بجاریه رجل عقیلی فقالت له أنّ هذا العمری قد آذانی فقال لها عدیه و ادخلیه الدهلیز فادخلته فسدّ علیه فقتله و القاه فی الطریق، فاجتمع البکریون و العمریون و العثمانیون، و قالوا ما لصاحبنا کفو لن نقتل به الا جعفر بن محمد علیه السّلام و ما قتل صاحبنا غیره، و کان ابو عبد اللّه علیه السّلام قد مضی نحو قبا فلقیته بما اجتمع القوم علیه فقال دعهم فلما جاء و ثبوا علیه و قالوا ما قتل صاحبنا احد غیرک، و لا نقتل به احدا غیرک فقال لیکلمنی منکم جماعه فاعتزل قوم منهم فأخذ بأیدیهم و ادخلهم المسجد فخرجوا و هم یقولون شیخنا ابو عبد اللّه جعفر بن محمد صلوات اللّه علیهما معاذ اللّه ان یکون مثله یفعل هذا أو یأمر به، فانصرفوا قال فمضیت معه فقلت جعلت فداک ما کان اقرب رضاهم من سخطهم، قال نعم دعوتهم فقلت امسکوا و إلاّ اخرجت الصحیفه فقلت ما هذه الصحیفه جعلنی اللّه فداک، فقال ان ام الخطاب کانت امه للزبیر بن عبد المطلب فشطر بها نفیل و هو ابو الخطاب فاحبلها فطلبه الزبیر فخرج هاربا الی الطائف فخرج الزبیر خلفه فبصرت به ثقیف، فقالوا یا ابا عبد اللّه ما تعمل هیهنا قال جاریتی شطر بها نفیلکم فهرب الی الشام، و خرج الزبیر فی تجاره له الی الشام فدخل علی ملک الدومه، فقال له یا ابا عبد اللّه لی الیک حاجه قال و ما حاجتک ایها الملک، فقال رجل من اهلک قد اخذت ولده فاحبّ ان ترده علیه فقال لیظهر لی حتی اعرفه فلما ان کان من الغد دخل الی الملک فلما راه الملک ضحک فقال ما یضحکک ایها الملک قال ما اظن هذا الرجل ولدته عربیه، لما رآک قد دخلت لم یملک استه ان جعل یضرط فقال یا ایها الملک اذا صرت الی مکه قضیت، فلما قد الزبیر تحمل علیه ببطون قریش کلها ان یدفع الیه ابنه فأبی ثم تحمل علیه بعد المطلب فقال ما بینی و بینه عمل، اما علمتم ما فعل فی ابنی فلان و لکن امضوا انتم الیه فکلموه فقصدوا فقال لهم الزبیر ان الشیطان له دوله و ان ابن هذا ابن الشیطان و لست آمن أن یترأس علینا، و لکن أدخلوه من باب المسجد علی علی أن احمی له حدیده و أخط فی وجه خطوطا، و أکتب علیه و علی أبنه أن لا یتصدر فی مجلس و لا یأتمر علی أولادنا و لا یضرب معنا بسهم، قال ففعلوا و خط وجهه بالحدیده و کتب علیه الکتاب، و ذلک الکتاب عندنا فقلت لهم أن أمسکتم و ألا أخرجت الکتاب ففیه فضیحتکم فأمسکوا، و الحدیث طویل أخذنا منه موضع الحاجه فهذا نسب الخلیفه الثانی. و أما أفعاله الجمیله فلقد نقل منها محبوه و متابعوه ما لم ینقله أعداؤه منها ما نقله صاحب

ص:51

کتاب الأستیعاب فی الرجال و هو من أفاضلهم، فقال أن عمر لما ضربه أبو لؤلؤه بالسکین فی بطنه قال أدعو لی الطبیب فدعی الطبیب، فقال أی الشراب أحب إلیک قال النبیذ فسقی نبیذا فخرج من بعض طعناته فقال الناس هذا دم هذا صدید، قال أسقونی لبنا فخرج من الطعنه فقال له الطبیب لا أری أن تمسی فما کنت فاعلا فأفعل، و ذکر تمام الخبر فی الشوری، و النبیذ هو شراب التمر و لقد کان یحب أن یلاقی اللّه سبحانه و بطنه الممزوقه مملیه من الشراب، فأنظروا یا أهل الألباب. و منها ما قال المحقق جلال الدین السیوطی فی حواشی القاموس عند التصحیح لغه الأبنه، و قال هناک و کانت فی جماعه فی الجاهلیه أحدهم سیدنا عمر و اقبح منه ما قاله الفاضل أبن الأثیر و هما من أجلاء علمائهم قال زعمت الروافض أن سیدنا عمر کان مخنثا کذبوا، و لکن کان به داء دواؤه ماء الرجال و غیر ذلک مما یستقبح من نقله، و قد قصروا فی إضاعه مثل هذا السر المکنون المخزون و لم أری فی کتب الرافضه مثل هذا، نعم روی العیاشی منهم حدیثا حاصل معناه أن الأسم الذی هو لفظ أمیر المؤمنین قد خص اللّه به علی بن أبی طالب علیه السّلام، و بهذا لم تسم الرافضه أئمتهم بهذا الأسم و من سمی نفسه به غیر علی بن أبی طالب فهو مما یؤتی فی دبره، و هذا شامل لجمیع المتخلفین من الأمویه و العباسیه و قد نقلت أهل السنه هیهنا عن أمامهم ما هو أقبح من هذا، و لا حول و لا قوه الإباللّه العلی العظیم و قد بقی أشیاء کثیره. منها ما ذکر الطبری فی تاریخه و هو من علمائهم قال أتی عمر بن الخطاب إلی منزل علی علیه السّلام فقال و اللّه لأحرقن علیکم او لتخرجن للبیعه، فخرج علیه الزبیر مصلتا بالسیف فعثر فسقط السیف من یده فوثبوا علیه فأخذوه، قال زید بن اسلم و هو منهم کنت ممن حمل الحطب مع عمر الی باب فاطمه علیها السّلام، حین امتنع علی و اصحابه عن البیعه، فقال عمر لفاطمه اخرجی من البیت و الا احرقته و من فیه، قال و فی البیت علی و الحسن و الحسین علیهم السّلام و جماعه من اصحاب النبی صلّی اللّه علیه و آله فقالت فاطمه علیها السّلام تحرق علی و ولدی فقال أی و اللّه أو لیخرجنّ و لیبایعنّ. اقول و قد اعترف بهذا النقل من متقدمیهم جمهور المتأخرین منهم لکن قالوا ان الوالی یفعل ما یقتضیه المصلحه و لا یخفی ما فیه، فأنّ فعله هذا انما کان فی زمن خلافه ابی بکر و انتم ما اثبتتم خلافه ابی بکر الا من جهه الاتفاق و حینئذ کان الواجب علی عمر ان یصبر حتی یحصل الاتفاق من علی و امثاله، فتثبت خلافه ابی بکر و ولایته فاذا ثبتت فعل ما یقتضیه رأیه و لا کان ینبغی لعمر ان یفعل ابتدا الامر ما یبطل دلیل خلافه صاحبه، و لکن هذا لیس بأول قاروره کسرت فی الاسلام. و اما عثمان فقد شهدوا علیه بارتداده عن الایمان، روی السدی و هو من مفسریهم فی تفسیر قوله تعالی وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ قال السدی نزلت فی عثمان بن عفان قال لما فتح رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بنی النضیر و قسم اموالهم، فقال لعلی علیه السّلام إئت

ص:52

رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فاسئله ارض کذا و کذا، فان اعطاکها فأنا شریکک فیها و آته و اسأله انا فان اعطانیها فأنت شریکی فیها فسأله عثمان اولا فاعطاه ایاها، فقال له علی علیه السّلام اشرکنی فأبی عثمان الشرکه فقال بینی و بینک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فأبی ان یخاصمه الی النبی صلّی اللّه علیه و آله فقال هو ابن عمه فأخاف ان یقضی له فنزل قوله وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اَللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (48) وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ اَلْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ (49) أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ اِرْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ فلما بلغ عثمان ما انزل اللّه فیه اتی النبی صلّی اللّه علیه و آله و أقرّ لعلی علیه السّلام بالحق و شرکه فی الارض. و من غریب ما شهدوا به علی طلحه و عثمان من شکهم فی الاسلام و شهاده اللّه علیهم بالکفر بعد اظهار الایمان ما ذکره السدی ایضا، فی تفسیر قوله تعالی یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا اَلْیَهُودَ وَ اَلنَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ قال لما اصیب اصحاب النبی صلّی اللّه علیه و آله بأحد قال عثمان لا لحقنّ بالشام فأنّ لی به صدیقا من الیهود یقال له دهلک فلاخذنّ منه أمانا فانی اخاف ان یدال (1)علینا الیهود و قال طلحه بن عبد اللّه لاخرجنّ الی الشام فانّ لی به صدیقا من النصاری فلاخذنّ منه امانا فانی اخاف ان یدال علینا النصاری. قال السدی فأراد احدهما ان یتهود و الاخر ان ینتصر، قال فأقبل طلحه الی النبی صلّی اللّه علیه و آله و عنده علی بن ابی طالب علیه السّلام فاستأذنه طلحه فی المسیر الی الشام، و قال ان لی بها مالا اخذه ثم انصرف، فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله علی مثل هذا الحال تخذلنا و تخرج فأکثر علی النبی صلّی اللّه علیه و آله من الاستیذان فقال علی علیه السّلام یا رسول اللّه إئذن لابن الحضرمیه فکفّ طلحه الاستیذان عند ذلک فأنزل اللّه عز و جل فیهما وَ یَقُولُ اَلَّذِینَ آمَنُوا أَ هٰؤُلاٰءِ اَلَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ یقول انه یحلف لکم انه مؤمن معکم فقد حبط عمله بما دخل فیه من امر المسلمین حیث نافق فیه.

و من غریب ما بلغوا الیه من الطعن فی اصل عثمان و نسبه ما رواه علمائهم و ذکره ابو المنذر هشام بن السائب الکلبی فی کتاب المثالب فقال ما هذا لفظه، و ممن کان یلعب به و یتخنث ثم ذکر من کان قال و عفان بن ابی العاص بن امیه ممن کان یتخنث و یلعب به و اغرب من هذا ما ذکره فی ذم اصل طلحه بن عبد اللّه و طعنهم فی نسبه و کونهم جعلوه ولد زنا، و قد ذکره جماعه من الرواه و ذکره ایضا ابو المنذر هشام بن محمد السائب الکلبی فی کتاب المثالب، فقال و ذکر من جمله البغایا من ذوی الرایات صعبه فقال و اما صعبه فهی بنت الحضرمی کانت لها رایه بمکه فوقع علیها ابو سفیان، و تزوجها عبید اللّه بن عثمان بن عمرو بن کعب بن سعد بن تیم فجائت بطلحه

ص:53


1- 24) دالت الایام دارت و دال الزمان دوله انقلبت من حال الی حال یقال دالت له الدوله و دالت الایام بکذا و دال الرجل دولا و دأله صاره شهره.

بن عبید اللّه لسته اشهر، فأختصم ابو سفیان و عبید اللّه فی طلحه فجعلا امرهما الی صعبه فالحقته بعبید اللّه، فقیل لها کیف ترکت ابا سفیان فقالت ید عبید اللّه طلقه و ید ابی سفیان تربه ثم ذکر صاحب کتاب المثالب المشار الیه هجاءا لبنی طلحه بن عبید اللّه من جملته:

فاصدقوا یا قومنا انسابکم ثم اقیمونا علی الامر الجلی

لعبید اللّه انتم معشر ام ابو سفیان ذاک الاموی

و ذکر ایضا فی کتاب المذکور ما هذا لفظه قال و ممن کان یلعب به و یتخنث عبید اللّه ابو طلحه بن عبید اللّه.

و من طریف ما بلغوا الیه من القدح فی ولاده معاویه بن ابی سفیان ما رواه فی کتبهم و رواه ابو المنذر هشام بن محمد السائب الکلبی فی کتاب المثالب فقال کان معاویه لاربعه لعماره بن الولید بن المغیره المخزومی و لمسافر بن عمر و لابی سفیان و لرجل اخر سماه، قال و کانت هند امه من المعتلمات و کان احب الرجال الیها السودان، و کانت اذا ولدت اسود قتلته، و قال فی موضع آخر من الکتاب و اما حمامه فهی من بعض جدات معاویه کان لها رایه بذی المجاز یعنی من ذوی الرایات فی الزنا، و ما احسن قول بعض المسلمین

ان هذا النسب مما یقلقل تقوم تعظیما له عند ذکره

و قد نقل فی کتب کثیره ان یزید قد تعشق عمته و کانت بکرا فاستحی ان یظهر لها الحال فاراد ان یمتحنها، فأتی معها الی بستان و جلست فی موضع فأمر ان ینزی حصان (1)علی فرس و عمته تنظر الیهما، فلما نزی علیها و هی تنظر الیهما اتاها یزید و امرها بالقیام من مکانها فلما قامت رأی فی مکانها إراقه المنی فعلم ارادتها لذلک الغرض فاتی الیها، فلما جامعها لم یجدها بکرا فقال لها این بکارتک فقالت له ان اباک لم یترک بکرا، فظهر ان معاویه قد کان مخالطا لها و هذا العجب العجیب و الامر الغریب.

و اما یزید لعنه اللّه فحاله اشهر من ان یذکر و سبب ولادته ما قاله بعض مفسریهم ان معاویه لعنه اللّه کان ذات یوم یبول فلدعته عقرب فی ذکره فزوجوه عجوزا لیجامعها و یشتفی من دوائها، فجامعها مره و طلقها فوقعت النطفه مختلطه بسم العقرب فی رحم العجوز فحصل منها یزید هذا هو المشهور و لکن رأیت فی بعض کتب المسلمین انه کان عند معاویه جاریه هندیه تخدمه فحبلت منه و جائت بیزید الکلب النجس، و قال النبی صلّی اللّه علیه و آله اتقوا الیهود و الهنود و لو الی سبعین بطنا.

ص:54


1- 25) الحصان الفرس العتیق و کل ذکر من الخیل.

و روی الکلینی انه کان بین الحسین و بین یزید لعنه اللّه عداوه اصلیه و عداوه فرعیه، اما الاصلیه فانه ولد لعبد مناف ولدان هاشم و امیه ملتزقا ظهر کل واحد منهما بظهر الاخر ففرق بینهما بالسیف، فلم یرتفع السیف من بینهما و بین اولادهما حتی وقع حرب بن امیه و عبد المطلب بن هاشم و بین ابی سفیان بن حرب و بین ابی طالب و بین معاویه بن ابی سفیان لعنهما اللّه تعالی و علی بن ابی طالب علیه السّلام و بین یزید بن معاویه لعنه اللّه و الحسین بن علی علیه السّلام.

و اما العداوه الفرعیه فان یزید قال لابیه یا أبه قد هیأت لی وراثه الملک و ما قصرت فی حقی غیر انه کانت لعبد اللّه بن الزبیر امرأه یقال لها فاطمه من اجمل النساء فأرید ان تزوجنیها فدعا معاویه عبد اللّه بن الزبیر و قال ارید ان ارعی قرابتک من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و ازوجک ابنتی و اجعل لک ولایه مصر فاتخدع به عبد اللّه و رضی فبعد یوم دعاه و اخبره بانها لا ترضی الا ان یطلق زوجته خوفا من الغیره لجمالها فطلقها فبعد یوم دعاه و اخبره بانها تأبی و تقول انه لم یف لصاحبه الجمال فکیف یصنع بی اذا زال الملک و المال فاغتم عبد اللّه فسلاه معاویه و قال لا تغتم فانی سأرسل الیها بنساء یرضینها، فلما انقضت عدّه فاطمه ارسل الیها ابا موسی الاشعری لیخطبها لیزید فمر ابو موسی بقثم بن العباس فقال قثم انی راغب فیها ایضا، ثم بالحسین علیه السّلام کذلک فلما دخل علیها قال لها ما قالوا و قال انی راغب فیک ایضا فقالت اما انت فشیخ و انا شابه و لکن ارید منک طلب المصلحه، فقال ان تریدی الولایه و التنعم الدنیوی فیزید، و ان تریدی العلم و الجمال و قرابه الرسول صلّی اللّه علیه و آله فقثم، و ان تریدی العلم و الزهد و بنوه النبی فالحسین و قد رأیت النبی صلّی اللّه علیه و آله یقبله و یقول سید شباب اهل الجنه، فقالت اخترت الحسین فسمع معاویه و غضب علی ابی موسی الاشعری.

فان قلت علی ما ذکرت أ یجوز اطلاق ولد الزنا علی ما ذکرت من هؤلاء الجماعه ام لا یجوز، قلت ان هذا الاطلاق و ان لم یصح علی اولاد الکفار و نحوهم ممن تمیز نکاحهم عن سفاحهم، الا ان هذا الاطلاق علی ما ذکرت من الجماعه جائز لانه سفاح فی مذهبهم و الشارع جوّز علیهم هذا الاطلاق کما جوّزه علی من حضر واقعه الطفوف من اهل العراق و الشام و غیرهم و اما باقی الکفار فلا یجوز روی عماره بن نعمان الجعفی قال کان لابی عبد اللّه علیه السّلام صدیق لا یکاد یفارقه این ذهب فبینما یمشی معه فی الحذّائین و معه غلام سندی یمشی خلفه اذ التفت الرجل یرید غلامه ثلاث مرات فلم یره، فلما نظر فی الرابعه قال یا بن الفاعله این کنت قال فرفع ابو عبد اللّه علیه السّلام یده فصکّ بها جبهته، قال سبحان اللّه تقذف امّه قد کنت أری ان لک ورعا فاذا لیس لک ورع، فقالت جعلت فداک انّ امّه سندیه مشرکه فقال اما علمت ان لکل امّه نکاحا فتنحّ عنی فما رأینته یمشی معه حتی فرّق الموت بینهما و نحوه کثیر.

ص:55

و اما قوله و منها المصاهره فلا درجه اعلی منها و ذلک ان النبی صلّی اللّه علیه و آله کان یتمنی بان یکون له زوجه مثل فاطمه فلم یحصل و کفی به شرفا ان اکابر العرب خطبتها منه فاعرض عنهم و ما زوجها علیا علیه السّلام حتی زوجه اللّه فی السماء روی الصدوق (ره) باسناده الی الصادق علیه السّلام قال قال علی علیه السّلام، لقد هممت بتزویج فاطمه بنت محمد صلّی اللّه علیه و آله حینا و لم أتجرأ أن أذکر ذلک للنبی صلّی اللّه علیه و آله و أن ذلک أختلج فی صدری لیلا و نهارا حتی دخلت علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال یا علی قلت لبیک یا رسول اللّه، قال هل لک حاجه فی التزویج قلت رسول اللّه أعلم و ظننت أنه یرید أن یزوجنی بعض نساء قریش، و أنی لخائف علی فوت فاطمه فما شعرت بشئی أذ أتانی رسول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال لی أجب النبی صلّی اللّه علیه و آله و أسرع فما رأینا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أشد فرحا منه الیوم، قال فأتیته مسرعا فأذا هو فی حجره أم سلمه فلما نظر الی تهلل وجهه و تبسم حتی نظرت الی بیاض أسنانه، فقال أبشر یا علی فأن اللّه عز و جل قد کفانی ما کان أهمنی من أمر تزویجک فقلت و کیف ذلک یا رسول اللّه، فقال أتانی جبرئیل و معه من سنبل الجنه و قرنفلها و لنیهما فأخذتهما فشممتها فقلت ما سبب هذا القرنفل و السنبل، فقال أن اللّه تبارک و تعالی أمر سکان الجنه من الملائکه و من فیها أن یزینوا کلها بمغارسها و أشجارها و ثمارها و قصورها و أمر ریحها فهبت بانواع العطر و الطیب و أمر حور عینها بالقرائه فیها بسوره طه و طوایسین و حمعسق ثم نادی مناد من تحت العرش ألا أن الیوم ولیمه علی بن أبی طالب ألا أنی أشهدکم إنی قد زوجت فاطمه بنت محمد من علی بن أبی طالب رضی منی بعضها لبعض ثم بعث اللّه سبحانه سحابه بیضاء فمطرت علیهم من لؤلؤها و زبرجدها و یواقیتها، و مالت الملئکه فنثرت من سنبل الجنه و قرنفلها هذا مما نثرت الملئکه.

ثم أمر اللّه تبارک و تعالی ملکا من ملوک الجنه یقال له راحیل و لیس فی الملئکه أبلغ منه فقال أخطب یا راحیل فخطب بخطبه لم یسمع مثلها أهل السماء و لا أهل الأرض ثم نادی منادی ألایا ملائکتی و سکان جنتی بارکوا علی علی بن أبی طالب حبیب محمد فقد بارکت علیهما؛ ألا أنی قد زوجت أحب النساء الی من أحب الرجال الی بعد النبیین و المرسلین فقال راحیل الملک و ما برکتک فیهما بأکثر مما رأینا لهما فی جنانک و دارک، فقال عز و جل یا راحیل من برکتی علیهما أنی أجمعهما علی محبتی و أجعلهما حجتی علی خلقی و عزتی و جلالی لأخلقن منهما خلقا و لإنشئن منهما ذریه أجعلها خزانی فی أرضی و معادن لعلمی و دعاه الی دینی بهم أحتج علی خلقی بعد النبیین و المرسلین فأبشر یا علی فأن اللّه عز و جل أکرمک کرامه لم یکرم بمثلها أحدا، و قد زوجتک أبنتی فاطمه علی ما زوجک الرحمن و قد رضیت لها بما رضی اللّه لها فدونک اهلک فأنک أحق بها منی، و لقد أخبرنی جبرئیل علیه السّلام ان الجنه مشتاقه الیکما و لو لا أن اللّه عز و جل قدر أن یخرج منکما ما یتخذه علی الخلق حجه لأجاب فیکما الجنه و أهلها، فنعم الأخ أنت و نعم الختن

ص:56

انت و کفاک برضا اللّه رضی قال علی علیه السّلام یا رسول اللّه بلغ من قدری حتی ذکرت فی الجنه، و زجنی اللّه فی ملئکته فقال صلّی اللّه علیه و آله أن اللّه عز و جل أذا اکرم ولیه و أحبه اکرمه بما لا عین رأت و لا أذن سمعت فأختارها اللّه لک یا علی فقال علی علیه السّلام رب أوزعنی أن أشکر نعمتک التی أنعمت علی فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله آمین.

و روی ان شجره طوبی و هی شجره فی الجنه أصلها فی منزل علی أن أبی طالب علیه السّلام و فی کل منزل من مناز الشیعه غصن من أغصانها فیه جمیع أنواع الثمار أهتزت فی ذلک الیوم، و ألقت جمیع أنواع الحلی الحلل و الجواهر و الیاقوت فالتقطه أهل الجنه لکونه نثار فاطمه، فهم یتهادون به الی یوم القیامه و کان فیما ألقت تلک الشجره قراطیس کثیره، و فی کل قرطاسه أسم واحد من الشیعه و أنه معتق من النار لکرامه فاطمه و علی علیهما السّلام، و تلک القراطیس عند أهل الجنه.

و أما مهرها علیها السّلام فهو ثمن درع علی علیه السّلام و هو خمسمائه درهم قیمه کل درهم أثنا عشر غازیا و نصف غازی بقیمه هذه الأعصار، و قد کان فی عصر النبی صلّی اللّه علیه و آله کل مثقال ذهب و هو الأشرفی الأن قیمته عشر دراهم، لکن فی هذه الأوقات أرتفعت قیمه الذهب و أنحطت الفضه فما تعارف فی بعض البلاد من ان مهر السنه هو تسعه عشر مثقالا و نصف مما لا وجه له، و هذا هو المهر الذی وقع التراضی علیه فی الأرض و أما العقد السماوی الذی تقدم ذکره فقد روی فی کثیر من الاخبار ان اللّه سبحانه جعل مهر فاطمه علیها السّلام جمیع الاراضی و المیاه و من هذا قال الصادق علیه السّلام ان فاطمه علیها السّلام لم تجعل احدا فی حل من الارض بالمساکن و غیرها و لا بالانتفاع من الماء الا لشیعتها و محبیها، و کفانا بهذا مفخرا حین نفخر، و قد وقع التزویج الارضی فی اول یوم من ذی الحجه قاله الکفعمی. و قال الشیخ الطوسی قدس اللّه روحه بأسناده الی أبان قال قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام یا أبن رسول اللّه لم سمیت الزهراء فقال لأنها تزهر لأمیر المؤمنین علیه السّلام فی النهار ثلاث مرات بالنور، کان یزهر نور وجهها صلاه الغداه و الناس فی فرشهم فیدخل بیاض النور الی حجراتهم بالمدینه فتبیض حیطانهم فیعجبون من ذلک فیأتون النبی صلّی اللّه علیه و آله فیسألون عما رأوا فیرسلهم الی منزل فاطمه علیها السّلام فیأتون منزلها فیرونها قاعده فی محرابها تصلی و النور یسطع من وجهها علیها السّلام بالصفره فتدخل الصفره حجرات الناس فتصفر ثیابهم و ألوانهم فیأتون النبی صلّی اللّه علیه و آله فیسألونه عما رأوا فیرسلهم الی منزل فاطمه علیها السّلام فیرونها قائمه فی محرابها و قد زهر نور وجهها علیها السّلام بالصفره فیعلمون ان الذی رأوه کان من وجهها فأذا کان آخر النهار و غربت الشمس إحمر وجه فاطمه علیها السّلام و أشرق نور وجهها بالحمره فرحا و شکر اللّه عز و جل فکان یدخل حمره وجهها حجرات القوم و تحمر حیطانهم فیعجبون من ذلک و یأتون النبی صلّی اللّه علیه و آله و یسألونه عن ذلک فیرسلهم الی منزل فاطمه علیها السّلام فیرونها جالسه تسبح اللّه و تمجدّه و وجهها یزهر بالحمره فیعلمون ان الذی رأوا کان من نور وجه

ص:57

فاطمه علیها السّلام فلم یزل ذلک النور فی وجهها حتی ولد الحسین علیه السّلام فهو یتقلب فی وجوهنا الی یوم القیامه فی الائمه منّا اهل البیت امام بعد امام و لعلّک تطلب وجه اختصاص هذه الانوار بهذه الاوقات.

فنقول یجوز ان یکون وجهه انّ النور الابیض یدخل الیهم وقت الصبح و هم نیام لیکشف عنهم بقیه ظلام اللیل فیقومون الی الصلوه، و ایضا ینبغی ان یکون مخالفا لاول نور الشمس عند طلوعها حتی لا یشتبه علی الناس احد النورین بالاخر، فأن نور الشمس اصفر فی ذلک الوقت و اما عند انتصاف النهار فنور الشمس ابیض فیکون نورها علیها السّلام اصفر خلافا له لتلک العلّه، و لأنه نور الخوف لان وقت الزوال تفتح ابواب السماء و تنظر الملائکه الی الارض و نور الخوف اصفر، و أما آخر النهار فهو نور المحبه و الشکر علی اداء الفرائض کما یظهر من قوله علیه السّلام فرحا و شکرا للّه عزّ و جل و نور المحبه احمر کما هو المتعارف.

و اعلم ان مخالفینا لما رأوا ان الطعن علی الثلاثه قد تکثر من طرقهم و بعد عن ساحه عزّ علی علیه السّلام رام بعضهم ان یذکر له طعنا، حتی یشارک فیه فجال فی میدان التفحص فما وجد الا ان علیا علیه السّلام اغار فاطمه علیها السّلام، بأن اراد ان یتزوج علیها فشکته الی ابیها فقال فاطمه بضعه منی من آذاها فقد آذانی فلا بأس ان نشیر الیه فنقول:

روی الصدوق باسناده الی ابن ابی المقدام و زیاد بن عبید اللّه، قال أتی رجل ابا عبد اللّه علیه السّلام فقال رحمک اللّه هل شیّعت الجنازه بنار و مشی معها بمجمره او قندیل او غیر ذلک مما یضائبه، قال فتغیر لون ابی عبد اللّه علیه السّلام من ذلک و استوی جالسا ثم قال انه جاء شقیّ من الاشقیاء الی فاطمه بنت محمد صلّی اللّه علیه و آله فقال لها انا علمت ان علی بن ابی طالب علیه السّلام خطب بنت ابی جهل فقالت حقا ما تقول حقا ما تقول ثلاث مرات فدخلها من الغیره ما لا تملک نفسها و ذلک ان اللّه تبارک و تعالی کتب علی النساء غیره و جعل علی الرجال جهادا، و جعل للمحتسبه الصابره منهنّ من الاجر ما جعل للمرابط المهاجر فی سبیل اللّه فاشتدّ غم فاطمه علیها السّلام من ذلک و بقیت متفکره حتی جاء اللیل، فحملت الحسن علی عاتقها الایمن و الحسین علی عاتقها الایسر و أخذت بید أم کلثوم الیسری بیدها الیمنی، ثم تحولت الی حجره ابیها فجاء علی علیه السّلام فدخل حجرته فلم یر فاطمه علیها السّلام، فأشتد بذلک غمه و عظم علیه و لم یعلم القصه ما هی فاستحی ان یدعوها من منزل ابیها، فخرج الی مسجد فصلّی فیه ما شاء اللّه ثم جمع شیئا من کثیب المسجد و اتکی علیه.

فلما رأی النبی صلّی اللّه علیه و آله ما فاطمه علیها السّلام من الحزن افاض علیه من الماء و لبس ثوبه ثم دخل المسجد فلم یزل بین راکع و ساجد و کلما صلّی رکعتین دعی اللّه ان یذهب ما بفاطمه من الحزن و الغمّ، و ذلک انه خرج من عندها و هی تتقلب و تتنفس الصعداء فلما رأها النبی صلّی اللّه علیه و آله انه لا یهنیها

ص:58

النوم و لیس لها قرار قال لها قومی یا بنیه، فقامت فحمل النبی صلّی اللّه علیه و آله الحسن و حملت علیها السّلام الحسین و اخذت بید ام کلثوم فانتهی الی علی علیه السّلام و هو نائم فی المسجد فوضع النبی صلّی اللّه علیه و آله رجله علی رجل علی علیه السّلام و غمزه و قال قم یا ابا تراب فکم ساکن أزعجته أدع لی ابا بکر من داره و عمر من مجلسه فخرج علی علیه السّلام فاستخرجهما من منزلهما و اجتمعوا عند رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یا علی اما علمت ان فاطمه بضعه منی و انا منها فمن آذاها فقد آذانی و من آذاها بعد موتی کان کمن اذاها فی حیاتی و من آذاها فی حیاتی کان کمن اذاها بعد موتی قال فقال علی علیه السّلام بلی یا رسول اللّه قال فما دعاک الی ما صنعت فقال علی علیه السّلام و الذی بعثک بالحق نبیا ما کان مما بلغها شیء و لا حدّثت به نفسی، فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله صدقت و صدقت فاطمه، فعند ذلک تبسمّت حتی رأی ثغرها، فقال احدهما لصاحبه انه لعجب ما دعاه الی دعائنا هذه الساعه، قال ثم أخذ النبی صلّی اللّه علیه و آله بید علی فشبک اصابعه فحمل النبی صلّی اللّه علیه و آله الحسن و حمل علی الحسین و حملت فاطمه ام کلثوم فادخلهم النبی صلّی اللّه علیه و آله بیتهم، و وضع علیهم قطیفه و استودعهم اللّه ثم خرج و صلّی بقیه اللیل.

فلما مرضت فاطمه علیها السّلام مرضها الذی ماتت فیه أتیا عائدین و أستأذنا علیها فأبت ان تأذن لهما فلما رأی ذلک أبو بکر أعطی اللّه عهدا أن لا یظله سقف بیت حتی یدخل علی فاطمه و یتراضاها فبات لیلته فی البقیع ما أظله شئ ثم إن عمر أتی علیا علیه السّلام فقال له ان ابا بکر شیخ رقیق القلب، و قد کان مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی الغار فله صحبه و قد أتیناها غیر هذه المره مرارا، نرید الأذن علیها و هی تأبی ان تأذن لنا حتی ندخل علیها فنتراضا فان رأیت ان تستأذن لنا علیها فافعل، قال نعم فدخل علی علیه السّلام علی فاطمه فقال لها یا بنت رسول اللّه قد کان من هذین الرجلین ما قد رأیت و قد ترددا مرارا کثیره و رددتهما و لم تأذنی لهما و قد سألانی ان استأذن لهما علیک، فقالت و اللّه لا اذن لهما و لا اکلمهما من رأس حتی ألقی ربی فأشکوهما الیه بما صنعاه و ارتکباه منی.

قال علی علیه السّلام فأنی ضمنت لهما ذلک قالت ان کنت قد ضمنت لهما شیئا فالبیت بیتک و النساء تتبع الرجال لا اخالف علیک بشیء فاذن لمن احببت فخرج علی علیه السّلام فأذن لهما فلما وقع بصرهما علی فاطمه علیها السّلام سلّما علیها فلم تردّ علیهما، و حوّلت وجهها عنهما فتحولا و استقبلا وجهها حتی فعلت مرارا و قالت یا علی جاف الثوب علیّ و قالت لنسوه حولها حوّلن وجهی، فلما حوّلن وجهها حولا وجوههما الیها فقال ابا بکر یا بنت رسول اللّه إنما اتیناک ابتغاء مرضاتک و اجتناب سخطک نسألک ان تعفی عنا و تصفحی عما کان منا الیک، قالت لا اکلمکما من رأسی کلمه واحدحه ابدا حتی القی ربی و اشکوکما الیه و اشکو صنعکما و فعالکما و ما ارتکبتما منی قالا إنا جئناک معتذرین مبتغین مرضاتک فاغفری و اصفحی عنّا و لا تؤاخذینا بما کان منّا.

ص:59

فالتفت الی علی علیه السّلام و قالت انی لا اکلمهما من رأسی کلمه حتی أسالهما عن شیء سمعا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فان صدقا رأیت قالا اللهم ذلک لها و انا لا نقول الا حقا و لا نشهدکما الا صدقا، فقالت انشدکما باللّه أ تذکران ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله استخرجکما فی جوف اللیل بشیء کان حدث من أمر علی فقالا اللّه نعم، قالت انشدکما باللّه فهل سمعتما النبی صلّی اللّه علیه و آله یقول فاطمه بضعه منی و انا منها من آذاها فقد آذانی و من آذانی فقد آذی اللّه و من آذاها بعد موتی کم آذاها فی حیوتی و من آذاها فی حیوتی کان کمن آذاها بعد موتی قالا اللهم نعم قالت الحمد للّه ثم قالت اللّه انی اشهدک فاشهدوا یا من حضرنی انهما قد اذیانی فی حیوتی و عند موتی و اللّه لا اکلمهما من رأسی کلمه واحده حتی لقی ربی فأشکوکما الیه بما صنعتما بی و ارتکبتما منی.

فدعا ابو بکر بالویل و الثبور و قال یا لیت امی لم تلدنی فقال عمر عجبا للناس کیف و لوّک امورهم و انت شیخ قد خرفت تجزع لغضب امرأه و تفرح برضاها، و ما یبلغ من غضب امرأه فقاما و خرجا فلما نعی الی فاطمه علیها السّلام نفسها ارسلت الی أم ایمن و کانت أوثق نسائها فقالت لها یا ام ایمن ان نفسی نعیت الیّ فادع لی علیا فدعته لها فلما دخل علیها قالت له یا بن عمّ ارید ان اوصیک بأشیاء فاحفظها علیّ فقال لها قولی ما احببت قالت له تزوج فلانه تکون لولدی مربیه من بعدی مثلی و اعمل نعشی فانی رأیت الملائکه قد صورته لی، فقال لها علی علیه السّلام أرینی کیف صورته فارته ذلک کما وصفت له و کما امرته به ثم قالت اذا قضیت نحبی فأخرجنی من ساعتک أی ساعه کانت من لیل او نهار و لا یحضرنّ من اعداء اللّه و اعداء رسوله للصلوه علیّ قال علی علیه السّلام أفعل فلما قضت نحبها و هی فی جوف اللیل أخذ علی علیه السّلام فی جهازها من ساعته کما اوصته به فلما فرغ من جهازها خرج مع الجنازه و اشعل النار علی جریده النخل و مشی مع الجنازه بالنار حتی صلّی علیها و دفنها لیلا، فلما اصبح ابو بکر و عمر عاودا عائدین لفاطمه علیها السّلام فلیقا رجلا من قریش فقالا له من أین اقبلت قال عزّیت علیا بفاطمه قالا و قد ماتت قال نعم و دفنت فی جوف اللیل فجزعا جزعا شدیدا ثم اقبلا الی علی بن ابی طالب علیه السّلام فلیقا و قالا له و اللّه ما ترکت شیئا من غوائلنا و مساوینا، و ما هذا الا شیء فی صدرک علینا هل هذا الا کما غسلت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله دوننا و لم تدخلنا معک، و کما علّمت ابنک ان یصیح بأبی بکر ان انزل عن منبر أبی.

فقال لهما علی علیه السّلام أ تصدقانی ان حلفت لکما قالا نعم فحلف فادخلهما المسجد فقال ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لقد اوصانی و تقدم الیّ أنه لا یطلّع علی عورته أحد إلاّ ابن عمه فکنت أغسله و الملائکه تقلّبه و الفضل بن العباس یناولنی الماء و هو مربوط العینین بالخرقه و لقد اردت ان انزع القمیص فصاح بی صائح من البیت سمعت الصوت و لم أر الصوره لا تنزع قمیص رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و لقد سمعت الصوت یکرر علیّ فادخلت یدی من بین القمیص فغسلته ثد قدم الی الکفن

ص:60

فکفنته ثم نزعت القمیص بعد ما کفنته و اما الحسن ابنی فقد تعلمان و یعلم اهل المدینه انه کان یتخطی الصفوف حتی یأتی النبی صلّی اللّه علیه و آله و هو ساجد فیرکب علی ظهره فیقوم النبی صلّی اللّه علیه و آله واحدی الیدین علی ظهر الحسن و الاخری علی رکبته حتی یتم الصلوه قالا نعم قد علمنا ذلک ثم قال تعلمان و یعلم اهل المدینه ان الحسن کان یسعی الی النبی صلّی اللّه علیه و آله و یرکب رقبته و یدلی رجلیه علی صدر النبی صلّی اللّه علیه و آله حتی یری بریق خلخالیه من اقصی المسجد و النبی صلّی اللّه علیه و آله یخطب و لا یزال علی رقبته حتی یفرغ النبی صلّی اللّه علیه و آله من خطبته و الحسن علی رقبته فلما رأی الصبی علی منبر أبیه غیره شقّ علیه ذلک و اللّه ما أمرته بذلک و لا فعله عن أمری.

و اما فاطمه فهی المرأه التی أستأذنت لکما علیها فقد رأیتما ما کان من کلامها لکما، و اللّه لقد اوصتنی ان لا تحضرا جنازتها و لا الصلوه علیها و ما کنت الذی اخالف امرها و وصیتها الیّ فیکما، فقال عمر إذن نحفر قبرها فقال علی علیه السّلام و اللّه لو ذهبت تروم من ذلک شیئا لعلمت انک لا تصل الی ذلک حتی یبدر عنک الذی فیه عیناک، فأنی کنت لا اعاملک الا بالسیف قبل ان تصل الی شیء من ذلک، فوقع بین علی علیه السّلام و بین عمر کلام فتلاحیا و اجتمع المهاجرون و الانصار فقالوا و اللّه ما نرضی بهذا ان یقال فی ابن عم رسول اللّه و أخیه و وصیه، و کادت ان تقع فتنه فترفقا.

قال مؤلف هذا الکتاب هذا الذی حصّلوه بعد غایه الفحص عن مطاعن علی علیه السّلام و یا لیتهم سکتوا علی هذا من غیر ان یضیفوا الیه ما تشهد العقول و العادات بکذبه، بل قالوا ان فاطمه لما شکت علیا الی ابیها من جهه أنه یرید یخطب علیها بنت أبی جهل صعد النبی صلّی اللّه علیه و آله المنبر و قال سمعت ان علیا یرید ان یتزوج أبنه عدو اللّه علی ابنه و لی اللّه، و ما کان هذا یجوز ان فاطمه بضعه منی الحدیث. و کل عاقل یجزم ان هذا لا یلیق بمرتبه النبوه و ان مثله یخاصم لابنته من جهه الزوجیه مع انه صلّی اللّه علیه و آله هو الذی اباحه و عمل به، و العادات جرت بقبح هذه المخاصمه أ لا تری ان المأمون لما کتبت الیه ابنته ام الفضل تشکو من الجواد علیه السّلام و انه یتسّری علیها، کتب الیها اننا ما زوجناه لنحرم علیه حلالا و قد کان یمکنه أشد المنع لکنه لاحظ الشرع و مجاری العادات.

کیف لا یکون هذا و الحال ان طوائف العامه و الخاصه رووا ان عثمان قد ضرب رقیه زوجته و هی بنت النبی صلّی اللّه علیه و آله بزعمهم ضربا مبرها حتی اثرت السیاط فی بدنها علی غیر جنایه تستحقها، و لما أتت النبی صلّی اللّه علیه و آله شاکیه تکلم علیها و قال لا یلیق بالمرأه ان تشکو من زوجها و امرها بالرجوع الی منزله، ثم کرر علیها الضرب فأتت النبی صلّی اللّه علیه و آله ثم ردها ثم ضربها الضرب الذی کان السبب فی موتها فأمر النبی صلّی اللّه علیه و آله علیا علیه السّلام ان یخرجها من منزل عثمان فأتی بها الی بیت النبی صلّی اللّه علیه و آله و ماتت فیه.

ص:61

فأن قلت اذا کانت فاطمه علیها السّلام مطهره معصومه من أدناس نساء الدنیا فکیف جاز منها اعمال هذه الغیره البشریه من غیر ان تتفحص عن تحقیق الحال قلت الجواب عن هذا من وجوه:

الاول: ان هذا و امثاله غیر مناف للعصمه و لا للطهاره من الادناس البشریه و ذلک ان اللّه سبحانه غیور و النبی صلّی اللّه علیه و آله کان یمتدح بأنه أغیر علی اهله من الصحابه علی اهلهم و کذلک الائمه علیهم السّلام، و لا یخفی ان التمدح بالغیوریه انما کان فی الامور المباحه و الا فالمحرمات مما لا یمتدح بها النبی صلّی اللّه علیه و آله علی الصحابه بأنه أغیر منهم لانه أفعل التفضیل لا معنی له حینئذ و تزویج ما فوق الواحده مباح و لیس بمستحب و انما الفضل فی اصل التزویج و الخروج به عن العزوبه، و لعلها علیها السّلام خطر ببالها الشریف ان علیا علیه السّلام اذا تزوج علیها و صارت ضرّه لغیرها لزم منه تحمل علی علیه السّلام ارتکاب الهموم و المشاق التی حصلت علی النبی صلّی اللّه علیه و آله من تعدد الازواج و الضرّات و وصل الیها ایضا من أنواع الاذی ما کانت تشاهده فی ازواج ابیها.

هذا و قد صدر من بنات الانبیاء ما هو اعظم و أشد فان ساره من بنات الانبیاء علیهم السّلام و الزمت ابراهیم علیه السّلام ان یخرج عنها هاجرا و ابنها اسماعیل الی واد غیر ذی زرع، و لا ینزل معهما بل یضعهما فیه و هو راکب و یرجع الیها، و قد امر اللّه ابراهیم بأن یمتثل امر ساره و لو کان محرما فی الشریعه لما امره به، فیستفاد من هذا کله ان اصل غیره النساء علی الرجال فی هذا و امثاله لیس من الامر الحرام نعم لا یجب علی الرجال قبوله الا ان یدل علیه بدلیل من خارج کما وقع فی شأن ابراهیم و زوجته ساره من الامر.

الثانی: ان المعصومین علیهم السّلام قد کانوا احیانا ینتزلون عن مراتبهم الی مراتب البشر و یقع منهم الغضب و الرضا و المحاورات المتعارفه فی مجاری العادات، لحکم و مصالح یجوز ان یکون منها ان لا یظن بهم فوق مراتبهم کما وقع من الغلاه و أشباههم و هذا یظهر من تتبع الاخبار کثیرا و منها ایضا ان یتعقبه المحبه و الخلّه المستقیمه کما روی انه قد جری بین الحسنین علیهما السّلام نوع من الکلام بعث علی الانقطاع، و بعده قیل للحسین علیه السّلام انت أصغر من أخیک فلم لا تمشی الیه و تصالحه، قال أنی سمعت من جدی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول من کان یسبق بالصلح فهو السابق الی الجنه و ما أحب ان اسبق اخی الی الجنه فبلغ الحسن علیه السّلام فأتی الی اخیه الحسین علیه السّلام.

الثالث: و هو الاظهر عندی انها علیه السّلام انما فعلته لمعرفتها بما یؤل الیه الامر من احضار النبی صلّی اللّه علیه و آله لمن احضر حتی یکون باعثا لاتمام الحجه علیهما، فإذا ترتب عیل مثل هذا امثال هذه الحجج و الفوائد فلا ریب ان فعله أحسن من ترکه، کما وقع منها علیها السّلام مره أخری لفائده جلیله، و هو ما رواه الصدوق طاب ثراه باسناده الی ابی ذر (ره) قال کنت انا و جعفر بن ابی طالب مهاجرین الی بلاد الحبشه فأهدیت لجعفر جاریه قیمتها أربعه الاف درهم فلما قدمنا الی المدینه اهداها لعلی علیه السّلام

ص:62

تخدمه فجعلها علی علیه السّلام فی منزل فاطمه علیها السّلام فدخلت علیها السّلام یوما فنظرت الی رأس علی علیه السّلام فی حجر الجاریه فقالت یا ابا الحسن فعلتها فقال لا و اللّه یا بنت محمد صلّی اللّه علیه و آله ما فعلت شیئا، فما الذی تریدین قالت تأذن لی فی المسیر الی منزل ابی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال لها ذنت لک فتجلببت بجلبابها و تبرقعت ببرقعها و ارادت النبی صلّی اللّه علیه و آله، فهبط جبرئیل علیه السّلام فقال یا محمد ان اللّه یقرئک السّلام و یقول ان هذه فاطمه تشکو علیا فلا تقبل منها فی علی شیئا، فدخلت فاطمه فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله جئتنی تشکو علیا قالت أی و اللّه رب الکعبه، فقال لها ارجعی الیه فقولی له رغم انفی لرضاک ثلاثا فرجعت فاطمه علیها السّلام الی علی علیه السّلام فقالت یا ابا الحسن رغم انفی لرضاک فقال علی علیه السّلام شکوتنی الی خلیلی و حبیبی رسول اللّه و اسئتاه من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله اشهد اللّه یا فاطمه ان الجاریه حره لوجه اللّه تعالی و ان الاربعمائه درهم التی فضلت من عطائی صدقه علی فقراء اهل المدینه ثم تلبس و تنعل و اراد النبی صلّی اللّه علیه و آله.

فهبط جبرئیل علیه السّلام فقال یا محمد ان اللّه یقرئک السّلام و یقول لک قل لعلی ان اللّه یقرئک السّلام و یقول لک قد اعطیتک الجنه یعتقک الجاریه فی رضا فاطمه و النار بالاربعمائه دراهم التی تصدقت بها، فادخل الجنه من شئت برحمتی و اخرج من النار من شئت بعفوی فعندها قال علی علیه السّلام انا قسیم اللّه بین الجنه و النار، و ترتب مثل هذه الفائده الجلیله علی مثل هذا حسن جدا، و بالجمله فان اندفعنا الی ذکر بعض اوصاف الزهراء علیها السّلام لطال الکتاب و لکنّا من اهل طلب المحال.

و اول عداوه خربت الدنیا و بنی علیها جمیع الکفر و النفاق الی یوم القیامه هی عداوه عائشه لمولاتها الزهراء علیها السّلام علی ما روی عن الطاهرین علیهم السّلام و ذلک لما روی ان النبی صلّی اللّه علیه و آله کان یحب فاطمه حبا مفرطا، و کان اذا اشتاق الی الجنه و ثمارها اتی الی فاطمه علیها السّلام و قبّلها، و ما کان ینام لیله الا بعد ان یأتی الیها و یشمها و یقبلها، و ذلک انه صلّی اللّه علیه و آله لما عرج الی السماء و دخل الجنه ناوله جبرئیل علیه السّلام تفاحه من تفاحها فأکلها و لما نزل الی الارض واقع خدیجه فکانت النطفه من تلک التفاحه، و من ثم کان حمره وجهها منها، و قد انتقلت الی الائمه علیهم السّلام فکانت فی وجوههم فغارت عایشه و بغضت مولاتها فاطمه لهذا و سرت هذه العداوه من عایشه الی ابی بکر فعادا مولاه امیر المؤمنین علیه السّلام و عمر کان من احباب ابی بکر لجامع النفاق فشرکه فی العداوه فاستمرت الی یوم القیامه.

و اما قوله و اما عثمان فهو و ان شارکه فی کونه ختنا أقول الاختان اللتان اخذهما عثمان هما رقیه تزوجها عتبه بن ابی لهب فطلقها قبل ان یدخل بها و لحقها منه اذی فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله اللهم سلط علی عتبه کلبا من کلابک فتناوله الاسد من بین اصحابه و تزوجها بعده بالمدینه عثمان

ص:63

بن عفان فولدت له عبد اللّه و مات صغیرا نقره دیک علی عینیه فمرض و مات، و توفیت بالمدینه زمن بدر فتخلف عثمان علی دفنها و منعه ذلک ان یشهد بدرا، و قد کان عثمان هاجر الی الحبشه و معه رقیه، و الاخری ام کلثوم تزوجها ایضا عثمان بعد اختها رقیه و توفیت عنده.

و قد اختلف العلماء لاختلاف الروایات فی انهما هل هما من بنات النبی صلّی اللّه علیه و آله من خدیجه او انهما ربیبتاه من احد زوجیها الاولین فانه اولا قد تزوجها عتیق بن عائد المخزومی فولدت له جاریه، ثم تزوجها ابو هاله الاسدی فولدت له هندا بنت هاله، ثم تزوجها، رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هذا الاختلاف لا أثر له لأن عثمان فی زمن النبی صلّی اللّه علیه و آله قد کان ممن أظهر الاسلام و أبطن النفاق و هو صلّی اللّه علیه و آله قد کان مکلفا بظواهر الاوامر کحالنا نحن ایضا و کان یمیل الی مواصله المنافقین رجاء الایمان الباطنی منهم، مع أنه صلّی اللّه علیه و آله لو اراد الایمان الواقعی لکان أقل قلیل، فأن اغلب الصحابه کانوا علی النفاق لکن کانت نار نفاقهم کامنه فی زمنه، فلما انتقل الی جوار ربه برزت نار نفاقهم لوصیه و رجعوا القهقری، و لذا قال علیه السّلام إرتد الناس کلهم بعد النبی صلّی اللّه علیه و آله الا اربعه سلمان و ابو ذر و المقداد و عمار و هذا مما لا اشکال فیه.

و انما الاشکال فی تزویج علی علیه السّلام ام کلثوم لعمر بن الخطاب وقت تخلفه لانه قد ظهرت منه المناکیر و ارتد عن الدین ارتدادا اعظم من کل من ارتد، حتی انه قد وردت فی روایات الخاصه ان الشیطان یغلّ بسبعین غلا من حدید جهنم و یساق الی المحشر فینظر و یری رجلا امامه تقوده ملائکه العذاب و فی عنقه مائه و عشرون غلا من اغلال جهنم فیدنو الشیطان الیه و یقول ما فعل الشقی حتی زاد علیّ فی العذاب و انا اغویت الخلق و اوردتهم موارد الهلاک، فیقول عمر للشیطان ما فعلت شیئا سوی انی غصبت خلافه علی بن ابی طالب، و الظاهر انه قد استقل سبب شقاوته و مزید عذابه، و لم یعلم ان کل ما وقع فی الدنیا الی یوم القیامه من الکفر و النفاق و استیلاء اهل الجور و الظلم انما هو من فعلته هذه، و سیأتی لهذا مزید تحقیق ان شاء اللّه تعالی.

فاذا ارتد علی هذا النحو من الارتداد فکیف ساغ فی الشریعه مناکحته و قد حرم اللّه تعالی نکاح اهل الکفر و الارتداد و اتفق علیه علماء الخاصه.

فنقول قد تفصّی الاصحاب عن هذا بوجهین عامی و خاصی.

اما الاول فقد استفاض فی اخبارهم عن الصادق علیه السّلام لما سئل عن هذه المناکحه فقال انه اول فرج غصبناه، و تفصیل هذا ان الخلافه قد کانت اعزّ علی امیر المؤمنین علیه السّلام من الاولاد و البنات و الازواج و الاموال، و ذلک لان بها انتظام الدین و اتمام السنه و رفع الجور و احیاء الحق و موت الباطل، و جمیع فوائد الدنیا و الاخره، فاذا لم یقدر علی الدفع عن مثل هذا الامر الجلیل الذی ما تمکن من الدفع عنه زمان معاویه و قد بذل علیه الارواح و سفک فیه المهج، حتی أنه قتل

ص:64

لاجله ستین الفا فی معرکه صفین و قتل من عسکره عشرون الفا، و واقعه الطفوف اشهر من أن تذکر، فاذا قبلنا منه العذر فی ترک هذا الامر الجلیل و قد کان معذورا کما سیأتی الکلام فیه عند ذکر اسباب تقاعده علیه السّلام عن الحرب فی زمان الثلاثه ان شاء اللّه تعالی. و التقیه باب فتحه اللّه سبحانه للعباد و امرهم بارتکابه و الزمهم به، کما اوجب علیهم الصلوه و الصیام حتی انه ورد عن الائمه الطاهرین علیهم السّلام لا دین لمن لا تقیه له، فقبل عذره علیه السّلام فی مثل هذا الامر الجزئی، و ذلک انه قد روی الکلینی (ره) عن ابن ابی عمیر عن هشام بن سالم عن ابی عبد اللّه علیه السّلام قال لما خطب الیه قال له امیر المؤمنین علیه السّلام انها صبیه، قال فلقی العباس فقال له ما لی أبی بأس، قال و ما ذاک قال خطبت الی ابن اخیک فردنی اما و اللّه لاعودنّ زمزم و لا ادع لکم مکرمه الا هدمتها و لأقیمن علیه شاهدین بأنه سرق و لاقطعنّ یمینه، فأتاه العباس و اخبره و سأله ان یجعل الامر الیه فجعل الیه.

و اما الشبهه الوارده علی هذا و هی انه یلزم ان یکون عمر زانیا فی ذلک النکاح و هو مما لا یقبله العقل بالنظر الی ام کلثوم فالجواب عنها من وجهین.

احدهما ان ام کلثوم لا حرج علیها فی مثله لا ظاهرا، و لا واقعا و هو ظاهر، و اما هو فلیس بزان فی ظاهر الشریعه لانه دخول ترتب علی عقد باذن الولی الشرعی، و اما فی الواقع و فی نفس الامر فعلیه عذاب الزانی، بل عذاب کل أهل المساوی و القبائح. الثانی ان الحال لما آل الی ما ذکرنا من التقیه فیجوز ان یکون قد رضی علیه السّلام بتلک المناکحه رفعا لدخوله فی سلک غیر الوطی المباح.

و اما الثانی و هو الوجه الخاصی فقد رواه السید العالم بهاء الدین علی بن عبد الحمید الحسینی النجفی فی المجلد الاول من کتابه المسمی بالانوار المضیئه قال مما جاز لی روایته عن الشیخ السعید محمد بن محمد بن النعمان المفید (ره) رفعه الی عمر بن اذینه قال قلت لابی عبد اللّه علیه السّلام ان الناس یحتجون علینا ان امیر المؤمنین علیه السّلام زوّج فلانا ابنته ام کلثوم و کان علیه السّلام متکیا فجلس و قال أ تقبلون ان علیا علیه السّلام انکح فلانا ابنته، ان قوما یزعمون ذلک ما یهتدون الی سواء السبیل و لا الرشاد، ثم صفق بیده و قال سبحان اللّه ما اللّه ما کان امیر المؤمنین علیه السّلام یقدر ان یحول بینه و بینها کذبوا لم یکن ما قالوا ان فلانا خطب الی علی علیه السّلام بنته ام کلثوم فأبی فقال للعباس و اللّه لئن لم یزوجنی لا نزعن منک السقایه و زمزم، فأتی العباس علیا علیه السّلام فکلمه، فأبی علیه فألح علیه العباس، فلما رأی امیر المؤمنین علیه السّلام مشقه کلام الرجل علی العباس و انه سیفعل معه ما قال، ارسل الی جنیه من اهل نجران یهودیه یقال لها سحیفه بن حریریه، فأمرها فتمثلت فی مثال ام کلثوم و حجبت الابصار عن ام کلثوم بها، و بعث بها الی الرجل فلم تزل عنده حتی انه استراب بها یوما

ص:65

و قال ما فی الارض اهل بیت أسحر من بنی هاشم، ثم اراد ان یظهر للناس فقتل فأخذت المیراث و انصرفت الی نجران و اظهر امیر المؤمنین علیه السّلام أم کلثوم اقول و علی هذا فحدیث اول فرج عصبناه محمول علی التقیه و الاتقاء من عوام الشیعه کما لا یخفی.

ظلمه حالکه فی ما بقی من فضائل الشیخین اعلم ان من أقوی الدلائل و المناقب التی ذکروها لابی بکر هی حکایه الغار، لانها المصرح بها فی محکم القرآن حیث قال ثانی اثنین إذ هما فی الغار. الایه.

و یعجبنی نقل کلام وقع الیّ من جانب شیخنا المفید نور اللّه ضریحه، قال رأیت فیما یری النائم کأنی اجتزت فی بعض الطرق فاذا انا بحلقه کبیره دائره و فیها رجل یعظ، فقلت من هذا فقیل عمر بن الخطاب فاستفرجت الناس فافرجوا الیّ فدخلت الیه فقت أ تأذن لی فی مسأله فقال سل، فقلت أخبرنی عن فضل صاحبک عتیق بن ابی قحافه من قول اللّه ثانی اثنین اذ هما فی الغار اذ یقول لصاحبه لا تحزن ان اللّه معنا فانزل اللّه سکینته علیه، فانی أری من ینتحل مودتکما یذکر ان له فضلا کثیرا، فقال الدلاله علی فضل صاحبی عتیق ابن ابی قحافه من هذه الایه من سته اماکن.

الاول: ان اللّه عز و جل ذکر النبی صلّی اللّه علیه و آله و ذکر ابا بکر فجعله ثانیه فقال ثانی اثنین، الثانی وصفهما بالاجتماع فی مکان واحد لتألیفه بینهما فقال اذ هما فی الغار، الثالث انه قد اضافه الیه بذکر الصحبه لیجمع بینهما فی الرتبه، اذ یقول لصاحبه الرابع انه اخبر عن شفقته علیه و رفقته به لمکانه عنده، فقال اذ یقول لصاحبه لا تحزن الخامس انه اخبر عن کون اللّه معهما علی حد سواء ناصرا لهما و دافعا عنهما، فقال ان اللّه معنا، السادس انه اخبر عن نزول السکینه علی ابی بکر لان الرسول صلّی اللّه علیه و آله لم تفارقه السکینه قطّ فقال فأنزل اللّه سکینته علیه فهذه اماکن لا یمکنک و لا غیرک الطعن فیها علی وجه من الوجوه و لا سبب من الاسباب، فقلت له حررت کلامک هنا و استقصیت البیان فیه و اتیت بما لا یقدر احد ان یزید علیه غیر انی بعون اللّه سأجعله کرماد اشتدت به الریح فی یوم عاصف.

اما قولک ان اللّه تعالی ذکر النبی و ذکر ابا بکر فجعله ثانیه فهو عند التحقیق إخبار عن العدد فقط، و لعمری لقد کانا اثنین فما فی ذلک من الفضل، و نحن نعلم ضروره ان مؤمنا و مؤمنا اثنان و مؤمنا و کافرا اثنان، فما أری فی ذلک العدد طائلا یعتمد علیه.

و اما قولک انه وصفهما بالاجتماع فی مکان واحد فهو کالفضل الاول و اضعف لان المکان یجمع المؤمنین و الکفار کما یجمع العدد المؤمنین و الکفار و ذلک ان مسجد النبی صلّی اللّه علیه و آله افضل و اشرف من الغار و قد جمع النبی و المنافقین و الکفار، قال اللّه عز و جل فَمٰا لِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهْطِعِینَ عَنِ اَلْیَمِینِ وَ عَنِ اَلشِّمٰالِ عِزِینَ، أَ یَطْمَعُ کُلُّ اِمْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُدْخَلَ جَنَّهَ نَعِیمٍ ، و ایضا فان سفینه نوح علیه السّلام افضل و اشرف من الغار و قد حملت النبی و الشیطان و البهیمه، و المکان لا یدلّ علی ما ادعیت من الفضل فبطل فضلان.

ص:66

و اما قولک انه وصفهما بالاجتماع فی مکان واحد فهو کالفضل الاول و اضعف لان المکان یجمع المؤمنین و الکفار کما یجمع العدد المؤمنین و الکفار و ذلک ان مسجد النبی صلّی اللّه علیه و آله افضل و اشرف من الغار و قد جمع النبی و المنافقین و الکفار، قال اللّه عز و جل فَمٰا لِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهْطِعِینَ عَنِ اَلْیَمِینِ وَ عَنِ اَلشِّمٰالِ عِزِینَ، أَ یَطْمَعُ کُلُّ اِمْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُدْخَلَ جَنَّهَ نَعِیمٍ ، و ایضا فان سفینه نوح علیه السّلام افضل و اشرف من الغار و قد حملت النبی و الشیطان و البهیمه، و المکان لا یدلّ علی ما ادعیت من الفضل فبطل فضلان.

و اما قولک انه اضافه الیه بذکر الصحبه فهو کالفضلین الاولین و اضعف و ذلکان اسم الصحبه یقع بین المؤمنین و الکفار قال اللّه عز و جل حکایه عن بعض انبیائه قٰالَ لَهُ صٰاحِبُهُ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَهٍ ثُمَّ سَوّٰاکَ رَجُلاً فسماه صاحبا و هو کافر، و قد سمّت العرب الحمار ایضا صاحبا فقالت فی ذلک:

إن الحمار مع الحمیر مطیّه و اذا خلوت به فبس الصاحب

و سموا ایضا الجماد صاحبا فقالوا من ذلک للسیف. شعر

زرت هندا و ذاک بعد إجتناب و معی صاحب کلوم اللسان

فاذا کان اسم الصحبه قد وقع بشهاده کتاب اللّه عز و جل بین نبی و کافر و بشهاده لسان العرب بین عاقل و بهیمه و بین جماد و حیوان، فأی فضل لصاحبک فیه.

و اما قولک انه قال لا تحزن فهو و بل علیه و منقصه له، و ذلک دلیل علی خطائه، لأن قوله لا تحزن نهی له و ذلک ان صوره النهی عند العرب قول القائل لا تفعل کما ان صوره الامر عندهم القائل افعل، و لیس یخلو حزن ابی بکر من ان یکون طاعه او معصیه، فلو کان طاعه لم ینه النبی صلّی اللّه علیه و آله عنه فثبت انه معصیه و یجب علیک ان تستدل علی أنه انتهی لان فی الایه دلیلا علی عصیانه بشهاده النبی صلّی اللّه علیه و آله و لیس فیها دلیل علی انه قد انتهی.

و اما قول النبی صلّی اللّه علیه و آله ان اللّه معنا فعلی الاختصاص و عبّر عن نفسه بلفظ الجمع و نون العظمه و ذلک مشهور فی کلام العرب قال اللّه عز و جل إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ وَ إِنّٰا لَنَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ وَ نَحْنُ اَلْوٰارِثُونَ و قد قالت الشیعه فی ذلک قولا غیر بعید و هو انهم قالوا ان ابا بکر قال له یا رسول اللّه ما معک اخوک علی بن ابی طالب و ذلک انه خلفه علی الفراش فقال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لا تحزن ان اللّه معنا، أی معی و مع اخی علی بن ابی طالب.

و اما قولک ان السکینه نزلت علی ابی بکر فهو کفر محض لان اللّه تعالی اخبر ان الذی أنزل علیه السکینه هو الذی أیده بلجنود و دلّ علی ذلک بحرف العطف فقال عز و جل فَأَنْزَلَ اَللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهٰا، فان کان ابو بکر هو صاحب السکینه فهو صاحب الجنود، و هذا إخراج للنبی صلّی اللّه علیه و آله من النبوه، و بعد فقد أخبر اللّه عز و جل انه انزل السکینه علی نبیه فی مکانین و کان معه فیها قوم مؤمنون فشرکهم معه فیها، فقال فی موضع فأنزل اللّه سیکنته علی رسوله و علی المؤمنین، و قال فی موضع آخر ثم ولیتم مدبرین ثم انزل اللّه سکینته علی رسوله

ص:

و علی المؤمنین و لما کان فی هذا الموضع خصّه وحده بالسکینه، فقال عز و جل فَأَنْزَلَ اَللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهٰا فلو کان معه فی الموضع مؤمن لشرکه معه فی السکینه کما شرک من تقدم فدّل اخراجه من السکینه علی خروجه من الایمان فلم یحر جوابا و تفرقوا و استیقظت انتهی.

اقول: انما أجری اللّه سبحانه تلک الاستدلالات من الایه علی لسان عمر لیسمع الجواب عنها، و الا فهو عاجز عن تقریر مثل هذه الاستدلالات.

و من عجیب ما رووه فی کتبهم ان النبی صلّی اللّه علیه و آله ما صحب ابا بکر فی الغار الا خوفا منه ان یدلّ الکفار علیه رواه ابو القاسم نصر بن الصباح فی کتاب النور و البرهان رواه عن ابن شهاب قال حدثنا شهاب بن عمر (معمر خ ل) عن ابی یحیی عن محمد بن اسحاق، قال قال حسان قدمت مکه معتمرا و ناس من قریش یعذبون اصحاب محمد صلّی اللّه علیه و آله یقول حسان فی هذا الحدیث ما هذا لفظه، فأمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علیا علیه السّلام فنام علی فراشه و خشی من ابن ابی قحافه ان یدلهم علیه فأخذه معه و مضی به الی الغار، اقول و یقوی هذا انه لما کان معه فی الغار و سمع أصوات المشرکین اراد الکلام، لان یدل علی النبی صلّی اللّه علیه و آله فقال لا تحزن، ثم أنه مد رجله الی باب الغار کی یعلموا بمکانهما، فخرجت حیه لدغته فی رجله، فبکی فأبرأها النبی صلّی اللّه علیه و آله بدعائه لئلا یرفع صوته.

المنقبه الثانیه من مناقب الشیخین کونهما ضجیعین لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و قد روی انه مرّ فضال بن الحسن بن فصال الکوفی بأبی حنیفه و هو فی جمع کثیر یملی علیهم من فقهه و حدیثه، فقال لصاحب له و اللّه لا ابرح حتی اخجل ابا حنیفه، فقال صاحبه الذی کان معه ان ابا حنیفه ممن قد علت حاله و ظهرت حجته، قال مه هل رأیت حجه علت علی حجه مؤمن، ثم دنی منه فسلم علیه فرده و رد القوم بأجمعهم فقال یا ابا حنیفه ان أخا لی یقول ان خیر الناس بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی بن ابی طالب، و انا اقول ابو بکر خیر الناس و بعده عمر، فما تقول انت رحمک اللّه فأطرق ملیّا ثم رفع رأسه، فقال کفی بمکانهما من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کرما و فخرا أما علمت انهما ضجیعاه فی قبره فأی حجه ترید أوضح من هذا فقال له أنی قد قلت ذلک لاخی فقال و اللّه لئن کان المکان لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله دونهما فقد ظلما بدفنهما فی موضع لیس لهما بحق، و ان کان الموضع لهما فوهباه لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقد اساءا و ما احسنا إذ رجعا فی هبتهما و نسیا عهدهما فأطرق ابو حنیفه ساعه ثم قال له لم یکن له و لا لهما خاصه، و لکنهما نظرا فی حق عائشه و حفصه فاستحقا الدفن فی ذلک الموضع بحقوق ابنتیهما فقال فضّال قد قلت له ذلک فقال انت تعلم ان النبی صلّی اللّه علیه و آله مات عن تسع نساء و نظرنا فکان لکل واحده منهن تسع الثمن.

ص:68

ثم نظرنا فی تسع الثمن فاذا هو شبر فی شبر فکیف یستحق الرجلان اکثر من ذلک، و بعد فما بال عائشه و حفصه ترثان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و فاطمه بنته تمنع المیراث فقال ابو حنیفه یا قوم نحوّه عنی فانه رافضی خبیث لعنه اللّه تعالی.

اقول و یوضح هذا ما رووه فی الجمع بین الصحیحین للحمیدی و غیره ان النبی صلّی اللّه علیه و آله لما هاجر الی المدینه اقام ببعض دور اهلها و استعرض مریدا للتمر کان لسهل و سهیل کانا یتیمین فی حجر سعد بن زراره لیشتریه فوهباه له.

و روی الحمیدی روایه أخری و هو ان النبی صلّی اللّه علیه و آله اراد ان یشتری موضع المسجد من قوم بنی النجار فوهبوه له، و قد تضمّن القرآن کون البیوت للنبی صلّی اللّه علیه و آله بقوله یا ایها الذین آمنوا لا تدخلوا بیوت النبی الا ان یؤذن لکم الی طعام، و من المعلوم ان زوجته عائشه لم یکن لها دار بالمدینه و لا لأبیها، و لا لقومها لانهم من اهل مکه و لا روی أحد انها بنت بیتا لنفسها، و مع هذا فلمّا ادعت حجره النبی صلّی اللّه علیه و آله بعد وفاته التی دفن فیها صدّقها ابو بکر و سلّمها الیها بمجرد سکناها أو دعواها، و منع فاطمه علیها السّلام عن فدک و لم یصدقها مع شهادته لها بالعصمه و الطهاره رودّ شهودها بأن اباها وهبها ذلک فی حیوته و منع فاطمه من میراثها و اعطی ابنته الحجره میراثا، و دفن امواتهم فیها و ضربوا المعاول عند رأسه.

و اعجب من هذا ان جماعه من جهالهم ظنّ ان البیت لعائشه باضافته الیها فی المحاورات و لم یدر أنه من باب قوله تعالی و إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّهَ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ رَبَّکُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَهٍ مُبَیِّنَهٍ، و معلوم ان البیوت انما هی للازواج.

و حیث انجر الکلام الی هنا فلا بأس بذکر بعض احوا فدک من طریقهم لانه منه یظهر ایضا فضائل الشیخین، فنقول ذکر صاحب التاریخ المعروف بالعباسی فی حوادث سنه ثمانی عشره و مأتین ان جماعه من ولد الحسن و الحسین علیهم السّلام رفعوا قصه الی المأمون یذکرون فدک و العوالی و انها کانت لامهم فاطمه علیها السّلام و منعها أبو بکر بغیر حق، فسألوا المأمون انصافهم و کشف ظلامتهم، فأحضر المأمون مائتی عالم من علماء الحجاز و العراق و غیرهم من علماء الجمهور، و توکل علیهم فی اداء الصدق و سألهم عما عندهم من الحدیث فی ذلک، فروی غیر واحد منهم عن بشر بن الولید و الواقدی و بشر بن عتاب فی احادیث یرفعونها الی النبی صلّی اللّه علیه و آله انه لما افتتح خیبر اصطفی لنفسه قری من قری الیهود فنزل جبرئیل علیه السّلام بهذه الآیات و آت ذا القربی حقه، فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله و من ذا القربی و ما حقه، فقال فاطمه تدفع الیها فدک، فدفع الیها فدک ثم اعطاها العوالی بعد ذلک فاستغلتها حتی توفی ابوها.

ص:69

فلما بویع ابو بکر منعها و کلمته فاطمه علیها السّلام فی رده، فقالت ان ابی دفعها علیّ فقال لا امنعک ما اعطاک ابوک، و اراد ان یکتب لها کتابا فاستوقفه عمر بن الخطاب و قال انا امرأه فادعوها بالبینه علی ما ادعت فأمرها ابو بکر ان تفعل فجائت بأم ایمن و اسماء بنت عمیس مع علی بن ابی طالب علیه السّلام فشهدوا لها جمیعا بذلک، فکتب لها ابو بکر فبلغ ذلک عمر فأخبره ابو بکر الخبر، فأخذ الصحیفه فمحاها، فقال ان فاطمه امرأه و علی بن ابی طالب زوجها، و هو جار الی نفسه النفع و لا یکون بشهاده امرأتین دون رجل، فأرسل ابو بکر الی فاطمه علیها السّلام فأعلمها ذلک فحلفت باللّه الذی لا اله الا هو انهم ما شهدوا الا بالحق، فقال ابو بکر لعلک ان تکونی صادقه و لکن احضری شاهدا لا یجر الی نفسه النفع فقالت فاطمه علیها أ لم تسمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول اسماء بنت عمیس و ام ایمن من اهل الجنه فقالا بلی، فقالت امرأتان من اهل الجنه تشهد ان بباطل فانصرفت صارخه تنادی اباها و تقول، قد اخبرنی ابی علیه السّلام انی اول من یلحقه فو اللّه لاشکونهما الیه، فلم تلبث ان مرضت فأوصت علیا علیه السّلام ان لا یصلیا علیها و هجرتهما فلم تکلمهما حتی ماتت.

ثم احضر فی یوم آخر الف رجل من اهل الفقه و العلم و شرح لهم الحال و امرهم بتقوی اللّه و مراقبته، فتناظروا و استظهروا ثم افترقوا فرقتین فقالت طائفه منهم الزوج عندنا جار الی نفسه فلا شهاده له، و لکنا نری یمین فاطمه علیها السّلام قد اوجبت لها ما ادعت مع شهاده المرأتین، و قالت طائفه نری الیمین مع الشهاده لا توجب حکما، و لکن شهاده الزوج عندنا جائزه و لا نراه جارا الی نفسه، و قد وجب بشهادته مع المرأتین لفاطمه علیها السّلام ما ادعت فکان اختلاف الطائفه اجماعا منهم علی استحقاق فاطمه علیها السّلام فدک و العوالی، فسألهم المأمون بعد ذلک عن فضائل لعلی بن ابی طالب علیه السّلام فذکروا منها طرفا جلیلا و سالهم عن فاطمه علیها السّلام فرووا لها عن ابیها فضائل جمیله و سألهم عن ام ایمن و اسماء بنت عمیس فرووا عن نبیهم صلّی اللّه علیه و آله انهما من اهل الجنه.

فقال المأمون أ یجوز ان یقال او یعتقد ان علی بن ابی طالب مع ورعه و زهده یشهد لفاطمه علیها السّلام بغیر حق و قد شهد اللّه و رسوله صلّی اللّه علیه و آله بهذه الفضائل أو یجوز مع علمه و فضله ان یقال انه یمشی علی شهاده و هو یجهل الحکم فیها، و هل یجوز ان یقال ان فاطمه علیها السّلام مع طهارتها و عصمتها و انها سیده نساء العالمین و سیده نساء اهل الجنه کما رویتم تطلب شیئا لیس لها، تظلم فیه جمیع المسلمین و تقسم علیه أو یجوز ان یقال عن ام ایمن و اسماء بنت عمیس انهما شهدتا بالزور و هما من اهل الجنه، و ان الطعن علی فاطمه و شهودها طعن علی کتاب اللّه و الحاد فی دین اللّه، ثم عارضهم المأمون بحدیث رووه ان علی بن ابی طالب علیه السّلام أقام منادیا بعد وفاه محمد صلّی اللّه علیه و آله ینادی من کان له علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله دین او عده فلیحضر فحضر جماعه فأعطاهم علی بن ابی

ص:70

طالب علیه السّلام ما ذکروه بغیر بینه، و ان ابا بکر امر منادیا ینادی بمثل ذلک فحضر جریر بن عبد اللّه و ادعی علی النبی صلّی اللّه علیه و آله عده فأعطاه ابو بکر ما ادعاه بغیر بینه و حضر جابر بن عبد اللّه و ذکر ان محمد صلّی اللّه علیه و آله وعده ان یحثو له ثلاث حثوات من مال البحرین فلما قدم مال البحرین بعد وفاه النبی صلّی اللّه علیه و آله اعطاه ابو بکر ثلاث حثوات بغیر بینه.

و فی الجمع بین الصحیحین فی الحدیث التاسع من افراد مسلم فی مسند جابر و ان جابرا قال فعددتها فاذا هی خمسمائه فقال ابو بکر لجابر خذ مثلها، فتعجب المأمون من ذلک فقال اما کانت فاطمه و شهودها یدرون مجری جریر بن عبد اللّه و جابر بن عبد اللّه ثم جعل فدک و العوالی فی ید محمد بن یحیی بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام یعمرها و یستغلها و یقسم دخلها بین ورثه فاطمه بنت محمد صلّی اللّه علیه و آله.

و مما یقال فی هذا المقام انهم رووا فی صحاحهم ان علی بن ابی طالب علیه السّلام ممدوح مزکّی زمن حیاته و بعد وفاته و انه افضل الصحابه و ان جاز الشک علی الموصوف بتلک الصفات فانما هو شک فیمن اسندوا الیه تلک الروایات و تکذیب لانفسهم فیما صححوه مع انهم رووا عن عطیه عن ابی سعد قال لما نزلت وَ آتِ ذَا اَلْقُرْبیٰ حَقَّهُ دعا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فاطمه علیها السّلام فاعطاها فدک.

و مما یقال ایضا أن علیا علیه السّلام مع اتصافه بتلک الصفات کیف یترک زوجته المعطمه تطلب شیئا لا یثبت لها و لا تقبل فی الشرع شهاده شهودها، و کیف یقدم علی الشهاده لها مع ان شهادته فی الشریعه غیر جایزه لها.

و مما یعجب منه فی اعتذارهم لابی بکر ما قاله المحمود الخوارزمی فی کتاب الفائق قال ان فاطمه صادقه و انها من اهل الجنه قال فکیف تشک فی دعواها فدک و العوالی و کیف یجوز ان یقال عنها انها ارادت ظلم جمیع المسلمین و اصرتّ علی ذلک الی الوفاه فقال الخوارزمی ما هذا لفظه، کون فاطمه صادقه فی دعواها و انها من اهل الجنه لا یوجب العمل بما تدعیه الاّ ببینه لان حالها لا یکون أعله من حال النبی صلّی اللّه علیه و آله و لو ادّعی النبی صلّی اللّه علیه و آله مالا علی ذمی و حکم حکما ما کان للحکم أن یحکم له لنبوته و کونه من اهل الجنه الا ببینه.

اقول هذا الکلام مما یضحک منه العقول و یکشف عن انهم ما صدقوا نبیهم فی التحریم و التحلیل و العطا و المنع، مع انهم ما عرفوا ثبوت البینه و صحه العمل بها الا من نبیهم فکیف یکون ثبوت صدقه الان فی الدعوی علی الذمی بالبینه مع انهم ذهبوا الی ان حاکم الشرع یجوز له العمل بما علم و هو من جمله اسباب الحکم.

ص:71

و مما یقال ایضا من طرائف ما تجدد لفاطمه علیها السّلام معهم انها لما رأت تکذیبهم لها و شکهم فیها و فی شهودها بأن اباها وهبها ذلک فی حیاته ارسلت الی ابی بکر و رووا انها حضرت بنفسها تطلب فدک بطریق المیراث من ابیها لان المسلمین اجمعوا علی ان فدک کان لابیها او لها.

فمن الروایات فی ذلک ما ذکره البخاری فی صحیحه فی الجزء الخامس من اجزاء ثمانیه باسناده ان فاطمه بنت رسول اللّه صلوات اللّه علیهما ارسلت الی ابی بکر تسأله میراثها من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مما افاء اللّه علیه بالمدینه من فدک و ما بقی من خمس خیبر فقال ابو بکر ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال لا نورث ما ترکناه صدقه، و انما یأکل آل محمد علیهم السّلام من هذا المال و انی و اللّه لا اغیّر شیئا من صدقه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عن حالها التی کانت علیه علی عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و لاعملنّ فیها بما عمل به رسول اللّه فأبی ابو بکر ان یدفع الی فاطمه منها شیئا فغضبت فاطمه علیها السّلام فی ذلک علی ابی بکر فلم تکلمه حتی توفیت و عاشت بعد النبی صلّی اللّه علیه و آله سته اشهر فلما ماتت دفنها زوجها علی علیه السّلام لیلا و لم یؤذن بها ابو بکر و صلّی علیها علی علیه السّلام.

و روی مسلم فی صحیحه هذا الحدیث ایضا فی الجزء الثالث و هذا بزعم ابی و صاحبه یقتضی ان محمدا صلّی اللّه علیه و آله اعمل اهل بیته الذین قال اللّه له عنهم و انذر عشیرتک الاقربین و فی القرآن یا ایها الذین آمنوا قوا انفسکم و اهلیکم نارا و قودها الناس و الحجاره. فیلزم علی هذا انه لم ینذر عشیرته و لا وقی اهله و لا عرفهم انهم لا یرثونه و لا عرف علیا علیه السّلام و لا عباس و لا احدا من بنی هاشم و لا ازواجه و لا سمعوا بهذا الحدیث الذی رواه ابو بکر مدّه حیاه نبیهم و لا بعد وفاته، حتی خرج بعضهم بطلب میراته و بعضهم یرضی بذلک الطلب، و خرجت ابنته الطاهره المعصومه تطلب ظلم جمیع المسلمین علی قولهم مع مخالطتها لابیها سرا و جهرا و لیلا و نهارا و لا اسمعها و لا اسمع زوجها ذلک الحدیث و اسمعه ابا بکر ما هذا الا شیء عجاب ما سمعنا بهذا فی کل الملل و الادیان.

و بعض الجمهور لما صحّ عنده عموم آیه الارث و ما طاوعته نفسه علی تکذیب ابی بکر ذکر الحدیث تأویلا، و هذا هو الامام الرازی فی تفسیره الکبیر عند قوله تعالی یُوصِیکُمُ اَللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَیَیْنِ بعد ان نقل الحدیث الذی رواه ابو بکر نحن معاشر الانبیاء لا نورث ما ترکناه صدقه، قال یحتمل ان یکون قوله ما ترکناه صدقه صله، لقوله لا نورث، و التقدیر ان الشیء الذی ترکناه صدقه لا نورّث، و یکون المراد ان الانبیاء اذا عزموا علی التصدق شیء فبمجرد العزم علی ذلک یخرج ذلک الشیء عن ملکهم فلا یرثه انتهی و الکلام علی هذا التأویل واسع المیدان.

ص:72

و العجب انهم شهدوا فی هذه الاحادیث ان فاطمه علیها السّلام هجرت ابا بکر و صاحبه الی وقت الموت و خرجت من الدنیا غاضبه علیهما مع ان مسلما روی فی صحیحه فی الجزء الرابع من ثلثه الاخیر و رواه ایضا مسلم فی صحیحه فی الجزء الرابع من آخره و رواه الحمیدی فی الجمع بین الصحیحین و رواه صاحب کتاب الجمع بین الصحاح السته فی الجزء الثالث و رووه کلهم عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال فاطمه بضعه منی فمن اغضبها فقد اغضبنی و انه قال فاطمه سیده نساء اهل الجنه.

و یعجبنی نقل مباحثه جرت بین شیخنا البهائی قدس اللّه روحه و بین علماء مصر و هو اعلمهم و افضلهم، و قد کان شیخنا البهائی (ره) یظهر لذلک العالم انه علی دینه فقال له ما تقول الرافضه الذین کانوا قبلکم فی الشیخین فقال البهائی (ره) قد ذکروا لی حدیثین فعجزت عن جوابهم، فقال ما یقولون، قلت یقولون ان مسلما روی فی صحیحه ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال من آذی فاطمه فقد آذانی و من آذانی فقد آذی اللّه و من آذی اللّه فقد کفر و روی ایضا مسلم بعد هذا الحدیث بخمسته اوراق ان فاطمه علیها السّلام خرجت من الدنیا و هی غاضبه علی ابی بکر و عمر فما ادری ما التوفیق بین هذین الحدیثین فقال له العالم دعنی اللیله انظر فلما صار الصبح جاء ذلک العالم و قال للبهائی (ره) الن اقل لک ان الرافضه تکذب فی نقل الاحادیث البارحه طالعت الکتاب فوجدت بین الخبرین اکثر من خمسه اوراق، هذا اعتذاره عن مارضه الحدیثین.

فان قلت هذا الحدیث الذی ادعیتم ان ابا بکر قد اختلقه مروی عندکم فما الجواب عنه و ذلک انه قد روی الصدوق باسناده الی الصادق علیه السّلام قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من سلک طریقا یطلب فیه علما سلک اللّه به طریقا الی الجنه و ان الملائکه لتضع اجنحتها لطالب العلم رضی به و انه لیستغفر لطالب العلم من فی السموات و من فی الارض حتی الحوت فی البحر و فضل العالم علی العابد کفضل القمر علی سائر النجوم لیله البدر و ان العلماء ورثه الانبیاء و ان الانبیاء لم یورثوا دینارا و لا درهما و لکن ورّثوا العلم فمن اخذ به اخذ بحظ وافر.

و الجواب بعد صحه الروایه و بعد ان لا نحملها علی التقیه بوجوه:

الاول: انهم لم یقصدوا الی توریث الدراهم و الدنانیر لاولادهم و اهل میراثهم مثل غیرهم من الناس فانهم یقصدون الی جمع الاموال و تبقیتها بعدهم لاهل میراثهم اما اذا بقی من الانبیاء شیء من المیراث اتفاقا فلا بأس به و لا ینافی الحدیث.

الثانی: ان الانبیاء من حیث النبوه لم یورثوا الا العلم اما من حیث الانسانیه و البشریه فیجوز ان یخلفوا اشیاء من الاموال و من هذا قال بعض المحققین العلماء اولاد روحانیون للانبیاء لانهم یقتبسون العلوم من مشکوه انوارهم و یرثون ملکات ارواحهم کما ان الاولاد الحقیقیه

ص:73

و الاقارب الصوریه یرثون الاموال بل النسبه الاولی آکد من الثانیه و لذلک کان حق المعلم الربانی علی المتعلم اولی من حق ابیه الجسمانی علیه و الحاصل انه من باب تعلیق الحکم علی الوصف المشعر بالعلیّه.

الثالث: انهم لم یخلفوا جنس الدرهم و الدینار الذی یخلفه اهل الثروات اما غیرهما من الاملاک و الزراعات و المنازل فلا بأس بأن یخلفوها و مما یقال ایضا فی هذا المقام ما رواه الشیخ اسعد فی کتاب الفائق باسناده الی عروه عن عائشه انها قالت لما بلغ فاطمه ان ابا بکر قد اظهر منعها فدک وضعت خمارها علی رأسها و اشتملت بجلبابها و اقبلت فی حفده من نسائها تطأ ذیولها تمشی مشیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حتی دخلت علی ابی بکر و هو فی جماعه من المهاجرین و الانصار و غیرهم ثم اجهش القوم بالبکاء فخطبت خطبه بلیغه اظهرت فیها الشکایه من ابی بکر و صاحبه و من المهاجرین و الانصار فی ترک نصرتهم لها فی میراثها و فی آخرها ثم انکفأت الی قبر ابیها و هی تقول:

قد کان بعدک انباء و هنبثه لو کنت حاضرها لم تکثر

انا فقدناک فقد الارض و ابلها و اختل اهلک فاشهدهم و لا

و قالت فیها افعلی عمد ترکتم کتاب اللّه و اتخذتموه وراءکم ظهریا اذ یقول تعالی وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ مع ما اقتص اللّه من خبر زکریا علیه السّلام اذ قال فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ ، و قال وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ ، و قال یُوصِیکُمُ اَللّٰهُ ثم عطفت علی قبر ابیها و بکت و تمثلت بقول صفیه:

و کان قربک بالایات یونسنا فغاب عنّا فکل الخیر محتجب

و کنت بدرا و نورا یستضاء به علیک ینزل من ذی العزه

فجبهتنا (1)رجال و استخف مذ غبت عنّا و نحن الیوم

ابدت رجال لنا فحوی لما مضیت و حالت دوننا

فقد رزئنا بما لم برزه احد من البریه لا عجم و لا عرب

فسوف نبکیک ما عشنا و ما منا الشئون بتهمال (2)لها

ص:74


1- 26) جبهه کمنعه ضرب جبهته وردها و لقیه بما یکره.
2- 27) هملت عینه فاضت دموعا.

اقول: و اللّه لو وفدت بهذا الکلام علی ملک من ملوک الکفار لما ردها عما طلبت و لکان اعطاها من ماله مضاعف ما ارادت ان منعها عما طلبت لکن سیعلم الذین ظلموا أی منقلب ینقلبون و هذا کلام وقع فی البین فلنرجع الی فضائل الشیخین.

فنقول روی صاحب کتاب الاحتجاج طاب ثراه ان المأمون بعد ما زوّج ابنته ام الفضل ابا جعفر علیه السّلام کان فی مجلس و عنده ابو جعفر علیه السّلام و یحیی بن اکثم و جماعه کثیره فقال ل یحیی بن اکثم ما تقول یا بن رسول اللّه فی الخبر الذی روی انه نزل جبرئیل علیه السّلام علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال یا محمد ان اللّه عز و جل یقرئک السّلام و یقول لک سل ابا بکر هل هو عنی راض فانا عنه راض، فقال ابو جعفر علیه السّلام یجب علی صاحب هذا الخبر ان یأخذه مثال الخبر الذی قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی حجه الوداع قد کثرت علیّ الکذابه و ستکثر فمن کذب علیّ معتمدا فلیتبوأ مقعده من النار، فاذا اتاکم الحدیث فاعرضوه علی کتاب اللّه عز و جل و سنتی فخذوا به و ما خالف کتاب اللّه و سنتی فلا تأخذوا به و لیس یوافق هذا الحدیث کتاب اللّه قال اللّه تعالی وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ اَلْوَرِیدِ ، فاللّه عز و جل خفی علیه رضاء ابی بکر من سخطه حتی سأل عن مکنون سره هذا مستحیل فی العقول.

ثم قال یحیی بن اکثم و قد روی ان مثل ابی بکر و عمر فی الارض مثل جبرئیل و میکائیل فی السماء، فقال و هذا ایضا یجب ان ینظر فیه لان جبرئیل و میکائیل ملکان مقربان لم یعصیا اللّه قط و لم یفارقا طاعته لحظه واحده، و هما قد اشرکا باللّه عز و جل و ان اسلما بعد الشرک، و کان اکثر ایامهما الشرک باللّه فحال ان یشبها بهما قال یحیی بن اکثم و قد روی ایضا انهما سیدا کهول اهل الجنه فما تقول فیه، قال علیه السّلام و هذا الخبر محال ایضا لان اهل الجنه کلهم یکونون شبابا و لا یکون فیهم کهل، و هذا الخبر وضعه بنو امیه لمضاده الخبر الذی قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی الحسن و الحسین علیهما السّلام بأنهما سیدا شباب اهل الجنه، فقال یحیی بن اکثم و روی ان عمر بن الخطاب سراج اهل الجنه، فقال علیه السّلام و هذا ایضا محال لان فی الجنه الملائکه المقربین و آدم و نوح و جمیع الانبیاء و المرسلین لا یضیء بانوارهم حتی یضیء بنور عمر.

فقال یحیی قد روی ان السکینه تنطق علی لسان عمر، فقال علیه السّلام ان ابا بکر افضل من عمر فقال علی رأس المنبر ان لی شیطانا یعترینی فاذا ملت فسددونی، فقال یحیی قد روی ان النبی صلّی اللّه علیه و آله قال لو لم ابعث لبعث عمر فقال علیه السّلام کتاب اللّه اصدق من هذا الحدیث، یقول فی کتابه و لقد اخذنا من النبیین میثاقهم و منک و من نوح، فقد اخذ اللّه میثاق النبیین فکیف یمکن ان یبدل میثاقه و کل الانبیاء علیهم السّلام لم یشرکوا باللّه طرفه عین فکیف یبعث بالنبوه من اشرک و کان اکثر ایامه مع الشرک باللّه، و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله نبئت و آدم بین الروح و الجسد.

ص:75

فقال یحیی بن اکثم و قد روی ان النبی صلّی اللّه علیه و آله قال ما احتبس علیّ الوحی قطّ الا ظننته قد نزل علی آل الخطاب فقال علیه السّلام و هذا محال ایضا لانه لا یجوز ان یشک النبی صلّی اللّه علیه و آله فی نبوته، و قال اللّه تعالی یَصْطَفِی مِنَ اَلْمَلاٰئِکَهِ رُسُلاً وَ مِنَ اَلنّٰاسِ فکیف یمکن ان ینتقل النبوه ممن اصطفا اللّه تعالی الی من اشرک به قال یحیی قد روی ان النبی صلّی اللّه علیه و آله قال لو نزل العذاب لما نجی منه الا عمر بن الخطاب فقال علیه السّلام و هذا ایضا محال لان اللّه تعالی یقول و ما کان اللّه لیعذبهم و انت فیهم، و ما کان اللّه معذبهم و هم یستغفرون، فأخبر سبحانه انه لا یعذب احدا ما دام فیهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و ما داموا یستغفرون اللّه تعالی الی غیر ذلک من الاخبار الموضوعه الذی استقصاؤها یفضی الی الملال.

و لا تعجب من کثره الاخبار الموضوعه فانهم بعد النبی صلّی اللّه علیه و آله قد غیّروا و بدّلوا فی الدین ما هو اعظم من هذا کتغییرهم القرآن و تحریف کلماته و حذف ما فیه من مدائح آل الرسول و الائمه الطاهرین و فضائح المنافقین و اظهار مساویهم کما سیأتی بیانه فی نور القرآن فان قلت العجب العجیب و الامر الغریب قبول الناس مبتدعاتهم بعد النبی صلّی اللّه علیه و آله مع حدوث العهد به و سبب وضع الاخبار الکثیره فی مدائح المتخلفین و آل امیه و آل ابی سفیان مع انهم رووا عن النبی صلّی اللّه علیه و آله الاخبار الداله علی نفاقهم و خبث سریرتهم.

قلت الجواب عن هذا اجمالا و تفصیلا اما الاول فقد روی مستفیضا عن النبی صلّی اللّه علیه و آله من طریق العامه و الخاصه انه قال کذب علیّ فی حیوتی و ستکثر علیّ الکذابه بعد فوتی الا فمن کذب علیّ معتمدا فلیتبوأ مقعده من النار، حتی قال جماعه من الرواه انه لا خبر متواتر اللفظ عنه صلّی اللّه علیه و آله سوی هذا بعد اختلافهم فی تواتر الحدیث المشهور و هو قوله انما الاعمال بالنیات و لکل امرئ ما نوی.

و قد وقعت مباحثه بین السید المرتضی قدس اللّه روحه و جماعه من الجمهور، حیث ذکروا ان الشیعه یقولون و یروون ان الناس کذبوا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بعد فوته و من ذا الذی یقدر علی ان یتعمد الکذب علیه فتلا المرتضی هذا الحدیث، و قال فهذا خبر مسند عن النبی صلّی اللّه علیه و آله فهو اما صدق و اما کذب، فان کان صدقا تمّ المطلوب و ان کان کذبا فهو من الاخبار المکذوب بها علی النبی صلّی اللّه علیه و آله و هذا من الاجوبه الحاضره کجواب شیخنا البهائی (ره) لمّ تباحث مع بعض علماء المخالفین، فقال له لم جوّزتم ایها الشیعه قتل عثمان مع انه کان من اکابر الصحابه و قال النبی صلّی اللّه علیه و آله فی اصحابه اصحابی کالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم، فقال البهائی (ره) جوّزنا قتله بهذا الحدیث الذی قلته لان الذی قتله و سعی فیهم هم الصحابه محمد بن ابی بکر و اضرابه و هؤلاء من الصحابه فلما ارتکبوا القتل ارتکبنا نحن التجویز.

ص:76

و هذا مما یناسب جواب الصادق علیه السّلام و قد سئل فی مجلس الخلیفه عن الشیخین فقال هما امامان عادلان قاسطان کانا علی الحق فماتا علیه علیهما رحمت اللّه یوم القیامه. فلما قام من المجلس تبعه بعض اصحابه و قال یا ابن رسول اللّه قد مدحت ابا بکر و عمر هذا الیوم فقال انت لا تفهم معنی ما قلت فقال بیّنه لی فقال علیه السّلام اما قولی هما امامان فهو اشاره الی قوله تعالی و منهم أَئِمَّهً یَدْعُونَ إِلَی اَلنّٰارِ.

و اما قولی عادلان فهو اشاره الی قوله تعالی و اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ و اما قولی قاسطان فهو المارد من قوله عز من قائل وَ أَمَّا اَلْقٰاسِطُونَ فَکٰانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً ، و اما قولی کانا علی الحق فهو من المکاونه و الکون و معناه انهما کاونا علی حق غیرهم لان الخلافه حق علی بن ابی طالب و کذا ماتا علیه فانهما لم یتوبا بل استمرا علی افعالهم القبیحه الی ان ماتوا و قولی علیهما رحمه اللّه المراد به النبی صلّی اللّه علیه و آله بدلیل قوله تعالی وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ رَحْمَهً لِلْعٰالَمِینَ ، فهو القاضی و الحاکم و الشاهد علی فعلوه یوم القیامه، فقال فرّجت عنی فرج اللّه عنک.

و مما یناسب هذا جواب بعض مشائخنا المعاصرین و کان رجلا مزّاحا فسأله سلطان البصره یوما بحضور جماعه من علماء الجمهور، و کان ذلک السلطان منهم ایضا فقال یا شیخ ایما افضل فاطمه علیها السّلام ام عائشه فقال ذلک الشیخ عائشه افضل فقال و لم هذا فقال لقوله تعالی فَضَّلَ اَللّٰهُ اَلْمُجٰاهِدِینَ عَلَی اَلْقٰاعِدِینَ درجه، و عائشه خرجت من المدینه الی البصره و جهزت العساکر و جاهدت علیا و بنی هاشم و اکابر الصحابه حتی قتل بسببها خلق کبیر، و اما فاطمه علیها السّلام فقد لزمت بیتها و ما خرجت منه الا الی المسجد لطلب فدک و العوالی من ابی بکر و لما منعها منه استقرت فی مکانها الی یوم موتها فضحک السلطان و الحاضرون و قال السلطان هذا یا شیخ تشنیع لطیف و مثل هذه الجوابات کثیر و سنفرد له نورا ان شاء اللّه تعالی.

فان قلت قوله صلّی اللّه علیه و آله اصحابی کالنجوم بأیّهم اقتدیتم اهتدیتم أ هو حدیث صحیح ام خبر مختلق قلت بل هو حدیث صحیح و یدلّ علیه ما رواه الرازی عن ابیه عن الرضا علیه السّلام قال سئل عن قول النبی صلّی اللّه علیه و آله اصحابی کالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم و عن قوله علیه السّلام دعوا لی اصحابی فقال هذا صحیح یرید من لم یغیر بعده و لم یبدل قیل و کیف نعلم انهم غیّروا و بدّلوا قال لما یروونه من انه صلّی اللّه علیه و آله قال لیذادّن رجال من اصحابی یوم القیامه عن حوضی کما تذاد (1)غرائب الابل عن الماء فاقول یا رب اصحابی اصحابی فیقال لی انک لا تدری ما احدثوا بعدک فیؤخذ بهم ذات الشمال فاقول بعدا لهم و سحقا أ فتری هذا لمن لم یغیّر و لم یبدّل.

ص:77


1- 29) ذاده ذودا و ذیادا دفعه.

و ما الجواب التفصیلی فهو ان الناس انما قبلوا مبتدعات عمر و اصحابه لما قاله بعض المحققین من العارفین بضلاله الضالین، فقال ان السبب فی ذلک هو ان المنافقین و هم اکثر المسلمین قد کان لهم طرف وافر من التعصب علی اهل البیت علیهم السّلام لعلل و اسباب یطول شرحها و کون اکثر البلاد انما فتحت فی خلافه عمر، فلما خرجوا من الکفر الی الاسلام صادفوا مبتدعات عمر المحدثه و لم یکونوا عالمین بسنن النبی صلّی اللّه علیه و آله فتلقوا سنن عمر رهبه و رغبه من نوابه، کما تلقنوا شهاده ان لا اله الا اللّه و ان محمدا رسول اللّه فنشأ علیها الصغیر و مات علیها الکبیر و لم یعتقد اصحاب البلاد التی فتحت ان عمر یقدم علی تغییر شیء من سنن نبیهم، و لا ان احدا یوافقه علی ذلک فأضلّ عمر نوابه و اضل نوابه من تبعهم، فما اقرب وصفهم یوم القیامه بما تضمنه کتابهم اذ تبرأ الذین اتبعوا من الذین اتبعوا و رأوا العذاب و تقطعت بهم الاسباب، و قال الذین اتبعوا لو ان لنا کرّه فنتبرأ منهم کما تبرأوا منا کذلک یریهم اللّه اعمالهم حسرات علیهم و ما هم بخارجین من النار.

و اما الاخبار الموضوعه فی مدائح المتخلفین و اضرابهم، فمن جمله اسبابه ما روی فی کتاب سلیم بن قیس و هذا لفظه، و کتب معاویه الی ولاته فی جمیع الارضین ان لا یجیزوا لاحد من شیعه علی و اهل بیته شهاده و لا لأهل ولایته الذین یروون فضله و یتحدثون بمناقبه و کتب الی عماله انظروا الی من قبلکم من شیعه عثمان و محبیه و اهل ولایته و الذین یروون فضله و یتحدثون بمناقبه فادنوا مجالسهم و قربوهم و اکرموهم و شرفوهم، و اکبوا الیّ بما یروی کل رجل منهم فیه بأسمه و اسم ابیه و ممن هو ففعلوا ذلک حتی کثر فی عثمان الحدیث و بعث الیهم بالصلاه و الکسی و اقطع اکثرهم القطائع من العرب و الموالی و کثروا فی کل مصر و تنافسوا فی المنازل و الضیاع و اتسعت علیهم الدنیا فلیس احد یأتی علی مصر او قریه فیروی فی عثمان مناقبا و فضلا الا کتب اسمه و اعطی عطایا جزئیله ثم کتب الی عماله ان الحدیث فی عثمان قد کثر و فشا فی کل قریه و مصر و ناحیه فاذا جاءکم کتابی هذا فادعوا الناس الی الروایه فی ابی بکر و عمر فان فضلهما و سوابقهما احب الیّ و اقرّ لعینی و ادحض لحجه اهل هذا البیت و اشدّ علیهم من مناقب عثمان و فضله، فقرأ کل امیر و قاض کتابه علی الناس فاشتغل الناس بوضع الروایات و المناقب و علموه غلمانهم و صبیانهم و تعلموه کما یتعلمون القرآن حتی علّموه بناتهم و نسائهم و خدّامهم و حشمهم فلبثوا بذلک ما شاء اللّه.

ثم کتب نسخه الی جمیع عماله الی جمیع البلدان ان انظروا الی من قامت علیه البینه انه یحب علیا و اهل بیته فامحوه من الدیوان و لا تجیزوا له شهاده، ثم کتب کتابا آخر من اتهمتموه و لم

ص:78

تقم علیه بینه انه منهم فاقتلوه فقتلوهم علی التهم و الظنون و الشبه تحت کل کوکب (1)حتی انه کان الرجل یسقط (2)بکلمه فیضرب عنقه و لم یکن ذلک البلاء فی بلد أشد و لا اکثر منه بالعراق و لا سیما الکوفه، حتی انه کان الرجل من شیعه علی من اهل المدینه و غیرها یأتیه من یثق به فیدخل بیته و یلقی علیه ستره و یخاف خادمه و مملوکه و لا یحدثه حتی یأخذ علیه الایمان المغلظه لیکتمنّ علیه و جعل الامر لا یزداد الا شده و کثر عدد محبیهم و اظهروا الاحادیث الکاذبه من اصحابهم من الزور و البهتان فلبسوا علی الناس و لا یتعلمون الا منهم و مضی علیه قضاتهم و ولاتهم و کان اعظم الناس فی ذلک فتنه و بلیه القرّاء المذبذبین الذین یظهرون الکذب و یختلقون الاحادیث لیحظوا بذلک عندهم و عند ولاتهم و یدنوا مجالسهم و یصیبون بذلک الاموال و القطائع و المنازل حتی صارت احادیثهم شایعه کثیره، فوقعت بید من لا یستحل الکذب فقبلوها و هم یرون انها حق و لو علموا انها باطل لم یرووها و لم یتدینوا بها و لم یبغضوا من خالفهم فصار الصدق کذبا و الکذب صدقا، و قد قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لتشملنکم بعدی فتنه یربوا فیها الولید و یشبّ علیها الکبیر تجری الناس علیها تتخذونها سنّه فاذا غیّر منها شیء قیل اتی الناس منکرا غیّرته السنّه، و کان عاده المتخلفین من الامویه و العباسیه انهم اذا مالت طباعهم الی فعل محرم طلبوا من علمائهم من یرو لهم حدیثا فی مدحه الراوون عندهم کثیرون لاجل الصلات و القطائع.

کما روی ان الخلیفه المهدی العباسی کان مولعا بلعب الحمام و بالمراهنه علیه ثم طلب من یروی له حدیثا فی مدحه و جوازه فأتی الیه وهب بن وهب القرشی و حفص بن غیاث القاضی و رویا له فی مدحه کثیرا من الاحادیث فأعطاهم اموالا جزیله، فلما خرجا منه قال اعطیتهما و اعلم ان لحییهما لحیی کذاب، و قد نقل هذا المضمون جماعه من علماء الجمهور و قواعدهم و عاداتهم الی هذا الوقت علی نحو ما سلف. .

نور علوی

یکشف عن سبب تقاعد امیر المؤمنین علیه السّلام فی خلافه المتخلفین، مع انهم علی ما ذکرنا من الارتداد بعد النبی صلّی اللّه علیه و آله و تغییر سنته و الواجب علی المتمکن من المنع علی مثله ان یبذل الجهد و الطاقه فیه و قد تقدم ان علیا علیه السّلام اشجع الناس و به قد کانت تضرب الامثال، فکیف ساغ له الجلوس و الحال علی ما وصفت قلت ربما وقع فیه خلاف بین الاصحاب فبعضهم قال الذی اقعده

ص:79


1- 30) ذهبوا تحت کل کوکب أی تفرقوا.
2- 31) سقط بکلامه اخطأ.

هو العجز و عدم التمکن من الدفاع، و بعضهم قال السبب فیه هو عهد عهده الیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی ترک المجاهده مهم اقول و هذان القولان کلاهما حق و العلل الشرعیه معرّفات لا مؤثرات و قد روت الخاصه بل و العامه ایضا لتقاعده علیه السّلام عللا متکثره.

منها ما رواه الکلینی و الصدوق قدس اللّه روحیهما باسنادهما الی الصادق علیه السّلام قال قلت ما بال امیر المؤمنین علیه السّلام لم یقاتل فلانا و فلانا، قال آیه فی کتاب اللّه عز و جل لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً قال قلت و ما یعنی بتزایلهم قال و دائع المؤمنین فی اصلاب قوم کافرین، و کذلک القائم علیه السّلام لن یظهر ابدا حتی تخرج و دائع اللّه عز و جل فاذا خرجت علی من ظهر من اعداء اللّه فقتلهم اقول ان اکثر المؤمنین و الشیعه انما خرجوا من اصلاب اولئک الاقوام المرتدین فلو حاربهم علی علیه السّلام کما فعل یوم البصره و صفین و النهروان لضاع المؤمنون فی تلک الاصلاب و اما المقتولون فی المواطن الثلاثه فلم یکن فی اصلابهم احد من المؤمنین بعلم اللّه تعالی فلذا قتل منهم الالوف و اوصلهم الحتوف (1).

و منها ما رواه الرمانی قال سئلت الرضا علیه السّلام فقلت یا ابن رسول اللّه اخبرنی عن علی بن ابی طالب علیه السّلام لم لم یجاهد اعدائه خمسا و عشرین سنه بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ثم جاهد فی ایام ولایته فقال لانه اقتدی برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی ترکه جهاد المشرکین بمکه ثلاث عشره سنه بعد النبوه و بالمدینه تسعه عشر شهرا و ذلک لقله اعوانه علیهم فلما لم تبطل نبوه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مع ترکه الجهاد لم تبطل ولایه علی علیه السّلام بترکه الجهاد خمسا و عشرین سنه اذ کانت العله المانعه لهما من الجهاد واحده، و سئل ابو عبد اللّه علیه السّلام ما بال امیر المؤمنین علیه السّلام لم یقاتلهم، قال للذی سبق فی علم اللّه ان یکون و ما کان له ان یقاتلهم و لیس معه الا ثلثه رهط من المؤمنین اقول قوله علیه السّلام للذی سبق فی علم اللّه معناه و اللّه اعلم ان اللّه تعالی قد علم بافعالهم الاختیاریه و علمه تعالی لیس عله لها بل وقوعها منهم علی طریق الاختیار فی المستقبل عله لتعلق العلم بها فی الازل فالعلم تابع للمعلوم و لیس عله له کما توهمه مجوس هذه الامه و هم الاشاعره.

و منها ما رواه الصدوق (ره) باسناده الی بن مسعود قال اجتمع الناس فی مسجد الکوفه فقالوا ما بال امیر المؤمنین علیه السّلام لم ینازع الثلاثه کما نازع طلحه و الزبیر و عائشه و معاویه فلبغ ذلک علیا علیه السّلام فأمر ان ینادی الصلوه جامعه فلما اجتمعوا صعد المنبر فحمد اللّه و اثنی علیه ثم قال معاشر الناس أنه بلغنی عنکم کذا و کذا قالوا صدق امیر المؤمنین قد قلنا ذلک قال فان لی بسته من الانبیاء أسوه فیما فعلت قال اللّه عز و جل فی محکم کتابه لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اَللّٰهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ

ص:80


1- 32) الحتوف جمع الحتف بمعنی الموت.

قالوا و من هم یا امیر المؤمنین قال اولهم ابراهیم علیه السّلام اذ قال لقومه و اعتزلکم و ما تدعون من دون اللّه فان قلتم ان ابراهیم اعتزل قومه لغیر مکروه اصابه منهم فقد کفرتم و ان قلتم اعتزلهم لمکروه رآه منهم فالوصی اعذر، و لی بابن خالته لوط اسوه، اذ قال لقومه لو ان لی بکم قوه أو آوی الی رکن شدید فان قلتم ان لوطا کانت له بهم قوه فقد کفرتم و ان قلتم لم یکن له بهم قوه فالوصی اعذر و لی بیوسف علیه السّلام اسوه اذ قال رب السجن احب الیّ مما یدعوننی الیه فان قلتم ان یوسف دعا ربه و سئله السجن لسخط ربه فقد کفرتم و ان قلتم انه اراد بذلک لئلا یسخط ربه علیه فاختار السجن فالوصی اعذر و لی بموسی علیه السّلام اسوه اذ قال ففرت منکم لما خفتکم فان قلتم ان موسی علیه السّلام فرّ من قومه بلا خوف کان له منهم فقد کفرتم و ان قلتم ان موسی خاف فالوصی اعذر و لی بأخیه هارون علیه السّلام اسوه اذ قال لاخیه یا ابن ام ان القوم استضعفونی و کادوا یقتلوننی، فان قلتم لم یستضعفوه، و لم یشرفوا علی قتله فقد کفرتم و ان قلتم استضعفوه و اشرفوا علی قتله فلذلک سکت عنهم فالوصی اعذر و لی بمحمد صلّی اللّه علیه و آله اسوه حین فرّ من قومه و لحق بالغار من خوفهم و انا منی علی فراشه فان قلتم فرّ من قومه لغیر خوف منهم فقد کفرتم و ان قلتم خافهم و انا منی علی فراشه و لحق هو بالغار من خوفهم فالوصی اعذر.

و منها ما رواه عن زراره قال قلت لابی عبد اللّه علیه السّلام ما منع امیر المؤمنین علیه السّلام ان یدعو الناس الی نفسه قال خوفا أن یرتدّوا قال علی (1)أحسب فی هذا الحدیث قال و لا یشهدون ان محمدا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

و منها ما رواه ابن قیس قال یا ابن ابی طالب ما معنک حین بویع اخو بنی تیم و اخو عدی و اخو بنی امیه ان تقاتل و تضرب بسیفک فانک لم تخطبنا خطبه مذ قدمت العراق الا قلت فیها و اللّه انی اولی الناس بالناس، و ما زلت مظلوما منذ قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فما منعک ان تضرب بسیفک دون من ظلمک، قال قد قلت فاسمع الجواب، لم یمنعنی من ذلک الجبن و لا کراهه المغازی، و لا ان اکون لا اعلم بأنّ ما عند اللّه خیر لی من الدنیا بما فیها و لکن منعنی من ذلک امر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و عهده الیّ اخبرنی بما احدث الامه بعده فلم اکن بما صنعوا حین عاینته باعلم به منی و لا اشدّ یقینا به منی قبل ذلک بل انا بقول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أشد یقینا بما عاینت و شاهدت فقلت لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فما تعهد الیّ اذا کان ذلک قال فان وجدت اعوانا فانبذ الیهم و جاهدهم، و ان لم تجد اعوانا فکفّ یدک و احقن دمک حتی تجد علی اقامه کتاب اللّه و سنتی اعوانا، و اخبرنی ان الامه ستخذلنی و تتبع غیری و اخبرنی انی منه بمنزله هارون من موسی، و ان

ص:81


1- 33) اسم احد الرواه الذین هم فی سلسله السند.

الامه سیصیرون بعده بمنزله هارون و من یتبعه و بمنزله العجل و من تبعه، فقال موسی یا هرون ما منعک اذ رأیتهم ضلوا الا تتبعنّ أ فعصیت امری قال یا ابن ام ان القوم استضعفونی و کادوا یقتلونی، و قال یا ابن ام لا تأخذ بلحیتی و لا برأسی انی خشیت ان تقول فرّقت بین بنی اسرائیل و لم ترقب قولی و انما یعنی ان موسی امر هارون حین استخلفه علیهم ان ضلوا ثم وجدوا اعوانا ان یجاهدهم، و ان لم یجد اعوانا ان یکفّ یده و یحقن دمه و لا یفرّق بینهم، و انی خشیت ان یقول ذلک اخی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فرّقت بین الامه و لم ترقب قولی و قد عهد الیک ان لم تجد اعوانا فکفّ یدک و احقن دمک و دم اهل بیتک و شیعتک، فلما قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مال الناس الی ابی بکر فبایعوه و انا مشغول بغسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ثم شغلت بالقرآن و آلیت علی نفسی ان لا ارتدی برداء الا للصلوه حتی اجمعه فی کتاب ثم حملت فاطمه ثم أخذت بید ابنی الحسن و الحسین فلم ادع احدا من اهل بدر و اهل السابقه و من المهاجرین و الانصار الا ناشدتهم اللّه فی حقی و دعوتهم الی نصرتی فلم یستجب لی من الناس الا اربعه رهط، الزبیر و سلمان و ابو ذر و المقداد و لم یبق معی من اهل بیتی احدا طول به و اقوی.

و اما حمزه فقتل یوم احد و جعفر قتل یوم مؤته، و بقیت بین حلیفین خائفین ذلیلین حقیرین العباس و عقیل، و هم قریبو عهد بالاسلام و اکرهونی و قهرونی کما قال هرون لاخیه یا ابن ام ان القوم استضعفونی و کادوا یقتلوننی فلی بهرون اسوه حسنه و لی بعهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حجه قویه، و ساق الحدیث الی ان قال ویلک یا ابن قیس کیف رأیتنی صنعت حین قتل عثمان اذ وجدت اعوانا أهل رأیت منی فشلا او جبنا او تقصیرا فی وقعتی یوم البصره فلما بغوا علیّ فنفرت الیهم فی اثنی عشر الفا و هم عشرون و مائه الف فنصرنی اللّه علیهم، و قتلهم بأیدینا و شفی صدور قوم مؤمنین، و کیف رأیت یا ابن قیس وقعتنا بصفین و ان اللّه قتل منهم بأیدینا خمسین الفا فی صعید واحد الی النار، و کیف رأیت یوم النهروان اذ لقیت المارقین و هم یومئذ مذبذبین کما قال اللّه عز و جل اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی اَلْحَیٰاهِ اَلدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً ، فقتلهم اللّه بأیدینا فی صعید واحد الی النار لم یبق منهم الا عشره و لم یقتلوا من المسلمین غیر عشره، و ساق کلامه الی ان قال اما الذی فقل الحبه و برأ النسمه لو وجدت یوم بویع أخو تیم الذی عیرتنی بدخولی فی بیعته أربعین رجلا کلهم علی مثل بصیره الاربعه الذی وجدت لما کففت یدی و لنا هضت، و لکن لم أجد خامسا قال الاشعث قلت فمن الاربعه قال سلمان و ابو ذر و المقداد و الزبیر ابن صفیه قبل نکثه بیعتی، فأنه بایعنی مرتین.

اما الاولی فالتی و فی بها فإن عتیقا لما بویع أتانی اربعون رجلا من المهاجرین و الانصار فبایعونی فأمرتهم و فیهم الزبیر ان یصبحوا عند بابی محلقین رؤوسهم علیهم السلاح فما و فی و لا

ص:82

صدقنی غیر اربعه سلمان و ابو ذر و المقداد و الزبیر و اما البیعه الاخری فانه اتانی هو و صاحبه طلحه بعد قتل عثمان فبایعانی غیر مکرهین ثم رجعا عن دینهما مدبرین ناکثین مکابرین حاسدین فقتلهما اللّه الی النار و اما الثلاثه سلمان و ابو ذر و المقداد فثبتوا علی دین محمد صلّی اللّه علیه و آله الحدیث.

اقول هذه الاخبار تکشف لک عن اسباب تقاعده علیه السّلام و ان القولین السابقین کلاهما حقّ و ذلک ان النبی صلّی اللّه علیه و آله و ان امره بالتقاعد فی زمن الثلاثه لکن ما امره به الا بشرط عدم المعاون و لذا امره بالمجاهده زمن معاویه لما یعلم من حصول المظاهر و المعاون و لم یأمره النبی صلّی اللّه علیه و آله بارتکاب المذله و تحمل المهانه، و لکن علم ان الصلاح فی ترک منابذتهم تلک المده.

و اما شجاعه علی علیه السّلام فلم یکن بأشد من شجاعه النبی صلّی اللّه علیه و آله و ما تقول من وجوب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر بالنسبه الی علی علیه السّلام فنقول هو بالنسبه الی النبی صلّی اللّه علیه و آله اوجب فلم ترک منابذه الکفار بمکه و بعد قدومه الی المدینه حتی قویت شوکته و حصل له المعین و قوی الاسلام، فعلی علیه السّلام انما ترک جهاد جماعه کانوا متجاهرین بالاسلام.

و اما النبی صلّی اللّه علیه و آله فانما ترک جهاد اهل عباده الاصنام فما توردون من الاعتراض علینا بالنسبه الی قعود علی علیه السّلام فنحن نورده علیکم بالنسبه الی قعوده صلّی اللّه علیه و آله و مما یوضح ما قلناه ان الحسین علیه السّلام کان من الشجاعه بمکان لا یدانی فیه، کیف لا و قد سبق ان النبی صلّی اللّه علیه و آله ورثه شجاعته و سخاوته، و لما صار لطلب حقه و قلّت اعوانه و کثرت الاعداء علیه اصیب بتلک المصیبه التی صدعت ارکان الدین و زلزلت السموات و الارض، و هی کالحجه علی ان علیا علیه السّلام انما قعد عن المنازله لمثل هذا مع ان علیا علیه السّلام قد کان له قوه الهیه و بها قلع باب خیبر و قوه بشریه و لم یکن بها قادرا علی کسر قرص الشعیر الیابس فبالنظر الی القوه الاولی قد کان قادرا لو لا تلک الموانع من ارتداد الناس عن الدین و من جهه الوادئع التی کانت فی اصلاب المرتدین و اما بالنظر الی القوه الثانیه فهو کغیره من افراد البشر یوصف بالعجز و نحوه.

ص:83

نور سماوی

اشاره

یکشف عن ثواب یوم قتل عمر بن الخطاب، روناه من کتاب الشیخ الامام العالی ابی جعفر محمد بن جریر الطبری قال المقتل الثانی یوم التاسع من شهر ربیع الاول (1)اخبرنا الامین السید ابو المبارک احمد بن محمد بن اردشیر الدستانی قال اخبرنا السید ابو البرکات بن محمد الجرجانی قال اخبرنا هبه اللّه القمی و اسمه یحیی قال حدثنا احمد بن اسحاق بن محمد البغدادی، قال حدثنا الفقیه الحسن بن الحسن السامری انه قال کنت انا و یحیی بن احمد بن جریح البغدادی فقصدنا احمد بن اسحاق القمی و هو صاحب الامام الحسن العسکری علیه السّلام بمدینه قم فقرعنا علیه الباب فخرجت الینا من داره صبیه عراقیه فسئلناها عنه فقالت هو مشغول و عیاله فأنه یوم عید، قلنا سبحان اللّه الاعیاد عندنا اربعه عید الفطر و عید النحر و الغدیر و الجمعه، قالت روی سیدس احمد بن اسحاق عن سیده العسکری عن ابیه علی بن محمد علیهم السّلام ان هذا یوم عید و هو من خیار الاعیاد عند اهل البیت علیهم السّلام و عند موالیهم، قلا فأستأذنی بالدخول علیه و عرّفیه مکاننا، قال فخرج علینا و هو متّزر بمئزر له متّشح بکسائه یمسح وجهه فأنکرنا علیه ذلک فقال لا علیکما اننی کنت اغتسل للعید فان هذا الیوم و هو یوم التاسع من شهر ربیع الاول یوم

ص:84


1- 34) لا یخفی علی القارئ العزیز ما فی هذه الروایه من المخالفه لما هو المشهور بین ان عمر بن الخطاب توفی فی اواخر ذی الحجه سنه (23) ه فقیل توفی لیله الاربعاء لثلاث بقین من ذی الحجه و قیل طعن الاربعاء لاربع یقین من ذی الحجه و دفن یوم الاحد هلال محرم سنه (24) ه و قیل توفی لاربع یقین من ذی الحجه و قیل ان وفاته کانت فی غره المحرم سنه (24) ه و قیل طعن لسبع یقین من ذی الحجه و قیل لست بقین منه و قیل غیر ذلک. انظر تاریخ الطبری ج 3 ص 265-266 ط مصر [1]سنه (1357) ه و تهذیب الاسماء للنووی ج 2 ص 14 و [2]ابن الاثیر ج 3 ص 20 و [3]تاریخ الخلفاء للسیوطی ص 136 ط مصر [4]سنه (1371) ه و غیرها من الکتب الکثیره و لکن یظهر من النووی فی تهذیب الاسماء ان فی تاریخ الطعن علی عمر و مده خلافته و وفاته اقوال اخر و لا یبعد ان یکون منها القول بکون قتله فی الیوم التاسع من ربیع الاول کما انه یظهر من العلامه عبد الجلیل الرازی فی کتاب (النفص) الملف فی حدود سنه (560) ه ان قتل عمر فی الیوم التاسع منه کان مشهورا بین الشیعه انظر ص 280 و تعلیق الفاضل المعاصر المحدث علیه و الروایه التی نقلها المصنف لا تخلو من المناقشات التی لا سعه فی المقام لذکرها و لا سیما ما فی ذیل الروایه من قوله: و امرت الکرام الکاتبین ان یرفعوا القلم عن الخلق ثلاثه ایام و لا اکتب علیهم شیئا من خطایاهم) فان ظاهر هذه الفقره مخالف لقواعد المذهب و اصول المسلمه و لا بد من تأولها و توجیها و اخراجها عن ظاهرها و نقل هذه الروایه العلامه المجلسی (ره) فی البحار عن السید ابن طاووس (ره) انظر المجلد العشرین ص 330 ط امین الضرب و فیها زیادات فی آخر الروایه و ذکر اثنین و سبعین اسما لیوم التاسع من ربیع الاول و الذی یهون الخطب ان هذه الروایه لم نجدها فی الجوامع الحدیثیه المعتبره کالکتب الاربعه-عند الامامیه و لذا یشکل الاعتماد علی جمیع فقراتها.

عید فأدخلنا داره و اجلسنا علی سریر له ثم قال لنا انی قصدت مولای ابا الحسن العسکری علیه السّلام مع جماعه من اخوانی فی مثل هذا الیوم و هو الیوم التاسع من ربیع الاول فراینا سیدنا علیه السّلام قد أمر جمیع خدمه ان یلبس ما یمکنه من الثیاب الجدد و کان بین یدیه مجمره یحرق فیها العود قلنا یا ابن رسول اللّه هل تجد فی هذا الیوم لاهل البیت فرحا فقال علیه السّلام و أی یوم اعظم حرمه من هذا الیوم عند اهل البیت و أفرح.

و قد حدثنی ابی علیه السّلام ان حذیفه دخل فی مثل هذا الیوم و هو الیوم التاسع من شهر ربیع الاول علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال حذیفه فرأیت امیر المؤمنین علیه السّلام مع ولدیه الحسن و الحسین علیهما السّلام مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یأکلون و الرسول صلّی اللّه علیه و آله یتبسم فی وجوههما و یقول کلا هنیئا مریئا لکما ببرکه هذا الیوم و سعادته فأنه الیوم الذی یقبض اللّه فیه عدوه و عدو جدکما و یستجیب دعاء امکما، فأنه الیوم الذی یکسر فیه شوکه مبغض جدکما و ناصر عدوکما کلا فأنه الیوم الذی یفقد فیه فرعون اهل بیتی و هامانهم و ظالمهم و غاصب حقهم کلا فأنه الیوم الذی یفرج اللّه فیه قلبکما و قلب امکما قال حذیفه قلت یا رسول اللّه فی امتک و اصحابک من یهتک هذا الحرم قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله جبت من المنافقین یظلم اهل بیتی و یستعمل فی امتی الریا و یدعوهم الی نفسه و یتطاول علی الامه من بعدی و یستجلب اموال اللّه من غیر حلّه و ینفقها فی غیر طاعته و یحمل علی کتفه درّه الخزی و یضل الناس عن سبیل اللّه و یحرف کتابه و یغیّر سنبی و یغصب ارث ولدی و ینصب نفسه علما و یکذبنی و یکذب اخی و وزیری و وصی و زوج ابنتی، و یتغلب علی ابنتی و یمنعها حقها و تدعو فیستجاب لها الدعاء فی مثل هذا الیوم.

قال حذیفه قلن یا رسول اللّه ادع اللّه لیهلکه فی حیاتک قال یا حذیفه لا احب ان اجترئ علی اللّه لما قد سبق فی علمه لکنی سألت اللّه عز و جل ان یجعل للیوم الذی یقبضه فیه الیه فضیله علی سائر الایام و یکون ذلک سنه یستن بها احبائی و شیعه اهل بیتی و محبوهم فأوحی اللّه عز و جل الیّ فقال یا محمد انه قد سبق فی علمی ان یمسک و اله بیتک محن الدنیا و بلاؤها و ظلم المنافقین و المعاندین من عبادی ممن نصحتهم و خانوک و محضتهم و غشوک و صافیتهم و کاشحوک و اوصلتهم و خالفوک و اوعدتهم فکذبوک، فأنی بحولی و قوتی و سلطانی لافتحنّ علی روح من یغصب بعدک علیا وصیک و و لی حقک من العذاب الالیم و لأوصلنه و اصحابه قعرا یشرف علیه ابلیس فیلعنه و لا جعلنّ ذلک المنافق عبره فی القیامه مع فراعنه الانبیاء و اعداء الدین فی المحشر، و لاحشرنهم و اولیاءهم و جمیع الظلمه و المنافقین فی جهنم و لادخلنهم فیها ابد الابدین، یا محمد انا انتقم من الذی یجتری علیّ و یستترک کلامی و یشرک بی و بصدّ الناس عن سبیلی و ینصب نفسه عجلا لامتک و یکفر بی انی قد امرت سکان سبع سمواتی من شیعتکم و محبیکم ان یتعیدوا فی هذا الیوم الذی

ص:85

اقبضه الیّ فیه و امرتهم ان ینصبوا کراسی کرامتی بإذاء بیت المعمور و یثنوا علیّ و یستغفروا لشیعتکم من ولد آدم، یا محمد و امرت الکرام الکاتبین ان یرفعوا القلم عن الخلق ثلثه ایام من اجل ذلک الیوم و لا اکتب علیهم شیئا من خطایاهم کرامه لک و لوصیک یا محمد انی قد جعلت ذلک عیدا لک و لاهل بیتک و للمؤمنین من شیعتک، و آلیت علی نفسی بعزتی و جلالی و علوی فی رفیع مکانی ان من وسع فی ذلک الیوم علی اهله و اقاربه لازیدنّ فی ماله و عمره و لاعتقنه من النار و لاجعلنّ سعیه مشکورا و ذنبه مغفورا و اعماله مقبوله، ثم قام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فدخل بیت ام سلمه فرجعت عنه و انا غیر شاکّ فی امر الشیخ الثانی حتی رأیته بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قد فتح الشر و اعاد الکفر و الارتداد عن الدین و حرّف القرآن.

اقول و ذکر صاحب الاستیعاب و هو من رجال العامه، قال ذکر الواقدی قال اخبرنی نافع عن ابی نعیم عن عامر بن عبد اللّه بن الزبیر عن ابیه، قال غدوت مع عمر بن الخطاب الی السوق و هو متکی علی یدی فلقیه ابو لؤلؤه غلام المغیره بن شعبه فقال الا تکلم مولای یضع عنّی من خراجی، قال کم خراجک قال دینار قال ما أری ان افعل لعامل محسن و ما هذا بکثیر ثم قال له عمر الا تعمل لی رحی قال بلی قال فلما ولّی قال ابو لؤلؤه لاعملنّ لک رحی یتحدث بها ما بین المشرق و المغرب قال فوقع فی نفسی قوله قال فلما کان فی النداء لصلوه الصبح و خروج عمر الی الناس قال ابن الزبیر و انا فی مصلای و قد اضطجع به ابو لؤلؤه فضربه بالسکین ست صنعات احدیهن تحت سرته هی قتلته فصاح لعبد الرحمن بن عوف فقال قم فصلّ بالناس و احتملوا عمر فقالوا له لم لا تولی الخلافه لعلی بن ابی طالب قال ان ولّوها الاجلح (1)سلک بهم الطریق المستقیم یعنی علی بن ابی طالب و قال له ابنه ما یمنعک ان تقدم علیا قال اکره ان اتحملها حیا و میتا. اقول انظر الی هذا الجواب و الاعتذار و الاقرار منه حال موته بأنه قد کان متحملا للخلافه غیر قابل لها و الا فلو کان من اهلها کان اعرف بمواقعها و لا کان یحتاج الی ذلک التلبیس المذکور فی حکایه الشوری التی خربت بناء الاسلام و هدمت ارکان الدین و احزنت سید الموحدین، حیث قال فی خطبه الشقشقیه:

اما و اللّه لقد تقمصها فلان و انه لیعلم ان محلّی منها محل القطب من الرحی ینحدر عنی السیل و لا یرقی الیّ الطیر فسدلت دونها ثوبا و طویت عنها کشها و طفقت ارتأی بین ان اصول بید جدّاء أو اصبر علی طخیه عمیاء یهرم فیها الکبیر و یشیب فیها الصغیر و یکدح فیها مؤمن حتی

ص:86


1- 35) جلح جلحا انحسر شعره عن جانبی رأسه فهو اجلح.

یلقی ربه، فرأیت ان الصبر علی هاتا احجی، فصبرت و فی العین قذی و فی الحلق شجی، أری تراثی نهبا، حتی مضی الاول لسبیله فأدلی بها الی فلان بعده.

شعر

شتّان ما یومی علی کورها و یوم حیّان اخی جابر

فیا عجبا بینا هو یستقلها فی حیاته اذ عقدها لاخر بعد وفاته لشدّ ما تشطّر اضرعیها فصیّرها فی حوزه خشناء یلغظ کلمها (1)و یشخن مسها، و یکثر العثار فیها و الاعتذار منها فصاحبها کراکب الصعبه ان اشنق لها خرم و ان ابلیس لها تقحّم فمنی الناس لعمر اللّه بخبط و شماس و تلوّن و اعتراض، فصبرت علی طول المده و شده المحنه حتی اذا مضی سلبیله جعلها فی جماعه زعم انی احدهم فیا للّه و للشوری متی اعترض الریب فیّ مع الاول حتی صرت اقرن الی هذه النظائر، لکنی اسففت اذ اسفوا و طرت اذا طاروا فصغی منهم رجل لضغنه و مال الاخر لصهره مع هن و هن الی ان قام ثالث القوم نافجا حضینه بین نثیله و معتلفه و قام معه بنو ابیه یخضمون مال اللّه تعالی خضم الابل نبته الربیع الی ان انتکث علیه فقتله و اجهز علیه عمله و کبت به بطنته فما راعنی الاّ و الناس کعرف الضبع الیّ ینثالون علیّ من کل جانب حتی لقد وطئ الحسنان و شقّ عطفای مجتمعین حولی کربیضه الغنم، فلما نهضت بالامر نکثت طائفه و مرقت أخری و قسط آخرون کأنهم لم یسمعوا کلام اللّه سبحانه حیث یقول تلک الدار الاخره نجعلها للذین لا یریدون علوا فی الارض و لا فسادا و العاقبه للمتقین بلی و اللّه لقد سمعوها و وعوها، و لکنهم حلیت الدنیا فی اعینهم و راقهم زبرجها اما و الذی فلق الحبه و برأ النسمه لو لا حضور الحاضر و قیام الحجه بوجود الناصر و ما أخذ اللّه علی العلماء الا یقاروا علی کظّه ظالم و لا سغب مظلوم لا لقیت حبلها علی غاربها و لسقیت آخرها بکأس اولها و لا لفیتم دنیاکم هذه عندی أزهد من عفطه عنز (2)قال و قام الیه رجل من اهل السوّاد عند بلوغه الی هذا الموضع من خطبته فناوله کتابا فأقبل ینظر فیه فلما فرغ من قرائته قال له ابن عباس رضی اللّه عنه یا امیر المؤمنین لو اطردت مقالتک من حیث افضیت، فقال هیهات یا ابن عباس تلک شقشقه هدرت ثم قرّت قال ابن عباس و اللّه ما أسفت علی کلام قطّ کأسفی علی ذلک الکلام ان لا یکون امیر المؤمنین علیه السّلام بلغ حیث اراد منه.

ص:87


1- 36) الکلم بمعنا الجرح کانه یقول خشونتها تجرح جرحا غلیظا و فی نسخه: کلامها بالضم الارض الغلیظیه:
2- 37) قال الشیخ محمد عبده عقطه العنز ما تنثره من انفها کالعطفه عطفت تعطف من باب ضرب غیر ان اکثر ما یستعمل ذلک ف النعجه و الاشهر فی العنز النفطه بالنون یقال ما له عافط و لا نافط أی نعجه و لا عنز کما یقال ماله ثاغیه و راغیه و العفطه الحبقه ایضا لکن الالیق بکلام امیر المؤمنین (علیه السّلام) هو ما تقدم.

اقول لا یخفی ما فی هذه الخطبه البلیغه من الذم لمن تقدمه من الثلاثه و من یکون علی مثل هذه الحال کیف یکون قد رضی بأبی بکر و صاحبیه و بایعهما طوعا کما یقول جماعات العامه، و من هذا ذهب بعضهم الی ان هذه الخطبه من قول السید الضری (ره) جامع نهج البلاغه، و یردّ هذا القول ان صاحب کتاب معانی الاخبار قد نقلها مسنده و مفسره بتفسیر الحسن بن سعید العسکری و هو من اعیان الجمهور، و تاریخ وفات صاحب کتاب معانی الاخبار قبل ولاده المرتضی اخی الرضی الذی هو اکبر من الرضی رحمهما اللّه تعالی. و قد نقلها صاحب کتاب الغارات مسنده باسانیدهم، و تاریخ الفراغ من ذلک یوم الثلاثا لثلاث عشره خلون من شوال سنه خمسه و خمسین و ثلثمائه و هذه هی السنه التی ولد فیها المرتضی الموسوی، و هو اکبر من أخیه الرضی کما عرفت و قد اعترف ابن ابی الحدید فی الشرح انه اطلع علیها فی نسخه تاریخها قبل ولاده الرضی مع ان طبقه کلامه علیه السّلام لا تخفی علی من له معرفه بعلم البلاغه فان کلامه علیه السّلام کما قیل فوق کلام المخلوق و تحت کلام الخالق و حینئذ فلا بأس بالاشاره الی حلّ الفاظها و الا فبسط الکلام فیها یحتاج الی کتاب بانفراد.

قوله علیه السّلام اما و اللّه لقد تقمصها فلان، یعنی ابا بکر لبس الخلافه متکلفا لها و لیس هو من اهلها و قوله علیه السّلام محل القطب من الرحی، معناه ان مدار الرحی و مناط عملها انما هو علی القطب و لولاه لکانت الرحی صخره موضوعه علی صخره لا ینتفع بها بوجه من الوجوه و قوله علیه السّلام ینحدر عنی السیل شبّه علومه و حکمه الواصله الی الناس بالماء الجاری من المحل المرتفع الی المکان المنخفض فالمراد بالسیل علومه و منافعه.

و قوله علیه السّلام و لا ترقی الیّ الطیر معناه ان الطیر لو اراد الطیران الی ادنی درجه من درجات کماله لم یبلغها، و هو من تشبیه المعقول بالمحسوس، و قوله علیه السّلام فسدلت دونها ثوبا و طوبت عنها کشحا، معناه انی ارخیت بینی و بین الخلافه ثوبا و لم اطلبها، و کذا طوبت عنها کشحا معناه انی اعرضت عن طلبها اعراضا، و الکشح هو الخاصره.

و قوله علیه السّلام و طفقت ارتأی بین ان اصول بید جذّاء او اصبر علی طخیه عمیاء، معناه انی شرعت انظر و أتأمل ان اصول بید مقطوعه، و هو کنایه عن قله الناصر و المعین و الطخیه اللیله المظلمه السوداء، و هی خلافه الثلاثه کما قال تعالی أَوْ کَظُلُمٰاتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشٰاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحٰابٌ ظُلُمٰاتٌ بَعْضُهٰا فَوْقَ بَعْضٍ، إِذٰا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَرٰاهٰا، وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اَللّٰهُ لَهُ نُوراً فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ، و قد ورد فی الحدیث تفسیر الظلمات بخلافاتهم، قوله علیه السّلام یهرم فیها الکبیر و یشبّ فیها الصغیر معناه ان الکبیر یسرع الیه الهرم کما ان الصغیر یسرع الیه الشیب بسبب هذه

ص:88

الطخیه العمیاء و یکدح فیها مؤمن حتی یلقی ربه الکدح التعب أی المؤمن یتعب نفسه فی هذه الطخیه الی ان یلقی ربه.

و قوله علیه السّلام علی هاتا احجی أی علی الطخیه اولی فصبرت و فی العین قذی و فی الحلق شجی، الشجی ما اعترض فی الحلق من عظم و نحوه و المراد به هنا المصیبه المانعه من لذل الاکل و الشرب و قوله علیه السّلام اری تراثی نهبا، التراث المیراث و المراد به الخلافه فانها میراثه من النبی صلّی اللّه علیه و آله و المراد ما هو اعمّ یتناول فدک و العوالی فانه بعد فاطمه علیها السّلام صار میراثا، قوله علیه السّلام حتی اذا مضی الاول و هو ابو بکر لسبیله فادلی بها الی فلان یعنی انه دفعها الی عمر بطریق النص و الوصیه و قوله علیه السّلام شتّان، البیت و هو للاعشی یقول تفرق ما بین یومی یوم سروری و هو مناد متی لاخی حیّان، و یوم شدتی و رکوبی علی متن ناقتی فی البراری و القفار، فهو علیه السّلام قد استعار هذا لیومیه یوم فرحه لما کان ندیمه النبی صلّی اللّه علیه و آله و یوم تعبه و هو یوم رکوبه المشاق و الحروب وحده بلا معاون و نصیر.

و قوله علیه السّلام فیا عجبا بینا هو یستقیلها فی حیوته اذ عقدها لاخر بعد وفاته أی قوم اعجبوا عجبا، بین اوقات ابی بکر یقول اقیلونی اقیلونی فلست بخیرکم و علی فیکم رواه الجمهور عن ابی بکر، اذ عقدها لعمر بعد وفاته، و فی هذا دلاله علی ان تلک الاستقاله کانت خدعه منه، و من ثم قال بعض المحققین معنی استقالته الامر بقتل علی بن ابی طالب علیه السّلام یعنی ما دام علی فیکم موجودا فأنا لست بخیرکم فاقتلوه حتی اکون انا الخلیفه من غیر منازع، و فی هذا دلاله علی مخالفه ابی بکر للنبی صلّی اللّه علیه و آله لانهم یزعمون ان النبی صلّی اللّه علیه و آله مات و لم یوص الی احد، و لا ریب ان هذا باعتقادهم کان هو الاولی حتی یکون الاختیار مفوضا الی الناس فکیف یصنع ابو بکر مثل صنعه ان هذا الا خلاف بیّن، و قوله علیه السّلام لشدّ ما تشطر اضرعها، شبّه علیه السّلام الخلافه بناقه لها ضرعان و کان کل واحد منهما أخذ منها ضرعا لنفسه یحلب منه.

و قوله علیه السّلام فصیرها فی حوزه خشنا الحوزه الطبیعه و المراد ان صاحب تلک الطبیعه فظّ غلیظ القلب و قوله یغلظ کلمها معناه ان تلک الطبیعه یعظم جرحها و هو کنایه عن ایذائه المؤمنین و یکثر العثار فیها أی یقع فی الاحکام الشرعیه فی زمن خلافه الثانی عثار کثیر و هو الغلط فی الاحکام حتی کان یتعذر من کثره اغالیطه بقوله کل الناس افقه من عمر حتی المخدرات تحت الحجال، و قوله لو لا علی لهلک عمر فی سبعین موضعا قوله علیه السّلام فصاحبها کراکب الصعبه ان اشنق لها خرم و ان اسلس لها تقحم، یقال شنق البعیر یشنقه أی کفه بزمامه حتی الزق ذفراه بقادمه الرجل، و المعنی ان صاحب تلک الطبیعه الخشنه التی یکثر منها العثار فی الاحکام و الاعتذار عن الغلط فی المسائل کراکب الصعبه ان کفها بزمامها خرم و شقه لانها لا تقف بسهوله

ص:89

و ان ارخی لها الزمام اسلسها تقحم فی اودیه الهلاک، و هذه طبیعه المتخلف الثانی مع انه لم یرد کفها و هی کالناقه الصعبه فلا جرم رمت به فی وادی الضلال.

و قوله علیه السّلام فمنی الناس لعمر اللّه بخبط و شماس و تلون و اعتراض منی علی المجهول بمعنی ابتلی یقال منی بکذا ابتلی به، و الخبط مسّ الشیطان و الشمّاس الامتناع من قبول الحق بسبب تسویلات عمر و وساوسه لهم، و التلون عدم الثبوت علی هیئه و صفه واحده و الاعتراض المنع و الاصل فیه ان الطریق اذا اعترض فیه بناء او غیره منع السائله من السلوک و هو قد اعترض لهم فی طریق الحق فمنعهم عن سلوکه قوله علیه السّلام فصبرت علی طول المده و شده المحنه حتی اذا مضی لسبیله جعلها فی جماعه زعم انی احدهم.

و طول مده خلافتهما هو ان مده خلافه ابی بکر سنتان و سته أشهر و ایام و مده خلاقه الثانی عشر سنین فصبر علیها فلما اراد اللّه ان یقبضه الی ما هیأ له من الیم العذاب جعل عمر الخلافه فی سته رجال و جعل علیا علیه السّلام منهم، و هی علی علیه السّلام و سعد بن ابی و قاص و عبد الرحمن بن عوف و الزبیر و طلحه و عثمان، و دعا ابا طلحه زید بن سعد الانصاری فقال له کن فی سبعین (خمسین خ ل) رجلا من قومک فاتقل من ابی ان یرضی ان یکون من هؤلاء السته و ان اختلفوا فالحق فی القوم الذین فیهم عبد الرحمن بن عوف، فقال العباس لعلی بن ابی طالب علیه السّلام ذهب الامر منا لان عبد الرحمن کانت بینه و بین عثمان مصاهره و امور توجب انه لا یختار علیه احدا فقال علی علیه السّلام انا اعلم ذلک و لکن ادخل معهم فی الشوری لا عمر قد استصلحنی الان للخلافه، و کان یقول من قبل ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال ان النبوه و الامامه لا تجتمعان فی بیت واحد، و انی ادخل فی ذلک لیظهر انه کذب نفسه، لما روی اولا و کان مقصد عمر من هذه الشوری قتل علی بن ابی طالب علیه السّلام لعلمه بأنه لا یطیع عبد الرحمن بن عوف، فانظر الی شدّه عداوته لاهل البیت علیهم السّلام و من جمله مکائده فی هذه الوصیه انه لم یوص الی ابنه عبد اللّه بن عمر و قیل له فی ذلک فقال انه لم یعرف یطلق زوجته فکیف اولیه الخلافه و کان اخراجه مکیده علی الناس و باعثا لهم علی قبول الشوری.

و قوله علیه السّلام فیا للّه و للشوری متی اعترض الریب فیّ مع الاول حتی صرت اقرن الی هذه النظائر، أی فیا رب انت المغیث و المعین و المخلصّ من شده الشوری و مشقتها یا رب و این انا من الشوری و ما لی و للشوری متی اعترض الشک فیّ بمساواه ابی بکر حتی قرننی عمر بمن هو ادنی منه و من صاحبه الاول و قوله علیه السّلام لکنی اسففت اذ اسفوا و طرت اذا طاروا اسف الرجل أی تتبع مداق الامور و هرب من صاحبه و طلب الامور الدنیه، و المعنی انهم حین ارادوا المکر و الخدعه تابعتهم تقیه من القتل و طرت معهم الی مطالبهم لما طاروا تقیه ایضا.

ص:90

قوله علیه السّلام فصنعی منهم رجل لضغنه أی مال رجل من اهل الشوری و هو سعد بن ابی وقاص من الحق الی الباطل لحقده و حسده لعلی علیه السّلام فمال عنه الی عثمان، و مال الاخر لصهره مع هن و هن أی مال الرجل الاخر و هو عبد الرحمن بن عوف لمصاهره بینه و بین عثمان مال الیه لانه کان زوجا لاخت عثمان من امه، و هی کلثوم بنت عقبه بن ابی معیط، و هذا المیل ایضا لیس لمجرد المصاهره بل کان معه شیء من البغض و الحسد لعلی علیه السّلام، و هو المراد بقوله و هن و هن أی مع شیء شیء.

قوله علیه السّلام الی ان قام ثالث القوم نافجا حضینه بین نثیله و معتلفه یعنی حتی بایعوا عثمان و قام بأمر الخلافه منتفخا جنبیه من البغض و الحسد او من الاکل و الشرب و النثیل الروث و المعتلف الاکل و معناه ان غرض عثمان و حاجته الاکل و الروث یعنی یأکل و یروث.

و قوله علیه السّلام و قام مه بنو ابیه یخضمون مال اللّه تعالی خضم الابل نبته الربیع أی اتفق مع عثمان بنو ابیه و هم بنو امیه بن عبد الشمس یأکلون مال اللّه تعالی من غیر مبالات کأکل الابل نبات الربیع، کان یصرف مال اللّه تعالی علی نفسه و علی اقاربه حتی انه اعطی منه اصهاره اربعمائه الف درهم حتی وصل الامر الی ان قال له المهاجرون و الانصار اما تخلع نفسک من الخلافه او نقتلک فاختار القتل علی خلع نفسه فقتلوه و کان مطروحا فی خندق الیهود الی ثلاثه ایام فلا یستحل احد دفنه و لا یقدم احد علی ذلک خوفا من المهاجرین و الانصار حتی نهبه بنو امیه و دفنوه و قیل کان مطروحا فی مزبله الیهود ثلاثه ایام حتی اکلت الکلب احدی رجلیه فاستأذنوا علیا علیه السّلام فأذن فی دفنه و هذا الذی فی المدینه هو عثمان بن مظعون لا عثمان بن عفان، فان قبره الان غیر معلوم.

قوله علیه السّلام الی ان انتکت علیه فتله و اجهز علیه عمله و کبت به بطنته النکت هو النقض و البطنه کثره الاکل قوله علیه السّلام فما راعنی الا و الناس الیّ کعرف الضبع ینثالون علیّ من کل جانب حتی لقد وطئ الحسنان و شقّ عطفای أی اعجبنی امر مثل هذا الامر و هو اجتماع الناس علی بیعتی و توالیهم و ازدحامهم مثل عرف الضبع و ینثالون بمعنی ینصبون علیّ کانصباب الماء و شقّ عطفای أی شق جانبا ثوبی من کثره ازدحام الناس.

قوله کربیضه القنم أی کاجتماع الغنم حول راعیها و قوله علیه السّلام فنکث طائفه و مرقت اخری و قسط آخرون أی نقض بیعتی و هم اهل البصره و مرقت أخری و هم اهل النهروان و قسط آخرون و هم اهل صفین و قد اخبره النبی صلّی اللّه علیه و آله بقوله انک یا علی ستقاتل بعدی الناکثین و القاسطین و المارقین، رواه العامه و الخاصه قوله علیه السّلام لو لا حضور الحاضر و قیام الحجه بوجود الناصر و ما اخذ اللّه علی العلماء الا یقاروا علی کظه ظالم و لا سغب مظلوم أی لو لا حضور الحاضر لاجل بیعتی

ص:91

و قیام الحجه علی سبب وجود المعین و الناصر، و لو لا ما اخذ اللّه علی العلماء ان لا یقاروا أی لا یلبثوا و لا یداهنوا علی ظلم الظالمین و الکظه بالکسر البطنه و شیء یعتری من امتلاء البطن و لا سغب مظلوم أی علی جوعه و تعبه الذی اصابه من ظلم الظالم.

قوله علیه السّلام لالقیت حبلها علی غاربها هو جواب الشرط أی لترکت الخلافه او الامه و لالقیت زمامها علی ظهرها قوله علیه السّلام و لسقیت آخرها بکأس اولها أی لخلیتهم یشربون من کأس الحیره و الجهاله بعد عثمان کما شربوه اولا فی زمن الثلاثه و قوله علیه السّلام و تلک شقشقه هدرت، الشقشقه بالکسر شیء کالسریه یخرجه البعیر من فیه اذا هاج، شبه هذه الخطبه بها لانها انما صدرت منه حین هاجت نفسه الشریفه من ظلم الظالمین (1).

و اما الکتاب الذی دفعه الرجل الی امیر المؤمنین علیه السّلام فروی انه قد کان فیه عده مسائل منها انه سئله ما الحیوان الذی خرج من بطنه حیوان آخر و لیس بینهما نسب فأجابه بأنه یونس بن متی خرج من بطن الحوت، و منها ما الشیء الذی قلیله مباح و کثیره حرام، فقال علیه السّلام نهر طالوت لقوله تعالی إِلاّٰ مَنِ اِغْتَرَفَ غُرْفَهً بِیَدِهِ، و منها ما العباده التی ان فعلها احد استحق العقوبه، و ان لم یفعلها ایضا استحق العقوبه فاجاب بانها صلاه السکاری، و منها ما الطائر الذی لا فرخ له و لا اصل و لا فرع، فقال هو طائر عیسی علیه السّلام فی قوله تعالی وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ اَلطِّینِ کَهَیْئَهِ اَلطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا. فلینظر الی هذا الخطبه و ما اشتملت علیه من الشکایه ممن تقدمه، و العجب العجیب من جماعه المخالفین کیف احبوا علیا و عمر و کیف جمعوا بین حب علی و عمر فی قلب واحد مع ان حبهما مما لا یجتمعان ابدا کما سیأتی تحقیقه، و اعجب من هذا دعواهم حب علی معاویه و اعتقادهم الخبر فی کلیهما مع ان کل واحد منهما قد کفّر الاخر و استحل قتله، و لعمرک لو تمکن معاویه فی حرب صفین من قتل علی علیه السّلام لقتله بیده کما ان ولده الخبیث لما تمکن من قتل ولده الحسین علیه السّلام قتله و اسر حریمه و فعل فعلته الشنیعه، و لکن جوابهم انهما مجتهدان قد اخطأ واحد منهما، و یقولون المخطی هو معاویه لکن المجتهد المخطی لا عقاب علیه فی اجتهاده الخطأ.

فنقول لهم اولا ان معاویه کان اعلم منکم بأحوال علی علیه السّلام و استحقاقه الخلافه لان الخلافه عند کافه المسلمین طریق ثبوتها، اما النص کما یقوله الامامیه او الاجماع کما تقولونه انتم و بعد قتل عثمان لم یحصل الاتفاق و البیعه الا لعلی علیه السّلام فهو بعد عثمان خلیفه واجب الطاعه باجماع کل المسلمین و معاویه کان اعرف بهذا الامر من کل احد، و قد رویتم انتم فی اخبارکم عن معاویه طرفا وافرا من علمه و اظهاره و استحقاق علی علیه السّلام الخلافه دونه و کذا علم اکابر اصحابه

ص:92


1- 38) و سمیت هذه الخطبه الشریفه بالشقشقیه لقوله علیه السّلام فیها انها شقشقت هدرت ثم قرت.

مثل عمرو بن العاص و اشباهه کما رویتم فی کتبکم عن عدی بن ارطأه قال قال معاویه یوما لعمرو بن العاص یا ابا عبد اللّه ایّنا ادهی قال عمرو انا للبدیهه و انت للرویه قال معاویه لی علی نفسک و انا ادهی منک فی البدیهه، قال عمرو فأین دهاؤک یوم رفعت المصاحف، قال بها غلبتنی یا ابا عبد اللّه أ فلا اسألک عن شیء تصدقنی فیه، قال و اللّه ان الکذب لقبیح فسل عمّا بدا لک اصدقک، فقال هل غششتنی منذ نصحتنی قال لا قال بلی و اللّه لقد غششتنی اما انی لا أقول فی کل المواطن و لکن فی موطن واحد قال و ای موطن هذا قال یوم دعانی علی بن ابی طالب للمبارزه فاستشرتک فقلت ما تری یا ابا عبد اللّه فقلت کفو کریم فأشرت علیّ بمبارزته و أنت تعلم من هو فعلمت انک غششتنی قال یا امیر المؤمنین دعاک رجل الی مبارزته عظیم الشرف جلیل الخطر فکنت من مبارزته علی أحد الحسنیین اما ان تقتله فتکون قد قتلت قتّال الاقران و تزداد شرفا الی شرفک و تخلو بملکک و اما ان تعجل الی مرافقه الشهداء و الصالحین و حسن اولئک رفیقا، قال معاویه هذه اشر من الاولی و اللّه انی لا علم انی لو قتلته دخلت النار و لو قتنی دخلت النار قال له عمرو فما حملک علی قتاله قال الملک عقیم و لن یسمعها منی احد بعدک فهذا اعتراف صریح من معاویه بأن علیا علیه السّلام هو القابل للخلافه و هی له.

و قد قال له عمرو بن العاص قصیده (1)فی وصف حاله مع معاویه لما وعده معاویه اماره مصر کذب علیه اولها:

معاویه الحال لا و عن سنن الحق لا

الی ان قال:

و علمتکم کشف لردّ الغضنفره المقبل

و قلت لکم ان علیها المصاحف

و لولای کنت شبیه تعاف الخروج من

خلعت الخلافه من محل النعال من

ص:93


1- 39) هی القصیده المسماه بالجلجلیه کتبها عمرو بن العاص الی معاویه بن ابی سفیان فی جوابه کتابه الیه یطلب خراج مصر و یعاتبه علی امتناعه عنه و لما سمع معاویه هذه الابیات لم یتعرض له بعد ذلک و تسمی بالجلجلیه لما فیها فی آخرها: (ففی عنقی علق الجلجل) مثل یظرب انظر لسان العرب ج 13 ص 129 ط مصر و [1]الجلجل الجرس الصغیر یعلق فی اعناق الدواب و نقل تلک القصیده برمتها حضره العلامه الکبیر شیخنا الامینی دام ظله فی کتابه القیم النفیس الغدیر) [2]ج 2 ص 114 و ذکر. ترجمه عمرو بن العاص بن وائل الابتر ابن الابتر شانی محمد و آل محمد فی الجاهلیه و الاسلام واحد دهات العرب الخمس الذین منه دئت الفتن و الیه تعود انظر من صفحه (120) الی (176) تجد ترجمه مفصله علی نحو التحقیق و التحلیل.

و البستها فیک یا ابن کلبس الخواتیم فی

و لا لک فیها و لا ذره و لا لجدودک من

و رقیتک المنبر بلا جذب سیف و لا

و کم قد سمعنا من وصایا مخصصه فی

و فی یوم خمّ رقی و بلّغ و الصحب لم

و امنحه أمره فنال بها شرف

و فی کفه کفه معلنا ینادی باسم العزیز

فمن کنت مولاه علی له الان نعم

فوال موالیه یا ذا و عاد معادی اخی

الی ان قال:

فان قیل بینکما نسبه فأین الحسام من

و این الثریا و این و این معاویه من

و قد بدت تذرق حذار (1)الغضنفره

و علی نحو هذه الابیات من مدح علی علیه السّلام و ذمّ معاویه و هی قصیده طویله قال فی آخرها:

فان أک فیها بلغت ففی عنقی علّق

و اما ثانیا فلأن اجتهاد معاویه قد قتل فی معرکه واحده علی ما تقدم ستین الفا من عسکره و عشرین الفا من عسکر علی علیه السّلام فاذا کان صاحب هذا الاجتهاد معذورا فلم لا تعذروا الشیعه فی لعن عمر و صاحبیه فان مجتهدیهم قد اجتهدوا فی جواز هذا السب و اللعن و جوّزوه بل ربما صرّح بعضهم بوجوبه و توجیهه ان اللّه سبحانه قد کلفنا بالتوحید و الاقرار بالرساله و الامامه فان هذه الثلاثه من ارکان الدین.

فاما الوحید فهو مرکب من ایجاب و سلب تجمعهما کلمه التوحید و هی لا اله الا اللّه فاما من قال ان اللّه اله و لکن له شریک فهو مشرک لیس بمسلم بالاجماع، و کذا رساله النبی صلّی اللّه علیه و آله مرکبه من ایجاب و سلب ایضا، و هو ان محمدا رسول اللّه و انّ من ادعی الرساله غیره لیس بنبی مثل مسیلمه الکذاب و نحوه فمن شرّک بینهما لا یکون مسلما ایضا و کذلک الامامه تابعه لهما فی الترکیب، فیجب علی القائل بها ان یقول علیّ هو الخلیفه و الامام و ان من ادعی الخلافه غیره لیس بامام، بل هو کاذب فکما یجب علینا التبری من الاصنام و لعنها و لعن من اتخذه الهه و کذا (40) المنجل بکسر المیم ما یحصد به الزرع.

ص:94


1- 41) حذارا من البطل المقبل خ ل.

یجب التبری من مسیلمه و لعنه یجب ایضا التبرئ و اللعن علی من ادعی الامامه و لیس لها بأهل فکما عذرتم معاویه فی ذلک الاجتهاد الذی سفکت فیه الدماء فاعذروا الشیعه فی هذا الاجتهاد و ان کان خطاء و لا تقولون بأن من ثبت انه لعن واحدا من الخلفاء الثلاثه وجب احراقه لان هذا منکم محض عناد و تعصب فان معاویه سبّ علیا علیه السّلام علی المنابر و قذف فاطمه و استمر السب و القذف ثمانین سنه الی خلافه ابن عبد العزیز حتی کان هو الذی رفعه بلطائف الحیل فاذا جاز مثل هذا بالاجتهاد جاز للشیعه ما قلناه ایضا بالاجتهاد.

و من العجب ان کل متخلف من خلفاء الجور قد زاد علی الاول فی مخالفته للنبی صلّی اللّه علیه و آله اما ابو بکر فقد خالفه بالنص علی عمر فأنهم یزعمون ان النبی صلّی اللّه علیه و آله لم ینص علی احد و اما عمر فقد خالف النبی صلّی اللّه علیه و آله و خالف شیخه ابا بکر فی امر الشوری بل کان الواجب علیه متابعه احدهما، و اما عثمان و معاویه فقد زاد علی الکل و لیت شعری اذا کان صلاح الامه فی ترک النص علی واحد بزعمکم کما تقولونه بالنسبه الی النبی صلّی اللّه علیه و آله فکیف ابو بکر لم یراع هذا الاصلح و لم یترک النص علی عمر اقتداء بالنبی صلّی اللّه علیه و آله ما هذا الا عجب عجیب و امر غریب.

و مما یناسب هذا المقام نقل حدیث و نقل بعض الاشعار اما الحدیث فقد رواه رئیس المحدثین محمد بن یعقوب (ره) باسناده الی یونس بن یعقوب قال کان عند ابی عبد اللّه الصادق علیه السّلام جماعه من اصحابه فیهم حمران بن اعین و مؤمن الطاق و هشام بن سالم و الطیّار و جماعه من اصحابه فیهم هشام بن الحکم و هو شاب، فقال ابو عبد اللّه علیه السّلام یا هشام قال لبیک یا ابن رسول اللّه قال الا تحدثنی کیف صنعت بعمرو بن عبید و کیف سألته، قال هشام جعلت فداک یا ابن رسول اللّه انی اجلّک و استحییک و لا یعمل لسانی بین یدیک فقال ابو عبد اللّه الصادق علیه السّلام اذا امرتکم بشیء فافعلوه، قال هشام بلغنی ما کان فیه عمرو بن عبید و جلوسه فی مسجد البصره و عظم ذلک علیّ فخرجت الیه و دخلت البصره فی یوم الجمعه فأتیت المسجد فاذا انا بحلقه کبیره و اذا انا بعمرو بن عبید علیه شمله سوداء متزر بها عن صوف و شمله مرتد بها و الناس یسألونه فاستفرجت الناس فأفرجوا لی ثم قعدت فی آخر القوم علی رکبتی ثم قلت ایها العالم انا رجل غریب أ تأذن لی فأسألک عن مسأله، قال نعم قال قلت له أ لک عین قال یا بنی أی شیء هذا من السؤال فقلت هکذا مسألتی فقال یا بنی سل و ان کانت مسألتک حمقا، قلت اجبنی فیها قال فقال سل قلت أ لک عین قال نعم قلت فما تری بها قال الالوان و الاشخاص، قال قلت أ لک أنف قال نعم قال قلت له فما تصنع به قال أعرف به طعم الاشیاء قال قلت أ لک لسان قال نعم قلت فما تصنع به قال أتکلم به قال قلت أ لک أذن قال نعم قلت و ما تصنع به قال أسمع به الاصوات، قال قلت أ لک ید قال نعم قلت و ما تصنع بها قال ابطش بها قلت أ لک قلب قال نعم قلت و ما تصنع

ص:95

به قال أمیّز به کل ما ورد علی هذه الجوارح، قال قلت أ فلیس فی هذه الجوارح غنی عن القلب قال لا قلت و کیف ذلک و هی صحیحه سلیمه قال یا بنی أن الجوارح اذا شکت فی شیء شمّته او رأته أو ذاقته أو سمعته أو لمسته ردته الی القلب فتتیقن الیقین و یبطل الشک قال قلت انما أقام اللّه القلب لشک الجوارح قال نعم قال فقلت یا ابا مروان ان اللّه تبارک و تعالی ذکره لم یترک جوارحک حتی جعل لها إماما یصحح لها الصحیح و تیقن ما شکّ فیه و یترک هذا العالم کله فی حیرتهم و شکهم و یقیم لک إماما لجوارحک ترد الیه حیرتک و شکک قال فسکت و لم یقل شیئا.

قال ثم التفت الیّ فقال أنت هشام فقلت لا فقال لی أجالسته قلت لا قال فمن أین، قلت من اهل الکوفه فقال اذا هو ضمنی الیه و اقعدنی فی مجلسه و ما نطق حتی قمت فضحک ابو عبد اللّه علیه السّلام ثم قال یا هشام من علّمک هذا قال قلت یا ابن رسول اللّه جری علی لسانی، قال یا هشام هذا و اللّه مکتوب فی صحف ابراهیم و موسی.

اقول من الامور الغریبه ان واحدا من جماعات المسلمین لو کان صاحب اولاد و عیال و اطفال فمات و لم یوص الی أحد یتکفل احوالهم و ضبط اموالهم لذمه العقلاء من اهل عصره کما هو المعروف الان فکیف جاز للنبی صلّی اللّه علیه و آله ان یخرج من الدنیا و یدع هذه الامه الکثیره بلا راع و لا داع و لا وصی و لا و لی، ان هذا من الامر الطریف.

و اما الاشعار فهی ان الشیخ العالم العامل الشیخ صالح الجزائری کتب الی الشیخ المحقق خاتمه المجتهدین شیخنا الشیخ بهاء الدین تغمده اللّه برحمته کتابه هذا لفظها، ما قول سیدی و سندی و من علیه بعد اللّه و اهل البیت معولی و معتمدی فی هذه الابیات لبعض النواصب بتر اللّه اعمارهم و خرّب دیارهم فالمأمول من انفاسکم الفاخره و الطافکم الظاهره ان تشرفوا خادمکم بجواب منظوم تکسر سوره هذا الناصب و شبهته و امثاله من الطغاه، نصر اللّه بکم الاسلام بمحمد و آله الکرام یقول:

أهوی علیا أمیر المؤمنین و لا ارضی بسب ابی بکر و لا عمرا

و لا اقول اذا لم یعطیا فدکا بنت النبی رسول اللّه قد کفرا

اللّه یعلم ما ذا یأتیان به یوم القیامه من عذر اذ اعتذرا

فأجابه الشیخ بهاء الدین طاب ثراه الثقه باللّه وحده التمست ایها الاخ الافضل الصفی الوفی الالمعی الزکی و الذکی أطال اللّه بقال و ادام فی معارج القرار تقاک الاجابه عما ذهر به هذا المخذول فقابلت التماسک بالقبول و طفقت أقول:

یا ایها المدّعی حب الوصی و لم تسمح بسب ابی بکر و لا عمرا

کذبت و اللّه فی دعوی محبته تبّت یداک ستصلی فی غد سقرا

ص:96

فکیف تهوی امیر المؤمنین و قد اراک فی سبّ من عاداه مفتکرا

فان تکن صادقا فیما نطقت به فابرأ الی اللّه ممن خات او غدرا

و أنکر النص فی خم و بیعته و قال ان رسول اللّه قد هجرا

أتیت تبغی قیام العذر فی فدک أ تحسب الامر بالتمویه مستترا

ان کان فی غصب حق الطهر فاطمه ستقبل العذر ممن جاء معتذرا

فکل ذنب له عذر غداه غده و کل ظلم تری فی الحشر مفتقرا

فلا تقولوا لمن أیامه صرفت فی سب شیخیکم قد ضلّ أو کفرا

بل سامحوه و قولوا لا نوأخذه عسی یکون له عذر اذا اعتذرا

فکیف و العذر مثل الشمس اذ بزغت و الامر متضح کالصبح اذ ظهرا

لکن ابلیس اغواکم و صیرکم عمیا و صما فلا سمعا و لا بصرا

و حیث انتهی الحال الی هنا فلا بأس بذکر یوم الغدیر و الکشف عنه.

نور غدیری

یضمن حکایه یوم الغدیر و نص النبی صلّی اللّه علیه و آله فیه علی علی علیه السّلام بالخلافه و الامامه أعلم ان النص من اللّه و من رسوله صلّی اللّه علیه و آله علی أمیر المؤمنین علیه السّلام یوم الغدیر مما تواتر عند شیعه أهل البیت علیهم السّلام نقلوه عن أئمتهم المعصومین علیهم السّلام بالاسانید المتکثره حتی بلغ حد التواتر و اهل البیت أدری بما فیه کما أن أهل کل أمام هم اعلم بأقوال امامهم من غیرهم فأن اصحاب ابی حنیفه اعرف بمذهب ابی حنیفه من اصحاب الشافعی، و کذلک اصحاب الشافعی اعرف بمذهبه من غیرهم، و اما مخالفوهم فقد اختلفوا فی التقصی عن یوم الغدیر، فمنهم من انکره رأسا، و قال ام ذلک العام قد کان علی علیه السّلام فی الیمن أرسله النبی صلّی اللّه علیه و آله لقبض الجزیه من نصاری نجران، فهذا قد انکر یوم الغدیر من اصله و هذا هو الذی ذهب الیه اکثر متأخریهم و بعضهم قال به و لکن قدح فی دلاله الالفاظ علی النص بتأویل رکیک سیأتی ان شاء اللّه.

اما الجواب عن انکاره فالظاهر انه غیر محتاج الیه لان الاحکام الشرعیه انما وصلت الینا و الیهم من صاحب الشرع باخبار الاحاد و وجب علینا العمل بمضمونها و خبر الغدیر قد نقل بالتواتر الینا و الیهم اما من طرقنا فهو اجماعی و اما من طرقهم فمن خلع حبل التعصب عنقه و لم یتلفت علی انا وجدنا اباءنا علی امه، یظهر له تواتره ایضا، و قد صنف علماؤهم فی یوم الغدیر کتبا متعدده فممن صمف فیه ابو العباس احمد بن محمد بن سعید الهمدانی الحافظ المعروف بابن عقده و هو ثقه عند ارباب المذاهب و جعل ذلک کتابا مجردا سمّاه حدیث الولایه، و ذکر الاخبار

ص:97

عن النبی صلّی اللّه علیه و آله بذلک و اسماء الرواه من الصحابه و هذه اسماء من روی عنهم یوم الغدیر، و نص النبی صلّی اللّه علیه و آله علی علی بالخلافه و اظهار ذلک عند الکافه.

أبو بکر بن عبد اللّه، عمر بن الخطاب، عثمان بن عفان، علی بن ابی طالب علیه السّلام، طلحه بن عبید اللّه، الزبیر بن العوام، عبد الرحمن بن عوف، سعید بن مالک، العباس بن عبد المطلب، الحسن بن علی بن ابی طالب علیه السّلام، الحسین بن علی بن ابی طالب علیه السّلام، عبد اللّه بن جعفر بن ابی طالب، عبد اللّه بن مسعود، عمار بن یاسر، ابو ذر جندب بن جناده الغفاری، سلمان الفارسی، اسعد بن زراره الانصاری، ابو ایوب خالد بن یزید الانصاری، سهل بن حنیف الانصاری، عثمان بن حنیف الانصاری، حذیفه بن الیمان، عبد اللّه بن عمر بن الخطاب، البراء بن عازب، رفاعه بن رافع الانصاری، سمره بن جندب، سلمه بن الاکوع السلمی، زید بن ثابت الانصاری، ابو لیلی الانصاری، ابو قدامه الانصاری، سهل بن سعد الانصاری، عدی بن حاتم الطائی، ثابت بن زید بن ودیعه، سعد بن عجره الانصاری، ابو الهیثم الهیّان الانصاری، هاشم بن عتبه بن ابی وقاص الزهری، المقداد بن عمرو الکندی، عمر بن ابی سلمه، عبد اللّه بن ابی عبد الاسد المخزومی، عمر بن حصین الخزاعی، بریده بن الخضیب الاسلمی، جبله بن عمرو الانصاری، ابو هریره الدوسی، ابو برزه، نضله بن عتبه الاسلمی، ابو سعید الخدری، جابر بن عبد اللّه الانصاری، جریر بن عبد اللّه، زید بن ارقم الانصاری، ابو رافع مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، ابو عمیر بن عمرو بن محصن الانصاری، انس بن مالک الانصاری، ناجیه بن عمرو الخزاعی، ابو زینب بن عوف الانصاری، یعلی بن مره الثقفی، سعید بن سعد بن عباده الانصاری، حذیفه بن اسید ابو سریحه الغفاری، عمرو بن الحمق الخزاعی، زید بن حارثه الانصاری، مالک بن الحوریث، ابو سلیمان جابر بن سمره السورانی، عبد اللّه بن ثابت الانصاری، عبد اللّه بن أبی اوقر الاسلمی، یزید بن شراحیل الانصاری، عبد اللّه بن یسر المازنی، النعمان بن العجلان الانصاری، عبد الرحمن بن یعمر الدیلمی، ابو الحمراء خادم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، ابو فضاله الانصاری، عطیه بن بشر المازنی، عامر بن لیلی الغفاری، ابو الطفیل عمرو بن وائله الکنانی، عبد الرحمن بن عبد ربه الانصاری، حسان بن ثابت الانصاری، سعید بن جناده العوفی، عامر بن عمیر النموی، عبد اللّه بن بامیل، حیه بن خوبه العونی، عقبه عامر الجهنی، ابو دبب الشاعر، ابو شریح الخزاعی، ابو حجیفه وهب بن عبد اللّه السونی، ابو امامه الصیدی بن عجلان الباهلی، عامر بن لیلی بن ضمره، جندب بن سفیان العجلی، اسامه بن زید بن حارثه الکلبی، وحش بن حرب، قیس بن ثابت الانصاری، عبد الرحمن مدیح، حبیب بن بدیل الخزاعی، فاطمه بنت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عائشه بنت ابی بکر ام المؤمنین، ام هانئ بنت ابی طالب، فاطمه بنت حمزه بن عبد المطلب،

ص:98

اسماء بنت عمیس الخثعمیه، ثم ذکر ابن عقده ثمانی و عشرین رجلا من الصحابه لم یذکر اسماؤهم ایضا.

و قد صنف ابو سعد مسعود بن ناصر السجستانی کتاب درایه حدیث الولایه و هو شبعه عشر جزء و هو من اوثق رجال الاربعه المذاهب و قد کشف عن یوم الغدیر و نص النبی صلّی اللّه علیه و آله علی علی بالخلافه بعده و رواه عن مائه و عشرین نفسا من الصحابه منهم ست نساء و عدد اسانید هذا الکتاب علی ما قاله صاحب الطرائف ألف و ثلثمائه و خمسه و ثلاثون اسنادا و قد کان هذا فی حجه الوداع و هی آخر ما کان له من المواقف و الاسفار فنعی الی المسلمین نفسه و عرفهم انه قد قرب انتقاله، فأقام باقی ذی الحجه و محرما و توفی فی صفر و قیل فی ربیع الاول، و قد روی حدیث یوم الغدیر محمد بن جریر الطبری صاحب التاریخ من خمس و سبعین طریقا، و أفرد له کتاب سمّاه کتاب الولایه ذکر أنه انما صنفه للرد علی الحرقوصیه یعنی الحنبلیه لان احمد بن حنبل من ولد حرقوص بن زهیر الخارجی.

و ممن صنف فی حدیث یوم الغدیر الحاکم عبد اللّه بن عبید الحسکانی کتابا سمّاه کتاب دعاه الهداه الی اداء حق الموالاه، و ذکر محمد بن الحسن الطوسی فی کتاب الاقتصاد و غیره انه قد روی خبر یوم الغدیر من مائه و خمسه و عشرین طریقا، و رواه ایضا أحمد بن حنبل فی مسنده من خمسه عشر طریقا، و رواه الفقیه بن المغازلی فی کتاب المناقب من اثنی عشر طریقا، و قال ابن المغازلی بعد روایاته لخبر یوم الغدیر هذا حدیث صحیح عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و قد روی حدیث غدیر خم من نحو مائه نفس منهم العشره و هو حدیث ثابت تفرد علی بهذه الفضیله لم یشرکه فیها أحد هذا کلامه، فمن روایات الفقیه ابن المغازلی فی کتاب المناقب باسناده الی جابر بن عبد اللّه الانصاری، قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بمنی و انی لادناهم فی حجه الوداع قال لالفینکم ترجعون بعدی کفارا یضرب بعضکم رقاب بعض و ایم اللّه لئن فعلتموها لتعرفننی فی الکتیبه التی تضاربکم ثم التفت الی خلفه فقال أو علی أو علی ثلاثا فرأینا ان جبرئیل علیه السّلام غمزه فأنزل اللّه تعالی علی أثر ذلک فاما نذهبن بک فانا منهم منتقمون بعلی بن ابی طالب الی آخر الحدیث.

و من ذلک ما رواه ایضا الفقیه الشافعی ابن المغازلی فی کتاب المناقب باسناده الی الولید بن صالح عن زید بن ارقم، قال اقبل نبی اللّه فی حجه الوداع حتی نزل بغدیر الحجفه بین مکه و المدینه فأمر بالدرجات فقمّ ما تحتهن من شوک ثم نادی الصلاه جامعه فخرجنا الی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی یوم شدید الحر و ساق الحدیث الی ان قال ثم أخذ بید علی علیه السّلام فرفعها فقال من کنت مولاه فعلی مولاه و من کنت نبیه فهذا ولیه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه قالها ثلاثا.

ص:99

و من ذلک ما رواه ابو بکر بن مردویه الحافظ عندهم باسنادهم الی ابی سعید الخدری ان النبی صلّی اللّه علیه و آله یوم دعا الناس الی غدیر خم امر بما کان تحت الشجره من الشوک فقمّ و ذلک یوم الخمیس ثم دعا الناس الی علی علیه السّلام فأخذ بضبعیه فرفعها حتی نظر الناس الی بیاض إبط رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لم یتفرقا حتی نزلت هذه الایه اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ اَلْإِسْلاٰمَ دِیناً، فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله اللّه اکبر علی اکمال الدین و رضی الرب برسالتی و الولایه لعلی علیه السّلام ثم قال اللهم من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم والی من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و أخذل من خذله الحدیث و کذلک رواه ابو سعید مسعود بن نصار الحافظ السجستانی و من ذلک ما رواه ابن المغازلی فی کتابه ایضا باسناده الی ابی هریره قال من صام یوم ثمانی عشره من شهر ذی الحجه کتب له صیام ستین شهرا و هو یوم غدیر خم لما أخذ النبی صلّی اللّه علیه و آله بید علی بن ابی طالب فقال أ لست أولی بالمؤمنین من انفسهم، قالوا بلی یا رسول اللّه قال من کنت مولاه فعلی مولاه فقال عمر بن الخطاب بخ بخ لک یا ابن ابی طالب اصبحت مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنه، فأنزل اللّه تعالی اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ اَلْإِسْلاٰمَ دِیناً، و لو استقصینا الاخبار التی نقلها الجمهور فی باب یوم الغدیر لافضی الی تطویل الکتاب.

و اما التأویل فقد قاله اکثر محققیهم، و حاصله ان المولی قد ورد فی اللغه لمعان منها الناصر، و منها المحب و منا الاولی من کل أحد کما یقال مولی العبد و حینئذ فقوله صلّی اللّه علیه و آله من کنت مولاه فعلی مولاه أی من کنت ناصره فعلی ناصره فلا یستلزم الاولویه المطلقه و الجواب عن هذا ظاهر فان هذا القول منه صلّی اللّه علیه و آله انما صدر بعد ان قال للناس أ لست اولی بکم من انفسکم کما فی الروایات من العامه و الخاصه، و حینئذ فقوله صلّی اللّه علیه و آله من کنت مولاه فعلیّ مولاه منزّل علی تلک الاولویه لانتظامها معها فی سیاق واحد مع ان هذا المعنی الذی قالوه لا یحتاج الی هذا التأکید العظیم فی ذلک الحر الشدید، و لیس هو من خصائص علی علیه السّلام لانه یجب علی کل مؤمن ان یجب و ینصر من أحبه و نصره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

و لو سلّمنا انه اراد الناصر کما زعمتم فالنصره لا یمکنه اجراؤها الا اذا رجعت الامور الیه و کان هو الخلیفه، حتی یتمکن من نصر من نصره النبی صلّی اللّه علیه و آله، و لا کان یدع عثمان یخرج ابا ذر من المدینه و یفعل ما فعل، و کذلک من تقدمه من المتخلفین و لکن باب التأویل واسع و لو فرضت ان النبی صلّی اللّه علیه و آله نص علی علی علیه السّلام بأصرح من هذه الالفاظ لامکن تأویلها، و حیث انجرّ الکلام الی هنا فلنذکر الصلوه علی محمد و آله و کذا لعن اعدائهم.

ص:100

نور صلواتی

یکشف عن الصلوه علی النبی صلّی اللّه علیه و آله و لواحقها، روی العامه و الخاصه فی تفسیر قوله تعالی إِنَّ اَللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی اَلنَّبِیِّ یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً قالت الصحابه یا رسول اللّه قد علمنا السّلام علیک، فکیف الصلوه علیک قال قولوا اللهم صلّ علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید، و بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید، رواه الثعلبی فی تفسیره و الحمیدی فی الجمع بین الصحیحین و البخاری فی الجزء السادس و مسلم فی الصحیح و هذه هی الکیفیه الکامله للتصلیه و ادنی ما یجزی اللهم صلّ علی محمد و آل محمد و صلّی اللّه علی محمد و آل محمد و نحوهما.

و اما وجوب الصلوه علیه اذا ذکر أو استحبابها ففیه خلاف بین الاصحاب و الذی دلّت علیه الاخبار الصحیحه هو الوجوب کلما ذکره ذاکر سواء اتحد مجلس الذکر او تعدد و سواء صلّی علیه سابقا لا سواء ذکر باسمه او بقلبه او بکنیته، بل و بالضمیر الراجع الیه فانه کنایه عنه.

روی الکلینی و غیره بالاسانید المتکثره عن النبی صلّی اللّه علیه و آله انه قال من ذکرت فلم یصلّ علیّ دخل النار فأبعده اللّه، فجیب الصلوه علیه عند ذکره و لو کان السامع مشغولا بالصلوه الواجبه قطعها و صلّ علیه کما جاء فی الروایه و هی علی ما صلی. و اما صلاه المخالفین و بعض صلاه عوام الشیعه و هی الصلوه علیه وحده بدون ضمّ الآل فهی صلاه لا یقبلها اللّه سبحانه و لا هی الکیفیه المأمور بها، روی بالاسانید المعتبره عنه صلّی اللّه علیه و آله انه قل لا تصلوا علیّ الصلوه البتراء، فقالوا یا رسول اللّه و ما الصلوه البتراء قال ان تقولوا اللهم صلّ علی محمد بل قولوا اللهم صلّی علی محمد و آل محمد و سمع الصادق علیه السّلام رجلا یقول اللهم صلّ علی محمد فقال الصادق علیه السّلام لا تبترها و لا تلظمنا حقنا قل و آل محمد.

و فی صحیح الاخبار انه قال من صلّی علیّ و لم یصلّ علی آلی لم یجد ریح الجنه و ان ریحها لیوجد من مسیره خمسمائه عام، و قال صلّی اللّه علیه و آله اذا صلّی علیّ و لم یتبع بالصلوه علی اهل بیتی کان بینها و بین السماء سبعون حجابا یقول اللّه عزّ و جل لا لبیک و لا سعدیک، یا ملائکتی لا یصعدوا دعائه الا ان یلحق بنبیی عترته فلا یزال محجوبا حتی یلحق بی اهل بیتی.

و اما ثواب الصلوه علیه فقد روی عنم المعصومین علیهم السّلام ما لا یکاد یدخل تحت قلم الضبط، منها ما رواه ابو بصیر عن الصادق علیه السّلام قال اذا ذکر النبی صلّی اللّه علیه و آله فاکثروا الصلوه علیه فانه من صلّی علی النبی صلّی اللّه علیه و آله صلاه واحده صلّی اللّه علیه فی الف صفّ من الملائکه، و لم یبق

ص:101

شیء مما خلقه اللّه الا صلّی علی ذلک العبد لصلوه اللّه علیه و صلاه ملائکته، فمن یرغب فی هذا فهو جاهل مغرور قد برئ اللّه منه و ملائکته و رسوله.

و ینبغی ان تکتب الصلوه لا بلفظ الرمز کما هو المتعارف فی هذه الاعصار، قال شیخنا الشهید الثانی قدس اللّه روحه الو من کتب صلعم قطعت یده و اقلّ ما فی الاخلال بها تفویت الثواب العظیم علیها، فقد ورد عنه صلّی اللّه علیه و آله انه قل من صلّی علی فی کتاب لم تزل الملائکه تستغفر له ما دام اسمی فی ذلک الکتاب انتهی.

و فی الروایات انه لما نظر آدم الی حوا قال یا رب زوجنی منها فقال جل اسمه هات مهرها یا آدم، فقال آدم یا رب ما اعلم قال اللّه تعالی یا آدم صلّ علی محمد و آل محمد عشر مرات، فصلّی آدم کما أمره اللّه جلّ جلاله فزوجه بها، فاذا کانت الصلوه مهر حوا فکیف لا یکون مهر الحور العین.

و فی الروایات ایضا ان اللّه تعالی قد خلق ملائکه سیّاحین فی الارض و لیس لهم غرض إلاّ تبلیغ النبی صلّی اللّه علیه و آله صلاه من یصلی علیه صلّی اللّه علیه و آله فی اطراف الارض یقولون له یا رسول اللّه فلان قد بلّغک السّلام و الصلوه، فیقول النبی صلّی اللّه علیه و آله و علی فلان الصلوه و السّلام و کذلک یبلّغونه زیارات الزائرین کما یبلغون الائمه علیهم السّلام صلوات المصلین و زیارات الزائرین و سلام المسلّمین، و روی ایضا ان اللّه سبحانه قد خلق ریحا تبلّغ النبی صلّی اللّه علیه و آله سلام المسلّمین و صلاه المصلین.

و روی ابو سعید فی کتاب الوفی لشرف المصطفی عن علی علیه السّلام انه قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله اکثروا علیّ الصلوه قلت و هل تبلغک الصلوه بعد ان تفارقنا، قال نعم یا علی ان اللّه تبارک و تعالی و کلّ بقبری ملکا یقال له صلصائیل و هو فی صوره الدیک متن عرفه تحت عرش الرحمن و مخالیبه فی تخوم الارض السابعه، له ثلاث اجنحه اذا نشرها و احداها بالمشرق و الاخر بالمغرب و الاخر منتشر علی ارض قبری فاذا قال العبد اللهم صلّی علی محمد و آل محمد کما صلیت و بارکت و ترحمت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید لقطها کما یلقط الطیر الحب ثم یرفرف علی قبری و یقول یا محمد یا محمد ان بن فلان صلّی علیک و أقرأک السّلام فیکتب له فی رقّ من نور بالمسک الاذفر و یرفع له عشرون الف حسنه و یمحی عنه عشرون الف سیئه و یغرس له عشرون الف شجره، و من کانت له حاجه الی اللّه سبحانه و اراد قضائها فلیعمل ما قاله الصادق علیه السّلام و هو ان یصلی علی محمد و آله فی اولها و آخرها و یذکر حاجته فی الوسط فان اللّه سبحانه اکرم من ان یقبل الطرفین و یرد الوسط و هذا من باب بیع الصفقه فاما ان یقبل الکل او یرد الکل و الطرفان مقبولان فیقبل الوسط ایضا.

ص:102

و اما آله صلّی اللّه علیه و آله فقد اختلف المسلمون فی المراد بهم، و الذی اجتمعت علیه شیعتهم بسبب النقل المستفیض عن المعصومین انهم المعصومون علیهم السّلام لا غیر.

و یعجبنی نقل کلام ذکره المحقق الدوانی (1)و هو من علماء الجمهور فی حواشی شرح الهیا کل و هذه عبارته آل الشخص من یؤل الی ذلک الشخص فآله صلّی اللّه علیه و آله من یؤل الیه صلّی اللّه علیه و آله اما بحسب النسب أو النسبه اما الاول فهم الذین حرّم علیهم الصدقه فی الشریعه المحمدیه و هم بنو هاشم و بنو عبد المطلب عند بعض الائمه و بنو هاشم فقط عند البعض و اما الثانی فهم العلماء ان کانت النسبه بحسب الکمال الصوری اعنی العلم التشریعی فالاولیاء و الحکماء المتألهون و ان کانت النسبه بحسب الکمال الحقیقی اعنی علم الحقیقه.

اقول و کما حرم علی الاول الصدقه الصوریه حرم علی الثانی الصدقه المعنویه اعنی تقلید الغیر فی العلوم و المعارف، قال صلّی اللّه علیه و آله من یؤل الیه اما بحسب نسبه لحیاته الجسمانیه کولاده النسبیه و من یحذو حذوهم من اقاربه الصوریه، او بحسب نسبته لحیاته العقلیه کولاده الروحانیه من العلماء الراسخین و الاولیاء الکاملین و الحکماء المتألهین المقتبسین من مشکاه انواره سواء سبقوه زمانا أو لحقوه و لا شک ان النسبه الثانیه اوکد من الاولی و الثانیه من الثانیه اوکد من الاولی منها و اذا اجتمع النسبتان بل النسب الثلاث کان نورا علی نور کما فی الائمه المشهورین من العتره الطاهره صلوات اللّه علیهم اجمعین.

ثم قال و یحتمل ان یکون مراد المصنفین جمیع افراد الآل اعنی الصوریین و المعنویه و ان یکون مرادهم المعنویه سواء کانا سابقین علیه بالزمان او لا حقین له سواء انتسبوا الیه فی العلم بظاهر التشریع او باطنه انتهی کلامه.

و شیخنا البهائی طاب ثراه بعد ان نقل حاصل هذا الکلام قال و هو مما یستوجب ان یکتب بالتبر علی الاحداق بال بالحبر علی الاوراق.

و بقی الکلام هنا فی تحقیق مسأل علمیه فی التشبیه الذی فی قوله کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم، و حاصل تقریرها ان هنا اشکالا و هو ان فی التشبیه یعتبر کون المشبه به اقوی فی وجه الشبه او مساویا، و الصلوه هنا الثناء و العطا و المنحه التی هی من آثار الرحمه و الرضوان فتستدعی

ص:103


1- 42) هو المحقق الحکیم المتکلم الشهیر المولی جلال الدین محمد بن اسعد الدوانی المتوفی سنه (908) ه المنتهی نسبه الی محمد بن ابی بکر کان فی اوائل امره علی مذهب اهل السنه ثم صار من الشیعه و صنف رساله فارسیه سماها (نور الهدایه) صرح فیها بتشیعه توجد نسختها الیوم فی بعض مکتبات النجف الاشرف، و السید القاضی نور اللّه الشهید لم یطلع علیها فتمسک فی اثبات تشیعه بما لا یخلو عن تسعف، راجع الی الکتاب مجالس المؤمنین تجد صدق ما قلناه انظر الی تنقیح المقال ج 1 ص 230 ط نجف و الی الکنی و الالقاب للقمی ج 2 ص 206 [1] طصیدا.

ان یکون عطاء ابراهیم و الثناء علیه فوق الثناء علی محمد صلّی اللّه علیه و آله او مساویا له و لیس کذلک و الا لکان افضل منه و الواقع خلافه، و قد تصدی المحققون للجواب عنه من وجوه:

اولها ان یکون المراد تشبیه اصل الصلوه بالصلوه لا الکمیه بالکمیه کما فی کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلم، و المراد فی اصله لا فی قدره، و وقته و ردّه شیخنا الشهید قدس اللّه روحه بأن الکاف للتشبیه و هو صفه مصدر محذوف أی صلاه مماثله للصلوه علی ابراهیم، و الظاهر ان هذا یقتضی المساواه اذ المثلان هما المتساویان فی الوجوه الممکنه.

و ثانیها ان الصلوه بهذا اللفظ جاریه فی کل صلاه علی لسان کل مصلّ الی انقضاء التکلیف، فیکون الحاصل لمحمد صلّی اللّه علیه و آله بالنسبه الی مجموع الصلوات اضعافا مضاعفه و اورد علیه ایضا بان التشبیه واقع فی کل صلاه تذکر فی حال کونها واحده فالاشکال قائم.

و ثالثها ان مطلوب کل مصلّ المساواه لابراهیم فی الصلوه فکل منهم طالب صلاه مساویه للصلوه علی ابراهیم و اذا اجتمعت هذه المطلوبات کانت زائده علی الصلوه علی ابراهیم.

و رابعها ان الدعاء انما یتعلق بالمستقبل فمتی وقع تشبیه بین لفظین فانما یقع فی المستقبل و حاصله ان الدعاء انما یتعلق بالمستقبل و نبینا محمد صلّی اللّه علیه و آله کان الواقع قبل هذا انه أفضل من ابراهیم و هذا الدعاء یطلب فیه زیاده علی هذا الفضل مساویه لصلوته علی ابراهیم فهما و ان تساویا فی الزیاده الا ان الاصل المحفوظ خال من معارضه الزیاده.

و خامسها ان المشبه به المجموع المرکب من الصلوه علی ابراهیم و آله و معظم الانبیاء آل ابراهیم، و المشبه الصلوه علی نبینا و آله فاذا قوبل آله بآلهم رجحت الصلوه علیهم علی الصلوه علی آله فیکون الفاضل من الصلوه علی آل ابراهیم لمحمد صلّی اللّه علیه و آله فیزید به علی ابراهیم، و یشکل بأن ظاهر اللفظ تشبیه الصلوه علی محمد صلّی اللّه علیه و آله بالصلوه علی ابراهیم و الصلوه علی آله بالصلوه علی آل ابراهیم تطبیقا بین المسلمین و الآلین فکل تشبیه علی حدته فلا یؤخذ من احدهما للآخر.

و سادسها ان التشبیه انما هو فی صلاه اللّه علی محمد و فی صلاته علی ابراهیم و آله فقوله اللهم صلّ علی محمد علی هذا منقطع عن التشبیه و فی هذین الجوابین هضم لآل محمد کما قیل، و قد قدمنا الدلائل علی افضلیه علی علیه السّلام علی الانبیاء، و هو واحد من الآل فیکون السؤال عند الامامیه باقیا له بحاله.

و سابعها انه صلّی اللّه علیه و آله من آل ابراهیم فهو داخل فی الصلوه المشبه بها منضّما الی غیره، و الصلوه المشبه مختصه به وجده فصارت الاولی افضل بهذا الاعتبار و علی هذا نزلوا الجواب عن الاشکال الوارد علی ظاهر قوله تعالی و فدنیاه بذبح عظیم، باراده الحسین علیه السّلام من الذبح العظیم

ص:104

کما روی تفسیره عنهم علیهم السّلام و حاصل الاشکال ان الحسین علیه السّلام فضل من اسماعیل فکیف یکون فداء له.

و الجواب ان الحسین وحده و سائر المعصومین علیهم السّلام من اولاد اسماعیل فالحسین علیه السّلام انما صار فداء لهذه السلسله الطاهره و هو واحد منها و الاصوب فی الجواب عن هذا الاشکال هو ما رواه الصدوق طاب ثراه فی عیون اخبار الرضا باسناده الی الفضل بن شاذان، قال سمعت الرضا علیه السّلام یقول لما امر اللّه تبارک و تعالی ابراهیم علیه السّلام ان یذبح مکان ابنه اسماعیل الکبش الذی انزله علیه تمنی ابراهیم علیه السّلام ان یکون قد ذبح ابنه اسماعیل علیه السّلام بیده انه و لن یؤمر بذبح الکبش مکانه لیرجع الی قلبه ما یرجع الی قلب الوالد الذی یذبح اعزّ ولده بیده فیستحق بذلک ارفع درجات اهل الثواب علی المصائب فأوحی اللّه عزّ و جل الیه یا ابراهیم من احب خلقی الیک، فقال یا رب ما خلقت خلقا هو احب الیّ من حبیبک محمد صلّی اللّه علیه و آله فأوحی اللّه عز و جل الیه یا ابراهیم هو احب الیک ام نفسک قال بل هو احب الیّ من نفسی، قال فولده أحب الیک او ولدک، قال بل ولده قال فذبح ولده ظلما علی ایدی اعدائه اوجع لقلبک ام ذبح ولدک بیدک فی طاتی، قال یا رب بل ذبحه علی ایدی اعدائه اوجع لقلبی.

قال یا ابراهیم ان طائفه تزعم انها من امه محمد صلّی اللّه علیه و آله ستقتل الحسین ابنه من بعده ظلما و عدوانا کما یذبح الکبش، و یستوجبون بذلک سخطی، فجزع ابراهیم علیه السّلام لذلک و توجع قلبه و اقبل یبکی فأوحی اللّه عز و جل الیه یا ابراهیم قد فدین جزعک علی ابنک اسماعیل لو ذبحته بیدک بجزعک علی الحسین و قتله، و أوجبت لک ارفع درجات اهل الثواب علی المصائب، و ذلک قول اللّه عز و جل وَ فَدَیْنٰاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ و حاصله ان الفداء بمعنی التعویض و هو معناه اللغوی.

و ثامنها ان القوه فی التشبیه هنا ترجع الی الظهور و الوضوح، الصلوه علی ابراهیم ظاهره مشهوره عند ارباب الملل، و الادیان اجابه لدعائه، حیث قال و اجعل لی لسان صدق فی الاخرین، یعنی ذکرا جمیلا، و من هذا کانت الانبیاء علیهم السّلام ینسبون انفسهم الیه و الی دینه، فیکون هذا التشبیه من باب قوله تعالی مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاهٍ، لان نور المشکوه محسوس مشاهد لکل احد.

و تاسعها ان الکاف للتعلیل مثلها فی قوله تعالی وَ اُذْکُرُوهُ کَمٰا هَدٰاکُمْ، و قد بقیت هنا وجوه أخری، ذکرناها فی شرحنا الصغیر علی الصحیفه السجادیه، اذا انتقش هذا علی صحیفه بالک فأعلم ان شیخنا الشهید قدس اللّه روحه بعد ان ذکر بعض هذه الوجوه قال قلت کل هذا بناء علی ان صلاتنا علیه صلّی اللّه علیه و آله تفیده زیاده فی رفع الدرجه و مزید الثواب و قد انکر هذا جماعه من المتکلمین و خصوصا الاصحاب و جعلوا هذا من قبیل الدعاء بما هو واقع امتثالا لاوامر اللّه تعالی و الا فالنبی صلّی اللّه علیه و آله قد اعطاه اللّه من الفضل و الجزاء و التفضیل ما لا یؤثر فیه صلاه مصل وجدت او

ص:105

عدمت، و فائده هذا الامتثال انما یعود الی المکلف فیستفید به ثوابا کما جاء فی الحدیث من صلی علیّ واحده صلّی اللّه علیه بها عشرا و حینئذ فیظهر ضعف الجواب الرابع من طلب المنافع فی المستقبل فان هذا کله فی قوه الاخبار عن عطاء اللّه تعالی و حینئذ یکون جواب التشبیه للاصل بالاصل سدیدا و یلزمه المساواه فی الصلوتین و لکن تلک الامور موهبیه فجاز تساویهما فیها و ان تفاوتا فی الامور الکسبیه المقتضیه للزیاده فان الجزاء علی الاعمال هو الذی تتفاضل فیه العمال لا المواهب التی یجوز بسببها کل واحد تفضلا خصوصا علی قواعد العدلیه وهب ان الجزاء کله تفضل کما تقوله الاشعریه الا ان الصلاه موهبیه محضه لیست باعتبار الجزاء فالذی یسمی جزاء عند العمل و ان لم یکن مسببا عن العمل هو الذی یتفاضلان فیه، هذا واضح انتهی کلامه طاب ثراه.

و یخطر بالبال التکلم علیه من وجوه اولها ان قوله ان اللّه اعطی من الفضل و الجزاء ما لا یؤثر فیه صلاه مصل وجدت او عدمت قد دلت الاخبار علی نقیضه، فان درجات نواله تعالی مما لا تقف الی حد، و کل درجه فوقها درجه و نبینا صلّی اللّه علیه و آله قد امتاز عن سائر الانبیاء علیهم السّلام بزیاده القبول للفیوض الربانیه، و کان صلّی اللّه علیه و آله یقول ان ربی قد وعدنی درجه لا تنال الا بدعاء امتی، و کان یطلب الدعاء من صلحاء المؤمنین و اکابر المتقین مع ان دعاءنا له صلّی اللّه علیه و آله و طلبنا مزید نوال اللّه سبحانه له انما هو من جمله اعماله صلّی اللّه علیه و آله التی یستحق بها مزید القرب و الدرجات، لانه صلّی اللّه علیه و آله قد استنقذنا من ورطه الهلاک و قد کان الناس علی شفا جرف من النار فأخذ بایدیهم و بلّغهم الی اقصی درجات المقربین و کذلک اولاده المعصومین علیهم السّلام فقد استحقوا بهذا منّا الصلوه و طلب الرحمه من اللّه تعالی، فدعاؤنا لهم من جمله اعمالهم، و لا شک ان اعمالهم مما یوجب مزید الثواب لهم بلا خلاف منّا، و لیس هذا الا من باب دعاء المؤمن لاخیه بظهر الغیب، فانه مما یوجب مزید الاجر للداعی و الدعو له، و قد اورد علی هذا بأنه مناف لقوله تعالی وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعیٰ.

و الجواب عن تلک الشبهه کما قلنا هو جواب عن هذه ایضا، فان المؤمن لما صار مؤمنا باختیاره و فعل ما حبب به نفسه الی المؤمنین حتی قدم المؤمنون علی الدعاء له بظهر الغیب سواء کان حیا أو میتا کان دعاء الداعی من جمله اعمال المدعو له، و فی الحدیث القدسی مما اوحی اللّه عز و جل الی موسی علی نبینا و آله و علیه السّلام ان قل له یا موسی ادعنی بلسان لم تعصنی به، قال یا رب کیف ذاک و لسانی قد عصیتک به قال اطلب من اخوانک الدعاء فانک لم تعصنی بلسان احد منهم، و موسی علیه السّلام قد کان من اولی العزم المقربین و درجته بالنسبه الی دعاء امته کدرجه نبینا صلّی اللّه علیه و آله بالنسبه الی دعائنا کما یستفاد من ظاهر بعض الروایات.

ص:106

و ثانیها انه طاب ثراه قد فسر الصلوه بالعطا و المنحه التی هی من آثار الرحمه و العطا و المنحه التی نطلبها للنبی و اهل بیته لیست مخصوصه بما یتعلق بهم وحدهم بل هو عطاء یزید فی علوهم و یرفع شرفهم فوق شرف الانبیاء علیهم السّلام، و اکمل هذا و اهمه هو مقام شفاعتهم من امتهم، و مقام شهادتهم علی تبلیغ سائر الانبیاء و المرسلین علیهم السّلام کما روی فی الاخبار الصحیحه و نحو هذین و هذا الدعاء و ان کان لهم صوره الا انه فی المعنی ترجع فائدته الینا و الیهم، فالینا بقبول شفاعتهم فی حقنا للخلاص من الیم العذاب و الیهم باظهار قبول شفاعتهم و حصول ملتمسهم علی رؤوس الاشهاد بحضور الملائکه المقربین و الانبیاء المرسلین و العباد الصالحین.

و لا ریب ان قبول الالتماس من ارفع الدرجات کما ان ردّه من اعظم النکبات و لا تظنّ ان اعلی هو اعالی الجنان و اللوس مع الحور و الغلمان فان هذا من لذات البدن و ذاک من لذات الروح، و هم علیهم السّلام انما کان مطمح انظارهم هو طلب اللذه المعنویه، کما قاله سید الموحدین علیه افضل التسلیمات ما عبدتک خوفا من نارک و لا طمعا فی جنتک و لکن وجدتک اهلا للعباده فعبدتک، و فی القرآن العزیز بعد ان ذکر سبحانه اللذات الحسیه من الاشجار و الانهار و الحور و الغلمان قال و رضوان من اللّه اکبر، فانه لذه معنویه کما عرفت و الاشاره الی نقیضه واقعه بقوله تعالی حکایه عن دخول جهنم رَبَّنٰا إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ اَلنّٰارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ ، و ذلک ان الخزی عذاب روحانی و حراره نار جهنم و ما أعدّ فیها من العقارب و الافاعی عذاب جسمانی، و الاول افظع و أشدّ هولا من الثانی و لذا لم یقل من تدخل النار فقد احرقته أو عذبته أو نحو ذلک و الحاصل ان هذا الدعاء الخاص بالصلوه علی النبی صلّی اللّه علیه و آله من باب ما ورد فی ادعیه الصلوه و تقبّل شفاعته فی امته و ارفع درجته، فأن رفع الدرجه و ان کان اعمّ الا انه هنا کالتفسیر و البیان لقبول الشفاعه علی ما عرفت مع أنه ورد فی الروایات ان معن السّلام علی المعصومین علیهم السّلام هو سلامتهم و سلامه دینهم و شیعتهم فی زمن القائم علیه السّلام هذا مما یتعلق بالادعیه و تزید التأثیرات فیه کما لا یخفی.

و ثالثها ان قوله طاب ثراه و تلک الامور موعبیه فجاز تساویهما، یرد علیه انک قد فسرت الصلوه بالعطاء الذی هو من آثار الرحمه، فنعود و نقول ما هذا العطاء و ای شیء ذلک العطاء الذی فضّل اللّه فیه ابراهیم علی محمد صلّی اللّه علیه و آله بل ساواه فیه ان کان هو فی عالم الدنیا فهذا عالم محسوس مشاهد و هو صلّی اللّه علیه و آله قد فضل علی سائر الانبیاء فی جمیع الکمالات و ان کان فی النشأه الاخری فقد روی ان الحوض و الکوثر و مقام الشفاعه قسمه الجنان و النیران و الشهاده للانبیاء بالتبلیغ و السبق بدخول الجنه ول کمال هناک انما هو آئل الیه صلّی اللّه علیه و آله و الی اهل بیته من غیر مشارکه أحد فأین هذا العطاء الموهبی الذی تساویا فیه مع ان المواهب التی تتفاوت فیها الدرجات انما

ص:107

یکون مسببه عن الاعمال و الاخلاص فیها، و من ثم فصلت ضربه ابن عبد ودّ اعمال الامه الی یوم القیامه، و لا خلاق فی ان اعماله صلّی اللّه علیه و آله قد فضلت اعمال الانبیاء فتکون مواهب اللّه سبحانه أزید و أکثر و بالجمله اعتقادنا فی هذه المسئله هو ان الصلوه علی النبی صلّی اللّه علیه و آله مما یعود نفعها الینا و الیه بما عرفت و اللّه اعلم.

(خاتمه هذا النور فی لعن المخالفین و المتخلفین)

اعلم انه قد ورد الخلاف هنا ایضا و هو ان المؤمن اذا لعن من یستحق اللعن من ظالمی اهل البیت و غیرهم فهل یکون هذا اللعن مما یزید فی عذابهم ام ان اللّه سبحانه قد بلغ بهم الی اقصی درکات العذاب بحیث یکون اللعن لا یزیدهم عذابا و انما یزید المؤمن ثوابا، و الاولی بل هو المستفاد من الاخبار هو اوضحیه القول الاول، و ذلک ان رئیس الظالمین هو ابلیس اللعین و قد روی فی وصف مجیئه الی یحیی بن زکریا انه قد کان علی راسه بیضه، فقال له یحیی علیه السّلام ما هذه البیضه التی علی رأسک فقال بها أتوقی لعنات المؤمنین، و ذلک ان کل لعنه تأتی الیّ منهم کالشهاب الثاقب فأتوقی منها بهذه البیضه.

و اما اخوته الثلثه المتخلفون فمن اسباب تضاعف عذابهم بلعن اللاعنین هو ان اسباب ظلمهم و جورهم، و ما أحکموه فی زمانهم قد امتدّ الی یوم القیامه علی کل المؤمنین و لو قلت لک ان ظلمهم علی آحاد المؤمنین أعظم منه علی امیر المؤمنین علیه السّلام لکان قریبا من الصواب، و ذلک ان اشتباه الاحکام فی هذه الایام و انتشار اعلام الجور و انزواء الحق و اهله انما جاء من قبلهم، و کذلک استتار الائمه علیهم السّلام علی ما حققناه سابقا و هو الذی اثار الفتن و صدع ارکان الدین ففی کل ساعه و فی کل لحظه یحصل للمؤمن الم من هذه الجهات فیلعنهم فیکون لعنه مقارنا لایذاء المتخلفون له فکیف لا یکون سببا فی مزید عذابهم بل و لو من غیر تذکر تألم لکان کذلک ایضا لمقارنته لحالات الظلم، و من هذا قال الصادق علیه السّلام و اللّه ما اریقت محجمه دم فی الاسلام الی یوم القیامه الا و هی فی اعناقهما.

و فی الاخبار ما هو اغرب من هذا و هو ان مولانا صاحب الزمان علیه السّلام اذا ظهر و أتی المدینه اخرجهما من قبریهما فیعذبهما علی کل ما وقع فی العالم من الظلم المتقدم علی زمانیهما کقتل قابیل هابیل و طرح اخوه یوسف له فی الجبّ و رمی ابراهیم فی نار نمرود، و اخراج موسی خائفا یترقب و عقر ناقه صالح و عباده من عبد النیران، فیکون لهما الحظ الاوفر من انواع ذلک العذاب.

و لعلک تقول ان هذا ینافی العدل إذ هما لم یحضرا تلک الاعصار و لم یکونا من اسباب ما وقع فیها من الظلم، کما کانا اسبابا لاستمرار الظلم بع زمانهم الی یوم القیامه فنقول هذا لا ینافیه

ص:108

بوجه، و ذلک ان اللّه سبحانه قد اخبر النبی الصادق بأن کل من یغصب خلیفتک من بعدک و یجتری علی ابنتک بمنعها حقها و میراثها یکون شریکا للظالمین فی عذابهم، و النبی صلّی اللّه علیه و آله قد اسمعهما مثل هذا فقدما علی اسباب العذاب بعد العلم و السماع من الصادق الامین باختیار منهما فیکون ذلک العذاب قد استحقاه و قبلاه فلا یکون من انواع الظلم فی شیء، و لیس الا من قبیل تخلید الکفار فی النار الی ما لا نهایه له مع ان اعمارهم التی کانت مده زمان کفرهم اقل قلیل.

و ذلک ان اللّه سبحانه قد قرر هذا العذاب بازاء تلک المعصیه و طول زمان المعصیه و قصره مما لا مدخل له فی طول العذاب و قصره، و کذلک ازمنه الطاعات و الثواب علی المترتب فعلها.

نور فی ابتداء خلق الدنیا

روی الثقاه من اصحابنا عن النبی صلّی اللّه علیه و آله ان موسی سأل ربه عزّ و جل ان یعرفه بدء الدنیا منذ کم خلقت فأوحی اللّه تعالی الی موسی علیه السّلام تسألنی عن غوامض علمی فقال یا رب أحب ان اعلم، فقال تعالی یا موسی خلقت الدنیا منذ مائه الف عام عشر مرات و کانت خرابا خمسین الف عام ثم بدأت فی عمارتها فعمرتها خمسین الف عام، ثم خلقت فیها خلقا علی مثال البقر یأکلون رزقی و یعبدون غیری خمسین الف عام ثم افنیتهم کلهم فی ساعه واحده، ثم خربت الدنیا خمسین الف عام ثم بدأت فی عمارتها فمکثت عامره خمسین الف عام ثم خلقت فیها بحرا فمکث البحر خمسین الف عام ثم خلقت دابه و سلطتها علی ذلک البحر فشربته فی نفس واحده، ثم خلقت خلقا اصغر من الزنبور و اکبر من البق، فسلطت ذلک الخلق علی هذه الدابه فلدغها و قتلها فمکثت الدنیا خرابا خمسین الف عام، ثم بدأت فی عمارتها فمکثت خمسین الف سنه، ثم خلقت الدنیا کلها آجام القصب و خلقت السلاحف و سلطتها علیه فاکلها حتی لم یبق منه شیء ثم اهلکتها فی ساعه واحده فمکثت الدنیا خرابا خمسین الف عام، ثم بدأت فی عمارتها فمکثت عامره خمسین الف عام ثم خلقت ثلاثین آدم فی ثلثین الف سنه من آدم الی آدم الف سنه فأفنیتهم کلهم بقضائی و قدری، ثم خلقت فیها خمسین الف الف مدینه من فضه بیضاء، و خلقت فی کل مدینه مائه الف قصر من الذهب الاحمر، فملأتها خردلا و کان الخردل یومئذ الذّ من الشهد و أحلی من العسل و ابیض من الثلج ثم خلقت طیرا واحد أعمی و جعلت زرقه فی کل سنه حبه من خردل فأکلها حتی فنیت، ثم خربتها فمکثت خرابا خمسین الف عام ثم اباک آدم علیه السّلام بیدی یوم الجمعه وقت الظهر و لم اخلق من الطین غیره و اخرجت من صلبه النبی صلّی اللّه علیه و آله.

ص:109

اقول المراد بالدنیا فی هذا الحدیث هو ما سوی اللّه سبحانه من اصناف المخلوقات کلها فتشمل الافلاک و العناصر و النفوس الناطقه و غیرها، و هذا هو مذهب کافه اهل الملل کالمسلمین و الیهود و النصاری و المجوس، و اما حکماء الفلاسفه فقد ذهبوا فی القدم و الحدوث الی مذاهب کثیره، فذهب ارسطو و من تبعه من متأخری الفلاسفه کالفارابی و ابن سینا الی انّ الاجسام قدیمه بذواتها و صفاتها، و تفصیل مذهبهم انهم قالوا الاجسام تنقسم الی فلکیات و عنصریات اما الفلکیات فانها قدیمه بموادها و صورها الجسمیه و النوعیه و اعراضها المعینه من المقادیر و الاشکال و غیرها الا الحرکات و الاوضاع الشخصیه فانها حادثه قطعا، ضروره ان کل حرکه مسبوقه بأخری لا الی نهایه، و کذا الاوضاع المعینه التابعه لها، و اما مطلق الحرکه و الوضع فقدیم ایضا لان مذهبهم ان الافلاک متحرکه حرکه مستمره من الازل الی الابد بلا سکون اصلا.

و اما العناصر فقدیمه بموادها و صورها الجسمیه بنوعها، و ذلک لان الماده لا تخلو عن الصوره الجسمیه التی هی طبیعه واحده نوعیه لا تختلف الا بأمور خارجه عن حقیقها یکون نوعها مستمر الوجود بتعاقب افرادها ازلا و ابدا، و بصورها النوعیه بجنسها و ذهب بعضهم الی انها قدیمه بذواتها محدثه بصفاتها، و هو قول من تقدم ارسطو من الحکماء و هؤلاء قد اختلفوا فی تلک الذوات القدیمه فمنهم من قال انه جسم و اختلف فی ذلک الجسم أی الاجسام هو، فقال ثالیس الملطی انه الذی هو المبدع الاول، و منه ابدع الجواهر کلها من السماء و الارض و ما بینهما، و قال صاحب الملل و النحل و کأنه أخذ مذهبه من الکتب الالهیه، ففی التوریه ان اللّه تعالی خلق جوهره و نظر الیها نظر الهیبه فذابت و صارت ماء فحصل البخار و ظهر علی وجهها بحسب الحرکه زبد و ارتفع منها دخان و حصل من زبدها الارض و من دخانها السماء، و قیل الارض و حصلت البواقی بالتلطیف و قیل النا و حصلت البواقی بالتکثیف و قیل البخار و حصلت العناصر بعضها بالتلطیف و بعضها بالتکثیف و قیل الخلیط من کل شیء لحم و خبز و غیر ذلک، و منهم من قال انه لیس بجسم، فقالت الثنویه من المجوس النور و الظلمه، فانهما قدیمان و بدؤ العالم من امتزاجهما، و قال الحرنانیون منهم القائلون بالقدماء الخمس النفس و الهیولی و قد عشقت النفس بالهیولی لتوقف کمالاتها علیها فحصل من اختلاطهما أنواع المکونات، و قیل هی الوحده فانها تحیرت و صارت الواحدات نقطا ذوات اوضاع و اجتمعت النقط فصارت خطّا و اجتمعت الخطوط فصارت سحطا و اجتمعت السطوح فصارت جسما و ذهب جالینوس الی التوقف فی الکل اذ یحکی عنه انه قال فی مرضه الذی توفی فیه لبعض تلامذته أکتب عنی انی ما علمت ان العالم قدیم او حادث و ان النفس الناطقه هی المزاج أو غیره، و قد طعن فیه اقرانه بذلک حین اراد من سلطان

ص:110

زمانه تلقیبه بالفیلسوف، هذا محصّل مقالتهم و أما الشبه التی استندوا الیها فی تصحیح هذه المذاهب الفاسد فمذکوره فی کتب الحکمه و کذا الاجوبه عنها.

فان قلت لعله قد روی فی الاخبار ان اللّه تعالی لم یزل خلاقا و هذا الحدیث بظاهره ینافی الحدوث قلت الجواب عنه من وجهین الاول ان معناه و اللّه اعلم انه لم یزل متصفا بهذه الصفه و هو صفه الخلاقیه باعتبار القدره علی الخلق، فان القادر علی الشیء یوصف به و ان لم یصدر منه ذلک الفعل و یدلّ علیه ما روی فی الاخبار و کان خالقا اذ لا مخلوق و عالما اذ لا معلوم و قادرا اذ لا مقجور و الثانی ان الخلق بمعنی الایجاد تاره، و یمعنی التقدیر أخری و فی المثل انی اذا خلقت فریت أی اذا قدرت امضیت قال الصدوق طاب ثراه و فی قول ائمتنا علیهم السّلام ان افعال العباد مخلوقه خلق تقدیر لا خلق تکوین و خلق عیسی علیه السّلام من الطین کهیئه الطیر، و خالقه فی الحقیقه اللّه عز و جل اقول و علی هذا ینزّل قوله تعالی فَتَبٰارَکَ اَللّٰهُ أَحْسَنُ اَلْخٰالِقِینَ و هذا فی الحقیقه، راجع الی العلم، فأنه عزّ سلطانه قد علم بالمخلوقات قبل ایجاده کعمله بعد ایجادها.

و اما قوله سبحانه فی الحدیث القدسی کنت کنزا مخفیا فأحببت ان اعرف فخلقت لا عرف، فالخلق فی قوله فخلقت بمعنی الایجاد، و قد اورد علی هذا الحدیث اشکال و حاصله ان الخفا لا یکون الا مع وجود أحد یخفی علیه الشیء حتی یتصف ذلک الشیء بالخفا کما یقال هذا الشیء مخفی عن فلان، و خفی علیه الشیء الفلانی و لم یکن فی عالم الاول مخلوق حتی یتصف سبحانه بالخفاء عنه فکیف قال مخفیا و الجواب عن هذا الاشکال من جهین.

الأول: ان ارباب اللغه قد صرحوا بان خفی بمعنی ظهر قال فی الصحاح نقلا عن الاصمعی خفیت للشیء أخفیته کتمته و خفیته ایضا أظهرته و هو من الاضداد و نقل عن ابی عبیده ایضا مثله، و نزل علیه قوله تعالی إِنَّ اَلسّٰاعَهَ آتِیَهٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا فی من قرأ بفتح الهمزه أی اظهرها و فی نهایه ابن الاثیر فالمعنی حینئذ انی کنت کنزا ظاهرا فخلقت الخلق لیعرفونی علی هذا الظهور الذی انا علیه، و لو لم اکن بهذه الغایه من الظهور لما توصلوا الی معرفتی بعد خلفی ایاهم الثانی ان یکون الخفا بمعناه الاخر و هو الانسب بالکنز و لکن المبادئ انما تطلق علیه سبحانه باعتبار غایاتها و لوازمها و معناه حینئذ انی کنت کنزا مستورا و محتجبا تحت سرادق العز و الجلال فأحببت ان ابرز من تحت هذا الحجاب، فخلقت الخلق و اظهرت نفسی لهم من تحت السرادقات لیعرفونی فانه سبحانه لما خلق مخلوقاته تنزّل من ذلک الحجاب الی غایه الظهور و أزال المواقع التی لو بقیت بعد خلق الخلق علی ما کانت علیه لم تصل الی اقرب درجه من مراتب معرفته العقول الطامحه بل انبسط معهم فی الخطاب و عاتبهم علی ما جنوا أرفق عتاب، فقال عز من قائل من ذا الذی یقرض اللّه قرضا حسنا فیضاعفه له، و قال ان تنصروا اللّه ینصرکم، حتی قالت المنافقون و الیهود ان رب

ص:111

محمد قد افتقر و انه صار عاجزا فطلب النصر فقال امیر المؤمنین علیه السّلام استقرضکم و له خزائن السموات و الارض، و استنصرکم و له جنود السموات و الارض و فی الحدیث القدسی یا ابن آدم ما اقلّ حیاک کم أتحبب الیک بالاحسان و تتبغض الیّ بالمعاصی، خیری الیک نازل و شرک الیّ صاعد حتی کأنی المحتاج الیک و انت الغنی عنی، و یکفیک فی لطیف خطابه قوله یا حسره علی العباد ما یأتیهم من رسول الا کانوا به یستهزؤن، الی غیر ذلک من الآیات و الاخبار و هو الذی اطلع ابناء التراب علی جناب قدسه العزیز و ادناهم الی حماه المکین الحریز حتی اسند صفاته المتعالیه الیهم و افعالهم الحمیده الیه مع نقصها عن قابلیه الکمال.

و روی فی الحدیث عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال ان اللّه عزّ و جل یقول یوم القیامه یا ابن آدم مرضت فلم تعدنی، قال یا ربّ کیف ادعوک و أنت رب العالمین قال أما علمت ان عبدی فلانا مرض فلم تعده أما علمت انک لو عدته لوجدتنی یا ابن آدم استطعمتک فلم تطعمنی قال یا رب و کیف اطعمک و انت رب العالمین قال اما علمت انه استطعمک عبدی فلان فلم تطعمه اما علمت انک لو اطعمته لوجدت ذلک عندی یا ابن آدم استسقیتک فلم تسقنی قال یا رب کیف اسقیک و انت رب العالمین قال استسقاک عبدی فلان فلم تسقه اما علمت انک لو سقیته لوجدت ذلک عندی و امثال ذلک من الاخبار کثیره.

نور سماوی یکشف عن ابتداء خلق السموات

و کیفیتها و ما یتبع ذلک إعلم وفقک اللّه ان الفلاسفه و جمعا کثیرا من علماء الاسلام قد مهدّوا اصلا فاسدا و لفقوا له دلائل أوهن من بیت العنکبوت و بنوا علیه فروعا کثیره لا تکاد تحصی و ذلک انهم نظروا الی ان اللّه تقدس و تعالی واحد حقیقی من جمیع الجهات لیس للترکیب فیه مدخل بوجه من الوجوه لا خارجا و لا عقلا و لا وهما و لا غیر ذلک کل مرکب محتاج الی اجزائه التی ترکبّ منها و أطالوا فی البراهین علی هذا، و البرهان الذی ذکرنا فی اول هذا الکتاب متناول له ایضا کما لا یخفی فلما ثبتت وحدته الحقیقیه قالوا ان هذا الواحد الحقیقی لا یجوز ان یکون مبدء الا لفعل واحد و الا لزم تعدد الجهات فیه، فذهبوا الی ان الصادر منه جوهر واحد و هو العقل الواحد فهو مخلوقه لا غیر، و ذلک انه واحد فلا یصدر منه الا واحد و هذا الصادر الاول له اعتبارات ثلاثه وجوده فی نفسه و وجوبه بالغیر و امکانه لذاته فیصدر عنه بکل اعتبار امر فباعتبار وجوده یصدر عقل و باعتبار وجوبه یصدر نفس باعتبار امکانه یصدر جسم هو الفلک الاول و کذلک یصدر من العقل الثانی عقل ثالث و نفس ثانیه و فلک ثان و هکذا الی العقل العاشر الذی فی مرتبه التاسع من الافلاک، و هو فلک القمر و یسمی العقل الفعّال المؤثر فی هیولی العالم

ص:112

السفلی المفیض للصور و النفوس علی البسائط و علی المرکبات بحسب الاستعدادات المسببه عن الحرکات الفلکیه و الاتصالات الکوکبیه، و یلزم علی هؤلاء ان هذه الاعتبارات ان کانت وجودیه فلا بد لها من مصادر متعدده و الا بطل اصلهم، و هو ان الواحد لا یصدر عنه الا واحد، و ان کانت اعتباریه امتنع ان تصیر جزء مصورا لامور وجودیه فان اجیب بأنها لیست جزء منا لمؤثر بل هی شروط التأثیر و الشرط قد یکون امر اعتباریا، قلنا فلیکن هذه الاعتبارات من السلوب و الاضافات عارضه للمبدأ الاول فیکون بحسبها مصدرا لأمور متعدده کالمعلول الاول، فیبطل ما ذهبوا الیه، مع اسناد الفلک الثامن مع ما فیه من الکواکب المختلفه المقادیر المتکثره کثره لا تحص الی جهه واحده فی العقل الثانی کما زعموه مشکل جدا کما قیل و کذلک اسناد الصور و الاعراض التی فی عالمنا هذا مع کثرتها الی العقل الفعال اشکل من الاول کما لا یخفی.

و بالجمله فهذه العقول العشره عندهم انها جواهر مجرده عن المکان و المده و الماده فهذه السموات التی تمدح اللّه عز و جل بخلقها نسبوها الی امو و همی لم یتم علیه دلیل عقل کما اعترف به المحققون، و الادله النقلیه من الکتاب و السنه و الاجماع و الدلیل العقلی ایضا ینادی بتکذیبه و انه لا مؤثر فی ایجاد الموجودات الا باللّه سبحانه و لعمرک ان هذه الطائفه اشرّ من المجوس فان المجوس اثبتوا له سبحانه شریکا یفعل الشر سموه اهرمن و هو بلغتهم الشیطان و فاعل الخیر هو یزدان و هو بلسانهم الواجب تعالی، فقد اثبتوا له کل افعال الخیر و اما المشرکون بالاصنام فقد حکی اللّه سبحانه عنهم ما اعتقدوه، حیث قالوا ما نعبدهم الا لیقربونا الی اللّه زلفی، و کذلک سائر طوائف الکفار علی ما سیأتی ان شاء اللّه تعالی، عند ذکر الفرق الاسلامیه و غیرها، و هؤلاء الحکماء الذین بلغوا من مراتب الادراک الی ان قالوا انّا لا نحتاج الی ارسال الانبیاء علیهم السّلام انما یرسلهم اللّه تعالی الی اهل العقول الناقصه و اما نحن فقد کملت احلامنا و عقولنا قد عزلوا اللّه سبحانه عن عالم ملکوته کلاّ و رأسا ولیتهم ذهبوا الی ما ذهبت الیه المجوس و طوائف الکفار، و العجب ان جماعه من اهل عصرنا ممن یتدین بدین الاسلام قد وافقوهم علی هذه الهفوات و خرجوا عن الدین من حیث لا یشعرون و هذا کله انما جاء من جهه التعویل علی العقول الناقصه.

و اما المتأخرون من الحکماء و من حذی حذوهم من طوائف المسلمین فلما رأوا قول قدمائهم بمکان من الشرک و البعد عن قول أهل الملل و الادیان اوّلوا قول قدمائهم و قالوا لا مؤثر فی الوجود الا اللّه معناه ان تلک العقول المجرده هی آلات و وسائط بین اللّه سبحانه و بین مخلوقاته تسبب بها الی خلق ما خلق کما یتسبب النجار الی قطع خشبته بالمنشار و کالوالدین فی حصول الاولاد و هذا تأویل لکلام من لا یرضی به و قد صرّح بخلافه مع ان مفاسده کثیره لا تحصی.

ص:113

و اعجب من هذا کله ان من وافق الفلاسفه من علماء الاسلام کیف غفل عن هذا المعنی و هو ان کتاب ربهم و سنّه نبیهم لم تهمل مما یحتاج الیه الخلق و مما لا یحتاجون الیه حتی ان الائمه علیهم السّلام رووا فی أدنی الامور کالکنف و اضرابه ضروبا من الاخبار عن جدهم صلّی اللّه علیه و آله و ذکروا آداب الاکل و الشرب و الجلوس الی غیر ذلک و اهملوا هذا الامر العظیم الذی یدور علیه مدار الخلق و الایجاد، و به یتحقق الکفر و الالحاد و کیف لم تذکر هذه العقول و افاعلیها فی آیه من الآیات و لا فی حدیث من الاحادیث و لا فی تاریخ من التواریخ، و لا نقله خلف عن سلف و کذا ما سیأتی من اعتقادات الحکماء و متابعیهم من اهل الاسلام کیف اهملها الشارع و لم یتعرض لها بوجه من الوجوه.

و من الطرائف فی هذا المقام ان أنجس المخلوقات و ادناها شرفا هو الکلب مع انه سبحانه لما امر صاحبه بتعلیمه للصید لم یرض له بتعلیم صاحبه الذی یعلمه، بل قال عز من قائل یسئلونک ما ذا أحل لهم قل احلّ لکم الطیبات و ما علمتم من الجوارح مکلبین تعلمونهن مما علمکم اللّه، أی من العلم الذی امرکم علی لسان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ان تعلموه الکلاب من اتباع الکلب الصید بارسال صاحبه و انزجاره بزجره، و لا یعتاد اکل ما امسکه، و قوله مکلبین مشتق من الکلب، أی حال کونکم صاحبی کلاب او معلمی کلاب، فاذا لم یحسن فی الشرع تعلیم الکلب الا من العلوم الالهیه فکیف جاز لکم ایها الحکماء و العلماء ان تعلموا الانسان الذی هو اشرف المخلوقات الذی تمدّح اللّه عند تمام خلقه بقوله فتبارک اللّه احسن الخالقین، العلم الذی توهمته عقولکم و حصلته اوهامکم و زعمتم انه علم و لم یذکر فی شیء من الکتب السماویه و ما سمعنا ایضا الهیولی و الصوره و لا الجزء الذی لا یتجزئ فی شیء من الاخبار و ان هذا اقل فسادا مما تقدم اذا عرفت هذا.

فاعلم ان الافلاک التی اثبتها الحکماء و الریاضیون بالارصاد بسبب اختلاف الحرکات تسعه افلاک کلیه، و لکنها تشتمل علی افلاک جزئیه و اول تلک الکلیات عندهم هی فلک الافلاک و هو المسمی عندهم بالفلک الاطلس، لانه غیر مکوکب قالوا و هذا هو الذی یسمی بالعرش المجید فی لسان الشرع، و تحته فلک الثوابت قالوا و هو المسمی بالکرسی فی الشرع، ثم فلک زحل ثم فلک المشتری، ثم فلک المریخ ثم فلک الشمس ثم فلک عطارد، ثم فلک القمر و هو السماء الدنیا، قالوا دلّ علی ترتیبها الحجب فما هو اسفل یحجب ما هو أعلی، أی یصیر ساترا له عنّا اذا وقع علی محازاته، فانهم وجدوا القمر یحجب سائر السیاره فعلم انه تحت الجمیع و وجدوا عطارد یکسف الزهره الزهره و المریخ و المریخ المشتری، و المشتری زحل و حل بعض الثوابت.

ص:114

و اما الشمس فانها لا تنکسف الا بالقمر و لا یتصور کسفها بشیء من الکواکب لانها تستتر بشعاعها اذا قربت منها لکن لها اختلاف المنظر دون العلویه فهی تحتها و فوق القمر و بقی الاشتباه فی انها فوق الزهره و عطارد او تحتها اذ لا سبیل الی معرفه ذلک من الکسف لما عرفت من احتراقهما تحت الشعاع عند القرآن فلذلک عدل بطلیموس الی طریقه الاستحسان فقال هی کشمسه القلاده متوسطه بین السبعه السیاره اعنی بین العلویه و بین السفلیین و القمر و قد زعم مؤید الدین العرضی المهندس ان فلک الزهره دون فلک عطارد، و فوق فلک الشمس و زعموا ان هذه الافلاک لها نفوس درّاکه فی نهایه الادراک و ان هذه الافلاک عندهم اکمل من الانبیاء لان شرف العناصر عندهم انما هو للتشبیه بالافلاک، و قد سأل بعض تلامذه المولی صدر الدین الشیرازی المولی المذکور عن الافلاک هل لها نفوس ناطقه ام لا فأجابه بانه اذا کنت علی هذه الحاله الحقیره من صغر البدن و قلّه الکمالات لک نفس ناطقه فکیف لا یکون للافلاک نفوس ناطقه مع ما هی علیه من العظمه و الجلاله، و زعموا ان حرکاتهم ارادیه اختیاریه فصار الحاصل من هذا کله ان مذهبهم هو ان هذه الافلاک بسائط لها نفوس ناطقه و حرکات ارادیه اختیاریه و هذا کله مخالف لما ورد عن الائمه الطاهرین علیهم افضل الصلوات و هم اعلم بالافلاک و غیرها من بطلیموس و غیره، و کان علی علیه السّلام یقول سلونی عن طرق السموات فانی اعرف بها منی بطرق الارض، و ذلک انهم علموها بالحس و العیان کما فی الاخبار المستفیضه عنهم علیهم السّلام من ان ارواحهم تزور العرش فی کل لیله جمعه، و انهم یستفیدون علوما جدیده فی کل زیاره و هؤلاء الحکماء قد اخذوا ما قالوه عن آرائهم و عقولهم او بالسماع من امثالهم، و لیس الرائی کالسامع فلنشرع فی ما اردنا بیانه و لنذکر بعض الاخبار لیتضح بها الحال فنقول:

روی الصدوق طاب ثراه باسناده الی الرضا علیه السّلام قال کان علی بن ابی طالب علیه السّلام بالکوفه فی مسجد الجامع اذ قام الیه رجل من اهل الشام فقال یا امیر المؤمنین انی اسألک عن اشیاء فقال سل تفقها و لا تسئل تعنتا، و أحدق الناس بأبصارهم فقال اخبرنی عن اول ما خلق اللّه تبارک و تعالی، قال خلق النور، قال مم خلق السموات قال من بخار الماء قال مم خلقت الارض، قال من زبد الماء، قال فمم خلقت الجبال قال من الامواج، قال فلم سمیت المکه أم القری قل لان الارض دحیت من تحتها و سأله عن سماء الدنیا مم هی قال من موج مکفوف و سأله عن طول الشمس و القمر و عرضها قال تسعمائه فرسخ فی تسعمائه فرسخ و سأله کم طول الکوکب و عرضه، قال أثنا عشر فرسخا فی اثنی عشر فرسخا و سأله عن الوان السموات السبع و اسمائها، فقال اسم السماء الدنیا رفیع و هی من ماء و دخان و اسم السماء الثانیه قیدوم و هی علی لون النحّاس، و لسماء الثالثه اسمها المادوم و هی علی لون الشبه و السماء الرابعه اسمها ارقلون و هی

ص:115

علی لون الفضه، و السماء الخامسه هیعون و هی علی لون الذهب و السماء السادسه اسمها عروس و هی یاقوته خضراء، و السماء السابعه اسمها عجماء و هی دره بیضاء و سأله عن المد و الجزر ما هما قال ان للّه تعالی ملکا موکلا بالبحار یقال له رومان فاذا وضع قدمیه فی البحر فاض الماء، و اذا اخرجهما غاض و سأله لم صار المیراث للذکر مثل حظّ الانثیین قال لأن السنبله کان علیها ثلاث حبات فبادرت الیها حوی فأکلت منها حبه و اطعمت آدم حبتین فمن ذلک ورث الذکر مثل حظّ الانثیین و سأله عن أول من قال الشعر فقال آدم و ما کان شعره قال لما نزل الی الارض من السماء فرأی تربتها و سعتها و هواها و قتل قابیل هابیل فقال آدم:

تغیرّت البلاد و من علیها فوجه الارض مغبر قبیح

تغیّر کل ذی لون و طعم و قلّ بشاشه الوجه الملیح

فأجابه ابلیس

تنحّ عن البلاد و ساکنیها فبی فی الخلد ضاق بک الفیسح

و کنت بها و زوجک فی قرار و قلبک من أذی الدنیا مریح

فلم تنفک من کیدی و مکری الی ان فاتک الثمن الربیح

فلو لا رحمه الجبار اضحی بکفک من جنان الخلد ریح

و سأله عن بکاء آدم علی الجنه و کم کان دموعه التی خرجت من عینه، قال بکی مائه سنه و خرج منعینه الیمنی مثل دجله و من عینه الیسری مثل الفرات و سأله عن اول من وضع سکک الدراهم فقال نمرود بن کنعان بن نوح علیه السّلام و سأله عن معنی هدیر الحمام الراعبیه فقال تدعو علی اهل المفازف و القیان و المزامیر و العیدان و سأله ما بال الماعز بادی العوره فقال لان الماعز عصت نوحا علیه السّلام لما ادخلها السفینه فدفعها فکسر ذنبها و النعجه مستوره العوره لان النعجه بادرت الی السفینه فمسح نوح علیه السّلام یده علی حیاها و ذنبها فاستوت الالیه، و الحدیث طویل اخذنا منه موضع الحاجه و غیرها، و تفصیل کلام امیر المؤمنین علیه السّلام ما رواه رئیس المحدثین الشیخ الکلینی طاب ثراه باسناده الی محمد بن علیّه، قال جاء رجل الی ابی جعفر علیه السّلام من اهل الشام من علمائهم، فقال یا ابا جعفر جئت اسألک عن مسأله فأجابه علیه السّلام و ساق الکلام الی ان قال، و لکن اللّه کان اذ لا شیء غیره و خلق الشیء الذی جمیع الاشیاء منه و هو الماء الذی خلق الاشیاء منه و خلق الریح من الماء ثم سلط الریح علی الماء فشققت الریح متن الماء حتی ثار من الماء زبد علی قدر ما شاء ان یثور فخلق من ذلک الزبد ارضا بیضاء نقیّه لیس فیها صدع و لا نقب و لا صعود و لا هبوط و لا شجر، ثم طواها فوضعها فوق الماء ثم خلق اللّه النار من الماء فشققت النار متن الماء حتی ثار من الماء دخان علی قدر ما شاء اللّه ان یثور فخلق من ذلک الدخان سماء صافیه نقیه

ص:116

لیس فیها صدع و لا نقب، و ذلک قوله تعالی وَ اَلسَّمٰاءِ وَ مٰا بَنٰاهٰا رَفَعَ سَمْکَهٰا فَسَوّٰاهٰا، وَ أَغْطَشَ لَیْلَهٰا وَ أَخْرَجَ ضُحٰاهٰا وَ اَلْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا ، قال و لا شمس و لا قمر و لا نجوم و لا سحاب ثم طواها فوضعها فوق الارض، ثم نصب الخلیقتین فرفع السماء قبل الارض، و ذلک قوله عز ذکره و الارض بعد ذلک دحیها، یقول بسطها فقال له الشامی یا ابا جعفر قول اللّه عز و جل أَ وَ لَمْ یَرَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ کٰانَتٰا رَتْقاً فَفَتَقْنٰاهُمٰا ، فقال له ابو جعفر علیه السّلام استغفر ربک فان قول اللّه عز و جل کٰانَتٰا رَتْقاً یقول کانت السماء رتقا لا تنزل المطر، و کانت الارض رتقا لا تنبت الحب فقال الشامی اشهد انک من اولاد الانبیاء و ان علمک علمهم، و فی هذا الحدیث دلاله علی ان السموات خلقت من الدخان کما هو ظاهر قوله تعالی ثُمَّ اِسْتَویٰ إِلَی اَلسَّمٰاءِ وَ هِیَ دُخٰانٌ، و الاخبار فی هذا المعنی کثیره جدا و یدلّ ایضا علی ان الارض مخلوقه من زبد الماء.

و الاخبار الکثیره ایضا داله علیه روی علی بن ابراهیم فی تفسیره انه قال ابو عبد اللّه علیه السّلام لأبرش الکلبی یا ابرش هو کما وصف نفسه، کان عرشه علی الماء و الماء علی الهوی، و الهوی لا یحدد و لم یکن یومئذ خلق غیرها، و الماء یومئذ عذب فرات فلما اراد ان یخلق الارض امر الریاح فضربت الماء، حتی صارت موجا ثم ازید فصار زبدا واحدا فجمعه فی موضع البیت، ثم جعله جعلا من زبد ثم دحی الارض من تحته، فقال اللّه تبارک و تعالی ان اول بیت وضع للناس للذی ببکه مبارکا، و فی ذلک التفسیر فسلّط العقیم علی الماء فضربته فاکثرت الموج و الزبد و جعل یثور دخانه فی الهواء فلما بلغ الوقت الذی اراد به قال للزبد اجمد فجمد و قال للموج اجمد فجمد، فجعل الزبد ارضا و جعل الموج جبالا رواسی للارض.

و بالجمله فالمحصّل من هذه الاخبار ان الماء اول مخلوق من هذه الاجسام کما تقدم فی اول الکتاب و خلق من ذلک الدخان الذی اثار منه السموات کما ان خلق الارض سابقا علی السماء انما هو من ذلک الزبد و المراد بالسموات هنا السبع و الا فالکرسی و العرش یأتی تحقیقه ان شاء اللّه تعالی و فی قوله علیه السّلام فرفع السماء قبل الارض (اه) دفع لما توهمه بعض الملاحده من التناقض بین الآیات فی تقدیم خلق السموات علی الارض أو بالعکس فان ظاهر هذه تقدم خلق السماء لمکان قوله و الارض بعد ذلک أی بعد رفع السماء دحیها و سواها و ظاهر آیتین فی القرآن العکس من هذا.

اما الاولی فقوله تعالی لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ اَلْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدٰاداً ذٰلِکَ رَبُّ اَلْعٰالَمِینَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ مِنْ فَوْقِهٰا وَ بٰارَکَ فِیهٰا وَ قَدَّرَ فِیهٰا أَقْوٰاتَهٰا فِی أَرْبَعَهِ أَیّٰامٍ سَوٰاءً لِلسّٰائِلِینَ ثُمَّ اِسْتَویٰ إِلَی اَلسَّمٰاءِ وَ هِیَ دُخٰانٌ فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلْأَرْضِ اِئْتِیٰا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قٰالَتٰا أَتَیْنٰا طٰائِعِینَ فَقَضٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ فِی یَوْمَیْنِ.

ص:117

اما الاولی فقوله تعالی لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ اَلْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدٰاداً ذٰلِکَ رَبُّ اَلْعٰالَمِینَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ مِنْ فَوْقِهٰا وَ بٰارَکَ فِیهٰا وَ قَدَّرَ فِیهٰا أَقْوٰاتَهٰا فِی أَرْبَعَهِ أَیّٰامٍ سَوٰاءً لِلسّٰائِلِینَ ثُمَّ اِسْتَویٰ إِلَی اَلسَّمٰاءِ وَ هِیَ دُخٰانٌ فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلْأَرْضِ اِئْتِیٰا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قٰالَتٰا أَتَیْنٰا طٰائِعِینَ فَقَضٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ فِی یَوْمَیْنِ.

و اما الثانیه فقوله تعالی هُوَ اَلَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ اِسْتَویٰ إِلَی اَلسَّمٰاءِ فَسَوّٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ، و حاصل الجواب الذی اشار علیه السّلام هو ان اللّه سبحانه خلق ماده الارض و هی الزبد قبل خلق الدخان الذی خلق منه السماء فلما خلق السماء من ذلک الدخان رجع الی تسطیح الارض و دحوها فدحاها و وسعها و لم یکن قبل هذا الدحو الا الارض التی هی موضع الکعبه الان و منه سمیت مکه ام القری لان ارضها ماده لکل الاراضی، فتقدم کل من السماء و الارض علی الاخر باعتبار فلا تناقض.

و اجیب عن رفع التنافی ایضا بأن کلمه بعد فی قوله تعالی وَ اَلْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا، لیست للتأخر الزمانی بل انما هو علی جهه تعداد النعم و الاذکار لها کما یقول القائل ا لیس قد اعطیتک و فعلت بک کذا و کذا، و بعد ذلک خالطتک، و ربما یکون بعض ما تقدم فی اللفظ متأخرا بحسب الزمان لانه لم یکن الغرض الإخبار عن الاوقات و الازمنه بل المراد ذکر النعم و التنبیه علیها و ربما اقتضت الحال ایراد الکلام علی هذا الوجه و قد مال بعض اساتیذنا الی ان وجه الجمع هو ان تسویه السماء المطلقه متقدمه علی دحو الارض و اما تسویتها سبعا فمتأخره عنه، و قیل فیه وجوه أخری و المعوّل علی ما اشار الیه الامام علیه السّلام.

فان قلت الحکم بأن الماء اول مخلوق من الاجسام ینافی ما ورد فی التوریه و ما فی تفسیر علی بن ابراهیم الذی لم یأخذ کلامه فی ذلک التفسیر الا من الاخبار اما الذی وجد فی التوریه فهو ان مبدأ الخلق هو ان اللّه سبحانه و تعالی خلق جوهره ثم نظر الیها نظر الهیبه فذابت اجزاؤها فصار الماء فثار من الماء بخار کالدخان فخلق منه السموات و ظهر علی وجه الارض مثل زبد البحر فخلق منه الارض ثم ارسلها بالجبال.

و اما الذی ذکره علی بن ابراهیم قدس اللّه روحه فقد ذکر فی تفسیر قوله تعالی وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی اَلْمٰاءِ ، قال و ذلک فی مبدء الخلق ان الربّ تبارک و تعالی خلق الهوی ثم خلق القلم فأمره ان یجری فقال یا رب بما اجری فقال بما هو کائن ثم خلق الظلمه من الهوی و خلق النور من الهوی، و خلق الماء من الهوی، و خلق العرشی من الهوی، و خلق العقیم من الهوی، و هو الریح الشدید، و خلق النار من الهوی، و خلق الخلق کلهم من هذه السته التی خلقت من الهوی.

قلت: قد ذکرنا سابقا الوجه فی الجمع بین اسبقیه الهوی علی الماء بان اسبقیه الماء اضافیه بالنسبه الی محسوسات الاجسام و الهوی لیس بمحسوس، و من ثم انکر بعضهم وجوده بقی الکلام فی الدره و الهوی فیجوز ان یکون سبحانه قد کوّن الدره من الهوی فخلق الماء من الدره هو خلق

ص:

الماء من الهوی لانتهائه الیه فتأمل. و لم یوافق الشرع من الحکماء علی هذه المقاله سوی ثالیس الملطی الاسکندرانی فانه قال بعد ان وحّد الصانع و نزّهه لکنه أبدع العنصر الی فیه صور الموجودات و العلومات کلها و هو المبدع الاول و هو الماء و منه انواع الجواهر کلها من السماء و الارض و ما بینهما و ذکر ان من جمود الماء تکونت الارض و من انحلاله تکوّن الهوی و من صفوته تکوّنت النار و من الدخان و الابخره تکوّنت السماء و فی قوله علیه السّلام فی الحبر الاول استغفر ربک الی آخر کلامه ابطال لما ذهب الیه الحکماء و متابعوهم من علماء الاسلام من اصلیین اصلیین بزعمهم.

الاول ان الفلک عندهم لا یقبل الخرق و لا الالتیام فان فتقه بالامطار خرق له و معراج نبینا صلّی اللّه علیه و آله ببدنه الشریف سبع سموات مما یبطله ایضا و تأویلهم له بالمعراج الروحی زندقه و الحاد (1)و اما الامطار فمن اماکن مختلفه یأتی تفصیلها ان شاء اللّه تعالی فی نور المطر و لنرو هنا حدیثا واحدا و هو ما رواه علی بن ابراهیم باسناده الی الصادق علیه السّلام قال کان علی صلوات اللّه علیه یقوم فی المطر اول ما یمطر حتی یبتلّ رأسه و لحیته و ثیابه فقیل له یا امیر المؤمنین الکن الکن فقال ان هذا ماء قریب العهد بالعرش ثم انشأ یحدّث صلوات اللّه علیه فقال ان تحت العرش بحرا فیه ماء ینبت ارزاق الحیوانات فاذا اراد اللّه عزّ ذکره ان ینبت به ما یشاء رحمه منه لهم اوحی اللّه الیه فمطر ما شاء من سماء الی سماء حتی یصیر الی السماء الدنیا فیما اظنّ فیلقیه الی السحاب و السحاب بمنزله الغربال ثم یوحی الی الریح ان اطحنیه و اذیبیه ذوبان الماء ثم انطلقی به الی موضع کذا و کذا فامطری علیهم فیکون کذا و کذا عبابا و غیر ذلک فتقطر علیهم علی النحو الذی یأمرها به فلیس من قطره تقطر الا و معها ملک حتی یضعها موضعها، و لم ینزل من السماء قطره من مطر الا بعدد معدود و وزن معلوم الا ما کان من ایام الطوفان فانه نزل ماء منهمر بلا وزن و لا عدد و قال فی آخره قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لا تشیروا الی المطر و لا الی الهلال فان اللّه عز و جل یکره ذلک.

الاصل الثانی لهم هو نفی الخلا و ان الافلاک لیس بینهما فرجه بل مقعر کل فلک مماس لمحدب الفلک الاخر فان الشامی کان یعتقد مثل هذا بالاخذ عن کتب الحکماء و اهل الریاضیات فقال له علیه السّلام استغفر ربک من هذا الذنب العظیم فیدلّ علی تحریم هذا الاعتقاد و امثاله و علی ان الجاهل فی معرفته لیس بمعذور فابطل علیه السّلام الالتزاق و الملاصقه و فی حدیث زینب العطاره المسند الی الصادق علیه السّلام عن النبی صلّی اللّه علیه و آله و ذکر الحدیث الی ان قال و الارضون السبع و من فیها و من علیها عند

ص:119


1- 43) الاشکال فی مسأله المعراج مبنی علی الهیئه القدیمه لذا فتحوا باب التاویل فیها و اما علی الهیئه الجدیده فلیس فیها ادنی اشکال اصلا.

السماء الاولی کحلقه فی فلاه قیّ، و هذا کله و السماء الدنیا و من علیها و من فیها عند التی فوقها کحلقه فی فلاه قیّ و هاتان السماءان و من فیهما و من علیهما عند التی فوقهما کحلقه فی فلاه قیّ حتی انتهی الی السابعه و هنّ و من فیهن و علیهنّ عند البحر المکفوف عن اهل الارض کحلقه فی فلافه قیّ هذا السبع و البحر المکفوف عند جبال البرد کحلقه فی فلاه قیّ، و تلا هذه الایه وَ یُنَزِّلُ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مِنْ جِبٰالٍ فِیهٰا مِنْ بَرَدٍ و هذه السبع و البحر المکفوف و جبال البرد عند الهوی الذی تحار فیه القلوب کحلقه فی فلاه قیّ، و هذه السبع و البحر المکفوف و جبال البرد و الهوی عند حجب النور کحلقه فی فلاه قیّ و هذه السبع و البحر المکفوف و جبال البرد و الهوی و حجب النور عند الکرسی کحلقه فی فلاه قیّ، ثم تلا هذه الایه وَسِعَ کُرْسِیُّهُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ لاٰ یَؤُدُهُ حِفْظُهُمٰا وَ هُوَ اَلْعَلِیُّ اَلْعَظِیمُ، و هذه السبع و البحر المکفوف و جبال البرد و الهوی و حجب النور و الکرسی عند العرشی کحلقه فی فلاه قیّ، و تلا هذه الایه اَلرَّحْمٰنُ عَلَی اَلْعَرْشِ اِسْتَویٰ، و فی روایه الحسن الحجب قبل الهوی الذی تحار فیه القلوب، و اذا کان الحال علی هذا المنوال فأین الملاصقه و المماسه و کیف نفوا الخلاء بدلائلهم العقلیه.

و قد روی ایضا مستفیضا ان غلظ کل سماء مسیره خمسمائه عام و منم بین السماء الی السماء کذلک ایضا، و من هنا الی السماء الدنیا مثلها فکیف الملاصقه و الحال کما عرفت، و القیّ بکسر القاف و التشدید المفازه الخالیه من الماء و الکلاء، و قد ذهب الحکماء و متابعوهم الی ان الافلاک غیر ملونه.

و استدل علیه رئیس المشککین فی کتاب الملخص بدلیلین الاول لو کانت الافلاک ملونه لحجبت الابصار عن رؤیه ما وراها فکان یجب ان لا نری الکواکب الثانی الافلاک بسیطه و البسیط لا لون له، و الجواب عن الاول علی طریقتهم انا لا نسلمّ ان کل لون حاجب فان الماء له لون و لذلک یری و کذلک الزجاج و البلور و هما لا یحجبان، مع ان هذا الدلیل لا یجری فی الفلک الاعظم و عن الثانی بمنع کلیه الصغری و ینقض کلیه الکبری بالقمر و اما علی طریقه الشرع فمنع الثانی ظاهر لان الاخبار علی ما عرفت انما هی داله علی عدم بساطه الافلاک بل علی ترکبها و تلونها کل سماء بلون کما فی حدیث امیر المؤمنین علیه السّلام السابق.

و اما الاول فلا نسلم ان الثوابت فی الفلک الثامن فان فی الاخبار ما ینافیه صریحا و ان بیننا و بین الفلک الثامن جبالا و بحورا و اجساما کثیفه تمنع مما قالوه مع ان قوله عز من قائل انا زیّنا السماء الدنیا بزینه الکواکب، و کذا قوله تعالی انا زَیَّنَّا اَلسَّمٰاءَ اَلدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ وَ جَعَلْنٰاهٰا رُجُوماً لِلشَّیٰاطِینِ، ظاهر فی ان هذه الکواکب انما هی فی السماء الدنیا لا غیر و مال الی هذا شیخنا البهائی (ره) و کذا بعض مفسری الجمهور، و ما ذکره المنجمّون و الحکماء من ترتیب الکواکب فی الافلاک

ص:120

لک یدلّ علیه دلیل من الشرع بل الاخبار علی خلافه، و نقلها یفضی الی التطویل لان موضوع الکتاب لیس للمباحثه معهم و انما موضوعه نقل الکائنات فی الافلاک و ارضین علی طریقه الشرع، لکن لزم منم هذا ابطال مذاهبهم المأخوذه من الحدس و الریاضه اذا عرفت هذا.

فاعلم ان الظاهر من هذه الاخبار و غیرها هو ان السموات طبقات کما ان الارض طبقات لکن روی علی بن ابراهیم عن ابیه عن الحسین بن خالد عن الرضا علیه السّلام قال قلت له اخبرنی عن قول اللّه و السماء ذات الحبک، فقال هی محبوکه الی الارض، و شبک بین اصابعه فقلت کیف تکون محبوکه الی الارض و اللّه یقول رفع السموات بغیر عمد ترونها فقال سبحان اللّه أ لیس یقول بغیر عمد ترونها قلت بلی قال فثمّ عمد و لکن لا ترونها قلت کیف ذلک جعلنی اللّه فداک، قال فبسط کفه الیسری ثم وضع الیمنی علیها فقال هذه ارض الدنیا و مساء الدنیا علیها فوقها قبّه و الارض الثانیه فوق سماء الدنیا و سماء الثانیه فوقها قبّه، و الارض الثالثه فوق سماء الثانیه و سماء الثالثه فوقها قبه، و الارض الرابعه فوق سماء الثالثه، و مساء الرابعه فوقها قبه، و الارض الخامسه فوق سماء الرابعه و سماء الخامسه فوقها قبه، و الارض السادسه فوق سماء الخامسه و سماء السادسه فوقها قبه و الارض السابعه فوق سماء السادسه و سماء السابعه فوقها قبه و عرش الرحمن تبارک و تعالی فوق السماء السابعه، و هو قول اللّه تعالی اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ اَلْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ اَلْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ فاما صاحب الامر فهو رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و الوصی بعد رسول اللّه قائم هو علی وجه الارض، فانما یتنزل الامر الیه من بین السموات و الارضین قلت فما تحتنا الا ارض واحده، فقال ما تحتنا الی ارض واحده و ان الست کلهم فوقنا.

اقول لا یخفی ما فی هذا الحدیث من الاشکال و عدم امکان تأویله حتی ینطبق علی الاخبار و ظواهر الآیات او علی اقوال الحکماء و الریاضیین، و هذا لا یوجب رده بل یجب التسلیم و الانقیاد له و ارجاعه الی متشابهات الاخبار، فان کلامهم صلوات اللّه علیهم کالقرآن له ظاهر و باطن، و منه محکم و متشابه و عامّ و خاصّ، و مطلق و مقید و مجمل و مبین الی غیر ذلک.

نعم قد وقع الخلاف بین ارباب الریاضی فی الارضین السبع، فقال بعضهم بأنها طبقات سبع کما هو مدلول الاخبار، و منهم من قال انها طبقه واحده لکن تعددها باعتبار الاقالیم السبعه، و آخرون ذهبوا الی انها ثلث طبقات الارض الصرفه البسیطه و الطینیه و الظاهره التی علی وجه الارض و هی مع کره الماء کره واحده و ثلث کرات الهوی و کره النار و منهم من جعل الارض کرتین البسیطه و غیرها، و الماء کره و منهم من قسّم الهوا کرتین، و منهم من قسمها اربع کرات، و هذه الوجوه لا ینطبق شیء منها علی ظواهر الاخبار.

ص:121

نور عرشی

یکشف عن بعض احوال العرش و الکرسی

اعلم ان العرش فی اصطلاح الحکماء و متابعیهم هو الفلک التاسع کما عرفت، و هو المحیط بکل المخلوقات و لیس فوقه شیء و لذا سموه محدد الجهات و منتهی الاشاره، و اما فی اصطلاح اهل الشرع، فیقال علی معان:

اولها علم اللّه عز و جل المحیط بکل شیء کاحاطه العرش الحسی بکل المخلوقات کما روینا فی الاحادیث عن الصادق علیه السّلام فی قول اللّه عز و جل وَسِعَ کُرْسِیُّهُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ، فقال السموات و الارض و ما بینهما فی الکرسی، و العرش هو العلم الذی لا یقدر احد قدره، هذا العرش هو المراد من قوله سبحانه وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فزقهم یَوْمَئِذٍ ثَمٰانِیَهٌ فقد روی ان الثمانیه الذین یحملون هذا العرش یوم القیامه اربعه من الاولین و اربعه من الاخرین فاما الاولون فهم نوح و ابراهیم و موسی و عیسی، و اما الاخرون فهم محمد صلّی اللّه علیه و آله و علی و الحسنان علیهم السّلام لانهم عن حمل العرش بمعنی الجسم المخصوص فی شغل شاغل، و قال الصدوق (ره) فی الاعتقادات و انما صار هؤلاء حمله العلم لان الانبیاء الذین کانوا قبل نبینا صلّی اللّه علیه و آله کانوا علی شرائع الاربعه نوح و ابراهیم و موسی و عیسی، و عن قبل هؤلاء صارت العلوم الیهم و کذلک صار العلم من بعد محمد صلّی اللّه علیه و آله لعلی و ابنیه.

و ثانیها الملک کما رواه ابن سدیر قال سألت ابا عبد اللّه علیه السّلام عن العرش و الکرسی فقال ان للعرش صفات کثیره مختلفه، له فی کل سبب و وضع فی القرآن صفه علی حده فقوله رب العرش العظیم یقول الملک العظیم.

و ثالثها عالم الامکان و هو ما سوی اللّه سبحانه، روی فی تفسیر قوله تعالی اَلرَّحْمٰنُ عَلَی اَلْعَرْشِ اِسْتَویٰ، قال علی کل شیء فلیس شیء اقرب الیه من شیء و ذلک ان عرش السلطان هو محل جلوسه و مظهر عظمته، و هنا کل ذره من ذرات المخلوقات فیها من الشواهد علی غرائب صنعه و ظهور قدرته ما لا یدخل تحت العدّ و الاحصاء.

و فی کل شیء له آیه تدلّ علی انه واحد

فکل مخلوق عرش له تعالی

و رابعها صفات الجلال و الاکرام فانها مظهر قدرته و اسباب عظمته.

و خامسها قلوب عباده المؤمنین فان کل قلب منها عرش لمحل معرفته و معدن عظمته، و فی الحدیث القدسی لا تسعنی ارضی و لا سمائی و لکن وسعنی قلب عبدی المؤمن و من هذا روی ان

ص:122

التفریق بین یوسف و یعقوب هو ان یعقوب قد شغف بحبّ یوسف فأدخل البیت غیر صاحبه فرماه اللّه سبحانه بأیدی الفراق، و سمعت مشافهه من شیخنا الاجل صاحب التفسیر الموسوم بنور الثقلین ان العرش یطلق فی اصطلاح الاخبار علی ستین معنی و لعله قال سبعین.

و سادسها المعنی المبحوث عنه هنا و هو الجسم العظیم المحیط بالسموات و الارضین و الکرسی ایضا علی ما عرفت من الاخبار السابقه، و فی بعضها ان الکرسی شامل للعرش و هو فوقه، و حینئذ فیحمل علی احد معانی العرش غیر الجسم المحیط مما یناسبه و روی الصدهق طاب ثراه باسناده الی ابی الصلت الهروی قال سأل المأمون ابا الحسن الرضا علیه السّلام عن قول اللّه عز و جل وَ هُوَ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ فِی سِتَّهِ أَیّٰامٍ وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی اَلْمٰاءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً فقال ان اللّه تبارک و تعالی خلق العرش و الماء و الملائکه قبل خلق السموات و الارض و کانت الملائکه تستدل بانفسها و بالعرش و بالماء علی اللّه عز و جل ثم جعل عرشه علی الماء لیظهر بذلک قدرته للملائکه فتعلم انه علی کل شیء قدیر ثم رفع العرش بقدرته و نقله فجعله فوق السموات السبع، ثم خلق السموات و الارض فی سته ایام و هو مستولی علی عرشه و کان قادرا علی ان یخلقها فی طرفه عین و لکنه عز و جل خلقها فی سته ایام لیظهر للملائکه ما یخلقه منها شیئا بعد شیء، فتستدلّ بحدوث ما یحدث علی اللّه تعالی ذکره، و قیل انه سبحانه علّم خلقه التثبت و الرفق فی الامور و روی ذلک عن سعید بن جبیر.

اقول و هذا الجسم العظیم قد خلق من النور کما دلت علیه الاخبار الکثیره و فی بعضها انه مخلوق من الهوی کما تقدم، و لا منافاه بینهما لا مکان ان یکون مرکبا من الامرین الا ان الدزء الغالب فیه هو النور، فلذا اضیف الیه و کذلک الکرسی، و فی الروایه عن الباقر علیه السّلام عن علی بن الحسین علیهما السّلام قال ان اللّه عز و جل خلق العرش ارباعا لم یخلق قبله الا ثلاثه اشیاء الهواء و القلم و النور، ثم خلقه من انوار مختلفه فمن ذلک النور نور اخضر اخضرت منه الخضره، و نور اصفر اصفرت منه الصفره، و نور احمر احمرت منه الحمره، و نور ابیض و هو نور الانوار و منه ضور النهار، ثم جعله سبعین الف طبق غلظ کلّ طبق کأول العرش الی اسفل الاسفلین لیس من ذلک طبق الا یسبح بحمد ربه و یقدسه باصوات مختلفه و السنه غیر مشتبهه، و لو اذن للسان منها فأسمع شیئا مما تحته لهدم الجبال و المدائن و الحصون و لخسف البحار و لا هلک ما دونه، له ثمانیه ارکان علی کل رکن منها من الملائکه ما لا یحصی عدهم الا اللّه عز و جل یسبحون اللیل و النهار لا یفترون و لو حسّ شیء مما فوقه ما قام لذلک طرفه عین بینه و بین الاحساس الجبروت و الکبریاء و العظمه و القدس و الرحمه، ثم العلم و لیس هذا مقال و لیسا فی الترکیب من الدخان کالسماوات السبع.

ص:123

و اما کیفیه عظمه هذا الجسم فلا یحیط بها الا علاّم الغیوب، و فی الخبر عن النبی صلّی اللّه علیه و آله قال لما خلق اللّه تعال العرش خلق له ثلثمائه و ستین الف رکن، و خلق عند کل رکن ثلثمائه و ستین الف ملک لو اذن اللّه لاصغرهم ان التقم السموات السبع ما کان ذلک بین لهاته الا کالرمله فی المفازه الغضغاضه (1)فقال اللّه تعالی لهم یا عبادی احملوا عرشی هذا فتعاطوه فلم یطیقوا حمله و لا تحریکه، فخلق اللّه مع کل واحد منهم واحدا فلم یقدروا ان یزعزعوه (2)فخلق اللّه مع کل واحد عشره فقلم یقدروا ان یحرکوه، فخلق بعدد کل واحد منهم مثل جماعتهم فلم یقدروا ان یحرکوه، فقال عز و جلّ لجمیعهم خلّوه علیّ امسکه بقدرتی فخلوه فأمسکه بقدرته، ثم قال لثمانیه منهم احملوه انتم فقالوا لم نطقه و هذا الخلق الکثیر و الجم العفیر فکیف نطیقه الان دونهم فقال اللّه عز و جل ذلک لانی انا اللّه المقرب للبعید و المذلل للعنید و المخفف للشدید و المسهل لعسیر افعل ما اشاء و احکم ما ارید اعلمکم کلمات تقولون بها یخفف عنکم قالوا و ما هی یا ربنا قال تقولون بسم اللّه الرحمن الرحیم و لا حول و لا قوه الا باللّه العلی العظیم و صلّی اللّه علی محمد و یله الطیبین الطاهرین، فقالوها فحملوه و خفّ علی کواهلهم کشعره نابته علی کاهل رجل جلد قوی، فقال اللّه لسائر تلک الاملاک خلّوا علی هؤلاء الثمانیه عرشی لیحملوه و طوفوا انتم حوله و سبحونی و مجدونی و قدسونی فانی انا اللّه القادر علی ما رأیتم و علی کل شیء قدیر.

و عن الصادق علیه السّلام ان حمله هذا العرش اربعه املاک احدهم علی صوره آدم یسترزق اللّه سبحانه لبنی آدم و الثانی علی صوره الدیک یسترزق اللّه سبحانه للطیور و الثالث علی صوره الاسد یسترزق اللّه سبحانه للسباع، و الرابع علی صوره الثور یسترزق اللّه سبحانه للبهائم، و هو قد نکس راسه حیاء من اللّه تعالی من عبد بنو اسرائیل العجل، و لا تنافی بین الاخبار لجواز ان یکونوا اربعه فی وقت و ثمانیه فی وقت آخر.

و روی عن زین العابدین علیه السّلام انه قال ان للّه ملکا یقال له خرقائیل له ثمانیه عشر الف جناح، ما بین الجناح الی الجناح خمسمائه عام فخطر له خاطر هل فوق العرش فزاده اللّه تعالی مثلها اجنحه اخری، فکان له ست و ثلاثون الف جناح ما بین الجناح الی الجناح خمسمائه عام، ثم اوحی اللّه الیه ایها الملک طر، فطار مقدار عشرین الف عام لم ینل قائمه من قوائم العرش ثم ضاعف اللّه له فی الجناح و القوه و امره ان یطیر فطار مقدار ثلاثین الف عام لم ینل ایضا، فأوحی اللّه الیه ایها الملک اوطرت الی نفخ الصور مع اجنحتک و قوتک لم تبلغ الی ساق عرشی، فقال الملک سبحان ربی الاعلی.

ص:124


1- 44) غضغف الماء: نقصه و تغضغض الماء نقص و غاض.
2- 45) أی یحرکوه زعزعه زعزعه حرکه شدیدا.

و عن الصادق علیه السّلام انه قال فی العرش تمثال جمیع ما خلق اللّه فی البر و لبحر قال و هذا تأویل و ان من شیء الا عندنا خزائنه، و ان بین القائمه من قوائم العرش و القائمه الاخری خفقان الطیر المسرع مسیر الف عام، و العرش یکسی کل یوم سبعین الف لون من النور لا یستطیع ان ینظر الیه خلق من خلق اللّه سبحانه و فی الخبر عن الصادق علیه السّلام قال ان للعرش صفات کثیره مختلفه له فی کل سبب و وضع فی القرآن صفه علی حده فقوله رب العرش العظیم، یقول اللّه الملک العظیم و قوله الرحمن علی العرش استوی یقول علی الملک احتوی و هذا ملک الکیفوفه فی الاشیاء ثم العرش فی الاصل منفرد عن الکرسی لانهما بابان من اکثر ابواب الغیوب و هما جمیعا غیبان و هما فی الغیب مقرونان لان الکرسی هو الباب الظاهر من الغیب الذی منه مطلع البدع و منه الاشیاء کلها و العرش هو الباب الباطن الذی یوجد فیه علم الکیف و الکون و القدر و الحد و الاین و المشیئه و صفه الاراده و علم الالفاظ و الحرکات و الترک و علم العود و البدء و هما فی العلم بابان مقرونان لان ملک العرش سوی ملک الکرسی و علمه اغیب من علم الکرسی فمن ذلک قال رب العرش العظیم، أی صفته اعظم من صفه الکرسی و هما فی ذلک مقرونان قلت جعلت فداک فلم صار فی الفضل جار الکرسی، قال انه صار جاره لان علم الکیفوفیه فیه و فیه الظاهر من ابواب البدع و اینیتها و حدّ رتقها و فتقها فهذان جاران احدها حمل صاحبه فی الظرف الحدیث.

نور حجابی یکشف عن بعض ما فوق العرش

قد عرفت ان الحما و الریاضیین و المنجمین و کثیرا من علماء الاسلام قد ذهبوا الی ان العرش هو منتهی المخلوقات و لیس فوقه شیء و قد اکثروا علیه من الدلائل و لیس دلائلهم هذا الا کدلائلهم علی الاحکام السابقه التی کذبهم فیها القرآن و السنه المتواتره نعم العرش منتهی مسافه العقول و الافهام فلا تصل الی ما هو فوقه و لا حامت حول الکلام فیه و العرش فی جهه الفوق کالثری فی جهه التحت، و قال الصادق علیه السّلام ذا انتهی الکلام الی الثری فقد انقطع علم العلماء، و الظاهر ان المراد کون الثری و العرش نهایتین للعلم الکسبی الذی یمکن محاولته بالفکر و النظر و ان کان بعضه صحیحا و الاخر باطلا فان العقول تتفاوت فی الادراک و الاوهام تزید و تنقص لاسبابها المألوفه کما قرر فی محله.

و اما العلم الالهی الذی اتاه النبی و اهل بیته علیهم السّلام فق تجاوزا العرش و تحت الثری، فقد روی عن الطاهرین علیهم السّلام ان اللّه تعالی خلق مائه الف قندیل و علقها، و العرش و السموات و الارض و ما فیها حتی الجنه و النار کلها فی قندیل واحد و لا یعلم ما فی القنادیل الباقیه الا اللّه، و روی الصدوق قدس اللّه روحه عن الرضا علیه السّلام انه قال أ تری ان اللّه لم

ص:125

یخلق بشرا غیرکم بلی و اللّه لقد خلق الف الف عالم و الف الف آدم انت فی آخر تلک العوالم و اولئک الادمیین.

و روی الصادق علیه السّلام انه قال ان الشمس تقطع اثنی عشر برجا و اثنی عشر برا و اثنی عشر بحرا و اثنی عشر عالما، و قال علیه السّلام ان اللّه خلق اثنی عشر الف عالم کل عالم منهم اکبر من سبع سموات و سبع ارضین ما یری عالم غیرهم و انی الحجه علیهم، و لا یخفی ان هذه العوالم لا یکون الا فوق السموات و الاول صریح فی کونها فوق العرش و ان العرش فی بطن القنادیل، فسبحان من جلت عظمته و منعت حوزته.

قال محیی الدین بن العربی فی الباب الثامن من الفتوحات ان من جمله العوالم عالما علی صورنا اذا ابصره العارف یشاهد نفسه فیه، و قد اشار الی ذلک عبد اللّه بن عباس فیما روی عنه فی حدیث الکعبه انها بیت واحد من اربعه عشر بیتا، و ان فی کل من الارضین السبع خلقا مثلنا حتی ان فیهم ابن عباس مثلی، و صدقت هذه الروایه عند اهل الکشف و کلما فیه حی ناطق و هو باق لا یتبدل، و اذا دخله العارفون فانما یدخلونه بارواحهم لا بأجسامهم فیترکون هیاکلهم فی هذه الارض و یتجردون، و فیها مدائن لا تحصی و بضها تسمی مدائن النور لا یدخلها من العارفین الا کل مصطفی مختار و کل حدیث و آیه وردت عنها مما صرفها العقل عن ظاهرها وجدناها علی ظاهرها فی هذه الارض، انتهی.

و هذا العالم تسمیه حکماء الاشراق الاقلیم الثامن و عالم المثال و عالم الاشباح قال التفتازانی فی شرح المقاصد و علی هذا بنوا امر المعاد الجسمانی فان البدن المثالی الذی تتصرف فیه النفس حکمه حکم البدن الحسی فی ان له جمیع الحواس الظاهره و الباطنه فتلتذ و تتألم باللذات و الالام الجسمانیه.

و قال صاحب شرح حکمه الاشراق ان الصور الخیالیه لا یکون موجوده فی الاذهان لامتناع انطباع الکبیر فی الصغیر، و لا فی الاعیان و الا لرءاها کل سلیم الحس، و لیست عدما محضا و الا لما کانت متصوره و لا متمیزا بعضها عن بعض، و لا محکوما علیها بأحکام مختلفه، و اذا هی موجوده فلیست فی الاعیان و لا فی الاذهان و لا فی عالم العقول لکونها صورا جسمانیه لا عقلیه فبالضروره تکون موجوده فی صقع، و هو عالم یسمی بالعالم المثالی و الخیالی متوسط بین عالمی العقل و الحس لکونه بالرتبه فوق عالم الحس و دون عالم العقل لانه اکثر تجردا من الحس و اقل تجردا من العقل، و فیه جمیع الاشکال و الصور و المقادیر و الاجسام و ما یتعلق بها من الحرکات و السکنات و الاوضاع و الهیئه و غیر ذلک قائمه بذاتها متعلقه لا فی مکان و محل، و الیه الاشاره بقوله و الحق فی صور المرایا و الصور الخیالیه انها لیست منطبعه، أی فی المرأه و الخیال لا فی غیرهما، بل

ص:126

هی صیاصی أی ابدان معلقه فی عالم المثل لیس لها محل لقیامها بذاتها و قد یکون لها أی لهذه الصیاصی المعلقه لا فی مکان مظاهر و لا یکون فیها لما بینا فصور المرءاه مظهرها المرءاه و هی معلقه لا فی مکان و لا فی محل، و صور الخیال مظهرها الخیال و هی معلقه لا فی محل.

و اما الحجب فهی قسمان قسم منها تحت العرش و قسم منها فوقه روی الصدوق (ره) مسند الی وهب قال سئل امیر المؤمنین علیه السّلام عن الحجب فقال اول الحجب سبعه، غلظ کل حجاب منها مسیره خمسمائه عام و طوله خمسمائه عام حجبه کل حجاب منها سبعون الف ملک قوه کل لک منها قوه الثقلین، منها ظلمه و منها نور و منها دخان و منها سحاب و منها رعد و منها برق و منها ضوء و منها رمل، و منها جبل و منها عجاج و منها ماء و منها انهار، و هی حجب مختلفه غلظ کل حجاب مسیره سبعین الف عام، ثم سرادقات الجلال و هی ستون سرادقا فی کل سرادق سبعون الف ملک بین کل سرادق و سرادق مسیره خمسمائه عام، ثم سرادق الفخر ثم سرادق الکبریاء ثم سرادق العظمه ثم سرادق القدس ثم سرادق الجبروت ثم سرادق الفخر ثم سرادق النور الابیض ثم سرادق الوحدانیه و هی مسیره سبعین الف عام، ثم الحجاب الاعلی و انقضی کلامه و سکت علیه السّلام ثم قال عمر لا بقیت لیوم لا اراک فیه یا ابا الحسن و قال علیه السّلام ان للّه سبعین الف حجاب من نور لو کشف منها حجاب واحد لاحرقت سبحات جلاله ما فی الکونین، و الاخبار الوارده فی هذا الباب کثیره، فدلّ هذا و امثاله علی ان العرش لیس هو منتهی المخلوقات بل فوقه ما هو اعظم منه بمراتب غیر متناهیه فلا تغفل.

نور قمری یتعلق باحوال القمر

اعلم ان الذی بینوه هو ان نور القمر مستفاد من نور الشمس و مستضیء به و یزید و ینقص نوره بالقرب من الشمس و البعد عنها کما هو مذکور فی کتب الهیئه، و من هذا تمت المشابهه فی تفسیر قوله تعالی و الشمس و ضحها و القمر اذا تلیها، بان المراد من الشمس رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و من القمر امیر المؤمنین علیه السّلام فان نور علمه مأخوذ من نور علم النبی صلّی اللّه علیه و آله، و لکن سیأتی ان شاء اللّه تعالی فی الاخبار ما یدل علی ان للقمر نورا ذاتیا غیر مأخوذ من غیره، و لا منافاه بینهما لجواز اجتماع النورین فیه کما اجتمعا فی المشبه الذی هو علی علیه السّلام فان اللّه تعالی قد أتاه من العلم فنونا کثیره فأکملها النبی صلّی اللّه علیه و آله فی حیاته و عند وفاته حیث ادخله تحت ثیابه، و لما خرج قیل له یا علی ما قال لک ابن عمک قال علمنی الف باب من العلم ینفتح من کل باب الف باب.

و اما ماده القمر و اجزاؤه فقد عرفت اجماع الفلاسفه و متابعیهم علی بساطه الکواکب و عدم ترکبها و اما اخبار اهل البیت علیهم السّلام فقد روی الصدوق طاب ثراه باسناده الی ابن

ص:127

مسلم قال قلت لابی جعفر علیه السّلام جعلت فداک لای شیء صارت الشمس اشد حراره من القمر، فقال ان اللّه تبارک و تعالی خلق الشمس من نور النار و صفو الماء طبقا من هذا و طبقا من هذا حتی صارت سبعه اطباق البسها لباسا من نار، فمن صارت اشد حراره من القمر و خلق القمر من نور النار و صفوا الماء طبقا من هذا و طبقا من هذا حتی صارت سبعه اطباق البسها لباسا من ماء، فمن ثم صار القمر ابرد من الشمس، و یجوز ان یکون الترکیب من الاطباق السبع لاستضائه السموات السبع، و اما العرش و الکرسی فلهما نور غیرهما هذا کما سیأتی.

فان قلت اذا کان وجه القمر من صافی الماء فما هذا السواد و الکلف الذی علی وجه القمر قلت قد تحیّر ارباب علم الفلک فی سببه علی اقوال سبعه، الاول ما قیل انه خیال لا حقیقه له، و رد بأنه لو کان کذلک لاختلف الناظرون فیه لاستحاله توافقهم کلهم فی خیال واحد، الثانی ما قیل من انه شبح ما ینطبع فیه من السفلیات من الجبال و البحار و غیرهما و اجیب عنه بأنه یلزم ان تختلف القمر فی قربه و بعده و انحرافه عما ینطبع فیه.

الثالث انه السواد الکائن فی الوجه الاخر و ردّ بأنه یجب علی هذا ان لا یری هذا متفرقا، الرابع ان سببه التأذی من کره النار لقرب ما بینهما و اجاب عنه ابن سینا فی شفائه بأن هذا لا یلائم الاصول الحکمیه، فان الاجرام الفلکیه لا تفعل عن الاجسام العنصریه و ایضا قالوا ان الفلک غیر قابل للتسخنّ عندهم الخامس ان جزء منه لا یتقبل النور کسائر اجزائه القابله له قلنا فاذن لا یطرد القول ببساطه الفلکیات کما زعمتم اذ القمر حینئذ مرکب من اجزاء متخالفه الحقایق، و یبطل علی هذا جمیع قواعدهم المبینه علی بساطتها.

السادس هو وجه القمر فانه مصوّر بصوره انسان أی بصوره وجه الانسان، فله عینان و حاجبان و أنف و فم، و ردّ بأه یلزم ان یتعطل فعل الطبیعه عندهم، لان لکل عضو طلب نفع او دفع ضرر، فان الفم لدخول الغذا و الانف لفائد الشم و الحاجبین لدفع العرض عن العینین، و لیس القمر قابلا لشیء من ذلک فیلزم التعطیل الدائم فیما زعمتم انه أحسن النظام و ابلغه، السابع و هو الذی اختاره صاحب التذکره و کثیر من المتأخرین ان هذا الکلف اجسام سماویه مختلفه مععه فی تدویره غیر قابله للاناره بالتساوی حافظه لوضعها معه دائما، فاذا کانوا علی هذا النحو من الاختلاف فی جزئی من جزئیات الکواکب فکیف اطلعوا علی کلیاتها و احاطوا بها، ما هذا إلاّ رجم بالغیب و قول مستند الی الریب.

و اما سببه من طریق الاخبار فروی الصدوق قدس اللّه روحه مسندا الی یزید بن سلام قال ما بال الشمس و القمر لا یستویان فی الضوء و النور، قال لما خلقهما اللّه عز و جل اطاعا و لم

ص:128

یعصیا شیئا فأمر اللّه عز و جل جبرئیل ان یمحو ضوء القمر فمحاه فأثر المحو فی القمر خطوطا سوداء و لو ان القمر ترک علی حاله بمنزله الشمس لما عرف اللیل من النهار و لا النهار من اللیل.

و روی القاسم بن معاویه قال قلت لابی عبد اللّه علیه السّلام هؤلاء یروون حدیثا فی معراجهم أنه لما اسری برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله رأی علی العرش لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه ابو بکر الصدیق فقال سبحان اللّه غیروا کل شیء حتی هذا قلت نعم قال ان اللّه عز و جل لما خلق العرش کتب علیه لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه و لما خلق الماء کتب فی مجراه لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه علی امیر المؤمنین و لما خلق اللّه عز و جل الکرسی کتب علی قوائمه لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه علی امیر المؤمنین، و لما خلق اللّه عز و جل اللوح کتب فیه لا الا اللّه محمد رسول اللّه علی امیر المؤمنین، و لما خلق اللخ اسرافیل کتب علی جبهته لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه علی امیر المؤمنین و لما خلق السموات کتب علی اکنافها لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه علی امیر المؤمنین، و لما خلق اللّه عز و جل الارضین کتب علی اطباقها لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه علی امیر المؤمنین، و لما خلق اللّه عز و جل الجبال کتب علی رؤسها لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه علی امیر المؤمنین، و لما خلق اللّه عز و جل القمر کتب علیه لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه علی امیر المؤمنین، و هو السواد الذی ترونه فی القمر، فاذا قال احدکم لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه فلیقل علی امیر المؤمنین و لا منافاه بین هذین الخبرین لجواز ان یکون المحو الواقع فی حدیث الاول بهذه الکتابه الواقعه فی الحدیث الثانی، و اما عدم مشاهده هذا السواد فی جرم الشمس فلعله باعتبار زیاده نورها لا یری ما فی وجهها کما هو شأن الاجسام المضیئه.

و قد وقع الخلاف بین اهل صناعه الفلک فی ان فلک الشمس هو هو فوق فلک الزهره و عطارد او تحتهما، و ذلک لما عرفت من ان الشمس عندهم لا تنکسف الا بالقمر و لا یتصور کسفها بشیء من الکواکب لانها تستتر بشعاعها، و من هذا ارجعوا الترتیب الی شمسه القلاده لکن قال ابن سینا و جماعه انهم رأوا الزهره فی وجه الشمس کالشامه کاسفه لها، و ذهب مؤید الدین العرضی و صاحب التحفه الی ان فلک الزهره دون فلک عطارد و فوق فلک الشمس، و کذبّوا ابن سینا فیما زعم، و قالا ان فی وجه الشمس نقطه سوداء فوق مرکزها بقلیل کالمحو فی وجه القمر، فهذه النقطه هی الشامه و اما الشامتان فجاز ان تکون احدیهما هذه النقطه و الاخری عطارد هذا کلامهم.

اقول بناء علی هذه الاخبار یجوز ان یکون ذلک السواد المشاهد علی وجه الشمس هو هذا المکتوب فتاره یشاهد نقطه و تاره یشاهد نقطتان، و هذا المحو الذی فی القمر هو احد معانی

ص:129

قوله عز من قائل فمحونا آیه اللیل و جعلنا آیه النهار مبصره لتبتغوا فضلا من ربکم، و یستفاد من قوله علیه السّلام اذا قال احدکم لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه فلیقل علی امیر المؤمنین، عموم استحباب المقارنه بین اسمیهما علیهما السّلام الا ما اخرجه الدلیل کالتشهدات الواجبه فی الصلوه لانها وظائف شرعیه، و اما الاذان فهو و ان کان من مقدمات الصلوه الا انه مخالف لها فی اکثر الاحکام، فلا یبعد القول من هذا الحدیث باستحباب لفظ علی و لی اللّه أو امیر المؤمنین او نحو ذلک فی الاذان لان الغرض الاتیان بأسمه کما لا یخفی.

و یؤید هذا ما رأیته فی الطیف لیله عید شهر رمضان المبارک و الظاهر انها کانت لیله الجمعه و قد حصل لی فی النهار انکسار و خشوع و تضرع، فرأیت کأنی فی بریّه واسعه و اذا فیها بیت واحد الناس تقصده من کل طرف فقصدته معهم فرأیت رجلا جالسا علی باب ذلک البیت و هو یفتی الناس بالمسائل فسألت عنه فقالوا هذا هو رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فأستفرجت الناس و تقدمت الیه صلّی اللّه علیه و آله فقلت له یا جدّه انه قد انتهی الیّ دعاء من جنابکم انه یقرأ اول الصلوه، و هو اللهم انی اقدم الیک محمدا بین یدی حاجتی و أتوجه به الیک الدعاء، و لم یذکر مع اسمک المبارک اسم علی بن ابی طالب و الفقیر یقرن بین اسمیکما و یخاف ان یکون قد ابدع فی الدعاء حیث انه لم ینقل الیه عنکم الا کما قلت، فقرن بین اصبعیه علی ما اظن و قال ان ذکر اسم علی مع اسمی لیس ببدعه، و الظاهر انه امرنی بما ورد فی هذا الحدیث من انک اذا ذکرت اسمی فاذکر معه اسم علی فلما تیّقظت رأیت ذلک الدعاء فی بعض الکتب و فیه اسم علی علیه السّلام و الذی یأتی علی هذا ان یذکر اسم علی علیه السّلام فی الاذان و ما شابهه نظرا الی استحباب العام و لا یقصد انه وظیفه شرعیه فی خصوص هذا الموضع، و هکذا الحال فی اکثر الاذکار مثلا قول لا اله الا اللّه مندوب الیه فی کل الاوقات، فلو خصّ منه عدد فی و م معین لکان قد ابدع فی الذکر و کذا سائر العبادات المستحبه فتأمل.

بقی الکلام فی خسوف القمر فقد قال الریاضیون السبب فیه انه قد یکون القمر مقابلا للشمس بقرب العقدتین فتکون الارض حینئذ واقعه بینه و بین الشمس فتمنع الارض ضوءها عنه فیری کما هو لونه الاصلی، و لان جرم الارض کثیرا من جرم الشمس و ذکروا انه یقابل جرم الارض بثلثمائه مره فیقع الظل الناشئ من الارض مخروطا قاعدته دائره صغیره علی الارض و رأسه علی محاذاه جزء من اجزاء فلک البروج مقابلا لجزء منه حلّ فیه الشمس، فان لم یکن للقمر فی حال المقابله عرض بأن یکون فی احدی العقدتین انخسف کله لانه اصغر من الارض، بل من غلظ الظل حیث وصل الیه فیقع کله فی داخله و مکث فیه زمانا، و ان کان له عرض فان کان ذلک العرض بقدر نصف قطر صفحه القمر و نصف قطر دائره الظل لم ینخسف، و ان کان ذلک

ص:130

العرض اقلّ من مجموع النصفین انخسف بعضه، و ذلک بقدر تقاطع القطرین أی تلاقیهما و تداخلهما، فان فرض ان هذا العرض الاول یساوی فضل نصف قطر الظل علی نصف قطر القمر انخسف کله و ماسّ سطحه دائره الظل من داخل و لم یکن له مکث، و ان کان اقل من ذلک الفضل انخسف بتمامه و مکث بحسب وقوعه فی الظل هذا محصّل ما قالوه فی خسوف القمر.

و اما کسوف الشمس فقالوا انه عند اجتماع القمر بالشمس فی النهار اجتماعا مرئیا لا حقیقیا، ان لم یکن للقمر عرض مرئی یحجب بیننا و بین الشمس لوقوعه علی الخط الخارج من ابصارنا الیها، فلم نر ضوء الشمس بل نری لون القمر الکمد فی وجه الشمس، فنظن ان الشمس ذهب ضوئها و هو الکسوف، لیس الکسوف تغیّر حال فی ذات الشمس کالخسوف فی ذات القمر، و لذلک امکن ان یقع کسوف بالقیاس الی قوم دون قوم و یکون ذلک بقدر صفحه القمر فربما انکسف الشمس کلها، ان کان اصغر منها و ذلک لانه اقرب الین-ا فیؤثر قطره الزوایه تؤثرها الشمس کاملا فتحجب به عنا بتمامها.

و ربما یکون الشمس وقت انکسافها فی حضیضها فلقربها منا تری اکبر و یکون القمر حینئذ فی اوجه فلبعده عنا یری اصغر فلا یکسف جمیع صفحتها، بل یبقی منها حلقه نور محیط، به و قد قیل ان تلک الحلقه النورانیه رأت علی وجهها فی بعض الکسوفات مع ندرته و ان کان للقمر فی ذلک الاجتماع عرض مرئی، فان کان ذلک العرض بقدر مجموع نصف قطرهما لم یکسفها، و ان کان اکثر منهما فبالطریق الاولی، و ان کان اقل منهما کسفها بقدر ذلک، هذا حاصل کلامهم فی الکسوفین.

و اما الذی ورد فی الاخبار عن الائمه علیهم السّلام فروی الصدوق طاب ثراه عن زین العابدین علیه السّلام انه قال ان من الآیات التی قدّرها اللّه عز و جل للناس مما یحتاجون الیه البحر الذی خلقه اللّه بین السماء و الارض، قال و ان اللّه تعالی قد قدر منها مجاری الشمس و القمر و النجوم و قدّر ذلک علی الفلک، ثم و کلّ بالفلک ملکا معه سبعون الف ملک یدیرون الفلک، فاذا اداروه دارت الشمس و القمر و النجوم معه فنزلت منازلها التی قدرها اللّه تعالی لیومها و لیلتها، فاذا کثرت ذنوب العباد و احبّ اللّه ان یستعتبهم بآیه من آیاته امر الملک الموکل بالفلک ان یزیل الفلک عن مجاریه، قال فیأمر الملک السبعین الالف الملک ان یزیلوا الفلک عن مجاریه قال فیزیلونه فتصیر الشمس فی ذلک البحر الذی کان فیه الملک، فیطمس ضوئها و یتغیر لونها فاذا اراد اللّه عز و جل ان یعظم الایه غمست فی البحر علی ما یجب ان یخوف عباده بالایه قال و ذلک عند انکساف الشمس و کذلک یفعل بالقمر، فاذا اراد اللّه عز و جل ان یجریها و یردّها الی مجریها امر الملک الموکل بالفلک ان یردّ الفلک الی مجراه فیرد الفلک و ترجع الشمس الی مجریها، قال فتخرج من الماء

ص:131

و هی کدره و القمر مثل ذلک، قال علی بن الحسین علیهما السّلام اما انه لا یفزع للایتین و لا یرهب الا من کان من شیعتنا، فاذا کان ذلک منهما فافزعوا الی اللّه تعالی و راجعوه.

قال الصدوق (ره) ان الذی یخبر به المنجمون من الکسوف فیتفق علی ما یذکرونه لیس من هذا الکسوف فی شیء و انما یجب الفزع الی المساجد و الصلوه عند رؤیته، لانه مثله فی المنظر و شبیه له فی المشاهده کما ان الکسوف الواقع مما ذکره سید العابدین علیه السّلام انما وجب الفزع فیه الی المساجد و الصلوه لانه آیه تشبه آیات الساعات و کذلک الزلازل و الریاح و الظلم و هی آیه تشبه آیات الساعه، فأمرنا بتذکر القیامه عند مشاهدتها و الرجوع الی اللّه تبارک و تعالی بالتوبه و الانابه، و الفزع الی المساجد التی هی بیوته فی الارض، و المستجیر بها محفوظ فی ذمه اللّه تعالی ذکره.

اقول قوله علیه السّلام البحر الذی خلقه اللّه بین السموات و الارض کما تضمنه هذا الحدیث موجود فی کثیر من الاخبار، و هو ان اللّه سبحانه خلق بحرا بین السماء و الارض و امسکه بقدرته، و هذه الخضره التی نراها هی خصره ماء ذلک البحر و لا یحتاج هذا و امثاله الی التأویل حتی ینطبق علی مذهب الفلاسفه، لان مثله یحوج الی تأویل الاخبار کلها من غیر ضروره، و تصدیق هذا ما رواه صاحب کشف الغمه باسناد الی صفوان الجمال، قال کنت ند ابی عبد اللّه علیه السّلام بالحیره اذ اقبل الربیع، فقال أجب امیر المؤمنین فلم یلبث ان عاد فقلت دعاک فأسرعت الانصراف، فقال انه سألنی عن شیء فألق الربیع فاسأله عنه کیف صار الامر الذی سألنی عنه قال صفوان و کان بینی و بین الربیع لطیف، فخرجت فأتیت الربیع فسألته عما دعا المنصور ابا عبد اللّه علیه السّلام لاجله، فقال الربیع اخبرک بالعجب ان الاعراب خرجوا یجتنون الکمأه فأصابوا فی البدو خلقا ملقی فأتوا به فأدخلته علی المنصور لاعجبه منه، فوضعته بین یدیه فلما رآه قال نحّه و ادع لی جعفر بن محمد علیه السّلام فدعوته فقال یا ابا عبد اللّه أخبرنی عن الهوی ما فیه، فقال فی الهوی موج مکفوف فقال فیه سکان، قال نعم قال و ما سکّانه قال خلق ابدانهم خلق الحیتان رؤسهم رؤس الطیر و لهم اعراف کأعراف الدیکه و بغابغ کبغابغ الدیکه، و اجنحه کأجنحه الطیر فی الوان اشد بیاضا من الفضه المجلوه، فقال المنصور هلّم الطشت فجئت بها و فیها ذلک الخلق فاذا هو و اللّه کما وصف جعفر بن محمد علیهما السّلام فلما نظر الیه جعفر علیه السّلام قال هذا هو الخلق الذی یسکن الموج المکفوف، فأذن له بالانصراف فلما خرج قال ویلک یا ربیع هذا الشجا المعترض فی حلقی من اعلم الناس.

و اما قوله علیه السّلام ثم وکّل بالفلک ملائکه یدیرونه، فهو مما یدل علی ان حرکته لیست بالاراده و الاختیار منه کما قاله الفلاسفه و متابعوهم من ان الافلاک بأجمعها حیّه ناطقه عاشقه مطیعه لمبدعها و خالقها، و اکثرهم علی ان غرضها من حرکاتها نیل التشبیه بجانبه و التقرّب الیه جلّ شأنه، و بعضهم علی ان حرکاتها لورود الشوارق القدسیه علیها آنا فآنا، فهی من قبیل الطرب

ص:132

و الرقص الحاصل من شده السرور و الفرح، و قال ان البعوضه و النمله فما دونها حیّه فما ظنک بأجرام شریفه تنزل من حرکاتها البرکات، و هذا الکلام مصادم للاجماع و الاخبار.

اما الاول فقال علم الهدی طاب ثراه فی کتاب الغرر و الدرر لا خلاف بین المسلمین فی ارتفاع الحیاه عن الفلک و ما یشتمل علیه من الکواکب فأنها مسخره و مدبره و اما الثانی فالاخبار الداله علیه مستفیضه بل متواتره، منها ما رواه رئیس المحدثین شیخنا الکلینی طاب ثراه فی باب حدوث العالم عن الصادق علیه السّلام مع الزندیق، قال فیه أما تری الشمس و القمر و اللیل و النهار یلجان فلا یشتبهان و یرجعان قد اضطرا لیس لهما مکان الا مکانهما فان کانا یقدر ان علی ان یذهبا فلم یرجعان و ان کانا غیر مضطرین فلم لا یصیر اللیل نهارا و النهار لیلا إضطرا و اللّه یا أخا اهل مصر الی دوامها و الذی اضطرهما احکم منهما و اکبر الحدیث.

نعم نقول ان الافلاک کغیرها من سائر الجمادات لها شعور التسبیح و الذکر و الخضوع و الانقیاد لخالقها بلسان المقال لا بلسان الحال کما قاله المرتضی (ره) و شاهده قوله عز من قائل و ان من شیء الا یسبح بحمده و لکن لا تفقهون تسبیحهم، و فی الخبر ان تسبیح الماء دویه و الرعد صوته و الجدار سقوطه، و قد راز عابد عابدا فلما جلس معه فی البیت و اذا السقف یتقرقع فخاف الضیف، فقال له صاحب المنزل لا تخف فان هذا السقف یسبح اللّه و یعبده فقال الضیف نعم یا أخی و لکن أخاف أن تدرکه الرقه فیسجد و نظر بعض الاعلام الی ظاهر الایه و قال ان تسبیح الحصا فی یده صلّی اللّه علیه و آله لیس بمعجزه له، بل المعجزه هنا اسماع الصحابه ذلک التسبیح و کذلک الوحوش و الطیور و الحیتان علی ما روی من ان الطیر لا یقع فی الحباله الا عند غفلته عن ذکر اللّه و التسبیح، و کذلک السمک و الوحوش و الطیور.

و قوله علیه السّلام و ذلک عند انکساف الشمس و کذلک یفعل بالقمر فیه دلاله ظاهره علی ان الشمس و القمر فی فلک واحد، و لا یعارض هذا سوی أقاویل المنجمین و دلائلهم و الا فقد تحققت ان الثوابت انما هی فی السماء الاولی و لا نقول کل الکواکب فیها (فیه خ ل) فأنه قد روی فی الاخبار ان من الکواکب ما یکون فی غیرها روی الصدوق طاب ثراه بأسناده الی ابن مزاحم قال سأل علی علیه السّلام عن الطارق، قال هو احسن نجم فی السماء و لیس تعرفه الناس، و انما سمی الطارق لانه یطرق نوره سماء سماء الی سبع سموات ثم یطرق راجعا حتی یرجع الی مکانه، و عن الصادق علیه السّلام انه قال للیمانی ما زحل عندکم فی النجوم فقال الیمانی نجم نحس، فقال ابو عبد اللّه علیه السّلام لا تقل هذا فأنه نجم امیر المؤمنین علیه السّلام و هو نجم الاوصیاء علیهم السّلام و هو نجم الثاقب الذی قال اللّه فی کتابه فقال الیمانی فما معنی الثاقب فقال ان مطیعه فی السماء السابعه و انه ثقب بضوئه حتی اضاء فی السماء الدنیا فمن ثم سماه اللّه النجم الثاقب.

ص:133

أقول یمکن ان یکون هذا هو الطارق بعینه و یکون معنی قوله علیه السّلام لا تعرفه الناس انهم لا یعرفون صفاته و علاماته و انتهاء انواره و ان عرفوا اسمه و بعض احکامه، فان الکواکب التی عرفوها بالارصاد هی السبعه السیاره و عرفوا من الثوابت الفا و اثنین و عشرین او خمسا و عشرین ثوابت، رصدوها و عینوا مواضعها طولا و عرضا بالنسبه الی منطقه البروج و اما غیر المرصوده من الثوابت فغیر محصوره.

و روی رئیس المحدثین شیخنا الکلینی طاب ثراه عن الصادق علیه السّلام قال ان اللّه عز و جل خلق نجما فی الفلک السابع فخلقه من ماء بارد و سائر النجوم السته الجاریات من ماء حار و هو نجم الانبیاء و الاوصیاء و هو نجم امیر المؤمنین علیه السّلام یأمر بالخروج من الدنیا و الزهد فیها و یأمر بافتراش التراب و توسد اللبن و اکل الجشب و ما خلق اللّه نجما اقرب الی اللّه منه و هذا النجم هو زحل، و فیه دلاله علی خطاء المنجمین فی طبائع الکواکب و فی سعودها و نحوسها، فان زحل عندهم انحس الکواکب کما عرفت.

و ام قول الصدوق (ره) ان الذی یخبر به المنجمون من الکسوف فهو غیر هذا فلا یخفی ما فیه اذ المنجمون یخبرون بأکثر الکسوفات بل بکلها علی ما هو المشاهد منهم فی هذه الاعصار، نعم قد یخبرون عنه فلا یقع و لکن کلما یقع یخبرون عنه قبل وقوعه و سیأتی تحقیق الجواب عنه فی النور الاتی ان شاء اللّه تعالی اذا عرفت هذا.

فاعلم ان بعض المحققین ممن قال بمقاله المنجمین و اهل الفلسفه من حیوه الافلاک و الکواکب و ان کل واحد من السیارات السبع مدبر لفلکه کالقلب فی بدن الحیوان ان کل کوبک منها ینزل مع افلاکه منزله حیوان واحد ذی نفس واحده یتعلق بالکواکب اول تعلقها، و بواسطه الکواکب یتعلق بالافلاک کما یتعلق نفس الحیوان بقلبه و بأعضائه الباقیه بعد ذلک، فالقوه المحرکه منبعثه عن الکواکب الذی هو کالقلب فی افلاکه التی هی کالجوارح و الاعضاء الباقیه، قد استدل علی حیوه القمر و تصرفه فی فلکه بالفقرات المذکوره فی اول دعاء الهلال من الصحیفه السجادیه، و هی قوله علیه السّلام ایها الخلق المطیع الدائب السریع، المتردد فی منازل التقدیر المتصرف فی فلک التدبیر، و وجه الاستدلال بأمور.

الاول من جهه الخطاب و توجیهه الیه و ذلک لا یکون الا لصاحب الحیاه الثانی وصفه بالسرعه فان المراد بحرکته السریعه اما الحرکه اذلاتیه التی یدور بها علی نفسه کما قال به جمع کثیر من محققی الحکماء فی کل الکواکب و فرّع علیه المحقق الطوسی طاب ثراه کون المحق المرئی فی وجه القمر شیئا غیر ثابت فی جرمه و الا لتبدّل وضعه و اما حرکته العرضیه التی بتوسط فلکه و هو

ص:134

الاظهر لان الاولی غیر محسوسه و لا معروفه و الحمل علی المحسوس المتعارف أولی و سرعه حرکه القمر بالنسبه الی سائر الکواکب.

اما الثوابت فظاهر لکون حرکتها من ابطأ الحرکات حتی ان اکثر القدماء لم یدرکوها، و من ادرکها من قدمائهم و متأخریهم قال انها تتمّ الدوره فی ثلاثین الف سنه، و قیل انها تتم الدوره فی سته و ثلاثین الف سنه بناء علی ان بطلیموس وجد بالرصد انها تقطع فی کل سنه جزء واحدا، و قیل تتم الدوره فی ثلاثه و عشرین الف سنه و سبعمائه و ستین سنه بناء علی ما وجده المتأخرون فی زمان المأمون من انها تقطع درجه واحده فی کل ست و ستین سنه، و قیل تتمها فی خمسه و عشرین الف سنه و مائتی سنه بناء علی ان جماعه من محققی المتأخرین وجدوها تقطع جزء واحدا فی کل سبعین سنه و هذا هو الموافق للرصد الجدید الذی بمراغه، و اما السیارات فلأن زحل یتم الدوره فی ثلاثین سنه، و المشتری فی اثنتی عشره سنه، و المریخ فی سنه و عشره أشهر و نصف و کلا من الشمس و الزهره و عطارد فی قریب من السنه.

و اما القمر فیتم الدوره فی قریب من ثمانیه و عشرین یوما، و قال شیخنا البهائی (ره) لا یبعد ان یکون وصفه علیه السّلام القمر بالسرعه باعتبار حرکته المحسوسه علی انها ذاتیه له بناء علی تجویز بعض الحرکات للسیارات فی افلاکها من قبیل الحیتان فی الماء کما ذهب الیه جماعه، و یؤیده ظاهر قوله تعالی وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ، و دعوی امتناع الخرق علی الافلاک لم تقترن بالثبوت و ما لفقه الفلاسفه لاثباتها اوهن من بیت العنکبوت لابتنائه علی عدم قبول الافلاک بأجزائها الحرکه المستقیمه و دون ثبوته خرط القتاد، و التنزیل الالهی الذی لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه ناطق بانشقاقها، و ما ثبت من معراج نبینا صلّی اللّه علیه و آله بجسده المقدس الی السماء السابعه فصاعدا شاهد بانخراقها.

الثالث من قوله علیه السّلام المتصرف فی فلک التدبیر فان ظاهر التصرف الحیاه و الادراک کما هو ظاهر و الجواب اما عن الاول فبأن الخطاب لا یدل علی الحیاه لانه قد تعارف نداء الاطلال و المنازل و اما عن الثانی فبأن خالقه و مدبره و مقدره هو الذی یحرکه بسرعه و بطوء و اما عن الثالث فبأن اضافه الفلک الی التدبیر من قبیل اضافه الظرف الی المظروف أی الفلک الذی هو محل التدبیر نظرا الی ان ملائکه سماء الدنیا یدبرون امر العالم السفلی کما ذکره جماعه من المفسرین فی قوله فالمدبرات امرا.

ص:135

نور شمسی

اعلم وفقک اللّه ان من اعظم نعم اللّه تعالی علی عباده خلق الشمس ضیاء لهم و للسعی الی المعایش و لنضج الاثمار و لمعرفه الاوقات و غیر ذلک من الفوائد و هذا النور الذی هو فیها هل هو ذاتی لها أم حصل لها من جسم آخر کالعرش کما حصل للقمر نور منها، و لعل فی الاخبار دلاله علی الامرین، و وجه الجمع ما تقدم فی القمر و قد روی شیخنا الکلینی عطر اللّه مردقه بسند صحیح عن عاصم بن حمیم عن ابی عبد اللّه علیه السّلام قال ذاکرت أبا عبد اللّه علیه السّلام فیما یروونه من الرؤیه فقال الشمس جزء من سبعین جزء من نور الکرسی و الکرسی جزءا من سبعین جزء من نور العرش، و العرش جزءا من سبعین جزءا من نور الحجاب جزء من سبعین جزء من نور الستر، فان کانوا صادقین فلیملؤا اعینهم من نور الشمس لیس دونها سحاب، و هذا الحدیث یحتمل الامرین لان قوله علیه السّلام جزء من سبعین جزءا یجوز ان یکون المراد فی المقابله و المعادله، و یجوز ان یکون فی الاکتساب و الاستفاضه منه.

و روی الصدوق (ره) باسناده الی ابی ذر الغفاری (رض) قال کنت آخذا بید النبی صلّی اللّه علیه و آله و نحن نتماشی جمیعا، فما زلنا ننظر الی الشمس حتی غابت فقلت یا رسول اللّه أین تغیب قال فی السماء، ثم ترفع من سماء الی سماء حتی ترفع الی السابعه العلیا حتی تکون تحت العرش فتخرّ ساجده معها الملائکه الموکلون بها، ثم تقول یا رب من این تأمرنی ان اطلع من مغربی أو من مطلعی، فذلک قوله عز و جل وَ اَلشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَهٰا ذٰلِکَ تَقْدِیرُ اَلْعَزِیزِ اَلْعَلِیمِ، یعنی بذلک صنع الرب العزیز فی ملکه بخلقه، قال فیأتیها جبرئیل علیه السّلام بحلّه ضوء من نور العرش علی مقادیر لساعات النهار فی طوله فی الصیف أو قصره فی الشتاء أو ما بین ذلک فی الخریف و الربیع، قال فتلبس تلک الحاله کما یلبس أحدکم ثیابه ثم تنطلق بها فی جو السماء حتی تطلع من مطلعها، قال النبی صلّی اللّه علیه و آله فکأنی بها قد حبست مقدار ثلاث لیال ثم لا تکسی ضوء و تؤمر ان تطلع من مغربها، فذلک قوله عز و جل اذا الشمس کورت و اذا النجوم انکدرت، و القمر کذلک من مطلعه و مجراه فی افق السماء و مغربه و ارتفاعه الی السماء السابعه و یسجد تحت العرش و جبرئیل یأتیه بالحلّه من نور الکرسی، فذلک قوله عز و جل و جعل الشمس ضیاء و القمر نورا، قال ابو ذر (ره) ثم اعتزلنا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فصلینا المغرب.

و اما حرکه الشمس فقد عرفت انها بالجبر و الاضطرار لا بالشعور و الاختیار کما قاله الحکماء و المنجمون، روی الصدوق (ره) عن محمد بن مسلم أنه سئل ابا جعفر علیه السّلام عن رکود الشمس فقال یا محمد ما اصغر جثتک و اعضل مسألتک و انک لاهل الجواب، ان الشمس اذا

ص:136

طلعت جذبها سبعون الف ملک بعد ان أخذ بکل شعبه منها خمسه الاف من الملائکه من بین جاذب دافع حتی اذا بلغت الجو و جازت الکوّه قلّبها ملک النور ظهر البطن فصار ما یلی الارض الی السماء و بلغ شعاعها تخوم العرش، فعند ذلک نادت الملائکه سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الا اللّه و الحمد للّه الذی لم یتخذ صاحبه و لا ولدا و لم یکن له شریک فی الملک و لم یکن له ولیّ من الذل و کبره تکبیرا، فقلت له جعلت فداک أحافظ علی هذا الکلام عند زوال الشمس فقال نعم حافظ علیه کما تحافظ علی عینیک، فاذا زالت الشمس صارت الملائکه من ورائها یسبحون اللّه فی ذلک الجو الی ان تغیب.

اقول یستفاد من هذا الحدیث اسرار، الاول ان نور الشمس اذا زالت یشرع فی النقصان الی ان تغیب، فظهر ان السبب فیه قلب ملک النهار لها و کون قفاها صار الینا وضوئها اقلّ من ضوء وجهها، الثانی ان حرکه الشمس من ابتداء الزوال یکون اسرع من حرکتها اول النهار کما هو المشاهد فظهر سببه ایضا و هو أنها فی اول النهار کانت صاعده و من الزوال صارت هابطه، و حرکه الهبوط اسرع من حرکه الصعود کما لا یخفی، و قد لحظ الشارع هذا فجعل لفریضه الظهر قدمین و للعصر اربعه، و ذلک ان الجسم الاخذ فی الهبوط کلما توغل فیه اسرع فی الحرکه فیکون اربعه أقدام للعصر موازیه لقدمی الظهر فی الزمان.

الثالث ان هذا الرکود هو زمان قلب ملک النور لها ظهر البطن، و قد سئل الصادق علیه السّلام عن الشمس کیف ترکد کل یوم و لا یکون لها یوم جمعه رکود، قال لان اللّه عز و جل جعل یوم الجمعه أضیق الایام قال لانه لا یعذب المشرکون فی ذلک الیوم لحرمته عنده و علّه أخری رواها حریز بن عبد اللّه قال کنت عند ابی عبد اللّه علیه السّلام فسأله رجل فقال له جعلت فداک ان الشمس تنقض ثم ترکد ساعه من قبل ان تزول فقال انها توامر أ تزول أم لا تزول فهذه ثلاث علل لرکود الشمس، و تفصیل العله الثانیه ما رواه محمد بن اسماعیل بن بزیع عن الرضا علیه السّلام قال قلت له بلغنی ان یوم الجمعه أقصر الایام قال کذلک هو قلت جعلت فداک کیف ذلک، قال قال ابو عبد اللّه علیه السّلام ان اللّه یجمع ارواح المشرکین تحت عین الشمس، و عذبت ارواح المشرکین برکود الشمس فاذا کان یوم الجمعه لا یکون رکود، و رفع عنهم العذاب لفضل یوم الجمعه فلا یکون للشمس رکود.

بقی کلام فی تحقیق الرکود هنا لما یرد علی ظاهره من ان کل نقطه من مدار الشمس محاذیه لسمت رأس أفق من الافاق، فیلزم سکون الشمس دائما لو سکنت حقیقه عند الزوال، و تخصیص الرکود بأفق خاص کمکه أو المدینه مع بعده یستلزم سکونها فی البلاد الاخر بحسبها فی اوقات آخر، فان ظهر مکه مثلا یکون وقت الضحی فی بلاد أفق آخر فیلزم رکودها فی ضحی

ص:137

ذلک الافق و لا یلتزمه أحد و من ثم قال بعض محققی مشائخنا رحمهم اللّه تعالی الوجه رکود الشمس قبل الزوال تزاید شعاعها آنا فآنا و انتقاص الظل الی حد ما ثم انتقاص الشعاع و تزاید الظل.

و قد ثبت فی محله ان کل حرکتین مختلفتین لا بد بینهما من یکون فبعد بلوغ نقصان الظل الی الغایه و قبل أخذه فی الازدیاد لا بدّ و ان یرکد شعاع الشمس فی الارض ساعه، ثم یزید و هذا رکودها فی الارض من حیث شعاعها بحسب الواقع و قد حصل بتبعیه الظلال، و الحاصل ان المراد برکود الشمس حین الزوال عدم ظهور حرکتها بقدر یعتدّ بها عند الزوال و عدم ظهور تزاید الظل حینئذ بخلاف الساعات السابقه و اللاحقه و عبّر عن ذلک بالرکود بناء علی الظاهر و فهم العوام، هذا کلامهم قدس اللّه ارواحهم.

و یمکن ان یقال انک قد تحققت العله فی رکود الشمس و هو تعذیب ارواح الکفار و أرواح الکفار انما تعذب فی نار الدنیا و هی وادی برهوت فی حضر موت الیمن کما ان ارواح المؤمنین تنعمّ فی وادی السّلام الواقع فی ظهر الکوفه، و تعذیب ارواح الکفار فی ساعه رکود الشمس فی حرارتها انما هو نوع خاص من العذاب، و حینئذ فینبغی ان یکون منطا الرکود هو بلاد التعذیب و ما شابهها و هو الیمن و مکه و المدینه و العراق و ما والاه و کون هذا السکون فی ضحی بلاد أفق آخر مما نلتزمه و نقول به، مع ان مبنی هذا کله انما هو علی کرویه الارض و دونه خرط القتاد کما سیأتی ان شاء اللّه تعالی، فظهر من هذا ان الفلک لیس منتظم الحرکه لا یخرج عن وضعه کما قاله الفلاسفه، و سیأتی لهذا مزید تحقیق اذا وصلت التنوبه الی انوار الارض ان شاء اللّه تعالی، و حیث انتهی الحال بنا الی هذا المقال فلا بأس بذکر العلم المتعلق بالنجوم و حقیقته او ابطاله.

نور نجومی

فی بیان العلم الذی انکبّ علیه الناس فی هذه الاعصار فی اکثر بلاد الاسلام و أخذوا ساعات سعودهم و نحوسهم منه و هو علم النجوم، و تحقیق الکلام فیه لا یتم الا بنقل کلام اعیان الاصحاب و الاخبار الوارده فیه عن الائمه الطاهرین علیهم السّلام حتی یظهر ان اتفاق الاصحاب انما جاء من قبل اتفاق الاخبار فنقول قال شیخنا المفید نور اللّه ضریحه فی کتاب المقالات اقول ان الشمس و القمر و سائر النجوم أجسام ناریه لا حیوه لها، و لا موت و لا تمیز خلقها اللّه تعالی لینتفع بها عباده، و جعلها زینه لسمواته و آیات من آیاته، کما قال سبحانه هو اَلَّذِی جَعَلَ اَلشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ اَلْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ اَلسِّنِینَ وَ اَلْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ نُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ، و قال تعالی هُوَ اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَلنُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهٰا فِی ظُلُمٰاتِ اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ، وَ عَلاٰمٰاتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ، و قال تعالی انا زَیَّنَّا اَلسَّمٰاءَ اَلدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ، فاما الاحکام علی الکائنات بدلائلها و الکلام علی مدلول حرکاتها فان العقل لا یمنع منه و لسنا ندفع ان یکون اللّه تعالی أعلمه بعض انبیائه و جعله علما له علی صدقه، غیر انا لا نقطع علیه و لا نعتقد استمراره فی الناس الی هذه الغایه، و اما ما نجده من احکام المنجمین فی هذا الوقت و اصابه بعضهم فیها فانا لا ننکر ان یکون ذلک بضرب من التجربه و بدلیل عاده، و قد یختلف احیانا و یخطی المعتمد علیه کثیرا و لا یصح اصابته فیه ابدا لانه لیس بجار مجری دلائل العقول و لا براهین الکتاب و اخبار الرسول و هذا مذهب جمهور متکلمی اهل العدل و الیه ذهب بنو نوبخت رحمهم اللّه تعالی من الامامیه، و ابو القاسم و ابو علی من المعتزله هذا کلامه طاب ثراه.

ص:138

فی بیان العلم الذی انکبّ علیه الناس فی هذه الاعصار فی اکثر بلاد الاسلام و أخذوا ساعات سعودهم و نحوسهم منه و هو علم النجوم، و تحقیق الکلام فیه لا یتم الا بنقل کلام اعیان الاصحاب و الاخبار الوارده فیه عن الائمه الطاهرین علیهم السّلام حتی یظهر ان اتفاق الاصحاب انما جاء من قبل اتفاق الاخبار فنقول قال شیخنا المفید نور اللّه ضریحه فی کتاب المقالات اقول ان الشمس و القمر و سائر النجوم أجسام ناریه لا حیوه لها، و لا موت و لا تمیز خلقها اللّه تعالی لینتفع بها عباده، و جعلها زینه لسمواته و آیات من آیاته، کما قال سبحانه هو اَلَّذِی جَعَلَ اَلشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ اَلْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ اَلسِّنِینَ وَ اَلْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ نُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ، و قال تعالی هُوَ اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَلنُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهٰا فِی ظُلُمٰاتِ اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ، وَ عَلاٰمٰاتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ، و قال تعالی انا زَیَّنَّا اَلسَّمٰاءَ اَلدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ، فاما الاحکام علی الکائنات بدلائلها و الکلام علی مدلول حرکاتها فان العقل لا یمنع منه و لسنا ندفع ان یکون اللّه تعالی أعلمه بعض انبیائه و جعله علما له علی صدقه، غیر انا لا نقطع علیه و لا نعتقد استمراره فی الناس الی هذه الغایه، و اما ما نجده من احکام المنجمین فی هذا الوقت و اصابه بعضهم فیها فانا لا ننکر ان یکون ذلک بضرب من التجربه و بدلیل عاده، و قد یختلف احیانا و یخطی المعتمد علیه کثیرا و لا یصح اصابته فیه ابدا لانه لیس بجار مجری دلائل العقول و لا براهین الکتاب و اخبار الرسول و هذا مذهب جمهور متکلمی اهل العدل و الیه ذهب بنو نوبخت رحمهم اللّه تعالی من الامامیه، و ابو القاسم و ابو علی من المعتزله هذا کلامه طاب ثراه.

و قال سیدنا المرتضی اعلی اللّه مقامه فی دار المقامه فی جواب المسائل السلاریه بعد ما ابطل کون النجوم مؤثره بدلائل و براهین و اما الوجه الاخر و هو ان یکون تعالی اجری العاده بان یفعل افعالا مخصوصه عند طلوع کوکب او غروبه او اتصال ما او مفارقته فقد بینا ان ذلک لیس بمذهب المنجمین البته و انما یتحملون الان باظهاره و انه قد کان جائزا ان یجری اللّه العاده بذلک لکن لا طریق الی العلم بان ذلک قد ثبت و وقع و من این لنا طریق ان اللّه تعالی اجری العاده بأن یکون زحل او المریخ اذا کان فی درجه الطالع کانا نحسا، و ان المشتری اذا کان کذلک کان سعدا و ای شیء خبر به و استفید من جهته، فان عوّلوا فی ذلک الی التجربه و انا جربنا ذلک و من کان قبلنا فوجدناها علی هذه الصفه، و اذا لم یکن موجبا فیجب ان یکون معتادا.

قلنا و من سلّم لکم صحه هذه التجربه و انتظامها و اطرادها و قد رأینا خطائکم فیها اکثر من صوابکم و صدقکم اقل من کذبکم، فان نسبتم الصحه اذا اتفقت منکم الی الاتفاق الذی یقع من التخمین و الرجم فقد رأینا من یصیب من هؤلاء اکثر مما یخطئ و هو علی غیر اصل معتمد و لا قاعده صحیحه، فان قلتم سبب خطاء المنجم زلل دخل علیه فی اخذ الطالع او فی سیر الکواکب قلنا و لم لا کانت اصابته سببها الاتفاق و التخمین و انما کان یصح لکم هذا التأویل و التخریج لو کان علی صحه احکام النجوم دلیل قاطع هو و غیر اصابه المنجم فاما اذا کان دلیل صحه الاحکام الاصابه فقد کان دلیل فسادها الخطأ.

و مما افحم به القائلون بصحه الاحکام و لم یحصل عنه منهم جواب ان قیل لهم فی شیء بعینه خذوا الطالع و احکموا هل یؤخذ او یترک، فان حکموا إمّا بالاخذ أو الترک خولفوا و فعل خلاف ما اخبروا به و قد اعضلتهم هذا المسأله.

ص:

ثم قال ان من معجزات الانبیاء علیهم السّلام إخبارهم بالغیوب فکیف یقدر علیها غیرهم فیصیر ذلک مانعا من ان یکون ذلک معجزا لهم، ثم قال و الفرق بین ذلک و بین سائر ما یخبرون به من تأثیرات الکواکب فی اجسامنا، فالفرق بین الامرین ان الکسوفات و اقترانات الکواکب و انفصالها طریقه الحساب و سیر الکواکب، و له اصول صحیحه و قواعد سدیده و لیس کذلک ما یدعونه من تأثیرات الکواکب الخیر و الشر و النفع و الضرر و لو لم یکن من الفرق بین الامرین الا الاصابه الدائمه المتصله فی الکسوفات و ما یجری مجراها و لا یکاد یتفق خطاء البته فان الخطأ المعهود الدائم انما هو فی الاحکام الباقیه حتی ان الصواب هو العزیز فیها و ما یتفق بقله فیها من اصابه فقد یتفق من المنجمین اکثر منه فحمل احد الامرین علی الاخر قلّه دین و حیاء انتهی.

و قال فی الغرر و الدرر قد اجمع المسلمون قدیما و حدیثا علی تکذیب المنجمین و الشهاده بفساد مذاهبهم و بطلان احکامهم و معلوم من دین الاسلام و دین الرسول صلّی اللّه علیه و آله ضروره التکذیب لما یدعیه المنجمون و الازراء علیهم و التعجیز لهم و فی الروایات عنه صلّی اللّه علیه و آله ما لا یحصی کثره و کذا من علماء اهل بیته علیهم السّلام و خیار اصحابه فما زالوا یتبرأون من مذاهب المنجمین و یعدونها ظلالا و محالا هذا کلامه طاب ثراه.

و قال العلامه قدس اللّه روحه فی المنتهی التنجیم حرام، و کذلک تعلّم النجوم مع اعتقاد انها مؤثره او ان لها مدخلا فی التاثیر فی النفع و الضرر، و بالجمله کل من یعتقد ربط الحرکات النفسانیه و الطبیعیه بالحرکات الفلکیه و الاتصالات الکوکبیه کافر. و أخذ الاجره علی ذلک حرام، و اما من یتعلم النجوم لیعرف قدر سیر الکواکب و بعده و احواله منم التربیع و الکسوف و غیرهما فانه لا باس به انتهی.

و قال شیخنا الشهید (ره) فی قواعده کل من اعتقد فی الکواکب انها مدبّره لهذا العالم و موجده ما فیه فلا ریب انه کافر، و ان اعتقد انها تفعل الاثاره المنسوبه الیها و اللّه سبحانه هو المؤثر الاعظم کما یقوله اهل العدل فهو مخطئ اذ لا حیوه لهذه الکواکب ثابتو بدلیل عقلی و لا نقلی و بعض الاشعریه یکفرون هذا کما یکفرون الاول، و اوردوا علی انفسهم عدم إکفار المعتزله و کل من قال بفعل العبد، و فرقوا بأن الانسان و غیره من الحیوان یوجد فعله من ان التذلل ظاهر علیه فلا یحصل منه اهتضام بجانب الربوبیه بخلاف الکواکب فانها غایبه عنّا فربما ادلّ ذلک الی اعتقاد استقلالها و فتح باب الفکر.

و اما ما یقال من ان استناد الافعال الیها کاستناد الاحراق الی النار و غیرهما من العادیات بمعنی ان اللّه تعالی اجری عادته انها اذا کانت علی شکل مخصوص او وضع مخصوص یفعل بما ینسب الیها و یکون ربط المسببات بها کربط مسببات الادویه و الاغذیه بها مجازا باعتبار الربط

ص:140

العادات الفعلی الحقیقی فهذا لا یکفر معتقده و لکنه مخطئ ایضا و ان کان اقلّ خطأ من الاول، لان وقوع هذه الاثار عندها لیس بدائم و لا اکثری.

و قال فی الدروس و یحرم اعتقاد تأثیر النجوم مستقله او بالشرکه و الاخبار عن الکائنات بسببها اما لو اخبر بجریان العاده ان اللّه تعالی یفعل کذا عند کذا لم یحرم و ان کره، علی ان العاده فیها لا تطرد الا فیما قلّ، و اما علم النجوم فقد حرمه بعض الاصحاب و لعله لما فیه من التعرض للمحظور من اعتقاد التأثیر، أو لان احکامه تخمینا و اما علم هیئه الافلاک فلیس حراما بل ربما کان مستحبا لما فیه من الاطلاع علی حکم اللّه و عظم قدرته.

و قال شیخنا الشیخ علی قدس اللّه روحه التنجیم الإخبار عن احکام النجوم باعتبار الحرکات الفلکیه و الاتصالات الکوکبیه التی مرجعها الی القیاس و التخمین الی ان قل و قد روی عن صاحب الشرع النهی عن تعلم النجوم بابلغ وجوهه، حتی قال امیر المؤمنین صلوات اللّه علیه غیاکم و تعلم النجوم الا ما یهتدی فی بر أو بحر، فانها تدعوا الی الکهانه و المنجم کالکاهن و الکاهن کالساحر و الساحر کالکافر و الکافر فی النار.

اذا تمهّد (تقرر خ ل) ذلک فاعلم ان التنجیم مع اعتقاد ان للنجوم تاثیرا فی الموجودات السفلیه و لو علی جهه المدخلیه حرام، و کذا تعلم النجوم علی هذا الوجه بل هذا الاعتقاد کفر فی نفسه نعوذ باللّه منه، اما التنجیم لا علی هذا الوجه مع التحرز عن الکذب فانه جائز فقد ثبت کراهیه التزویج و سفر الحج فی العقرب و ذلک من هذا القبیل نعم هو مکروه لئلا ینجر الی الاعتقاد الفاسد و قد ورد النهی مطلقا حسما للماده.

و قال شیخنا البهائی عطر اللّه مرقده ما یدعیه المنجمون من ارتباط بعض الحوادث السفلیه بالاجرام العلویه ان زعموا ان تلک الاجرام هی العله المؤثره فی تلک الحوادث بالاستقلال و انها شریکه فی التأثیر فهذا لا یحل للمسلم اعتقاده، و علم النجوم المبتنی علی هذا کفر و العیاذ باللّه، و علی هذا حمل ما ورد فی الحدیث من التحذیر عن علم النجوم و النهی عن اعتقاد صحته، و ان قالوا ان اتصالات تلک الاجرام و ما یعرض لها من الاوضاع علامات علی بعض حوادث هذا العالم مما یوجده اللّه تعالی بقدرته و ارادته کما ان حرکات النبض و اختلاف اوضاعه علامات یستدّل بها الطبیب علی ما یعترض للبدن من قرب الصحه او اشتداد المرض و نحو ذلک، و کما یستدل باختلاج بعض الاعضاء علی بعض الاحوال المستقبله فهذا لا مانع منه و لا حرج فی اعتقاده و ما روی من صحه علم النجوم و جواز تعلمه محمول علی هذا المعنی و اما السید الاجل ابن طاووس طاب ثراه فقد صنّف رساله نفی فیها تأثیرات الکواکب و اثبت فیها کونها علامات و دلائل علی الحوادث، و جوّز تعلیمها و تعلمها و النظر فیها اذا عرفت هذا.

ص:141

فاعلم ان محصل کلام الاصحاب هو هذا و هو ان المفید طاب ثراه اثبت کون الاصابه فی علم النجوم انما هی مبنی علی التجربه، و اما المرتضی طاب ثراه فقد نفاه حتی التجارب فهو قد نفی علم النجوم اصلا و رأسا، نعم اثبت الکسوفات و نحوها بالحساب و لیس هو من علم النجوم فی شیء، و اما العلامه و من تأخر عنه فقد قالوا بأنه علم لکن یحرم تعلمه الا لمعرفه قدر سیر الکواکب و بعده و بعضهم حرمه مطلقا و اما السید ابن طاوس و شیخنا البهائی فقد جوزا تعلمه و تعلیمه علی وجه خاصّ و هو کون النجوم علامات و الذی دلت علیه الاخبار هو ان هذا العلم علم شریف و ان النجوم علامات علی الکائنات، و لکن قد ورد النهی من الشارع عن هذا العلم فهیهنا ثلث مقامات.

المقام الاول فی ان علم النجوم علم شریف من اشرف العلوم علمه اللّه تعالی لانبیائه و الاوصیاء منهم و تصدیقه ما رواه السید ابن طاوس باسناده الی قیس بن سعد قال کنت کثیرا ما اسایر امیر المؤمنین صلوات اللّه علیه اذا سار الیه وجه من الوجوه فلما قصد اهل النهروان و صرنا بالمدائن و کنت یومئذ مسایرا له اذ خرج الیه قوم من اهل المدائن و دهاقینهم معهم برازین قد جاؤا بها هدیه الیه فقبلها، و کان فیمن تلقاه دهقان من دهاقین المدائن یدعی سرسقیل (1)و کانت الفرس تحکم برأیه فیما مضی و ترجع الی قوله فیما سلف فلما بصر بأمیر المؤمنین علیه السّلام قال یا امیر المؤمنین لترجع عما قصدت، قال و لم ذاک یا دهقان قال یا امیر المؤمنین تناحست النجوم الطوالع، فنحس اصحاب السعود و سعد اصحاب النحوس و لزم الحکیم فی مثل هذا الیوم الاستخفاء و الجلوس، و ان یومک هذا یوم ممیت قد اقترن فیه کوکبان قتّالان، و شرق فیه بهرام فی برج المیزان، و انقدح من برجک النیران و لیس الحرب لک مکان فتبسم امیر المؤمنین صلوات اللّه علیه ثم قال ایها الدهقان المنبئ بالاخبار و المحذر من الاقدار ما نزل البارحه فی آخر المیزان و ای نجم حلّ فی السرطان، قال سأنظر ذلک و أخرج من مکه اصطرلابا و تقویما، قال له امیر المؤمنین صلوات اللّه علیه انت مسیر الجاریات قال لا قال فأنت تقضی علی الثابتات قال لا قال فأخبرنی عن حلول (طول خ ل) الاسد و تباعده عن الطالع و المراجع، و اما الزهره من التوابع و الجوامع، قال لا علم لی بذلک قال فما بین السواری الی الداری و بین الساعات الی المعجزات، و کم قدر شعاع المبدرات، و کم یحصل العجز فی الغدوات، قال لا علم لی بذلک قال فهل علمت یا دهقان ان الملک الیوم انتقل من بیت الی بیت بلصین، و انقلب ببرج ما جین و احترقت دور بالزنج و طفح جبّ سراندیب و تهدّم حصن الاندلس و هاج نمل الشح و انهزم مراق الهندی، و فقد دیدان الیهود

ص:142


1- 46) و فی روایه عن الاصبغ بن نباته ان اسمه سرسفیل سوار و فی آخرها قال لأمیر المؤمنین (علیه السّلام) مدیدک فانا اشهد ان لا اله الا اللّه وحده لا شریک له و ان محمدا عبده و رسوله و انک الامام الوصی المفترض الطاعه.

بایله، و هدم بطریک الروم برومیه و عمی راهب عمودیه، و سقطت شرافات القسطنطنیه أفعالم أنت بهذه الحوادث و ما الحوادث و ما الذی أحدثها شرقیها أو غربیها من الفلک، قال لا علم لی بذلک قال فهل علمت انه سعد الیوم اثنان و سبعون عالما فی کل عالم سبعون عالما منهم فی البر و بعض فی الجبال و بعض فی العمران و ما الذی اسعدهم، قال لا علم لی بذلک قال یا دهقان اظنک قد حکمت علی اقتران المشتری و زحل لما استتارا لک فی الغسق و ظهر تلألؤ شعاع المریخ و تشریفه فی السحر و قد سار فأتصل جرمه بجرم تربیع القمر، و ذلک دلیل علی استحقاق اللف الف من البشر کلهم یولدون الیوم و اللیله، و یموت مثلهم و اشار بیده الی جاسوس فی عسکره لمعاویه فقال و یموت هذا فأنه منهم، فلما قال ذلک ظن الرجل انه قال خذوه فأخذه شیء بقلبه و تکسرت نفسه فی صدره فمات لوقته، فقال علیه السّلام یا دهقان الم ازل عین التقدیر فی غایه التصویر، قال بلی یا امیر المؤمنین قال یا دهقات انا خبرک انی و صحبی هؤلاء لا شرقیون و لا غربیون انما نحن ناشیه القطب و ما زعمت انه البارحه انقدح من برجی النیران فقد کان یجب ان تحکم معه لان نوره و ضیاءه عندی و لهبه ذاهب عنی، یا دهقان هذه قصبه عیس فاحسبها و ولدها ان کنت عالما بالاکوار و الادوار قال لو علمت ذلک لعلمت انک تحصی عقود القصب فی هذه الاجمه و مضی امیر المؤمنین علیه السّلام فهزم اهل النهروان و قتلهم و عاد بالغنیمه و الظفر، فقال الدهقان لیس هذا العلم بما فی ایدی اهل زماننا هذا علم مادته من السماء.

و روی شیخنا الطبرسی قدس اللّه روحه فی کتاب الاحتجاج عن ابان بن تغلب قال کنت عند ابی عبد اللّه علیه السّلام اذ دخل رجل من اهل الیمن فسلّم علیه فرّد علیه ابو عبد اللّه علیه السّلام فقال ما صناعتک یا سعد، فقال جعلت فداک انا من اهل بیت ننظر فی النجوم لا یقال ان بالیمن احدا أعلم بالنجوم منّا، فقال ابو عبد اللّه علیه السّلام ما اسم النجم الذی اذا طلع هاجت الابل، فقال الیمانی لا ادری، فقال ابو عبد اللّه علیه السّلام صدقت فما اسم النجم الذی اذا طلع هاجت البقر، فقال الیمانی لا ادری، فقال ابو عبد اللّه صدقت فما اسم النجم الذی اذا طلع هاجت الکلاب، فقال الیمانی لا ادری و الحدیث طویل أخذنا منه موضع الحاجه و هو الدلاله علی ان النجوم من اشرف العلوم، و یستفاد منه ایضا ان النجوم علامات علی ما فی هذا العالم.

و روی ابن طاوس باسناده الی ابی جعفر علیه السّلام قال قد کان علم نبوه نوح علیه السّلام بالنجوم و روی ایضا باسناده الی عطا قال قیل لعلی بن ابی طالب علیه السّلام هل کان للنجوم اصل قال نعم نبی من الانبیاء قال له قومه لا نؤمن لک حتی تعلمنا بدؤ الخلق و آجاله فأوحی اللّه عز و جل الی غمامه فأمطرتهم و استنقع حول الجبل ماءا صافیا، ثم اوحی اللّه الی الشمس و القمر و النجوم ان تجری فی ذلک الماء، ثم اوحی اللّه الی ذلک النبی ان یرتقی هو و قومه علی الجبل فارتقوا الجبل فقاموا

ص:143

علی الماء حتی عرفوا بدؤ الخلق و آجاله بمجاری الشمس و القمر و النجوم و ساعات اللیل و النهار کان احدهم یعلم من یموت و متی یمرض و من ذا الذی یولد له و من ذا الذی لا یولد له، فبقوا کذلک برهه من دهرهم ثم ان داود علیه السّلام قاتلهم علی الکفر فأخرجوا الی داود علیه السّلام فی القتال من لم یحضر اجله و من حضر اجله خلّفوه فی بیوتهم و کان یقتل من اصحاب داود علیه السّلام و لا یقتل من هؤلاء أحد فأوحی اللّه عز و جل الیه انی کنت علمتهم بدؤ الخلق و آجاله انما أخرجوا الیک من لم یحضر اجله و من حضر اجله خلّفوه فی بیوتهم فمن ثم یقتل من اصحابک و لا یقتل منهم احدا قال داود علیه السّلام یا رب علی ما ذا علّمتهم، قال علی مجاری الشمس و القمر و النجوم و ساعات اللیل و النهار، قال فدعی اللّه فحبس الشمس علیهم فزاد فی النهار و اختلطت الزیاده باللیل و النهار فلم یعرفوا قدر الزیاده فاختلط حسابهم و قال علیه السّلام فمن ثمّ کره النظر فی علم النجوم.

و روی ایضا باسناده الی یونس بن عبد الرحمن قال قلت لابی عبد اللّه علیه السّلام جعلت فداک أخبرنی عن علم النجوم ما هو، قال هو علم من علم الانبیاء قال فقلت کان علی بن ابی طالب علیه السّلام یعلمه، فقال کان اعلم الناس، و روی ایضا فی کتاب مسائل الصباح باسناده الی الریان بن الصلت ان الصباح سأل الرضا علیه السّلام عن علم النجوم، فقال هو علم من اصل صحیح و ذکروا ان اول من تکلم بالنجوم ادریس علیه السّلام و کان ذو القرنین بها ماهرا و أصل هذا العلم من عند اللّه عز و جل، و یقال ان اللّه بعث النجوم الذی یقال له المشتری الی الارض فی صوره رجل، فأتی بلد العجم فعلمهم فی حدیث طویل فلم یستکملوا ذلک، فأتی بلد الهند فعلّم رجلا منهم فمن هناک صار علم النجوم بها، و قال قوم هو علم من علم الانبیاء خصّوا به لاسباب شتی فلم یستدرک المنجمون فیها فشابوا الحق بالکذب.

و روی ایضا عن الصادق علیه السّلام قال فی السماء الرابعه نجوم لا یعلمها الا اهل بیت من العرب و اله بیت من الهند یعرفون منها نجما واحدا فبذلک قام حسابهم، أقول المراد بالعرب اوصیاء محمد صلّی اللّه علیه و آله کما ان المراد بیت الهند اوصیاء ادریس علیه السّلام او الذی علمه المشتری من اهل الهند، و روی ایضا باسناده الی الصادق علیه السّلام فی قوله تعالی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ قال کان القمر منحوسا بزحل فهذا جمله من الاخبار الداله علی کونه علما و علی استمرار بعض احکامه و وقوعه فی ایدی المنجمین، و ان النجوم علامات علی آثار القادر المختار لکن لا یعرفها علی الاطراد و التحقیق الا من کان کاملا فی العلوم، و لیس هو الا الانبیاء و الائمه علیهم السّلام، و قد کان دانیال له معرفه عظیمه فیه و کان منجم بخت نصر و کان له کتاب فی النجوم بقی الی هذا الان و لیس هذا العلم الا کباقی العلوم الحقه کالحدیث و الفقه فانه لا یعرفها کما هو الا من أتاه اللّه الحکم و فصل الخطاب.

ص:144

و اما هؤلاء المنجمون فقد وقع بأیدیهم منه احکام قلیله قد شیب صدقها بکذبها کما اشیر الیه سابقا، فمن هذا قصرت معرفتهم عن الاحاطه بما احاط به الائمه علیهم السّلام و وقع الخلاف فی اکثر اخباراتهم فهی لیست اتفاقیه او بالتجارب کما قاله شیخنا المفید طاب ثراه.

المقام الثانی قد تحقّقت ان السید بن طاوس و شیخنا البهائی قدس اللّه روحیهما ذهبا الی جواز تعلّمه و تعلیمه اذا کان الاعتقاد علی کونه علامه، و لکن ظاهر الاخبار النهی عنه مطلقا و تحریمه و ان کان علی سبیل کونه علامه، روی الصدوق قدس اللّه روحه باسناده الی عبد اللّه بن عوف قال لما اراد امیر المؤمنین علیه السّلام المسیر الی النهروان أتاه منجم فقال له یا امیر المؤمنین لا تسر فی هذه الساعه سر فی ثلاث ساعات یمضین من النهار، فقال امیر المؤمنین علیه السّلام و لم ذاک؟ ، قال لانک ان سرت هذه الساعه اصابک و اصاب اصحابک اذیّ و ضرّ شدید، و ان سرت فی الساعه التی امرتک بها ظفرت و ظهرت و اصبت کما طلبت، فقال امیر المؤمنین علیه السّلام أ تدری ما فی بطن هذه الدابه أذکر أم انثی قال ان حسبت علمت قال له امیر المؤمنین علیه السّلام من صدقّک علی هذا القول کذّب بالقرآن ان اللّه عنده علم الساعه و ینزل الغیث و یعلم ما فی الارحام و ما تدری نفس ما ذا تکسب غدا و ما تدری نفس بأی أرض تموت ان اللّه علیم خبیر، ما کان محمد صلّی اللّه علیه و آله یدّعی ما أدعیت أ تزعم انک تهدی الی الساعه التی من سار فیها صرف عنه السوء، و الساعه التی من سار فیها حاق به الضرّ، من صدقک بهذا استغنی بقولک عن الاستعانه باللّه عز و جل فی ذلک الوجه و احوج الی الرغبه الیک و دفع المکروه عنه، و ینبغی له ان یولیک الحمد دون ربه عز و جل فمن آمن لک بهذا فقد أتخذک من دون اللّه، ندا و ضدا ثم قال اللهم لا طیر الا طیرک و لا خیر الا خیرک و لا اله غیرک بل نکذبک و نخالفک و نسیر فی الساعه التی نهیت عنها.

و روی السید الرضی فی نهج البلاغه قال و من کلام له علیه السّلام ایها الناس ایاکم و تعلم النجوم الا ما یهتدی به فی بر او بحر فانها تدعو الی الکهانه، المنجم کالکاهن و الکاهن کالساحر و الساحر کالکافر و الکافر فی الناس سیروا علی اسم اللّه و عونه و الحدیث طویل، و فی الاحتجاج عن هشام بن الحکم فی خبر النزدیق الذی سأل ابا عبد اللّه علیه السّلام من مسائل و کان فیما سأله ما تقول فی علم النجوم، قال هو علم قلّت منافعه و کثرت مضراته لانه لا یدفع به المقدور و لا یتقی به المحذور، و ان اخبر المنجم بالبلا لم ینجع التحرز من القضا و ان اخبر هو بخیر لم یستطع تعجیله، و ان حدث به سوء لم یمکنه صرفه، و المنجم یضاد اللّه فی علمه بزعمه انه یردّ قضاء اللّه عن خلقه.

و فی الخصال عن ابی الحصین قال سمعت ابا عبد اللّه علیه السّلام یقول سأل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عن الساعه فقال عند ایمان بالنجوم و تکذیب بالقدر، و روی فیه باسناد آخر عن الباقر علیه السّلام عن آبائه علیهم السّلام قال نهی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عن خصال و ساق الحدیث الی ان قال و عن النظر فی

ص:145

النجوم، و روی ابن طاوس (ره) فی کتاب فتح الابواب قال ذکر الشیخ الفاضل محمد بن علی بن محمد فی کتاب له فی العمل ما هذا لفظه جعاء الاستخاره عن الصادق علیه السّلام تقوله بعد فراغک من صلاه الاستخاره تقول اللهم انک قد خلقت اقواما یلجأون الی مطالع النجوم لاوقات حرکاتهم و سکوتهم و تصرفهم و عقدهم، و خلقتنی ابرأ الیک من اللجاء الیها و من طلب الاختیارات بها، و تیقن انک لم تطلع احدا علی غیبک فی مواقعک و لم تسهل له السبیل الی تحصیل افاعیلها، و انک قادر علی نقلها فی مداراتها فی سیرها عن السعود العامه و الخاصه الی النحوس و من النحوس الشامله و المفرده الی السعود لانک تمحو ما تشاء و تثبت و عندک ام الکتاب و لانها خلق من خلقک و صنعه من صنعک و ما اسعدت من اعتمد علی مخلوق مثله استمد الاختیار لنفسه و هم اولئک و لا اشقیت من اعتمد علی الخالق الذی لا اله الا أنت وحدک لا شریک لک الدعاء، و یظهر من هذا الخبر و من غیره ایضا ان التطیّر و التفأل بالنجوم انما هو لمن یعتمد و یتوکل علی اللّه سبحانه فان من تطیّر من شیء وقع فی ضرره و لا یخلصه الی التوکل و الصدقه، روی الصدوق (ره) بسند صحیح عن ابن ابی عمیر انه قال کنت أنظر فی النجوم و اعرفها و اعرف الطالع فیدخلنی من ذلک شیء فشکوت ذلک الی ابی الحسن موسی بن جعفر علیهما السّلام فقال اذا وقع فی نفسک شیء فتصدّق علی اول مسکین ثم امض فان اللّه عز و جل یدفع.

و روی رئیس المحدثین شیخنا ابن یعقوب الکلینی عن الصادق علیه السّلام قال کان بینی و بین رجل قسمه أرض و کان الرجل صاحب نجوم و کان یتوخی ساعه السعود فیخرج فیها و أخرج انا فی ساعه النحوس فاقتسمنا فخرج لی خیر القسمین فضرب الرجل یده الیمنی علی الیسری، ثم قال ما رأیت کالیوم قطّ ویل لک ما ذاک، قال انی صاحب نجوم اخرجتک فی ساعه النحوس و خرجت انا فی ساعه السعود، ثم قسمنا فخرج لک خیر القسمین فقلت الا احدثک بحدیث حدثنی به ابی علیه السّلام قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من سرّه ان یدفع اللّه عنه نحس یوم فلیفتتح یوما بصدقه یذهب اللّه بها عنه نحس یومه و من أحب ان یذهب اللّه عنه نحس لیلته فلیفتتح لیلته بصدقه یدفع اللّه عنه نحس لیلته، فقلت انی افتتحت خروجی بصدقه فهذا خیر لک من النجوم و الاخبار الوارده بهذا المضمون ست و عشرون نقلناها فی کتاب نوادر الاخبار.

المقام الثالث فیما استدل به ابن طاوس (ره) علی جواز تعلّمه و تعلیمه روی من کتاب التجمّل عن محمد و هارون ابنی ابی سهل انهما کتبا الی ابی عبد اللّه علیه السّلام ان ابانا وجدناه کان ینظر فی النجوم فهل یحلّ النظر فیها، قال نعم الحدیث، و الجواب انه خبر مرسل و مجهول فلا یعارض الاخبار النقیه مع ان النظر فیه لا یستلزم جواز تعلمه و العمل بما فیه کما لا یخفی.

ص:146

بقی الکلام فی الکسوفات یخبر بها المنجمون و ان سببها اما حیلوله القمر أو حیوله الارض و یتفق علی ما یقولون و قد عرفت ان المرتضی (ره) مع کونه قد ذهب الی انکار علم النجوم و انها لا حقیقه له کالسحر، قال بحقیّه قولهم فی الکسوفات لکنه اخرجها من قواعد النجوم و ادخلها فی طریقه الحساب، و هذا لا اشکال فیه انما الاشکال فی ان الوارد عن الائمه علیهم السّلام فی سبب الکسوفات هو ادخال الشمس و القمر و رمیهما فی ذلک البحر تبعا لرمی الفلک فیه عند معاصی العباد و اراده اللّه تعالی ان یهدهم و یستعتبهم و یمکن التوفیق بما عرفت من ان النجوم و اوضاعها علامات علی الافعال الصادره من القادر المختار فیجوز ان یکون وقت هذه الحیلوله هو علامه الغضب و اراده تهدید العباد، فیقارنه القاء الفلک فی ذلک البحر لان بعض علامات غضب اللّه سبحانه معلومه من الشرع فلتکن هذه مستنده الی العقل و الحدس، و اللّه اعلم بحقائق غیبه.

بقی الکلام فی بیان ان علم النجوم اذا کان من اشرف العلوم فلم ورد النهی البلیغ من صاحب الشرع بالخوض فیه و عن تعلمه و تعلیمه و تصدیق العالم به حتی قال من صدّق منجما فقد کذّب بما انزل اللّه علی محمد قلت الحکم و المصالح موجوده قطعا و ان خفی اکثرها عنا و لعل ما ندرکه بهذه العقول القاصره أمور.

احدها ان من أعظم معجزات الانبیاء علیهم السّلام هو الإخبار بالمغیبات، فاذا فتحنا باب جواز تعلّم النجوم و أخبر المنجم بما هو غائب عن الحواس مستقبل المجیء فی الاوقات صغرت معجزات الانبیاء و الائمه علیهم السّلام فی الانظار خصوصا عند عوام الناس، و ثانیها ان الخوض فی هذا العلم یؤل الی اعتقاد التأثیر کما مرّ تحقیقه فی کلام الاصحاب لان النجوم عندهم ناطقه حیه یرون هذه الاثار تترتب علی اوضاعها فینجرّ بهم الحال الی تأثیرها، و قد عرفت أنه کفر و لا ریب ان ما یؤدی الی الکفر حرام قطعا.

و ثالثها انک قد عرفت أنه علم شریف و لا تحتمله عقول اکثر الناس و لا حواصلهم فربما ذهبوا الی دعوی الامور الفاسده من النبوه و الامامه کما اتفق لبعض المنجمین من ذوی العقول الناقصه بسبب تلک الاخبارات و نحوها، و رابعها انه یرفع التوکل علی جناب الحق و یؤل الی ابطال قضاء اللّه و قدره و محوه و إثباته مع انه کل یوم فی شأن و خامسها ان الذی وقع الی ایدی الناس من علم النجوم انما هو الحثاله (1)منه التی لا ینتفع منها بشیء، و هذه الحثاله کثیرا ما یغلط المنجمون فیها و قد شاهدنا جماعات کثیره من المنجمین و من یعمل باحکامهم فی تعب عظیم

ص:147


1- 47) الحثاله بالضم: ما یسقط من قشر الشعیر و الارز و التمر و کل ذی قشاره اذا نقی و حثاله الدهن ثفله فکأنه الردئ من کل شیء.

و مشقه شدیده من ملاحظات الساعات و الاوقات للخروج و الدخول و الاقامه و السفر و الاکل و الشرب و لبس الثیاب و الکلام و نحو ذلک، و مع هذه المشاق الدنیویه لم تبلغ اعمارهم الا نصف الاعمار المتعارفه او اقل منه و جماعه منهم قد خلّدوا فی سجن الملوک و السلاطین اکثر اعمارهم فلم یقدروا علی الاهتداء الی تخلیص انفسهم من عذاب الدنیا، و عذاب الاخره أشد و ابقی لو کانوا یعلمون.

و قد کان بعض مشائخنا رحمهم اللّه تعالی اذا أتی بثوب جدید یقول للخادم أخره حتی تأتی الساعه المنحوسه عند المنجمین فأتنی به البسه، فیؤخره الخادم الی أنحس ساعاتها فیلبسه فیکون علیه مبارکا الی ان یصیر خلقا، و بلغ من العمر اضعاف اعمار المنجمین قدس اللّه روحه فی جنات النعم، نعم قد رخّص من علم النجوم معرفه ما یهتدی به المسافرون و هذا یعرفه اکثر عوام الناس، و کذلک ورد فی اخبار غیر نقیّه السند ملاحظه برج العقرب عند اراده التزویج و السفر الی مکه، فمعرفه مثل هذا لا بأس به مع أنه یمکن دفع نحوسه مثل هذا بالصدقه برغیف و فلس من الفلوس، مع ان صدقه الرغیف أولی فی نظر الشارع من ملاحظه برج العقرب، فلیأت به و لیترک الخوض فی ذلک العلم أو الذهاب الی أهله لسؤالهم عن تلک الساعه المستلزم لزیاره المنجّم، و الاتیان الیه مع ما روی عن امیر المؤمنین علیه السّلام أنه قال و نهی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عن اتیان العرّاف و قال ان من أتاه و صدّقه فقد برئ مما انزل اللّه علی محمد، و قد نص أهل اللغه علی ان العرّاف المنجّم و بالجمله فعلم یکون الرغیف خیرا منه لا یکون الخوض فیه الا لداعی الخسّه و اضرابه.

نور فی بعض الامور التابعه للکواکب

منها المجره و هی الدایره المسماه عند العوام بسبیل التبانین، و عند الاخرین بمجر الکبش، و سببه علی ما قاله الحکماء احتراق حدث من الشمس فی تلک الدایره فی بعض الازمان السالفه، و أجاب عنه بعضهم بأنه انما یصح اذا کانت الشمس موصوفه بالحراره و الاحراق، و کان الفلک قابلا للتأثّر و الاحتراق و قال بعضهم ان السبب فیه هو انه بخار دخانی واقع فی الهواء، و یرد علیه انه یلزم منه اختلافها فی الصیف و الشتا لقلّه المدد فی احدهما و کثرته فی الاخر، و قیل أنه کواکب صغار متقاربه متشابکه لا تتمایز حسا بل هی لشده تکاثفها و صغرها صرت کأنها لطخات سحابیه قال الامدی بعض نقل هذا الاقوال و الغرض من نقل هذه الاختلافات ابداء ما ذکروه من الخرافات لیتحقق و یتبین للعاقل الفطن أنه لا حجه لهم فیما یقولونه و یعتقدونه و لا معوّل علی ما ینقلونه من اوایلهم و یعتمدونه و انما هی خیالات فاسده و تمویهات بارده یظهر ضعفها بأوائل النظر ثم البعض بالبعض یعتبر.

ص:148

و اما اخبار الائمه الطاهرین علیهم السّلام فقد ورد فی الروایه عن الصادق علیه السّلام ان وقت الطوفات فی ایام نوح علیه السّلام لما امر اللّه سبحانه السماء بماء منهمر انشقت السماء و نزل الماء منها دفعه لا قطره قطره، فلما بلغ الطوفان کمال حدّه امر اللّه السماء فأمسکت مائها، فتلایمت و اندملت فهذه المجره هی اثر ذلک الاندمال، کالجرح الذی یندمل و یبقی أثره.

و منها قوس اللّه و تسمیه عامه الناس قوس قزح تبعا للحکماء و المنجمین، و هو و ان کان عندهم من کائنات الجو لا تعلق له بالسماء لکن لما کان فی الشرع قد ذکر من السماویات ذکرناها هنا و سببه علی ما قالوه انه اذا وجد فی خلاف جهه الشمس اجزاء مائیه شفافه صافیه و کان وراءها جسم کثیف اما جبل او سحاب مظلم، ثم کانت الشمس فی افق الاخر فاذا ادبرنا علی الشمس و نظرنا الی تلک الاجزاء و انعکس شعاع البصر عنها الی الشمس فیری فی کل من تلک الاجزاء ضوءها دون شکلها، لانا نعلم بالتجریه ان الصقیل الذی ینعکس منه شعاع البصر اذا صغر جدا ادّی الضوء و اللون دون الشکل فکانت تلک الاجزاء علی هیئه قوس مستضیئه اقلّ من نصف الدائره، و بحسب ارتفاع الشمس ینتقص هذا القوس لانتقاص الاجزاء التی تنعکس منها الاشعه البصریه الی الشمس من الطرفین و اما اختلاف الوانها فقیل ان السبب فیه ان الناحیه العلیا منها لما قربت من الشمس قوی فیها الاشراق فیری احمر ناصعا و اما الناحیه السفلی فلما بعدت عنها کانت اقلّ اشراقا فیری فیها حمره الی سواد، و هو الارجوانی و ما توسط بینهما فان لونه متولد من ذینک اللونین و هو الکراسی هذا ما قالوه.

و اما الاخبار الوارده فیه فهو من ان الصادق علیه السّلام سأل و قیل ما تقول فی قوس قزح فقال علیه السّلام لا تقل قوس قزح فان قزح اسم الشیطان بل قل قوس اللّه، و لم یکن قبل نوح علیه السّلام فی السماء و ذلک انه لما ذهب الطوفان خاف نوح علیه السّلام من طوفان آخر فأوحی اللّه عز و جل الیه یا نوح انی خلقت خلقی لعبادتی و امرتهم بطاعتی فقد عصونی و عبدوا غیری و استوجبوا بذلک غضبی فغرقتهم، و انی جعلت قوسا امانا لعبادی و بلادی و موثقا منی بینی و بین خلقی یأمنون به الی یوم القیامه من الغرق، و من أوفی بعهده منی ففرح نوح علیه السّلام بذلک و تباشر و کانت القوس فیها سهم و وتر فنزع اللّه عز و جل السهم و الوتر من القوس و جعل امانا لعباده و بلاده من الغرق، قال ابن الاثیر فی الحدیث لا تقولوا قوس قزح فأن قزح من اسماء الشیطان قیل سمیّ به لتسویله الناس و تحسینه الیهم من المعاصی من التقزیح و هو التحسین، و قیل من القزح و هی الطرایق و الالوان التی فی القوس، الواحده قزحه او من قزح الشیء اذا ارتفع کأنه کره ما کانوا علیه من عادات الجاهلیه، و ان یقال قوس اللّه فیرفع قدرها کما یقال بیت اللّه و قولوا قوس و امان من الغرق.

ص:149

نور ملکی یکشف عن بعض احوال الملائکه

قال اللّه سبحانه اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ فٰاطِرِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ جٰاعِلِ اَلْمَلاٰئِکَهِ رُسُلاً أُولِی أَجْنِحَهٍ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ یَزِیدُ فِی اَلْخَلْقِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّ اَللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ، قال بعض المفسرین المراد بقوله یزید فی الخلق أی فی خلق اجنحتهم کما روی ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله رأی لیله المعراج لجبرئیل علیه السّلام ستمائه جناح، و سیأتی تحقیقه ان شاء اللّه تعالی و الملائکه اجسام نورانیه أی مخلوقه من النور، و قیل انها مخلوقه من الریح مادیه لا مجرده اقدرها اللّه تعالی التشکل بالاشکال المختلفه و ان کان لها شکل واحد فی ابتداء الخلق، کما روی ان جبرئیل علیه السّلام کان یأتی النبی صلّی اللّه علیه و آله بصوره دحیه الکلبی، فقال له صلّی اللّه علیه و آله یا جبرئیل احبّ ان اراک بصورتک الاولیه فقال لا تطیق یا رسول اللّه فقال بلی فقال نعم آتیک غدا فلما ان کان الغدا أی جبرئیل علیه السّلام فنظر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فاذا هو قد نزل من السماء و نشر جناحین له جناح فی المشرق و جناح فی المغرب و ملأ ما بین الخافقین ببدنه فلم یتمکن من النظر الیه حتی غشی علیه، فتصوّر بصوره أخری ثم افاق النبی صلّی اللّه علیه و آله من غشیته و قد کان امیر المؤمنین علیه السّلام یعجب من کثره الملائکه و عظم خلقتهم، و بدیع صنایع اللّه فیهم و قال علیه السّلام منهم سجود لا یرکعون و رکوع لا ینتصبون و صافّون لا یتزایلون و مسبحون لا یغشاهم نوم العیون و لا سهو العقول، و لا فتره الابدان و لا غفله النسیان، و منهم امناء اللّه علی وحیه و السنته الی رسله و مختلفون بقضائه و امره، و فیهم الحفظه لعباده و السدنه لابواب جناحه، و منهم الثابته فی الارضین السفلی اقدامهم و المارقه من السماء العلیا اعناقهم و الخارجه من الاقطار ارکانهم و المناسبه لقوائم العرش اکتافهم، ناکسه دونه ابصارهم ملتفعون تحته بأجنحتهم، مضروبه بینهم و بین من دونهم حجب العزّه و أستار القدره الحدیث.

و قال علیه السّلام ایضا ان للّه تبارک و تعالی ملائکه لو ان ملکا منهم هبط الی الارض ما وسعته لعظم خلقه و کثره اجنحته و منهم من لو کلّفت الانس و الجنس ان یصفوه ما وصفوه لبعد ما بین مفاصله و حسن ترکیب صورته، و کیف یوصف من ملائکته من سبع مأه عام ما بین منکبیه و شحمه أذنیه، و منهم من یسدّ الافق بجناح من اجنحته دون عظم بدنه، و منهم من السموات الی حجزته، و منهم من قدمه علی غیر قرار فی جوّ الهوی الاسفل و الارضون الی رکبته و منهم من لو ألقی فی نقره ابهامه جمیع المیاه لوسعته، و منهم من لو القیت السفن فی دموع عینیه لجرت، دهر الداهرین فتبارک اللّه أحسن الخالقین.

فان قلت قوله علیه السّلام لا یغشاهم نوم العیون، لعلک تقول انه بظاهره ینافی قوله تعالی لاٰ تَأْخُذُهُ سِنَهٌ وَ لاٰ نَوْمٌ ، فأنه سبحانه قد تمدّح بهذه الحاله فلا ینبغی ان یشارک فیها و أجاب بعض

ص:150

المحققین بأن حاله السنه و هو أول النعاس یأخذ الملائکه، و التمدّح انما هو بمجموع الامرین لا بکل واحد و الذی أظن ان الجواب التحقیقی هذا، و هو ان مثل هذه الحالات لا تأخذه معناه انها لیست لها علیه تصرف و لا تسلط و لا هی قابله ان تکون من حالاته فلا یتصف هو بقبولها و لا تتصف بأنها من الحالات القابله، لان من تداولت علیه حالات الغفله لا یکون ربا و هو ظاهر بخلاف انواع الملائکه فان حاله النوم من الاحوال القابله لاتصافهم بها بالنظر الی الامکان و المخلوقیه، و لو لحقتهم لم یکن ذلک الاختلال اللازم هناک لازما لکن خالقهم کلّفهم بهذه الحاله فقبلوا تکلیفه و امتثلوا امره فأقدرهم علی القیام بهذه الحاله بخلاف البشر فان ابدانهم لا تقدر علی القیام بها و لم یکن المصلحه الالهیه موجوده بأقدارهم علیها فمن کانت حالته من غیره کیف یکون حالته معارضه لمن کانت حالته من نفسه، و لیس هذا الاّ من قبیل ما تمدّح اللّه بها من بعض نعوته کقوله تعالی لیس بظلام للعباد، فنقول ان اللّه لیس بظلام و الانبیاء و الائمه لهم هذه الصفه ایضا فقد شارکوه فیما تمدح به، و الجواب عن هذا کله واحد بما عرفت فتحفظ علی هذا فأنه ینفعک فی مواطن کثیره تأتی ان شاء اللّه تعالی فی تضاعیف هذا الکتاب.

و قد ورد فی الاخبار جواب آخر رویناه باسنادنا الی الصدوق (ره) قال حدثنی ابی رضی اللّه عنه، قال حدثنا سعد بن عبد اللّه باسناده الی داود العطار قال قال لی بعض اصحابنا اخبرنی عن الملائکه أ ینامون فقلت لا أدری، فقال یقول اللّه عز و جل یُسَبِّحُونَ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهٰارَ لاٰ یَفْتُرُونَ، ثم قال الا اطرفک عن ابی عبد اللّه علیه السّلام فیه بشیء فقلت بلی فقال سأل عن ذلک فقال ما من حی الا و هو ینام خلا اللّه وحده عز و جل و الملائکه ینامون، فقلت یقول اللّه عز و جل یُسَبِّحُونَ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهٰارَ لاٰ یَفْتُرُونَ فقال انفاسهم تسبیح، فالفتره هی الکف عن اظهار الامر و النهی و اللغه تدلّ علی ذلک کما قاله الصدوق یقال فتر فلان عن طلب فلان و فتر عن حاجته و انما ذلک تراخ عنه و کفّ لا بطلان الشخص و العین، و منه قول الرجل اصبتنی فتره أی ضعف، و حینئذ قوله علیه السّلام لا یغشاهم نوم العین، انه لا یغشاهم النوم کما یغشی غیرهم بأن یشغلهم عن التسبیح و التقدیس، و هذا من باب ما روی فی باب صفات النبی صلّی اللّه علیه و آله و خواصه منان عینه تنام و قلبه لا ینام انتظارا للوحی الالهی، فالنوم و ان اعتراه لکن لا یعطله عن مراقبه ربه سبحانه کما یعطل غیره.

فان قلت ما فائده تعدد الاجنحه فی الملائکه و زیادتها علی المعتاد و هو الجناحین قلت یجوز ان یکون لزیاده القدره و القوه علی الطیران و المسارعه الی قطع المسافات السماویه، فان الوحی الذی یتلقاه جبرئیل من العرش و حوالیه فیسعی به الی النبی صلّی اللّه علیه و آله فیما هو اسرع من ارتداد طرف العین و غلظ کل سماء مسیره خمسمائه ام و بین کل سمائین مسیره خمسمائه عام علی ما تقدم، و یجوز ان یکون فایده التعدد ما روی ان صنفا من الملائکه لهم سته اجنحه فجناحان یلقون

ص:151

بهما اجسادهم، و جناحان یطیرون بهما فی الامر من امور اللّه و جناحان مرخیان علی وجوههم حیاء من اللّه، و حینئذ فکل جناحین لفائده من الفوائد، و بهذا یظهر فائده الجناح الثالث فی قوله أولی اجنحه مثنی و ثلاث و رباع فیکون الثالث لفائده أخری غیر الطیران، و اما محلّه فیجوز ان یکون فی وسط الظهر بین الجناحین یمدها قوه.

و اما فی جانب الکثره فلا یعلم عددهم سواه و فی الخبر عن الصادق علیه السّلام و قد سأل عن الملائکه أکثر بنوا آدم، فقال و الذی نفسی بیده لملائکه اللّه فی السموات اکثر من عدد التراب فی الارض، و ما فی السماء موضع قدم الا و فیها ملک یسبحه و یقدسه، و لا فی الارض شجر و لا مدر الا و فیها ملک موکّل یأتی اللّه کل یوم بعملها و ما منهم احد الا و یقرّ کل یوم بولایتنا اهل البیت و یستغفر لمحبینا، و یلعن اعدائنا و یسأل اللّه تعالی ان ینزل علیهم العذاب، و یکفی بهم کثره ان مع کل قطره مطر ملکا یضعها الموضع المأمون به و لا یصعد الی السماء الی یوم القیامه، بل یبقون فی الارض یسبحون اللّه و یقدسونه و ثوابه لشیعه اهل البیت، و فی الروایات ان اکثر اماکنهم المساجد.

و اعلم ان الملائکه علی کثرتهم لا یخلو احد منهم من خدمه خاصه، و کل منهم له مقام معلوم کما حکاه تعالی عنهم، و ما منّا الا له مقام معلوم، و هو مقام فی السموات فان کل جماعه منهم له مکان خاص و عباده خاصه و المثل و للّه الامثال العلیا، کما ان السلطان له اتباع و کل صنف منهم قد و کلّ بخدمه فمنهم من اولاه علی رعیته للحمایه و الحراسه و الاطلاع علی ما یأتون و یذرون، و جماعه نسبهم الیه لکن علی طریق التشریک بخدمه رعیته کالوزیر و اضرابه، و جماعه منهم اختصهم به من غیر شرکه، و ذلک کاصحاب السلطان المخصوصین لدیه، و من ذلک انقسمت الملائکه الی ملائکه کروبیین أی مقربین لدیه، ذوی قوه علی امتثال اوامره من التقدیس مأخوذ من الکرب و هو القوه او من الکرب و هو الحزن لشده خوفهم من جنابه تعالی، و ذلک انه کلما زید فی قرب الوزیر زید فی خوفه من السلطان لاطلاعه علی حقایق بطشه، و الی ملائکه روحانیین أی انهم یشبهون الارواح فی اللطافه فهم الطف من باقی الملائکه، و هؤلاء النوعان هما سادات الملائکه و هما المشار الیهم فی الحدیث الصحیح عن الصادق علیه السّلام قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مررنا لیلیه المعراج بملائکه من ملائکه اللّه عز و جل خلقهم اللّه کیف شاء و وضع وجوههم کیف شاء لیس شیء من اطباق وجوههم الا و هو یسبح اللّه و یحمده من کل ناحیه بأصوات مختلفه اصواتهم مرتفعه بالتسبیح و البکاء من خشیه اللّه فسألت جبرئیل عنهم فقال کما تری خلقوا، ان الملک منهم الی جنب صاحبه ما کلمه قطّ، و لا رفعوا رؤسهم الی ما فوقهم و لا خفضوها الی ما تحتهم خوفا من اللّه و خشوعا فسلّمت علیهم فردوا علیّ ایماء برؤسهم لا ینظرون الیّ من الخشوع، فقال لهم جبرئیل هذا محمد نبی الرحمه ارسله اللّه الی العباد رسولا و نبیا و هو خاتم النبیین

ص:152

و سیدهم أ فلا تکلمونه قال فلما سمعوا ذلک من جبرئیل أقبلوا علیّ بالسلام و بشرونی و اکرمونی بالخیر لی و لامتی.

و اما سبب تفاوت مراتبهم فی القرب و البعد فقد ورد فی الروایات عن الصادق علیه السّلام ان اللّه سبحانه عرض ولایتنا علی الملائکه فمن بادر الیها و عقد قلبه علیها صار من المقربین و سیأتی ان انواع المخلوقات انما صارت نوعین لهذا، و من هذا قال جبرئیل علیه السّلام أقرب الخلق الی اللّه انا و اسرافیل، و قسم منهم قد شرکوا فی الخدمات، فمنهم ملائکه العرش قال سبحانه الذین حملون العرش و من حوله یسبحون بحمد ربهم و یؤمنون به یستغفرون للذین آمنوا، و منهم جبرئیل علیه السّلام فأنه السفیر بین اللّه و انبیائه و هی الساعی فی تبلیغ الوحی.

فان قلت اخبرنی کیف یتلقی جبرئیل الوحی الالهی و کیف یبلغه قلت قد ورد فی الاخبار علی وجوه:

الاول ما روی ان جبرئیل علیه السّلام قال لرسول اللّه علیه السّلام فی وصف اسرافیل هذا حاجب الرب و أقرب خلق اللّه منه، و اللوح بین عینیه من یاقوته حمراء، فاذا تکلم الرب تبارک و تعالی بالوحی ضرب اللوح جبینه فنظر فیه، ثم القی الینا نسعی به فی السموات و الارض، و الثانی ما روی ایضا أنه قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لجبرئیل علیه السّلام من أین تأخذ الوحی قال آخذه من اسرافیل، قال و من أین یأخذه اسرافیل قال یأخذه من ملک فوقه من الروحانیین، قل و من أین یأخذه ذلک الملک، قال یقذف فی قلبه قذفا.

الثالث ما ورد فی الاسانید النقیه حدّث به الصادق علیه السّلام عن ابیه عن جده عن علی بن الحسین عن الحسین بن علی عن علی بن ابی طالب علیهم السّلام عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عن جبرئیل عن میکائیل عن اسرافیل عن اللوح عن القلم عن اللّه تبارک و تعالی قال ولایه علی بن ابی طالب حصنی من دخله أمن من عذابی، و هذا الاختلاف منزّل علی تعدد الکیفیات و ینبغی ان یراد باللوح و القلم فی هذا السند الملکان فأنه قد ورد لهما فی الاخبار معان متعدده و ثم ذهب الصدوق طاب ثراه فی اعتقاداته الی ان اللوح و القلم ملکان، و الحق ان هذا من جمله معانیهما و قوله علیه السّلام فی الحدیث السابق من یاقوته حمراء من جمله معانیه ایضا و من هذا النوع الملکی الروح، و هو المراد من قوله سبحانه یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلرُّوحِ قُلِ اَلرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنَ اَلْعِلْمِ إِلاّٰ قَلِیلاً ، علی ما فی الروایات الصحیحه.

منها ما رواه الصفار عن هشام بن سالم قال سمعت ابا عبد اللّه علیه السّلام یقول یسألونک عن الروح قل الروح من امر ربی، قال خلق اعظم من جبرئیل و میکائیل لم یکن مع احد ممن مضی غیر محمد صلّی اللّه علیه و آله و هو مع الائمه علیهم السّلام یرفقهم و یسددهم و لیس کلما طلب وجد، و عن امیر

ص:153

المؤمنین علیه السّلام ان له سبعین الف وجه لکل وجه سبعون الف لسان لکل لسان سبعون الف لغه یسبح اللّه تعالی بتلک اللغات کلها یخلق اللّه تعالی بکل تسبیحه ملکا یطیر مع الملائکه الی یوم القیامه، و لم یخلق اللّه خلقا اعظم من الروح غیر العرش و لو شاء ان یبلغ السموات السبع و الارضین السبع بلقمه واحده لفعل، و عن الصادق علیه السّلام ان الملائکه تقف کلها فی صف واحد یوم القیامه و یقف هو فی صف و هذا النوع یجوز ان یکون منحصرا فی فرد و یجوز ان یکون متعدد الافراد و کل فرد منه متعبد بنوع خاص من التعبدات و من هذا النوع میکائیل علیه السّلام سمی به لانه یکیل السحاب من ماء البحر و یرسل معه جماعه من الملائکه الی الموضع الذی امر فیه.

و روی الصدوق طاب ثراه عن جعفر بن البختری عن الصادق علیه السّلام قال ان اللّه تبارک و تعالی اذا اراد ان ینفع بالمطر امر السحاب ان یأخذ الماء من تحت العرش، و اذا لم یرد النبات امر السحاب فأخذ الماء من البحر، قیل ان ماء البحر مالح، قال ان السحاب یعذبه فهذا الحدیث دالّ علی ان مار المطر یأتی من اماکن مختلفه لمصالح کثیره، و قد تقدم ان المطر الذی یکون اوائل المطر یجیء من تحت العرس، و قال النبی صلّی اللّه علیه و آله ما اتی علی أهل الدنیا یوم واحد منذ خلقها اللّه عز و جل الا و السماء فیها تمطر فیجعل اللّه ذلک حیث یشاء و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ما خرجت ریح قطّ الا بمکیال الا زمن عاد، فانها عتت علی خزّانها فخرجت فی مثل خرق الابره فأهلکت قوم عاد، و ما نزل مطر قطّ الا بوزن الا زمن نوح علیه السّلام فانه عتی علی خزّانه فخرج مقل خرق الابره فأغرق اللّه فیه قوم نوح.

اقول هذا العتو منهما انما هو غضب اللّه سبحانه فان قلت کیف یکون مثل خرق الابره من الماء و الهوی باعثا لغرق آلاف من الناس و اهلاکهم، قلت یجوز ان یکون الضمیر فی قوله فأغرق اللّه فیه راجعا الی الماء الذی قد خرج من الخزّان لاجل الغرق لا الی الماء العاتی وحده الذی هو خرق الابره، و یجوز ان یکون المراد بخرق الابره موضع خروج الماء العاتی لا قدر الماء الخارج و حینئذ فیکون قد خرج من مثل هذا المکان الضیق ماء کثیر و هواء کثیر فی مدّه کثیره، فکان بانضمامه الی ذلک الماء و الهوی باعثا لاهلاکهم و غرقهم، مع ان اللّه سبحانه قد أهلک العظیم بالحقیر و الکثیر بالقلیل فسبحان من هو قادر علی ان یدخل الدنیا فی بیضه من غیر ترقیق الدنیا و لا تعظیم للبیضه و جواب آخر فی الهوی رواه الکلینی طاب ثراه فی الروضه عن الباقر علیه السّلام فی حدیث قال فیه و اما الریح العقیم فانها ریح عذاب تخرج من تحت الارضین السبع، و ما خرجت منها ریح قطّ الا علی قوم عاد حین غضب اللّه علیهم فأمر الخزّان ان یخرجوا منها علی قدر سعه الخاتم، قال فعتت علی الخزّان فخرج منها علی مقدار منخر الثور تغیظا منها علی قوم عاد فضجّ الخزان الی اللّه عز و جل من ذلک فقالوا ربنا انها قد عتت عن امرنا انا نخاف ان تهلک

ص:154

من لم یعصک من خلقک و عمّار بلادک فبعث اللّه عز و جل الیها جبرئیل فأستقبلها بجناحه فردها الی موضعها، و قال لها اخرجی علی ما امرت به و اهلکی قوم عاد و من کان بحضرتهم و حینئذ فیجوز ان یکون فی الماء مثل ذلک کما لا یخفی.

و قال امیر المؤمنین علیه السّلام السحاب غربال المطر لو لا ذلک لافسد کل شیء وقع علیه و سأل ابو بصیر ابا عبد اللّه علیه السّلام عن الرعد أی شیء یقول، قال انه بمنزله الرجل یکون فی الابل فیزجرها های های (ها هی ها هی خ ل) کهیئه ذلک قال قلت جعلت فداک فما حال البرق قال مخاریق الملائکه تضرب السحاب فتسوقه الی الموضع الذی قضی اللّه عز و جل فیه المطر، و قال علیه السّلام الرعد صوت الملک و البرق سوطه و روی ان الرعد صوت ملک اکبر من الذباب و اصغر من الزنبور فینبغی لمن سمع صوت الرعد ان یقول سبحان من سیبّح الرعد بحمده و الملائکه من خیفته و قد ذکر الحکماء للامطار و الرعد و البرق اسبابا أخری سیأتی ان شاء اللّه تعالی، و من الملائکه کتّاب الاعمال فأنه سبحانه بمقتضی حکمته لضبط اعمال الخلایق و افعالهم و اقوالهم و کلّ علی کلّ واحد ملکین یکتبان اعماله کما قال سبحانه مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ، فرقیب کاتب الحسنات علی یمین المکلّف و عتید کاتب السیّات معه علی یساره و سیأتی تمام الکلام فیهما ان شاء اللّه تعالی عند انوار المکلفین.

و من انواع الملائکه ملائکه قد و کلّ اللّه کل واحد منهم بحراسه ابن آدم من التردی فی الابار او مواضع الهلاک او السباع، فاذا جاء الاجل بعّدوا عنه و قالوا أنت و هو و منهم من وکّله اللّه سبحانه بحراسه ثمر الاشجاء و حمل النخیل عن الدواب و الافات و لذا کره البول و الغایط تحت الاشجار المثمره لمکان الملائکه، و من ثم قال الصادق علیه السّلام أ لا تری ان للشجره إنسا وقت الثمره، و هذا الانس بالملائکه و منهم من یسکن الهوی و من ثم ورد النهی من صاحب الشرع بکراهه تطمیح البول فی الهوی، و منهم من یسکن المیاه، و من ثم کره البول فی الماء مطلقا، و کره ایضا دخول المیاه بغیر ازار لمکان سکانه من الملائکه، و منهم جماعه ملازمون الابواب و المساجد یکتبون اوّل داخل و آخر خارج، و منهم جماعه ورد فی الروایات ان الانسان اذا اراد زیاره مولانا الحسین علیه السّلام بعث اللّه الیه جماعه من الملائکه لاعانته علی قضاء حوائجه و یشیعونه ذهابا و ایابا، و یلازمون عتبه بابه اذا رجع و ثواب تقدیسهم له، فاذا مات لازموه فی قبره للانس و خرجوا معه من قبره الی ارض القیامه.

و منهم من هو بصوره الدیک روی الصدوق طاب ثراه باسناده الی ابن عباس قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ان للّه تبارک و تعالی دیکا رجلاه فی تخوج الارض السابعه و رأسه عند العرش ثانی عنقه تحت العرش و ملک من ملائکه اللّه عز و جل خلقه اللّه تبارک و تعالی رجلاه فی تخوم الارض

ص:155

السابعه السفلی مضی مصعدا فیها مدی الارضین حتی خرج منها الی افق السماء ثم مضی فیها مصعدا حتی انتهی قرنه الی العرش، و هو یقول سبحانک ربی، و لذلک الدیک جناحان اذا نشرهما جاوز المشرق و المغرب، فاذا کان فی آخر اللیل نشر جناحیه و خفق بهما و صرخ بالتسبیح یقول سبحان الملک القدوس الکبیر المتعال القدوس لا اله الا هو الحی القیوم، فاذا فعل ذلک سبحت دیکه الارض کلها و خفقت باجنحتها و أخذت فی الصراخ، فاذا سکن ذلک الدیک فی السماء سکنت الدیکه فی الارض فاذا کان فی بعض السحر نشر جناحیه فجاوز المشرق و المغرب، و خفق بهما و صرخ بالتسبیح فیقول سبحان اللّه العظیم سبحان اللّه العزیز القهار، سبحان رب العرش المجید سبحان رب العرش الرفیع، فاذا فعل ذلک سبّحت دیکه الارض فاذا هاج هاجت الدیکه فی الارض تجاوبه بالتسبیح و التقدیس للّه عز و جل و لذلک الدیک ریش ابیض کأشد بیاض ما رأیته قط، و له زغب اخضر تحت ریشه الابیض کأشد خضره ما رأیتها قط، فما زلت مشتاقا الی ان انظر الی ریش ذلک الدیک.

و روی عن النبی صلّی اللّه علیه و آله قال ان اللّه تبارک و تعالی ملکا من الملائکه نصف جسده الا علی نار و نصفه الاسفل ثلج، فلا النار تذیب الثلج و لا الثلج یطفئ النار، و هو قائم ینادی بصوت له رفیع سبحان اللّه الذی کفّ حرّ هذه النار فلا تذیب هذا الثلج، و کفّ برد هذا الثلج فلا یطفئ حر النار، اللهم مؤلفا بین الثلج و النار ألّف بین قلوب عبادک المؤمنین علی طاعتک.

و روی ایضا باسناده الی ابن نباته قال جاء ابن الکوا الی امیر المؤمنین علیه السّلام فقال یا امیر المؤمنین و اللّه ان فی کتاب اللّه عز و جل لآیه قد افسدت علیّ قلبی و شککتنی فی دینی فقال له علیه السّلام ثکلتک امک و عدمتک و ما تلک الایه قال قول اللّه عز و جل وَ اَلطَّیْرُ صَافّٰاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ فقال له امیر المؤمنین علیه السّلام یا ابن الکوا ان اللّه تبارک و تعالی خلق الملائکه فی صور شتی، ان للّه تبارک و تعالی ملکا فی صوره الدیک ابح اشهب براثته فی الارض السابعه السفلی، و عر مثنی تحت العرش له جناحان جناح فی المشرق و جناح فی المغرب، واحد من نار و الاخر من ثلج فاذا حضرت وقت الصلوه قام علی براثته ثم رفع عنقه من تحت العرش ثم صفق بجناحیه کما تصفق الدیوک فی منازلکم فلا الذی من النار یذیب الثلج و لا الذی من الثلج یطفی النار فینادی اشهد ان لا اله الا اللّه وحده لا شریک له و اشهد ان محمدا سید النبیین و ان وصیه سید الوصیین، و ان اللّه سبّوح قدوس رب الملائکه و الروح، قال فتخفق الدیکه بأجنحتها فی منازلکم فتجیبه علی قوله و هو قوله عز و جل وَ اَلطَّیْرُ صَافّٰاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ و تسبیحه من الدیکه فی الارض و بالجمله فهم مما لا تتناهی انواعهم و سیأتی بعض انواعهم ان شاء اللّه تعالی فی تضاعیف هذا الکتاب.

ص:156

و الحاصل ان لکل نوع منهم مقاما من التکلیف و اما حدّهم فی عالم الملکوت الذی لا یتعدونه ففی الروایات عن ابن عباس ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لما اسری به الی السماء انتهی به جبرئیل الی نهر یقال له النور، و هو قول اللّه عز و جل و خلق الظلمات و النور فلما انتهی به الی ذلک النهر فقال له جبرئیل اعبر یا محمد علی برکه اللّه فقد نوّر اللّه لک بصرک و مدّ لک املک، فأن هذا نهر لم یعبره أحد لا ملک مقرّب و لا نبی مرسل غیر ان لی فی کل یوم اغتماسه فیه ثم أخرج منه فأنفض اجنحتی، فلیس من قطره تقطر من اجنحتی الا خلق اللّه تبارک و تعالی منها ملکا مقربا له عشرون الف وجه و اربعون الف لسان فی کل لسان یلفظ بلغه لا یفقهها اللسان الاخر، فبر برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حتی انتهی الی الحجب و الحجب خمسمائه جحاب، من حجاب الی حجاب مسیره خمسمائه عام، ثم قال تقدّم یا محمد فقال له جبرئیل و لم لا تکون معی، قال لیس لی ان اجوز هذا المکان فتقدم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ما شاء اللّه ان یتقدم حتی سمع ما قال الرب تبارک و تعالی انا المحمود و انت محمد شققت اسمک من اسمی فمن وصلک وصلته و من قطعک بتکته انزل علی عبادی فأخبرهم بکرامتی ایاک، و انی لم ابعث نبیا الا جعلت له وزیرا و انک رسولی و ان علیا وزیرک فهبط رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و کره ان یحدّث الناس بشیء کراهه ان یتهموه لانهم کانوا حدیثی عهد و الجاهلیه و الخبر طویل.

اقول هذا النهر انما هو فوق العرش، و ایضا قد سأل الصادق علیه السّلام ما فضل جدّک علی سلیمان بن داود الذی سخر له الریح غدوّها شهر و رواحها شهر، فقال علیه السّلام ان سلیمان کان یقطع الشهرین بیوم واحد و اما جدی فقد قطع مسیر خمسین الف سنه بساعه واحده، و لما رجع الی لحافه کان حارا لم یبرد لقصر زمان سفره، و من العرش الی الارض لا یبلغ هذه المسافه اذا عرفت هذا کله.

فاعلم ان الاخبار قد تظافرت بأن الملائکه طعامهم التحمید و شرابهم التقدیس، و لیس لهم شهوه الحیوان و لا میل الی انواع اللذات الدنیویه، فاذا کان اللّه قد خلقهم علی هذا المنوال فما لهم من الفضل فی انفسهم حتی یفضلوا غیرهم من صلحاء المؤمنین علی ان المعتزله و ابا عبد اللّه الحلیمی و القاضی ابا بکر من الاشاعره ذهبوا الی تفضیل الملائکه العلویین علی الانبیاء علیهم السّلام، و اما الملائکه السفلیه فلا خلاف فی تفضیل الانبیاء علیهم.

قلت قد اشکل هذا المعنی علی جماعه من الاصحاب حتی ان شیخنا المعاصر ادام اللّه ایامه ذهب الی ان الملائکه لهم نوع من المیل الی اللذات الحسیه لکنهم یجاهدون انفسهم و یمنعونها عن الارادات البشریه حتی یکون لهم جزیل من الثواب و یستحقوا محامد الثنا و التفضیل، و الجواب التحقیقی عند هذا القاصر غیر هذا، و حاصله ان اللّه سبحانه قد اقدر الملائکه علی انواع

ص:157

العبادات کما اقدر البشر علیها و ان کان قوه الملائکه علی العبادات اشدّ و اکثر، و البشر مع قدرتهم علی اکثر انواع العبادات من الواجبات و السنن قد فتروا عنها و اقبلوا علی ترکها، و اما الملائکه فقد اقبلوا علی فعلها، و الاتیان بما وصلت الیه قدرتهم، و مع هذا قد صارت العبادات مستلذه عندهم کاستلذاذ الاکل و الشرب عندنا، فهم یأتون بکل ما یقدرون من انواع العبادات علی وجه الاستلذاذ و نحن انما نأتی ببعض ما نقدر علی وجه التکلیف و المشقه و الخوف من العقاب فهم فضلونا باتیانهم بافعال یمکنهم ترکها فلم یترکوها، و من ثم قد وقع من بعضهم الترک حتی عوقب علیه فاحترقت اجنحته و سقط من مقامه کما وقع الملک الذی وقع من السماء فی زمن ادریس علیه السّلام حتی لجاء الی ادریس علیه السّلام فدعی له فرجع الی مقامه، و کالملک الذی فتر عن العباده فی عصر النبی صلّی اللّه علیه و آله فسقط ایضا من عالم الملکوت و لجأ الی الحسین علیه السّلام فتمسح به و رجع ببرکه الحسین علیه السّلام الی مقامه.

و اما الانبیاء و الائمه علیهم السّلام فهم قد فعلوا افعال الملائکه مع اتصافهم بالقوی الحیوانیه، فهم افضل من الملائکه کما انعقد علیه اجماعنا، و من ثم کان العامل منا بما یطیق من انواع العبادات افضل من الملائکه کما ذهب الیه بعض الاصحاب و دلّت علیه بعض الاخبار.

نور ملوکتی

فی بعض ما فی عالم الملکوت

فنقول روی الصدوق (ره) باسناده الی الرضا علیه السّلام عن علی علیه السّلام قال دخلت انا و فاطمه علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فوجدناه یبکی بکاء شدیدا فقلت فداک ابی و امی یا رسول اللّه ما الذی أبکاک فقال یا علی لیله اسری بی الی السماء رأیت نساء امتی فی عذاب شدید فأنکرت شأنهنّ فبکیت لما رأیت من شده عذابهن، رأیت امرأه معلقه بشعرها یغلی دماغ رأسها، و رأیت امرأه معلقه بلسانها و الحمیم یصبّ فی حلقها و رأیت امرأه معلقه بثدییها و رأیت امرأه تأکل لحم جسدها و النار توقد من تحتها، و رأیت امرأه قد شدّت رجلاها الی یدیها و قد سلّط علیها الحیّات و العقارب، و رأیت امرأه صمّاء عمیاء خرساء فی تابوت من نار یخرج دماغ راسها من منخرها و بدنها منقطع من الجذام و البرص و رأیت امرأه یقرض لحمها بالمقاریض و رأیت امرأه معلقه برجلیها فی تنور من نار و رأیت امرأه یحرق وجهها و یداها و هی تأکل امعاءها و رأیت امرأه رأسها رأس خنزیر و بدنها بدن حمار و علیها الف الف لون من العذاب، و رأیت امرأه علی صوره الکلب و النار تدخل فی دبرها و تخرج من فیها، و الملائکه یضربون راسها و یدیها بمقامع من نار،

ص:158

فقالت فاطمه علیها السّلام حبیب و قرّه عینی اخبرنی ما کان عملهنّ حتی وضع اللّه علیهنّ العذاب فقال یا بنیتی:

اما المعلقه بشعرها فانها کانت لا تغطی شعرها من الرجال، و اما المعلقه بلسانها فانها کانت تؤذی زوجها، و اما المعلقه بثدییها فانها کانت تمتنع من فراش زوجها، و اما التی علقت برجلها فانها کانت تخرج من بیتها بغیر اذن زوجها، و اما التی کانت تأکل لحم جسدها فانها کانت تزیّن بدنها للناس، و اما التی شدّت یداها الی رجلیها و سلّط علیها الحیات و العقارب فانها کانت قذره الوضوء قذره الثیاب و کانت لا تغتسل من الجنابه و الحیض و لا تتنظف و کانت تستهین بالصلوه، و اما العمیاء الصماء الخرساء فانها کانت تلد من الزنا فتعلقه فی عنق زوجها، و اما التی تقرض لحمها بالمقاریض فانها کانت تعرض نفسها علی الرجال، و اما التی کانت یحرق وجهها و یداها و هی تأکل امعائها فأنها کانت قوّاده و اما التی کانت رأسها راس الخنزیر و بدنها بدن الحمار فانها کانت نمامه کذابه، و اما التی علی صوره الکلب و النار تدخل فی دبرها و تخرج من فیها فأنها کانت قینه (1)نواحه حاسده ثم قال ویل لامرأه أغضبت زوجها و طوبی لامرأه رضی عنها زوجها.

فان قلت اکشف لنا عن حقیقه هؤلاء المعذبات أ هنّ فی الارض أم فی السماء و اذا کنّ فی السموات ما حقیقه هذا المرئی منهنّ، قلت اما ما وقع فی هذا الحدیث و فی کل ما روی فی معناه من قوله صلّی اللّه علیه و آله رأیت لیله اسری بی و لم یقیّده فی مکان فالظاهر انه صلّی اللّه علیه و آله انما رآه فی الارض قبل صعوده السموات بل یکون فی عرض الطریق، فقد نقل فی الاخبار انه رأی اعاجیب کثیره و احوالا غریزه، و یؤیده ما رواه صاحب روضه الواعظین فی کلام طویل فی صفه المعراج، قال فیه ثم مضی مع جبرئیل علیه السّلام فمر علی قوم معلقین بعراقیبهم بکلالیب (2)من نار، فقال ما هؤلاء یا جبرئیل، فقال هؤلاء الذین اغناهم اللّه بالحلال فیبتغون الحرام، قال قال ثم مرّ علی قوم تخاط جلودهم بمخائط من نار فقال ما هؤلاء یا جبرئیل فقال هؤلاء الذین یأخذون عذره النساء بغیر حلّ ثم مضی، فمرّ علی رجل یرفع خرمه من حطب کلما لم یستطع ان یرفعها زاد فیها، فقال من هذا یا جبرئیل فقال هذا صاحب الدین یرید ان یقضی فاذا لم یستطع زاد علیه، ثم مضی حتی اذا کان بالجبل الشرقی من بیت المقدس وجد ریحا حاره و سمع صوتا، فقال ما هذه الریح یا جبرئیل التی اجد و ما هذا الصوت الذی اسمع، قال هذه جهنم فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله اعوذ باللّه من جهنم ثم وجد ریحا عن یمینه طیبه و سمع صوتا، فقال ما هذه الریح التی اجد و ما هذا الصوت

ص:159


1- 48) الاقینه الامه مغنیه کانت او غیر مغنیه.
2- 49) الکلالیب من الکلاب بالضم کتفاح خشبه او حدیده معوجه الرأس.

الذی اسمع، قال هذه الجنه فقال اسأل اللّه الجنه، قال ثم مضی حتی انتهی الی باب مدینه بیت المقدس، و فیها هرقل الحدیث، فان فی هذا تصریحا بکون ما رآه قبل الصعود.

و اما الذی وقع التصریح برؤیته فی السموات و هو کثیر، کما نقل فی ذلک الکتاب من قوله فلما انتهی الی باب السماء استفتح جبرئیل علیه السّلام فقالوا من هذا قال محمد قالوا نعم المجیء جاء فدخل فما مرّ علی ملاء من الملائکه الا سلموا علیه و دعوا له ثم مضی فمر علی شیخ قاعد تحت شجره و حوله اطفال، فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من هذا الشیخ یا جبرئیل قال هذا ابوک ابراهیم فقال ما هؤلاء الاطفال، فقال هؤلاء اطفال المؤمنین حوله یغذوهم ثم مضی فمرّ علی شیخ قاعد علی کرسی اذا نظر عن یمینه ضحک و فرح و اذا نظر عن یساره حزن و بکی فقال من هذا یا جبرئیل قال هذا ابو آدم اذا رأی من یدخل الجنه من ذریته ضحک و فرح، و اذا رأی من یدخل النار من ذریته حزن و بکی ثم مضی فمرّ علی ملک قاعد علی کرسی فسلّم علیه فلم یر منه من البشر ما رأی من الملائکه فقال یا جبرئیل ما مررت بأحد من الملائکه الا رأیت منه ما احب الا هذا فمن هذا الملک، قال هذا الملک خازن النار اما انه قد کان من احسن الملائکه بشرا و اطلقهم وجها فلما جعل خازن النار إطلّع فیها اطلاعه فرأی ما اعدّ اللّه فیها لاهلها فلم یضحک بعد ذلک و نقل غیر هذا ایضا.

و الجواب عن الکل واحد لکنه علی وجوه احدها ما روی عنه صلّی اللّه علیه و آله انه قال ان اللّه جلّ اسمه لما عرج بی الیه مثّل لی امتی فی الطین من اولها الی آخرها حتی انا اعرف بهم من احدهم بأخیه و علمنی الاسماء کلها فیکون هذا الذی رآه صلّی اللّه علیه و آله من التمثیلات الطینیه باعتبار ما یأول الیه حالهم، فان علمه صلّی اللّه علیه و آله مأخوذ من علم اللّه سبحانه و علمه بالاشیاء قبل وجودها کعلمه بها بعد وجودها فمثلت له الاشیاء قبل وجودها و شاهدها بعین العیان.

و ثانیها انه قد روی عن الصادق علیه السّلام فی تفسیر قوله علیه السّلام یا من اظهر الجمیل و ستر القبیح ان اللّه سبحانه خلق تمثالا فی السماء لکل انسان فی الارض یعمل مثل عمله فاذا عمل الانسان فی الارض عمر خیر عمل تمثاله مثل عمله فأظهر اللّه تعالی ذلک التمثال لاهل السموات یرونه فیعلمون ان ذلک الانسان یعمل ذلک العمل الحسن فشکرته الملائکه و استغفرت له و من هذا قال فی الحدیث القدسی اشکرنی ابن آدم فی ملائک اشکرک فی ملاء خیر منه اشکرک فی الانبیاء و المرسلین و الملائکه المقربین و هو عباره عن شکر الملائکه و الانبیاء و فی بعض الروایات انه سبحانه یخلق صوتا فی عالم الملکوت یشکر به ذلک الشاکر و قیل المراد بشکر اللّه سبحانه للعبد المجازات له علی الشکر و کل هذا حق لما ورد فی الحدیث القدسی ایضا من تقرب الیّ شبرا تقربت الیه ذراعا و من تقرب الیّ ذراعا تقربت الیه باعا، و هو یسبق من اراد السبق الیه و اذا شغل الانسان فی الارض بالمساوی و الاعمال القبیحه عمل ذلک التمثال ذلک العمل فیأمر اللّه سبحانه بملک یرخی

ص:160

علی ذک التمثال سترا حتی لا تراه الملائکه فهذا معنی یا من اظهر الجمیل و ستر القبیح و حینئذ فیکون صلّی اللّه علیه و آله قد کشف له عن تلک التمثالات لیله المعراج فرأی التمثال علی ما هو علیه من الاحوال المطابقه لذوی التمثال لان ذلک المعراج قد کان بعد مبعثه صلّی اللّه علیه و آله بخمس سنین فعملت نساء امته و رجالها ما رآه فی عالم الملکوت.

و ثالثها ان یکون حکمته تعالی قد اقتضت ان بعض هذه الامه ینتقلون بعد الموت اما بهذه الابدان الجسمانیه او القوالب المثالیه الی جنه السموات و نارها و هما جنه الاخره و نارها و اما جنه الدنیا و نارها فهما فی الارض کما سیأتی بیانها ان شاء اللّه تعالی کما ان آدم و ابراهیم و موسی و ادریس قد انتقلوا الی السموات و الجنان بهذه الابدان فیکون صلّی اللّه علیه و آله قد شاهد المعذبین فی نار السموات و هی نار الاخره کما روی انه صلّی اللّه علیه و آله قال لجبرئیل فی لیله المعراج و هو فی السموات یا جبرئیل اطّلعنی علی النار اراها، فقال یا رسول اللّه لا تطیق النظر الیها فستأذن مالک خازن النار فکشف له الغطا عن تنور منها فثار منه دخان احاط بالسموات کلها سواده فغشی علی النبی صلّی اللّه علیه و آله فوضع الغطا علی التنور فأفاق و ما تضمنه الحدیث السابق من قوله یرفع خرمه الحطب الحدیث فینبغی ان یحمل علی من لم یکن له عزم علی اداء الدین کما ورد فی حدیث آخر، و یجوز حمله علی من اسدان و لم یکن له وجه مال لادائه فان جماعه من الاصحاب ذهبوا الی عدم جواز الاستدانه لمثل هذا و قدموا علیه السؤال بالکفّ و ان لم یکن من اهله لقوله علیه السّلام الدین مفکّره باللیل مذّله بالنهار، قضاء فی الدنیا و قضاء فی الاخره لانه یؤخذ من حسنات المدیون لصاحب الدین و ان لم یکن له حسنات أخذ من ذنوب صاحب الدین و وضعت فی عنق المدیون و هو احد معانی قوله سبحانه لَیَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ و من جمله ما فی السموات الانبیاء علیهم السّلام اما ارواحهم بناء علی عدم تجرد الارواح کما هو القول الاظهر، او مع الاجساد المثالیه او هذه الاجسام بعینها فان الارض لا تأکل لحوم الانبیاء و لا اوصیاءهم علیهم السّلام.

روی الصدوق عن الصادق علیه السّلام ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لما اسری به امره ربه بخمسین صلاه فمرّ علی النبیین نبی نبی لا یسألونه عن شیء حتی انتهی الی موسی بن عمران علیه السّلام فقال بأی شیء امرک ربک فقال بخمسین صلاه فقال موسی سل ربک التخفیف فان امتک لا تطیق ذلک فسأل ربه فحطّ عنه عشرا ثم مرّ بالنبیین نبی نبی لا یسألونه عن شیء حتی مرّ بموسی بن عمران علیه السّلام فقال بأی شیء امرک ربک فقال بأربعین صلاه فقال سل ربک التخفیف فان امتک لا تطیق ذلک، فسأل ربه فحطّ عنه عشرا ثم مرّ بالنبیین نبی نبی لا یسألونه عن شیء حتی مرّ بموسی بن عمران علیه السّلام فقال بأی شیء امرک ربک فقال بثلاثین صلاه، فقال سل ربک التخفیف فان امتک لا تطیق ذلک، فسأل ربه عز و جل فحطّ عنه عشرا ثم مر بالنبیین نبی نبی لا یسألونه عن شیء حتی مرّ بموسی بن

ص:161

عمران علیه السّلام فقال بأی شیء امرک ربک فقال بعشرین صلاه فقال سل ربک التخفیف فان امتک لا تطیق ذلک، فسأل ربه عز و جل فحطّ عنه عشرا ثم مرّ بالنبیین نبی نبی لا یسألونه عن شیء حتی مرّ بموسی علیه السّلام فقال بأی شیء امرک ربک فقال بعشر صلوات، فقال سل ربک التخفیف فان امتک لا تطیق ذلک فانی جئت الی بنی اسرائیل بما افترض اللّه عز و جل علیهم فلم یأخذوا به و لم یقرّوا علیه فسأل النبی صلّی اللّه علیه و آله ربه عز و جل فخفف عنها فجعلها خمسا ثم مرّ بالنبیین نبی نبی لا یسألونه حتی مر بموسی علیه السّلام فقال له بأی شیء امرک ربک فقال بخمس صلوات فقال اسئل ربک التخفیف عن امتک فان امتک لا تطیق ذلک فقال انی لاستحی ان اعود الی ربی فجاء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بخمس صلوات و قال رسول اللّه صلوات اللّه علیه و آله جزء اللّه موسی بن عمران عن امتی خیرا فلما هبط الی الارض نزل علیه جبرئیل فقال یا محمد ان ربک یقرئک السّلام فیقول انها خمس بخمسین ما یبدّل القول لدی و ما انا بظلام للعبید اقول وجه کونها بخمسین ان الحسنه بعشر فخمس بخمسین.

و من السماویات البیت المعموم و هو بیت فی السماء الرابعه بحیال الکعبه تعمره الملائکه بالطواف مثل الکعبه و هو المروی عن امیر المؤمنین علیه السّلام و فی الصحیح عن الصادق علیه السّلام انه فی السماء السابعه یدخله کل یوم سبعون الف ملک لا یعودون الیه ابدا، و روی عن النبی صلّی اللّه علیه و آله انه فی السماء الدنیا و فی السماء الرابعه نهر یقال له الحیوان یدخل فیه جبرئیل علیه السّلام کل یوم طلعت فیه الشمس و اذا خرج انتفض انتفاضه جرت منه سبعون الف قطره فیخلق اللّه من کل قطره ملکا یؤمرون ان یؤتوا البیت المعمور فیصّلون فیه ثم لا یعودون الیه ابدا و هو اول مسجد وضع للعباده فی الارض فلما خلقت الکعبه شرّفها اللّه تعالی رفع الی حیالها، و یجوز ان یکون وجه حمل البیت المعمور علی الجنس فیکون فی کل واحده من السموات المذکوره بیت للطواف مثل الکعبه بالنسبه الی اهل الارض یسمی البیت المعمور، و لشرفه عند خالقه اقسم به فقال و البیت المعمور و السقف المرفوع و یؤیده ما روی عن الرضا علیه السّلام ان اللّه سبحانه وضع فی السماء الرابعه بیتا بحذاء العرش، یسمی الصراخ ثم وضع فی السماء الدنیا بیتا یسمی المعمور بحذا الصراخ ثم وضع هذا البیت بحذاء البیت المعمور الحدیث.

و منها البحار روی شیخنا الصدوق (ره) باسناده الی ابن درّاج قال سألت ابا عبد اللّه علیه السّلام هل فی السماء بحار قال نعم اخبرنی ابی عن ابیه عن جدّه علیهم السّلام قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ان فی السموات السبع لبحارا عمق احدها مسیره خمسمائه عام، فیها ملائکه قیام منذ خلقهم اللّه عز و جل و الماء الی رکبهم لیس فیهم ملک الا و له الف و اربعمائه جناح فی کل جناح اربعه وجوه فی کل وجه اربعه افواه فی کل فم اربعه السن لیس فیها جناح و لا وجه و لا لسان و لا فم الا

ص:162

و هو یسبح اللّه عز و جل بتسبیح لا یشبه نوع منه صاحبه، اقول واحد منها فسر البحر المسجور أی الممتلئ ماء او حراره او غضبا علی اهل المعاصی.

نور یکشف عن مکان الجنه و النار الاخرویتان

اعلم ان الامامیه رضوان اللّه علیهم قد اجمعوا استنادا الی ظاهر الآیات و الاخبار المتواتره علی کون الجنه و النار مخلوقتین الان (1)و قصه آدم و حوا و اسکانهما الجنه و اخراجهما عنها و قوله تعالی أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ و أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ و غیر ذلک من الآیات شواهد صدق علیه.

و ام جمهور مخالفینا فذهب الاشاعره و ابو علی الجبائی و بشر بن المعتمر و ابو الحسین البصری من المعتزله الی انهما مخلوقتان الان کما قلنا، و انکره اکثر المعتزله کابی هاشم و عبد الجبار و عباد الصمری و ضرار بن عمرو تعویلا علی العقل و النقل اما الاول فمبناه علی امتناع الخرق و الالتیام علی الافلاک و هو اضعف من غزل العنکبوت و اما الثانی فقوله تعالی عَرْضُهَا اَلسَّمٰاوٰاتُ و الارض و هذا یقتضی ان لا یوجد الا بعد فناء السموات و الارض فی القیامه و الجواب عن هذا قد روی عن الرضا علیه السّلام و ذلک انه قد سأل عن هذا بان عرضها اذا کان کعرض السموات و الارض فالان این تکون فقال علیه السّلام انها لیست فی السموات و لا فی الارض و لکن فوق السموات و سقفها العرش فعلی هذا یکون ارضها محدّب الکرسی، فتکون تحت العرش و فوق الکرسی و قد دخلها النبی صلّی اللّه علیه و آله لیله المعراج و اکل منها تفاحه، و لما أتی منزله قارب خدیجه فحملت بفاطمه فکانت النطفه من تلک التفاحه و منها کان حمره وجوه الائمه علیهم السّلام و کان النبی صلّی اللّه علیه و آله اذا اراد ان یشمّ رائحه الجنه و تفاحها أتی الی فاطمه و شمها و قبلها، و من ثم حسدتها عائشه علی هذا المعنی و اضمرت لها عداوتها و عداوه زوجها و اولادها و لما مضی النبی صلّی اللّه علیه و آله اظهرت نار نفاقها فجهزت العساکر و جمعت الجموع حتی خذلت و غلبت و ظفر اللّه المسلمین علی عساکرها کما سمعت.

ص:163


1- 50) و خالف عن الامامیه فی هذا الاعتقاد سیدنا الاعظم السید الشریف الرضی جامع نهج البلاغه المتوفی سنه (406) ه قال فی الجزء الخامس من کتابه حقائق التاویل فی متشابه التنزیل [1]ما هذا لفظه (فصل فی ذکر الجنه و النار هل هما مخلوقتان الان ام تخلقان بعد فناء العباد و قد اختلف العلماء فی ذلک فمنهم من قال هما الان مخلوقتان و قال بعضهم: ان الجنه [2]خاصه مخلوقه و الصحیح انهما تخلقان بعد الخ ص 245 ط نجف و الی هذا القول مال اخیه رئیس المذهب السید الشریف المرتضی علم الهدی قدس سره و لکن القول الحق مال اخیه رئیس المذهب السید الشریف المرتضی علم الهدی قدس سره و لکن القول الحق هو ما ذهب الیه المصنف ره.

و اما نار الاخره فهی فی السماء ایضا و قد استفاضت الاخبار بالدلاله علیه و قد شاهدها النبی صلّی اللّه علیه و آله لیله المعراج، و قد حصل له فزع عظیم من هول ما شاهده منها کما تقدم الا انها تحت الجنه و ظاهر الاخبار انها فی السماء الرابعه و قد رآها ادریس النبی علیه السّلام و دخلها لحظه، و کانت علیه بردا و سلاما، و سیأتی تمامه فی مکانه ان شاء اللّه و هذه الجنه و النار السماویتان غیر الجنه و النار المخلوقتین فی الارض لعالم البرزخ لعذاب الفاسقین و لنعیم المؤمنین، فان جنه الدنیا وادی السّلام فی ظهر الکوفه و نار البرزخ برهوت و هو واد فی حضر موت الیمن، و تفصیلهما یذکر فی محله ان شاء اللّه تعالی، فاذا کان یوم القیامه و طوی اللّه سبحانه بقدرته السموات کطیّ السجل و اعدمها و کذلک بدّل الارض کما قال یوم تبدل الارض غیر الارض و السموات مطویات فیومئذ ینزل الجنه و النار من مکانهما فتمون الجنه فی موضع السموات تتفاوت درجات اهلها بتفاوت اعمالهم فمسافه ارتفاع السموات کلها تکون من بعض درجات الجنه فتکون هذه الارض اسفل قیعان الجنه و درجاتها، و تنتهی فی العلو و الارتفاع الی ما فوق العرش فان اللّه سبحانه کما روی عن الصادقین علیهما السّلام یعطی المؤمن فی الجنه ما یقابل الدنیا مرّه، و روی سبعین مره هذا الاقل، و اما الاکثر فلا یعلم مقداره الا هو.

و اما النار فاذا نزلت یوم القیامه مکانها طبقات الارض و تتفاوت طبقاتها فی العمق علی قدر تفاوت المعاصی فیکون اسفل الجنه اعلی النار، لانه قد روی ان اهل الجنه لهم غرف تفتح بعض ابوابها الی النار، حتی یشاهدوا عذاب اهلها فتعظم نعمت اللّه فی اعینهم، فعند تلک المشاهده یقول لهم اهل النار افیضوا علینا مما افاض اللّه علیکم فیقول لهم اهل الجنه ان طعام الجنه و شرابها محرم علی الکافرین.

الباب الثانی

نور آدمی

فی ابتداء خلق ابینا آدم و امنا حوی علیهما السّلام

و ما یتبع ذلک روی القطب الراوندی و هو من اعظم محدثی الشیعه فی کتاب قصص الانبیاء علیهم السّلام باسناده الی الباقر علیه السّلام قال سأل امیر المؤمنین علیه السّلام هل کان فی الارض خلق من خلق اللّه تعالی یعبدون اللّه قبل آدم علیه السّلام و ذریته؟ فقال نعم قد کان فی السموات و الارض خلق من خلق اللّه تعالی یعبدون اللّه تعالی قبل آدم علیه السّلام و ذریته یقدسون اللّه و یسبحونه و یعظمونه باللیل و النهار، و لا یفترون فان اللّه عز و جل لما خلق الارضین خلقها قبل السموات ثم خلق الملائکه

ص:164

روحانیین لهم اجنحه یطیرون بها حیث شاء اللّه فأسکنهم فیما بین اطباق السموات یقدسونه اللیل و النهار و اصطفی منهم اسرافیل و میکائیل و جبرئیل.

ثم خلق عز و جل فی الارض الجن روحانیین لهم اجنحه فخلقهم دون خلق الملائکه و خفضهم ان یبلغوا مبلغ الملائکه فی الطیران و غیر ذلک فاسکنهم فیما بین اطباق الارضین السبع و فوقهنّ، یقدسون اللّه باللیل و النهار لا یفترون، ثم خلق خلقا دونهم لهم ابدان و ارواح بغیر اجنحه یأکلون و یشربون (1)سناس اشباه خلقهم اللّه و لیسوا بأنس و اسکنهم اوساط الارض علی ظهر الارض مع الجن یقدسون اللّه باللیل و النهار لا یفترون قال و کان الجن تطیر فی السماء فتلقی الملائکه فی السموات فیسلمون علیهم فیزورونهم و یستریحون الیهم و یتعلمون منهم الخبر ثم ان طائفه من الجن و النسناس الذین خلقهم اللّه و اسکنهم اوساط الارض تمردوا و عتوا عن امر اللّه فمرحوا و بغوا فی الارض بغیر الحق و علا بعضهم علی بعض فی العتو علی اللّه تعالی حتی سفکوا الدماء فیما بینهم و اظهروا الفساد و جحدوا ربوبیه اللّه تعالی، قال و أقامت الطائفه المطیعون من الجن علی رضوان اللّه و طاعته و باینوا الطائفتین من الجن و النسناس الذی عتوا عن امر اللّه تعالی قال فحطّ اللّه اجنحه الطائفه من الجن الذیت عتوا عن امر اللّه تعالی و تمردوا و کانوا لا یقدرون علی الطیران الی السماء و الی ملاقاه الملائکه لما ارتکبوا من الذنوب و المعاصی قال و کانت الطائفه المطیعه امر اللّه من الجن تطیر الی السماء فی اللیل و النهار علی ما کانت علیه، و کان ابلیس و اسمه الحارث یظهر للملائکه انه من الطائفه المطیعه.

ثم خلق اللّه خلقا علی خلاف الملائکه و علی خلاف خلق الجن و علی خلاف خلق النسناس یدبّون کما تدبّ الهوام فی الارض یأکلون و یشربون کما تأکل الانعام من مراعی الارض کلهم ذکران لیس فیهم اناث لم یجعل اللّه فیهم شهوه النساء و لا حبّ الاولاد و لا الحرص و لا طول الامل و لا لذه العیش لا یلبسهم اللیل و لا یغشاهم النهار، لیسوا ببهائهم و لا هوام لباسهم ورق الشجر و شربهم من العیون الغزار و الاودیه الکبار ثم اراد اللّه ان یفرقهم فرقتین فجعل فرقه خلف مطلع الشمس من وراء البحر فکوّن لهم مدینه انشاءها لهم تسمی جابرسا طولها اثنی عشر الف فرسخ فی اثنی عشر الف فرسخ و کوّن علیها سورا من حدید یقطع الارض الی السماء ثم اسکنهم فیها و اسکن الفرقه الاخری خلف مغرب الشمس من وراء البحر و کوّن لهم مدینه انشأها تسمی جابلقا طولها اثنی عشر الف فرسخ فی اثنی عشر الف فرسخ، و کوّن لهم سورا من حدید یقطع الی السماء فاسکن الفرقه الاخری فیها لا یعلم اهل جابرسا بموضع اهل

ص:165


1- 1) ثم خلق النسناس-کذا فی النسخه المخطوطه.

جابلقا، و لا اهل جابلقا بموضع اهل جابرسا و لا یعلم بهم اهل اوساط الارض من الجن و النسناس فکانت الشمس تطلع علی اهل اوساط الارضین من الجن و النسناس فینتفعون بحرّها و یستضیئون بنورها ثم تغرب فی عین حمئه فلا یعلم بها اهل جابلقا اذا غربت و لا یعلم بها اهل جابرسا اذا طلعت لانها تطلع من دون جابرسا و تغرب من دون جابلقا.

فقیل یا امیر المؤمنین فکیف یبصرون و یجیئون و یأکلون و یشربون و لیس تطلع الشمس فقال صلوات اللّه علیه انهم یستضیئون بنور اللّه فهم فی اشد ضوء من نور الشمس و لا یرون ان اللّه تعالی خلق شمسا و لا قمرا و لا نجوما و لا کواکب لا یعرفون شیئا غیره فقیل یا امیر المؤمنین فاین ابلیس عنهم قال لا یعرفون ابلیس و لا سمعوا بذکره و لا یعرفون الا اللّه وحده لا شریک له لم یکسب احد منهم قطّ خطیئه و لم یقترف اثما لا یسقمون و لا یهرمون الی یوم القیامه یعبدون اللّه لا یفترون اللیل و النهار عندهم سواء، قال ان اللّه احبّ ان یخلق خلقا و ذلک بعد ما مضی للجن و النسناس سبعه الاف سنه فلما کان من خلق اللّه ان یخلق آدم للذی اراد من التدبیر و التقدیر فیما هو مکوّنه فی السموات و الارضین کشط عن اطباق السموات ثم قال للملائکه انظروا الی اهل الارض من خلقی من الجن و النسناس هل ترضون اعمالهم و طاعتهم لی فاطلعت و رأوا ما یعملون من المعاصی و سفک الدماء و الفساد فی الارض بغیر الحق اعظموا ذلک و غضبوا للّه و اسفوا علی اهل الارض و لم یملکوا غضبهم.

و قالوا یا ربنا انت العزیز الجبار الظاهر العظیم الشأن و هؤلاء کلهم خلقک الضعیف الذلیل فی ارضک کلهم یتقلبون فی قبضتک و یعیشون فی رزقک و یتمتعون بعافیتک و هم یعصونک بمثل هذه الذنوب العظام لا تغضب و لا تنتقم منهم لنفسک بما تسمع منهم و تری و قد عظم ذلک و اکبرناه فیک فلما سمع اللّه تعالی مقاله الملائکه قال انی جاعل فی الارض خلیفه فیکون حجتی علی خلقی فی ارضی، فقالت الملائکه سبحانک ربنا أ تجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء و نحن نسبح بحمدک و نقدس لک فقال اللّه تعالی یا ملائکتی انی اعلم ما لا تعلمون انی اخلق خلقا بیدی أجعل خلفائی علی خلقی فی ارضی ینهونهم عن معصیتی و ینذرونهم و یهدونهم الی طاعتی و یسلکون بهم طریق سبیلی اجعلهم حجه لی عذرا أو نذرا و أنفی الشیاطین من ارضی و اطهرها منهم فاسکنهم فی الهوی و اقطار الارض و فی الفیافی فلا یراهم خلق و لا یرون شخصهم و لا یجالسونهم و لا یخالطونهم و لا یؤاکلونهم و لا یشاربونهم و انفرد مرده الجن العصاه من نسل بریتی و خلقی و خیرتی فلا یجاورون خلقی و اجعل بین خلقی و بین الجانّ حجابا فلا یروا خلقی شخص الجن و لا یجالسونهم و لا یشاربونهم و لا ینهجون نهجهم.

ص:166

و من عصانی من نسل خلقی الذی عظمته و اصطفیته اسکنهم مساکن العصاه و اوردهم موردهم و لا ابالی فقالت الملائکه لا علم لنا الا ما علمتنا انک انت العزیز الحکیم، فقال الملائکه انی خالق بشرا منم صلصال من حماء مسنون، فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین، قال و کان ذلک من اللّه تقدمه للملائکه قبل لمن یخلقه احتجاجا منه علیهم و ما کان اللّه لیغیّر ما بقوم الا بعد الحجه عذرا أو نذرا، فأمر تبارک و تعالی ملکا من الملائکه فاغترف غرفه بیمینه فصلصلها فی کفّه فجمدت فقال اللّه تبارک منک أخلق.

و روی عن امیر المؤمنین علیه السّلام قال ان اللّه تعالی خلق آدم من ادیم الارض (1)منه السباخ و المالح و الطیب، و من ذریته الصالح و الطالح، و قال ان اللّه تعالی لما خلق آدم و نفخ فیه من روحه نهض لیقوم فقال اللّه و خلق الانسان عجولا، و هذا علامه الملائکه ان من اولاد آدم علیه السّلام یکون من یصیر بفعله صالحا و منهم من یکون طالحا بفعله لا ان من خلق من الطیّب لا یقدر علی القبیح و لا ان من خلق من السبخه لا یقدر علی الفعل الحسن.

و قال الصادق علیه السّلام کانت الملائکه تمر بآدم علیه السّلام أی بصورته و هو ملقی فی الجنه من طین فتقول لامر ما خلقت و قال علیه السّلام ان القبضه التی قبضها اللّه تعالی من الطین الذی خلق آدم علیه السّلام منه ارسل الیها جبرئیل ان یأخذ منها ان شاء فقالت الارض اعوذ باللّه ان تأخذ منی شیئا، فرجع فقال یا رب تعوّذت بک، فارسل الیها اسرافیل و خیّره فقالت مثل ذلک و رجع فارسل الیها میکائیل و خیّره ایضا، فقالت مثل ذلک فرجع فارسل اللّه تعالی الیها ملک الموت فأمره علی الحتم فتعوذّت باللّه ان یأخذ منها فقال ملک الموت و انا اعوذ باللّه ان ارجع الیه حتی آخذ منک قبضه، و انما سمی آدم لأنه أخذ من ادیم الارض و قال ان اللّه تعالی خلق آدم من الطین و خلق حوی من آدم فهّمه الرجال الارض و همّه النساء الرجال، و قیل ادیم الارض الرابعه الی اعتدال لانه خلق وسطا من الملائکه.

و روی مسندا عن ابن عباس قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لما ان خلق اللّه تعالی آدم اوقفه بین یدیه فعطس فالهمه اللّه تعالی ان حمده فقال یا آدم حمدتنی فوعزتی و جلالی لو لا عبد ان ارید ان اخلقهما فی آخر الزمان ما خلقتک قال آدم یا رب بقدرهم عندک ما اسمهم فقال تعالی یا آدم انظر نحو العرش فاذا بسطرین من نور السطر الاول لا اله الا اللّه محمد نبی الرحمه، و علی مفتاح الجنه، و السطر الثانی آلیت علی نفسی ان ارحمن من والاهما و أعذّب من عاداهما، و تفصیل مقدمات آدم و حوی علیهما السّلام قد ذکر فی القرآن و الاخبار.

ص:167


1- 1) ادیم السماء او الارض: ما ظهر منهما.

اما القرآن فقال سبحانه فی سوره البقره و اذ قال ربک للملائکه انی جاعل فی الارض خلفیه قالوا أ تجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء و نحن نسبح بحمدک و نقدس لک قال انی اعلم ما لا تعلمون، و فیها ایضا و اذ قلنا للملائکه اسجدوا لادم فسجدوا الا ابلیس ابی و استکبر و کان من الکافرین، و قلنا یا آدم اسکن انت و زوجک الجنه و کلا منها رغدا حیث شئتما و لا تقربا هذه الشجره فتکونا من الظالمین، فأزلهما الشیطان عنها فاخرجهما مما کانا فیه، و قلنا اهبطوا بعضکم لبعض عدو و لکم فی الارض مستقر و متاع الی حین فتلقی آدم من ربه کلمات فتاب علیه انه هو التواب الرحیم.

و قال سبحانه فی سوره الاعراف و لقد خلقناکم ثم صورناکم ثم قلنا للملائکه اسجدوا لادم فسجدوا الا ابلیس لم یکن من الساجدین قال ما منعک الا تسجد اذ امرتک قال انا خیر منه خلقتنی من نار و خلقته من طین قال فاهبط منها فما یکون لک ان تتکبر فیها فاخرج انک من الصاغرین، قال انظرنی الی یوم یبعثون قال انک من المنظرین قال فبما اغویتنی لاقعدن لهم صراطک المستقیم ثم لاتینهم من بین ایدیهم و من خلفهم و عن ایمانهم و عن شمائلهم و لا تجد اکثرهم شاکرین، قال اخرج منها مذموما مدحورا لمن تبعک منهم لاملأن جهنم منکم اجمعین و یا آدم اسکن انت و زوجک الجنه فکلا من حیث شئتما و لا تقربا هذه الشجره فتکونا من الظالمین فوسوس لهما الشیطان لیبدی لهما ما ووری عنهما من سوءاتهما و قال نهاکما ربکما عن هذه الشجره الا ان تکونا ملکین او تکونا من الخالدین و قاسمهما انی لکما من الناصحین فدلیهما بغرور فلما ذاقا الشجره بدت لهما سوءاتهما و طفقا یخصفان علیهما من ورق الجنه و ناداهما ربهما أ لم انهکما عن تلکما الشجره و اقل لکما ان الشیطان لکما عدو مبین قالا ربنا ظلمنا انفسنا و ان لم تغفر لنا و ترحمنا لنکونن من الخاسرین، قال اهبطوا بعضکم لبعض عدو و لکم فی الارض مستقر و متاع الی حین، و قال تعالی فی سوره صلّی اللّه علیه و آله اذ قال ربک للملائکه انی خالق بشرا من طین فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین فسجد الملائکه کلهم اجمعون الا ابلیس ابی و استکبر و کان من الکافرین، قال یا ابلیس ما معنک ان تسجد لما خلقت بیدیّ أستکبرت ام کنت من العالین قال انا خیر منه خلقتنی من نار و خلقته من طین، قال فاخرج منها فانک رجیم و ان علیک لعنتی الی یوم الدین، قال رب فأنظرنی الی یوم یبعثون قال انک من المنظرین الی یوم الوقت المعلوم، قال فبعزتک لاغوینهم اجمعین الا عبادک منهم المخلصین.

و نحو ذلک من الآیات التی کرر فیها قصتهما ناعیا علیهما زلتهما اشاره الی ان من خالف الاوامر یکون مصداق بطون هذه الآیات، و ذلک الشیطان هو هذا بعینه و ابونا آدم علیه السّلام فعل زلّه واحده فاخرج من جوار اللّه فکیف یکون حالنا نحن مع فعل الاف من الذنوب کل یوم و مع هذا

ص:168

نطمع فی جنه الخلد ما هذا الا من سخافه عقولنا، لکن بالنظر الی رحمته تعالی لا یکون بعیدا، و ما احسن قول شیخنا البهائی طاب ثراه فی الشعر الفارسی

جدّ تو آدم بهشتش قدسیان کردند بهر او

یک کنه جون کرد مذنبی مذنب برو بیرون

تو طمع داری که داخل جنت شوی ای

اما الاخبار فحیث انها لم تجتمع فی خبر واحد، فلا بأس بأخذ القصه من مجموع الاخبار موافقا لمضمون (لمفهوم خ ل) الآیات فنقول ان اللّه سبحانه قد اقتضت حکمته ان یخلق آدم، و یجعله خلیفه له فی الارض موضع الجان بن الجان و تلک المخلوقات التی مرّ ذکرها و انها کاتنت تفسد فی الارض فان قلت اذا کان سبحانه قد اخبر الملائکه قبل خلق آدم بأن الغرض من خلقه خلافه الارض لا الخلود فی الجنه فآدم علی کل حال ینبغی اخراجه من الجنه الی الارض لاجل المقصود من خلقته فکیف نعی علیه سبب الخروج من الجنه الی الارض و هو انما خلق له قلت کان ینبغی ان لا یخرج بسبب المعصیه بل بسبب الارسال و نحوه من ایجاد النسل، و عماره الارض و نحو ذلک کما أنه سبحانه لما علّم النبی صلّی اللّه علیه و آله من ایام طفولیته حتی بلغ الاربعین و استکمل کمالاته حتی صار منه قاب قوسین او ادنی نزّله من هذه المراتب العلیّه الی تلک المراتب السفلیه لانقاذ عباده من الغرق ببحار الهلاک الی ساحل النجاه و امره بمخالطتهم و معاشرتهم و مکالمتهم علی قدر عقولهم و احتمال الاذی منهم و کان تحمّل هذه المشّاق علیه أشد و اصعب مما لاقی من اهوال الرساله للطافه روحانیه بسبب تعلیم ذلک المعلم لک المده الکثیره، و هذا التنزیل المعنوی له فی مراتبه صلّی اللّه علیه و آله هو المراد من قوله عز من قائل انا انزلنا الیکم ذکرا رسولا فانه صلّی اللّه علیه و آله لم یکن فی مکان مرتفع فی الحس حتی نزل عنه، کما کان لابینا آدم علیه السّلام قد نزل من حسی و معنوی الی حسی و معنوی و نبینا صلّی اللّه علیه و آله قد نزل من مکان معنوی الی مکان حسی، و مکان معنوی و لکن فرق کثیر بین النزولین مع ان ترک الخوض فی حکایه هذا الاعتراض اولی من التعرض له، و ذلک لما روی من ان آدم و موسی علیهما السّلام قد التقیا فی السموات فقال موسی یا آدم انت الذی اشقیت الناس و اخرجتهم من الجنه فقال له آدم انت موسی الذی اصطفاک اللّه برسالاته و بکلامه و انزل علیک التوریه قال نعم قال فوجدته قدّره لی قبل ان یخلقنی، قال نعم قال فحج آدم موسی، و هذا الخبر لصعوبه معناه قد ردّه صاحب الطرایف (ره) و لکن هذا المضمون و امثاله قد روی فی اخبارنا بطرق متکثره و هو راجع الی العلم و انه لیس عله فی وجود المعلوم و حصوله و سیجیء تحقیق هذه المسأله ان شاء اللّه تعالی.

و اما قول الملائکه أ تجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء، فهو قیاس منهم لادم علی من تقدمه من الجان و المخلوقات، یعنی ان الخلیفه مثل من تقدمه و یجوز هذا القول منهم علی جهه

ص:169

العلم من الالواح السماویه، کما قاله جماعه من المفسرین فلما اراد خلقه ارسل جماعه من الملائکه الی الارض لیأخذوا من ترابها کما تقدم فلم یقدم علی ذلک الفعل الا ملک الموت فأخذ قبضه من أدیم الارض أی من وجهها و به سمی آدم و تلک القبضه من حلو الارض و ما لحها و سهلها و جبلها و خیرها و شرها و ذلک لیکون مواد مختلفه لانواع المختلفین (المخلوقین) من اولاد آدم فقال سبحانه لعزرائیل لما أجترأت علی أخذ قبضه التراب من الارض فلتکن انت الذی تقبض ارواح آدم و اولاده الذین یخلقون من هذه التربه فأمر الملائکه و وضعوا ذلک التراب فی المنخل و نخلوه فما کان لبابا صافیا أخذ لطینه آدم علیه السّلام و ما بقی فی المنخل خلق اللّه منه النخله، و به سمیت لانها خلقت من تراب بدن آدم علیه السّلام و هی العجوه (1)

و من ثم قال النبی صلّی اللّه علیه و آله اکرموا عماتکم النخل لانها اخت الاب و قد شابهت الانسان فی اکثر الاحوال و قد کان آدم علیه السّلام یأنس بها فی الجنه و لما نزل الی الارض و استوحش بمفارقه الجنه طلب من اللّه سبحانه ان ینزل النخله التی کان یأنس بها فأنزلها علیه فغرسها فی الارض و کان یأنس بها فی حیوته، و لما قرب وفاته اوصی الی ولده ان یضع معه فی قبره جریده منها لیأنس بها فی قبره فصارت سنه فیما بین الانبیاء علیهم السّلام الی زمان عیسی علیه السّلام فندرست فی زمن الفتره و احیاها النبی صلّی اللّه علیه و آله و قال انها ترفع عذاب القبر ما دامت خضراء، فاستعملها شیعه اهل البیت علیهم السّلام من ائمتهم و رواه الجمهور عن النبی صلّی اللّه علیه و آله بطرق کثیره منها:

انه قال صلّی اللّه علیه و آله للأنصار خضّروا صاحبکم فما اقلّ المخضرین یوم القیامه قالوا و ما التخضیر قال جریده خضراء توضع من اصل الیدین الی اصل الترقوه (2)رأوا استعمال الشیعه له اقبلوا علی انکاره و علی کونه بدعه لانه صار شعار الروافض، و مما خلق من طینه آدم علیه السّلام الحمام و من ثم سنّ الشرع تربیته فی البیوت و انه یطرد الشیاطین و تدخل الملائکه الی ذلک المنزل و صارت تستعمل فی حمل الرسائل فلما نخل ذلک التراب امر اللّه سبحانه فأمطر علیه الماء المالح اربعین صباحا ثم امطر علیه الماء الحلو اربعین صباحا حتی امتزج الطین و الماء الحلو و المالح فخمّر طینه آدم علیه السّلام تخمیرا، حتی بقیت اربعین صباحا بین الطین و الماء الی هذا الوقت الخاص اشار النبی صلّی اللّه علیه و آله بقوله کنت نبیا و آدم بین الطین و الماء ثم لما اکمل خلقه من الطین بقی شبحا ملقی فی السموات بغیر روح و لکن عزازیل الذی صار اسمه الشیطان بعد العصیان کان یمر علی ذلک الشبح کل یوم

ص:170


1- 1) فی الحدیث العجوه من الجنه قیل هی ضرب من اجود التمر یضرب الی السواد من غرس النبی ص بالمدینه و نخلها تسمی اللینه قیل اراد بذلک مشارکتهما ثمار الجنه فی بعض ما جعل فیها من الشفاء و البرکه بدعائه ص و لم یرد ثمار الجنه نفسها.
2- 2) الترقوه مقدم الحلق فی اعلی الصدر حیثما یرتقی فیه النفس.

و یقول لامر ما خلقت ثم انه دخل یوما الی جوفه فغوط فیه و من ثم صار الغائط نجسا و منتنا لمکان غایط الشیطان فی جوف آدم علیه السّلام.

فأمر اللّه سبحانه روح آدم ان تدخل فی بدنه، فابت و قالت یا رب کیف ادخل هذا البدن، و اغفل عن طاعتک و تعترینی معاصی الابدان، و لعلها انما قالت هذا لعملها السابق بالجان الذین کانوا فی الارض فان الارواح مخلوقه قبل الابدان بالفی عام و روی اکثر من هذا فلطف بها سبحانه و قال انه سأخرج من هذا البدن اقواما لا یعصونی طرفه عین و هم حججی علی عبادی فدخلت الروح فلما استقرت فی البدن عطس آدم فقال الحمد للّه رب العالمین فقال له اللّه تعالی رحمک اللّه یا آدم و هذا معنی ما جاء من قوله یا من سبقت رحمته غضبه، فأن اول خطاب کان مع نبینا آدم علیه السّلام هذه الرحمه فقد ابتدأ العالم بحمده و ختم به کما سیأتی من ان اهل الجنه اذا دخلوا الجنه، و اهل النار اذا دخلوا النار قال اهل الجنه اذا خرجوا من هذه الدنیا الی الجنه الحمد للّه رب العالمین کما حکاه اللّه سبحانه بقوله و قضی بینهم بالحق و قیل الحمد للّه رب العالمین.

و بالجمله فقد خلق اللّه سبحانه آدم علیه السّلام علی تلک الصوره التی خلقه علیها، من غیر ان یتخلق علیه الصور نطفه و علقه و مضغه و عظاما کما تداولت علی اولاده و هذا هو احد معانی قوله صلّی اللّه علیه و آله ان اللّه خلق آدم علی صورته و قد اجبت بهذا الجواب لما سألنی بعض الافاضل فی مجلس بعض الملوک و جواب آخر ایضا خطر بالبال ذلک الوقت و حاصله انه قد روی ان ملائکه التصویر اذا ارادوا تصویر النطفه ذکرا او انثی یقولون یا رب علی أی صوره نصوره فان کان ذکرا قال سبحانه احضروا صور ابیه آدم و صوروه مثل واحده منها، و ان کان انثی قال احضروا صور امهاته الی حوی فصوروه علی صوره واحده منها و من ثم قال علیه السّلام لا ینبغی لاحد ان یطعن فی نسب ولده لاجل انه لا شبهه فی الصوره فعله انما صوّر مثل واحد من آبائه، و هذا فی غیر ابینا آدم علیه السّلام و اما هو فلیس له آباء و لا امهات حتی یتصور مثل واحده منها بل خلق علی تلک الصوره التی خلق علیها و قال المحقق صاحب عوالی اللئالئ المراد بالصوره الصوره المعنویه، کما قال علیه السّلام تخلقوا بأخلاق اللّه فیکون الضمیر حینئذ راجعا الی اللّه سبحانه یعنی علی صوره اللّه المعنویه و مصداقه الحدیث القدسی قال فیه اذا تقرب عبدی الیّ بالنوافل کنت سمعه الذی یسمع و یده التی بها یبطش (1)رجله التی بها یمشی الحدیث.

و قال سیدنا المرتضی نوّر اللّه مضجعه ان علی بمعنی مع یعنی انه سبحانه خلق مادته مع صورته فیکون ردا علی ما زعمه الطبیعیون من ان الماده مخلوقه و الصوره من مقتضیاتها، و الذی

ص:171


1- 1) البطش الاخذ بشرعه و الاخذ بعنف و سطوه.

ورد فی تفسیر هذا الحدیث من الاخبار حدیثان، احدهما ما رواه رئیس المحدثین شیخنا الکلینی قدس اللّه روحه باسناده الی محمد بن مسلم قال سألت ابا جعفر علیه السّلام عما یروون ان اللّه خلق آدم علی صورته فقال هی صوره محدثه مخلوقه اصطفاها اللّه و اختارها علی سایر الصور المختلفه فاضافها الی نفسه کما اضاف الکعبه الی نفسه و الروح الی نفسه، فقال بیتی و نفخت فیه من روحی.

و ثانیهما ما رواه شیخنا الصدوق (ره) باسناده الی الحسین بن خالد، قال قلت الرضا علیه السّلام یا ابن رسول اللّه ان الناس یروون ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال ان اللّه خلق آدم علی صورته فقال قاتلهم اللّه لقد حذفوا اول الحدیث ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مرّ برجلین یتسابان فسمع احدهما یقول لصاحبه قبّح اللّه وجهک و وجه من یشبهک فقال علیه السّلام یا عبد اللّه لا تقل هذا لأخیک فان اللّه خلق آدم علی صورته، و کان المرتضی طاب ثراه انما تکلم علی معنی الحدیث بما سمعت من جهه ان هذین الخبرین لم یثبتا عنده بناء علی اصله من عدم الاعتماد علی العمل باخبار الاحاد، و لما خلق اللّه آدم علیه السّلام اسجد له الملائکه و أبی عزازیل و قال ان مادتی و جوهری الناری خیر من جوهر آدم الطینی فلا أسجد له لان السجود انما هو لمکان شرف الجوهر و جوهر النار یقتضی الصعود و جوهر التراب یقتضی التسفل و الانحطاط، و من هذا قال الصادق علیه السّلام یا ابا حنیفه بلغنی انک تقیس قال نعم قال لا تقس فإن اول من قاس ابلیس حین قال خلقتنی من نار و خلقته من طین فقاس ما بین النار و الطین و لو قاس نوریه آدم بنوریه النار لعرف فضل ما بین النورین و صفاء احدهما علی الاخر، و عن الصادق علیه السّلام قال موسی علیه السّلام الهی کیف استطاع آدم ان یؤدی شکر ما اجریت علیه من نعمک خلقته بیدیک و اسجدت له ملائکتک و اسکنته جنتک فاوحی اللّه تعالی الیه ان آدم علم ان ذلک کله منی فذلک شکره.

و اعلم ان هذا القیاس الذی قاسه ابلیس و ابطله الصادق علیه السّلام هو قیاس الاولویه و اما اصحابنا رضوان اللّه علیهم فهم و ان ابطلوا العمل بالقیاس الا ان اکثرهم قال بصحه العمل بقیاس الالوویه، و کذا منصوص العله و مثلوا للأول بقوله تعالی فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ، حیث قاسوا تحریم الضرب علی تحریم التأفیف، و للثانی بقوله صلّی اللّه علیه و آله و قد سأل عن جواز بیع الرطب مثلا بمثل قال أ ینقص اذا جف، فقیل نعم فقال فلا آذن فیکون العله فی المنع النقصان عند الجفاف فیقاس علیه کل ما وجدت فیه هذه العله و الانصاف یقتضی المنع من العمل بهذا النوعین ایضا لوجوه احدها استفاضه الاخبار عن الطاهرین علیهم السّلام بنفی القیاس مطلقا من غیر تقیید بأحد افراده ردا علی ابی حنیفه و اهل الرأی، و قد کانوا یعملون بکل انواع القیاس، و حمل العام علی احد افراده من غیر مخصص، مع امکان حمله علی جمیع الافراد لا یجوز عند اهل الاصول.

ص:172

و ثانیها ان مبنی الشرع علی اختلاف احکام المتفقات و اتفاق احکام المختلفات کما یظهر من حکایه نزح البئر بورود الاعیان النجسه علیه لعل غرض الشارع من مثله سدّ باب العقل، حتی لا یدخل فی الاحکام الشرعیه فاذا کان الحال علی هذا لم یحصل لنا الظنّ بثبوت الحکم فی المحل الخارج عن النص و ان اقتضاه القیاس.

و ثالثها ما رواه الصدوق و غیره من اهل الاصول فی باب الدیات عن ابان بن تغلب قال قلت لابی عبد اللّه علیه السّلام ما تقول فی رجل قطع اصبعا من اصابع المرأه کم فیها قال عشره من الابل قال قلت قطع اثنین فقال عشرون قطع ثلثا قال ثلثون، قلت قطع اربعا قال عشرون، قلت سبحان اللّه یقطع ثلاثا فیکون علیه ثلاثون فیقطع اربعا فیکون علیه عشرون ان کان هذا یبلغنا و نحن بالعراق فنبرأ ممن قاله، و نقول الذی قاله شیطان فقال مهلا یا بان هذا حکم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ان المرأه تعاقل الرجل الی ثلث الدیه، فاذا بلغت الثلث رجعت المرأه الی النصف یا ابان انک اخذتنی بالقیاس و السنّه اذا قیست محق الدین و هذا فی ابطال قیاس الاولویه.

و رابعها قول الصادق علیه السّلام لابی حنیفه لو کان الدین یؤخذ بالقیاس لوجب علی الحایض ان تقضی الصلوه لانها افضل من الصوم، و بالجمله فالاخبار الداله علی نفی مطلق القیاس و خصوص قیاس الاولویه کثیره جدا.

و خامسها ما قاله المرتضی (ره) حیث ابطل قیاس منصوص العله بأن علل الشرع انما تبتنئ عن الدواعی الی الفعل او عن وجه المصلحه و قد یشترک الشیئان فی صفه واحده و یکون فی احدهما داعی الی فعله دون الاخر، مع ثبوتهما فیه و قد یکون مثل المصلحه مفسده و قد یدعو الشیء الی غیره فی حال دون حال و وقت دون وقت و علی وجه منه دون وجه و قدر منه دون قدر، ثم قال و اذا صحّت هذه الجمله لم یکن فی النص علی العله ما یوجب التخطی و القیاس و جری النص علی العله مجری النص علی الحکم فی قصره علی موضعه فان قلت اذا بطلت قیاس الاولویه فکیف یمکنک استفاده تحریم الضرب و باقی انواع الاذی من الایه، قلت ان القرآن انما أنزله اللّه سبحانه بلغه العرب، و اجراءه علی مقتضی محاوراتهم و اصطلاحاتهم، و کل أحد یعلم من تتبع کلامهم ان فیه الدلاله اللغویه و العرفیه و المطابقه و التضمن و الالتزام، و حینئذ فمثل قوله تعالی فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ اذا صدر من آحاد العرب لا یکون الغرض منه فی الاصطلاح الا شمول جمیع انواع الاذی من الضرب و غیره فالضرب داخل فی مفهوم الکلام عرفا، و هذا معنی قول المحقق قدس اللّه روحه لما نفی قیاس الاولویه قال ان قوله تعالی فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ منقول عن موضوعه اللغوی الی المنع من جمیع انواع الاذی لاستفاده ذلک المعنی من اللفظ من غیر توقف علی استحضار القیاس.

ص:173

و اما قیاس منصوص العله فقد تکون القرآن الحالیه قائمه علی دخول الفرد الغیر المذکور فی الحکم المذکور و یکون المذکور من قبیل اللفظ العام المتناول لغیر المذکور و حینئذ فدلالته علیه کالاول و قد لا یکون کذلک فلا یدلّ علیه بهذا الدلیل، بل یحتاج الی دلیل خاص و الا رجع فیه الی الاصل اذا عرفت هذا ظهر ان الشیطان قد غلط فی هذا القیاس من اصله، و جعله قیاس اولویه و ذلک لان جوهر النار و ان کان فی طبعه طلب المحیط وجهه العلو الا ان علوه غیر دائم و ذلک ان النور انما تشبّ فی الحوی لحظه ثم تجمد بخلاف التراب، فانه و ان کان فب طبعه طلب الهبوط، الا ان اللّه تعالی بسبب هذا التواضع منه اودعه اسرار حکمته و جعله ماده لخلق انبیائه و حججه و معدنا للمعادن و محلا للنبات و الریاحین و حلاّه حلیه لم یحل بها غیره من العناصر.

فان قلت الشیطان مع طول عبادته و کثرتها فی السموات حتی أنه روی انه عبد اللّه سته آلاف سنه إما من سنی الدنیا أو من سنی الاخره فکیف ابی عن هذا التکلیف الخاص مع قبوله لغیره و کیف خلاّه اللّه و نفسه و لم یمنحه الالطاف الالهیه، التی تمنعه عن ارتکاب المعصیه کما عصم غیره من الملائکه مع ان العباده التی صدرت منه قبل العصیان ازید من عباده الملائکه، حتی انه صار من رؤساء الملائکه و طاووسهم و کان یجلس علی کرسی فی السموات و الملائکه تقف امامه تعظیما فکیف لم یعصمه اللّه تعالی عن ارتکاب مثل هذا.

قلت قد خاجلتنی هذه الشبهه برهه من الزمان حتی اطلعنی شیخنا صاحب بحار الانوار علی اخبار تحلّ هذه الشبهه و حاصلها ان الشیطان کما تحققت قد کان من جمله الجان الذین کانوا فی الارض فلما ارسل اللّه سبحانه الملائکه الیهم بالسیوف قتلوهم و نفوهم من الارض، فبقی هذا الملعون فأظهر للملائکه انه من الطائفه المؤمنین، فقال للملائکه قتلتم اهلی و طوائفی و انا بقیت وحیدا فخذونی معکم الی السموات لا عبد اللّه تعالی معکم فأستأذنوا فی هذا فأذن لهم فلما بلغ السموات و طاف بها إطّلع علی الالواح السماویه و الدفاتر الالهیه، فقرأ فی بعضها ان اللّه سبحانه لا یضیع عمل عامل بل من عمل و اراد الدنیا اعطاه اللّه منها، و من عمل و اراد الاخره بلّغه اللّه مناه کما قال سبحانه و مَنْ کٰانَ یُرِیدُ حَرْثَ اَلْآخِرَهِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَنْ کٰانَ یُرِیدُ حَرْثَ اَلدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مٰا لَهُ فِی اَلْآخِرَهِ مِنْ نَصِیبٍ ، فاضمر فی نفسه الخبیثه ان الاخره مؤخره و الدنیا معجله فقصد حرث الدنیا من تلک العباده الکثیره و لما علم انه قد استتم نصیبه من الدنیا بادر الی اظهار ما قصده فأظهره فی الاستکبار عن السجود و لو انه قصد اللّه سبحانه بتلک العباده، بل و اقلّ منها لما خلّی و نفسه بل کان قد تدارکته الالطاف الالهیه، و قد کان له مرتبه فی العلم لا یدانی فیها لان علمه کان من الملکوت.

ص:174

روی ان واحدا من قوم فرعون اعطاه (1)نقود عنب و قال ارید ان تخلق هذا جواهر کبارا لانک رب قادر، فأخذه فرعون فلما جنّ علیه اللیل سد ابواب بیته و قال لا یدخل علیّ أحد فبقی متفکرا فی حال العنب فأتاه الشیطان فدّق علیه الباب فقال فرعون من فی الباب فقال ابلیس ضرطتی فی لحیه رب لا یدری من فی الباب فعرفه فرعون فقال ادخل یا ملعون، فقال ابلیس ملعون یدخل علی ملعون فلما دخل علیه رأی عنقود العنب بین یدیه و هو حیران فقال ناولنی هذا العنقود فقرأ علیه اسما فاذا هو احسن ما یکون من اللئالئ، فقال له الشیطان انصف یا عدیم الانصاف انا فی مثل هذا العلم و الکمال اردت ان اکون عبدا من جمله العبید، فما قبلونی عبدا لباب هذا السلطان و انت مع جهلک هذا و حماقتک اردت ان تکون ربا و ادعیت هذه المرتبه العظیمه فقال له فرعون یا ابلیس لأی شیء ما سجدت لادم لما امرت فقال لانی علمت ان طینتک هذه الخبیثه فی صلبه و من هذا امتنعن من السجود له.

و لما صنع نوح علیه السّلام السفینه و ارکب فیها انواع الحیوانات بقی الحمار خارج السفینه، و خاف علیه نوح من الغرق و کلما امره بالرکوب امتنع، فغضب علیه نوح و قال ارکب یا شیطان مخاطبا للحمار فسمع الشیطان کلام نوح فتعلق فی ذنب الحمار و رکب فی السفینه و نوح علیه السّلام کان یظن انه لم یرکب و لم یرخص له فلما اخذت السفینه مأخذها و طافت علی الماء نظر نوح فرأی ابلیس جالسا صدر السفینه، فقال له من رخصک فقال انت أ لم تقل ارکب یا شیطان، ثم انه قال یا نوح ان لک عندی یدا و نعمه ارید ان اکافیک علیها فقال نوح و ما هی قال انک دعوت علی قومک فاغرقتهم بساعه واححده، و لو بقوا لکنت متحیرا فی اضلالهم و ایرادهم مورد الهلاک فلما علم نوح ان الشیطان قد شمت به بکی و ناح بعد الطوفان خمسمائه عام، فسمی نوحا و قد کان من قبل اسمه عبد الجبار فأوحی اللّه سبحانه الی نوح ان اسمع ما یقول لک الشیطان، و اقبل کلامه فقال ما تقول یا ابلیس فقال یا نوح انهاک عن خصال.

اولها الکبر و العجب فإنّ اول ما عصی اللّه به التکبر و ذلک انه امرنی بالسجود لابیک آدم و لو سجدت لما اخرجونی من عالم الملکوت، و ثانیها الحرص، فان اللّه تعالی قد اباح الجنه کلها لابیک آدم و نهاه عن شجره واحده، فدعاه حرصه الی الاکل منها فأکل فصار علیه ما صار.

و ثالثها ان لا تخلو بامرأه اجنبیه الا و یکون معکما ثالث فانک ان خلوت بها من غیر ثالث کنت انا الثالث، فأسوّل لک الامور حتی اوقعک فی الزنا، فأوحی اللّه الیه بقبول قول الشیطان، و من هنا قال علیه السّلام الحکمه ضاله المؤمن و ذلک انه یدورها اینما کانت و فی ید من کانت حتی

ص:175


1- 1) ظاهر المصنف (ره) ان هذا النقل لیس من المعصوم علیه السّلام و اظنه مطابئه من الاساطیر.

یحصلها، و معنی آخر و هو ان الحکمه لما کانت ضاله المؤمن فیجب علی کل من وجدها ان یدفعها الیه لانها ضالته و قد وقع الخلاف فی سجود الملائکه لآدم علیه السّلام علی أی وجه کان، فذهب اکثر المفسرین الی انه علی وجه التکرمه لادم و التعظیم لشأنه و تقدیمه علیهم و لذا جعل اصحابنا رضی اللّه عنهم هذه الایه داله علی ان الانبیاء علیهم السّلام افضل من الملائکه و قال الجبائی و ابو القاسم البلخی و جماعه انه جعله قبله لهم فأمرهم بالسجود الی قبلتهم و فیه ضرب من التعظیم.

و ردّه شیخنا الطوسی (ره) بأنه لو کان علی هذا الوجه لما امتنع ابلیس من ذلک و لما استعظمته الملائکه، و قد نطق القرآن بأن امتناع ابلیس من السجود انما هو لاعتقاده تفضیله به و تکرمته مثل قوله أ رأیتک هذا الذی کرمّت علیّ لئن اخرتنی الایه و لو لم یکن الا (الامر خ ل) علی هذا الوجه لوجب ان یعلمه اللّه تعالی بأنه لم یأمره بالسجود علی جهه تعظیمه و تفضیله علیه و انما امره علی الوجه الاخر الذی لا تفضیل فیه، و لم یجز اغفال ذلک فانه سبب معصیه ابلیس و ضلالته فلما لم یقع ذلک علمنا ان الامر بالسجود انما کان علی وجه التعظیم لادم هذا و الذی ورد فی الاخبار عن الائمه الاطهار علیهم السّلام ان الامر بالسجود للملائکه انما کان لمکان نور النبی صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیته فانه کان فی صلب آدم فالسجود انما هو لتعظیم ذلک النور، و من ثم کان النور اولا فی ظهر آدم و کانت الملائکه تأتیه من قفاه و تسجد لذلک النور، فقال آدم یا رب ما هذا النور الذی فی ظهری و تعظمه الملائکه فقال هذا نور حججی علی خلقی و لولاهم لم اخلقک یا آدم و لم اخلق سماء و لا ارضا، فقال یا رب حوّل النور الی وجهی حتی تستقبلنی الملائکه فکان ذلک النور فی جبهه آدم فما زال ینتقل من صلب الطاهرین الی ارحام الطاهرات حتی وافی صلب عبد المطلب فافترق فرقتین فصار فرقه فی جبین عبد اللّه و الاخری کانت فی جبین ابی طالب فمن هناک کانت الاخوه بینهما علیهما افضل الصلوات و علی آلهما اکمل التحیات هذا خلق آدم و کیفیته.

و اما خلق خوا و کیفیته فقد روی عن زراره بن اعین انه قال سأل ابو عبد اللّه علیه السّلام عن خلق حوی و قیل له اناسا عندنا یقولون ان اللّه عز و جل خلق حوا من ضلع آدم الایسر الاقصی فقال سبحان اللّه و تالی عن ذلک علوا کبیرا عما یقولون من یقول هذا ان اللّه تبارک و تعالی لم یکن له القدره ما یخلق لادم زوجه من غیر ضلعه، و یجعل للمتکلم من اهل التشنیع سبیلا الی الکلام ان یقول ان آدم کان ینکح بعضه بعضا اذا کانت من ضلعه ما لهؤلاء حکم اللّه بیننا و بینهم، ثم قال ان اللّه تبارک و تعالی لما خلق آدم من الطین و امر الملائکه بالسجود له و القی علیه ( عینیه خ ل) النوم ثم ابتدع له حوی فجعلها فی موضع النقره التی بین و رکیه و ذلک لکی تکون المرأه تبعا (تابعه خ ل) للرجل فأقبلت تتحرک فانتبه لتحرکها، فلما انتبه نودیت ان تنحی عنه فلما

ص:176

نظر الی خلق حسن یشبه صورته غیر انها انثی فکلمها فکلمته بلغته، فقال لها من أنت قالت له خلق خلقنی اللّه کما تری فقال آدم علیه السّلام عند ذلک یا رب ما هذا الخلق الحسن الذی قد آنسنی فربه و النظر الیه فقال اللّه تعالی یا آدم هذه امتی حوی أ فتحب ان تکون معک تونسک و تحدثک و تکون تبعا لامرک فقال نعم یا رب و ذلک بذلک علیّ الحمد و الشکر ما بقیت، فقال له عز و جل فاخطبها الیّ فانها امتی فقد تصلح لک ایضا زوجه للشهوه و القی اللّه علیه الشهوه و قد علمه قبل ذلک المعرفه بکل شیء فقال یا رب فأنی اخطبها الیک ما رضاک بذلک، فقال عز و جل رضای ان تعلمها معالم دینی فقال ذلک لک یا رب علیّ ان شئت ذلک لی فقال عز و جل و قد شئت ذلک و قد زوجتکها فضمها الیک، فقال لها آدم علیه السّلام فاقبلی فقالت له بل انت فاقبل الیّ فأمر اللّه عز و جل آدم ان یقوم الیها و لو لا ذلک لکان النساء هنّ یذهبن الی الرجال حتی یخطبنّ علی انفسهنّ فهذه قصه حوی صلوات اللّه علیها.

و اما قوله عز و جل یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ اِتَّقُوا رَبَّکُمُ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَهٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً، فأنه روی انه عز و جل خلق من طینتها زوجها و بث منها رجالا کثیرا و نساء قال الصدوق طاب ثراه و الخبر الذی روی ان حوی خلقت من ضلع آدم الایسر صحیح معناه من الطینه التی خلقت من ضلعه الایسر فلذلک صارت اضلاع الرجل انقص من اضلاع النساء بضلع، اقول کأن الصدوق (ره) قصد وجها لجمع الاخبار الدال اکثرها علی ان حوی لم تخلق من ضلع آدم الایسر الاقصی کما قاله جمهور مخالفینا من ان حوی خلقت من ضلع آدم بعد حیوته و منه سمیت حوی عندهم لانها خلقت من حیّ و بین الاخبار الداله علی انها خلقت من ضلعه و حاصل وجه الجمع انه سبحانه قد قرر لکل عضو من اعضاء آدم علیه السّلام طینه منفرده و رکبّ الطینات کما ترکب العضاء و الاجزاء فی المرکبات و تلک الطینه التی قررت و عزلت ضلع آدم الایسر لم تدخل فی ترکیب اعضاء آدم بل ابقیت لخلق حوی فخلقت منها حوی لا انها خلقت من آدم بعد الحیاه کما قاله الجمهور، حتی یتوجه علینا تشنیع اهل الادیان و المجوس بأن آدم کیف ینکح بعضه بعضا، و حینئذ فوجه التسمیه کونها اما للاحیا کما قیل، و علی التقدیرین صارت اضلاع الرجل ناقصه عن اضلاع المرأه بواحده.

روی محمد بن قیس عن الباقر علیه السّلام قال ان شریحا القاضی بینما هو فی مجلس القضا اذ أتته امرأه فقالت ایها القاضی اقض بینی و بین خصمی، قال لها من خصمک قالت انت قال افرجوا لها فافرجوا لها فدخلت، فقال لها و ما ظلامتک فقالت ان لی ما للرجال و ما للنساء قال شریح فان امیر المؤمنین علیه السّلام یقضی علی المبال، قالت فانی ابول بهما جمیعا و یسکنان معا، قال شریح و اللّه ما سمعت بأعجب من هذا قالت ساورد علیک من امری ما هو اعجب من هذا قال و ما هو

ص:177

قالت جامعنی زوجی فولدت منه و جامعت جاریتی فولدت منی فضرب شریح احدی یدیه علی الاخری متعجبا ثم جاء الی امیر المؤمنین علیه السّلام فقال یا امیر المؤمنین لقد ورد علیّ شیء ما سمعت بأعجب منه ثم قصّ علیه قصه المرأه فسألها امیر المؤمنین علیه السّلام عن ذلک فقالت هو کما ذکر فقال علیه السّلام لها و من زوجک قالت فلان فبعث الیه فدعاه، قال أ تعرف هذه قال نعم هی زوجتی فسأله عمار قالت قال هو کذلک فقال علیه السّلام لأنت اجرأ من خاصی الاسد (1)حیث تقدم علیها بهذه الحال، ثم قال یا قنبر ادخلها بیتا مع امرأه تعدّ اضلاعها، فقال زوجها یا امیر المؤمنین لا امن علیها رجلا و لا ائتمن علیها امرأه فقال علی علیه السّلام علیّ بدینار الخصی، و کان من صالحی اهل الکوفه و کا یثق به فقال له یا دینار ادخلها بیتا، و عرّها من ثیابها و مرها ان تشدّ میزرا و عدّ اضلاعها، ففعل دینار ذلک و کان اضلاعها سبعه عشر، تسعه فی الیمین و ثمانیه فی الیسار فالبسها علیه السّلام ثیاب الرجال و القلنسوه و النعلین و القی علیه الرداء و الحلقه بالرجال، فقال زوجها یا امیر المؤمنین بنت عمی قد ولدت منی تلحقها بالرجال، فقال انی حکمت علیها بحکم اللّه ان اللّه تبارک و تعالی خلق حوی من ضلع آدم الایسر الاقصی، و اضلاع الرجال تنقص و اضلاع النساء تمام.

و بالجمله لما خلق حوی تولّی تزویجها من آدم، و فی الحدیث ان اللّه تعالی لم یتوّل تزویج أحد من النساء سوی حوی من آدم و زینب بنت جحش من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بقوله فلما قضی زید منها و طرا زوجناکها، و فاطمه من علی بن ابی طالب علیه السّلام کما تقدم فاسکنهما الجنه و اخرج عنهما عزازیل و سمّاه الشیطان، فنونه ان کانت اصلیه کان من الشطن أی البعد لانه بعد عن الخیر الذی کان فیه أو من الحبل الطویل، کأنه طال فی الشروان جعلتها زائده کان من شاط یشیط اذا هلک، أو من استشاط غضبا اذا التهب فی غضبه و سمّاه ایضا ابلیس من الابلاس و هو التحیّر و الدهشه، لتحیّره فی امره فأخرجه الملائکه من الجنه و بقی آدم و زوجته فأباح لهما کل الجنه الا شجره واحده، اما بالنوع او الشخص فقیل هی الحنطه و قیل التین و قیل العنب الی غیر ذلک و قال الصادق علیه السّلام کل هذا حقّ لان شجره الجنه لثمارها الف طعم ففیها من کل نوع طعم و فی حدیث آخر ان شجره الجنه تحمل انواعا کثیره، فالتعدد یکون باعتبار الحمل لا باعتبار الطعم.

روی الصدوق فی عیون الاخبار مسندا الی الهروی قال قلت للرضا علیه السّلام یا ابن رسول اللّه اخبرنی عن الشجره التی اکل منها آدم و حوی، ما کانت فقد اختلف الناس فیها فمنهم من یروی انها الحنطه و منهم من یروی انها العنب و منهم من یروی انها شجره الحسد فقال کل ذلک حق فقلت فما معنی هذه الوجوه علی اختلافها، فقال یا ابا الصلت ان شجره الجنه تحمل انواعا

ص:178


1- 1) فی اکثر نسخ الحدیث: لانت اجرا من راکب الاسد.

و کانت شجره الحنطه و فیها و لیست کشجره الدنیا و ان آدم علیه السّلام لما اکرمه اللّه تعالی ذکره باسجاد الملائکه له و بادخال الجنه قال فی نفسه هل خلق اللّه بشرا افضل منی، فعلم اللّه عز و جل ما وقع فی نفسه فناداه ارفع رأسک یا آدم فانظر الی ساق العرش، فرفع آدم رأسه فنظر الی ساق العرش فوجد علیه مکتوبا لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه علی بن ابی طالب امیر المؤمنین و زوجته فاطمه سیده نساء العالمین و الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنه من الخلق اجمعین، فقال آدم یا رب من هؤلاء فقال عز و جل هؤلاء من ذریتک و هم خیر منک و من جمیع خلقی و لولاهم ما خلقتک و لا خلقت الجنه و لا النار و لا السماء و الارض فأیاک ان تنظر الیهم بعین الحسد و تمنی منزلتهم فنظر الیهم بعین الحسد و تمنی منزلتهم فتسلط علیه الشیطان حتی أکل من الشجره التی نهی عنها و تسلط علی حوی لنظرها الی فاطمه بعین الحسد حتی اکلت من الشجره کما أکل آدم فأخرجهما اللّه عز و جل من جنته و اهبطهما من جواره الی الارض.

فان قلت ما وجه الحکمه فی نهی آدم علیه السّلام عن الشجره قلت قد ورد فی حدیث معتبر ان هذه الشجره شجره غرسها اللّه تعالی بید قدرته لما خلق الجنه، و جعلها لعلی بن ابی طالب علیه السّلام و شیعته، بأن لا یأکل احد قبله منها کما هو المتعارف فی بعض الاقطار من ان احدا اذا احدث بستانا و غرس فیه الشجر یغرس شجره واحده من احسن الشجر ثمرا و یخصها باسم حبیب له، و یقول هذه لفلان لا یأکل احد منها الا هو و ینهی المتردین الی ذلک البستان عن تناول شیء منها و من ثم قال بعض الاصولیین ان آدم علیه السّلام لم یصدر منه الخطأ و انما صدر منه الغلط فسماه اللّه تعالی خطاء اذ کان اللازم علیه الفحص و السؤال عن حال الاکل (الکل خ ل) و ذلک انه تعالی قال لهما و لا تقربا هذه الشجره، فظنا انه تعالی انما اراد الشجره المشار الیها لا نوعها فأکلا من ذلک النوع و لکن غیر الشجره المشار الیها، و یبعد هذا قول الشیطان لهما ان اللّه لم ینهکما عن هذه الشجره الا لان کل من اکل منها کان ملکا خالدا فی الجنه و هو لا یرید لکما الخلود فتوصل الشیطان الی ایقاعهما فیما نهیا عنه و ذلک بسبب الحیه کما فی بعض الروایات.

و ذلک ان الشیطان لما اخرج من الجنه لم یقدر علی الدخول الیها فأتی الی جدار الجنه و رأی الحیه علی أعلی الجدار، فقال لها ادخلینی الجنه و اعلمک الاسم الاعظم فقالت له ان الملائکه تحرس الجنه فیرونک فقال لها ادخل فی فمک و اطبقی علیّ حتی ادخل ففعلت و من ثم صار السم فی انیابها و فمها لمکان جلوس الشیطان فیه، فلما ادخلته قالت له این الاسم الاعظم فقال لو کنت اعلمه لما احتجت الیک فی الدخول فأتی آدم فوسوس له و أقسم له بالنصیحه فلم یطعه و أتی الی حوی و قال لها هذه شجره الخلد، و اقسم لهما و لم یعهدا قبل ان احدا یقدر علی ان یقسم باللّه کاذبا، فأتت حوی الی آدم فصارت عونا للشیطان علیه فقام آدم علیه السّلام معها الی الاکل

ص:179

من الشجره فکانت اول قدم مشت الی الخطیئه فلما مدّا ایدیهما الیها تطایر ما علیهما من الحلی و الحلل و بقیا عریانیین فأخذا من ورق التین فوضعها علی عورتیهما فتطایر الورق فوضع آدم احدی یدیه علی عورته و الاخر علی رأسه کما هو شأن العراه و من ثم امر بالوضوء علی هذه الهیئه.

روی الصدوق طاب ثراه انه جاء نفر من الیهود الی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فسألوه عن مسائل فکان فیما سألوه اخبرنا یا محمد لای علّه توضئ هذه الجوارح الاربع و هی انظف المواضع فی الجسد قال النبی صلّی اللّه علیه و آله لما ان وسوس الشیطان الی آدم علیه السّلام دنی من الشجره فنظر الیها فذهب ماء وجهه ثم قام و مشی الیها و هی اول قدم مشت الی الخطیئه ثم تناول بیده منها ما علیها فأکل فطار الحلی و الحلل عن جسده فوضع آجم یده علی أم رأسه و بکی فلما تاب اللّه عز و جل علیه فرض علیه و علی ذریته تطهیر هذه الجوارح الاربع فأمره اللّه عز و جل بغسل الوجه لما نظر الی الشجره و امره بغسل الیدین الی المرفقین لما تناول بهما و امره بمسجح الرأس لما وضع یده علی ام رأسه و امره بمسح القدمین لما مشی بهما الی الخطیئه.

و هذه العله لا تنافی ما روی عن الرضا علیه السّلام من ان العله فی توضئ هذه الجوارح هو کونها الاعضاء الظاهره التی یواجه بها اللّه سبحانه حال الصلوه و یلاقی بها الکرام الکاتبین لان علل الشرع معرفات لا مؤثرات فیجوز اجتماعها علی المدلول الواحد ثم ان آدم علیه السّلام و حوی انزلا من السموات علی جبل فی شرقی الهند یقال له یاسم، و فی روایه أخری سراندیب و هو فی الاقلیم الاول مما یلی معدّل النهار، و قد کانت حوی ضفرت رأسها فقالت ما اصنع بهذه الضفره و انا مغضوب علیّ ثم انها حلّت ضفرتها، و فی خبر آخر انها حلّت عقیصه واحده فأطارت الریح ذلک الطیب فی بلاد الهند فمن ثم کان اکثر الطیب منه ثم أتی جبرئیل علیه السّلام فأخذ آدم الی مکه لیعلمه المناسک فطوی له الارض فصار موضع قدمیه عمران و ما بینهما خراب، فأهبط آجم علی الصفا و به سمی لهبوط صفی اللّه علیه، و حوی علی المروه و به سمیت لنزول المرأه و هی حوی علیه، فبکی آدم علی ما وقع منه و علی فراق الجنه ثلثمائه سنه من ایام الدنیا، و فی ایام الاخره یوم کألف سنه ما بین العصر الی العشا و بکی حتی صار علی خدّیه کالنهرین فخرج من عینه الیمنی دموع مثل دجله و من عینه الیسری مثل الفرات ثم ان آدم و حوی یوم الثامن من شهر ذی الحجه فلم یعرفها ذلک الیوم لشعث احوالهما و لطول حزنهما فتروّی و تفکر ذلک الیوم ثم أنه عرفها یوم التاسع فمن ثم سمیّ الیوم الثامن یوم الترویه و التاسع یوم عرفه، و لا ینافی هذا الوجه ما روی من ان الوجه فیه هو ان ابراهیم علیه السّلام رأی فی تلک اللیله التی رأی فیها ذبح الولد رؤیاه فأصبح یروی

ص:180

فی نفسه هو حلم أم من اللّه تعالی فسمی یوم الترویه فلما کان یوم عرفه رأی ذلک ایضا فعرف أنه من اللّه فسمی یوم عرفه.

و عن الصادق علیه السّلام قال معاویه بن عمار سألته لم سمی عرفات فقال ان جبرئیل خرج بابراهیم علیها السّلام یوم عرفه فلما زالت الشمس قال له جبرئیل علیه السّلام یا ابراهیم اعترف بذنبک و اعرف مناسکک فسمیت عرفات لقول جبرئیل علیه السّلام اعترف و فی روایه أخری ان آدم علیه السّلام لما کان فی الجنه نظر یوما الی ساق العرش و کان الیوم الثامن فرأی سطورا من نور فیها اسم محمد و أهل بیته صلوات اللّه علیهم فتروی لیعرفهم فلما کان الغد و هو الیوم التاسع عرّفه اللّه مراتبهم و انه لولاهم لم یخلقه و لا غیره فسمیّ یوم عرفه و لما لم تقبل توبته فی تلک السنین و الاعوام أتی الیه جبرئیل علیه السّلام فقال یا آدم ادع اللّه بالاسماء التی رأیتها مکتوبه علی ساق العرش بسطور النور، و قل اللهم بحق محمد و علی و فاطمه و الحسن و الحسین و الائمه ان تقبل توبتی، و هنّ الکلمات المراده من قوله تعالی فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ ، کما هو فی روایات العامه و الخاصه، فأوحی اللّه الیه یا آدم لو لم تدعنی بهذه الاسماء لما قبلت توبتک و أقسمت انه لم یدعنی مذنب بها الا قبلت توبته، و وجه عدم المنافات ظاهره مما عرفت من ان علل الشرع معرّفات.

و قیل سمی عرفه لارتفاعه علی الارض مأخوذ من عرف الدیک و یوم الترویه لقولهم ترویتم ترویتم من الماء لان عرفات لم یکن بها ماء فی تلک الاوقات ثم ان آدم علیه السّلام لما نزل من الجنه ظهرت به شامه سوداء فی وجهه من قرنه الی قدمه فطال حزنه و بکاؤه علی ما ظهر به فأتی الیه جبرئیل علیه السّلام فقال ما یبکیک یا آدم فقال من هذه الشامه التی ظهرت بی قال یا آدم قم فصلّ فهذا وقت الصلوه الاولی أی الظهر فصلاها فاتحطت الشامه الی عنقه و جاء فی وقت صلاه العصر فأمره فصلاها فانحطت الی سرته، و فی وقت الثالثه امره بها فانحطت الشامه الی رکبته و فی الرابعه صلاها فانحطت الی قدمیه فصلّی الخامسه فخرج منها فحمد اللّه و أثنی علیه فقال جبرئیل علیه السّلام یا آدم مثل ولدک فی هذه الصلوات کمثلک فی هذه الشامه من صلّی من ولدک فی کل یوم و لیله خمس صلوات خرج من ذنوبه کما خرجت من هذه الشامه، و لما تاب فی وقت المغرب امر بصلوه ثلاث رکعات لخطیئته و رکعه لخطیئه حوی و رکعه لتوبته و من ثم فرضت صلاه المغرب کفّاره للذنوب و باعثا لقبول التوبه.

و اما صلاه العصر فقد عرفت ان ذلک الوقت وقت معصیه ابینا آدم فتکون صلاه ذلک الوقت کفّاره ایضا لذنوبنا و ذنب ابینا آدم علیه السّلام ثم ان اللّه سبحانه لما قبل توبته اتاه جبرئیل بخیمه من خیام الجنه فوضعها له بمکه فی موضع الکعبه، و تلک الخیمه من یاقوته حمراء لها بابان شرقی و غربی من ذهب منصوبات معلّق فیها ثلاث قنادیل من تبر الجنه تلتهب نورا و نزل الرکن و هو

ص:181

یاقوته بیضاء من یاقوت الجنه و کان کرسیا لآدم علیه السّلام یجلس علیه و ان خیمه آدم لم تزل فی مکانها حتی قبضه اللّه تعالی ثم رفعه الیه و بنی بنو آدم فی موضعها بیتا من الطین و الحجاره و لم یزل معمورا و أعتق من الغرق و لم یخر به (یجربه خ) حتی ان بعث اللّه تعالی ابراهیم علیه السّلام، کذا فی بعض الروایات اقول و لعل هذا هو البیت المعمور الذی رفعه اللّه سبحانه الی السماء الرابعه ثم بنی الکعبه موضعه.

و فی الروایات الخاصه ان اللّه سبحانه ارسل سحابه سوداء فظللت موضع البیت فأمر آدم ان یخط موضعها فی الارض و هو الکعبه و کذلک مسجد منی، و اما قبل آدم فقد حجّه الملائکه بألفی عام، و اما الحرم و مقداره فقد روی عن المفضل انه سأل ابا عبد اللّه علیه السّلام عن التحریف لاصحابنا ذات الیسار عن القبله و عن السبب فیه، فقال ان الحجر الاسود لمّا انزل به من الجنه و وضع فی موضعه جعلوا نصاب الحرم (1)من حیث یلحقه النور نور الحجر فهی عن یمین الکعبه اربعه امیال، و عن یساره ثمانیه امیال کله اثنی عشر میلا فاذا انحرف الانسان ذات الیمین خرج عن حدّ القبله لقلّه انصاب الحرم و اذا انحرف ذات الیسار لم یکن خارجا عن حدّ القبله، و سیأتی تحقیق الحجر فی بعض الانوار السماویه ان شاء اللّه تعالی.

و اما طول آدم علیه السّلام لما نزل من الجنه فروی مسندا الی مقاتل بن سلیمان قال قلت لابی عبد اللّه علیه السّلام کم طول ابینا آدم صلوات اللّه علیه حین أهبط الی الارض و کم کان طول حوی علیها السّلام فقال وجدنا فی کتاب علی علیه السّلام ان اللّه تعالی لما اهبط آدم صلوات اللّه علیه و زوجته علیها السّلام الی الارض کان رجلاه علی ثنیه الصفا و رأسه دون افق السماء و انه شکی الی اللّه تعالی مما یصیبه من حر الشمس فصیّر طوله سبعین ذراعا بذارعه و جعل طول حوی خمسه و ثلاثین ذراعا بذراعها و الثنیه علی ما فی النهایه العقبه أو الطریق العالی، و قیل اعلی المسیل فی رأسه و قوله دون افق السماء أی قریبا منه و دونه و الافاق النواحی.

و اعلم ان المحققین من اصحابنا المتأخرین قد اوردوا الاشکال علی هذا الحدیث من وجهین، و من هذا عدّ عندهم من مشکلات الاخبار و حاصل الاشکال الاول هو انه قد تقرر فی علم الهیئه و الفلک ان حراره الشمس انما هو بسبب الانعکاس من الاجرام الارضیه و قد ذکروا ان الانعکاس یبلغ فی الهوی الی مقدار اربعه فراسخ، و کلما ارتفعت الاجرام من الارض ازدادت بروده کما هو المشاهد فی الجبال الشاهقه فکیف یصیر قصر القامه سببا فی رفع التأذی من جهه

ص:182


1- 1) النصب بضمتین حجر کانوا ینصبونه فی الجاهلیه و یتخذونه صنما و یعبدونه و الجمع انصاب و قیل هو حجر کانوا ینصبونه و یذبحونه علیه فیحمر بالدم انظر مجمع البحرین [1]ماده (نصب) .

الحر بل یکون الامر بالعکس و اما الاشکال الثانی فهو ان کون آدم علیه السّلام سبعین ذراعا بذراعه یستلزم عدم استواء الخلقه منه کما هو المشاهد فی اولاده لان تناسب الاعضاء شرط فی استوائها.

و الجواب عن الاشکال الاول من وجهین احدهما انه یجوز ان سلّمنا القاعده الریاضیه ان یکون للشمس حراره بالانعکاس و أخری بالذات فوق الطبقه الزمهریریه و یکون طول قامه آدم علیه السّلام متجاوزا تلک الطبقه کما رواه الصدوق (ره) بسند صحیح عن الصادق علیه السّلام قال لما بکی آدم صلوات اللّه علیه علی الجنه و کان رأسه فی باب من ابواب السماء و کان یتأذی بالشمس فحطّ من قامته، و یؤیده ما روی من ان عوج بن عنق کان یضرب یده فیأخذ الحوت من اسفل البحر ثم یرفعه الی الشمس فیشویه فی حر الشمس فیأکله و کان عمره ثلاثه آلاف و سته مأه سنه، و روی انه لما اراد نوح ان یرکب السفینه جاء الیه عوج فقال له احملنی معک، فقال نوح انی لم اومر بذلک فبلغ الماء الیه و ما جاوز رکبتیه و بقی الی ایام موسی علیه السّلام فقتله موسی و یؤکد ما نحن فیه ما روی ان الشمس یوم القیامه تنزل حتی تسامت رؤس الخلائق فیکون حراره القیامه منها، و یحتاج الخلائق الی الظ، و یکون الحراره م قرصها کما هو الظاهر من تلک الاخبار الوجه الثانی ان تأذیه یجوز ان یکون السبب فیه انه مع ما کان علیه من الطول ما کان یمکنه ان یستظل ببناء و لا جبل و لا غیر ذلک فلما قصر امکنه الاستظلال بالاظله و هو ظاهر.

و اما الجواب عن الاشکال الثانی فمن وجوه: الاول و هو الاولی ان استواء الخلقه و عدمه لیس منحصرا فیما هو معهود فی هذه الاعصار بل استواء الخلقه فی کل عصر بما یلیق بذلک العصر و آدم علیه السّلام لم یکن فی مثل هذه الاعصار حتی نحل تقصیره باستواء خلقته بل لو کنا نحن فی عصره علی هذه الخلقه لظهر عدم استواء خلقتنا نحن و کذلک فیما بعده من الاعصار التی کانت الخلائق فیها اطول و اجسم و أقوی، کما روی ان موسی علیه السّلام أرسل الی العمالقه اثنی عشر نقیبا للفحص عن حالهم فظفر بهم واحد من العمالقه و ادخل الاثنی عشر فی ناحیه من ردن (1)ثوبه و أتی به الی ملکهم فلم یقتلهم بل ارسلهم الی موسی علیه السّلام فأمر لهم بزاد للطریق و هو رمانه واحده نصفها خال من الحب و الاخر فیه حب و ذاک الخالی کالغطا فوق النصف الاخر فکان الاثنی عشر رجلا ینامون اللیل فی النصف الخالی و فی النهار یجعلونه فوق النصف الذی یأکلون من حبّه و تحمله البقر معهم و کذا یدلّ علی هذا المعنی ما استفاض فی الاخبار من صفات حور العین من ان لبعضهن سبعین الف ذوابه کل ذوابه تحملها سبعون الف خادمه، و کذا فی جانب عظم البدن و الاعضاء مع ان اهل الجنه علی اکمل الاوصاف فی کل باب.

ص:183


1- 1) الردن اصل الکم و طرفه الواسع و کانت العرب تضع فیه الدراهم و الدنانیر و منه ثقل ردنه أی کثر ماله جمع ارادن.

الوجه الثانی ان الباء فی قوله بذارعها و بذراعه باء المصاحبه و معناه انه کما قصر طوله قصر ذراعه ایضا و خصّ الذراع لان الاعضاء داخله فی تقصیر البدن بخلاف الذراع و حینئذ فالمراد بالذراع فی قوله سبعین ذراعا إما ذراع من کان فی عصر آدم أو ذراع من کان فی زمان من صدر عنه الخبر الثالث ان فی الکلام استخداما بأن یکون المراد بآدم حین ارجاع الضمیر الیه آدم ذلک الزمان من اولاده علیه السّلام و قد نقل هذا عن شیخنا البهائی طاب ثراه و قد قیل وجوه أخری کثیره لکنها تشتمل علی انواع من البعد و التعسف و قد حررناها فی کتاب نوادر الاخبار.

فان قلت مذهبکم ایها الامامیه هو عدم جواز الذنب علی الانبیاء صغائرها و کبائرها قبل البعثه و بعدها فکیف صدر من آدم علیه السّلام مخالفه الامر و کیف نعت علیه هذه الزلّه (الذله خ ل) فی آیات من القرآن قلنا قد صنّف اصحابنا رضوان اللّه علیهم فی هذا الباب کتبا کثیره و من جملتهم سیدنا المرتضی فی کتاب تنزیه الانبیاء و لکن کشف الغطاء عن مثل هذه الغوامض لا یقع بمحلّ من القبول الا اذا صدر عن الائمه علیهم السّلام و قد روی هذا الکشف عن الرضا علیه السّلام رواه الصدوق (ره) باسناده الی الهروی قال لما جمع المأمون لعلی بن موسی الرضا علیه السّلام أهل المقالات من اهل الاسلام و الدیانات من الیهود و النصاری و المجوس و الصابئین و سائر اهل المقالات فلم یقدم احد الا و قد الزمه حجته کأنه قد القم حجرا فقام الیه علی بن الجهم فقال له یا ابن رسول اللّه أ تقول بعضمه الانبیاء قال بلی قال فما تقول فی قوله عز و جل وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ و قوله عز و جل وَ ذَا اَلنُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ و قوله فی یوسف وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ و قوله عز و جل فی داود وَ ظَنَّ دٰاوُدُ أَنَّمٰا فَتَنّٰاهُ، و قوله فی نبیه صلّی اللّه علیه و آله وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اَللّٰهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی اَلنّٰاسَ وَ اَللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشٰاهُ، فقال مولانا الرضا علیه السّلام ویحک یا علی اتقّ اللّه و لا تنسب الی انبیاء اللّه الفواحش و لا تتأول کتاب اللّه برأیک فان اللّه عز و جل یقول و ما یعلم تأویله الا اللّه و الراسخون فی العلم.

و اما قوله عز و جل فی آدم وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ، فأن اللّه عز و جل خلق آدم حجه فی ارضه و خلیفه فی بلاده لم یخلقه للجنه و کانت المعصیه من آدم فی الجنه لا فی الارض لتتم مقادیر اللّه عز و جل فلما اهبط الی الارض و جعل حجه و خلیفه عصم بقوله عز و جل إِنَّ اَللّٰهَ اِصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی اَلْعٰالَمِینَ، و اما قوله عز و جل وَ ذَا اَلنُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ، انما ظن ان اللّه عز و جل لا یضیق علیه رزقه الا تسمع قول اللّه عز و جل وَ أَمّٰا إِذٰا مَا اِبْتَلاٰهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ أی ضیّق علیه و لو ظن ان اللّه تبارک و تعالی لا یقدر علیه لکان قد کفر، و اما قوله عز و جل فی یوسف وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا ، فأنها همّت بالمعصیه و همّ یوسف

ص:184

بقتلها ان جبرته لعظم ما داخله فصرف اللّه عنه قتلها و الفاحشه و هو قول اللّه عز و جل کَذٰلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ اَلسُّوءَ یعنی القتل و الفحشاء یعنی الزنا.

و اما داود فما یقول من قبلکم فیه فقال علی بن الجهم یقولون ان داود کان فی محرابه یصلی اذ تصوّر له ابلیس علی صوره طیر احسن ما یکون من الطیور فقطع صلاته فقام لیأخذ الطیر فخرج الطیر الی الدار فخرج فی اثره فطار الطیر الی السطح فصعد فی طلبه فسقط الطیر فی دار اوریا بن حنان فطلع داود فی اثر الطیر فاذا امرأه اوریا تغتسل فلما نظر الیها هواها و کان اوریا قد اخرجه داود فی بعض غزواته فکتب الی صاحبه ان قدّم اوریا امام الحرب فقدّم فظفر اوریا بالمشرکین فصعب ذلک علی داود، فکتب الثانیه ان قدّمه امام التابوت فقدمه فقتل اوریا و تزوج داود بامرأته قال فضرب الرضا علیه السّلام بیده جبهته و قال انا للّه و انا الیه راجعون لقد نسبتم نبیا من انبیاء اللّه تعالی الی التهاون بصلوته حتی خرج فی اثر الطیر ثم بالفاحشه ثم بالقتل فقال یا ابن رسول اللّه ما کانت خطیئته فقال ویحک ان داود انما ظن ان ما خلق اللّه عز و جل خلقا هو اعظم منه فبعث اللّه عز و جل الیه ملکین فتسوّرا المحراب فقالا خصمان بغی بعضنا علی بعض فاحکم بیننا بالحق و لا تشطط و اهدنا الی سواء الصراط، ان هذا اخی له تسع و تسعین نعجه و لی نعجه واحده فقال اکفلنیها و عزنی فی الخطاب، فعجّل داود علیه السّلام بالمدعی علیه فقال لقد ظلمک بسؤال نعجتک الی نعاجه و لم یسأل المدعی البینه علی ذلک و لم یقبل علی المدعی علیه فیقول ما تقول فهذا خطیئه حکمه لا ما ذهبتم اما تسمع قول اللّه عز و جل یقول یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَهً فِی اَلْأَرْضِ الایه. فقلت یا ابن رسول اللّه فما قصته مع اوریا فقال الرضا علیه السّلام ان المرأه فی ایام داود کانت اذا مات بعلها او قتل لا تتزوج بعده ابدا و اول من اباح اللّه عز و جل له ان یتزوج بامرأه قتل بعلها داود فذلک الذی شقّ علی اوریا.

و اما محمد نبیه صلّی اللّه علیه و آله و قوله عز و جل وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اَللّٰهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی اَلنّٰاسَ وَ اَللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشٰاهُ فان اللّه عز و جل اعلم نبیه صلّی اللّه علیه و آله اسماء ازواجه فی دار الدنیا و اسماء ازواجه فی الاخره و انهن امهات المؤمنین واحدی من سمّی له زینب بنت جحش و هی یومئذ تحت زید بن حارثه فأخفی صلّی اللّه علیه و آله اسمها فی نفسه و لم یبدها لهم کی لا یقول احد من المنافقین انه قال فی امرأه فی بیت رجل انها احدی ازواجه من امهات المؤمنین، و خشی قول المنافقین فقال اللّه عز و جل وَ اَللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشٰاهُ فی نفسک، قال فبکی علی بن الجهم و قال یا ابن رسول اللّه انا تائب الی عز و جل ان انطق فی انبیاء اللّه بعد یومی هذا الا بما ذکرته.

اقول لعلک تقول أنه قد ورد فی احادیث الشیعه ما تقوله المخالفون فی الانبیاء علیهم السّلام من وقوع المعاصی و مثل هذه الامور التی نفاها الرضا علیه السّلام فی هذا الحدیث و الجواب ان کل

ص:185

ما ورد من ذلک فسبیله الحمل علی التقیه و قد روی علی بن الجهم حدیثا طویلا عن الرضا علیه السّلام ایضا و فیه نوع مغایره لهذه الاجوبه و زیادات فی السؤال و الجواب، منها قول المأمون فأخبرنی عن قول اللّه تعالی وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ ، فقال الرضا علیه السّلام لقد همت به و لو لا ان رأی برهان ربه لهمّ بها کما همت به لکنه کان معصوما و المعصوم لا یهمّ بذنب و لا یأتیه، فقال المأمون للّه درک یا ابا الحسن فأخبرنی عن قول اللّه تعالی لِیَغْفِرَ لَکَ اَللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ قال الرضا علیه السّلام لم یکن أحد عند مشکری مکه اعظم ذنبا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لانهم کانوا یعبدون من دون اللّه ثلثمائه و ستین صنما، فلما جائهم صلّی اللّه علیه و آله بالدعوه الی کلمه الاخلاص کبر ذلک علیهم و عظم، و قالوا أجعل الالهه إلها واحدا ان هذا لشیء عجاب فلما فتح اللّه علی نبیه صلّی اللّه علیه و آله مکهّ قال یا محمد إنا فتحنا لک فتحا مبینا لیغفر لک اللّه ما تقدم من ذنبک و ما تأخر عند مشرکی اهل مکه بدعائک الی توحید اللّه فیما تقدم و ما تأخر، فقال المأمون لقد شفیت صدری یا ابن رسول اللّه و اوضحت لی ما کان ملتبسا فجزاک اللّه عن انبیائه و عن الاسلام خیرا.

و حاصل جوابه علیه السّلام هیهنا عن حکایه یوسف جواب الشرط محذوف، و التقدیر لو لا ان رأی برهان ربه لهمّ بها کما همّت به لکنه رأی البرهان فلم یهمّ بها و البرهان هو الالطاف الالهیه و التوفیقات السبحانیه، و یجوز ان یکون کلامه علیه السّلام اشاره الی ان الجواب مقدّم علی الجزاء کما ذهب الیه بعضهم لکن المحققون علی عدم جوازه فمن ثمّ کان الاول هو الاولی، و حاصل الجواب عن مقدمه کون فتح مکه سببا لغفر ان الذنب ما ذکره اصحاب السیر انّ المشرکین کانوا یقولون ان مکن اللّه محمدا من بیته و حکمّه فی حرمه تبیّنا انه نبی حق، فلما یسّر له فتح مکه دخلوا فی دین اللّه افواجا و اذعنوا بنبوته کما نطق به الکتاب العزیز، و زال انکارهم علیه فی الدعوه الی ترک عباده الاصنام، و صار ذنبه مغفورا کما قررّه الامام علیه السّلام و قد اجاب المفسرون عن هذه الشبهات بأجوبه لا یخلو بعضها من تکلّف لکن الجواب الاصح هو ما صدر عن ارباب العصمه علیهم السّلام و قد یظهر من تعمق النظر فی الاخبار و تتبع کتب خواص الائمه الاطهار علیهم السّلام جواب عن هذه الشبهات کلها، و لکن فیه نوع دقه.

و حاصله ان اللّه سبحانه قد اسمع الشیطان اولا ان عبادی لیس لک علیهم سلطان و کذا اعترف الشیطان ایضا بتصدیق هذا المعنی، حیث قال لاغوینهم اجمعین الا عبادک منهم المخلصین و آدم و من تلاه من الانبیاء عباد مخلصون مطهّرون منزّهون فالشیطان لیس له علیهم تسلط، و لکن اللّه سبحانه یحب تضرع العباد الیه و بکائهم من خشیته، و هذه المحبه تتفاوت بتفاوت مراتب العباد و اکملهم الانبیاء علیهم السّلام، و کلّ امر یحتاج الی سبب وداع حتی یکمل ذلک السبب فهو سبحانه قد یترک احدهم مع نفسه البشریه لحظه واحده فیحصل معه بمقتضی الطبیعه البشریه فعل

ص:186

مکروه و ترک مستحب حتی یکون منشاءا لتحصیل الدرجات العلیّه و التوفیقات الالهیه کما جری لادم علیه السّلام حیث بکی علی خطیئته ثلثمائه سنه فاصطفاه اللّه بسبب هذا و جعله صفیه، و کذا داود علیه السّلام فقد ورد فی الروایه ان داود علیه السّلام بکی اربعین یوما ساجدا لا یرفع رأسه حتی نبت المرعی من دموعه حتی غطی رأسه، فنودی یا داود أ جائع أنت فتطعم أم ظمأن فتسقی، أم عریان فتکسی، فنحب نحبه هاج العود فاحترق من خوفه ثم انزل اللّه التوبه و المغفره، فقال یا رب أجعل خطیئتی فی کفی فصارت خطیئته فی یده مکتوبه و کان لا یبسط کفّه لطعام و لا شراب و لا لغیرهما الا رأها فأبکته قال و کان یؤتی بالقدح ثلثاه ماء فاذا تناوله ابصر خطیئته فما یضعه علی شفته حتی یفیض من دموعه.

و روی انه ما رفع رأسه الی السماء حتی مات حیاء من اللّه تعالی، و کان یقول فی مناجاته اذا ذکرت خطیئتی ضاقت علیّ الارض برحبها و اذا تذکرت رحمتک ارتدت الیّ روحی سبحانک الهی اتیت اطباء عبادک لیداووا خطیئتی فکلهم یدلونی علیک فبؤسا للقانطین من رحمتک و کان اذا اراد ان ینوح مکث قبل ذلک سبعا لا یأکل الطعام و لا یشرب الشراب، و لا یقرب النساء فاذا کان قبل ذلک بیوم أخرج له منبر الی البر فیأمر سلیمان علیه السّلام ان ینادی بصوت فیستقری البلاد و من حولها من الغیاض و الاکام و الجیال و البراری و الصوامع و البیع فینادی فیها الا من اراد ان یسمع نوح داود فلیأت فتأتی الوحوش من البراری و الاکام و تأتی السباع من الغایص و تأتی الهوّام من الجبال و تأتی الطیر من الاوکار و تأتی العذاری من خدورهم حتی یرقی المنبر و کلّ صنف علی حدته یحیطون به و سلیمان علیه السّلام قائم علی رأسه فیأخذ فی الثناء علی ربه فیضجون بالبکاء و الصراخ ثم یأخذ فی ذکر الجنه فیموت الهوّام و طائفه من الوحوش و السباع و الناس ثم یأخذ فی اهوال القیامه و فی النیاحه علی نفسه فیموت من کل نوع طائفه فاذا رأی سلیمان علیه السّلام کثره الموتی، قال یا ابتاه قد مزقت المستمعین کل ممزق و ماتت طوائف من بنی اسرائیل و من الوحوش و الهوّام فیأخذ فی الدعاء فبینا هو کذلک اذ ناداه عبّاد بنی اسرائیل یا داود عجّلت بطلب الجزاء علی ربک، قال فخّر داود مغشیا علیه فلما نظر سلیمان الی صاحبه و ما اصابه اتی بسریر له فحمله علیه ثم امر منادیا ینادی الا من کان له مع داود حمیم فلیأت بسریره یحمله علیه فان الذین کانوا معه قد قتلهم ذکر الجنه و النار ثم اذا افاق داود دخل بیت عبادته.

و روی عن الصادق علیه السّلام قال ان داود خرج ذات یوم یقرأ الزبور و کان اذا قرأ الزبور لا یبقی جبل و لا حجر و لا طائر و لا سبع الا جاوبه، فما زال یمرّ حتی انتهی الی جبل فاذا علی ذلک الجبل نبی عابد یقال له حزقیل علیه السّلام فلما سمع دوی الجبال و اصوات السباع و الطیر علم انه داود علیه السّلام، فقال صوت مذنب، فقال اللّه یا حزقیل لا تعیّر داود سلنی العافیه، فقام حزقیل فأخذ بید

ص:187

داود فرفعه الیه، فقال داود یا حزقیل هل هممت بخطیئه قطّ، قال لا قال فهل دخل العجب فیما انت فیه من عباده اللّه قال لا قال فهل رکنت الی الدنیا فأحببت ان تأخذ بشهوتها و لذتها، قال بلی ربما عرض بقلبی قال فما ذا تصنع اذا کان قال ادخل هذا الشعب فاتبر مما فیه قال فدخل داود النبی علیه السّلام الشعب فاذا بسریر من حدید علیه جمجمه بالیه، و عظام فانیه فاذا لوح من حدید فیه کتابه فقرأها داود علیه السّلام فاذا هی انا اروی شلم ملکت الف سنه و بنیت الف مدینه و افتضضت الف بکر فکان آخر عمری ان صار التراب فراشی و الحجاره و سادتی و الدیدان و الحیات جیرانی فمن رأنی فلا یغتر بالدنیا.

و کان الخلیل علیه السّلام اذا ذکر خطیئته یغشی علیه و یسمع اضطراب قلبه میلا فی میل فیأتیه جبرئیل علیه السّلام فیقول له الجبار یقرئک السّلام و یقول هل رأیت خلیلا یخاف خلیله فیقول یا جبرئیل انی اذا ذکرت خطیئتی نسیت خلّتی، و نحو هذا من اطوارهم علیهم السّلام فهو سبحانه قد کان یحبّ ان یسمع مثل هذا منهم و علی ما ذکر فی توبه آدم ینزّل ما رواه الصدوق طاب ثراه فی کتاب العلل فی قول النمله لسلیمان علیه السّلام انت اکبر ام ابو قال سلیمان علیه السّلام بل ابی داود قالت النمله فلم زید فی حرف اسمک حرف علی اسم ابیک قال سلیمان ما لی بهذا علم، قالت النمله لان اباک داود داوی جرحه بودّ و أنت سلیمان ارجوا ان تلحق بأبیک.

اقول هذا الحدیث و هو حدیث النمله عدّ من مشکلات الاخبار و قد تصدی لبیان معناه محققوا الاصحاب بوجوه کثیره و الذی یخطر بالبال فی ایضاحه و جهان احدهما ان یکون المراد من قولها انت اکبر أم ابوک المراد بالکبر العظمه و الشأن و کانت النمله عالمه بهذا لکن سألت عنه تمهیدا للجواب الاتی، فقال سلیمان ان ابی اعظم منی فقالت ذا کان اعظم منک فلم زید فی حروف اسمک حرف مع ان زیاده المبانی مما یدلّ علی زیاده المعانی و اسماء الانبیاء علیهم السّلام کلها مأخوذه من الوحی الالهی فیکون زیاده الحروف و نقصانها لا یخلو من حکمه و فایده فقال سلیمان علیه السّلام لا ادری فقالت لان اباک داود لما صدرت منه الزله التی نعیت علیه تاب الی اللّه و تودد الیه فاشتق له اسم من مجموع داوی جرحه بودّ فصار اسمه علی ما تری، و اما أنت فقد نعیت علیک زلّه و هی ما حکاه فی القرآن من قوله انی احببت حبّ الخیر عن ذکر ربی حتی تواریت بالحجاب ردوها علیّ فطفق مسحا بالسوق و الاعناق، و حاصله ان الخیل و هی المراد من الخیر قد عرضت علی سلیمان لیراها فما استتم رؤیتها حتی توارت الشمس تحت حجابها فدعی سلیمان علیه السّلام ان یرد اللّه سبحانه الشمس له لیصلی فردّت الشمس علیه فشرع فی الوضوء و مسح ساقه و عنقه کما هو الوضوء المأمور به فی الشرع القدیم فلم تداوها بالتوبه و التفزع (التفرّغ خ ل)

ص:188

الی اللّه سبحانه لاشتغالک بالملک فاشتق لک اسم من السلامه من التودد و المداواه و ارجوا ان تلحق بأبیک فی التوبه و الفراغ لعباده اللّه سبحانه.

کما روی ان سلیمان علیه السّلام رأی عصفورا یقول لعصفورته لم تمنعینی نفسک و لو شئت أخذت قبّه سلیمان بمنقاری فألقیتها فی البحر، فتبسّم سلیمان من کلامه ثم دعا بها فقال للعصفور أ تطیق أن تفعل ذلک فقال لا یا رسول اللّه و لکن المرء قد یزیّن نفسه و یعظمها عند زوجته، و المحبّ لا یلام علی ما یقول، فقال سلیمان للعصفوره لم تمنعینه من نفسک و هو یحبّک فقال یا نبی اللّه انه لیس محبا و لکنه محب مدّع لانه یحب معی غیری فأثر کلام العصفور فی قلب سلیمان و بکی بکاء شدیدا و احتجب عن الناس اربعین یوما یدعو اللّه ان یفرغ قلبه بمحبته و ان لا یخالطها بحبه غیره.

و روی ایضا انه علیه السّلام مرّ یوما بعصفور یقول لزوجته ادنی منی حتی اجامعک لعل اللّه یرزقنا ولدا یذکر اللّه تعالی فإنّا قد کبرنا فتعجب سلیمان علیه السّلام و قال هذه النیّه خیر من مملکتی، و یجوز ان یکون معناه علی هذا التقدیر ان الحرف الزاید فی اسمک للدلاله علی الجرح الزائد فی قلبک، فان الذنب فی القلب کالاصبع الزایده فهذه الزیاده اللفظیه داله علی تلک الزیاده المعنویه.

التوجیه الثانی ان یکون المعنی علی ذلک الی قوله و انت سلیمان و حاصله ان داود صدرت منه زلّه داواها بالتودد و التوبه فاشتق له منها اسم و انت سلیمان أی سلیم انت من ذلک الذنب فلهذا سمیت به اشتقاقا من السلامه و ان زیاده ذلک الحرف یدلّ علی زیاده معنی فیک و هو السلامه من الذنب فقولها و ارجوا ان تلحق بابیک أی فی الجلاله و عظم الشأن فانه بالتوبه عرج معارج السابقین و سلیمان علیه السّلام بسبب الاشتغال بالملک قد قصر عنه.

و الحاصل ان صدور مثل هذا من الانبیاء علیهم السّلام انما هو لنیل الکرامات الحاصله بسبب التوبه فانه قد روی ان من علامات المؤمن انه مفتن تواب و روی انه لو لم یصدر منکم الذنب فالتوبه لاماتکم اللّه و خلق بدلکم اقواما یذنبون ثم یتوبون و فی الحدیث ان اللّه افرح بتوبه المؤمن من رجل کان فی مفازه مع رفقه فی لیل اظلم، فلما اقاموا للرکوب ضلّ بعیره فی ذلک اللیل فطلبه فلم یجده و ارتحل عنه رفقاؤه، و بقی فی تلک المفازه وحده فی ذلک اللیل و المفازه لیس فیها زاد و لا ماء فلما ایس من البعیر اتی الی محله و جلس واضعا رأسه بین رکبتیه منتظرا للسبع او الموت، فما لبث الا و قد اتی الیه رجل بذلک البعیر فقال له ارکب حتی ابلغک الی رفقائک فیدخله ذلک الوقت من السرور ما لا یحصی فاللّه سبحانه افرح بتوبه المؤمن من ذلک الرجل، و فی عرف العوام لیس صحبه الا من بعد عتبه و هذا جار فی التجارب کما لا یخفی علی المتتبع اذا عرفت هذا.

ص:189

فأعلم انه قد بقی الکلام فی ادعیه الائمه علیهم السّلام و اطوارهم و اعترافهم بالذنوب و کثره بکائهم علیها خصوصا سید الساجدین علیه السّلام فان صحیفته الشریفه قد تضمنت استقالته من الذنوب و حزنه علیها و نحن قد تقرر باجماعنا ان الائمه علیهم السّلام منزّهون عن انواع الذنوب فکیف صدر منهم هذه المقالات مع انه لم ینقل احد من المخالفین مع تکثرهم فی کل الاعصار و تفحصهم علی طعن علیهم بوجه من الوجوه یتعلقون به فی التشنیع علی مذهبنا و علی الائمه علیهم الطاهرین الاسلام فلم یظفروا به فلم تنع علیهم زله و لا ذکر فیهم من المساوئ شیء، و حینئذ فما وجه هذه الاعترافات منهم.

فنقول قد ذکرنا فی شرحنا علی الصحیفه وجوها کثیره بعضها من محققی اصحابنا و بعضها من سوانح البال فلنذکر هنا بعضا منها، الاول ما قاله بعض اهل العرفان من انّ مثل هذا انما هو تعلیم منهم للامه کیف یتضرعون و یبکون علی ذنوبهم و کیف یعترفون فان الانبیاء علیهم السّلام قبلهم کان مناط تبلیغهم الرساله علی التنزل الی مکالمات البشر بمقتضی عقولهم، حتی انه صلّی اللّه علیه و آله قال للحسین علیه السّلام و هو طفل کخ کخ یا حسین لّما أخذ تمر من تمر الصدقه، و لا یخفی من هذا لمن تتبع اطوارهم علیهم السّلام فان مدلول کلامهم فی مناجاتهم انما هو صدره عن نار حزن کامنه فی القلوب، و خوف قد احاط بمجامع اعضائهم مع امکان تعلیم الامه مثل هذه التضرعات بالقول دون الفعل، و هذا الوجه هو الذی اختاره الغزالی فی کتاب الاحیاء بالنسبه الی ما صدر عن الانبیاء علیهم السّلام من الاعتراف بالذنب و کثره البکاء و التضرع، و قد عرفت ما یرد علیه.

الوجه الثانی انهم علیهم السّلام لما کانوا فی هذه النشأه و الانسان لا یخلو فیها اما من فعل مکروه أو ترک مستحب، و ذلک کالصلوه فی الثیاب السود و کالنوم علی جانب الیسار و نحو ذلک، فهم علیهم السّلام قد عدّوا هذه ذنوبا و انقطعوا الی اللّه سبحانه من تبعاتها، و الظاهر ان هذا ایضا غیر تامّ لانهم علیهم السّلام اهل الشرع الانور، و قد کانوا یرتکبون مثل هذه الامور تعلیما للاما بجواز تلک الافعال، حیث انه قد ورد النهی عن فعل ذلک المکروه بذلک الفعل المستحب فربما ادّی فعل ذلک المکروه الی الوجوب علیهم کما لا یخفی.

الثالث ما ذهب الیه شیخنا المعاصر (1)ایده اللّه تعالی منان صدور هذا و امثاله منهم علیهم السّلام لیس هو من باب الاخبار عن فعل سابق بل هو من قبیل التواضع الانشائی کقول علی بن الحسین علیهما السّلام انا مثل الذره او دونها، و کما یقال فی العرف عند التواضع انا مقصر فی خدمتک یا فلان و انا عبدک، و هذا الوجه له وجه فی الجمله، و ربما کان فی الاخبار دلاله علیه.

ص:190


1- 1) هو العلامه المجلسی المولی محمد باقر الاصفهانی الشهیر صاحب بحار الانوار.

الرابع و هو الذی قاله صاحب کشف الغمه و تلقته الاصحاب بالقبول و حاصله انهم علیهم السّلام اوقاتهم مستغرقه بذکره تعالی و خواطرهم متعلقه بالملک الاعلی و هم ابدا فی المراقبه کما قال علیه السّلام اعبد اللّه کأنک تراه فان لم تره (فان لم تکن ترا خ ل) فأنه یراک، فهم ابدا متوجهون الیه منقلبون بکلیتهم علیه، فمتی انحطوا عن تلک المرتبه العالیه و المنزله الرفیعه الی الاشتغال بالمأکل و المشرب و التفرغ للنکاح و غیره من المباحات عدّوه ذنبا و استغفروا منه، أ لا تری ان بعض عبید ابناء الدنیا لو قعد یأکل و یشرب و ینکح و هو یعلم انه بمرئ من سیده و مسمع لکان ملوما عند الناس و مقصرا فیما یجب علیه من خدمه سیده و مالکهن فما ظنک بسید السادات و مالک الاملاک و الی هذا اشار صلّی اللّه علیه و آله بقوله انه لیران علی قلبی و انی لاستغفر اللّه بالنهار سبعین مره، و قوله حسنات الابرار سیئات المقربین فان قلوبهم علیهم السّلام اتمّ القلوب صفاءا و اکثرها ضیاء و اعرفها عرفانا و کانوا مع ذلک قد عیّنوا لترشیع الملّه فلم یکن لهم بدّ من النزول الی الرخص و الالتفات الی حظوظ النفس مع ما کانوا ممتحنین به من الاحکام البشریه فکانوا اذا تعاطوا شیئا من ذلک اسرعت کدوره ما الی قلوبهم لکمال رقّتها و فرط نورانیتها فان الشیء کلما کان ارق و اصفی کان کدورات المکدرات علیه أبین و أهدی و کانوا علیهم السّلام اذا أحسوا بشیء من ذلک عدّوه علی النفس ذنبا و استغفروا منه و هذا الوجه جیّد.

الخامس ان مراتبهم علیهم السّلام بالنسبه الی المعارف الیقینیه و الحقائق الالهیه کانت تزداد یوما بعد یوم، مثل جدهم صلّی اللّه علیه و آله فانه سبحانه قد جمع له جمیع الکمالات البشریه عند آخر عمره الشریف، و فی مدّه عمره کانت المعرفه و الوحی یتجدد علیه فاذا ترقّوا من درجه الی درجه أعلی منها عدوّا تلک السابقه ذنبا الی هذه اللاحقه، و هذا سرّ لطیف یدرک بالتأمل.

السادس ان العبد الممکن المتلوث بشوائب العجز و التقصیر قابل للتلبّس بجمیع المعاصی لو لا الالطاف الالهیه و حینئذ فالاعتراف بالذنب انما بالنسبه الی الماده البشریه لا بالنظر الی العصمه الالهیه فانها من غیرهم فهم علی حدّ الذنب (المذنب خ ل) و لکن المانع من الغیر و قد اشیر الی هذا فی قول الصدیق علیه السّلام ان النفس لاماره بالسوء الا ما رحم ربی و ما حکاه سبحانه (من خ) فی شأن حبیبه صلّی اللّه علیه و آله و لو لا ان ثبتناک لقد کدت ترکن الیهم شیئا قلیلا، و قوله صلّی اللّه علیه و آله اللهم لا تکلنی الی نفسی طرفه عین، فقالت له بعض زوجاته لو وکّلک الی نفسک ما کنت تفعل یا رسول اللّه، قال کنت فاعلا ما فعله اخی یونس بن متی.

و روی شیخنا الکلینی طاب ثراه باسناده الی الباقر علیه السّلام قال ان اللّه عز و جل اوحی الی داود علیه السّلام ان آت عبدی دانیال، فقل له انک عصیتنی فغرفت لک و عصیتنی فغفرت لک و عصیتنی فغفرت لک فان عصیتنی الرابعه لم اغفر لک، فأتاه داود علیه السّلام فقال یا دنیال اننی رسول اللّه الیک،

ص:191

و هو یقول انک عصیتنی فغفرت لک و عصیتنی فغفرت لک و عصیتنی فغفرت لک فان عصیتنی الرابعه لم اغفر لک، فقال له دانیال قد بلّغت یا نبی اللّه فلما کان فی السحر قام دانیال فناجی ربه، فقال یا رب ان داود نبیک اخبرنی عنک اننی قد عصیتک فغفرت لی و عصیتک فغفرت لی و عصیتک فغفرت لی، و اخبرنی عنک انی ان عصیتک الرابعه لم تغفر لی فوعزتک و جلالک لئن لم تعصمنی لا عصینک ثم لا عصینک ثم لا عصینک قالها خمسا، فهذا اعتراف من دانیال النبی علیه السّلام بان المنع عن المعاصی انما هو من جهه الالطاف الالهیه و العصمه الربانیه، و قد کان بعض مشائخی ادام اللّه ایامه یعدّ هذا الوجه من الالهامات الربانیه.

الوجه السابع و هو من الوجوه التی خطرت بالبال ان نعم اللّه سبحانه علی العبد کلما کانت اکمل کان تکلیفه اشد و هذا ظاهر و لا شک انه سبحانه قد اعطاهم من النعم ما لا یحدّ بحدّ، و من ذلک انه اوجب طاعتهم علی سائر مخلوقاته، و خلق لاجلهم الجنان و النیران کما قال علیه السّلام لو اجتمع الناس علی حب علی بن ابی طالب لما خلق اللّه النار فهم علیهم السّلام یریدون ان یشکروا اللّه سبحانه الشکر اللائق به الموازی لانعامه علیهم فلا یقدرون علیه فیعدّون عدم القدره ذنبا، کما روی ان النبی صلّی اللّه علیه و آله بکی ذات لیله بکاءا کثیرا، فقالت زوجته ما یبکیک یا رسول اللّه و قد غفر اللّه لک ما تقدم من ذنبک و ما تأخر قال صلّی اللّه علیه و آله أ فلا أکون عبدا شکورا، و لم لا افعل و قد انزل اللّه علیّ ان فی خلق السموات الایه، و نظیره ما روی انه مرّ بعض الانبیاء علیهم السّلام بحجر صغیر یخرج منه ماء کثیر فتعجب فانطقه اللّه تعالی فقال منذ سمعت قوله تعالی وَقُودُهَا اَلنّٰاسُ وَ اَلْحِجٰارَهُ انا ابکی من خوفه فسأله ان یجیره من النار فأجاره، ثم رآه بعد مده مثل ذلک، فقال لم تبکی الان فقال ان ذاک بکاء الخوف و هذا بکاء الشکر و السرور.

الثامن انهم علیهم السّلام ملوک الامه و ساسه العباد و الذنب الذی یصدر من الرعیه ینسب الی کبیرهم و العامل علیهم فهم علیهم السّلام قد عدّوا ذنوبنا ذنبا لهم کما روی فی تفسیر قوله تعالی لِیَغْفِرَ لَکَ اَللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ ان المراد ذنب امتک و بقیت وجوه اخری حررناها فی الشرح المذکور من ارادها فلیطلبها من هناک، و هذا کلام وقع فی البین فلنرجع الی ما نحن فیه من مقدمات ابینا آدم علیه السّلام.

و هو انه علمه جبرئیل علیه السّلام مناسک الحج و طاف طواف النساء هو و زوجته قال له جبرئیل علیه السّلام قد حلّت لک زوجتک یا آدم فضمها الیک فضمها الیه و اما کیفیه ابتداء النسل فرواه الصدوق (ره) باسناده الی زراره قال سأل ابو عبد اللّه علیه السّلام عن بدأ النسل من آدم صلوات اللّه علیه کیف کان و عن بدأ النسل من ذریه آدم فان اناسا عندنا یقولون ان اللّه تعالی اوحی الی آدم ان یزوج بناته من بنیه و ان هذا الخلق کله اصله من الاخوه و الاخوات، فمنع ابو عبد اللّه علیه السّلام من ذلک

ص:192

و قال نبئت ان بعض البهائم تنکرت له اخته فلما نزی علیها و نزل ثم علم انها اخته قبض علی غرموله أی ذکره باسنانه حتی قطعه فخرّ میتا، و آخر تنکرت له امه ففعل هذا بعینه، فکیف الانسان فی فضله و علمه غیر ان جیلا من هذه الامه الذین یرون انهم رغبوا عن علم اهل بیوتات انبیائهم فأخذوه من حیث لم یؤمروا بأخذه فصاروا الی ما ترون من الضلال، و حقا أقول ما اراد من یقول هذا و شبهه الا تقویه لحجج المجوس.

ثم أنشأ یحدثنا کیف کان بدء النسل فقال ان آدم صلوات اللّه علیه ولد له سبعون بطنا فلما قتل قابیل هابیل جزع جزعا قطعه عن اتیان النساء فبقی لا یستطیع ان یغشی حوی خمسمائه سنه، ثم وهب اللّه له شیئا و هو هبه اللّه وه اول وصی اولی الیه من بنی آدم فی الارض، ثم رواه بعد یافث فلما ادرکا و اراد اللّه ان یبلغ بالنسل ما ترون أنزل اللّه بعد العصر فی یوم الخمیس حوراء من الجنه اسمها نزله فأمره اللّه ان یزوجها من شیث ثم انزل اللّه بعد العصر من الغد حوراء من الجنه اسمها منزله فأمر اللّه عز و جل آدم ان یزوجها یافث فزوجها منه فولد لشیث غلام و ولدت لیافث جاریه فأمر اللّه عز و جل آدم علیه السّلام حین ادرکا ان یزوج ابنه یافث من این شیث ففعل فولد الصفوه من النبیین و المرسلین نسلهما، و معاذ اللّه ان یکون لک علی ما قالوه من الاخوه و الاخوات و مناکحتهما و الحدیث طویل أخذنا منه موضع الحاجه و ما تضمنّه اول الحدیث من قوله فان اناسا عندنا یقولون المراد بهم جمهور المخالفین فانهم قالوا ان حوی امرأه آدم کانت تلد فی کل بطن غلاما و جاریه فولدت اول بطن قابیل و توأمته اقلیمیا، و البطن الثانی هابیل و توأمته لیوذا فلما ادرکوا جمیعا امر اللّه تعالی ان ینکح قابیل اخت هابیل و هابیل اخت قابیل فرضی هابیل و ابی قابیل لان اخته کانت حسناء، و قال ما امر اللّه سبحانه بهذا و لکن هذا من رأیک فأمرهما آدم ان یقربا قربانا فرضیا فانطلق هابیل الی افضل کبش فی غنمه فقربه التماسا لوجه اللّه تعالی و مرضاه ابیه و اما قابیل فانه قرّب الزوان الذی یبقی فی البیدر الذی لا یستطیع البقر ان تدوسه فقرب ضغثا منه لا یرید به وجه اللّه تعالی و لا رضا ابیه فقبل اللّه اللّه قربان هابیل و أتت نار بیضاء من السماء فأخذته و ردّ علی قابیل قربانه فقال ابلیس لقابیل انه یکون لهذا عقب یفتخرون علی عقبک بان قبل قربان ابیهم فاقتله حتی لا یکون له عقب فقتله.

و هذه مقاله المخالفین و هی موافقه لمذاهب المجوس، فان المجوس کان لهم ملک فسکر لیله فوقع علی اخته و امه فلما أفاق ندم و شقّ ذلک علیه فقال للناس هذا حلال فامتنعوا علیه فجعل یقتلهم و حفر لهم الاخدود، و فی خبر آخر انه احتج لهم علی جوازه باولاد آدم من انهم قد کانوا ینکحون اخواتهم فقبله جماعه و بقوا علیه الی الان و من لم یقبله قتله، و العجب من صاحب روضه الشهداء کیف عوّل علی هذا النقل من تزویج الاخوه الاخوات مع ورود الاخبار بخلافه،

ص:193

و اعجب منه شیخنا الطبرسی (ره) فی کتاب مجمع البیان لم یذکر سوی مقاله المخالفین و لم یتعرض لهذه الاخبار بوجه مع انها من مرویات الصدوق (ره) و هو من المتقدمین، نعم روی هذا المعنی عن الباقر علیه السّلام لکن الروایه محموله علی التقیه قطعا.

و اما حکایه القربان فقد حکاه اللّه سبحانه فی سوره المائده حیث قال و اتل علیهم نبأ ابنی آدم بالحق اذ قربا قربانا فتقبل من احدهما و لم یتقبل من الآخر قال لاقتلنک قال انما یتقبل اله من المتقین، و ذلک لان الصدقه اذا لم یکن صاحبها ممن اتقی فی تحصیلها او لم یخلص للّه سبحانه حال دفعها لا تقع من محل القبول بشیء، کما روی (فی الاحتجاج خ ل) عن الصادق علیه السّلام انه قال ان اتبع هواه و اعجب برأیه کان کرجل سمعت غثاء العامه تعظمه و تصفه فاحببت لقاءه من حیث لا یعرفنی لانظر مقداره و محله فرأیته فی موصع قد احدق به خلق من غثاء العامه منتبذا عنهم متلثما انظر الیه و الیهم فما زال یراوغهم حتی خالف طریقهم و فارقهم و لم یقرّ فتفرقت العوام عنه لحوائجهم و تبعته اقتفی اثره، فلم یلبث اذ مرّ بخباز فتغفله فأخذ من دکانه رغیفین مسارقه فعجبت منه، ثم قلت فی نفسی لعله معامله ثم مرّ بصاحب رمان فما زال به حتی تغفله فأخذ من عنده رمانتین مسارقه، فعجبت منه ثم قلت فی نفسی لعله معامله ثم اقول و ما حاجته اذا الی المسارقه ثم لم أزل ابتعه حتی مرّ بمریض فوضع الرغیفین و الرمانتین بین یدیه و مشی فتبعته حتی استقر فی بقعه من الصحراء، فقلت له یا عبد اللّه لقد سمعت بک فأحببت لقاءک فلقیتک لکنی رأیت منک ما شغل قلبی، قال و ما هو قال رأیتک مررت بخباز و سرقت منه رغیفین ثم بصاحب الرمان و سرقت منه رمانتین، قال فقال لی قبل کل شیء حدثنی من انت قلت رجل من اهل بیت رسول اللّه، قال این بلدک قلت المدینه، قال لعلک جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب قلت بلی قال فما ینفعک شرف اصلک مع جهلک بما شرفت به و ترکک علم جدک و ابیک، قلت ما هو قال القرآن کتاب اللّه قلت و ما الذی جهلت منه، قال قول اللّه عز و جل مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَهِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّیِّئَهِ فَلاٰ یُجْزیٰ إِلاّٰ مِثْلَهٰا ، و انی سرقت الرغیفین کانت سیئتین و لما سرقت الرمانتین کانت سیئتین فهذه اربع سیئات فلما تصدقت بکل واحده منها کانت اربعین حسنه فانقص من اربعین حسنه اربع سیئات یبقی لی سته و ثلاثون، قلت ثکلتک امک أنت الجاهل بکتاب اللّه اما سمعت اللّه عز و جل یقول إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اَللّٰهُ مِنَ اَلْمُتَّقِینَ، انک لما سرقت الرغیفین کانت سیئتین فلما دفعتهما الی غیر صاحبهما بغیر امر صاحبهما کنت انما اضفت اربع سیئات الی اربع سیئات، فجعل یلاحظنی فانصرفت و ترکته قال الصادق علیه السّلام بمثل هذا التأویل القبیح المستنکر یضلّون و یضلّون.

ص:194

و هذا نحو تأویل معاویه لعنه اللّه لما قتل عمار بن یاسر فارتعجت فرائص خلق کثیر و قالوا قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عمار تقتله الفئه الباغیه، فدخل عمرو علی معاویه و قال یا امیر المؤمنین قد هاج الناس و اضطربوا، قال لما ذا؟ قال قتل عمار قال معاویه قتل عمار فما ذا، قال أ لیس قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عمار تقتله الفئه الباغیه؟ فقال له معاویه دحضت (1)فی قولک أ نحن قتلناه انما قتله علی بن ابی طالب لما القاه بین رماحنا فاتصل ذلک بعلی بن ابی طالب علیه السّلام فقال فاذا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله هو الذی قتل حمزه لما القاه بین رماح المشرکین.

و بالجمله فابتداء النسل علی ما عرفته، نعم روی الصدوق طاب ثراه قال ان اللّه تبارک و تعالی انزل علی آدم حوراء من الجنه فزوجها احد ابنیه و تزوج الاخر ابنه الجان فما کان فی الناس من جمال کثیر أو حسن خلق فهو من الحوراء و ما کان منهم (فیهم) من سوء خلق فهو من ابنه الجان، و وجه الجمع بین هذا و ما تقدم اما حمل هذین الولدین علی غیر یافث و شیث لکن لما اختلط النسل فی المراتب اللاحقه سری اخلاق ابنه الجان فی ذراری آدم علیه السّلام و اما بأن یکون کل واحد من یافث و شیث قد زوج زوجتین و علی التقادیر کلها یستلزم بقاء بنات آدم بلا زواج الا ان یجوز تزویج العمات دون الاخوات، هذا حال الخلیفه الاول و هو آدم علیه السّلام و قد بقی له احوال سماویه و کذا لذریته فلنرجع الی احوال السماء حتی اذا فرغنا منها انتلقنا الی احوال الارض و اهلها.

فان قلت ما معنی قولک ان آدم هو الخلیفه الاول و کم الخلفاء بعده، قلت قد روی ان علیا علیه السّلام کان یمشی مع النبی صلّی اللّه علیه و آله فی بعض شوارع المدینه و اذا برجل اعرابی له لحیه طویله فسلّم و قال السّلام علیک یا امیر المؤمنین السّلام علیک یا رابع الخلفاء ثم انه غاب عن اعینهم فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله أ تدری یا علی معنی ما قال، هذا هو اخوک الخضر قال قال لا قال اما الخلیفه الاول فهو ابوک آدم حیث قال تعالی وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَهِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی اَلْأَرْضِ خَلِیفَهً ، و اما الثانی فهو هارون حین قال له موسی فاخلفنی فی قومی و اما الثالث فهو داود حیث قال تعالی یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَهً فِی اَلْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ اَلنّٰاسِ بِالْحَقِّ و اما الرابع فهو أنت یا علی فانک خلیفتی من بعدی و قاضی دینی.

و سأل الصادق علیه السّلام عن آدم و علی علیهما السّلام ایهما افضل فقال ان اللّه تعالی اباح الحنطه لعلی علیه السّلام فلم یأکل منها تواضعا للّه تعالی حتی قبض، و اما آدم فقد نهاه عنها فما لبث حتی أکل منها فاین علی من آدم و من جهه خلق هذه الابدان من التراب السابق روی انه سأل جعفر بن محمد

ص:195


1- 1) دحضت الحجه بطلت.

علیه السّلام لم صار الناس یکلبون ایام الغلا علی الطعام و یزید جوعهم علی العاده فی الرخص، قال لانهم بنوا من الارض فاذا قحطت قحطوا و اذا خصبت خصبوا و حیث انّا نرید بیان عالم الذر و اخذ المیثاق فی عالمی الارواح و الذر و کیفیه احادیث الطینه و هذا کله مما یتوقف علی الروح کما سیأتی فلا بأس بالکلام فیها و اللّه الموفق للصواب.

نور روحانی

یکشف عن الروح و توابعها

الروح جوهر درّاک یتعلق بالبدن لتدبیره، و اعلم ان ارباب العلل قد اتفقوا علی حدوث النفوس الناطقه اذ لا قدیم عندهم الا اللّه لکنهم اختلفوا فی انها هل تحدث مع حدوث البدن او قبله فقال بعضهم تحدث معه لقوله تعالی بعد تعداد اطوار البدن ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ ، و قال بعضهم بل قبله لقوله صلّی اللّه علیه و آله خلق الارواح قبل الاجساد بألفی عام، اقول الاخبار الداله علی ان الروح مخلوقه قبل البدن بالفی عام أو اکثر ما وردت به الاخبار مستفیضه بل متواتره حتی لا یبقی الریب فی تقدمها.

و قوله صلّی اللّه علیه و آله بألفی عام المراد به تقدمها علی نوع البدن و ان کان واحدا، و هو بدن ابینا آدم علیه السّلام ول فکل روح بالنظر الی البدن التی خلقت له متقدمه علیه بآلاف من السنین کما لا یخفی، و قوله تعالی ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ المراد به افاضه النفس علی البدن کما هو المصرح به فی کلام الصادقین علیهم السّلام.

و اما الحکماء فانهم قد اختلفوا فی حدوثها فقال به ارسطو و من تبعه و منعه من قبله و قالوا بقدمها، و اما حقیقتها فلم تظهر لنا و لذا قال تعالی وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلرُّوحِ قُلِ اَلرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنَ اَلْعِلْمِ إِلاّٰ قَلِیلاً، فان المنقول عن ابن عباس و ابن مسعود و الجبائی و جماعه انهم سأله عن هذه الروح التی فی البدن فعدل عن جوابهم لعلمه بأنه الاصلح، و قیل ان الیهود قالت لکفار قریش سلوا محمدا عن الروح فان اجابکم فلیس بنبی و ان لم یجبکم فهو نبی فانا نجد فی کتبنا ذلک، فأمره سبحانه بالعدول عن جوابهم، و هذا یدل علی ان الانبیاء المتقدمین لم یتکلموا فی حقیقه الروح للامه لانه الاصلح بحالهم، و المذاهب المنقوله فیها بین اهل العلم متکثره و قد ضبطها شیخنا البهائی نور اللّه ضریحه فی کتاب الکشکول حیث قال المذاهب فی حقیقه النفس اعنی ما یشیر کل أحد یقوله انا کثیره و الدائره منها علی الالسنه و المذکوره فی الکتب المشهوره اربعه عشر مذهبا.

ص:196

احد هذا الهیکل المحسوس المعبّر عنه بالبدن و ثانیها انها القلب اعنی العضو الصنوبری، اللحمانی المخصوص، و ثالثها انه الدماغ، و رابعها انها اجزاء لا تتجزئ فی القلب و هو مذهل النظّام و متابعیه، و خامسا انها الاعضاء الاصلیه المتولده من المنی و سادسها انها المزاج، و سابعها انها الروح الحیوانی و یقرب منه ما قیل انها جسم لطیف سار فی البدن کسریان الماء فی الورد و الدهن فی السمسم و ثامنها انها الماء و تاسعها انها النار و الحراره الغریزیه، و عاشرها انها النفس و حای عشرها انها هی الواجب تعالی عما یقولون علوا کبیرا، و ثانی عشرها انها هی الارکان الاربعه، و ثالث عشرها انها صوره نوعیه قائمه بماده البدن و هو مذهب الطبیعین.

و رابع عشرها انها جوهر مجرد عن الماده الجسمانیه و عوارض الجسمانیات لها تعلّق بالبدن تعلق التدبیر و التصرف و الموت هو قطع هذا التعلق، و هذا هو مذاهب الحکماء الالهیین و اکابر الصوفیه و الاشراقیین و علیه استقر رأی المحققین من المتکلمین کالامام الرازی و الغزالی و المحقق الطوسی و غیرهم من الاعلام و هو الذی اشارت الیه الکتب سماویه و انطوت علیه الانباء النبویه و انقادت الیه الامارات الحسیه و المکاشفات الذوقیه انتهی کلامه و الانصاف ان الروح و ان طوی عنّا الاطلاع علی حقیقتها و لذا قال الاکثر المراد من قوله علیه السّلام من عرف نفسه فقد عرف ربه انه لا یمکن معرفه النفس کما لا یمکن معرفه الرب، لکن الذی اشارت الیه الکتب و الاخبار هو ما قیل انه یتقرب من المذهب السابع و هو انها جسم لطیف سار فی البدن و لیست مجرده.

قال فی مجمع البیان اختلف العلماء فی ماهیه الروح فقیل انه جسم رقیق هوائی متردد فی مخارق الحیوان و هو مذهب اکثر المتکلمین و اختاره الاجلّ المرتضی علم الهدی و قیل هو جسم هوائی علی بنیه حیوانیه فی کل جزء منه حیوه، عن علی بن عیسی قال لکل حیوان روح و بدن الا ان فیهم من الاغلب علیه الروح، و منهم من الاغلب علیه البدن، و قیل ان الروح عرض ثم اختلف فیه فقیل هو الحیاه التی یتهیأ بها المحلّ لوجود القدره و العلم و الاختیار، و هو مذهب الشیخ المفید ابی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان رضی اللّه عنه و البلخی و جماعه من المعتزله البغدایین و قی هو معنی فی القلب عن الاسواری و قال بعض العلماء ان اللّه تعالی قد خلق الروح من سته اشیاء من جوهر النور و الطیب و البقاء و الحیاه و العلم و العلو أ لا تری انه ما دام فی الجسد کان الجسد نورانیا یبصر بالعینین و یسمع بالاذنین و یکون طیبا فاذا خرج من الجسد نتن و یکون باقیا فاذا فارقه الروح بلی و فنی، و یکون حیا و بخروجه یکون میتا، و یکون عالما فاذا خرج منه الروح لم یکن شیئا و یکون علویا لطیفا توجد به الحیاه بدلاله قوله تعالی فی صفه الشهداء بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اَللّٰهُ و اجسامهم قد بلیت فی التراب و لا یخفی ان اکثر هذه المذاهب التی نقلها الشیخ الطبرسی (ره) لم یتعرض لنقلها شیخنا الشیخ بهاء الدین قدس اللّه

ص:197

روحه مع انه فی مقام حصر المذاهب المنقوله فی الکتب و ما نقل عن الاجل علم الهدی طاب ثراه و ان لم یکن عین المذهب الذی نقل انه قریب من السابع لکنه یول الیه، و الآیات و الاخبار کما عرفت انما اشارت الیه، و ذلک لان المجرد علی تفسیرهم انه الموصوف بلا مکان فهو مجرد عن المکان و الالات و غیرها و لا ریب ان الاخبار قد اشتملت علی اتصاف الروح باوصاف الاجسام من الصعود و الهبوط و الطیران و زیاره العرش و الجلوس حلقا.

روی عن الصادق علیه السّلام انه قال ارواحنا تزور العرش فی کل لیله جمعه و تستفید منه العلوم، و لولاه لنفد ما عندنا، و کما رواه الکلینی قدس اللّه روحه باسناده الی العرنی قال خرجت مع امیر المؤمنین علیه السّلام الی الظهر بوادی السّلام کأنه یخاطب الاقوام فقمت لقیامه حتی عییت ثم جلست حتی مللت و فعل (فعلت خ) ذلک غیر مره ثم عرضت علی امیر المؤمنین علیه السّلام الجلوس، فقال یا حبه ان هو الا محادثه مؤمن او موانسه، و لو کشف لک لرایتهم حلقا حلقا یتحادثون، فقلت اجسام او ارواح فقال ارواح، و ما من مؤمن یموت فی بقعه من بقاع الارض الا قیل لروحه الحقی بوادی السّلام، و انها لبقعه من جنه عدن، و فی سؤال الزندیق عن الصادق علیه السّلام اخبرنی الروح أغیر الدم، قال نعم الروح علی ما وصفت لک، مادتها من الدم فاذا جمد فارق الروح البدن، قال فهل توصف بخفه و ثقل و وزن، قال الروح بمنزله الریح فی الزق فاذا نفخت فیه امتلاء الزق منها فلا یزید فی وزن الزق ولوجها فیه و لا ینقصه خروجها منه، کذلک الروح لیس لها ثقل و لا وزن، و هذا الحدیث کما لا یخفی ظاهر فی عدم تجردها.

و روی ایضا عن الصادق علیه السّلام ان ارواح المؤمنین لفی شجره فی الجنه یأکلون من طعامها و یشربون من شرابها، و عنه ایضا انه علیه السّلام قال ان الارواح فی صفه الاجساد فی شجر فی الجنه یأکلون من طعامها و یشربون من شرابها، فاذا قدمت الروح (روح ظ) علیهم یقولون دعوها فانها أقبلت من هو عظیم ثم یسألونها الی غیر ذلک من الاخبار المتضمنه لتنعم الروح و تعذیبها و سیرها من مکان الی مکان و اقامتها و ترفرفها فوق تابوت المیت حتی یجعل فی القبر فتدخل فیه، و تأویل هذا باراده البدن المثالی الذی تحلّ فیه فی وقت ما فی کل هذه الاوقات خلاف الظاهر و نقل عن شیخنا المفید (ره) أنه کان یقول بتجرد النفس فتاب الی اللّه سبحانه و قال قد ظهر لنا انه لا مجرد فی الوجود الا اللّه.

و اما تعلقها بالبدن فقال الحکماء و المتکلمون لیس هو تعلقا ضعیفا یسهل زواله بادنی سبب مع بقاء المتعلق بحاله کتعلق الجسم بمکانه و الا لتمکنت النفس من مفارقه البدن بمجرد المشیه من غیر حاجه الی امر آخر، و لیس ایضا تعلقا فی غایه القوه بحیث اذا زال التعلق بطل المتعلق مثل تعلق الاعراض و الصور المادیه بمحالها لما ذهبوا الیه من انها مجرده بذواتها غنیه عما تحل فیه، بل

ص:198

هو تعلق متوسط بین بین کتعلق الصانع بالالات التی یحتاج الیها فی افعاله المختلفه و کتعلق العاشق بالمعشوق عشقا جبلیّا الهامیا فلا ینقطع ما دام لبدن صالحا لان یتعلق به النفس، أ لا تری انها تحبه و لا تمله مع طول الصحبه و تکره مفارقته، و ذلک لتوقف کمالاتها و لذاتها العقلیه و الحسیه علیه، فانها فی مبدأ خلقتها خالیه عن الصفات الفاضله کلها فاحتاجت الی آلات تعینها علی تلک الکمالات و تحتاج الی ان تکون تلک الالات مختلفه فیکون لها بحسب کل آله فعل خاص حتی اذا حاولت فعلا خاصا کالابصار مثلا التفت الی العین فتقوی علی الابصار التام، و کذا الحال فی سائر الافعال، و لو اتحدت الالات لاختلطت الافعال و لم یحصل لها شیء منها علی الکمال فاذا حصلت لها الاحساسات توصلت منها الی الادراکات الکلیه و نالت حظها من العلوم و الاخلاق المرضیه، و ترفت الی لذاتها العقلیه بعد احتظائها باللذات الحسیه فتعلقها بالبدن علی وجه التصرف و التدبیر کتعلق العاشق فی القوه بل اقوی بکثیر.

اقول و بناءا علی ما قاله الاجل علم الهدی و هو الاولی یکون تعلقها بالبدن من باب تعلق الاحوال بمحالها.

و اعلم انه قد ورد فی اخبار اهل البیت علیهم السّلام تعدد الارواح، رواه جابر عن الباقر علیه السّلام قال خمسه ارواح فی المقربین، روح القدس و به علموا جمیع الاشیاء و روح الایمان و به عبدوا اللّه، و روح القوه و به جاهدوا العدو و عالجوا المعاش، و روح الشهوه و به اصابوا لذه الطعام و النکاح و روح البدن و به یدبّون و یدرجون، و اربعه لاصحاب الیمین لفقد روح القدس منهم، و ثلاثه لاصحاب الشمال لفقد روح الایمان منهم، و علی هذا نزّل ما روی عنه علیه السّلام لا یزنی الزانی و هو مؤمن و ذلک ان روح الایمان تخرج من بدنه الی ان یفرغ فان عاد الی التوبه عادت تلک الروح الی بدنه و الا فارقته، و کذا معنی لا یسرق السارق و هو مؤمن، و ما روی من ان المؤمن لا یکذب کله منزّل علی هذا فان روح الایمان تفارقه حال صدور الذنب منه و اذا رجع رجعت کما ورد فی الروایات و اذا نام لم تفارقه روح الحیاه و ان فارقه غیرها، کما سیأتی تحقیقه ان شاء اللّه تعالی فی نور المنام اذا عرفت هذا.

فاعلم ان قدماء الحکماء قالوا ان للحیوانات نفوسا ناطقه مجرده، و هو مذهب الشیخ المقتول، و قد صرّح الشیخ الرئیس فی جواب اسؤله بهمنبار ان الفرق بین الانسان و الحیوانات فی هذا الحکم مشکل، و قال القیصری فی شرح فصوص الحکم ما قال المتأخرون من ان المراد بالنطق ادراک الکلیات لا التکلم، مع کونه مخالفا لوضع اللغه لا یقیدهم لانه موقوف علی ان النفس الناطقه المجرده للانسان و لا دلیل لهم علی ذلک و لا شعور لهم بأن الحیوانات لیس لها ادراک الکلیات و الجهل بالشیء لا ینافی وجوده، و امعان النظر فیما یصدر عنها من العجائب یوجب ان

ص:199

یکون لها ادراک الکلیات انتهی، و کلام القیصری یعطی ان مراد المتقدمین بالنطق هو المعنی اللغوی و بذلک صرّح ابو علی بن سینا.

نور میثاقی یشتمل علی التکلیف الاول

اعلم ان الاخبار قد استفاضت بل تواترت بأن هذه الارواح قبل دخولها فی هذه الاجسام قد حصل لها نوع من التکلیف الالهی لما کانت فی عالم الملکوت، و قد أخذ اللّه سبحانه علیها العهود المکرره و المواثیق المغلظه بأنه رب و واحد لا شریک له فأقروا عموما، و اما الاقرار بالولایه لعلی علیه السّلام و اهل بیته ففی أحد المواثیق، و لعله المیثاق الاول و هی ارواح خالصه قبل ان تباشر الذرات قد اقرت و اذعنت، و من ثم قال علیه السّلام قد اخذ اللّه ولایه الائمه علیهم السّلام علی الناس من یوم العهد و المیثاق، و فی احد المواثیق قد انکرت و لم تبادر الی القبول فمن ثم کانت السعاده و الشقاوه من هناک، و من هذا قال سید الموحدین علیه السّلام ان للّه سبحانه قد کتب اسامی شیعتنا و اسامی آبائهم و امهاتهم من وجد منهم و من لم یوجد الی یوم القیامه بصحیفه، و تلک الصحیفه عندنا، و کانت الکتابه فی ذلک المیثاق و هذه الصحیفه الان بعد ما توارثها الائمه علیهم السّلام انتهت نوبتها الی مولانا صاحب الزمان علیه السّلام فهی الان عنده، و کان اذا اتی رجل الی علی علیه السّلام و قال انا شیعتک کذّبه علی علیه السّلام و قال لست اری لک اسما فی صحیفه الشیعه، فیکون ذلک الرجل مدعیا و کان بعض خوّاص الشیعه اذا دخل علی الصادق علیه السّلام رآه یتصفح کتابا فسأله عنه فیقول هذا الکتاب الذی اسماء شیعتی الی یوم القیامه، فیقول علیه السّلام أحب ان تری اسمک و اسم ابیک فیقول نعم، فیطلعه علیه و هذا لا یکون من الارواح الا من بعد ما اعطاه اللّه سبحانه نوعا من الفهم و الشعور تفهم به معنی التکلیف و الثواب و العقاب، لانه صار ذلک التکلیف الاولی مناطا لاکثر احکام هذا التکلیف الاخری.

روی الصدوق طاب ثراه باسناده الی ابن اذینه عن ابی عبد اللّه علیه السّلام قال کنّا جلوسا عنده فذکرنا رجلا من اصحابنا فقلنا فیه حده فقال من علامه المؤمن ان یکون فیه حده، قال قلنا له ان عامّه اصحابنا فیهم حده فقال ان اللّه تبارک و تعالی فی وقت ما ذرأهم امر اصحاب الیمین و انتم هم ان یدخلوا النار فدخلوها فاصابهم و هج فالحده من ذلک الوهج، و امر اصحاب الشمل و هم مخالفونا ان یدخلوا النار فلم یفعلوا فمن ثم لهم سمت و لهم وقار و الآیات و الاخبار داله علی أخذ المیثاق فی العالم الاول.

اما الآیات فقال عز من قائل و اذ أخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم و اشهدهم علی انفسهم الست بربکم قالوا بلی شهدنا ان یقولوا یوم القیامه انا کنا عن هذا غافلین، او یقولوا

ص:200

انما اشرک اباؤنا من قبل و کنا ذریه من بعدهم أ فتهلکنا بما فعل المبطلون، قال اکثر المفسرین معناه ان اللّه تعالی أخرج ذریه آدم من صلبه کهیئه الذر فعرضهم علی آدم فقال انی آخذ علی ذریتک میثاقهم ان یعبدونی و لا یشرکون بی شیئا و علیّ ارزاقهم، ثم قال أ لست بربکم قالوا بلی شهدنا انک ربنا فقال للملائکه اشهدوا فقالوا شهدنا و قیل ان اللّه تعالی جعلهم فهماء عقلاء یسمعون خطابه و یفهمونه، ثم ردهم الی صلب آدم و الناس محبوسون باجمعهم حتی یخرج کل من أخرجه فی ذلک الوقت و کل من ثبت علی الاسلام فهو علی الفطره الاولی و من کفر و جحد فقد تغیّر عن الفطره الاولی، و فی بعض الاخبار المعتبره ان الخطاب هکذا أ لست بربکم و محمد نبیکم و علی امامکم قالوا بلی فحذفوا تمام الایه کما تصرفوا فی غیره من الآیات فیکون هذا المیثاق مما اقروا فیه ایضا بولایه الائمه علیهم السّلام فیکون عدم القبول لها فی میثاق آخر جمعا بین الاخبار.

و اعلم ان تأویل الایه علی هذا المذکور مما دلّت علیه الاخبار النقیه السند و ذهب الیه جمع اکثیر من المفسرین، و قد ردّه المرتضی طاب ثراه و شیخنا الطبرسی (ره) قالوا ان اللّه سبحانه قال وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ و لم یقل من آدم، و قال مِنْ ظُهُورِهِمْ و لم یقل من ظهره، و قال ذُرِّیَّتَهُمْ و لم یقل ذریته، ثم اخبر تعالی بأنه فعل ذلک لئلا یقولوا انهم کانوا عن ذلک غافلین او یعتذروا بشرک آبائهم و انهم نشأوا علی دینهم و هذا یقتضی ان یکون لهم آباء مشرکون فلا یتناول ولد آدم لصلبه و ایضا فان هذه الذریه المستخرجه من صلب آدم لا یخلو إما ان یکون قد جعلهم اللّه عقلاء او لم یجعلهم کذلک فان لم یجعلهم عقلاء فلا یصح ان یعرفوا التوحید و ان یفهموا خطاب اللّه تعالی، و ان جعلهم عقلاء و أخذ علیهم المیثاق فیجب ان یتذکروا ذلک و لا ینسوه، لان أخذ المیثاق لا یکون حجه علی المأخوذ علیه الا ان یکون ذاکرا له فیجب ان نذکر نحن المیثاق، و لانه لا یجوز ان ینسی الجمع الکثیر من العقلاء شیئا کانوا عرفوه و میّزوه حتی لا یذکره واحد منهم الی غیر ذلک من الاعتراضات الظاهره الدفع التی لا ینبغی ان تذکر فی معارضه خبر من الاخبار فارتکبوا فی تأویل الایه معنی آخر، و هو انه سبحانه أخرج بنی آدم منا صلاب آبائهم الی ارحام امهاتهم ثم رقاها درجه درجه علقه ثم مضغه ثم انشأ کلا منهم بشرا سویا ثم حیا مکلفا و اراهم آثار صنعته و مکنّهم من معرفه دلائل حتی کأنه اشهدهم و قال لهم أ لست بربکم قالوا بلی، فعلی هذا یکون معنی اشهدهم علی انفسهم دلّهم بخلقه علی توحیده و انما اشهدهم علی انفسهم بذلک لما جعلهم فی عقولهم من الادله علی وحدانیته و رکّب فیهم من عاجئب خلقته و غرائب صنعته و فی غیرهم فکأنه سبحانه بمنزله المشهد لهم علی انفسهم و کانوا فی مشاهده ذلک و ظهوره فیهم علی الوجه الذی اراده اللّه و تعذّر امتناعهم منه بمنزله المعترف المقرّ و ان لم یکن هناک اشهاد صوره و حقیقه، و العجب ان هذا المعنی مع احتیاجه الی التأویل فی کل ظواهر لفظ

ص:201

الایه و مع عدم اعتضاده بخبر یدل علیه کیف خرّجوا علیه و اهملوا ذلک المعنی الاول مع تظافر دلاله الاخبار علیه و کلام المفسرین، و من هذا ذهب ابو الهذیل فی کتاب الحجه ان الحسن البصری و اصحابه کانوا یذهبون الی ان نعیم الاطفال فی الجنه ثواب عن ایمانهم فی الذر و اما الاخبار.

فمنها ما رواه شیخنا الکلینی طاب ثراه بسند صحیح عن حبیب السجستانی قال سمعت ابا جعفر علیه السّلام یقول ان اللّه عز و جل لما اخرج ذریه آدم من ظهره لیأخذ علیهم المیثاق بالربوبیه له و بالنبوه لکل نبی فکان اول من أخذ علیهم المیثاق بنبوته محمد بن عبد اللّه صلّی اللّه علیه و آله، ثم قال اللّه عز و جل لآدم انظر ما تری قال فنظر آدم علیه السّلام الی ذریته و هم ذر قد ملأوا السماء، قال آدم علیه السّلام یا رب ما أکثر ذریتی و لامر ما خلقتهم فما ترید منهم بأخذک المیثاق علیهم، قال اللّه عز و جل یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً و یؤمنون برسلی و یتبعونهم، قال آدم یا رب فما لی أری بعض الذر أعظم من بعض و بعضهم له نور کثیر و بعضهم له نور قلیل و بعضهم لیس له نور، فقال اللّه عز و جل کذلک خلقتهم لأبلوهم فی کل حالاتهم قال آدم یا رب أ فتأذن لی فی الکلام فأتکلم قال اللّه عز و جل تکلم فان روحک من روحی و طبیعتک خلاف کینونتی، قال آدم یا رب فلو کنت خلقتهم علی مثال واحد و طبیعه واحده و جبلّه واحده و الوان واحده و اعمار واحده و ارزاق سواء لم یبغ بعضهم علی بعض و لم یکن بینهم تحاسد و لا تباغض و لا اختلاف فی شیء من الاشیاء.

قال اللّه تعالی یا آدم برحی نطقت و یضعف قوتک تکلفت ما لا علم لک به و انا الخالق العلیم و بعلمی خالفت بین خلقهم و بمشیئتی یمضی فیهم امری و الی تدبیری و تقدیری صائرون و لا تبدیل لخلقی، انما خلقت الجن و الانس لیعبدونی و خلقت الجنه لمن عبدنی و اطاعنی منهم و اتبع رسلی و لا ابالی، و خلقت النار لمن کفر بی و عصانی و لم یتبع رسلی و لا ابالی، و خلقتک و خلقت ذریتک من غیر حاجه بی الیک و الیهم و انما خلقتک و خلقتهم لابلوک و ابلوهم ایّم احسن عملا فی دار الدنیا فی حیاتکم و قبل مماتکم، فلذلک خلقت الدنیا و الاخره و الحیاه و الموت و الطاعه و المعصیه و الجنه و النار، و کذلک اردت فی تقدیری و تدبیری و بعلمی النافذ فیهم خالفت بین صورهم و اجسامهم و الوانهم و اعمارهم و ارزاقهم و طاعتهم و معصیتهم، فجعلت منهم الشقی و السعید و البصیر و الاعمی و القصیر و الطویل و الجمیل و الذمیم و العالم و الجاهل و الغنی و الفقیر و المطیع و الصحیح و السقیم و من لا عاهه له، فینظر الصحیح الی الذی به العاهه فیحمدنی علی عافیه و ینظر الذی به العاهه الی الصحیح فیدعونی و یسألنی ان اعافیه و یصبر علی بلائی فأثیبه جزیل عطائی، و ینظر الغنی الی الفقیر فیحمدنی و یشکرنی، و ینظر الفقیر الی الغنی فیدعونی و یسألنی و ینظر المؤمن الی الکافر فیحمدنی علی ما هدیته فلذلک خلقتهم لابلوهم فی السراء

ص:202

و الضراء و فیما اعافیهم و فیما ابتلیهم و فیما اعطیهم و فیما امنعهم، و ان اللّه الملک القادر و لی ان امضی جمیع ما قدرت علی ما دبّرت و لی ان اغیر من ذلک ما شئت، و اقدّم من ذلک ما أخرّت و أؤخر ما قدمت من ذلک و أنا اللّه الفعال لما أیرید لا أسأل عما أفعل و أنا أسأل خلقی عما یفعلون.

و فی قوله سبحانه و لی ان أغیر من ذلک ما أشئت أشاره الی أنه لا یجوز لک ان تقول ان الأمر قد فزع منه کما قالت الیهود و تابعهم جمهور المخالفین من حیث لا یشعرون فانه سبحانه خلقهم علی ما رآه آدم علیه السّلام و لکن اللّه یمحو ما یشاء و یثبت و عنده أم الکتاب و سیأتی تحقیقه إن شاء اللّه تعالی فی نور الاجال و الأعمار، و فی الروایات أن تکلیف اهل الشمال بدخول النار قد وقع مرارا کثیره، قال الصادق علیه السّلام فی حدیث طویل لما اراد ان یخلق آدم خلق (تلک خ) تینک الطینتین ثم فرقهما فرقتین، فقال لاصحاب الیمین کونوا خلقا بأذنی فکانوا خلقا بمنزله الذرّ یسعی، و قال لاهل الشمال کونوا خلقا فکانوا خلقا بمنزله الذر یدرج، ثم رفع لهم نارا فقال لهم ادخلوها باذنی فکان اول من دخلها محمد صلّی اللّه علیه و آله ثم اتبعه اولوا العزم من الرسل و اوصیائهم و اتباعهم، ثم قال لاصحاب الشمال ادخلوها باذنی فقالوا ربنا خلقتنا لتحرقنا فعصوا فقال لاصحاب الیمین اخرجوا باذنی من النار فخرجوا لم تکلم النار منهم کلما و لم یؤثر فیهم اثرا، فلما رآهم اصحاب الشمال قالوا ربنا نری اصحابنا قد سلموا فاقلنا و مرنا بالدخول، قال قد اقلتکم فادخلوها فلما دنوا و اصابهم الوهج رجعوا فقالوا یا ربنا لا صبر لنا علی الاحتراق فعصوا فأمرهم بالدخول ثلاثا کل ذلک یعصون و یرجعون، و أمر اولئک ثلاثا کل ذلک یطیعون و یدخلون و یخرجون فقال لهم کونوا طینا باذنی فخلق منه آدم، قال فمن کان من هؤلاء لا یکون من هؤلاء و من کان من هؤلاء لا یکون من هؤلاء الحدیث، و فیه دلاله علی ان هذا التکلیف للارواح المتعلقه بالذرات قبل ان یخلق اللّه آدم، فلما کلّفها و تبین حالها جمعها و خلق منها آدم و طینته.

و اما أخذ العهد و المیثاق علیهم بقوله أ لست بربکم فالذی یظهر من الحدیث السابق انه قد وقع بعد هذا التکلیف و بعد ان خلق آدم و صوره فأخرج تلک الذرات من ظهوره و علّق بها الارواح فأخذ علیها العهد و المیثاق، و لا تستبعد مثل هذا بأن بدن آدم علیه السّلام وحده کیف صار معدنا لکل ذرات ذراریه، لانک قد تحققت کبر بدنه المبارک و عظمته و ان رجلیه کانتا علی الصفا و رأسه فی باب من ابواب السماء مع ان الذرات فی غایه الصغر و الحقاره و فی هذا اشاره لطیفه الی ان من کان اعظم احواله و احسنها کونه ذره لم یحسن منه التجبر و الکبریاء و عدم امتثال الاوامر و النواهی، فکیف تسئل عن احواله الاخری و هی کونه تاره منیا و أخری دما و لحما ثم یتدرج من النجاسه و یترقی الی ان یکون ظرفها و معدنها ثم یصیر الی حاله نجاسته الاولی و یجب علی کل من

ص:203

مسّه و لاقاه ان یغتسل عن مباشرته فهو اسوء حالا من الکلب، و من هذا قال علیه السّلام یا بن آدم انّی لک و الکبر و الفخر فان اولک جیفه و آخرک جیفه و فیما بینهما حامل الجیف، و الاقرار بالربوبیه لما استسهلوه لعدم النار و التکلیف فیه اقروا به و لما اراد سبحانه امتحانهم بما فیه کلفه فصاروا من هناک فرقتین بالاختیار و العلم و العقل و التکلیف کما فی احوال هذه النشأه، و هذه العهود التی اخذت علی الخلائق قد اودعها اللّه سبحانه الحجر الاسود.

و فی الروایات عن الطاهرین علیهم السّلام ان اللّه عز و جل لما أخذ المیثاق له بالربوبیه و لمحمد صلّی اللّه علیه و آله بالنبوه و لعلی علیه السّلام بالوصیه اصطکت فرائص الملائکه و أول من اسرع الی الاقرار بذلک الحجر فلذلک اختاره اللّه عز و جل و القمه المیثاق، و هو یجیء یوم القیامه و له لسان ناطق و عین ناظره یشهد لکل من وافاه الی ذلک المکان و حفظ المیثاق، و انما اخرج الحجر من الجنه لیذکر آدم علیه السّلام ما نسی من العهد و المیثاق و فی الروایه ایضا انه انما یقبّل الحجر و یستلم لیؤدی الی اللّه عز و جل العهد الذی أخذ علیهم فی المیثاق، و انما وضع اللّه عز و جل الحجر فی الرکن الذی هو فیه و لم یضعه فی غیره لانه تبارک و تعالی حین أخذ المیثاق أخذه فی ذلک المکان.

اقول معنی هذا و اللّه العالم انه قد ورد فی الروایات السابقه ان الرکن کان کرسیا لادم علیه السّلام فی الجنه یجلس علیه و الحجر قد کان فیه و هو فی الجنه و فی وقت أخذ المیثاق فلما انزلهما اللّه سبحانه الی بیته بقیا علی ما کانا علیه و هما فی الجنه، و کان عمر اذا قبّل الحجر قال، انی لا علم انک حجر لا تضرّ و لا تنفع، و لکن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قبّلک فأقبلک لتقبیله ایاک، فلما بلغ کلامه الی علی علیه السّلام کذّبه، و قال ان هذا الحجر ملک عظیم المحل یشهد یوم القیامه لمن صافحه، و من هنا ورد انه اذا استلم الحجر قال امانتی ادیتها و میثاقی تعاهدته لتشهد لی بالموافاه الدعاء.

و فی الروایه ایضا انما یستلم الحجر لان مواثیق الخلائق فیه، و کان اشدّ بیاضا من اللبن فاسودّ من خطایا بنی آدم، و لو لا ما مسّه من ارجاس الجاهلیه ما مسه ذو عاهه الا برأ، و أما التنافر و الالفه فی هذا العالم فهما مسببان عنهما فی ذلک العالم، و من هذا قال الصادق علیه السّلام لم تتواخوا علی هذا الامر و انما تعارفتم علیه یعنی به کما قال المحدثون رضوان اللّه علیهم انکم لم تتواخوا علی امر الدین ایها الشیعه فی هذا العالم بل اللّه سبحانه هو الذی آخی بینکم فی عالم الارواح، و انتم فی هذا العالم تجددون تلک الاخوه و المحبه و تتعارفون و قد روی انه سأل الصادق علیه السّلام فقیل له یا ابن رسول اللّه انی أری الرجل فی النظره الاولی لم اره قبل ذلک فیمیل قلبی الیه و احبه من تلک الساعه، و اظنّ انی رأیته قبل ذلک و اقول لا ادری انی رأیت هذا الرجل، و بعض الناس اعاشره، و اجاوره مدّه مدیده من العمر و کلما رأیته کأنی غریب منه و هو غریب منی لعدم الالفه.

ص:204

فأجاب علیه السّلام بما حاصله ان الارواح قد توافقت و ائتلفت فی العالم الاول و تناکرت و اختلفت فیه ایضا، و نسیت احوال ذلک العالم بما حصل لها من الاشتغال، بعلائق هذه الابدان لکن اذا نظرت الی من الفته فی العالم القدیم تشوقت الیه و عرفته معرفه ما و مالت بالالفه الیه، و اذا رأیت من تناکرت معه فی ذلک العالم لم تنعطف علیه فی هذا العالم، و لم خالطته المخالطه التامه و المعاشره الطویله، و من هذا ما وقع فی الاخبار الخاصه فی سبب الحزن و الفرح من غیر سبب یعرفه الانسان و حاصله کما قال علیه السّلام ان الانسان یکون له أخ و محب بعید عنه و یصل الیه اسباب الحزن و الفرح علی بعده و الروح من هیهنا یصیر لها نوع من الاطلاع علی حزن ذلک الاخ البعید و فرحه فتفرح و تحزن فی مکانها و السبب غیر معروف فی الظاهر، و من ثمّ اذا کان لبعض الارواح علاقه شدیده مع البعض الاخر یکون الحزن و الموت الذی یحیط بتلک النفس البعیده معلوما بالمنام او غیره لهذه النفس فاذا ضبط التاریخ کان وقت الاطلاع هنا موافقا لوقت الوقوع هناک، و له اسباب اخری ایضا یأتی بیانها فی نور الفرح و السرور ان شاء اللّه تعالی و الدالّ علی ذلک کلّه قوله صلّی اللّه علیه و آله الارواح جنود مجنّده فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف و هذا حدیث مستفیض رواه العامه و الخاصه و جعلوه هو المراد من هذه المقاله.

قال ابن الاثیر مجنّده أی مجموعه کما یقال الوف مؤلفه و معناه الإخبار عن مبدأ کون الارواح و تقدمها علی الاجساد انها خلقت اول خلقها علی قسمین من ائتلاف و اختلاف کالجنود المجموعه اذا تقابلت و تواجهت، و معنی تقابل الارواح ما جعلها اللّه من السعاده و الشقاوه و الاخلاق فی مبدأ الخلق، یقول ان الاجساد التی فیها الارواح تلتقی فی الدنیا و تأتلف و تختلف علی حسب ما خلقت علیه، و لهذا تری الخیّر یحبّ الاخیار و یمیل الیهم، و الشریر یحبّ الاشرار و یمیل الیهم.

و روی عن الباقر علیه السّلام قال ان العباد اذا ناموا خرجت ارواحهم الی السماء فما رأت الارواح فی السماء فهو الحق و ما رأت فی الهوی فهو الاضغاث الا و ان الارواح جنود مجنده فما تعارف منها ائتلف، و ما تناکر منها اختلف فاذا کانت الروح فی السماء تعارفت و تباغضت فاذا تعارفت فی السماء تعارفت فی الارض، و اذا تباغضت فی السماء تباغضت فی الارض و حیث عرفت مثل هذا فلا بأس بمعرفه احوال الطینه لانها مناط فوائد کثیره.

ص:205

نور طینی

یکشف عن احوال طینه المؤمن و غیره

اعلم ان اللّه سبحانه بمقتضی حکمته خلق طینه المؤمن من اعلی علیین و هو اعلی مکان فی الجنه و طینه الکافر و هو غیر المؤمن من سجیل و هی اسفل مکان فی النار لکنه خلط بین الطینتین لمصالح کثیره، روی الصدوق قدس اللّه روحه فی آخر کتاب علل الشرائع مسندا الی ابی اسحاق اللیثی قال قلت لابی جعفر علیه السّلام یا ابن رسول اللّه اخبرنی عن المؤمن المستبصر اذا بلغ فی المعرفه و کمل هل یزنی، قال اللهم لا قلت فیلوط، قال اللهم لا قلت فیسرق قال اللهم لا قلت فیشرب الخمر قال اللهم لا قلت فیأتی کبیره من هذه الکبائر او فاحشه من هذه الفواحش قال لا قلت فیذنب ذنبا قال نعم هو مؤمن مذنب ملّم قلت ما معنی ملمّ قال الملمّ بالذنب الذی لا یلزمه و لا یصرّ علیه، قال فقلت سبحان اللّه ما اعجب هذا لا ینزنی و لا یلوط و لا یسرق و لا یشرب الخمر و لا یأتی کبیره من الکبائر و لا فاحشه فقال لا عجب من امر اللّه ان اللّه عز و جل یفعل ما یشاء و لا یسأل عما یفعل و هم یسألون فممّ عجبت یا ابا ابراهیم سل و لا تستحسر و لا تستنکف، فان هذا العلم لا یتعمله مستکبر و لا مستحسر قلت یا ابن رسول اللّه انی اجد من شیعتکم من یشرب و یقطع الطریق و یخیف السبیل و یزنی و یلوط و یأکل الربی و یرتکب الفواحش و یتهاون بالصلاه و الصیام و الزکوه و یقطع الرحم و یأتی بالکبائر فکیف هذا و لم ذاک؟ فقال یا ابا ابراهیم و هل یختلج فی صدرک شیء غیر هذا قلت نعم یا ابن رسول اللّه أخری اعظم من ذلک، فقال ما هی یا ابا اسحاق، قال فقلت یا ابن رسول اللّه و أجد من اعدائکم و من ناصبیکم من یکثر من الصلوه و من الصیام و یخرج الزکوه و یتابع بین الحج و العمره، و یحرص علی الجهاد و یصل الارحام و یقضی حقوق اخوانه و یواسیهم من ماله، و یتجنب شرب الخمر و الزنا و اللواط و سائر الفواحش فممّ ذاک فسّره لی یا ابن رسول اللّه، و برهنه و بینه فقد و اللّه کثر فکری و اسهر لیلی و ضاق ذرعی، فتبسّم الباقر علیه السّلام ثم قال خذ الیک یا ابا ابراهیم بیانا شافیا فیما سألت، و علما مکنونا من خزائن علم اللّه و سره، اخبرنی یا ابا ابراهیم کیف تجد اعتقادهما قلت یا ابن رسول اللّه اجد محبیکم و شیعتکم علی ما هم فیه مما وصفته من افعالهم لو اعطی احدهم ما بین المشرق و المغرب ذهبا و فضه لان یزول عن ولایتکم و محبتکم الی موالات غیرکم و الی محبتهم ما زال و لو ضربت خیائیمه بالسیوف فیکم و لو قتل فیکم و لا ارتدع و لا رجع عن محبتکم و ولایتکم و اری الناصب علی ما هو علیه مما وصفته من افعالهم لو اعطی احدهم ما بین المشرق و المغرب ذهبا و فضه ان یزول عن محبه الطواغیت و موالاتهم الی مولاتکم ما فعل و لا زال و لو ضربت خیاشیمه بالسیوف فیهم و لو قتل

ص:206

فیهم ما ارتدع و لا رجع، و اذا سمع احدهم منقبه لکم و فضلا اشمأز من ذلک و تغیّر لونه و یری کراهیه ذلک فی وجهه بغضا لکم و محبه لهم، قال فتبسم الباقر علیه السّلام ثم قال یا ابا ابراهیم من هیهنا هلکن العامله الناصبه تصلی نارا حامیه تسقی من عین آنیه، و من اجل ذلک قال اللّه عز و جل و قدمنا الی ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا، ویحک یا ابا ابراهیم أ تدری ما السبب و القصه فی ذلک و ما الذی قد خفی علی الناس منه، قلت یا ابن رسول اللّه فبینه لی و اشرحه و برهنه، قال یا ابا ابراهیم ان اللّه تبارک و تعالی لم یزل عالما قدیما خلق الاشیاء لا من شیء، و من زعم ان اللّه عز و جل خلق الاشیاء من شیء فقد کفر لانه لو کان ذلک الشیء الذی خلق منه الاشیاء قدیما معه فی ازلیته و هویته کان ذلک الشیء ازلیا، بل خلق عز و جل الاشیاء کلها لا من شیء و مما خلق اللّه عز و جل ارضا طیبه ثم فجر منها ماءا عذبا زلالا فعرض علیها ولایتنا اهل البیت فقبلتها فأجری بذلک الماء علیها سبعه ایام ثم طبقها و عمها ثم نصب ذلک الماء عنها فأخذ من صفوه ذلک الطین طینا فجعله طین الائمه علیهم السّلام ثم أخذ من ذلک الطین فخلق منه شیعتنا و لو ترک طینکم یا ابا ابراهیم علی حاله کما ترک طیننا لکنتم انتم و نحن شیئا واحدا، قلت یا ابن رسول اللّه فما فعل بطیننا، قال اخبرک یا ابا ابراهیم خلق اللّه عز و جل بعد ذلک ارضا سبخه خبیثه منتنه ثم فجر منها ماءا اجاجا آسنا مالحا فعرض علیها ولایتنا اهل البیت فلم تقبلها فأجری ذلک الماء علیها سبعه ایام حتی طبقها و عمها، ثم نصب الماء عنها ثم أخذ عصاره ذلک الطین فخلق منه الطغاه و ائمتهم، ثم مزجه بثفل طینتکم و لو ترک طینهم علی حاله و لم یمزجه بطینکم لم یشهدوا الشهادتین و لا صلّوا و لا صاموا و لا زکوا و لا حجّوا و لا ادوّا امانه و لا اشبهوکم فی الصور و لیس علی المؤمن اکره من ان یری صوره عدوه مثل صورته، قلت یا ابن رسول اللّه فما صنع بالطینتین، قال مزج بینهما بالماء الاول و الماء الثانی ثم عرکها عرک الادیم.

ثم أخذ من ذلک قبضه فقال هذه الی الجنه و لا ابالی، و أخذ قبضه أخری و قال هذه الی النار و لا ابالی، ثم خلط بینها فوقع من سنخ المؤمن و طینته علی سنخ الکافر و طینته، و وقع من سنخ الکافر و طینته علی سنخ المؤمن و طینته، فما رایته من شیعتنا من زنا و لواط و ترک الصلوه، او صیام او حج أو جهاد او خیانه، او کبیره من هذه الکبائر فهو من طینه الناصب و عنصره الذی قد مزج فیه لان من سنخ الناصب و عنصره و طینته اکتساب المآثم و الفواحش و الکبائر، و ما رأیت من الناصب و مواظبته علی الصلوه و الصیام و الزکوه و الحج و الجهاد، و ابواب البر فهو من طینه المؤمن و سنخه الذی قد مزج فیه، لان سنخ المؤمن و عنصره و طینته اکتساب الحسنات، و استعمال الخیر و اجتناب المآثم فاذا عرضت هذه الاعمال کلها علی اللّه عز و جل قال انا عدل لا اجور و منصف لا اظلم و حکم لا احیف و لا امیل و لا اشطط الحقوا الاعمال السیئه التی اجترحها

ص:207

المؤمن لسنخ الناصب و طینته، و الحقوا الاعمال الحسنه التی اکتسبها الناصب بسنخ المؤمن و طینته، ردوها کلها الی اصلها فانی انا اللّه لا اله الا انا عالم السر و أخفی، و انا المطلع علی قلوب عبادی لا احیف و لا اظلم و لا الزم احدا الا ما عرفتته منه قبل ان اخلقه، ثم قال الباقر علیه السّلام إقرأ هذه الایه قلت یا ابن رسول اللّه أیه آیه، قال قوله تعالی قٰالَ مَعٰاذَ اَللّٰهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاّٰ مَنْ وَجَدْنٰا مَتٰاعَنٰا عِنْدَهُ إِنّٰا إِذاً لَظٰالِمُونَ، هو فی الظاهر ما تفهمونه و هو فی الباطن هذا بعینه یا ابا ابراهیم ان للقرآن ظاهرا و باطنا و محکما و متشابها و ناسخا و منسوخا ثم قال اخبرنی یا ابا ابراهیم عن الشمس اذا طلعت و بدا شعاعها فی البلدان أ هو باین من القرص، قلت فی حال طلوعه باین قال أ لیس اذا غابت الشمس اتصل ذلک الشعاع بالقرص حتی یعود الیه قلت نعم قال کذلک یعود کل شیء الی سنخه و جوهره و اصله فاذا کان یوم القیامه نزع اللّه سنخ الناصب و طینته مع ثقله و اوزاره من المؤمن، فیلحقها بالناصب و ینزع سنخ المؤمن و طینته مع حسناته و ابواب بره و اجتهاده من الناصب، فیلحقها کلها بالمؤمن أ فتری هیهنا ظلما أو عدوانا، قلت لا یا ابن رسول اللّه قال هذا و اللّه القضاء الفاصل، و الحکم القاطع، و العدل البیّن لا یسأل عما یفعل، و هم یسألون هذا یا ابا ابراهیم الحق من ربک فلا تکن من الممترین.

قال اللیثی فقلت یا ابن رسول اللّه ما اعجب هذا حسنات اعدائکم فتردّ علی شیعتکم و تأخذ سیئات محبیکم فترد علی مبغضیکم، قال أی و اللّه الذی لا اله الا هو فالق الحبه و بارئ النسمه و فاطر الارض و السماء، ما اخبرتک الا بالحق و لا انبأتک الا بالصدق و ما ظلمهم اللّه و ما اللّه بظلام للعبید و ان ما اخبرتک به لموجود فی القرآن کله، قلت هذا بعینه یوجد فی القرآن، قال نعم یوجد فی اکثر من ثلاثین موضعا، فی القرآن أ تحب ان اقرأ ذلک علیک قلت بلی یا ابن رسول اللّه فقال قال اللّه عز و جل قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اِتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ وَ مٰا هُمْ بِحٰامِلِینَ مِنْ خَطٰایٰاهُمْ مِنْ شَیْءٍ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ الایه، قال ازیدک یا ابا ابراهیم قلت بلی یا ابن رسول اللّه قال لیحملوا اوزارهم کامله یوم القیامه و من اوزار الذین یضلونهم بغیر علم الا ساء ما یزرون أ تحب ان ازیدک قلت بلی یا ابن رسول اللّه قال فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اَللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ وَ کٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً ، یبدّل اللّه سیئات شیعتنا حسنات و یبدّل اللّه حسنات اعدائنا سیئات و جلال اللّه و وجه اللّه ان هذا لمن عدله و انصافه لا رادّ لقضائه و لا معقّب لحکمه و هو السمیع العلیم.

الم أبین لک امر المزج و الطینتین من القرآن قلت بلی یا ابن رسول اللّه قال اقرأ یا ابا ابراهیم الذین یجتنبون کبائر الاثم و الفواحش الا اللمم ان ربک واسع المغفره هو اعلم بکم اذ انشأکم من الارض، یعنی من الارض الطیبه و الارض المنتنه فلا تزکوا انفسکم هو اعلم بمن اتقی

ص:208

یقول لا یفتخر احدکم بکثره صلاته و صیامه و زکوته و نسکه لان اللّه عز و جل اعلم بمن اتقی منکم فان ذلک اللمم و هو المزج ازیدک یا ابا ابراهیم قلت بلی یا ابن رسول اللّه قال کما بدأوکم تعودون فریقا هدی و فریقا حقّ علیهم الضلاله انهم اتخذوا الشیاطین اولیاء من دون اللّه یعنی ائمه دون ائمه الحق، و یحسبون انهم مهتدون خذها الیک یا ابا اسحاق فو اللّه انه لم عزیز احادیثنا، و باطن سرائرنا و مکنون خزائنا و انصرف و لا تطلع علی سرّنا أحدا الا مؤمنا مستبصرا فانک ان اذعت سرنا بلیت فی نفسک و مالک و اهلک و ولدک.

و عن علی بن الحسین علیهما السّلام قال ان اللّه تعالی خلق النبیین من طینه علیین قلوبهم و ابدانهم و خلق قلوب المؤمنین من تلک الطینه، و جعل ابدان المؤمنین من دون ذلک و خلق الکفار من طینه سجین قلوبهم و ابدانهم فخلط بین الطینتین فمن هذا یلد المؤمن الکافر و یلد الکافر المؤمن، و من هنا یصیب المؤمن السیئه، و من هنا یصیب الکافر الحسنه فقلوب المؤمنین تحنّ الی ما خلقوا منه و قلوب الکافرین تحنّ الی ما خلقوا منه، و قال الصادق علیه السّلام الطینات ثلاث طینه الانبیاء، و المؤمن من تلک الطینه الا ان الانبیاء هم من صفوتها هم الاصل، و لهم فضلهم و المؤمنون الفرع من طین لازب کذلک لا یفرّق اللّه عز و جل بینهم و بین شیعتهم.

و قال طینه الناصب من حماء مسنون، و ام المستضعفون فمن تراب لا یتحوّل لمؤمن عن ایمانه و لا ناصب عن نصبه و للّه فیهم المشیئه و فی آخر عن الصادق علیه السّلام قال اللّه عز و جل لما اراد ان یخلق آدم علیه السّلام بعث جبرئیل علیه السّلام فی اول ساعه من یوم الجمعه فقبض بیمینه قبضه من السماء السابعه الی السماء الدنیا و أخذ من کل سماء تربه و قبض قبضه أخری من الارض السابعه العلیا الی الارض السابعه القصوی، فأمر اللّه عز و جل کلمته فأمسک القبضه الاولی بیمینه و القبضه الاخری بشماله، ففلق الطین فلقتین فذرأ من الارض ذروا و من السموات ذروا فقال للذی بیمینه منک الرسل و الانبیاء و الاوصیاء الصدیقون و المؤمنون و السعداء و من ارید کرامته فوجب لهم ما قال کما قال و قال للذی بشماله منک الجبارون و المشرکون و الکافرون و الطواغیت و من ارید هوانه و شقوته، فوجب لهم ما قال کما قال.

ثم ان الطینتین اختلطتا جمیعا، و ذلک قول اللّه عز و جل فٰالِقُ اَلْحَبِّ وَ اَلنَّویٰ فالحب طینه المؤمنین التی القی اللّه تعالی علیها محبته، و النوی طینه الکافرین الذین ناؤا عن کل خیر و انما سمّی النوی من اجل انه نئا عن کل خیر و تابعد منه، و قال اللّه عز و جل یُخْرِجُ اَلْحَیَّ مِنَ اَلْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ اَلْمَیِّتَ مِنَ اَلْحَیِّ، فالحی الذی یخرج من المیت هو المؤمن الذی تخرج طینته من طینه الکافر و المیت الذی یخرج من الحی هو الکافر الذی یخرج من طینه المؤمن فالحی المؤمن و المیت الکافر و ذلک قوله عز و جل أو من کان میتا فأحییناه فکان موته اختلاط طینته مع طینه الکافر و کان حیوته حین

ص:209

فرّق اللّه عز و جل کذلک یخرج اللّه عز و جل المؤمن فی المیلاد من الظلمه بعد دخوله فیها الی النور و یخرج الکافر من النور الی الظلمه بعد دخوله الی النور و ذلک قوله عز و جل لِیُنْذِرَ مَنْ کٰانَ حَیًّا وَ یَحِقَّ اَلْقَوْلُ عَلَی اَلْکٰافِرِینَ .

و قال الصادق علیه السّلام ان اللّه خلقنا من علیین و خلق ارواحنا من فوق ذلک و خلق ارواح شیعتنا من علیین، و خلق اجسادهم من دون ذلک فمن اجل ذلک القرابه بیننا و بینهم و قلوبهم تحنّ الینا، و عن الصادق علیه السّلام ان اللّه خلقنا من نور عظمته ثم صوّر خلقنا من طینه مخزونه مکنونه من تحت العرش فاسکن ذلک النور فیه فکنّا نحن خلقا و بشرا نورانیین، لم یجعل لاحد فی مثل الذی خلقنا منه نصیبا، و خلق ارواح شیعتنا من طینتنا و ابدانهم من طینه مخزونه مکنونه اسفل من ذلک الطینه، و لم یجعل اللّه لاحد فی مثل الذی خلقنا منه نصیبا، الا للانبیاء و لذلک صرنا نحن و هم الناس و سائر الناس همج الناس و الی النار.

اقول هذا بعض احادیث الطینه، و قد روی فی هذا المعنی اخبار کثیره باسانید متعدده، ترکنا نقلها حذرا من التطویل، و لانها فی المعنی راجعه الی ما ذکرناه، و لا بدّ من الکلام علی هذه الاخبار و الکشف عن معناها، لان ظاهرها ان یکون الانسان فی هذا العالم مجبورا علی کل افعاله و لیس له اختیار اذ افعاله بمقتضی الطینه، فیخرج هو عن حاله الاختیار و یکون هذه الاخبار دلیلا لمن قال بأن العبد مجبور علی افعاله، کالاشاعره و من حذی حذوهم فنقول الکلام فیها یتمّ ببیان امرین الاول فی تصحیح الفاظها فنقول قول ابی اسحاق اللیثی المؤمن المستبصر المراد به من یکون له بصیره تامه فی امور الدین و اما قوله علیه السّلام اللهم لا فی الزنا و ما بعده و نفیه هذه الکبائر فهو اشاره الی ما یحققه علیه السّلام بعید هذا من ان سبب ارتکاب المؤمن هذه الکبائر هو مزج الطینتین فهذه الذنوب و ان صدرت منه ظاهرا و هو آله لها لکنها فی الحقیقه قد کان مصدرها غیره و هو الماء الذی دخل فی طینته حال المزج بطینه الکافر، فالکافر فی الحقیقه هو الفاعل لهذه الافعال.

و قوله علیه السّلام ملمّ و ما ذکره فی تفسیره اشاره الی قوله سبحانه فی صفه المؤمنین وَ یَجْزِیَ اَلَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ اَلْإِثْمِ وَ اَلْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اَللَّمَمَ، فالزنا و ما ذکر بعده من کبائر الذنوب و فواحشها، و اللمم ما قل من الذنب و صغر، و من قولهم المّ بالمکان اذا قلّ فیه لبثه و المّ بالطعام قلّ منه اکله کالنظره و الغمزه و القبله و قیل المراد باللمم کل ذنب لم یذکر اللّه علیه حدا و لا عقابا، و قوله علیه السّلام و لا تستحسر معناه، و لا تمل استفعال من حسر اذا اعیا و تعب، و قوله فکیف هذا و لم ذاک أی کیف صدرت منه هذه الذنوب و لم نفیها عنه سابقا مع وقوعها منه ظاهرا، و یجوز ان یکون قوله علیه السّلام و لم ذاک تأکیدا لسابقه بقرینه ما سیأتی و قوله و ضاق ذرعی معناه انی عجزت عن البلوغ الیه من قولهم مددت ذرعی الیه، فبلغت ذراعی، و مددت الیه فقصر عنه

ص:210

ذراعی، لان تناول المحسوسات انما یکون بالید غالبا و اتسع فیه فاستعمل فی تناول المعقولات و الطواغیت هم فلان و فلان و فلان و من حذی حذوهم.

و قوله علیه السّلام العامله الناصبه اشاره الی الایه، و هی هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ اَلْغٰاشِیَهِ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خٰاشِعَهٌ عٰامِلَهٌ نٰاصِبَهٌ تَصْلیٰ نٰاراً حٰامِیَهً تُسْقیٰ مِنْ عَیْنٍ آنِیَهٍ ، و فسّرت تاره بأنها عامله فی النار عملا تتعب فیه، و هو جرّها السلاسل و الاغلال و ارتقاؤها دائبه فی صعودها و هبوطها، و أخری بأنها عملت و نصب فی الدنیا فی اعمال لا یجدیها نفعا فی الاخره و هذا یؤال الی ما اراده علیه السّلام هنا فان المراد هنا انها عامله لاعمال الخیر ظاهرا، و لکنها نصبت العداوه لاهل بیت نبیها و لمحبیهم فلا ینفعها ما عملت و الآنیه الحاره التی بلغت منتهاها، و قوله و قدمنا الی ما عملوا من عمل الایه، فالمراد بها اعمالهم الحسنه کصله الرحم و العبادات، و الهباء ما یخرج من الکوّه مع ضوء الشمس شبیه بالغبار، و فی الاخبار ان اللّه سبحانه فی القیامه یأمر لجماعه باعمالهم الحسنه فتؤتی الیهم و هم ینظرون الیها من بعید بیضاء نقیه کالثیاب القبطیه، فیفرحون بها فیکونون فی اشد ما یکون من الحاجه الیها، فاذا قربت الیهم ارسل اللّه الیها ریحا عاصفه، ففرقتها فی الهواء و جعلتها هباءا منثورا، و هذا هو احد معانی قوله سبحانه وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اَللّٰهُ وَ اَللّٰهُ خَیْرُ اَلْمٰاکِرِینَ.

و قوله علیه السّلام فعرض علیها ولایتنا اهل البیت، یدلّ علی ما قدّمناه من ان اللّه سبحانه قد اعطی الجمادات نوعا من الشعور، و الفهم تعرف به خالقها و مبدعها، و تسبحه و تعرف به اولیاءه الحجج علی الخلق و به قبلت بعضها ولایه الائمه علیهم السّلام فمن قبلتها کانت ارضا حلوه محلا للنماء و الزرع، و من لم یقبلها من الارض کانت مالحه منتنه سبخه لیس فیها مدخل للخیر بوجه من الوجوه و قد عرضت علی الحیتان فمن قبلها صار مبارکا حلال الاکل و من لم یقبلها کان خبیثا حرام الاکل لا یأکله الا المخالفون کالجری و اشباهه و کذلک الطیور فانه قد روی ان العصفور یحب فلانا و فلانا، و هو سنی فینبغی قتله بکل وجه و اعدامه و اکله و کذا ضروب المخلوقات و الثمار الحلوه و المره و البقول.

و قوله اجاجا آسنا الاجاج المالح الشدید المملوحه، و الاسن المتغیر الریح و السنخ الاصل من کل شیء و اما قوله و اوزار الذین یضلونهم بغیر علم الایه، فانطباقه علی ما هنا مشکل، و ذلک لان مخالفینا لم یضلونا و یمکن ان یراد اما اضلال علمائهم لجهالنا فانه قد یقع و ان کان نادرا، و اما ان یکون تشبیها و تمثیلا لحمل الاوزار، و فایدته نفی الاستبعاد من ان یکون الانسان فی القیامه یحمل اوزار غیره و آثامه و لعل هذا هو الاولی، و الاصوب فی الجواب ان یقال المراد ان ما یقع من المؤمنین من الذنوب و المعاصی انما هو سبب مزج الطینه و سرایه ماء طینه الکافر، فکان الذی اضلّ

ص:211

المؤمن حتی ارتکب الفواحش هو الکافر، فالکافر قد اضل المؤمن و هو لا یعلم، لان مناطه ما وقع فی العالم الاول و کل منها قد نسیه.

و اما قول علی بن الحسین علیهما السّلام من طینه علیین فالمراد بالعلیین اما السماء السابعه، و اما اعلی مکان فی الجنه کما قاله اهل اللغه و سجین اسفل مکان فی النار و قوله علیه السّلام قلوبهم و ابدانهم الظاهر ان المراد بالقلوب هنا الارواح بقرینه ما سیأتی اطلق علیها لشده العلاقه بینهما فان اهل المعقول من الحکماء و الاطباء قالوا ان الروح انما تتعلق اولا بالقلب و تنبعث منه الی الاعضاء.

و قوله لازب قال فی القاموس لزب الطین ککرم لزق و صلب، و قوله من حماء مسنون الحمأ الطین الاسود المنتن، و المسنون المنتن، و اما قوله و اما المستضعفون الظاهر ان المراد منهم مستضعفوا المخالفین، و هم من لم یعاند علی الحق و لم یتعصب علیه و لم یبغض احدا من المؤمنین علی الدین، و هم طائفه من جهّال اهل الخلاف و قول الصادق علیه السّلام بعث جبرئیل علیه السّلام (ا ه) لا ینافی متقدم، من ان الملک الذی اخذ الطینه هو ملک الموت، و اما جبرئیل فقد رجع عن اخذ التربه، لان التی رجع عن اخذها جبرئیل علیه السّلام هی طینه ابینا آدم وحدها و هذه المأخوذه هی طینه کل المخلوقات من آدم و اولاده و یحتمل العکس.

الامر الثانی فی الکشف عن معناها فنقول قد سلک الاصحاب رضوان اللّه علیهم فیها مسالک مختلفه اولها ما صار الیه سیدنا الاجل علم الهدی طاب ثراه من انها اخبار آحاد مخالفه للکتاب و الاجماع فوجب ردها، فلذلک طرحها کما هو مذهبه فی اخبار الاحاد اینما وردت، و ذلک لان الکتاب و الاجماع قد دلاّ علی ان صدور الحسنه و السیئه انما هو باختیار العبد و لیس فیه مدخل للطینه بوجه من الوجوه.

و الجواب ان اصحابنا قد رووا هذه الاخبار بالاسانید المتکثره فی الاصول و غیرها فلم یبق مجال فی انکارها، و الحکم علیها بانها اخبار آحاد بل صارت اخبارا مستفیضه بل متواتره، و اما مخالفتها للکتاب و الاجماع فسیأتی الجواب عنه.

و ثانیها ما ذهب الیه ابن ادریس (ره) من انها اخبار متشابهه یجب الوقوف عندها و تسلیم امرها الیهم علیهم السّلام فان کلامهم متنوع کالقرآن الی محکم و متشابه و نحو ذلک، و هذا اقرب من الاول و اسلم عاقبه منه لکن یرد علیه ان هذه الاخبار قد القاها الائمه علیهم السّلام الی آحاد الشیعه، للتفهم و التعلیم و ان یعتقدوا معانیها کما القیت الیهم و لعلهم قد فهموا معانیها بقرائن الحال و المقال.

و ثالثها ما صار الیه بعض المحدثین من حملها علی المجاز و الکنایه کما یقال فی العرف لمن اصدی خیره الی عباد اللّه و حسن خلقه، هذا رجل قد عجنت طینته بفعل الخیر و حب الکرم

ص:212

و التقوی، و هذا فی غایه البعد بل حمل هذه الاخبار خصوصا الخبر الاول علی مثل هذا غیر محتمل بوجه من الوجوه، و ان احتمله بعض اخبار هذا الباب.

و رابعها و هو المشهور فی تأویل هذه الاخبار و ما ضاهاها مما ظاهره الجبر و نفی الاختیار الوارد فی کل الاخبار من انه منمزّل علی العلم الالهی، فانه سبحانه قد علم الاشیاء قبل وجودها کعلمه بها بعد وجودها، و قد علم فی الازل احوال الخلق فی الابد و ما یأتونه و ما یذرونه بالاختیار منهم، فلما علم منهم هذه الاحوال و انها تقع باختیارهم عاملهم هذه المعامله کالخلق من الطینه الخبیثه المنتنه، و الاحوال السابقه روی الصدوق طاب ثراه باسناده الی ابن ابی عمیر، قال سألت ابا الحسن موسی بن جعفر علیهما السّلام عن معنی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الشقی من شقی فی طبن امه، و السعید من سعد فی بطن امه، فقال الشقیی من علم اللّه عز و جل و هو فی بطن امه انه سیعمل اعمال الاشقیاء و السعید من علم اللّه عز و جل و هو فی بطن امه انه سیعمل اعمال السعداء، قلت فما معنی قوله صلّی اللّه علیه و آله اعملوا فکلّ مسیّر لما خلق له فقال ان اللّه عز و جل خلق الجن و الانس لیعبدوه و لم یخلقهم لیعصوه و ذلک قوله عز و جل و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون فیسّر کلاّ لما خلق فالویل لمن استحب العمی علی الهدی، و هذا الحدیث الشریف یکشف عن فرد واحد من افراد هذه المقاله، و لکن الظاهر ان حکم ما عداه حکمه لاتحاد الطریق.

و خامسها ما خطر بالبال و لکن اخذا من الطاهرین علیه السّلام و حاصله انه قد تحققت من الانوار السابقه ان خلق الارواح قد کان قبل خلق عالم الذر، و قد اججّ سبحانه نارا و کلّف تلک الارواح بالدخول، فمنهم من بادر الی الامتثال و منهم من تأخر عنه و لم یأت له، فمن هناک جاء الایمان و الکفر و لکن بالاختیار فلما اراد سبحانه ان یخلق لتلک الارواح ابدانا تتعلق بها لکل نوع من الارواح مناسبا له من الابد ان کان جعل للارواح الطیبه ابدانا مثلها، و کذا للارواح الخبیثه، فیکون ما صنع بها سبحانه جزاءا لذلک التکلیف السابق، نعم لما مزج الطینتین اثر ذلک المزج فی قبولا الاعمال الحسنه و ضدّها، فان قلت اذا کان الحال علی هذا المنوال فلأی شیء قال الصادق علیه السّلام لابی اسحاق اللیثی لا تطلع علی سرنا احدا الا مؤمنا و ان اطلعت غیره علی هذا ابتلیت فی نفسک و مالک و اهلک، و ما معنی هذه التقیه و من أی فریق یکون.

قلت یجوز ان یکون هذه التقیه من المخالفین فانهم اذا فهموا هذا العلم علموا من القرائن ان لیس المراد باهل الشمال المذکورین فی الخبر الا همّ و مثل هذا مما یتقی فیه قطعا، و یجوز ان یکون تقیه او اتقاءا علی الشیعه فانّ عوامهم اذا سمعوا بمثل هذا اقبلوا علی الاتیان بانواع المحارم و الذنوب، فیکونون قد اتوا ذنوبا تزید علی ما یقتضیه مزج الطینتین، لانک قد تحققت ان اللمم و هی الصغائر القلیله قد یفعل المؤمن بمقتضی مادته و طبیعته، و اما الکبائر کالزنا و اللواط و نحو

ص:213

ذلک فهو انما یفعلها بمقتضی ما وصل الیه من خلط الطینات، فاذا اطلع علی مثل هذا الحدیث، و تعمّد افعال الکبائر لحصول اللذه الدنیویه، و لعلمه بأن وبالها الاخروی انما هو علی غیره، فقد أتی بفعل من مادته و طبیعته، و زاد علی ما اتی الیه من خبث المزج، لان معاصی المزج هی المعاصی المتعارفه الوقوع فی کل الاعصار بمقتضی الدواعی، و اما اذا کان الداعی ما عرفت من انها ذنوب علی الغیر و ان فعلها هو فلا یکون فعلها من المعاصی المتعارفه، فیکون انما اتی بها منه و من مادته لا من قضیه المزج، فتأمل و تفکّر فی هذا المقام و قد بقی هیهنا ابحاث شریفه و شّحنا بها شرحنا علی الصحیفه.

نور علمی تقدیری

نور یکشف عن بعض احوال علمه القدیم و تقدیره الازلی سبحانه و تعالی

اعلم ان الملیین قد ذهبوا الی ان علمه تعالی یعمّ المفهومات کلها، الممکنه و الواجبه و الممتنعه و یحیط بالکلیات علی الوجه الکلی، و بلجزئیات علی الوجه الجزئی، و قد خالف فی هذا الدهریه و قدماء الفلاسفه، و افترقوا ستّ فرق.

الفرقه الاولی من الدهریه ذهبوا الی انه لا یعلم نفسه قالوا لان العلم نسبه و النسبه لا تکون الا بین شیئین متغایرین، و لا تغایر بین الشیء و نفسه، و الجواب منع کون العلم نسبه بل هو اما عین الذات او صفه حقیقیه ذات نسبه الی المعلوم، و نسبه الصفه الی الذات ممکنه سلّمنا کونه نسبه لکن لا نسلّم ان الشیء لا ینسب الی ذاته نسبه علمیه، فان التغایر الاعتباری کاف لتحقق هذه النسبه، و کیف لا یکون کذلک و أحدنا یعلم نفسه مع عدم التغایر بالذات.

الفرقه الثانیه من قدماء الفلاسفه من قال أنه لا یعلم شیئا أصلا تعالی عما یقول الکافرون علوا کبیرا، و دلیلهم أنه لو علم لعلم نفسه، اذ علی تقدیر کونه عالما بشیء یعلم أنه یعلمه و ذلک یتضمن علمه بنفسه، و قد بینا امتناعه فی مذهب الفرقه الاولی، و الجواب ان مبنی هذا القول علی قول الفرقه الاولی، و قد عرفت الجواب عنه.

الفرقه الثالثه قالوا انه عالم بذاته و لکن لیس عالما بغیره، و استدلوا علیه بان العلم بالشیء غیر العلم بغیره من الاشیاء الاخر و الا یلزم ان من علم شیئا علم جمیع الاشیاء لان العلم به عین العلم بها و هو باطل، و اذا کان العلم بهذا الشیء مغایرا للعلم بذلک الشیء فیکون له بحسب کل معلوم علم علی حدحه، فیکون فی ذاته کثره متحققه غیر متناهیه و هی العلوم بالمعلومات التی لا

ص:214

تتناهی، و ذلک محال و الجواب ان العلم واحد و التکثر انما هو واقع فی الاضافات بالنسبه الی المعلومات و العلم واحد لکنه کثیر الاضافات و التعلقات.

الفرقه الرابعه قالوا انه لا یعقل غیر المتناهی، اذ المقول متمیز عن غیره و غیر المتناهی لا یتمیز عن غیره بوجه من الوجوه، و الا کان له حدّ و طرف یتمیز به عن الغیر و اذا کان کذلک فهو غیر متناه، و الجواب انه معقول له حیث عدم التناهی یعنی ان المجموع من حیث هو مجموع متمیز عن غیره بوصف اللاتناهی، و معقول بحسبه او نقول ان المعقول، هو کل واحد واحد من غیر المتناهی، و هو متمیز عن غیره من تلک الاحاد و من غیرها، و لا یضر فی تمیز کل واحد واحد عدم تمیّز الکل من حیث هو کل او نقول لا نسلّم ان المعقول المتمیز یجب ان یکون له حدّ و نهایه یمتاز بهما عن غیره و انما یکون کذلک ان لو کان تعقله بتمیزه منم غیره منحصرا فی الحد و النهایه، و هو ممنوع لان وجوه التمییز لا تنحصر فیه.

الفرقه الخامسه و هم جمهور الفلاسفه قالوا انه سبحانه لا یعلم الجزئیات المتغیره و استدلوا علیه بأنه اذا علم مثلا ان زیدا فی الدار الان ثم خرج زید عنها فاما ان یزول ذلک العلم و یعلم أنه لیس فی الدار، او یبقی ذلک العلم بحاله، و الاول یوجب التغیّر فی ذاته من صفه الی اخری و الثانی یوجب الجهل و کلاهما نقص یجب تنزیهه تعالی عنه، و قالوا و کذلک لا یعلم الجزئیات المتشکله و ان لم یکن متغیّره، کأجرام الافلاک الثابته علی اشکالها، لان ادراکهما إنما یکون بآلات جسمانیه و کذا الحال فی الجزئیات المتشکله المتغیّره اذ قد اجتمع فیها المانعان، بخلاف الجزئیات التی لیست متشکله و لا متغیره فانه یعلمها بلا محذور کذاته تعالی و ذوات العقول، و الجواب منع لزوم التغیّر فیه فان التغیر إنما هو فی الاضافات لان العلم اما اضافه مخصوصه او صفه حقیقیه ذات اضافه، فاللازم انما هو تغیّر الاضافات فقط، فلا یلزم التغیّر فی صفه موجوده، بل فی امر اعتیادی و هو جایز و ادراک التشکل انما یحتاج الی آله جسمانیه اذا کان العلم حصول الصوره، و اما اذا کانت اضافه محضه او صفه حقیقیه ذات اضافه بدون الصوره فلا حاجه الیها.

الفرقه السادسه منهم قالوا ان اللّه سبحانه لا یعلم الجمیع بمعنی سلب الکل، أی رفع الایجاب الکلی لا بمعنی السلب الکلی کما زعمته الفرقه الثانیه، قالوا انه لو علم کل شیء فاذا علم شیئا علم ایضا علمه به، لان هذا العلم شیء من الاشیاء و مفهوم من المفهومات و کذا علم علمه بعلمه لانه شیء آخر و یلزم التسلسل فی العلوم و الجواب انه تسلسل فی الاضافات لا فی امور موجوده، و التسلسل فی الاضافات غیر ممتنع، هذا محصّل مقالاتهم مجملا، و هو تعالی علوا کبیرا عن هذه المقالات و اشباهها، و سبحان من یعلم دبیب النمله السوداء علی الصخره السوداء فی اللیله السوداء، و ما ذهبوا الی هذه السخیفه الا لعدم اعتقادهم بأن الرازق علی الاطلاق هو

ص:215

الباری سبحانه اذ لو صاروا الیه لما وسعهم القول بهذه المزخرفات لانه سبحانه قد ضمن ارزاق مخلوقاته فی کل احوالها جزئیه و کلیّه و ایصال الرزق فی کل الاحوال فرع علی العلم فیها کما لا یخفی.

و فی الروایه ان موسی علیه السّلام قال یوما یا رب ارید ان اطلع علی رزاقک للعباد، فقال له اذا کان غدا فأمض الی ساحل البحر و انظر ما تری، فلما کان من الغد أقبل الی الساحل فرأی حیوانا صغیرا یعدو من البر و فی فمه طعمه، فأقبل حتی وصل الی جرف البحر فطلعت ضفدع من البحر و أخذت تلک الطعمه من فیه فغاصت تحت الماء، فقال اللّه تعالی لموسی علیه السّلام إضرب البحر حتی یصیر لک فی طریق و اتبع الضفدع فتبعها فی بطن البحر و هی تسعی حتی بلغت بطن البحر و اذا فیه صخره سوداء مربعه و فیها ثقب فخرجت نمله من ذلک الثقب و أخذت الطعمه من فم الضفدع و دخلت، فأمر موسی بفلق الصخره فلما فلقها نصفین رأی فی بطنها دوده عمیاء و رأی تلک الطعمه فی فم تلک الدوده تأکل منها، فقال موسی سبحانک عجبا لمن عرفک کیف یهتم لرزقه.

و حکی فی بعض السیر و التواریخ ان ملکا من الملوک کان جالسا یتغذّی و فوق طعامه دجاجه مطبوخه فلم یشعر الا و قد انکبت علیه حداه من الهوی فأخذت تلک الدجاجه من فوق فغضب لهذا و رکب فرسه مع جماعه من عسکره فطلب الحداه حتی امعنوا فی طلبها، فوصلت الی جبل عال و مضت الی خلف الجبل فنزلوا عن خیولهم و رقّوا ذلک الجبل فلما صعدوا الی قلّته و نظروا الی خلف الجبل رأوا تلک الحداه قد أتت و نزلت علی رجل مضروبه بالاوتاد یداه و رجلاه و ملقی علی قفاه، فقربت الیه الحداه و جعلت تقطع لحم تلک الدجاجه بمنقارها و مخالیبها و تضعه فی فم ذلک الرجل حتی یأکله، فلما فرغت من هذا طارت الی عین الماء فی ذلک الجبل و حملت الیه ماءا فی حوصلتها و أتت الیه و سقته ایاه ثم طارت فأتی الیه ذلک السلطان مع اصحابه و حلّوا اوتاده و اجلسوه و سألوه عن قصته فقال انی تاجر و قد قطع اللصوص علیّ هذا الطریق فأخذو مالی و اتفقوا علی ان یحبسونی فوق هذا الجبل بهذه الاوتاد، فلما مضوا عنی و بقیت یوما علی هذه الحال أتت الیّ هذه الحداه مع طعمه و ماء و صارت تتعاهدنی فی کل یوم مرتین کما شاهدتم، فلما رأی السلطان کیف یوصل اللّه سبحانه روقه الی عباده قال لعن من یهتّم للرزق فترک الملک و اشتغل بالعباده حتی مات، و من هذا النحو کثیر لا نطول بذکره الکتاب و لنرجع الی ما نحن بصدده فنقول.

قد ذهب الاشاعره و هم اکثر المخالفین الی ان عمله سبحانه بالاشیاء فی الازل علی لوقوعها فی الابد، فکل ما یقع فی هذا العالم من الفسوق و المعاصی فهو مستند و معلول لذلک العلم القدیم، و حتی ان بعضهم ربما لاط او زنی و لما عنّف اجاب بان اللّه سبحانه قد علم منی

ص:216

ذلک فی الازل فلو لم افعله لکان قد انقلب علمه سبحانه جهلا، فهو علی عیانه یری ان له الاجر و الاحسان علی اللّه تعالی حیث انه لم یخالف علمه سبحانه و تعالی عما یقول الظالمون علوا کبیرا، و من هذا الاصل ذهبوا الی ذلک الفرع الذی امتازوا به عن جمیع الملل و الادیان، و هو القول بأن العبد لیس له قدره و لا اختیار علی افعاله بل المؤثر فیها و الموجد لها هو اللّه سبحانه، فهو الذی جبّر عبده علی الکبائر و المعاصی و مع هذا عاقبه علیها لانه لا یسأل عما یفعل و هم یسألون.

و التحقیق ان علمه سبحانه تابع للمعلوم و المعلوم کاشف عنه فعلی أی نحو وقع المعلوم یکون کاشفا عن ان اللّه سبحانه قد علمه علی هذا النحو، لان علمه الازلی غیر معلوم لنا و انما نعلمه بوقوع المعلومات، و الاشاعره قالوا ان المعلوم تابع للعلم و نحن نقول ان العلم تابع للمعلوم، و سیأتی تحقیقه ان شاء اللّه تعالی فی نور افعال العباد.

و اما القدره و مساوقه و هو الفضا فالکلام فیهما مشکل و مع ذلک فقد ورد النهی عنه عن مولانا امیر المؤمنین علیه السّلام روی الصدوق باسنادع الی الاصبغ بن نباته قال قال امیر المؤمنین علیه السّلام فی القدر الا ان القدر سرّ من سر اللّه و حرز من حرز اللّه مرفوع فی حجاب اللّه مطوی عن خلق اللّه مختوم بختام اللّه سابق فی علم اللّه وضع اللّه العباد عن علمه، و رفعه فوق شهاداتهم و مبلغ عقولهم، لانهم لا ینالونه بحقیقه الربانیه و لا بقدره الصمدانیه و لا بعظمه النورانیه و لا بغره الوحدانیه لانه بحرز آخر خالص للّه عز و جل، عمقه ما بین السماء و الارض و عرضه ما بین المشرق و المغرب اسود کاللیل الدامس کثیر الحیّات و الحیتان یعلو مره و یسفل أخری فی قعرها شمس تضیء، لا ینبغی ان یطلّع علیها الا اللّه الواحد الفرد فمن تطلّع علیها فقد ضادّ اللّه عز و جل فی حکمه و نازعه فی سلطانه و کشف عن ستره و سرّه و باء بغضب من اللّه و مأویه جهنم و بئس المصیر.

فهذا مما یدلّک علی ان تحقیق هذا المقام مما حجب عن ابصار العقول فلا ینبغی التفّکر فیه لانه یؤل الی مکان دقیق فیرجع العقل عنه متلبسا بمذهب اهل الحبر، و لکن لا بدّ لنا من الکلام فی نوعین من انواع الاحادیث.

النوع الاول الاخبار الداله علی أنه سبحانه قد قضی و فعل ما کان و ما یکون و لم یبق شیء من افعاله الابدیه تحتاج الی صنع جدید فهو قد فرغ من الامر، منها ما رواه علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن هشام عن ابی عبد اللّه علیه السّلام قال اوّل ما خلق اللّه القلم فقال له اکتب فکتب ما کان و ما هو کائن الی یوم القیامه، رواه ایضا باسناده الی عبد الرحیم القصیر عن ابی عبد اللّه علیه السّلام قال سألته عن نون و القلم، قال ان اللّه تعالی خلق القلم من شجره فی الجنه یقال لها الخلد ثم قال لنهر فی الجنه کن مدادا فجمد النهر و کان اشدّ بیاضا من الثلج و أحلی من الشهد

ص:217

ثم قال للقلم اکتب قال یا رب و ما اکتب، قال اکتب ما کان و ما هو کائن الی یوم القیامه، فکتب القلم فی رقّ اشد بیاضا من الفضه و اصفی من الیاقوت، ثم طواه فجعله فی رکن العرش ثم ختم علی فم القلم فلم ینطق بعد و لا ینطق ابدا، فهو الکتاب المکنون الذی منه النسخ کلها او لستم عربا فکیف لا تعرفون معنی الکلام و احدکم یقول لصاحبه انسخ ذلک الکتاب أو لیس بنسخ من کاب آخر من الاصل و هو قوله انا کنّا نستنسخ ما کنتم تعملون.

و روی الصدوق طاب ثراه هذا المضمون باسانید متعدده و کذا رواه العیاشی ایضا و روی الصدوق طاب ثراه انه هبط جبرئیل علیه السّلام علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی قباء اسود و منطقه فیها خنجر، فقال یا جبرئیل ما هذا الزی فقال زی ولد عمک العباس، یا محمد ویل لولدک من ولد عمک العباس فخرج النبی صلّی اللّه علیه و آله فقال یا عمّ ویل لولدی من ولدک، قال رسول اللّه أ فأجاب نفسی قال جری القلم بما فیه، و من هذا الحدیث اوحی اللّه الی نبی من انبیائه قل للمؤمنین لا یلبسوا لباس اعدائی و لا یطعموا مطاعم اعدائی و لا یسلکوا مسالک اعدائی فیکونوا اعدائی کما هم اعدائی قال الصدوق (ره) فی عیون اخبار الرضا علیه السّلام لباس الاعداء هو السواد و مطاعم الاعداء النبیذ و المشکر و الفقاع و الطین و الجری و المارماهی و الزمار و الطافی (1)و کل ما لیس له فلوس من السمک و الارنب و الضبّ و الثعلب، و ما لم یدّف من الطیر و ما استوی طرفاه من البیض و الدبا بالدال من الجواد و هو الذی لا یستقلّ بالطیران و الطحال و مسالک الاعداء مواضع التهمه و مجالس شرب الخمر و المجالس التی فیها الملاهی و مجالس الذین لا یقضون بالحق، و المجالس التی یعاب فیها الائمه علیهم السّلام و المؤمنون و مجالس اهل المعاصی و الظلم و الفساد. .

فاما لبس السواد للتقیه فلا بأس فیه کما رواه حذیفه انه قال کنت عند ابی عبد اللّه علیه السّلام بالحیره فأتاه رسول ابی العباس الخلیفه یدعوه، فدعا بممطر أحد وجهیه اسود و الاخر ابیض فلبسه ثم قال علیه السّلام اما انی البسه و انا اعلم انه لباس اهل النار، فاذا صحّت هذه الروایات من قوله جری القلم بما فیه، فقد صح مذهب من قال ان اللّه سبحانه قد فرغ من الامر موافقا لما قالته الیهود، فانهم قالوا انه تعالی خلق ما خلق و صنع و قدّر یوم الاثنین و الثلاثا و الاربعا و الخمیس و الجمعه و فرغ یوم السبت منکل شیء فمن هذا اتخذوه عیدا لانه وقت فراغه سبحانه من جمیع اشغاله حتی ردّ اللّه علیهن باللعن و انه لیس کما یقولون بل هو کل یوم فی شأن و حال یقضی و یحکم و یعزل و ینصب و یمحو و یثبت.

ص:218


1- 1) الطافی السمک الذی یموت فی الماء یعلو فوق وجهه یقال طفأ الشیء فوق الماء یطفو طفوا اذا علا و لم یرسب و رسب الشیء فی الماء رسوبا سفل فیه.

قلت هذه الاخبار مجمله، و قد روی فی هذا المعنی اخبار مفصله منها ما روی فی تفسیر قوله تعالی، وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنْ سُلاٰلَهٍ مِنْ طِینٍ الایه ان الولد اذا کمل له اربعه اشهر فی بطن امه بعث اللّه ملکین خلاّقین فیقتحمان فی بطن امه من فمها فیصلان الی الرحم، و فیها الروح القدیمه المنقوله فی اصلاب الرجال و ارحام النساء، فینفخان فیها روح الحیاه و البقاء و یشتقان له السمع و البصر و سائر الجوارح، ثم یوحی الی الملکین اکتبا علیه قضائی و قدری و اشترطا لی البداء فیما تکتبان فیرفعان رؤوسهما فاذا اللوح یقرع جبهته و فیه صورته و رؤیته و اجله و میثاقه شقیّا أو سعیدا و جمیع شأنه، فیملی احدهما علی صاحبه فیکتبان جمیع ما فی اللوح و یختمان الکتاب و یجعلانه بین عینیه و الحدیث طویل اخذنا منه موضع الحاجه.

و منها ما رواه شیخنا الکلینی طاب ثراه عن الباقر علیه السّلام قال أن اللّه تبارک و تعالی عالم بما غاب عن خلقه فما یقدّر من شیء و یقضیه فی علمه قبل ان یخلقه و قبل ان یقضیه الی ملائکته فذلک علم موقوف عنده الیه فیه المشیئه فیقضیه اذا اراد و یبدو له فلا یقضیه فأمّا العلم الذی یقدّره اللّه عز و جل و یقضیه و یمضیه فهو العلم الذی انتهی الی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ثم الینا و نحو ذلک من الاخبار الداله علی ان علمه سبحانه نوعان منه، ما علّمه ملائکته و رسله لتسعی به فی ما بین السموات و الارض فذلک لا یکون فیه محو و لا اثبات و لا تغییر و لا تبدیل، و علم استأثر به فی أم الکتاب و هو اللوح المحفوظ الذی تدخل فیه انواع التغییرات و المحو و الاثبات.

فان قلت اذا کان ذلک العلم مما یتغیر لزم التغیر فی علمه القدیم فیلزم التغیر فی الذات لانها عین العلم، قلت ذلک المتغیر هو العلم الذی ابرزه الی القلم و اللوح المحفوظ و کتبا فیه لا العلم الذی هو عین الذات، بل انما یقع التغییر و التبدیل فی العلوم المکتوبه فی الدفاتر الالهیه بسبب العلم القدیم الذی علم به الاشیاء قبل وجودها، و اما العلم القدیم الذاتی فلا یقال له تقدیر و لا حکم و لا مکتوب، نعم اذا برز الی الوجود الخارجی اتصف بهذه الصفات، کما ان السلطان اذا علم انه یصنع غدا فی ملکه الفعل الفلانی فقبل امره به و ابرازه الی الوجود لا یتصف بالقضاء و الحکم و الامر نعم یتصف بالتقدیر لمکان التروی و التفکر فی حقه لا فی حق اللّه سبحانه.

فصار الحاصل ان الذی کتبه القلم و ختم علیه و قوله جری القلم بما فیه علوم تداخلها المشیئه و التغییر لمکان المصالح بل و بما وقع المحو و الاثبات فی العلوم الخارجه الی الانبیاء کما قال امیر المؤمنین علیه السّلام لو لا آیه فی کتاب اللّه لاخبرتکم بما کان و ما یکون الی یوم القیامه و هی قوله تعالی یَمْحُوا اَللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ اَلْکِتٰابِ و کما وقع فی شأن الذی اخبر عیسی علیه السّلام بموته فلما کان الغد و لم یمت، قال له الحواریون یا روح اللّه لم یمت فقام معهم الیه فرأی الرجل حاملا حزمه حطب، فقال له ضعها فی الارض فلما وضعها قال له حلّها فحلها فرأی فیها حیه سوداء عاضه

ص:219

علی حجر صلب فقال له یا عبد اللّه هذا قد ارسل الیک لیقتلک فما فعلت فی یومک حتی کفّ اللّه عنک فقال یا روح اللّه کان عندی رغیف فتصدقت به علی فقیر، فقال نعم هذا الحجر الذی فی فم هذا الثعبان هو الرغیف الذی تصدقت به، و قد وقع مثله فی اخبارات محمد صلّی اللّه علیه و آله و هذا لا یلزم منه تکذیب الانبیاء علیهم السّلام لاشتماله علی تصدیقهم فی الاخبار و ظهور معجزه علی یدیهم و ان المحو و الاثبات انما کان لهذا السبب الخاص.

النوع الثانی فی اخبار القضاء الداله علی انه تعالی قضی کل شیء الخیر و الشر و افعال العباد کلها، روی الصدوق (ره) باسناده الی الحسن (الحسین خ) بن علی علیهما السّلام قال سمعت ابی علی بن ابی طالب علیه السّلام یقول الاعمال علی ثلثه احوال فرائض و فضائل و معاص، فاما الفرائض فبأمر اللّه عز و جل و برضاء اللّه و بقضاء اللّه و تقدیره و مشیته و علمه، و اما الفضائل فلیست بأمر اللّه و لکن برضاء اللّه و بقضاء اللّه و بقدر اللّه و مبشیه اللّه، و اما المعاصی، فلیست بأمر اللّه و لکن بقضاء اللّه و بقدره و بمشیته و بعلمه ثم یعاقب علیها، و عن الصادق علیه السّلام انه جاء الیه رجل فقال له بأبی أنت و أمی عظنی موعظه، فقال علیه السّلام ان اللّه تبارک و تعالی تکفل الرزق فاهتمامک لماذا و ان کان الرزق مقسوما فالحرص لماذا، و ان کان الحساب حقا فالجمع لماذا، و ان کان الخلف من اللّه عز و جل حقا فالبخل لماذا و ان کان العقوبه من اللّه عز و جل النار فالمعصیه لماذا، و ان کان الموت حقا فالفرح لماذا و ان کان العرض علی اللّه عز و جل حقا فالمکر لماذا، و ان کان الشیاطان عدوا فالغفله لماذا، و ان کان الممر علی الصراط فالعجب لماذا، و ان کان کل شیء بقضاء و قدر فالحزن لماذا، و ان کان الدنیا فانیه فالطمأنینه فیها لماذا، الی غیر ذلک من الاخبار الداله علی انه تعالی قد قضی الخیر و الشر و قضی جمیع افعال العباد و قدّرها قبل خلق العالم بألفی عام و ظاهرها یوافق مذهب الاشاعره القائلین بأن افعال العباد مخلوقه للّه تعالی، و العبد محل للفعل و لیس لقدره العبد مدخل فی افعاله، قلت الجواب عن هذا هو انه قد ذکر جماعه من قدماء المحدثین ان القضاء یقال علی عشره معان:

اولها العلم و منه قوله تعالی إِلاّٰ حٰاجَهً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا یعنی علمها، و ثانیها الاعلام و منه قوله عز و جل وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ، و قوله قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ اَلْأَمْرَ أی اعلمناه، و ثالثها الحکم و منه قوله تعالی یوم یَقْضِی بِالْحَقِّ یعنی یحکم، و روی یزید بن معاویه الشامیّ قال دخلت علی الرضا علیه السّلام بمرو، فقت له یا ابن رسول اللّه روی لنا عن الصادق علیه السّلام انه قال لا جبر و لا تفویض و لکن امر بین امرین فما معناه فقال علیه السّلام من زعم ان اللّه عز و جل فعل افعالنا ثم یعذبنا علیها فقد قال بالجبر، و من زعم ان اللّه فوّض امر الخلق و الرزق الی حججه فقال قال بالتفویض، فالقائل بالجبر کافر و القائل بالتفویض مشرک فقلت له یا ابن رسول اللّه فما امر بین امرین؟ قال وجود

ص:220

السبیل الی اتیان ما امروا به و ترک ما نهوا عنه، فقلت فهل للّه مشیئه و اراده فی ذلک، فقال اما الطاعات فاراده اللّه و مشیئته فیها الامر بها و الرضا لها و المعاونه علیها، و ارادته و مشیئته فی المعاصی النهی عنها و السخط لها و العقوبه علیها و الخذلان لها، فقلت فلله فیه القضا، قال نعم ما من فعل فعله العباد من خیر او شرّ الا و للّه فیه القضا، فقلت فما معنی هذا القضا، قال الحکم علیهم بما یستحقونه علی افعالهم من الثواب و العقاب فی الدنیا و الاخره.

و رابعها القول و منه قوله تعالی یَقْضِی بِالْحَقِّ أی یقول بالحق، و خامسها الحتم کما قال فلما قضینا علیه الموت یعنی حتمناه فهو القضاء الحتم.

سادسها الامر و منه قوله و قضی ربک الا تعبدوا إلا ایاه یعنی امر ربک، و سابعها الخلق کما قال و قضاهنّ سبع سموات فی یومین یعنی خلقهنّ، و ثامنها الفعل و منه فاقض ما انت قاض أی افعل ما انت فاعل، و تاسعها الاتمام نحو فلما قضی موسی الاجل أی اتمه و قوله ایّما الاجلین قضیت أی اتممت، العاشر الفراغ من الشیء و منه قوله عز و جل قضی الامر الذی تستفتیان، و قول القائل قد قضیت لک حاجتک اذا تحققت هذا.

فاعلم ان القضاء فی کل خبر ینزل علی معنی من المعانی الماسبه له فما وقع فی الروایات من قولهم علیهم السّلام ان الاشیاء کلها بقضاء اللّه و بقدره تبارک و تعالی بمعنی ان اللّه عز و جل قد علمها و علم مقادیرها، و له عز و جل فی جمیعها حکم من خیر او شر فما کان من خیر فقد قضاه بمعنی انه امر به و حتمه و جعله حقا و علم مبلغه و مقداره، و ما کان من شر فلم یأمر به و لم یرضه و لکنه عز و جل قضاه و قدره بمعنی انه علم بمقداره و مبلغه و حکم فیه بحکمه و اما المعاصی فقضاء اللّه عز و جل فیها حکمه فیها و مشیئته فیها نهیه عنها، و قدره فیها علمه بمقادیرها و مبالغها، و هذا کله مأخوذ من کلام قدماء المحدّثین الذین لا یتکلمون الا عن الاخبار الواضحه، و من الاخبار الوارده بظواهر مثل ما تقدّم من ایهامها کون الضلال و الاضلال عنه تعالی لفظ الفتنه فانه قد نسب فی الآیات و الاخبار الیه سبحانه و الجواب ایضا ان الفتنه کما یستفاد من الاحادیث و المحدثین یقال علی عشره اوجه.

اولها الضلال و هو ظاهر، و ثانیها الاختبار و منه و فتّناک فتونا، و قوله ان یقولوا آمنا و هم لا یفتنون، و ثالثها الحجه نحو ثم لم تکن فتنتهم الا ان قالوا و اللّه ما کنا مشرکین و رابعها الشرک نحو قوله تعالی وَ اَلْفِتْنَهُ أَشَدُّ مِنَ اَلْقَتْلِ، و خامسها الکفر و منه الا فی الفتنه سقطوا یعنی فی الکفر، و سادسها الاحراق بالنار نحو ان الذین فتنوا المؤمنین و المؤمنات الایه، یعنی احرقوا فی الکفر، و سابعها العذاب و منه یوم هم علی النار یفتنون یعنی یعذبون و قوله ذوقوا فتنتکم هذا یعنی عذابکم و قوله و من یرد اللّه فتنته فلن تملک له من اللّه شیئا و ثامنها القتل نحو ان خفتم ان یفتنکم

ص:221

الذین کفروا و قوله فما آمن لموسی الا ذریه من قومه علی خوف من فرعون و ملأه ان یفتنهم، و تاسعها الصد نحو و ان کادوا لیفتنونک عن الذی اوحینا الیک یعنی لیصدونک.

و عاشرها شدّه المحنه نحو ربنا لا یجعلنا فتنه للذین کفروا، و قوله ربنا لا تجعلنا فتنه للقوم الظالمین أی محنه فیفتنوا بذلک و یقولوا فی انفسهم لم نقتلهم و الا و دینهم الباطل و دیننا الحق فیکون داعیا لهم الی النار علی ما هم علیه من الکفر و الظلم، و زاد علی بن ابراهیم علی هذه الوجوه وجها آخر و هو المحبه نحو قوله عز و جل أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَهٌ أی محبه، و الذی روی فی ذلک ان وجوه الفتنه عشره علی ما قاله الصدوق (ره) و ان الفتنه فی هذا الموضع ایضا المحنه بالنون لا المحبه بالباء، و تصدیق ذلک قول النبی صلّی اللّه علیه و آله الولد مجهله محنه منجله رواه الصدوق قدس اللّه روحه.

و اما قول الصادق علیه السّلام ما شاء کان و ما لم یشأ لم یکن ففیه وجوه اربعه الاول ما قاله شیخنا المفید نور اللّه ضریحه من ان هذا مخصوص بافعاله تعالی دون افعال المکلفین یشهد بذلک قوله و اللّه لا یحب الفساد و ما اللّه یرید ظلما للعباد، و یکون حاصل معناه ان کل فعل یرید اللّه وقوعه فانه یقع و کذا ما لم یرد وقوعه فانه لا یقع بخلاف العباد فان کل ما یریدون فعله لا یدخل تحت قدرتهم، الثانی القول بعمومه و شموله لافعال المکلفین لکن المشیئه فیه بمعنی العلم کما هو الوارد فی بعض الروایات مثل المشیئه فی قوله تعالی وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اَللّٰهُ أی ما تریدون شیئا الا ان اللّه سبحانه قد علمه فی الازل لکن قد تحققت ان علمه تعالی لیس عله للمعلول کما لا یصیر علمنا بان الشمس تطلع غدا عله فی طلوعها.

الثالث ان یکون المشیئه فی کل فقره قد استعملت بواحد من معانیها ففی قوله علیه السّلام ما شاء اللّه کان بمعنی الاراده، و فی قوله ما لم یشأل لم یکن بمعنی العلم جمعا بین العقل و النقل، الرابع ان یکون المشیئه فی اللفظین بمعنی الاراده لکنها فی الثانی مجاز عن عدم الحیلوله و منع الالطاف الربانیه الحاجزه عن افعال المساوی و الذنوب، فیکون من قبیل قوله تعالی یدی من یشاء و یضلّ من یشاء فان الاضلال کما توافق علیه العقل و النقل لا یریده اللّه سبحانه و لا یأمر به لکنه عباره عن تخلیه المرء و نفسه، و قد تقدّم فی دعائه صلّی اللّه علیه و آله رب لا تکلنی الی نفسی طرفه عین، و حکایه دانیال و داود قد تقدمت ایضا و علی هذا یحمل کل ما ورد فی القرآن الشریف و السنه من الالفاظ الموهمه لنسبه الاضلال الیه سبحانه.

فان قلت کیف جاز الخطاب منه سبحانه للعباد بمثل هذه الالفاظ الموهمه حتی تمسّک بها اهل الجبر فی صحه مذهبهم السخیف و اعتمدوا علیها و جعلوها دلائلهم علی ان العبد لیس له اختیار فی فعل من افعاله مقل قوله تعالی وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اَللّٰهُ و مثل قوله تعالی قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ، و مثل قوله یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ و یضلّ من یشاء الی غیر ذلک من الآیات و الاخبار.

ص:222

قلت ان القرآن بحر واسع ظاهره انیق و باطنه عمیق قد اشتمل علی انحاء الکلام و التعبیرات الواقعه فی کلام العرب المتداوله فیما بینهم من المجاز و الکنایه و الاستعاره و إطلاق السبب علی المسبب و عکسه و لا یمیز مواقع کلامه تعالی بعضها عن بعض الا منم خاطبه اللّه به و اطلعه علی جمیع معانیه، و لیس هو الا النبی صلّی اللّه علیه و آله و امره اللّه سبحانه بان یعلّمه اهل بیته المعصومین علیهم السّلام و یجب علی الناس ان یرجعوا الیهم فی اخذ علوم القرآن، فهذه الالفاظ الموهمه انما هی موهمه عندنا و لیس نحن مما خوطبنا به حتی یلزم الاغراء بما له ظاهر و ارید خلاف ظاهره، و الذین خوطبوا به قد فهموا معانیه منه تعالی من غیر ابهام، و لذا سمّاهم تراجمه وحیه، و لیس هذا الا من باب ان یکون سلطان له رعیه لا یفهمون کلامه فیجعل بینهم و بیه مترجما فی تفهیم کلام ذلک السلطان للرعیه فهو یخاطب المترجم و یفهمه ما اراد و المترجم یفهم الرعیه معنی کلام السلطان، فلیس للرعیه ان یعترضوا و یقولوا ان هذا السلطان قد خاطبنا بما لا نفهم لانه لم یخاطبهم بل خاطب المترجم، و لیس لهم ایضا ان یأتوا الی کلام الملک و یحاولوا فهم معناه لعدم قابلیتهم لفهمه لانه رموز و کنایات بینه و بین من وجه الخطاب الیهم فربما فهموا من کلامه غیر ما اراد کما اتفق فی تفاسیر الجمهور من حمل کلام الباری سبحانه علی المحامل التی ارادوها بآراعهم الفاسده.

و من هذا ذهب بعض مشائخنا المحققین الی ان القرآن کله متشابه بالنسبه الینا لا یجوز لنا ان نتکلم فی محکمه علی ما هو الظاهر منه، حتی انه قد سأله بعض الافاضل و انا کنت من الحاضرین فی مسجد الجامع من شیراز فقال له ما تقول فی قل هو اللّه احد فانها آیه محکمه ظاهره الدلاله علی معناها، فأجابه بأنّ الاحد ما معناه و ما مبدء اشتقاقه و ما الفرق بینه و بین الواحد، و اطال الکلام فی مثل هذا و طبق علیه ما روی من قوله علیه السّلام من فسّر القرآن برأیه فقد کفر، فان ظاهره شمول کلّ آیاته و لما انتهی بنا الحال الی هنا فلا بأس بتحقیق هذا المقام و لم نر من حققه سوی شیخنا شیخ الطائفه طاب ثراه فی تفسیر التبیان و هذا کلامه.

و اعلم ان الروایه ظاهره فی اخبار اصحابنا فی ان تفسیر القرآن لا یجوز الا بالاثر الصحیح عن النبی صلّی اللّه علیه و آله او عن الائمه علیهم السّلام الذین قولهم حجه کقول النبی صلّی اللّه علیه و آله و ان القول فیه بالرأی لا یجوز، و روت العامه ایضا عن النبی صلّی اللّه علیه و آله انه قال من فسّر القرآن برأیه فأصاب الحق فقد اخطأ و کره جماعه من التابعین و فقهاء المدینه القول فی القرآن بالرأی کسعید بن المسیب و عبیده السلمانی و نافع بن محمد بن القسم و سالم بن عبد اللّه و غیرهم و رووا عن عائشه انها قالت لم یکن النبی صلّی اللّه علیه و آله یفسّر القرآن الا ان یأتی به جبرئیل علیه السّلام و الذی نقوله فی ذلک انه لا یجوز ان یکون فی کلام اللّه تعالی و کلام نبیه صلّی اللّه علیه و آله تناقض و تضادّ و قد قال تعالی إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا، و قال بلسان

ص:223

عربی، و قال و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه، و قال فیه تبیان کل شیء، و قال و ما فرطنا فی الکتاب من شیء فکیف یجوز ان یصفه بأنه عربی و انه بلسان قومه و انه بیان للناس و لا یفهم من ظاهره شیء و هل ذلک الا وصف له باللغز و المعمی الذی لا یفهم المراد به الا بعد تفسیره و ذلک منزّه عن القرآن.

و قد مدح اللّه تعالی اقواما علی استخراج معانی القرآن فقال لعلمه الذین یستنبطونه منهم، و قال تعالی فی قوم یذمهم حیث لم یتدبروا القرآن أ فلا یتدبرون القرآن ام علی قلوب اقفالها، و قال النبی صلّی اللّه علیه و آله انی صلّی اللّه علیه و آله انی مخلف فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی اهل بیتی فبین ان القرآن حجه کما ان العتره حجه و کیف یکون حجه ما لا یفهم منه شیء و روی عنه علیه السّلام قال اذا جاءکم عنی حدیث فاعرضوه علی کتاب اللّه فما وافق کتاب اللّه فاقبلوه و ما خالفه فاضربوا به عرض الحائط، و روی مثل ذلک عن ائمتنا علیهم السّلام و کیف یکون العرض علی کتاب اللّه و هو لا یفهم منه شیء و کلّ ذلک یدلّ علی ان ظاهر هذه الاخبار متروک و الذی نقول ان معانی القرآن علی اربعه اقسام.

احدها ما اختص اللّه تعالی بالعلم به فلا یجوز لاحد تکّلف القول فیه و لا تعاطی معرفته و ذلک مثل قوله تعالی یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلسّٰاعَهِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی لاٰ یُجَلِّیهٰا لِوَقْتِهٰا إِلاّٰ هُوَ ، و مثل قوله إِنَّ اَللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ اَلسّٰاعَهِ الایه، فتعاطی معرفه ما اختصّ العلم به خطأ، و ثانیها ما یکون ظاهره مطابقا لمعناه فکل من عرف اللغه التی خوطب بها عرف معناه، مثل قوله تعالی وَ لاٰ تَقْتُلُوا اَلنَّفْسَ اَلَّتِی حَرَّمَ اَللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ، و مثل قوله قُلْ هُوَ اَللّٰهُ أَحَدٌ، و غیر ذلک، و ث