الاتقان والنصر فی تفسیر سوره والعصر

مشخصات کتاب

سرشناسه:مرتضوی لنگرودی، سید محمد حسین ‫، 1307 -

عنوان و نام پدیدآور:الاتقان والنصر فی تفسیر سوره والعصر/ سیدمحمدحسین مرتضوی لنگرودی.

مشخصات نشر:تهران: دلیل ما ‫، 1442ق. ‫= 1399.

مشخصات ظاهری: ‫192ص. ‫؛ 21/5×14/5س م.

شابک: 978-600-442222-2

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:فارسی-عربی.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع: ‫تفاسیر (سوره عصر)

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

موضوع:Qur'an -- Shiite hermeneutics -- 20th century

رده بندی کنگره: ‫ ‮ BP102/973

رده بندی دیویی: ‫ ‮ 297/18

شماره کتابشناسی ملی:7303701

وضعیت رکورد:فیپا

ص: 1

اشاره

ص: 2

الإتقان و النّصر فی تفسیر سوره «و العصر»

حضرت آیت الله العظمی ابو الصّدر سیّد محمّد حسین مرتضوی لنگرودی مدّ ظلّه العالی

ص: 3

بسم الله الرحمن الرحیم

بَعدَ الحَمدِ لِلَّهِ المُتَعالِ

وَالصَّلَوهِ عَلَی الرَّسولِ وَ الآلِ

وَاللَّعنِ عَلَی عَدُوِّهِمُ الضَّالِّ

ص: 4

فهرست مطالب

الإتقان والنّصر فی تفسیر سوره «والعصر». 9

المدخل.. 9

المقدّمه الاُولی.. 10

المقدّمه الثّانیه. 11

المقدّمه الثّالثه. 12

تبصره 16

المقدّمه الرّابعه. 19

المقدّمه الخامسه. 20

المقدّمه السّادسه. 22

بیان مراتب نصره الله تعالی للمؤمن.. 29

وهم ودفع. 35

فی توهّم تجرّی المؤمن، ودفعه. 39

دفع وهم آخر. 42

من هو غیر الخاسر؟. 42

عدم خلود المؤمن الخفیفه الموازین فی النّار. 49

عدم نصیب للکافر من الجنّه. 51

وجه جزاء الکافر بعمله الصّالح، والمراد من الحبط.. 65

وجه اندفاع إشکال ربّما یختلج بالبال. 68

ص: 5

تذنیب.. 73

تذنیب آخر. 77

فذلکه البحث.. 83

ترجمه تفسیر سوره «والعصر» 86

مدخل.. 86

مقدّمه نخست.. 87

مقدّمه دوّم. 88

مقدّمه سوّم. 90

نکته. 95

مقدّمه چهارم. 99

مقدّمه پنجم. 102

مقدّمه ششم. 105

موارد نصرت الهی نسبت به مؤمنین.. 114

پاسخ به یک شبهه. 125

شبهه جرأت مؤمن بر انجام بدیها، و پاسخ آن. 129

پاسخ به شبهه ای دیگر. 134

چه کسانی خسران نمی بینند؟. 134

مؤمنانی که بار گناهان سنگینی دارند، در آتش جاودانی نیستند. 143

کافر بهره ای از بهشت ندارد. 146

چگونگی پاداش عمل صالح کافر، و نیز مراد از حبط.. 165

پاسخ به اشکالی محتمل.. 170

دنباله ای برای بحث.. 177

دنباله ای دیگر. 182

چکیده مطالب.. 189

ص: 6

پیشگفتار

بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ

یکی از فعّالیّتهای گرانقدر حضرت آیت الله العظمی سیّدمحمّدحسین مرتضوی لنگرودی _ مُدَّ ظِلُّهُ _ تألیف و تدوین مقالات مفیدی است که یا ابتدا به ساکن توسّط معظَّمٌ له به رشته تحریر در آمده و یا در پاسخ به سؤالات و دفع شبهات به نگارش درآمده است. ایشان در این نوشته ها به موضوعاتی مختلف بر حسب نیاز و ضرورتی که احساس می کردند، پرداخته اند، و در هر مقاله نکته های ناب و بعضاً مغفولٌ عنه را افاده نموده اند؛ از این رو، این نوشته ها در مجموعه ای به نام «ابحاث ناب» جمع آوری شده است.

گزیده ای از این ابحاث که با مسائل اعتقادی مرتبط است، پیشتر در کتاب «تولّی و تبرّی» در اختیار علاقه مندان قرار گرفت. سپس شماره دوّم از ابحاث ناب تحت عنوان «اقسام شبانه روز» که حاوی افادات معظَّمٌ له در باره شبانه روز، تقسیمات آن و بیان پاره ای از احکام مرتبط با آن بود

ص: 7

به زیور طبع آراسته شد و در اختیار علاقه مندان قرارگرفت.

کتاب حاضر که شماره سوّم از این ابحاث است به موضوع تفسیر قرآن که از موضوعاتی است که در حوزه علوم دینی جدّاً مغفولٌ عنه مانده است، می پردازد. معظَّمٌ له در این شماره به تفسیر سوره عصر با رویکرد عقیدتی و جدید همّت گمارده اند.

این کتاب در اصل توسّط معظّمٌ له به زبان عربی به رشته تحریر در آمده است. در کنار اصل عربی، ترجمه روانی از آنچه مؤلّف نگاشته است در اینجا ارائه شده است تا استفاده عمومی و هرچه بیشتر از معارف اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ را در بر داشته باشد.

از خداوند متعال برای وجود شریف ایشان، صحّت و عافیت خواهانیم تا همچنان از آموزه های ایشان برخوردار شویم. از خوانندگان عزیز نیز استدعا داریم که نظرات خود را پس از مطالعه دقیق این کتاب منتقل کنند.

لجنه تحقیق

ص: 8

الإتقان والنّصر فی تفسیر سوره «والعصر»

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ * وَالْعَصْرِ * إِنَّ الإنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ

المدخل

ممّا منَّ اللهُ تَعالَی وَتَقَدَّسَ تفسیر هذه السّوره المبارکه عمیقاً بما نرجوا أن یکون مراداً واقعیّاً. کیف لا، مع أنّه متّخذ من عیون صافیه أعنی بها العتره الطّاهره عَلَیهِمُ السَّلامُ الّذین تکون مرویّاتهم سنّه نبویّه عدل القرآن العظیم، وهم قرآن ناطق وأحد الثّقلین _ الکتاب والسّنّه علی ما فی الحدیث المتواتر بین الفریقین _ اللذین ترکهما النّبیّ المکرَّم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ فی

ص: 9

الاُمّه لیتمسّکوا بکلیهما ویتحصّلوا من روایاتهم ما هو المرادالواقعیّ من القرآن المجید، فیعملوا بعقائدها جانحاً، وبأحکامها جارحاً(1).

وقبل الشّروع فی التّفسیر لابدّ من تمهید مقدّمات، فنقول:

المقدّمه الاُولی

أنّ الاُناس بمقتضی هذه السّوره علی أقسام أربعه:

الأوّل: الإنسان الجامع لکمال الإیمان والعمل الصّالح؛

الثّانی: الفاقد لکلیهما؛

الثّالث: الفاقد لکمال الإیمان، دون العمل؛

الرّابع: الفاقد للعمل، دون کمال الإیمان.

ص: 10


1- _ بحیث یکون تارک العتره ومرویّاتهم تارکاً لما هو المراد الواقعیّ من القرآن العظیم، فیکون مَثَل التّارکین مَثَل الیهود فی ترکهم ما هو المراد من التّوراه، وحملهم کالحمار أسفاراً وأوراقاً. فعلی المسلمین أن یتمسّکوا بالکتاب والعتره کما اُمروا، ویتّحدوا ولا یتفرّقوا. إن شاء الله تَعالَی.

وأنّ ما عدا الأوّل منها فی الخسران، وغیر الخاسر هو الجامع لهما وسیتّضح.

المقدّمه الثّانیه

لا ریب فی أنّ «العصر» المقسم علیه لابدّ وأن یکون من الاُمور المهمّه کزمان العصر، أو عصر النّبیّ المعظّم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ، أو عصر ظهور إمام العصر القائم عَجَّلَ اللهُ تَعالَی فَرَجَهُ، أو عصر غیبته (الصّغری والکبری)، أو عصر التّکلیف، أو عصر الحوادث الواقعه فی تاریخ البشریّه، أو صلاه العصر(1) الّتی تحمل علیها الصّلاه الوسطی بدلیل قوله تَعالَی: (حافِظوا عَلَی الصَّلَواتِ وَالصَّلوهِ الوُسطَی)(2)، أو الغمام المعصرات(3)، إلی

ص: 11


1- _ وفی بعض الأحادیث أنّ المراد من «صلاه العصر» نفس أمیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ؛ کما أنّ المراد من «صلاه الظّهر» نفس الرّسول المکرّم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ، ومن «صلاه المغرب» نفس الصّدّیقه الطّاهره عَلَیهَا السَّلامُ، ومن «صلاه العشاء» نفس الحسن المجتبی عَلَیهِ السَّلامُ، ومن «صلاه الفجر» نفس سیّد الشّهداء عَلَیهِ السَّلامُ.
2- _ سوره البقره / الآیه 238. لایبعد أن تکون صلاه الوسطی کلیله القدر غیر متعیّنه بین الخمس الیومیّه، وأن یکون جمیعها محتملهً، وإن کانت صلاه العصر علی ما فی بعض الرّوایات أقوی احتمالاً. فالأولی أن یحافظ علی جمیع الصّلوات الخمس.
3- _ سوره النّبأ / الآیه 14.

غیر ذلک. ولا بأس بأن یراد منه جمیعها بإراده الجامع لها، أو ما هو الحقّ من جواز استعمال لفظ واحد وإراده معانٍ متعدّده مشترکه فی اللّفظ، ولاسیّما مع وجود القرینه علی ذلک ولو خارجیّه غیر حالیّه؛ کما فی المقام ولا یخفی.

المقدّمه الثّالثه

اشاره

أنّ المراد من الإیمان فی الآیه، بل فی جمیع الآیات کقوله تَعالَی: (قَد أفلَحَ المُؤمِنونَ)(1) و(اللهُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنُوا)(2) إلی غیر ذلک، والموارد الاُخری، الإیمان الکامل وهو الإیمان بالمبدأ الأعلی إلی آخر الأولیاء، أعنی به إیمان صدر الإسلام، وهو الإیمان (بعد المبدأ والمعاد والنبوّه الخاصّه)

ص: 12


1- _ سوره المؤمنون / الآیه 1.
2- _ سوره البقره / الآیه 257.

بالولایه العامّه السّاریه من ولایه أمیرالمؤمنین علیّ بن أبی طالب عَلَیهِ السَّلامُ والصّدّیقه الکبری فاطمه الزّهراء عَلَیهَا السَّلامُ وسائر المعصومین إلی إمام العصر عَلَیهِمُ السَّلامُ(1)، بل إلی النّوّاب

ص: 13


1- _ ویدلّ علیه مثل قوله عَلَیهِ السَّلامُ: «الْمُنْکِرَ لآخِرِنَا کَالْمُنْکِرِ لأوَّلِنَا». (کفایه الأثر: 296، و إکمال الدّین/ 1/ 14). ومثل قوله صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ: حَدَّثَنِی جَبْرَئِیلُ عَنْ رَبِّ الْعِزَّهِ جَلَّ جَلالُهُ أنَّهُ قَالَ: مَنْ عَلِمَ أنْ لا إِلَهَ إِلاَّ أنَا وَحْدِی وَأنَّ مُحَمَّداً عَبْدِی وَرَسُولِی وَأنَّ عَلِیَّ بْنَ أبِی طَالِبٍ خَلِیفَتِی وَأنَّ الأئِمَّهَ مِنْ وُلْدِهِ حُجَجِی اُدْخِلُهُ الْجَنَّهَ بِرَحْمَتِی، وَنَجَّیْتُهُ مِنَ النَّارِ بِعَفْوِی، وَأبَحْتُ لَهُ جِوَارِی، وَأوْجَبْتُ لَهُ کَرَامَتِی، وَأتْمَمْتُ عَلَیْهِ نِعْمَتِی، وَجَعَلْتُهُ مِنْ خَاصَّتِی وَخَالِصَتِی، إِنْ نَادَانِی لَبَّیْتُهُ، وَإِنْ دَعَانِی أجَبْتُهُ، وَإِنْ سَألَنِی أعْطَیْتُهُ، وَإِنْ سَکَتَ ابْتَدَأْتُهُ، وَإِنْ أسَاءَ رَحِمْتُهُ، وَإِنْ فَرَّ مِنِّی دَعَوْتُهُ، وَإِنْ رَجَعَ إِلَیَّ قَبِلْتُهُ، وَإِنْ قَرَعَ بَابِی فَتَحْتُهُ. وَمَنْ لَمْ یَشْهَدْ أنْ لا إِلَهَ إِلاَّ أنَا وَحْدِی أوْ شَهِدَ بِذَلِکَ وَلَمْ یَشْهَدْ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدِی وَرَسُولِی، أوْ شَهِدَ بِذَلِکَ وَلَمْ یَشْهَدْ أنَّ عَلِیَّ بْنَ أبِی طَالِبٍ خَلِیفَتِی، أوْ شَهِدَ بِذَلِکَ وَلَمْ یَشْهَدْ أنَّ الأئِمَّهَ مِنْ وُلْدِهِ حُجَجِی فَقَدْ جَحَدَ نِعْمَتِی، وَصَغَّرَ عَظَمَتِی، وَکَفَرَ بِآیَاتِی وَکُتُبِی، إِنْ قَصَدَنِی حَجَبْتُهُ، وَإِنْ سَألَنِی حَرَمْتُهُ، وَإِنْ نَادَانِی لَمْ أسْمَعْ نِدَاءَهُ، وَإِنْ دَعَانِی لَمْ أسْتَجِبْ دُعَاءَهُ، وَإِنْ رَجَانِی خَیَّبْتُهُ، وَذَلِکَ جَزَاؤُهُ مِنِّی وَما أنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِیدِ. فَقَامَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللهِ الأنْصَارِیُّ فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللهِ! وَمَنِ الأئِمَّهُ مِنْ وُلْدِ عَلِیِّ بْنِ أبِی طَالِبٍ؟ قَالَ: الْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ سَیِّدَا شَبَابِ أهْلِ الْجَنَّهِ، ثُمَّ سَیِّدُ الْعَابِدِینَ فِی زَمَانِهِ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ، ثُمَّ الْبَاقِرُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ وَسَتُدْرِکُهُ یَا جَابِرُ، فَإِذَا أدْرَکْتَهُ فَأقْرِئْهُ مِنِّی السَّلامَ، ثُمَّ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، ثُمَّ الْکَاظِمُ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ، ثُمَّ الرِّضَا عَلِیُّ بْنُ مُوسَی، ثُمَّ التَّقِیُّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ، ثُمَّ النَّقِیُّ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، ثُمَّ الزَّکِیُّ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ، ثُمَّ ابْنُهُ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ مَهْدِیُّ اُمَّتِی الَّذِی یَمْلَاُ الأرْضَ قِسْطاً وَعَدْلاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَظُلْماً. هَؤُلاءِ یَا جَابِرُ خُلَفَائِی وَأوْصِیَائِی وَأوْلادِی وَعِتْرَتِی، مَنْ أطَاعَهُمْ فَقَدْ أطَاعَنِی، وَمَنْ عَصَاهُمْ فَقَدْ عَصَانِی، وَمَنْ أنْکَرَهُمْ أوْ أنْکَرَ وَاحِداً مِنْهُمْ فَقَدْ أنْکَرَنِی، بِهِمْ یُمْسِکُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ السَّماءَ أنْ تَقَعَ عَلَی الأرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ، وَبِهِمْ یَحْفَظُ اللهُ الأرْضَ أنْ تَمِیدَ بِأهْلِهَا. (إکمال الدّین/ 1/ 258/ ح 3). فالمبعّض فی الإیمان علی هذا لا یُعدّ مؤمناً، بل یُعدُّ کافراً معانداً، بل یمکن أن یقال: یستفاد من بعض المدارک أنّ مقتضی التّبعیض أنّه کالکافر نجس، لکنّ الشّارع تَعالَی حکم بطهارته من باب الحرج النّوعیّ للمؤمنین الکمّلین من ناحیه المعاشره؛ فلا تغفل.

الخاصّه فی الغیبه الصّغری، والعامّه فی الغیبه الکبری(1)، مع البراءه من الکفر والشّرک أیضاً، والبراءه من الطّواغیت ومن

ص: 14


1- _ وعلیه یخرج کثیر من الفِرَق المنتحله بالتّشیّع عن کمال الإیمان کالزیدیّه والإسماعیلیّه والشّیخیّه وأمثالها.

مخالفی المبدأ إلی المنتهی(1)؛ فإنّ المؤمن بهذا الإیمان هو المخاطب فی جمیع الخطابات القرآنیّه وغیرها، دون المبعِّض الملحق بعدم الإیمان(2)؛ کما سیأتی تفصیله قریباً. إن شاء الله تَعالَی. ولعمری! إنّ هذا بعینه هو إیمان أهل الولایه أعنی الشّیعه الإمامیّه الإثنی عشریّه المعترفه بالنوّاب العامّه.

ص: 15


1- _ بحیث لم یکن یقبل الإسلام فی ذلک العصر المنوّر من أحد حتّی من المنافقین _ علی حسب الظّاهر _ إلاّ الإسلام المبنیّ علی ولایه أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب عَلَیهِ السَّلامُ؛ فأصبح الإسلام محمّدیّاً علویّاً ... لا ولا ولا ....
2- _ وذلک یستفاد من قوله تَعالَی: (أفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَتَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلاَّ خِزْیٌ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَیَوْمَ الْقِیامَهِ یُرَدُّونَ إِلی أشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ)؛ (سوره البقره / الآیه 85)، وقوله تَعالَی: (إِنَّ الَّذینَ یَکْفُرُونَ بِاللهِ وَرُسُلِهِ وَیُریدُونَ أنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللهِ وَرُسُلِهِ وَیَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَیُریدُونَ أنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبیلاً اُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ حَقًّا وَأعْتَدْنا لِلْکافِرینَ عَذاباً مُهیناً)؛ (سوره النّساء / الآیه 150 و151 ).

تبصره

ولیعلم: أنّ المراد من أهل التّوحید الّذین لا یدخلهم الله تَعالَی النّار بمقتضی کثیر من الرّوایات هم هؤلاء الکمّلین فی الإیمان؛ لما ورد عن الإمام علیّ بن موسی الرّضا عَلَیهِمَا السَّلامُ حین مروره بنیشابور ناقلاً عن آبائه الطّاهرین عَلَیهِمُ السَّلامُ عن النبیّ المکرّم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ أنّه قال: «سمعت جبرئیل عَلَیهِ السَّلامُ یقول: سمعت الله جَلَّ جلالُهُ یقول: لا إلَهَ إلاَّ اللهُ حِصنی، فَمَن دَخَلَ حِصنی أمِنَ مِن عَذابی». ثمّ قال الإمام عَلَیهِ السَّلامُ: «بشروطها وأنا من شروطها»(1). أی من شروطها الإقرار بالإمامه والولایه السّاریه من ولایه أمیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ إلی الولایه العامّه فی عصر الغیبه الکبری؛ کما هو ظاهر لا یخفی.

ومن تلکم الرّوایات ما عن ابن عبّاس عن رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ قال: «والّذی بعثنی بالحقّ بشیراً لا یعذّب الله بالنّار

ص: 16


1- _ معانی الأخبار: 371، و بحار الأنوار/ 3/ 7/ ح 16، و49/ 123/ ح 4.

موحّداً أبداً، وإنّ أهل التّوحید لَیشفعون فیُشفّعون». ثمّ قال صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ: إنّه إذا کان یوم القیامه أمر الله تَبارَکَ وَتَعالَی بقوم سائت أعمالهم فی دار الدّنیا إلی النّار. فیقولون: یا ربّنا! کیف تدخلنا النّار وقد کنّا نوحّدک فی دار الدّنیا؟ وکیف تحرق بالنّار ألسنتنا وقد نطقت بتوحیدک فی دار الدّنیا؟ وکیف تحرق قلوبنا وقد عقدت علی أن لا إله إلاّ أنت؟ أم کیف تحرق وجوهنا وقد عفّرناها لک فی التّراب؟ أم کیف تحرق أیدینا وقد رفعناها بالدّعاء إلیک؟ فیقول الله جلَّ جَلالُهُ: عبادی! سائت أعمالکم فی دار الدّنیا فجزاؤکم نار جهنّم. فیقولون: یا ربّنا! عفوک أعظم أم خطیئتنا؟ فیقول تَبارَکَ وَتَعالَی: بل عفوی. فیقولون: رحمتک أوسع أم ذنوبنا؟ فیقول عَزَّ وَجَلَّ: بل رحمتی. فیقولون: إقرارنا بتوحیدک أعظم أم ذنوبنا؟ فیقول تَعالَی: بل إقرارکم بتوحیدی أعظم. فیقولون: یا ربّ! فلیسعنا عفوک ورحمتک الّتی وسعت کلّ شیء. فیقول الله جَلَّ جَلالُهُ ملائکتی! وعزّتی وجلالی ما خلقت خلقاً أحبَّ إلیَّ من

ص: 17

المقرّین بتوحیدی وأن لا إله غیری، وحقّ علیَّ أن لا اُصلی(1) بالنّار أهل توحیدی. أدخلوا عبادی الجنّه»(2).

ولیعلم: أنّ المراد من الإیمان إذا ذکر بنحو الإطلاق هو الإیمان الکامل المشار إلیه؛ مثل ما روی: «أنّ النّبیّ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ لمّا قرأ (وآخَرینَ مِنهُم لَمّا یَلحَقوا بِهِم ... الآیه)(3)، فقیل له من هؤلاء؟ فوضع صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ یده علی کتف سلمان وقال: لو کان الإیمان فی الثُّریّا لنالته رجال من هؤلاء»(4)؛ بداهه أنّ المراد من الإیمان فی هذه الرّوایه هو الإیمان الکامل بالمبدأ إلی المنتهی، علی ما تقدّم(5).

ص: 18


1- _ من «صَلِیَ» بتخفیف اللاّم وکسرها یصلی صلیاً أی لا اُحرقهم بالنّار، ومثله قوله تعالی فی سوره مریم عَلَیهَا السَّلامُ / الآیه 70: (هُم أولَی بِها صِلِیًّا)؛ کذا فی مجمع البحرین/ 1/ 266، و فسّر بعضهم: «لا اُدخلهم النّار».
2- _ بحار الأنوار/ 3/ 1/ ح 1، و8/ 358/ ح 23.
3- _ سوره الجمعه / الآیه 3.
4- _ مجمع البیان/ 10/ 429، وبحار الأنوار/ 16/ 310.
5- _ راجع المقدّمه الثّالثه.

المقدّمه الرّابعه

العمل فی کونه صالحاً أو غیر صالح ممّا یختلف فیه بین الأقوام والملل؛ فربّما یکون العمل صالحاً فی ملّه دون ملّه کأکل اللّحم مثلاً؛ فإنّه محرّم لدی بعض الملل دون بعض، فالعامل بما کان صالحاً فی ملّته یکون صالح العمل، وإن لم یُعدّ صالح العمل فی غیر ملّته.

وأمّا فی الشّریعه المقدّسه فالواجب والمندوب من الأعمال الصّالحه، والمحرّم والمکروه من غیرها، وأمّا المباح فکذلک من غیرها لدی المقرّبین کالأولیاء والأنبیاء والمرسلین، وإن لم یکن لدی غیرهم، وإن کان من الأبرار؛ فإنّ حسنات الأبرار سیّئات المقرّبین(1)؛ فالعمل المباح غیر صالح عند المقرّبین، فلو أتی به مقرّب لم یُعدّ هذا منه عمل صالح.

ص: 19


1- _ مرآه العقول/ 11/ 308.

وعلی أیّ حال، إنّه سُبحانَهُ بمقتضی قوله: (أنِّی لاَ اُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أوْ اُنْثَی)(1) لا یضیع عمل عامل، ولو لم یکن کامل الإیمان، بل یجزیه سُبحانَهُ، وإن لم یکن صالحاً فی الشّریعه وفی غیر ملّته؛ کیف! وإنّه مقتضی العدل الإلهیّ؛ کما یأتی بیانه. إن شاء الله تَعالَی.

المقدّمه الخامسه

أنّ کلاًّ من الرّساله والولایه لطف من الله جَلَّ وَعَلا؛ بداهه أنّهما ممّا یقرّبان العبد إلی الطّاعه ویبعّدانه عن المعصیه، وکلّ ما کان کذلک فهو لطف أوجبه الله علی نفسه؛ کما فی الحدیث عن أبی عبد الله جعفر بن محمّد الصّادق عَلَیهِمَا السَّلامُ: «إنّ الناصبیّ شرّ من الیهودیّ. فقیل: وکیف ذلک یابن رسول الله؟ فقال: لأنّ الیهودیّ (المنکر للرّساله) منع لطف النّبوّه وهو خاصّ، والنّاصبیّ (السّابّ للأئمّه عَلَیهِمُ السَّلامُ) منع لطف الإمامه

ص: 20


1- _ سوره آل عمران / الآیه 195.

(الولایه) وهو عامّ»(1). فالولایه أعمّ من الرّساله؛ لاختصاص الرّساله بالرّسول الأعظم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ، والولایه تعمّه صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وسائر المعصومین عَلَیهِمُ السَّلامُ، حتّی الصّدّیقه الطّاهره فاطمه الزّهراء عَلَیهَا السَّلامُ؛

وعلیه تکون الولایه والإمامه أهمّ؛ ولذا عذّب الله سُبحانَهُ مکذّب الولایه الحارث بن النّعمان الفهریّ بقوله عَزَّ مِن قائِلٍ: (سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلکافِرینَ لَیسَ لَهُ دافِعٌ)(2) مع أنّه

ص: 21


1- _ عوالی اللّئالی/ 1/ 11/ ح 19.
2- _ سوره المعارج / الآیه 1 و 2. عن الشّعبیّ من مفسّری العامّه فی تفسیر الآیه أنّ الحارث بن النّمان الفهریّ أتی نحو النبیّ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ علی ناقته بعد وقعه غدیر خمّ وهو صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ فی ملأ من أصحابه، فقال: یا محمّد! أمرتنا بعد الشّهادتین أن نصلّی خمساً و نصوم شهر رمضان ونحجّ فقلناها، ثمّ لم ترض بها حتّی فضّلت ابن عمّک علینا وقلت: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه». هذا شیء منک أم من الله؟ فقال النّبیّ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ: والّذی لا إله إلاّ هو من الله. فولّی الحارث وهو یقول: أللَّهمَّ إن کان ما یقول محمّد حقّاً فأمطر علینا حجاره من السّماء أو ائتنا بعذاب ألیم. فما وصل إلی ناقته حتّی رماه الله بحجر فسقط علی هامّته وخرج من دبره فقتله. انتهی ملخّصاً. راجع حقّ الیقین للعلاّمه الشّبّر/ 1/ 146، و الجامع لأحکام القرآن/ 18/ 278، و روح المعانی/ 15/ 62، و مجمع البیان/ 10/ 529، و روض الجنان/ 19/ 402.

تَعالَی لم یعذّب ولا یعذّب مکذّب الرّساله؛ فإنّه بعد أن قال مکذّب الرّساله: (أللَّهُمَّ إن کانَ هَذا (أی القرآن والرّسول) هُوَ الحَقَّ مِن عِندِکَ فَأمطِر عَلَینا حِجارَهً مِنَ السَّماءِ أوِ ائتِنا بِعَذابٍ ألیمٍ)(1) قال: (وَما کانَ اللهُ لِیُعَذِّبَهُم وَأنتَ فیهِم وَما کانَ اللهُ مُعَذِّبَهُم وَهُم یَستَغفِرونَ)(2).

المقدّمه السّادسه

أنّه کما فی الأثر: «الدُّنیا مَزرَعَهُ الآخِرَهِ»(3) تزرع فیها أعمال صالحه وتحصد فی الآخره، وهی مختصّه بالمؤمنین وأهل الولایه الکاملین أعنی بهم أهل عباده التّولّی والتّبرّی؛ لعدم نصیب للکافر حتّی بأعماله الصّالحه فی الآخره، بل هو

ص: 22


1- _ سوره الأنفال / الآیه 32.
2- _ سوره الأنفال / الآیه 33.
3- _ عوالی اللّئالی/ 1/ 267/ ح 66.

بشؤم کفره مخلّد فی الجحیم وأعماله هباء منثور؛ کما یأتی بیانه. إن شاء الله تَعالَی.

کیف لا! وفی الأثر أیضاً: «حُبُّ الدُّنیا رأس کُلِّ خَطیئَهٍ»(1) ورأس الخطایا _ کما لا یخفی _ هو الکفر وعدم کمال الإیمان الموجب للخلود فی الجحیم، وإن یخفّف عنه فیها أو یرتفع ببعض الأعمال الحائزه للأهمّیّه ک_«السّخاوه» و«العداله»(2)، علی ما حقّق، ویأتی تفصیله فی الأثناء. إن شاء الله تَعالَی.

وبعد تمهید هذه المقدّمات نشرع فی تفسیر هذه السّوره المبارکه، وإن کان ربّما یستلزم تکرار بعض المکرّرات الّتی فی الواقع مؤکّدات فی فهم المرادات. إن شاء الله تَعالَی، فنقول:

ص: 23


1- _ الکافی/ 2/ 131/ ح 11، و2/ 317/ ح 8، والخصال/ 1/ 25/ ح 87.
2- _ ولعلّ منها مودّه ذوی القربی عَلَیهِمُ السَّلامُ.

إنّ الله سُبحانَهُ وَجَلَّت عَظَمَتُهُ وَعَزَّ اسمُهُ بعد أن أقسم فی هذه السّوره ب_«العصر» الّذی بجامعه وجمیع معانیه من الاُمور العظیمه قال بأنّ جمیع الاُناس فی خسر وخیبه، إلاّ من کان منهم جمع بین الإیمان الکامل والعمل الصّالح وکان واجداً لکلیهما، وإلاّ فلو کان فاقداً لهما فهو فی خسر، وکذا الواجد لأحدهما دون الآخر؛ کما تقدّم(1) فی الخبر أیضاً، مع تفاوت بینهما فی الخسران؛ کما سیتّضح. إن شاء الله تَعالَی.

والظّاهر: أنّ قوله تَعالَی فی ذیل هذه السّوره: (وَتَواصَوا بِالحَقِّ) إشاره إلی نفس الإیمان المذکور قبله؛ بداهه أنّ کمال الإیمان هو الحقّ الواقع المطلوب لدیه سُبحانَهُ وَتَعالَی(2)؛ کما أنّ قوله: (وَتَواصَوا بِالصَّبرِ) إشاره إلی نفس العمل الصّالح الّذی یعمّ ترک المحرّمات والمکروهات، بل ترک المباحات

ص: 24


1- _ راجع التّبصره بعد المقدّمه الثّالثه.
2- _ کما أنّ ذاته المقدّسه جَلَّ وَعَلا هو الحقّ الواقع فی خارج الوجود مجهول الکنه غیر مشهود وغیر محدود، وإن لم تدرکه الأفهام والعقول، وأنّه جَلَّت عَظَمَتُهُ وَعَزَّ اسمُهُ حقیقه الخارج والخارج الحقیقیّ؛ علی ما حقّق فی محلّه.

باعتبار، فإنّهما (فعل الواجب والمندوب وترک المحرّم والمکروه والمباح) یحتاجان _ حتّی توصیتهما _ إلی الصّبر، بل الجهاد الأکبر مع النّفس الأمّاره بالسّوء؛ کما فی الأثر(1).

فلیس التّواصی بالحقّ والتّواصی بالصّبر أمرین آخرین غیر کمال الإیمان والعمل الصّالح المستثنی صاحبهما عن الخسران.

وکیفما کان، لیس المراد من وجود العمل الصّالح أن لا یکون للواجد أعمالاً غیر صالحه أصلاً، بل یعمّ ذلک ومن کان له أعمال غیر صالحه، ولکن یثقل موازین أعماله الصّالحه علیها ولا تخفّف؛ فإنّها مغتفره، وکذا إذا کانت

ص: 25


1- _ قال رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ بعد جهاد المجاهدین: «علیکم بالجهاد الأکبر. قیل: وما هو الجهاد الأکبر یا رسول الله؟ قال: الجهاد مع النّفس»؛ راجع الکافی/ 5/ 12/ ح 3.

متساویه، وإن کان فی صوره التّساوی کالقاصرین فی الأعراف(1)؛ تفضّلاً منه سُبحانَهُ مطمعین دخول الجنّه(2).

فکامل الإیمان إذا کان عاملاً بالعمل الصّالح بمقدار یثقل موازینه من الأعمال الصّالحه الّتی منها التّواصی بالحقّ والتّواصی بالصّبر یُعدّ من الواجدین للأعمال الصّالحه ویکون فی عیشهٍ راضیهٍ ولا یکون من الخاسرین بلا کلام؛ بمقتضی قوله تَعالَی: (فَأمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَهُوَ فِی عِیشَهٍ رَاضِیَهٍ)(3) وأمّا من لم یکن کامل الإیمان _ سواء لم یؤمن أصلاً أو کان مبعّضاً _ ولم یعمل بالصّالحات بأن خفّت موازینه الصّالحه

ص: 26


1- _ الکافی/ 2/ 381/ ح 1، و2/ 403/ ح 2، و2/ 408/ ح 1.
2- _ المستفاد من بعض الآثار أنّ القاصر المستضعف ربّما یهدیه أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب عَلَیهِ السَّلامُ لدی الاحتضار إلی ما هو الصّراط المستقیم؛ کما فی الأثر أنّه عَلَیهِ السَّلامُ قال للحارث الهمدانیّ: یا حارُ هَمدانَ مَن یَمُت یَرَنی مِن مُؤمنٍ أو مُنافقٍ قُبُلا یَعرِفُنی طَرفُهُ وأعرِفُهُ بِنَعتِهِ واسمِهِ وما فَعَلا بحار الأنوار/34/432.
3- _ سوره القارعه / الآیه 6 و7.

فاُمّه هاویه یُعدّ من الخاسرین بلا شکّ ولا شبهه ولا ارتیاب.

وکذا من عمل صالحاً _ ظاهراً _ بما ثقلت موازینه، ولکن لم یکن کامل الإیمان فهو أیضاً خاسر؛ فإنّ غیر الخاسر المستفاد من السّوره المبارکه من جمع کمال الإیمان مع العمل الصّالح، وهذا المنتفی عنه کمال الإیمان غیر جامع لهما.

وکذلک عکسه، أعنی به من کان کامل الإیمان، ولکن لم یعمل أو خفّت موازین أعماله الصّالحه فهو أیضاً معدود من الخاسرین بمقتضی السّوره؛ لعدم جمعه أیضاً بین کمال الإیمان وصالح الأعمال بحیث یثقل موازینه الصّالحه ولا تخفّف، بل کان مقتصراً علی کمال الإیمان فخفّت أو لا أقلّ تساوت(1) أعماله الصّالحه وغیرها، لکن خسران هذا المؤمن

ص: 27


1- _ لما أشرنا من أنّ المساوی لا یدخل النّار، بل یندرج فی زمره العاملین تفضّلاً من الله المنّان.

غیر العامل لم یکن بمثابه خسران غیر کامل الإیمان، وإن کان صالح العمل؛ کما أشرنا إلیه فی هذه الرباعیّه بالفارسیّه:

کافران باعمل با مؤمنان بی عمل

هر دو در خُسرند امّا این کجا و آن کجا

خُسرِ آن باشد خلود آتش دوزخ به حشر

خُسرِ این باشد صباحی بس گرفتار بلا

وذلک لما یستفاد من غیر واحد من المدارک القرآنیّه وغیرها من الفرق الفاحش جدّاً بین الخسرانین مصداقاً.

أمّا من غیر الآیات القرآنیّه فسیأتی عن قریبٍ. إن شاء الله تَعالَی.

وأمّا من الآیات المبارکات _ مضافاً إلی الآیات الآتیه الّتی استشهد بها الإمام الصّادق عَلَیهِ السَّلامُ لأبی بصیر _ فقوله عَزَّ مِن قائِلٍ وَجَلَّت عَظَمَتُهُ: (اللهُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنوا یُخرِجُهُم مِنَ الظُّلُماتِ

ص: 28

إلَی النُّورِ)(1) أی یخرجهم ببرکه کمال الإیمان من ظلمات الذّنوب والعصیان إلی نور الطّاعه والانقیاد.

وبعباره اُخری: یکون سُبحانَهُ وَتَعالَی لا یزال ولیّه وناصره ویکون کامل الإیمان من جهه شرافه إیمانه الکامل لا یزال مؤیّداً منصوراً من قِبَل الله تَعالَی وَتَقَدَّسَ بأنحاء من النّصره فیوفّقه:

بیان مراتب نصره الله تعالی للمؤمن

أوّلاً: ببرکه إیمانه بالتّوبه _ ولاسیّما بتوبه النّصوح _ فیکون بالتّوبه کمن لا ذنب له؛ کما فی الأثر: «التّائِبُ مِنَ الذَّنبِ کَمَن لا ذَنبَ لَهُ»(2)، بل التّائب إذا عمل صالحاً یبدّل الله سیِّئاته حسناتٍ؛ وذلک قوله تَعالَی: (إِلاَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحاً فَاُولئِکَ یُبَدِّلُ اللهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ)(3).

ص: 29


1- _ سوره البقره / الآیه 257.
2- _ الکافی/ 2/ 435/ ح 10.
3- _ سوره الفرقان / الآیه 70.

وکذا قال سُبحانَهُ: (وَإِنِّی لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً ثُمَّ اهْتَدَی)(1) وفی الأثر أی اهتدی إلی ولایتنا أهل البیت(2).

وثانیاً: إذا لم یوفَّق بالتّوبه یوفّقه بالدّعاء والتّوسّلات.

وثالثاً: أنّ حسنات المؤمن بمقتضی قوله تَعالَی: (إنَّ الحَسَناتِ یُذهِبنَ السَّیِّئاتِ)(3) ماحیات لسیّئاته إلی حیث یخرجه عن (مَن خَفَّت مَوازینُهُ) ویدخله فی (مَن ثَقُلَت مَوازینُهُ).

ورابعاً: أنّ المؤمن بمقتضی قوله تَعالَی: (مَن جاءَ بِالحَسَنَهِ فَلَهُ عَشرُ أمثالِها)(4) ربّما تزداد حسناته القلیله علی سیّئاته ویخرج عن (مَن خَفَّت مَوازینُهُ) إلی من تساوت، بل إلی (مَن ثَقُلَت مَوازینُهُ).

ص: 30


1- _ سوره طه / الآیه 82.
2- _ المحاسن/ 1/ 142/ ح 35، وتفسیر فرات الکوفیّ/ 257/ ح 350 و352، والکافی/ 1/ 392/ ح 3.
3- _ سوره هود عَلَیهِ السَّلامُ / الآیه 114.
4- _ سوره الأنعام / الآیه 160.

والحسنه فی الموردین لم یتحقّق من الکافر؛ فإنّ الکفّار، وإن کانوا علی التّحقیق مکلّفین بالفروع والحسنات والاُصول، إلاّ أنّه إنّما یصحّ منهم بشرط الإیمان، فمن لم یکن مؤمناً لم یتحقّق منه فرع ولا حسنه وإنّهما یکونان فی انحصار أهل الإیمان. فالکفّار لم یکونوا مشمولین للآیتین المبارکتین.

وخامساً: إذا لم یخرج المؤمن مع ما ذکر من الحالات والأحوال عمّن (خَفَّت مَوازینُهُ) ابتلاه الله سُبحانَهُ وَتَعالَی بشیء من الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثّمرات امتحاناً لیکون مورداً لصلواته ورحمته جَلَّت آلاؤُهُ؛ قال الله تَعالَی وَتَقَدَّسَ: (وَلَنَبلُوَنَّکُم بِشیءٍ مِنَ الخَوفِ وَالجُوعِ وَنَقصٍ مِنَ الأموالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرینَ الَّذینَ إذا أصابَتهُم مُصیبَهٌ قالوا إنَّا لِلَّهِ وَإنّا إلَیهِ راجِعونَ اُولَئِکَ عَلَیهِم صَلَواتٌ مِن رَبِّهِم وَرَحمَهٌ وَاُولَئِکَ هُمُ المُهتَدونَ)(1)،

ص: 31


1- _ سوره البقره / الآیه 155 _ 157.

وظاهر أنّ هذه البلیّات فی خصوص الکمّلین من أهل الإیمان؛ کما هو ظاهر لا یحتاج إلی البیان.

وسادساً: ینصره الله بما یطهّره من الذّنوب فی هذه الدّنیا من الابتلاء ببلاء یکون کفّاره لذنوبه؛ فإن کان ذنبه أکثر بحیث لم یطهّر بتلک الکفّارات ابتلاه سُبحانَهُ ببلاء أصعب وهکذا إلی أن یطهّر کاملاً فی هذه الدّنیا(1).

والحاصل، أنَّه سُبحانَهُ لا یزال یکون ناصره ببرکه إیمانه حتّی إذا لم یکف الابتلاءات لتطهیر ذنوبه من جهه الکثره یشدّد

ص: 32


1- _ وربّما یبتلیه ببلاءٍ من غیر ذنب؛ لأن یرتفع مقامه؛ کما نشاهد فی الأمثل والأمثل من الأولیاء: هر که در این دار مقرّب تر است جام بلا بیشترش می دهند روی عن أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب عَلَیهِ السَّلامُ أنّه قال: «مرضت فعادنی رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وأنا لا أتقارّ علی فراشی. فقال: یا علیّ! إنّ أشدّ النّاس بلاءً النّبیّون ثمّ الأوصیاء ثمّ الّذین یلونهم. أبشر فإنّها حظّک من عذاب الله مع ما لک من الثّواب. انتهی موضع الحاجه»؛ دعائم الإسلام/ 2/ 140/ ح 490.

علیه نزع الرّوح عند الاحتضار؛ لئلاّ یتأخّر جزاء ذنوبه إلی الآخره(1)، وعلیه فلا تکون شدّه النزع دلیلاً علی الکفر، کما أنّ الکافر الّذی لا نصیب له فی الآخره ینتفع بخفّه النّزع من جهه بعض أعماله الصّالحه فی هذه الدّنیا؛ فإنّه سُبحانَهُ _ علی ما فی القرآن من قوله: (أنِّی لاَ اُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أوْ اُنْثَی)(2) _ إن کان عامل الخیر کافراً یخفّف نزعه(3)؛ کما یجزی سُبحانَهُ کفّار الهنود فی هذه الدّنیا بریاضاتهم بعض القدره غیر الطّبیعیّه ولا یؤخّر جزاءهم إلی الآخره إلاّ لبعض الأوحدیّ ممّن یأتی ذکره.

وقد تعجّب بعض شبّاننا من بعض مبلّغی الملل المنسوخه والباطله من الکفره کانوا یوصون بأهل ملّتهم أن یعملوا صالحاً حتّی یمدّهم ربّهم! فسألنی عن أنّه کیف یمدُّهم سُبحانَهُ

ص: 33


1- _ الکافی/ 2/ 444/ ح 1 _ 12.
2- _ سوره آل عمران / الآیه 195.
3- _ الکافی/ 2/ 444/ ح 1 و3 و5 و10 و11.

مع أنّهم غیر مسلمین؟! فأجبت بأنّ الأمر کذلک، وأنّه تعلّقت مشیّه الله تَعالَی علی أن یجزی أعمالهم الصّالحه فی الدّنیا لعدم نصیب لهم فی الآخره ولعدم تضییعه سُبحانَهُ عمل عامل، ولکن یجزی أعمالهم السّیّئه کجزاء کفرهم فی الآخره، علی خلاف المؤمنین؛ فإنَّه سُبحانَهُ یجزی أعمالهم الصّالحه کجزاء إیمانهم فی الآخره ویجزی أعمالهم غیر الصّالحه فی هذه الدّنیا، حتّی أنّه إذا کانت ذنوبهم فی الکثره بحیث لم یکفّروا ولم یطهّروا فی هذه الدّنیا یکونوا فی عالم البرزخ مبتلین حتّی یطهَّروا، فإذا لم یکفّروا ولم یطهَّروا بعدُ من أجل کثره الذّنوب یکونون متوقّفین مبتلین بالتّوقّف فی مواقف القیامه لیطهَّروا، فإن کان کثره الذّنوب إلی حدّ لم تکن بلیّه التّوقّف بعد تلکم البلیّات الدّنیویّه والبرزخیّه وافیه للتّکفیر والتّطهیر فیدخلون النّار أیّاماً معدوده بمقدار تزول عنهم جرائم الذّنوب ثمّ یخرجون منها کما فی الأثر بشفاعه نبیّ الإسلام صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ فیغمسون فی عین من العیون ویصیرون کالبدر السّاطع بعد صیرورتهم فی النّار کالفحم السّوداء فیدخلون

ص: 34

الجنّه مخلّدین ولا یخلّدون فی نار الجحیم کالکفّار المعاندین ببرکه الإیمان(1)، بخلاف الکفّار؛ فإنّهم بشؤم کفرهم وعنادهم عن قبول الحقّ والإیمان الکامل یخلّدون فی الجحیم؛ کما قال سُبحانَهُ: (ألْقِیَا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِیدٍ)(2).

نعم، لیس أمر غیر المعاندین من الکفّار أعنی بهم القاصرین کذلک کالمقصّرین، وعلیه یفترق خسران المؤمن غیر العامل وخسران العامل غیر المؤمن؛ فإنّ مآل الأوّل إلی الخلود فی الجنّه، ومآل الثّانی إلی الخلود فی الجحیم.

وهم ودفع

إن قلت: ألیس قوله تَعالَی: (أن کَذَّبُوا) فی آیه: (ثُمَّ کَانَ عَاقِبَهَ الَّذِینَ أسَاءُوا السُّوءَی أنْ کَذَّبُوا بِآیَاتِ اللهِ وَکَانُوا بِهَا

ص: 35


1- _ بحار الأنوار/ 8/ 360/ ح 29 _ 33.
2- _ سوره ق / الآیه 24.

یَسْتَهْزِءُونَ)(1) غایه أمر الّذین أساؤا السّوئی ولاسیّما إذا کثر السّوئی وارتفع الإیمان حتّی الکامل؟ وعلیه فکیف التّوفیق؟

قلت: لیست تلک الجمله بغایه، بل علّه وأنَّهم کانوا من قبلُ مکذّبین باطناً غیر مؤمنین واقعاً، وإنّما کانوا متظاهرین بالإیمان، وکان صدور بعض خوارق العاده منهم بسبب بعض أعمالهم وریاضاتهم فی حال الکفر؛ لما أشرنا من أنَّه سُبحانَهُ لا یضیع عمل عامل، ولو کان کافراً، غایه الأمر أنَّه یجزیه فی الدّنیا ولیس له فی الآخره من نصیب، ومن هذا القبیل بلعم باعورا(2) وبرصیصا العابد(3)، وکان علّه تکذیبهم أنَّهم لم یکونوا بمؤمنین واقعاً وکان تظاهرهم بالإیمان لدنیاهم.

ص: 36


1- _ سوره الرّوم / الآیه 10.
2- _ بلعم بن باعورا کان رجلاً علی دین موسی عَلَیهِ السَّلامُ، وکان فی المدینه الّتی قصدها موسی عَلَیهِ السَّلامُ وکانوا کفّاراً، وکان عنده اسم الله الأعظم، وکان إذا دعا الله تَعالَی به أجابه. کذا فی تفسیر مجمع البیان/ 4/ 768.
3- _ هو عابد بنی إسرائیل عن ابن عبّاس رَضِیَ اللهُ عَنهُ قال: إنَّه کان فی بنی إسرائیل عابد اسمه برصیصا، عبد الله زماناً من الدّهر حتّی کان یؤتی بالمجانین یداویهم ویعوّذهم فیبرءون علی یده، وأنَّه اُتی بامرأه فی شرف قد جنت، وکان لها إخوه فأتوه بها، فکانت عنده. فلم یزل به الشّیطان یزیّن له حتّی وقع علیها فحملت. فلمّا استبان حملها قتلها ودفنها. فلمّا فعل ذلک ذهب الشّیطان حتّی لقی أحد إخوتها فأخبره بالّذی فعل الراهب وأنَّه دفنها فی مکان کذا، ثمّ أتی بقیّه إخوتها رجلاً رجلاً فذکر ذلک له، فجعل الرّجل یلقی أخاه فیقول: والله لقد أتانی آتٍ فذکر لی شیئاً یکبر علیّ ذکره. فذکر بعضهم لبعض حتّی بلغ ذلک ملکهم، فسار الملک والناس فاستنزلوه فأقرّ لهم بالّذی فعل، فأمر به فصلب فلمّا رفع علی خشبته تمثّل له الشّیطان فقال: أنا الّذی ألقیتک فی هذا. فهل أنت مطیعی فیما أقول لک اُخلِّصک ممّا أنت فیه؟ قال: نعم. قال: اسجد لی سجده واحده. فقال: کیف أسجد لک وأنا علی هذه الحاله؟ فقال: أکتفی منک بالإیماء. فأومأ له بالسّجود فکفر بالله، وقتل الرّجل. کذا فی تفسیر مجمع البیان/ 3/ 397.

وهذه الحقیقه _ أعنی بها کون کامل الإیمان منصوراً فی جمیع تلک الموارد _ مستفاده من القرائن الخارجیّه والآثار والأخبار سنشیر ذیلاً إلی بعضها. إن شاء الله تَعالَی، مضافاً إلی ما أشرنا إلیه من الآیه الثّانیه الملحقه بآیه الکرسیّ وإطلاق کونه سُبحانَهُ ولیّاً وناصراً للّذین آمنوا وأنَّه یخرجهم

ص: 37

من ظلمات العصیان إلی نور الطّاعه، بل هذه الآیه الشّریفه المبارکه الأنیقه بإطلاقها _ بمقتضی أنّ آیات القرآن یفسّر بعضها بعضاً(1)_ مفسّره لآیه: (ثُمَّ کَانَ عَاقِبَهَ الَّذِینَ أسَاءُوا السُّوءَی أنْ کَذَّبُوا بِآیَاتِ اللهِ وَ کَانُوا بِهَا یَسْتَهْزِءُونَ)(2) وأنَّ قوله سُبحانَهُ فیها: (أن کَذَّبُوا) علّه لسوء العاقبه ولیس بغایه، وإن کانت متوهّمه فی بادئ النّظر؛ فلیتدبّر جدّاّ جیّداً(3).

ص: 38


1- _ بحار الأنوار/ 2/ 284، و30/ 512، و89/ 22.
2- _ سوره الرّوم / الآیه 10.
3- _ ومن جمله تفسیر الآیات بعضها ببعض تفسیر الآیه 59 من سوره النّساء: (أطیعوا اللهَ وأطیعوا الرَّسولَ وَاُولِی الأمرِ مِنکُم) بالآیه 55 من سوره المائده: (إنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنوا الَّذینَ یُقِیمونَ الصَّلاهَ وَیُؤتونَ الزَّکاهَ وَهُم راکِعونَ)؛ فإنّه انحصر الولیّ المطاع فیها بعد الله جَلَّ وَعَلا والرّسول صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ بالمؤمن المقیم للصّلاه المؤتی للزّکاه فی حال الرّکوع کأمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب عَلَیهِ صَلَواتُ اللهِ المَلِکِ الغالِبِ الّذی یکون من أهل العداله والعصمه، لا مطلق من یتصدّی ولو عنفاً وظلماً وجوراً، علی ما یزعمه من لا خبره له من أهل العامّه وعمیاهم. قاتلهم الله أنّی یؤفکون.

فی توهّم تجرّی المؤمن، ودفعه

ولا وجه لما قد یختلج بالبال من أنَّ النّصره من الله سُبحانَهُ للمؤمنین الکاملین من أهل الولایه بما عرفت، ربّما یوجب تجرّیهم فی العصیان وعدم مبالاتهم فی الطّغیان؛ وذلک أمّا أوّلاً: لأنّ کامل الإیمان لا یحصل منه التّجرّی بمجرّد ذلک، بل هو مصون منه ولا یعصی إلاَّ حیاءً وخجلاً ومنفعلاً، لا محلّلاً ومتکبّراً.

وثانیاً: أنّ الولایه والإیمان من مبدء الوحدانیّه إلی منتهاها من أجلِّ الاُمور وأعظمها وأحبِّها عنده سُبحانَهُ فلا محاله لابدَّ له تَعالَی من أن یهتمّ بها بأیّ نحو کان لیرغب فیه الأنام، بخلاف الکفر وعدم التّوحید والإیمان؛ فإنَّه من أبغض الأشیاء عنده سُبحانَهُ؛ کما فی بعض الأدعیه(1).

ص: 39


1- _ کالدّعاء المرویّ عن أمیر المؤمنین والإمام الکاظم عَلَیهِمَا السَّلامُ: «أللَّهُمَّ إِنِّی أطَعْتُکَ فِی أحَبِّ الأشْیَاءِ إِلَیْکَ وَهُوَ التَّوْحِیدُ وَلَمْ أعْصِکَ فِی أبْغَضِ الأشْیَاءِ إِلَیْکَ وَ هُوَ الْکُفْر»؛ المصباح للکفعمیّ: 370 و291.

وثالثاً: أنَّ ما عرفت من الابتلاءات المبتلی بها عصاه أهل الإیمان والولایه فی الدّنیا وفی حال الاحتضار وفی عالم البرزخ ومواقف القیامه وفی دخول النَّار أیَّاماً عدیدهً، لیس بیسیر ولا یکون بحیث یتیسّر لکلّ أحد تحمّله، بل تحمّله صعب مستصعب؛ بیت:

گر بدانی پشت سرها چیستت فرصت خاراندن سر نیستت

نعم، لا یعادل عقاب الکفّار، ولاسیّما عذاب خلود النّار. نعوذ بالله تَعالَی منه.

ولا یخفی علی الخبیر البصیر أنّ المراد من «الإیمان» و«المؤمن» الوارد فی القرآن وغیره _ کما أشرنا _ من کان مؤمناً بکمال الإیمان، لا بأن یؤمن ببعض ویکفر ببعض؛ فإنّه معدود من الکفّار؛ قال الله تَعالَی: (إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللهِ وَرُسُلِهِ وَیُرِیدُونَ أنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللهِ وَرُسُلِهِ وَیَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَیُرِیدُونَ أنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلاً

ص: 40

اُولئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ حَقًّا وَأعْتَدْنَا لِلْکَافِرِینَ عَذَاباً مُهِیناً)(1)، وقال تَعالَی أیضاً: (أفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتَابِ وَتَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ ... الآیه)(2)، وأعنی بکمال الإیمان من کان من أهل الولایه والإیمان من أصل التّوحید والعدل والمعاد والنّبوّه والإمامه، فهؤلاء هم المقصودون من الّذین آمنوا فی هذه السّوره المبارکه؛ کما فصّلناه، وفی آیه (اللهُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنوا ... الآیه)(3) ؛ کما أومأنا إلیه وفی سائر الآیات الباهرات وغیرها، دون غیرهم.

فتحصّل: ما هو الفرق بین خسران أهل الإیمان والکفّار من جهه أنّه سُبحانَهُ ولیّ أهل الإیمان وناصرهم ولا مولی ولا ناصر لأهل الکفر.

ص: 41


1- _ سوره النّساء / الآیه 150.
2- _ سوره البقره / الآیه 85.
3- _ سوره البقره / الآیه 257.

دفع وهم آخر

فما قد یتوهّم أو یقال _ حتّی مع الأسف ممّن لم یترقّب منه التّفوّه به من فضلاء أهل الولایه ولا یکاد ینقضی تعجّبی منه _ من أنّ الولایه والإیمان بلا عمل کالعمل بلا ولایه ولا إیمان، وأنّهما علی حدّ سواء فی الخسران والعذاب، لا وجه له ولا یصغی إلیه؛ لما فصّل من الفرق الفاحش بینهما.

فالمرجوّ من المسلمین أن یؤمنوا، ومن المؤمنین أن یقوّوا إیمانهم ویکمّلوه علی مراتب الإیمان. إن شاء الله تَعالَی.

من هو غیر الخاسر؟

المستفاد من هذه السّوره المبارکه بعد أن أقسم سُبحانَهُ وَتَعالَی وحلف بالعصر _ کما تقدّم(1) _ أنّ جمیع الاُناس لفی الخسران

ص: 42


1- _ تقدّم فی الشّروع بالتّفسیر بعد المقدّمه السّادسه.

إلاّ من جمع منهم بین کمال الإیمان والعمل الصّالح(1) الأعمّ من أن لا یکون له عمل غیر صالح أو یکون، ولکن کان موازین أعماله الصّالحه أثقل بأن لا یکون أخفّ، وإن کان فی صوره التّساوی من الصّالحین؛ تفضّلاً منه سُبحانَهُ، فإنّ هذا الجامع فی عیشهٍ راضیهٍ بلا کلام.

وأمّا الفاقد لکلیهما فلا محاله یکون فی الخسران، واُمّه هاویه بلا کلام أیضاً ولا ارتیاب، وکذا الواجد لأحدهما دون الآخر فی الخسران؛ لأنّ کلاًّ منهما لم یجمع بین الإیمان والعمل، فالواجد فقطّ للعمل الصّالح ولو فی اُمّته لم یکن صالحاً فی اُمم اُخری ولا فی الشّریعه المقدّسه، یکون فی الخسران فلا یقال: إنّ قوله تَعالَی: (فَأمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَهُوَ فِی عِیشَهٍ رَاضِیَهٍ)(2) مطلق یشمل هذا الواجد للعمل

ص: 43


1- _ ولیعلم: أنّ هذا الجمع هو المراد من الحدیث المنسوب إلی سیّد الشّهداء عَلَیهِ السَّلامُ: «إنّ الحیاه عقیده وجهاد»، والمراد من «العقیده» الإیمان، والمراد من «الجهاد» الأعمال الصّالحه الّتی لا تتحقّق إلاّ بالجهاد الأکبر مع النّفس الأمّاره.
2- _ سوره القارعه / الآیه 6 و7.

دون الإیمان؛ فإنّه کالفاقد لکلیهما؛ لعدم تحقّق الجمع بینهما منه.

نعم، یجزی أعماله الصّالحه _ ولو فی اُمّته _ بالإمداد الغیبیّ فی هذه الدّنیا _ کما أومأنا _ لعدم نصیب له فی الآخره من جهه کفره وشرکه، إلاّ إذا کان عمله الصّالح کالسّخاوه أو العداله حائزاً للأهمّیّه، فإنَّه یجزی فی الآخره إمّا بدفع أو بتخفیف من العذاب الألیم فی الجحیم؛ کما روی عن الرّسول الأعظم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ أنّه قال لعدیّ بن حاتم فی حقّ أبیه حاتم الطّائیّ: «دفع عن أبیک العذاب الشّدید لسخاء نفسه»(1).

وعن عمّار السّاباطیّ فی أمر أنو شیروان العادل النّسبیّ أنّه: «قدم أمیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ المدائن فنزل بإیوان کِسری _ إلی أن قال _ ثمّ نظر عَلَیهِ السَّلامُ إلی جمجمه نخره، فقال لبعض أصحابه: خذ هذه الجمجمه، ثمّ جاء عَلَیهِ السَّلامُ إلی الإیوان

ص: 44


1- _ بحار الأنوار/ 68/ 354/ ذح 16.

وجلس فیه ودعا بطشت فیه ماء فقال للرّجل: دع هذه الجمجمه فی الطّشت، ثمّ قال عَلَیهِ السَّلامُ: أقسمت علیک یا جمجمه! لتخبرینی من أنا ومن أنت؟ فقالت الجمجمه بلسان فصیح: أمّا أنت فأمیر المؤمنین وسیّد الوصیّین وإمام المتّقین. وأمّا أنا فعبد الله وابن أمه الله کِسری أنو شیروان. فقال له أمیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ: کیف حالک؟ قال: یا أمیر المؤمنین! إنّی کنت ملکاً عادلاً شفیقاً علی الرّعایا رحیماً لا أرضی بظلم، ولکن کنت علی دین المجوس، وقد ولد محمّد صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ فی زمان ملکی فسقط من شرفات قصری ثلاث وعشرون شرفه لیله ولد. فهممت أن اُومن به من کثره ما سمعت من الزّیاده من أنواع شرفه وفضله ومرتبته وعزّه فی السّماوات والأرض ومن شرف أهل بیته، ولکنّی تغافلت عن ذلک وتشاغلت عنه فی الملک. فیا لها من نعمه ومنزله ذهبت منّی حیث لم اُومن، فأنا محروم من الجنّه بعدم إیمانی به، ولکنّی مع هذا الکفر خلّصنی الله تَعالَی من عذاب النّار ببرکه عدلی وإنصافی بین الرّعیّه، وأنا فی النّار والنّار

ص: 45

محرّمه علیّ. فوا حسرتی! لو آمنت لکنت معک یا سیّد أهل بیت محمّد صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ ویا أمیر اُمّته. انتهی موضع الحاجه»(1).

وفی حقّ أبی لهب روی: «أنّ أوّل من أرضعت رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ ثویبه بلبن ابنها «مسروح» أیّاماً قبل أن تقدم حلیمه، وکانت ثویبه عتیقه أبی لهب أعتقها حین بشّرته بولاده رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ، وکانت تدخل علی رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ فیکرمها وتکرمها خدیجه رَضِیَ اللهُ عَنها ولمّا مات ابو لهب رآه أخوه العبّاس فی المنام بعد سنه. فقال له: ما حالک؟ قال: فی النّار(2)، إلاّ أنّه خفّف عنّی العذاب کلّ لیله اثنین، وأمصّ بین اصبعیّ هاتین ماءً، وأشار إلی ما بین

ص: 46


1- _ بحار الأنوار/41/ 213/ ح 27.
2- _ فی عالم البرزخ ویقاس علیه عالم القیامه.

الإبهام والسّبّابه؛ وإنّ ذلک بإعتاقی لثویبه عندما بشّرتنی بولاده النّبیّ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وبإرضاعها له. انتهی»(1).

ولعلّ هکذا یکون کاشف البرق والکهربا (إدیسون الکافر) ونحوه من الکفّار إذا کان قصده من کشفه خدمه الخلق الّتی مرجعها إلهیّ دون قصد الجائزه والشّهره ونحوهما.

وأمّا العکس _ أعنی به الواجد لکمال الإیمان الفائد للعمل الصّالح بأن خفّت موازینه ولم تکن أیضاً مساویهً _ فإنَّه أیضاً فی الخسران، لکن خسرانه جُلاًّ _ لو لم نقل کلاًّ _ یجزی فی الدّنیا بما عرفت من نصرته سُبحانَهُ بأنحاء مختلفه وأنّ مشیّته تَعالَی وَتَقَدَّسَ تعلّقت علی أن یطهّر المؤمن بکمال الإیمان بأنواع من التّطهیر فی الدّنیا من الأعمال غیر الصّالحه بالکفّاره والابتلاء بالبلیّات إلی حیث لا یخلّد فی نار جهنّم، ویجزی أعماله الصّالحه فی الآخره کجزاء إیمانه

ص: 47


1- _ سفینه البحار/ 1/ 523.

بالخلود فی الجنّه، بخلاف الکافر غیر المؤمن بکمال الإیمان؛ فإنّ مشیَّته سُبحانَهُ تعلّقت علی أن یجزی أعماله الصّالحه لعدم نصیب له فی الآخره(1)؛ کما أشرنا إلیه فی المقدّمات، ویجزی أعماله السّیّئه کجزاء کفره وشرکه وارتداده(2) فی الآخره بالخلود فی نار الجحیم؛ وذلک لشرافه الإیمان وشؤم الکفر والطغیان، فکلاهما، وإن کانا متساویین فی أصل الخسران، لکن بینهما فی المصداق بون بعید فی الغایه، حتّی من جهه جزاء الأعمال الصّالحه الصّادره من الکفّار الحائزه للأهمّیّه وجزاء سیّئات المؤمنین فی السّخافه؛ فإنّ الأوّل لا یخرج من خلود الجحیم، بل یخفّف عذابه فیها، والثّانی یخرج منها بعد التّعذیب ویخلّد فی الجنّه؛ فلیتدبّر.

ص: 48


1- _ راجع الکافی/ 2/ 444/ ح 1 و 3 و 5 و 10 و 11، و معانی الأخبار/ 287/ ح 1 و 6.
2- _ وکذا جزاء عدم عمله بفروع الدّین؛ فإنّ الکفّار علی التّحقیق کما یکونون مکلّفین باُصول الدّین مکلّفون أیضاً بالفروع کالصّلاه مثلاً مشروطاً بالإیمان، ولمّا لم یمتثلوا ولم یصحّ منهم الامتثال حال الکفر یعاقبون علی ذلک زائداً علی عقاب الکفر والسّیّئات.

مؤمنان بی عمل با عاملان بی ولا

هر دو در خُسرند، امّا این کجا و آن کجا

عدم خلود المؤمن الخفیفه الموازین فی النّار

إن قلت: کیف لا یکون کامل الإیمان الّذی خفّت موازینه مخلّداً فی النّار مع أنّ قوله تَعالَی: (وَأمّا مَن خَفَّت مَوازینُهُ فَاُمُّهُ هاوِیَهٌ)(1) مطلق یشمله، ومقتضی الإطلاق والشّمول أن یکون کغیر المؤمن فی الهاویه؟

قلت: نعم، ولکنّ الإطلاق یقیّد بما تقدّم(2) من شرافه الإیمان الکامل ونصره الله السّبحان له بخروجه من ظلمات العصیان إلی نور الطّاعه والإتیان بتوفیقه توبه النّصوح أو بالتّوسّلات والاستشفاعات أو بغیرها ممّا ترتفع به الذّنوب ویکون ممّن لا ذنب له، أو بتطهیره بالکفّارات فی الدّنیا أو بمشقّه نزع

ص: 49


1- _ سوره القارعه / الآیه 8 و9.
2- _ راجع إلی بیان مراتب نصره الله للمؤمن.

الرّوح لدی الاحتضار أو بالابتلائات فی البرزخ أو مواقف القیامه، ولا یخلّد فی النّار.

نعم، بعض منهم ممّن لم ترتفع آثار ذنوبه بتلکم الاُمور یکون فی النار صباحاً لترتفع الآثار فیخرجون بشفاعه الرّسول صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ _ علی ما تقدّم(1) _ فلا یخلّد أیضاً کغیره ممّن عرفت فی النّار، وإنّما یخلّد فیها غیر کامل الإیمان، وإن ثقلت موازین أعماله الصّالحه و کان فی الإیمان مبعّضاً ویجزون علی أعمالهم الصّالحه جزاءً دنیویًّا إقامهً للعدل الإلهیّ؛ لأنّه سُبحانَهُ وَتَعالَی _ علی ما وعد _ لا یضیع عمل عامل من الخلائق حتّی الکفّار، غایه الأمر یجزی الکفّار فی الدّنیا دون الآخره؛ لعدم نصیب لهم فی الآخره، إلاّ الخلود فی النّار(2).

ص: 50


1- _ تقدّم فی بیان مراتب نصره الله للمؤمن.
2- _ وممّا یدلّ علی المطلوب قوله تَعالَی: (قُلْ إِنَّما أنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ أنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلا یُشْرِکْ بِعِبادَهِ رَبِّهِ أحَداً)؛ سوره الکهف / الآیه 110؛ فإنّ المراد من لقاء الرّبّ هو ثواب الجنّه؛ کما أنّ المراد من الشّرک الکفر، بل هذه الآیه المبارکه عباره اُخری عن مضمون السّوره المفسّره؛ فافهم.

عدم نصیب للکافر من الجنّه

إن قلت: کیف یکون الکافر والمشرک والمرتدّ إذا کانوا صالحی العمل کلاًّ أو جُلاًّ مخلّدین فی الجحیم مع أنَّ قوله سُبحانَهُ وَتَعالَی: (وَأمَّا مَن ثَقُلَت مَوازینُهُ فَهُوَ فی عِیشَهٍ راضِیَهٍ)(1) تشملهم، ومقتضاه أن یکونوا فی عیشه راضیه وهی الجنّه؟

قلت: أوّلاً أنَّ قوله سُبحانَهُ: (ثَقُلَت مَوازینُهُ)(2) لیس مقسماً للمؤمن والکافر کلیهما، بل یختصّ بالمؤمنین الکمّلین، وأنّ

ص: 51


1- _ سوره القارعه / الآیه 6 و7.
2- _ سوره الأعراف / الآیه 8، وسوره المؤمنون / الآیه 102، وسوره القارعه / الآیه 6.

الکفّار غیر مشمولین له، فهم خارجون تخصّصاً؛ لعدم نصیب لهم فی الآخره بمقتضی ما تقدّم من الأدلّه القاطعه.

وثانیاً: علی فرض تسلیم الشّمول، مخرجون تخصیصاً؛ بمقتضی نفس تلک الأدلّه القاطعه.

مضافاً إلی قوله تَعالَی: (وَقَدِمْنَا إِلَی مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُوراً)(1) أی فی الآخره بحیث لا یکون له فیها نصیب. ومضافاً أیضاً إلی قوله سُبحانَهُ: (مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أعْمَالُهُمْ کَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عَاصِفٍ لاَ یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلَی شَیْ ءٍ ذلِکَ هُوَ الضَّلاَلُ الْبَعِیدُ)(2).

وممّا یدلّ بأقوی الدّلاله علی أنّ النّاجح غیر الخاسر فی الآخره هو کامل الإیمان غیر المبعّض (وأنّه الموالی المؤمن من المبدء والمعاد إلی آخر ما کان فی کمال الإیمان معتبراً

ص: 52


1- _ سوره الفرقان / الآیه 23.
2- _ سوره إبراهیم عَلَیهِ السَّلامُ / الآیه 18.

و مراداً) هو ما روی (روایه تلوح منها آثار الصّدق) عن محمّد بن سلیمان، عن أبیه(1) قال:

«کُنْتُ عِنْدَ أبِی عَبْدِ اللهِ عَلَیهِ السَّلامُ إِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ أبُو بَصِیرٍ(2) وَقَدْ حَفَزَهُ(3) النَّفَسُ فَلَمَّا أخَذَ مَجْلِسَهُ قَالَ لَهُ أبُو عَبْدِ اللهِ عَلَیهِ السَّلامُ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! مَا هَذَا النَّفَسُ الْعَالِی؟ فَقَالَ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ یَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ! کَبِرَ سِنِّی وَدَقَّ عَظْمِی وَاقْتَرَبَ أجَلِی مَعَ أنَّنِی لَسْتُ أدْرِی مَا أرِدُ عَلَیْهِ مِنْ أمْرِ آخِرَتِی. فَقَالَ أبُو عَبْدِ اللهِ عَلَیهِ السَّلامُ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! وَ إِنَّکَ لَتَقُولُ هَذَا(4)؟ قَالَ:

ص: 53


1- _ الظّاهر أنّه سلیمان بن عبد الله الدّیلمیّ من أصحاب الصّادق عَلَیهِ السَّلامُ روی عنه ابنه محمّد بن سلیمان؛ راجع معجم رجال الحدیث/9/300 و301.
2- _ الظَّاهر هو اللَّیثُ البَختَریّ؛ کما عن النّجاشیّ/321: «لیث بن البَختَریّ المرادیّ، أبومحمّد وقیل: أبو بصیر الأصغر، روی عن أبی جعفر وأبی عبد الله عَلَیهِمَا السَّلامُ، له کتاب یرویه جماعه». أثبت صاحب تنقیح المقال وثاقته؛ راجع تنقیح المقال/ 2/باب «لیث».
3- _ الحفز: الحثّ والإعجال _ النّهایه فی غریب الحدیث/ 1/ 407.
4- _ أی کیف تقول هذا وأنت من أهل الولایه والمؤمن الکامل غیر المبعّض؟

_ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ وَکَیْفَ لا أقُولُ هَذَا؟ فَقَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! أمَا عَلِمْتَ أنَّ اللهَ تَعَالَی یُکْرِمُ الشَّبَابَ مِنْکُمْ وَیَسْتَحْیِی مِنَ الْکُهُولِ؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ فَکَیْفَ یُکْرِمُ الشَّبَابَ وَیَسْتَحْیِی مِنَ الْکُهُولِ؟ فَقَالَ: یُکْرِمُ اللهُ الشَّبَابَ أنْ یُعَذِّبَهُمْ (بخطایاهم ببرکه إیمانهم) وَیَسْتَحْیِی مِنَ الْکُهُولِ أنْ یُحَاسِبَهُمْ (بقصوراتهم ببرکه إیمانهم). قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ هَذَا لَنَا خَاصَّهً أمْ لأهْلِ التَّوْحِیدِ(1)؟ قَالَ: فَقَالَ: لا وَاللهِ إِلاّ لَکُم خاصَّه(2) دُونَ الْعَالَمِ.

العلّه الّتی بها یکرم الله الشّباب من العذاب و یستحیی من الکهول أن یحاسبهم هو الإیمان الکامل؛ یشهد بذلک سؤال الرّاوی عن شمول هذه العلّه، و الإمام عَلَیهِ السَّلامُ یبیّن أنّها تختصّ بالشّیعه، دون سائر المکاتب. فعلی هذا لعلّنا نستطیع

ص: 54


1- _ إذ قد یطلق «أهل التّوحید» أیضاً علی غیر الکاملین المبعّضین فی الإیمان.
2- _ ولیس هذا إلاّ ببرکه الإیمان الکامل الّذی یخصّهم.

أن نقول بأنّه من کان من الشّیعه ناقص الإیمان فهو خارج عن شمول هذه الرّوایه.

قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ فَإِنَّا قَدْ نُبِزْنَا نَبْزاً(1) انْکَسَرَتْ لَهُ ظُهُورُنَا وَمَاتَتْ لَهُ أفْئِدَتُنَا وَاسْتَحَلَّتْ لَهُ الْوُلاهُ دِمَاءَنَا فِی حَدِیثٍ رَوَاهُ لَهُمْ فُقَهَاؤُهُم.ْ قَالَ: فَقَالَ أبُو عَبْدِ اللهِ عَلَیهِ السَّلامُ: الرَّافِضَهُ؟ قَالَ: قُلْتُ: نَعَمْ. قَالَ: لا وَاللهِ مَا هُمْ سَمَّوْکُمْ، وَلَکِنَّ اللهَ سَمَّاکُمْ بِهِ؛ أمَا عَلِمْتَ یَا أبَا مُحَمَّدٍ! أنَّ سَبْعِینَ رَجُلاً مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ رَفَضُوا فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ لَمَّا اسْتَبَانَ لَهُمْ ضَلالُهُمْ فَلَحِقُوا بِمُوسَی عَلَیهِ السَّلامُ لَمَّا اسْتَبَانَ لَهُمْ هُدَاهُ فَسُمُّوا فِی عَسْکَرِ مُوسَی عَلَیهِ السَّلامُ الرَّافِضَهَ؛ لأنَّهُمْ رَفَضُوا فِرْعَوْنَ وَکَانُوا أشَدَّ أهْلِ ذَلِکَ الْعَسْکَرِ عِبَادَهً وَأشَدَّهُمْ حُبًّا لِمُوسَی وَهَارُونَ عَلَیهِمَا السَّلامُ وَذُرِّیَّتِهِمَا فَأوْحَی اللهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَی مُوسَی عَلَیهِ السَّلامُ أنْ أثْبِتْ لَهُمْ هَذَا الاسْمَ فِی التَّوْرَاهِ؛ فَإِنِّی قَدْ سَمَّیْتُهُمْ بِهِ وَنَحَلْتُهُمْ إِیَّاهُ فَأثْبَتَ مُوسَی عَلَیهِ السَّلامُ الاسْمَ لَهُمْ ثُمَّ ذَخَرَ اللهُ

ص: 55


1- _ النَّبز بالتّحریک: اللّقب، أی لقّبونا بألقاب انکسرت ظهورنا.

عَزَّ وَجَلَّ لَکُمْ هَذَا الاسْمَ حَتَّی نَحَلَکُمُوهُ. یَا أبَا مُحَمَّدٍ! رَفَضُوا(1) الْخَیْرَ وَرَفَضْتُمُ الشَّرّ،َ افْتَرَقَ النَّاسُ کُلَّ فُرْقَهٍ وَتَشَعَّبُوا کُلَّ شُعْبَهٍ، فَانْشَعَبْتُمْ مَعَ أهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ(2) وَذَهَبْتُمْ حَیْثُ ذَهَبُوا وَاخْتَرْتُمْ مَنِ اخْتَارَ اللهُ لَکُمْ وَأرَدْتُمْ مَنْ أرَادَ اللهُ فَأبْشِرُوا ثُمَّ أبْشِرُوا فَأنْتُمْ وَاللهِ الْمَرْحُومُونَ الْمُتَقَبَّلُ مِنْ مُحْسِنِکُمْ وَالْمُتَجَاوَزُ عَنْ مُسِیئِکُمْ، مَنْ لَمْ یَأتِ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ بِمَا أنْتُمْ عَلَیْهِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنْهُ حَسَنَهٌ وَلَمْ یُتَجَاوَزْ لَهُ عَنْ سَیِّئَهٍ. یَا أبَا مُحَمَّدٍ! فَهَلْ سَرَرْتُکَ؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی.

إنّ الإمام عَلَیهِ السَّلامُ یقوم فی هذه الفقره ببیان أمر هو فی الظّاهر ذمٌّ للشّیعه، وفی الباطن مدح لهم وهو: أنّ العامّه سمّت الشّیعه ب_«الرّافضه» بمعنی أنّ الشّیعه رفضوا الحقّ،

ص: 56


1- _ أی المخالفون.
2- _ کما ورد عنه مستفیضاً، بل متواتراً: «إنّ مَثَلَ أهلِ بَیتی فیکُم مَثَلُ سَفینَه نوحٍ، مَن رَکِبَها نَجَی، ومَن تَخَلَّفَ عَنها غَرِقَ»؛ بحار الأنوار/ 23/ 105/ ح 3، و23/ 119/ ح 38 و40 _ 45 و48 _ 53.

وجعلوا ذلک متمسّکاً لهم فی إباحه دماء الشّیعه وإراقتها. بینما الإمام عَلَیهِ السَّلامُ یکشف عن جهه هذه التّسمیه وأنّها بخلاف ما قالته العامّه؛ والنّکته الاُولی فی ذلک أنّ تبرّی الشّیعه من الخلفاء الجائرین أوجبت تسمیتهم بهذا الاسم من قِبَل العامّه. فالإیمان الکامل لا یعقد إلاّ بهذا التّبرّی.

والنّکته الاُخری هی أنّ الإمام عَلَیهِ السَّلامُ یبیّن أنّ المؤمنین فی الملل السّابقه والأدوار السّالفه کانوا کذلک متسمّین بهذا الاسم، وبهذا یسهل علی الشّیعه تحمّل ما لاقته من العامّه من الأذی والتهمه وغیر ذلک.

فَقَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! إِنَّ للهِ عَزَّ وَجَلَّ مَلائِکَهً یُسْقِطُونَ الذُّنُوبَ عَنْ ظُهُورِ شِیعَتِنَا کَمَا یُسْقِطُ الرِّیحُ الْوَرَقَ فِی أوَانِ سُقُوطِهِ؛ وَذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ: ((الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَیَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا)(1) اسْتِغْفَارُهُمْ

ص: 57


1- _ سوره المؤمن / الآیه 7.

وَاللهِ لَکُمْ دُونَ هَذَا الْخَلْقِ. یَا أبَا مُحَمَّدٍ! فَهَلْ سَرَرْتُکَ؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی. قَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! لَقَدْ ذَکَرَکُمُ اللهُ فِی کِتَابِهِ فَقَالَ: (مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِیلا)(1) إِنَّکُمْ وَفَیْتُمْ بِمَا أخَذَ اللهُ عَلَیْهِ مِیثَاقَکُمْ مِنْ وَلایَتِنَا وَإِنَّکُمْ لَمْ تُبَدِّلُوا بِنَا غَیْرَنَا وَلَوْ لَمْ تَفْعَلُوا لَعَیَّرَکُمُ اللهُ کَمَا عَیَّرَهُمْ حَیْثُ یَقُولُ جَلَّ ذِکْرُهُ: (وَما وَجَدْنا لأکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أکْثَرَهُمْ لَفاسِقِینَ)(2). یَا أبَا مُحَمَّدٍ! فَهَلْ سَرَرْتُکَ؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی. فَقَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! لَقَدْ ذَکَرَکُمُ اللهُ فِی کِتَابِهِ فَقَالَ: (إِخْواناً عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ)(3) وَاللهِ مَا أرَادَ بِهَذَا غَیْرَکُمْ. یَا أبَا مُحَمَّدٍ! فَهَلْ سَرَرْتُکَ؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی. فَقَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! (الأخِلاَّءُ یَوْمَئِذٍ

ص: 58


1- _ سوره الأحزاب / الآیه 23.
2- _ سوره الأعراف / الآیه 102.
3- _ سوره الحجر / الآیه 47.

بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ)(1) وَاللهِ مَا أرَادَ بِهَذَا غَیْرَکُمْ. یَا أبَا مُحَمَّدٍ! فَهَلْ سَرَرْتُکَ؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی.

فی هذه الفقره یأتی الإمام عَلَیهِ السَّلامُ بآیات من القرآن یذکر فیها فضائل الشّیعه وصفاتهم، وبأنّ هذه الآیات ناظره بالشّیعه فقطّ فتنحصر هذه الفضائل والصّفات فی المؤمن بالإیمان الکامل. فعلی هذا لو أنّ مؤمناً کان فی إیمانه نقص و خلل فلا تشمله هذه الآیات. والإمام عَلَیهِ السَّلامُ باستخدام ضمیر «کُم» ینتسب هذه الفضائل إلی أبی بصیر ومن فی زمرته. فهذا الاختصاص من قِبَل الإمام یبیّن أنّ هذه الفضائل والصّفات مختصّه بالشّیعه.

فَقَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! لَقَدْ ذَکَرَنَا اللهُ عَزَّ وَجَلَّ وَشِیعَتَنَا وَعَدُوَّنَا فِی آیَهٍ مِنْ کِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّ وَجَلَّ: (هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّما یَتَذَکَّرُ اُولُوا الألْبابِ)(2) فَنَحْنُ (الَّذِینَ

ص: 59


1- _ سوره الزّخرف / الآیه 67.
2- _ سوره الزّمر / الآیه 9.

یَعْلَمُونَ) وَعَدُوُّنَا (الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ) وَشِیعَتُنَا هُمْ (اُولُواالألْبابِ) یَا أبَا مُحَمَّدٍ! فَهَلْ سَرَرْتُکَ؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی. فَقَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! وَاللهِ مَا اسْتَثْنَی اللهُ عَزَّ وَجَلَّ بِأحَدٍ مِنْ أوْصِیَاءِ الأنْبِیَاءِ وَلا أتْبَاعِهِمْ مَا خَلا أمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیهِ السَّلامُ وَشِیعَتَهُ فَقَالَ فِی کِتَابِهِ _ وَقَوْلُهُ الْحَقُّ _: (یَوْمَ لا یُغْنِی مَوْلًی عَنْ مَوْلًی شَیْئاً وَلا هُمْ یُنْصَرُونَ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ اللهُ)(1) یَعْنِی بِذَلِکَ عَلِیّاً عَلَیهِ السَّلامُ وَشِیعَتَهُ. یَا أبَا مُحَمَّدٍ! فَهَلْ سَرَرْتُکَ؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی. قَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! لَقَدْ ذَکَرَکُمُ اللهُ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ إِذْ یَقُولُ: (یا عِبادِیَ الَّذِینَ أسْرَفُوا عَلی أنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ اللهِ إِنَّ اللهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ)(2) وَاللهِ مَا أرَادَ بِهَذَا غَیْرَکُمْ. فَهَلْ سَرَرْتُکَ یَا أبَا مُحَمَّدٍ!؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی. فَقَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! لَقَدْ ذَکَرَکُمُ اللهُ فِی کِتَابِهِ

ص: 60


1- _ سوره الدّخان / الآیه 41 و42.
2- _ سوره الزّمر / الآیه 53.

فَقَالَ: (إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ)(1) وَاللهِ مَا أرَادَبِهَذَا إِلاَّ الأئِمَّهَ عَلَیهِمُ السَّلامُ وَشِیعَتَهُمْ. فَهَلْ سَرَرْتُکَ یَا أبَا مُحَمَّدٍ!؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی. فَقَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! لَقَدْ ذَکَرَکُمُ اللهُ فِی کِتَابِهِ فَقَالَ: (فَاُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أنْعَمَ اللهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحِینَ وَحَسُنَ اُولئِکَ رَفِیقاً)(2) فَرَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ فِی الآیَهِ النَّبِیُّونَ، وَنَحْنُ فِی هَذَا الْمَوْضِعِ الصِّدِّیقُونَ وَالشُّهَدَاءُ، وَأنْتُمُ الصَّالِحُونَ فَتَسَمَّوْا بِالصَّلاحِ کَمَا سَمَّاکُمُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ. یَا أبَا مُحَمَّدٍ! فَهَلْ سَرَرْتُکَ؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی. قَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! لَقَدْ ذَکَرَکُمُ اللهُ إِذْ حَکَی عَنْ عَدُوِّکُمْ فِی النَّارِ بِقَوْلِهِ: (وَقالُوا ما لَنا لا نَری رِجالاً کُنّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأشْرارِ أتَّخَذْناهُمْ سِخْرِیًّا أمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الأبْصارُ)(3) وَاللهِ مَا عَنَی وَلا أرَادَ بِهَذَا غَیْرَکُمْ. صِرْتُمْ عِنْدَ أهْلِ هَذَا الْعَالَمِ شِرَارَ

ص: 61


1- _ سوره الحجر / الآیه 42، وسوره الإسراء / الآیه 65.
2- _ سوره النّساء / الآیه 69.
3- _ سوره ص / الآیه 62 و63.

النَّاسِ وَأنْتُمْ وَاللهِ فِی الْجَنَّهِ تُحْبَرُونَ(1) وَفِی النَّارِ تُطْلَبُونَ. یَا أبَا مُحَمَّدٍ! فَهَلْ سَرَرْتُکَ؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی.

قد نسب الإمام عَلَیهِ السَّلامُ إلی الشّیعه _ کما بیّنّا _ صفاتاً ونعوتاً و فضائل نطق بها القرآن. فیتبیّن أنّ هذه النّسبه لا تکون إلاّ لإیمانهم الکامل. فعلی هذا لا یجوز تسمیه غیر الشّیعه بمثل «المتّقین» و«اُولی الألباب» و«عباد الله» و«الصّالحین»؛ لأنّها من خصائص الشّیعه.

قَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! مَا مِنْ آیَهٍ نَزَلَتْ تَقُودُ(2) إِلَی الْجَنَّهِ وَلا تَذْکُرُ أهْلَهَا بِخَیْرٍ إِلاَّ وَهِیَ فِینَا وَفِی شِیعَتِنَا(3)، وَمَا مِنْ آیَهٍ نَزَلَتْ

ص: 62


1- _ أی تکرمون وتنعَّمون وتسرّون.
2- _ أی ترشد، ومنه القائد أی المرشد.
3- _ ولا تعجبنّ من هذا وغیره ممّا ذکره الإمام عَلَیهِ السَّلامُ فی هذه الرّوایه الشّریفه من مقامات الشّیعه وأهل الولایه؛ فإنّهم _ صانهم الله عن الحدثان _ هم الکمّلون فی أمر التّوحید وحقیقه الإیمان ولیسوا مبعّضین فی ذلک کی یکونوا _ کما تقدّم _ محکومین بالکفر والعذاب بقوله تَعالَی: (إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ ... وَیَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَکْفُرُ بِبَعْضٍ ... اُولئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ حَقّاً) (سوره النّساء / الآیه 150 و151) وقوله الآخر: (أفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتَابِ وَتَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ... فَما جَزاءُ مَن یَفعَلُ ذلِکَ مِنکُم إلاَّ خِزیٌ ... الآیه) (سوره البقره / الآیه 85) إلی غیر ذلک.

تَذْکُرُ أهْلَهَا بِشَرٍّ وَلا تَسُوقُ إِلَی النَّارِ إِلاَّ وَهِیَ فِی عَدُوِّنَا وَمَنْ خَالَفَنَا. فَهَلْ سَرَرْتُکَ یَا أبَا مُحَمَّدٍ!؟ قَالَ: قُلْتُ: _ جُعِلْتُ فِدَاکَ _ زِدْنِی. فَقَالَ: یَا أبَا مُحَمَّدٍ! لَیْسَ عَلَی مِلَّهِ إِبْرَاهِیمَ إِلاَّ نَحْنُ وَشِیعَتُنَا، وَسَائِرُ النَّاسِ مِنْ ذَلِکَ بُرَآءُ. یَا أبَا مُحَمَّدٍ! فَهَلْ سَرَرْتُکَ؟ وَ فِی رِوَایَهٍ اُخْرَی: فَقَالَ: حَسْبِی(1).

ولعلّه لو قال أیضاً: «زدنی» لتلا عَلَیهِ السَّلامُ علیه قوله تَعالَی: (اللهُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنوا ... الآیه)(2)؛ لما تقدّم(3) من أنّ المراد من الإیمان هنا الإیمان الکامل وهو فی انحصار أهل الولایه.

ص: 63


1- _ الکافی/ 8/ 33/ ح 6.
2- _ سوره البقره / الآیه 257.
3- _ راجع المقدّمه الثّالثه.

وَ رَوَی الشَّیْخُ فِی أمَالِیهِ عَنْ أبِی مُحَمَّدٍ الْفَحَّامِ عَنْ عَمِّ أبِیهِ قَالَ:

«دَخَلَ سَمَاعَهُ بْنُ مِهْرَانَ عَلَی الصَّادِقِ عَلَیهِ السَّلامُ فَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ لَهُ: یَا سَمَاعَهُ! مَنْ شَرُّ النَّاسِ عِنْدَ النَّاسِ؟ قَالَ: نَحْنُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ! قَالَ: فَغَضِبَ حَتَّی احْمَرَّتْ وَجْنَتَاهُ ثُمَّ اسْتَوَی جَالِساً وَکَانَ مُتَّکِئاً فَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ: یَا سَمَاعَهُ! مَنْ شَرُّ النَّاسِ عِنْدَ النَّاسِ؟ فَقُلْتُ: وَاللهِ مَا کَذَبْتُکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ! نَحْنُ شَرُّ النَّاسِ عِنْدَ النَّاسِ؛ لأنَّهُمْ سَمَّوْنَا کُفَّاراً وَرَافِضَهً. فَنَظَرَ إِلَیَّ ثُمَّ قَالَ عَلَیهِ السَّلامُ: کَیْفَ بِکُمْ إِذَا سِیقَ بِکُمْ إِلَی الْجَنَّهِ، وَسِیقَ بِهِمْ إِلَی النَّارِ فَیَنْظُرُونَ إِلَیْکُمْ فَیَقُولُونَ: (ما لَنا لا نَری رِجالاً کُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأشْرارِ)(1)؟ یَا سَمَاعَهَ بْنَ مِهْرَانَ! إِنَّهُ مَنْ أسَاءَ مِنْکُمْ إِسَاءَهً مَشَیْنَا إِلَی اللهِ تَعالَی یَوْمَ الْقِیَامَهِ بِأقْدَامِنَا فَنَشْفَعُ فِیهِ فَنُشَفَّعُ، وَاللهِ لا یَدْخُلُ النَّارَ مِنْکُمْ عَشَرَهُ رِجَالٍ ، وَاللهِ لا یَدْخُلُ النَّارَ مِنْکُمْ خمسهُ رِجَالٍ، وَاللهِ لا یَدْخُلُ النَّارَ مِنْکُمْ

ص: 64


1- _ سوره ص / الآیه 62.

ثَلاثَهُ رِجَالٍ، وَاللهِ لا یَدْخُلُ النَّارَ مِنْکُمْ رَجُلٌ وَاحِدٌ فَتَنَافَسُوا فِی الدَّرَجَاتِ وَ أکْمِدُوا أعْدَاءَکُمْ بِالْوَرَعِ»(1) .

وجه جزاء الکافر بعمله الصّالح، والمراد من الحبط

إن قلت: کیف یجزی الکافر بأعماله الصّالحه مع أنّ الأعمال تحبط بالکفر والشّرک والارتداد؛ کما فی آیات عدیده کقوله تعالی: (وَمَن یَکفُر بِالإیمانِ فَقَد حَبِطَ عَمَلُهُ)(2) وقوله تعالی: (وَلَو أشرَکُوا لَحَبِطَ عَنهُم ما کانُوا یَعمَلونَ)(3) إلی غیر ذلک(4)، ومقتضاها حبط الأعمال الصّالحه مطلقاً، سواء أتی

ص: 65


1- _ الأمالی للشّیخ الطّوسیّ: 295.
2- _ سوره المائده / الآیه 5.
3- _ سوره الأنعام / الآیه 88.
4- _ کقوله تَعالَی: (إِنَّ الَّذینَ یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللهِ وَیَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَیَقْتُلُونَ الَّذینَ یَأمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ ألیمٍ اُولئِکَ الَّذینَ حَبِطَتْ أعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَالآخِرَهِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرینَ) (سوره آل عمران / الآیه 21 و22) وقوله تَعالَی: (وَالَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَلِقاءِ الآخِرَهِ حَبِطَتْ أعْمالُهُمْ هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کانُوا یَعْمَلُونَ) (سوره الأعراف / الآیه 147) وقوله تَعالَی: (مَثَلُ الَّذینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أعْمالُهُمْ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فی یَوْمٍ عاصِفٍ لا یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلی شَیْ ءٍ ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعیدُ) (سوره إبراهیم / الآیه 18) وقوله تَعالَی: (وَقَدِمْنا إِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً) (سوره الفرقان / الآیه 23).

بها فی حال الکفر والشّرک والارتداد أو من قبل حال الإیمان فلابدّ أن لا یجزی بها مطلقاً.

قلت: لیس المراد من الحبط أن لا یجزی الکافر بأعماله الصّالحه مطلقاً _ لا فی الدّنیا ولا فی الآخره _؛ فإنّه خلاف العدل الإلهیّ _ تعالی الله عن ذلک علوّاً کبیراً _ ولاسیّما مع تصریحه سُبحانَهُ بأنَّه جَلَّ وَعَلا لا یضیع أجر عمل عامل منکم من ذکر أو اُنثی(1)، بل المراد من حبط الأعمال أنّه لا أجر له فی الآخره(2)، ولا ینافی أن یجزی فی الدّنیا لدفع توهّم الظّلم، وإلاّ فهو تفضّل وعطاء یعطی من لم یعرفه؛ کما فی

ص: 66


1- _ سوره آل عمران / الآیه 195.
2- _ کما یدلّ علیه _ مضافاً إلی الآیات المذکوره _ بعض الأخبار؛ راجع الکافی/ 2/ 444/ ح 1 و3 و5 و10 و11، ومعانی الأخبار/ 287/ ح 1 و6.

بعض الأدعیه الرّجبیّه: «یا مَن یُعطی مَن لَم یَسألهُ وَمَن لَم یَعرِفهُ تَحَنُّناً مِنهُ وَرَحمَهً»(1)، بل الاقتصار علی الأجر الدّنیویّ دون الاُخرویِّ یُعَدّ مرتبه من الحبط؛ فإنّ العمل إنّما لا یحبط إذا کان له فی الآخره جزاء، وإن کان له جزاء دنیویّ، ولذا عن الإمام أمیرالمؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ فی شعر منسوب إلیه عَلَیهِ السَّلامُ:

قال المنجّم والطّبیب کلاهما:

لن یحشر الأموات، قلت: إلیهما

إن صحّ قولکما فلست بخاسر

إن صحّ قولی فالخسار علیکما(2)

فقوله عَلَیهِ السَّلامُ: «إن صحّ قولکما فلست بخاسر» مع أنّ الفرض أنّه عَلَیهِ السَّلامُ عمل فی الدّنیا بأعمال غیر مجزیّه بها، وقوله: «وإن صحّ قولی فالخسار علیکما»؛ لعدم نصیب لهما فی الآخره، والمراد من المنجّم والطّبیب فی اصطلاح السّلف منکر المبدء والمعاد؛ کما لا یخفی.

ص: 67


1- _ إقبال الأعمال/ 3/ 211.
2- _ دیوان أمیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ: 396، وبحار الأنوار/ 75/ 87.

فتحصّل: أنّ الحبط إنّما یتحقّق بانعدام الأجر والجزاء الاُخرویِّ، سواء اُوجر دنیویّاً أم لا، وأنّ الأجر الدّنیویّ لا یخرج العمل من الحبط، بل العمل مع ذلک یعدّ محبوطاً، وإنّما یؤجر به عمل الکافر لدفع توهّم الظّلم عنه سُبحانَهُ علی ما تقدّم.

وجه اندفاع إشکال ربّما یختلج بالبال

وقد اندفع بما ذکر ما ربّما کان یختلج بالبال قدیماً من الإشکال بأنَّه لِمَ لا یجزی غالباً أعمال المؤمنین الصّالحه الصّحیحه المقبوله فی الدّنیا حتّی بعد مدّه مدیده بتاتاً أو إلاّ قلیلاً(1)، وإنّما یؤخّر مع جزاء إیمانهم إلی الآخره بالخلود فی نعیم الجنّه؟

ص: 68


1- _ کبعض الکرامات لبعض الأوحدیّ من المؤمنین الکمّلین.

ولا یخفی علیک وجه اندفاع الإشکال وأنّه فی نفسه تفضّل من الله سُبحانَهُ وَتَعالَی علی المؤمنین وتعلّقت مشیّته تَعالَی بهم کذلک(1). فالحمد والمنّه لله ربّ العالمین.

وقد طرحت هذا الإشکال فی سالف الزّمان علی غیر واحد من مدّعی الحال والأحوال وأیّدته بأنّه إذا کان الأمر بهذا المنوال ولم یکن جزاء دنیویّ للأعمال، فربّما ییأس المؤمنون ولا یهتمّون بالأعمال الصّالحه، ولکن لم یکن لهم جواب مقنع، إلاّ أنّ بعضهم أجاب بهذا المصرع:

گفتم به کام وصلت خواهم رسید روزی؟

گفتا که نیک بنگر شاید رسیده باشی

ص: 69


1- _ هذا، ولکن یستفاد من قوله تَعالَی: (وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَیَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّهَ وَالْکِتابَ وَآتَیْناهُ أجْرَهُ فِی الدُّنْیا وَإِنَّهُ فِی الآخِرَهِ لَمِنَ الصَّالِحینَ) (سوره العنکبوت / الآیه 27) أنَّه تَعالَی یجزی بعض أعمال المؤمن الصّالحه فی الدّنیا مضافاً إلی الآخره بإعطاء ذراری حسنه وفیوضات علمیّه علیّه ووضع باقیات صالحات ونظائرها.

ولکن من المعلوم أنّ (الإنسان عَلَی نَفسِهِ بَصیرَهٌ وَلَو ألقَی مَعاذیرَهُ)(1) ولا یری إلاّ ما هو خلاف الوصول.

ویؤیّد الإشکال ما سنح لسیّدنا الاُستاذ الأکبر العلاّمه البروجردیّ رَحِمَهُ اللهُ فی أواخر عمره الشّریف، مع کونه نائماً فی الفراش ظاهراً وحوله عدّه من الفضلاء والعلماء، فتأوّه وقال: «إنّی لم أعلم إلی الآن هل عملت عملاً خالصاً مخلصاً لوجهه الکریم جَلَّ وَعَلا»؟ فتعجّب الحاضرون وقالوا: «کیف! وإنّه صدر منک أعمال صالحه وصدقات جاریه کالمساجد والمکاتیب وتربیه المجتهدین واستنباط الأحکام وحقائق الدّین المبین»! فأجاب رَحِمَهُ اللهُ: «نعم، هذا ظاهر الأمر وقد ورد ما ترتعد منه الفرائص، من الأمر بإخلاص العمل جدّاً بأنّ النّقّاد بصیر»(2).

ص: 70


1- _ سوره القیامه / الآیه 14 و15.
2- _ الاختصاص: 341.

فقال بعض الحاضرین: «إنّه بإشرافکم جمعت أحادیث أهل بیت العتره الطّاهره عَلَیهِمُ السَّلامُ وسمّیت ب_«جامع أحادیث الشّیعه»، فسکت وقال: أرجو أن أکون ببرکه جمع الأحادیث مشمولاً لشفاعتهم عَلَیهِمُ السَّلامُ.

فتأوّه الاُستاذ مشعر بأنَّه ما رأی جزاءً مقابلاً لأعماله الصّالحه فی مدّه عمره، وإلاّ لما کان متردّداً فی خلوص بعض أعماله الصّالحه.

فاتّضح: أنّ ما ربّما یتوهّم من أنّ الحبط هو أن لا یجزی الکافر مطلقاً حتّی من الجزاء الدّنیویّ توهّم فاسد لا یصغی إلیه.

واتّضح ممّا ذکرنا أیضاً: أنّ الحبط الّذی کان فی الحقیقه انعدام أجر الأعمال الصّالحه فی الآخره مختصّ من بین المعاصی بالکفر والشّرک والارتداد، دون سائر المعاصی، لکن فی عدّه روایات أنّ بعض المعاصی کالحسد یأکل

ص: 71

الحسنات(1)، بل الإیمان(2) کما تأکل النّار الحطب(3)، ومقتضی حبط الإیمان وحسنات المؤمنین عدم جزاء لهم فی الآخره؛ إذ لا معنی لحبط حسنات غیر المؤمنین إلاّ بنحو السّالبه بانتفاء الموضوع؛ فإنّ حسناتهم محبوطه بالکفر، وهذا _ أعنی حبط الإیمان وحسنات المؤمنین _ مخالف لما حقّق من کون المؤمنین منصورین غیر محبوطی الأعمال فی الآخره فیشکل الأمر، فکیف التوفیق؟

ویمکن أن یجاب بأنّ الحسد وغیره من سائر المعاصی إنّما یحبط الإیمان والحسنات بها فی نفسها أوّلاً وبالذّات مع قطع النّظر عن دلیل خارجیّ یخالفها کما فی المقام؛ لما دلّ

ص: 72


1- _ ومثلُ ما عن النَّبِیِّ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ أنّه قَالَ: «لَحَدِیثُ الْبَغْیِ فِی الْمَسْجِدِ یَأکُلُ الْحَسَنَاتِ کَمَا تَأکُلُ الْبَهِیمَهُ الْحَشِیشَ»؛ جامع الأخبار: 70.
2- _ الکافی/ 2/ 306، و4/ 89.
3- _ الکافی/ 8/ 45.

من الدلیل ممّا حقّق من أنّ إیمان المؤمنین وحسناتهم لم تکن محبوطه وبالنّظر إلی الدّلیل لا تحبط بها.

وبعباره اُخری: مقتضی بعض النّصوص، وإن کان حبط إیمان المؤمنین وحسناتهم ببعض المعاصی بمقتضی ذواتها، لکنّه مندفع بما تقدّم من الدّلیل علی عدم حبط إیمان المؤمنین وحسناتهم بها، فاندفع الإشکال، مضافاً إلی أنّه لا بأس بذهاب حسنات المؤمن بذلک؛ فإنّه یکون حینئذٍ کمن لا حسنه له من أوّل الأمر وهو غیر مشکل؛ فتدبّر.

هذا کلّه إذا لم نقل بأنّ الحبط هیهنا _ ولو بقرائن خارجیّه _ لیس بمعناه الحقیقیّ، بل کنائیّ عن شدّه غلظه تلکم المعاصی کی لا یبتلی بها المؤمنون.

تذنیب

ولیعلم: أنّ فی قبال ما قدّمنا من أنّ الکفر والشّرک والارتداد تحبط صالحات أعمال الکافرین والمشرکین والمرتدِّین،

ص: 73

مقتضی قوله تَعالَی: (إنَّ الحَسَناتِ یُذهِبنَ السَّیِّئاتِ)(1) أنّ حسنات المؤمنین الکمّلین یذهبن ویحبطن سیّئات أعمالهم، ویسمّی هذا الحبط والانحباط اصطلاحاً بالتّکفیر، فالتّکفیر فی الحقیقه حبط سیّئات المؤمنین؛ کما أنّ الحبط تکفیر حسنات الکفّار والمشرکین والمرتدّین.

وکیفما کان، فالظّاهر: أنّ الحسنات تحبط السّیّئات مطلقاً، حتّی إذا ازدادت السّیّئات ولم تثقل الحسنات، بل خفّت، بحیث لا تحتاج السَّیِّئات حینئذٍ إلی التّطهیر بالبلیّات والکفّارات بمقتضی السّالبه بانتفاء الموضوع؛ کما أنّ الظّاهر أیضاً من الآیه الشّریفه أنّ المراد من الحسنات المحبطه للسّیّئات _ علی ما سردنا _ حسنات أهل الإیمان، وأمّا حسنات أهل الکفر والشّرک والارتداد أعنی أعمالهم الصّالحه فهل تحبط سیّئاتهم أیضاً بها بمقتضی الآیه؟ فیه تأمّل، بل منع، وعلی فرض الحبط لا یخرجون بذلک عن

ص: 74


1- _ سوره هود عَلَیهِ السَّلامُ / الآیه 114.

خسران الخلود فی النّار؛ من جهه الکفر والشّرک والارتداد المشؤمات. أعاذنا الله تَعالَی منها، بل لا یزداد عقابهم بتلکم المعاصی بسبب الحبط علی الفرض.

فحبط السّیّئات بالحسنات من شأنه الکریم ولطفه العمیم. جلّت عظمته.

وأمّا تبدیل السّیّئات بالحسنات بمقتضی قوله تَعالَی: (فَاُولَئِکَ یُبَدِّلُ اللهُ سَیِّئاتِهِم حَسَناتٍ)(1) فمتفرّع علی التّوبه؛ بمعنی أنّ السّیّئات إنّما تبدّل بالحسنات إذا کانت الحسنات مقارنه بالتّوبه؛ کما تقدّمت الإشاره إلیه(2)، وإلاّ فالحسنات بمجرّدها لا تبدّل السّیّئات، بل السّیّئات مع التّوبه یبدّلها الله تَعالَی بمقتضی الآیه حسنات؛ فتدبّر.

ص: 75


1- _ سوره الفرقان / الآیه 70.
2- _ تقدّمت فی بیان مراتب نصره الله للمؤمن.

وعلی أیّ حال، حبط السّیّئات بالحسنات أو تبدیلها بها تفضّل عظیم من الله تَعالَی ومن ألطافه العالیه المتعالیه، وکما أنَّ من ألطافه سُبحانَهُ ما فی الأثر أنّ من نوی حسنه تکتب له حسنه، وإن لم یعمل بها، بخلاف السّیّئه؛ فإنّه لا تکتب إلاّ من عمل بها(1)؛ کیف! وإنَّه تَعالَی لطیف بالعباد وأوجب علی نفسه أن یلطف بهم، ولذا اشتهر _ کما قدّمنا _ أنّ کلّ ما یقرّب العبد إلی الطّاعه ویبعّده عن المعصیه فهو لطف واجب علیه(2)، والألطاف _ حتّی الخفیّه المقارنه بالضّرر _ تفضّل منه؛ کما لا یخفی، والتّفضّل ترحُّم منه تَعالَی علی العباد یقابل العدل الّذی هو معامله بالاستحقاق. والمراد من اللّعن فی الدّعاء علی الأعادی هو أن لا یرحم علیهم، بل یعاملهم بالعدل وبما یستحقّونه.

ص: 76


1- _ بحار الأنوار/ 68/ 245/ باب تضاعف الحسنات وتأخیر إثبات الذّنوب بفضل الله.
2- _ شرح الکافی/ 5/ 32، والوافی/ 1/ 474، ومرآه العقول/ 2/ 190.

وبعباره اُخری: المراد مثلاً من «أللّهمّ العنهم» أللّهمّ عاملهم بعدلک ولا تعاملهم بفضلک، فلیس اللعن _ کما ربّما یتوهّم _ استدعاء عذاب زائد علی الاستحقاق حتّی ینافی عدالته سُبحانَهُ.(1)

تذنیب آخر

وممّا یمکن أن یستدلّ به علی أنّ مشیّه الله تَعالَی تعلّقت علی أن یجزی سیّئات المؤمنین فی الدّنیا ببعض البلیّات والمشقّات وتکفیرهم به قصّتا آدم ویونس عَلَی نَبِیِّنا وَآلِهِ وَعَلَیهِمَا السَّلامُ (اللذین من أعالی المؤمنین) بسبب فعلهما المباح و ترک ما هو الأولی مع عدم ترقّبه منهما، فشُقّ علی آدم عَلَیهِ السَّلامُ بالهبوط من الجنّه، وعلی یونس عَلَیهِ السَّلامُ بالدّخول فی

ص: 77


1- _ وربّما یسأل أنّه فی بعض الزّیارات کزیاره عاشوراء لعن مثلاً بنو اُمیَّه قاطبهً، مع أنّه منهم من المؤمنین الّذین نهی عن لعنهم. فما هو التّوفیق؟ والجواب: أنّ المؤمنین هنالک مستثنون بتخصیص عقلیّ، فلا إشکال؛ کما أنّ القاصرین من الکفّار فی لعن الکفّار مستثنون بتخصیص عقلیّ أیضاً.

بطن الحوت؛ قال الله تَعالَی فی آدم عَلَیهِ السَّلامُ: (فَقُلنا یا آدَمُ إنَّ هذا عَدُوٌّ لَکَ وَلِزَوجِکَ فَلا یُخرِجَنَّکُما مِنَ الجَنَّهِ فَتَشقَی)(1) و قال فیه أیضاً: (قالَ اهبِطا مِنها جَمیعاً ... الآیه)(2). وقال فی یونس عَلَیهِ السَّلامُ: (وَذَا النُّونِ إذ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أن لَن نَقدِرَ عَلَیهِ ... الآیه)(3)، وقوله تَعالَی فی موضع آخر: (لَلَبِثَ فی بَطنِهِ إلَی یَومِ یُبعَثونَ)(4) أدلّ دلیل علی أنّ جزائه عَلَیهِ السَّلامُ لم یکن إلاّ إلی یوم یبعثون لا بعده؛ فتدبّر؛ فإنّ الغایه لیست داخله فی المغیّی. ودلاله القضیّتین علی المطلوب واضحه لا ستره علیهما.

وممّا یدلّ أیضاً علی أنّ مشیَّته تَعالَی تعلّقت علی جزاء صالحات الکافرین والمشرکین، ما اشتهر من أنّ فی زمن الإمام الهمام أبی عبد الله جعفر بن محمّد الصّادق عَلَیهِمَا السَّلامُ

ص: 78


1- _ سوره طه / الآیه 117.
2- _ سوره طه / الآیه 123.
3- _ سوره الأنبیاء عَلَیهِمُ السَّلامُ / الآیه 87.
4- _ سوره الصّافّات / الآیه 144.

کان من الکفّار مرتاض ظفر ببعض المغیبات من طریق ریاضه مخالفه النَّفس فاُتی به إلی محضره الشّریف فامتحنه عَلَیهِ السَّلامُ بأن أخذ عَلَیهِ السَّلامُ إعجازاً بیضه من عشّ طیر من بعض الجزائر بیده تارهً، واُخری أخذ بیده مقداراً من التّربه الحسینیّه عَلَیهِ السَّلامُ فأجاب المرتاض فی جواب کلیهما صحیحاً، فسئل عن سبب ذلک؟ فقال بأنّه من أثر مخالفه نفسی فی کلّ ما اشتهیت. فقال عَلَیهِ السَّلامُ: هل تمیل نفسک أن تصیر مسلماً؟ فأجاب منفیّاً. فقال عَلَیهِ السَّلامُ: لابدّ من أن تخالف نفسک وتسلم. فلمّا أسلم محی عنه المغیبات فلم یقدر بعد علی جواب المخفیّات. فسأل عن السبب؟ فأجاب عَلَیهِ السَّلامُ بما یناسب المقام بأنّک لمّا لم تکن إلی الحال مسلماً ما کان لک فی الآخره نصیب من الأجر والجزاء لمخالفه مشتهیات نفسک، فآتاک سُبحانَهُ أجر ریاضتک فی هذه الدّنیا بما صرت قادراً علیه، ولکن لمّا صرت مسلماً

ص: 79

انتقل جزاء عملک إلی الآخره(1). انتهی مضمون الخبر مع بعض التّوضیحات، ودلالته علی ما ادّعیناه من تعلّق مشیّه الله سُبحانَهُ علی الاختلاف بالنّسبه إلی الأعمال الصّالحه من المؤمن والکافر واضحه لاخفاء فیها.

وممّا یدلّ أیضاً علی ما ادّعیناه غیر واحد من القضایا؛ کما لا یخفی علی المتتبّع.

وممّا یدلّ أیضاً علی تعلّق مشیَّته تَعالَی کذلک، ما ورد فی أنَّه سُبحانَهُ وَتَعالَی بعد ما أبعد الشّیطان الکافر اللّعین من أجل تمرّده بما أمره من السّجده علی آدم عَلَی نَبِیِّنا وَآلِهِ وَعَلَیهِ السَّلامُ (2)اعترض

ص: 80


1- _ لم نجد هذا الخبر فی کتب الحدیث الّتی بأیدینا، ولکن عدم الوجدان لا یدلّ علی عدم الوجود، ولعلّ المتتبّعین فی الأخبار ظفروا علی مصدره. إن شاء الله.
2- _ إن قلت: کیف عُدّ الشّیطان من أوّل الأمر بمجرّد تمرّده عن السّجده لآدم عَلَی نَبِیِّنا وَآلِهِ وَعَلَیهِ السَّلامُ من الکفّار، مع أنّه لم یتمرّد عن السّجده لنفسه المتعال، ولم یعص إلاّ عصیاناً واحداً، وهو فی ذلک التّمرّد مع إیمانه بالله تَعالَی، فما هو الوجه فی تکفیره سُبحانَهُ ورجمه بمجرّد ذلک؟ قلت: العصیان علی قسمین؛ عصیان مقرون بالاعتراف والخجله والحیاء کعصیان المؤمنین _ ولا سیّما الکمّلین _ ومنه ترک الأولی الصّادر من بعض الأولیاء والنبیّین عَلَیهِمُ السَّلامُ، وهذا العصیان یتعقّبه التّوبه والاعتذار؛ کما فی قصّه آدم عَلَی نَبِیِّنا وَآلِهِ وَعَلَیهِ السَّلامُ؛ فإنّه وحوّاء اعتذرا بعد ذلک فقالا: (رَبَّنا ظَلَمنا أنفُسَنا وَإن لَم تَغفِر لَنا وَتَرحَمنا لَنَکونَنَّ مِنَ الخاسرینَ) (سوره الأعراف / الآیه 23)، وکذلک غیرهما من الکمّلین. والقسم الآخر من العصیان عصیان غیر مقرون بما عرفت، بل یعصی مع الغرور والکبر والتّمرّد والعناد، من غیر أن یتعقّب بالتّوبه والاعتذار، وهو عصیان الکفره ومنهم الشّیطان اللعین. ولذا لم ینفعل من تمرّده وعصیانه، بل شدّد الإنکار وتغمّس فی العصیان وإغواء بنی آدم بما هو واضح بالعیان، وأراد منه سُبحانَهُ جزاء أعماله قبل العصیان، مع أنّها محبوطه بالکفر أی غیر مجزیّه فی الآخره، ومع ذلک أجزأه الله سُبحانَهُ فی هذه الدّنیا إنجازاً لوعده تعالی: (أنّی لا اُضیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنکُم) (سوره آل عمران / الآیه 195). فتبیّن: أنّ الشّیطان الرّجیم لَعَنَهُ اللهُ صار من أکفر الکفّار بعصیانه.

علی الله سُبحانَهُ بأنّک عادل فما هو جزاء سجداتی الطّویله الّتی سجدتها لک؟ فأجاب سُبحانَهُ العَظیمُ بأنّه لا نصیب لک من الجزاء فی الآخره، وإنَّما اُجزیک لذلک بما تری فی هذه الدّنیا.

ص: 81

فأجزاه باُمور عدیده دنیویَّه طلبها منه سُبحانَهُ وَتَعالَی(1):

منها: أن یری الاُناس هو وقبیله من حیث لا یرونه؛ کما فی القرآن المجید قوله عَزَّ شَأنُهُ: (إِنَّهُ یَراکُم هُوَ وَقَبیلُهُ مِن حَیثُ لا تَرَونَهُم) (2).

وغیر ذلک.

ودلاله هذا الخبر علی ما ادّعیناه من تعلّق مشیّه الله تَعالَی علی جزاء صالحات أعمال الکفّار فی الدّنیا دون الآخره لعدم نصیب لهم فی الآخره أیضاً واضحه.

ولعمری إنّه یستفاد من هذه السّوره المبارکه أهمّیّه أمر الولایه والإیمان الکمّل بما لابدّ أن یغتنم بها ولا یغفل عنها جدّاً.

ص: 82


1- _ تفسیر القمّیّ/ 1/ 42، وبحار الأنوار/ 11/ 141، و 60/ 274.
2- _ سوره الأعراف / الآیه 27.

فذلکه البحث

فتحصّل وتحقّق من تفسیر هذه السّوره الشّریفه: أنّ خسران فاقد الأعمال من المؤمنین لم یکن کخسران فاقد الإیمان من صالحی الکفّار مصداقاً، وأنّ خسران غیر صالحی المؤمنین الابتلاءات المکفّره المطهّره من غیر أن یبلغ الخلود فی النّار، بخلاف خسران صالحی الکفّار المعاندین؛ فإنّ عاقبه خسرانهم الخلود فی نار جهنّم. نعوذ بالله منه.

فالحریّ من المؤمنین أن لا یحزنوا من وقوع البلایا لتکفیر معاصیهم، بل یطلبوا منه سُبحانَهُ الصّبر ولا سیّما إذا کانت لترفیع مقامهم، والأولی أن یدعوا بدعاء أمیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ: «أللَّهُمَّ إن ابتلیتنی فَصَبِّرنی وَالعافِیَهُ أحَبُّ إلَیَّ»(1).

فالحمد لله المنّان الّذی هدی ومنّ علی من أسلم کمال الإیمان ونجّاهم تفضّلاً وتحنّناً من الخلود فی النّیران.

ص: 83


1- _ بحار الأنوار/ 95/ 126/ ح 1.

ص: 84

ترجمه تفسیر سوره «والعصر»

اشاره

ترجمه روانی از الإتقان و النّصر فی تفسیر سوره «والعصر»

ص: 85

*ترجمه تفسیر سوره «والعصر»

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ * وَالْعَصْرِ * إِنَّ الإنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ

به نام خداوند بخشنده مهربان * سوگند به عصرِ [غلبه حقّ بر باطل] * که واقعاً انسان دستخوشِ زیان است * مگر کسانی که گرویده، و کارهای شایسته کرده، و همدیگر را به حقّ سفارش و به شکیبایی توصیه کرده اند.

مدخل

اشاره

منّتی که خداوند بر من گذارد، تفسیر این سوره مبارکه است که امیدوارم همان مراد واقعی قرآن باشد. البتّه

ص: 86

چگونه ممکن است که مراد واقعی خداوند نباشد، هنگامی که از چشمه های زلال عترت طاهره عَلَیهِمُ السَّلامُ سیراب گشته و از ثمرات معرفت آنان، چیده شده است؛ زیرا هر آنچه که آنان فرموده اند، همان سنّت پیامبر است که هم سنگ با قرآن کریم است(1).

پیش از آغاز تفسیر، مقدّماتی را که چاره ای جز بیان آن نیست را بیان می کنیم:

مقدّمه نخست

مردمان با توجّه به این سوره، به چهار گروه تقسیم شده اند:

اوّل: انسانی که از ایمان و عمل صالح، بهره و حظّ کافی را برخوردار است.

ص: 87


1- _ به طوری که هر کس عترت طاهره عَلَیهِمُ السَّلامُ و روایات آنها را واگذارد و ترک کند در واقع مراد حقیقی از قرآن را ترک کرده است، و همانند یهود خواهد شد که به گفته قرآن کتابها را همچون حیوان بارکش حمل می کنند؛ پس بر مسلمین لازم است که به قرآن و عترت طاهره عَلَیهِمُ السَّلامُ چنگ زده و با هم متّحد شوند و از تفرقه و جدایی بپرهیزند.

دوّم: انسانی که از ایمان و عمل صالح، بهره ای ندارد.

سوّم: انسانی که دارای ایمان است، ولی عمل صالح ندارد.

چهارم: انسانی که دارای عمل صالح نیست، ولی بهره ای از ایمان دارد.

تمامی اقسام، جز گروه نخستین، در خسرانند و تنها کسی که هر دو را داشته باشد، خسران ندارد که شرح آن خواهد آمد.

مقدّمه دوّم

شکّی نیست که واژه «عصر» به امر مهمّی اشاره دارد که می توان به «دوران کنونی»، «دوران پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ»، «دوران ظهور امام عصر عَجَّلَ اللهُ تَعالَی فَرَجَهُ»، «دوران غیبت صغری و کبری»، «دوران اتّفاقات مهمّی که در تاریخ بشر رقم خورده است»، یا «زمان تکلیف»، یا «نماز

ص: 88

عصر»(1)

که به تناسب آیه کریمه: (حافِظوا عَلَی الصَّلَواتِ وَالصَّلوهِ الوُسطَی)(2) می توان «نماز وسطی» را بر آن حمل کرد، یا «ابرهای معصرات(3) و فشرده» که از مادّه عصر گرفته شده، و موارد دیگر مثال زد. و ممکن است که با اراده جامعی که از واژه «عصر» صورت گرفته و یا با جواز قاعده استعمال لفظ در بیشتر از یک معنا (که متکلّم لفظی را بگوید، و معانی مختلفی را از آن اراده کند) می توان تمامی معانی بازگو شده برای «عصر» را در

ص: 89


1- _ در روایت آمده است: مراد از نماز عصر، امیر مؤمنان عَلَیهِ السَّلامُ است؛ همانگونه که مراد از نماز ظهر، رسول اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ، و مراد از نماز مغرب، حضرت فاطمه عَلَیهَا السَّلامُ، و مراد از نماز عشا، امام حسن مجتبی عَلَیهِ السَّلامُ، و مراد از نماز صبح، امام حسین عَلَیهِ السَّلامُ می باشد.
2- _ سوره بقره / آیه 238. بعید نیست که «صلاه الوسطی» مانند شب قدر نامشخّص باشد و هر یک از نمازهای پنجگانه محتمل وسطی بودن باشد. اگرچه این احتمال در نماز عصر به لحاظ روایاتی که وارد شده است قوّت بیشتری دارد. با این وجود سزاوار است که انسان نسبت به تمامی نمازهای پنجگانه محافظت و مراقبت داشته باشد.
3- _ سوره نبأ / آیه 14.

نظر گرفت. علی الخصوص با وجود قرینه و شاهد برای این منظور، گرچه این شاهد، بیرون از لفظ باشد؛ همچنانکه در این سوره به این گونه است.

مقدّمه سوّم

اشاره

مراد از «ایمان» در این آیه و در آیات دیگر قرآن _ مانند (قَد أفلَحَ المُؤمِنونَ(1): به راستی که مؤمنان رستگار شدند) و آیه (اللهُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنُوا(2): خداوند یاور کسانی است که ایمان آوردند) و غیر آنها _ ایمان کاملی است که از مبدأ اعلی که ذات خداوند است تا آخرین پیشوایان را در بر گیرد و این همان ایمانی است که در صدر اسلام(3) بوده که پس از ایمان آوردن به مبدأ، معاد و نبوّت خاصّه، به ولایت عامّی که از ولایت امیر المؤمنین و

ص: 90


1- _ سوره مؤمنون / آیه 1.
2- _ سوره بقره / آیه 257.
3- _ به گونه ای که در آن عصر نورانی نیز از همه _ حتّی منافقین علی الظّاهر _ تنها اسلام مبتنی بر ولایت امیر مؤمنان علی عَلَیهِ السَّلامُ مورد قبول بوده است.

حضرت زهرا عَلَیهِمَا السَّلامُ جاری شده است، می باشد که تا امام عصر عَجَّلَ اللهُ تَعالَی فَرَجَهُ را شامل می شود(1) ، و نیز به

ص: 91


1- _ چنانکه روایت شده است: «الْمُنْکِرَ لآخِرِنَا کَالْمُنْکِرِ لأوَّلِنَا». (کفایه الأثر/ 296، و اِکمال الدّین/ 1/ 14). و نیز از همین دسته است کلام رسول خدا صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ در روایت زیر: حَدَّثَنِی جَبْرَئِیلُ عَنْ رَبِّ الْعِزَّهِ جَلَّ جَلالُهُ أنَّهُ قَالَ: مَنْ عَلِمَ أنْ لا إِلَهَ إِلاَّ أنَا وَحْدِی وَأنَّ مُحَمَّداً عَبْدِی وَرَسُولِی وَأنَّ عَلِیَّ بْنَ أبِی طَالِبٍ خَلِیفَتِی وَأنَّ الأئِمَّهَ مِنْ وُلْدِهِ حُجَجِی اُدْخِلُهُ الْجَنَّهَ بِرَحْمَتِی، وَنَجَّیْتُهُ مِنَ النَّارِ بِعَفْوِی، وَأبَحْتُ لَهُ جِوَارِی، وَأوْجَبْتُ لَهُ کَرَامَتِی، وَأتْمَمْتُ عَلَیْهِ نِعْمَتِی، وَجَعَلْتُهُ مِنْ خَاصَّتِی وَخَالِصَتِی، إِنْ نَادَانِی لَبَّیْتُهُ، وَإِنْ دَعَانِی أجَبْتُهُ، وَإِنْ سَألَنِی أعْطَیْتُهُ، وَإِنْ سَکَتَ ابْتَدَأْتُهُ، وَإِنْ أسَاءَ رَحِمْتُهُ، وَإِنْ فَرَّ مِنِّی دَعَوْتُهُ، وَإِنْ رَجَعَ إِلَیَّ قَبِلْتُهُ، وَإِنْ قَرَعَ بَابِی فَتَحْتُهُ. وَمَنْ لَمْ یَشْهَدْ أنْ لا إِلَهَ إِلاَّ أنَا وَحْدِی أوْ شَهِدَ بِذَلِکَ وَلَمْ یَشْهَدْ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدِی وَرَسُولِی، أوْ شَهِدَ بِذَلِکَ وَلَمْ یَشْهَدْ أنَّ عَلِیَّ بْنَ أبِی طَالِبٍ خَلِیفَتِی، أوْ شَهِدَ بِذَلِکَ وَلَمْ یَشْهَدْ أنَّ الأئِمَّهَ مِنْ وُلْدِهِ حُجَجِی فَقَدْ جَحَدَ نِعْمَتِی، وَصَغَّرَ عَظَمَتِی، وَکَفَرَ بِآیَاتِی وَکُتُبِی، إِنْ قَصَدَنِی حَجَبْتُهُ، وَإِنْ سَألَنِی حَرَمْتُهُ، وَإِنْ نَادَانِی لَمْ أسْمَعْ نِدَاءَهُ، وَإِنْ دَعَانِی لَمْ أسْتَجِبْ دُعَاءَهُ، وَإِنْ رَجَانِی خَیَّبْتُهُ، وَذَلِکَ جَزَاؤُهُ مِنِّی وَما أنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِیدِ. فَقَامَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللهِ الأنْصَارِیُّ فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللهِ! وَمَنِ الأئِمَّهُ مِنْ وُلْدِ عَلِیِّ بْنِ أبِی طَالِبٍ؟ قَالَ: الْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ سَیِّدَا شَبَابِ أهْلِ الْجَنَّهِ، ثُمَّ سَیِّدُ الْعَابِدِینَ فِی زَمَانِهِ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ، ثُمَّ الْبَاقِرُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ وَسَتُدْرِکُهُ یَا جَابِرُ، فَإِذَا أدْرَکْتَهُ فَأقْرِئْهُ مِنِّی السَّلامَ، ثُمَّ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، ثُمَّ الْکَاظِمُ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ، ثُمَّ الرِّضَا عَلِیُّ بْنُ مُوسَی، ثُمَّ التَّقِیُّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ، ثُمَّ النَّقِیُّ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، ثُمَّ الزَّکِیُّ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ، ثُمَّ ابْنُهُ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ مَهْدِیُّ اُمَّتِی الَّذِی یَمْلَاُ الأرْضَ قِسْطاً وَعَدْلاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَظُلْماً. هَؤُلاءِ یَا جَابِرُ خُلَفَائِی وَأوْصِیَائِی وَأوْلادِی وَعِتْرَتِی، مَنْ أطَاعَهُمْ فَقَدْ أطَاعَنِی، وَمَنْ عَصَاهُمْ فَقَدْ عَصَانِی، وَمَنْ أنْکَرَهُمْ أوْ أنْکَرَ وَاحِداً مِنْهُمْ فَقَدْ أنْکَرَنِی، بِهِمْ یُمْسِکُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ السَّماءَ أنْ تَقَعَ عَلَی الأرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ، وَبِهِمْ یَحْفَظُ اللهُ الأرْضَ أنْ تَمِیدَ بِأهْلِهَا. امام صادق عَلَیهِ السَّلامُ از پدران بزرگوارش عَلَیهِمُ السَّلامُ از رسول خدا صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ روایت می کند که فرمود: جبرئیل عَلَیهِ السَّلامُ از ربّ العزّه جَلَّ جَلالُهُ برایم حدیث کرد که فرمود: «هر کس بداند که هیچ معبودی جز من نیست، و محمّد بنده و فرستاده من است، و علیّ بن ابی طالب جانشین من است، و ائمّه ای که از فرزندان او هستند حجّتهای منند، او را به رحمت خود به بهشت داخل می سازم، و به عفو خود او را از آتشم نجات می بخشم، و همسایگی خود را برای او مباح می گردانم، و کرامتم را بر او واجب می گردانم، و نعمتم را بر او تمام ساخته، و او را از خاصّان و خالصان خود قرار می دهم. اگر مرا ندا کند به او لبّیک می گویم، و اگر مرا بخواند اجابتش می کنم، و اگر از من درخواست کند به او می بخشم، و اگر خاموش باشد به او ابتدا می کنم، و اگر بد کند به او رحمت می آورم، و اگر از من فرار کند او را می خوانم، و اگر بازگردد او را می پذیرم، و اگر درب خانه ام را بکوبد آن را می گشایم. و هر کس گواهی ندهد که من معبود یکتا هستم، یا بدان شهادت دهد امّا گواهی ندهد که محمّد بنده و رسول من است، یا بدان شهادت دهد امّا گواهی ندهد که علیّ بن ابی طالب جانشین من است، یا بدان شهادت دهد امّا گواهی ندهد که امامان از فرزندان او حجّتهای من هستند، به تحقیق که چنین شخصی نعمت مرا انکار کرده، و عظمت مرا کوچک شمرده، و به آیات و کتابهای من کافر شده است. اگر مرا قصد کند محجوبش می کنم، و اگر از من درخواست کند محرومش می سازم، و اگر مرا ندا کند ندایش را نمی شنوم، و اگر مرا بخواند دعایش را استجابت نمی سازم، و اگر به من امید بندد ناامیدش می گردانم، و این جزای او از جانب من است، و من هرگز به بندگانم ستم نمی کنم. آنگاه جابر بن عبد الله انصاریّ از جا برخاست و گفت: ای رسول خدا! ائمّه از فرزندان علیّ بن ابی طالب چه کسانی هستند؟ فرمود: حسن و حسین سیّد جوانان بهشت، سپس سیّد العابدین در زمانش علیّ بن الحسین، سپس محمّد بن علیّ الباقر، و تو ای جابر! او را درک می کنی، و آن هنگام که او را دیدی سلام مرا بدو برسان، سپس جعفر بن محمّد الصّادق، سپس موسی بن جعفر الکاظم، سپس علیّ بن موسی الرّضا، سپس محمّد بن علیّ التّقیّ، سپس علیّ بن محمّد النّقیّ، سپس حسن بن علیّ الزّکیّ، سپس فرزند او قائم به حقّ مهدی اُمّتم، کسی که او زمین را پر از عدل و داد نماید همانگونه که پر از جور و ظلم شده باشد. ای جابر! آنان جانشینان و اوصیا و اولاد و عترت من هستند، کسی که ایشان را اطاعت کند مرا اطاعت کرده است، و کسی که از آنان سرپیچی کند مرا سرپیچی کرده است، و کسی که ایشان را یا یکی از آنان را انکار کند مرا انکار کرده است. به واسطه ایشان است که خداوند آسمان را نگاه داشته که بر زمین نیفتد مگر به اذن او، و به سبب ایشان است که خداوند زمین را حفظ کرده که اهلش را نلرزاند»؛ (اِکمال الدّین/ 1/ 258/ ح 3).

ص: 92

همین جا پایان نمی پذیرد، بلکه ایمان به نوّاب خاصّ

ص: 93

حضرتش را در غیبت صغری، و نوّاب عامّ در غیبت کبری(1) را هم در برمی گیرد، ضمن اینکه بیزاری جستن از تمامی مظاهر کفر، شرک، طاغوت ها (سلطه گران ستمگر) و مخالفین مبدأ تا منتهی را نیز در خود دارد.

پس روشن می شود که مؤمنی که خداوند او را در آیات خود، مورد خطاب قرار می دهد، چنین مؤمنی است؛ پس اگر انسان، فاقد چنین ایمانی بود، هرچند بخشی از ایمان را داراست، امّا باید او را به گروه بی ایمانان ملحق کرد(2)؛ زیرا از آن ایمان حقیقی و کامل بی بهره بوده است.

ص: 94


1- _ بنا بر این، بسیاری از فرقه ها مانند زیدیّه، اسماعیلیّه و شیخیّه که خود را به تشیّع منتسب کرده اند از دارا بودن ایمان کامل خارج می شوند.
2- _ و این مطلب از آیه 85 سوره بقره: (أفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَتَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلاَّ خِزْیٌ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَیَوْمَ الْقِیامَهِ یُرَدُّونَ إِلی أشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ)، و آیه 150 و 151 سوره نسا: (إِنَّ الَّذینَ یَکْفُرُونَ بِاللهِ وَرُسُلِهِ وَیُریدُونَ أنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللهِ وَرُسُلِهِ وَیَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَیُریدُونَ أنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبیلاً اُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ حَقًّا وَأعْتَدْنا لِلْکافِرینَ عَذاباً مُهیناً) به دست می آید. بنا بر این، مبعّضین در ایمان در شمار کفّارند، بلکه می توان از بعضی از مدارک به دست می آید که مقتضای تبعیض در ایمان نجاست شخص مبعّض همچون شخص کافر است، ولی شارع از باب حرج نوعی که مؤمنین در معاشرت خود به آن دچار نشوند به طهارت شخص مبعّض حکم کرده است؛ غفلت نشود.

سوگند می خورم که چنین ایمانی، همان ایمان شیعه دوازده امامی است که دایره آن، نوّاب عامّه امام عصر عَجَّلَ اللهُ تَعالَی فَرَجَهُ در زمان غیبت کبری را هم در بر می گیرد که شرح و تفصیل آن، مجالی می خواهد که در همین کتاب بیان خواهد شد.

نکته

باید دانست که اهل توحید به مقتضای روایات فراوانی که از اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ رسیده است، وارد آتش قهر الهی نمی شوند، و همانهایی هستند که در ایمان کامل ترین هستند؛ دلیل این مطلب، روایتی از امام رضا عَلَیهِ السَّلامُ است که مربوط است به زمانی که در حال عبور از نیشابور بودند.

ص: 95

علیّ بن موسی الرّضا عَلَیهِمَا السَّلامُ از پدران بزرگوارش عَلَیهِمُ السَّلامُ از پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ نقل می کند که فرمودند: «از جبرئیل عَلَیهِ السَّلامُ شنیدم که می گوید: شنیدم از خداوند متعال که می فرماید: «لا إِله إلاَّ اللهُ» دژ من است؛ هر کس در دژ من وارد شود، از عذاب من ایمن خواهد بود».

سپس امام عَلَیهِ السَّلامُ فرمود: «این امر با شروطی محقّق می شود، و من نیز از شروط آن می باشم»(1)؛ بدین معنا که از شرطهای ایمن ماندن از عذاب الهی، اقرار به امامت و ولایتی است که از امیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ آغاز شده و امام رضا عَلَیهِ السَّلامُ نیز بخشی از این ولایت جاریه می باشد و تا ولایت عامّه در دوران غیبت کبری ادامه دارد؛ و این مطلب بر کسی پوشیده نیست.

یکی دیگر از روایاتی که اهل توحید را مستحقّ عذاب نمی داند، روایتی است که ابن عبّاس رَضُیَ اللهُ عَنهُ از پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ نقل می کند: «سوگند به کسی که مرا به

ص: 96


1- _ معانی الاخبار: 371.

حقّ بشارت دهنده قرار داد، هیچگاه خداوند موحّدی را عذاب نمی کند؛ همانا اهل توحید (دیگران را) شفاعت می کنند و شفاعتشان قبول می شود».

سپس پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ افزود: «هنگامی که روز قیامت شود، خداوند گروهی را که اعمال بدی مرتکب شدند، فرمان جهنّم می دهد. آنان می گویند: پروردگارا! چگونه ما را به آتش می افکنی، در حالی که ما در سرای دنیا، تنها تو را می پرستیدیم؟ و چگونه زبانهای ما را به آتش می کشی، در حالی که در سرای دنیا به توحید تو گویا بودیم؟ و چگونه قلبهای ما را می سوزانی، در حالی که آن را با لا إِله إِلاَّ اللهُ پیوند داده بودیم؟ یا چگونه چهره های ما را می سوزانی، در حالی که ما آن را برای تو روی خاک گذاردیم؟ یا چگونه دستهای ما را می سوزانی، در حالی که آنها را برای دعا به سوی تو بلند کردیم. پس خداوند می فرماید: بندگانم! اعمالتان در سرای دنیا ناپسند بود، پس جزایتان آتش جهنّم است. آنان می گویند: پروردگارا! گذشت تو بزرگتر است یا خطای ما؟ می

ص: 97

فرماید: گذشت من. می گویند: بخشش تو گسترده تر است یا گناهان ما؟ می فرماید: بخشش من! می گویند: اقرار ما به یگانگی تو بزرگتر است یا گناهان ما؟ می فرماید: اقرارتان به یگانگی من بزرگتر است. می گویند: پروردگارا! پس گذشت و بخششت را که همه چیز را در بر می گیرد، بر ما بگستران. می فرماید: فرشتگانم! سوگند به عزّت و جلالم، نیافریدم خلقی را دوست داشتنی تر از اقرارکنندگان به یگانگی و یکتایی خود، و سزاوار است بر من که بندگان اهل توحیدم را به آتش نیفکنم. بندگانم را وارد بهشت کنید»(1).

با توجّه به این شواهد، منظور و مراد از ایمان هنگامی که بدون هیچ گونه شرط و قیدی باشد، همان ایمان کاملی است که پیش از این به آن اشاره رفت؛ همانند آنچه روایت شده است: «وقتی پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ آیه (وَآخَرینَ مِنهُم لَمّا یَلحَقوا بِهِم(2): و [نیز بر جماعتهایی]

ص: 98


1- _ بحار الانوار/ 3/ 1/ ح 1، و 8/ 358/ ح 23.
2- _ سوره جمعه / آیه 3.

دیگر از ایشان که هنوز به آنها نپیوسته اند. و اوست ارجمند سنجیده کار) تا انتهای آیه را قرائت می فرمود، به ایشان گفته می شد: اینان چه کسانی هستند؟ پیامبر دست مبارکش را بر شانه سلمان قرار داده و فرمود: اگر ایمان در ثریّا باشد، مردانی از این دست به آن دست خواهند یافت»(1).

روشن است که مراد از ایمان در این روایت، همان ایمان کاملی است که از مبدء آغاز شده و تا انتها ادامه دارد؛ چنانکه گذشت.

مقدّمه چهارم

در اینکه چه اعمالی شایسته هستند، و چه اعمالی ناشایست، از مواردی است که در میان اقوام و ادیان مختلف، متفاوت بوده است؛ چه بسا عمل شایسته ای که در نزد ملّتی ناشایست به حساب آید مانند خوردن گوشت که همین خوردن گوشت نزد برخی از پیروان

ص: 99


1- _ مجمع البیان/ 10/ 429، بحار الانوار/ 16/ 310.

ادیان جایز نیست، ولی در نزد سایر ادیان جایز است. پس کسی که به اعمال شایسته هم کیشان خود پایبند باشد، نیکوکار و شایسته است، گرچه او را در ملّتهای دیگر، شایسته و نیکوکار نخوانند.

امّا آنچه در دین مبین اسلام وارد شده این است که تمامی اعمال واجب و مندوب(1)

همگی از اعمال شایسته و صالح می باشند، و در مقابل اعمال حرام و مکروه از اعمال ناشایست خواهند بود، و امور مباح که فعل و ترک آن مزیّتی بر هم ندارد، نزد بزرگان (پیامبران، اولیا و اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ) نیز همانند حرام و مکروه ناشایست

ص: 100


1- _ «مندوب» در لغت از مادّه «ندب» به معنی دعوت کردن به کار مهمّ گرفته شده است. در عرف فقها امری را «مندوب» می گویند که انجام آن بر ترکش راجح و برتر باشد، البتّه رجحانی که از ارتکاب نقیض یعنی ترک عمل مانع نباشد. به فعل مندوب از آن جهت که خداوند انجام آن را دوست دارد، «مستحبّ» گفته می شود. همچنین هر یک از الفاظ «مرغَّبٌ فیه»، «نفل»، «تطوّع» و «سنّت» به جهت خاصّی بر فعل مندوب اطلاق می شود؛ برای اطّلاع بیشتر به کتاب نهایه الوصول إلی علم الأصول/ 1/ 96 مراجعه کنید.

می باشد؛ چرا که شأن و مقام آنان، چنین اقتضا می کند که حتّی از کارهای مباح نیز دوری کنند. همین امور مباح، برای مراتبی پایین تر از پیامبران و اولیا ناشایست نخواهد بود، گرچه از انسانهای نیکوکار باشند. و معروف است که می گویند: «حَسَناتُ الأبرارِ سَیِّئاتُ المُقَرَّبینَ»(1) بدین معنا که کارهای نیکی که نیکوکاران انجام می دهند، نزد مقرّبین درگاه احدیّت، چندان نیکو به حساب نمی آید؛ زیرا توقّعی که از مقرّبین درگاهش می رود، بسی بالاتر و والاتر است. از این رو عمل مباح، عملی ناشایست نزد مقرّبین است، پس اگر مقرّبی از مقرّبان، مباحی مرتکب شود، در فهرست اعمال صالح و شایسته او ثبت نمی شود.

با تمامی این مسائل، خداوند همچنان که فرموده است: (أنِّی لاَ اُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أوْ اُنْثَی(2): من

ص: 101


1- _ مرآه العقول/ 11/ 308.
2- _ سوره آل عمران / آیه 195.

عملِ هیچ صاحب عملی از شما را، از مرد یا زن تباه نمی کنم) هیچ عمل هیچ صاحب عملی را ضایع نمی گرداند، اگرچه از مؤمنان کامل هم نباشد، بلکه جزای او را خواهد داد؛ گرچه عمل او در شریعت اسلام و در ملّتهای دیگر نیز شایسته نباشد، امّا وقتی او به خاطر شایسته بودن آن را به جا آورده است، چطور ممکن است که خداوندی که عادل است، پاداش وی را ندهد!؟

این بخشی از مطالبی بود که در صفحات آتی آن را شرح خواهیم داد.

مقدّمه پنجم

هر یک از رسالت و ولایت، لطفی جداگانه از جانب خداوند سبحان است، به این دلیل که انسان به وسیله آن دو می تواند به اطاعت و فرمان برداری نزدیک تر شده، و از گناه و معصیت، دورتر شود، و هر چه که چنین خاصیّتی داشته باشد، لطف به شمار می آید و خدا لطف به بندگان را بر خود واجب کرده است؛ همانطور که در حدیثی از امام صادق عَلَیهِ السَّلامُ آمده است که فرمود:

ص: 102

«ناصبی(1) از یهودی پست تر است. سؤال شد: چگونه این چنین است ای فرزند رسول خدا؟ فرمود: زیرا یهودی منکر لطف نبوّت (رسالت پیامبر اسلام صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ) است که لطفی خاصّ است و آن را بر خویش ممنوع کرده است، امّا ناصبی (کسی که به اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ ناروا می گوید) لطف امامت و ولایت را که لطفی عامّ است بر خود ممنوع کرده است»(2).

نتیجه می گیریم که ولایت و امامت از رسالت و نبوّت، دایره گسترده تری دارد؛ زیرا رسالت مختصّ پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ است،

ص: 103


1- _ نصب به معنی دشمنی است؛ گفته می شود: «نَصَبتُ لفلانٍ نَصباً» هنگامی که با او دشمنی کنی، و ناصب کسی است که دشمنی با اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ یا دشمنی با پیروان ایشان را به خاطر همان پیروی آشکار کند. در قاموس است که نواصب به کسانی گفته می شود که به دشمنی با علی عَلَیهِ السَّلامُ معتقد باشند. برخی از اهل فضل گفته اند: در معنای واقعی ناصبی اختلاف شده است؛ برخی گفته اند که منظور از آن دشمن اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ است، و برخی معتقدند که مقصود دشمن شیعه اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ است؛ در احادیث به معنای دوّم تصریح شده است. (مجمع البحرین/ 2/ 173).
2- _ عوالی اللّئالی/ 1/ 11/ ح 19.

امّا ولایت چنان عمومیّتی دارد که تمامی معصومین عَلَیهِمُ السَّلامُ و نیز صدّیقه طاهره فاطمه زهرا عَلَیهَا السَّلامُ را نیز شامل می شود.

بنا بر این، ولایت و امامت از نبوّت و رسالت مهمتر است؛ به همین خاطر است که خداوند سبحان، حارث بن نعمان فهری را به جرم تکذیب و انکار ولایت عذاب کرد، آنجا که فرمود: (سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلکافِرینَ لَیسَ لَهُ دافِعٌ(1): پرسنده ای از عذاب واقع شونده ای پرسید

ص: 104


1- _ سوره معارج / آیه 1 و 2. چنانکه مفسّران عامّه و خاصّه در شأن نزول آیه اوّل سوره معارج: (سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ) ذکر کرده اند: حارث بن نعمان فهری در حالی که پیامبر در میان اصحاب خود بود، خدمت ایشان رسید و گفت: هر چه به ما از نماز، روزه، حجّ و غیر آن امر نمودی، قبول کردیم، اکنون پسر عموی خود را بر ما برگزیدی! آیا این امر از جانب خداوند است؟ چون جواب شنید که از جانب خداوند است، بر خود نفرین نمود که چنانچه این امر حقّ است، بر من سنگی از آسمان ببارد. در نتیجه سنگی بر سرش فرود آمد و هلاک شد. به عنوان نمونه رجوع کنید به حقّ الیقین علاّمه سیّد شبّر/ 1/ 146 و الجامع لأحکام القرآن/ 18/ 278 و روح المعانی/ 15/ 62 و مجمع البیان/ 10/ 529 و روض الجنان/ 19/ 402.

که برای کافران در برابر آن دفع کننده ای نیست). عذاب شدن منکر ولایت در حالی است که خداوند منکر رسالت را عذاب نکرده و نمی کند؛ زیرا پس از آن که آیه عذاب او را بیان می دارد(1)،

می فرماید: (وَما کانَ اللهُ لِیُعَذِّبَهُم وَأنتَ فیهِم وَما کانَ اللهُ مُعَذِّبَهُم وَهُم یَستَغفِرونَ(2): و[لی] تا تو در میان آنان هستی، خدا بر آن نیست که ایشان را عذاب کند، و تا آنان طلب آمرزش می کنند ، خدا عذاب کننده ایشان نخواهد بود).

مقدّمه ششم

اشاره

همان طور که در روایات شریفه وارد شده است: «دنیا مزرعه آخرت است»(3)،

در این دنیا، اعمال صالح به مثابه بذر کاشته شده است که در آخرت برداشت می شود. و این زراعت، ویژه مؤمنان و کسانی است که دارای ولایت

ص: 105


1- _ سوره انفال / آیه 32.
2- _ سوره انفال / آیه 33.
3- _ عوالی اللّئالی/ 1/ 267/ ح 66.

کامله باشند؛ یعنی همان اهل تولّی و تبرّی؛ و این ویژگی برای کفّار نیست؛ زیرا آنان اعمال صالح را در همین دنیا برداشت می کنند و از این رو، حظّی در آخرت ندارند، و همین کفر است که آنان را در جهنّم ماندگار می کند و همه اعمالشان گرد پخش شده ای می ماند. این مطلب به تفصیل بیان خواهد شد. إن شاء الله.

این شیوه برخورد خداوند با کافران، کاملاً به جاست؛ زیرا در روایات اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ آمده است که «دوستی دنیا رأس تمامی گناهان می باشد»(1).

حال، رأس گناهان، همان کفر است و آن به معنای بی نصیب بودن از ایمان است که موجب جاودانگی در آتش است. هرچند ممکن است که به فضل خداوندگاری، عذاب کافران در جهنّم، به جهت پاره ای از اعمالشان مثل سخاوت و عدالت کاهش یابد، و گاه ممکن است که عذاب برای مدّتی از ایشان برداشته شود؛ زیرا برخی از صفات و

ص: 106


1- _ کافی/ 2/ 131/ ح 11، و 2/ 317/ ح 8، و خصال/ 1/ 25/ح 87.

اعمال مانند همان سخاوت و عدالت(1)

به خودی خود ارزشمند است، هر چند که از کافر صادر شده باشد.

پس از بیان این مقدّمات، تفسیر سوره مبارکه را آغاز می کنیم؛ هرچند ممکن است برخی از مباحث مطروحه برای رسیدن به مقاصد کتاب و نیز شرح مقدّمات تکرار شود که _ إن شاء الله _ موجب تأکید مطالب و فهم بهتر مقاصد باشد.

خداوند متعال پس از آنکه به «عصر» (با تمامی معانی احتمالی که بیان شد) سوگند یاد می کند، بیان می دارد که تمامی انسانها در خسران و زیان می باشند، مگر کسانی که دارای هر دو شرط «ایمان کامل» و «عمل صالح» در کنار هم باشند؛ پس اگر انسان هر دو شرط را فاقد، و یا یکی را واجد و دیگری را فاقد باشد، در خسران خواهد بود، گرچه خسرانی که برای هر کدام از این موارد وجود

ص: 107


1- _ و شاید محبّت اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ نیز از همین صفات شمرده شود.

دارد، متفاوت است، امّا در اصل خسران، مشترک می باشند.

امّا ظاهر کلام خداوند در پایان سوره (وَتَواصَوا بِالحَقِّ) اشاره به همان ایمانی دارد که پیش از این و در همین سوره بیان شد؛ چه روشن است که منظور از کمال ایمان، همان حقّی است که مورد خواست خداوند متعال است(1)؛هماگونه که منظور از توصیه به صبر در کلام خداوند متعال: (وَتَواصَوا بِالصَّبرِ) نیز اشاره به شرط دوّم، یعنی عمل صالح دارد که ترک همه کارهای حرام و مکروه و بلکه کارهای مباح را هم در برمی گیرد. در نتیجه این دو فعل و ترک (یعنی گروهی از کارها که انسان مؤمن باید

ص: 108


1- _ همانگونه که خداوند متعال همان حقیقت مجهول الکنه در خارج است که نامحدود بوده و غیر قابل مشاهده است، گرچه که فهم و عقل انسان از درک آن عاجز است. بنا بر این، خداوند حقیقت خارج هستی و خارج حقیقی می باشد. و این مطلب در جای خود تحقیق شده و به اثبات رسیده است.

انجام دهد و گروهی دیگر از کارها که انسان مؤمن باید آن را ترک کند) نیازمند توصیه به صبر و شکیبایی می باشند؛ زیرا انسان به مقتضای این که دارای نفس امّاره(1)

است و این نفس او را مدام به بدیها امر می کند، باید در برابر این نفس، جهاد اکبر انجام دهد و آن جهاد، یعنی التزام به شریعت اسلامی؛ همانگونه که در روایات نیز این چنین آمده است(2).

این نکته نیز قابل توجّه است که منظور از «توصیه به حقّ» و نیز «توصیه به صبر» دو امر مستقلّ نیست، بلکه

ص: 109


1- _ باید دانست که نفس بر چهار قسم است: اوّل: امّاره، دوّم: لوّامه، سوّم: مُلهَمَه، چهارم: مطمئنّه. امّا نفس امّاره آتشی است، و آن نفس کفّار است. و لوّامه بادی است، و آن نفس مؤمنان است. و مُلهَمَه آبی است، و آن نفس اولیاست. و مطمئنّه خاکی است، و آن نفس انبیا عَلَیهِمُ السَّلامُ است. (رسائل فیض کاشانی/ 1/ رساله 5/ ص 16)
2- _ رسول خدا صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ پس از یکی از جنگها خطاب به مسلمانان فرمودند: بر شما باد به جهاد اکبر. پرسیدند: یا رسول الله! جهاد اکبر چیست؟ حضرت فرمودند: جهاد با نفس؛ کافی/ 5/ 12/ ح 3.

همان ایمان کامل و عمل صالح است که در ادامه سوره آمده است.

به هر ترتیب، مراد از دارا بودن عمل صالح این نیست که فرد هیچ عمل غیر صالحی نداشته باشد، بلکه مورد غلبه اعمال صالح بر اعمال ناصالح را نیز شامل می شود؛ پس اگر اعمال صالح فردی بر اعمال غیرصالحش سنگینی کند، مشمول رحمت و غفران الهی می شود، همچنین است اگر کفّه اعمال صالح و ناصالح با یکدیگر برابری کند، گرچه در صورت تساوی همانند اهل اعراف(1)

از کسانی خواهد بود که قاصر بوده اند و نتواسته اند حقّ را بشناسند، ولی فضل خداوند شامل حال آنها می شود و طمع بهشت را نیز دارند(2).

ص: 110


1- _ کافی/ 2/ 381/ ح 1، و2/ 403/ ح 2، و2/ 408/ ح 1.
2- _ از بعضی از مدارک به دست می آید که امیر مؤمنان عَلَیهِ السَّلامُ از قاصرین مستضعف دستگیری کرده و آنها را به وقت جان دادن به راه راست هدایت می فرماید؛ همانگونه که در روایت آمده است که آن حضرت به یکی از اصحاب خود به نام حارث همدانی فرمودند: یاحارُ هَمدانَ مَن یَمُت یَرَنی مِن مُؤمنٍ أو مُنافقٍ قُبُلا یَعرِفُنی طَرفُهُ وأعرِفُهُ بِنَعتِهِ واسمِهِ وما فَعَلا یعنی: ای حارث! هر مؤمن ومنافقی قبل از مرگش مرا می بیند به طوری که او مرا به دیده اش می شناسد، و من او را به اسم و رسم و اعمالش می شناسم؛ بحار الانوار/34/432.

پس وقتی که مؤمن کامل (صاحب ایمان به مبدء تا منتها) به مقداری که کفّه اعمال صالحش بر اعمال ناصالحش بچربد، عمل صالح _ که از آن جمله است توصیه به حقّ و توصیه به صبر _ انجام دهد، در زمره عاملان به اعمال صالح خواهد بود، و همین برای زندگانی خرسندانه او در آن سرا کافی است؛ زیرا در کلام خداوند می خوانیم: (فَأمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَهُوَ فِی عِیشَهٍ رَاضِیَهٍ(1): امّا هر که سنجیده هایش سنگین برآید، پس وی در زندگی خوشی خواهد بود)؛ در مقابل، کسی که اعمال ناصالحش بر اعمال صالحش بچربد و یا اصلاً از زمره مؤمنان نباشد، به مقتضای آیه 8 و 9 سوره قارعه(2)

از زیانکاران خواهد

ص: 111


1- _ سوره قارعه / آیه 6 و 7.
2- _ (وَأمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ فَاُمُّهُ هَاوِیَهٌ).

بود و جایگاهش دوزخ می باشد؛ زیرا در این آیه می فرماید: «امّا هر که سنجیده هایش سبک برآید، پس جایش «هاویه» باشد».

همچنین است کسی که عمل صالح دارد، ولی از ایمان کامل (ایمان به مبدء تا منتها) برخوردار نیست، او نیز از زیانکاران است؛ زیرا از آیه به دست آمد که تنها کسی که بین ایمان کامل و عمل صالح جمع کرده باشد، از دایره خسران خارج است، و این مورد اخیر فاقد ایمان کامل و یکی از دو بال خروج از خسران است.

عکس این مورد _ یعنی مؤمن به ایمان کامل بدون عمل صالح یا با عمل صالح اندک _ نیز صادق و جزو خاسرین است؛ زیرا او نیز بین این دو مورد جمع نکرده و از یکی از آنها غفلت نموده است، ولی زیانکاری چنین فردی با فاقد ایمان کاملی که عمل صالح دارد، متفاوت

ص: 112

است(1)؛

به این مطلب در رباعی زیر به خوبی اشاره شده است:

کافران باعمل با مؤمنان بی عمل

هر دو در خُسرند امّا این کجا و آن کجا

خُسرِ آن باشد خلود آتش دوزخ به حشر

خُسرِ این باشد صباحی بس گرفتار بلا

آنچه بیان شد همه از آیات قرآن و روایات اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ برگرفته شده که بین این دو خسران فرق گذاشته اند.

به زودی بر مدّعای خود به شواهدی از غیر آیات قرآن استدلال خواهیم کرد. إن شاء الله.

از آیات قرآن _ علاوه بر آیاتی که امام صادق عَلَیهِ السَّلامُ برای ابوبصیر به آنها استشهاد فرموده بودند، و در

ص: 113


1- _ زیرا گفتیم که خداوند متعال کسانی را که ایمان دارند، ولی از عمل صالح کمی برخوردارند به فضل خود از عاملین قرار می دهد.

صفحات آتی خواهد آمد _ این آیه مبارکه است: (اللهُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنوا یُخرِجُهُم مِنَ الظُّلُماتِ إلَی النُّورِ(1): خداوند سرور کسانی است که ایمان آورده اند. آنان را از تاریکیها به سوی روشنایی به در می برد) بدین معنا که خداوند آنان را به برکت ایمان کاملی که واجد آن بودند، از تاریکی گناهان و سرکشی ها به پرتوی پیروی و فرمان برداری بیرون می برد.

به بیان دیگر، خداوند همیشه یار و یاور مؤمن می باشد، مؤمن کامل نیز به برکت چنین ایمانی، همیشه زیر سایه تاییدات خداوندگاری خواهد بود.

موارد نصرت الهی نسبت به مؤمنین

خداوند به روش های متفاوتی، مؤمنان را یاری می کند:

1.توفیق توبه: خداوند به برکت ایمان مؤمنِ کامل، توفیق توبه، بلکه توبه نصوح را به او می دهد، و فضل خداوند چنین نمایان می شود که توبه کار،

ص: 114


1- _ سوره بقره / آیه 257.

دیگر هیچ گناهی برایش نمی ماند. در روایت می خوانیم: «التّائِبُ مِنَ الذَّنبِ کَمَن لا ذَنبَ لَهُ(1): کسی که از گناه توبه می کند، همانند کسی است که گناهی مرتکب نشده است». و گویا بالاتر و والاتر از این هم در روایات می یابیم، و آن اینکه به فضل خداوند، نه تنها گناهان توبه کار پاک می شود، بلکه به حسنات تبدیل می شود، و این نیز مؤیّدی در قرآن کریم دارد، آنگاه که خداوند می فرماید: (إِلاَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحاً فَاُولئِکَ یُبَدِّلُ اللهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ(2): مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و کار شایسته کند، پس خداوند بدیهایشان را به نیکیها تبدیل می کند). همچنین خداوند متعال می فرماید: (وَإِنِّی لَغَفَّارٌ

ص: 115


1- _ کافی/ 2/ 435/ ح 10.
2- _ سوره فرقان / آیه 70.

لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً ثُمَّ اهْتَدَی(1): و به یقین، من آمرزنده کسی هستم که توبه کند و ایمان بیاورد و کار شایسته نماید و به راه راست رهسپار شود). در روایات پیرامون تفسیر حقیقی این آیه آمده است که این هدایت، رهنمون شدن به ولایت اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ می باشد.

2.توفیق دعا و توسّل: اگر مؤمن توفیق توبه نیافت، موفّق می شود به دعا به درگاه الهی و توسّل به اولیای الهی.

3.از بین رفتن سیّئات: حسنات و کارهای نیکوی مؤمن به حکم این آیه (إنَّ الحَسَناتِ یُذهِبنَ السَّیِّئاتِ(2): خوبیها بدیها را از میان می برد) سیّئات وی را از بین می برد به گونه ای که دیگر سیّئه ای نخواهد داشت، و اگر تعداد حسنات او مغلوب

ص: 116


1- _ سوره طه / آیه 82.
2- _ سوره هود / آیه 114.

سیّئاتش باشد، با فضل خداوند سیّئات او از بین می رود و سیّئاتش مغلوب حسناتش خواهد شد.

به بیان دیگر، اگر با عدل خداوندی بنگریم، ممکن است شخص مؤمنی، سیّئاتش بیش از حسناتش باشد، امّا اگر به فضل خداوند (و به حکم آیه مذکور) بنگریم، حسناتش بیش از سیّئاتش خواهد بود.

4.ده برابر شدن حسنات(1): خداوند به حکم آیه: (مَن جاءَ بِالحَسَنَهِ فَلَهُ عَشرُ أمثالِها(2): هر کس کار نیکی بیاورد، ده برابر آن برای اوست) حسنات

ص: 117


1- _ حسنه در مورد سوّم و چهارم تنها از مؤمن محقّق می شود؛ زیرا کافر را گرچه مکلّف به احکام و فروع دین نیز بدانیم، بدین معنا که کافر در پیشگاه خداوند، تنها برای بی اعتقادی به اصول دین توبیخ نشود، بلکه برای عدم پایبندی به اعمال و فروع مذهبی نیز مورد عقاب قرار گیرد، امّا صادر شدن فرعی از فروع دین همچون نماز و یا هر کار خیری که به نیّت تقرّب به خداوند نیاز دارد، از کافر محقّق نمی شود و تنها در انحصار مؤمنین می باشد، و برای کفّار، حظّ و بهره ای در آن نیست.
2- _ سوره انعام / آیه 160.

مؤمن را افزایش می دهد، چه بسا همین افزایش خداوند، باعث گردد که سیّئات آن مؤمن، مغلوب حسنات او شود و به همین فضل پروردگاری، کفّه نیکیهایش بر کفّه بدیهایش غلبه کند.

5.ابتلا و امتحان برای تخفیف گناهان و افزایش ایمان: اگر مؤمن، با هیچیک از موارد گذشته از خفّت میزان خارج نشد، نوبت به این مرحله می رسد که در آن چنین مؤمنی به ابتلائاتی از قبیل ترس، گرسنگی، کم شدن مال، از بین رفتن محصول و غیر آن دچار می شود و به این واسطه گناهانش می ریزد؛ دلیل این مطلب در قول خداوند است که می فرماید: (وَلَنَبلُوَنَّکُم بِشیءٍ مِنَ الخَوفِ وَالجُوعِ وَنَقصٍ مِنَ الأموالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرینَ الَّذینَ إذا أصابَتهُم مُصیبَهٌ قالوا إنّا للهِ وَإنّا إلَیهِ راجِعونَ اُولَئِکَ عَلَیهِم

ص: 118

صَلَواتٌ مِن رَبِّهِم وَرَحمَهٌ وَاُولَئِکَ هُمُ المُهتَدونَ(1): و قطعاً شما را به چیزی از [قبیلِ] ترس و گرسنگی، و کاهشی در اموال و جانها و محصولات می آزماییم و مژده ده شکیبایان را [همان] کسانی که چون مصیبتی به آنان برسد، می گویند: «ما از آنِ خدا هستیم، و به سوی او باز می گردیم.» بر ایشان درودها و رحمتی از پروردگارشان [باد] و راه یافتگان [هم] خود ایشانند). روشن است که تخفیف این چنینی گناهان و ارتقای ایمان به آن، تنها برای مؤمنان کامل و کُمّلینِ اهل ایمان می باشد.

6.مدد خداوندی برای پاک شدن مؤمن از گناهان: همانطور که سخن رفت، خداوند با مبتلا کردن مؤمن، گناهان او را پاک می کند، امّا اگر گناهان او بیش از اینها باشد، خداوند او را به ابتلائات

ص: 119


1- _ سوره بقره / آیه 155 _ 157.

سخت تر و سنگین تری مبتلا می سازد، و همین طور خداوند با ابتلائاتی که با گناهان مؤمن سازگار باشد، تمامی گناهان او را در این دنیا پاک می کند(1).

نتیجه اینکه خداوند همیشه یار و یاور اوست، و تا ایمان مؤمن باقی باشد، خداوند نیز او را با ابتلا به بلاها مدد می کند، و اگر این ابتلائات جواب نداد، خداوند جان دادن مؤمن را بر وی سخت می کند تا به آن وسیله پاک

ص: 120


1- _ و چه بسا خداوند متعال مؤمن را بدون آنکه گناهی کرده باشد به بلا دچار می کند تا از این راه به او ترفیع رتبه بدهد؛ همانگونه که در بین اولیای الهی مشاهده می شود: هر که در این بزم مقرّب تر است جام بلا بیشترش می دهند در این رابطه به این روایت از امیر مؤمنان عَلَیهِ السَّلامُ اشاره می کنیم که فرمود: «زمانی بیمار شدم و از شدّت بیماری در بستر خود آرام و قرار نداشتم. حضرت رسول صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ به عیادت من آمد و با مشاهده حال من فرمود: یا علی! سخت ترین گرفتاریها و بلایا از آنِ پیامبران است، سپس جانشینان پیامبران، سپس کسانی که تالی تلو آنها هستند. بشارت باد تو را که این بیماری بهره تو از عذاب الهی است که در کنار آن ثواب و پاداش نیز به تو تعلّق می گیرد؛ دعائم الاسلام/ 2/ 140/ ح 490.

شده و عقوبت گناهش به آخرت نیفتد(1)؛ همانگونه که کافر از آن جا که هیچ حظّ و بهره ای برای اعمال صالحش در آخرت نیست، در همین دنیا از برخی اعمال صالحش بهره می برد(2)

که یکی از این بهره ها راحتی در جان کندن می باشد و خداوند به حکم آیه: (أنِّی لاَ اُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أوْ اُنْثَی(3): من عمل هیچ صاحب عملی از شما را از مرد یا زن تباه نمی کنم) اگر از کافر کار خیری سر بزند، راحتی جان کندن را برایش مقرّر می کند؛ همانطور که مرتاضان هندی، به سبب ریاضتهایی که تحمّل می کنند، به انجام کارهای عجیب و قدرتهای غیرطبیعی دست پیدا می کنند که این همه، بهره ای است که کافر به سبب اعمال خیرش در این دنیا می بیند و هیچ کافری، حساب کار خیرش به آخرت موکول نمی شود،

ص: 121


1- _ کافی/ 2/ 444/ ح 1 _ 12.
2- _ کافی/ 2/ 444/ ح 1 و 3 و 5 و 10 و 11.
3- _ سوره آل عمران / آیه 195.

مگر نوادری از روزگار که در مباحث آینده به آنها خواهیم پرداخت.

گاهی برخی از جوانان با تعجّب از من می پرسند: «ما از برخی از مبلّغین دینهای باطل و آیینهای نسخ شده (مانند مسیحیّت و یهودیّت) می شنویم که به پیروان خود توصیه می کنند برای این که خدا شما را یاری کند، کارهای نیکو و اعمال صالح انجام دهید، و این چگونه ممکن است در حالی که آنان اصلاً مسلمان نیستند»؟!

به این جوانان پاسخ می دهم که هیچ مانعی ندارد؛ زیرا مشیّت خداوند این چنین است که پاداش اعمال صالح کافران را در همین دنیا بدهد؛ چه از طرفی کفّار در آخرت بهره و نصیبی ندارند، و از سوی دیگر خدا نمی خواهد کار نیک کسی را بدون اجر رها کند، لذا اعمال خوبشان را در دنیا، و اعمال بد آنها را همچون عمل کفرشان در آخرت کیفر می دهد. در مقابل، کارهای ناشایست مؤمنین را در دنیا، و کارهای نیکشان را در

ص: 122

آخرت جزا می دهد(1). به این ترتیب ابتدا آنها را در همین دنیا به گرفتاریهای دنیوی پاک می کند. اگر پاک نشد، آنان را در برزخ به ابتلائات برزخی مبتلا می کند، اگر کافی نبود آنان را در مواقف و ایستگاه های قیامت معطّل می کند؛ چه همین سختیهای مواقف متعدّد قیامت است که گناه بسیاری از مؤمنین را می ریزد. اگر اینها کفایت نکرد، آنها را به میزانی که گناهانشان بریزد، وارد آتش جهنّم می کند و پس از چندی به شفاعت پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ در حالی که مانند زغال سیاه شده اند، از آتش خارج شده و در چشمه ای شست و شو داده می شوند و مثل ماه شب چهارده وارد بهشت جاودان می شوند، و هرگز

ص: 123


1- _ مستفاد از آیه 27 سوره عنکبوت: (وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَیَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّهَ وَالْکِتابَ وَآتَیْناهُ أجْرَهُ فِی الدُّنْیا وَإِنَّهُ فِی الآخِرَهِ لَمِنَ الصَّالِحینَ) این است که چه بسا پاداش بعضی از اعمال صالحه مؤمنین در این دنیا داده می شود؛ چون فرزند خوب، و به جا گذاردن باقیات صالحات، و به دست آوردن حقایق، فیوضات، فتوحات علّیّه و نظایر آن.

همچون کفّار در آتش جهنّم جاودانه باقی نمی مانند(1)؛ چه کفّار از روی کفر و مخالفت با حقّ در جهنّم جاودانند؛ چنانکه خداوند متعال می فرماید: (ألْقِیَا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِیدٍ(2): [به آن دو فرشته خطاب می شود:] هر کافر سرسختی را در جهنّم فروافکنید).

البتّه این نکته نیز باید روشن شود که در کیفر قاصرینی(3)

که در این دنیا به هر دلیلی نتوانستند حقّ را بیابند، و

ص: 124


1- _ بحار الانوار/ 8/ 360/ ح 29 _ 33.
2- _ سوره ق / آیه 24.
3- _ اقسام جهل: جهل یا نسبت به حکم شرعی است؛ مانند جهل به وجوب قرائت سوره در نماز. و یا نسبت به موضوع آن؛ مانند جهل به نجس بودن لباس در نماز. جهل به حکم نیز یا از روی قصور است و یا ناشی از تقصیر. جاهل قاصر: جاهلی را گویند که در جهل خود معذور است؛ مانند جاهلی که به جهل خود التفات دارد، ولی امکان بر طرف کردن جهل و پرسیدن برایش فراهم نیست، و یا اصولاً التفاتی به جهل خود ندارد، و در نتیجه، عمل خود را صحیح می پندارد، و یا مجتهدی که در استنباط کوتاهی نکرده و با استناد به دلیل معتبر اجتهادی فتوا داده است، ولی در واقع در استنباط، و در نتیجه در فتوای خود اشتباه کرده است؛ همچنین مقلّدان آن مجتهد که براساس فتوای او عمل کرده اند. جاهل مقصّر: جاهلی را گویند که در جهل خود معذور نیست؛ مانند جاهلی که به جهل خود التفات دارد و با فراهم بودن اسباب تعلّم و رفع جهل در رفع آن نمی کوشد. (فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ/ 3/ 152).

مقصّرینی که حقّ را یافته، امّا از قبول آن سر باز زده اند، تفاوت بسیاری است. بنا بر همین مطلب، خسران مؤمنی که کارهای نیکو انجام نمی دهد، با خسران غیرمؤمنی که کارهای نیکو انجام می دهد، کاملاً متفاوت است؛ چرا که گروه نخست به برکت ایمان، بالاخره در بهشت جاودانه خواهند بود، امّا گروه دیگر در جحیم ماندگار می باشند.

پاسخ به یک شبهه

اگر اشکال شود: عبارت (أن کَذَّبُوا: چرا که تکذیب کردند) در آیه شریفه: (ثُمَّ کَانَ عَاقِبَهَ الَّذِینَ أسَاءُوا

ص: 125

السُّوءَی أنْ کَذَّبُوا بِآیَاتِ اللهِ وَکَانُوا بِهَا یَسْتَهْزِءُونَ(1): آن گاه فرجام کسانی که بدی کردند [بسی] بدتر بود، [چرا] که آیات خدا را تکذیب کردند و آنها را به ریشخند می گرفتند) بیانگر غایت و نهایت حال کسانی است که کارهای ناشایست مرتکب شده اند، بخصوص کسانی که بدیهای بیشتری مرتکب شوند و ایمان خود را از دست بدهند. حال چگونه این آیه با مطلب شما کنار هم قرار می گیرند؟

در پاسخ می گوییم: جمله (أن کَذَّبُوا: چرا که تکذیب کردند) علّت این عاقبت شوم آنهاست؛ زیرا آنان از پیش از این نیز در واقع مؤمن نبوده اند و تنها اظهار ایمان می کردند. خارق عادتهایی که از آنها مشاهده می شود نیز به سبب برخی ریاضتهایی است که در حالت کفر انجام می داده اند که _ همچنانکه گفتیم _ از آنجا که خداوند اجر کسی را ضایع نمی سازد، اجر آنها را در همین دنیا

ص: 126


1- _ سوره روم / آیه 10.

می دهد و در آخرت هیچ نصیبی ندارند. از این دسته می توان به بلعم باعورا(1)

و عابد برصیصا(2)

اشاره کرد. و در

ص: 127


1- _ بلعم باعورا مردی بوده است که در عصر حضرت موسی عَلَیهِ السَّلامُ زندگی می کرد و از دانشمندان و علمای مشهور بنی اسرائیل محسوب می شد، و حتّی حضرت موسی عَلَیهِ السَّلامُ از وجود او به عنوان یک مبلّغ نیرومند استفاده می کرد. کارش در این راه آن قدر بالا گرفت که دعایش در پیشگاه خدا به اجابت می رسید، ولی بر اثر تمایل به فرعون و وعده و وعیدهای او از راه حقّ منحرف شد و همه مقامات خود را از دست داد، تا آنجا که در صف مخالفان حضرت موسی عَلَیهِ السَّلامُ قرار گرفت (تفسیر نمونه، ج 7، ص 14).
2- _ در بنی اسرائیل عابدی برصیصا نام بود. مدّت زیادی خدا را عبادت کرد، و مستجاب الدّعوه شد. بیماران و دیوانگان را نزد او می آوردند، پس بدست او شفا یافته و خوب می شدند؛ تا این که زنی از اشراف را که دیوانه شده بود، برادرانش نزد او آوردند، پس نزد او گذارده و رفتند، پس شیطان مرتّباً او را وسوسه کرده و زن را برای او آرایش و زینت می داد تا آن که عابد با او آمیزش کرد. زن حامله شد و چون حملش ظاهر شد او را کشت و دفن کرد و چون این کار را کرد شیطان پیش یکی از برادرانش رفت و جریان را کاملاً توضیح داد و گفت که او را در فلان جا دفن کرده است، و این را به یک یک برادرانش نیز خبر داد. برادری برادر دیگر را می دید و می گفت: به خدا قسم شخصی خبری برای من آورده که بیان آن برای من بزرگ است. این خبر دهان به دهان گشت تا کم کم به گوش سلطان رسید. پادشاه و مردم جمع شدند و برصیصا را از دیرش پایین آورده و بازپرسی کردند. او نزد ایشان به جنایتی که کرده بود، اقرار کرد. سلطان فرمان داد تا وی را به دار زدند. چون بر بالای چوبه دار رفت، شیطان برای او مجسّم شده و گفت: من بودم که تو را به این مهلکه و بدبختی و رسوایی انداختم؛ آیا مرا در آنچه که به تو می گویم اطاعت می کنی تا تو را از هلاکت نجات دهم؟ گفت: آری. شیطان به او گفت: مرا یک بار سجده کن. پرسید: چگونه سجده کنم که من بالای چوبه دار هستم. گفت: من به اشاره نیز قبول دارم. پس با ایما و اشاره سجده کرد و به خدا کفر ورزید و کشته شد. چون کفر ورزید شیطان گفت: من از تو بیزارم. (ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن/ 24/ 340).

واقع علّت تکذیب آنان این بود که ایمان واقعی نداشتند و تنها در این دنیا تظاهر به ایمان می کردند.

«یاری یافتن مؤمن کامل» حقیقتی است که از دلایل، شواهد و روایات استفاده می شود که به برخی از آنها _ به امید خداوند _ اشاره خواهد شد؛ همانگونه که به آیه دوّم ملحق به آیت الکرسی(1) اشاره شد که خداوند به طور مطلق، خود را یار و یاور کسانی که ایمان آورده اند، قرار

ص: 128


1- _ بنا بر این که منظور از آیت الکرسی، تنها آیه 255 سوره بقره باشد.

می دهد و آنان را از تاریکیهای سرکشی و گناه خارج کرده و به نور اطاعت در می آورد. این آیه با چنین دلالت ژرفی می تواند تصدیق و تفسیری برای این آیه: (ثُمَّ کَانَ عَاقِبَهَ الَّذِینَ أسَاءُوا السُّوءَی أنْ کَذَّبُوا بِآیَاتِ اللهِ وَکَانُوا بِهَا یَسْتَهْزِءُونَ(1): آن گاه فرجام کسانی که بدی کردند [بسی] بدتر بود، [چرا] که آیات خدا را تکذیب کردند و آنها را به ریشخند می گرفتند) باشد که عبارت (أن کَذَّبُوا: چرا که تکذیب کردند) علّتی برای سرانجام شوم آنان است، نه آن که هدف و غایت آنان این چنین باشد؛ هر چند که با نظر ابتدایی ممکن است که چنین توهّمی در ذهن صورت ببندد که نیازمند تدبّر و تأمّل بیشتری است.

شبهه جرأت مؤمن بر انجام بدیها، و پاسخ آن

ممکن است به ذهن بیاید که اگر خداوند یاری رساننده به مؤمنینِ موالی خود می باشد، باعث می شود که مؤمنان

ص: 129


1- _ سوره روم / آیه 10.

در ارتکاب گناهان و بی مبالاتی در سرکشیها جرأت یابند. امّا پاسخ ما از این اشکال روشن است:

اوّلاً: اگر ایمان کامل در شخص حاصل شد، دیگر چنین جرأت یافتن هایی در او به وجود نمی آید، چرا که لازمه ایمان کامل، اطاعت کامل در برابر خداوند است، و این چنین ایمانی باعث مصون ماندن از ارتکاب زشتیها می شود، و نه تنها جرأت و تکبّر آنان را نمی افزاید، بلکه حیا، شرم، انفعال و خضوع آنان را در برابر خداوند بیشتر می کند.

ثانیاً: ولایت و ایمان که از وحدانیّت خداوند آغاز می شود و تا انتهای آن را در بر می گیرد، از برترین و محبوب ترین امور نزد خداوند سبحان است، پس تبعاً و قطعاً خداوند نسبت به دارنده آن به هر نحوی که تصوّر شود، اهتمام دارد تا بندگان به سوی آن رغبت کنند؛ در برابر کفر، شرک و بی ایمانی از ناخوشایندترین امور نزد

ص: 130

خداوند می باشند؛ همانگونه که در برخی از دعاهایی که از اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ رسیده به آن اشاره شده است(1).

ثالثاً: همانطور که پیش از این بیان شد، ابتلائاتی که برای گنهکاران موالی و مؤمن در دنیا (در حالت عادّی و یا در وقت جان دادن)، در برزخ، در مواقف و ایستگاه های قیامت و یا ورود موقّتی به آتش جهنّم به وجود می آید، ابتلائات ساده و کمی نیستند و هر کسی تحمّل آنها را ندارد، و همین شکیباییها در برابر این ابتلائات از سختی ها و دشواریهای مؤمن است.

گر بدانی پشت سرها چیستت

فرصت خاراندن سر نیستت

ص: 131


1- _ مثل مناجاتی که از حضرت امیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ، و نیز دعایی که از امام کاظم عَلَیهِ السَّلامُ روایت شده است: «أللَّهُمَّ إِنِّی أطَعْتُکَ فِی أحَبِّ الأشْیَاءِ إِلَیْکَ وَهُوَ التَّوْحِیدُ وَلَمْ أعْصِکَ فِی أبْغَضِ الأشْیَاءِ إِلَیْکَ وَ هُوَ الْکُفْرُ»؛ مصباح کفعمی: 350 و 291.

گرچه تمامی این دشواریها، به اندازه عذاب کفّار نخواهد بود، به ویژه جاودانه در آتش بودن، که از چنین عقابی به خداوند پناه می بریم.

بر هر متفطّن و تیزبینی آشکار است که منظور از «ایمان» و «مؤمن» که در لسان وحی و کلمات اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ به کار رفته، ایمان کامل است؛ چرا که کسانی که ایمان کامل ندارند و به برخی از مصادیق ایمان کافر هستند، در زمره کفار شمرده شده اند؛ خداوند متعال می فرماید: (إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللهِ وَرُسُلِهِ وَیُرِیدُونَ أنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللهِ وَرُسُلِهِ وَیَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَیُرِیدُونَ أنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلاً اُولئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ حَقّاً وَأعْتَدْنَا لِلْکَافِرِینَ عَذَاباً مُهِیناً(1): کسانی که به خدا و پیامبرانش کفر می ورزند، و می خواهند میان خدا و پیامبران او جدایی اندازند، و می گویند: «ما به بعضی ایمان داریم و بعضی را انکار می کنیم» و می خواهند میان این [دو] راهی برای

ص: 132


1- _ سوره نسا / آیه 150.

خود اختیار کنند، آنان در حقیقت کافرند و ما برای کافران عذابی خفّت آور آماده کرده ایم) و نیز می فرماید: (أفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَتَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلاَّ خِزْیٌ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَیَوْمَ الْقِیامَهِ یُرَدُّونَ إِلی أشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ(1): آیا شما به پاره ای از کتاب [تورات] ایمان می آورید، و به پاره ای کفر می ورزید؟ پس جزای هر کس از شما که چنین کند، جز خواری در زندگی دنیا چیزی نخواهد بود، و روز رستاخیز ایشان را به سخت ترین عذابها باز برند، و خداوند از آنچه می کنید غافل نیست) در حالی که منظور از کمال ایمان، ایمان کسی است که نسبت به توحید، عدل، معاد، نبوّت و امامت ولایت و ایمان داشته باشد، و مقصود حقیقی از (الَّذینَ آمَنوا) در این سوره و آیات دیگر، همان افراد کامل الایمان هستند، نه دیگران.

ص: 133


1- _ سوره بقره / آیه 85.

نتیجه: تفاوت میان خسران اهل ایمان و اهل کفر از این جهت روشن شد که خداوند یار و یاور اهل ایمان است، در حالی که نسبت به کفر چنین یاری و نصرتی ندارد.

پاسخ به شبهه ای دیگر

ممکن است بعضی از افراد چنین اشکال کنند که: «عمل بدون ولایت، مانند ولایت بدون عمل است و هر دو در خسران و عذاب مانند هم هستند»، که با توجّه به توضیحاتی که گذشت و خواهد آمد، فرق فاحشی میان این دو می باشد.

پس امید است که مسلمانان، ایمان بیاورند و مؤمنان، ایمان خود را تقویت و کامل کنند. إن شاء الله.

چه کسانی خسران نمی بینند؟

آنچه از این سوره استفاده می شود، پس از قسم خداوند به عصر، این است که تمامی بشر در خسرانند، مگر

ص: 134

کسانی که واجد دو شرط باشند: «ایمان کامل» و «عمل صالح»(1).

شرط «عمل صالح» اعمّ از آن است که مانند معصومین عَلَیهِمُ السَّلامُ هیچگونه عمل غیر صالحی نداشته باشد، یا اعمال صالحه ایشان بر اعمال غیر صالحه بچربد، و اگر اعمال صالح و غیر صالح مساوی بود باز هم مشمول فضل خداوندی خواهد بود و همه این اقسام بدون شکّ در «زندگی خوش» هستند.

امّا کسانی که هیچ کدام از دو شرط را واجد نیستند، بدیهی است که در خسران خواهند بود و «جایگاهش در قعر هاویه» است، و نیز کسی که واجد یکی از آن دو می باشد؛ زیرا همه آنان، هر دو شرط را واجد نبوده اند،

ص: 135


1- _ باید دانست که همین جمع از حدیث منسوب به سیّد الشّهدا عَلَیهِ السَّلامُ: «إنّ الحیاه عقیده وجهاد» اراده شده است؛ زیرا منظور از «عقیده» در این حدیث، ایمان است، و منظور از «جهاد» اعمال صالحی است که تنها با جهاد اکبر محقّق می شود.

پس کسی که دارای عمل صالحی است که فقط در دین و آیین خودش پسندیده شمرده می شود امّا در شریعت مقدّسه اسلامی و سایر امّتها و ادیان، پسندیده نیست، باز هم در خسران خواهد بود؛ پس گمان نشود که کلام خداوند که می فرماید: (فَأمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَهُوَ فِی عِیشَهٍ رَاضِیَهٍ(1): پس عمل هر کس را در میزان حقّ، وزنی باشد، او در بهشت به آسایش و زندگانی خوش خواهد بود) برای هر گونه عمل صالح است ولو منهای ایمان باشد؛ زیرا کسی که یکی از شروط را ندارد مانند کسی است که هر دو را ندارد؛ زیرا هر دو در کنار هم در کلام خداوند آمده است.

همانطور که اشاره شد، عمل صالحش _ گر چه فقط در مذهب خودش پسندیده باشد _ بی اجر نخواهد بود، و از آنجایی که به جهت کفر و یا شرک در آخرت نصیبی ندارد، در همین دنیا و با همان امدادهای غیبی جزایش

ص: 136


1- _ سوره قارعه / آیه 6 و 7.

داده می شود، و پاداش وی به آخرت موکول نمی شود، مگر عمل صالحی که دارای اهمّیّت فراوانی باشد؛ مانند عدالت یا سخاوت که در آخرت هم به نحوی پذیرفته می شود، بدین نحو که عذابش در آخرت دفع شود و یا از عذاب دردناک جهنّم وی، کمتر شود؛ چنانکه از پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ نقل شده است که به عدیّ بن حاتم _ فرزند حاتم طایی _ فرمود: «از پدرت عذاب شدید دفع شده است؛ زیرا سخاوتمند بود»(1).

همچنین از عمّار ساباطی، درباره انوشیروان که عدالت نسبی داشت، نقل شده است که امیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ به مداین تشریف فرما شدند و به زیر ایوان کسری آمدند ... سپس به جمجه ای پوسیده نگاه کردند، به یارانش فرمودند: این جمجمه را بیاورید. سپس به سوی ایوان آمده و در آنجا نشستند، پس طشتی از آب طلب کردند و به مردی که جمجمه را آورد فرمودند: جمجمه را

ص: 137


1- _ بحار الانوار/ 68/ 354/ ذح 16.

درون طشت بیفکن. سپس خطاب به جمجمه فرمودند: ای جمجمه! تو را قسم می دهم که خبر دهی از این که من که هستم و تو که هستی؟ جمجمه به زبان شیوا گفت: تو امیر المؤمنین و سیّد وصیّین و امام متّقین هستی، و من بنده خدا و پسر کنیز خدا کسری انوشیروان هستم. امیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ به او فرمودند: سرگذشتت چیست؟ گفت: یا امیر المؤمنین! من پادشاهی عادل بودم که بر رعایا مهربانی و رحم داشتم، ستم کردن را خشنود نمی داشتم، ولی با این همه، من بر دین مجوس بودم. در حالی که در زمان پادشاهی من، محمّد صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ متولّد شد و به خاطر این ولادت، بیست و سه کنگره از کنگره های کاخ من در شب ولادت آن حضرت ریخت. پس تمام انگیزه ام را مصروف داشتم تا به او ایمان بیاورم؛ چرا که بسیار پیرامون شرافت، فضیلت، رتبه و عزّت او در آسمانها و زمین شنیده بودم، همچنین از شرافت اهل بیتش عَلَیهِمُ السَّلامُ، امّا (امور) پادشاهی مرا مشغول و غافل ساخت. افسوس که چه نعمت و

ص: 138

جایگاهی _ به خاطر ایمان نیاوردنم _ از کفم رفت. حال من به خاطر نداشتن ایمان به پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ از بهشت محروم هستم، امّا با همین کفر، خداوند مرا به برکت عدل و انصافی که در میان مردمانم داشتم، از عذاب آتش رها ساخت. من در آتش هستم، ولی آتش بر من حرام شده است. چه بسیار افسوس و حسرت! اگر ایمان می آوردم با تو بودم ای بزرگ خاندان محمّد صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ و ای امیر امّت او! ...(1).

همچنین در حقّ ابو لهب روایت شده است که نخستین کسی که پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ را شیر داد، ثویبه با همان شیر پسرش «مسروح» بود، چند روز پیش از آن که حلیمه دایه پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ شود. ثویبه کیست؟ ثویبه کنیز آزاد شده ابو لهب بود؛ ابو لهب هنگامی که ثویبه بشارت به دنیا آمدن پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ را به او داد، او را آزاد کرد. ثویبه خدمت پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ می

ص: 139


1- _ بحار الانوار/ 41/ 213/ ح 27.

رسید و هم پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ و هم حضرت خدیجه عَلَیهَا السَّلامُ او را اکرام می کردند. هنگامی که ابو لهب از دنیا رفت، برادرش عبّاس او را یک سال پس از مرگش در خواب دید و در خواب از او پرسید: وضع تو چگونه است؟ گفت در آتشم(1)، امّا روزهای دوشنبه عذاب من کم می شود، و مقداری آب از میان دو انگشت شصت و سبّابه ام تناول می کنم؛ و این تخفیف عذاب، به خاطر آزاد کردن ثویبه است زمانی که به دنیا آمدن پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ را به من خبر داد و نیز به خاطر شیر دادن ثویبه به پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ»(2).

و شاید بتوان برخی از دانشمندان مانند ادیسون که نیروی برق را کشف کرد، از این دسته به شمار آورد، البتّه این در صورتی است که قصد آنها از اکتشافات و اختراعات، خدمت به خلق خداوند باشد که این خود یک قصد الهی است؛ امّا سایر اهداف مانند رسیدن به

ص: 140


1- _ یعنی در جهان برزخ که قیامت نیز به آن قیاس می شود.
2- _ سفینه البحار/ 1/ 523.

مال و شهرت و مانند آن، واضح است که پاداشی نخواهد داشت.

تا اینجا حال کسانی بود که عمل صالح داشتند، ولی از ایمان کامل بی بهره بودند. در مقابل، کسانی که دارای ایمان کامل هستند، امّا عمل صالح آنها زیر حدّ تساوی قرار دارد، باز هم در خسران هستند، امّا تمام و یا بیشتر زیانکاری آنها در همین دنیا با نصرت الهی که به انحای مختلف صورت می گیرد و مواردی از آن پیشتر ذکر شد، جبران می شود؛ زیرا مشیّت خداوندی بر این است که مؤمن کامل را با هر گونه پاک کننده ای در دنیا پاک و طاهر کند و ابتلائات گوناگون بر سر راه او قرار دهد تا او در آتش جهنّم جاودانه نماند، بلکه پاداش اعمال صالحه مؤمنین اگر چه کم باشد، همچون پاداش ایمانشان جاودانگی در بهشت است. این در حالی است که کافر چون هیچ بهره ای در آخرت ندارد، جزای عمل نیکش را در این دنیا دریافت می کند، و خداوند سزای

ص: 141

کفر، شرک و ارتدادش(1)

را جاودانگی در آتش قرار داده است؛ این تفاوت در رفتار خداوند با مؤمن و کافر، به خاطر شرافت ایمان و نحوست کفر و طغیان است. البتّه که هر دو در مصداق زیانکاری خسران مشترک هستند و هر دو خاسرند، امّا خسران مؤمن کجا و خسران کافر کجا!؟ کافری که حتّی اعمال صالحِ خاصّی مانند عدالت و سخاوت دارد باز هم از جهنّم خارج نمی شود و تنها عذابش کم می شود، امّا مؤمن پس از چشیدن عذاب موقّتی، در بهشت جاودانه خواهد ماند.

مؤمنان بی عمل با عاملان بی ولا

هر دو در خُسرند، امّا این کجا و آن کجا

ص: 142


1- _ و همچنین سزای عمل نکردن به فروع دین؛ زیرا کفّار همانگونه که به اصول دین مکلّفند به فروع دین و امور عبادی دین نیز مکلّفند. و از آنجایی که امر شارع را امتثال نکرده اند، و اصلاً امتثال با کفر آنها محقّق نمی شود، لذا اضافه بر کفر و گناهانشان به خاطر ترک فروع عبادی دین نیز عقاب می شوند.

مؤمنانی که بار گناهان سنگینی دارند، در آتش جاودانی نیستند

اگر اشکال شود: چگونه مؤمن کامل، با آن که اعمال صالحش کم است، در آتش جهنّم جاودانه نمی ماند، در حالی که خداوند می فرماید: (وَأمّا مَن خَفَّت مَوازینُهُ فَاُمُّهُ هاوِیَهٌ(1): و عمل هر کس بی قدر و سبک وزن باشد، جایگاهش در قعر هاویه (جهنّم) است) و این اطلاق قول خداوند باید شامل حال مؤمن نیز باشد؟! بدین معنا که هر کس ترازوی اعمال صالحش سبک باشد، در عذاب جهنّم است، ودر این آیه میان کافر و مؤمن فرقی نیست.

در پاسخ می گوییم: درست است که آیه مطلق است، ولی همان طور که بیان شد، شرافت ایمان کامل و یاری رساندن خداوند سبحان، او را از تاریکیهای سرکشی و گناه به نور اطاعت و پیروی راهنمایی می کند، این

ص: 143


1- _ سوره قارعه / آیه 8 و 9.

راهنمایی با توفیق دادن از سوی خداوند به توبه نصوح و یا توسّلات به حضرات اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ و یا طلب شفاعت از محضر آن بزرگان و مانند آن صورت می گیرد که همه این امور، گناهان مؤمن را از بین می برد به طوری که گویا گناهی مرتکب نشده است، یا این که او را با ابتلائات سنگین مثل بیماری، سختی جان کندن و غیر آن در دنیا، و یا با دشواریهای برزخ در عالم برزخ، و یا با سختگیری در مواقف قیامت او را تطهیر می کند تا در آتش جاودانه نماند.

آری، برخی از مؤمنان، با وجود چنین ابتلائاتی، باز هم گناهانشان پاک و بخشیده نمی شود؛ چنین کسانی چند صباحی را در جهنّم خواهند ماند تا زنگار گناه با آتش جهنّم از وجودشان زدوده شود و سپس به شفاعت پیامبر

ص: 144

صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ از جهنّم خارج شوند(1)،

و این دخول در آتش برای جرم گیری(2)

و موقّتی می باشد.

امّا کسی که از ایمان کامل محروم است در جهنّم باقی می ماند، و سزای عمل صالحش را _ اگرچه زیاد هم

ص: 145


1- _ بحار الانوار/ 8/ 360/ ح 29 _ 33.
2- _ بعید نیست که این جِرم گیری در آتش گنهکاران حقّ النّاسی اهل ایمان را شامل شود؛ وگرنه عفو الهی عامّ به لحاظ وجود نیازمندان فراوان در مواقف قیامت بیشمار خواهد بود؛ آیت الله والد قُدِّسَ سِرُّهُ نقل می کردند: منبر مرحوم حاج شیخ جعفر شوشتری قُدِّسَ سِرُّهُ مورد علاقه آیت الله حاج شیخ عبدالکریم قُدِّسَ سِرُّهُ مؤسّس حوزه علمیّه قم بود. ایشان در یکی از منبرهای شیخ حضور نداشتند، لذا از حاضرین در آن منبر پرسیدند: شیخ جعفر در منبر امروز چه فرمود؟ گفتند: عدّه ای از کسبه و تجّار اهل ایمان قبل از منبر از ایشان خواستند که در آن منبر قدری درباره «بشارت» سخن بگویند. شیخ جعفر نیز چنین بیان فرمود: «روش پروردگار عالمیان آن است که هر چیزی که خلایق بیشتر نیاز داشته باشند، آن را فراوانتر بفرماید. مثلاً چون به آب بیشتر از نان نیاز دارند، آب را فراوانتر از نان فرموده، و چون به هوا بیشتر از آب نیاز دارند، هوا را فراوانتر از آب فرموده است. روی این حساب در روز قیامت که همه و همه اهل ایمان از وضیع و رفیع حتّی اولیا و انبیا عَلَیهِمُ السَّلامُ به عفو الهی نیازمندند، آیا می توان گفت که در آن روز عفو الهی جهت آن همه نیازمند بسیار نیست، یا اینکه باید گفت: فراوان است»؟

باشد _ در همین دنیا دریافت می کند؛ و این بدین دلیل است که در آخرت نصیبی ندارد، و از طرفی خداوند متعال وعده داده است که عملی از خلایق را ضایع نمی کند، حتّی اگر این عمل از کفار صادر شده باشد، از این رو با دادن پاداش در دنیا عمل آنان را جبران می کند(1).

کافر بهره ای از بهشت ندارد

اگر اشکال شود: چگونه کافر، مشرک و مرتدّی که اعمال صالح بسیاری در طول زندگانی خود انجام داده اند، در آتش عذاب الهی می باشند، در حالی که این قول خداوند که می فرماید: «پس عمل هر کس را در میزان

ص: 146


1- _ یکی از چیزهایی که بر این مطلب دلالت می کند این آیه شریفه است: (قُلْ إِنَّما أنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ أنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلا یُشْرِکْ بِعِبادَهِ رَبِّهِ أحَداً)؛ (سوره کهف / آیه 110)؛ زیرا منظور از ملاقات پروردگار در این آیه همان پاداش بهشت است؛ همانگونه که منظور از شرک در این آیه همان کفر است، بلکه می توان گفت که این آیه مبارکه تعبیر دیگری از مضمون سوره عصر می باشد.

حق وزنی باشد، او در بهشت به آسایش و زندگانی خوش خواهد بود»، آنان را نیز شامل می شود و لازمه اش این است که آنان نیز در «زندگی خوش» که همان بهشت موعود است، باشند؟

پاسخ گفته می شود:

اوّلاً: کلام خداوند که فرموده: «سنجیده هایش سنگین برآید»(1)،

مقسم برای مؤمن و کافر هر دو نیست، بلکه این خصوصیّت، مختصّ به مؤمنانی است که ایمان کامل دارند، و کفّار مشمول این آیه نمی شوند؛ زیرا آنان هیچگونه بهره ای در آخرت ندارند؛ همانطور که دلایلش پیش از این آمد، از این رو از ابتدا از مفاد این آیه خارج بوده اند.

ثانیاً: اگر بر فرض کفّار را از ابتدا خارج از شمول این آیه ندانیم، امّا با وجود دلایل و صریح آیاتی که بیان شد

ص: 147


1- _ سوره اعراف / آیه 8، سوره مؤمنون / آیه 102، سوره قارعه / آیه 6.

و باز هم خواهد آمد، از شمول آیه، استثنا شده و خارج خواهند شد.

به این موارد اضافه کنید کلام خداوند متعال را که می فرماید: (وَقَدِمْنَا إِلَی مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُوراً(1): و به هر گونه کاری که کرده اند می پردازیم و آن را [چون] گَردی پراکنده می سازیم)، بدین معنا که در آخرت هیچگونه بهره ای ازا عمالشان برای آنان نخواهد بود، و نیز در جای دیگر از کلام خداوند می خوانیم: (مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أعْمَالُهُمْ کَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عَاصِفٍ لاَ یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلَی شَیْ ءٍ ذلِکَ هُوَ الضَّلاَلُ الْبَعِیدُ(2): کردارهای کسانی که به پروردگار خود کافر شدند، به خاکستری می ماند که بادی تند در روزی طوفانی بر آن بوزد، از آنچه به دست آورده اند هیچ بهره ای نمی توانند بُرد. این است همان گمراهیِ دور و دراز).

ص: 148


1- _ سوره فرقان / آیه 23.
2- _ سوره ابراهیم / آیه 18.

در تأیید مباحث گذشته (که بیان شد کسی که در آخرت خسرانی در پیشگاه الهی ندارد، همانی است که ایمان کامل دارد) روایت بسیار زیبایی از امام صادق عَلَیهِ السَّلامُ است که آثار درستی از آن هویداست و رایحه صداقت از آن استشمام می شود:

محمّد بن سلیمان از پدرش(1)

روایت می کند که گفت:

«روزی در محضر امام صادق عَلَیهِ السَّلامُ بودم که ابو بصیر(2) نفس زنان وارد شد و چون در جای خود قرار گرفت، حضرت به او فرمود: ای ابا محمّد! این نفس

ص: 149


1- _ ظاهراً منظور سلیمان بن عبد الله دیلمی از اصحاب امام صادق عَلَیهِ السَّلامُ می باشد که پسرش محمّد بن سلیمان از او روایت نقل می کند؛ معجم رجال الحدیث/9/300 و301.
2- _ ظاهراً لیث بختری منظور است؛ چنانکه در رجال نجاشی: 321 آمده است: «لیث بن بختری مرادی مکنّی به ابومحمّد است، و گفته شده که او ابوبصیر اصغر است. از امام باقر و امام صادق عَلَیهِمَا السَّلامُ روایت نقل می کند. کتابی دارد که جماعتی کتاب او را روایت کرده اند». صاحب تنقیح المقال وثاقت او را ثابت کرده است؛ تنقیح المقال/ج 2/ باب «لیث».

زدنت از چیست؟ ابو بصیر: قربانت ای فرزند رسول خدا! سالمند شده ام و استخوانم باریک گشته و مرگم نزدیک شده است، با این همه نمی دانم وضعم در آخرت چگونه است؟ امام: ای ابا محمّد! چون تویی چنین می گویی؟ ابو بصیر: چرا چنین نگویم قربانت گردم!؟ امام: ای ابا محمّد! مگر نمی دانی که خداوند متعال جوانان شما را گرامی داشته است، و از پیران شما حیا دارد؟ ابو بصیر: قربانت! چگونه جوانان را گرامی می دارد و از پیران حیا می کند؟

امام: خدا جوانان را گرامی داشته از اینکه عذابشان کند، و از پیران حیا می کند که از آنها حساب بکشد. ابو بصیر: قربانت! آیا این مقام ویژه ما (شیعیان) است، یا برای عموم اهل توحید و یکتاپرستان است؟ امام: نه، به خدا سوگند مخصوص شماست، نه همه مردم.

خصوصیّتی که امام عَلَیهِ السَّلامُ بیان می دارند که به خاطر آن خداوند جوانان را به عذاب نکردن گرامی داشته و از

ص: 150

حساب رسی پیران حیا کرده است، همان برکت ایمان کامل است؛ شاهد این مطلب، سؤال راوی پیرامون شمول این خصوصیّت است که آیا این خصوصیّت تنها مختصّ شیعیان است، یا تمام کسانی را که موحّد هستند نیز شامل می شود؟ با پاسخ امام مبنی بر این که تنها مختصّ شما شیعیان است روشن می شود که این خصوصیّت تنها برای کسانی است که از ایمان کامل بهره می برند، و شاید بتوان گفت که اگر بر شخصی شیعه صدق کند، ولی ایمانش به نحوی ناقص باشد نیز از دایره شمول این روایت و چنین صفاتی خارج خواهد بود.

ابوبصیر: قربانت! اینان به ما لقبی داده اند که پشت ما از آن شکسته و دلهای از آن ما مرده است، و زمامداران و والیان به خاطر همین لقب روی حدیثی که فقهای آنها برایشان روایت می کنند خون ما را حلال می شمرند. امام:

ص: 151

مقصودت لقب «رافضی»(1) است؟ ابو بصیر: آری. امام: نه، به خدا سوگند اینان شما را بدین نام نخواندند، بلکه خدا شما را بدان نامیده است. ای ابا محمّد! آیا ندانی که هفتاد نفر از بنی اسرائیل چون گمراهی فرعون و قومش را دیدند آنها را واگذاردند و به موسی عَلَیهِ السَّلامُ که او را در هدایت دیدند پیوستند، و آنها را در لشکر موسی عَلَیهِ السَّلامُ «رافضی» نامیدند، چون فرعون را واگذاردند، و آنها در میان لشکر موسی عَلَیهِ السَّلامُ از همه در عبادت کوشاتر و نسبت به دوستی موسی و هارون عَلَیهِمَا السَّلامُ و فرزندانشان از همگی محکمتر بودند، پس خدای عَزَّ وَجَلَّ به موسی عَلَیهِ السَّلامُ وحی فرمود: این نام را در تورات برای آنها ثبت کن؛ زیرا من آنها را به این نام نامیده ام و این نام را بدانها عطا کرده ام، موسی عَلَیهِ السَّلامُ آن نام را برای آنها ثبت فرمود، و پس از آن، خداوند این نام را برای شما ذخیره کرد تا آن را به شما عطا فرمود.

ص: 152


1- _ رافضی به معنای ترک کننده و واگذارنده است.

در این فقره از روایت امام عَلَیهِ السَّلامُ به بیان دو مطلب می پردازند: یکی وجه تسمیه «رافضه» که لقبی است که اهل سنّت بر شیعیان گذاشته اند و همان را مستمسکی برای مباح کردن خون شیعه قرار داده اند؛ و دیگری بیان این مطلب که تمامی مؤمنان عالم در هر ملّت و آیینی، به نوعی از غیر مؤمنان، رفض و دوری جسته اند.

امّا نکته اوّل در معنای «رافضه» است، شاید اصلی ترین علّت نامیدن شیعیان به «رافضه» توسّط اهل سنّت به خاطر تبرّی شیعیان نسبت به خلفای غاصب و جور باشد؛ از این رو یکی از اساس ایمان که تبرّی از دشمنان است در شیعیان متجلّی می شود، و به همین علّت از سایر مذاهب اسلامی تمایز می یابند، و چون تبرّی از ارکان رکین اعتقادات اسلامی است، پس شخصی که بخواهد ایمان کامل را به دست بیاورد، باید تبرّی از دشمنان را نیز در دستور کار خود قرار دهد.

ص: 153

امّا نکته دوّم؛ امام عَلَیهِ السَّلامُ با بیان نمونه هایی از مؤمنین در سایر ملّت ها و ادیان بیان می کنند که تمام کسانی که در هر زمان و هر شرایطی می خواستند ایمان خود را کامل نگاه دارند، به نوعی از سایر مردم (که چنین ایمان کاملی را واجد نبوده اند) فاصله گرفتند، و به همین علّت است که مؤمنان حقیقی و دارندگان ایمان کامل همیشه در طول تاریخ نادر بوده اند، و نیز مورد حسادت، تهمت، اذیّت، آزار، افترا و شکنجه سایر مذاهب قرار می گرفتند.

لذا امام عَلَیهِ السَّلامُ در بیان معنای واقعی «رفض» چنین می فرمایند: ای ابا محمّد! اینان خوبی را واگذاردند، و شما شرّ را واگذاردید، مردم به دسته های مختلفی پراکنده شدند و به شعبه های زیادی منقسم شدند، و شما در شعبه خاندان پیامبرتان درآمدید(1)

و بدان راهی که آنان رفتند شما هم بدان راه رفتید، و همان را که خدا برای

ص: 154


1- _ چنانکه به طور مستفیض، بلکه متواتر وارد شده است: «إنّ مَثَلَ أهلِ بَیتی فیکُم مَثَلُ سَفینَه نوحٍ، مَن رَکِبَها نَجَی، ومَن تَخَلَّفَ عَنها غَرِقَ»؛ بحار الانوار/ 23/ 105/ ح 3، و 23/ 119/ ح 38 و 40 _ 45 و 48 _ 53.

شما انتخاب فرمود برگزیدید، و همان را که خدا خواست خواستید، مژده باد بر شما، و باز هم مژده باد بر شما؛ چه به خدا سوگند شمایید مورد رحمت حق که هر کاری از نیکوکارتان پذیرفته شود، و از بدکارتان گذشت شود، هر که روز قیامت بدون آن عقیده ای که شما دارید به پیشگاه خدای عَزَّ وَجَلَّ بیاید نه کار نیکی از او پذیرفته شود و نه از کاری از کارهای بد او گذشت شود، ای ابا محمّد! آیا خوشحالت کردم؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا!

در این فقره امام عَلَیهِ السَّلامُ به بیان آیاتی از کتاب خداوند می پردازند که حاوی بیان فضایل شیعیان و مؤمنان حقیقی است؛ از آنجایی که تمام آیات و صفات یاد شده تنها برای شیعیان ذکر شده است، روشن می شود که ایمان حقیقی و نعمت های بهشتی منحصر به کسانی است که ایمان کامل را در این دنیا دارا باشند، حتّی اگر شخصی مؤمن خطاب شود، ولی ایمان او به نحوی از انحا کامل نباشد، نمی توان او را مشمول چنین آیات و

ص: 155

فضایلی دانست؛ از این رو امام عَلَیهِ السَّلامُ با ضمیر «کُم: شما» تمام فضایل را به ابو بصیر و کسانی که هم عقیده او هستند، نسبت می دهد، و در همین فقره ذیل آیه 53 سوره زمر بیان می دارد: «به خدا قسم، غیر از شما هیچ کس در این آیه اراده نشده است». همین اختصاص و استثنا توسّط امام عَلَیهِ السَّلامُ بیانگر آن است که چنین فضایلی تنها مختصّ شیعیانی است که دارای ایمان کامل هستند و بس. و چه بسا کسانی که چنین ایمانی ندارند از هیچ یک از فضایل یاد شده بهره و نصیبی نیز نخواهند داشت.

امام: ای ابا محمّد! خدای عَزَّ وَجَلَّ فرشتگانی دارد که گناهان را از دوش شیعیان ما بریزند، همچنانکه باد خزان برگهای درختان را در فصل پاییز بریزد، و این است معنای گفتار خدای عَزَّ وَجَلَّ: «آنان که حامل عرشند و آنها که در گرد آنند به ستایش پروردگارشان تسبیح گویند و

ص: 156

بدو ایمان دارند و برای مؤمنان آمرزش خواهند»(1).

و به خدا سوگند آمرزش خواهی آنان تنها برای شما است، نه برای همه مردم، ای ابا محمّد! آیا خوشحالت کردم؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا!

امام: ای ابا محمّد! همانا خداوند در قرآنش شما را یاد کرده و فرموده است: «از مؤمنان مردانی هستند که وفا کردند به پیمانی که با خدا بسته بودند، برخی از ایشان مدّت خود را به سر برده [و از این جهان رفتند] و برخی چشم به راه [مرگ]ند و به هیچ وجه تغییری نیافته اند»(2). شمایید که وفا کردید بدان پیمانی که خدا در مورد ولایت ما از شما گرفته بود، و شمایید که دیگری را به جای ما نگرفتید، و اگر چنین نمی کردید خداوند شما را سرزنش کرده در آنجا که می فرماید: «بیشتر آنها را به پیمانی پای بند نیافتیم، و بیشترشان را فاسق و بدکار

ص: 157


1- _ سوره مؤمن / آیه 7.
2- _ سوره احزاب / آیه 23.

یافتیم»(1).

ای ابا محمّد! خوشحالت کردم؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا. امام: ای ابا محمّد! خدا شما را در قرآن خود یاد کرده که می فرماید: «برادرانی هستند در روی تختها روبروی همدیگر ...»(2).

به خدا سوگند جز شما را به این سخن قصد نکرده است. آیا خوشحالت کردم ای ابا محمّد!؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا. امام: «در آن روز دوستان دشمن همدیگرند، به جز پرهیزکاران ...»(3).

به خدا سوگند کس دیگری را جز شما به این سخن قصد نفرموده است. ای ابا محمّد! خوشحالت کردم؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا. امام: ای ابا محمّد! همانا خدای عَزَّ وَجَلَّ ما و شیعیان و دشمنانمان را در یک آیه از قرآن خود یاد فرموده است؛ آنجا که می فرماید: «آیا یکسانند آنانی که می دانند و آنانی که نمی دانند؟ جز

ص: 158


1- _ سوره اعراف / آیه 102.
2- _ سوره حجر / آیه 47.
3- _ سوره زخرف / آیه 67.

این نیست که صاحبان خرد اندرز می گیرند»(1).

و ماییم آنان که می دانند، و دشمنان مایند آنان که نمی دانند، و صاحبان خرد شیعیان مایند، ای ابا محمّد! خوشحالت کردم؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا.

امام: ای ابا محمّد! به خدا سوگند خدای عَزَّ وَجَلَّ ذیل هیچ یک از اوصیای پیمبران و پیروانشان را جدا نکرده است، جز امیر مؤمنان علی عَلَیهِ السَّلامُ و شیعیانش را که در قرآنش می فرماید و گفته اش حقّ است: «روزی که دوستی برای دوست خود کاری انجام ندهد، و آنها یاری نشوند، جز آن کس که خدایش رحم کند ...»(2). و مقصود خداوند از این آیه علی عَلَیهِ السَّلامُ و شیعیان اویند. ای ابا محمّد! آیا خوشحالت کردم؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا. امام: ای ابا محمّد! همانا خدای متعال شما را در قرآن یاد کرده است؛ آنجا که می فرماید: «ای بندگان من

ص: 159


1- _ سوره زمر / آیه 9.
2- _ سوره دخان / آیه 42.

که در باره خویش زیاده روی کرده اید! از رحمت خدا نومید نشوید که به راستی خدا همه گناهان را می آمرزد، و همانا او آمرزنده و مهربان است»(1).

به خدا سوگند از این سخن جز شما، دیگری منظورش نبوده است. آیا خوشحالت کردم ای ابا محمّد!؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا. امام: ای ابا محمّد! همانا خدا شما را در قرآن خود ذکر کرده است که فرمود: «(ای شیطان!) به راستی که تو را بر بندگان [خاصّ] من تسلّطی نیست»(2).

به خدا سوگند از این سخن جز امامان و شیعیانشان را قصد نداشته است. آیا خوشحالت کردم ای ابا محمّد؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا. امام: ای ابا محمّد! همانا خدا شما را در قرآن خود یاد کرده است که می فرماید: «آنان همدم کسانی هستند که خدا نعمتشان داده از پیمبران و راستی پیشگان و شهیدان و شایستگان، و چه نیکو

ص: 160


1- _ سوره زمر / آیه 53.
2- _ سوره حجر / آیه 42، و سوره اسرا / آیه 65.

رفیقانی هستند!»(1).

در این آیه مقصود از پیمبران، رسول خدا صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ است، و راستی پیشگان و شهیدان ماییم. و شایستگان شمایید، پس نامور شوید به شایستگی و صلاح همچنانکه خدای عَزَّ وَجَلَّ شما را چنین نامیده است. ای ابا محمّد! آیا خوشحالت کردم؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا.

امام: ای ابا محمّد! همانا خدا شما را یاد کرده است؛ در آنجا که از زبان دشمن شما در دوزخ چنین حکایت می کند: «و گویند چرا ما نمی بینیم مردانی را که از اشرار می شمردیم و تمسخرشان می کردیم، یا شاید دیدگان [از دیدنشان] خیره شده است»(2)؟

به خدا سوگند مقصود و منظور از این آیه کسی جز شما نیست؛ چه شما در نزد مردم این جهان اشرار محسوب شده اید. به خدا سوگند هنگامی که شما در ناز و نعمت خواهید بود، آنان در

ص: 161


1- _ سوره نسا / آیه 69.
2- _ سوره ص / آیه 62.

دوزخ سراغ شما را می گیرند. ای ابا محمّد! آیا خوشحالت کردم؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا.

همانطور که روشن است امام عَلَیهِ السَّلامُ صفات متعدّدی را از قرآن کریم به شیعیان نسبت می دهند و این صفات را تنها مختصّ شیعیان یاد می کنند؛ از این رو طبق تحلیلی که تا بدین جا شده است، علّت انتساب و اختصاص این صفات به شیعیان تنها به خاطر ایمان کامل آنان می باشد؛ بر همین مبنا صفاتی چون «متّقین»، «اولو الألباب»، «عباد الله»، «صالحین» و مانند آن تنها مختصّ شیعیان است، و اطلاق آن بر غیر شیعیان طبق حدیث صریح امام صادق عَلَیهِ السَّلامُ جایز نخواهد بود.

امام: ای ابا محمّد! [این قدر بدان که] آیه ای نیست که به بهشت رهبری کند و بهشتیان را به خیر یاد کند، جز آن که در باره ما و شیعیان ما نازل شده است(1)،

و آیه ای

ص: 162


1- _ این فرموده امام و غیر آن درباره مقام و منزلت شیعیان جای تعجّب نیست، زیرا شیعیان در امر توحید و ایمان کاملند و به تبعیض در ایمان دچار نیستند تا به کفر محکوم باشند و مصداق آیات زیر واقع شوند: (أفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتَابِ وَتَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ ... فَما جَزاءُ مَن یَفعَلُ ذلِکَ مِنکُم إلاَّ خِزیٌ ... الآیه) (سوره بقره / آیه 85) و (إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ ... وَیَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَکْفُرُ بِبَعْضٍ ... اُولئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ حَقّاً) (سوره نسا / آیه 150 و151).

نیست که به سوی دوزخ سوق دهد و اهل آن را به بدی یاد کند، جز آن که در باره دشمن ما و مخالف با ما نازل شده است. آیا خوشحالت کردم ای ابا محمّد!؟ ابو بصیر: قربانت! برایم بیفزا. امام: کسی بر کیش ابراهیم نیست، جز ما و شیعیان ما، و سایر مردم از آن برکنارند. ای ابا محمّد! آیا خوشحالت کردم؟ و در روایتی است که ابو بصیر گفت: مرا بس است»(1).

شاید اگر ابو بصیر باز هم «زِدنی: برایم بیفزا» می گفت، امام این آیه شریفه را تلاوت می فرمود: (اللهُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنوا ... الآیه: خداوند سرور کسانی است که ایمان آورده اند)؛ زیرا _ همانطور که گذشت _ منظور از ایمان

ص: 163


1- _ کافی/ 8/ 33/ ح 6.

در اینجا، ایمان کاملی است که تنها موالیان و دوستداران اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ دارای آن می باشند.

شیخ طوسی در کتاب امالی آورده است که ابومحمّد فحّام از عموی پدرش نقل کرده است که گفت: «سماعه بن مهران بر امام صادق عَلَیهِ السَّلامُ وارد شد، حضرت به او فرمود: ای سماعه! نزد مردم چه کسی بدترین مردم است؟ سماعه گفت: ما ای فرزند رسول خدا! سماعه گفت: دیدم امام خشمگین شده و گونه هایش سرخ شد، در حالی که تکیه زده بود، صاف نشست و فرمود: ای سماعه! بدترین مردم در نزد مردم کیست؟ گفتم: ای فرزند پیامبر خدا! من به شما دروغ نگفتم، ما بدترین مردم در نزد مردم هستیم؛ چون ما را کافر و رافضی می نامند. سماعه می گوید: امام عَلَیهِ السَّلامُ به من نگاهی کرد سپس فرمود: چه حالی خواهی داشت زمانی که شما را به بهشت برده، و آنان را به جهنّم می برند؟ پس به شما نگاه می کنند و می گویند: ما را چه شده است که انسانهایی را که بد می دانستیم نمی بینیم؟ ای سماعه بن

ص: 164

مهران! کسی که از شما بد کند، روز قیامت با پای خود به نزد خدا برای شفاعت از او می رویم، و شفاعت می کنیم و شفاعت ما پذیرفته می شود. سوگند به خدا ده تن از شما به دوزخ نمی رود، سوگند به خدا پنج تن از شما به دوزخ نمی رود، سوگند به خدا سه تن از شما به دوزخ نمی رود، سوگند به خدا یک نفر از شما به دوزخ نمی رود! پس برای گرفتن درجه های بهتر با هم رقابت کنید و دشمنانتان را با ورع غمگین و افسرده سازید»(1).

چگونگی پاداش عمل صالح کافر، و نیز مراد از حبط

اگر اشکال شود: چگونه کفّار پاداش اعمال صالح خود را می بینند، در حالی که در آیات فراوانی، سخن از حبط و نابود شدن اعمال به وسیله شرک، کفر و ارتداد آمده است؛ مانند آیه شریفه (وَمَن یَکفُر بِالإیمانِ فَقَد حَبِطَ

ص: 165


1- _ امالی شیخ طوسی: 295.

عَمَلُهُ(1): و هر کس در ایمان خود کفر بورزد، قطعاً عملش تباه شده است) و نیز آیه شریفه (وَلَو أشرَکُوا لَحَبِطَ عَنهُم ما کانُوا یَعمَلونَ(2): و اگر آنان شرک ورزیده بودند، قطعاً آن چه انجام داده بودند از دستشان می رفت)، و آیات دیگر(3).

نتیجه ای که از این آیات گرفته می شود این است که تمامی اعمال صالح حبط و نابود می شود، و فرقی نیست بین این که این اعمال را در زمان کفر، شرک

ص: 166


1- _ سوره مائده / آیه 5.
2- _ سوره انعام / آیه 88.
3- _ مانند آیه: (إِنَّ الَّذینَ یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللهِ وَیَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَیَقْتُلُونَ الَّذینَ یَأمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ ألیمٍ اُولئِکَ الَّذینَ حَبِطَتْ أعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَالآخِرَهِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرینَ) (سوره آل عمران / آیه 21 و 22)، و آیه: (وَالَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَلِقاءِ الآخِرَهِ حَبِطَتْ أعْمالُهُمْ هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کانُوا یَعْمَلُونَ) (سوره اعراف / آیه 147)، و آیه: (مَثَلُ الَّذینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أعْمالُهُمْ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فی یَوْمٍ عاصِفٍ لا یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلی شَیْ ءٍ ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعیدُ) (سوره ابراهیم / آیه 18)، و آیه: (وَقَدِمْنا إِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً) (سوره فرقان / آیه 23).

و ارتداد انجام داده باشند، و یا پیش از آن و در حالت ایمان.

پاسخ این است: منظور از حبط این نیست که نه در دنیا پاداش دارند و نه در آخرت؛ چرا که این خلاف عدالت الهی است، به خصوص که خداوند خود به عدالت خود در قبال پاداش دادن به اعمال صالح تصریح فرموده است: (أنِّی لا اُضیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أوْ اُنْثی بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ(1) : من عملِ هیچ صاحب عملی از شما را از مرد یا زن که همه از یکدیگرید، تباه نمی کنم)، پس مراد از حبط اعمال، پاداش نداشتن در آخرت است(2) و این منافات ندارد با این که در دنیا پاداش کارهای او داده شود تا مطابق با عدل الهی باشد؛ و اگر این را قبول

ص: 167


1- _ سوره آل عمران / آیه 195.
2- _ همچنانکه بر این مطلب _ گذشته از آیات ذکر شده _ بعضی از روایات نیز دلالت دارد؛ مراجعه شود به کافی/ 2/ 444/ ح 1 و 3 و 5 و 10 و 11، و معانی الاخبار: 287/ ح 1 و 6.

نکنیم، باید بگوییم که خداوند متعال با این کار خود کسانی را که او را نمی شناسند مورد تفضّل و احسان خود قرار داده است؛ چنانکه در ادعیه از جمله دعای هر روز ماه رجب می خوانیم: «یا مَن یُعطی مَن لَم یَسألهُ وَمَن لَم یَعرِفهُ تَحَنُّناً مِنهُ وَرَحمَهً(1): ای کسی که عطا می کنی از روی مهربانی و عطوفت به کسی که از تو درخواست نکرده و تو را نمی شناسد»، بلکه همین که کافر تنها در دنیا پاداش کار خود را می بیند و در آخرت بی بهره است، مرتبه ای از حبط

محسوب می شود؛ چرا که اعمال صالح اگر پاداشی در آخرت داشته باشند، حبط بر آن صدق نمی کند، گرچه پاداش دنیوی به آن اعمال داده شود؛ چنانکه از دو بیتی منسوب به امیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ نیز فهمیده می شود:

قال المنجّم والطّبیب کلاهما:

لن یحشر الأموات، قلت: إلیهما

ص: 168


1- _ اقبال الاعمال/ 3/ 211.

إن صحّ قولکما فلست بخاسر

إن صحّ قولی فالخسار علیکما(1)

منجّم و طبیب (که عموماً در آن زمان اعتقادی نداشتند) هر دو گفتند: اموات محشور نمی شوند (و قیامتی در کار نیست).

به آنها گفتم: اگر کلام شما صحیح باشد (و قیامتی نباشد) من خسرانی نکرده ام، امّا اگر کلام من صحیح باشد (و قیامتی باشد) تمام خسران بر شماست.

عبارت امام عَلَیهِ السَّلامُ: «اگر کلام شما صحیح باشد (و قیامتی نباشد) من خسرانی نکرده ام» و خود را زیانکار نمی بیند همراه با این فرض است که امام عَلَیهِ السَّلامُ در دنیا اعمال صالحی انجام داده است که پاداش آنها را نگرفته است، و عبارت دیگرش: «امّا اگر کلام من صحیح باشد (و قیامتی باشد) تمام خسران بر شماست» و آنان را

ص: 169


1- _ دیوان امیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ: 396، و بحار الانوار/ 75/ 87.

زیانکار می داند، از این جهت است که آنان هیچ بهره ای در آخرت ندارند. و مراد از منجّم و طبیب در اصطلاح گذشتگان، منکرین خداوند و معاد می باشد.

نتیجه: حبط تنها در صورتی محقّق می شود که پاداش اُخروی از بین برود، و فرقی نمی کند که در دنیا پاداش داده شود و یا داده نشود. و دریافت پاداش دنیوی نیز، نمی تواند مانع از صدق حبط اعمال شود، بلکه عمل با وجود پاداش دنیوی، می تواند حبط و نابود شده تلقّی شود؛ و _ همانطور که اشاره شد _ کافر در همین دنیا پاداش خویش را می بیند تا گمان نشود که خداوند سبحان، به او ظلمی کرده و یا پاداش کار او را ضایع کرده است.

پاسخ به اشکالی محتمل

از آنچه که ذکر شد، اشکالی که از قدیم الایّام به خاطر فاتر رسیده بود، جواب داده می شود.

ص: 170

بیان اشکال: چرا خداوند پاداش اکثر مؤمنان _ غیر از امام و تالی تلو ایشان _ را که اعمال صالح و مقبول دارند، در همین دنیا اصلاً نمی دهد، مگر به مقدار اندک(1)؟ و پاداش اعمال آنها را به همراه پاداش ایمانشان تا آخرت تأخیر می اندازد و جاودانگی در بهشت را پاداش آنها قرار می دهد؟

وجه بر طرف شدن اشکال پوشیده نیست و این که همین تأخیر در پاداش، خود تفضّلی از جانب خداوند بر مؤمنین بوده و مشیّت الهی در مورد مؤمنین چنین قرار گرفته است.

در سالهای گذشته، چنین اشکالی را بر چند تن از اهل حال مطرح کردم و این مطلب را به آن ضمیمه کردم که اگر روال زندگی مؤمن چنین باشد و هیچ پاداش دنیوی برای اعمال صالح خویش نبیند، ممکن است که مأیوس

ص: 171


1- _ مانند بعضی از کرامتهایی که از برخی از مؤمنین به ایمان کامل به ظهور و بروز می رسد.

شود و این مقدّمه ای برای کم شدن اهتمامش به اعمال صالح باشد. هیچ کدام پاسخ قانع کننده ای نداشتند، مگر یکی از آنان که با مصرعی پاسخ داد:

گفتم به کام وصلت خواهم رسید روزی؟

گفتا که نیک بنگر شاید رسیده باشی

در حالی که روشن است که (الإنسانُ عَلَی نَفسِهِ بَصیرَهٌ وَلَو ألقَی مَعاذیرَهُ(1): بلکه انسان خود بر نفس خویشتن بیناست، هر چند دست به عذرتراشی زند) هر آنچه که او در نفس خویش می بیند، عدم وصول به مقصود است.

تأیید این مطلب، اتّفاقی است که در اواخر عمر استاد آیت الله العظمی بروجردی رَحِمَهُ اللهُ روی داد؛ ایشان در بستر خود بودند و پیرامون بستر تعدادی از فضلا و شاگردان ایشان نشسته بودند، ایشان آهی کشیده و فرمودند: «نمی دانم آیا تا کنون، عمل خالصانه و

ص: 172


1- _ سوره قیامت / آیه 14 و 15.

مخلصانه ای برای خداوند انجام داده ام؟» برخی از حضّار با تعجّب گفتند: «شما کارهای صالح بسیاری در طول زندگانی خود انجام داده اید، مانند ساخت مسجد، کتابخانه، تربیت مجتهدین و استنباط و تلاش در احکام دین». ایشان پاسخ دادند: «بله، این ظاهر قضیّه است، ولی از آنچه در روایات در مورد اخلاص آمده رگهای قلب و گردن انسان از ترس به جنبش درمی آید؛ همانا آن بیننده و قضاوت کننده (خداوند) بسیار دقیق و بیناست»(1).

یکی از حضّار گفت: «تحت اشراف شما بود که احادیث اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ با نام «جامع أحادیث الشّیعه» جمع آوری شد.» ایشان سکوت کردند، سپس فرمودند: «امیدوارم به برکت گردآوری احادیث آن بزرگواران، مورد شفاعت آنان واقع شوم».

ص: 173


1- _ اختصاص: 341.

پس ناله و آه استاد می فهماند که عمل قابلی در مدّت عمر خویش برای خود قائل نبوده است، و الاّ نباید در خلوص برخی از اعمال صالحش تردید می کرد.

پس روشن شد: گمان این که «حبط» بدین معناست که کافر هیچگونه پاداشی _ حتّی پاداش دنیوی _ دریافت نکند، گمان باطلی است که مورد قبول کسی نیست.

و نیز روشن شد: حبطی که سبب از بین رفتن پاداش اُخروی می شود، با کفر، شرک و ارتداد محقّق می شود، و این سه به کافر، مشرک و مرتدّ و نیز مؤمنی که _ خدای ناکرده _ در جرگه یکی از این سه مورد درآید اختصاص دارد؛ پس «حبط» از آثار گناهان دیگر محسوب نمی شود. در اینجا اشکالی به ذهن می رسد و آن این که: «حبط» برای برخی از گناهان(1) به طور خاصّ در روایات اهل

ص: 174


1- _ و مانند روایت دیگری از حضرت رسول صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ که فرمود: «لَحَدِیثُ الْبَغْیِ فِی الْمَسْجِدِ یَأکُلُ الْحَسَنَاتِ کَمَا تَأکُلُ الْبَهِیمَهُ الْحَشِیشَ؛ یعنی: همانا صحبت از ظلم کردن در مسجد حسنات را می خورد؛ همانگونه که چهارپا گیاه را می خورد»؛ جامع الاخبار: 70.

بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ موجود است؛ به عنوان مثال: در روایت آمده است: «حسد، حسنات انسان، بلکه ایمانش(1) را می خورد، همانگونه که آتش هیزم را می خورد»(2).

مقتضای این دسته از روایات، حبط ایمان و نابود شدن کارهای خیر مؤمنان، و از بین رفتن پاداش اخروی آنان است، نه کفّار؛ چرا که نابود شدن حسنات غیر مؤمنان، معنا ندارد مگر به نحو سالبه به انتفای موضوع؛ بدین معنا که اعمال کافران به مقتضای کفرشان از قبل حبط و نابود شده بود. پس آنچه از روایاتی مانند روایت حسد اراده شده است، حبط ایمان و کارهای خیر مؤمنان است. اشکال اینجاست که این مطلب چگونه با بحثهای گذشته مبنیّ بر این که اعمال مؤمنانی که ایمان کامل دارند، در آخرت حبط نمی شود، سازگار و قابل جمع است؟

ص: 175


1- _ کافی/ 2/ 306، و 4/ 89.
2- _ کافی/ 8/ 45.

ممکن است چنین پاسخ داده شود: حسد و سایر گناهانی که باعث حبط کارهای خیر می شود، در جایی است که مانعی از تأثیر حسد و مانند آن نباشد؛ به این معنا که حسد در همه جا عمل صالح را نابود می کند، مگر در جایی که مانعی جلوی آن را بگیرد؛ همچنانکه در مورد مؤمنین، ادلّه ای قائم شد که اعمال صالح آنها نابود نمی شود.

به بیان دیگر: به مقتضای برخی از روایات، ایمان و کارهای خیر مومن به سبب ارتکاب برخی معاصی حبط می شود، ولی دلیلی که پیش از این آوردیم، بر عکس آن را اثبات می کرد، پس تا به اینجا اشکال به این نحوه حلّ می شود. بر این جواب حلّی این را بیفزایید که اگر حسنات مؤمن با حسد و مثل آن از بین برود، اصلاً اشکالی وارد نیست؛ زیرا در این هنگام، مؤمن مانند کسی خواهد بود که از ابتدای هیچ حسنه ای نداشته است؛ در این جواب به دقّت تأمّل کنید.

ص: 176

تمامی این جوابها در صورتی است که حبط را در مورد مؤمنین به معنای حقیقی اراده کنیم، در حالی که ممکن است معنای کنایی آن به جهت همان دلایل و شواهد موجود اراده شده باشد؛ منظور از معنای کنایی آن است که واژه «حبط» آورده شده تا درجه بالای بدی این نوع گناهان و نیز شدّت غضب خداوند نسبت به ارتکاب آنها توسّط مؤمن نشان داده شود تا مؤمنین مرتکب چنین گناهانی نشوند.

دنباله ای برای بحث

باید دانسته شود همانگونه که اعمال صالح کفّار، مشرکین و مرتدّین به وسیله کفر، شرک و ارتداد حبط و نابود می شود، در مقابل به مقتضای کلام خداوند: (إنَّ الحَسَناتِ یُذهِبنَ السَّیِّئاتِ(1): همانا خوبیها بدیها را از میان می برد) کارهای خیر مؤمنان کامل، گناهان و کارهای زشت آنان را از بین می برند که این چنین نابود شدنی را

ص: 177


1- _ سوره هود / آیه 114.

از آن جهت که کفّاره گناهان مؤمن می شود، در اصطلاح «تکفیر» گویند. در واقع «تکفیر» از بین رفتن کارهای زشت مؤمنین به سبب انجام کارهای خیر آنهاست؛ همانگونه که «حبط» نابود شدن کارهای خیر کفّار، مشرکین و مرتدّین است.

به هر حال، از ظاهر ادلّه و روایات چنین به دست می آید که کارهای خیر به طور مطلق _ چه کم باشد و چه زیاد _ کارهای زشت انسان را از بین می برد، به گونه ای کارهای زشت به پاک شدن با ابتلائات و امتحانات الهی نیاز ندارند؛ زیرا عمل زشتی باقی نمی ماند که به تکفیر نیاز داشته باشد؛ همچنین از ظاهر آیه شریفه استفاده می شود که منظور از کارهای خیر مؤمنین است که موجب نابودی کارهای زشت آنها می شود، امّا به مقتضای این آیه، آیا کارهای خیر اهل کفر، شرک و ارتداد نیز اعمال زشت آنها را نابود می کند؟ پس از تأمّل جواب منفی است؛ زیرا حتّی اگر فرض کنیم که کارهای زشت آنها از بین برود، باز هم خسران کامل یعنی جاودانگی در آتش

ص: 178

به سبب کفر، شرک و ارتداد برای آنان هست، بلکه تنها می توانیم بگوییم که شاید عقاب و عذاب آنها برای گناهانی که به این جهت نابود می شود، اضافه نشود.

در نتیجه از ین رفتن کارهای زشت به سبب کارهای خیر از بزرگواری و عطوفت خداوند است.

امّا نحوه تبدیل شدن کارهای زشت به کارهای خیر که در قرآن از آن سخن رفته است: (فَاُولَئِکَ یُبَدِّلُ اللهُ سَیِّئاتِهِم حَسَناتٍ(1): پس خداوند بدیهایشان را به نیکیها تبدیل می کند) چگونه است؟

این تبدیل در نتیجه توبه است؛ بدین معنا که کارهای زشت اگر همراه با توبه باشد، به کارهای خیر دگرگون می شوند؛ چنانکه قبلاً اشاره شد. در غیراین صورت،کارهای زشت به تنهایی به کارهای نیک دگرگون نمی شود.

ص: 179


1- _ سوره فرقان / آیه 70.

به هر تقدیر، نابود شدن کارهای زشت به سبب کارهای خیر و یا تبدیل آنها از الطاف پروردگار متعال نسبت به بندگان است؛ همانگونه که از الطاف خداوند _ چنانکه از روایات اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ استفاده می شود _ این است که کسی که انجام کار خیری را تنها از نیّت خود بگذراند، برای او ثواب آن کار نوشته می شود، در مقابل، کارهای زشت تا زمانی که شخص مرتکب آن نشود، بر او چیزی نوشته نمی شود(1)؛

چرا چنین نباشد که خداوند به بندگان خود مهربان است و این مهربانی را بر خودش لازم و واجب کرده است، و به همین خاطر مشهور شده است که: «هر آنچه بنده را به سوی اطاعت نزدیک کند، و از معصیت و گناه دور کند لطفی است که خدا برخویش واجب کرده است»(2).

و تمامی لطفها _ حتّی الطاف خفیّه ای که گاه با برخی ضررهای دنیوی همراه

ص: 180


1- _ بحار الانوار/ 68/ 245/ باب تضاعف الحسنات وتأخیر إثبات الذّنوب بفضل الله.
2- _ شرح کافی/ 5/ 32، و وافی/ 1/ 474، و مرآه العقول/ 2/ 190.

است _ تفضّلی از جانب خداوند محسوب می شود و تفضّل از خدا بر بندگان به معنای ترحّم خدا بر آنان است که در مقابل آن عدل الهی است که رفتار با بندگان است در حدّ استحقاق هر یک.

یادآوری این نکته هم بی مناسبت نیست که لعن بر دشمنان در دعا به معنی آن است که خداوند آنها را از ترحّم خود دور کرده و با عدل خود با آنها رفتار کند.

به عبارت دیگر: منظور از عبارت: «أللّهمّ العنهم: خدایا! آنان را لعنت کن»، این عبارت است: «أللّهمّ عاملهم بعدلک ولا تعاملهم بفضلک: خدایا! با عدل خود با آنان رفتار کن، نه با فضل و رحمت خود»؛ پس لعن _ بر خلاف آنچه که تصوّر می شود _ درخواست عذاب بیشتر

ص: 181

از استحقاق آنان نیست تا با عدل خدا منافات داشته باشد(1).

دنباله ای دیگر

از شواهدی که می توان به آنها استدلال کرد که خواست و اراده الهی بر این قرار گرفته است که گناهان مؤمن با دچار شدن به گرفتاریهای مختلف پاک شود، سرگذشت حضرت آدم و حضرت یونس عَلَیهِمَا السَّلامُ است که از والاترین مؤمنان می باشند؛ زیرا هر دو بزرگوار به خاطر انجام کاری که حرام هم نبود و تنها ترک اولایی که از آن دو بزرگوار توقّع نمی رفت، محسوب می شد، به سختی افتادند؛ اخراج آدم عَلَیهِ السَّلامُ از بهشت و پایین آمدن از آن مرتبه، و رفتن یونس عَلَیهِ السَّلامُ به شکم ماهی.

ص: 182


1- _ ممکن است سؤال شود که در بعضی از زیارته مثل زیارت عاشورا همه بنی اُمیّه لعن شده اند، با اینکه در بین آنها مؤمنینی هستند که از لعن کردن آنها نهی شده است. جمع این دو مطلب چگونه است؟ در جواب می گوییم: مؤمنین در این موارد به تخصیص عقلی استثنا شده اند؛ همانگونه که در لعن بر کفّار، قاصرین آنها به تخصیص عقلی خارج شده اند.

خداوند پیرامون حضرت آدم عَلَیهِ السَّلامُ می فرماید: (فَقُلنا یا آدَمُ إنَّ هذا عَدُوٌّ لَکَ وَلِزَوجِکَ فَلا یُخرِجَنَّکُما مِنَ الجَنَّهِ فَتَشقَی(1): پس گفتیم: «ای آدم! در حقیقت، این [ابلیس] برای تو و همسرت دشمنی [خطرناک] است، زنهار تا شما را از بهشت به در نکند تا تیره بخت شوی») و نیز می فرماید: (قالَ اهبِطا مِنها جَمِیعاً(2): فرمود: «همگی از آن [مقام] فرود آیید»).

و پیرامون حضرت یونس عَلَیهِ السَّلامُ می فرماید: (وَذَا النُّونِ إذ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أن لَن نَقدِرَ عَلَیهِ(3): و «ذو النون» را [یاد کن] آن گاه که خشمگین رفت و پنداشت که ما هرگز بر او تنگ نمی گیریم)، و نیز در جای دیگر می فرماید: (لَلَبِثَ فی بَطنِهِ إلَی یَومِ یُبعَثونَ(4): قطعاً تا روزی

ص: 183


1- _ سوره طه / آیه 117.
2- _ سوره طه / آیه 123.
3- _ سوره انبیا / آیه 87.
4- _ سوره صافّات / آیه 144.

که برانگیخته می شوند، در شکم آن [ماهی] می ماند). این کلام اخیر بهترین دلیل است بر این که سزای کار او تا روز قیامت است و روز قیامت را _ از آن جهت که غایت یعنی روز قیامت داخل در مغیّا(1)

نیست _ شامل نمی شود. دلالت این دو مورد بر مطلب و مطلوب ما روشن بوده و پرده ابهامی بر آن نیست.

از شواهدی که ما را بر مطلوب خویش پیرامون مشیت الهی در مورد پاداش کارهای خیر کافران و مشرکان رهنمون می کند، حکایت مشهور زیر است:

در زمان امام صادق عَلَیهِ السَّلامُ مرتاض کافری بود که از طریق ریاضتِ مخالفت با نفس خویش، به برخی از امور غیبی دست یافته بود؛ او را نزد امام عَلَیهِ السَّلامُ آوردند تا امام عَلَیهِ السَّلامُ او را امتحان کند. امام عَلَیهِ السَّلامُ به قدرت اعجاز، تخم یکی از پرندگان را در یکی از جزایر در یک

ص: 184


1- _ مغیّا آنچه را گویند که برایش غایت مشخّص شده است که در اینجا مراد از آن حیات دنیوی می باشد.

دست خود گرفتند، و در دست دیگر، مقداری از تربت حسینی عَلَیهِ السَّلامُ. مرتاض هر دو را درست پاسخ داد. از سبب این غیبگویی پرسیدند. در پاسخ گفت: در اثر مخالفت با نفسم به این مقام رسیدم؛ در هر چیزی که نفسم می خواست و میل داشت، با آن مخالفت کردم. امام عَلَیهِ السَّلامُ فرمود: آیا مایل هستی که مسلمان شوی؟ پاسخش منفی بود. پس امام عَلَیهِ السَّلامُ فرمود: ناچاری که با نفس خویش مخالفت کنی و مسلمان شوی. پس او نیز مسلمان شد و به محض اسلام آوردن، تمام قدرت او در غیبگویی از او محو شد سبب از بین رفتن قدرتش را از امام عَلَیهِ السَّلامُ پرسید. امام عَلَیهِ السَّلامُ فرمودند: چون تو تاکنون مسلمان نبودی، پاداش و بهره ای در آخرت نیز نداشتی، پس خداوند پاداش این عمل نیکت (مخالفت با نفس) را در همین دنیا به واسطه قدرت بر امور غیبی

ص: 185

به تو داده بود، و هنگامی که مسلمان شدی، پاداش تو به آخرت منتقل شد»(1).

این حکایت مضمون خبری مشهور است که با برخی توضیحات بیان شد، و دلالت آن بر مدّعای ما در مورد تفاوت رفتار خداوند متعال با اعمال صالح مؤمنین و کفّار آشکار بوده و هیچگونه پوشیدگی ندارد.

و همچنین موارد دیگری که مصادیق آن بر انسان جستجوگر پوشیده نیست.

از جمله مواردی که بر تأیید اینگونه بودن مشیّت الهی قائم است، قصّه شیطان لعین است؛ پس از آن که خداوند شیطان کافر لعین را به خاطر تمرّد و سرکشی از سجده بر آدم عَلَیهِ السَّلامُ از ساحت خود دور ساخت، وی به خداوند اعتراض کرد که تو عادل هستی، پس چه شد

ص: 186


1- _ این حدیث را در منابع روایی شیعی که در دسترس می باشد، نیافتیم، ولی نیافتن دلیل بر نبودن نیست؛ باشد که محقّقین جستجوگر و چیره دست بر مصدر آن دست یابند. إن شاء الله.

پاداش سجده های طولانی من که برای تو بود؟ خداوند پاسخ فرمود: بهره ای برای تو در آخرت نیست، و من در مقابل آن عبادات، هر آنچه بخواهی، به تو پاداش خواهم داد.

خداوند امور فراوانی را به عنوان پاداش به شیطان (که آنها را برای دنیای خویش طلب کرده بود) عطا فرمود(1):

یکی از آنها این بود که از خداوند خواست او مردم را ببیند، ولی مردم نتوانند او را ببینند؛ چنانکه در قرآن کریم آمده است: (إِنَّهُ یَراکُم هُوَ وَقَبیلُهُ مِن حَیثُ لا تَرَونَهُم(2): در حقیقت، او و قبیله اش، شما را از آنجا که آنها را نمی بینید، می بینند).

و موارد دیگر(3).

ص: 187


1- _ تفسیر قمّی/ 1/ 42، و بحار الانوار/ 11/ 141، و 60/ 274.
2- _ سوره اعراف / آیه 27.
3- _ اگر گفته شود: چگونه شیطان با وجود ایمان به خداوند و سجده بر آن حضرت، به یک گناه که سجده نکردن بر آدم بود کافر و رانده شد؟ می گوییم: جواب آن است که عصیان بر دو قسم است؛ یک قسم آن است که به اعتراف به گناه و خجلت شرمساری از وقوع آن مقرون است. این قسم در مورد انبیا، اولیا و مؤمنین کامل است که توبه و عذرخواهی به دنبال آن می آید. قسم دیگر عصیان آن است که همراه شرمساری نبوده و توبه و عذرخواهی را به دنبال ندارد، بلکه از روی غرور و تکبّر و نافرمانی و عناد است؛ این قسم عصیان کفّار و از جمله شیطان لعین است. شیطان نه تنها از سرکشی خود دست برنداشته، بلکه بر انکار خود افزوده، و در راه گمراه کردن بنی آدم چیزی کم نگذاشته است. لذا جزای اعمال خوب خود را تا قبل از تمرّد از سجده بر آدم از خدا درخواست کرد، خداوند متعال هم چون از پاداش اُخروی محروم شده بود، و از طرفی خداوند در صدد است که جزای عمل صالح کفّار را در همین دنیا به آنها بدهد تا در آخرت طلبکار نشوند، لذا خواسته های شیطان را به او عطا فرمود. پس روشن شد که شیطان لعین با این تمرّد و نافرمانیش از کافرترین کفّار است. ناگفته نماند که مراد از «لعن» هم دوری از رحمت و عذاب نمودن به اندازه استحقاق است، نه اضافه بر آن که با عدل الهی منافات داشته باشد.

دلالت این روایت نیز بر مدّعای ما که خداوند پاداش اعمال صالح کفّار را در همین دنیا می دهد و در آخرت بهره ای ندارند، روشن و آشکار است.

ص: 188

و قسم می خورم که آن چه از سوره مبارکه «والعصر» استفاده می شود، اهمّیّت والای ولایت اهل بیت عَلَیهِمُ السَّلامُ و ایمان کامل است که باید غنیمت شمرده شده، و از آن غفلت نشود.

چکیده مطالب

آنچه از تفسیر این سوره شریفه روشن شد این است که زیانکاری مؤمنینی که دارای اعمال صالح نیستند مانند زیانکاری کفّار مقبول العملی که فاقد ایمان می باشند، نیست؛ زیرا خسران مؤمنین، به ابتلائاتی که کفّاره گناهان آنان بوده و پاک کننده جرایم آنان است، برطرف می شود تا مؤمن در آتش الهی جاودانه نماند؛ در حالی که زیانکاری کفّار معاندی که برخی کارهای خیر از آنان سر زده، جاودانگی در آتش عذاب الهی است.

در نتیجه سزاوار است مؤمنین از بلایا و مصیبتهایی که برایشان اتّفاق می افتد، نه تنها ناراحت و اندوهگین نشوند، بلکه در برابر از خداوند متعال برای آن امتحانات، صیر و شکیبایی طلب کنند؛ چرا که همه آنها

ص: 189

برای پاک سازی از گناهان و بالا رفتن مقام مؤمن است. و نیز سزاوار است که در هنگام دچار شدن به امتحانات الهی، همان دعای رسای امیر المؤمنین عَلَیهِ السَّلامُ خوانده شود که می فرمودند: «أللَّهُمَّ إن ابتلیتَنی فَصَبِّرنی، وَالعافِیَهُ أحَبُّ إلَیَّ(1): خدایا! اگر مرا به امتحانی مبتلا کردی، شکیبایی نیز عطا فرما، ولی عافیت برای من دوست داشتنی تر است».

سپاس از برای خداوند منّانی است که کسانی را که ایمان کامل را واجد شدند، هدایت کرده و به این وسیله بر آنان منّت گذارد، و آنان را از روی تفضّل و رحمت خود از جاودانگی در آتش نجات داد.

ص: 190


1- _ بحار الانوار/ 95/ 126/ ح 1.

ص: 191

برخی از آثار مؤلّف محترم که به زیور طبع آراسته شده و یا در شرف طبع و نشر قرار دارد، عبارت است از:

1 _ الرَّسائل التِّسع فی مسائل فقهیّه استدلالیّه

2 _ سِتُّ رسالات فقهیّه استدلالیّه

3 _ تولّی و تبرّی

4 _ اقسام شبانه روز

5 _ التَّوحید الإسلامیّ

6 _ رسالتان مکرّرتان فی کثره الوجود و الموجود فی الخارج

7 _ المصابیح

8 _ قرّه العین فی إلهیّات الثَقلین

9 _ الإتقان فی تفسیر آیات القرآن

10 _ و ...

ص: 192

درباره مركز

بسمه تعالی
هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ
آیا کسانى که مى‏دانند و کسانى که نمى‏دانند یکسانند ؟
سوره زمر/ 9
آدرس دفتر مرکزی:

اصفهان -خیابان عبدالرزاق - بازارچه حاج محمد جعفر آباده ای - کوچه شهید محمد حسن توکلی -پلاک 129/34- طبقه اول
وب سایت: www.ghbook.ir
ایمیل: Info@ghbook.ir
تلفن دفتر مرکزی: 03134490125
دفتر تهران: 88318722 ـ 021
بازرگانی و فروش: 09132000109
امور کاربران: 09132000109