تعویض الاسانید فی علم الرجال : حجیته ، تطبیقاته و الاشکالات الوارده علیه

اشاره

سرشناسه : امامی الاهوازی، مصطفی، ‫1367 -

عنوان و نام پدیدآور : تعویض الاسانید فی علم الرجال : حجیته، تطبیقاته والاشکالات الوارده علیه/ مصطفی الامامی الاهوازی.

مشخصات نشر : قم: دارالتهذیب ‫، 1399.

مشخصات ظاهری : ‫204 ص.

شابک : 978-622-977933-0

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : عربی.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : حدیث -- جرح و تعدیل

موضوع : Hadith -- *Modifications

موضوع : نظریه تعویض السند

موضوع : حدیث -- علم الرجال

موضوع : Hadith -- *Ilm al-Rijal

موضوع : حدیث -- علم الدرایه

موضوع : Hadith -- *Ilm al-Dirayah

موضوع : احادیث صحیح

موضوع : *Hadiths, Authentic

رده بندی کنگره : ‫ ‮ BP114/3

رده بندی دیویی : ‫ ‮ 297/267

شماره کتابشناسی ملی : 7446150

وضعیت رکورد : فیپا

ص: 1

اشاره

تعویض الأسانید فی علم الرجال حجیته، تطبیقاته و الإشکالات الوارده علیه

المؤلف: مصطفی الإمامی الأهوازی

ص: 2

ص: 3

خلاصه الکتاب

الکتاب یناقش بحث نظریه تعویض الاسانید و هی طریقه جدیده لتصحیح الروایات الضعیفه و المرسله، و تقوم هذه الفکره علی أساس ان علمائنا القدامی مثل الشیخین الطوسی و الصدوق کانت عندهم کتب اصحاب الائمه (علیهم السلام) المحدثین و کان عندهم أیضا لکل کتاب اکثر من طریق اذ قد یکون للشیخ الطوسی الی روایات محمد ابن سنان مثلا اکثر من عشرین طریق لکن نقل لنا رحمه الله روایاته بطریق واحد او طریقین و صادف فیهما ضعف فی السند.

هنا تتکفل نظریه تعویض الاسانید بإخراج تلک الطرق التی لم یذکرها الشیخ الطوسی الی روایات محمد ابن سنان و من ثم الحاقها بکل روایه نقلها لنا الشیخ عن ابن سنان بسند ضعیف.

و کل ذلک یکون وفق شرائط خاصه و ضوابط مذکوره فی کتب الحدیث و الرجال و لکن علی صوره مشتته و مبعثره فی الکتب و تحتاج من یشمر ساعد الجد لیستخرجها و ینقحها و یرد عنها الاشکالات التی قد یطرحها البعض.

و هذه النظریه بالنظر الی اثرها فی قبول الروایات و عدمه، لها تاثیر هام فی کل ابواب الدین و لها انعکاس ایجابی بایجاد مستمسک و مرجع قوی السند لاکثر المعارف الدینیه، حیث ضعف السند یمنع من الاخذ به عند کثیر من علمائنا الابرار الذین سلکوا منهج السندی فی تقویم الحدیث.

و من حیث وجدنا کتاب "رجال الایروانی" المعروف ب-: "دروس تمهدیه فی القواعد الرجالیه"، افضل من طرح بحث نظریه تعویض السند بصوره مختصره و موجزه و من جهه اخری کتاب دراسی

ایضا، قمنا بشرح النظریه علی سیاق ابحاث هذا الکتاب و ناقشنا آراء مؤلفه.

الکلمات المفتاحیه: تعویض السند، تعویض الاسانید، تصحیح الاسانید، مشیخه الفقیه، مشیخه التهذیب.

ص: 4

المقدمه

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله رب العالمین حمدا یقتضی رضاه، والصلاه والسلام علی سیدنا محمد وعلی آله الطیبین الأطهار.

اما بعد :

یقول الفقیر الی رحمه ربه الکریم "مصطفی الإمامی الأهوازی" غفر الله له و حشره مع الائمه الطاهرین (علیهم السلام)، إن علم الحدیث من أشرف العلوم وأسماها، والسعی فیه من أفضل الأعمال وأزکاها، بل تادیه حدیث واحد للناس اجره الجنه کما ورد عن النبی (ص) :(1) «من أدی إلی أمتی حدیثا یقام به سنه أو یثلم به بدعه فله الجنه» و قال الباقر (علیه السلام) :(2)

«لحدیث واحد تأخذه عن صادق خیر لک من الدنیا و ما فیها».

فکیف بمن صحح الآف الروایات و اخرجها من غیاهب سجون الضعف و النکران الی قمه الصحه و تواتر. و قد من الله علینا بالتحاقنا برکب المشتغلین بدروس الحوزه العلمیه ولما کان من متطلبات إتمام مرحله الماجستیر اختیار موضوعٍ ودراسته وتقدیمه بصفته رساله علمیه فقد أجمعت أمری فی البحث عن "نظریه تعویض الاسانید".

وذلک لما لهذه النظریه من مکانه مهمه و تترتب علیها اثار فی غایه الاهمیه و هی تصحیح احادیث الائمه علیهم سلام الله.

ص: 5


1- ([1]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 9، ص 332
2- ([2]) أمالی المفید، ص 42

التعرف بالموضوع

موضوع رسالتنا هذه هو تعویض الاسانید و معناه انه اذا وجدت ایها الباحث حدیث ضعیف علی مسلک المشهور فلک ان تصحح ذلک الحدیث طبق قواعد علمیه رصینه تسمی نظریه "تعویض السند" او "تعویض الأسانید" و هذا الموضوع جدید الی حد ما و هام له دخل فی کل ابواب المعارف الالهیه لان الدین قائم علی کلام الله عزوجل و کلام اهل البیت (علیهم السلام).

و تعویض السند اساس فکرته قائمه علی ان احادیث اصحاب الائمه کانت مدونه فی کتب و هذه الکتب تجاز من قبل اصحابها و تستنسخ جیل بعد جیل علی ید علماء الشیعه حتی وصلت لاصحاب الکتب الاربعه و لعل کتاب او اصل واحد وصل الی المحمدون الثلاثه باکثر من عشر طرق او اکثر فی کل طبقه من طبقات الرواه لتلک الکتب.

لکن اصحاب الکتب الاربعه رووا لنا کل حدیث من کتاب بطریق واحد و هو ما سبب التباس الامر علی المتاخرین لانهم ظنوا ان الحدیث هذا لا طریق له الا طریق واحد وهو مذکور و اذا ضعف السند اهملوا الحدیث و هکذا یفعلون مع کل حدیث ضعیف علی حسب التقویم المشهور.

فی حین ان للمحمدون الثلاثه لذلک الکتاب الذی اخذ الحدیث المظنون ضعفه عده طرق فیها الصحیح الاعلائی و فیها الضعیف لکن عدم وضوح هذا الامر، ادی لرفض الکثیر من احادیث اهل البیت و هذه القواعد سنبینها لک ان شالله. و لتوضیح اکثر اقول حینما قرأت کتاب من لایحضره الفقیه للشیخ الصدوق وجدته یقول “وجمیع ما فیه مستخرج من کتب مشهوره علیها المعول والیها المرجع” فاذا کانت الکتب مشهوره فیلزم من ذلک ان تکون طرقها متعدده و لکن این هی تلک الطرق؟ فانه رحمه ذکر لکل شخص طریق واحد فی مشیخته.

و ایضا تجده یقول فی بعض عباراته فی کتاب من لایحضر انه لم یجد احد روی هذه الروایه الا الکلینی مما یدل بمفهوم المخالفه ان سائر

ص: 6

روایات کتابه متواتره او منقوله بطرق متعدده فمثلا فی تعلیقه علی روایه نقلها الکلینی:(1)

«قال مصنف هذا الکتاب (الصدوق یقصد نفسه) ما وجدت هذا الحدیث إلا فی کتاب محمد بن یعقوب، وما رویته إلا من طریقه، حدثنی به غیر واحد منهم محمد بن محمد بن عصام الکلینی رضی لله عنهم عن محمد بن یعقوب.» انتهی

او قال:(2)

«قال مصنف هذا الکتاب رحمه الله لم أجد شیئا فی ذلک فی شی ء من الأصول و إنما تفرد بروایته علی بن إبراهیم بن هاشم.» انتهی

وقال بعد ذکر حدیث عن عبد العظیم الحسنی عن سهل بن سعد عن الامام الرضا علیه السلام: (3)

«قال مصنف هذا الکتاب رحمه الله و هذا حدیث غریب لا أعرفه إلا من طریق عبد العظیم بن عبد الله الحسنی المدفون بالری فی مقابر الشجره و کان مرضیا رضی الله عنه.» انتهی

مشکله البحث و تسالاته الاصلیه و الفرعیه

عندما یشمر الباحث عن ساعد الجد فی عبور بیداء البحث العلمی الرصین لابد ان تتصدی له مشکلات عویصه فی ای مساله علمیه سواء کانت شرعیه او نظریه او طبیه او اقتصادیه فانجاز البحث العلمی الناضج لیغدو فی حله بهیه لألاء لیست مفروشه بالورود کما

یقال و لکن مع الصبر و الاصرار فان الباحث یجاهد نفسه حتی ینال مناه او قریبا من ذلک.

فای بحث علمی لم یواجه الباحث مشکلات فی انجازه ولم یتصبب عرق النصب من جبینه و لم یکتحل بحساب السهر فی تهذیبه و تنقیحه فلا یعد ذلک بحثا بل عباره عن خلجات النفس المبعثره.

ص: 7


1- ([1]) من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 223
2- ([2]) نفس المرجع، ج 2، ص 117
3- ([3]) نفس المرجع، ص 128

و من وظائف البحث العلمی المعاصر الاشاره الی اهم الصعوبات التی قابلها الباحث و هی بنسبه لی کانت کالتالی:

1. قله البضاعه و شده الجهده و صعوبه البحث اثنتنی عن کثیر مما اردت و عمدت.

2. تعتبر نظریه تعویض الاسانید من النظریات الحدیثه و لکل حدیث فی العلم مصاعب یعرفها اهلها، منها قله التطبقات العملیه لهذه النظریه.

3. ندره المراجع و المصادر التی تحوم حول هذا الموضوع بالاضافه الی عدم شمولیه الکتب الموجوده للموضوع.

4. کثره وجوه تعویض الاسانید، فتری من یعویض سند الشیخ بالفهرست مع مشیخه الصدوق او فهرست النجاشی و هکذا فتری السند الواحد یتفرع له عشرین سند مع تعویضاته و هذا یاخذ کثیر من الوقت و یحتاج تامل و دراسه.

التسآلات الاصلیه و الفرعیه

و اما السؤال الاصلی فهو هل کل روایات القدماء متواتر و کیف یمکننا اثبات ذلک؟

و السؤال الفرعی هو انه یوجد کم طریق لتعویض الاسانید ؟

و ماهی الاشکالات علی کل طریق و کیف یمکن ان یجاب علی تلک الاشکالات؟

خطه البحث

جعلت البحث فی مقدمه و ثلاثه فصول و خاتمه : تعرضت المقدمه لبیان مشکله الدراسه و اهمیتها ثم الاشاره الی الصعوبات التی واجهها الباحث و الجهود السابقه فی الموضوع و توضیح خطه البحث التی سأسیر علیها ثم جائت ثلاث فصول الفصل الاول تناول الحدیث عن المبادئ العامه لنظریه تعویض الأسانید مثل هل الطرق الی اصل

ص: 8

النسخه او الی اسم الکتب و ماهو الفرق بین الفهرست و المشیخه و الثبت.

و اختص الفصل الثانی ببیان وجوه تعویض الأسانید التی لها نوع من العموم و لکن لم یذکرها الشیخ الایروانی بکتابه و ذکر الاشکالات علی هذه الوجوه و الاجابه علیها بما رزقنی الله من قله البضاعه و تتبعی فی اقوال العلماء و السابقین علی فی هذه الابحاث.

و یتضمن الفصل الثالث ببیان الطرق التی ذکرها الشیخ الایروانی فی کتابه و شرح هذه الوجوه و ذکر الجواب علی ما استشکل علی هذه الآراء و من الله اسال السداد و التوفیق لما یحبه و یرضاه و انه ولی ذلک و القادر علیه.

الدراسات السابقه

لیس بوسع الباحث ان یحیط علما بجمیع الجهود السابقه فی موضوعه الذی یود الخوض فی بحره و لکن یمکنه الاشاره الی ما توصل الیه.

من الجمله الاعلام المعاصرین الذین اسهبوا فی البحث بهذه النظریه السید ثامر هاشم حبیب العمیدی فی کتابه (تعویض الأسانید تاریخه ونظریته وتطبیقه) و هذا الکتاب من اوسع الکتب التی کتبت فی زماننا فی موضوع تعویض الاسانید و نحن فی کتابنا هذا استفادنا منه کثیرا حتی صار فی کثیر من ابحاثنا هو الاصل و نحن الفرع و ناقشنا آرائه و شرحنا ما طبقه و مشینا علی خطاه شکرا الله سعی مؤلفه.

و هذا الکتاب من المؤلفات التی اسهبت فی نظریه تعویض الأسانید حقیقتا و هو بحث قیم نفیس رائد فی بابه فقد امتاز علی غیره بعده امور منها کثره تتبعه لآراء علماء الرجال و الذین تطرقوا لنظریه تعویض الأسانید و بالاضافه الی حسن استباط الباحث و عدم تعصبه و تبین المصطلحات التی لابد من التعریف بها قبل الدخول فی الموضوع.

غیر ان السید العمیدی اطنب فی بحثه و صار کتابه لا یتماشی مع الطالب الذی یرید فهم هذه الفکره علی وجه الاختصار و حذف الزوائد لان کتابه ما یقارب الف و ثلاثمائه صفحه و کثیر من ابحاثه زائده لا

ص: 9

ترتبط بالموضوع مثل کثیر من ابحاثه فی المجلد الاول و و اوائل المجلد الثالث و ایضا فی کل موضوع یتطرق لعده مسائل ما تسبب للباحث خلط الامور علیه و قله توضیحاته لکل تطبیق و ایضا فان بتطور الزمان فان العلم ایضا یتطور و من تلاقح الافکار تتولد افکار و رؤی جدیده و نحن حاولنا طرحها فی رسالتنا هذه.

و منها کتاب (نظریه تعویض الاسانید: المفهوم، الحجیه، الحدود) للشیخ الفاضل المحقق عبدالرؤوف حسن الربیع و هو رساله أعدت لمرحله الماجستیر نوقشت فی سنه 1391 الهجری الشمسی فی جامعه ال البیت العالمیه فی قم المقدسه و هو بحث قیم فی باب تعویض الأسانید.

قطع المؤلف قول کل خطیب غیر ان للجواد فی الرهان کبوه و للنبال فی القراع نبوه اهمل المولف بعض طرق التعویض و لم یسلط الضوء علی کامل أدله التعویض التی لابد ان یعرفها من رام التعرف علی تعویض الأسانید.

و غیر هذین الکتابین لا یوجد کتاب یبحث نظریه تعویض الأسانید علی شکل مستقل و الکتب الرجالیه بحثت هذا الامر فی ضمن بحثها عن مشیخه التهذیبین او مشیخه الصدوق و علی شکل مختصر و احینا مع ذکر بعض الأدله و الجواب علی بعض الاشکالات الوارده و من هؤلاء شیخنا العلامه الایروانی صاحب کتاب "دروس تمهیدیه فی

القواعد الرجالیه" و الذی بواسطه کتابه هذا تعرفنا علی هذه النظریه و لکن بشکل مختصر جدا.

فالبحث فیه لا یتجاوز العشره صفحات و ذکر الابحاث فیه فی غایت الاختصار و الایجاز و لذا نحن قمنا بشرح ابحاث هذا الکتاب حتی یتضح الامر للطلاب و الدارسین له.

و هذه هی المصادر الاساسیه التی وقفت علیها فقد عز ان اجد کتاب یوضح حقیقه تعویض الاسانید مع مراعات جانب الاجاز و ذکر کل ما له دخل فی الموضوع بجمیع جوانبه و لذا فالبحث فی موضوع تعویض الاسانید کالبکر المخدره تنتظر ابا عذرها و کالروض الانف تشرئب الی من یرعاها.

ص: 10

و لا ندعی اننا کتبنا کل ما یحتاجه الموضوع فان موضوع تعویض السند ذو شعب کثیره و یحتاج الی تتبع اکثر و مطالعه اثار العلماء و شروحهم علی الحدیث و تطبیقها فی کتب الفقه حتی نعلم کیف استعملوا هذه القاعده و کیف اجروا قواعدهم التی اسسوها فی علم الرجال و خصوصا البحث الذی نحن نبحث فیه اعنی تعویض السند او الاسانید، کیف اجروه و کیف صححوا به الروایات.

ص: 11

الفصل العامه الاول: المبادئ

اشاره

ص: 12

المبحث الاول: تاریخ نظریه تعویض الاسانید

اذا راجعت کتب الرجال و الفهرستات و کتب الثبت و المشیخات و کذالک کتب الحدیث العامه و شروحها و کتب الفقه و تعلیقتها لا تجد ذکرا لنظریه تعویض السند و ان کان یوجد فی خفایا کلامهم و طوایا مکتوباتهم الحدیث عن التعویض و تبدیل السند و یعبرون عنه باسامی تختلف عن اسم "تعویض السند"، لان العلم لا یولد من خلاء و هو استمرار لما جاء به القدماء.

مع ان محل اجراء نظریه تعویض السند هو فهرستی الشیخ فی التهذیب و الاستبصار و ایضا مشیخه الصدوق لکن القلیل من علمائنا تجدهم طبقوا هذه النظریه فی تصحیح الطرق و الاسانید عند تصدیهم لهذه الطرق فی ابحاثهم و هم یصرحون بضعف الطریق الذی جاء فی المشیخه او الفهرستین فی کتبهم الفقهیه او الحدیثیه.

و اول من اشار الی هذا المنهج و ذکر الطریق الی تعویض الاسانید بصوره مفصله و مبسوطه هو الشیخ العلامه محمد بن علی بن إبراهیم الحسینی الاسترابادی، توفی فی الثالث عشر من ذی القعده 1028ﻫ بمکه المکرمه.

و کان الشیخ محمد بن علی الاسترابادی استاذا للشیخ محمد أمین الأسترابادی الاخباری المعروف و ابو زوجته.(1)

العلامه الاسترابادی هو صاحب کتاب: منهج المقال فی تحقیق أحوال الرجال، المعروف ب- "الرجال الکبیر" هذا الکتاب طبعت الاجزاء الاولی منه فی زماننا و لم یکتمل تحقیق کل الکتاب الی الان، لکن لما راجعنا الطبعه الحجریه منه وجدناه فی الفائده الثامنه(2)

من خاتمه الکتاب، یعوض طرق الشیخ الصدوق الضعیفه بطرقه الصحیحه و سیاتی بحث ارائه فی فصل المناهج المذکوره فی کتاب رجال الایروانی.

ص: 13


1- ([1]) انظر: أدوار الفقه الإمامی، للسبحانی، ص 236
2- ([2]) هذه الفائده نزلتها و طبعتها فی کتاب منفرد

العالم الثانی الذی احدث تحول فی نظریه التعویض هو العلامه محمد تقی المجلسی المعروف ب "المجلسی الأول" متوفی فی سنه 1070 ه- فی کتابه "روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه" حیث یعد کتابه هذا بحق مدرسه فی فهم الحدیث و الابحاث الرجالیه، فوجدنا کتابه معدن تطبیق نظریه تعویض السند لاسیما و هو یشرح مشیخه الصدوق.

فکتابه یحتاج دراسه من جدید لانه بحق کان مبدع فی علم الحدیث و فیه ابتکارات اکتشفها هو رحمه الله و بقیت مغفوله فی کتابه و سیاتی بحث ارائه فی فصل المناهج المذکوره فی کتاب رجال الایروانی.

اما العلم الثالث هو الشیخ "محمد بن علی الاردبیلی الغروی الحائری" صاحب کتاب "جامع الرواه وازاحه الاشتباهات عن الطرق والاسناد" و أصله من مدینه اردبیل، ولد نحو سنه 1058ه-، وسکن بالنجف وکربلاء وبقا مده باصبهان للاستفاده من دروس علمائها. قرأ علی العلامه المجلسی کثیرا من العلوم الدینیه خاصه کتب الحدیث والاخبار المأثوره عن الائمه الاطهار (علیهم السلام)، فأجازه بإجازه مبسوطه فی 17 ذی القعده سنه 1098 و توفی فی شهر ذی القعده سنه 1101 بکربلاء.(1)

و الشیخ الاردبیلی بذل الکثیر من عمره الشریف ای ما یقارب ربع قرن فی تطبیق نظریه تعویض الاسانید و جمع آرائه و ابحاثه فی رساله سماها "تصحیح الاسانید" لکن هذه الرساله غیر موجوده فی زماننا و لکن هو رحمه الله اختصر هذه الرساله فی الفائده الرابعه من کتابه الرجالی الموسوم ب-: جامع الرواه وازاحه الاشتباهات عن الطرق والاسناد.

و ایضا للمحدث الکبیر المحدث النوری اسهام کبیر فی تطویر نظریه التعویض حیث نقل مختصر رساله تصحیح الاسانید للاردبیلی و کتب بعض الاضافات علیها فی الجلد الخامس من کتاب "خاتمه مستدرک الوسائل" و ذکر طرق اخری لتعویض السند اضافه علی تلک الطرق

الذی ذکرها الشیخ الأردبیلی فی رسالته و ستاتی تطبیقاته فی التعویض بطرق رساله ابی غالب الزراری.

ص: 14


1- ([1]) تلامذه العلامه المجلسی والمجازون منه، للسید احمد الحسینی، ص67

مع کل هذا التاریخ الحافل لأقوال العلماء و المحدثین و الرجالیین و لکن نری البعض نسبوا معظم ابحاث هذه النظریه تاره الی السید الخویی و تاره نسبوا تأسیس کل هذه النظریه الی الشهید الصدر کما نجده عند تلمیذه السید کاظم الحسینی الحائری حیث قال:(1)

«و بما أن نظریه التعویض تنفعنا فی کثیر من الموارد مما یمکن رفع نقص السند بها لا بأس ببیانها فی المقام، و أصلها من أستاذنا الشهید رحمه الله.» انتهی

وهذا النسبه لا تصح وانما هذین العلمین اقصد السید الخویی و الشهید الصدر انما احیوا هذه النظریه و طبقوها عملیا و جعلوها متداوله فی أیدی الافاضل فی أبحاثهم الفقهیه و الاصولیه بعد ما کانت فی طیات کتبنا الرجالیه و الروائیه و لم یستعملها الفقهاء و لم یطبقوها.

و لعل بعض عبارات الشهید الصدر توحی انه رحمه الله هو من استحدث نظریه التعویض نظیر ما جاء هنا:(2)

«و قد یحاول تصحیح السند من ناحیه محمد بن موسی بن المتوکل و علی بن الحسین السعدآبادی بتطبیق نظریتنا فی تعویض الأسانید التی سمیناها بنظریه التعویض، بدعوی ان الصدوق فی مشیخته یذکر طریقا صحیحا إلی کل کتب و روایات أحمد بن محمد بن خالد البرقی الذی وقع فی هذا السند بعد هذین الرجلین فتکون هذه الروایه أیضا مما ینقلها الصدوق عن البرقی بذلک الطریق و هو صحیح بحسب الفرض.» انتهی

و الظاهر ان تسمیه هذه الکیفیه من تصحیح الاسانید باسم نظریه التعویض او تعویض الأسانید هی من ابتکارات الشهید الصدر اللفظیه و هو رحمه الله عنده ذوق فی ابتکار أسامی لمسمیات مختلفه لکن من

الواضح ان اصل مسأله تبدیل او تعویض الأسانید کانت متداوله بین العلماء. و نذکر فی ما یاتی مبادئ عامه مهمه قبل الدخول فی اصل البحث.

ص: 15


1- ([1]) القضاء فی الفقه الإسلامی، ص 52
2- ([2]) بحوث فی علم الأصول، ج 5، ص 436

المبحث الثانی: مفاد عباره أخبرنا بکتبه و روایاته

اشاره

أن الشیخ الطوسی له طریقه خاصه فی الفهرست و کثیرا ما یقول اخبرنی بکتبه و روایاته فلان عن فلان و من الواضح ان الروایات اعم من الکتب و الراوی الواحد قد یکون له کتب و اخری روایات و المقصود من الروایات هنا الکتب الذی یقرء منها الروایات ای المرویات.

و بتعبیر اصح فاذا قال الشیخ الطوسی اخبرنی بکتبه و روایاته فلان یعنی اخبرنی بکل کتاب صنفه هو و کل روایه هو فی طریقها او کتاب مروی له و لم یصنفها هو بل یقراء منها الروایات للاخرین و الاخرون ینقلون عنه تلک الکتب الذی هو فی طریقها، هذا هو مقصود الشیخ.

فمثلا قال فی الفهرست: (1)

«سعد بن عبد الله القمی، یکنی أبا القاسم، جلیل القدر، واسع الأخبار، کثیر التصانیف، ثقه. فمن کتبه: کتاب الرحمه، و هو یشتمل علی کتب جماعه منها: کتاب الطهاره، کتاب الصلاه، کتاب الزکاه، کتاب الصوم، کتاب الحج، و له کتاب جوامع الحج، کتاب الضیاء فی الإمامه، کتاب مقالات الإمامیه کتاب مناقب رواه الحدیث، کتاب مثالب رواه الحدیث، کتاب فی فضل قم و الکوفه، کتاب فی فضل أبی طالب و عبد المطلب و عبد الله، کتاب بصائر الدرجات أربعه أجزاء، کتاب المنتخبات، نحو من ألف ورقه و له فهرست کتب ما رواه. أخبرنا بجمیع کتبه و روایاته عده من أصحابنا، عن محمد بن علی بن الحسین (بن بابویه) عن أبیه و محمد بن الحسن، عن سعد بن عبد الله، عن

رجاله (الی ان قال) و أخبرنا الحسین بن عبید الله و ابن أبی جید، عن أحمد بن محمد بن یحیی، عن أبیه، عن سعد بن عبد الله.» انتهی

توضیح: نفهم من عباره (و له فهرست کتب ما رواه) ان هذه الکتب تختلف عن الکتب الذی صنفها هو بل هی کتب اخری درسها القمی عند مشایخه او استنسخها من کتبهم التی هم اخذوها بدورهم من مشایخهم او کانت من تصنیفاتهم و اجازوا استنساخها لتلامذتهم.

ص: 16


1- ([1]) فهرست الطوسی، ص 215

و بعباره اخری فهرست کتب القمی المقصود منه انه له کتاب اسمه الفهرست و فی هذا الکتاب یذکر فیه القمی اسم کتبه کلها التی فی مکتبه کتبه التی یعبر عنها ب-: خزانه الکتب و یذکر طرقه الی اصحابها و من ای شیخ اخذ تلک الکتب.

و لذا انک تری الشیخ الطوسی یقول عندی طریق الی مصنفات سعد القمی و الی تلک الکتب التی کانت بحوزته و فی خزانه کتبه (نسمیها بالفارسیه کتابخانه شخصی) و یشیر الی هذا المعنی بقوله: (أخبرنا بجمیع کتبه و روایاته) فالمقصود من روایاته هی الکتب التی فی خزانه کتبه. و تری هذا الامر جلیا فی رساله ابی غالب الزراری بحیث یصف فی الرساله احوال الکتب التی فی خزانته و طرقه الی تلک الکتب من شیوخه الی مصنفیها.

الأدله علی تفسیر الروایات بالمرویات

الأدله علی هذا التفسیر کثیره و نذکر بعضها مع الاختصار و اختیار الافضل و الاسهل علی الفهم.

الدلیل الاول قال الشیخ فی رجاله تحت اسم الغضائری: (1)

«الحسین بن عبید الله الغضائری، یکنی أبا عبد الله، کثیر السماع، عارف بالرجال، و له تصانیف ذکرناها فی الفهرست، سمعنا منه و أجاز لنا بجمیع روایاته.» انتهی

و عباره: أجاز لنا بجمیع روایاته تدل علی ان الشیخ یروی جمیع الکتب التی کان الغضائری یروی احادیث اهل البیت منها و هی کتب الاصول و مصنفات الاصحاب التی کانت فی خزانه کتبه و لهذا انک تری ان الشیخ یذکره فی اول اسانیده فی الفهرست و غیره من کتب الحدیث فمثلا یقول اول السند: "عن بعض اصحابنا" و لاشک ان ابن الغضائری منهم او یخص ابن الغضائری و الشیخ المفید بالاسم فی اول السند فی بعض الاحیان.

ص: 17


1- ([1]) رجال الطوسی، ص 425

و الحسین بن عبید الله الغضائری من مشایخ الشیخ و النجاشی لکن لم یذکر الشیخ کتبه فی الفهرست مع انه قال ذکرناها فی الفهرست نعم ذکر له النجاشی کتبا حیث قال: (1)

«له کتب، منها: کتاب کشف التمویه و الغمه، کتاب التسلیم علی أمیر المؤمنین بإمره المؤمنین، کتاب تذکیر العاقل و تنبیه الغافل فی فضل العلم، کتاب عدد الأئمه و ما شذ علی المصنفین من ذلک، کتاب البیان عن حبوه الرحمن، کتاب النوادر فی الفقه، کتاب مناسک الحج، کتاب مختصر مناسک الحج، کتاب یوم الغدیر، کتاب الرد علی الغلاه و المفوضه، کتاب سجده الشکر، کتاب مواطن أمیر المؤمنین (علیه السلام)، کتاب فی فضل بغداد، کتاب فی قول أمیر المؤمنین (علیه السلام): ألا أخبرکم بخیر هذه الأمه. أجازنا جمیعها و جمیع روایاته عن شیوخه.» انتهی

و فی قول النجاشی (جمیع روایاته عن شیوخه) دلاله واضحه علی ان المقصود من الروایات هی الکتب الذی استنسخها من کتب شیوخه.

الدلیل الثانی قال فی الفهرست: (2)

«حمید بن زیاد، کثیر التصانیف، روی الأصول أکثرها له کتب کثیره علی عدد کتب الأصول أخبرنا بروایاته کلها و کتبه أحمد بن عبدون، عن أبی طالب الأنباری، عن حمید.» انتهی

فمقصود الشیخ من عبارته: "أخبرنا بروایاته کلها" ان الاصول التی رواها حمید بن زیاد المذکوره بقوله: (روی الأصول أکثرها) رواها لی

ابن عبدون الی اخر الطریق و المقصود بکتبه تلک الکتب التی صنفها هو ایضا وصلت للشیخ بنفس الطریق.

الدلیل الثالث قول الشیخ الطوسی مانصه: (3)

«أحمد بن عبد الله بن مهران، المعروف بابن خانبه، أبو جعفر، کان من أصحابنا الثقاه، و ما ظهر له روایه، و صنف کتاب التأدیب، و هو کتاب یوم و لیله.» انتهی

بتقریب ان من المعلوم ان لابن خانبه روایات فکیف یقول الشیخ انه لم تظهر له روایه و الموجود منه کتاب التأدیب فقط.

ص: 18


1- ([1]) رجال النجاشی، ص 69
2- ([2]) فهرست الطوسی، ص 155
3- ([1]) نفس المرجع ص 63

و الجواب انه الروایه هنا بمعنا ما نقل عن ما سبقه، ای الکتب التی فی خزانته اما الروایات الموجوده منه فمن کتابه. ان قلت: لعل المقصود من عباره: “ماظهر له روایه و صنف کتاب التأدیب” ای ان بن خانبه صنف کتاب التأدیب فی موضوع اخلاقی مثلا لا یشتمل علی روایات و لذا نفی الشیخ نقل الروایات منه. قلت: روی السید ابن طاووس فی فلاح السائل بسنده عن سعد بن عبد الله انه قال: (1)

«عرض أحمد بن عبد الله بن خانبه کتابه علی مولانا أبی محمد الحسن بن علی العسکری (علیه السلام) فقرأه و قال: صحیح فاعملوا به.»(2) انتهی

و اذا راجعت فلاح السائل تجده نقل بعض روایات کتاب ابن خانبه فراجع. (3)

الدلیل الرابع: و اشار الی هذا الامر العلامه اقا بزرک الطهرانی بعد ان نسخ کامل رساله أبی غالب الزراری کتب فی اخرها: (4)

«کتب الشیخ فی آخرها: تمت رساله أحمد بن محمد بن سلیمان بن الحسن الزراری، إلی ابن ابنه أحمد بن عبد الله بن أحمد، فی ذکر نسبه، و روایاته رضی الله عنهم، و لله الحمد علی التمام.» انتهی

و رساله ابی غالب تتشکل من قسمین الاول نسبه و القسم الثانی فهرست کتبه التی تحتویها خزانه کتبه و اورثها الی حفیدها و اذا قرات فهرسته ستجدوها کلها کتب مخزنه عنده و لیست من تصنیفه و مع هذا عبر عنها العلامه الطهرانی بروایاته.

ص: 19


1- ([2]) فلاح السائل و نجاح المسائل، ص 183
2- ([3]) و نقل لنا ابن طاووس کلام عن جده الشیخ الطوسی لکن لم یوجد هذا الکلام فی الفهرست المطبوع فی زماننا حیث قال: و قد ذکر جدی السعید أبو جعفر الطوسی فی کتاب الفهرست أنه من أصحابنا الثقات و روی لنا العمل بما تضمنه کتابه فی الدعوات، حدث أبو محمد هارون بن موسی رحمه الله علیه قال حدثنا أبو علی الأشعری و کان قائدا من القواد عن سعید بن عبد الله الأشعری قال عرض أحمد بن عبد الله بن خانبه کتابه علی مولانا أبی محمد الحسن بن علی بن محمد صاحب العسکری الآخر فقرأه و قال صحیح فاعملوا به. فلاح السائل، ص 183
3- ([1]) انظر: ص 208 و ص 289 و ص 183
4- ([2]) رساله أبی غالب الزراری إلی ابن ابنه، ص 86

المبحث الثالث: هل الطریق الی اصل النسخه او لاسم الکتاب

اشاره

من المبادئ العامه قبل الدخول فی هذا البحث هو ان نبحث هل الطرق فی فهرستی الشیخ و النجاشی هی الی واقع الکتب و محتوا الکتاب ام هذا الطریق هو لاسم الکتاب فقط ؟ فمثلا نری فی کتاب الفهرست لابن ندیم انه یذکر ان فلان شخص له کذا کتاب و لا یتطرق الی الطریق الیه اصلا لان ابن ندیم کان وراقا(1) و کاتبا و یعلم ان السوق الکتب فی زمانه یشتمل علی ای الکتب و ماهی صفاتها فیتکلم عن تلک الکتب و لا یقصد ان له طریق الی اصحاب تلک الکتب.

و السؤال هنا انه هل الشیخ الطوسی و النجاشی یقصدان بکتابی هما الفهرستین کما فعل ابن ندیم او لا؟ اقول: من قرأ کتاب الفهرست للشیخ الطوسی و کتاب فهرست أسماء مصنفی الشیعه المعروف برجال النجاشی یحصل له اطمئنان ان هذه الطرق فی الکتابین هی الی واقع الکتب و اصل النسخ لا الی عناوین و الاسامی و عندنا مجموعه شواهد علی ذلک.

تحقیق: هل طرق الفهرستین الی العناوین او الی المعنونات؟

یوجد شواهد علی ان الطرق فی فهرستی الشیخ و النجاشی هی طرق الی المعنونات ای الی اصل النسخ و محتویات الکتب لا الی العناوین و اسامی الکتب خاصه.

نقدم هنا جمله من تلک الشواهد:

اولا: الشیخ الطوسی فی اخر التهذیبین بعد ان ذکر طرقه الی اصحاب الکتب فی کتابیه التهذیب و الاستبصار ارجع الباحثین عن اسانیده إلی فهرسته و إلی فهارس الأعلام من علماء الشیعه، حیث قال فی آخر التهذیب: (2)

ص: 20


1- ([3]) الوراق هو الرجل الذی یحترف الوراقه و هی مهنه کانت شائعه فی البلاد الاسلامیه فی العصور الوسطی و کانت تقوم انذاک مقام مهنه الطباعه و النشر، تشتمل علی اعمال النسخ و التصحیح و التجلید. راجع الوراقه و الوراقون فی الشرق الاسلامی، ص 186 - 211
2- ([1]) تهذیب الأحکام، ج 10، ص88

«قد أوردت جملا من الطرق إلی هذه المصنفات والأصول، ولتفصیل ذلک شرح یطول هو مذکور فی الفهارس المصنفه فی هذا الباب للشیوخ (رحمهم الله) من أراده أخذه من هناک إن شاء الله، وقد ذکرنا نحن مستوفی فی کتاب فهرست الشیعه.»

و قال فی مشیخه الإستبصار: (1)

«قد أوردت جملا من الطرق إلی هذه المصنفات والأصول، ولتفصیل ذلک شرح یطول هو مذکور فی الفهارس للشیوخ، فمن أراده وقف علیه من هناک إن شاء الله تعالی.» انتهی

و الشیخ وضح فکرته من ذکر الطرق فی اخر التهذیب حیث قال: (2)

«والآن فحیث وفق الله تعالی للفراغ من هذا الکتاب نحن نذکر الطرق التی یتوصل بها الی روایه هذه الاصول والمصنفات ونذکرها علی غایه ما یمکن من الاختصار لتخرج الاخبار بذلک عن حد المراسیل وتلحق بباب المسندات.» انتهی

و قال فی اول مشیخه الإستبصار:(3)

«وکنت سلکت فی أول الکتاب إیراد الأحادیث بأسانیدها وعلی ذلک اعتمدت فی الجزء الأول والثانی، ثم اختصرت فی الجزء الثالث وعولت علی الابتداء بذکر الراوی الذی أخذت الحدیث من کتابه أو أصله علی أن أورد عند الفراغ من الکتاب جمله من الأسانید یتوصل بها إلی هذه الکتب والأصول حسب ما عملته فی کتاب تهذیب الأحکام.» انتهی

و تقریر الدلیل یکون هکذا:

اولا: اذا کان غرض الشیخ من ذکر المشیخه هو اخراج الروایات من حیز الارسال الی الاسناد فاحالت الباحثین من طرف الشیخ الی طرقه فی کتابه الفهرست کما قال الشیخ فی التهذیب و طرق المشایخ الاخرین فی فهرستاتهم کما قال فی الاستبصار و من جمله هذه الفهارس مشیخه الصدوق و کل فهرست سبق الطوسی او هو معروف فی زمن الشیخ الطوسی مثل فهرست النجاشی و رساله ابی غالب،

ص: 21


1- ) الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج 4، ص 342
2- ([1]) تهذیب الأحکام، ج 10، ص4 - 5
3- ([2]) الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج 4، ص 304- 305

ایضا بنفس الغرض.

ثانیا: إن الطرق المذکور فی المشیخه تکون مذکوره عاده فی الفهرست مع زیاده طرق أخری فنعلم ان الطرق الغرض منها واحد.

ثالثا: وجود المؤشرات علی ذلک فی کلاهما حیث ان الشیخین الطوسی و النجاشی تکلما بطریقه فی فهرستیهما بحیث نطمأن من ان

مقصودهما من ذکر الطریق هو الی واقع الکتب و اصل النسخ. نذکر فی هذا المجال بعض تلک المؤشرات.

المؤشر الأول

قال الشیخ فی ترجمه أبان بن عثمان:(1)

«و ما عرف من مصنفاته إلا کتابه الذی یجمع المبتدأ و المبعث و المغازی و الوفاه و السقیفه و الرده أخبرنا بهذه الکتب و هی کتاب واحد الشیخ أبو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان و الحسین بن عبید الله جمیعا، عن محمد بن عمر بن یحیی العلوی الحسینی، قال: حدثنا أحمد بن محمد بن سعید قراءه علیه. و أخبرنا أحمد بن محمد بن موسی، قال: أخبرنا أحمد بن محمد بن سعید، قال: حدثنا علی بن الحسن بن فضال، قال: حدثنا محمد بن عبد الله بن زراره، قال حدثنا أحمد بن محمد بن أبی نصر، عن أبان. قال: علی بن الحسن بن فضال: و حدثنا إسماعیل بن مهران، قال: حدثنا أحمد بن محمد بن أبی نصر و محمد بن سعید بن أبی نصر جمیعا، عن أبان. و أخبرنا أحمد بن عبدون قال: حدثنی علی بن محمد بن الزبیر، قال: حدثنا علی بن الحسن بن فضال و أخبرنا الحسین بن عبید الله قال: قرأته علی أبی غالب أحمد بن محمد بن سلیمان الزراری، قال: حدثنا جد أبی و عم أبی: محمد و علی ابنا سلیمان، عن علی بن الحسن بن فضال. و أخبرنا أبو الحسین ابن أبی جید القمی و الحسین بن عبید الله جمیعا، عن أحمد بن محمد بن یحیی العطار، قال: حدثنا عبد الله بن جعفر الحمیری، قال: حدثنا أحمد بن محمد بن عیسی، قال: حدثنا أحمد بن محمد بن أبی نصر، عن أبان.

هذه روایه الکوفیین، و هی روایه ابن فضال، و من شارکه فیها من

ص: 22


1- ([1]) فهرست الطوسی ص 49 - 48

القمیین، و هناک نسخه أخری أنقص منها رواها القمیون. أخبرنا بها الحسین بن عبید الله، عن أحمد بن جعفر بن سفیان، قال:حدثنا أحمد بن إدریس، قال: حدثنا محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن جعفر بن

بشیر عن أبان.

و أخبرنا أبو الحسین ابن أبی جید، عن محمد بن الحسن بن الولید، عن المعلی بن محمد البصری، عن محمد بن جمهور العمی عن جعفر بن بشیر عن أبان بن عثمان. و له أصل.

أخبرنا به عده من أصحابنا، عن أبی المفضل محمد بن عبید الله الشیبانی، عن أبی جعفر محمد بن جعفر بن بطه، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن أحمد، عن أبان. و بهذا الإسناد عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن ابن أبی نصر، عن أبان کتاب المغازی.» انتهی

و نقول فی بیان هذا المثال: اولا: الشیخ یذکر لابان عده کتب و من ثم یذکر لکل کتاب او اصل طریق خاص به و هذا یدل علی ان الطریق کان الی النسخ. ثانیا: یذکر اختلاف النسخ بین الکوفیین و القومیین و هذا ایضا یدل علی ان الطریق الی النسخ لا الی الاسامی.

المؤشر الثانی

قال الشیخ فی ترجمه أحمد بن محمد بن خالد البرقی مانصه: (1)«و صنف کتبا کثیره... فمما وقع إلی منها: کتاب الإبلاغ، کتاب التراحم و التعاطف... الی اخره.» انتهی

فعباره (فمما وقع إلی منها) تدل علی ان اصل هذه الکتب کانت فی خزانه کتبه او فی متناول یده مثلا فی مکتبه نیسابور التی کانت فی زمان الشیخ فی بغداد اکبر مکتبه للشیعه فی الکرخ او من مکتبه شیخه سید المرتضی.

المؤشر الثالث

المؤشر الثالث (2)

«أحمد بن الحسین بن عبد الملک... بوب کتاب المشیخه بعد أن کان منثورا فجعله علی أسماء الرجال، و لم یعرف له شی ء ینسب إلیه

ص: 23


1- ([1]) فهرست الطوسی، ص 52
2- ([2]) نفس المصدر، ص 58

غیره. سمعنا هذه النسخه من أحمد بن عبدون، قال: سمعتها من علی ابن محمد بن الزبیر، عن أحمد بن الحسین بن عبد الملک.» انتهی

فعباره (سمعنا هذه النسخه) و لیس اسم الکتاب کما یدعی المدعی بل تدل دلاله واضحه علی ان الطریق الی النسخ.

المؤشر الرابع

قال فی ترجمه أحمد بن محمد بن سیار: (1)

«أخبرنا بالنوادر خاصه الحسین بن عبید الله، عن أحمد بن محمد بن یحیی، قال: حدثنا أبی، قال: حدثنا السیاری إلا بما کان فیه من غلو أو تخلیط.» انتهی

حیث استثناء الروایات التی فی الکتاب مایدل علی ان اصل الکتاب هو الذی وصل الیه.

المؤشر الخامس

تجد فی الفهرست کثیرا ما الشیخ یقول: "أخبرنا بکتبه و سائر روایاته" او "اخبرنا بجمیع کتبه و روایاته" او "بجمیع روایاته و کتبه" و هذا البیان لا یتفق مع نقل النسخ حیث الشیخ لم یسمی الکتب کلها بل یذکر بعض ها ثم یذکر الطریق الی جمیع الکتب و الروایات و هذا یدل ان الشیخ ملتزم بذکر الطریق العام الی اصل النسخ و لیس الاسامی فقط.

المؤشر السادس

فی ترجمه ابن عقده: (2)

«أخبرنا بجمیع روایاته و کتبه أبو الحسن أحمد بن محمد بن موسی الأهوازی، و کان معه خط أبی العباس بالاجازه و شرح روایاته و

کتبه عن أبی العباس أحمد بن محمد بن سعید.» انتهی

ص: 24


1- ([1]) نفس المرجع، ص 57
2- ([2]) نفس المرجع، ص 69

و وجود خط ابن عقده الذی اجاز فیه للاهوازی روایه کتبه و شرحها دلیل علی ان الطریق للکتاب لا للاسم و بهذه الدلاله ما جاء فی ترجمه الحسین بن سعید الأهوازی: (1)

«أخبرنا بکتبه و روایاته ابن أبی جید القمی، عن محمد بن الحسن، عن الحسین بن الحسن بن أبان، عن الحسین بن سعید بن حماد بن سعید ابن مهران. قال ابن الولید: و أخرجها إلینا الحسین بن الحسن بن أبان بخط الحسین بن سعید، و ذکر أنه کان ضیف أبیه.» انتهی

و عباره: (و أخرجها إلینا الحسین بن الحسن بن أبان بخط الحسین بن سعید) تعضد ما قلناه ان المقصود بالروایات هی الکتب مرویه عن مشایخهم.

المؤشر السابع

المؤشر السابع(2)

«الحسن بن سعید... الأهوازی أخو الحسین، ثقه، روی جمیع ما صنفه أخوه عن جمیع شیوخه و زاد علیه بروایته عن زرعه عن سماعه، فإنه یختص به الحسن، و الحسین إنما یرویه عن أخیه عن زرعه، و الباقی هما متساویان فیه، و سنذکر کتب أخیه إذا ذکرناه و الطریق إلی روایتهما واحد.»انتهی

حیث قال الطریق الی روایتهما واحد و لیس الی اسامی کتبهما واحد. هذا بعض ما وجدناه فی کلمات الشیخ الطوسی و لو انبری له احد لوجد الکثیر و من عبائر الشیخ النجاشی کلامه فی مقدمه کتابه: (3)

«أما بعد، فإنی وقفت علی ما ذکره السید الشریف من تعییر قوم من مخالفینا أنه لا سلف لکم و لا مصنف. و هذا قول من لا علم له بالناس و لا وقف علی أخبارهم، و لا عرف منازلهم و تاریخ أخبار أهل العلم،

و لا لقی أحدا فیعرف منه، و لا حجه علینا لمن لم یعلم و لا عرف. و قد جمعت من ذلک ما استطعته، و لم أبلغ غایته، لعدم أکثر الکتب، و إنما ذکرت ذلک عذرا إلی من وقع إلیه کتاب لم أذکره. و قد جعلت للأسماء أبوابا علی الحروف لیهون علی الملتمس لاسم مخصوص منها. و ها أنا أذکر المتقدمین فی التصنیف من سلفنا الصالح، و هی

ص: 25


1- ([1]) نفس المرجع، ص 150
2- ([2]) نفس المرجع، ص 136
3- ([3]) رجال النجاشی، ص 3

أسماء قلیله، و من الله أستمد المعونه، علی أن لأصحابنا فی بعض هذا الفن کتبا لیست مستغرقه لجمیع ما رسمه. و أرجو أن یأتی فی ذلک علی ما رسم و حد إن شاء الله و ذکرت لرجل طریقا واحدا حتی لا یکثر الطرق فیخرج عن الغرض.»

توضیح کلامه :

قوله "أنه لا سلف لکم و لا مصنف": فیه اشاره لاشکال العامه علی الشیعه انکم یا شیعه کتبکم لیست متصله الاسناد و انما هذه الکتب و الروایات انتم اختلقتموها و نسبتوها الی اهل البیت (علیهم السلام) کما هم یقولون هذا فی زماننا ایضا و الا فصرف ذکر اسامی کتب لاشخاص ماتوا قبل النجاشی بمئه سنه او اکثر بدون دلیل و سند لا تعد دلیل مقنع علی تسائل المخالفین. اما قوله "و قد جمعت من ذلک ما استطعته" : مرجع ذلک یعود الی الکتب یعنی انا النجاشی جمعت الکتب فی مکتبتی و فیه دلاله واضحه. و قوله "لم أبلغ غایته لعدم أکثر الکتب" : ای لم استطع ان ابلغ غایتی من هذا الفعل و هو جمع کتب اصحابنا و الاسامی لا تحتاج لجمع اعیان الکتب. و قوله: (و إنما ذکرت ذلک) ای قوله: (لم أبلغ غایته الی اخر) و قوله: "عذرا إلی من وقع إلیه کتاب لم أذکره": ای اعتذارا ممن عنده کتاب من علماء زماننا و لم اذکر کتابه من ضمن مصنفات الشیعه لانی لا املک نسخه من ذلک الکتاب.

قوله "و ذکرت لرجل طریقا واحدا حتی لا یکثر الطرق" : و هذه العباره هی اهم ما فی الجمله لان النجاشی یقول ذکرت لرجل طریقا و لم یقل ذکرت للکتاب او المصنف بفتح النون او للاصل و هذا یدل ان هذه الطرق الی اصحاب الکتب و لیست الی اسامی کتبهم.

و فی هذا الکلام نکته مهمه اخری و هی ان طرق النجاشی الی الرجل بای شکل کان، سواء کانت مصنفاته او روایاته او بعباره

اوضح مرویاته و لیس الی کتاب خاص من الرجل الا ما خرج بالدلیل. و قوله "فیخرج عن الغرض": و الغرض هو الاجابه علی تسائل المخالف ان لیس للشیعه کتب و اقول هنا ایضا دلاله اخری ان النجاشی کان معتقد ان الطرق فی کتابه کلها صحیحه او فیها الکفایه لاقناع الخصم و تکفی فی اقناع المخالف اذ لو کان فیها طریق ضعیف لما صح ان یختصر علیها فتدبر.

ص: 26

نذکر هنا بعض المؤشرات الاخری غیر ما نقلناه من مقدمه رجال النجاشی التی لها دلاله علی ماقلناه.

المؤشر الأول

ما جاء فی ترجمه أبو رافع مولی رسول الله: (1)

«و لأبی رافع کتاب السنن و الأحکام و القضایا. أخبرنا محمد بن جعفر النحوی قال: حدثنا أحمد بن محمد بن سعید قال: حدثنا حفص بن محمد بن سعید الأحمسی قال: حدثنا حسن بن حسین الأنصاری قال: حدثنا علی بن القاسم الکندی، عن محمد بن عبید الله بن أبی رافع، عن أبیه، عن جده أبی رافع، عن علی بن أبی طالب (علیه السلام) أنه کان إذا صلی قال فی أول الصلاه... و ذکر الکتاب إلی آخره بابا بابا: الصلاه و الصیام و الحج و الزکاه و القضایا. و روی هذه النسخه من الکوفیین أیضا زید بن محمد بن جعفر بن المبارک یعرف بابن أبی الیابس عن الحسین بن الحکم الحبری قال: حدثنا حسن بن حسین بإسناده و ذکر شیوخنا أن بین النسختین اختلافا قلیلا، و روایه أبی العباس أتم.» انتهی قلت فی عبارته (و ذکر الکتاب إلی آخره بابا بابا) و (روی هذه النسخه من الکوفیین) دلاله علی ان الطریق الی اصل النسخه. ان قلت کیف تکون النسختین عند النجاشی و لا یعلم ما فیها من الاختلاف قلت لا یضر ذلک اذ لعل العالم عنده کتاب یرجع الیه و قت الحاجه و لکن لا

یطالعه حرف بحرف او طالعه و لکن لم یقایسه مع نسخه اخری حرف بحرف.

المؤشر الثانی

قال فی ترجمه إبراهیم بن سلیمان:(2)«له

کتب ذکرها بعض أصحابنا فی الفهرستات لم أر منها شیئا.» انتهی

و هنا النجاشی لا ذکراسم الکتب و لا طریقه الی الکتب و یقول کتبه مذکور باسامیها فی الفهرستات لکنی حیث لم ارها لم اذکرها هنا. ان قلت کیف علمت انها مذکوره باسامی ها فی الفهرستات، قلت لان الفهرست مصنف لذکر اسامی الکتب و الطریق الیها.

ص: 27


1- ([1]) رجال النجاشی، ص 6
2- ([1]) رجال النجاشی، ص 15

المؤشر الثالث

قال فی ترجمه إبراهیم بن محمد بن سعید:(1) «و له مصنفات کثیره انتهی إلینا منها کتاب المبتدأ، کتاب السیره، کتاب معرفه فضل الأفضل» انتهی. قلت: فی عباره (انتهی الینا) دلیل علی ان الکتب کانت عنده.

المؤشر الرابع

قال فی ترجمه الحسن بن محمد: (2)

«له کتاب دلائل خروج القائم (علیه السلام) و ملاحم، ما رأیت هذا الکتاب بل ذکره أصحابنا و لیس بمشهور أیضا»انتهی.

قلت من کلامه هذا نفهم بمفهوم المخالفه انه شاهد بقیه الکتب التی ذکرها فی کتابه و ایضا النجاشی هنا لم یذکر طریق الی کتاب (دلائل خروج القائم) و هذا دلیل اخر علی انه الکتب التی لم تکن فی متناول یده لم یذکر طریق الیها. و نفس الکلام یاتی فی طریقه الی الحسن بن محمد النهاوندی قال:(3)

«له کتب منها النقض علی سعید بن هارون الخارجی فی الحکمین و کتاب الاحتجاج فی الإمامه و کتاب الکافی فی فساد الاختیار ذکر ذلک أصحابنا فی الفهرستات»

و هنا ایضا اشار بقوله ان الاصحاب ذکروا کتابه فی فهرستاتهم و لم تکن الکتب عنده و لذا لم یذکر طریق الیه.

المؤشر الخامس

قال فی ترجمه الحسن بن سعید الأهوازی بعد ان عد طرق شیخه ابن نوح السیرفی الی الحسن الأهوازی ذکر طریق لابن نوح یمر بأبو العباس الدینوری قائلا:(4)

«و أما أبو العباس الدینوری، فقد أخبرنا الشریف أبو محمد الحسن بن حمزه بن علی الحسینی الطبری فیما کتب إلینا أن أبا العباس أحمد بن محمد الدینوری حدثهم عن الحسین بن سعید بکتبه و جمیع مصنفاته

ص: 28


1- ([2]) نفس المرجع، ص 17
2- ([3]) نفس المرجع، ص 48
3- ([1]) نفس المرجع.
4- ([2]) نفس المرجع، ص 60

عند منصرفه من زیاره الرضا (علیه السلام)، أیام جعفر بن الحسن الناصر بآمل طبرستان سنه ثلاثمائه، و قال: حدثنی الحسین بن سعید الأهوازی بجمیع مصنفاته. قال ابن نوح: و هذا طریق غریب(1)،

لم أجد له ثبتا إلا

قوله (ای قول الحسن بن حمزه) رضی الله عنه فیجب أن تروی عن کل نسخه من هذا بما رواه صاحبها فقط، و لا تحمل روایه علی روایه و لا نسخه علی نسخه، لئلا یقع فیه اختلاف.» انتهی

قلت: فی هذا ایضا اشاره علی ان هذه الطرق کلها الی النسخ التی یروی منها الروایات.

المؤشر السادس

وأیضا عنه فی ترجمه الفضل بن شاذان بن الخلیل:(2)

"وذکر الکنجی أنه صنف مائه وثمانین کتابا وقع إلینا منها:...(وذکر ما عدته ثمانیه وأربعین کتابا) أخبرنا أبو العباس بن نوح قال: حدثنا أحمد بن جعفر قال: حدثنا أحمد بن إدریس بن أحمد قال: حدثنا علی بن أحمد بن قتیبه النیشابوری (النیسابوری) عنه بکتبه. انتهی

و هذا واضح حیث قال له مائه وثمانین کتابا و ذکر اسامی ثمانیه وأربعین کتاب منها و من ثم ذکر طریقه العام الی هذه الکتب الثمانیه و اربعین و لو کان الغرض ذکر اسامی الکتب فقط بدون استناد و

ص: 29


1- ([3]) العلامه الآقا بزرک الطهرانی عنون اسم الدینوری، و ذکر وجه غرابه الطریق، فقال فی کتابه طبقات أعلام الشیعه للقرن الرابع،ج1، ص 44، أحمد بن محمد الدینوری یکنی أبا العباس، و یلقب ب- أستونه، (ثم ذکر عباره النجاشی، ثم قال فی صفحه 45) أقول یظهر أن غرابه السند لیس هو لعلوه فی الغایه، بل غرابته لما قد صرح به من أنه لم یجد له ثبتا، و لا کان معروفا قبل هذا عند أهل الحدیث، و إلا فالطوسی المعاصر للنجاشی أیضا یروی عن الحسین بثلاث وسائط، و هم ابن أبی جید، عن ابن الولید، عن الحسین بن الحسن بن أبان عنه کما فی الفهرست، فقد کان المشهور بالروایه عن الحسین بن سعید هم أحمد بن محمد بن عیسی، و أحمد بن محمد بن خالد البرقی، و الحسین ابن الحسن بن أبان، و هؤلاء أشهر من روی عن الحسین، و أکثر الطرق و الروایات تنتهی إلی هؤلاء و یتلخص وجه الغرابه أن طرق الروایه عن الحسین بن سعید أولئک الأعلام الثلاثه، و لم یعهد روایه الدینوری عنه، فتفطن و اعلم أن الحسن بن سعید شارک أخاه الحسین فی جمیع کتبه علی ما صرح به النجاشی. انتهی
2- ([1]) رجال النجاشی، ص 307

طریق، لذکرها کلها و لکن غرضه کان ذکر الکتب التی بمتناول یده مع اسانیده الیها. و هنا ننهی کلامنا عن المؤشرات فی کلام النجاشی و اذا بحثت فی کتاب النجاشی تراه کثیرا یقول: (و روی هذه النسخه)

(روی عنه نسخه أحادیث) و (ذکر النسخه له) (نسخه یرویها) هذا انما یدل علی ان الطرق کانت الی اصل النسخ.

اشکال الشیخ عبد الرؤوف

استشکل "الشیخ عبدالرؤوف حسن" فی رسالته حیث قال: (1)

«یلاحظ علیه: إن هذه القرائن (ذکر قرائن من تتبعه فی کتب الفهارس) تفید بالفعل الإشعار والتقریب المذکور لولا معارضتها بقرائن أخر تفید العکس، من جملتها: ما أورده النجاشی (رحمه الله) فی ترجمه أحمد بن محمد بن علی بن عمر بن رباح القلاء:(2) "وصنف کتبا، فمنها: کتاب الصیام، وکتاب الدلائل، کتاب سقاطات العجلیه، کتاب ما روی فی أبی الخطاب محمد بن أبی زینب، وهو شرکه بینه وبین أخیه علی بن محمد، ولم أر من هذه الکتب إلا کتاب الصیام حسب. وأخبرنا بکتبه إجازه أحمد بن عبد الواحد (ابن عبدون) قال: حدثنا عبید الله بن أحمد بن أبی زید الأنباری أبو طالب، قال: حدثنا أحمد بها.

إذ لو کانت إجازه الکتب تتضمن المناوله والاطلاع علی الکتب لما قال: (ولم أر من هذه الکتب إلا کتاب الصیام حسب). ویقرب منه ما ذکره عند ترجمه عبد العزیز بن یحیی بن أحمد الجلودی الأزدی: "وله کتب قد ذکرها الناس، منها: کتاب مسند أمیر المؤمنین (علیه السلام)، کتاب الجمل... (وذکر کتبا کثیره جدا) هذه جمله کتب أبی أحمد الجلودی التی رأیتها فی الفهرستات، وقد رأیت بعضها. قال لنا أبو عبد الله الحسین بن عبید الله: أجازنا کتبه جمیعها أبو الحسن علی بن حماد... حیث اطلع علی البعض منها فقط، والباقی وجد أسماءها فی الفهارس لا غیر.» انتهی

ص: 30


1- ([1]) نظریه تعویض الأسانید، المفهوم، الحجیه، الحدود، ص 39 (هذه الرساله لم تطبع بعد و حصلنا علیها من جامعه ال البیت العالمیه فی قم المقدسه جزاهم الله خیرا)
2- ([2]) رجال النجاشی، ص 92

جواب الاشکال

للاجابه علی الاشکال فی المثال الاول لنا جوابان.

الجواب الاول: الذی یظهر لی ان فی عباره النجاشی هنا تصحیف و اصل العباره کانت هکذا : وأخبرنا بکتابه إجازه أحمد بن عبد الواحد (الی ان قال) حدثنا أحمد به. فصحف کتابه، بکتبه و جیء بضمیر یطابقه (به صار بها) و القرینه علی ذلک ان الشیخ یذکر طریق خاص الی کتاب الصیام ثم ذکر طریق عام الی جمیع کتب أحمد بن محمد حیث قال فی ترجمه أحمد بن محمد:(1)

«و صنف کتبا منها: کتاب الصیام. أخبرنا به الحسین بن عبید الله (الغضائری)، قال: حدثنا أحمد بن محمد الزراری (أبی غالب الزراری) قراءه علیه، قال: حدثنا أحمد. و له کتاب الدلائل، کتاب سقطات العجلیه و کتاب ما روی فی أبی الخطاب محمد بن أبی زینب و هو شرکه بینه و بین أخیه علی بن محمد. و أخبرنا بجمیع کتبه أحمد بن عبدون، عن أبی طالب عبید الله ابن أحمد بن أبی زید الأنباری، قال: حدثنا أحمد.» انتهی

الجواب الثانی: و یمکن ایضا ان یجاب علی هذا الاشکال بوجه اخر و هو ان الشیخ عبدالرؤوف لم یکن ملتفتا الی معنا الاجازه لان فی الاجازه لا یلزم ان تکون الکتاب مشاهدا عندک.

و لتوضیح ذلک اقول: یوجد سبع طرق لتحمل الحدیث عند المحدثین احدا هذه الطرق الاجازه و هی إخبار مجمل بشی ء معلوم مأمون علیه من الغلط و التصحیف فمثلا یکون کتاب الشیخ مشتهر فی سوق الکتب و عند النساخ فیقول الشیخ لتلمیذه: “أجزت لک کلما اتضح عندک من مسموعاتی” فیذهب التلمیذ و یشتری الکتاب المشتهر و مأمون علیه من الغلط و التصحیف من السوق و یضیف اجازته علی اول روایات الکتاب و ینقل الکتاب مسندا عن صاحبه.

ص: 31


1- ([1]) فهرست الطوسی، ص 66

و اذا تاملت هذا الامر سیتضح لک جلیا ان فی عباره النجاشی(1) هذه دلاله واضحه علی ان الطریق الی الواقع و المحتوا و لیس الی اسم الکتاب فقط.

تحقیق فی أنحاء تحمل الحدیث عند القدماء

قال احمد البصری فی کتابه لتحمل الحدیث سبع طرق، ثم قال:(2)

«أولها: السماع من الشیخ، إما بقراءه من کتابه، أو بإملاء من حفظه و هی أعلی المراتب اتفاقا فیقول: سمعت فلانا أو حدثنا أو أخبرنا أو أنبأنا.

ثانیها: القراءه علیه، و علیها المدار فی زماننا هذا و تسمی العرض. و شرطه حفظ الشیخ، أو کون الأصل المصحح بیده، أو بید ثقه. فیقول: قرأت علی فلان أو قرئ علیه و أنا أسمع مع کون الأمر کذلک فأقر و لم ینکر و له أن یقول: حدثنا أو أخبرنا مقیدین بالقراءه، أو مطلقین، أو بالتفصیل و هو لمشهور.

ثالثها: الإجازه، و هی إخبار مجمل بشی ء معلوم مأمون علیه من الغلط و التصحیف، و هی مقبوله عند الأکثر و تجوز مشافهه و کتابه و لغیر الممیز. و هی إما لمعین بمعین، أو لمعین بغیره، أو لغیر معین به، أو بغیره. فأول هذه الأربعه أعلاها، و الثلاثه لم تعتبر عند بعضهم بل منعها الأکثر. فیقول الشیخ: أجزت لک کلما اتضح عندک من مسموعاتی و یقول المجاز له: أجازنی فلان روایه کذا أو أحد تلک العبارات مقیده بالإجازه علی قول، و مطلقه علی اخر. و للمجاز له أن یجیز غیره علی الأقوی، فیقول: "أجزت لک ما اجیز لی روایته" أو نحو ذلک.

رابعها: المناوله، و هی أن یعطی الشیخ أصله قائلا للمعطی: "هذا سماعی من فلان" مقتصرا علیه، أو مکملا ب: إروه عنی أو أجزت لک روایته و نحو ذلک. و فی قبولها خلاف، و لعل القبول مقبول مع قیام القرینه علی قصد الإجازه فیقول: "حدثنا" أو "أخبرنا مناوله" و

المقترنه منها بها أعلاها اتفاقا.

خامسها: الکتابه، و هی أن یکتب الشیخ له مرویه بخطه أو یأمر بها

ص: 32


1- ([1]) ای قوله: وأخبرنا بکتبه إجازه أحمد بن عبد الواحد
2- ([2]) فائق المقال فی الحدیث و الرجال، ص 34 - 35

له، غائبا کان أم حاضرا، مقتصرا علی ذلک أو مکملا له ب "أجزت لک ما کتبت به إلیک" و نحوه، فیقول: کتب إلی فلان أو حدثنا مکاتبه، علی رأی.

سادسها: الإعلام، و هو أن یعلم الشیخ بأن هذا الکتاب روایته أو سماعه من شیخه، مقتصرا علیه، من دون مناوله أو إجازه. و فی جواز الروایه به أقوال، ثالثها الجواز فیقول: أعلمنا و نحوه.

سابعها: الوجاده بالکسر، و هی أن یجد المروی مکتوبا بخط معروف من غیر اتصال بأحد الأنحاء السالفه. و اختلف فی جواز العمل بها کما اتفق علی منع الروایه بها و لعل الجواز أقرب فیقول الواجد: وجدت بخط فلان کذا و مثله.»

المبحث الرابع: ما الفرق بین الفهرست و المشیخه و ثبت

ما هو الفرق بین المشیخه و الفهرست و الثبت کما هو اسم کتاب أبی غالب الزراری المسمی ب-: ثبت أبی غالب الزراری، قال الکتانی فی تعریف هذه الالفاظ:(1)

«اعلم انه بعد التتبع والتروی ظهر أن الأوائل کانوا یطلقون لفظه "المشیخه" علی الجزء الذی یجمع فیه المحدث أسماء شیوخه ومرویاته (ای اسامی الکتب الذی رواها) عنهم، ثم صاروا یطلقون علیه بعد ذلک المعجم. لما صاروا یفردون أسماء الشیوخ ویرتبونهم علی حروف المعجم، فکثر استعمال وإطلاق المعاجم مع المشیخات. وأهل الأندلس یستعملون ویطلقون البرنامج، أما فی القرون الأخیره فأهل المشرق یقولون إلی الأن الثبت وأهل المغرب إلی الآن یسمونه الفهرسه» انتهی

فطبق هذا الکلام لا فرق بین المشیخه و الفهرست و الثبت لانها اسم لکتاب یجمع مصنفه فی ذلک الکتاب اسامی شیوخه و مرویاته عنهم

و الفهرست استعمل حدیثا بأنه ملحق یذکر فیه محتویات الکتاب من الموضوعات والأعلام ونحو ذلک مرتبه ترتیبا خاصا.

ص: 33


1- ([1]) فهرس الفهارس، ج 1، ص 67

المبحث الخامس: الفرق بین الطریق العام و الطریق الخاص

الشیخ الطوسی فی ذکر طریقه الی اصحاب الکتب اما یذکر طریق عام و اما یذکر طریق خاص و نقصد بطریق العام ان یقول اخبرنی بجمیع کتبه و روایاته او سائر کتبه و روایاته او کل کتبه و روایاته فهذا طریق عام یشمل یجمیع ماروی ذلک الروای من مصنفاته او من منقولاته التی عنده و یروی منها الاحادیث لتلامذته.

فلما یقول الشیخ اخبرنی بجمیع کتبه و روایاته، فهذا التعبیر عام یشمل الطریق الی کتبه و الطریق الی روایاته التی لم یذکرها الراوی فی کتبه و فی الطریق العام یمکن اجراء نظریه تعویض الاسانید.

فمثلا اذا روی الشیخ الطوسی روایه عن سعد القمی فهذه الروایه اما من کتب القمی فطریق الشیخ الی کل کتبه مذکور و اما من روایاته التی رواها من کتب مشایخه ففی هذه الصوره ایضا ذکر الشیخ طریق عام الی جمیع روایات سعد القمی فحینئذ یمکن تعویض سند الشیخ الطوسی الذی ذکره فی الفهرست بسند روایه فی کتاب اخر للشیخ الطوسی و لکن هنا ذکرها الشیخ مرسلا من سعد القمی و تلک الروایه لانعلم انها اخذت من کتب سعد القمی او روایاته و لکن ارسال الشیخ من سعد القمی ثبت لنا ان هذه الروایه، الشیخ نقلها من سعد القمی و لو مرسلا و لکن لم یذکر سنده تلک الروایه و سیاتی توضیح اکثر عن ذلک. و الطریق الخاص هو ان یذکر الطریق الی کتاب خاص و لیس الی عموم الروایات او الکتب.

مثلا اذا قال الطوسی: بان فلان من الرواه له عده کتب اخبرنا بکتاب الصوم فقط فلان عن فلان و اخبرنا بکل کتبه و روایاته فلان عن فلان فالطریق الاول طریق خاص الی کتاب واحد و الطریق الثانی طریق عام. هذا و القول بان عباره (و روایاته) عطف تفسیری علی الکتب خلاف الظاهر فان الظاهر عطف المغایر علی المغایر هذا اولا و ثانیا ان الشیخ مره یذکر طریقه الی روایات راو معین و مره یذکر

طریقه الی کتب راوی اخر و هذا مما یدل علی ان الکتب تختلف عن الروایات فالاقسام ثلاثه راو یکون له کتب و راو یکون له کتب و روایات و راو یکون له روایات فقط یعنی نقل کتب الاصحاب.

ص: 34

المبحث السادس: مشیخه الصدوق طرقها عامه او خاصه

هل مشیخه الصدوق طریق عام الی صاحب الکتاب او الی خصوص الروایات المذکوره فی کتاب الفقیه؟ اقول فإن الصدوق و الشیخ الطوسی و غیرهما من المتأخرین إنما أخذوا هذه الروایات المودعه فی کتبهم من کتب الرواه و الأصول التی سبقتهم، و إنما یذکرون الطریق للإسناد، لا أنهم تناولوها خبرا خبرا مشافهه. هذا یظهر من کتاب الفقیه و غیره وفق ما صرح به الصدوق فان ما جاء به فی اخر کتابه المسماه بمشیخه الفقیه هی طرق عامه الی اصحاب الکتب فمثلا اذا قال:(1)

«و ما کان فیه عن زراره بن أعین فقد رویته عن أبی رضی الله عنه عن عبد الله ابن جعفر الحمیری، عن محمد بن عیسی بن عبید، و الحسن بن ظریف، و علی بن إسماعیل بن عیسی کلهم عن حماد بن عیسی، عن حریز بن عبد الله، عن زراره بن أعین.» انتهی

فانه طریق عام الی زراره و لیس طریق خاص الی الروایات التی ذکرها الصدوق فی کتابه فقط و الدلیل علی ذلک عده أدله منها:

الدلیل الاول: قول الصدوق فی أول کتابه:(2)

«و جمیع ما فیه مستخرج من کتب مشهوره علیها المعول و إلیها المرجع مثل کتاب حریز و کتاب عبید الله بن علی الحلبی و کتب علی بن مهزیار و کتب الحسین بن سعید و نوادر أحمد بن محمد بن عیسی و کتاب نوادر الحکمه و کتاب الرحمه لسعد بن عبد الله و جامع شیخنا محمد بن الحسن بن الولید و نوادر محمد بن أبی عمیر و کتب المحاسن لأحمد بن أبی عبد الله البرقی.

و رساله أبی رضی الله عنه و غیرها من الأصول و المصنفات التی طرقی إلیها معروفه فی فهرست الکتب التی رویتها عن مشایخی و أسلافی رضی الله عنهم.»

قول الصدوق: "طرقی إلیها معروفه فی فهرست" و الفهرست هنا المقصود منه مشیخه الفقیه فیکون قوله هکذا: الذی ذکرته من الطرق

ص: 35


1- ([1]) من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 425
2- ([2]) و جمیع ما فیه مستخرج من کتب مشهوره

فی المشیخه هی الی الکتب و لیس الی خصوص الروایات التی ذکرتها فی الفقیه.

و الدلیل علی ان فهرست الصدوق هو مشیخته فی کتاب الفقیه: لم یذکروا للصدوق انه کان له کتاب منفرد اسمه الفهرست کما للشیخ و النجاشی و غیرهم فینصرف فهرسته الی مشیخته فی الفقیه.

و لکن مع هذا یمکن ان یکون کتاب مستقل لان الشیخ الطوسی فی فهرسته فی ترجمه زید النرسی و زید الزراد قال:(1)

«زید النرسی و زید الزراد: لهما أصلان لم یروهما محمد بن علی بن الحسین و قال فی فهرسته: لم یروهما محمد بن الحسن بن الولید و کان یقول: هما موضوعان.» انتهی

حیث اثبت ان للصدوق فهرست و هذا الکلام لا یوجد فی مشیخه الفقیه، و یمکن ان یجاب بانه من ما سقط من مشیخه الصدوق و الله العالم.

الدلیل الثانی: قال الصدوق: (2)

«و ما کان فیه عن أبی حمزه الثمالی فقد رویته عن أبی رضی الله عنه عن سعد بن عبد الله عن إبراهیم بن هاشم عن أحمد بن محمد بن أبی نصر البزنطی عن محمد بن الفضیل عن أبی حمزه ثابت بن دینار الثمالی. (الی ان قال) و طرقی إلیه کثیره و لکنی اقتصرت علی طریق واحد منها.» انتهی

فی قوله: (طرقی إلیه کثیره) دلاله واضحه علی ان طرق الصدوق کانت طرق عامه للرجل ای کل ما روی و صنف ذلک الراوی المذکور و لیس الی کتاب خاص او روایه خاص من الراوی.

الدلیل الثالث: نری الصدوق یروی من روای واحد فی جمیع الابواب فی کتابه و لا یمکن ان نقول انه اخذه هذه الروایات المختلف فی موضوعاتها من کتاب واحد للروای اذ الرواه صنفوا فی اکثر الابواب کتبا مختلف فی موضوعاتها فمثلا کتبوا کتابا فی صلاه و اخر فی الصوم و اخر فی الدیات او فضائل اهل البیت مثلا و هکذا فی مختلف الابواب الفقه و الصدوق تجده نوع من کل الروایات للروات فی کتابه

ص: 36


1- ([1]) فهرست الطوسی، ص 201
2- ([2]) نفس المرجع، ص 444

و لذا الطریق الی الرجل بعموم روایاته و لیس الی روایات ذکرها الصدوق فقط فی کتابه الفقیه.

الدلیل الرابع قال الصدوق: (1)

«و ما کان فیه عن محمد بن یعقوب الکلینی رحمه الله علیه فقد رویته عن محمد بن محمد بن عصام الکلینی و علی بن أحمد بن موسی و محمد بن أحمد السنانی رضی الله عنهم عن محمد بن یعقوب الکلینی و کذلک جمیع کتاب الکافی فقد رویته عنهم عنه عن رجاله.» انتهی

فی هذا الکلام دلیل علی ان الطریق الاول یختلف عن الطریق الثانی الی الکلینی فان طریق الاول عام الی جمیع مرویات الکلینی و الثانی الی کتاب الکافی خاصه و من القرائن علی ذلک ان الصدوق روی روایات من الکلینی لیست فی الکافی منها:(2)

«و سأله بعض أصحابه عن الشرب بنفس واحد فقال إذا کان الذی یناولک الماء مملوکا لک فاشرب فی ثلاثه أنفاس و إن کان حرا فاشربه بنفس واحد. و هذا الحدیث فی روایات محمد بن یعقوب الکلینی رحمه الله. (ثم قال محقق الکتاب) لم أعثر علیه فی الکافی فی مظانه» انتهی

مما یدل علی ان هذا الحدیث من الکتب التی رواها الکلینی و لیست فی الکافی.

ص: 37


1- ([1]) من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 534
2- ([2]) نفس المرجع، ج 3، ص 353

الفصل الثانی: مناهج تعویض السند

اشاره

ص: 38

المبحث الاول: تصحیح طرق مشیخه التهذیبین مع طرق الفهرست

اشاره

الشیخ الطوسی فی اسانید التهذیبین مره سلک مسلک الکلینی فی الکافی و هو ذکر کامل السند ابتداء بشیخه و انتهاء بالمعصوم و مره اخری مسلک الصدوق حیث حذف ابتداء السند و الشروع بمن اخذ الحدیث من کتابه و ذکر فی اخر التهذیبین الطرق الی اصحاب الکتب یبتدئ من شیخه الی صاحب الکتاب. و لکن فی کثیر من الرواه الذین هم اصحاب الکتب نری ان الشیخ لم یذکر لهم طریق فی المشیخه و اکتفی فی اخر مشیخته بالحواله الی فهارس الشیوخ المکتوب فی ذکر الطرق فقال فی مشیخه الاستبصار: (1)

«و کنت سلکت فی أول الکتاب إیراد الأحادیث بأسانیدها و علی ذلک اعتمدت فی الجزء الأول و الثانی ثم اختصرت فی الجزء الثالث و عولت علی الابتداء بذکر الراوی الذی أخذت الحدیث من کتابه أو أصله علی أن أورد عند الفراغ من الکتاب جمله من الأسانید یتوصل بها إلی هذه الکتب و الأصول حسبما عملته فی کتاب تهذیب الأحکام.»

و قال فی آخر مشیخه التهذیب: (2)

«فقد أوردت جملا من الطرق إلی هذه المصنفات و الأصول و لتفصیل ذلک شرح یطول هو مذکور فی الفهارس للشیوخ فمن أراده وقف علیه هناک إن شاء الله تعالی.» انتهی

و ایضا فی آخر مشیخه الاستبصار: (3)

«قد أوردت جملا من الطرق إلی هذه المصنفات و الأصول و لتفصیل ذلک شرح یطول هو مذکور فی الفهرست للشیوخ فمن أراده وقف علیه من هناک إنشاء الله تعالی.» انتهی

و بهذا الکلام احال

ص: 39


1- ([1]) الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج 4، ص 305
2- ([2]) تهذیب الأحکام، ج 10، ص 88
3- ([3]) الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج 4، ص 342

الشیخ الطوسی الباحث عن طرق احادیثه الی فهارس الاصحاب و بالاخص کتاب فهرسته و ایضا فهرست الشیخ الصدوق المعروف بمشیخه الفقیه و ثبت ابی غالب الزراری و غیره من الفهرستات کفهرست النجاشی المعروف برجال النجاشی لان احاله الشیخ الطوسی عامه تشمل کل الفهارس الموجوده فی زمانه و سیاتی البحث عن هذه الفهارس ان شالله.

و هذه الاحاله تشمل حتی الطریق الضعیف فی المشیخه فبالامکان ان نبدل الطریق الضعیف للشیخ فی المشیخه لاحد الرواه بطریق الشیخ الیه الصحیح فی الفهرست و نفهم هذا من قول الشیخ: (قد اوردت جملا من الطرق) و لم یقل ان طرقه الی راو معین کلها مذکور فی المشیخه.

و ایضا احاله الشیخ للفهارس صارت دلیلا لاقوال علماء الرجال لتعویض طریق الشیخ فی التهذیبین بطریقه فی الفهرست و لاجل هذا قال السید بحر العلوم: (1)

«و الحاجه الی فهرست الشیخ أو غیره متوفره فیمن لم یذکره الشیخ فی المشیخه لتحصیل الطریق الیه و فیمن ذکره فیها (الفهرست) لاستقصاء الطرق و الوقوف علی الطریق الأصح أو الأوضح و الرجوع الیه فی هذا القسم معلوم بمقتضی الحواله (حواله الشیخ الی الفهرست) الناصه علی إرادته (اراده الشیخ تعویض اسناد المشیخه و الفهرست)»

و قال السید الاعرجی: (2)

«إن الشیخ قد أحال التفصیل علی ما فی الفهارس کما سمعت فما لم یذکر له طریقا فی المشیخه و کان له فی الفهرس طریق إلیه فهو مسند و ما کان طریقه فیها (المشیخه) أو فی الإسناد (المجلدین الاولین من التهذیب) ضعیفا و فی الفهرست صحیحا فهو(سند الشیخ الی ذلک

الراوی) صحیح فإنه رحمه الله کثیرا ما یؤثر الضعیف لعلوه تحریا للاختصار مع عدم الفرق فی ذلک من حیث إن التناول إنما کان من الأصول.» انتهی

و قال السید الخویی: (3)

«إذا کان طریق الشیخ إلی أحد ضعیفا فیما یذکره فی آخر کتابه و لکن کان له إلیه طریق آخر فی الفهرست و کان صحیحا: یحکم بصحه الروایه المرویه عن ذلک الطریق. و الوجه فی ذلک أن الشیخ ذکر أن

ص: 40


1- ([1]) الفوائد الرجالیه المعروف ب- رجال السید بحر العلوم، ج 4، ص 75
2- ([2]) عده الرجال، ج 2، ص 259
3- ([1]) معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 78

ما ذکره من الطرق فی آخر کتابه إنما هو بعض طرقه و أحال الباقی إلی کتابه الفهرست فإذا کان طریقه إلی الکتاب الذی روی عنه فی کتابیه صحیحا فی الفهرست حکم بصحه تلک الروایه.»

و هذه الطریقه من التعویض تنقسم الی ثلاث اوجه وجه الاول تعویض طرق الشیخ فی التهذیبین مع طرقه فی الفهرست و الوجه الثانی تعویض کل روایه ابتداء فیها باسم صاحب الکتاب فی کل کتبه التهذیبین و غیرها و الوجه الثالث تعویض سند الحدیث المتصل و نحن هنا نشرحها مع الامثله علی کل قسم.

الوجه الاول: تعویض طرق التهذیبین مع طرق الفهرست

الشیخ الطوسی یذکر طرقه الی الرواه مره ذکرها فی المشیختین فی اخر التهذیب و اخر الاستبصار و مره اخری ذکرها فی الفهرست و علی هذا نجد الشیخ قد یذکر لروای طریق فی الفهرست و لم یذکرله طریق فی المشیختین فمثلا لم یذکر لزراره بن أعین طریق فی مشیختی التهذیب و الاستبصار و هذا الشیء یبدوا لمن لیست له خبره بعلم الرجال ان روایات الشیخ عن زراره فی التهذیبین مرسلات لا سند لها.

و لکن الشیخ ذکر لزراره بن أعین طریق فی الفهرست حیث قال: (1)

«و لزراره مصنفات منها: کتاب الاستطاعه و الجبر أخبرنا ابن أبی جید عن محمد بن الحسن بن الولید عن سعد بن عبد الله و الحمیری عن أحمد بن أبی عبد الله البرقی عن أبیه عن ابن أبی عمیر عن بعض أصحابه عن زراره» انتهی

فیمکن تعویض طریق الشیخ فی التهذیبین بطریقه فی الفهرست و یحسب هذا الطریق المذکور فی الفهرست هو السند لکل روایاته فیهما.

ماقلناه خلاصه هذا النوع من التعویض لکن فی طریق الفهرست الی زراره مشکلتان کما نقل ذلک السید الخوئی قائلا: (2)

«ثم إن طریق الشیخ إلی زراره فیه ابن أبی جید و هو ثقه علی الأظهر إلا أن فیه: ابن أبی عمیر عن بعض أصحابه فالطریق ضعیف

ص: 41


1- ([2]) فهرست الطوسی ص 210
2- ([1]) معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 254

بالإرسال بناء علی المختار من عدم الفرق بین مراسیل ابن أبی عمیر. و غیره نعم إن طریق الصدوق إلیه صحیح.» انتهی

فالاشکال الاول وجود ابن ابی جید(1) و هو لم یرد فی حقه توثیق و غیر موثق علی رای المشهور بین العلماء لکن علی مبنا وثاقه مشایخ

الاجازه یکون ثقه و هو رای السید الخویی فیه. قال السید الخویی:(2) «علی بن أحمد بن محمد بن أبی جید: ثقه لأنه من مشایخ النجاشی و قد تقدم ذکره.»

و قال السید بحر العلوم فی رجاله:(3)

«و اختلفوا فی حدیث ابن عبدون و ابن أبی جید و ابن یحیی یعنی أحمد بن محمد بن یحیی العطار و ابن أبان یعنی الحسین بن الحسن بن أبان لعدم تصریح علماء الرجال بتوثیقهم و اعتماد المشایخ الأجلاء علی حدیثهم و حکمهم بصحته و الصحیح الصحه لأنهم من مشایخ الإجازه و لیس لهم کتاب یحتمل الأخذ منه و لذا اتفقوا علی صحه حدیث أحمد بن محمد بن الحسن بن الولید مع اعترافهم بعدم التنصیص علی توثیقه و الظاهر وثاقه الجمیع کما حققناه فی محل آخر.» انتهی

ص: 42


1- ([2]) قال السید بحرالعلوم فی ترجمته: «هکذا نسبه النجاشی فی ترجمه الحسین بن المختار القلانسی و یعبر عنه بعلی بن أحمد بن أبی جید و ابن أبی جید، و علی بن أحمد القمی، و علی بن أحمد بن طاهر. و منه یعلم اسم جده أبی جید. یکنی أبا الحسین، شیخ الشیخین: شیخ الطائفه و النجاشی، و أعلی طرقهما الی محمد بن الحسن بن الولید. و قد اکثر الشیخ عنه فی الرجال و کتابی الحدیث و وثقه السید الداماد و المحقق البحرانی و نقله عن بعض معاصریه و استظهر توثیقه الشیخ البهائی و مال الیه المحقق الشیخ حسن. و الظاهر دخوله فیمن وثقه والده فی الدرایه و قال السید فی الکبیر: و ظاهر الاصحاب الاعتماد علیه و الطریق الذی فیه یعد حسنا و صحیحا و قال الشیخ الحر: "و الاصحاب یعدون حدیثه حسنا و صحیحا" و هو اشاره الی الخلاف فی حسن حدیثه و صحته، و وجه الحسن ظاهر أما الصحه فهی إما لکونه ثقه أو من مشایخ الاجازه إذ لم یثبت له کتاب یروی عنه، أو المعنی: یعدون حدیثه فی هذین القسمین المعتبرین، فیکون الحسن باعتبار غیره لا باعتباره. و لعل هذا اظهر، و الأوجه انه شیخ ثقه و حدیثه صحیح.» انظر: رجال السید بحر العلوم (الفوائد الرجالیه)، ج 3، ص 83
2- ([1]) معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 254
3- ([2]) الفوائد الرجالیه المعروف ب- رجال السید بحر العلوم، ج 4، ص 81

و الثانی وجود عباره بعض اصحابنا(1) حیث یکون الطریق مرسل و هذا ایضا واضح بحیث ابن ابی عمیر لا یرسل الا عن ثقه. و قال المولی الصالح المازندرانی فی شرحه لأصول الکافی ما هذا نصه:(2)

«ذهب جماعه من الأصولیین إلی أن ابن أبی عمیر لا یرسل إلا عن ثقه ورده المحقق و صاحب المعالم بأن المطعون فی رجاله کثیر فإذا أرسل یحتمل أن یکون المطعون أحدهم و أجاب عنه الشیخ بهاء المله و الدین بأن هذا لا یقدح إذ المنقول عدم إرساله عن غیر الثقه لا عدم روایته عنه و فیه نظر ذکرناه فی موضعه من کتب الأصول.» انتهی

وعلی هذا یمکن کما قلنا سابقا تصحیح کل روایات زراره التی ورده فی کتابی التهذیب و الاستبصار المثال الثانی:(3)

«و روی أحمد بن رزق الغمشانی عن معاویه بن عمار قال: أمرنی

أبو عبد الله (علیه السلام) أن أعصر بطنه ثم أوضئه ثم أغسله بالأشنان ثم أغسل رأسه بالسدر و لحیته ثم أفیض علی جسده منه ثم أدلک به جسده ثم أفیض علیه ثلاثا ثم أغسله بالماء القراح ثم أفیض علیه الماء بالکافور و بالماء القراح و أطرح فیه سبع ورقات سدر.» انتهی

و لما نرجع الی المشیخه نجد ان الشیخ لم یذکر طریق الیه فیها و لکن ذکر طریق الیه فی الفهرست هو کالتالی:(4)

«أحمد بن رزق العمشانی له کتاب. أخبرنا به عده من أصحابنا عن أبی محمد هارون بن موسی عن أحمد بن محمد بن سعید عن یحیی بن زکریا بن شیبان عن علی بن الحسن بن فضال عن العباس بن عامر القصبانی عن أحمد بن رزق.» انتهی

و هذا الطریق موثق لوجود ابن عقده(5) احمد بن محمد بن سعید الزیدی الثقه.

ص: 43


1- ([3]) تحقیق عباره” بعض اصحابنا” یاتی فی اخر هذا الفصل تحت عنوان: فائده مهمه فی عباره بعض اصحابنا
2- ([4]) شرح الکافی - الأصول و الروضه، ج 2، ص 101
3- ([5]) تهذیب الأحکام ج 1، ص 303
4- ([1]) فهرست الطوسی، ص 83
5- ([2]) أحمد بن محمد بن سعید الهمدانی أبو العباس الکوفی المعروف بابن عقده الحافظ، قال الشیخ فی الفهرست: أمره فی الثقه و الجلاله و عظم الحفظ أشهر من أن یذکر، و کان زیدیا جارودیا و علی ذلک مات و ذکره أصحابنا لاختلاطه بهم و مداخلته إیاهم و عظم محله و ثقته و أمانته اه، قدم بغداد فسمع من جماعه و قدمها فی آخر عمره فحدث بها و کان حافظا عالما مکثرا جمع التراجم و الأبواب و المشیخه و اکثر الروایه و انتشر حدیثه، و روی عنه الحفاظ و الأکابر، ولد فی النصف من محرم سنه 549 و فی حفظه بلغ الغایه حتی قال ابن النجار عند ذکر أبیه: و کان ابنه أبو العباس بن عقده- أحفظ من کان فی عصرنا للحدیث، حدثت عن أبی أحمد محمد بن محمد بن أحمد بن إسحاق الحافظ النیسابوری قال قال لی أبو العباس بن عقده: دخل البردیجی الکوفه فزعم أنه أحفظ منی فقلت: لا تطول، نتقدم إلی دکان وراق و تضع القبان و تزن من الکتب ما شئت ثم تلقی علینا فنذکره، فبقی ای حائرا مبهوتا و قال هو عن نفسه و قد جری ذکر الحفاظ: أنا أجیب فی ثلثمائه الف حدیث من حدیث أهل بیت هذا و ضرب بیده علی هاشمی عنده سوی غیرهم، و سأله مره أبو الحسن محمد بن عمر بن یحیی العلوی عن حفظه و اکثار الناس فی الحدیث عنه فامتنع فعزم علیه فقال: أحفظ مائه الف حدیث بالاسناد و المتن و أذاکر بثلثمائه الف حدیث، و سأله عمر بن یحیی العلوی- والد محمد الآنف الذکر- عن حفظه فقال له: أنا أحفظ منسقا من الحدیث بالأسانید و المتون خمسین و مائتی الف حدیث و أذاکر بالأسانید و بعض المتون و المراسیل و المقاطیع ستمائه الف حدیث، و کانت عنده مکتبه غنیه بالنفائس و الآثار تضم اکبر عدد ممکن یومئذ، و لقد أراد مره أن ینتقل من موضع إلی آخر فاستأجر جماعه لحمل کتبه و شارطهم أن یدفع لکل واحد منهم دانقا لکل کره، و لما أراد أن یعطیهم کراهم فوزن لهم أجورهم مائه درهم، و کانت کتبه ستمائه حمل، و له تاریخ مجید تکفلت معاجم التراجم تفصیل حیاته، توفی بالکوفه سنه 333 عن 84 سنه. و عقده هو لقب محمد والد أبی العباس و إنما لقب بذلک لأجل تعقیده فی الصریف فقد کان عالما بالتصریف و النحو و کان وراقا بالکوفه جید الخط و یعلم القرآن و الأدب، قال ابن النجار: و کان عقده زیدیا و کان ورعا ناسکا. انظر: هامش من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 135

ص: 44

الوجه الثانی: تعویض سند کل روایه ابتدأها الشیخ باسم صاحب الکتاب

اشاره

یصح شمول هذه الطریقه لکل کتب الشیخ، التهذیبین و غیرها و المثال علی ذلک قال الشیخ فی مصباح المتهجد:(1)

«و یستحب التنفل بین المغرب و العشاء الآخره بما یتمکن من الصلاه و هی التی تسمی ساعه الغفله فمما روی من الصلوات فی هذا الوقت ما رواه هشام بن سالم عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: من صلی بین العشاءین رکعتین قرأ فی الأولی الحمد و قوله و ذا النون إذ ذهب مغاضبا إلی قوله و کذلک ننجی المؤمنین و فی الثانیه الحمد و قوله و عنده مفاتح الغیب لا یعلمها إلی آخر الآیه فإذا فرغ من القراءه رفع یدیه و قال اللهم إنی أسألک بمفاتح الغیب التی لا یعلمها إلا أنت أن تصلی علی محمد و آل محمد و أن تفعل بی کذا و کذا و تقول اللهم أنت ولی نعمتی و القادر علی طلبتی تعلم حاجتی فأسألک بحق محمد و آله علیه و علیهم السلام لما قضیتها لی و سأل الله حاجته أعطاه الله ما سأل.»

الشیخ روی هذه الروایه فی مصباح المتهجد، مرسله عن هشام بن سالم لکن ذکر فی الفهرست طریقا صحیحا الیه حیث قال:(2)

«هشام بن سالم له أصل أخبرنا ابن أبی جید، عن محمد بن الحسن بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن یعقوب بن یزید و محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و إبراهیم بن هاشم، عن ابن أبی عمیر و صفوان بن یحیی، عن هشام بن سالم. و رواه أحمد بن محمد بن عیسی، عن علی بن الحکم، عن هشام ابن سالم. و أخبرنا جماعه، عن أبی المفضل، عن حمید، عن أبی العباس عبید الله بن أحمد بن نهیک، عن ابن أبی عمیر، عن هشام.» انتهی

و استدل السید الحکیم لصحه هذه الروایه بطریق الشیخ فی الفهرست حیث قال:(3) «فان طریق الشیخ إلی هشام صحیح کما یظهر من ملاحظه الفهرست.» انتهی

ص: 45


1- ([1]) مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، ج 1، ص 106
2- ([2]) فهرست الطوسی، ص 493
3- ([1]) مستمسک العروه الوثقی، ج 5، ص 20

و لتقریر کلام السید الحکیم هکذا نقول: ان الشیخ الطوسی ذکر ان لهشام ابن سالم اصل و لو کان لهشام کتاب غیره لذکره فنعلم ان کلما ذکر الشیخ الطوسی من روایه عن هشام فقد ذکرها من اصل هشام و طریق الشیخ الی الاصل صحیح کما فی الفهرست، فروایه هشام فی المصباح ایضا صحیحه.

لکن السید الخوئی استشکل علی تصحیح السید الحکیم لسند روایه المصباح قائلا:(1)

«و لکنها ضعیفه أیضا بالإرسال فلا تصلح للاستدلال و التصدی للتصحیح بأن طریق الشیخ إلی کتاب هشام صحیح فی الفهرست مدفوع باختصاصه بما یرویه عن کتابه کما یرویه عنه فی التهذیبین، حیث ذکر فی المشیخه أنه یروی فیهما عن أصل أو کتاب المبدو به فی السند و أما روایات المصباح فلم یحرز أنها کذلک، و من الجائز أنه رواها عن غیر کتاب هشام، و المفروض حینئذ جهاله الطریق.»

و لا بد من الاجابه علی اشکال السید الخوئی قبل الانتقال الی بحثنا الآخر و لکن السید العمیدی نقل عده اشکالات علی هذه الطریقه من التعویض و من ضمنها اشکال السید الخوئی فنحن ننقلها هنا مع الاجابه علیها.

عرض و نقد اشکالات السید العمیدی

للسید ثامر هاشم حبیب العمیدی عده اشکالات علی الطریقه الاخیره من التعویض ننقلها هنا مع اختصار منا: (2)

الاشکال الاول: فی التهذیبین الشیخ صرح بانه اخذ الروایات من اصحاب الکتب لکن فی غیرها لا یوجد تصریح خاص بهذا الشأن. انتهی خلاصه اشکاله الاول، قلت: هذا الاشکال هو نفس اشکال السید الخوئی و جوابه هو انه عدم تصریح الشیخ لایدل علی عدم اخذه من اصحاب الکتب و الجواب هو ان الشیخ حینما ینقل روایه من احد اما هذه الروایه مختلقه مکذوبه و یعلم بحالها الشیخ و مع هذا نقلها و حاشا الشیخ من ذلک و هذا الاحتمال منتفی و اما کانت فی کتب الرواه الذین

ص: 46


1- ([2]) موسوعه الإمام الخوئی، ج 11، ص 74
2- ([1]) تعویض الأسانید، ج 2 ص 35 - 39

هم قبل هشام بن سالم و لکن الشیخ اقتطع السند، فتوهم انها من اصل هشام و هی فی الواقع لیست منه.

و لجواب هذا الاحتمال نقول الشیخ کان عنده اصل هشام و الروایه اذا لم تنقل من الاصل لابد انها تکون روایه خارجه عن اصله و منقوله مکتوبه عنه و من حیث ان الشیخ فی الفهرست فی ترجمه هشام لم یقل له روایات و خص هشام باصل فقط نستنتج ان هشام ما کان یوجد له عند الشیخ الا کتابه.

و لو کانت لهشام روایات خارجه عن کتابه و الشیخ کان یمتلک تلک الروایات التی ذکرت فی ضمن کتب اصحابنا کما یقول المدعی فکان اللازم علی الشیخ ان یقول لهشام کتاب و روایات و هی مبثوث فی کتب الاصحاب و حیث لم یقول هذا کان المتعین ان الروایه ماخذه من اصل هشام.

الاشکال الثانی: احتمال ان تکون الروایه شفهیه من هشام و نقلت فی کتب الثقات الذین من بعد هشام مکتوبه. و الجواب عن هذا الاشکال اقول انه لا توجد روایه شفویه بین الاصحاب باقی الی زمن الشیخ

الطوسی و اقرانه و انما کانت الروایات کلها مدونه مکتوبه فی کتب و قد ناقشنا هذا الاشکال مفصلفی اخر الکتاب فانتظره.

الاشکال الثالث: طریق الشیخ الی هشام خاص و لیس عاما(1). اقول الجواب علی هذا نفسه الجواب علی الذی سبق اذ هشام لیس له عده کتب و روایات حتی نحتاج الی طریق عام بل له اصل واحد و حینئذ یکون الطریق الخاص الیه لایختلف عن العام هنا.

الاشکال الرابع: ذکر النجاشی اربع کتب لهشام ابن سالم فمن این نعلم ان الشیخ اخذه الروایه من ای کتاب خصوصا و ان النجاشی لم یذکر الطریق لثلاث من کتابه و الشیخ عنده طریق للاصل فقط قال النجاشی:(2)

«هشام بن سالم الجوالیقی مولی بشر بن مروان أبو الحکم، کان من

ص: 47


1- ([1]) اوضحنا فی ما سبق الفرق بین الطرق الخاص و العام و قالنا الطریق العام هو الی کل کتب و روایات الراوی و الطریق الخاص هو الطریق الی کتاب واحد او روایه واحد حیث لم تشمل کل کتبه و مقروئاته.
2- ([2]) رجال النجاشی، ص 434

سبی الجوزجان. روی عن أبی عبد الله و أبی الحسن علیهما السلام، ثقه ثقه له کتاب یرویه جماعه. أخبرنا محمد بن عثمان قال: حدثنا جعفر بن محمد قال: حدثنا عبید الله بن أحمد قال: حدثنا ابن أبی عمیر عنه بکتابه. و کتابه الحج، و کتابه التفسیر، و کتابه المعراج.»

اقول: للاجابه علی هذا الاشکال یخطر ببالنا جوابان. الجواب الاول: الشیخ الطوسی اما کان عنده کتاب واحد لهشام من هذه الاربعه کتب التی ذکرها النجاشی او لا، بل کان عنده الکتب الاربعه معا لکن ذکر الاصل فقط.

فعلی الاول ای کان عند الشیخ کتاب واحد و لم یری باقی الکتب، و کان عنده کتاب واحد فی خزانته فلا معنی لاحتمال اخذه الروایه من تلک الکتب الثلاث الغیر مذکوره طرقها عند الشیخ.

و علی الثانی ای ان الشیخ عنده اربع کتب و لکن ذکر کتاب واحد فقط منها فهذا غیر محتمل حیث ان الشیخ صنف کتاب الفهرست لذکر کتب

الشیعه و طرقه الیها. وحیث لم لیذکره فلا توجد عنده تلک الکتب الثلاث و لا روایاتها.

الجواب الثانی: اذا لاحظنا عباره النجاشی هذه (عنه بکتابه و کتابه الحج و کتابه التفسیر و کتابه المعراج) و حیث ان النجاشی ذکر “کتابه” مع ضمیر هو المتصل قبل الحج و لم یقل کتاب الحج کما هو دیدنه نفهم ان النجاشی یقصد ان اصل هشام یتشکل من ثلاث اجزاء و هو الحج و التفسیر و المعراج لا ان الاصل کتاب و الثلاث المذکورات کتب اخری ایضا و یکون المعنی هکذا: اصل هشام یشتمل علی الحج و التفسیر و المعراج.

هذا و قد یستدل علی هذا الطریق من التعویض بانه لو کان فی طریق خبر مصباح المتهجد من لایثبت الخبر بوجوده لما صح نسبه الشیخ الی من هو فوق ذلک الروای الضعیف فنسبه الشیخ الخبر الی هشام ابن سالم تعنی وجود الخبر فی کتابه و بهذا یمکن تصحیح الطریق الی کتاب هشام من طریق الفهرست(1)

ص: 48


1- ([1]) هذه الروایه التی نقلناها من المصباح محل نقاش العلماء فی شرعیه صلاه الغفیله و الروایه مذکوره فی المصباح مرسله عن هشام ابن سالم کما عرفت علی مبنی المشهور لکن حفید الشیخ الطوسی العالم الزاهد السید ابن طاووس ایضا نقلها فی کتابه و بسنده الی هشام هکذا: (فلاح السائل و نجاح المسائل، ص 246 ) «حدثنا علی بن محمد بن یوسف قال حدثنا أحمد بن محمد بن محمد بن سلیمان الرازی قال حدثنا أبو جعفر الحسنی محمد بن الحسین الأشتر قال حدثنا عباد بن یعقوب عن علی بن الحکم (الانباری) عن هشام بن سالم عن أبی عبد الله الصادق (علیه السلام) قال من صلی بین العشاءین رکعتین قرأ فی الأولی الحمد و قوله تعالی و ذا النون إذ ذهب مغاضبا... الی اخره.» الاشکال الاول للسید الخوئی علی سند ابن طاووس بما نصه: (موسوعه الإمام الخوئی، ج 11، ص 75) «ثم إن ابن طاوس روی هذه الروایه فی کتاب فلاح السائل بطریقه عن هشام بن سالم إلا أن السند أیضا ضعیف، لأجل محمد بن الحسین الأشتر فإنه مجهول، و أما عباد بن یعقوب فلا نناقش من جهته، لوقوعه فی أسناد کامل الزیارات.» انتهی قلت: محمد بن الحسین الأشتر مجهول ولعله یکفی فی وثاقته کونه من مشایخ الإجازه لمثل أبی الغالب الزراری أحمد بن محمد بن سلیمان الذی وصفه النجاشی فی رجاله هکذا: (رجال النجاشی، ص 84) "کان أبو غالب شیخ العصابه فی زمنه و وجههم"، و قال فی ترجمه جعفر بن محمد بن مالک فی توصیف أبی الغالب الزراری ب- "شیخنا الجلیل الثقه". و اذا دققت فی کلام النجاشی فی ترجمه جعفر بن محمد بن مالک تجد ان النجاشی یتعجب انه کیف ابی غالب یروی عنه مع ضعفه، مما یدل علی انه الاصل فی کون من یروی عنه ابی غالب انه ثقه الا ما خرج بالدلیل مثل جعفر بن محمد. قال النجاشی ما هذا نصه : (رجال النجاشی، ص 122) «جعفر بن محمد بن مالک بن عیسی بن سابور، مولی أسماء بن خارجه بن حصن الفزاری، کوفی، أبو عبد الله، کان ضعیفا فی الحدیث، قال: أحمد بن الحسین کان یضع الحدیث وضعا و یروی عن المجاهیل، و سمعت من قال: کان أیضا فاسد المذهب و الروایه، و لا أدری کیف روی عنه شیخنا النبیل الثقه أبو علی بن همام، و شیخنا الجلیل الثقه أبو غالب الزراری رحمهما الله، و لیس هذا موضع ذکره.» و اما عباد بن یعقوب فالظاهر انه الرواجنی قال فیه السید الخوئی: (معجم رجال الحدیث، ج 10، ص: 236) «قال الشیخ : عباد بن یعقوب الرواجنی، عامی المذهب، له کتاب أخبار المهدی ع، و کتاب المعرفه فی معرفه الصحابه، أخبرنا بهما أحمد بن عبدون، عن أبی بکر الدوری، عن أبی الفرج الأصفهانی علی بن الحسین الکاتب، قال: حدثنا علی بن عباس المقانعی، قال: حدثنا عباد بن یعقوب عن مشیخته. أقول (و القائل الخوئی) : ظاهر کلام الشیخ أن عباد بن یعقوب هذا مغایر لعباد العصفری، حیث إنه ذکر کلا منهما مستقلا، متصلا أحدهما بالآخر، و ذکر لکل منهما طریقا، و لکن قد عرفت من النجاشی، عن الحسین بن عبید الله، عن أصحابنا حکایه أن عبادا العصفری هو عباد بن یعقوب، و لا یبعد أن یکون کلام النجاشی ناظرا إلی ما فی الفهرست، و اعتراضا علیه فی ذکره متعددا. ثم إن الشیخ ذکر أنه عامی، إلا أن جمعا من العامه قالوا: إنه کان رافضیا، و صرح بعضهم بأنه کان صدوقا، و لا یبعد أنه کان یتقی، فیظهر أنه من العامه، و لعل الشیخ لم یطلع علی باطنه فقال: إنه عامی. قال المحدث النوری فی خاتمه المستدرک، الفائده الثانیه فی شرح حال الکتب و مؤلفیها: "و أما کتاب أبی سعید عباد العصفری، و هو بعینه عباد بن یعقوب الرواجنی، ففیه تسعه عشر حدیثا، کلها نقیه، داله علی تشیعه، بل تعصبه فیه، کالنص علی الأئمه الاثنی عشر" إلی آخر ما ذکره قدس سره و کیف کان فالرجل ثقه. أما بناء علی اتحاده مع عباد أبی سعید العصفری فواضح و أما بناء علی عدم الاتحاد فلوقوعه فی أسناد تفسیر علی بن إبراهیم.» انتهی کلام السید الخوئی. الاشکال الثانی للسید الخوئی علی سند ابن طاووس: قال السید الخوئی: (موسوعه الإمام الخوئی، ج 11، ص 75) «أضف إلی ذلک: أن ابن طاوس رواها عن علی بن محمد بن یوسف، عن أحمد بن محمد بن سلیمان الزراری و ما فی فلاح السائل من ذکر الرازی غلط، إذ لا وجود له فی الرواه، و صحیحه ما عرفت المطابق للبحار و الفصل بینه أی بین ابن طاوس و بین علی بن محمد أکثر من ثلاثمائه سنه فبینهما واسطه لا محاله و حیث أنها مجهوله فتصبح الروایه مرسله.» انتهی قلت: الظاهر ان الروایه کانت فی کتاب و حصل علیه ابن طاووس بسنده عن جده الشیخ الطوسی و لما فرق الروایات سقط اوائل بعض الاسناد فمثلا نری انه یقول فی روایه ایضا هی عن صلاه الغفیله ما نصه: (فلاح السائل و نجاح المسائل، ص 248) «و من الصلوات بین العشاءین ما رویناه بعده طرق فمنها، بإسنادنا إلی جدی أبی جعفر الطوسی عن ابن أبی جید عن ابن الولید عن الشیخ جعفر بن سلیمان فیما رواه فی کتابه کتاب ثواب الأعمال عن الصادق (علیه السلام) عن رسول الله (ص) قال تنفلوا و لو رکعتین خفیفتین فإنهما یوردان دار الکرامه قیل له یا رسول الله و ما معنی خفیفتین قال تقرأ فیهما الحمد وحدها قیل یا رسول الله فمتی أصلیها قال ما بین المغرب و العشاء.» انتهی. قلت: فعلی هذا تکون الروایه المذکوره متصله السند من ابن طاووس الی جده الشیخ الطوسی و منه الی ابی غالب الزراری بتوسط علی بن محمد بن یوسف.

ص: 49

الوجه الثالث: تصحیح السند المتصل فی اول التهذیب

اشاره

قلنا سابقا اذا کان الشیخ نقل خبرا و ابتداء باسم صاحب الکتاب یصح التعویض لکن فی هذا الوجه نقول اذا کان سند الشیخ متصل من شیخه الاستاذ الی المعصوم هل یصح التعویض ایضا بطریق الشیخ فی الفهرست او لا ؟ السید الخویی ذهب الی امکان التصحیح بالطریق

ص: 50

الصحیح العام الی من کان فوق ذلک الراوی الضعیف و سیاتی البحث عنه فی محله فترقب.

فائده: تعویض طریق الکشی بطریق الشیخ فی الفهرست

قال المحدث النوری: (1)

«و الظاهر من الشیخ فی الغیبه، و السید فی الفلاح، أخذ خبر المدح من کتاب أبی طالب القمی، و طریقه (الشیخ) إلیه (أبی طالب القمی) صحیح فی الفهرست، فلا یضر ضعف طریق الکشی.»

قلت: قال السید ابن طاووس فی الفلاح ما نصه: (2)

«کقول أبی جعفر (علیه السلام) کما رواه القمی قال دخلت علی أبی جعفر (علیه السلام) فی آخر عمره فسمعته یقول جزی الله محمد بن سنان عنی خیرا فقد وفی لی.»

و قال الشیخ الطوسی فی کتاب الغیبه : (3)

«و منهم ما رواه أبو طالب القمی قال دخلت علی أبی جعفر الثانی (علیه السلام) فی آخر عمره فسمعته یقول جزی الله صفوان بن یحیی و محمد بن سنان و زکریا بن آدم و سعد بن سعد عنی خیرا فقد وفوا لی و کان زکریا بن آدم ممن تولاهم.»

و هذه الروایه التی اعتمد علیها الشیخ الطوسی و السید ابن طاووس هی روایه نقلها بالاصل الکشی مرسله و هی هکذا: (4)

«عن أبی طالب عبد الله بن الصلت القمی، قال: دخلت علی أبی جعفر الثانی (علیه السلام) فی آخر عمره فسمعته یقول: جزی الله صفوان بن یحیی و محمد ابن سنان و زکریا بن آدم عنی خیرا فقد وفوا لی و لم یذکر سعد بن سعد. قال: فخرجت فلقیت موفقا(5)

فقلت له: ان مولای ذکر صفوان

ص: 51


1- ([1]) خاتمه مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 4، ص 70
2- ([1]) فلاح السائل و نجاح المسائل، ص 12
3- ([2]) کتاب الغیبه للطوسی، ص 348
4- ([3]) اختیار معرفه الرجال، ج 2، ص 793
5- ([4]) موفق خادم الامام الرضا (علیه السلام)، و المحدث النوری قال فی ترجمته: (الخاتمه مستدرک الوسائل،ج 9، ص 155) موفق مولی أبی الحسن (علیه السلام)، فی إثبات الوصیه للمسعودی، (الی ان قال) قیل: هو بعینه موفق بن هارون المذکور فی أصحاب الإمام الرضا (علیه السلام) من رجال الشیخ. و فی التعلیقه: و یظهر منه أی من خبر رجال الکشی أنه من خدامه، بل و من خواصه (علیه السلام)، و أصحاب إسراره. إلی آخره و عن المولی عنایه الله فی المجمع: أنه عبد أبی الحسن الرضا (علیه السلام)،و کتب فی الحاشیه: یظهر اعتباره کثیرا جدا و خصوصیته مع الجواد (علیه السلام). انتهی

و محمد بن سنان و زکریا بن آدم و جزاهم خیرا، و لم یذکر سعد بن سعد. قال: فعدت الیه، فقال: جزی الله صفوان بن یحیی و محمد بن سنان و زکریا ابن آدم و سعد بن سعد عنی خیرا فقد وفوا لی.»

و طریق الطوسی الی أبی طالب القمی هکذا:(1)

«عبد الله بن الصلت، یکنی أبا طالب، القمی له کتاب أخبرنا جماعه، عن أبی المفضل، عن ابن بطه، عن أحمد بن أبی عبد الله، عن أبی طالب.»

تقریر کلام المحدث النوری

المحدث النوری یقصد هنا بتعویض سند الکشی بطریق الشیخ فی الفهرست حیث ان الشیخ الطوسی هو من کتب رجال الکشی و اختصره(2) و عد هذه الروایه من روایات أبی طالب القمی و قال فی الفهرست لأبی طالب القمی کتاب و لم یستثن منه روایات کانت عند الکشی مثلا و لیست فی الکتاب الذی یملکه الشیخ فنعرف ان روایه الکشی المذکوره سابقا من ضمن کتاب أبی طالب القمی الذی هو عند الشیخ.

ص: 52


1- ([1]) فهرست الطوسی، ص 298
2- ([2]) رجال الکشی مؤلفه أبی عمرو محمد بن عمر بن عبد العزیز الکشی و هو تلمیذ العیاشی، و هو من طبقه ثقه الإسلام الکلینی و یظهر من معالم العلماء لابن شهراشوب أن اسم الکتاب: معرفه الناقلین عن الأئمه الصادقین و الموجود منه الان هو ما اختاره و هذبه و رتبه الشیخ الطوسی سنه 456 ه، و المعروف باسم: اختیار معرفه الرجال، لشیخ الطائفه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی قدس سره. و أما أصل رجال الکشی فلا نعلم بوجوده و لو أن هناک بعض الاحتمالات بوجوده فی زمن العلامه الحلی و ابن داود، لاختلاف بعض المنقولات فیهما عما هو موجود فی الاختیار. انظر: مقدمه کتاب منتهی المقال فی أحوال الرجال، ص 20

المبحث الثانی: تعویض طرق الصدوق مع طرق الفهرست

اشاره

الشیخ الصدوق وقع فی مائه و ست عشر طریق، ذکرها الشیخ الطوسی فی الفهرست و هذه الطرق الی اصحاب الکتب، و من هذا المبدء اذا کان طریق الصدوق الی ذلک الشخص ضعیف فی مشیخه الصدوق و لکن صحیح فی الفهرست یمکن هنا تعویض طریق الصدوق مع الفهرست، نجد الشیخ الطوسی یقول فی ذکر الطریق الی حمید بن المثنی فی الفهرست هکذا: (1)

«حمید بن المثنی العجلی الکوفی، یکنی أبا المغرا الصیرفی، ثقه له أصل. أخبرنا به عده من أصحابنا، عن محمد بن علی بن الحسین (الصدوق)، عن محمد بن الحسن بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن یعقوب بن یزید و محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن ابن أبی عمیر و صفوان بن یحیی، عن حمید بن المثنی.» انتهی

و رجال هذا الطریق کلهم امامین ثقات الا ان یعقوب بن یزید مجهول لکن لایضر مع اشتراک بن أبی الخطاب الثقه الامامی معه فی نفس الطبقه.

فهنا وقع الشیخ الصدوق فی طریق الشیخ الطوسی الی کتاب حمید بن المثنی و من هذه الجهه قال العلماء اذا کان طریق الصدوق الی حمید بن المثنی فی مشیخه الفقیه ضعیف فنعوض هذا الطریق الذی ذکره الطوسی مع طریق الصدوق، و عله هذا الامر واضحه حیث ان الطوسی نقل للشیخ الصدوق کتاب حمید بن المثنی بطریق یختلف عن طریقه الذی ذکره الیه فی المشیخه و لذا نقول ان الصدوق عنده الی حمید بن المثنی طریقان احدها ذکره فی مشیخه الفقیه و الطریق الاخر نقله الی الشیخ الطوسی و الشیخ مقله منه فی الفهرست.

ص: 53


1- ([1]) فهرست الطوسی، ص 154

المثال الاول: تصحیح طریق الصدوق الی أبی المغراء حمید بن المثنی

قال الشیخ الصدوق:(1)

«و ما کان فیه عن أبی المغراء حمید بن المثنی العجلی فقد رویته عن أبی رحمه الله عن سعد بن عبد الله، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن عثمان بن عیسی، عن أبی المغراء حمید بن المثنی العجلی.» انتهی

و رجال السند کلهم ثقات امامین الا عثمان ابن عیسی الواقفی فیکون سند الصدوق الی أبی المغراء موثق و لکن یمکن تصحیح طریق الصدوق الیه بتعویض طریق الشیخ الطوسی الی ابی المغراء الذی یتوسطه الصدوق و ذکرناه فی السابق من الفهرست. والی هذا المطلب اشار الشیخ الانصاری فی تصحیح روایه عن ابی المغراء فی سندها عثمان بن عیسی حیث قال:(2)

«و لا یبعد عد هذه الروایه صحیحه من جهه أن طریق الصدوق إلی کتاب أبی المعزی(3)

مذکور فی الفهرست بطریق صحیح أبدل فیه عثمان بن عیسی بصفوان و ابن أبی عمیر کلیهما.» انتهی

و قال الأعرجی فی العده:(4)

«و إلی أبی المعزی حمید بن المثنی العجلی، الکوفی، أبوه رضی الله عنه، عن سعد، عن ابن أبی الخطاب، عن عثمان بن عیسی، عنه، و قد حکم العلامه بقوته، لمکان عثمان، نعم له فی الفهرست طریق صحیح، و فی ذلک أنه قال: أخبرنا به - یعنی کتاب أبی المعزا- عده من أصحابنا، عن محمد بن علی بن الحسین، عن ابن الولید، عن ابن

ص: 54


1- ([2]) من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 467
2- ([1]) کتاب الصلاه، ج 2، ص 60
3- ([2]) قد وقع اختلاف بین من ترجم له فی کنیته، فمنهم من یقول: أبو المغرا بالعین المعجمه أو أبو المعزاء بالعین المهمله و الالف الممدوده أو أبوالمعزی بالعین المهمله و الیاء المقصوره، و قد رجح العلامه المامقانی بالیاء المقصوره و هی بمعنی المعز خلاف الضأن. انظر: تنقیح المقال فی علم الرجال، ج 24، ص 347
4- ([3]) عده الرجال، ج 2، ص 78

الصفار، عن یعقوب بن یزید، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن ابن أبی عمیر، و صفوان بن یحیی، عنه، و طریق النجاشی إلیه أیضا صحیح، فکان مؤیدا، و أبو المعزا ثقه.» انتهی

و قال المولی علی بن عبد الله العلیاری التبریزی :(1)

«و الی ابی المعزا حمید بن المثنی قوی علی ما فی الخلاصه بعثمان بن عیسی و الصحیح ضعفه لکن فی الفهرست ذکر له طریقا الی کتابه صحیحا ینتهی الی ابن ابی عمیر و صفوان و النجاشی ایضا روی کتابه فی الصحیح و هو مؤید علی ان فیه سعدا، و قد روی المصنف جمیع روایاته فتدبر.» انتهی

و التقی المجلسی تعقیبا علی طریق الصدوق الی ابی المغراء فی المشیخه قال:(2)

«و ما کان فیه، عن أبی المغراء حمید بن المثنی، من أصحاب الصادق و الکاظم علیهما السلام کوفی ثقه ثقه روی فضاله عنه کتابه “النجاشی” الصیرفی ثقه له أصل أخبرنا به عده من أصحابنا، عن ابن بابویه، عن ابن الولید عن الصفار، عن یعقوب بن یزید، و محمد بن الحسین، عن ابن أبی عمیر و صفوان عنه، فیکون صحیحا بثمانیه طرق، الفهرست. و أبو المغراء بفتح المیم و سکون الغین المعجمه بعدها راء مهمله مقصوره و قد تمد، و المثنی بالثاء المثلثه و النون المشدده ثقه له أصل، الخلاصه "عن عثمان بن عیسی" کان شیخ الواقفه و وجهها و أحد الوکلاء المستمدین أو المستبدین أو المعتمدین بمال موسی بن جعفر علیهما السلام من أصحاب موسی بن جعفر علیهما السلام، و ذکر نصر بن الصباح قال: کان فی یده مال یعنی للرضا (علیه السلام) فمنعه فسخط علیه قال ثم تاب و بعث إلیه بالمال و کان رأی فی المنام أنه یموت بالحائر علی صاحبه السلام فترک منزله بالکوفه و أقام بالحائر حتی مات و دفن هناک و صنف کتبا، النجاشی.

و روی الکشی خبر نصر المذکور، و قال: أجمعت العصابه علی تصحیح ما یصح عن فضاله بن أیوب و الإقرار له بالفقه، و قال بعضهم مکان فضاله: عثمان بن عیسی و ذکر الشیخ فی العده أن الطائفه عملت بما رواه بنو فضال و الطاطریون، و عبد الله بن بکیر،

ص: 55


1- ([1]) بهجه الآمال فی شرح زبده المقال، ج 7، ص 730
2- ([2]) روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ج 14، ص 109 - 108

و سماعه، و علی بن أبی حمزه، و عثمان بن عیسی.

و فی الفهرست واقفی المذهب (ای عثمان ابن عیسی) له کتاب أخبرنا به ابن أبی جید، عن ابن الولید عن سعد، و الحمیری، عن أحمد بن محمد، و محمد بن الحسین بن أبی الخطاب عنه فالخبر موثق کالصحیح(1) (یعنی خبر حمید بن المثنی موثق لوجود عثمان ابن عیسی الواقفی لکنه کالصحیح لاجماع الاصحاب علی تصحیح ما یصح عنه) و الغالب صحه خبره (ای ان طریق الصدوق الی حمید صحیح لا انه موثق) لصحه طریق الکلینی و الشیخ إلیه (الی حمید بن المثنی)، و قلما یوجد خبر عن حمید ذکره المصنف لم یذکره الشیخان صحیحا، مع إنا ذکرنا صحه طریق المصنف إلیه أیضا (یقصد نقله لعباره الفهرست).» انتهی

فوائده مهمه فی شرح کلام المجلسی

الفائده الاولی: عباره (فیکون صحیحا بثمانیه طرق) من المجلسی و یقصد بها ان للشیخ الصدوق ثمانیه طرق صحیحه الی ابی المغراء و سوال هو ما هی هذه الثمانیه طرق الصحیحه؟

و للجواب نقول الطرق المؤخوذه من فهرست الشیخ کالتالی:

1. الصدوق، عن بن الولید، عن الصفار، عن یعقوب بن یزید عن ابن أبی عمیر عن حمید بن المثنی

2. الصدوق، عن بن الولید، عن الصفار، عن یعقوب بن یزید، عن صفوان بن یحیی عن حمید بن المثنی

3. الصدوق، عن بن الولید، عن الصفار، عن بن أبی الخطاب عن ابن أبی عمیر عن حمید بن المثنی

4. الصدوق، عن بن الولید، عن الصفار، عن بن أبی الخطاب عن صفوان بن یحیی عن حمید بن المثنی

ص: 56


1- ([1]) الموثق کالصحیح، و هو الحدیث الذی ما یکون کل واحد من رجال سنده ثقه ولم یکن الکل إمامیا، ولکن کان غیر الإمامی ممن یقال فی حقه: "اجتمعت العصابه علی تصحیح ما یصح عنه" ک: عثمان ابن عیسی، أو واقعا بعد من قیلت هذه الکلمه فی حقه. انظر: میراث حدیث شیعه، ج 15، ص 393

هذه اربعه طرق و الطریق الخامس طریق الصدوق فی مشیخه الفقیه، و محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، هو نفسه محمد بن الحسین فی طریق الشیخ الطوسی فی کتاب الفهرست فیحصل للصدوق طرق اخری صحیحه لابی المغراء وهی کاتالی:

5. الصدوق، عن ابی رحمه الله عن سعد بن عبد الله، عن بن أبی الخطاب عن ابن أبی عمیر عن حمید بن المثنی

6. الصدوق، عن ابی رحمه الله عن سعد بن عبد الله، عن بن أبی الخطاب عن صفوان بن یحیی عن حمید بن المثنی

و الطریق السابع هو من تلفیق طریق الشیخ الصدوق مع طریق النجاشی فان النجاشی ینقل کتابه بتوسط سعد ابن عبدالله و سعد ابن عبدالله نقل کتاب ابی المغرا للشیخ الصدوق بالطریق المذکور فی المشیخه و عند سعد ابن عبدالله طریق آخر مذکور فی النجاشی و عبارته هکذا: (1)

«حمید بن المثنی أبو المغراء العجلی مولاهم روی عن أبی عبد الله و أبی الحسن علیهما السلام، کوفی ثقه ثقه کتابه أخبرناه أبو عبد الله بن شاذان قال: حدثنا العطار عن سعد، عن أحمد بن محمد، عن علی بن الحکم و الحسین بن سعید، عن فضاله، عن أبی المغراء بکتابه.»

فیکون الطریق السابع للصدوق هکذا: «الصدوق عن ابی رحمه الله عن سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمد، عن علی بن الحکم و الحسین بن سعید، عن فضاله، عن أبی المغراء.» و لا یخفی کون الطریق السابع هو طریقین اخرین للصدوق وهی :

1. الصدوق عن ابی رحمه الله عن سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمد، عن الحسین بن سعید، عن فضاله، عن أبی المغراء.

2. الصدوق عن ابی رحمه الله عن سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمد، عن علی بن الحکم عن فضاله، عن أبی المغراء.

انتهت الثمانیه طرق التی ذکرها المجلسی و لا یخفی علیک دقته و کثره تتبعه رحمه الله و اغلب ظنی ان کل کتاب روضه المتقین حافل بالآراء المبتکره و الجدیده التی لم یسبقه الیها احد.

ص: 57


1- ([1]) رجال النجاشی، ص: 133

الفائده الثانیه من کلام المجلسی: فی عباره (لصحه طریق الکلینی) من کلام المجلسی المذکور و یقصد بها ان للکلینی سند صحیح الی ابی المغراء فی کتاب الکافی و السند الصحیح فی الکافی هو طریق صحیح الی کتاب ابی المغراء لان الکلینی ینقل الاحادیث عن کتب الاصحاب. و اذا نقل حدیث عن رجل فهذا یعنی طریق الی کتاب ذلک الرجل و للشیخ الصدوق طریق صحیح الی کل کتب الکلینی الکافی و الکتب التی کانت فی خزانته فنضم طریق الصدوق الی الکلینی و نضیف طریق الکلینی الی ابی المغراء فینتج طریق صحیح الی ابی المغراء للصدوق یمر بالکلینی و لهذه الطریقه شرح یطول سیاتی بحثه فی ما بعد. طریق الکلینی الصحیح الی کتاب ابی المغراء: (1)

«عده من أصحابنا عن أحمد بن محمد (الاشعری) عن الحسین بن سعید (الأهوازی) عن أبی المغراء عن أبی بصیر عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: رخص رسول الله ص للنساء و الصبیان أن یفیضوا بلیل و یرموا الجمار بلیل و أن یصلوا الغداه فی منازلهم فإن خفن الحیض مضین إلی مکه و وکلن من یضحی عنهن.» انتهی

و عده الکلینی عن الاشعری کما نقل عنه النجاشی هی: (2)

«قال أبو جعفر الکلینی: کل ما کان فی کتابی عده من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن عیسی، فهم محمد بن یحیی و علی بن موسی الکمیذانی و داود بن کوره و أحمد بن إدریس و علی بن إبراهیم بن هاشم.»انتهی

و اما طریق الصدوق الی کل کتب الکلینی فهو: (3)

«و ما کان فیه عن محمد بن یعقوب الکلینی رحمه الله علیه فقد رویته عن محمد بن محمد بن عصام الکلینی و علی بن أحمد بن موسی و محمد بن أحمد السنانی رضی الله عنهم عن محمد بن یعقوب الکلینی، و کذلک جمیع کتاب الکافی فقد رویته عنهم عنه عن رجاله.» انتهی

الفائده الثالثه من کلام المجلسی : عباره (قلما یوجد خبر عن حمید ذکره المصنف لم یذکره الشیخان صحیحا) من المجلسی و یقصد بها

ص: 58


1- ([1]) الکافی، ج 4، ص 474
2- ([2]) رجال النجاشی، ص: 378
3- ([3]) من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 534

ان روایات ابی المغراء التی ذکرها الصدوق فی کتابه متنها مذکور فی کتاب التهذیب للشیخ و الکافی للکلینی و لکن بطریق مختلف و صحیح فی الکتابین و هذا نوع اخر من تصحیح الروایات سنشیر الیه فی بحث: الطریقه الذی سماها الإیروانی بالثالثه فترقب لذلک.

المثال الثانی: تصحیح طریق الصدوق الی ابن شاذان صاحب کتاب العلل

قال الصدوق فی ذکر طریقه الی الفضل بن شاذان: (1)

«و ما کان فیه عن الفضل بن شاذان من العلل التی ذکرها عن الرضا (علیه السلام) فقد رویته عن عبد الواحد بن عبدوس النیسابوری العطار رضی الله عنه عن علی ابن محمد بن قتیبه، عن الفضل بن شاذان النیسابوری، عن الرضا (علیه السلام).» انتهی

ص: 59


1- ([1]) نفس المرجع، ص 457

و فیه مجاهیل فمثلا قال الخویی فی حق ابن قتیبه (1) فی روایه بحث سندها:(2)

«أقول علی بن محمد بن قتیبه لم یوثق، فالروایه لا یعتمد علیها.»

قلت : و هکذا عبد الواحد بن عبدوس النیسابوری(3)علی

المشهور حیث لم یرد فی حقه توثیق الا ترضی الصدوق علیه و حیث لم یعتبره بعض

ص: 60


1- ([1]) وثقه المحدث النوری قائلا: (الخاتمه مستدرک الوسائل، ج 4، ص 457) «و الثانی (ای ابن قتیبه) من مشایخ أبی عمرو الکشی، و علیه اعتمد فی رجاله کما فی النجاشی، قال: و هو أبو الحسن، صاحب الفضل بن شاذان و روایه کتبه، و فی من لم یرو عنهم (علیه السلام): تلمیذ الفضل بن شاذان، نیشابوری، فاضل. و یروی عنه أیضا شیخ القمیین: أحمد بن إدریس، و أبو محمد الحسن بن حمزه العلوی الطبری المرعشی الذی قالوا فی ترجمته: کان من أجلاء هذه الطائفه و فقهائها، و کان فاضلا أدیبا عارفا فقیها زاهدا و رعا، کثیر المحاسن، دینا، یروی عنه شیوخ أصحابنا، کالمفید، و ابن الغضائری، و التلعکبری، و أحمد بن عبدون و یروی هو کتب الفضل بن شاذان بتوسط علی بن محمد بن قتیبه، و من هنا ذکره العلامه فی القسم الأول، و قال فی ترجمه یونس بن عبد الرحمن: روی الکشی حدیثا صحیحا عن علی بن محمد القتیبی، قال: حدثنی الفضل بن شاذان، قال: حدثنی عبد العزیز بن المهتدی و کان خیر قمی رأیته إلی آخره. و فی حدیث صحیح: عن علی بن محمد القتیبی، عن الفضل بن شاذان، عن محمد بن الحسن الواسطی إلی آخره. و حیث وصف الحدیث بالصحه فلا بد من کون رجال سنده ثقات، و الصحه بالمعنی الجدید، لعدم احتمال المصطلح القدیم فیهما کما لا یخفی، و کذا ذکره صاحب الحاوی فی قسم الثقات، و هو الحق الذی لا مجال للتأمل فیه.»
2- ([2]) معجم رجال الحدیث، ج 14، ص 315
3- ([3]) و ثقه المحدث النوری قائلا: (خاتمه مستدرک الوسائل، ج 4، ص 452)«هو من مشایخه (ای مشایخ الصدوق) المعروفین الذین اعتمد علیهم کثیرا مترضیا، و قال العلامه فی التحریر: روی ابن بابویه فی حدیث صحیح: عن الرضا (علیه السلام) أنه سئل: یا ابن رسول الله، قد روی لنا عن آبائک فیمن جامع فی شهر رمضان أو أفطر فیه ثلاث کفارات الخبر. و الصدوق رواه عنه، و فی المدارک بعد نقل الخبر: و أقول: إن عبد الواحد بن عبدوس و إن لم یوثق صریحا لکنه من مشایخ الصدوق المعتبرین، الذین أخذ عنهم الحدیث، فلا یبعد الاعتماد علی روایته، انتهی. و کفی به مصححا مع ما علم من مداقته فی السند، و تبعه جماعه، و قد ذکرنا فی الفائده السابقه ما یوضح ما اختاروه و روی الشیخ فی التهذیب بإسناده: عن علی بن الحسن بن فضال، عن محمد بن عبدوس، قال: أوصی رجل بترکته متاع و غیره لأبی محمد (علیه السلام)، فکتبت إلیه الخبر. و الظاهر أنه والد عبد الواحد، و لیس له ذکر فی الرجال، لکن روایه ابن فضال عنه یدل علی مدح یقرب من الوثاقه.»

العلماء اماره للوثوق، فطریق الصدوق فی المشیخه الی کتاب العلل لابن شاذان ضعیف علی المشهور.

وهنا نحتاج الی تعویض بطریق اخر و هو طریق الشیخ الی ابن شاذان الذی یمر بالشیخ الصدوق فی الفهرست. قال الشیخ فی ترجمه الفضل بن شاذان: (1)

«أخبرنا بروایاته و کتبه أبو عبد الله، عن محمد بن علی بن الحسین (الصدوق)، عن محمد بن الحسن، عن أحمد بن إدریس، عن علی بن محمد بن قتیبه، عن الفضل. و رواها محمد بن علی بن الحسین (الصدوق)، عن حمزه بن محمد العلوی، عن أبی نصر قنبر بن علی بن شاذان، عن أبیه، عن الفضل.»

اقول: الطریق الاول یمر بعلی بن محمد بن قتیبه و قد تقدم الکلام فیه و ان کان طریق الصدوق هنا لا یمر بعبد الواحد بن عبدوس و الطریق الثانی یمر بقنبر بن علی بن شاذان أبی نصر حفید ابن شاذان و هو و ابوه علی بن شاذان و هؤلاء محل خلاف العلماء فمن یرا وثاقتهم عوض الطریق الثانی للشیخ مع طریق الصدوق فی المشیخه و هکذا فعل الکلباسی فی کتابه حیث قال:(2)

«و أیضا طریق الصدوق فی الفقیه إلی الفضل بن شاذان فی العلل التی رواها عن الرضا (علیه السلام) ضعیف، لکن الشیخ فی الفهرست ذکر طریقا صحیحا إلی روایات الفضل و کتبه بتوسط الصدوق فیستخرج منه طریق صحیح للصدوق إلی الفضل.» انتهی

نعم من لم یوثق قنبر و اباه لم یجوز له التعویض هنا، کما اشار الی هذا الامر السید الخویی، حیث قال:(3)

«انها ضعیفه السند لضعف طریق الصدوق الی الفضل بن شاذان، فان له الیه طریقین کلاهما ضعیف أحدهما بعبد الواحد بن عبدوس و ابن قتیبه، و الآخر بجعفر بن علی بن شاذان.»

قلت: جعفر فی کلام السید الخویی هو تصحیف قنبر.

ص: 61


1- ([1]) فهرست الطوسی ص 363
2- ([2]) الرسائل الرجالیه، ج 4، ص 278
3- ([1]) موسوعه الإمام الخوئی، ج 22، ص 260

و قال المولی علی بن عبد الله العلیاری التبریزی: (1)

«و کذا الی الفضل بن شاذان ضعیف من العلل التی ذکرها عن الرضا (علیه السلام) فیه عبد الواحد بن عبدوس النیسابوری العطار (رضی الله) عنه و هو غیر مذکور، و علی بن محمد بن قتیبه و لم یصرح بالتوثیق لکنه معتمد، و فی الفهرست عن الفضل بن شاذان اخبرنا بکتبه و روایاته ابو عبد الله عن محمد بن علی بن الحسین عن محمد بن الحسن عن احمد بن ادریس عن علی بن محمد بن قتیبه عن الفضل بن شاذان، و رواها محمد بن علی بن الحسین عن حمزه بن محمد العلوی عن ابی نصر قنبر بن علی بن شاذان عن ابیه الفضل، و الاول صحیح و الثانی مؤید، فتدبر.» انتهی

فائده فی وثاقت قنبر بن علی بن شاذان و ابیه

المحدث النوری وثق قنبر بن علی بن شاذان و اباه علی بن شاذان قائلا:(2)

«قنبره بن علی بن شاذان أبو نصر، من مشایخ حمزه بن محمد العلوی، شیخ الصدوق، فی رجال ابن داود: جلیل القدر و هو من کلامه لا من غیره کما توهمه أبو علی. و قال التقی المجلسی: یظهر من العیون توثیقه فی ذکر رساله المأمون، و کذا توثیق أبیه و هو کما

قال بناء علی ما أسسناه فی بعض الفوائد السابقه، و علیه فلا وقع لما أورد علیه أبو علی، فلاحظ.»

کلام العلامه تقی المجلسی

قال المجلسی الاول محشیا علی کتاب نقد الرجال ما نصه:(3) «علی بن شاذان أبو قنبر، یظهر من الصدوق توثیقه مع توثیق ابنه قنبر، م ت.»

و قال فی حاشیه اخری منه:(4)

«یظهر من العیون توثیقه فی ذکر رساله المأمون، و کذا توثیق أبیه، م ت.»

ص: 62


1- ([2]) بهجه الآمال فی شرح زبده المقال، ج 1، ص 462
2- ([3]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 8، ص 322
3- ([1]) نقد الرجال، ج 3، ص: 270
4- ([2]) نفس المرجع، ج 4، ص 55

و قال محقق الکتاب فی شرح رمز (م ت):(1)

«علما ان حواشی و تعلیقات التقی المجلسی تنقسم الی قسمین: الأول: ما نقله نصا من المصادر من إضافات علی ما ذکره المصنف و رمزنا لحاشیته هنا ب-: "م ت". الثانی: تعلیقات خاصه به رمز لها هو ب-: "م ح ق ی".» انتهی

و روایه عیون اخبار الرضا هی روایه رواها الشیخ عن ابن عبدوس مفصله معروفه برساله الرضا الی المأمون ثم روی روایه ثانیه عن قنبر عن ابیه و لکن فیها تغییرات قلیله، الصدوق ذکرالروایه الثانیه ثم قال روایه ابن عبدوس اصح من الثانیه مما یدل علی ان الثانیه ایضا صحیحه فتصح الواسطه فیها ایضا الذین هم قنبر و ابیه علی بن شاذان. الروایه هکذا: (2)

«حدثنی بذلک حمزه بن محمد بن أحمد بن جعفر بن محمد بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب (علیه السلام) قال حدثنی أبو نصر قنبر بن علی بن شاذان عن أبیه عن الفضل بن شاذان عن الرضا (علیه السلام) إلا أنه لم یذکر فی حدیثه أنه کتب ذلک إلی المأمون و ذکر فیه الفطره مدین من حنطه و صاعا من الشعیر و التمر و الزبیب و ذکر فیه أن

الوضوء مره مره فریضه و اثنتان إسباغ و ذکر فیه أن ذنوب الأنبیاء (علیه السلام) صغائرهم موهوبه و ذکر فیه أن الزکاه علی تسعه أشیاء علی الحنطه و الشعیر و التمر و الزبیب و الإبل و البقر و الغنم و الذهب و الفضه. و حدیث عبد الواحد بن محمد بن عبدوس رضی الله عنه عندی أصح و لا قوه إلا بالله.» انتهی

دلیل اخر علی وثاقته: یظهر من کلام الصدوق انه کل من ینقل عنه فی کتبه فهو ثقه و الروایه صحیحه حیث یقول أنه کل ما لم یصححه شیخه محمد بن الحسن فهو لا یذکره فی مصنفاته. قال الصدوق فی کتاب الفقیه:(3)

ص: 63


1- ([3]) نفس المرجع، ج 1، ص 35
2- ([4]) عیون أخبار الرضا (علیه السلام)، ج 2، ص 127
3- ([1]) من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 90

«و أما خبر صلاه یوم غدیر خم و الثواب المذکور فیه لمن صامه فإن شیخنا محمد بن الحسن رضی الله عنه کان لا یصححه و یقول إنه من طریق محمد بن موسی الهمدانی و کان کذابا غیر ثقه و کل ما لم یصححه ذلک الشیخ قدس الله روحه و لم یحکم بصحته من الأخبار فهو عندنا متروک غیر صحیح.» انتهی

و ابن شاذان و ابوه ممن ذکروا فی مصنافات الصدوق و لم ینص الصدوق علی تضعیفهم بعد روایته عنهم، کما فعل مثلا هنا:(1)

«و بعد ذکر خبر عن محمد بن عبد الله المسمعی: کان شیخنا محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید رضی الله عنه سی ء الرأی فی محمد بن عبد الله المسمعی راوی هذا الحدیث، و إنما أخرجت هذا الخبر فی هذا الکتاب لأنه کان فی کتاب الرحمه و قد قرأته علیه فلم ینکره و رواه لی.» انتهی

التفاته: لا یخفی ان سند الشیخ الصدوق الی ابن شاذان فی کتاب العلل فی روایه رساله المأمون التی سبقت هو بنفسه السند الثانی للشیخ الطوسی الی کتب ابن شاذان فی الفهرست و هذا یدل علی کثره الطرق عند الصدوق لابن شاذان و منها یمکن استفاده الاستفاضه لکل کتب ابن شاذان عند الصدوق، فتامل.

عود علی بدء

و علی هذا الاساس اعتبر تقی المجلسی، طریق الصدوق الی ابن شاذان حسن کالصحیح فی الفهرست، قائلا: (2) «و علی ما ذکرناه من طریق الفهرست فالخبر صحیح کما ذکره جماعه أو حسن

ص: 64


1- ([2]) عیون أخبار الرضا (علیه السلام)، ج 2، ص 22
2- ([1]) روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ج 14، ص 224

کالصحیح(1).» انتهی و صاحب الوسائل ذکر طرق کثیره من الصدوق الی ابن شاذان فی خاتمه کتابه قائلا: (2)

«و من ذلک طریقه إلی الفضل بن شاذان فیما ذکره عن الرضا (علیه السلام) من العلل و قد رواه فی عیون الأخبار عن عبد الواحد بن محمد بن عبدوس النیسابوری، عن علی بن محمد بن قتیبه النیسابوری عن الفضل بن شاذان النیسابوری و عن الحاکم أبی محمد جعفر بن نعیم بن شاذان عن عمه محمد بن شاذان عن الفضل بن شاذان. و رواه فی العلل بالسند الأول. و من ذلک طریقه إلی الفضل بن شاذان عن الرضا (علیه السلام) فی کتابه إلی المأمون و قد رواه فی عیون الأخبار بالسند الأول و الثانی جمیعا و رواه أیضا عن حمزه بن محمد العلوی عن قنبر بن علی بن شاذان عن أبیه عن الفضل بن شاذان.» انتهی

لا یخفی ان هذه الطرق بعضها اسانید و بعضها طرق و لکن اعتبر الشیخ حر العاملی کلها طرق لما بیناه انهم یعتبرون السند لحدیث واحد طریق الی کتب ذلک الراوی و یحصل هنا من کثره طرق الصدوق لکتب الفضل ابن شاذان نوع استفاضه و منع عن اتفاق الرواه علی الکذب فتامل. و لاجل هذا قلنا فی اول بحثنا ان هذا الکتاب بصدد

اثبات تواتر روایات القدماء و لیس تصحیح احادیثم رضوان الله علیهم فتدبر.

المثال الثالث: طریق الصدوق الی یونس بن عبدالرحمن

الصدوق لم یذکر طریقا الی یونس بن عبدالرحمن فی المشیخه لکن وقع فی طریق الشیخ الی یونس فی کتاب الفهرست. قال الشیخ فی الفهرست:(3)

ص: 65


1- ([2]) الحسن کالصحیح: و هو ما کان رجال سنده إمامیا، وکان البعض ممدوحا بمدح معتمد غیر بالغ إلی حد الوثاقه والباقی ثقه، مع کون مدح ذلک البعض تالیا بمرتبه الوثاقه ککونه "شیخ الإجازه" وکذا لو کان الکل کذلک، أو کان البعض الممدوح واقعا بعد من یقال فی حقه: "إنه ممن اجتمعت العصابه علی تصحیح ما یصح عنه" کابن أبی عمیر. انظر: میراث حدیث شیعه، ج 15، ص 394
2- ([3]) وسائل الشیعه، ج 30، ص 121
3- ([1]) فهرست الطوسی، ص 511

«یونس بن عبد الرحمن، مولی آل یقطین، له کتب کثیره، أکثر من ثلاثین، و قیل: إنها مثل کتب الحسین بن سعید، و زیاده کتاب جامع الآثار، و کتاب الشرائع، و کتاب العلل، و کتاب اختلاف الحدیث، و مسائله عن أبی الحسن موسی (علیه السلام). أخبرنا بجمیع کتبه و روایاته جماعه، عن محمد بن علی بن الحسین (الصدوق) عن محمد بن الحسن و عن أحمد بن محمد بن الحسن عن أبیه. و أخبرنا ابن أبی جید، عن محمد بن الحسن، عن سعد بن عبد الله و الحمیری و علی بن إبراهیم و محمد بن الحسن الصفار کلهم، عن إبراهیم ابن هاشم، عن إسماعیل بن مرار و صالح بن السندی، عن یونس. و رواها محمد بن علی بن الحسین (الصدوق) عن حمزه بن محمد العلوی و محمد بن علی ماجیلویه، عن علی بن إبراهیم عن أبیه عن إسماعیل و صالح، عن یونس. و أخبرنا ابن أبی جید، عن محمد بن الحسن، عن الصفار، عن محمد بن عیسی بن عبید، عن یونس. و قال محمد بن علی بن الحسین (الصدوق) سمعت محمد بن الحسن بن الولید رحمه الله یقول کتب یونس التی هی بالروایات کلها صحیحه یعتمد علیها إلا ما ینفرد به محمد بن عیسی بن عبید و لم یروه غیره، فانه لا یعتمد علیه و لا یفتی به.» انتهی

و قال صاحب الجواهر حول روایه عن یونس ما نصه: (1)

«و عن العلامه(2) "طریقه إلی یونس صحیح علی ما ذکره الشیخ فی الفهرست و إن لم یذکره الصدوق فی مشیخه الفقیه" و حینئذ فالروایه صحیحه فما فی المسالک "من أنها لیست من الصحیح فلیس إلی تکلف ردها إلی الأصول ضروره" فی غیر محله.»

المبحث الثالث: التعویض بطرق أبی غالب الزراری

اشاره

رساله أبی غالب الزراری و اسمه الکامل أبو غالب أحمد بن محمد بن محمد بن سلیمان بن الحسن بن الجهم بن بکیر بن أعین الشیبانی قال الشیخ السبحانی فی بیان هذه الرساله: (3)

ص: 66


1- ([2]) جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج 43، ص 87
2- ([1]) قال محشی کتاب الجواهر مانصه: لم أجد هذه العباره فی الخلاصه و لکنها موجوده فی جامع الرواه ج 2 ص 542
3- ([2]) کلیات فی علم الرجال، ص: 72

«و هذه الرساله فی نسب ال أعین، و تراجم المحدثین منهم، کتبها أبو غالب الی ابن ابنه محمد بن عبد الله بن أبی غالب. و هی إجازه منه سنه 356 ه، ثم جددها فی سنه 367 ه، و توفی بعد ذلک بسنه أی سنه 368 ه و کانت ولادته سنه 285 ه. ذکر فی تلک الرساله بضعه و عشرین من مشایخه، منهم: جده أبو طاهر الذی مات سنه 300 و منهم: عبد الله بن جعفر الحمیری الذی ورد الکوفه سنه 297ه. و فی أواخر الرساله ذکر فهرس الکتب الموجوده عنده، التی یرویها هو عن مؤلفیها، و تبلغ مائه و اثنین و عشرین کتابا، و جزء، و أجاز لابن ابنه المذکور روایتها عنه و قال: "ثبت الکتب التی أجزت لک روایتها علی الحال التی قدمت ذکرها". قال العلامه الطهرانی: "و فی هذا الکتاب تراجم کثیره من ال أعین الذین کان منهم فی عصر واحد أربعون محدثا. قال فیه: و لم یبق فی وقتی من ال أعین أحد یروی الحدیث، و لا یطلب العلم، و شححت علی أهل هذا البیت الذی لم یخل من محدث أن یضمحل ذکرهم، و یدرس رسمهم، و یبطل حدیثهم من أولادهم".» انتهی کلام الشیخ السبحانی

هذه الرساله تشتمل علی قسمین القسم الاول فی تاریخ ال أعین فابی غالب اعتمد علی جمع أسماء من ینتمی إلی ال زراره بن أعین من أعلام و رجال و رواه للحدیث، و شرح أحوالهم، و بما أنه احتوی علی معلومات هامه عن اعلام هذا البیت، فإن القسم الاول من هذا الکتاب یدخل فی عداد الکتب الرجالیه. و اما القسم الثانی فانه یحتوی علی فهرست أبی غالب الزراری حیث ان ابنه لم یکن من اهل العلم فخشی ان تضیع طرقه الی اصحاب الکتب التی تحتویها خزانه کتبه فکتب طریقه الی اصحاب تلک الکتب التی ورثها لابن ابنه محمد بن عبید الله بن أحمد.

و من حیث ان هذه الرساله کما قلنا تشتمل علی جمله من الطرق الی بعض اصحاب الکتب و الشیخ له طریق صحیح الی جمیع کتب و روایات ابی غالب فتصبح جمیع طرق ابی غالب طرقا للشیخ الطوسی ایضا.

قال الشیخ الطوسی فی الرجاله: (1)

ص: 67


1- ([1]) رجال الطوسی، ص 410

«أحمد بن محمد بن سلیمان بن الحسن بن الجهم بن بکیر بن أعین بن سنسن الزراری الکوفی، نزیل بغداد، یکنی أبا غالب، جلیل القدر، کثیر الروایه، ثقه، روی عنه التلعکبری و سمع منه سنه أربعین و ثلاثمائه، و له مصنفات ذکرناها فی الفهرست، و أخبرنا عنه محمد بن محمد بن النعمان (المفید) و الحسین بن عبید الله (الغضائری) و أحمد بن عبدون.» انتهی

و قال الشیخ فی الفهرست: (1)

«أخبرنا بکتبه و روایاته الشیخ أبو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان و أبو عبد الله الحسین بن عبید الله و أحمد بن عبدون و غیرهم، عنه بکتبه و روایاته و قال الحسین بن عبید الله: قرأتها سائرها علیه عده دفعات.» انتهی

مثال: تعویض طریق الشیخ الطوسی مع طریق أبی غالب الزراری

قال الشیخ فی ذکر الطریق الی کتاب أحمد بن محمد بن أبی نصر البزنطی:(2)

«له من الکتب کتاب الجامع أخبرنا به عده من أصحابنا منهم الشیخ أبو عبد الله محمد بن محمد ابن النعمان، و الحسین بن عبید الله، و أحمد بن عبدون و غیرهم عن أحمد ابن محمد بن سلیمان الزراری.» انتهی

و قال ابوغالب فی رسالته:(3)

«کتاب جامع البزنطی حدثنی به خال أبی محمد بن جعفر و عم أبی علی بن سلیمان عن محمد بن الحسین عن البزنطی.» انتهی

فیحصل من ضمن طریق الشیخ الی ابی غالب و طریق ابی غالب الی البزنطی طریق جدید للشیخ الی البزنطی. قال السید بحر العلوم حول هذه الطریقه من التعویض: (4)

«و قد ذکر (الشیخ) فیها (مشیخه التهذیبین) جمله من الطرق الی أصحاب الأصول و الکتب ممن صدر الحدیث بذکرهم، و ابتدأ

ص: 68


1- ([2]) فهرست الطوسی، ص 75
2- ([1]) نفس المرجع، ص 50
3- ([2]) رساله أبی غالب الزراری، ص 168
4- ([3]) الفوائد الرجالیه، ج 4، ص 75

بأسمائهم و لم یستوف الطرق کلها، و لا ذکر الطریق الی کل من روی عنه بصوره التعلیق، بل ترک الأکثر لقله روایته عنهم، و أحال التفصیل علی فهارس الشیوخ المصنفه فی هذا الباب و زاد فی التهذیب الحواله علی کتاب الفهرست الذی صنفه فی هذا المعنی، و قد ذهبت فهارس الشیوخ بذهاب کتبهم. و لم یبق منها الآن إلا القلیل، کمشیخه الصدوق، و فهرست الشیخ الجلیل أبی غالب الزراری. و یعلم طریق الشیخ منهما بوصل طریقه (طریق الشیخ) الیهما (الصدوق و أبی

غالب الزراری) بطریقهما الی المصنفین.»

و قال الشیخ الکلباسی: (1)

«ترکیب الأسانید(2) مع الأسانید التی ذکرها المحدث النبیل و الثقه الجلیل أبو غالب الزراری فی رسالته المعروفه، إلی غیر واحد من الکتب التی ذکرها فیها، کما أن فی طریق الشیخ إلی العیص بن القاسم، ابن أبی جید هو غیر موثق لو لم نقل بثبوت وثاقته و نظرائه، من مشائخ الإجازه، کما هو أبعد الرأیین. فیرجع إلی الرساله.» انتهی

قوله: فیرجع إلی الرساله قلت: ای رساله ابی غالب لان طریق الشیخ الیها لم تشتمل علی ابن ابی جید.

اشکال الکلباسی علی هذه الطریقه

الکلباسی بعد ان ذکر امکان تعویض اسناد الشیخ مع مشیخه الفقیه و رای المجلسی فی هذا الامر قال:(3)

«و یشکل بأن من المعلوم، أن الوسائط بین الشیخ و الصدوق، مشائخ الإجازه، لظهور ثبوت کتب الصدوق، فلا فائده فی إثبات توسطهم و عدالتهم. مضافا إلی ما فیه من الإشکال المتقدم: من أنهم وسائط إلی کتبه و روایاته المذکوره فی کتبه، و المفروض أن الروایه المذکوره، غیر مذکوره فی کتبه. فثبوت صحه السند إلیه، متوقف علی کونه من مرویات الصدوق، و کونه من مرویاته، متوقف علی ثبوت صحه السند إلیه، و هذا دور ظاهر.» انتهی

ص: 69


1- ([1]) سماء المقال فی علم الرجال ص 128
2- ([2]) من هنا یظهر ان الکلباسی کان یسمی الطریقه الذی نبحث فیها بترکیب الاسانید.
3- ([3]) سماء المقال فی علم الرجال، ص 128

قلت سیاتی جواب هذا الاشکال و هو اشکال الدور و هل هو صحیح او لا، فترقب و انتظر.

تصحیحات المحدث النوری

المحدث النوری فی خاتمه المستدرک(1) فی رساله تصحیح الاسانید(2) التی نقلها عن الأردبیلی، اضاف علیها بعض التصحیحات و هی تصحح عده طرق للشیخ الطوسی بواسط طریق ابی غالب الی صاحب الکتاب و نحن نذکرها هنا و نشرح واحده منها علی سبیل التطبیق:

الاول:(3)

«و إلی الحسن بن ظریف: (الی ان قال المحدث النوری) قلت (و

ص: 70


1- ([1]) المحدث النوری کتب اثنی عشر فائده فی خاتمه کتاب مستدرک الوسائل و مواضیع هذه الفوائد هی کالتالی: الفائده الاولی : حول الکتب المعتمده، الفائده الثانیه: صحه الکتب المعتمده و وثاقه مؤلفیها الفائده الثالثه: طرق المؤلف إلی مشایخه الفائده الرابعه: فیما یتعلق بکتاب الکافی الفائده الخامسه : طرق الشیخ الصدوق فی کتاب الفقیه، الفائده السادسه : طرق الشیخ الطوسی فی التهذیب، الفائده السابعه: حول أصحاب الإجماع، الفائده الثامنه: أماره عامه لوثاقه المجاهیل من أصحاب الإمام الصادق (علیه السلام)، الفائده التاسعه: فی إرجاع الأحادیث الحسنه إلی الصحیحه، الفائده العاشره: الرواه الثقات و الممدوحین، الفائده الحادیه عشره: موقف الأخباریین من حجیه القطع، الفائده الثانیه عشره: فی شرف علم الحدیث الشریف.
2- ([2]) و ان کان المعروف ان ما نقله المحدث النوری هی رساله تصحیح الاسانید للاردبیلی لکن الظاهر انه لم توجد النسخه الاصلیه لهذه الرساله و لیس ما ذکره المحدث النوری عین تلک الرساله کما قیل بل هو ایضا اختصرها و علق علیها. قال المحث النوری فی مقدمه المجلد الذی نقلها فیه : ثم إنه (رحمه الله) وضع مشیخه، ذکر فیها طرق الشیخ فی المشیخه و الفهرست، و أشار إلی الصحه، و الضعف، و الخلاف، من غیر إشاره إلی ما یظهر من طرقه فی الأسانید، و لکن فارس هذا المیدان العالم الجلیل المولی الحاج محمد الأردبیلی، جمع فی رسالته التی سماها (بتصحیح الأسانید) و ذکر مختصرها فی جامعه ما فیهما و ما یظهر من أسانید الکتابین، و نحن نورد ما أورده، لما فیه من الفوائد ما لا تحصی، جزاه الله تعالی عن العلماء الراسخین، بل الإسلام و المسلمین، خیر جزاء المحسنین. قال (رحمه الله) فی صدر الرساله بعد کلمات: فطمحت النظر إلی أحادیث کتابَی التهذیب و الاستبصار... الی اخره.
3- ([3]) الخاتمه مستدرک الوسائل، ج 6، ص 94

القائل النوری): یروی عنه عبد الله بن جعفر و روی عنه، عنه أبو غالب الزراری فی الرساله کتابه فی الدیات و طریقه إلیه صحیح کما مر»

الثانی: (1)

«و إلی داود بن سرحان (الی ان قال) قلت: و إلیه فی الفقیه صحیح بالاتفاق، و کذا فی رساله أبی غالب الزراری»

الثالث: (2)

«و إلی العیص بن القاسم (الی ان قال) قلت: و إلیه فی الفقیه صحیح بالاتفاق، و مثله طریق أبی غالب الزراری إلیه فی رسالته.»

الرابع: (3)

«و إلی المثنی بن الولید الحناط (الی ان قال) قلت: و إلیه فی النجاشی، و فی أول کتابه الموجود موثق و یظهر من رساله أبی غالب الزراری أنه یرویه عن جده محمد بن سلیمان، عن الحسن بن محمد الطیالسی، عن الحسن بن علی الخزاز المذکور»

الخامس: (4)

«و إلی یونس بن عبد الرحمن (الی ان قال) و فی رساله أبی غالب الزراری فی ذکر طرقه إلی ما کان عنده من الکتب کتاب الزکاه لیونس حدثنی به الحمیری، عن محمد بن عیسی، عن یونس إلی ان قال کتاب الجامع لیونس بن عبد الرحمن و هو جامع الآثار، أربعه أجزاء حدثنی به خال أبی أبو العباس الرزاز، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن محمد بن إسماعیل بن بزیع، عنه و حدثنی به أیضا أبو العباس الحمیری»

تعویض طریق الشیخ الی عیص بن القاسم مع طریق أبی غالب الزراری

هنا نشرح طریق الشیخ للعیص بن القاسم قال الطوسی فی الفهرست: (5)

ص: 71


1- ([1]) نفس المرجع، ص 135
2- ([2]) نفس المرجع، ص 247
3- ([3]) نفس المرجع، ص 263
4- ([4]) نفس المرجع، ص 361 - 365
5- ([1]) فهرست الطوسی، ص 347

«العیص بن القاسم له کتاب أخبرنا ابن أبی جید، عن محمد بن الحسن بن الولید عن محمد بن الحسن الصفار و الحسن بن متیل عن إبراهیم بن هاشم عن ابن أبی عمیر و صفوان، عن العیص.»

و هذا الطریق ضعیف بابن ابی جید و لکن لابی غالب طریق صحیح الی روایات العیص بن القاسم حیث قال فی رسالته: (1)

«کتاب عیص بن القاسم و یعقوب بن شعیب حدثنی به عبد الله بن جعفر عن أیوب بن نوح عن صفوان عن عیص و عن یعقوب بن شعیب.»

و کانت عند ابی غالب نسخه اخری من کتاب عیص ابن القاسم: (2)

«نسخه أخری للعیص بن القاسم حدثنی بها حمید بن زیاد عن الحسن بن محمد بن سماعه عن الحسن بن هشام و علی بن رباط و صفوان بن یحیی عن العیص.»

و بهذه الطریقه نحصل علی طرق جدیده و صحیحه للشیخ الطوسی الی عیص ابن القاسم هکذا:

الطریق الاول: المفید و الغضائری و ابن عبدون و غیرهم عن أبی غالب الزراری عن عبد الله بن جعفر عن أیوب بن نوح عن صفوان عن عیص.

الطریق الثانی : المفید و الغضائری و ابن عبدون و غیرهم عن أبی غالب الزراری عن حمید بن زیاد عن الحسن بن محمد بن سماعه عن

الحسن بن هشام و علی بن رباط و صفوان بن یحیی عن العیص.

ص: 72


1- ([2]) رساله أبی غالب الزراری، ص 161
2- ([3]) نفس المرجع، ص 171

تطبیق السید السیستانی

و من العلماء المعاصرین الذین طبقوا هذا الوجه من التعویض هو السید السیستانی، نقل الشیخ آصف محسنی القندهاری(1)

عنه ذلک حیث قال:(2)

«ثم قال السید السیستانی طال عمره إن هنا وجهین آخرین لتصحیح هذا الأسناد (یقصد بالاسناد هو طریق الشیخ الی علی بن الحسن ابن فضال): (و الآصف محسنی ذکر دلیلین للسید السیستانی و الدلیل الأول للمرجع السیستانی یاتی البحث علیه فی ما بعد) الثانی: إن طریق الشیخ إلی کتب أحمد بن محمد بن سلیمان أبی غالب الزراری و روایاته معتبر، کما فی الفهرست، و الزراری روی کتب ابن فضال، کما یستفاد ذلک من رسالته. أقول (و القائل الشیخ آصف محسنی):

صحه هذا الوجه موقوفه علی امور ثلاثه:

1. إحراز انتساب نسخه الرساله الموجوده إلی مؤلفها الزراری بأی وجه کان، و فیه بحث.

2. صحه سند مؤلفها إلی علی بن الحسن بن فضال، و هذا غیر مذکور

ص: 73


1- ([1]) مختصر عن حیاه الشیخ آصف محسنی: ولد آیه الله الشیخ محمد آصف المحسنی القندهاری فی (22 من محرم الحرام عام 1354 ق / 26 ابریل عام 1936 م) فی الناحیه الاولی من مدینه قندهار. سافر عام 1332 إلی النجف الأشرف، فأکمل فی عامین و نصف دروس السطوح. ثم دروس خارج الفقه و الأصول، و تتلمذ عند کبار الشخصیات و المراجع العلمیه، أمثال: آیه الله العظمی السید محسن حکیم، و آیه الله الشیخ حسین الحلی، وآیه الله السید عبد الاعلی السبزواری، و آیه الله العظمی الخوئی. عاد المحسنی بعد اثنی عشر عاما قضاها فی الدراسه فی النجف الأشرف إلی أفغانستان، فأسس حسینیه فی مدینه قندهار، ومدرستها العلمیه، فأطلقت علی المدرسه الدینیه لقب “الشیخ محمد آصف القندهاری”، وقام بتدریس العلوم الدینیه فیها. هذا وکان آیه الله المحسنی أحد من قیادیی جهاد الشعب الأفغانی ضد قوات الاتحاد السوفیتی السابق. له کتب و مقالات عدیده منها "مشرعه بحار الأنوار" و “حدود الشریعه” و”توضیح المسایل سیاسی “ (توضیح المسائل السیاسیه) و “فقه المسائل الطبیه” و “توضیح المسایل جنگی” (توضیح المسائل الحربیه) و “فواید دین در زندگی” (فوائد الدین فی الحیاه) و “متافیزیک” (مابعد الطبیعه) و “صراط الحق”.
2- ([2]) بحوث فی علم الرجال، ص 356

فیها، فإنی قد لاحظت الرساله بتمامها، و لم أجد فیها طریق الزراری إلی ابن فضال، و لعل السید المذکور ذکر شیئا آخر فوقع الاشتباه منی فی التلقی.

3. فرض عدم التفاوت و الاختلاف بین ما روی عن علی بن الحسن بطریق ابن عبدون و بطریق الزراری، إذ لو احتمل الاختلاف لم یکف أحد الطریقین عن الآخر، و المفروض أن الشیخ أعلن أنه یروی عنه فی التهذیبین بأحدهما، و لم یخبر أنه قابل بین الطریقین و لم یجد تفاوتا بینهما، و الحق أنه لا نافی لهذا الاحتمال، علی أن فیه إشکالا قویا آخر مر فی البحث الرابع و الأربعین.» انتهی

تحلیل و شرح: قلت طریق الشیخ الی ابی غالب هکذا: (1)

«أخبرنا بکتبه و روایاته الشیخ أبو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان (المفید) و أبو عبد الله الحسین بن عبید الله (الغضائری) و أحمد بن عبدون و غیرهم، عنه بکتبه و روایاته.»

و طریق ابی غالب الی ابن فضال لم نجده فی رسالته لکن ابو غالب کثیرا ما ینقل عن ابن الفضال عن جده فمثلا قال: (2)

«کتاب عبید الله بن علی الحلبی حدثنی به جدی أبو طاهر محمد بن سلیمان عن علی بن الحسن بن فضال عن محمد بن عبد الله بن زراره عن ابن أبی عمیر عن حماد عن الحلبی.»

و ایضا قال:(3)

«کتاب الوصایا لیونس حدثنی به جدی محمد بن سلیمان عن علی بن الحسن بن فضال عن محمد بن عبد الله بن زراره عن محمد بن أسلم.»

انتهی

و قال:(4)«کتاب

جمیل بن دراج حدثنی به جدی عن علی بن الحسن بن فضال» انتهی

فلا یبعد ان جد ابی غالب هو طریقه الی روایات ابن فضال لکن مع انه لم نجد ما نسبه السید السیستانی لکن هذا الکلام یدل علی اعتقاد السید السیستانی بهذا المبنا من التعویض.

ص: 74


1- ([1]) فهرست الطوسی ص 75
2- ([2]) رساله أبی غالب الزراری إلی ابن ابنه، ص 162
3- ([3]) نفس المرجع، ص 169
4- ([1]) نفس المرجع، ص 173

مناقشه اشکالات المحسنی

الجواب عن اشکاله الاول وهو قول المحسنی: "إحراز انتساب نسخه الرساله الموجوده إلی مؤلفها الزراری بأی وجه کان، و فیه بحث" ففنقل لک ما کتبه محقق کتاب رساله ابی غالب و هو السید محمد رضا الحسینی الجلالی تحت عنوان "نسبه الکتاب" قال حفظه الله: (1)

«و بالنسبه إلی کتابنا هذا، نقول بما أن النسخ تخلو عن أیه إجازه، أو إنهاء سماع أو قراءه أو بلاغ، أو ما یشبهها، و مع ذلک فإن الذین تناقلوا هذا الکتاب، و تداولوا نسخه و هم خبراء ثقات لا بد أن یکون عملهم ذلک دالا علی قناعتهم، و إلا لم یرسلوا نسبتها إلی أبی غالب إرسال المسلمات، من دون مناقشه أو تردد.

لکن ذلک لیس حجه لنا، لعدم ذکر دلیلهم علی ذلک، فقد یکون ذلک منهم اجتهادا، لا حجیه له فی مثل هذا الموضوع علینا إلا علی أساس انهم خبراء به، فتکون کلمتهم نافذه فیه. و مع ذلک یبقی لنا طریق مقنع و هو مقارنه الکتاب بما نقل عنه بالأسانید المعتبره، أو نقل عن غیره، فإن أوجب ذلک اطمئنانا عرفا ثبت المطلوب، و إلا بقی الأمر علی عدم الحجیه.

و الذی یظهر من المحدث المحقق المجلسی الأول اعتباره هذه الطریقه أمرا معتمدا کما أن المحدث الحر العاملی یعتبر ذلک من طرق إثبات الکتب و التحقق من صحتها و هذه الطریقه هی مسلک یلتزم به أهل

الخبره و علیه دأبهم فی هذه الأیام.

و قد حاولنا تطبیق هذه الطریقه بالنسبه إلی هذا الکتاب، فوجدنا بحمد الله أن النصوص المنقوله عنه فی مختلف المصادر مطابقه للموجود فی هذه النسخ المتوفره لدینا.

کما أن بعض ما فیها من المطالب و الطرق موجود فی المصادر الأخری بطریق أبی غالب الزراری، مما یدل علی صحه النسبه. أضف إلی ذلک عد الشیخ الحر العاملی، للموجود: "معتمدا، ثابتا" من الکتب الواصله إلیه(2) و نسخته موجوده لدینا اعتمدناها فی هذا التحقیق.

ص: 75


1- ([2]) نفس المرجع، ص 79
2- ([1]) قال الشیخ حر العاملی: «الأول ما هو عندنا معتمد ثابت و لم ننقل منه لقله ما فیه من نصوص الأحکام الفرعیه النظریه فمنها: الصحیفه الکامله عن مولانا علی بن الحسین علیهما السلام فقد کتبها الباقر (علیه السلام) و أخوه زید بخطهما، و قوبلت، و أسانیدها مشهوره. (الی ان قال) و منها: رساله أبی غالب الزراری.» انتهی انظر: هدایه الأمه إلی أحکام الأئمه (علیه السلام)، ج 8، ص 550

و قد عرفت أن الأعلام نسبوا نسخهم هذه التی اعتمدناها أیضا فی هذا التحقیق إلی أبی غالب الزراری من دون تردد أو تشکیک.

إن هذه الأمور یعضد بعضها البعض، و تشکل قرینه موجبه للوثوق بالنسبه، فی عاده أهل الفن و المعرفه بأمور الکتب و تحقیقها.» انتهی کلام السید الجلالی

و اما جواب الاشکال الثالث و هو قول المحسنی: (1)

«فرض عدم التفاوت والاختلاف بین ما روی عن علی بن الحسن بطریق ابن عبدون و بطریق الزراری إذ لو احتمل الاختلاف لم یکف أحد الطریقین عن الآخر، و المفروض أن الشیخ أعلن أنه یروی عنه فی التهذیبین بأحدهما، و لم یخبر أنه قابل بین الطریقین و لم یجد تفاوتا بینهما، و الحق أنه لا نافی لهذا الاحتمال.» انتهی

قلت اولا: اختلاف النسخ احتمال و ما دام الشیخ لم یصرح بهذا الاحتمال فیبقی حکم الاصل و هو اتحاد النسخ.

ثانیا: لو کان واقعا اختلاف فی النسخ کان لزاما علی الشیخ التصریح بهذا الاختلاف لان المشیخات و الفهارس کتبت لاجل بیان طرق الکتب فلو کان کتاب یختلف عن کتاب اخر فما فائده بیان الطریق الیها مادام

انها مختلفه النسخ و العبارات و لاجل هذا تری الشیخ مثلا فی طریقه الی کتب و روایات أبان بن عثمان یقول: (2)

«هذه روایه الکوفیین، و هی روایه ابن فضال، و من شارکه فیها من القمیین، و هناک نسخه أخری أنقص منها رواها القمیون.» انتهی

المبحث الرابع: التعویض المرکب من عده طرق

اشاره

هذا النوع من التعویض معناه انه اذا کان عندنا طریق ضعیف، نضم الیه طریقین او اکثر صحاح و من مجموع هذه الطرق مع ذلک الطریق الضعیف، نستنج طریق صحیح واحد الی ذلک الراوی. هذا

ص: 76


1- ([2]) بحوث فی علم الرجال، ص 356
2- ([1]) فهرست الطوسی، ص 47

النوع من التعویض قسمان، القسم الاول تعویض طرق الصدوق بالترکیب بین الطرق و الثانی تعویض طرق الشیخ الطوسی.

القسم الاول: تصحیح طریق الصدوق بالترکیب بین الطرق

و نحن نطرح لک مثالین حتی یتضح الامر و فی کل مثال توضیح لطریقه من التعویض من هذا القسم.

المثال الاول: ترکیب طریقین من الفهرست لتصحیح طریق الصدوق

و اول المثال نبحثه هو ترکیب طریقان من الفهرست لاجل تصحیح طریق واحد للصدوق، قال السید الخویی: (1)

«المستند فی المسأله ما رواه الصدوق بإسناده عن جمیل بن صالح: أنه سأل أبا عبد اللٰه (علیه السلام) أیهما أفضل یصلی الرجل لنفسه فی أول الوقت أو

یؤخرها قلیلا و یصلی بأهل مسجده إذا کان إمامهم؟ قال: یؤخر و یصلی بأهل مسجده إذا کان الإمام. و لکنها مخدوشه سندا لجهاله طریق الصدوق إلی جمیل المزبور فإنه غیر مذکور فی المشیخه.

(ثم قال فی الهامش): و لکن یمکن استکشافه (طریق الصدوق إلی جمیل) باعتبار أن الشیخ روی کتابه (کتاب جمیل) بطریق صحیح و فی الطریق ابن الولید و الصدوق یروی جمیع مرویات ابن الولید عنه (ای ابن الولید) کما یظهر من ترجمه ابن الولید فی الفهرست.» انتهی

و طریق الشیخ الی جمیل بن صالح کما یلی: (2)

«جمیل بن صالح له أصل أخبرنا به ابن أبی جید، عن ابن الولید، عن الصفار، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن غیر واحد(3) عن جمیل بن صالح.» انتهی

هذا الطریق لایمر بصدوق لکن فیه ابن الولید استاذ الصدوق و حیث کانت عند الصدوق جمیع کتب و مرویات ابن الولید فتکون هذه

ص: 77


1- ([2]) موسوعه الإمام الخوئی، ج 11، ص 229
2- ([1]) فهرست الطوسی، ص 114
3- ([2]) فی هذه العباره لفظ "عن غیر واحد" و هو سبب الاشکال عند السید العمیدی و سیاتی بحثه و الاجابه علیه.

الروایه من ضمن مرویات ابن الولید التی وصلت الی الصدوق. قال الشیخ فی ذکر الطریق الی ابن الولید: (1)

«محمد بن الحسن بن الولید القمی (الی ان قال) أخبرنا بروایاته ابن أبی جید، عنه. و أخبرنا جماعه، عن أحمد بن محمد بن الحسن، عن أبیه. و أخبرنا جماعه، عن محمد بن علی بن الحسین (الصدوق)، عن محمد بن الحسن (بن الولید).» انتهی

و الطریق الثالث یشتمل علی الصدوق فتکون للصدوق طریق الی کتاب جمیل بن صالح عن طریق ابن الولید. والحاصل: هنا صححنا طریق الصدوق الی جمیل بن صالح بالترکیب بین عده طریق، اولا: طریق الشیخ فی الفهرست الی جمیل بن صالح الذی یمر بابن الولید. ثانیا: طریق الشیخ فی الفهرست الی ابن الولید الذی یمر بالصدوق،

حتی یصح طریق الصدوق الی جمیل بن صالح. ثالثا: ترکیب طریق الصدوق الی ابن الولید و منه الی جمیل ابن صالح.

مناقشه السید العمیدی

السید العمیدی اورد اشکالین علی هذا المثال بعد تسلیمه باصل هذا النوع من التعویض فی کتابه، قائلا: (2)

«(اولا) احتمال ان تکون روایه الفقیه غیر ماخوذه من کتاب جمیل بن صالح مباشره و علی هذا الاحتمال یکون طریق الفهرست الی کتاب جمیل طریقا الی غیر الکتاب الذی اُخِذَت منه روایه الصدوق. (الی ان قال: ثانیا) اعتماد طریق الشیخ العام الی جمیع کتب و روایات ابن الولید فی المقام لمجرد وقوعه فی طریق الفهرست الی کتاب جمیل بن صالح الذی لم یکن من روایه الصدوق لا یتم الا مع ثبوت سلامه الواسطه بین ابن الولید و جمیل بن صالح و هذا لم یثبت من طریق الفهرست للارسال الحاصل فیه بالفظ عن غیر واحد.»

للاجابه علی الاشکال اقول اولا: بعد تصریح الشیخ الصدوق بان روایاته مأخوذه من الکتب المعول علیها لا یبقی وجه للاشکال حیث صرح انه اخذ الروایات من کتب اصحابها و هذا اصل فی کل کتاب

ص: 78


1- ([3]) فهرست الطوسی، ص 442
2- ([1]) تعویض الاسانید، ج 2 ص 267 - 268

من لا یحضره الفقیه، الا مایخرج بالدلیل من هذا الاصل و لا یوجد هنا دلیل علی خلافه.

ثانیا: قول العلامه المجلسی الاول خبیر هذا العلم فی ان الحدیث ماخوذ من کتاب جمیل و نحن ننقل الحدیث مع شرح العلامه: (1)

«و سأل جمیل بن صالح أیهما أفضل یصلی الرجل لنفسه فی أول الوقت أو یؤخر قلیلا و یصلی بأهل مسجده إذا کان إمامهم قال یؤخر و یصلی بأهل مسجده إذا کان هو الإمام. (قال المجلسی) و سأله أی أبا عبد الله (علیه السلام) جمیل بن صالح و الظاهر أنه أخذه من کتابه و هو ثقه.»

انتهی

و للاجابه علی الاشکال الثانی اقول: عباره "عن غیر واحد" فی طریق الشیخ الی جمیل ابن صالح تدل علی قوه الواسطه عند القدماء.

و لولا لم یکن کذلک لذکروا الاسامی بدلها، فعباره غیر واحد لها دلاله کما لعباره اخبرنا جماعه قال الشیخ محمد بن إسماعیل المازندرانی فی هذا الشأن: (2)

«و منها روایه الجلیل عن غیر واحد، أو عن رهط مطلقا أو مقیدا بقول من أصحابنا، و عندی أن هذه الروایه فی غایه القوه، بل أقوی من کثیر من الصحاح، و ربما تعد من الصحاح لبعد أن لا یکون فیهم ثقه.»

و قال الکلباسی فی هذا الموضوع: (3)

«و کذا ما قد یقال عن غیر واحد بناء علی حصول الاستفاضه بما فوق الواحد، بل فی الذخیره (4) عند الکلام فیما لو نسی تعیین الصلاه الفائته و قوله عن غیر واحد من أصحابنا یعنی فی روایه علی بن أسباط یدل علی تعدد الروایه، و ظهور صحه الخبر عنده، و مثل هذا الکلام عند ضعف الرواه و عدم صحه التعویل علی نقلهم لا یصدر عن الثقات الأجلاء لما فیه من التلبیس.» انتهی

ص: 79


1- ([2]) روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 508
2- ([1]) منتهی المقال فی أحوال الرجال، ج 1، ص 104
3- ([2]) الرسائل الرجالیه، ج 2، ص 148
4- ([3]) انظر: کتاب ذخیره المعاد فی شرح الإرشاد، ج 2، ص384

ثم السید العمیدی ذکر طریق اخر غیر الذی ذکره الخویی لتصحیح طریق الصدوق الی جمیل بن صالح: (1)

«نعم یمکن ذلک بملاحظه طریق النجاشی الی جمیل بن صالح حیث ذکر فی ترجمته بان کتاب جمیل متکون من نسختین نسخه رواها القمیون عن الحسن بن محبوب عن جمیل بن صالح و اخری رواها الکوفیون عن ابن ابی عمیر عنه و للشیخ فی الفهرست طریق صحیح

و عام الی جمیع کتب و روایات الحسن ابن محبوب و طریق مثله کذلک الی ابن ابی عمیر و کلاهما من روایه الشیخ الصدوق فی الفهرست و بهذا الوجه یکون للشیخ الصدوق طریقان صحیحان الی جمیل بن صالح و ان لم یذکر طریقه الیه فی مشیخه الفقیه.» انتهی

و هذا الکلام منه صحیح حفظه الله و نکرر قولنا هنا ان روایات القدماء متواتره وصلت الیهم بعده طرق و لتشخیصها یجب معرفه طرقهم.

المثال الثانی: ترکیب طریقی النجاشی و الشیخ لتصحیح طریق الصدوق

قال الاسترآبادی فی منهج الرجال(2) بشان طریق الصدوق الی زید الشحام:(3)

«والی زید الشحام(4)

ضعیف بابی جمیله نعم النجاشی روی کتابه عن

ص: 80


1- ([4]) تعویض الاسانید ج2 ص 268
2- ([1]) منهج المقال فی تحقیق أحوال الرجال المعروف ب-:. رجال الکبیر للمیرزا محمد بن علی بن إبراهیم الفارسی الأسترآبادی، المتوفی سنه 1028 ه-، و هو صاحب الکتب الثلاثه فی الرجال: الکبیر "منهج المقال"، و الوسیط "تلخیص الأقوال" و قد ینقل عنه المصنف أیضا فی کتابه و الصغیر الموسوم ب-: "الوجیز". و قد قسم المصنف کتابه الکبیر إلی ثلاثه أجزاء، فرغ من جزئه الأول سنه 984 ه، و من الثانی سنه 985 ه، و من الثالث سنه 986 ه. و قد ذکر الشیخ آقا بزرک الطهرانی فی الذریعه أن للکتاب الکبیر حواش کثیره علیه و قد عد منها ثمانیه نظرا لأهمیه الکتاب و شموله. انظر: الذریعه، ج 6، ص 225.
3- ([2]) منهج المقال، الفائده الثامنه (الطبعه الحجریه) ص 411
4- ([3]) فی الطبعه الحجریه مکتوب زید شهام و هو خطاء

صفوان عنه و قد روی المصنف فی الصحیح جمیع کتبه و روایاته لکن لو صح لصح فتدبر.» انتهی

قال الصدوق فی مشیخه الفقیه:(1)

«و ما کان فیه عن زید الشحام فقد رویته عن أبی و محمد بن الحسن رضی الله عنهما عن سعد بن عبد الله عن محمد بن عبد الحمید عن أبی جمیله عن زید الشحام أبی أسامه.» انتهی

و هذا الطریق ضعیف بابی جمیله و لکن للنجاشی طریق اخر للشحام: (2)

«زید بن یونس و قیل ابن موسی أبو أسامه الشحام، (الی ان قال) له کتاب یرویه جماعه. أخبرنی محمد بن علی بن شاذان(3) (مجهول) قال: حدثنا علی بن حاتم (القزوینی امامی ثقه) قال: حدثنا محمد بن أحمد بن ثابت(4) (القیسی، مجهول) قال: حدثنا محمد بن بکر بن جناح (واقفی ثقه) قال: حدثنا صفوان بن یحیی (امامی ثقه جلیل) عن زید بکتابه.» انتهی

و قال الشیخ فی الفهرست: (5)

«صفوان بن یحیی، مولی بجیله، یکنی أبا محمد، بیاع السابری (الی ان قال) أخبرنا بجمیعها جماعه، عن محمد بن علی بن الحسین (الصدوق)، عن محمد ابن الحسن (ابن الولید) و أخبرنا ابن أبی جید، عن محمد بن الحسن، عن محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبد الله و محمد بن یحیی و أحمد بن إدریس، عن محمد ابن الحسین و یعقوب بن یزید، عن صفوان.» انتهی

النتیجه: یصح طریق الصدوق الی زید الشحام بضم طریق النجاشی الی زید الذی یشتمل علی صفوان بن یحیی ثم ضم طریق الشیخ

الطوسی الی صفوان بن یحیی الذی یضم الصدوق. و السید الاعرجی

ص: 81


1- ([1]) من لا یحضره الفقیه،ج 4، ص 11
2- ([2]) رجال النجاشی، ص 175
3- ([3]) من مشایخ النجاشی الذین اکثر منه الروایه فهو غنی عن التوثیق.
4- ([4]) هو من مشایخ علی بن ابراهیم صاحب التفسیر، قال السید الخوئی: روی عن القاسم بن إسماعیل الهاشمی، و روی عنه علی بن إبراهیم تفسیر القمی سوره ص، فی تفسیر قوله تعالی: (ما منعک أن تسجد لما خلقت بیدی). انظر: معجم رجال الحدیث، ج 15، ص 332.
5- ([5]) فهرست الطوسی، ص 241

بعدما ضم کلام الاسترآبادی فی کلامه شرح قول الاسترابادی (لکن لو صح لصح) هکذا: (1)

«و إلی زید الشحام، أبوه رضی الله عنه، و ابن الولید رضی الله عنه، عن سعد، عن محمد بن عبد الحمید، عن أبی جمیله، عنه، و هو ضعیف بأبی جمیله، لکن النجاشی روی کتاب الشحام، عن صفوان، و الصدوق یروی جمیع روایاته فی الصحیح، فإن صح طریق النجاشی صح للصدوق، و الشحام ثقه.» انتهی

لان صحه التعویض هذا متوقف علی صحه طریق النجاشی فلعل احد یضعف طریق النجاشی لان فیه المجاهیل و غیر الامامیین و لکن طریق الشیخ فی الفهرست الی صفوان صحیح بلاشک. و قد أشار إلیه محمد بن ابراهیم الکلباسی حیث قال:(2)

«و أیضا طریق الصدوق فی الفقیه إلی زید الشحام ضعیف بأبی جمیله، لکن روی النجاشی کتابه بالإسناد إلی صفوان، عنه و ذکر الشیخ فی الفهرست فی ترجمه صفوان أن جمیع روایاته أخبرنا بها جماعه، عن محمد بن علی بن الحسین، عن محمد بن الحسن الصفار و سعد و محمد بن یحیی و أحمد بن إدریس، عن محمد بن الحسن، عن یعقوب بن زید، عن صفوان. و ربما یستخرج طریق صحیح للصدوق إلی زید الشحام، لصحه طریق الصدوق فی طریق الفهرست إلی صفوان الراوی عن الشحام بحکم طریق النجاشی إلی الشحام.» انتهی

و قال أبو الهدی الکلباسی: (3)

«و کما فی طریق الصدوق، أیضا إلی زید الشحام، فإنه ضعیف بواسطه أبی جمیله لکن روی النجاشی کتابه، عن صفوان، قال: له کتاب یرویه جماعه منهم: صفوان بن یحیی و ذکر فی الفهرست طریقا صحیحا ینتهی إلیه، قال: أخبرنا بروایاته، جماعه، عن محمد بن علی بن الحسین، عن محمد بن الحسن، عنه. فالطریق المستخرج المرکب

من الطریقین: الجماعه، عن محمد بن علی بن الحسین، عن محمد بن الحسن، عن صفوان، عن الشحام و یمکن استخراج الصحیح إلیه منه، بدون توسط الصدوق أیضا، نظرا إلی ما ذکره فی الفهرست فی

ص: 82


1- ([1]) عده الرجال، ج 2، ص 133
2- ([2]) الرسائل الرجالیه، ج 4، ص 277
3- ([3]) سماء المقال فی علم الرجال، ص: 119

ترجمه صفوان، أخبرنا بروایاته، ابن أبی جید، عن ابن الولید، عن الصفار، و سعد، و محمد، و أحمد، عن محمد بن الحسین، عن صفوان و أخبرنا بها، الحسین، و ابن أبی جید، عن أحمد بن محمد، عن أبیه، و الحسین بن سعید، عنه.» انتهی

و قال العلوی العاملی(1) فی مناهج الأخیار: (2)

«و ان کان طریقه (ای الصدوق) فی الفقیه الی ابی اسامه ضعیفا بابی جمیله لکن یمکن تصحیح الطریق الیه بان النجاشی روی کتاب زید الشحام عن صفوان و ذکر فی صفوان ان جمیع روایاته اخبره بها جماعه عن محمد بن علی بن حسین عن محمد بن الحسن الصفار و سعد و محمد بن یحیی و احمد بن ادریس عن محمد بن الحسین عن یعقوب بن یزید عن صفوان. و حینئذ یکون لمحمد بن علی الحسین طریق صحیح الی زید و کون رجال هذا الخبر غیر معلومی الحال یندفع بما ذکره النجاشی من ان هذا من جمله الروایات.» انتهی

القسم الثانی: تصحیح طریق الشیخ بالترکیب بین عده الطرق

طریق الشیخ الطوسی الی آدم بن إسحاق بن آدم هکذا: (3)

«آدم بن إسحاق بن آدم له کتاب أخبرنا به عده من أصحابنا، عن أبی المفضل الشیبانی، عن أبی جعفر محمد بن جعفر بن بطه القمی، عن أحمد بن أبی عبد الله البرقی، عن آدم بن إسحاق بن آدم.»

ص: 83


1- ([1]) هو السید الجلیل و العالم الفاضل المتتبع المتبحر السید أحمد بن زین العابدین العلوی العاملی الإصفهانی (ق 11 ه-) فیلسوف فقیه، أصله من جبل عامل، ومحل ولادته إصفهان، ابن خاله السید میر داماد وصهره وأبرز تلامذته، قرأ علیه کتاب الشفاء و شرح الإشارات و قواعد الأحکام وغیرها من المصنفات العقلیه والنقلیه، وتأثر به کثیرا فأید آراءه الفلسفیه، وجمع شعره بعد وفاته، کما قرأ علی الشیخ البهائی أیضا ومنحه استاذه إجازه الروایه. تلمذ له ولده السید محمد عبدالحسیب وأجازه فی الروایه عنه. أتقن اللغه العبریه، ووقف بحزم أمام الحملات التبشیریه. توفی بإصفهان بعد سنه 1054، ودفن فیها بمقبره تخت فولاد. انظر: الحاشیه علی أصول الکافی للعلوی عاملی، ص 9
2- ([2]) مناهج الأخیار فی شرح الإستبصار،ج1، ص 349
3- ([1]) فهرست الطوسی ص 42

و فی الطریق "أبو المفضل الشیبانی"، و "ابن بطه" هما ضعیفان علی المشهور و لذا قال المحدث النوری:(1)

«إلی آدم بن إسحاق ضعیف فی الفهرست (الی ان قال المحدث النوری) قلت: فی النجاشی له کتاب، یرویه عنه محمد بن عبد الجبار، و أحمد بن محمد بن خالد، و هما ثقتان، و طریق الشیخ إلی الأول فی الفهرست و إلی الثانی فی المشیخه صحیح.»

و هنا المحدث النوری عوض طریق الشیخ الضعیف بالترکیب بین طریق النجاشی و طرق اخری من الشیخ فی الفهرست و المشیخه. حیث قال النجاشی لآدم کتاب یرویه عنه البرقی و ابن عبدالجبار، و قال: (2)

«آدم بن إسحاق بن آدم بن عبد الله بن سعد الأشعری قمی، ثقه، له کتاب، یرویه عنه محمد بن عبد الجبار و أحمد بن محمد بن خالد (البرقی) أخبرنا محمد بن علی قال: حدثنا أحمد بن محمد بن یحیی قال: حدثنا أحمد بن إدریس عن محمد بن عبد الجبار قال: حدثنا آدم بن إسحاق.» انتهی

و للشیخ الطوسی طریق صحیح الی کل من ابن عبدالجبار و البرقی. طریق الشیخ لابن عبدالجبار: (3)

«محمد بن أبی الصهبان و اسم أبی الصبهان عبد الجبار له روایات أخبرنا بها ابن أبی جید، عن محمد بن الحسن بن الولید عن سعد بن عبد الله و الحمیری و محمد بن یحیی و أحمد بن إدریس، عن محمد بن أبی الصهبان.»

طریق الشیخ للبرقی: (4)

«و من جمله ما ذکرته عن احمد بن محمد بن خالد ما رویته بهذه الاسانید عن محمد بن یعقوب عن عده من اصحابنا عن احمد بن محمد بن خالد.»

ص: 84


1- ([2]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 6، ص 20- 19
2- ([3]) رجال النجاشی، ص 105
3- ([4]) فهرست الطوسی، ص 415
4- ([1]) تهذیب الأحکام، ج 10، ص 44

اشکال السید العمیدی و جوابه

و استشکل السید العمیدی علی کلام المحدث النوری قائلا: (1)

«یلاحظ علی هذا التصحیح ان طریق الشیخ الی روایات محمد بن عبدالجبار فی الفهرست و ان کان صحیحا الا انه لم یکن عاما الی جمیع کتبه و روایاته و علی هذا فهو یختص بما روی عن محمد بن عبدالجبار و لا یتعدی الی ما روی عن آدم بن اسحاق (الی ان قال) و اما طریق مشیخه التهذیب الی البرقی فهو و ان کان صحیحا الا انه لم یکن عاما ایضا.»

و للاجابه علیه نقول : قول الشیخ (له روایات أخبرنا بها) یدل علی العموم حیث من جمله روایات ابن عبدالجبار روایاته عن آدم بن اسحاق فتکون روایه عبدالجبارعن آدم بن اسحاق داخله فی جمله مرویات الشیخ عن عبدالجبار.

و بالنسبه الی طریق الشیخ الی البرقی فی مشیخه التهذیب نقول لنا کلام حول عمومیه طرق المشیخه و ان مشیخات تکتب علی نحو فهرست الکتب و لازم هذا الامر ان تکون عامه ایضا کما هو حال مشیخه التهذیبین و سیأتی بحثه.

والحاصل: هنا صححنا طریق الشیخ بترکیب بین عده طرق اولا طریق النجاشی الی آدم و ثانیا طریق الشیخ فی الفهرست الی ابن عبدالجبار و و ثالثا بطریق الشیخ الی البرقی فی المشیخه.

فائده مهمه فی عباره بعض اصحابنا

و هذا البحث نذکره استطرادا علی البحث السابق حول عباره بعض اصحابنا فنقول بعون الله: ابن ابی عمیر اذا ارسل روایه فعلمائنا یعاملونها معامله المسنده الصحیحه و ننقل کلام علمائنا رضوان الله تعالی علیهم من کتاب میراث حدیث شیعه الذی جمع فیه الاقوال و من اراد الاکثر فالیراجع الی هناک.

ص: 85


1- ([2]) تعویض الاسانید، ج 2، ص 309

قال المؤلف تحت عنوان الفائده الحادیه عشره فی حجیه مراسیل ابن أبی عمیر ما هذا مختصره: (1)

«قد اختلفوا فی حجیه مراسیل ابن أبی عمیر علی قولین الأول: القول بالحجیه کما هو مقتضی کلام العلامه فی النهایه والشهید فی الذکری وشیخنا البهائی، بل عن جماعه من أصحابنا کالنجاشی والشهیدین فی الذکری وشرح الدرایه والمقدس فی المجمع دعوی اتفاق الأصحاب علی العمل بمراسیله.

وعن العلامه البهبهانی: إن مراسیل ابن أبی عمیر فی حکم المسانید عند الفقهاء، لو لم یکن أقوی عند القدماء قال: ویظهر من الشیخ أنه معروف بأنه لا یرسل إلاعن ثقه وعن السید السند النجفی: أن مراسیل ابن أبی عمیر لا تقصر عن المسانید، لسکون الأصحاب إلیها واتفاقهم علی أنه لا یرسل إلاعن ثقه.

قال: فالظن الحاصل من مرسلات ابن أبی عمیر لا یقصر عن الظن الحاصل من مسانید الثقات. وقال السید الداماد: إن مراسیل ابن أبی عمیر تعد فی حکم المسانید،

لما ذکره الکشی أنه حبس بعد الرضا علیه آلاف التحیه والثناء نهب

ماله وذهبت کتبه، وکان یحفظ أربعین جلدا فحدث بما حفظه، فلذلک أرسل أحادیثه.

وقال النجاشی: قیل إن اخته دفنت کتبه فی حال استتاره وکونه فی الحبس أربع سنین فهلکت الکتب. وقیل: بل ترکتها فی غرفه فسال علیها المطر فهلکت، فحدث من حفظه ومما کان سلف له فی أیدی الناس، فلذلک أصحابنا یسکنون إلی مراسیله.» انتهی

قلت: هذا الکلام اذا کان القائل لعباره بعض اصحابنا ابن ابی عمیر و اما اذا کان القائل غیر ابن ابی عمیر هل تصح الروایه ام لا ؟ عندنا ثلالث أدله علی تصحیح الروایات التی وردت فیها عباره "اخبرنا بعض اصحابنا " عن غیره فنقول:

الدلیل الاول: لتصحیح الروایات التی ورد فیها کلمه بعض اصحابنا نقول من حیث ان الرجالیین المتقدین کانوا حریصین اشد الحرص فی تبین صفات الروای و اذا کان الراوی یأخذ من الضعفاء و المجاهیل ینصون علی هذا الامر کما نری فی کلماتهم “ان فلان کان یروی عن الضعفاء و یعتمد المراسیل و لا یبالی عمن أخذ” و من هذه الجهه اذا وجد راوی نصوا علی وثاقته و اجلاله و لکن لم یقولوا انه کان یروی

ص: 86


1- ([1]) میراث حدیث شیعه، مجلد الواقفیه، ج 16، ص 362

عن الضعفاء فنستنج ان هذا الراوی لایأخذ عن الضعفاء و لا ینقل عن المجاهیل.

و هنا مثلا ابن ابی عمیر من الاجلاء التی لم ینصصوا فی حقه روایته عن الضعفاء. ان قلت نری ان اکثر هؤلاء الموصوفین بالاجلال نقلوا عن الضعفاء قلت: اذا ثبت ان الراوی الفلانی یروی عن الثقات فقط (وهذا هو المفهوم من عدم تنصیصهم فی حقه انه ینقل عن الضعفاء و المجاهیل) و اتفق نقله لمجهول فهذا یدل علی وثاقته ذلک المجهول فی نظر الرجالیین فی ذلک الزمان و ان لم یکن کذلک لصرحوا فی حقه انه یروی عن الضعفاء کما ینقل عن الثقات و ثانیا اذا قبلنا جدلا ان الراوی الفلانی ینقل عن الضعیف نقول انه اذا اخذ من راوی ضعیف روایه او روایاتان فهذه لیست قاعده کلیه بل خلاف الاصل الذی فهمناه من تنصیصهم بحق الراوی الفلانی و لکل قاعده شذوذ و القلیل لا حکم له و القاعده تبقی بکلیتها.

الدلیل الثانی: فی عبارت بعض اصحابنا فأن لفظ بعض علی صوره الاطلاق تدل علی اقل من النصف مثلا اذا قالوا جاء بعض الأساتذه: معناه طائفه منهم.

جاء فی کتاب معجم الفروق اللغویه لمولفه أبی هلال العسکری فی بحث الفرق بین البعض والجزء قال فی تعریف البعض:(1) «وحد البعض ما یشمله (ای الواحد) وغیره إسم واحد (بالفارسی بعض شامل یک و غیر یک می باشد).»

قلت: هذا تعریف البعض عند أبی هلال حیث یعرف البعض : "الذی یشمل الواحد و غیر الواحد" فعلی هذا یکون تعریف البعض هو ما یکون اکثر من الواحد الی اقل من النصف. ان قلت لعل المقصود من یشمله یعنی یطلق علی الواحد کما یطلق علی العشره قلت معنی یشمل یعنی یعم یعنی البعض هو متکون من عده اجزاء مثلا الجزء الاول هو الواحد و الجزء الثانی هو الاثین الی اقل من النصف.

ثم قال أبی هلال العسکری: «وقیل حد البعض التناقص عن الجمله (ای مایکون اقل من الجمله و هی اکثر من النصف)، وقال البلخی: البعض أقل من النصف.» اقول : و علی هذا الاساس البعض ما یشتمل علی الواحد و غیر الواحد الی اقل من النصف.

ص: 87


1- ([1]) معجم الفروق اللغویه، ص 103

و لا دلیل علی ان مراد الروای من قوله اخبرنا بعض اصحابنا هو واحد من اصحابنا اذ یمکن ان یکون اثنین او ثلاث او اکثر و المتعین علی ما نقلناه من ابن هلال ان البعض اکثر من الواحد. و لا اشکال فی هذا المعنی طبق کتب اللغه و علی هذا لا اشکال فی الراوی المأخوذ عنه اذا قال بعض اصحابنا ای ان الرجال الذین نقلوا الروایه له اکثر من واحد الی النصف من الاصحاب الموجودین فی زمانه و نحن نعتقد ان الرواه فی کلامهم بعض اصحابنا هو ان النقله اکثر من واحد و قول الراوی اخبرنا بعض اصحابنا نفس کلامهم اخبرنا غیر واحد.

ان قلت : کلمه قال فی عباره "بعض اصحابنا قال" تدل علی ان القائل واحد و لیس الجمع کما ذهبت. قلت: الضمیر فی قال یرجع الی لفظ البعض و هی مفرده کما فی قولنا "قال بعض الفقهاء" و لا نقصد فقیها واحد قال هذا الامر. و المثال علی ذلک:(1)

«سهل بن زیاد عن غیر واحد من أصحابنا قال قال: إذا رأیت المیت قد شخص ببصره و سالت عینه الیسری و رشح جبینه و تقلصت شفتاه و انتشرت منخراه فأی شی ء رأیت من ذلک فحسبک بها.»

الدلیل الثالث: کلام المحقق صاحب الشرایع إذا قال: (2)

«المسأله الخامسه إذا قال أخبرنی بعض أصحابنا و عنی الإمامیه، یقبل و إن لم یصفه بالعداله، إذا لم یصفه بالفسوق لأن إخباره بمذهبه شهاده بأنه من أهل الأمانه، و لم یعلم منه الفسوق المانع من القبول.»

ص: 88


1- ([1]) الکافی ج 3، ص 135
2- ([2]) معارج الأصول، ص 218

الفصل الثالث: المناهج المذکوره فی کتاب رجال الإیروانی

اشاره

ص: 89

تمهید

ینحدر الشیخ محمد باقر الإیروانی نجل سماحه ایه الله الشیخ محمد تقی الإیروانی من اسره علمیه معروفه فی النجف الاشرف تنتهی الی جدها الأعلی المعروف بالفاضل الإیروانی المتتلمذ علی ید العلمین الشیخ صاحب الجواهر والشیخ الانصاری و الذی کان من أحد مراجع الدین المعروفین فی النجف الاشرف.

ولد الشیخ سنه (1949 م) وعاش و ترعرع فی مدینه النجف الاشرف وقد درس الدراسه الاکادیمیه الابتدائیه والثانویه والاعدادیه فی مدارس منتدی النشر التی کان یشرف علیها مجموعه من العلماء علی رأسهم ایه الله الشیخ محمد رضا المظفر. وقد شرع وهو فی الصف الرابع الاعدادی فی الدراسه الحوزویه فدرس المقدمات والسطوح العالیه علی ید مجموعه من فضلاء الحوزه انذاک.

وقد مارس دراسه مرحله الخارج فی الفقه علی ید العلمین السید الخوئی والسید الشهید الصدر. وحضر بدایه الدوره الاصولیه الثانیه للسید الشهید الصدر واستمر حتی الایام الاخیره من حیاته المبارکه.

وحضر فتره من الزمن ایضا بحث الاصول للمرجع الدینی السید علی السیستانی وبحث الفقه للمرجع الدینی السید محمد سعید الحکیم وقد مارس الشیخ التدریس فی حوزه النجف الاشرف.

وعلی اثر تأزم الاحداث فی العراق فی السنوات الحرب العراقیه الایرانیه هاجر سماحه الشیخ الی مدینه قم المقدسه وشرع فیها بتدریس السطوح العالیه لفتره خمس سنوات تقریبا ثم شرع بعد ذلک بتدریس الفقه والاصول علی مستوی مرحله الخارج .

وقد تخرج علی یده مجموعه کبیره من تلامیذ الحوزه فی النجف الاشرف وقم المقدسه وقد الف مجموعه من الکتب التی یمکن انتفاع طلبه الحوزه بها وهی:

1 - الحلقه الثالثه فی أسلوبها الثانی، اربعه اجزاء وهو شرح للحلقه الثالثه من حلقات علم اصول الفقه للسید الشهید الصدر وهو شرح بطریقه خاصه غیر مألوفه فی سائر الشروح.

ص: 90

2 - دروس تمهیدیه فی الفقه الاستدلالی، ثلاثه اجزاء وهو دوره فقهیه استدلالیه باسلوب جدید وقد شق فی بعض الحوزات طریقه فی التدریس وقد کتبه الشیخ کبدیل عن الروضه البهیه.

3 - دروس تمهیدیه فی القواعد الفقهیه، جزءان وهو مجموعه محاضرات فی بعض القواعد الفقهیه المهمه للطالب الحوزوی القاها سماحته علی طلاب الحوزه العلمیه فی مدینه قم المقدسه.

4 - دروس تمهیدیه فی تفسیر ایات الاحکام، جزءان وهو مجموعه محاضرات فی تفسیر ایات الاحکام القاها سماحته کالسابق.

5 - اشتغل فی کتابه کتاب کبدیل عن مکاسب الشیخ الأنصاری وقد تم انجاز کتاب الطهاره والصلاه منه وهما الان یدرسان فی بعض مدارس الحوزه العلمیه.

6- دروس تمهیدیه فی القواعد الرجالیه، جزء واحد وهو مجموعه محاضرات فی القواعد الرجالیه القاها سماحه الشیخ علی طلاب الحوزه العلمیه فی مدینه قم المقدسه فی بدایه هجرته الیها.(1)

وذکر الشیخ الإیروانی فی کتابه الرجالی (دروس تمهیدیه فی القواعد الرجالیه)، عده طرق لتعویض الاسانید و نسب کل طریق الی احد العلماء و مسود هذه الصحف، حینما کنت ادرس علم الرجال عند شیوخنا حفظهم الله أشکلت علیّ فهم نظریه تعویض الاسانید من کتاب رجال الإیروانی و لکن کان لی شوق و هو عند ای طلبه فی علاقته لفهم معضلات الکتاب الذی یدرسه و انا من ضمنهم بدأت بالتحقیق و التتبع فی نظریه تعویض الاسانید و اخذ منی هذا التحقیق و التتبع مده طویله و طالعت کثیرا و تتبعت الاقوال و الحمدلله من علینا الله بفهم بعض خفایا هذه الفکره و وجدتها من اهم مبانی علمی الرجال و الدرایه.

و من حیث انه کان الباعث الاولی لی من تالیف هذا البحث هو شرح کلام الإیروانی فی نظریه التعویض و کان کل جهدی مصبوب علی

ص: 91


1- ([1]) انظر: موقع صحیفه صدی المهدی (علیه السلام) الشهریه التابعه لمرکز الدراسات التخصصیه فی الامام المهدی (علیه السلام) http://m-mahdi.net/sada-almahdi/

فهم تلک الطرق الذی ذکرها الشیخ الإیروانی فی کتابه الارجالی و ایضا خدمه منی لکل الذین لعل و عسی فی مابعد یواجهون نفس الصعوبات التی واجهتها.

و ایضا لاجل التسهل علی الطلاب و القارئین لهذا الکتاب و فهم عباراته قمت بشرح تلک الاراء و ذکرنا کلام العلماء المنسوب لهم هذه النظریات بالنص و الضبط الدقیق و الذی نقلها المؤلف الإیروانی مضمون کلامهم فی کتابه و من بعد ذلک نقلنا اشکالات الإیروانی علی اراء هولاء الاعلام و اجبنا علیها بما سمح لنا فهمنا الفاتر و تتبعنا الناقص و من الله المستعان.

ص: 92

المبحث الاول: طریقه الأردبیلی

اشاره

هو العالم المتتبع المتضلع الخبیر و الرجالی الکامل البصیر المولی محمد علی الأردبیلی مولدا، النازل بالغری ثم الحایری کان عالما فاضلا کاملا خبیرا متبحرا بصیرا بالرجال الف کتاب "جامع الرواه و إزاحه الاشتباهات عن الطرق و الإسناد" فی مده عشرین سنه و هو کتاب حسن مفید جید عدیم النظیر فی علم الرجال و کان فراغ المصنف من هذا الکتاب علی ما ارخه نفسه فی التاسع عشر من شهر ربیع الاول من سنه 1100 ه و کان رحمه الله اذ ذلک باصفهان، فامر السلطان الشاه سلیمان الصفوی بکتابه نسخه له عن نسخه الاصل.

فلما اراد الکاتب الشروع فیها دعا المصنف جماعه من اعاظم العلماء الی حجرته بالمدرسه المبارکیه فکتب کل واحد منهم شیئا من اوله الی سطرین منها تقدیرا منهم له و لکتابه و تیمنا منه بخطوطهم فکتب العلامه المجلسی (بسم الله الرحمن الرحیم) و الاقا جمال الخونساری (الحمد لله) و السید علاء الدین گلستانه (الذی) و السید المیرزا محمد رحیم العقیلی (زین قلوبنا) و الشیخ جعفر القاضی (بمعرفه الثقات) و الاقا رضی الدین محمد اخو اقا جمال الدین الخونساری (و العدول) و المولی محمد السرابی (و الاثبات و الاعیان).

ثم کتب الباقون کلمه کلمه الی تمام السطرین ثم کتب الکاتب، و هو مرتضی بن محمد یوسف الافشار علی ما عرف نفسه ما بعد السطرین الی اخر الکتاب و فرغ من کتابتها سنه 1100 ه.

و کتب العلامه المجلسی بخطه علی ظهرها أنه اوقفها من قبل الشاه سلیمان فی شهر شعبان من السنه المذکوره و کان من المکتوب فی ظهر نسخه الاقا رضی القزوینی المذکور هذه العباره: (1)

«توفی جامع هذا المؤلف قدس سره فی شهر ذی القعده الحرام سنه 1101 من الهجره فی المشهد المقدس الحایر الحسینی علی شهیده الف الف تحیه و سلام.»

ص: 93


1- ([1]) انظر: مقدمه کتاب جامع الرواه و إزاحه الإشتباهات عن الطرق و الأسناد، ص 2-3

و للمیرزا محمد الأردبیلی کتاب اخر قد أعد فیه دراسه طرق الشیخ الطوسی رضی الله تعالی عنه فی کتبه الثلاثه التهذیبین و الفهرست، و أطلق علیه اسم: "تصحیح الأسانید" او " مجمل الفهارست" او "مجمع الفهارست".(1)

و فیها ذکر طریقته فی تعویض الأسانید و هی محل کلامنا و مناقشتنا ثم اختصرها فی الفائده الرابعه من فوائد کتابه المعروف ب: "جامع الرواه"، و قد طبع ایضا فی الفائده السادسه من خاتمه المستدرک و کذا طبع فی أواخر کتاب تنقیح المقال فی علم الرجال للمتتبع المحقق الحاج الشیخ عبد الله المامقانی و قد طبع أصل جامع الرواه بأمر السید المجدد لفقه القدماء، فی أوائل القرن الرابع عشر الحاج اقا حسین البروجردی المتوفی سنه 1380 ه- و شکر الله مساعیهم.

و محاوله الشیخ الأردبیلی فی تعویض الأسانید فی نفسها محاوله جدیده و قابل للتطویر لکن هذه الرساله لم تصلنا الی الان و لعلها فی مکتبات الکتب الخطیه تنتظر من یقوم بتنزیلها و تقدیمها للمحققین. و الأردبیلی لخصص هذه الرساله کما قلنا فی کتابه الرجالی “جامع الرواه” الفائده الرابع و ایضا نقل خلاصتها المحدث النوری(2)

و الرساله المذکوره فی المستدرک لیست نفس الخلاصه فی جامع الرواه و ایضا بعد مطالعه الاثنین وجدت بعض الاختلافات و الاضافاه نقلها المحدث النوری عن لسان الأردبیلی رحمهم الله نعم المحدث النوری علق علیها ببعض الزیادات من نفسه.

ولهذا اصبحت رساله المستدرک اکمل و فیها عبائر ازید من تلک التی ذکره فی جامع الرواه مما یدل ان النسخه التی کان یملکها المحدث

النوری کانت اکمل من النسخ الموجوده فی ایدینا من کتاب جامع الرواه و او لعل کان المحدث النوری ینقل مباشره عن رساله تصحیح الأسانید، لذا نحن ننقل کلام الأردبیلی فی رسالته من کتاب خاتمه

ص: 94


1- ([1]) انظر: جامع الرواه و إزاحه الإشتباهات عن الطرق و الأسناد، ج 2، ص 474
2- ([2]) المحدث النوری نقل الفائده الرابعه من کتاب جامع الرواه فی المجلد الرابع و العشرین من کتابه مستدرک الوسائل فی الفائده السادسه من خاتمه المستدرک فی مجلد کامل.

المستدرک. و فی هذه الرساله استکشف الأردبیلی طرق الی اصحاب الکتب و الاصول لم یشار الیها من قبله و الأردبیلی کما یقول جعلها طریقا الی اصحاب الکتاب حیث کشف لاکثر من ثمانمائه و خمسین راوی من رواه التهذیبین طرقا صحیحه.

کلام الأردبیلی فی سبب تالیف رسالته

قال الأردبیلی فی سبب تالیفه لرسالته: (1)

«فرأیت الشیخ رحمه الله تعالی یذکر مجموع السند فی اوائل الکتاب ثم یطرح ابتداء السند لاجل الاختصار و یبتدی بذکر اهل الکتب و اصحاب الأصول و یذکر فی المشیخه و الفهرست طالبا لإخراج الحدیث من الأرسال طریقا او طریقین او اکثر الی کل واحد منهم و من کان مقصده الاطلاع علی احوال الأحادیث. فینبغی له ان یطمح نظره الی المشیخه و یرجع الی الفهرست و انی لما رجعت الیهما الفیت کثیرا من الطرق الموروده فیهما معلولا علی المشهور بضعف او جهاله او ارسال و ایضا رایت الشیخ رحمه الله تعالی یروی الحدیث عن اناس اخر معلقا و لیس له فی المشیخه و لا فی الفهرست الیهم طریق.

و لم یبال الشیخ قدس الله روحه بذلک لکون الاصول و الکتب عنده مشهوره بل متواتره و انما یذکر الاسانید لاتصال السند و لذا تراه لا یقدح عند الحاجه الیه فی اوائل السند بل انما یقدح فیمن یذکر بعد اصحاب الأصول لکن المتأخرین من فقهائنا رضوان الله علیهم یقولون حیث ان تلک الشهره لم تثبت عندنا فلا بد لنا من النظر فی جمیع السند. فبذلک اسقطوا کثیرا من اخبار الکتابین عن درجه الاعتبار وقد خطر بخاطر هذا القلیل البضاعه المجهد نفسه لایضاح هذه الصناعه

انه ان حصل لی طریق یکون لطریقه الشیخ رحمه الله تعالی مقویا و قرینه للمتاخرین و الاعتبار لکانت تلک الاحادیث الغیر المعتبره من هذین الکتابین معتبره و لمن اراد الاطلاع علی طرق هذین الکتابین منهلا مرویه.

کنت افتکر برهه من الزمان فی هذا الامر متضرعا الی الله سبحانه و مستمدا من هدایاته و الطافه التی وعدها المتوسلین الی جنابه بقوله (وَ

ص: 95


1- ([1]) جامع الرواه و إزاحه الإشتباهات عن الطرق و الأسناد، ج 2، ص 473

الذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنهُمْ سُبُلَنا) الی ان القی فی روعی ان انظر فی اسانید التهذیب و الاستبصار (ای ینظر فی المجلدین الاول و الثانی من التهذیب و الاستبصار) لعل الله یفتح الی ذلک بابا فلما رجعت الیهما فتح الله الی ابوابا فوجدت لکل من الأصول و الکتب طرقا کثیره غیر مذکوره فیهما (ای فی مشیخه التهذیبین و الفهرست).

اکثرها موصوفه بالصحه و الاعتبار فاردت ان اجمعها للطالبین للهدایه و الاستبصار و لیکون عونا و ردءا للناظرین فی الاخبار مدی الأعصار ثم اکتفیت فی جمعها لاطمینان القلب و حصول الجزم للناظرین الیها علی ضبط قدر قلیل منها لان المنظور فیما نحن فیه الاختصار. فنظرت اولا الی الفهرست و المشیخه فکتبت الطریق الذی یحکم من غیر خلاف بصحته و الطریق الذی یحکم من غیر خلاف بضعفه و فی الطریق الذی کان خلافیا و لم اقدر علی ترجیحه کتبت اسم الشخص الذی صار الطریق بسببه مختلفا فیه حتی ان الناظر فیه یکون هو الذی یرجحه ثم کتبت تحت کل واحد من الطرق الضعیفه و المرسله و المجهوله الطرق الصحیحه و الحسنه و الموثقه التی وجدتها فی هذین الکتابین. و اشرت الی انها فی ای باب و ای حدیث من هذا الباب حتی یکون للناظر مبرهنا و مدللا و له الی ماخذه سبیلا سهلا و بذلت الجهد و صرفت الوسع فجاء کتابی هذا بحمد الله سبحانه و تعالی وافیا شافیا.» انتهی کلام الأردبیلی

کلام البروجردی فی شرح کلام الأردبیلی

السید البروجردی المرجع المعاصر کتب مقدمه علی کتاب جامع الرواه و بعد ان نقل مختصر ما نقلناه عن الأردبیلی فی الاعلی شرح کلام الأردبیلی و قال: (1)

«و نقول اما استنباط الطرق المعتبره الی ارباب الکتب و الاصول من وقوعهم فی اسانید التهذیبین فمنشأه انه اذا رأی فی سند من اسانیدهما صاحب کتاب او اصل استظهر ان الحدیث المروی بذلک السند مأخوذ من کتاب هذا الرجل.

و ان الرواه الذین توسطوا فی سنده بین الشیخ و بینه رووا هذا الحدیث عنه بسبب روایتهم لجمیع ما فی کتابه من الروایات و لذلک اذا رأی

ص: 96


1- ([1]) نفس المرجع، المقدمه، ص 5

ان الشیخ ره روی عن هذا الرجل روایات اخر و بدء بذکره فی اسانیدها و لم یذکر فی المشیخه و الفهرست الیه طریقا او ذکر الیه طریقا ضعیفا علی المشهور حکم بصحتها.

لما وجده من الطریق الصحیح او المعتبر الی کتابه مثلا روی الشیخ ره فی التهذیب عن علی بن الحسن الطاطری قریبا من ثلاثین حدیثا. بدء بذکره فی اسانیدها و قال فی المشیخه و ما ذکرته عن علی بن الحسن الطاطری فقد اخبرنی به احمد بن عبدون عن علی بن محمد بن الزبیر عن ابی الملک احمد بن عمر بن کیسبه عن علی بن الحسن الطاطری و هذا طریق مجهول عندهم بابن کیسبه و بابن الزبیر و مقتضاه عدم اعتبار تلک الروایات.

و روی فی کتاب الحج اربع روایات سندها هکذا موسی بن القاسم عن علی بن الحسن الطاطری عن درست بن ابی منصور و محمد بن أبی حمزه عن ابن مسکان الخ و موسی بن القاسم ثقه و طریق الشیخ الی کتابه فی الحج صحیح. فلما رأی المصنف هذه الروایات الاربع قال فی مختصر الرساله والی علی بن الحسن الطاطری فیه علی بن محمد بن الزبیر فی المشیخه و الفهرست و الی الطاطری صحیح فی التهذیب فی باب الطواف قریبا من الآخر بسته عشر حدیثا و فی الحدیث الستین

و فی باب الخروج الی الصفا فی الحدیث الحادی و الستین.»

تطبیق طریقه الأردبیلی

قال الأردبیلی فی جامع الرواه: (1)

«و الی آدم بیاع اللؤلؤ ضعیف فی ست (ای الفهرست) و الیه موثق فی یب (ای التهذیب) فی باب وصیه الصبی قریبا من الآخر بحدیثین.» انتهی

اقول الطریق الضعیف فی الفهرست هکذا: (2)

«آدم بیاع اللؤلؤ له کتاب أخبرنا به أحمد بن عبدون، عن أبی طالب الأنباری، عن حمید بن زیاد، عن القاسم بن إسماعیل القرشی، عن أبی محمد، عنه (آدم بیاع اللؤلؤ).» انتهی

ص: 97


1- ([1]) نفس المرجع، ج 2، ص 474
2- ([2]) فهرست الطوسی، ص 41

فی الطریق: القاسم بن إسماعیل القرشی، و أبو محمد ضعاف و البقیه ثقات.

مناقشه موضع الضعف فی السند

کما قلنا ان فی السند السابق شخصان ضعیفان احدهما القاسم بن "إسماعیل القرشی" و الثانی "أبو محمد" و الاولی وثقه المحدث النوری و الاخر یبقی مجهول. إسماعیل القرشی: قال المحدث النوری و هو بصدد توثیقه: (1)

«و إلی إبراهیم بن نصر مجهول فی الفهرست (انتهی کلام الأردبیلی) قلت: (و القائل النوری) المجهول: القاسم بن إسماعیل القرشی، الذی یروی عنه حمید أصولا کثیره، و لذا استظهر وثاقته مضافا إلی أنه

یروی فیه عن جعفر ابن بشیر، الذی قالوا فیه: روی عنه الثقات(2).» انتهی

شرح کلام المحدث النوری

کثره روایه الاصول من احد اماره الوثوق، حیث قال الطوسی فی رجاله:(3)

«القاسم بن إسماعیل القرشی، یکنی أبا محمد المنذر، روی عنه حمید بن زیاد أصولا کثیره.»

و قال الطوسی فیه ایضا: (4)

«أحمد بن محمد بن سلمه الرصافی البغداذی (البغدادی)، روی عنه حمید أصولا کثیره، منها کتاب زیاد بن مروان القندی.»

و قال:(5) «أحمد بن محمد بن زید الخزاعی، یکنی أبا جعفر، روی عنه حمید أصولا کثیره.»

ص: 98


1- ([3]) مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 24، ص 33
2- ([1]) فیکون القاسم بن إسماعیل طبق هذا الکلام ثقه فی نظر المحدث النوری ضعیف فی نظر جمهور الرجالیین منهم الاردبیلی
3- ([2]) رجال الطوسی، ص 436
4- ([3]) نفس المرجع، ص 408
5- ([4]) نفس المرجع

و قال:(1)

«محمد بن خالد الطیالسی، یکنی أبا عبد الله، روی عنه حمید أصولا کثیره.»

و اما النقل عن جعفر بن بشیر فهو موجود فی رجال النجاشی:(2)

«جعفر بن بشیر أبو محمد البجلی الوشاء من زهاد أصحابنا و عبادهم و نساکهم، و کان ثقه، (الی ان قال) کان أبو العباس بن نوح یقول کان یلقب فقحه العلم، روی عن الثقات و رووا عنه.» انتهی

الی هنا تم شرح کلام النوری و بقی فرد اخر کنیته (أبو محمد) لم یعرف من هو، فالطریق ضعیف بهما علی المشهور و ب"ابی محمد"

علی رای المحدث النوری. لکن کلمه "عن" لیست فی بعض النسخ و هو الصحیح، فأبو محمد کنیه القاسم بن إسماعیل، فالظاهر أن الصحیح، عن القاسم بن إسماعیل أبی محمد عن آدم بیاع اللؤلؤ(3) فعلی هذا صح السند کله علی مبنا المحدث النوری.

عود علی بدء: نرجع الی طریقه التعویض التی یعتقدها الشیخ الأردبیلی فالأردبیلی قال ان الطریق ضعیف فی الفهرست لکن وقع فی سند صحیح فی التهذیب قال الأردبیلی : "و الیه موثق فی یب (ای التهذیب) فی باب وصیه الصبی قریبا من الآخر بحدیثین" و الحدیث هو کما فی التهذیب: (4)

«(الشیخ الطوسی عن) الحسن بن سماعه (واقفی ثقه) عن جعفر بن سماعه (واقفی ثقه) عن آدم بیاع اللؤلؤ عن عبد الله بن سنان عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: إذا بلغ الغلام ثلاث عشره سنه کتبت له الحسنه و کتبت علیه السیئه و عوقب و إذا بلغت الجاریه تسع سنین فکذلک و ذلک أنها تحیض لتسع سنین.»

تقریر الاستدلال: فهنا الأردبیلی اعتبر طریق الشیخ الی آدم بیاع اللؤلؤ فی حدیث مذکور فی المجلد الاول فی التهذیب هو طریق الی کل کتب و روایات آدم او بتعبیر اخر ذکر السند فی هذا الحدیث هو الی الرجل و لیس الی هذا الحدیث فقط و لکن مع الاسف لم یذکر

ص: 99


1- ([5]) رجال الطوسی، ص 441
2- ([6]) رجال النجاشی، ص 119
3- ([1]) انظر: حاشیه سید عبدالعزیز الطباطبائی علی فهرست الطوسی ص 41
4- ([2]) تهذیب الأحکام، ج 9، ص 184

الأردبیلی دلیل علی هذا الکلام ما تسبب بعزوف العلماء عن آرائه فی تصحیح طرق الشیخ الطوسی.

تواتر بعض الطرق

علی هذا الاساس الأردبیلی اعتقد بتواتر بعض الطرق و ان کان طریق الشیخ الیها فی المشیخه ضعیف او غیر مذکور اصلا.

المورد الاول قال الأردبیلی: (1)

«و الی حماد بن عیسی ضعیف فی المشیخه و ست و الیه صحیح فی یب فی باب آداب الاحداث الموجبه للطهاره فی الحدیث الخمسین و فی باب صفه الوضوء فی الحدیث الثالث و الاربعین و فی باب حکم الجنابه فی الحدیث الثالث و الثلثین و فی باب حکم الحیض فی الحدیث الثامن و الستین و فی باب التیمم فی الحدیث الخامس و العشرین و فی بص (استبصار) فی باب مقدار الماء الذی لم ینجسه شی ء و الیه (حماد بن عیسی) متواتر علی ما بینا فی تصحیح الاسانید.»

المورد الثانی:(2)

«و الی زراره بن اعین فیه ابن ابی جید فی الفهرست و الیه صحیح فی التهذیب فی باب صفه الوضوء فی الحدیث الثامن و العشرین و فی الحدیث الثانی و الثلثین و فی الحدیث الثامن و الثلثین و فی الحدیث الثانی و الاربعین و فی الحدیث السادس و السبعین و الیه متواتر علی ما بینا فی تصحیح الاسانید.»

المورد الثالث قوله فی مقدمه کتابه:(3)«و بالجمله بسبب نسختی هذه یمکن ان یصیر قریب من اثنی عشر الف حدیث او اکثر من الاخبار التی کانت بحسب المشهور بین علمائنا رضوان اللّه علیهم مجهوله او ضعیفه او مرسله معلومه الحال و صحیحه لعنایه اللّه تعالی و توجه سیدنا محمد و آله الطاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین.»

قلت و یمکن لمن رضی بهذه الطریقه ادعاء تواتر اکثر روایاتنا، لذا نری ان للشیخ الطوسی و الصدوق و الکلینی ینقلون من راوی واحد بعده طرق و فی الکتب الاربعه قد تصل الاسانید لراوی الی اربعین

ص: 100


1- ([1]) جامع الرواه و إزاحه الإشتباهات، ج 2، ص 490
2- ([2]) نفس المرجع، ج 2، ص 493
3- ([3]) نفس المرجع، ج 1، ص 6

سند مختلف کل منها عن الاخر. و لا یخفی علی البیب امکان تعویض اسناد الشیخ الصدوق و الشیخ الکلینی بهذه الطریقه و ان لم یتطرق الیها الشیخ الأردبیلی لان طریق الشیخ فی کتبه هی نفسها فی کتب الصدوق و الکلینی و ایضا هذه الطریقه لو انبری لها احد من العلماء

و عوض اسانید الصدوق بکثره کتبه و منقولاته لاحدثت طفره علمیه قویه فی الحدیث الشیعی.

أدله الأردبیلی

نذکر هنا شواهد ما نظنه انه قد تکون أدله الأردبیلی حول نظریته و توصلنا الیها بعد تتبع کلماته:

الشاهد الاول، قال الأردبیلی فی جامع الرواه: (1)

«و الی خلاد السندی فیه ابن عقده فی ست (ای الفهرست) و الیه صحیح فی بص (ای الاستبصار) فی باب تحریم ما یذبحه المحرم من الصید فی الحدیث السابع.» انتهی

و اذا راجعنا کتاب الاستبصار وجدنا الحدیث هکذا: (2)

«ما رواه أحمد بن محمد بن عیسی عن محمد بن أبی عمیر عن خلاد السندی عن أبی عبد الله (علیه السلام) فی رجل ذبح حمامه من حمام الحرم قال علیه الفداء قلت فیأکله قال لا قلت فیطرحه قال إذا طرحه فعلیه فداء آخر قلت فما یصنع به قال یدفنه.»

و هذه الروایه بنفسها مع قلیل من تغییر الفاظها موجوده فی کتاب خلاد السندی الموجود فی ضمن کتاب الاصول السته عشر:(3)

«و عنه ایده الله تعالی قال حدثنا ابو العباس احمد بن محمد بن سعید قال حدثنا یحیی بن زکریا بن شیبان قال حدثنا محمد بن ابی عمیر قال حدثنا خلاد السندی البزاز الکوفی عن ابی عبد الله: فی رجل ذبح حمامه من حمام الحرم قال علیه الفداء قال قلت فیاکله قال لا ان اکلته کان علیک فداء اخر قال قلت فیطرحه قال اذا یکون علیک فداء اخر فقال فما اصنع به فقال ادفنه.»

ص: 101


1- ([1]) نفس المرجع، ج 2، ص 491
2- ([2]) الإستبصار، ج 2، ص 215
3- ([3]) الأصول السته عشر، کتاب خلاد السندی ص 106

الشاهد الثانی:(1)

«و إلی أبان بن تغلب و إلیه صحیح فی التهذیب، فی باب تلقین المحتضرین، قریبا من الآخر بتسعه و ثلاثین حدیثا.» انتهی

الحدیث فی التهذیب هکذا:(2)

«ما أخبرنی به الشیخ أیده الله تعالی عن أبی القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن یعقوب عن محمد بن یحیی عن أحمد بن محمد عن علی بن الحکم عن الحسین بن عثمان عن ابن مسکان عن أبان بن تغلب قال: سألت أبا عبد الله (علیه السلام) عن الذی یقتل فی سبیل الله أیغسل و یکفن و یحنط قال یدفن کما هو فی ثیابه إلا أن یکون به رمق ثم مات فإنه یغسل و یکفن و یحنط و یصلی علیه إن رسول الله ص صلی علی حمزه و کفنه لأنه کان جرد.»انتهی

و الحدیث فی من لا یحضر هکذا: (3)

«و سأله أبان بن تغلب عن الرجل یقتل فی سبیل الله أیغسل و یکفن و یحنط فقال یدفن کما هو فی ثیابه بدمه إلا أن یکون به رمق فإن کان به رمق ثم مات فإنه یغسل و یکفن و یحنط و یصلی علیه لأن رسول الله ص صلی علی حمزه و کفنه و حنطه لأنه کان جرد.»

طریق الصدوق الی ابان ابن تغلب هکذا: (4)

«و ما کان فیه عن أبان بن تغلب فقد رویته عن أبی رضی الله عنه عن سعد بن عبد الله، عن یعقوب بن یزید، عن صفوان بن یحیی، عن أبی أیوب، عن أبی علی صاحب الکلل، عن أبان بن تغلب.»

هنا ایضا کما نقل الشیخ الحدیث مسندا من ابان ابن تغلب نقله الصدوق من کتاب ابان و فی المشیخه ذکر الطریق الیه و هذا یدل علی ان هذا الحدیث ایضا من کتاب ابان بن تغلب و نقله الشیخ من کتاب ابان بن تغلب.

الشاهد الثالث: (5)

«و إلی أبان بن عثمان: فیه أحمد بن جعفر بن سفیان، و أحمد بن

ص: 102


1- ([1]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 6، ص 21
2- ([2]) تهذیب الأحکام ج 1، ص 331
3- ([3]) من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 159
4- ([4]) من لایحضره الفقیه ج 4، ص 435
5- ([1]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 6، ص 22

محمد بن یحیی فی الفهرست. و إلیه صحیح فی التهذیب، فی باب تطهیر الثیاب من النجاسات، فی الحدیث الثالث و فی باب تلقین المحتضرین، قریبا من الآخر بثمانیه و سبعین حدیثا.» انتهی

والحدیث الذی قال انه " فی باب تلقین المحتضرین" هکذا: (1)

«الحسین بن سعید عن فضاله عن أبان بن عثمان عن عبد الله بن محمد بن خالد عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: الوالد لا ینزل فی قبر ولده و الولد ینزل فی قبر والده.»

و الحدیث نقل فی الکافی من ابان لکن باختلاف فی الطریق ما یدل علی انه موخذ من کتاب ابان بن عثمان: (2)

«حمید بن زیاد عن الحسن بن محمد الکندی عن أحمد بن الحسن المیثمی عن أبان عن عبد الله بن راشد قال: کنت مع أبی عبد الله (علیه السلام) حین مات إسماعیل ابنه (علیه السلام) فأنزل فی قبره ثم رمی بنفسه علی الأرض مما یلی القبله ثم قال هکذا صنع رسول الله ص بإبراهیم ثم قال إن الرجل ینزل فی قبر والده و لا ینزل فی قبر ولده.»

الشاهد الرابع:(3)

«و إلی إبراهیم بن أبی بکر بن أبی سمال... و فی باب الطواف، فی الحدیث الحادی عشر.»

و الحدیث هکذا فی التهذیب: (4)

«موسی بن القاسم عن إبراهیم بن أبی سمال عن معاویه بن عمار عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: ثم تطوف بالبیت سبعه أطواف و تقول فی

الطواف اللهم إنی أسألک باسمک الذی یمشی به علی طلل الماء کما یمشی به علی جدد الأرض و أسألک باسمک الذی یهتز له عرشک و أسألک باسمک الذی تهتز له أقدام ملائکتک و أسألک باسمک الذی دعاک به موسی من جانب الطور فاستجبت له و ألقیت علیه محبه منک و أسألک باسمک الذی غفرت به لمحمد ص ما تقدم من ذنبه و ما تأخر و أتممت علیه نعمتک أن تفعل لی کذا و کذا ما أحببت من الدعاء قال أبو إسحاق روی هذا الدعاء معاویه بن عمار عن أبی

ص: 103


1- ([2]) تهذیب الأحکام، ج 1، ص 320
2- ([3]) الکافی، ج 3، ص 194
3- ([4]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 6، ص 23
4- ([5]) تهذیب الأحکام، ج 5، ص 104

بصیر عن أبی عبد الله (علیه السلام) و کلما انتهیت إلی باب الکعبه فصل علی النبی ص و تقول فی الطواف اللهم إنی إلیک فقیر و إنی خائف مستجیر (الی الاخر)»

الکلام فی عباره (قال أبو إسحاق روی هذا الدعاء معاویه بن عمار) الناقل لهذا القول هو موسی بن القاسم و القائل هو ابو اسحاق إبراهیم بن أبی سمال و هذا التعبیر یدل علی ان بن القاسم کان یروی کتاب بن أبی سمال و هذه الروایه من تعلیقات بن أبی سمال علی هذه الروایه.

ان قلت: ما الدلیل علی ان ابو اسحاق فی الروایه هو إبراهیم بن أبی سمال حیث لم یذکر فی کتب الرجال له هذا اللقب. قلت اولا: اجاب المجلسی الثانی علی هذا السوال قائلا: (1)

«قوله: أبو إسحاق قال الوالد رحمه الله الظاهر أنه کنیه لإبراهیم بن أبی سمال، لأن الغالب أن إبراهیم کنیته أبو إسحاق، و إن کان غیر مذکور بهذه الکنیه فی الرجال. و مما یثبت هذا الامر ان ابواسحاق هنا ابن أبی سمال هو نقل بعض الروایه المذکور اعلاه مع ذکر کامل السند الیها»

و الاجابه الثانیه هی ما جاء فی التهذیب: (2)

«موسی بن القاسم عن إبراهیم بن أبی سمال عن معاویه بن عمار عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: ثم تأتی مقام إبراهیم (علیه السلام) فتصلی فیه رکعتین و اجعله أماما و اقرأ فیهما سوره التوحید قل هو الله أحد و فی الرکعه

الثانیه قل یا أیها الکافرون ثم تشهد و احمد الله و أثن علیه.»

اقول اذا راجعنا الروایه السابقه نجد ان هذه الروایه مستقطعه منها و ایضا فی هذه الروایه مذکور اسم ابو اسحاق ب- ابراهیم بن أبی سمال.

الشاهد الخامس: (3)

«و إلی إبراهیم بن أبی البلاد: مجهول فی الفهرست و إلیه صحیح فی التهذیب، فی باب ما تجوز الصلاه فیه من اللباس، من أبواب الزیادات، فی الحدیث الثالث عشر و فی الحدیث التاسع و العشرین»

و الحدیث الحدیث التاسع و العشرین هکذا: (4)

ص: 104


1- ([1]) ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، ج 7، ص 385
2- ([2]) تهذیب الأحکام، ج 5، ص 136
3- ([1]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 6، ص 24
4- ([2]) تهذیب الأحکام، ج 2، ص 362

«أحمد بن محمد عن الحسین عن إبراهیم بن أبی البلاد عن معاویه بن عمار قال: سألت أبا عبد الله (علیه السلام) عن الثیاب السابریه یعملها المجوس و هم أخباث و هم یشربون الخمر و نساؤهم علی تلک الحال ألبسها و لا أغسلها و أصلی فیها. قال نعم قال معاویه فقطعت له قمیصا و خطته و فتلت له أزرارا و رداء من السابری ثم بعثت بها إلیه فی یوم جمعه حین ارتفع النهار فکأنه عرف ما أرید فخرج فیها إلی الجمعه.»

اقول: فی عباره " قال معاویه فقطعت له قمیصا " دلاله واضحه بان الذی یکتب الکتاب هو إبراهیم بن أبی البلاد و نقل کلام معاویه فی کتابه.

الشاهد السادس: (1)

«إبراهیم بن إسحاق: صحیح فی التهذیب... و فی باب العمل فی لیله الجمعه و یومها، فی الحدیث التاسع و العشرین.»

الحدیث هکذا فی التهذیب: (2)

«محمد بن أحمد بن یحیی عن إبراهیم بن إسحاق عن عبد الله بن حماد الأنصاری عن صباح المزنی عن الحارث عن الأصبغ قال: کان علی

(علیه السلام) إذا أراد أن یوبخ الرجل یقول له و الله لأنت أعجز من تارک الغسل یوم الجمعه فإنه لا یزال فی طهر إلی یوم الجمعه الأخری.»

و الحدیث هکذا فی علل الشرایع: (3)

«حدثنا محمد بن الحسن رضی الله عنه قال حدثنا محمد بن یحیی العطار عن محمد بن أحمد عن إبراهیم بن إسحاق عن عبد الله بن حماد الأنصاری عن صباح المزنی عن الحارث عن الأصبغ بن نباته قال: کان علی (علیه السلام) إذا أراد أن یوبخ الرجل یقول له أنت أعجز من تارک الغسل یوم الجمعه فإنه لا یزال فی طهر إلی الجمعه الأخری.»

اقول: السندان یتفقان فی محمد بن أحمد بن یحیی و ما بعده و محمد بن أحمد بن یحیی الاشعری هو صاحب کتاب نوادر الحکمه و من حیث انه لا یوجد له کتاب الا نوادر الحکمه و هذه الروایه غیر موجوده فیه لذا انها مؤخذه من کتاب إبراهیم بن إسحاق.

ص: 105


1- ([3]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 6، ص 25
2- ([4]) تهذیب الأحکام، ج 3، ص 9
3- ([1]) علل الشرائع، ج 1، ص 285

فائده: فی معرفه استخراج مصادر الروایه

هنا اذکر عده طرق لمعرفه الکتب التی اخذ منها الحدیث و ان کنا طبقنا بعضها عملیا فی الامثله السابقه، لکن لاجل تمکن الطالب لطبیق هذه النظریه بنفسه لاباس بذکرها و ان کنت اعتقد ان الطالب اذا تعمق و بحث اکثر سیکشف طرقا اکثر من هذه الطرق.

أولا: الروات المؤلفین الواقعین فی سند الحدیث

اول طریق لمعرفه الکتاب الذی اخذ منه الحدیث هو ملاحظه سند الحدیث و معرفه أحوال الرواه الواقعین فی طریق الحدیث. فاذا وجد احد الرواه منصوص علیه فی کتاب الفهرست للشیخ الطوسی مثلا انه صاحب کتاب او اصل و باقی الرواه لم یکونو کذلک فنعلم ان الحدیث ماخوذ من کتابه.

اشکالان علی هذا الکلام

الاشکال الاول: احتمال عدم نقل اسامی الکتب فی الفهرستین

و الجواب علی ذلک هو ان الشیخ الطوسی فی فهرسته و النجاشی ایضا فی فهرسته کان کل اهتمامهم ان یجمعوا اسامی مؤلفین الشیعه الذین سبقوا عصرهم و کما هو واضح من اسامی کتبهم و بعض کلماتهم. فقد سمی الشیخ الطوسی کتابه ب: "فهرست کتب الشیعه وأصولهم وأسماء المصنفین وأصحاب الأصول"، و هو المشهور بالفهرست للشیخ الطوسی و کتاب النجاشی اسمه: "فهرست أسماء مصنفی الشیعه" و معروف ب رجال نجاشی.

فنعلم ان کتبهم رضوان الله علیهم لجمع المصنفین من اصحابنا بدءا من شیوخهم رحمهم الله الی أصحاب الائمه رضوان الله علیهم مضافا الی ما قالاه فمثلا قال النجاشی: (1)

«فإنی وقفت علی ما ذکره السید الشریف من تعییر قوم من مخالفینا أنه لا سلف لکم و لا مصنف. و هذا قول من لا علم له بالناس و لا وقف علی أخبارهم، و لا عرف منازلهم و تاریخ أخبار أهل العلم، و لا لقی أحدا فیعرف منه، و لا حجه علینا لمن لم یعلم و لا عرف. و قد

ص: 106


1- ([1]) رجال النجاشی، ص 3

جمعت من ذلک ما استطعته.» انتهی

و قال الشیخ الطوسی فی مقدمه الفهرست: (1)

«فإذا سهل الله تعالی إتمام هذا الکتاب فإنه یطلع علی ذکر أکثر ما عمل من التصانیف و الأصول، و یعرف به قدر صالح من الرجال و طرائقهم.» انتهی

مما یعنی انه جمع کل کتاب کان متوفرا فی زمانه و کان ماخذا للاحادیث عند اصحابنا فی زمانه.

ان قلت: الطوسی و النجاشی قد صرحا بانهما لم یجمعا کل کتب الشیعه و هذا یخلاف قاعدتکم الکلیه.

قلت: فان الکتاب الذی لم تصل الیه ید الشیخ و النجاشی من احتمال الضعیف جدا ان تصل الیه ید احد اخر من اصحابنا لان الشیخ الطوسی کان امینا علی اکبر مکتبه شیعیه فی ذلک الوقت و هی مکتبه شابور فی منطقه الکرخ فی بغداد.

و هذه المکتبه کانت تحتوی علی اکثر التصانیف و الکتب الموجوده حتی من اصحاب الائمه و لم تکن فی الدنیا مکتبه أحسن کتبا من تلک المکتبه کانت کلها بخطوط الأئمه المعتبره و أصولهم المحرره کما ذکر جمیع ذلک یاقوت الحموی فی معجم البلدان(2)

فی حرف ألباء فی ماده بین السورین. هذا مع تمکن الشیخ من خزانه کتب أستاذه الشریف المرتضی التی هی غیر مکتبه سابور و المشتمله علی ثمانین ألف کتاب سوی ما أهدی منها إلی الرؤساء کما صرح به کل من ترجم لسید المرتضی.

ص: 107


1- ([2]) فهرست الطوسی، ص 4
2- ([1]) معجم البلدان، ج 1، ص 534، قال: بین السورین تثنیه سور المدینه اسم لمحله کبیره کانت بکرخ بغداد، وکانت من أحسن محالها وأعمرها، وبها کانت خزانه الکتب التی وقفها الوزیر أبو نصر سابور بن أردشیر وزیر بهاء الدوله بن عضد الدوله، ولم یکن فی الدنیا أحسن کتبا منها، کانت کلها بخطوط الائمه المعتبره وأصولهم المحرره، واحترقت فیما أحرق من محال الکرخ عند ورود طغرل بک أول ملوک السلجوقیه إلی بغداد سنه 447.
بحث فی المکتبات التی کانت فی متناول ید الشیخ الطوسی
اشاره

انشئوا علماء الشیعه فی القرن الرابع و الثالث عده مکتبات و مراکز العلمیه لتربیت العلماء و الافاضل و توفیر أدوات البحث لهم وإعداد الأجواء العلمیه المناسبه و کانت اغلبها فی متناول ید الشیخ الطوسی و بعضها وصلت رئاستها الیه بعد ان صار الشیخ کبیر الشیعه آنذاک.

1- مکتبه سابور

اول مکتبه هی مکتبه سابور المعروفه ب-: دارالعلم، کانت هذه الخزانه ملئ بالکتب و ایضا محل درس و مباحثه الطلاب و محل مناظره العلماء من غیر المذاهب کما هو معلوم من اسمها دار العلم ای انها کانت کما هی علیه الحوزاه العلمیه فی زماننا، بناها "أبو نصر سابور بن أردشیر" إلی اتباع اهل البیت، قال کورکیس عواد فی هذا الشان: (1)

«کانت هذه الخزانه مفخره أدبیه رائعه ومأثره أسداها إلی عشاق البحث رجل جمع بین الأدب والسیاسه فخلد التاریخ ذکره بها. ذلک الرجل هو أبو نصر سابور بن أردشیر المتوفی سنه 416 ه، 1025 م، وهو الذی وزر لبهاء الدوله البویهی ثلاث مرات ووزر أیضا لشرف الدوله. وکان سابور کاتبا سدیدا عفیفا عن الأموال کثیر الخیر. غیر أن أشهر ما اشتهر به کان خزانه الکتب التی أنشأها ببغداد فی محله الکرخ سنه 381 ه،991 م، ووقف علیها الوقوف. فإنه فی هذه السنه ابتاع دارا فی الکرخ بین السورین وعمرها وبیضها وسماها دار العلم ووقفها علی أهله ونقل إلیها کتبا کثیره ابتاعها وجمعها وعمل لها فهرستا. ورد النظر فی أمورها ومراعاتها والاحتیاط علیها إلی الشریفین أبی الحسین محمد بن أبی شیبه وأبی عبدالله محمد بن أحمد الحسنی والقاضی أبی عبدالله الحسین بن هارون الضبی وکلف الشیخ أبا بکر محمد بن موسی الخوارزمی فضل عنایه بها. وأشار بعض المؤرخین إلی أن عدد ما اشتملت علیه هذه الخزانه کان أکثر من عشره الاف مجلد بل کان عددها بوجه التدقیق (کما قال أبو الفرج ابن الجوزی) عشره الاف مجلد وأربعمائه مجلد من أصناف العلوم ومنها مائه مصحف بخطوط بنی مقله. وکانت هذه الدار موئلا للعلماء

ص: 108


1- ([1]) خزائن الکتب القدیمه فی العراق، صص 140 - 143

والباحثین یترددون إلیها للدرس والمناظره والمباحثه، ومن أشهر روادها الشاعر الفیلسوف أبو العلاء المعری المتوفی سنه 449 ه،1057 م، فقد طالما ذکرها وذکر بعض القائمین علی أمرها، واثر

الإقامه بها یوم کان ببغداد.

وکان جماعه من العلماء یهبون مؤلفاتهم لهذه الخزانه. (الی ان قال) وقد ضمت هذه الخزانه نوادر الکتب وأعلاقها. (ثم قال فی من اوکیل فی امر الخزانه و الاشراف علیها الیه) الشریف المرتضی ابوالقاسم علی بن الحسن الموسوی نقیب الطالبیین و هو صاحب الامالی.» انتهی

قال ابن اثیر صاحب الکامل فی بیان عدد الکتب التی اشتملت علیه هذه المکتبه:(1)

«احترقت بغداد الکرخ وغیره وبین السورین واحترقت فیه خزانه الکتب التی وقفها أردشیر الوزیر ونهبت بعض کتبها. جاء عمید الملک الکندری فاختار من الکتب خیرها وکان بها عشره الاف مجلد وأربعمائه مجلد من أصناف العلوم منها مائه مصحف بخطوط بنی مقله. وکان العامه، قد نهبوا بعضها لما وقع الحریق فأزالهم عمید الملک وقعد یختارها فنسب ذلک إلی سوء سیره وفساد اختیاره، وشتان بین فعله وفعل نظام الملک الذی عمر المدارس ودور العلم فی بلاد الإسلام و وقف الکتب وغیرها.»

2 - خزانه الشریف المرتضی

قال الشهید الثانی فی حواشی الخلاصه(2) فی وصف مکتبه السید المرتضی ما هذا نصه: (3)

«قوله رحمه الله: و له مصنفات کثیره، قلت: قال أبو الحسن التنوخی(4)

ص: 109


1- ([1]) الکامل فی التاریخ،ج 8، ص 350، حوادث سنه 451 ه-، عنوان ذکر حریق بغداد
2- ([2]) حاشیه الشهید الثانی علی خلاصه الأقوال المنقوله فی ضمن کتاب سلسله رسائل الشهید الثانی.
3- ([3]) رسائل الشهید الثانی، ج 2، ص 1009
4- ([4]) هو أبو القاسم علی بن أبی علی المحسن بن أبی القاسم علی بن محمد بن أبی الفهم الأنطاکی البغدادی التنوخی، ولد بالبصره سنه 365 و قبلت شهادته عند الحکام و هو حدیث السن، تولی القضاء بالمدائن و غیرها، و کان محتاطا صدوقا فی الحدیث، توفی فی لیله الثانی من المحرم سنه 447 ه. انظر: الکنی و الألقاب ج 2 ص 114. نقلا عن حاشیه مجمع البحرین، ج 1، ص 189.

صاحب السید: "لما مات السید حصرنا کتبه، فوجدناها ثمانین ألف مجلد من مصنفاته و محفوظاته و مقرواته" قاله صاحب تنزیه ذوی العقول و قال الثعالبی فی کتاب الیتیمه:(1) "إنها قومت بثلاثین ألف دینار بعد أن أهدی إلی الوزراء و الرؤساء منها شطرا عظیما".» انتهی کلام الشهید الثانی

3 - دار العلم للسید الشریف الرضی

یقول کورکیس عواد فی کتابه: (2)

«أنشأ الشریف الرضی مؤسسه ثقافیه أسماها دار العلم، وکان ینفق علی تلامذتها من ماله الخاص ویلقی فیها المحاضرات العلمیه. ولم تکن دار العلم مدرسه حسب بل کان یتبعها مخزن فیه جمیع ما یحتاجه الطالب من الأمور المادیه. وإلی جانب ذلک خزانه کتب حافله عرفت ب-: خزانه دار العلم وقد کانت هذه الخزانه فی مصاف الخزائن الکبری ببغداد ومنظمه تنظیما حسنا.» انتهی کلامه

و کانت هذه المکتبات التی یرجع الیها الشیخ الطوسی و ینقل منها کلامه و روایاته مضافا علی مکتبه الشیخ العیاشی التی للشیخ طریق الیها.

4- مکتبه العیاشی

وهو أبوالنضر محمد بن مسعود العیاشی السلمی السمرقندی المتوفی نحو سنه320 ه-. یقول النجاشی فی هذه المکتبه: (3)

ص: 110


1- ([1]) قال محشی رسائل الشهید الثانی معلقا علی هذا الکلام : لم نجد ما ذکره الشهید فی یتیمه الدهر و لا فی تتمتها، رغم تصفح أجزائها المطبوعه.» و انظر: ایضا تحفه الأزهار ج 3، ص 133، ریاض العلماء ج 4، ص 47، الفوائد الرجالیه ج 3، ص 107، روضات الجنات ج 4، ص 297، أعیان الشیعه ج 8، ص 215.
2- ([2]) خزائن الکتب القدیمه فی العراق، ص 231، عنوان: خزانه الشریف الرضی.
3- ([1]) رجال النجاشی، ص 351

«أنفق أبو النضر علی العلم والحدیث ترکه أبیه سائرها وکانت ثلاثمائه ألف دینار وکانت داره کالمسجد بین ناسخ أو مقابل أو قارئ أو معلق مملوءه من الناس.» انتهی

و العیاشی کانت عنده اصول الشیعه کلها حیث یقول العیاشی احد الذین لقیهم کان عنده کل الاصول و الظاهر انه کان یجول فی البلدان بحثا عن الحدیث فقد قال فی شأن علی بن الحسن بن علی بن فضال کما نقل عنه الکشی قوله: (1)

«قال أبو عمرو سألت أبا النضر محمد بن مسعود، عن جمیع هؤلاء؟ فقال: أما علی بن الحسن بن علی بن فضال: فما رأیت فیمن لقیت بالعراق و ناحیه خراسان أفقه و لا أفضل من علی بن الحسن بالکوفه، و لم یکن کتاب عن الائمه علیهم السلام من کل صنف الا و قد کان عنده. و کان أحفظ الناس، غیر أنه کان فطحیا یقول بعبد الله بن جعفر، ثم بأبی الحسن موسی (علیه السلام).»

و الشیخ الطوسی یروی عن حیدر بن محمد بن نعیم السمرقندی جمیع مصنفات الشیعه و اصولهم و لا شک ان حیدر ینقلها عن مکتبه العیاشی حیث کان من غلمان محمد بن مسعود العیاشی قال الشیخ فی الفهرست:(2)

«حیدر بن محمد بن نعیم السمرقندی، عالم جلیل، یکنی أبا أحمد، یروی جمیع مصنفات الشیعه و أصولهم عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید القمی، و عن أبی عبد الله الحسین بن أحمد بن إدریس القمی، و عن أبی القاسم جعفر بن محمد بن قولویه القمی، و عن أبیه، روی عن الکشی عن العیاشی جمیع مصنفاته، روی عنه التلعکبری و سمع

منه سنه أربعین و ثلاثمائه، و له منه إجازه، و له کتب ذکرناها فی الفهرست.»

و قال العلامه: (3)

«حیدر بن نعیم بن محمد السمرقندی عالم جلیل القدر ثقه فاضل من غلمان محمد بن مسعود العیاشی یکنی أبا أحمد یروی جمیع مصنفات الشیعه و أصولهم روی عنه التلعکبری و سمع منه سنه أربعین و

ص: 111


1- ([2]) رجال الکشی، ج 2، ص 812
2- ([3]) فهرست الطوسی، ص 166
3- ([1]) رجال العلامه الحلی، ص 57

ثلاثمائه و له منه إجازه.»

الاشکال الثانی: لوکان فی الطریق اکثر من مصنف و صاحب کتاب

اما الاشکال الثانی فنقول فی جوابه : لوکان فی الطریق اکثر من مصنف ایضا یمکن استخراج مصدر الروایه انها من ای کتاب اخذه عندنا طریقان:

الطریق الأول: ملاحظه موضوع الروایه فمثلا اذا کانت الروایه فی الصلاه و کان أحد الرواه عنده کتاب فی الصلاه و الباقی کتبهم فی التفسیر او الدیات مثلا فیتعین ان الروایه من کتاب الراوی الذی عنده کتاب الصلاه.

الطریق الثانی: وجود احد الرواه المشهورین فی الطریق فمثلا ابنا سعید الأهوازیان کتبهم معروفه مشهوره لا تقاص بکتب راوی النقالین عنه قلیلون و کتبه کانت غیر معتنی بها واصحابنا لم یعطوها اهتماما.

ثالثا: التعویل علی کلام الشیخ الطوسی

الطریق الثالث لمعرفه اصحاب الکتب و ان الحدیث اخذ عن ای کتاب هو التعویل علی کلام الشیخ الطوسی لان الشیخ الطوسی قال انه کلما

بدء بروای فقد اخذ الحدیث من کتابه فمثلا اذا کانت روایه نقلها الصدوق او الکلینی بطریقین مختلفین و نقلها الطوسی بعد کتاب الطهاره(1)

عن احد الرواه الذین بدء بهم فی صدر الروایه، فنعلم ان الروایه موخذه من کتابه.

ص: 112


1- ([1]) لان الشیخ الطوسی بدء فی المجلدین الاولین من شیخه الی صاحب الراویه الذی ینقل من الامام و لکن بعد ذلک من المجلد الثالث الی اخر التهذیب ینقل عن صاحب الکتاب التی نقل منها الروایه و ذکر فی مشیخه التهذیب طریقه الیه و قال ما هذا نصه: و وفینا بهذا الشرط فی أکثر ما یحتوی علیه کتاب الطهاره، ثم أنا رأینا أنه یخرج بهذا البسط عن الغرض، و یکون مع هذا الکتاب مبتورا غیر مستوفی، فعدلنا عن هذه الطریقه إلی إیراد أحادیث أصحابنا رحمهم الله المختلف فیه و المتفق، ثم رأینا بعد ذلک ان استیفاء ما یتعلق بهذا المنهاج أولی من الإطناب فی غیره، فرجعنا و أوردنا من الزیادات ما کنا أخللنا به، و اقتصرنا من إیراد الخبر علی الابتداء بذکر المصنف الذی أخذنا الخبر من کتابه، أو صاحب الأصل الذی أخذنا الحدیث من أصله. التهذیب ج 10 ص 4.

رابعا: التعویل علی کلام اصحاب کتب الحدیث

و نفس الکلام السابق هنا یجری فی کل حدیث یذکر و ینسب الی کتاب احد الرواه فاذا وجدنا ذلک الحدیث فی الکافی او التهذیب مع توسط ذلک الروای المنسوبه له الروایه نعلم ان الحدیث موخذ من کتابه فمثلا دقق فی عباره ابن ادریس الحلی فی باب المستطرفات من کتاب السرائر حیث قال: (1)

«موسی عن العبد الصالح قال: سألته عن رجل استأجر ملاحا و حمله طعاما له فی سفینه و اشترط علیه إن نقص فعلیه قال إن نقص فعلیه قلت فربما زاد قال یدعی أنه زاد فیه قلت لا قال هو لک. تمت الأحادیث المنتزعه من کتاب موسی بن بکر الواسطی و الحمد لله رب العالمین. و من ذلک ما استطرفناه من کتاب معاویه بن عمار قال: قلت له رجلان دخلا المسجد جمیعا افتتحا الصلاه فی ساعه واحده (الی

اخر الحدیث).» انتهی کلام ابن ادریس

قلت: فهنا عین ابن ادریس تلک الاحادیث انه اخذها من کتاب موسی بن بکر الواسطی و الاحادیث الذی ذکرها بعدها نقلها من کتاب معاویه بن عمار.

خامسا: نسبه الحدیث لاحد رواته فی کتب علماء الحدیث و الدرایه

قد تری حدیث له سند طویل لکن احد علماء الحدیث و من له خبره بکتب الاصحاب و مشایخ الاجازات کعلامه المجلسی و المحدث النوری و أمثال هولاء فطالح مضمار شرح السند و الحدیث نسبوا حدیثا الی احد من الرواه مع انه یوجد غیره ممن تقدمه و تأخر علیه فی السند نعلم انهم رضوان الله علیهم فهموا ان الحدیث له و کلام اهل الفن حجه علی غیرهم و قرینه قویه لامثالهم ان وجدوا.

المثال علی ذلک، الشیخ فی سیاق شرح کلام المفید فی المقنعه نسب حدیث الی احد الرواه قائلا: (2)

ص: 113


1- ([2]) السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج 3، ص 551
2- ([1]) تهذیب الأحکام، ج 1، ص 111

«غیره من الکتب الذی احتواها البحار او نقل منها المحدث النوری فی مستدرکه فاذا وجدنا حدیث مثلا ثم ابتدأ (ای المفید) بذکر الأغسال المسنونه فقال وأما الأغسال المسنونه فغسل الجمعه سنه مؤکده علی الرجال و النساء، یدل علی ذلک ما یتضمن حدیث عثمان بن عیسی عن سماعه عن أبی عبد الله (علیه السلام) المقدم ذکره و أیضا.» انتهی

حیث الشیخ نسب الحدیث الی عثمان بن عیسی و اصل الحدیث هکذا: (1)

«و أخبرنی الشیخ أیده الله تعالی قال أخبرنی أحمد بن محمد عن أبیه عن محمد بن یحیی عن محمد بن علی بن محبوب عن أحمد بن محمد

عن الحسین بن سعید عن عثمان بن عیسی عن سماعه قال: سألت أبا عبد الله (علیه السلام) عن غسل الجمعه.» انتهی

سادسا: وجود الحدیث فی کتب أصحاب الائمه

نشرت کتب فی زماننا کانت هذه الکتب نفیسه و قلیل الانتشار بین علماء المتقدمین و تنسب الی بعض أصحاب الائمه مثل کتاب الأصول السته عشر(2). فلو جائت روایه فی اصل زید النرسی مثلا و هذه الروایه نقلها الکافی بسنده عن زید النرسی نعلم ان الروایه موخذه من کتاب زید. مثال ذلک: جاء فی أصل ابی سعید عباد العصفری: (3)

«عباد عن عمرو عن ابی حمزه قال سمعت علی بن الحسین (علیه السلام) یقول: ان الله خلق محمدا و علیا و احد عشر من ولده من نور عظمته فاقامهم اشباحا فی ضیاء نوره یعبدونه قبل خلق الخلق یسبحون الله و یقدسونه و هم الائمه من ولد رسول الله.» انتهی

و نفس هذا الحدیث موجود فی کتاب الکافی من دون نسبته الی احد، قال الکلینی: (4)

«محمد بن یحیی عن محمد بن أحمد عن محمد بن الحسین عن أبی سعید العصفوری عن عمرو بن ثابت عن أبی حمزه قال سمعت علی

ص: 114


1- ([2]) نفس المرجع، ص 104
2- ([1]) و الاصول السته عشر مجموعه مشهوره تحتوی علی سته عشر أصلا قدیمیا مرویا عن أقدم الرواه و المحدثین من أصحاب الأئمه (علیه السلام).
3- ([2]) الأصول السته عشر، ص 15
4- ([3]) الکافی، ج 1، ص 531

بن الحسین (علیه السلام) یقول إن الله خلق محمدا و علیا و أحد عشر من ولده من نور عظمته فأقامهم أشباحا فی ضیاء نوره یعبدونه قبل خلق الخلق یسبحون الله و یقدسونه و هم الأئمه من ولد رسول الله ص.» انتهی

فنعلم من هذه القرائن ان الکلینی او مشایخه اخذوا الحدیث عن کتاب أبی سعید العصفری.

سابعا: البحث عن راو مشترک فی سند الحدیثین المختلفین(1)

قد نجد حدیثین متنهما متفق معنا و ان کان المتن مختلف لفظا لکن مضمون الحدیثین واحد مذکور بتعابیر مختلفه او قد یکون الحدیث مستقطع من حدیث طویل (اذ لعل حدیث یکون کله مائه صفحه لکن جزء علی صوره کلامات قصار) و ذکر لکن من الحدیثین سند مختلف عن الاخر و یشترکان السندان برجل واحد و ان اختلف من تقدمه و من تأخر عنه فی الحدیث الثانی مثلا.

فنعلم هنا ان الحدیث موخذ من کتاب ذلک الراوی المشترک و هو اخذ ذلک الحدیث من شخصان او اکثر و ذکر طرقه المتعدده فی سند الحدیث. مثال ذلک قال الکلینی فی الکافی:(2)

«علی بن إبراهیم عن أبیه عن ابن أبی عمیر عن عمر بن أذینه عن زراره و بکیر أنهما سألا أبا جعفر (علیه السلام) عن وضوء رسول الله ص فدعا بطست أو تور فیه ماء فغمس یده الیمنی فغرف بها غرفه فصبها علی وجهه فغسل بها وجهه ثم غمس کفه الیسری فغرف بها غرفه فأفرغ علی ذراعه الیمنی فغسل بها ذراعه من المرفق إلی الکف. لا یردها إلی المرفق ثم غمس کفه الیمنی فأفرغ بها علی ذراعه الیسری من المرفق و صنع بها مثل ما صنع بالیمنی ثم مسح رأسه و قدمیه ببلل کفه لم یحدث لهما ماء جدیدا ثم قال و لا یدخل أصابعه تحت الشراک قال ثم قال إن الله عز و جل یقول (یَا أَیُهَا الَذِینَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَلَاهِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکمْ وَأَیْدِیَکمْ) فلیس له أن یدع شیئا من وجهه إلا غسله. و أمر بغسل الیدین إلی المرفقین فلیس له أن یدع شیئا من یدیه إلی المرفقین إلا غسله لأن الله یقول فاغسلوا وجوهکم و أیدیکم إلی المرافق ثم قال و امسحوا برؤسکم و أرجلکم إلی الکعبین فإذا مسح بشی ء من رأسه أو بشی ء من قدمیه ما بین الکعبین إلی

ص: 115


1- ([1]) انظر: کتاب تعویض الاسانید، ثامر العمیدی، ج 1، ص 393 – 421، تحت عنوان: تعیین مصادر الاحادیث المسنده
2- ([2]) الکافی،ج 3، ص25

أطراف الأصابع فقد أجزأه. قال فقلنا أین الکعبان قال هاهنا یعنی

المفصل دون عظم الساق فقلنا هذا ما هو فقال هذا من عظم الساق و الکعب أسفل من ذلک فقلنا أصلحک الله فالغرفه الواحده تجزئ للوجه و غرفه للذراع قال نعم إذا بالغت فیها و الثنتان تأتیان علی ذلک کله.» انتهی

و روی مقدار من هذا الحدیث الشیخ الطوسی فی التهذیب قائلا: (1)

«ما أخبرنی به الشیخ أیده الله تعالی عن أحمد بن محمد عن أبیه عن سعد بن عبد الله عن أحمد بن محمد عن عثمان بن عیسی عن ابن أذینه عن بکیر و زراره ابنی أعین أنهما سألا أبا جعفر (علیه السلام) عن وضوء رسول الله ص. فدعا بطست أو بتور فیه ماء فغسل کفیه ثم غمس کفه الیمنی فی التور فغسل وجهه بها و استعان بیده الیسری بکفه علی غسل وجهه ثم غمس کفه الیمنی فی الماء فاغترف بها من الماء فغسل یده الیمنی من المرفق إلی الأصابع لا یرد الماء إلی المرفقین ثم غمس کفه الیمنی فی الماء فاغترف بها من الماء فأفرغه علی یده الیسری من المرفق إلی الکف لا یرد الماء إلی المرفق کما صنع بالیمنی ثم مسح رأسه و قدمیه إلی الکعبین بفضل کفیه و لم یجدد ماء.» انتهی

و موضع الاشتراک فی السندین هو ابن أذینه و له کتاب ذکره الشیخ فی الفهرست قائلا: (2)

«عمر بن أذینه، ثقه، له کتاب. أخبرنا الحسین بن عبید الله، عن محمد بن علی بن الحسین، عن محمد بن الحسن، عن الصفار، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن ابن أبی عمیر و صفوان، عن عمر بن أذینه، و کتاب عمر بن أذینه نسختان: إحداهما الصغری و الأخری الکبری. رویناهما عن جماعه، عن أبی المفضل، عن حمید، عن الحسن بن محمد بن سماعه، عن عمر بن أذینه. و له کتاب الفرائض، رویناه بالإسناد، عن حمید، عن أحمد بن میثم بن الفضل بن دکین، عن عمر بن أذینه.» انتهی

و قال النجاشی: (3)

ص: 116


1- ([1]) تهذیب الأحکام، ج 1، ص 56
2- ([2]) فهرست الطوسی، ص 324
3- ([3]) رجال النجاشی، ص 283

«عمر بن محمد بن عبد الرحمن بن أذینه بن سلمه بن الحارث بن خالد

بن عائذ بن سعد بن ثعلبه بن غنم بن مالک بن بهثه بن جدیمه بن الدیل بن شن بن أفصی بن عبد القیس بن أفصی بن دعمی بن جدیله بن أسد بن ربیعه بن نزار بن معد بن عدنان. شیخ أصحابنا البصریین و وجههم، روی عن أبی عبد الله (علیه السلام) بمکاتبه. له کتاب الفرائض، أخبرنا أحمد بن محمد عن أحمد بن محمد بن سعید قال: حدثنا محمد بن مفضل بن إبراهیم، عن محمد بن زیاد، عن عبید الله بن أحمد بن نهیک و أحمد بن سقلاب جمیعا، عن محمد بن أبی عمیر، عن عمر بن أذینه به.» انتهی

الاشکالات الوارده علی طریقه الأردبیلی

هذه الطریقه من التعویض و ان اختص بها الأردبیلی لکن لم تلق قبول عند العلماء و دلیل ذلک ان الأردبیلی لم یذکر ادلته علی کلامه. هذا الامر لعل اهم سبب لعدم الإعتناء بطریقته فی التعویض و ایضا اورد علی هذه الطریقه عده اشکالات نذکرها تباعا و لان الاشکالات کلها صیغت علی مثال علی بن الحسن الطاطری نحن ننقل تصحیح الطریق الیه حسب رای الأردبیلی ثم نوضح الاشکالات، قال الأردبیلی: (1)

«و إلی علی بن الحسن الطاطری فیه: علی بن محمد بن الزبیر القرشی فی المشیخه و الفهرست و إلی الطاطری: صحیح فی التهذیب فی باب الطواف قریبا من الآخر بسته عشر حدیثا. و فی الحدیث الستین و فی باب الخروج إلی الصفا فی الحدیث الحادی و الستین و الثانی و الستین و إلی علی الجرمی (المراد من الجرمی هو الطاطری الملقب بالطائی أیضا) (2)

صحیح فی باب ما یجب علی المحرم اجتنابه فی الحدیث السادس.» انتهی

اقول طریق الشیخ الی الطاطری فی الفهرست هکذا: (3)

«علی بن الحسن الطاطری... أخبرنا بروایاته کلها أحمد بن عبدون

ص: 117


1- ([1]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 6، ص 216
2- ([2]) قال النجاشی فی رجاله: علی بن الحسن بن محمد الطائی الجرمی المعروف بالطاطری و إنما سمی بذلک لبیعه ثیابا یقال لها الطاطریه، یکنی أبا الحسن، و کان فقیها، ثقه فی حدیثه، و کان من وجوه الواقفه و شیوخهم. ص 255
3- ([3]) فهرست الطوسی، ص 272

عن أبی الحسن علی بن محمد بن الزبیر القرشی عن علی بن الحسن بن فضال و أبی الملک أحمد ابن عمر بن کیسبه النهدی جمیعا عن علی بن الحسن الطاطری.» انتهی

و فی المشیخه هکذا: (1)

«و ما ذکرته عن علی بن الحسن الطاطری فقد اخبرنی به احمد بن عبدون عن علی بن محمد بن الزبیر عن ابی الملک احمد بن عمرو بن کیسبه عن علی بن الحسن الطاطری.» انتهی

و فی طریقی الشیخ ضعف و محل الضعف هو علی بن محمد بن الزبیر و بن کیسبه، قال السید الخوئی فی مناقشه طریق الشیخ الی الطاطری: (2)

«و فیه: أن سندهما ضعیف و إن عبر فی الحدائق عن أُولاهما بالموثق، لضعف طریق الشیخ إلی الطاطری بعلی بن محمد بن الزبیر القرشی، و أحمد بن عمرو بن کیسبه الهندی.» انتهی

و لکن روی الشیخ الطوسی خمس روایات سندها صحیح من الطاطری و یوجد موسی بن القاسم قبله و هی هکذا الروایه الاولی: (3)

«موسی بن القاسم عن الطاطری عن محمد بن أبی حمزه و درست عن ابن مسکان قال حدثنی عمر بن یزید عن أبی عبد الله (علیه السلام) أنه سأله عن رجل نسی أن یصلی الرکعتین رکعتی الفریضه عند مقام إبراهیم (علیه السلام) حتی أتی منی قال یصلیهما بمنی.»

الروایه الثانیه: (4)

«و عنه (موسی بن القاسم) عن علی (علی ابن الحسن الطاطری) عن هما (محمد بن أبی حمزه و درست) عن ابن مسکان قال: حدثنی من سأله عن رجل طاف بالبیت طواف الفریضه ثلاثه أشواط ثم وجد من

البیت خلوه فدخله قال نقض طوافه و خالف السنه فلیعد.»

الروایه الثالثه: (5)

«و عنه عن علی عنهما عن ابن مسکان عن الحلبی عن أبی عبد الله

ص: 118


1- ([1]) تهذیب الأحکام،ج 10، ص 76
2- ([2]) موسوعه الإمام الخوئی، ج 11، ص 353
3- ([3]) تهذیب الاحکام، ج 5، ص 139
4- ([4]) نفس المرجع، ص 118
5- ([1]) نفس المرجع، ص 161

(علیه السلام) قال: قلت متمتع وقع علی امرأته قبل أن یقصر قال ینحر جزورا.»

الروایه الرابعه: (1)

«و عنه عن علی عنهما عن ابن مسکان عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: قلت متمتع وقع علی امرأته قبل أن یقصر قال علیه دم شاه.»

الروایه الخامسه: (2)

«و عنه عن علی الجرمی عن درست الواسطی عن ابن مسکان عن الحسن بن هارون عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: قلت له أکلت خبیصا فیه زعفران حتی شبعت قال إذا فرغت من مناسکک و أردت الخروج من مکه فاشتر بدرهم تمرا ثم تصدق به یکون کفاره لما أکلت و لما دخل علیک فی إحرامک مما لا تعلم.»

و موسی بن القاسم قال فیه النجاشی: (3)

«موسی بن القاسم بن معاویه بن وهب البجلی أبو عبد الله یلقب المجلی، ثقه ثقه، جلیل، واضح الحدیث، حسن الطریقه.» انتهی

و طریق الشیخ فی المشیخه الیه هکذا: (4)

«و ما ذکرته عن موسی بن القاسم بن معاویه بن وهب فقد اخبرنی به الشیخ ابو عبد الله (المفید) عن ابی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه (الصدوق) عن محمد بن الحسن ابن الولید عن محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبد الله عن الفضل بن غانم و احمد بن محمد عن موسی بن القاسم.»

و طریقه الیه فی الفهرست: (5)

«موسی بن القاسم بن معاویه بن وهب البجلی له ثلاثون کتابا مثل کتب الحسین بن سعید مستوفاه حسنه و زیاده کتاب الجامع. أخبرنا جماعه عن محمد بن علی بن الحسین عن محمد بن الحسن.[ح] و أخبرنا ابن أبی جید عن محمد بن الحسن عن الصفار و سعد بن عبد الله عن الفضل بن عامر و أحمد بن محمد عن موسی بن القاسم عن

ص: 119


1- ([2]) نفس المرجع، ص 161
2- ([3]) نفس المرجع، ص 298
3- ([4]) رجال النجاشی، ص 405
4- ([5]) تهذیب الأحکام، ج 10، ص 81
5- ([1]) فهرست الطوسی، ص 453

رجاله.» انتهی

و الطریقان صحیحان فی رای الشیخ الأردبیلی حیث قال: (1)«و إلی موسی بن القاسم: صحیح فی المشیخه و الفهرست.» لکن استشکل محشی الکتاب(2) معلقا علی کلام الأردبیلی السابق قائلا: (3)

«و فی الطریق الفضل بن غانم و فی الفهرست کما سیأتی ابن عامر و فی بعض نسخ الفهرست ابن حاتم کما أشار إلیه فی حاشیه الفهرست. و علی أی حال فالفضل بن غانم أو عامر أو حاتم مجهول حیث لم نقف علی حاله فیما لدینا من کتب الرجال.»

و قال محشی مشیخه التهذیب: (4)

«الفضل بن عامر و فی نسخه حاتم و فی المطبوعه غانم و لم نقف علی ترجمه الرجل و لم نعرف من أحواله شیئا سوی ما جاء فی المشیخه من روایته عن موسی بن القاسم بن معاویه بن وهب و روایه سعد بن عبد الله عنه.»

قلت: الطریق صحیح لان طریق الشیخ لا یختصر علی الفضل بن عامر بل یرویه ایضا عن أحمد بن محمد ابن عیسی الاشعری الثقه الجلیل و اشار الی هذا الامر المحدث النوری فی الخاتمه: (5)

«و جهاله الفضل بن عامر غیر مضر بعد کون أحمد معه مع أن

روایه الأجلاء عنه (الفضل بن عامر) مثل: سعد بن عبد الله و محمد بن الحسن الصفار و الجلیل موسی بن الحسن الأشعری کما فی الکافی فی باب کم یعاد المریض بل ابن الولید کما هو محتمل الفهرست تشیر إلی وثاقته. و فی نسخ مشیخه التهذیب خاصه الفضل بن غانم بالغین و النون و الظاهر أنه من سهو القلم.» انتهی

قلت: فی قوله "بل ابن الولید کما هو محتمل الفهرست" اشاره الی نسخه القیومی لان فیها قبل "و أخبرنا بها ابن أبی جید" کلمه "عنه" و

ص: 120


1- ([2]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 6، ص 327
2- ([3]) محشی الکتاب هو السید العمیدی صاحب کتاب "نظریه تعویض الاسانید" کما أشار الی ذلک فی کتابه نظریه تعویض.
3- ([4]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 6، ص 327
4- ([5]) تهذیب الأحکام، ج 10، ص 81
5- ([6]) خاتمه مستدرک الوسائل،ج 4، ص 481

هی تصحیف. و لهذا صحح السید الخوئی الطریق قائلا: (1) «ما رواه الشیخ بإسناده عن موسی بن القاسم و طریقه إلیه صحیح.»

و اختلاف النسخ فی نقل طریق الشیخ الی موسی ابن القاسم بینه بصوره جیده الشیخ مهدی خدامیان فی کتابه فهارس الشیعه قائلا:(2)

«ذکره الشیخ فی فهرسته برقم 718 ص 240: "موسی بن القاسم بن معاویه بن وهب البجلی: له ثلاثون کتابا مثل کتب الحسین بن سعید مستوفاه حسنه و زیاده کتاب الجامع أخبرنا بها جماعه عن أبی جعفر بن بابویه عن محمد بن الحسن و أخبرنا بها ابن أبی جید عن محمد بن الحسن عن الصفار و سعد بن عبد الله عن الفضل بن عامر و أحمد بن محمد (بن عیسی) عن موسی بن القاسم عن رجاله". و فی نسخه القیومی کذا: "أخبرناه ابن أبی جید، عن محمد بن الحسن الصفار"، فسقط کلمه "عن" قبل کلمه الصفار، و نحن أثبتناه من نسخه الطباطبائی، کما أنه ذکر فی نسخه القیومی قبل "و أخبرنا بها ابن أبی جید" کلمه "عنه" و هو تصحیف، و الظاهر أن هناک حیلوله السند کما ذکر فی نسخه الطباطبائی علامه [ح]. أقول (و القائل الشیخ خدامیان) روی الشیخ کتاب موسی بن القاسم، عن ابن الولید، عن الصفار و سعد بن عبد الله، عن الفضل بن عامر و أحمد بن محمد، عن موسی بن القاسم، و لکن النجاشی روی کتاب موسی بن القاسم من طریق ابن الولید، عن الصفار، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عنه.» انتهی کلام الشیخ خدامیان

قال النجاشی: (3)

«موسی بن القاسم بن معاویه بن وهب البجلی (الی ان قال) أخبرنا أبو الحسین علی بن أحمد قال: حدثنا ابن الولید قال: حدثنا محمد بن الحسن الصفار، عن أحمد بن محمد بن عیسی، قال: حدثنا موسی بن القاسم بکتبه.» انتهی

ص: 121


1- ([1]) موسوعه الإمام الخوئی، ج 22، ص282
2- ([2]) فهارس الشیعه، ج 2، ص: 1029
3- ([1]) رجال النجاشی، ص 405

وجود الحیلوله فی سند الشیخ الی موسی بن القاسم

و کما نقلنا سابقا ان فی سند الشیخ یوجد حیلوله و معنا الحیلوله کما قال السید محمد جواد شبیری زنجانی المشرف علی برنامج درایه النور فی کتابه:(1)

«ما هو المراد من التحویل قد ورد فی بعض الأسناد عطف بعض الرواه علی بعض، و یمکن تقسیم العطف إلی قسمین رئیسین العطف العادی و العطف غیر العادی. أما العطف العادی فهو عطف راو واحد علی راو اخر، کلاهما فی طبقه واحده، و مثاله: محمد بن الحسن و علی بن محمد، عن سهل بن زیاد.... أما العطف غیر العادی الذی یسمی بالتحویل أو الحیلوله فهو یتمثل فی عطف راویین من طبقتین علی راویین کذلک، و مثاله: علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان جمیعا، عن ابن أبی عمیر.... ففی هذا السند لیس محمد بن إسماعیل معطوفا علی والد علی بن إبراهیم، بل یروی الکلینی عن ابن أبی عمیر بطریقین کلاهما بواسطتین: أحدهما: علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر... و ثانیهما: محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن ابن أبی عمیر.... و قد بدلنا السند المحول فی برنامج «درایه النور» إلی سندین ساذجین مع الإشاره إلی وقوع التحویل فی السند، کما بدلنا السند المشتمل علی العطف العادی إلی سندین.» انتهی

کلام الخواجوئی فی تصحیح طریق الشیخ الی کتاب الطاطری

اشاره

الرجالی المعروف اسماعیل الخواجوئی صاحب کتاب الفوائد الرجالیه کلام صحح فیه طریق الشیخ الی کتاب الطاطری و طریقته هکذا: (2)

«أقول: ما أفاده من عدم وضوح طریق الشیخ إلی الطاطری حق، فإن طریقه إلیه فی التهذیب مجهول. نعم طریقه إلیه فی الفهرست موثق و لکنه غیر مضر إذ الظاهر أن الشیخ أخذ هذا الخبر من کتاب الطاطری، کما یدل علیه ما ذکره فی المشیخه بقوله: و اقتصرنا من إیراد الخبر علی الابتداء بذکر المصنف الذی أخذنا الخبر من کتابه، أو

ص: 122


1- ([2]) توضیح الأسناد المشکله فی الکتب الأربعه: أسناد الکافی، ج 1، ص 20
2- ([1]) الفوائد الرجالیه، ص 160

صاحب الأصل الذی أخذنا الحدیث من أصله فجهاله الطریق إلی کتابه لا یضر فی الروایه، نظرا إلی أنهم من مشایخ الاجازه لکتب غیرهم. و إنما یذکرون لمجرد اتصال السند لا أنهم من المصنفین حتی یحتاج فی صحه روایتهم إلی توثیقهم و للطاطری کتب فی الفقه رواها عن الرجال الموثوق بهم و بروایتهم. کما صرح به الشیخ فی الفهرست ثم قال: و لذلک ذکرناها ثم عدها إلی أن قال:و منها کتاب القبله و الظاهر أن الشیخ أخذ هذا الخبر من هذا الکتاب و طریقه إلیه فی الفهرست موثق فثبت أن هذا السند موثق لا ضعیف لان من قول الشیخ "رواها عن الرجال الموثوق بهم و بروایتهم" یستفاد توثیق جعفر بن سماعه و روایته أیضا زائدا علی ما نقلناه عن النجاشی فتوثیقه صریحا و ضمنا متفق علیه الشیخان.» انتهی

1) اشکال السید البروجردی

استشکل السید البروجردی علی طریقه الأردبیلی فی تصدیره و مقدمته الذی کتابها علی کتاب "جامع الرواه" قائلا: (1)

«مثلا روی الشیخ ره فی التهذیب عن علی بن الحسن الطاطری قریبا من ثلاثین حدیثا بدء بذکره فی اسانیدها و قال فی المشیخه و ما ذکرته عن علی بن الحسن الطاطری فقد اخبرنی به احمد بن عبدون عن علی بن محمد بن الزبیر عن ابی الملک احمد بن عمر بن کیسبه عن علی بن الحسن الطاطری و هذا طریق مجهول عندهم بابن کیسبه و بابن الزبیر و مقتضاه عدم اعتبار تلک الروایات و روی فی کتاب الحج اربع روایات سندها هکذا: موسی بن القاسم عن علی بن الحسن الطاطری عن درست بن ابی منصور و محمد بن أبی حمزه عن ابن مسکان الخ و موسی بن القاسم ثقه و طریق الشیخ الی کتابه فی الحج صحیح فلما رأی المصنف هذه الروایات الاربع قال فی مختصر الرساله والی علی بن الحسن الطاطری فیه علی بن محمد بن الزبیر فی المشیخه و الفهرست و الی الطاطری صحیح فی التهذیب فی باب الطواف قریبا من الآخر بسته عشر حدیثا و فی الحدیث الستین و فی باب الخروج الی الصفا فی الحدیث الحادی و الستین" انتهی کلام الأردبیلی. فزعم قدس سره ان هذه الاحادیث الاربعه کانت فی کتاب

ص: 123


1- ([2]) جامع الرواه و إزاحه الإشتباهات، مقدمه السید البروجردی، ص 5

علی بن الحسن الطاطری و کان موسی بن القاسم راویا لها و لجمیع کتاب الطاطری عنه فحکم بان الشیخ روی کتاب الطاطری بسند صحیح و لذلک حکم بصحه کل حدیث بدء الشیخ فی سنده بالطاطری و هذا استنباط ضعیف اذ کما یحتمل ذلک یحتمل انه کانت هذه الروایات مأخوذه من کتاب درست بن ابی منصور و محمد بن أبی حمزه او من فوقهما و روی موسی بن القاسم ذلک الکتاب عن الطاطری عن درست او من فوقه و لم تکن تلک الروایات مذکوره فی کتاب الطاطری اصلا اذ لیس کل من روی کتاب شیخ یلزم ان یذکر اخبار کتاب ذلک الشیخ فی کتاب نفسه و علی فرض انها کانت مذکوره فی کتاب الطاطری لا یلزم حینئذ ان یکون موسی بن القاسم روی عنه غیرها مما لم یکن فی کتاب درست بن ابی منصور.» انتهی کلام السید البروجردی

2) اشکال الشیخ الایروانی

و الشیخ الإیروانی نقل نفس اشکال البروجردی لکن ببیان اوضح قائلا:(1)

«و یرد علی الطریقه المذکوره إنها تتم علی تقدیر وجود کتاب الطاطری عند موسی بن القاسم حینما نقل منه الروایات الأربع المذکوره انه بناء علی هذا تکون جمیع روایات الطاطری قد وصلت إلی موسی بن القاسم، و حیث ان للشیخ الیه طریقا معتبرا فتکون جمیع روایات الطاطری واصله لنا بطریق معتبر. إلا ان من المحتمل عدم وجود کتاب الطاطری عند موسی بن القاسم و انما کان عنده کتاب الراوی السابق علی الطاطری کدرست أو ابن مسکان. فدرست مثلا کان عنده کتاب توجد فیه روایات کثیره من ضمنها الروایات الأربع السابقه، و درست قال للطاطری اجزتک ان تروی کتابی هذا، و الطاطری قال بدوره لموسی بن القاسم اجزتک ان تروی کتاب درست، و موسی بن القاسم اخذ من کتاب درست الروایات الأربع السابقه و سجلها فی کتاب له یجمع فیه الأحادیث. انه بناء علی هذا لا یکون موسی بن القاسم راویا لجمیع روایات الطاطری بل یکون راویا لکتاب درست الذی وصل إلیه بواسطه الطاطری، و یصح لموسی ان

ص: 124


1- ([1]) دروس تمهیدیه فی القواعد الرجالیه، ص 278

یقول بناء علی هذا حدثنی الطاطری عن درست بهذه الروایات الأربع.»

قلت اشکالهم غیر وارد علی مثال الشیخ الأردبیلی حیث ان سند الروایه هکذا:(1)

«موسی بن القاسم عن الطاطری عن محمد بن أبی حمزه و درست عن ابن مسکان قال حدثنی عمر بن یزید عن أبی عبد الله (علیه السلام) أنه سأله عن رجل نسی أن یصلی الرکعتین رکعتی الفریضه عند مقام إبراهیم

(علیه السلام) حتی أتی منی قال یصلیهما بمنی.» انتهی

ففی مثل هذه الروایه الطاطری نقل عن کتاب مشترک لمحمد بن أبی حمزه و درست و لم ینقل انه لهما کتاب مشترک. هذا و عبد الله بن مسکان أبو محمد قال النجاشی فی ترجمته:(2)

«ثقه عین روی عن أبی الحسن موسی (علیه السلام) و قیل: إنه روی عن أبی عبد الله (علیه السلام) و لیس بثبت له کتب منها: کتاب فی الإمامه و کتاب فی الحلال و الحرام و أکثره عن محمد بن علی الحلبی أخبرنا أبو عبد الله القزوینی.» انتهی

فنعلم ان کتابه فی الحلال و الحرام و الروایه فی الحج لا ارتباط لها بکتابه. اما عمر بن محمد بن یزید فهو بیاع السابری قال النجاشی فی ترجمته:(3)

«مولی ثقیف کوفی ثقه جلیل أحد من کان یفد فی کل سنه روی عن أبی عبد الله و أبی الحسن علیهما السلام ذکر ذلک أصحاب کتب الرجال. له کتاب فی مناسک الحج و فرائضه و ما هو مسنون من ذلک سمعه کله من أبی عبد الله (علیه السلام).» انتهی

فالاحتمال الوحید المتبقی ان الروایه مؤخوذ من کتاب ابن یزید و لیس اللذین سبقوه فی السند. و ایضا مما یمکن ان یکون جوابا لذلک : نفرض هنا فرضیتان و اذا صحه ای من هذه الفرضیتین ثبتت کل طریقه تعویض الأسانید للشیخ الأردبیلی و ترتفع الاشکالات منها.

اولا: من الممکن ان یکون طرق تحمل الحدیث عند القدماء هی ان التلمیذ یقراء عند شیخه کل الکتب التی هی فی خزانه کتب شیخه و

ص: 125


1- ([2]) تهذیب الاحکام، ج 5، ص 139
2- ([1]) رجال النجاشی، ص 214
3- ([2]) نفس المرجع، ص 283

لتوضیح الامر نقول: مثلا زید درس عند بکر و بکر عنده کتاب من تالیف نفسه و اسمه باء مثلا و عنده کتابان اخران درسهما عند شیخه عمرو و اسمهما الف و تاء فیکون فی خزانه بکر ثلاثه کتب کتابان من شیخه و کتاب من نفسه فالذی درسه زید عند بکر هی ثلاث کتب و هی کتب الف و باء و تاء.

و فی مثالنا اذا روی موسی بن القاسم عن الطاطری روایه ثبت انه تتلمذ عنده و اذا تتلمذ عنده یعنی قراء کل کتب التی هی فی خزانته اعنی کتاب الطاطری نفسه و کتاب درست بن أبی منصورو کتاب محمد بن أبی حمزه و کتب عبدالله ابن مسکان الذی اخذها الطاطری عن شیوخه درست و بن أبی حمزه و ایضا بعد ذلک اخذها ابن القاسم عن الطاطری.

ثانیا: یمکن طرح فرضیه اخری و هی اذا اثبتنا ان کتاب التلمیذ تشتمل علی کل کتب شیوخه ففی المثال کتاب درست مشتمل علی کل کتاب ابن مسکان و غیره و کتاب الطاطری الذی اخذه عنه ابن القاسم ایضا یشتمل علی کل کتب ابن ابی حمزه و درست و غیره من مشایخه تنتفی الاشکالات الوارد علی هذه الطریقه.

و اذا ثبت ذلک یمکن قبول کل تعویضات الشیخ الأردبیلی و لکن اثباته یحتاج الی بذل مزید من جهد و و تحمل العناء عسی ان یوفق الطالبین لعلوم اهل البیت لاثبات هذا او الاجابه علی اشکالات هولاء الاعلام باجوبه اخری.

اعتماد السید السیستانی علی طریقه الأردبیلی

الشیخ الآصف محسنی(1) نقل لنا فی کتابه “بحوث فی علم الرجال” مناقشه جرت بینه و بین السید السیستانی سننقل کلامه لکن اولا نبحث

ص: 126


1- ([1]) الشیخ محمد آصف محسنی هو مرجع دینی معروف من أفغانستان ومؤسس الحرکه الإسلامیه فیها، ودرس فی الحوزه العلمیه فی النجف وفی قم حتی حصل علی درجه الإجتهاد ومتخصص فی علم الرجال، وله مؤلفات کثیره، منها کتاب (مشرعه بحار الأنوار) الذی أثار ضجه بعد إصداره.

هنا طریقه تصحیح الأردبیلی الی ابن فضال و هی التی ترتبط بمناقشه السید السیستانی و الآصف محسنی، قال الأردبیلی:(1)

«و إلی علی بن الحسن بن فضال: فیه: علی بن محمد بن الزبیر فی

المشیخه و الفهرست. و إلیه صحیح فی التهذیب، فی باب آداب الأحداث الموجبه للطهاره، فی الحدیث السادس (السند الاول). و فی باب حکم الجنابه، فی الحدیث الحادی و الأربعین (السند الثانی) و فی باب حکم الحیض، فی الحدیث الخامس، و السادس، و السابع (السند الثالث).» انتهی

السند الاول فی هذه الروایات:(2)

«ما أخبرنی به جماعه عن أبی محمد هارون بن موسی (التلعکبری ثقه) عن أحمد بن محمد بن سعید (ابن عقده ثقه) عن علی بن الحسن (ابن فضال ثقه) (من هنا یبداء سند جدید) و أحمد بن عبدون عن علی بن محمد بن الزبیر عن علی بن الحسن(ابن فضال) عن عبد الرحمن بن أبی نجران عن حماد بن عیسی عن حریز عن زراره و محمد بن مسلم عن أبی جعفر (علیه السلام) قال: قلت الحائض و الجنب یقرءان شیئا قال نعم ما شاءا إلا السجده و یذکران الله تعالی علی کل حال.»

السند الثانی:(3)

«ما أخبرنی به جماعه عن أبی محمد هارون بن موسی عن أحمد بن محمد بن سعید عن علی بن الحسن (ابن فضال ثقه) (من هنا یبداء سند جدید) و أحمد بن عبدون عن علی بن محمد بن الزبیر عن علی بن الحسن (ابن فضال) عن عبد الرحمن بن أبی نجران عن حماد بن عیسی عن حریز عن زراره و محمد بن مسلم عن أبی جعفر (علیه السلام) قال: الحائض و الجنب یقرءان شیئا قال نعم ما شاءا إلا السجده و یذکران الله تعالی علی کل حال.»

السند الثالث: (4)

«الحدیث الخامس : ما أخبرنی به جماعه عن أبی محمد هارون بن موسی عن أبی العباس أحمد بن محمد بن سعید (ابن عقده) عن علی

ص: 127


1- ([2]) خاتمه مستدرک الوسائل، ج 6، ص 216
2- ([1]) تهذیب الأحکام، ج 1، ص 26
3- ([2]) نفس المرجع، ص 129
4- ([3]) نفس المرجع، ص 153

بن الحسن بن فضال (من هنا یبداء سند جدید) و أخبرنی أیضا أحمد

بن عبدون عن علی بن محمد بن الزبیر عن علی بن الحسن بن فضال عن عبد الرحمن بن أبی نجران عن صفوان بن یحیی عن عیص بن القاسم البجلی عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: سألته عن امرأه طمثت فی رمضان قبل أن تغیب الشمس قال تفطر.»

الحدیث السادس:

«و بهذا الإسناد (یعنی بطریقین المذکورین الطریق الاول جماعه عن التلعکبری عن ابن عقده عن ابن الفضال و الطریق الثانی ابن عبدون عن ابن الزبیر عن ابن فضال) عن علی بن الحسن (ابن فضال) عن أحمد بن الحسن (ابن فضال اخو علی)عن أبیه (الحسن بن علی ابن فضال) عن علی بن عقبه عن أبیه(عقبه بن خالد) عن أبی عبد الله (علیه السلام) فی امرأه حاضت فی رمضان حتی إذا ارتفع النهار رأت الطهر قال تفطر ذلک الیوم کله تأکل و تشرب ثم تقضیه و عن امرأه أصبحت فی رمضان طاهرا حتی إذا ارتفع النهار رأت الحیض قال تفطر ذلک الیوم کله.»

الحدیث السابع:

«و بهذا الإسناد (بطریقین المذکورین) عن أحمد بن الحسن(ابن فضال اخو علی) عن أبیه و علاء بن رزین عن محمد بن مسلم عن أبی جعفر (علیه السلام) فی المرأه تطهر فی أول النهار فی رمضان أ تفطر أو تصوم قال تفطر و فی المرأه تری الدم فی أول النهار فی شهر رمضان أ تفطر أم تصوم قال تفطر إنما فطرها من الدم.»

عود علی بدء : و من العلماء الذین قبلوا هذا الوجه من التعویض هو السید السیستانی المرجع المعروف و نقل لنا الشیخ الآصف محسنی ابحاث جرت بینه و بین السید. و هذه الابحاث تدل علی قبول السید السیستانی لتصحیحات الأردبیلی حیث قال الآصف محسنی فی البحث الخامس و الأربعون تحت عنوان تعقیب و تشریح:(1)

«ثم بعد طبع هذا الکتاب أی الطبعه ثانیه بسنین عدیده سافرت إلی العراق لزیاره الأئمه الهداه سلام الله علیهم، فذکر لی العالم الجلیل السید علی السیستانی الماهر فی علم الرجال أن أسناد الشیخ إلی ابن

فضال معتبر، و ذکر فی وجهه أن الشیخ رحمه الله روی فی الجزء

ص: 128


1- ([1]) بحوث فی علم الرجال، ص 351

الأول من التهذیب أی من التهذیب المطبوع أخیرا فی عشره أجزاء فی جمله من الموارد عن علی بن فضال بسندین أحدهما معتبر و ثانیهما ضعیف فیفهم، من الجمیع أن للشیخ إلیه طریقین عامین أحدهما صحیح و ثانیهما ضعیف. (الی ان قال فی ص: 354) و قال السید السیستانی أیده الله تعالی: و أما اختصار الشیخ فی الفهرست و مشیخه التهذیب علی الطریق غیر المعتبر، فهو أولا لأجل أنه بالقراءه، و هی مقدمه عندهم علی الإجازه، و ثانیا لأجل أنه أقصر و أقرب من السند المعتبر، کما هو ظاهر. و من تدبر فی الموارد المتقدمه (الاسناد الثلاثه الذی اشارلها الأردبیلی الی ابن فضال) یفهم أن ما أورده السید البروجردی رضی الله عنه علی الأردبیلی رحمه الله مؤلف جامع الرواه، کما سبق، لا یرد علینا فی هذا المقام، و یقنع بأن للشیخ إلی علی بن الحسن طریقین عامین (طریق التلعکبری الصحیح و ابن عبدون الضعیف)، و لیس أحدهما (الطریقان المذکوران) طریقا إلی من قبله (ابن فضال) أو إلی من بعده (ابن فضال).» انتهی

ثم قال الآصف محسنی محشیا علی هذا الکلام: (1)

«و کلامه الأخیر و من تدبر... جواب لما أوردته علیه، لکنه دام ظله لم یقم دلیلا علی نفی احتمال إن تلک الروایات الوارده بالسندین أو بالسند الصحیح فقط، لم تکن فی کتاب علی بن الحسن، بل کانت فی کتب من قبله من الرواه.» انتهی

و فی جواب اشکال الآصف محسنی اقول: کلام السید السیستانی فی غایه الصحه لان الروایه لیست من کتب من بعد ابن فضال فهو واضح لان الطریقان یتلاقیان فی ابن فضال فلایمکن ان یکون الحدیث ممن بعد ابن فضال و اما هل انه یمکن ان یکون الحدیث من ما قبل ابن فضال فاقول هذه الروایه نقلها ابن فضال و هی من مرویاته و ابن عقده نقل جمیع مرویات ابن فضایل بطریق صحیح فتصح سندا و ان

کانت من کتب ما قبل ابن فضال و توضیح ذلک سیاتی فی شرح طریقه السید الخویی.

ص: 129


1- ([1]) نفس المرجع، ص 355

اعتماد السید بحر العلوم علی طریقه الأردبیلی

و ایضا من العلماء الذین طبقوا هذا الوجه هو السید بحر العلوم فی رجاله حیث قال:(1)

«علی ان الظاهر من الشیخین أخذ حدیث عبد الله بن الصلت من کتابه المعروف عندهما. کما یشعر به اقتصارهما علی ذکره بحذف الطریق، فیکون الحدیث صحیحا، و قد ذکر الشیخ فی الفهرست طریقه الیه، فقال عبد الله بن الصلت یکنی أبا طالب القمی، له کتاب، أخبرنا جماعه عن أبی المفضل عن ابن بطه عن أحمد بن أبی عبد الله عنه و له الیه ایضا فی کتابی الأخبار (التهذیب و الاستبصار) عده طرق صحیحه. فانه: یروی عنه بواسطه الحسین بن سعید و أحمد بن محمد بن عیسی و محمد ابن الحسن الصفار، و طریق الشیخ صحیح الی الجمیع.» انتهی

و یظهر من قوله “و طریق الشیخ صحیح الی الجمیع” الی ان السید بحرالعلوم یعتقد بصحه طریقه تعویض الاسانید التی قال بها الشیخ الأردبیلی صاحب جامع الرواه و ان السید الاجل یعتقد بان الطریق لحدیث هو طریق الی صاحب الکتاب و یمکن تعویض من وقع فی سند الحدیث مع طرق الشیخ فی الفهرست.

ص: 130


1- ([1]) الفوائد الرجالیه المعروف برجال السید بحر العلوم، ج 3، ص 264

المبحث الثانی: طریقه المجلسی

اشاره

و هو محمد باقر بن محمد تقی المجلسی ولد فی اصفهان سنه 1037 ه، و توفی بها سنه 1111 ه، و قد تلمذ علی ید أعلام عصره، و فی مقدمهم أبوه محمد تقی الشهیر بالمجلسی الأول و محمد صالح المازندرانی صاحب شرح الکافی و الفیض الکاشانی صاحب کتب التفسیر و الحدیث و غیرهم من الأعلام.

تصدی لمنصب شیخ الإسلام فی الحکومه الصفویه فی أواخر حکم الشاه سلیمان و أوائل عهد الشاه سلطان حسین الصفویین، و هو أعلی منصب دینی فی تلک الأیام. و یعد شیخنا المجلسی من المکثرین فی مجال التألیف، فتألیفاته تربو علی الستین مؤلفا، أشهرها و أهمها موسوعته العظیمه "بحار الأنوار الجامعه لدرر الأخبار الأئمه الأطهار علیهم السلام" و له تالیف اخری قیمه منها "کتاب الأربعین" ذکر المجلسی فیها طریق خاصه فی تعویض الاسانید. قال الإیروانی فی کتابه حول هذه الطریقه: (1)

«ینسب إلی الشیخ المجلسی فی کتابه الأربعین الطریقه التالیه: إذا کان طریق الشیخ الطوسی إلی صاحب کتاب ضعیفا فمتی ما کان للشیخ الصدوق إلی صاحب ذلک الکتاب طریق صحیح امکن التعویل علی طریق الشیخ الصدوق و التعویض به عن طریق الشیخ الطوسی.» انتهی

قلت: هذا الکلام مؤخوذ من ما افاده المجلسی الثانی حیث قال فی اثناء تحقیق سند الحدیث الخامس و الثلاثین من کتاب الاربعین: (2)

«ان الشیخ ذکر فی الفهرست عند ترجمه محمد بن بابویه القمی ما هذا لفظه: له نحو من ثلاث مائه مصنف اخبرنی بجمیع کتبه و روایاته جماعه من اصحابنا منهم الشیخ ابو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان و ابو عبد الله الحسین بن عبید الله الغضایری و ابو الحسین جعفر بن حسکه القمی و ابو زکریا محمد بن سلیمان الحمرانی کلهم عنه. فظهر

ان الشیخ روی جمیع مرویات الصدوق نور الله ضریحهما بتلک

ص: 131


1- ([1]) دروس تمهیدیه فی القواعد الرجالیه، ص 279
2- ([2]) الاربعون حدیثا، ج 2 ص 338

الاسانید الصحیحه، فکلما روی الشیخ خبرا من بعض الأصول التی ذکرها الصدوق فی فهرسته (المقصود مشیخه الصدوق فی کتاب من لایحضر) بسند صحیح (المجرور متعلق بالصدوق ای کلما روی الصدوق اصل فی المشیخه بسند صحیح) فسنده (ای سند الشیخ) الی هذا الاصل صحیح، و ان لم یذکر (ای الشیخ) فی الفهرست سندا صحیحا الیه (ای هذا الاصل). و هذا ایضا باب غامض دقیق ینفع فی الاخبار التی لم تصل الینا من مؤلفات الصدوق، فاذا أحطت خبرا بما ذکرنا لک من غوامض أسرار الأخبار و إن کان ما ترکنا أکثر مما أوردنا و أصغیت إلیه بسمع الیقین و نسیت تعسفات المتعصبین و تأویلات المتکلفین لا أظنک ترتاب فی حقیه هذا الباب و لا تحتاج بعد ذلک إلی تکلفات الأخباریین فی تصحیح الأخبار و الله الموفق للخیر و الصواب.» انتهی

و السید ثامر العمیدی فی کتابه تعویض الاسانید، استدل لکلام المجلسی حیث قال: (1)

«کل ما وصل الی الشیخ الطوسی من الصدوق (ای کتب الصدوق المصنفه) فهو مروی بهذه الطرق (الاربعه المذکوره ای المفید و الغضائری و القمی و الحمرانی) و من الواضح جدا ان مشیخه الفقیه من جمله ما وصل الی الشیخ قطعا فاذا اضیف الی هذا حواله الشیخ فی مشیخه التهذیبین الی فهارس الشیوخ المصنفه فی بیان الطرق الی المصنفین علم یقینا ان مشیخه الفقیه کان منظورا الیها فی تلک الحواله. (ثم اضاف الی ذالک فی ص 167 قائلا) و نخلص من ذلک الی ان کل روایه رواها الشیخ عن صاحب کتاب و کان طریقه (الشیخ الطوسی) الیه (صاحب کتاب) ضعیفا فی المشیخه و الفهرست او لم یذکر الطریق الیه اصلا و کانت الروایه (التی رواها الشیخ) موجوده فی الفقیه و الطریق الی من رواها صحیح فی مشیخته فسیکون هذا الطریق طریقا للشیخ ایضا و به تصح روایته لانها من جمله روایات الصدوق الداخله فی طریق الشیخ العام الیها.» انتهی

اقول: حدد العمیدی طریقه تعویض المجلسی بتعویض الروایات المشترکه لفظا بین التهذیبین و الفقیه و لکن مختلفه سندا و الذی یظهر من عباره المجلسی انه یقصد معنا اوسع و هو اننا بوسعنا تعویض سند

ص: 132


1- ([1]) تعویض الأسانید، ج 2، ص 166

کل اصل او کتاب روی منه الشیخ و لکن لم یذکر له طریق او ذکر له طریق و لکن کان الطریق ضعیف و یوجد لذلک الاصل طریق فی کتاب الفقیه صحیح، طبق کلام المجلسی یصح ان نظم طریق الشیخ الی الصدوق و من ثم اضافه طریق الصدوق لذلک الاصل او الکتاب الی طریق الشیخ یتولد طریق جدید للشیخ الی صاحب الاصل.

دقق فی عباره المجلسی المنقوله سابقا حتی یتضح لک ما قلت، قال العلامه المجلسی : فکلما روی الشیخ خبرا من بعض الأصول التی ذکرها الصدوق فی فهرسته بسند صحیح فسنده الی هذا الاصل صحیح، و ان لم یذکر فی الفهرست سندا صحیحا الیه.

1) اشکال السید الحائری

و السید الحائری له اشکال حیث قال: (1)

«فالإنصاف أن هذا الشکل الأخیر من التعویض غیر صحیح، لما قلنا من أن مشیخه الفقیه لیست فهرستا، و لا معنی لفرض شمول إطلاق إرجاع الشیخ إلی الفهارس لها.» انتهی

الجواب الاول عن اشکال السید الحائری هو ان الصدوق بنفسه سمی مشیخته بالفهرست حیث قال:(2)

«و جمیع ما فیه مستخرج من کتب مشهوره، علیها المعول، و إلیها المرجع، مثل: کتاب حریز بن عبد الله، السجستانی، و کتاب عبید الله بن علی، الحلبی، و کتب علی بن مهزیار، الأهوازی، و کتب الحسین

بن سعید، و نوادر أحمد بن محمد بن عیسی، و کتاب الرحمه، لسعد بن عبد الله، و جامع شیخنا محمد بن الحسن بن الولید، و نوادر محمد بن أبی عمیر، و کتاب المحاسن، لأحمد بن أبی عبد الله، البرقی، و رساله أبی رضی الله عنه إلی. و غیرها، من الأصول، و المصنفات، التی طرقی إلیها معروفه فی فهرست الکتب التی رؤیتها عن مشایخی و أسلافی و بالغت فی ذلک جهدی.» انتهی

ص: 133


1- ([1]) القضاء فی الفقه الإسلامی، ص 65
2- ([2]) من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 3

و هنا الصدوق سمی مشیخته بالفهرست اذا لم یذکروا العلماء کتابا مستقلا للشیخ الصدوق اسمه الفهرست و انما نری بعضهم یعبر عن مشیخه الصدوق بالفهرست.

الجواب الثانی: الصدوق قال فی اول کتابه ان روایاته مستخرجه من الکتب المعتبره و فی اخر کتاب الفقیه یذکر طرقه الی الروات و لیس الی الکتب بخصوصها فمثلا لم یقل طریقی الی کتاب الصلاه لفلان هکذا بل قال کل مافی کتابی من زراره مثلا فهذا طریقی الیه و هذا العموم و عدم تخصیص الطریق بکتاب دون کتاب اخر کما قد نری فی طرق الطوسی و النجاشی احیانا.

نفهم منه اذا نقل الصدوق روایه فی کتابه من لا یحضره الفقیه فهو ینقله من کل کتب المنسوبه لذلک الراوی المبدوء به السند و الصدوق ینقل طریقه الی الرجل فی اخر کتابه و لیس الی بعض کتبه فیکون علی هذا البیان طریق الصدوق فی المشیخه عامه.

الجواب الثالث: فی کثیر من الاحیان الشیخ الطوسی یتفق بطرقه العامه مع الشیخ الصدوق فی مشیخته و لا یعقل ان یکون طریق واحد من الصدوق یکون للشیخ الطوسی لکل کتبه و روایاته و للصدوق یکون لروایه واحده. مثلا فی الطریق لعلی ابن مهزیار (المثال الاول) :(1)

«و ما کان فیه عن علی بن مهزیار فقد رویته عن أبی رضی الله عنه عن محمد ابن یحیی العطار عن الحسین بن إسحاق التاجر عن علی بن مهزیار. و رویته عن أبی رضی الله عنه عن سعد بن عبد الله و

الحمیری جمیعا عن إبراهیم بن مهزیار عن أخیه علی ابن مهزیار. و رویته أیضا عن محمد بن الحسن رضی الله عنه عن محمد بن الحسن الصفار عن العباس بن معروف عن علی بن مهزیار الأهوازی.»

و قال الشیخ الطوسی: (2)

«أخبرنا بکتبه و روایاته جماعه، عن محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه و محمد بن الحسن، عن سعد بن عبد الله و الحمیری و محمد بن یحیی و أحمد بن إدریس، عن أحمد بن محمد، عن العباس بن معروف، عن علی بن مهزیار، إلا کتاب المثالب فإنه روی العباس نصفه عن

ص: 134


1- ([1]) من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 38
2- ([1]) فهرست الطوسی، ص 266

علی بن مهزیار. و رواها محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه و موسی بن المتوکل، عن سعد بن عبد الله و الحمیری، عن إبراهیم بن مهزیار، عن أخیه، عن رجاله. وفاه أبی ذر و حدیث بدء إسلام سلمان، رویناه بهذا الإسناد عن علی بن مهزیار.» انتهی

و موقع الاتفاق فی السندین هو فی قول الصدوق: و رویته عن أبی رضی الله عنه عن سعد بن عبد الله و الحمیری جمیعا عن إبراهیم بن مهزیار عن أخیه علی ابن مهزیار و قول الشیخ الطوسی: و رواها محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه و موسی بن المتوکل، عن سعد بن عبد الله و الحمیری، عن إبراهیم بن مهزیار، عن أخیه، عن رجاله.

المثال الثانی: (1)

«إبراهیم بن عبد الحمید... أخبرنا به أبو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان و الحسین بن عبید الله، عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین ابن بابویه، عن محمد ابن الحسن بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن یعقوب بن یزید و محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و إبراهیم بن هاشم، عن ابن أبی عمیر و صفوان، عن إبراهیم بن عبد الحمید.» انتهی

و قال الصدوق فی مشیخته: (2)

«و ما کان فیه عن إبراهیم بن عبد الحمید فقد رویته عن محمد بن الحسن- رضی الله عنه- عن محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن سعدان بن مسلم، عن إبراهیم بن عبد الحمید الکوفی. و رویته أیضا عن أبی رضی الله عنه عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن إبراهیم بن عبد الحمید.»

المثال الثالث: (3)

«قال الصدوق: و ما کان فیه، عن إبراهیم بن أبی محمود فقد رویته، عن محمد بن علی ماجیلویه- رضی الله عنه- عن علی بن إبراهیم، عن أبیه عن إبراهیم بن أبی محمود. و رویته عن أبی- رضی الله عنه- عن الحسن بن أحمد المالکی، عن أبیه، عن إبراهیم بن أبی محمود. و رویته عن محمد بن الحسن عن سعد بن عبد الله، و محمد بن الحسن

ص: 135


1- ([2]) فهرست طوسی ص: 18
2- ([3]) من لایحضر، ج 4، ص 458
3- ([1]) نفس المرجع، ص 428

الصفار، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن إبراهیم بن أبی محمود.» انتهی

و قال الشیخ: (1)

«إبراهیم بن أبی محمود، له مسائل أخبرنا بها عده من أصحابنا، عن محمد بن علی بن الحسین ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد و الحمیری، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن إبراهیم بن أبی محمود. و رواها عن أبیه، عن الحسن بن أحمد المالکی، عن إبراهیم بن أبی محمود.»

مورد الاتفاق: قول الشیخ (و رواها عن أبیه، عن الحسن بن أحمد المالکی، عن إبراهیم بن أبی محمود. و قول الصدوق: و رویته عن أبی رضی الله عنه عن الحسن بن أحمد المالکی، عن أبیه، عن إبراهیم بن أبی محمود.)

المثال الثالث: (2)

«أیوب بن نوح بن دراج، ثقه له کتاب، و روایات و مسائل عن أبی الحسن الثالث (علیه السلام).

أخبرنا بها عده من أصحابنا، عن محمد بن علی بن الحسین بن بابویه، عن أبیه و محمد بن الحسن، عن سعد بن عبد الله و الحمیری، عن أیوب بن نوح.» انتهی

و قال الصدوق: (3)

«و ما کان فیه عن أیوب بن نوح فقد رویته عن أبی، و محمد بن الحسن رضی الله عنهما- عن سعد بن عبد الله، و الحمیری جمیعا عن أیوب بن نوح.» انتهی

و اذا دققت فی طرق الشیخ التی تمر بالصدوق ستجد الکثیر من الطرق المشترکه بین الفهرست و مشیخه الفقیه.

2) اشکال الایروانی

قال الایروانی فی کتابه مستشکلا علی هذه النظریه: (4)

«و یرد ذلک (نظریه المجلسی هذه فی التعویض): ان هذا یتم لو

ص: 136


1- ([2]) فهرست الطوسی، ص 19
2- ([3]) فهرست الطوسی، ص 43
3- ([1]) من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 463
4- ([2]) دروس تمهیدیه فی القواعد الرجالیه، ص 279

فرض اننا لا نحتمل وجود نسختین مختلفتین للکتاب احداهما یرویها الشیخ بطریقه الضعیف و الاخری یرویها الصدوق بطریقه الصحیح اما مع هذا الاحتمال الذی هو ثابت و لا یمکن نفیه فلا یمکن الاستعانه بالطریقه المذکوره لاحتمال ان الحدیث الذی یرویه الشیخ الطوسی موجود فی نسخته دون نسخه الشیخ الصدوق. و مما یؤکد احتمال تعدد النسخ ان الشیخ الطوسی ذکر فی فهرسته ص 112 فی ترجمه العلاء بن رزین ان له کتابا ذا نسخ أربع و له إلی کل نسخه طریقا خاصا یغایر الطریق إلی النسخه الاخری.» انتهی

اقول: هذا الاشکال غیر وارد لان الشیخ الطوسی قال فی حق مصنفات الصدوق: (اخبرنا بکل کتبه و روایاته) و علی هذا کانت عند الشیخ الطوسی کل کتب الصدوق و لو کانت هناک نسخه اخری من کتب الصدوق غیر النسخ الموجوده عند الشیخ الطوسی کما یقول المستشکل

فهی اما لا یملکها الشیخ فلایمکن نقل الشیخ منها روایه حتی تکون موضع بحثنا فی التعویض و اما الشیخ عنده تلک النسخه فهو المطلوب و لا اشکال حینئذ.

3) الاشکال الثالث

و هو الاشکال الذی نقله الحائری فی کتابه قائلا: (1)

«قد یقال: إن هذا الإطلاق حتی لو تم فهو معارض بقوله: "و قد ذکرنا نحن مستوفی فی کتاب فهرست الشیعه" انتهی کلام الطوسی فإن ظاهر هذا التعبیر أنه ذکر جمیع طرقه فی فهرسته، فالحدیث الضعیف فی مشیخته إن وجدنا سندا صحیحا له فی فهرسته فلا حاجه إلی مراجعه مشیخه الصدوق، و إلا فمقتضی إخباره باستیفاء طرقه فی الفهرست أنه لا یملک طریقا صحیحا إلیه.» انتهی

و اجاب السید الحائری علی هذا الاشکال:(2)

«قلت: أولا إن هذا الظهور لکلمه "مستوفی" غیر معلوم، و لعله یعنی بذلک أننا ذکرنا ذلک مفصلا فی الفهرست من دون أن یعطی معنی الاستیعاب الکامل. و ثانیا لو فرض تعارض من هذا القبیل فی داخل کلامه فی مشیخه التهذیب(3) فهذا یوجب إجمال العباره فی تلک

ص: 137


1- ([1]) القضاء فی الفقه الإسلامی، ص 64
2- ([2]) نفس المرجع، ص 65
3- ([3]) التعارض حاصل بین ارجاعه الی الفهارس فی مشیخه التهذیب و بین کلامه ان کتابه الفهرست مستوفی.

المشیخه، و نرجع إلی عبارته فی مشیخه الاستبصار(1) لأنها غیر مشتمله علی مقطع من هذا القبیل، فلا إجمال فیها. و ثالثا إن الشیخ ذکر فی فهرسته طریقه إلی الصدوق، و هذا کاف لرفع التهافت بین

الظهورین، فإن ذلک (ذکر الشیخ طریق للصدوق فی الفهرست) ذکر إجمالی لجمیع طرق الصدوق الموجوده فی مشیخته (الصدوق) بعد حملها (طرق الصدوق فی المشیخه) بقرینه تحویل الشیخ إلیها (حیث قال الشیخ من اراد الطرق فالیراجع الی فهارس الاصحاب و من ضمنها فهرس الصدوق) بالإطلاق علی أنها طرق إلی جمیع کتب الرواه المذکورین فی الفقیه (المقصود بالاطلاق هنا ان طرق الصدوق فی المشیخه الی کل کتب و روایات المذکورین لا الی خصوص روایاتهم المذکوره فی کتاب الفقیه).» انتهی

4) اشکال الشهید الصدر

قال الشهید الصدر:(2)

«و هنا إشکال واضح، و هو أن الصدوق فی المشیخه یذکر طرقه إلی الروایات التی رواها فی من لا یحضره الفقیه، و هذه الروایه الضعیفه التی نرید تصحیحها غیر موجوده فی من لا یحضره الفقیه، و إلا لعملنا بها ابتداء، و إنما هی موجوده فی کتاب التهذیب للشیخ الطوسی رحمه الله فکیف نعرف أن هذه الروایه الموجوده فی کتاب التهذیب یرویها الصدوق أیضا بذلک الطریق الصحیح؟ بل و حتی لو کان الصدوق یصرح فی مشیخه الفقیه بأن هذه الطرق طرق إلی جمیع کتب و روایات من یروی عنه کان هذا الإشکال أیضا واردا، لما عرفت من أن معنی هذا الکلام هو أن جمیع الکتب و الروایات الواصله إلیه یرویها بالسند الفلانی، و لا سبیل لنا لمعرفه أن هذا الحدیث وصل إلی الصدوق رحمه الله.

ص: 138


1- ([4]) قال الشیخ فی آخر مشیخه الاستبصار ج 4، ص 342: قد أوردت جملا من الطرق إلی هذه المصنفات و الأصول، و لتفصیل ذلک شرح یطول، هو مذکور فی الفهارس للشیوخ، فمن أراده وقف علیه من هناک إن شاء الله تعالی.
2- ([1]) مباحث الأصول، ج 3، ص 250

و لدفع هذا الإشکال لا بد أن یتمسک بما ذکره الشیخ الطوسی من الحواله فی اخر مشیخته فی التهذیب، و الاستبصار علی فهارس الشیوخ حیث قال فی اخر مشیخته فی التهذیب: "قد أوردت جملا من الطرق إلی هذه المصنفات و الأصول، و لتفصیل ذلک شرح یطول،

هو مذکور فی الفهارس المصنفه فی هذا الباب للشیوخ رحمهم الله، من أراده أخذه من هناک إن شاء الله و قد ذکرنا نحن مستوفی فی کتاب فهرست الشیعه" و قال فی اخر مشیخته فی الاستبصار: "قد أوردت جملا من الطرق إلی هذه المصنفات و الأصول، و لتفصیل ذلک شرح یطول، هو مذکور فی الفهارس للشیوخ، فمن أراده وقف علیه من هناک إن شاء الله تعالی" و من هنا ظهر أن تمامیه الرجوع فی مقام تصحیح سند خبر ذکره الشیخ إلی مشیخه الصدوق مبنیه علی دعوی أن المقصود من کلام الشیخ فی اخر کتابیه لیس هو الحواله علی خصوص فهارس الشیوخ التی یذکر فیها طرقهم إلی أصحاب الکتب و الأصول بلحاظ کل ما وصل إلیهم من کتبهم و روایاتهم.

و استظهار أن کلامه فی کتابیه حواله علی القضیه الخارجیه من الفهارس الموجوده للشیوخ و من أجلی مصادیقها مشیخه الصدوق و إن کانت بحسب مدلولها اللفظی مشیخه لخصوص الروایات المذکوره فی الفقیه، فإطلاق کلام الشیخ شامل لذلک، و یدل علی أن نفس الطرق التی للصدوق إلی أصحاب هذه المصنفات هی موجوده له أیضا بالنسبه للروایات التی ذکرها فی التهذیب، فإن لم یقطع بهذا الظهور لم یتم ذلک.»

5) اشکال الشیخ الآصف محسنی

قال الآصف محسنی: (1)

«صحه طریق الشیخ إلی الصدوق و صحه طریق الصدوق قدس سره إلی أصل، أو کتاب أو أحد لا تنفع لتصحیح روایه الشیخ عن الأصل أو الکتاب أو الشخص المذکور إذا کان طریقه (الشیخ) إلیه (الی ذلک الکتاب او الشخص) ضعیفا لاحتمال تفاوت متنها مع متن الروایه المرویه بطریق الصدوق علی فرض وصولها إلینا (الصحیح ان یقول

ص: 139


1- ([1]) بحوث فی علم الرجال، ص 292

الیه ای الشیخ) و هذا الاحتمال لا دافع له سوی وجود الروایه بطریق

الصدوق و موافقتها مع هذه الروایه فی المتن. و معه لا نحتاج إلی تصحیحها نعم إذا حصل لنا الاطمئنان بأن الشیخ نقل الروایه بذاک الطریق نفسه تکون الروایه معتبره لکن الاطمئنان غیر حاصل.»

خلاصه هذا الاشکال هو احتمال اختلاف نسخه الصدوق مع نسخه الشیخ و الاجابه واضحه حیث ان لو کانت نسخه اخری من روایات الصدوق موجوده لصرح بها الشیخ او النجاشی کما هو دیدنهما فی کل موارد اختلاف النسخ و حیث لم یقولا شئ بشان اختلاف نسخ روایات الصدوق فلذا لا مورد لهذا الاشکال.

ص: 140

المبحث الثالث: الطریقه التی سماها الإیروانی بالثالثه

اشاره

و هذه الطریقه تتمحور حول تلفیق و ترکیب بین طریقین مختلفین لروایه واحده کل من الطریقین به ضعف من ناحیه احد الرواه فنرفع ضعف الروایه الاولی بالصحیح من الثانیه و نرفع الضعیف من الثانیه بالصحیح من الاولی فینتج طریق ثالث کله صحیح لکن ملفق من الطریقین. قال الإیروانی فی شرح هذه الطریقه:(1)

«إذا کانت لدنیا روایه واحده وصلتنا بطریقین مختلفین و کل منهما یشتمل علی ضعف من ناحیه خاصه فبالامکان التلفیق بین الطریقین و الحصول علی طریق ثالث. مثال ذلک:(2)

(المثال للشیخ الإیروانی لکن بتصرف منا) ذکر الطوسی روایه:(3)

" أخبرنی الشیخ أیده الله تعالی (مفید) عن أحمد بن محمد عن أبیه (ابن الولید) عن سعد بن عبد الله (القمی) عن أحمد بن محمد (الاشعری) عن الحسین (الأهوازی) عن الحسن (الأهوازی) عن زرعه (الحضرمی) عن سماعه (بن مهران) عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: سألته عن السقط إذا استوت خلقته یجب علیه الغسل و اللحد و الکفن قال نعم کل ذلک یجب علیه إذا استوی." انتهی و مثل هذه الروایه من حیث المضمون نقلها الکلینی بسند اخر:(4) "محمد بن یحیی (العطار) عن أحمد بن محمد (الاشعری) عن علی بن إسماعیل (السندی) عن عثمان بن عیسی (الکلابی) عن زرعه (الخضرمی) عن سماعه (ابن مهران) عن أبی الحسن الأول (الامام الکاظم"ع") قال: سألته عن السقط إذا استوی خلقه یجب علیه الغسل و اللحد و الکفن فقال کل ذلک یجب علیه." انتهی

ان الطریق الأول (طریق الطوسی) یشتمل علی ضعف من ناحیه أحمد بن محمد الذی یروی عنه المفید لأنه أحمد بن محمد بن الحسن بن الولید الذی هو من مشایخ الاجازه و لم تثبت وثاقته. و اما الطریق

الثانی فهو یشتمل علی ضعف من ناحیه علی بن اسماعیل اما الضعف الموجود فی الطریق الأول فیمکن التغلب علیه باعتبار ان المحذور

ص: 141


1- ([1]) دروس تمهیدیه فی القواعد الرجالیه، ص 282
2- ([2]) نفس المرجع
3- ([3]) تهذیب الأحکام ج 1، ص 329
4- ([4]) الکافی، ج 3، ص 208

الذی یولده وجود أحمد بن محمد بن الحسن هو الشک فی ان والد أحمد هل حدث حقا ولده أحمد بالحدیث المذکور أو ان أحمد تقول علی والده و نسب إلیه الحدیث کذبا و زورا فان أحمد لو کان ثقه فبواسطه وثاقته یمکن ان نحرز ان والده قد اخبره بالخبر و لم یتقول علی والده و حیث لم نحرز وثاقته فنحتمل تقوله علی والده. و المشکله من هذه الناحیه یمکن التغلب علیها بواسطه الطریق الثانی فان المفروض ان الکلینی فی الطریق الثانی یقول ان محمد بن یحیی قد حدثنی بالحدیث المذکور من دون تخلل أحمد فی الوسط. و اما الضعف فی الطریق الثانی الذی هو من ناحیه علی بن اسماعیل فیمکن التغلب علیه بواسطه الطریق الأول فانه إذا ثبت ان محمد بن یحیی قد حدث الکلینی بالخبر فنأخذ بالطریق الأول و یحصل بذلک التغلب علی المحذور من ناحیه علی بن اسماعیل و بعد هذا التلفیق بین السندین یمکن الأخذ بالروایه.»

و اشار الی هذه الطریقه من التعویض المحقق الکلباسی فی التنبیه حول تعویض طرق الشیخ باسانید الکافی: (1)

«الثانی و الثلاثون الشیخ یروی عن شخص طریقه إلیه ضعیف و طریق الکلینی إلیه معتبر: أنه قد یروی الشیخ عن شخص طریقه إلیه ضعیف لکن الواسطه بین الشخص المذکور و الکلینی معتبره بالصحه أو الحسن مثلا ففیه الکفایه.»

اشکال الإیروانی علی هذه النظریه

قال الشیخ الإیروانی: (2)

«و یرد ذلک اننا نحتمل ان أحمد بن محمد بن الحسن قد اختلق رجال السند الذین بینه و بین الإمام (علیه السلام) و لا نرید ان ندعی بهذا انه اختلق

الروایه بل ندعی ان من المحتمل اختلاقه للسند و معه فلا یبقی بایدینا إلا السند الثانی و المفروض وجود علی بن اسماعیل فیه الذی لم تثبت وثاقته.»

و الجواب علی ذلک: ان هذه الروایه موخوذه من اصل زرعه و اصل زرعه وصل للشیخ بطریق الحسن و الحسین الأهوازیین و وصل للکلینی عن طریق عثمان بن عیسی و لهذا نقول الاصل الذی فیه هذه

ص: 142


1- ([1]) الرسائل الرجالیه، ج 4، ص 259
2- ([2]) دروس تمهیدیه فی القواعد الرجالیه، ص: 282

الروایه وصل للشیخ و الکلینی بطریقین مختلفین و فی کل طبقه من نقله هذا الاصل یوجد ثقه و ان وجد مجهول فلایضر ذلک.

ان قلت: من این علمت ان الحدیث مؤخوذ من اصل زرعه. قلت: من تصریح الشیخ بذلک حیث قال: (1)

«زرعه بن محمد الحضرمی واقفی المذهب له أصل أخبرنا به عده من أصحابنا عن محمد بن علی بن الحسین عن أبیه عن سعد بن عبد الله عن یعقوب بن یزید عن الحسن بن محمد الحضرمی عن زرعه.» انتهی

فهذا الکلام من الشیخ یدل علی ان کل ما نقل من زرعه فهو مؤخوذ من اصله.

اشکال الشیخ آصف محسنی

و ایضا الشیخ آصف محسنی طرح اشکال اخر علی هذا المثال حیث قال: (2)

«و الصحیح بطلان هذا الاحتمال و عدم النفع فی هذا التلفیق فإن نقل الروایه لم یصح عن محمد بن الولید والد أحمد قبله بالطریق الأول أصلا و لم یعلم أن محمد بن الولید أخبر عن سعد عن أحمد بن محمد عن الإمام بالوسائط المذکوره و إنما الثابت بالطریق الثانی أخبار أحمد بن محمد عن إسماعیل و عثمان بن عیسی دون الحسین الواقع فی

السند الأول و قس علیه نظائرها.» انتهی

و الجواب واضح حیث تصور المستشکل معنا التعویض هنا هو قص مقطع من السند الاول و اضافته الی السند الثانی بعد حذف الضعیف من السند الثانی و هذا التصور غلط حیث المقصود من التعویض هنا لیس کما ظن بل هو کما قلنا انه فی کل طبقه یوجد ثقه. لکن یوجد تطبیق ثانی هو اقرب الی القبول لهذه الطریقه و التطبیق روایتان، احدها فی کتاب الاستبصار: (3)

«أحمد بن محمد عن أبی عبد الله الفراء عن حریز عن زراره قال:

ص: 143


1- ([1]) فهرست الطوسی ص 210
2- ([2]) بحوث فی علم الرجال، ص 122
3- ([1]) الإستبصار، ج 3، ص 84

قلت لأبی جعفر (علیه السلام) الرجل یشتری الجاریه من السوق فیولدها ثم یجی ء رجل فیقیم البینه علی أنها جاریته لم یبع و لم یهب قال فقال أن یرد إلیه جاریته و یعوضه بما انتفع قال کأن معناه قیمه الولد.»

و الروایه الثانیه فی الکافی: (1)

«عده من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن عیسی عن أبی عبد الله الفراء عن حریز عن زراره قال: قلت لأبی جعفر (علیه السلام) الرجل یشتری الجاریه من السوق فیولدها ثم یجی ء رجل فیقیم البینه علی أنها جاریته لم تبع و لم توهب قال فقال لی یرد إلیه جاریته و یعوضه مما انتفع قال کأنه معناه قیمه الولد.»

السید "ثامر العمیدی" فی کتابه نقل الروایتین ثم قال: (2)

«یمکن تصحیح هذا الحدیث (حدیث الاستبصار) بسند الکلینی لکن سند الکلینی ضعیف بالفراء ایضا و لذا نعوض طریق الاشعری (أحمد بن محمد بن عیسی) العام الی حریز (الطریق الاول) او بطریق بعض رجال العده الی حریز لان فیهم ثلاثه رجال رووا جمیع کتب و روایات حریز بطریق صحیح و هم احمد بن ادریس (الطریق الثانی) و الکمندانی (الطریق الثالث) و محمد بن یحیی (الطریق الرابع) و هو طریق الشیخ فی الفهرست.»

ثم اضاف العمیدی: (3)

«و بهذا یمکن للشیخ روایه هذا الخبر بغیر سنده المذکور فی الاستبصار و ذلک بوصل طریقه الی الکلینی (الطریق الاصلی) بسند الکلینی الجدید (احد الطرق الاربعه المذکور فی الفهرست) لهذا الخبر فتصح به روایه الاستبصار تبعا لصحه سند روایه الکافی.» انتهی

فی الواقع یصح السند بنسبه للشیخ الطوسی لا للشیخ الکلینی و لذا قال: "فتصح به روایه الاستبصار". و نقصد بالطریق الاصلی هو سند الشیخ الطوسی الی کتب و روایات الکلینی اذ قال فی الفهرست تحت عنوان محمد بن یعقوب الکلینی: (4)

«أخبرنا بجمیع روایاته الشیخ أبو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان،

ص: 144


1- ([2]) الکافی، ج 5، ص 216
2- ([3]) تعویض الأسانید، ج 3، ص 228
3- ([1]) نفس المرجع، ص 228
4- ([2]) فهرست الطوسی، ص 395

عن أبی القاسم جعفر بن محمد بن قولویه القمی، عن محمد بن یعقوب، بجمیع کتبه.

و أخبرنا الحسین بن عبید الله قراءه علیه أکثر الکتاب الکافی، عن جماعه منهم: أبو غالب أحمد بن محمد الزراری و أبو القاسم جعفر بن محمد بن قولویه و أبو عبد الله أحمد بن إبراهیم الضمیری المعروف بابن أبی رافع، و أبو محمد هارون بن موسی التلعکبری و أبو المفضل محمد بن عبد الله بن المطلب الشیبانی، کلهم عن محمد بن یعقوب. و أخبرنا الأجل المرتضی رضی الله عنه عن أبی الحسین أحمد بن علی ابن سعید الکوفی، عن محمد بن یعقوب. و أخبرنا أبو عبد الله أحمد بن عبدون، عن أحمد بن إبراهیم الضیمری و أبی الحسین عبد الکریم بن عبد الله بن نصرالبزار عن أبی جعفر محمد بن یعقوب الکلینی،بجمیع مصنفاته و روایاته.» انتهی

فوائد فی بیان سند الروایات المنقوله

الفائده الاولی: نقلنا ان الکلینی یبتدء سنده ب-: عده من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن عیسی ماهی هذه العده. قال العلامه الحلی: (1)

«قال الشیخ الصدوق محمد بن یعقوب الکلینی فی کتابه الکافی فی أخبار کثیره عده من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن عیسی قال و المراد بقولی عده من أصحابنا محمد بن یحیی و علی بن موسی الکمندانی و داود بن کوره و أحمد بن إدریس و علی بن إبراهیم بن هاشم.»

الفائده الثانیه: فی بیان طریق الشیخ الی حریز قال الطوسی: (2)

«حریز بن عبد الله السجستانی (الی ان قال) أخبرنا بروایاته الشیخ أبو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان، عن جعفر بن محمد بن قولویه، عن أبی القاسم جعفر بن محمد العلوی الموسوی، عن ابن نهیک، عن ابن أبی عمیر، عن حماد، عن حریز. و أخبرنا عده من أصحابنا، عن محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن سعد بن عبد الله و عبد الله بن جعفر و محمد بن یحیی (الطریق الرابع) و أحمد بن إدریس (الطریق الثانی) و علی بن موسی بن جعفر (الکمندانی، الطریق الثالث) کلهم،

ص: 145


1- ([1]) رجال العلامه الحلی، ص 271
2- ([2]) فهرست الطوسی، ص 162

عن أحمد بن محمد (الطریق الاول) عن الحسین بن سعید و علی بن حدید و عبد الرحمن بن أبی نجران، عن حماد بن عیسی الجهنی، عن حریز.» انتهی

ص: 146

المبحث الرابع: طریقه الأسترآبادی

اشاره

الرجالی الکبیر المعرف ب-: الأسترآبادی و اسمه الکامل هو السید محمد بن علی بن ابراهیم استاذ الشیخ محمد أمین الاسترابادی صاحب الفوائد المدنیه. له کتب ثلاثه فی الرجال: الکبیر و اسماه "منهج المقال" و الوسیط الذی ربما یسمی ب-"تلخیص المقال" أو "تلخیص الاقوال" و الصغیر الموسوم ب- "الوجیز" و الاول مطبوع بعضه و لم تکتمل اجزائه المحرره من الخطوطه، و الثانی و الثالث مخطوطات و لم تطبع بعد.

قال المحدث النوری فی شرح حاله:(1)

« العالم المحقق المتبحر الامیرزا محمد بن علی بن إبراهیم الأسترآبادی أستاذ أئمه الرجال، و صاحب المنهج و التلخیص و مختصره و ایات الأحکام. قال السید التفریشی فی نقد الرجال فی ترجمته: (2) "فقیه متکلم، ثقه من ثقات هذه الطائفه و عبادها و زهادها، حقق الرجال و الروایه و التفسیر تحقیقا لا مزید علیه" إلی اخره، و لإتقان کتابه و حسن نظمه و ترتیبه جعل الأستاذ الأکبر البهبهانی تحقیقاته فی الرجال تعلیقه علی کتابه(3)، و اختاره من بین أقرانه و أترابه توفی فی ذی القعده سنه 1028 بمکه المعظمه. قال المجلسی

فی إجازته لبعض تلامذته المدرجه فی البحار:(4) "و عن السید شرف

ص: 147


1- ([1]) خاتمه المستدرک، ج 2، ص 181- 184.
2- ([2]) قال التفرشی: «محمد بن علی بن کیل الأسترابادی مد الله تعالی فی عمره و زاد الله فی شرفه، فقیه، متکلم، ثقه من ثقات هذه الطائفه و عبادها و زهادها، حقق الرجال و الروایه و التفسیر تحقیقا لا مزید علیه، کان من قبل من سکان عتبه العلیه الغرویه علی ساکنها من الصلوات أفضلها و من التحیات أکملها و الیوم مجاوری بیت الله الحرام و نساکهم. له کتب جیده، منها کتاب الرجال حسن الترتیب یشتمل علی جمیع أسماء الرجال یحتوی علی جمیع أقوال القوم قدس الله أرواحهم من المدح و الذم إلا شاذا، و منها کتاب ایات الإحکام.» انظر: نقد الرجال، ج 4، ص 279.
3- ([3]) یقصد "حاشیه منهج المقال" للمحقق محمد باقر البهبهانی
4- ([1]) بحار الأنوار، ج 107، ص158

الدین یعنی الشولستانی عن قدوه العلماء المتبحرین السید السند میرزا محمد ابن الأمیر علی الأسترآبادی صاحب کتاب منهج المقال فی تحقیق أحوال الرجال." إلی اخره و قال فی ثالث عشر بحاره:(1)

"أخبرنی جماعه عن السید السند الفاضل الکامل میرزا محمد الأسترآبادی نور الله مرقده أنه قال: کنت ذات لیله أطوف حول بیت الله الحرام." إلی اخر ما تقدم.

و قال فی أول البحار:(2) "و کتاب منهج المقال فی تحقیق أحوال الرجال، المشتهر بالکبیر و الوسیط و الصغیر، و کتاب تفسیر ایات الأحکام، کلها للسید الأجل الأفضل مولانا میرزا محمد بن علی بن إبراهیم الأسترآبادی".

و قال الأستاذ الأکبر(3) فی أول التعلیقه:(4) "و لذا جعلت تدوینی تعلیقه، و علقت علی منهج المقال من تصنیفات الفاضل الباذل، العالم الکامل، السید الأوحد الأمجد، مولانا میرزا محمد قدس سره لما وجدت من

کماله، و کثره فوائده، و نهایه شهرته."

و قال الفاضل المتبحر الجلیل المولی حاجی محمد فی جامع الرواه:(5)

ص: 148


1- ([2]) قال صاحب بحار الأنوار عند ذکر من رأی الصاحب (علیه السلام) فی غیبته الکبری: «و منها ما أخبرنی به جماعه عن جماعه عن السید السند الفاضل الکامل میرزا محمد الأسترابادی نور الله مرقده أنه قال إنی کنت ذات لیله أطوف حول بیت الله الحرام إذ أتی شاب حسن الوجه فأخذ فی الطواف فلما قرب منی أعطانی طاقه ورد أحمر فی غیر أوانه فأخذت منه و شممته و قلت له من أین یا سیدی قال من الخرابات ثم غاب عنی فلم أره.» انظر بحار الأنوار، ج 52، ص 176.
2- ([3]) بحار الأنوار، ج 1، ص22
3- ([4]) و هو محمد باقر بن محمد اکمل المعروف بالوحید البهبهانی متوفی سنه 1206 ه- فی کربلا، کانت أمه بنت العلامه آغا نور الدین ابن المولی الجلیل العلامه المیرزا محمد صالح المازندرانی شارح أصول الکافی، و أم آغا نور الدین المذکور هی الفاضله "آمنه" بنت المولی التقی المجلسی الأول، و لذا یعبر البهبهانی فی مؤلفاته عن المجلسی الثانی المولی محمد باقر صاحب البحار بالخال و عن المجلسی الأول بالجد.
4- ([5]) منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال، ج 1، ص 69 (حاشیه منهج المقال لمحمد باقر البهبهانی مطبوعه ضمن کتاب "منهج المقال")
5- ([1]) جامع الرواه و إزاحه الإشتباهات عن الطرق و الأسناد، ج 1، ص 5

"و دأب هذا الضعیف فی تحریر هذا التألیف أنه کتب الرجال الوسیط الذی ألفه السید الجلیل الفاضل الزکی میرزا محمد الأسترآبادی." إلی اخره.

و وصفه تلمیذ الامیرزا محمد المولی محمد أمین الأسترآبادی فی الفوائد المدنیه بقوله کما یأتی:(1) "سیدنا الإمام العلامه" إلی اخره و قال فی موضع: "و ذکر السید السند العلامه الأوحد، السید جمال الدین محمد الأسترآبادی قدس سره فی شرحه إلی أن قال: انتهی کلام السید

السند العلامه أعلی الله مقامه" و فی أواخر الکتاب أیضا مثله بل فی المعراج للمحقق الشیخ سلیمان البحرانی، فی جمله کلام له:(2) "و بما

ص: 149


1- ([2]) جاء فی مقدمه کتاب "الحاشیه علی أصول الکافی" لمحمد امین الأسترآبادی تلمیذ المیرزا محمد الأسترآبادی ما نصه: (الحاشیه علی أصول الکافی، لمحمد امین الأسترآبادی، ص18) : "قال فی الفوائد المدنیه (ص 59- 60 وفی ط الحجری ص 17): « وأما آخر مشایخی فی فن الفقه والحدیث والرجال، وهو مولانا العلامه المحقق والفیلسوف المدقق، أفضل المحدثین وأعلم المتأخرین بأحوال الرجال، وأورعهم میرزا محمد الإسترآبادی المجاور بحرم الله المدفون عند خدیجه الکبری، وقد استفدت منه فی مکه المعظمه من أوائل سنه خمس عشره بعد الألف إلی عشر سنین. وأجاز لی أن أروی عنه جمیع ما یجوز له روایته. فقد عرضت علیه ما سنذکره من اختیار طریقه القدماء ورد طریقه المتأخرین، فاستحسنه وأثنی علی.» وقال أیضا فی الفوائد المدنیه (ص 185 ط الحجری): «إنی قد قرأت اصول کتاب الکافی وکل تهذیب الحدیث وغیرهما علی أعلم المتأخرین بعلم الحدیث والرجال وأورعهم، وهو سیدنا الإمام العلامه والقدوه الهمام الفهامه، قدوه المقدسین، أعظم المحققین میرزا محمد الإسترآبادی، وهو قد قرأ شیخه علی شیخه متصله إلی أصحاب العصمه (علیه السلام).» وقال أیضا فی الفوائد المکیه (ص 6 مخطوط): «وقد اختار هذه الطریقه فی أواخر عمره، وهو آخر مشایخی فی الحدیث والفقه والرجال، الإمام العلامه والقدوه الهمام الفهامه، عمده المحققین، زبده المدققین، قدوه المقدسین، سند المحدثین، فقیه أهل البیت (علیه السلام) میرزا محمد الإسترآبادی نور الله مرقده، المجاور المدفون ببلد الله الأمین.» وقال فی الفوائد المکیه (ص 114 مخطوط): «شیخنا العلامه المحقق قدوه المقدسین، أفضل المتأخرین فی الحدیث والفقه والحدیث وأورعهم، میرزا محمد الإسترآبادی قدس الله سره.»"
2- ([1]) معراج اهل الکمال الی معرفه الرجال، ج 1، ص 45 و فیه: «و بما ذکرناه یظهر أن ما ذکره صاحب التلخیص قدس اللّه روحه فی الکنی و الالقاب أن ابن نهیک هو عبد اللّه بن أحمد، یشیر بذلک الی حمل الاطلاق علیه محل نظر.»

ذکرناه یظهر أن ما ذکره صاحب التلخیص قدس سره" إلی اخره.

قال فی الحاشیه:(1) "هو مولانا خاتمه المحدثین میرزا محمد بن علی الأسترآبادی الحسینی قدس سره، صاحب الکتب الثلاثه فی علم الرجال، و له کتاب ایات الأحکام، ثقه ثقه." انتهی

إلی غیر ذلک من العبائر الصریحه فی کونه من الساده الکرام، و سلاله ائمه الأنام (علیه السلام) فمن الغریب ما فی روضات السید الفاضل المعاصر بعد أن ساق نسبه قال:(2) "کان من شرفاء علماء وقته، الموصوف فی کلمات بعضهم بالسیاده و کأنه من جهه انتسابه بالأم إلی موالینا الساده، کما یشعر به أیضا دعاء سیدنا الأمیر مصطفی الحسینی التفریشی" و ساق ما ذکره فی النقد .

و هذا دعاؤه له:(3) "مد الله تعالی فی عمره و زاد الله تعالی فی شرفه فقیه متکلم." إلی اخره» انتهی کلام المحدث النوری

قلت: و الشیخ الأسترابادی فی کتاب رجاله المسمی ب-"منهج المقال فی تحقیق أحوالِ الرجال" و هو المعروف فی الاوساط العلمیه ب- ” الرجال الکبیر” فی الطبعه الحجریه من الکتاب(4)

فی اواخره فی الفائده

الثامنه و الذی لم تطبع طبعه حدیثه الی زماننا هذا، بحث الأسترابادی طرق مشیخه الفقیه و صحح بعض الطرق بطرق الشیخ فی الفهرست او بترکیب طریقین معا ای بضم طریق الفهرست مع ما فی النجاشی حتی یصح طریق الصدوق الی ذلک الراوی و قال الدکتور العمیدی ان الأسترآبادی هو صاحب فکره تعویض اسانید الصدوق، حیث قال:(5)«و

ص: 150


1- ([2]) لم نعثر علی هذه الحاشیه فی کتاب معراج اهل الکمال و لعلها فی مخطوط الکتاب و لم ینقلها محقق الکتاب او لم تکن فی نسخته و کانت فی نسخه المحدث النوری
2- ([3]) روضات الجنات فی أحوال العلماء والسادات، السید محمد باقر الخوانساری، ج7، ص 36
3- ([4]) نفس المصدر
4- ([5]) اخذت صوره الکتاب من مکتبه البروجردی فی قم، الواقعه فی صحن حرم سیدتنا فاطمه المعصومه (علیه السلام) و نزلنا الفائده الثامنه الطبوعه طبعه حجریه من کتاب منهج المقال لفائده الطلاب و حفظا لحق هذا الرجل الکبیر .
5- ([1]) نظریه تعویض الاسانید، ج 2، ص 126

الاصل فی کل هذا هو الأسترآبادی فهو اول من تفطن الی ذلک.» وقال العلامه محمد تقی المجلسی حول سبق الاسترابادی له فی تعویض الاسانید ماهذا لفظه:(1)

«و ما کان فیه عن محمد بن القاسم بن الفضیل صاحب الرضا (علیه السلام) (الی ان قال) له کتب روی عنه الحسن بن علی بن فضال و أحمد بن محمد بن خالد "النجاشی" له کتاب رواه فی القوی، عن أحمد بن البرقی "الفهرست". فالخبر حسن کالصحیح أو صحیح لصحه طریقه(2) إلی جمیع روایات أحمد بن محمد بن خالد البرقی و هذه(3)

منها و علی ملاحظه هذا المعنی کما فعله الشیخ الفاضل العالم الثقه الثقه میرزا محمد الأسترآبادی الذی سکن مکه المعظمه و مات بها رضی الله عنه الذی عاصرته و لم یتفق لقائی إیاه و لکن أجاز لی جمیع روایاته تلمیذه السید الفاضل الثقه الثقه، الأمیر شرف الدین علی الحسنی الحسینی متع الله المسلمین بطول حیاته و الیوم ساکن النجف الأشرف فی عشر التسعین علی المظنون فإنه أوضح الرجال بما لا مزید علیه. فعلی هذا(4)

یصح أکثر الأخبار و لما کان دأبی أن أذکر من الأصول(5)

لم التفت إلی کتبهم الحادثه(6) و أکثر ما خطر ببالی کان ظنی أنه لم یسبقنی أحد فلما

رأیت رجاله الکبیر(7) کان تنبه لها فسررت بمتابعتی إیاه رضی الله عنه.» انتهی

مثال لمقوله الأسترآبادی

قال الأسترآبادی فی شرح مشیخه الفقیه و هو بصدد تعویض طریق الصدوق مع الفهرست، مالفظه:(8)

ص: 151


1- ([2]) روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ج 14، ص 251
2- ([3]) الصدوق
3- ([4]) روایات کتاب الفقیه
4- ([5]) مبنی تعویض الاسانید
5- ([6]) ای الکتب المتقدمه فی الرجال
6- ([7]) کتب الرجال الحدیثه مثل کتاب الأسترآبادی منهج المقال
7- ([1]) هو کتاب منهج المقال فی تحقیق أحوال الرجال و الموسوم بالرجال الکبیر
8- ([2]) مخطوط منهج المقال فی تحقیق أحوال الرجال، الفائده الثامنه

«والی ذریح المحاربی حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم نعم روی(1) عن ابن ابی عمیر عنه(2) و المصنف(3) روی جمیع روایات ابن ابی عمیر عنه فی الصحیح.» انتهی

قال الصدوق فی المشیخه: (4)

«و ما کان فیه عن ذریح المحاربی فقد رویته عن أبی رضی الله عنه عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن محمد بن أبی عمیر، عن ذریح بن یزید بن محمد المحاربی، و رویته عن أبی رضی الله عنه عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب عن صالح بن رزین، عن ذریح.» انتهی

وهذا الطریق حسن لوجود علی بن ابراهیم فیه ثم ان للشیخ الصدوق طریق صحیح لابن ابی عمیر فی الفهرست و هو کالتالی: (5)

«محمد بن أبی عمیر، یکنی أبا أحمد (الی ان قال) أخبرنا بجمیع کتبه و روایاته جماعه، عن محمد بن علی بن الحسین(6)،

عن أبیه و محمد بن الحسن، عن سعد بن عبد الله و الحمیری، عن إبراهیم بن هاشم،

عن محمد بن أبی عمیر.» انتهی

و السید الاعرجی ایضا استدل علی تصحیح طریق الصدوق الی ذریح بما ذکره الأسترآبادی حیث قال:(7)

«و إلی ذریح بن یزید بن محمد المحاربی، أبوه رضی الله عنه، عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عنه، و أبوه عن علی، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب، عن صالح بن رزین، عنه. و الأول(8)

کالصحیح(9) ، لکن الصدوق یروی جمیع روایات ابن أبی عمیر فی الصحیح، فیکون صحیحا بهذا الاعتبار.» انتهی

ص: 152


1- ([3]) ای الصدوق
2- ([4]) ذریح المحاربی
3- ([5]) الصدوق
4- ([6]) من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 510
5- ([7]) فهرست الطوسی، ص 405
6- ([8]) الصدوق
7- ([1]) عده الرجال، ج 2، ص 129
8- ([2]) الطریق الاول
9- ([3]) لوجود علی بن إبراهیم

الدلیل علی صحه هذا التعویض

للوصول الی الجواب نرتب مقدمتین و من ثم نستنج منهما:

المقدمه الاولی: الصدوق نقل جمیع کتب و روایات محمد بن ابی عمیر الی الشیخ الطوسی بطریق صحیح کما فی الفهرست.

المقدمه الثانیه: الصدوق قال طریقی الی روایات و کتب ذریح المحاربی یاتی من محمد بن ابی عمیر یعنی انه کلما کانت روایه لذریح المحاربی نقلها لی ابن ابی عمیر کما فی مشیخه الفقیه فتکون کل روایات ذریح بعض روایات ابن ابی عمیر او من ضمن روایاته.

النتیجه: کل روایات ذریح وصلت للصدوق بطریق صحیح کما فی الفهرست عن محمد ابن ابی عمیر یختلف عن طریق المشیخه.

ص: 153

المبحث الخامس: الطریقه الاولی للسید الخوئی

اشاره

لابأس بنقل مختصر من ترجمه السید الخوئی: السید أبو القاسم الخوئی ولد 15 رجب 1317 ه فی مدینه خوی الإیرانیه و توفی فی 8 صفر 1413 ه، فی النجف الأشرف و کان من أبرز فقهاء الشیعه ومراجع التقلید فی القرن الرابع عشر الهجری.

تتلمذ علی ید کبار العلماء فی النجف الأشرف وتخرج علی یدیه الکثیر من الأعلام و الشخصیات العلمیه قد تسنم البعض منهم سده المرجعیه الدینیه بعد رحیل الأستاذ الخوئی. تعلم السید الخوئی الکثیر من العلوم الرائجه فی الحوزه العلمیه وکان أستاذا بارزا فیها، و تعد نظریاته الأصولیه و الفقهیه والرجالیه والتفسیریه من النتاجات الفکریه التی یشار إلیها بالبنان.

صنف السید الخوئی الکثیر من المؤلفات أشهرها کتاب البیان فی تفسیر القران وموسوعه معجم رجال الحدیث.

و کتبت تقریرات دروسه فی الفقه و الاصول و جمعت فی موسوعه مسمات ب-: موسوعه الإمام الخوئی.

و السید الخوئی من الذین طبقوا نظریه التعویض فی ابحاثهم و الطریقه التی طبقها هی تعویض طریق الشیخ بطریق النجاشی، لان الشیخ الطوسی و النجاشی کانا فی زمان واحد و تتلمذا علی ید اساتذه مشترکین.

و قلنا سابقا ان العلماء فی زمن القدماء کانا یجیزون الکتب و المرویات لتلمیذهم و یسمون بمشایخ الاجازه و لهذا تری بعض الطرق بین الشیخ و النجاشی مشترکه لان بعض اساتذتهم کانوا مشترکین و علی هذا الاساس یمکن تعویض طرق الشیخ مع طرق النجاشی اذا کان الشیخ المبدیء به الطریق هو شیخ مشترک للنجاشی و الشیخ لان الاستاذ واحد و یدرس کتاب واحد و لکن عنده عده طرق لذلک الکتاب و اعطاها لتلامذته لکن کل تلمیذ منهم نقل عن شیخه بطریق یختلف عن الاخر و کل واحد منهم عنده طرق الاخر.

ص: 154

و فی هذا الصدد قال الکلباسی تحت عنوان (فی إمکان تحصیل الطریق المعتبر من کتاب النجاشی) فی کتابه:(1)

«ثم إنه یمکن تحصیل الطریق المعتبر فی صوره ذکر الطریق الضعیف فی التهذیب و الجزء الأخیر من الاستبصار من کتاب النجاشی لو روی فی التهذیبین عن صاحب کتاب بتوسط بعض ممن اشترک فیه الشیخ و النجاشی من المشایخ و هم أربعه: الشیخ المفید، و الحسین بن عبید الله، و أحمد بن عبدون، و ابن أبی جید.» انتهی

و قال السید الخویی فی المقدمه الرابعه من المجلد الاول من رجاله: (2)

«لو فرضنا أن طریق الشیخ إلی کتاب ضعیف فی المشیخه و الفهرست و لکن طریق النجاشی إلی ذلک الکتاب صحیح، و شیخهما واحد حکم بصحه روایه الشیخ عن ذلک الکتاب أیضا، إذ لا یحتمل أن یکون ما أخبره شخص واحد کالحسین بن عبید الله بن الغضائری مثلا للنجاشی مغایرا لما أخبر به الشیخ، فإذا کان ما أخبرهما به واحدا و کان طریق النجاشی إلیه صحیحا: حکم بصحه ما رواه الشیخ عن ذلک الکتاب لا محاله و یستکشف من تغایر الطریق أن الکتاب الواحد روی بطریقین، قد ذکر الشیخ أحدهما، و ذکر النجاشی الآخر.» انتهی

و طبق الخویی هذا النوع من التعویض فی شرحه علی العروه قائلا: (3)

«قد دلت جمله من الروایات علی المنع، منها: ما رواه الشیخ بإسناده عن علی بن الحسن بن فضال، عن الحسن بن بقاع، عن الحسن الصیقل، عن أبی عبد الله (علیه السلام)، قال: سألته عن الصائم، یلبس الثوب المبلول؟ “قال لا، و لا یشم الریاحین” فإن طریق الشیخ إلی ابن فضال الذی هو ضعیف فی نفسه یمکن تصحیحه بأن شیخه و شیخ النجاشی واحد و طریقه إلیه معتبر.» انتهی

و طریق الشیخ الی علی بن الحسن بن فضال کما فی الفهرست هکذا:(4)

«أخبرنا بکتبه قراءه علیه أکثرها، و الباقی إجازه، أحمد بن عبدون، عن علی بن محمد بن الزبیر، سماعا و اجازه، عن علی بن الحسن بن فضال.» انتهی

ص: 155


1- ([1]) الرسائل الرجالیه، ج 4، ص 203
2- ([2]) معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 78
3- ([3]) موسوعه الإمام الخوئی، ج 21، ص 297
4- ([4]) فهرست الطوسی، ص 273

و هو ضعیف بعلی بن محمد بن الزبیر و طریق النجاشی الیه هکذا:(1)

«قرأ أحمد بن الحسین (ابن الغضائری) کتاب الصلاه، و الزکاه، و مناسک الحج، و الصیام، و الطلاق، و النکاح، و الزهد، و الجنائز، و المواعظ، و الوصایا، و الفرائض، و المتعه، و الرجال علی أحمد بن عبد الواحد (أحمد بن عبد الواحد بن أحمد البزاز المعروف بابن عبدون) فی مده سمعتها معه، و قرأت أنا کتاب الصیام علیه (ابن عبدون) فی مشهد العتیقه عن ابن الزبیر عن علی بن الحسن، و أخبرنا بسائر کتب ابن فضال بهذا الطریق. و أخبرنا محمد بن جعفر فی آخرین(2) (محمد بن جعفر بن محمد بن هارون التمیمی النحوی ثقه) عن احمد بن محمد بن سعید (ابن عقده ثقه) عن علی بن الحسن بکتبه.» انتهی

اقول: المقصود بسائر کتبه ای جمیع کتبه، و لایخفی ان هنا النجاشی یذکر طریقین لعلی بن الحسن بن فضال الاول: ابن عبدون عن ابن الزبیر عن علی بن الحسن بن فضال، و هذا الطریق نفس طریق الطوسی و الثانی: محمد بن جعفر النحوی عن أحمد بن محمد بن سعید عن علی بن الحسن بن فضال و هذا الطریق صحیح.

و منها ان طریق الشیخ المشترک مع النجاشی بابن عبدون هو بنفسه طریق الشیخ و هو ایضا ضعیف بن الزبیر. و وقع السید الخویی باشتباه و ان الطریق الصحیح عند النجاشی لا یبتداء بابن عبدون و لذا صحح هذا الامر السید الخویی فی ابحاثه المتاخره حیث اشار الی هذا الامر: (3)

ص: 156


1- ([1]) رجال النجاشی، ص 258
2- ([2]) المراد من " فی آخرین " یعنی "مع آخرین" یعنی الرواه للنجاشی هم شیخه محمد بن جعفر مع مشایخه الآخرین. و اشار الی هذا الامر سید کاظم حائری و هو یبحث طریق للنجاشی قائلا: "محمد بن جعفر فی آخرین عن أحمد بن محمد بن سعید عن علی بن الحسن" و محمد بن جعفر و إن لم یکن ثابت التوثیق إلا بناء علی وثاقه کل مشایخ النجاشی و لا نقول به، و لکن لا یبعد أن یقال: إن کونه شیخا للنجاشی منضما إلی أنه لیس الناقل الوحید، بل نقل فی آخرین علی حد تعبیر النجاشی یکفی فی إیجاد الوثوق و الاطمئنان، فإن الراوی فی الحقیقه عباره عن عده من مشایخ النجاشی، و لا نحتمل عاده کذبهم جمیعا. انظر: القضاء فی الفقه الإسلامی، ص 60
3- ([1]) موسوعه الإمام الخوئی، ج 22، ص 242

«إحداهما: صحیحه زراره، قال: سألت أبا جعفر (علیه السلام) عن المعتکف یجامع أهله قال “إذا فعل فعلیه ما علی المظاهر”. أما طریق الشیخ فلأنه و إن رواها بإسناده عن علی بن الحسن بن فضال و هو ضعیف بابن الزبیر ألا أننا صححنا أخیرا طریق الشیخ إلیه بوجه مرت الإشاره إلیه فی بعض الأبحاث السابقه، و ملخصه أن الکتاب الذی وصل إلی الشیخ بوساطه شیخه أحمد بن عبدون عن ابن الزبیر عن ابن فضال هو الذی وصل إلی النجاشی بعین هذا الطریق، فالکتاب واحد لا محاله و قد وصل إلیهما بوساطه شیخهما أحمد ابن عبدون، و بما أن للنجاشی طریقا اخر إلی هذا الکتاب بعینه و هو صحیح فیحکم بصحه ما عند الشیخ أیضا.»

تقریر کلام السید الخوئی

یمکن تقریر کلام السید الخویی هکذا بحیث نقول: لان النجاشی له طریقان الی جمیع کتب ابن فضال، احدها مشترک مع الطوسی و هو ضعیف و الاخر متفرد به النجاشی لکن قوی فنستنتج ان لکتاب ابن فضال طریقان احدها من ابن عبدون و الاخر من محمد بن جعفر و من حیث ان لو کان فی الطریقین اختلاف من حیث النسخ لاشاره الیه النجاشی فنفهم ان النسخ واحده.

و ایضا ابن عبدون استاذ للطوسی و النجاشی و لو اعطی کل منهم نسخه لذکر الطوسی و النجاشی اختلاف النسخ من استاذهم کما هو

دیدنهم و حیث لم یذکروه فلا یوجد اختلاف فی النسخ فمثلا الشیخ قال فی طریقه الی کتب و روایات أبان بن عثمان:(1)

«هذه روایه الکوفیین، و هی روایه ابن فضال، و من شارکه فیها من القمیین، و هناک نسخه أخری أنقص منها رواها القمیون. ثانیا: للشیخ طریق لجمیع کتب و روایات ابن عبدون شیخه و لو کانت نسخه اخری اعطاها ابن عبدون للنجاشی خاصه فتلک النسخه ایضا کانت عند الشیخ لانه قال فی ترجمه ابن عبدون:(2)

سمعنا منه و أجاز لنا بجمیع ما رواه.»انتهی

ص: 157


1- ([1]) فهرست الطوسی، ص 47
2- ([2]) رجال الطوسی، ص 414

و قد یحصل الاختلاف فی نقل الروایه الشفهیه، فمثلا الاستاذ یخبر احد تلامذته روایه و لا یخبر الاخر بها و لکن فی مثل اجازه الکتب لا یمکن للاستاذ ان یفرق فی الاجازه لتلمیذیه لان النسخه واحده و خصوصا فی مثل الشیخ و النجاشی لانهم من اجلاء الاصحاب.

ص: 158

المبحث السادس: الطریقه الثانیه للسید الخوئی

اشاره

للسید الخوئی طریقه اخری فی تعویض الاسانید نذکر کلامه ثم نبینها، قال رحمه الله:(1)

«لا یخفی أن صحیحه عبد الرحمن بن الحجاج الداله علی الاجتزاء إذا عرف بالهدی فقد رویت بطریقین أحدهما: ما رواه الصدوق عن شیخه أحمد بن محمد بن یحیی العطار و قد ذکرنا لو وجد أحد هدیا ضالا عرفه إلی الیوم الثانی عشر، فان لم یوجد صاحبه ذبحه فی عصر الیوم الثانی عشر عن صاحبه. فی محله أنه (أحمد بن محمد بن یحیی

العطار) لم یوثق فتکون الروایه علی هذا الطریق ضعیفه. ثانیهما: ما رواه الشیخ عن الصدوق عن شیخه ابن الولید فی الفهرست و هذا الطریق صحیح، فیعلم أن الصدوق له طریق آخر إلیه و هو الصحیح الذی ذکره الشیخ فی الفهرست.» انتهی

و طریق الصدوق الیه هکذا: (2)

«و ما کان فیه عن عبد الرحمن بن الحجاج فقد رویته عن أحمد بن محمد بن یحیی العطار رضی الله عنه عن أبیه، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن ابن أبی عمیر و الحسن بن محبوب جمیعا عن عبد الرحمن بن الحجاج البجلی.» انتهی

و ضعف هذا الطریق السید الخویی بأحمد بن محمد بن یحیی العطار و للصدوق طریق اخر صحیح لعبد الرحمن بن الحجاج مذکور فی الفهرست هکذا: (3)

«عبد الرحمن بن الحجاج له کتاب أخبرنا الحسین بن عبید الله، عن محمد بن علی بن الحسین (الصدوق)، عن محمد بن الحسن بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن یعقوب بن یزید و محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن ابن أبی عمیر و صفوان، عنه.» انتهی

و طریق الشیخ الی ابن الحجاج کلهم ثقات و حیث وقع فی الطریق الصدوق نفهم ان للصدوق طریق عام الی بن الحجاج لکن مذکور فی الفهرست و بهذا التطبیق، السید الخویی صحح طریق الصدوق الی

ص: 159


1- ([3]) موسوعه الإمام الخوئی، ج 29، ص 264
2- ([1]) من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 447
3- ([2]) فهرست الطوسی، ص 311

عبد الرحمن بن الحجاج بطریق الفهرست الذی یقع فی سنده الصدوق ایضا.

تطبیق آخر لطریقه السید الخوئی الثانیه

قال السید الخویی: (1)

«یمکن أن یستدل علی طهاره أبوال ما لا نفس له مطلقا کان له لحم أم لم یکن بموثقه حفص بن غیاث عن جعفر بن محمد عن أبیه (علیه السلام) قال: لا یفسد الماء إلا ما کانت له نفس سائله.»

قلت و اصل هذا الحدیث هکذا: (2)

«و عنه (الشیخ المفید) عن أحمد بن محمد عن أبیه (محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید) عن أحمد بن إدریس (القمی امامی ثقه) عن محمد بن أحمد بن یحیی (الاشعری ثقه) عن أبی جعفر (أحمد بن محمد بن خالد البرقی ثقه) عن أبیه (محمد بن خالد البرقی ثقه) عن حفص بن غیاث (عامی ثقه) عن جعفر بن محمد عن أبیه (علیه السلام) قال: لا یفسد الماء إلا ما کانت له نفس سائله.»

ثم قال السید الخویی معلقا علی کلامه کما یقول المحشی: (3)

«إن فی سند الروایه أحمد بن محمد عن أبیه و الظاهر أنه أحمد بن محمد بن الحسن بن الولید و هو و إن کان من مشایخ الشیخ المفید (قدس سره) إلا أنه لم تثبت وثاقته بدلیل، و کونه شیخ إجازه لا دلاله له علی وثاقته فالوجه فی کون الروایه موثقه أن فی سندها محمد بن أحمد بن یحیی و للشیخ إلیه طرق متعدده، و هی و إن لم تکن صحیحه بأسرها إلا أن فی صحه بعضها غنی و کفایه. و ذلک لأن الروایه إما أن تکون من کتاب الراوی أو من نفسه، و علی کلا التقدیرین یحکم بصحه روایه الشیخ عن محمد بن أحمد لتصریحه فی الفهرست بأن له إلی جمیع کتب محمد بن أحمد و روایاته طرقا متعدده و قد عرفت صحه بعضها، و إذا صح السند إلی محمد بن أحمد بن یحیی صح بأسره لوثاقه الرواه الواقعه بینه و بین الإمام (علیه السلام) و بهذا الطریق الذی أبدیناه أخیرا یمکنک تصحیح جمله من الروایات کذا أفاده دام ظله (ای

ص: 160


1- ([3]) موسوعه الإمام الخوئی، ج 2، ص 388
2- ([1]) وسائل الشیعه، ج 3، ص 464
3- ([2]) موسوعه الإمام الخوئی، ج 2، ص 388

السید الخویی).» انتهی

و للشیخ الطوسی ثلاث طرق الی الاشعری صاحب کتاب النوادر و صحیح منها الطریق الثالث: (1)

«و أخبرنا جماعه، عن محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه و محمد ابن الحسن، عن أحمد بن إدریس و محمد بن یحیی، عن محمد بن أحمد ابن یحیی.»

تبین و توضیح

علی هذا سیکون سند موثقه حفص بن غیاث هکذا: (جماعه عن الصدوق عن ابیه و ابن الولید عن احمد بن ادریس و محمد بن یحیی عن محمد بن احمد بن یحیی عن أبی جعفر عن أبیه عن حفص بن غیاث عن جعفر بن محمد عن أبیه "ع"). و قال الشیخ مسلم الداوری فی کتابه اصول علم الرجال انه هو حفظه الله من عرض فکره تعویض الاسانید هذه علی السید الخویی، حیث قال فی بحث الطرق الاخری لتصحیح روایات الکتب الاربعه فی الطریق الثانی منها:(2)

«الطریق الثانی: أنا إذا وجدنا فی الفهرست، أو الاجازات، أن للشیخ طریقا إلی أحد الرواه، لجمیع روایاته و کتبه، جاز الاعتماد علیه لتصحیح جمیع الروایات التی ینقلها الشیخ عنه، سواء کانت فی التهذیبین، أو غیرهما من کتب الشیخ، ذکرها بسند أم لا (ثم قال فی الصفحه 111) و قد عرضنا هذا الطریق علی سیدنا الاستاذ قدس سره (الخوئی) فوافقنا علیه و استحسنه بل و عمل به فی بعض الموارد فی محاضراته الفقهیه الأخیره، و قد صححنا بعض الروایات بهذا الطریق فی تعالیقنا علی التنقیح فی شرح العروه.» انتهی

جزا الله الشیخ مسلم الداوری خیر و اطال الله فی عمره.

ص: 161


1- ([1]) فهرست الطوسی، ص 409
2- ([2]) أصول علم الرجال بین النظریه و التطبیق، ص 103

اشکال المشافهه

بعض استشکل هکذا : لعل الروایه المراد تعویض سندها هی من الروایات الشفهیه و بتالی لا معنی لتعویض الطریق لان الطریق الی الکتب لا الی الشفهیات، نقل هذا الاشکال الکلباسی حیث قال: (1)

«الرابع فی أن اعتبار الطریق لا یکفی فی اعتبار الروایه، أنه ربما یتوهم أن اعتبار جمیع الطرق لا یجدی فی اعتبار الروایه لاحتمال ابتناء الروایه علی المشافهه. نعم، لو کان الطریق و لو بعضا طریقا لجمیع روایات الراوی المبدو به فی السند بأن ذکر الوصف المذکور فی حق الطرق کلا أو بعضا یتأتی الاعتبار بلا غبار. (ثم اجاب علی هذا الاشکال الکلباسی وقال) و یمکن دفعه بأن الظاهر أن طریقه الروایه کانت جاریه علی الأخذ من الکتب و لا أقل من کون الحال، فی الغالب علی هذا المنوال، فالظاهر أن الروایه مأخوذه من الکتاب بالطرق المذکوره، و فیه الکفایه.» انتهی

هذا و یمکن الاجابه بوجوه اخر فنقول :

اولا: اذا قال الشیخ (اخبرنی بکتبه و روایاته فلان عن فلان) فهذا الکلام فیه اطلاق یشمل الروایات الشفهیه و المکتوبه.

ثانیا: الروایات کانت مکتوبه و مدونه فی الاصول و مصنفات اصحاب الائمه و علماء الشیعه المحدثین نقلوا الاحادیث من الکتب و لیس السماع فمثلا الصدوق قال فی اول کتب الفقیه ان احادیثه مستخرجه من الکتب المشهوره و قال الشیخ هذا ایضا فی مشیخته.

فقد قال الشیخ فی مشیخه التهذیب:(2)

«قد اوردت جملا من الطرق الی هذه المصنفات و الاصول و لتفصیل ذلک شرح یطول هو مذکور فی الفهارس المصنفه فی هذا الباب للشیوخ رحمهم الله من اراده أخذه من هناک ان شاء الله و قد ذکرنا نحن مستوفی فی کتاب فهرست الشیعه.»

و أیضا قال فی مقدمه مشیخه التهذیب:(3)

«و اقتصرنا من ایراد الخبر علی الابتداء بذکر المصنف الذی اخذنا

ص: 162


1- ([1]) الرسائل الرجالیه، ج 4، ص 206
2- ([2]) تهذیب الأحکام، ج 10، ص 88
3- ([1]) نفس المرجع، ص 4

الخبر من کتابه او صاحب الاصل الذی اخذنا الحدیث من اصله.» انتهی

وقال الصدوق: (1)

«و ذلک أن الأئمه (علیه السلام) قد أخبروا بغیبته (علیه السلام) و وصفوا کونها لشیعتهم فیما نقل عنهم و استحفظ فی الصحف و دون فی الکتب المؤلفه من قبل أن تقع الغیبه بمائتی سنه أو أقل أو أکثر فلیس أحد من أتباع الأئمه (علیه السلام) إلا و قد ذکر ذلک فی کثیر من کتبه و روایاته و دونه فی مصنفاته و هی الکتب التی تعرف بالأصول مدونه مستحفظه عند شیعه آل محمد (علیه السلام) من قبل الغیبه بما ذکرنا من السنین.» انتهی

و قال الشیخ فی الاستبصار: (2)

«ثم اختصرت فی الجزء الثالث و عولت علی الابتداء بذکر الراوی الذی أخذت الحدیث من کتابه أو أصله علی أن أورد عند الفراغ من الکتاب جمله من الأسانید یتوصل بها إلی هذه الکتب و الأصول حسب ما عملته فی کتاب تهذیب الأحکام.» انتهی

و لذا تری الشیخ حین ما یذکر طرقه فی مشیخه التهذیبین احال تفاصیل طرقه الی الفهرست و من المعلوم ان طرق الفهرست هی طرق الی المصنفات و الاصول. و عباره روایاته التی عطفها علی اخبرنا بجمیع کتبه فلیس المقصود بها هی الروایات الشفهیه بل المقصود بذلک هی کتب المرویات بواسطه التلمیذ عن شیخه حیث کانوا المشایخ سابقا یجیزون استنساخ کتبهم الی تلامیذهم و هذا یسمونه

بالاجازه او الشیخ یقراء و التلامیذ یکتبون ما قراء الاستاذ و هذا یسمونه السماع.(3)

انتهی شرح الاشکال و الجواب علیه و بقی شئ و هو ان من العلماء المعاصرین الذین طبقوا هذا الوجه من التعویض هو السید السیستانی کما نقل عنه ذلک الشیخ المحسنی قائلا: (4)

«ثم قال السید السیستانی طال عمره إن هنا وجهین آخرین لتصحیح

ص: 163


1- ([2]) کمال الدین و تمام النعمه، ج 1، ص 19
2- ([3]) الإستبصار فیما اختلف من الأخبار،ج 4، ص 305
3- ([1]) انظر: کتاب نظریه تعویض الاسانید، جواب الاشکال الخامس، ج 3، ص 332
4- ([2]) بحوث فی علم الرجال، ص 356

هذا الأسناد (یقصد بالاسناد هو طریق الشیخ الی علی بن الحسن ابن فضال): الأول: إن ابن عقده أحمد بن محمد بن سعید روی عن ابن فضال بالسند الصحیح، و قال الشیخ فی فهرسته: و کان معه أی مع ابن الصلت (المقصود به ابو الحسن احمد بن محمد بن موسی بن هارون المعروف بابن الصلت) خط أبی العباس أی ابن عقده بإجازته و شرح روایاته و کتبه، فقد وصل جمیع روایات ابن فضال إلی الشیخ بخط ابن عقده، و فیه أنه لا دلیل علی أن ابن عقده نقل جمیع روایات ابن فضال فی کتبه، فلعله نقل بعضها.» انتهی کلام الآصفی

قال الشیخ فی ترجمه ابن عقده:(1)

«أخبرنا بجمیع روایاته و کتبه أبو الحسن أحمد بن محمد بن موسی الأهوازی، و کان معه خط أبی العباس بالاجازه و شرح روایاته و کتبه عن أبی العباس أحمد بن محمد بن سعید (ابن عقده).» انتهی

فمن هذا الطریق نفهم ان للشیخ طریق الی کل روایات ابن عقده و المقصود من کلامه السید السیستانی: ”إن ابن عقده أحمد بن محمد بن سعید روی عن ابن فضال بالسند الصحیح” هو سند هذه الروایه الی

ابن فضال و تلک الاسانید الذی ذکرناها فی بحث طریقه تعویض الأردبیلی فراجع(2).

حیث الشیخ الطوسی ذکر طریق صحیح الی ابن فضال یمر بابن عقده و هذا الکلام یدل علی ان السید السیستانی یعتقد بتعویض اخر یختلف عن تلک الطرق المذکورات و هی التلفیق بین طریقه التعویض عند الأردبیلی و بین طریقه السید الخویی فتأمل.

ص: 164


1- ([3]) فهرست الطوسی، ص 69
2- ([1]) مثلا هذا الطریق ما أخبرنی به جماعه عن أبی محمد هارون بن موسی (التلعکبری ثقه) عن أحمد بن محمد بن سعید (ابن عقده ثقه) عن علی بن الحسن (ابن فضال ) انظر: تهذیب الأحکام، ج 1، ص 26

المبحث السابع: کلام الشهید الصدر

اشاره

و للشهید الصدر اضافات علی نظریه التعویض التی طبقها السید الخویی فی طرق الشیخ و النجاشی، قال الشیخ الإیروانی فی توضیح رای الشهید الصدر:(1)

«و السید الشهید قدس سره تعرض إلی هذه الطریقه فی بعض کلماته و ارتضاها بشرطین:

أ- ان یکون قبل الشخص الضعیف الذی یراد التخلص من مشکلته شخص ثقه، و للشیخ الطوسی الیه طریق صحیح. و فی مثالنا السابق کان محمد بن أحمد بن یحیی شخصا ثقه قبل أحمد، و للشیخ الیه طریق صحیح.

ب- ان یکون الطریق الضعیف الذی یراد التخلص منه مذکورا کاحد الطرق إلی محمد بن أحمد بن یحیی. ففی المثال السابق کان الطریق الضعیف الذی یراد تعویضه و هو الحسین بن عبید الله عن أحمد بن محمد بن یحیی عن ابیه مذکورا فی الفهرست کاحد الطریقین إلی روایات محمد بن أحمد بن یحیی. و الوجه فی اعتبار الشرط المذکور: ان السند الذی یراد التخلص منه إذا لم یکن احد الطریقین بان کان المذکور طریقا او طریقین اجنبیین عن الطریق الضعیف فلا یمکن ان نستفید ان ما رواه الشیخ بالطریق الضعیف قد رواه بالطریق الصحیح بل من المحتمل ان یکون قد رواه بالطریق الضعیف فقط.

اما إذا ذکره کاحد الطریقین فلا یأتی الاحتمال المذکور، لأن ظاهر تعبیر الشیخ اخبرنا بجمیع کتبه و روایاته فلان عن... و فلان عن... ان کل ما رواه باحد الطرق فقد رواه ببقیه الطرق و لا یقصد من ذلک ان بعض الروایات رواها ببعض تلک الطرق و البعض الآخر رواه بالطرق الاخری (ثم قال فی الحاشیه رقم ثلاثه فی نفس الصفحه) ینبغی الالتفات إلی ان هذا الشرط لیس شیئا جدیدا و زیاده علی ما ذکره السید الخوئی.» انتهی

قال الشهید الصدر هذا الکلام فی کتابه شرح العروه: (2)

«روایه حفص بن غیاث عن الصادق (علیه السلام) عن أبیه انه قال: لا یفسد

ص: 165


1- ([1]) دروس تمهیدیه فی القواعد الرجالیه، ص 295
2- ([2]) بحوث فی شرح العروه الوثقی، ج 3، ص 125

الماء الا ما کان له نفس سائله. و لکن فی الروایه اشکالا من ناحیه السند، لان الشیخ ینقلها فی التهذیب: عن المفید، عن أحمد بن محمد، عن أبیه، عن أحمد بن إدریس، عن محمد ابن أحمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن محمد بن عیسی، عن حفص. و أحمد بن محمد الذی یروی عنه المفید غیر ثابت التوثیق (الی ان قال) و لکن التحقیق إمکان دفع هذا الإشکال السندی، باعتبار ان الشیخ له ثلاث طرق فی الفهرست الی جمیع کتب و روایات محمد بن أحمد بن یحیی الواقع بعد الضعف فی سلسله السند و أحدها صحیح قد اشتمل بدلا عن أحمد بن محمد علی الصدوق، فتصح الروایه.

فإن قیل: کیف نثبت ان الشیخ ینقل هذه الروایه بذلک الطریق الصحیح الی محمد بن أحمد بن یحیی ما دام قد صرح فی کتابیه بطریق معین إلیه فی مقام نقل تلک الروایه.

قلنا: ان الظاهر من عباره الفهرست وحده المنقول بالطرق الثلاثه، و حیث ان الطریق المصرح به فی الاستبصار هو أحد الطرق الثلاثه المذکوره فی الفهرست، ثبت ان روایه محمد بن أحمد بن یحیی لخبر حفص واصله إلی الشیخ بالطرق الثلاثه جمیعا و هذا هو المقدار الذی نقبله من نظریه التعویض.» انتهی

قلت: المقصود بما یقبله الشهید الصدر هو کون السند فی التهذیبین متفق مع احد اسناد الفهرست کما فی المثال، و لایخفی مافیه اذا قلما یوجد طریق فی الفهرست احد الطرق فیه مذکور فی التهذیبین. و للشهید الصدر کلام اخر فی التعویض ذکره فی بحثه الاصولی المکتوب بقلم السید کمال الحیدری:(1)

«و إما أن یطبق فی المقام نظریه التعویض التی أشرنا إلیها فی أبحاث أخری، و هذا الطریق لو تم یفید فی التخلص من إشکال الضعف فی محمد بن موسی المتوکل و السعدابادی. و ذلک بأن نقول: إن الصدوق له طریق اخر صحیح إلی شخص اخر وراء السعدابادی فی هذه الروایه، و هو البرقی، و البرقی و من بعده صحیح علی الفرض، فمن

ثم یقال: بأننا نعوض عن هذا السند الضعیف بسند اخر صحیح، لأن للصدوق طریقا اخر صحیحا إلی البرقی ذکره فی مشیخته، فینتج عندنا بالتلفیق سند صحیح، فیکون ما بعد البرقی صحیحا بحسب الفرض، و

ص: 166


1- ([1]) قاعده لا ضرر و لا ضرار، ص85

ما قبله صحیحا بالتعویض.

إلا أن هذه النظریه و إن کانت مقبوله ضمن شرائط تطرقنا لها فی محلها لا تنطبق علی محل الکلام، فهی إنما تأتی فیما إذا قال الصدوق (قدس سره): حدثنی محمد بن موسی المتوکل، قال: حدثنی السعدابادی، قال: حدثنی البرقی. ثم قال فی موضع اخر: إنه حدثنی بکل روایات البرقی أبی عن محمد بن الحسن الولید عن البرقی. فی مثل هذه الحاله نقول: إن مقتضی العموم فی العباره الثانیه، هو أن تلک الروایه الأولی أیضا حدثه بها أبوه عن محمد بن الحسن عن البرقی.

و حیث إنهم من الثقات، فیتم التعویض عند ذاک فبقرینه العموم فی العباره الثانیه نعرف أنه قد سمعها أیضا منهم، فنحذف موسی المتوکل و السعدابادی، و نجعل موضعهما أباه و محمد بن الحسن، فیصبح السند صحیحا. و أما إذا فرض أن العباره الثانیه لم یکن لها مثل هذا العموم، و إنما کان له طریق إلی البرقی بالنسبه إلی جمله من الروایات المعینه خارجا، فلا دلیل علی أن هذا الطریق الصحیح أیضا طریق لشخص هذه الروایه التی هی محل الکلام و الواقع خارجا هو الثانی دون الأول.» انتهی

توضیح عبارته:-(الواقع خارجا هو الثانی دون الأول) و الواقع خارجا: الذی یقصده الصدوق فی مشیخته بقوله مثلا (و ما کان فیه عن أحمد بن أبی عبد الله البرق) هذا الطریق هو فقط لروایات المبدوئه بالبرقی و مذکوره فی کتاب من لا یحضره الفقیه و لیس کل کتاب اخر و روایه یکون البرقی فی اثنائها. الثانی: هو ان طریق الصدوق للبرقی فی مشیخه الفقیه فی خصوص الروایات المبدوءه باسم البرقی. الاول: ان طریق الصدوق الی البرقی یشمل جمیع الروایات التی فیها البرقی فی اول السند کان اسمه او فی اثناء السند.

اشکال الشیخ الإیروانی

و استشکل الإیروانی علی کلام الصدر قائلا:(1)

«و الصحیح فی المناقشه ان یقال: اننا نحتمل ان الشیخ الطوسی حینما قال اخبرنا بجمیع روایاته و کتبه فلان فهو یقصد ان محمد بن احمد بن یحیی متی ما ابتدأت به السند فانا اروی عنه بهذه الطرق المتعدده و لا

ص: 167


1- ([1]) دروس تمهیدیه فی القواعد الرجالیه، ص 296

یقصد انی أروی بهذه الطرق عن محمد بن أحمد بن یحیی حتی لو وقع فی اثناء السند. ان هذا الاحتمال موجود، و مع وجوده فلا یمکن تطبیق الطریقه المذکوره (ثم قال فی الحاشیه) کانت هذه المناقشه تخطر فی ذهننا حتی رایناها فی کلمات السید الشهید نفسه فراجع تقریر بحثه الاصولی»

اقول: و هذا الاشکال سبقه الیه الشهید الصدر حیث قال: (1)

«و قد یحاول تصحیح السند من ناحیه محمد بن موسی بن المتوکل و علی بن الحسین السعدآبادی بتطبیق نظریتنا فی تعویض الأسانید التی سمیناها بنظریه التعویض، بدعوی ان الصدوق فی مشیخته یذکر طریقا صحیحا إلی کل کتب و روایات أحمد بن محمد بن خالد البرقی الذی وقع فی هذا السند بعد هذین الرجلین فتکون هذه الروایه أیضا مما ینقلها الصدوق عن البرقی بذلک الطریق و هو صحیح بحسب الفرض. إلا ان هذا التطبیق لنظریه التعویض غیر صحیح، لأن من المحتمل أو المطمئن به ان مقصوده من أسانید المشیخه ان کل ما ینقله عن أحد الرواه المذکورین فی الکتاب بحیث یبتدأ السند بهم یکون طریقه إلیه ما یذکره فی المشیخه اختصارا فلا یشمل کل روایه یقع ذلک الشخص فی سنده.» انتهی

فی الاجابه علی هذا الاشکال اقول: اولا اشکال الصدر توجه الی مشیخه الفقیه و لا یصح فی مثل فهرستی الشیخ و النجاشی لذا هذا الاشکال لا یشمل کل الوجوه.

ثانیا: اثبتنا فی الفصل الاول ان الطرق فی مشیخه الفقیه عامه کماهی

الطرق فی فهرست الشیخ فلا اشکال من هذه الجهه ایضا.

فائده: طریق عام للشیخ الی کل الاصول و المصنفات

نذکرهنا طریقا عام یفیدنا فی منهاج تعویض الاسانید و هو ان للشیخ طریق عام الی کل الاصول و المصنفات احدها طریقه الی التلعکبری:(2)

«هارون بن موسی التلعکبری یکنی أبا محمد جلیل القدر عظیم

ص: 168


1- ([2]) القواعد الفقهیه بحوث فی علم الأصول، ج 5، ص 436
2- ([1]) رجال الطوسی، ص 449

المنزله واسع الروایه عدیم النظیر ثقه روی جمیع الأصول و المصنفات مات سنه خمس و ثمانین و ثلاثمائه أخبرنا عنه جماعه من أصحابنا.»

و الجماعه منهم الشیخ المفید و الغضائری و غیرهم. ثانیها: (1)

«حیدر بن محمد بن نعیم السمرقندی عالم جلیل یکنی أبا أحمد یروی جمیع مصنفات الشیعه و أصولهم عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید القمی و عن أبی عبد الله الحسین بن أحمد بن إدریس القمی و عن أبی القاسم جعفر بن محمد بن قولویه القمی و عن أبیه روی عن الکشی عن العیاشی جمیع مصنفاته روی عنه التلعکبری و سمع منه سنه أربعین و ثلاثمائه و له منه إجازه و له کتب ذکرناها فی الفهرست.»

ص: 169


1- ([2]) نفس المرجع، ص 420

الفائده الثامنه من کتاب منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال

اشاره

المؤلف: محمد بن علی الأسترآبادی

(المتوفی سنه 1028 ه-)

تحقیق: مصطفی الإمامی الأهوازی

ص: 170

الفائده الثامنه من کتاب منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال

المؤلف: محمد بن علی الاسترآبادی (المتوفی سنه 1028 ه-)

محقق: مصطفی الإمامی الأهوازی

شابک (ISBN): 978-622-99684-8-2

الطبعه: الأولی، سنه 1399 ه- ش، 1442ه- ق

المطبعه:

الکمیه: 200 نسخه

جمیع الحقوق محفوظه للمؤلف.

کلیه حقوق انحصارا برای مؤلف محفوظ است.

یمکنک التواصل مع المؤلف:

00989169863406

1366h6@gmail.com

ص: 171

المقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله رب العالمین حمدا یقتضی رضاه والصلاه والسلام علی سیدنا محمد وعلی اله الطیبین.

بعد ان وفقنی الله تعالی بتالیف کتاب حول نظریه تعویض الأسانید و ذکرت فیه ان اول عالم طبق نظریه تعویض الأسانید بشکل کامل کما هی علیه الیوم هو العالم الکبیر و الرجالی النحریر المیرزا محمد بن علی الاسترابادی و اسمه الکامل هو "السید محمد بن علی بن ابراهیم" استاذ الشیخ محمد امین الاسترآبادی صاحب الفوائد المدنیه.

و مؤلف فائدتنا هذه له ثلاثه کتب فی الرجال: الکبیر و اسماه "منهج المقال" و الوسیط الذی ربما یسمی ب-"تلخیص المقال" او "تلخیص الاقوال" و الصغیر الموسوم ب- "الوجیز" و الاول مطبوع بعضه و لم تکتمل اجزائه المحرره من المخطوطه و الثانی و الثالث مخطوطات و لم تطبع بعد.

و العلامه محمد تقی المجلسی المشهور بالمجلسی الاول فی کلام له اشار الی اسبقیت الاسترآبادی فی نظریه تعویض الأسانید علیه حیث قال:(1)

«و ما کان فیه عن محمد بن القاسم بن الفضیل صاحب الرضا (علیه السلام) (الی ان قال) له کتب روی عنه الحسن بن علی بن فضال و احمد بن محمد بن خالد "النجاشی" له کتاب رواه فی القوی عن احمد بن البرقی "الفهرست". فالخبر حسن کالصحیح او صحیح لصحه طریقه(2) الی جمیع روایات احمد بن محمد بن خالد البرقی و هذه(3) منها و علی ملاحظه هذا المعنی کما فعله الشیخ الفاضل العالم الثقه الثقه میرزا محمد الاسترآبادی الذی سکن مکه المعظمه و مات بها رضی الله عنه الذی عاصرته و لم یتفق لقائی ایاه و لکن اجاز لی جمیع روایاته تلمیذه السید الفاضل الثقه الثقه الامیر شرف الدین علی الحسنی الحسینی متع الله المسلمین بطول حیاته و الیوم ساکن النجف الاشرف فی عشر التسعین علی المظنون

فانه اوضح الرجال بما لا مزید علیه. فعلی هذا(4) یصح اکثر الاخبار و

ص: 172


1- ([1]) روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ج 14، ص 251
2- ([2]) الصدوق
3- ([3]) روایات کتاب الفقیه
4- ([1]) ای علی مبنی تعویض الاسانید

لما کان دابی ان اذکر من الاصول(1) لم التفت الی کتبهم الحادثه(2) و اکثر ما خطر ببالی کان ظنی انه لم یسبقنی احد فلما رایت رجاله الکبیر(3) کان تنبه لها فسررت بمتابعتی ایاه رضی الله عنه.» انتهی

و قال الدکتور العمیدی ان الاسترآبادی هو صاحب فکره تعویض اسانید الصدوق حیث قال:(4)«

و الاصل فی کل هذا هو الاسترآبادی فهو اول من تفطن الی ذلک.»

العلامه الاسترآبادی بحث طرق مشیخه الفقیه و صحح بعض طرقه بطرق الشیخ فی الفهرست او بترکیب طریقین معا ای بضم طریق الفهرست مع ما فی فهرست النجاشی حتی یصح طریق الصدوق الی ذلک الراوی صحیح و نقل کل هذا فی اواخر کتابه الرجالی المسمی ب-"منهج المقال فی تحقیق احوالِ الرجال" و هو المعروف فی الاوساط العلمیه ب- ” الرجال الکبیر” فی الفائده الثامنه منه.

و لکن هذه الفائده الثامنه من الکتاب لم تطبع فی زماننا لکی تکون فی متناول ید اهل العلم فقمت بتنزیل الفائده راجیا من الله سبحانه ان یتقبل منی هذا القلیل و یجعلنا من اللذین تنالهم شفاعه علمائنا الابرار.

و اعتمدت فی هذا الامر علی الطبعه الحجریه فی مکتبه ایه الله البروجردی رحمه الله الکائنه فی صحن حرم السیده فاطمه العصومه (علیه السلام) فی مدینه قم المقدسه.

و للمیرزا الاسترآبادی فضل کبیر فی تطویر و اظهار خفایا بحث نظریه تعویض الأسانید لکن جهوده لم تعرف عند الفضلاء حتی رایت بعض العلماء و اعتمادا علی الطبعه الحدیثه و لکن الناقصه من کتاب منهج المقال قال: ان انتساب نظریه التعویض الی الاسترآبادی لا

تصح لانا بحثنا کتابه فی الرجال و لم نجد لها عین و لا اثر و هذا ناتج عن قله التتبع.

ص: 173


1- ([2]) ای الکتب المتقدمه فی الرجال
2- ([3]) کتب الرجال الحدیثه مثل کتاب الاسترابادی منهج المقال
3- ([4]) هو کتاب منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال و الموسوم بالرجال الکبیر
4- ([5]) نظریه تعویض الاسانید، ج 2، ص 126

نص الفائده الثامنه

قال المیرزا الاسترآبادی فی الفائده الثامنه:

«اما طرق الشیخ ابی جعفر محمد بن بابویه رحمه الله فی کتاب من لا یحضره الفقیه فقد اورده کما ذکره و اما نحن فنوردها علی ترتیب الحروف ثم الکنی ثم عنوان الاخبار مشیرا الی قوله ایضا لیکون اعم نفعا واسهل اخذا فالی ابان بن تغلب فیه ابو علی صاحب الکلل و هو غیر معلوم الحال الا ما یظهر من کلام المصنف فی اول الکتاب روایه صفوان عنه و ان کانت بواسطه.

و الی ابان بن عثمان کما فی الخلاصه صحیح و کذا الی ابراهیم بن ابی البلاد و کذا الی ابراهیم بن ابی زیاد الکرخی الا ان ابراهیم غیر معلوم حاله الا من اعتماد المصنف و روایه ابن ابی عمیر عنه و الی ابراهیم بن ابی محمود صحیح کما فی الخلاصه و الی ابراهیم بن ابی یحیی المدنی قوی کما فی الخلاصه بحسن بن علی بن فضال وکتابه مروی فی الفهرست والنجاشی بطریقین اخرین و فیهما تایید ما.

اما ابراهیم فان کان ابن محمد بن ابی یحیی المدنی کما هو الظاهر فهو ممدوح و الی ابراهیم بن سفیان ضعیف کما فی الخلاصه بمحمد بن سنان و ایضا ابن سفیان غیر مذکور و لا معلوم حاله الا من میل مثل المصنف الیه.

و الی ابراهیم بن عبد الحمید حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم ویؤیده الطریق الاخر و هو کالحسن ایضا اذ سعدان کتابه معدود فی الاصول و قد روی عنه اکابر العلماء مع خلوه من الذم راسا علی ان المصنف روی جمیع روایات ابن ابی عمیر عنه فی الصحیح و هو الراوی عن ابراهیم فتدبر.

و الی ابراهیم بن عمر الیمانی صحیح کما فی الخلاصه و الی ابراهیم بن محمد الثقفی فیه احمد بن علویه الاصفهانی و هو غیر مصرح بالتوثیق لکن اعتمد علیه المصنف و قد یاتی فی سیاق المدح.

و الی ابراهیم بن محمد الهمدانی الثقه حسن کما فی الخلاصه بابراهیم

ص: 174

بن هاشم.

و الی ابراهیم بن مهزیار صحیح کما فی الخلاصه و الی ابراهیم بن میمون بیاع الهروی صحیح لکنه غیر مصرح بمدح و لا توثیق الا ما تقدم من المصنف و روایه جماعه من الثقات و ربما احتمل ان یکون اخا عبد الله بن میمون فیشمله قول الصادق (علیه السلام): انتم نور الله فی ظلمات الارض(1) و قال ابن حجر من المخالفه انه کوفی صدوق (2) و الی ابراهیم بن هاشم صحیح کما فی الخلاصه.

و کذا الی احمد بن ابی عبد الله صحیح ایضا و ان لم یذکره الخلاصه نعم فی احمد قول و کذا الی احمد بن الحسن المیثمی کما یاتی بعنوان المیثمی ایضا و الی احمد بن عائذ صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی احمد بن محمد بن ابی نصر البزنطی صحیح و الی احمد بن محمد بن سعید الهمدانی فیه محمد بن ابراهیم بن اسحاق الطالقانی رضی الله عنه و لا اعلم حاله نعم روی عنه الصدوق مترضیا و مترحما و هذا ربما اشعر منه بکونه مرضیا سیما مع ما تقدم فی اول کتابه فروی هو عن ابی القاسم الحسین بن روح قدس الله روحه ماینبئ عن کونه مقبولا عندهم روی ذلک فی کتاب الغیبه.

و الی احمد بن محمد بن عیسی الاشعری صحیح و ان لم یذکره فی

الخلاصه.

و الی احمد بن محمد بن مطهر صحیح کما فی الخلاصه و لکنه غیر مذکور فی کتب الرجال و لا معلوم الحال نعم قوله صاحب ابی محمد (علیه السلام) مع ما تقدم یشعر بمدح فیه و الی احمد بن هلال صحیح الا ان احمد ضعیف و لذلک لم یذکره فی الخلاصه.

و الی ادریس بن زید حسن علی ما فی الخلاصه الا ان فیه احمد بن

ص: 175


1- ([1]) روی الکشی (رجال الکشی، ج 2، ص514) «حدثنی حمدویه، عن ایوب بن نوح، عن صفوان بن یحیی، عن ابی خالد، عن عبد الله بن میمون، عن ابی جعفر (علیه السلام) قال: یا بن میمون کم انتم بمکه؟ قلت: نحن اربعه، قال: انکم نور فی ظلمات الارض.»
2- ([2]) تقریب التهذیب، ابن حجر العسقلانی ج 1، ص94 و فیه:« ابراهیم ابن میمون کوفی صدوق من السادسه»

علی بن زیاد رضی الله عنه و هو غیر مذکور فی الرجال.

و الی ادریس بن زید وعلی بن ادریس صاحبی الرضا (علیه السلام) حسن الا انهما غیر مذکورین و لا معلوم حالهما الا ما تقدم وما یشعر به قول المصنف صاحبی الرضا (علیه السلام) فتدبر.

و الی ادریس بن عبد الله القمی صحیح کما فی الخلاصه و الی ادریس بن هلال ضعیف کما فی الخلاصه بمحمد بن سنان وادریس ایضا غیر مذکور لا معلوم حاله الا من قول المصنف فی اول الکتاب و الله اعلم.

و الی اسحاق بن عمار صحیح الا ان فی اسحاق قولا کما فی الخلاصه و الی اسحاق بن یزید او برید بالموحده فیه علی بن الحسین السعدآبادی و لم نر له تصریحا بتوثیق نعم قال الشیخ رحمه الله روی عنه الکلینی وروی عنه الزراری و کان معلمه و ربما عد خبره بعض الاصحاب حسنا و الله اعلم.

و الی اسماء بنت عمیس فی خبر رد الشمس فیه جماعه غیر معلوم حالهم و الی اسماعیل بن ابی فدیک ضعیف بمحمد بن سنان و فیه ایضا المفضل بن عمر و ایضا هذا غیر مذکور فی رجالنا و لا معلوم حاله عندنا نعم فی تقریب التهذیب اسماعیل بن مسلم بن ابی فدیک والد محمد صدوق من السادسه و قال عن محمد صدوق من صغار الثامنه مات سنه ماتین علی الصحیح و لا یبعد ان یکون المذکور هذا.

و الی اسماعیل بن جابر صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه محمد بن عیسی العبیدی و الی اسماعیل الجعفی صحیح و ان کان منه احمد بن محمد بن خالد عن ابیه و فیهما قول ثم هو اسماعیل بن عبد الرحمن

الجعفی فیقوی الاعتماد.

و الی اسماعیل بن رباح صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه محمد بن علی ماجیلویه و لم اجد له توثیقا و لا مدحا صریحا الا الترضی والترحم من الصدوق وعد العلامه هذا الطریق وامثاله صحیحا ومتابعه مشایخنا له بعد علی ذلک و اما ابن رباح فمذکور عندنا مهملا وذکره ابن حجر وجعله بالتحتانیه مجهولا.

و الی اسماعیل بن عیسی صحیح کما فی الخلاصه و لکن اسماعیل غیر

ص: 176

معلوم و لا مذکور الا من المصنف بالاعتماد کما مر فی مثله.

و الی اسماعیل بن الفضل الهاشمی فیه جعفر بن محمد بن مسرور و هو غیر مذکور فی الرجال و لا هو معلوم الحال و ان کان قول الصدوق رضی الله عنه یشعر بکونه مرضیا عنده و لاسیما مع ما قدم فی اول الکتاب و فیه ایضا الفضل بن اسماعیل هذا و هو غیر معلوم الحال و لا مذکور فی الرجال.

و الی اسماعیل بن الفضل فی ذکر الحقوق فیه علی بن احمد بن موسی رضی الله عنه ومحمد بن اسماعیل البرمکی وعبد الله بن احمد و الاول غیر مذکور فی کتب الرجال و الثانی فیه قول والثالث مشترک لکن الظاهر انه ابن نهیک الثقه.

و الی اسماعیل بن مسلم السکونی فیه الحسین بن یزید النوفلی و لم یصرح بتوثیقه مع ان قوما من القمیین قالوا انه غلا فی اخر عمره و ان خلت روایته عن ذلک علی ان السکونی عامی غیر موثق صریحا.

و الی اسماعیل بن مهران فیه علی بن الحسین السعدآبادی و لم یصرح بتوثیقه وانما عد حدیثه حسنا وینظر فیه علی ان بعد اسماعیل فی الطریق مجهولین ایضا فتدبر.

و الی الاصبغ بن نباته ضعیف کما فی الخلاصه بحسین بن علوان الکلبی وعمرو بن ثابت ابی المقدام لعدم ثبوت ثقتهما وعدم توثیق سعد بن طریف فتدبر.

و الی امیه بن عمرو و هو واقفی غیر موثق ضعیف باحمد بن هلال و

لم یذکره فی الخلاصه و الی انس بن محمد فیه مجاهیل.

و الی ایوب بن اعین فیه الحکم بن مسکین و هو مذکور مهملا و کذا ایوب و الی ایوب بن الحر صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه احمد بن ابی عبد الله عن ابیه.

و الی ایوب بن نوح صحیح کما فی الخلاصه و الی بحر السقاء صحیح علی ما صرح به فی الخلاصه لکن بحر مذکور مهملا فتدبر.

و الی بزیع المؤذن ضعیف کما فی الخلاصه بمحمد بن سنان وبزیع مهمل او ملعون و کذا الی بشار بن بشار بمحمد بن سنان و فی الفهرست

ص: 177

له اصل ورواه فی الصحیح عن ابن ابی عمیر عنه وجمیع روایات ابن ابی عمیر رواها المصنف فی الصحیح و فی الحسن فلیتدبر.

و کذا الی بشیر النبال ایضا ضعیف بمحمد بن سنان وبشیر ایضا لم یثبت له توثیق و لا مدح و الی بکار بن کردم ضعیف بابن سنان وبکار ایضا مهملا.

و الی بکر بن صالح حسن بابراهیم بن هاشم لکن بکر ضعیف واعلم ان طریق النجاشی الی کتاب بکر صحیح و فیه احمد بن محمد بن عیسی و قد روی الشیخ جمیع کتب احمد و روایاته فی الصحیح و فیه محمد بن الحسن بن الولید و قد روی المصنف جمیع روایاته عنه فیصح له طریق الی بکر لکن بکرا ضعیف ولهذا لم یذکره الخلاصه.

و الی بکر بن محمد الازدی صحیح کما فی الخلاصه و الی بکیر بن اعین حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و الی ثعلبه میمون صحیح کما فی الخلاصه.

و الی ثویر بن ابی فاخته الا ان فیه الهیثم بن ابی مسروق و هو غیر مصرح بالتوثیق بل غایته المدح وثویر لم یوثق ایضا بل فی المدح تامل.

و الی جابر بن اسماعیل ضعیف بسلمه بن ابی الخطاب و فیه ایضا محمد بن اللیث و هو مهمل اما جابر فالظاهر انه ابن اسماعیل الحضرمی ابو عباد المصری و هو غیر مذکور عندنا نعم ذکره

المخالفون و فی تقریب التهذیب:(1) مقبول من الثامنه.

و الی جابر بن عبد الله الانصاری ضعیف بمفضل بن عمر و فی الخلاصه توقف فیه مع تضعیفه فی ترجمته و فی الطریق الیه کما یاتی ان شاء الله تعالی.

و الی جابر بن الجعفی ضعیف کما فی الخلاصه بعمرو بن شمر و الی جراح المداینی فیه القاسم بن سلیمان و هو مهمل نعم النجاشی روی بطریق اخر لیس فیه القاسم بل عن النضر عنه وعلی هذا صحیح فتدبر.

و الی جعفر بن عثمان فیه علی بن موسی الکمندانی وابو جعفر الشامی

ص: 178


1- ([1]) فی النسخه: "و فی قب"

وهما غیر مذکورین وجعفر ایضا موضع نظر اذ فیه احتمال اشتراک فان کان ابن زیاد الرواسی و قد وثق فهو ذا و ان کان ابن شریک الکلابی الوحیدی فلم ار له توثیقا لکن قال النجاشی: له کتاب یرویه عنه جماعه منهم ابن ابی عمیر و المصنف قد روی جمیع روایات ابن ابی عمیر فی الصحیح فتدبر.

وفی الفهرست جعفر بن عثمان صاحب ابی بصیر و الظاهر انه ابن شریک و الله اعلم.

و الی جعفر بن القاسم صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه احمد بن ابی عبد الله عن ابیه وجعفر بن القاسم غیر مذکور و ربما کان ابن القاسم بن موسی الکاظم (علیه السلام).

و الی جعفر بن محمد بن یونس حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و الی جعفر بن ناجیه صحیح کما فی الخلاصه الا ان ابن ناجیه مذکور مهملا.

و کذا الی جمیل بن دراج ومحمد بن حمران وکانه ابن اعین اذ روی عنه ابن ابی عمیر و روایته عنه محققه دون غیره.

و الی جویریه بن مسهر فیه الحسین بن المختار و هو واقفی و توثیقه عن ابن عقده عن علی بن الحسن و مجاهیل.

و الی جهیم بن ابی جهم فیه سعدان بن مسلم و هو مهمل لم یصرح بتوثیقه وجهیم ایضا کذلک و الی حارث بیاع الانماط ضعیف کما فی الخلاصه لمحمد بن سنان و حارث ایضا مهمل.

و الی الحارث بن المغیره النصری صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه احمد بن ابی عبد الله عن ابیه و محمد بن علی ماجیلویه و توثیقه من تصحیح العلامه نحو هذه الطرق کما تقدم.

و الی حبیب بن المعلی صحیح کما فی الخلاصه و الی حذیفه منصور ضعیف کما فی الخلاصه لمحمد بن سنان الا ان طریق النجاشی ینتهی الی محمد بن ابی عمیر و طریق الفهرست الی محمد بن ابی حمزه و فی ذلک تایید ما و ان لم یصحا فتدبر.

و الی حریز بن عبد الله صحیح کما فی الخلاصه مطلقا فی الموضعین

ص: 179

و کذا فی خصوص الزکاه حسن بابراهیم.

و الی الحسن بن الجهیم حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم غیر ان فیه محمد بن علی ماجیلویه و الی الحسن بن راشد ضعیف بقاسم بن یحیی و الحسن ضعیف ایضا.

و الی الحسن بن زیاد فیه علی بن الحسین السعدآبادی و هو غیر مصرح بالتوثیق و فیه ایضا احمد بن ابی عبد الله و الی الحسن الصیقل و هو الحسن بن زیاد ایضا فالحسن بن زیاد الصیقل ان کان هو العطار کما زعم بعض مشایخنا فهو ثقه و الا فهو مهمل و الله اعلم.

الی الحسن بن السری صحیح کما فی الخلاصه و الی الحسن بن علی بن ابی حمزه البطاینی ضعیف بمحمد بن علی الصیرفی و الحسن اضعف منه.

و الی الحسن بن علی بن فضال صحیح کما فی الخلاصه و الی الحسن بن علی الکوفی و هو ابن علی بن ابی عبد الله بن المغیره کما صرح به الصدوق فی طریقه الی روح بن عبد الرحیم طریقان فی احدهما ابنه علی و فی الاخر ابنه جعفر بن علی وهما غیر مذکورین الا ان فی الفهرست و النجاشی له کتاب ثم رواه فی الصحیح عن محمد بن علی

بن محبوب عنه ثم روی جمیع کتب محمد و روایاته عنه فی الصحیح فتدبر.

و الی الحسن بن علی بن النعمان صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی الحسن بن علی الوشاء.

و الی الحسن بن قارون فیه حمزه بن محمد العلوی و هو مذکور بغیر توثیق لکن الحسن غیر مذکور بوجه فالمرجع فیه الی قول المصنف رحمه الله.

و الی الحسن بن محبوب صحیح کما فی الخلاصه و الی الحسن بن هارون قوی کما فی الخلاصه بعبد الکریم بن عمرو لکن ابن هارون مهمل.

و الی الحسین بن ابی العلاء ضعیف کما فی الخلاصه بموسی بن سعدان و فیه ایضا عبد الله بن ابی القاسم و لا اعرفه لکن فی الفهرست الحسین

ص: 180

بن ابی العلاء له کتاب یعد فی الاصول اخبرنا به جماعه من اصحابنا عن محمد بن علی بن الحسین بن بابویه عن محمد بن الحسن بن الولید عن الصفار عن محمد بن الحسین بن ابی الخطاب عن محمد بن ابی عمیر و صفوان عن الحسین بن ابی العلاء و هو طریق صحیح واضح فتدبر.

و الی الحسین بن حماد قوی کما فی الخلاصه لعبد الکریم بن عمرو والحسین ایضا واقفی ثقه.

و الی الحسین بن زید صحیح علی ما فی الخلاصه و فیه محمد بن علی ماجیلویه لکن حسین لم یصرح بتوثیقه و الله اعلم.

و الی الحسین بن سالم فیه ابو عبد الله الخراسانی و هو غیر مذکور و لا معلوم باسمه و فیه ایضا عبد الله بن جبله و هو واقفی و ان کان ثقه علی ان الحسین ایضا غیر مذکور و لا معلوم.

و الی الحسین بن سعید صحیح کما فی الخلاصه.

و الی الحسین بن محمد القمی حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و فیه محمد بن علی ماجیلویه والحسین فیه نظر ایضا.

و الی الحسین بن المختار صحیح الا انه واقفی توثیقه عن ابن عقده عن علی بن الحسن.

و الی حفص بن البختری صحیح کما فی الخلاصه.

و کذا الی حفص بن سالم وکنیته ابو ولاد الحناط کما یاتی فی الکنی و لعل التکرار لاختلاف الطریق عند اختلاف العنوان.

و الی حفص بن غیاث صحیح الا ان فیه احمد بن ابی عبد الله عن ابیه و طریقان اخران فیهما مجاهیل و من ضعف و حفص عامی ایضا الا ان فی الفهرست و الخلاصه له کتاب معتمد و ربما جعل ذلک مقام التوثیق من اصحابنا فتدبر.

و الی حکم بن حکیم صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه احمد بن ابی عبد الله عن ابیه.

و الی حماد بن عثمان صحیح کما فی الخلاصه و الی حماد بن عمرو وانس بن محمد فی وصیه النبی (ص) لعلی (علیه السلام) فیه مجاهیل و ایضا

ص: 181

حماد بن عمرو مشترک بین مهملین وانس بن محمد غیر مذکور و لا معلوم.

و الی حماد بن عیسی صحیح کما فی الخلاصه و اخر حسن و الی حماد النواء ضعیف کما فی الخلاصه بمحمد بن سنان و حماد ایضا مهمل.

و الی حمدان بن الحسین فیه القاسم بن محمد و هو یحتمل الضعیف والمهمل و الموثق و حمدان بن الحسین غیر مذکور و لا معلوم ایضا.

و الی حمدان الدیرانی حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و حمدان غیر مذکور و لا معلوم و الی حمزه بن حمران صحیح کما فی الخلاصه غیر ان حمزه غیر مصرح بالتوثیق.

و الی حنان بن سدیر صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه محمد بن عیسی و اخر حسن و اخر فیه عبد الصمد بن محمد و هو مهمل عن التوثیق.

و الی خالد بن ابی العلاء الخفاف صحیح کما فی الخلاصه الا ان خالد بن ابی العلاء غیر مذکور لا فی رجالنا و لا فی رجال المخالفین نعم

المذکور عندنا وعندهم خالد بن طهمان ابوالعلاء خالیا من التوثیق و فی النجاشی قال مسلم بن الحجاج له نسخه احادیث رواها عن ابی جعفر (علیه السلام) کان من العامه و فی تقریب التهذیب خالد بن طهمان الکوفی و هو ابوالعلاء الخفاف مشهور بکنیته صدوق رمی بالتشیع ثم اختلط من الخامسه و فی مختصر الذهبی صدوق شیعی ضعفه ابن معین.

ولنا ایضا خالد بن بکار ابوالعلاء الخفاف الکوفی روی عن الباقر (علیه السلام) و الصادق (علیه السلام) و لا یبعد ان یکون کلمه ابن من سهو القلم و الله اعلم.

و الی خالد بن ماد القلانسی فیه النضر بن شعیب و هو غیر مذکور و الی خالد بن نجیح صحیح کما فی الخلاصه الا ان ابن نجیح غیر مصرح بالتوثیق یرمی بالارتفاع.

و الی داوود بن ابی یزید صحیح کما فی الخلاصه و داوود هو ابن فرقد و الی داوود بن اسحاق ضعیف کما فی الخلاصه بمحمد بن سنان و ابن اسحاق ایضا غیر مذکور.

و الی داوود بن ابو زید صحیح کما فی الخلاصه لکن فیه محمد بن

ص: 182

عیسی و الظاهر ان داوود بن ابی زید هذا هو ابن ابی زید النیشابوری و هو ثقه و الله اعلم.

و الی داوود بن الحصین فیه الحکم بن مسکین و لم یوثق الا ان فی الفهرست داوود بن الحصین له کتاب اخبرنا به ابن ابی جید عن ابن الولید عن الصفار عن ایوب بن نوح عن العباس بن عامر عنه.

وهذا طریق صحیح لابن الولید و المصنف رحمه الله روی جمیع روایاته عنه فصح له ذلک فتدبر، الا ان ابن الحصین واقفی ثقه و الله اعلم.

و الی داوود الرقی فیه الحسین بن احمد بن ادریس رضی الله عنه و لم یوثق وعبد الله بن احمد الرازی و لم یذکره غیر الخلاصه بان عنده فیه توقف وجریر بن صالح و هو غیر مذکور ایضا داوود هذا فیه قول بالارتفاع والضعف.

و الی داوود بن سرحان صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی داوود الصرمی الا ان فیه محمد بن عیسی بن عبید و ایضا داوود هذا غیر

مصرح بالتوثیق.

و الی درست بن ابی منصور صحیح کما فی الخلاصه الا انه واقفی غیر موثق و الی ذریح المحاربی حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم نعم روی عن ابن ابی عمیر عنه و المصنف روی جمیع روایات ابن ابی عمیر عنه فی الصحیح فتدبر.

و الی ربعی بن عبد الله صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی رفاعه بن موسی و الی روح بن عبد الرحیم فیه جعفر بن علی بن الحسن بن علی الکوفی و هو غیر مذکور والحسن بن علی بن فضال وغالب بن عثمان و هو واقفی ثقه نعم روی المصنف جمیع روایات الحسن بن فضال عنه فی الصحیح و قد یتوهم منه طریق موثق و فیه نظر وجه النظر انه لا یعلم بعد الحسن بن علی حال الراوی فتدبر.

و الی رومی بن زراره فیه جعفر بن محمد بن مسرور رضی الله عنه و هو غیر مذکور ومن انتهاء الطریق الی ابن ابی عمیر و صحه روایه المصنف لروایاته یتوهم صحه الطریق و فیه نظر واضح.

و الی الریان بن الصلت حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و قد

ص: 183

روی نجاشی کتابه فی الصحیح عن الحمیری عنه و المصنف روی جمیع روایات الحمیری عنه فی الصحیح کما فی الفهرست فللمصنف طریق صحیح ایضا.

و الی زراره بن اعین صحیح کما فی الخلاصه و الی زرعه عن سماعه صحیح کما فی الخلاصه الا انهما ثقتان واقفیان.

و کذا الی زکریا بن ادم و الی زکریا بن مالک الجعفی فیه الحسین بن احمد بن ادریس رضی الله عنه و هو مذکور مهمل لکن للمصنف طریق صحیح الی محمد بن احمد بن یحیی فی روایاته کلها فربما یسلم من جهاله الحسین فتامل.

وزکریا بن مالک مهمل و هو زکریا بن النقاض فالطریق قریب من الصحه و ان کان فی محمد بن احمد وعلی بن اسماعیل بعض الاحتمال لکن فی الاتحاد نوع تامل فان النقاض ربما کان ابن عبدالله و الله اعلم.

و الی الزهری و اسمه محمد بن مسلم بن شهاب ضعیف لقاسم بن محمد الاصفهانی.

و الی زیاد بن سوقه صحیح کما فی الخلاصه و کذا عن زیاد بن مروان القندی الا انه واقفی.

و الی زید الشحام ضعیف بابی جمیله نعم النجاشی روی کتابه عن صفوان عنه و قد روی المصنف فی الصحیح جمیع کتبه و روایاته لکن لو صح لصح فتدبر.

و الی زید بن علی بن الحسین ضعیف لحسین بن علوان وعمرو بن خالد و الی سدیر الصیرفی فیه الحکم بن مسکین و لم یوثق وسدیر مهمل او مختلط و الی سعد بن طریف ضعیف بحسین بن علوان و سعد ایضا ضعیف و فیه قول بالناووسیه.

و الی سعد بن عبد الله صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی سعدان بن مسلم و اسمه عبد الرحمن بن مسلم لکنه غیر مصرح بالتوثیق.

و الی سعید بن عبد الله الاعرج قوی بعبد الکریم بن عمرو لکن روی النجاشی کتاب سعید فی الصحیح عن صفوان عنه والشیخ فی الفهرست روی جمیع کتب صفوان و روایاته عن جماعه عن محمد بن علی بن

ص: 184

الحسین فی الصحیح عن صفوان فیلزم صحته فتدبر.

و الی سعید النقاش ضعیف کما فی الخلاصه بمحمد بن سنان وسعید ایضا غیر معلوم و لا مذکور.

و الی سعید بن یسار ضعیف بمفضل نعم الفهرست روی کتاب سعید عن صفوان و روایاته عنه و المصنف روی جمیع کتب صفوان و روایاته فی الصحیح و لو صح ذلک لصح الطریق فلیتدبر.

و الی سلمه بن تمام صاحب امیرالمؤمنین (علیه السلام) فی موضعه بیاض فی النسخ.(1)

ص: 185


1- ([1]) ما یعنی ان النسخ السابقه علیه ایضا فیها بیاض و لم یدری الناسخ ما مکتوب فیها، قال المحقق العلامه الشیخ علی اکبر الغفاری مصحح و محقق کتاب من لا یحضره الفقیه فی الهامش ما نصه: «کذا بیاض فی جمیع النسخ التی رایتها و کما نص علیه الاسترابادی فی منهج المقال لکن فی خاتمه الوسائل "و ما کان فیه عن سلمه بن تمام صاحب امیر المؤمنین (علیه السلام) فقد رویته عن ابی- رضی الله عنه- عن سعد بن عبد الله، عن محمد بن الحسین بن ابی الخطاب عن سلمه بن تمام" و عندی هذا خلط و هذا الطریق هو الطریق الثانی المذکور الی محمد بن اسلم الذی عنونه المؤلف بعد سلمه و لعله یکون فی الهامش فاشتبه علی الناسخ و جعله مکان البیاض مع ان روایه محمد بن الحسین بن ابی الخطاب عن سلمه الذی هو من اصحاب امیر المؤمنین (علیه السلام) غیر ممکن لبعد الزمان بینهما، و الخبر الذی روی المصنف عن سلمه بن تمام هو فی باب ما یجب فیمن صب علی راسه ماء حار فذهب شعره تحت رقم 5331 بعنوان "و روی عن سلمه بن تمام کذا و کذا" و هذا الخبر رواه الشیخ (ره) فی التهذیب ج 2 ص 518 بلفظه باسناده عن محمد بن احمد بن یحیی، عن ابی ابی نصر، عن عیسی بن مهران، عن ابی غانم، عن منهال بن خلیل، عن سلمه بن تمام، و هکذا فی باب ضمان الردیفین روی عنه بهذا الاسناد فالذی یظهر من طریق الشیخ و طریق المصنف معا ان موضع البیاض لا یبعد ان یکون هذا الکلام: "فقد رویته عن ابی و محمد بن الحسن- رحمهما الله- عن محمد بن یحیی العطار، و احمد بن ادریس جمیعا، عن محمد بن احمد بن یحیی بن عمران، عن ابن ابی نصر، عن عیسی بن مهران، عن ابی غانم، عن منهال بن خلیل، عن سلمه بن تمام صاحب امیر المؤمنین (علیه السلام)" ثم اعلم ان سلمه بن تمام غیر مذکور فی رجال الخاصه و لکن وصف المصنف بکونه صاحب امیر المؤمنین (علیه السلام) کفایه فی جلالته، و احتمال کونه سلمه بن تمام المعنون فی التقریب و التهذیب بعید لانه من تابعی التابعین و لم یلق علیا (علیه السلام) و لا احدا من الصحابه.» انتهی راجع من لا یحضره الفقیه تصحیح علی اکبر الغفاری، ج 4، ص533 – 534. و اما المحدث النوری ایضا له کلام نذکره، قال رحمه الله: «و "سلمه بن تمام" علی ما فی التقریب: ابو عبد الله الشقری بفتح المعجمه و القاف الکوفی، صدوق من الرابعه، و مراده من الرابعه: الطبقه الثالثه من التابعین، و هذا من الوضوح بمکان، و صرح الذهبی فی المیزان: انه کان معاصرا للاعمش، و وثقه ابن معین و اما الاهمال فهو کذلک غیر مذکور الا ان قوله: صاحب امیر المؤمنین (علیه السلام) مدح اعترف به فی العده کما مر، بل ذکرنا فی (کا) ما یمکن ان یستظهر منه الوثاقه. هذا و اخرج منه الشیخ فی التهذیب فی باب ضمان النفوس، و باب دیات الاعضاء خبرین: عن منهال بن الخلیل او جمیل عنه، عن علی (علیه السلام).» انظر الخاتمه مستدرک الوسائل، ج 4، ص 323

و الی سلمه بن الخطاب صحیح الا ان سلمه ضعیف و الی سلیمان بن جعفر الجعفری صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی سلیمان بن حفص الا ان فیه احمد بن ابی عبدالله اما سلیمان فغیر مذکور الا ان یکون ابن حفصویه فیکون مهملا و ربما فهم من عیون اخبار الرضا (علیه السلام) انه متکلم خراسان و فی الخلاصه انه صحیح.

و الی سلیمان بن خالد حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و الی سلیمان بن داوود المنقری ضعیف بقاسم بن محمد الاصفهانی وسلیمان ضعیف ایضا و فی الخلاصه انه صحیح و الی سلیمان الدیلمی (ضعیف لمحمد بن سلیمان الدیلمی وغیاث بن سلیمان ایضا مجهول وسلیمان ضعیف و الی سلیمان بن عمرو فیه عبدالله بن خالد و هو غیر مذکور واحمد بن علی و هو کذلک)(1)

او مشترک و سلیمان ایضا مهمل او مجهول.

و الی سماعه بن مهران قوی او ضعیف بعثمان بن عیسی و فیه ابراهیم بن هاشم و فی الخلاصه انه حسن و الی سوید القلاء صحیح کما فی الخلاصه و الی سهل بن الیسع حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم.

و الی سیف التمار فیه علی بن الحسین السعدآبادی والحسن بن رباط و لم یوثقا نعم قد تعد روایته حسنا و قیل ینجبر الحسن بروایه ابن محبوب

ص: 186


1- ([1]) ما بین المعقوفتین سقطه من اصل عباره الکتاب لکن اضافها الکاتب فی الحاشیه و علم فوق اصل العباره بعلامه

عنه و الکل منظور فیه و تدبر.

و الی سیف بن عمیر فیه الحسین بن سیف بن عمیره و لم یوثق الا ان فی الفهرست سیف بن عمیره ثقه له کتاب اخبرنا عده من اصحابنا عن محمد بن علی بن الحسین عن ابیه ومحمد بن الحسن عن سعد بن عبد الله عن احمد بن محمد عن علی بن الحکم عن سیف بن عمیره و هو

طریق صحیح فتدبر.

و الی شعیب بن واقد فیه حمزه العلوی و لم یوثق و عبد العزیز بن محمد بن عیسی الابهری و هو غیر مذکور و شعیب ایضا کذلک.

و الی شهاب بن عبد ربه صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی صالح بن حکم لکن صالحا ضعیف و الی صالح بن عقبه فیه علی بن الحسین السعدآبادی و لم یوثق و قد عد بعض اصحابنا المعاصرین حدیثه حسنا و هو قریب و ایضا یستفاد من الفهرست ان محمد بن علی بن الحسین روی جمیع کتب یونس بن عبد الرحمن.

و روایاته عن محمد بن الحسن بن الولید عن سعد بن عبد الله و الحمیری و علی بن ابراهیم و الصفار کلهم عن ابراهیم بن هاشم عن اسماعیل بن مران و صالح بن السندی عن یونس و فیه من التایید ما لا یخفی و ایضا فقد روی المصنف عن محمد بن الحسن بن الولید جمیع روایاته وروی هو عن سعد بن عبد الله عن احمد بن ابی عبد الله جمیع کتبه و روایاته و فیه ایضا ما لا یخفی علی ان النجاشی روی کتاب صالح هذا فی الصحیح عن علی بن ابراهیم عن ابن ابی الخطاب عن محمد بن اسماعیل بن بزیع عن صالح و قد روی محمد بن علی بن الحسین عن ابیه و محمد بن الحسن و محمد بن علی ماجیلویه عن علی بن ابراهیم جمیع روایاته الا حدیثا واحدا من کتاب الشرائع فی تحریم لحم الحمیر لکن صالحا قیل فیه انه غال کذاب فتدبر.

و الی الصباح بن سیابه صحیح کما فی الخلاصه لکن صباحا مهمل و کذا الی صفوان بن مهران الجمال صحیح کما فی الخلاصه.

و الی صفوان بن یحیی حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و قد تقدم فی سعید الاعرج و غیره نقل المصنف کتب صفوان و روایاته فی

ص: 187

الصحیح فتدبر.

و الی طلحه بن زید صحیح لکن طلحه عامی و الی عاصم بن حمید حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و فی الفهرست للمصنف طریق صحیح الیه فتدبر.

و الی عامر بن جذاعه فیه الحکم بن مسکین و لم یوثق و لم یثبت توثیق لعامر ایضا فتدبر.

و الی عامر بن نعیم القمی حسن بابراهیم بن هاشم و فی الخلاصه انه صحیح لکن عامرا غیر مذکور و الی عائذ الاحمسی صحیح کما فی الخلاصه لکن عائذا مهمل.

و الی العباس بن عامر القصبانی فیه علی بن الحسن بن علی الکوفی و هو غیر مذکور لکن فی الفهرست اخبرنا ابو عبد الله عن محمد بن علی بن الحسین عن ابیه عن عبد الله بن جعفر الحمیری عن الحسن بن علی الکوفی وایوب بن نوح عن العباس بن عامر بکتابه وکتابه فی النجاشی ایضا فی الصحیح لکن عن غیر المصنف و فیه ایضا نوع تایید فتدبر.

و الی عباس بن معروف صحیح کما فی الخلاصه و الی عباس بن هلال فیه الحسین بن ابراهیم تاتانه رضی الله عنه و هو غیر مذکور والعباس ایضا مهمل و فیه ابراهیم بن هاشم.

و الی عبد الاعلی مولی ال سام صحیح کما فی الخلاصه لکن عبد الاعلی غیر مصرح بالتوثیق و الی عبد الحمید الازدی ضعیف باسماعیل بن یسار و فیه ایضا احمد بن حبیب و هو غیر مذکور و فیه ایضا محمد بن علی القرشی ویحتمل ابو سمینه والحکم الحناط و هو غیر مصرح بالتوثیق.

و الی عبد الحمید بن عواض صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی عبد الرحمن بن ابی عبد الله و کذا الی عبد الرحمن بن ابی نجران و کذا الی عبد الرحمن بن الحجاج و الی عبد الرحمن بن کثیر الهاشمی فیه علی بن حسان الواسطی عن عمه عبد الرحمن بن کثیر الهاشمی.

قال العلامه و هو یعطی ان الواسطی هو ابن اخی عبد الرحمن و اظنه سهوا من قلم الشیخ ابن بابویه او الناسخ انتهی.

ص: 188

والظاهر ان السهو فی الواسطی لا فی عمه لان الواسطی هو الراوی عن عمه کتابه کما فی الفهرست والنجاشی و هو ضعیف کعمه و الی عبد الرحیم القصیر فیه جعفر بن علی بن الحسن بن علی و هو غیر

مذکور و ایضا عبد الرحیم لم یصرح بتوثیقه.

و الی عبد الصمد بن بشیر صحیح او حسن و لم یذکره فی الخلاصه و ذلک ان فیه الحسن بن متیل و هو وجه من وجوه اصحابنا کثیر الحدیث و لا قدح فیه اصلا فتدبر.

و الی عبد العظیم بن عبد الله الحسنی فیه علی بن الحسین السعدآبادی لکن روی کتابه بغیر هذین الطریقین کما فی الفهرست والنجاشی فهی مؤیده جدا فلا باس بعده حسنا کما فعله بعض و الی عبد الکریم بن عتبه قوی کما فی الخلاصه بابن عمرو.

و الی عبد الکریم بن عمرو صحیح کما فی الخلاصه لکن عبد الکریم بن عمرو واقفی ثقه و کذا الی عبد الله بن ابی یعفور صحیح کما فی الخلاصه و ان کان فیه احمد بن محمد بن یحیی فان العلامه قد بنی علی توثیقه بحیث لا یحتمل الغفله کما لا یخفی.

و الی عبد الله بن بکیر قوی کما فی الخلاصه بحسن بن علی بن فضال و الی عبد الله بن جبله صحیح کما فی الخلاصه لکن ابن جبله واقفی ثقه و کذا الی عبد الله بن جعفر الحمیری.

و الی عبد الله بن جندب حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و فیه ایضا محمد بن علی ماجیلویه.

و الی عبد الله بن الحکم طریقان احدهما ضعیف بسهل بن زیاد وابی عمران الارمنی و فیه ایضا الحسین بن احمد بن ادریس.

و الثانی ضعیف بمحمد بن حسان فانه الرازی لان الراوی عنه احمد بن ادریس و یاتی عمران ایضا علی ان عبد الله ایضا ضعیف.

و الی عبد الله بن حماد الانصاری ضعیف بمحمد بن سنان و الی عبد الله بن سلیمان صحیح کما فی الخلاصه اما ابن سلیمان فمذکور مهملا نعم قیل له اصل فتدبر.

و کذا الی عبد الله بن محمد بن سنان صحیح کما فی الخلاصه و الی

ص: 189

عبد الله بن فضاله ضعیف بمحمد بن سنان وعبد الله ایضا غیر مذکور فی الرجال.

و الی عبد الله بن القاسم ضعیف بابی عبد الله الرازی و فیه ایضا محمد بن حسام و هو غیر مذکور وابن القاسم ایضا ضعیف.

و الی عبد الله بن لطیف فیه جعفر بن محمد بن مسرور رضی الله عنه و هو غیر مذکور وابن لطیف ایضا کذلک.

و الی عبد الله بن محمد ابوبکر الحضرمی ضعیف عبد الله بن عبد الرحمن الاصم و الی عبد الله بن محمد الجعفی صحیح کما فی الخلاصه الا ان عبد الله ضعیف.

و کذا الی عبد الله بن مسکان صحیح کما فی الخلاصه و الی عبد الله بن المغیره حسن بابراهیم بن هاشم ویؤیده الطریق الاخر و کذا الی عبد الله بن میمون و هو ثقه و الی عبد الله بن یحیی الکاهلی صحیح.

و الی عبد المؤمن بن القاسم فیه الحکم بن مسکین وابو کهمش و لم یوثقا و فی الفهرست ان کتاب عبد المؤمن رواه حمید عن ابراهیم بن سلیمان الخزاز عنه و فیه تایید ما.

و الی عبد الملک بن اعین صحیح علی ما تقدم من توثیق محمد بن علی ماجیلویه و فیه احمد بن ابی عبد الله عن ابیه و الی عبد الملک بن عتبه قوی کما فی الخلاصه بحسن بن علی بن فضال و الی عبد الملک بن عمرو فیه الحکم بن مسکین و فی توثیق عبد الملک ایضا نظر و الی عبد الواحد بن محمد بن عبدوس بلا واسطه.

و الی عبید بن زراره فیه الحکم بن مسکین و لم یوثق لکن فی النجاشی اخبرنا عده من اصحابنا عن احمد بن محمد بن یحیی عن عبد الله بن جعفر عن ابن ابی الخطاب ومحمد بن عبد الجبار واحمد بن محمد بن عیسی عن محمد بن اسماعیل بن بزیع عن حماد بن عثمان عن عبید بکتابه و فی الفهرست عبد الله بن جعفر اخبرنا بروایاته ابو عبد الله عن محمد بن علی بن الحسین عن ابیه ومحمد بن الحسن عنه و ایضا اخبرنا ابن ابی جید عن ابن الولید عنه و لا یخفی ما فی هذا من صحه طریق المصنف الی عبید فافهم.

ص: 190

و الی عبیدالله الواقفی فیه جعفر بن محمد بن مسرور رضی الله عنه و

هو غیر مذکور و اما ابو احمد محمد بن زیاد فالظاهر انه ابن ابی عمیر لکن الواقفی ایضا غیر مذکور.

و الی عبیدالله بن علی الحلبی صحیح کما فی الخلاصه و الی عبیدالله بن الولید الوصافی قوی بابن فضال و فیه ایضا محمد بن علی ماجیلویه.

و الی عثمان بن زیاد فیه عبد الواحد بن محمد بن عبدوس العطار النیشابوری رضی الله عنه و هو غیر مذکور فی کتب الرجال وعثمان بن عیسی و فی توثیقه نظر مع انه من اصول الوقف و فی نسخه احمد بن سلیمان بدل حمدان بن سلیمان واحمد مهمل لکن الظاهر انهما واحد.

و الی عطاء بن السائب فیه ابان بن عثمان فعلی اجماع العصابه صحیح وعلی ما نقل عن محمد بن مسعود عن علی بن الحسن انه کان ناووسیا قوی و لکن عطاء غیر مذکور عندنا نعم ذکره المخالفون و فی تقریب ابن حجر انه ابو محمد ویقال أبو السائب الثقفی الکوفی صدوق اختلط من الخامسه مات سنه ست و ثلاثین و مئه و الله اعلم.

و الی العلاء بن رزین صحیح و کذا الی العلاء بن سیابه کما فی الخلاصه و کذا الی علی بن ابی حمزه صحیح علی ما تقدم عن الخلاصه من توثیق محمد بن علی ماجیلویه الا ان علی بن ابی حمزه مشترک بین البطائنی الواقفی الضعیف والثمالی فکانه الاول.

و الی علی بن احمد بن اشیم صحیح الا ان فیه محمد بن علی ماجیلویه واحمد بن ابی عبد الله وابن احمد بن اشیم هذا مجهول مذکور بانه مجهول.

و الی علی بن ادریس حسن بابراهیم بن هاشم وابن ادریس هذا غیر مذکور فی الرجال و لا معلوم الحال الا ما یظهر من قول المصنف عنه وعن ادریس بن زید هنا انهما صاحبا الرضا (علیه السلام) وما تقدم منه فی اول الکتاب و الله اعلم.

و الی علی بن اسباط صحیح و هو ثقه لکن فی رجوعه عن الفطحیه نظر و کذا الی علی بن اسماعیل المیثمی و الی علی بن بجیل فیه الحکم بن مسکین و لم یوثق علی کذلک.

ص: 191

و الی علی بن بلال حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و فیه محمد بن علی ماجیلویه و قد روی النجاشی کتاب علی هذا فی الصحیح عن محمد بن احمد بن یحیی عنه و قد روی المصنف جمیع کتب احمد بن محمد و روایاته فی الصحیح کما فی الفهرست عنه الا ما کان فیها من تخلیط کما هو المذکور فی موضعه فتدبر.

و الی علی بن جعفر صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی علی بن حسان الواسطی و کذا الی علی بن الحکم و کذا الی علی بن رئاب و الی علی بن الریان حسن بابراهیم بن هاشم و فیه محمد بن علی ماجیلویه فی النجاشی عن علی انه روی عن ابی الحسن الثالث (علیه السلام) نسخه اخبرنا ابوعبد الله بن شاذان عن احمد بن محمد بن یحیی عن ابیه عن عمران بن موسی عن علی بهذه النسخه.

وله کتاب منثور الاحادیث اخبرنا احمد بن علی عن الحسن بن حمزه عن علی بن ابراهیم عنه و فی الفهرست علی و محمد ابنا الریان لهما کتاب مشترک بینهما رویناه عن محمد بن محمد بن النعمان عن محمد بن علی بن الحسین عن ابیه عن علی بن ابراهیم عنهما فکل ذلک صحیح کما تری فتدبر.

و الی علی بن سوید صحیح کما فی الخلاصه لکن الظاهر من النجاشی و الفهرست ان روایه سعد عن علی بن الحکم بتوسط احمد بن محمد او نحوه فالظاهر سقوطه فلیتدبر.

و الی علی بن عبد العزیز فیه حمزه بن عبد الله و هو غیر مذکور او مهمل و فیه ایضا احمد بن ابی عبد الله عن ابیه واسحاق بن عمار الثقه الفطحی و علی بن عبد العزیز ایضا مهمل مشترک بین مهملین.

و الی علی بن عطیه فیه علی بن حسان فان کان الواسطی فهو صحیح و ان کان الهاشمی فضعیف الخلاصه و کانه الواسطی لان روایه الهاشمی عن عمه.

و الی علی بن غراب و هو ابن ابی المغیره الازدی ضعیف بمحمد بن حسان فالظاهر انه الرازی و فیه ایضا ادریس بن الحسن و هو غیر مذکور.

ص: 192

و الی علی بن الفضل الواسطی حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم وعلی بن الفضل فی الرجال مهمل و هو غیر معلوم الحال الا ما یظهر من قوله صاحب الرضا (علیه السلام) فتدبر.

و الی علی بن محمد الحضینی ضعیف بمحمد بن سنان وعلی الحضینی هذا غیر مذکور ایضا و الی علی بن محمد النوفلی صحیح الا ان فیه محمد بن علی ماجیلویه و احمد بن ابی عبد الله عن ابیه و علی النوفلی هذا مذکور مهملا.

و الی علی بن مطر ضعیف بمحمد بن سنان و ابن مطر غیر مذکور فی کتب الرجال و الی علی بن مهزیار صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی علی بن میسره کما فی الخلاصه لکن فیه محمد بن عیسی و علی ایضا مذکور مهملا.

و الی علی بن النعمان صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی علی بن یقطین و کذا الی عمار بن مروان و الی عمار بن موسی الساباطی قوی کما فی الخلاصه باحمد بن الحسن بن فضال وعمرو بن سعید المدائنی و مصدق بن صدقه.

و الی عمرو بن ابی المقدام فیه الحکم بن مسکین و فی عمرو ایضا نظر و الی عمرو بن جمیع فیه الحسن بن الحسین اللؤلؤی و ان وثقه النجاشی الا انه استثنی من نوادر الحکمه و قال الشیخ: ان ابن بابویه ضعفه و فیه ایضا معاذ بن ثابت الجوهری و هو مهمل علی ان عمرو بن جمیع بتری ضعیف.

و الی عمرو بن خالد فیه الحسین بن علوان و هو عامی غیر موثق نعم قیل فیه انه کان مستورا و عمرو مشترک بین من وثق وغیره و الی عمرو بن سعید قوی باحمد بن الحسن بن فضال و الی عمرو بن شمر فیه علی بن الحسین السعدآبادی و ابن شمر مذموم ضعیف جدا و الی عمر بن ابی زیاد فیه الحکم بن مسکین.

و الی عمر بن ابی شعبه صحیح فیه محمد بن علی بن ماجیلویه و الی عمر بن اذینه صحیح و الی عمر بن حنظله قوی بداود بن الحصین و

فیه ایضا محمد بن عیسی الا ان فیه الحسین بن احمد بن ادریس.

ص: 193

و الی عمر بن قیس الماصری مجهول فان فیه محمد بن سنان وغیره وعمر بتری غیر موثق و الی عمر بن یزید صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی عمران الحلبی کما فی الخلاصه و کذا الی عیسی بن ابی منصور.

و الی عیسی بن اعین فیه محمد بن احمد بن علی بن الصلت و هو غیر مذکور وعیسی مشترک و الظاهر انه الثقه و الی عیسی بن عبد الله الهاشمی صحیح علی ما فی الخلاصه و عندی فیه نظر من اختلاف النسخ.

و الی عیسی بن یونس ضعیف بمحمد بن سنان و عیسی ایضا لم یوثق و الی العیص بن القاسم صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی غیاث بن ابراهیم الا ان غیاثا بتری ثقه.

و الی فضاله بن ایوب صحیح کما فی الخلاصه و الی الفضل بن ابی قره السمندی ضعیف بشریف بن سابق و الفضل السمندی ضعیف ایضا.

و الی الفضل بن شاذان فیه عبد الواحد بن عبدوس النیسابوری العطار و هو غیر مذکور وعلی بن محمد بن قتیبه و لم یصرح بالتوثیق و لکنه معتمد و فی الفهرست عن الفضل بن شاذان اخبرنا بکتبه و روایاته ابو عبد الله عن محمد بن علی بن الحسین عن محمد بن الحسن عن احمد بن ادریس عن علی بن محمد بن قتیبه عن الفضل بن شاذان و رواها محمد بن علی بن الحسین عن حمزه بن محمد العلوی عن ابی نصر قنبر بن علی بن شاذان عن ابیه عن الفضل و الاول صحیح و الثانی مؤید فتدبر.

و الی الفضل بن عبد الملک ابی العباس البقباق صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی فضیل بن عثمان الاعور کما فی الخلاصه الا ان فیه محمد بن عیسی بن عبید.

و الی الفضیل بن یسار فیه علی بن الحسین السعدآبادی لکنه عن احمد بن ابی عبد الله عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن ابن اذینه عنه و قد تقرر

صحه طریق المصنف الی جمیع روایات احمد و کذلک ابن ابی عمیر علی انه قد عد حدیثه حسنا فتدبر.

ص: 194

و الی القاسم بن یزید ضعیف بمحمد بن سنان و فیه ایضا علی بن الحسین السعدآبادی و فی النجاشی کتاب قاسم اخبرنا به الحسین بن عبیدالله عن علی بن محمد القلانسی عن حمزه بن القاسم عن علی بن عبد الله بن یحیی عن احمد بن محمد بن خالد عن ابیه عن فضاله عن القاسم فتاید روایه البرقی عن ابیه بما ذکره المصنف بهذا مع الصحه الی القاسم مع ما قد بینا مرارا من روایه محمد بن الحسن بن الولید عن سعد بن عبد الله عن احمد البرقی جمیع کتبه و روایاته و روایه المصنف جمیع روایات ابن الولید فربما صح له حینئذ طریق لکن تدبر.

و الی القاسم بن سلیمان صحیح کما فی الخلاصه غیر ان فیه محمد بن عیسی و الی القاسم بن عروه صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه هارون بن مسلم بن سعدان و هو و ان کان ثقه الا انهم قالوا: کان له مذهب بالجبر والتشبیه لکنه لیس نصا فی ما یوجب القدح و لکن القاسم بن عروه لم یصرح بتوثیقه.

و الی القاسم بن یحیی صحیح لکن القاسم مشهور بالضعف و کذا الی الکاهلی عبد الله بن یحیی کما فی الخلاصه و اما عبد الله فممدوح قریب من الصحه.

و الی کردویه الهمدانی حسن بابراهیم بن هاشم الا ان کردویه غیر مذکور فی کتب الرجال وحکی عن بعض المشایخ ان کردین وکردویه اسمان لمسمع وقید الهمدانی ربما ینافی ذلک فتدبر.

و الی کلیب الاسدی صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه محمد بن خالد والظاهر انه البرقی و اما ما کان فیه عن ابی بکر الحضرمی وکلیب الاسدی ففیه عبد الله بن عبد الرحیم (الرحمن) الاصم و هو ضعیف و کلیب فی نفسه ممدوح حسن.

و الی مالک بن اعین الجهنی فیه علی بن موسی بن جعفر الکمندانی و هو غیر مذکور وعمرو بن ابی المقدام و فیه قول وربما یرتفع الاول

بما صح من طریق المصنف الی الحسن بن محبوب بجمیع روایاته و کتبه و کذلک احمد بن محمد بن عیسی و مالک لم یثبت توثیقه و لا مدحه و ان کان مرویا فتدبر.

ص: 195

و الی مبارک العقرقوفی ضعیف کما فی الخلاصه بمحمد بن سنان و فی الطریق ایضا الحسن بن ابراهیم بن تاتانه و هو غیر مذکور.

و الی مثنی بن عبد السلام قوی کما فی الخلاصه بمعاویه بن حکیم و اما مثنی فممدوح اما فی التوثیق فنظر.

و الی محمد بن ابی عمیر صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی محمد بن احمد بن یحیی و کذا الی محمد بن اسلم الجبلی لکن فیه ضعف.

و الی محمد بن اسماعیل البرمکی فیه علی بن احمد بن موسی ومحمد بن احمد السنانی والحسین بن ابراهیم بن احمد بن هشام المکتب رضی الله عنهم و الاول و الاخیر غیر مذکور ومحمد بن احمد مهمل بل فی رجال ابن داود (مذکور فی) لمن لم یرو عنهم (علیه السلام) و الغضائری(1) )قال) نسبه وحدیثه مضطرب الا ان اجتماع هؤلاء فی مرتبه یؤید الاعتماد.

و الی محمد بن اسماعیل بن بزیع صحیح کما فی الخلاصه و الی محمد بن بجیل صحیح ان قیل بتوثیق الهیثم بن ابی مسروق کما تقدم عن الخلاصه فی ثویر و الا فحسن لکن محمد بن بجیل مذکور مهملا.

و الی ابی الحسین محمد بن جعفر الاسدی الکوفی ویقال محمد بن ابی عبد الله فیه الجماعه المذکوره فی ابن اسماعیل البرمکی و اجتماعهم یؤید الصدق و الی محمد بن حسان صحیح لکن ابن حسان ضعیف و هو الرازی و الی محمد بن الحسن الصفار صحیح کما فی الخلاصه.

و کذا الی محمد بن الحسین بن ابی الخطاب و کذا الی محمد بن ابی حکیم الا ان فیه نظرا من حیث الاشتراک و کذا الی محمد الحلبی صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی محمد بن حمران لکنه غیر مصرح بالتوثیق

فان الظاهر انه ابن اعین او مشترک.

و الی محمد بن خالد البرقی صحیح و الی محمد بن خالد القرشی (القشیری) فیه جعفر بن محمد بن مسرور رضی الله عنه و حققه و لیسا فی مظانهما و محمد بن خالد ایضا مهمل علی انه کان والی المدینه و

ص: 196


1- ([1]) فی الاصل هکذا: "د لم غض نسبه" و هذه رموز و معناها کما قال المصنف اول کتابه "د" لابن داود و "لم" لمن لم یرو عنهم (علیه السلام) و اختصار "غض" و ان لم یذکره لکنه معروف فی رجال الغضائری

تبعد عدالته فتدبر.

و الی محمد بن سنان حسن بابراهیم بن هاشم و الیه فی ما کتبه الرضا (علیه السلام) فی جواب مسائله فی العلل ضعیف بقاسم بن الربیع الصحاف و علی بن العباس فان الظاهر انه الرازی و قد رمی بالغلو.

و الی محمد بن سهل صحیح کما فی الخلاص لکن محمد بن سهل مهمل و کذا الی محمد بن عبد الجبار صحیح کما فی الخلاصه.

و الی محمد بن عبد الله بن مهران فیه علی بن الحسین السعدآبادی و احمد بن ابی عبد الله علی ان محمدا هذا ضعیف جدا.

و الی محمد بن عثمان العمری قدس الله روحه صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی محمد بن عذافر و کذا الی محمد بن علی بن محبوب و الی محمد بن عمرو بن ابی المقدام ضعیف لمحمد بن سنان وابن عمرو غیر مذکور ایضا.

و الی محمد بن عمران العجلی صحیح الا ان فیه احمد بن ابی عبد الله عن ابیه و محمد بن عمران هذا مهمل و الی محمد بن عیسی بن عبید کما فی الخلاصه و الی محمد بن الفیض التیمی فیه داوود بن اسحاق الحذاء و هو غیر مذکور والتیمی ایضا مهمل.

و الی محمد بن الفیض فیه جعفر بن محمد بن مسرور رضی الله وابن الفیض ایضا مشترک بین المهملین فتدبر.

و الی محمد بن القاسم الاسترآبادی لا واسطه لکنه ضعیف جدا و الی محمد بن القاسم بن الفضیل فیه الحسین بن ابراهیم رضی الله عنه و هو غیر مذکور و لولا هذا لکان حسنا بابراهیم بن هاشم علی انه لا یبعد کون الحسین ممدوحا بما تقدم من المصنف واعتبار کثیر من روایاته و امتیازه بالترضی ونحوه مع ان جمیع روایات علی بن ابراهیم رواها

المصنف عنه فی الصحیح کما فی الفهرست فتدبر.

و الی محمد بن قیس حسن بابراهیم بن هاشم و الی محمد بن مرازم عن ابیه حسن ظاهرا کما یاتی فی ابیه مرازم اذ لم اجد له طریقا الیه بخصوصه و الله اعلم.

و الی محمد بن مسعود العیاشی فیه المظفر بن جعفر العلوی رضی الله

ص: 197

عنه عن جعفر بن محمد بن مسعود و الاول مذکور بغیر توثیق و الثانی قال فیه فاضل علی انه روی عنه حیدر بن محمد السمرقندی کما تقدم فی موضعه.

و الی محمد بن مسلم الثقفی فیه علی بن احمد بن عبد الله عن ابیه وهما غیر مذکورین لکن العلامه صحح بعض روایه محمد بن مسلم منسوبه الی الصدوق علی وجه ظاهره انه من الفقیه فلیتدبر و ایضا فجمیع روایات احمد بن ابی عبد الله مرویه فی الصحیح للمصنف کما تقدم وبیناه فی غیر موضع فافهم.

و الی محمد بن منصور ضعیف بمحمد بن سنان و الی محمد بن النعمان حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و فیه محمد بن علی ماجیلویه لکن قد روی المصنف روایات ابن ابی عمیر و الحسن بن محبوب فی الصحیح فتدبر.

و الی محمد بن الولید الکرمانی حسن کما فی الخلاصه لکنه غیر مذکور و الی محمد بن یحیی الخثعمی ضعیف بزکریا المؤمن و فیه ایضا محمد بن عیسی.

و الی محمد بن یعقوب الکلینی فیه محمد بن محمد بن عصام و علی بن احمد بن موسی ومحمد بن احمد السنانی رضی الله عنهم و لم یذکر منهم الا الاخیر مهملا او مذموما الا ان اجتماعهم یصحح الصدق ولعل من صحح هذا الطریق صححه لذلک.

و الی مرازم بن حکیم حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم و فیه محمد بن علی ماجیلویه و کانه کذلک الی محمد بن مرازم عن ابیه علی ان الروایه تنتهی الی ابن ابی عمیر وجمیع روایاته فی الصحیح

للمصنف.

و الی مروان بن مسلم ضعیف بسهل بن زیاد و فیه ایضا علی بن یعقوب الهاشمی و هو غیر مذکور الا ان فی الفهرست له کتاب اخبرنا به جماعه عن احمد بن محمد بن الحسن عن ابیه عن سعد و الحمیری عن محمد بن الحسین عن الحسن بن علی بن فضال عن مروان بن مسلم مع ان المصنف روی جمیع روایات ابن الولید عنه و روایات الحسن بن علی

ص: 198

بن فضال فی الصحیح فلیتدبر و مروان بن مسلم ثقه ایضا علی ما وجدنا فی نسخ النجاشی و نقله ابن داوود ایضا لکن فی الخلاصه ابن موسی و نقله ابن داوود عن النجاشی و اظن الاصل فی ذلک کتاب ابن طاووس و ان فیه سهوا و الله اعلم.

و الی مسعده بن زیاد صحیح کما فی الخلاصه و هو ثقه و کذا الی مسعده بن صدقه الربعی غیر ان فیه هارون بن مسلم و مسعده بتری.

و الی مسمع بن مالک البصری ضعیف بقاسم بن محمد بن الجوهری و الی مصادف (مصارف) صحیح کما فی الخلاصه.

و الی مصعب بن یزید الانصاری فیه ابراهیم بن عمران الشیبانی و هو غیر مذکور ویوسف بن ابراهیم ویحیی بن ابی اشعث الکندی وهما مهملان و فی مصعب نظر ایضا.

ومعاویه بن حکیم صحیح و الی معاویه بن شریح قوی بعثمان بن عیسی بل ضعیف و فی الخلاصه انه صحیح ولعله لانه معاویه بن میسره بن شریح الاتی و هو الظاهر.

و الی معاویه بن عمار صحیح و کذا الی معاویه بن میسره کما فی الخلاصه و الی معاویه بن وهب صحیح کما فی الخلاصه و فیه محمد بن علی ماجیلویه.

و الی معروف بن خربوذ صحیح و فی الخلاصه انه حسن و الی المعلی بن خنیس صحیح کما فی الخلاصه علی الظاهر من کون المسمعی مسمع بن عبد الملک.

و الی المعلی بن محمد البصری صحیح و الی معمر بن خلاد حسن

بابراهیم بن هاشم و الی معمر بن یحیی صحیح و الی المفضل بن عمر ضعیف بمحمد بن سنان و الی منذر بن جیفر (جعفر) حسن بابراهیم بن هاشم و الی منصور (منذر) بن حازم صحیح کما فی الخلاصه او موثق بسیف بن عمیره.

و الی منصور الصیقل و هو ابن الولید کما صرح به الشیخ فی الرجال فیه ابو محمد الذهلی و هو غیر معلوم وابراهیم بن خالد العطار و هو مهمل و محمد بن منصور الصیقل ابنه و لیس بمذکور و الی منصور

ص: 199

بن یونس صحیح کما فی الخلاصه الا ان منصورا واقفی ثقه.

و کذا الی منهال القصاب الا ان منهالا غیر معلوم بل مشترک بین مهملین او غیر مذکور فتدبر.

و الی موسی بن عمر بن بزیع حسن کما فی الخلاصه بابراهیم و فیه محمد بن علی ماجیلویه رضی الله عنه و الی موسی بن القاسم البجلی صحیح و الی المیثمی احمد بن الحسن صحیح کما تقدم.

و الی میمون بن مهران ضعیف بمحمد بن جمهور و فیه ایضا جعفر بن محمد بن مالک و فیه قول قوی بالضعف والوضع و ابو یحیی الاهوازی و هو غیر معلوم و الحسین بن المختار بیاع الاکفان و هو اما القلانسی و هو واقفی و توثیقه عن ابن عقده عن علی بن الحسن او غیره فغیر مذکور.

و الی النضر بن سوید صحیح کما فی الخلاصه غیر ان فیه محمد بن عیسی بن عبید الا ان فی الفهرست بعد ذکر الطریق المذکور و رواه محمد بن علی بن الحسین عن ابن الولید عن سعد و الحمیری و محمد بن یحیی و احمد بن ادریس عن احمد بن ابی عبد الله عن محمد بن خالد البرقی و الحسین بن سعید عن النضر فلیتدبر.

و الی النعمان الرازی ضعیف بمحمد بن سنان و کذا الی النعمان بن سعد صاحب امیرالمؤمنین (علیه السلام) و لم اجد فی الرجال من یحتمله الا النعمان بن صهبان الذی قال امیرالمؤمنین (علیه السلام) یوم الجمل من دخل داره فهو امن فی الخلاصه و رجال الشیخ.

و الی الولید بن صبیح فیه الحسین بن المختار و ان کان القلانسی فربما امکن عده قویا و ان کان بیاع الاکفان و کان غیر القلانسی فغیر مذکور و الی وهب بن حفص الکوفی فیه محمد بن علی الهمدانی و یحتمل کونه ابا سمینه و لولا ذلک لکان صحیحا و الی وهب بن وهب صحیح لکنه ضعیف.

و الی هارون بن حمزه الغنوی صحیح کذا فی الخلاصه و فیه یزید بن اسحاق شعر و لم اجد له توثیقا غیر انه بدعاء الرضا (علیه السلام) قال بالحق.

و الی هارون بن خارجه فیه محمد بن علی الکوفی و کانه ابو سمینه و

ص: 200

عثمان بن عیسی و هو من اصول الوقف و ارکانه الا ان فی النجاشی هارون بن خارجه کوفی ثقه له کتاب اخبرنا ابو عبد الله بن شاذان قال حدثنا احمد بن محمد بن یحیی قال: حدثنا احمد بن ادریس عن محمد بن عبد الجبار قال: حدثنا محمد بن اسماعیل بن بزیع عن علی بن النعمان عن هارون.

و فی الفهرست عن محمد بن الحسن بن الولید انه روی عن سعد بن عبد الله و احمد بن ادریس عن محمد بن عبد الجبار بروایاته و المصنف قد روی جمیع روایات ابن الولید عنه فی الصحیح فتدبر.

وعلی هذا فیثبت له طریق صحیح الی هارون کما لا یخفی فتدبر و الی هاشم الحناط صحیح کما فی الخلاصه و الی هشام بن ابراهیم حسن بابراهیم بن هاشم و فیه محمد بن علی ماجیلویه.

و الی هشام بن الحکم صحیح کما فی الخلاصه و کذا الی هشام بن سالم و الی یاسر الخادم حسن بابراهیم بن هاشم و فی الخلاصه انه صحیح اما یاسر فالظاهر انه ممدوح.

و الی یاسین الضریر صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه محمد بن عیسی ویاسین مهمل و الی یحیی بن ابی العلاء صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه ابان بن عثمان والحسین بن الحسن بن ابان وتوثیقه من تصحیح العلامه لطرق هو فیها فی الحدیث والرجال.

و الی یحیی بن ابی عمران حسن بابراهیم بن هاشم و فیه محمد بن

ماجیلویه وابن ابی عمران غیر مذکور ایضا نعم یحیی بن عمران مذکور وانه یونسی مهمل فتدبر.

و الی یحیی بن حسان الازرق حسن کما فی الخلاصه بابراهیم بن هاشم لکن فیه ابان بن عثمان و یحیی بن حسان مذکور مهملا و الله اعلم.

و الی یحیی بن عباد المکی ضعیف علی ما فی الخلاصه بحسین بن یزید فقد قال قوم من القمین انه غلا فی اخر عمره.

نعم قال النجاشی ما راینا له روایه تدل علی هذا وابن عباد ایضا مذکور مهملا فتدبر.

و الی یحیی بن عبد الله فیه احمد بن الحسین القطان وعبد الرحمن بن

ص: 201

جعفر الحریری وهما غیر مذکورین ویحیی لم اجد له توثیقا و الله اعلم.

و الی یعقوب بن شعیب صحیح کما فی الخلاصه و هو ثقه و کذا الی یعقوب بن عثیم.

و کذا الی یعقوب بن یزید و الی یوسف بن ابراهیم الطاطری ضعیف بمحمد بن سنان ویوسف ایضا مهمل.

و کذا الی یوسف بن یعقوب ویوسف فی نفسه ضعیف ایضا و الی یونس بن عبد الرحمن صحیح او حسن علی ما ذکره الشیخ فی الفهرست عن ابن الولید و ان لم یذکره الصدوق فی مشیخه الفقیه فتدبر.

و الی یونس بن عمار صحیح لکن فیه احمد بن ابی عبد الله ویونس مذکور مهملا.

باب الکنی

قال فالی ابی العز النخاس حسن بابراهیم بن هاشم علی ان الراوی عنه ابن ابی عمیر و جمیع روایاته للمصنف فی الصحیح کما تقدم مرارا.

و الی ابی ایوب الخزاز صحیح کما فی الخلاصه و هو ابراهیم بن عثمان الثقه و الی ابی بصیر ضعیف کما فی الخلاصه بعلی بن ابی حمزه.

و الی ابی بکر بن ابی سمال فیه عثیم و لا یبعد ان یکون ارید به عثمان بن عیسی او نحوه فیکون ضعیفا و الی ابی بکر الحضرمی ضعیف بعبد الله بن عبد الرحمن الاصم.

و الی ابی ثمامه حسن بابراهیم بن هاشم و فیه محمد بن علی ماجیلویه و الی ابی جریر بن ادریس حسن بابراهیم بن هاشم واسمه زکریا و هو ثقه.

و الی ابی الجوزاء صحیح و هو منبه بن عبد الله و الی ابی حبیب ناجیه قوی کما فی الخلاصه بمعاویه بن حکیم الا ان فیه مثنی الحناط فان کان ابن الولید او ابن عبد السلام فلا باس بهما عن محمد بن مسعود عن علی بن الحسن وغایته المدح و ان کان ابن راشد فمهمل والظاهر فی الاخیر الخیاط و فی الاولین بالمهمله والنون.

و اما ابو حبیب فهو ناجیه بن ابی عماره الصیداوی الاسدی و هو

ص: 202

ممدوح ظاهرا لم تر فیه غیر المدح والی ابی الحسن النهدی صحیح کما فی الخلاصه الا انه غیر معلوم عندی.

و الی ابی حمزه الثمالی قوی علی ما فی الخلاصه و لعله بناء علی اتحاد ابن الفضل وابن الفضیل ورجوع التوثیق فی الاول الی حدیثه والتضعیف فی الثانی الی مذهبه وربما کان اختلاف النسخ هنا لذلک لکن الاظهر الاتحاد و الضعف و الله اعلم.

نعم لا یبعد ان یقال ان محمد بن الفضیل هنا محمد بن الفضیل بن غزوان الضبی الثقه لعلوه فانه من رجال الصادق (علیه السلام) لکن ینبغی عده حینئذ حسنا فتدبر.

هذا کله نظرا الی هذا الطریق و الا فلا ریب فی صحه طریقه کما فی الفهرست و اشار الیه هنا الی ان العلامه کثیرا ما یعد طریقا فیه ابن الفضیل صحیحا و العکس اولی و فی نسخ ابن الفضل مکبرا و علیها یکون حسنا بابراهیم بن هاشم.

و الی ابی خدیجه سالم بن مکرم ضعیف بمحمد بن علی الکوفی اذ الظاهر انه ابو سمینه و ابو خدیجه ایضا فیه قول بالضعف.

و الی ابی الربیع الشامی فیه الحکم بن مسکین و هو مهمل و فی الفهرست عن ابن الولید عن سعد و الحمیری عن محمد بن الحسین عن الحسن بن محبوب عن خالد بن جریر عن ابی الربیع الشامی بکتابه و قد روی المصنف جمیع روایات ابن الولید عنه فان ثبت مدح الخالد کان حسنا و الا فالتایید حاصل و الی ابی زکریا الاعور صحیح کما فی الخلاصه لکن فیه محمد بن عیسی بن عبید.

و الی ابی سعید الخدری من وصیه النبی (ص) لعلی (علیه السلام) جماعه غیر مذکورین وکان بعضهم من العامه و الی ابی عبد الله الخراسانی حسن بابراهیم بن هاشم الا انه غیر معلوم فلیتدبر.

و الی ابی عبد الله الفراء صحیح لکن فیه احمد بن ابی عبد الله عن ابیه و الی ابی کهمس فیه الحکم بن مسکین و لم یوثق و عبد الله بن علی الزراد و هو غیر مذکور.

و الی ابی مریم الانصاری صحیح کما فی الخلاصه لکن فیه ابان بن

ص: 203

عثمان و الی ابی المغراء حمید بن المثنی قوی علی ما فی الخلاصه بعثمان بن عیسی والصحیح ضعفه لکن الفهرست ذکر طریقا الی کتابه صحیحا ینتهی الی ابن ابی عمیر و صفوان و النجاشی ایضا روی کتابه فی الصحیح و هو مؤید علی ان فیه سعدا و قد روی المصنف جمیع روایاته فی الصحیح فتدبر.

و الی ابی النمیر ضعیف بمحمد بن سنان و هو ایضا غیر معلوم و الی ابی الورد صحیح کما فی الخلاصه لکن فیه نظر.

و الی ابی ولاد الحناط حفص بن سالم صحیح کما فی الخلاصه الا ان فیه الهیثم بن ابی مسروق و الی ابی هاشم الجعفری فیه علی بن الحسین السعدآبادی و احمد بن ابی عبد الله الا ان المصنف روی جمیع روایات احمد فی الصحیح فتدبر.

و الی ابی همام اسماعیل بن همام صحیح.

طرق اخبار بعنوان تلک الاخبار

فکلما کان فیه جاء نفر من الیهود الی رسول الله (ص) ففی الطریق جماعه غیر مذکورین.

وما کان من حدیث سلیمان بن داوود فی معنی قول الله عزوجل فطفق مسحا بالسوق و الاعناق فالطریق ضعیف بحسین بن یزید النوفلی و فیه ایضا مجاهیل مثل علی بن سالم عن ابیه وموسی بن عمران.

وما فیه من خبر بلال و ثواب المؤذنین ففی الطریق احمد بن العباس و العباس بن عمرو الفقیمی و ثابت بن هارون و احمد بن عبد الحمید و هم غیر مذکورین لکن الاولین فی مرتبه و ایضا فیه الحسن بن ابی الحسن و عبد الله بن علی و هما غیر معلومین.

و ما فیه متفرقا من قضایا امیرالمؤمنین (علیه السلام) فالطریق حسن بابراهیم بن هاشم و ما فیه من وصیه امیرالمؤمنین (علیه السلام) لابنه محمد بن الحنفیه فمن مراسیل حماد بن عیسی مع حسن الطریق الیه بابراهیم بن هاشم.

ص: 204

تعريف مرکز

بسم الله الرحمن الرحیم
هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ
الزمر: 9

عنوان المکتب المرکزي
أصفهان، شارع عبد الرزاق، سوق حاج محمد جعفر آباده ای، زقاق الشهید محمد حسن التوکلی، الرقم 129، الطبقة الأولی.

عنوان الموقع : : www.ghbook.ir
البرید الالکتروني : Info@ghbook.ir
هاتف المکتب المرکزي 03134490125
هاتف المکتب في طهران 88318722 ـ 021
قسم البیع 09132000109شؤون المستخدمین 09132000109.