ستارگان حرم: اختران حریم معصومه (س) - 33

مشخصات کتاب

عنوان قراردادی : فرهنگ کوثر (مجله)

عنوان و نام پدیدآور : ستارگان حرم: اختران حریم معصومه (س) / تالیف گروهی از نویسندگان ماهنامه کوثر.

مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، 1377 -

مشخصات ظاهری : ج.: مصور، نمونه، عکس.

شابک : دوره 964-6401-01-5 : ؛ 5000 ریال (ج. 1) ؛ 6000 ریال : ج.2 964-6401-10-6 : ؛ 55000 ریال : ج.3 964-6401-11-2 : ؛ 6000 ریال : ج.4 : 964-6401-14-7 ؛ 5500 ریال : ج. 5 : 964-6401-15-5 ؛ 65000 ریال : ج.6 : 964-6401-20-1 ؛ 8500 ریال (ج. 11) ؛ 8000 ریال (ج. 12) ؛ 12000 ریال : ج. 15 : 964-6409-87-2 ؛ 12000 ریال : ج. 17 : 964-8567-08-5 ؛ 17000 ریال : ج.20 : 964-8567-90-5 ؛ 16000 ریال : ج. 21 : 964-8567-95-6 ؛ 50000 ریال : ج.26 : 978-964-180-122-1 ؛ 50000 ریال (ج.27) ؛ ج.28 978-964-180-235-8 : ؛ ج.29: 978-964-180-417-8 ؛ ج.30 978-964-180-444-4 :

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری (فاپا)

یادداشت : ج.2 و 3 (چاپ اول: 1377).

یادداشت : ج.4 (چاپ اول: 1378).

یادداشت : ج. 5 (چاپ اول: بهار 1378).

یادداشت : ج. 6 (چاپ اول: پائیز 1378).

یادداشت : ج. 8 (چاپ اول: زمستان 1379).

یادداشت : ج. 11 (چاپ اول: 1381).

یادداشت : ج. 12 و 15 (چاپ اول: 1382).

یادداشت : ج. 17 (چاپ اول: 1385).

یادداشت : ج.20 و 21 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.26 و 27 (چاپ اول: 1389).

یادداشت : ج.28 (چاپ اول: 1391) (فیپا).

یادداشت : ج.29 (چاپ اول: 1393) (فیپا).

یادداشت : ج.30 (چاپ اول: 1396) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : مجتهدان و علما -- ایران -- سرگذشتنامه

موضوع : قم -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره : BP55/2/س25 1377

رده بندی دیویی : 297/996

شماره کتابشناسی ملی : م 78-8787

ص: 1

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

ص:2

ص:3

ستارگان حرم

شرح حال علما

جلد سی و سوم

گروهی از نویسندگان

ص:4

ص:5

در این دفتر می خوانیم:

شرح حال عالمان / مؤلفان

شهید محمدحسن ابراهیمی / کریم آدینه

احمد احمدی / الیاس صالحی

ابراهیم امامزاده زیدی / الیاس صالحی

سید علی اکبر پیشوایی یزدی / مهدی آقازاده

سید ابوالفضل تولیت / علی مختاری

سید محمدباقر حسینی / علی مختاری

سید طیب جزایری / سیدمحمدحیدرفاضلی

هادی حسام واعظ رشتی / محمدتقی ادهم نژاد

سید اسماعیل حسینی مرعشی / محمدعلی نجفی

سید کمال الدین موسوی شیرازی / محمدعلی نجفی

احمد صابری همدانی / وهب محبی

سید محمدمهدی طباطبایی / وهب محبی

شهید مسلم قلی پور گیلانی / محمدتقی ادهم نژاد

سید محمد کوثری زاده / الیاس صالحی

سید طالب مروج / سیدغلامحسین صادقی

محمدمهدی مهندسی / محمدجواد نورمحمدی

ص:6

ص:7

فهرست

سخن نخست........................................................................... 19 .

مقدمه................................................................................... 23 .

شهید محمدحسن ابراهیمی

ولادت و اصالت خانوادگی.............................................................. 24 .

تحصیل و استادان ....................................................................... 24 .

تبلیغ .................................................................................... 25 .

ازدواج ................................................................................. 25 .

فعالیت های بین المللی در گویان.......................................................... 25 .

شهید ابراهیمی و وحدت ................................................................ 26 .

خصوصیات اخلاقی .................................................................... 26 .

فعالیتها و خدمات..................................................................... 28 .

کارنامه شهید ابراهیمی در گویان.......................................................... 29 .

اوضاع فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ترینیداد و توباگو........................... 30 .

یادگاران................................................................................. 30 .

ماجرای شهادت ایشان................................................................... 31 .

ربودن و شهادت......................................................................... 32 .

پیام تسلیت.............................................................................. 32 .

گفت وگو با همسر شهید ................................................................. 33 .

ص:8

احمد احمدی

تولد، خانواده ........................................................................... 47 .

تحصیلات مکتب خانه ای................................................................ 48 .

تحصیلات تکمیلی کلاسیک ............................................................ 49 .

تحصیلات حوزوی و استادان............................................................ 49 .

تدریس.................................................................................. 50 .

آثار و تألیفات ........................................................................... 50 .

مسئولیت ها ............................................................................. 56 .

خدمات فرهنگی- علمی................................................................. 58 .

هشدار در مورد کتاب های مروج عرفان های کاذب ........................................ 60 .

از نگاه دیگران ........................................................................... 61 .

توصیه ها ................................................................................ 64 .

وفات................................................................................... 66 .

پیام تسلیت ............................................................................. 66 .

منابع.................................................................................... 68 .

ابراهیم امامزاده زیدی

تولد .................................................................................... 69 .

استادان ................................................................................. 70 .

شاگردان ................................................................................ 70 .

اقامه نماز در مسجد شیخ عبدالحسین.................................................... 73 .

اثری عرفانی ............................................................................. 75 .

در نگاه دیگران .......................................................................... 76 .

وفات ................................................................................... 79 .

منابع.................................................................................... 80 .

ص:9

سید علی اکبر پیشوایی یزدی

تولد .................................................................................... 81 .

تحصیلات در یزد........................................................................ 82 .

اساتید .................................................................................. 82 .

مهاجرت به مشهد مقدس................................................................ 83 .

مهاجرت به سبزوار ...................................................................... 83 .

هجرت به عتبات ........................................................................ 84 .

رحل اقامت در قم ....................................................................... 85 .

وعظ و ارشاد............................................................................ 86 .

مبارزه با بهائیت ......................................................................... 87 .

رحلت .................................................................................. 88 .

فرزندان ................................................................................. 88 .

در کلام بزرگان .......................................................................... 88 .

وفات آیت الله سیدحسین پیشوایی........................................................ 92 .

منابع ................................................................................... 93 .

سید ابوالفضل تولیت

تولیت و حرم............................................................................ 96 .

خدمات عمرانی تولیت.................................................................. 96 .

توقع از تولیت......................................................................... 100 .

خاطره قبر آقا نجفی.................................................................... 100 .

تولیت و سیاست...................................................................... 100 .

تفصیل مواضع تولیت در آینه خاطرات ................................................. 102 .

حلقه واسطه........................................................................... 103 .

همکاری با آیت الله العظمی بروجردی .................................................. 104 .

اولین بلندگو .......................................................................... 104 .

نمایندگی مجلس...................................................................... 105 .

سفر شاه به قم ......................................................................... 106 .

ص:10

خدمات............................................................................... 107 .

سرنوشت اموال تولیت ................................................................ 110 .

توقعات............................................................................... 110 .

شرکت طاهر .......................................................................... 113 .

تکیه عزاداری.......................................................................... 114 .

اختیارات پیشکارها ................................................................... 115 .

نیابت زیارت .......................................................................... 116 .

وارثان................................................................................. 116 .

دفن بیرون از حرم...................................................................... 116 .

سید محمدباقر حسینی

آبا و اجداد ........................................................................... 119 .

نیاکان و خاندان تولیت به تفصیل....................................................... 120 .

پدر سید ابوالفضل تولیت.............................................................. 125 .

همکاری با بزرگان ..................................................................... 127 .

تبدیل تعزیه به روضه ................................................................... 127 .

زندگی در بیرون قم .................................................................... 129 .

بیماری و مریضداری .................................................................. 129 .

سایه سیاه ستم شاهی پهلوی............................................................ 130 .

در این دوران .......................................................................... 130 .

اوج تذلیل مؤمنان ..................................................................... 131 .

شیرین کاری مداح قمی................................................................. 132 .

شخصیت مشهور...................................................................... 132 .

درگذشت ............................................................................. 133 .

تجلیل ادیبانه .......................................................................... 133 .

ص:11

سید طیب جزایری

تولد و تبار............................................................................. 136 .

از کودکی تا جوانی در هند ............................................................. 136 .

هجرت به عراق........................................................................ 137 .

سفر به پاکستان ........................................................................ 137 .

خاطره معنوی ......................................................................... 138 .

بازگشت به نجف اشرف ............................................................... 139 .

اولین اثر اجتهادی ..................................................................... 139 .

تفسیر ولایی قرآن ...................................................................... 139 .

قدم در حوزه قلم ...................................................................... 140 .

تألیفات............................................................................... 141 .

بازگشت به ایران، سرزمین نیاکان ....................................................... 142 .

ریشه توفیقات ......................................................................... 143 .

رابطه و خاطره سید و استادان .......................................................... 144 .

شاگردان .............................................................................. 145 .

فعالیت های فرهنگی- تبلیغی و خدماتی ................................................ 146 .

مناظرات.............................................................................. 147 .

احیای «قبر و قدر » علامه سید نعمت الله جزایری........................................ 151 .

احیای امر اهلبیت علیهم السلام 152 ................................................................. .

امام جماعت مسجد مقدس جمکران .................................................. 153 .

مساعدتی کریمانه...................................................................... 153 .

در نگاه بزرگان......................................................................... 154 .

ارادت به امام، انقلاب و رهبری ........................................................ 156 .

سه حکایت معنوی .................................................................... 156 .

عروج ملکوتی......................................................................... 158 .

ص:12

هادی حسام واعظ رشتی

مقدمه................................................................................. 161 .

تولد و خاندان......................................................................... 162 .

تحصیلات............................................................................ 163 .

فضایل اخلاقی ........................................................................ 166 .

قدرت خطابه.......................................................................... 167 .

فعالیت های سیاسی.................................................................... 168 .

حسام بعد از پیروزی انقلاب اسلامی................................................... 172 .

دیدار با امام و مسئولان ................................................................ 173 .

بهین گفتار............................................................................. 174 .

معلومات گسترده...................................................................... 174 .

رحلت و مدفن ........................................................................ 175 .

سید اسماعیل حسینی مرعشی

خلاصه ............................................................................... 177 .

سادات مرعشی و حکومت مرعشیان ................................................... 178 .

سادات مرعشی شوشتر ................................................................ 178 .

تولد و نامگذاری....................................................................... 179 .

جد پدری ............................................................................. 180 .

پدر ................................................................................... 181 .

اقوام دانشمند ......................................................................... 182 .

تحصیلات و استادان .................................................................. 183 .

مهاجرت به اهواز .................................................................. 185.

اجازات............................................................................... 186 .

تألیفات............................................................................... 187 .

تدریس و شاگردان ..................................................................... 191 .

خدمات دینی ......................................................................... 193 .

در وادی سیاست ...................................................................... 194 .

ص:13

وفات و مدفن ......................................................................... 197 .

منابع.................................................................................. 198 .

سید کمال الدین موسوی شیرازی

چکیده................................................................................ 199 .

زادگاه................................................................................. 200 .

تولد .................................................................................. 201 .

هم نامها .............................................................................. 201 .

تحصیلات............................................................................ 202 .

پرتلاش و اهل معنویت ................................................................ 202 .

استادان ............................................................................... 203 .

ارتباط با امام راحل .................................................................... 204 .

کسب اجازه حسبیه از امام راحل ....................................................... 204 .

مورد عنایت بزرگان .................................................................... 205 .

دوستان ............................................................................... 206 .

در عرصه سیاست ..................................................................... 207 .

شاگردان و پرورش یافتگان ............................................................. 208 .

آثار و تألیفات ......................................................................... 210 .

اهمیت به تبلیغ ........................................................................ 211 .

تهذیب مردم........................................................................... 212 .

وفات................................................................................. 213 .

بازماندگان ............................................................................ 214 .

منابع.................................................................................. 215 .

احمد صابری همدانی

تولد و دوران کودکی................................................................... 217 .

دوران تحصیل......................................................................... 218 .

استادان و دوستان ..................................................................... 219 .

ص:14

آشنایی با امام خمینی .................................................................. 221 .

ارتباط با امام .......................................................................... 222 .

آشنایی با مقام معظم رهبری............................................................ 224 .

فعالیت های علمی، فرهنگی و تبلیغی................................................... 225 .

تألیفات............................................................................... 228 .

فعالیت های سیاسی ................................................................... 231 .

مسئولیت ها ........................................................................... 232 .

توصیه تبلیغی.......................................................................... 232 .

خاطرات.............................................................................. 233 .

وفات................................................................................. 246 .

پیام های تسلیت ....................................................................... 246 .

منابع.................................................................................. 248 .

سید محمدمهدی طباطبایی

تولد .................................................................................. 249 .

خانواده ............................................................................... 249 .

فرزندان ............................................................................... 250 .

اولین معلم قرآن ...................................................................... 250 .

آغاز طلبگی ........................................................................... 251 .

استادان ............................................................................... 251 .

تحصیل در قم و نجف................................................................. 252 .

تألیفات............................................................................... 252 .

اجازه نامه از امام خمینی 253 ............................................................رحمة الله .

مسئولیت ها ........................................................................... 254 .

مکاتبات با امام خمینی 255 .............................................................رحمة الله .

آشنایی با امام ......................................................................... 258 .

آشنایی با مقام معظم رهبری............................................................ 258 .

شروع مبارزات........................................................................ 259 .

ص:15

امامت جماعت مسجد موسی بن جعفر علیه السلام 260 ............................................ .

فعالیت ها و مبارزات سیاسی ........................................................... 261 .

نامه رسان امام ......................................................................... 267 .

ویژگی های اخلاقی .................................................................... 268 .

مواضع سیاسی........................................................................ 282 .

خاطرات.............................................................................. 285 .

آخرین توسل مرحوم استاد طباطبایی ................................................... 291 .

قدردانی آیت الله صافی گلپایگانی از حجت الاسلام طباطبایی............................ 292 .

وفات................................................................................. 292 .

پیام تسلیت............................................................................ 293 .

منابع.................................................................................. 295 .

شهید مسلم قلی پور گیلانی

شهید منا .............................................................................. 297 .

تولد .................................................................................. 298 .

تحصیل در حوزه ...................................................................... 298 .

استادان دروس خارج .................................................................. 299 .

الگوی پرکاری......................................................................... 300 .

تدریس................................................................................ 301 .

تدریس در مدرسه امام خمینی ......................................................... 302 .

تدریس خارج فقه و اصول ............................................................. 302 .

شیوه تدریس .......................................................................... 303 .

عالم سخت کوش ..................................................................... 303 .

تألیفات سودمند....................................................................... 306 .

مؤلفی پرکار ........................................................................... 308 .

چگونگی نگارش جزوه ها و خلاصه دروس ............................................ 309 .

شیوه آموزشی حوزه ................................................................... 311 .

فضایل و کمالات...................................................................... 312 .

شهادت مظلومانه ..................................................................... 314 .

ص:16

سید محمد کوثری زاده

تولد، خانواده پدری ................................................................... 317 .

تحصیلات ............................................................................ 318 .

روضه خوانی سید الشهدا علیه السلام و مخالفت وهابیت با آن .................................. 319 .

روضه خوانی و منبر وعظ .............................................................. 321 .

افتخار روضه خوانی در کربلا و عتبات.................................................. 322 .

سوابق مبارزاتی و نقش هیأت چهل اختران در قیام 15 خرداد............................ 323 .

از نگاه دیگران ......................................................................... 325 .

کوثری و حضرت امام ................................................................. 330 .

رحلت ................................................................................ 334 .

منابع.................................................................................. 336 .

سید طالب مروج

تولد .................................................................................. 339 .

تحصیل .............................................................................. 339 .

هجرت ............................................................................... 340 .

سفر به پاکستان ........................................................................ 343 .

تحصیل درنجف ...................................................................... 343 .

بازگشت به وطن ..................................................................... 344 .

خدمت سربازی ....................................................................... 345 .

قبول مسئولیت ........................................................................ 346 .

ایجاد تشکل برای قیام علیه دولت کمونیستی ........................................... 346 .

ویژگی های اخلاقی .................................................................... 348 .

آثار علمی ............................................................................. 358 .

فرزندان ............................................................................... 360 .

رحلت ................................................................................ 361 .

ص:17

محمدمهدی مهندسی

مقدمه................................................................................. 363 .

ولادت................................................................................ 364 .

تحصیلات............................................................................ 364 .

پشتکار و عشق به مطالعه............................................................... 365 .

استادان ............................................................................... 366 .

فضائل اخلاقی و معنوی............................................................... 368 .

تدریس ............................................................................... 370 .

آثار و تألیفات......................................................................... 371 .

فعالیت های علمی و فرهنگی........................................................... 373 .

حکایت ها و هدایت های زندگی استاد .................................................. 374 .

در نگاه بزرگان .................................................. 379 .

فرزندان استاد و شیوه تربیتی ایشان...................................................... 379 .

وفات ................................................................................. 380 .

پیام تسلیت............................................................................ 381 .

منابع.................................................................................. 3

ص:18

ص:19

سخن نخست

حدود بیست سال قبل یعنی سال 1376ش. اولین دفتر از مجموعه «ستارگان حرم» هم چون درختی سرسبز و پربار در ساحل «فرهنگ کوثر» سر برآورد، و به تدریج بالید و بزرگ شد. نقطه آغاز این طرح پژوهشی مبارک، هدایت های

رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، مبنی بر تدوین و نگارش زندگی نامه عالمان و بزرگان مدفون در آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام بود. حمایت تولیت های محترم، از این اقدام فرهنگی، سبب شد، گروهی از همکاران نشریه آستان مقدس «فرهنگ کوثر» در کنار تحصیل و تدریس، کار پژوهش و نگارش زندگی عالمان دین و راویان قم یا مدفون در این سرزمین پاک را آغاز کردند. شناخت «ستارگان» هم چون قطره ای از فرهنگ کوثر، روزبه روز فزونی گرفت و جریان زلال، زندگی نامه نویسی در سایه ی

بارگاه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام با نشیب و فراز بسیار تداوم یافت. گرچه تأخیر در چاپ و نشر سبب شد، برخی از آثار قبل از چاپ در سایت ها بارگذاری شود.

دفتر حاضر سی و دومین جلد از مجموعه ی گران ارج «ستارگان حرم» است که هم اکنون به خوانندگان گرامی تقدیم می شود و حدود یک دفتر دیگر هم فراهم آمده که کار بررسی ویرایش و تدوین آن پایان نیافته است. در این مجموعه، زندگی نامه ی محدثان، مورخان، فقیهان، مفسران، مبلغان و الگوهای ایمان و پارسایی و جهاد؛ محور پژوهش و نگارش قرار دارد و در قالبی متقن و فشرده و با ادبیاتی ساده و روان، در اختیار فرزندان امت اسلامی قرار می گیرد.

ص:20

تاکنون به حول و قوه الهی و در سایه ی عنایات حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و با همدلی و همراهی محققان و مدیران فرهنگی و اداری آستان مقدس آن حضرت، زندگی نامه

بیش از چهارصد ستاره آسمان قم و یا مدفون شده در این دیار ابرار تدوین شده است که خلاصه سی جلد به زودی در دو جلد تقدیم علاقه مندان خواهد شد. ان شاء اﷲ.

شناخت و یاد صالحان، تحقیق در زندگی ابرار و نگارش سرگذشت و شرح حال

اولیای الهی، و خواندن و مطالعه ی

زندگی نامه آنان، آثار علمی، اخلاقی و اجتماعی فراوان دارد.

هدف از نگارش «ستارگان حرم» معرفی الگوها و ارائه سیمای درخشان عالمان دین از یک سو، و کارنامه ی پربار حوزه های علمیه شیعه از سوی دیگر است. به راستی قم و حوزه های

علوم اسلامی در پرتو مکتب حیات بخش

اهل بیت علیهم السلام هزاران چهره ی

مؤمن و پارسا و مجاهد و فقیه و مصلح بیدار و شهید سربردار آفریده است که هرکدام مشعلی فرا راه بشریت محسوب می شوند.

ستارگانی که سر بر آستان نگین قدسی قم نهاده و در این «دیار ابرار» مدفون شده اند. ما در این مجموعه افتخار شناخت و معرفی آنان را به دست آوردیم.

معیار در انتخاب ستارگان، برای ما این است که حیات و ممات یک شخص مایه «حیات» و «هدایت» دیگران و عامل حرکت به سوی آستان قدس ربوبی باشد.

کسانی ستاره اند که عامل هدایت دیگران و مصداق آیه؛ ((و علاماتٍ و بالنجم هم یهتدون(1))) باشند.

فقیهان پارسا، مجاهدان مؤمن، مصلحان مکتبی، عالمان ربانی، قرآن شناسان بزرگ، راویان نور، شهیدان شاهد و مبلغان و خطیبان فداکار، هر کدام ستاره ای درخشان در افق زندگی بشریت اند.

آسمان نورانی قم، پر است از این ستارگان که از بانوی بزرگ قم و خواهر خورشید خراسان، نور و نیرو گرفته و آفاق زندگی بشر را روشن کرده اند.

اصولا انسان ها در فرهنگ قرآن به سه گروه تقسیم می شوند:


1- . سوره نحل، آیه 16.

ص:21

گروه اول؛ «صراط مستقیم» الهی را یافته، خود در مسیر ایمان و تقوا و جهاد و دانش و عدالت و احسان حرکت می کنند و دیگران را از نعمت های بی کران الهی بهره مند می سازند.

گروه دوم؛ رهزنان راه سعادت محسوب می شوند و از حرکت کاروان بشری در بزرگ راه بهشت باز می دارند و «قطاع الطریق» جاده بهزیستی و نیک بخشی بشریت محسوب می شوند و صدّ از سبیل اﷲ

می کنند.

گروه سوم؛ کسانی هستند که با غفلت و ضلالت و جهل و بی خبری

و یا به دلیل محرومیت های

فرهنگی نه مشعل راه اند و نه مانع کاروان راهیان بهشت الهی. اینان ناخواسته مشکل آفرین اند. و خود از دست یابی

به جایگاه مقربان و ابرار و شهیدان و صالحان محروم می شوند.

ستارگان حرم، انسان های با ایمانی هسستند که از انوار الهی و اولیای خدا نور می گیرند و حرکت جامعه بشری را به مقام قرب الهی آسان می سازند.

کامل ترین نور در نظام هستی از آن خدا و پیام آوران و رهبران معصوم علیهم السلام است. ستارگان به میزان تقرب به خدا و بهره گیری از انوار اولیای او درخشندگی دارند، برخی

بیشتر و برخی کمتر الگوی کامل و جامع در زندگی بشریت رسول اعظم الهی (ص) است و پیامبران الهی و امامان اهل بیت علیهم السلام خورشیدهای فروزان و ماه های نورافشان و ستارگان درخشان، منظومه آفرینش اند.

دفتر «ستارگان حرم»، امیدوار است در روزگار غیبت خورشید امامت و محرومیت از حضور در محضر امامان معصوم علیهم السلام، حلقه وصلی برای امت باشد و فرزندان اسلام و قرآن را با تربیت یافتگان مکتب آنان آشنا کند. این دفتر با یاری محققان و نویسندگان گرامی و اعضای شورای علمی ستارگان حرم، حجج اسلام محترم؛ محمد جواد طبسی، حسن ابراهیم زاده،

عبدالکریم پاک نیا، عبدالرحیم اباذری، محمود مهدی پور و مدیر

ص:22

محترم اجرایی سید محمد سجادی نژاد، در مسیر شناخت و معرفی ستارگان حرم اهل بیت علیهم السلام شهر مقدس قم فعال است.

در پایان یادآوری می شود از دیدگاه های پژوهش گران تاریخ و تراجم و خانواده ی عالمان دین برای تکمیل مجموعه ستارگان استقبال می کنیم.

هرگونه پیشنهاد یا نظر اصلاحی و تکمیلی خود را به دفتر ستارگان حرم، به نشانی؛ پژوهشگاه علوم و معارف قرآنی علامه طباطبایی، یا شماره تلفن؛ 02537119132 ارسال و ما را در شناخت و معرفی اسوه های علم و عمل یاری کنید.

توفیق از سوی خداست و قبول در گرو عنایات او.

والحمدﷲ رب العالمین

قم – آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام

دفتر ستارگان حرم

رمضان المبارک 1439

ص:23

شهید محمدحسن ابراهیمی / شهید گویان

اشاره

پدر: شیخ حسین

ولادت: 1346 ش.

وفات: 1383 ش.

مدفن: قم، گلزار شهدا.

تألیف: کریم آدینه

مقدمه

وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاء عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ(1)، (و گمان نکنید کسانی که کشته شده اند، مرده اند. بلکه آنان زنده اند و در نزد خدایشان روزی می خورند.)

امروز فضیلت زنده نگه داشتن یاد شهدا کمتر از شهادت نیست(2)

فکه و شلمچه و طلائیه تنها راه رسیدن به شهادت نیست. به قول حضرت آقا، دل را باید صاف کرد؛ اگر دل صاف شد، شهادت، هزاران کیلومتر آن سوتر، در آمریکای جنوبی (محل شهادت محمدحسن ابراهیمی) انتظار انسان لایق را می کشد.

شهید محمدحسن ابراهیمی، رایزن فرهنگی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران و مدیر


1- سوره آل عمران، آیه 169.
2- بیانات مقام معظم رهبری.

ص:24

کالج مطالعات اسلامی در کشور گویان، از جمله شهدایی است که در راه خدمت ونشر ارزش های اسلامی و اهل بیت علیهم السلام و انقلاب اسلامی در سراسر دنیا از هیچ تلاشی دریغ نکرد و همواره خاری در چشم دشمنان به شمار می رفت. در نهایت به دست عمال و مزدوران مستکبر جهانی که تاب گسترش ارزش های انقلاب اسلامی در سایر کشورها را ندارند و به دستور مستقیم CIA به شهادت رسید.

ولادت و اصالت خانوادگی

محمدحسن، در 22 دی ماه 1346، در خانواده ای بوشهری در کربلا به دنیا آمد. پدرش حاج شیخ حسین ابراهیمی که از عالمان نجف و ساکن کربلا بود و مادرش انسیه روان بند نام داشت. والدینش اصالتا بوشهری (دشتی)(1)

بودند. پدرش همراه با خانواده، به منظور جهت تحصیل علوم حوزوی به نجف اشرف و بعدها به کربلا مهاجرت کرده بودند. محمدحسن دوران کودکی را در نجف اشرف و کربلا سپری کرد و در پنج سالگی، همراه خانواده به ایران و شهر قم آمدند.

تحصیل و استادان

او پس از اخذ مدرک دیپلم و با پایان درس های دوره سطح، نزد آیات عظام: شیخ جواد تبریزی، سید محمدعلی علوی گرگانی و حسین وحید خراسانی، مدت 5 سال درس خارج فقه را گذراند. وی به دست مبارک رهبرمعظم انقلاب معمم گردید.

بعد از مدتی توانست مدرک کارشناسی خود را در حقوق بین الملل در دانشگاه مفید دریافت کند. شهید ابراهیمی به زبان های انگلیسی و عربی تسلط کامل داشت و با زبان های فرانسوی، آلمانی، اسپانیولی، و در حد رفع نیاز آشنا بود؛ به طوری که او نحوه مکامله عربی و انگلیسی را تدریس می کرد. او دوره کارشناسی ارشد حقوق بین الملل را در دانشگاه مفید به پایان رساند.


1- «دشتی» یکی از مناطق اطراف بوشهر است.

ص:25

تبلیغ

محمدحسن، از همان دوران کودکی، به دلیل هوشی سرشار داشت، با دقت، مطالبی از پدر و مادر می پرسید. علاقه بسیاری به اهل بیت علیهم السلام داشت در زمان تحصیل در دبیرستان گاهی مداحی و ذکر مصیبت اهل بیت علیهم السلام را بر روی منبر آغاز کرد.

او در سال 1369ش، جهت تبلیغ دین اسلام به بوشهر مهاجرت کرد.

ازدواج

محمدحسن ابراهیمی در 7 اسفند 1375ش. با دختر یک خانواده فرهنگی خوزستانی، ساکن بوشهر ازدواج کرد. وی از سال 1375 به همکاری با سازمان مدارس خارج از کشور پرداخت؛ آن گاه برای مدتی مسئولیت امور حقوقی مرکز جهانی اهل بیت را پذیرفت. حضور او در کشورهای حوزه کارائیب (سورینام، ترینیداد و توباگو و گویان) و کشورهای عربی باعث شد، جمع کثیری از مردم، به حقیقت ولایت امیرمؤمنان آگاه شوند. با اخلاص و اهل صدق و صفا و در عین حال پر انرژی و پرتوان در خدمت فرهنگ شیعه بود.

فعالیت های بین المللی در گویان

فعالیت های بین المللی در گویان(1)

محمدحسن ابراهیمی سال 1381 از طرف سازمان مدارس و حوزه های علمیه خارج از کشور، مأمور شد اطلاعاتی از وضعیت مسلمان کشورهای حوزه کارائیب (گویان فرانسه،گویان انگلیس و سورنیام) تهیه کند. به این منظور در یک سفر 3 ماهه به منطقه گزارشی تهیه و تقدیم سازمان کرد که مفصل و طولانی است. اجمالاً در این گزارش تأکید می کند که مسلمانان این منطقه به علت نداشتن مسجد از آموزه های اسلام خیلی دور هستند و سازماندهی شیعیان فقط با تأسیس مسجد و تبلیغ معارف اهل بیت علیهم السلام امکان پذیر است. مسئولان سازمان مدارس و حوزه های علمیه خارج از کشور، بعد از دیدن این گزارش به


1- «گویان» کشوری در شمال شرقی آمریکای جنوبی و همسایه برزیل، ونزوئلا و سورینام است. سال ها قبل مستعمره انگلیس بود و در سال 1996م، آزاد گشت. این کشور به صورت جمهوری اداره می شود؛ ولی حزب حاکم عمدتاً دست هندوهاست. مسیحیت و مسلمان نیز در آنجا سکونت دارند.

ص:26

این نتیجه می رسند که مناسب ترین فرد برای اداره امور شیعیان منطقه خود ایشان است و لذا خود شهید ابراهیمی مأمور می شود که با عزیمت به گویان به وضع شیعیان سر و سامانی بدهد.

ایشان برای دو سال به کشور گویان، در آمریکای جنوبی رفت و با وجود مشکلات و شرایط خاص این کشور فعالانه با سمت مدیریت در کالج مطالعات اسلامی به خدمت پرداخت. در این مدت، یک بار در فروشگاه مورد ضرب و شتم مخالفان قرار گرفت و با ضربات مشت و آهن چهره اش مضروب شد؛ به طوری که زیر چشمش هفت بخیه خورد؛ اما این حادثه رابه هیچ کس نگفت ،حتی نزدیکانش تا مدتی از این رویداد اطلاع نداشتند؛ چون این کار را در راه اجرای وظیفه سربازی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف می دانست و می گفت: کتک خوردن در راه اهل بیت علیهم السلام لذت بخش است. او می دانست این کار، کار چه کسانی است؛ اما نمی خواست سبب اختلاف بین شیعه و سنی شود.(1)

شهید ابراهیمی و وحدت

ایشان روابط عمومی خیلی قوی ای داشت؛ ضمن این که در ترویج معارف حقه اهل بیت علیهم السلام همه جوانب احتیاط را رعایت می کرد؛ فوق العاده انسان زیرک و باهوشی بود و مراقب بود مسائل اختلافی بین فرقه های اسلامی را که می تواند موجب کدورت و دوری مسلمان ها از یکدیگر بشود، راه پیدا نکند. حتی با غیر مسلمانان، از جمله مسیحیان مرتبط بود و به مراکزشان می رفت و آن ها را به کالج اسلامی دعوت می کرد و با آن ها مباحثات کلامی و اعتقادی داشت و همین مراودات و ایجاد ارتباطات عاطفی، موجب گرایش تعدادی از غیر مسلمان ها به اسلام و شیعه شد.

خصوصیات اخلاقی

اشاره

از ویژگی ها و امتیازات شهید ابراهیمی، انس با ادعیه مأثوره، دعای کمیل، زیارت


1- کتاب ماه گویان. ص53.

ص:27

جامعه، ادعیه صحیفه سجادیه، دعای مکارم الاخلاق، دعای کمیل، حدیث کسا، و امثال این دعاها بود. در آخرین گزارشی که راجع به تشرف افراد به مکتب حیات بخش شیعه است، ایشان می نویسند: این افراد تحت تأثیر آموزه های عمیق و معارف بلند این ادعیه و مناجات ها به اهل بیت علیهم السلام و شیعه گرایش پیدا کرده و اغلب نام «علی» را برای پسرانشان و القاب حضرت زهرا علیها السلام را برای دختران شان انتخاب کرده اند. سپس می نویسند: بحمداﷲ گرایش به شیعه خوب شده و این صدقه ها جاریه ای برای همه ما خواهد بود و مکتب اهل بیت علیهم السلام را از انزوا و مظلومیت بیرون خواهد آورد.

در خانواده

همسر ایشان نقل می کند:

یکی از شیرین ترین نکات زندگی ام با شهید ابراهیمی که هرگز از خاطرم نمی رود، به مسئله بچه دار نشدن من مربوط است. هر چه به دکتر مراجعه می کردیم، فایده ای نداشت. دکترها نیز اظهار می کردند که مشکل از جانب من است. همسرم با بزرگواری و بزرگ منشی با این مسئله کنار می آمد و حتی مرا دل داری می داد. یک بار از ایشان پرسیدم: اگر من بچه دار نشوم، شما چه می کنید؟ جواب داد: «شما مثل دریایی و من مثل ماهی. اگر ماهی از دریا جدا شود می میرد؛ چون هیچ چیزی در دنیا برایش مهم تر از دریا نیست». این حرف شاید به ظاهر ساده باشد؛ برای زن خیلی ارزشمند است. وقتی بداند که هیچ چیز حتی وجود بچه، به اندازه وجود او در زندگی برای همسرش اهمیت ندارد. همین نگاه زیبای او به زندگی بود که مرا در همراهی با او در تمام مشکلات یاری می کرد.

مرا به خاطر حجابم انتخاب کرد

معمولا زندگی فرد روحانی، ویژگی ها و تمایزاتی با سایر زندگی ها دارد؛ چرا که ممکن است روحانیان نسبت به بعضی امور در مقایسه با دیگران، حساسیت بیش تری

ص:28

داشته باشند. همسر شهید نقل می کند: اما ایشان اصلا این طور نبود. البته یکی از دلایلی را که ایشان بنده را انتخاب کرد، خودش گفت: به خاطرحجاب شما بوده است. البته ایشان نسبت به برخورد با نامحرم بسیار حساس بود و پسندیده می دید که بنده با نا محرم گفت وگو نداشته باشم.(1)

استفاده بهینه از عمر

شخصیت کمیابی بود؛ هیچ وقت صبر نمی کرد تا دیگران به او محتاج شوند؛ همه دانسته هایش را به دیگران می بخشید؛ همیشه عاشق یادگیری و آموختن به دیگران بود؛ به بچه های اقوام و دوستان، کتاب هدیه می داد و آن ها را به مطالعه تشویق می کرد. در طول مدت زندگی مشترکمان، به یاد ندارم که حتی یک دقیقه به بطالت سپری کرده باشد؛ سعی می کرد هیچ وقت حرف بیهوده و لغو نزند. حتی زمان هایی که در ماشین منتظر من بود که آماده شوم برای رفتن به نماز جمعه یا مکان هایی دیگر؛ کتابی دستش می گرفت و مطالعه می کرد. این چند لحظه را هم از دست نمی داد.

فعالیت ها و خدمات

اشاره

شیخ محمدحسن در طول سال های خدمتش به اسلام، فعالیت های فراوانی انجام داد اهم این فعالیت ها عبارتند از:

تدریس

1. ادبیات عرب و مکالمه عربی، اصول فقه و مکاسب محرمه در مدارس حوزه علمیه قم؛

2. تدریس در مدرسه حجتیه؛

3. تدریس زبان انگلیسی.


1- به نقل از گشگول الیاس.

ص:29

سوابق اجرایی

1. مترجم زبان انگلیسی در سازمان حوزه ها و مدارس علمیه خارج از کشور؛

2. مسئول امور حقوقی مرکز جهانی علوم اسلامی؛

3. تبلیغ دین در داخل کشور از سال 1369 به بعد؛

4. همکاری با سازمان مدارس در سمت های مختلف از جمله اعزام به کشورهای حوزه کارائیب و اعزام به گویان از سال 1381 با مدیریت کالج مطالعات عالی اسلامی و کرسی استادی در این کالج؛

5. امام جمعه شیعیان در شهر جورج تاون (مرکز گویان)؛

6. مترجم همزمان در کنفرانس ها و میزگردهای مختلف؛

7. کارشناس کنگره جهانی اهل بیت علیهم السلام؛

8. کارشناس امور حقوقی کمیته امداد امام خمینی؛

کارنامه شهید ابراهیمی در گویان

شهید ابراهیمی همچنین با ورود به گویان خدمات ارزنده ای انجام داد؛ از آن جمله:

1. ثبت رسمی مدرسه امام محمد باقر علیه السلام، به عنوان مرکز مادر؛

2. اخذ مجوز فعالیت کالج بین المللی مطالعات سیاسی از دولت گویان؛

3. اداره فعالیت های آموزشی کالج اسلامی؛

4. تدریس در کالج اسلامی؛

5. نظم و انتظام بخشیدن به کلاس های درس و فعالیت های آموزشی مجموعه های تحت پوشش مساعدت بگیر سازمان مانند مدرسه امام حسین علیه السلام در ترینیداد و توباگو، مدرسه امام علی علیه السلام در کشور سورنیام، مدرسه امام محمد باقر علیه السلام در شهر لیندن گویان، مدرسه امام صادق علیه السلام در شهر باربیس گویان؛

6. اقامه نماز جمعه و جماعت و احیای مناسبت های اسلامی؛

7. فعالیت های رادیویی و تلویزیونی در جهت نشر معارف اسلامی؛

ص:30

8. برگزاری مراسم دعا؛

9. سخنرانی و پاسخ به سؤالات در مساجد و مدارس برادران اهل سنت؛

10. برگزاری کنفرانس های متعدد و نمایشگاه قرآنی و راه اندازی دارالقرآن؛

11. تعمیرات و آماده سازی امکانات مورد نیاز مدارس تحت پوشش سازمان.

اوضاع فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی کشور ترینیداد و توباگو

استعمار انگلیس کشور ترینیداد و توباگو را نیز همانند گویان به صورت یک هندوستان کوچک درآورده است. فرهنگ، فرهنگ التقاطی است، اما حاکمیت اقلیت هندی تبار ترینیداد را به صورت هندوستان دیگری درآورده است. فیلم ها، موسیقی و ترانه های هندی رایج است و تکلم به زبان فارسی و اردو و هند موجب فخر و مباهات مبلغان مذهبی در این کشور است. ادعیه و مناجات ها در مراسم مذهبی همه به زبان هندی با زیرنویس انگلیسی است. وجود اصالت شرقی برخی از کشورهای دریای کارائیب، خصوصا ترینیداد و توباگو و کشور گویان، حکایت از یک ظرفیت پنهان برای نشر فرهنگ شیعی و اسلامی دارد، ترینیداد و توباگو در منطقه موسوم به بهشت روی زمین است. آب و هوای آن بسیار مطلوب و ارتباطات تجاری و بازرگانی با ایالات متحده و کشورهای دیگر جهان وجود دارد. ذخایر نفت و گاز و طلا و الماس، این کشور را به صورت یکی از ثروتمندترین کشورهای دریای کارائیب درآورده است، اخیرا در جزیره توباگو یکی از شیعیان حزب اسلامی و شیعی را به وجود آورده است. ترینیدادو توباگو و بسیاری از کشورهای حوزه دریای کارائیب می توانند بالقوه و بالفعل پایگاه هایی برای نشر معارف شیعی و اسلامی باشند.(1)

یادگاران

از این شهید والا مقام، همسر ویک فرزند دختربه نام فاطمه بجای مانده است.

خبرگزاری مقاومت نیوز، گفتگوی جالب با همسر شهید ابراهیم انجام داده که


1- بخشی از گزارش شهید ابراهیمی از منطقه کارائیب در سال 1379ش.

ص:31

برای آشنایی اندیشه ها و اخلاق شهید، متن آن به خوانندگان زندگی نامه این شهید تقدیم می شود.

ماجرای شهادت ایشان

روز 13 فروردین سال 83، از کالج تماس می گیرند و می گویند: سیستم آب رسانی کالج دچار نشستی شده و لازم است ایشان خودشان را به کالج برسانند. ایشان به خانمش می گوید: من می روم کالج و زود بر می گردم. به فاصله کوتاهی از کالج با همسرش تماس می گیرد و می گوید: بی جهت تماس گرفته بودند، هیچ مشکلی وجود ندارد؛ الان به خانه بر می گردم؛ اما بر نمی گردد و چون تأخیر زیاد می شود، خانمش نگران می شود و شروع می کند به تماس گرفتن با دوستان که معلوم می شود افراد مسلح ایشان را بیرون کالج ربوده اند.

خبر به ایران می رسد؛ با تأکید رهبر معظم انقلاب یک تیم امنیتی مرکب از پلیس بین الملل، وزارت اطلاعات، قوه قضائیه و وزارت خارجه، بعد از 30 روز توانستند وارد گویان بشوند و پس از مذاکره با مسئولان گویان به این نتیجه می رسند که ایشان به احتمال زیاد به شهادت رسیده است.

بعدا پلیس اعلام می کند در 46 کیلومتری پایتخت شهر جرج تاون، در یک مکان دور افتاده، جنازه ای پیدا شده است. عموی خانم شهید ابراهیمی به آن جا می رود و جنازه را شناسایی می کند و مشخص می شود که دو گلوله به صورت و جمجمه ایشان زده شده؛ به طوری که آثار شکنجه روی بدن ایشان نشان می شد و ناخن های شان را کشیده بودند.

این اطلاعات نشان می دهد که عوامل موساد ایشان راه ربوده و به شهادت رسانده اند.

ما اطلاعاتی کسب کردیم که چند روز قبل از ربوده شدن شهید ابراهیمی، تیمی از آمریکا وارد گویان شده اند. این تیم، اطلاعاتی به این مضمون داشته اند که گروهی از مسلمانان گویان، به رهبری یک سفیدپوست، اسلام را در گویان گسترش می دهند که این امر منافع دولت آمریکا را به خطر انداخته است. آن فرد سفید پوست همین شهید ابراهیمی بود(1)


1- مصاحبه با روح اﷲ ابراهیمی برادر شهید.

ص:32

ربودن و شهادت

بردار ایشان ادامه می دهد:

شهید محمدحسن ابراهیمی، امام جمعه جرج تاون پایتخت گویان، (آمریکای لاتین-آمریکای جنوبی) در 2 آوریل 2004 (14 فروردین 1383) در 37 سالگی از مقابل کالج محل تدریس خود ربوده شد و 35 روز بعد (15 اردیبهشت) جسد خونینش را با دستانی بسته در حالی که مشخص بود شکنجه های بسیاری را متحمل شده در 46 کیلومتری جرج تاون در یک گودال یافتند.

پیکرش را به ایران آوردند و در شهر قم در گلزار شهدای علی بن جعفر علیه السلام، انتهای خیابان انقلاب به خاک سپردند.(1)

پیام تسلیت

رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیامی شهادت حجت الاسلام ابراهیمی را تسلیت گفتند.

بسم اﷲ الرحمن الرحیم

با تأسف و تأثر از حادثه درگذشت دل خراش مجاهد جبهه تعلیم و تبلیغ، حجت الاسلام آقای محمدحسن ابراهیمی اطلاع یافتم. جنایت کارانی که دست خود را به خون این جوان با ایمان و فداکار آلودند، وابسته به هر گروه و سازمان جاسوسی که باشند با این جنایت خود ثابت کردند که اهریمنانی سنگ دل و ضددانش و روشن گری و ایمان اند. این مصیبت را به والدین و همسر و داغ دیدگان آن عزیز تسلیت می گویم و مقام و پاداش شهیدان را به روح او تهنیت عرض می کنم.

والسلام علیکم و رحمة اﷲ - سیدعلی خامنه ای

26/2/1383ش.


1- به روایت از همسرش نوشته شده در روزنامه کیهان 26/2/1383 و روزنامه جمهوری اسلامی 27/2/1383.

ص:33

گفت وگو با همسر شهید

بانو انصاری، همسر شهید حجت الاسلام ابراهیمی چگونگی آشنایی با ایشان و اخلاق و رفتار وی در خانواده، سفر به گویان، مشکلات و سختی های ساخت کالج اسلامی و در نهایت، شهادت وی را در گفت وگویی با خبرگزاری مقاومت یادآور شده است.

از نحوه آشنایی خود با شهید ابراهیمی بفرمایید.

ما اصالتاً خوزستانی هستم. در ایام دفاع مقدس، به خاطر شغل پدرم به بوشهر رفتیم. در آن جا یکی از همسایه های ما با خانواده شهید ابراهیمی، نسبت فامیلی داشتند. آقای ابراهیمی نیز به روستای این خانواده در دلوار بوشهر برای تبلیغ رفته بود. یک شب که آقای ابراهیمی، میهمان عموی خود بودند، شهید ابراهیمی بحث ازدواج را مطرح می کند و می گوید: «من دختری می خواهم که اهل جنوب باشد.» عموی ایشان هم گفته بود: «در همسایگی ما، خانواده ای با این خصوصیات زندگی می کند.» بعد از این قضیه، مدتی پس از ماه رمضان و در سال 1375، آقای ابراهیمی با خانواده خود به منزل ما آمدند و از این طریق زمینه آشنایی فراهم شد و در نهایت با یکدیگر ازدواج کردیم. در سال 1376به قم آمدیم و تا امروز نیز در این استان زندگی می کنیم.

آقای ابراهیمی از همان ابتدا در کارهای تبلیغی مشغول بودند؟

بله. خانواده ایشان بوشهری بودند. لذا برای اجرای کارهای تبلیغی، اغلب به همین استان سفر می کرد.

آقای ابراهیمی چه زمان و کجا به دنیا آمد؟

آقای ابراهیمی به دلیل این که روحانی بودند، برای تحصیل به نجف می رود و همان جا نیز آقا محمدحسن به دنیا می آید. در آن موقع و در زمان حکومت حسن البکر، ایرانیان را از نجف و کربلا بیرون می کردند؛ خانواده آقای ابراهیمی نیز به این دلیل از عراق به سمت ایران عزیمت می کنند.

ص:34

چگونه شما با وجود کار و مشغله فرهنگی از بوشهر به قم آمدید؟

زمانی هم که آقای ابراهیمی به خواستگاری آمدند، این قضیه را با من در میان گذاشتند و گفته بودند که در صورت ازدواج، باید در قم زندگی کنیم و من نیز پذیرفته بودم. لذا کارهای انتقالی خود را انجام دادم و از بوشهر به قم آمدم.

آقای ابراهیمی در چه حوزه و دانشگاهی در قم مشغول تحصیل بود؟

از مدرسه عالی قضایی مدرک لیسانس خود را گرفت و فوق لیسانس خود را از دانشگاه مفید با گرایش حقوق بین الملل دریافت کرد. دروس حوزوی را نیز در محضر آیت اﷲ تبریزی، آیت اﷲ جوادی آملی و سایر علما و استادان گذراند.

رابطه حجت الاسلام ابراهیمی با شما و خانواده خود چگونه بود؟

با خانواده خود بسیار صمیمی بودند و به تعبیری ایشان شادی خانواده، بود. هر زمان که به مهمانی می رفتیم، بچه ها به دور ایشان حلقه می زدند. بعد از شهادت آقای ابراهیمی، همه اعضای خانواده می گفتند که شادی خانه مان رفت. با بنده نیز رابطه دوستانه ای داشت و اگر مطلبی را دوست داشت به من بگوید و می خواست که من انجام دهم، بر روی کاغذ می نوشت و به من می داد و از من هم خواسته بود که این کار را انجام دهم. می گفت: با این کار، شاید آن عمل، بیش تر در ذهنمان بماند و به عنوان یک سند محسوب می شود.

البته مانند هر زوجی ممکن بود احیاناً کدورت هایی بین ما نیز ایجاد شود؛ نه من اهل ناراحتی بودم و نه ایشان آدمی بود که دلخوری اش نسبت به کسی، کش دار و دامنه دار باشد و خیلی زود گذشت می کرد و مهربان بود.

معمولاً زندگی با افراد روحانی، ویژگی ها و تمایزهایی با سایر زندگی ها دارد، چراکه شاید نسبت به بعضی امور در مقایسه با دیگران، حساسیت بیش تری داشته باشند. آیا نسبت به شما هم این حساسیت ها را داشتند؟

نخیر. اصلاً این طور نبود. البته به قول خودشان یکی از دلایلی که ایشان در

ص:35

بوشهر، بنده را انتخاب کرد، حجاب من بوده است؛ اما دیدگاه هر کس برای خودش محترم است و ممکن است برخی از روحاناون، به بستن روبند یا پوشیه معتقد باشند؛ ولی ایشان هیچ گاه از من نخواست که روبند بزنم. در عین حال، ایشان نسبت به برخورد با نامحرم بسیار حساس بود و پسندیده نمی دید که بنده با نامحرمان گفت وگو داشته باشم؛ ولی نسبت به محارم، هیچ مشکلی نداشت.

یک روز در جلسه کاری که در محل کار برگزار شد و تعدادی از دبیران برای طرح سوالات امتحانات دعوت شده بودند، تعداد آقایان بیش تر از خانم ها بود و باید هر خانم با دو آقا به مشورت و شور می نشستند. اتفاقاً آقای ابراهیمی همراه بود. ایشان با دیدن فضای جلسه به من گفت: من نمی خواهم شما را به عدم حضور در این جلسه مجبور کنم؛ چرا که شما مختار هستید و هرطور که صلاح می دانید انجام دهید؛ اما به نظر من، حضور در این جلسه شاید مفید نباشد. بنده نیز وقتی عدم تمایل همسرم را برای حضور در این جلسه دیدم، به مسئول آن جلسه گفتم که من نمی توانم در این جا حضور داشته باشم؛ چراکه نمی خواهم کاری انجام دهم که همسرم بدان راضی نیست و لذا جلسه را ترک کردم.

حرف ها و کارهای مورد نظرشان را با تندی و عصبانیت به من نمی گفت و همواره سعی می کرد با لطافت و مهربانی و به نحوی که باعث ناراحتی بنده هم نشود، آنچه را مورد نظرش بود با من در میان بگذارد و همان طور که گفتم، سعی می کرد آنچه را که مورد نظرش می بود، بنویسد و به من بدهد؛ چرا که تأثیر نوشتن را بیش تر از بیان می دانست.

حجت الاسلام ابراهیمی به زبان های عربی و انگلیسی تسلط داشت و مدتی به عنوان مترجم، در سازمان حوزه ها و مدارس مشغول کار بودند؛ دلیل یادگیری این زبان ها آن هم بدین نحو از سوی آقای ابراهیمی چه بود؟

ایشان قبل از ازدواج به این زبان ها تسلط داشت. کلاس زبان نرفته بود و

ص:36

خودش به روش های مختلف و با تلاش های فراوان سعی در یادگیری زبان می کرد. معتقد بود و می گفت: طلبه باید به زبان های مختلف دنیا مسلط باشد؛ چرا که ما تنها، طلبه ایران نیستیم و این طور نیست که اسلام را فقط در ایران گسترش دهیم و باید اسلام واقعی را در کل دنیا بسط دهیم. لذا باید با زبان های رسمی دنیا آشنایی داشته باشیم تا بتوانیم حرف، عقیده و هدف خود را به آن ها بیان کنیم. هدف طلبه باید این باشد که اسلام را به آنانی که نمی شناسند، بشناساند.

شما فرزند دارید؟

یک دختر به نام «فاطمه» داریم.

چه سالی صاحب فرزند شدید؟

ما حدود هشت سال صاحب فرزند نشدیم تا این که به گویان رفتیم. در سال دوم، به صورت اتفاقی متوجه نارحتی هایی شدم و حالم خراب شد؛ به نحوی که از توان ایستادن هم نداشتم. ابتدا گمان می کردم به دلیل دوری از خانواده یا آب و هوا باشد. آقای ابراهیمی خیلی ناراحت شد و زمانی که به دکتر مراجعه کردیم، معلوم شد که من باردار هستم. ما خیلی متعجب شده بودیم. دکتر به ما گفت: این بچه نتیجه زحمات و تلاش های شما برای اهل بیت علیهم السلام است که شما در این مدت و در گویان متحمل آن شدید. دخترم در سال1383 به دنیا آمد؛ اما شهید ابراهیمی هیچ گاه دختر خود را ندید؛ چرا که، فاطمه (دخترم) سه روز بعد از تحویل پیکر شهید ابراهیمی؛ به دنیا آمد.

نام «فاطمه» را خود شما انتخاب کردید، یا این که از قبل و با یکدیگر، این نام را برگزیده بودید؟

ما از قبل انتخاب کرده بودیم. ایشان گفته بود: اگر فرزندم پسر باشد، دوست دارم نامش را «حسین» بگذارم تا مانند پدرم، «شیخ حسین» روضه خوان امام حسین علیه السلام شود. زمانی که متوجه شدیم، فرزندمان دختر است، گمان کردم ایشان ناراحت شد لذا به این خاطر از ایشان پرسیدم آیا شما از این که فرزندمان

ص:37

دختر است، ناراحت شدید که ایشان در پاسخ گفت: خیر، «فاطمه» مادر «حسین» است و نام دخترمان را «فاطمه» می گذاریم.

علت سفر شما به گویان چه بود؟

سال 79 آقای در قالب یک گروه تجاری جهت شناسایی منطقه گویان و بررسی شرایط برای کار فرهنگی، به این کشور سفر کرد. بعد از سه ماه از این سفر بازمی گردد و گزارش جامع و کاملی از گویان ارائه می کند که در نهایت سبب رضایت مسئول وقت جامعه المصطفی و اعزام آقای ابراهیمی به عنوان مسئول ایجاد کالج اسلامی به کشور گویان می شود. من و خانواده آقای ابراهیمی، به خصوص مادر ایشان، به هیچ وجه موافق این سفر نبودیم. مادر آقای ابراهیمی می گفت: شما می خواهید جایی بروید که هیچ ایرانی در آن جا وجود ندارد، به خصوص این که همسر شما هم زن جوانی است و وجود ایشان در آن جا و در آن کشور غریب، خطرناک است. آقای ابراهیمی در جواب مادر خود گفت: «من به عشق اهل بیت علیهم السلام می روم و خودشان هم به ما کمک می کنند.» آقای ابراهیمی آنقدر نسبت به کار خود توضیح داد تا در نهایت، همگی متقاعد شدیم و پذیرفتیم و در نهایت، 25اسفند 1380 به سمت گویان حرکت کردیم.

ما به صورت ترانزیتی رفتیم. ابتدا به هلند سپس ونزوئلا و بعد به ترینیداد و از آن جا نیز به گویان رفتیم.

برای شما سخت نبود که کار و محل زندگی خود را رها کرده و به کشور غریبی می روید که حتی سفارتخانه ای هم در آن جا وجود نداشت؟

طبیعتاً مشکلات فراوانی داشتم. آموزش و پرورش، به دلیل این که ما برای کار تبلیغی به گویان می رفتیم، مخالفتی نکرد و به من مرخصی بدون حقوق داد و به مدت 2سال به این کشور رفتم. البته اعتقاد من این است که وقتی یک خانم با آقایی ازدواج می کند، وظیفه اش این است که در خوشی ها و ناخوشی ها با همسرش همراه باشد و همچنین به دلیل این که در ابتدا قرار بود آقای ابراهیمی

ص:38

به مدت یک سال به گویان برود، من نمی توانستم ایشان را تنها بگذارم. هرچند به دلیل عملکرد خوب و مثبتی که آقای ابراهیمی داشت، مأموریت ایشان تمدید شد و قرار شد که یک سال دیگر، آقای ابراهیمی در این کشور بماند.

با این حال، زمانی که به گویان رسیدیم و وارد فضای جامعه شدیم، بسیار متعجب شدم و با تحیر فراوان با خود گفتم که ما کجا آمده ایم! احساس می کردم که آن جا آخر دنیا است! ما شب به این کشور رسیدیم و فاصله فرودگاه تا شهر نیز بسیار زیاد بود. مسیر ما آکنده از درخت و سراسر جنگل بود. در آن جا به آقای ابراهیمی گفتم که اگر صد نفر را هم در این جا به قتل برسانند، هیچ کس متوجه نمی شود. عجیب این که حدود 2سال بعد، آقای ابراهیمی را در این جنگل ها به شهادت رساندند و هیچ کس هم متوجه نشد و اگر فشار ایران نبود و خودشان جنازه را تحویل نمی دادند، شاید سال ها، پیکر ایشان مخفی می ماند.

گویان کشور عقب افتاده ای بود و من یک بار به آقای ابراهیمی گفتم که شما با این سطح سواد و با این اطلاعات جامعی که داری، چرا به این کشور آمده ای؟ ایشان در جواب من می گفت: شما اصل هدف را گم نکن و ببین که ما برای چه هدفی به این کشور آمده ایم. من این جا برای خوش گذرانی نیامده ام و آمده ام تا برای اهل بیت علیهم السلام کار کنم.

در صرف اموال بیت المال دقت کنیم

در ابتدا، فردی قرار بود که مکانی را برای آموزش تهیه کند. وی مکانی مسکونی را خریداری کرده بود؛ اما آقای ابراهیمی مخالفت کرد؛ چرا که مکان مسکونی، فضای مناسبی برای برگزاری کلاس های آموزشی نیست. در نهایت، فضای دیگری خریداری شد. برای مدتی در همان ساختمانی که برای کالج اسلامی تهیه شده بود، زندگی کردیم. طبقات مختلف را آماده کردیم و اتاق ها را مهیای فضای آموزشی ساختیم. آقای ابراهیمی، کامپیوترها را تدارک دید و با یکدیگر، کتاب هایی را که از قبل آورده بودیم، در کتابخانه ها قرار دادیم. ایشان لباس کارگری پوشید و در و دیوارهای کالج را رنگ آمیزی کرد.

ص:39

حتی گاهی اوقات شب ها با یکدیگر جلو درب کالج را با آب و جارو تمیز می کردیم. آقای ابراهیمی همیشه تأکید می کرد: خودمان تا آن جا که می توانیم کار کنیم تا هزینه غیر لازم از اموال بیت المال پرداخت نکنیم و در صرف اموال بیت المال دقت کنیم.

چند ماه بعد از آماده سازی کالج، خانه ای تهیه کردیم؛ در آن جا مستقر شدیم و آقای ابراهیمی هر روز از منزل به کالج می رفت و برای ناهار به منزل باز می گشت و دو مرتبه به کالج می رفت و تا آخر شب در آن جا به دنبال کارها بود. ایشان دست تنها بود و یک ایرانی هم آن جا نبود که کمک حال ایشان باشد و لذا گاهی اوقات خودم با ایشان به کالج می رفتم و در کارها به ایشان کمک می کردم. آقای ابراهیمی به تنهایی به اندازه چند نفر کار می کرد.

گویان به لحاظ آب و هوایی در وضعیت بسیار بدی قرار داشت. آن قدر آب آشامیدنی این کشور بد بود که وقتی حمام می رفتیم و دوش می گرفتیم، کف حمام، کاملاً زرد می شد. آب آشامیدنی آن جا بسیار کثیف بود و برای آب خوردن از آب تصفیه شده استفاده می کردیم. هوای گویان هم در وضعیت متعادلی قرار نداشت، یا آفتابی و سوزان بود و یا آن قدر باران می آمد که سیل به راه می افتاد.

با مردم گویان مشکلی نداشتید؟ آیا می توانستید به راحتی با یکدیگر ارتباط برقرار کنید؟

خیر. در خیابان که راه می رفتم، به دلیل حجابی که داشتم، زمانی که آقایان از کنار من عبور می کردند، به بنده سلام می کردند و می گفتند: سلام sister. با این که به زبان انگلیسی صحبت می کردند؛ در مواجهه با مسلمانان، hello یا hi نمی گفتند و می گفتند سلام. جالب توجه این که برای خداحافظی هم سلام می گفتند.

شبی که آقای ابراهیمی ربوده شد، صبح آن روز در جست وجوی اجاره کردن محلی برای عده ای از شیعیانی بود که از یکی از جزایر گویان به کالج اسلامی

ص:40

می آمدند. ایشان مقدمات حضور این گروه از شیعیان را فراهم کرده بودند و قرار بود فردای آن روز، برای کرایه محل، قراردادی بسته شود تا شرایط برای حضور شیعیانی که چند روز آینده به کالج اسلامی می آمدند، آماده شود.

از چگونگی شهادت پر ابهام شهید ابراهیمی بفرمایید.

فردی به نام «موسی» در کالج اسلامی مشغول کار بود. این فرد قبل از حضور ما در گویان، در کالج اسلامی کار می کرد و کارهای مختلفی در کالج انجام می داد. آقای ابراهیمی، اتاقی در همان کالج به موسی داده بود و همان جا زندگی می کرد. شب حادثه، من در آشپزخانه مشغول کار بودم که تلفن زنگ خورد. موسی به آقای ابراهیمی گفت که باید به کالج برود؛ زیرا مشکلی پیش آمده و سقف اتاق کامپیوتر، نَم داده و آب در حال چکیدن بر روی کامپیوترهاست. گفتم الان دیر وقت است و بگذارید برای فردا. آقای ابراهیمی گفت: ممکن است تا فردا مشکلی پیش بیاید و اموال بیت المال صدمه ببیند. گفتم اگر می روی، برو؛ اما سریع برگرد. گفت: اگر نگران می شوی، بیا باهم برویم. من آن روز، برعکس روزهای دیگر که معمولاً با ایشان به کالج می رفتم، به دلیل فعالیت زیاد و همچنین به دلیل این که وضعیت بدنی مناسبی نداشتم، توان کافی برای همراهی با آقای ابراهیمی را نداشتم.

دقایقی بعد آقای ابراهیمی زنگ زد و گفت: هیچ خبر و مشکلی نبوده و می خواهم به منزل بیایم؛ شما نگران نباشید. گوشی را قطع کردم و منتظر آقای ابراهیمی شدم؛ اما ساعت ها در حال گذر بود و هیچ خبری از ایشان نشد. به موبایلش هم زنگ می زدم، پاسخگو نبود، با کالج تماس گرفتم، کسی جواب نداد. خیلی نگران شدم. نگرانی مرا نمی توانید درک کنید. تصور کنید، من هشت ماهه باردار و در یک کشور غریب بودم؛ هیچ هم زبانی نداشتم و امیدم بعد از خدا و اهل بیت علیهم السلام، به آقای ابراهیمی بود. یک روز به آقای ابراهیمی گفتم که اگر شما روزی بروید و دیگر برنگردید، تکلیف من در اینجا چه می شود؟ ایشان گفت: شما خدا را دارید. گفتم: درست است که من خدا

ص:41

را دارم؛ ولی من به عنوان یک زن در این کشور غریب، وحشت می کنم، همین طور هم شد.

نیمه شب، حدود ساعت یک، با یکی از دوستان آقای ابراهیمی در گویان به نام اسامه یوسف که یکی از شیعیان این کشور بود، تماس گرفتم. به او گفتم که آقای ابراهیمی، ساعاتی است که از منزل بیرون رفته و هنوز برنگشته است؛ لطفاً شما پیگیری کنید. گفت: شما قطع کنید؛ من پیگیری می کنم و به شما خبر می دهم. ساعتی گذشت؛ اما خبری نشد. دومرتبه خودم تماس گرفتم. گفت: شیخ ابراهیمیkidnap . گفتم: یعنی چی؟ گفت: شیخ ابراهیمی را ربودند. ناگهان از حال رفتم.

ظاهراً تیری هم به سمت موسی شلیک کرده بودند؛ البته به او نزدند و به کنار پای موسی شلیک کردند و تیر بعد از برخورد با زمین، به پای موسی برخورد کرده تنها خراشی پیدا می کند و به بیمارستان منتقل می شود. آن طور که بعدها به ما توضیح دادند، ظاهراً این کار نیز برنامه ریزی شده بوده و اتفاقی نبوده است.

دقیقاً روز ربایش با تعطیلی 14روزه مسیحیان مصادف بود و کشور نیز عملاً در تعطیلی فرو رفته بود. آن ها به شکلی برنامه ریزی کرده بودند که پس از ربایش، به هیچ ارگان و سازمانی دسترسی نداشته باشیم؛ همه جا در تعطیلی به سر می برد. با آقای سبحانی، سفیر ایران در ونزوئلا تماس گرفتم و ماجرا را برای ایشان تعریف کردم. آقای سبحانی به من گفت: خانواده ام را برای تعطیلات به یکی از شهرهای ونزوئلا برده ام؛ اما برای پیگیری این قضیه برخواهم گشت. آقای سبحانی فردای آن روز به گویان آمد و پیگیری های فراوان کرد؛ اما بعد از مدتی با تعجب به من گفت: هیچ چیزی به من نمی گویند و پلیس با من هیچ گونه همکاری نکرده و هیچ کمکی نمی کند.

من با تهران تماس گرفتم و با هرکسی که می توانست کاری انجام دهد، ماجرا را گفتم. تعدادی از خانم های گویان که با آن ها رابطه دوستی داشتیم، چند

ص:42

روزی به منزل ما آمدند که من تنها نباشم.

از فردای شب حادثه، پلیس گویان دائماً به منزل ما رفت و آمد داشت و مدام مرا مورد بازجویی قرار می داد و سؤالات مختلفی از من می کرد: علت حضور ما در گویان، علت ربایش آقای ابراهیمی و مواردی از این دست. من و آقای ابراهیمی از قبل قرار گذاشته بودیم که اگر اتفاقی افتاد، بگوییم ما در ایران کار تجاری می کردیم و بر اساس دین اسلام، بایستی بخشی از پول خود را به عنوان خمس و زکات پرداخت کنیم؛ لذا بخشی از پول خود را به گویان آورده ایم تا در جهت خیر به تعدادی از کسانی که سواد ندارند، به صورت رایگان علم آموزی کنیم. من هم دقیقاً این را به بازجویان و پلیس گویان گفتم. افراد مختلف به منزل ما رفت و آمد می کردند و من نیز دائماً بر روی مبل نشسته بودم و به سؤالات آن ها پاسخ می گفتم؛ به طوری که هنگام شب، پاهای من وَرم می کرد.

شب ها تا صبح از نگرانی، ذکر می گفتم و دعا می کردم. به دلیل این که وضعیت مناسبی به خاطر بارداری ام نداشتم، امکان بازگشت من به ایران نبود. لذا بعد از دو هفته، مادر و عموی من برای کمک به گویان آمدند. 34روز از زمان ربایش شهید ابراهیمی گذشته بود که یک شب در حال خواندن آیه ای از قرآن بودم که روایت شده است، اگر این آیه صد مرتبه خوانده شود، گمشده خود را پیدا خواهید کرد. بعد از پایان این صد مرتبه، در حدود ساعت یک خواستم استراحتی کنم؛ هنوز چشمانم را بر روی هم نگذاشتم که تلفن زنگ خورد. گوشی را برداشتم. خانمی گفت: من خبرنگار هستم؛ جسد شوهر شما را پیدا کرده ام؛ پلیس به شما در این زمینه اطلاعی داده است؟ با شنیدن این خبر ناگهان از حال رفتم.

حدود 20دقیقه نگذشته بود که زنگ خانه خورد. آن قدر آدم جلوی در منزل ما جمع شده بود که گویی صحرای محشر است. از تمام روزنامه ها، خبرگزاری ها، صدا و سیما و رسانه های مختلف جلوی در منزل ما جمع شده و عکس هایی از پیکر شهید ابراهیمی گرفته بودند تا برای شناسایی به ما نشان

ص:43

دهند. حال بنده خیلی بد بود، به طوری که عموی من اجازه خارج شدن از خانه را به من نمی داد. عموی من، فیلم را دید و تمام کسانی را که در جلو در تجمع کرده بودند، متفرق کرد. بعد از دقایقی به منزل بازگشت و گفت: این ها دروغ می گویند جسدی که من دیدم، به هیچ وجه جسد آقا محمدحسن نبود و کس دیگری بود. شروع کرد به ما دلداری دادن و در نهایت، ما نیز پذیرفتیم و قانع شدیم و گمان کردیم که راست می گوید. آن شب تا صبح بیدار و دائماً در حال دعا و راز و نیاز بودیم.

اول صبح، چند ماشین پلیس جلو در منزل ما آمدند تا مرا به برای شناسایی جسد ببرند. عموی من مخالفت کرد و گفت: ایشان باردار است و وضعیت خوبی ندارد و ممکن است آن جا حالش خراب شود و بچه اش سقط گردد. در نهایت خودش رفت. از آن جا با من تماس گرفت و گفت: وقتی شیخ حسن از منزل خارج شد، دقیقاً چه لباسی پوشیده بود؟ به او گفتم. گفت: روی زیرپوش شیخ حسن علامتی نبود؟ به او گفتم. دو مرتبه پرسید: در بدن شیخ محمدحسن نشانه ای وجود دارد تا ما بتوانیم او را تشخیص دهیم؟ گفتم: بله، یک دندان فلزی در دهانش دارد.

تیم کارشناسی و تجسسی که از ایران آمده بود، به عموی من گفتند که ما به این نکته رسیده ایم که حجت الاسلام ابراهیمی را به شهادت رسانده اند؛ اما هنوز نمی دانیم توسط چه کسی و در کجا به شهادت رسیده است.

زمانی که عموی من به منزل بازگشت، از او راجع به وضعیت شهید ابراهیمی را جویا شدم که به من گفت: مشکلی پیش نیامده و حداکثر تا دو سه روز آینده بازمی گردد. سپس برای تهیه بلیت برای بازگشت به ایران، از منزل خارج شد. به عمو گفته بودند که هرچه سریع تر، خانواده شهید ابراهیمی را از گویان خارج کنید؛ چرا که ممکن است همسر و فرزند ایشان را هم به قتل برسانند؛ مدتی است که این ها را نیز زیر نظر دارند.

دو روز قبل از خروج ما از گویان، دخترم به دنیا آمد و در نهایت و پس از

ص:44

شناسایی دقیق جنازه توسط عموی بنده و به صورت کاملاً مخفیانه و به نحوی که هیچ کس متوجه نشود، از گویان خارج شدیم. خروج ما از گویان، در صورتی بود که من هنوز از شهادت شهید ابراهیمی خبری نداشتم.

کجا با پیکر شهید ابراهیمی روبه رو شدید؟

زمانی که ما به قم رسیدیم، 10روز از تولد دخترم گذشته بود. تمام اقوام و آشنایان از شهادت شهید ابراهیمی خبر داشتند و تنها من بودم که خبر نداشتم. تا این که فردای آن روز، پدر شهید ابراهیمی خبر شهادت شیخ محمدحسن را به من دادند؛ اما من به هیچ وجه نتوانستم پیکر اصلی شهید ابراهیمی را ببینم و خواستم تصویری که از شهید ابراهیمی در زمان زنده بودنشان داشتم، همواره در ذهنم بماند؛ چرا که وضعیت شهادت ایشان بسیار دردناک بود: نیمه ای از سر شهید ابراهیمی به دلیل تیرهای فراوان، کاملاً از بین رفته و تنها نیمی از سر مانده بود و همان را نیز در ملحفه ای جدا از پیکر قرار داده بودند. انگشتانش را قطع کرده بودند، ناخن هایش را کشیده بودند و سینه شهید به واسطه ضربات سنگین و یا احتمالاً سوزاندن، کاملاً سیاه شده بود.

آیا هنوز مشخص نشده که چه کسی حجت الاسلام ابراهیمی را به شهادت رسانده است؟

زمانی که در گویان بودیم، خانم شیعه ای که از دوستان ما و کارکنان وزارت کشور گویان بود، با منزل ما تماس گرفت و گفت: من دیگر نمی توانم به منزل شما بیایم؛ چرا که ما نیز زیرنظر هستیم! فقط باید مطالبی به شما بگویم: نامه های فراوانی از سوی افراد و گروه های مختلف به وزارت اطلاعات گویان، علیه حجت الاسلام ابراهیمی مبنی بر تروریست بودن و حضور ایشان در بمب گذاری های گوناگون، به ویژه 11 سپتامبر آمده بود که بر این اساس، یک هفته قبل از ربایش شهید ابراهیمی یک هیأت هفت نفره از آمریکا به گویان آمد و جلسه مخفیانه برگزار کردند. در این جلسه گفته بودند که تعدادی شیعه در گویان به رهبری یک ایرانی وجود دارند که با وجود اندک

ص:45

بودنشان کارهای ریشه ای و مهمی انجام می دهند و در حال شیعه کردن مردم هستند و ممکن است برای کشور خطرناک باشد.

هم اکنون چه خواسته ای از شهید ابراهیمی دارید؟

تنها خواسته من این است که دست مرا بگیرند و مرا شفاعت کنند.

قابل توجه این که،همه مطالب این مقاله درمصاحبه با همسر وبرادر شهید تهیه شده است.

ص:46

ص:47

دکتر احمد احمدی / الگوی استادان

اشاره

پدر: فر جالله

ولادت: 1312 ش.

وفات: 1397 ش.

مدفن: قم، حرم مطهر.

الیاس صالحی

تولد، خانواده

احمد احمدی در 15 شهریور سال 1312ش، در روستای کهکدان از توابع شهرستان ملایر در خانواده­ای کشاورز و مذهبی به دنیا آمد، پدر او «فرج­ اﷲ» شغل کشاورزی داشت و دارای سواد مکتب خانه ای بود. پدر بزرگ او، ملّای با سوادی بود به نام «ملا فرخ»، پدربزرگش صباغی (رنگرزی) کوچکی داشت و کشاورزی نیز می­کرد. ملا فرخ اهل تلاوت قرآن و مطالعه رساله و عین الحیات بود که این ویژگی، در یک روستا در 120 سال پیش نکته قابل توجهی بود. پدر ایشان اهل نماز شب، تلاوت قرآن در صبح و عشق اهل بیت علیهم السلام بود و علاقه خاصی به روحانیان داشت و عشق اهل بیت علیهم السلام و امیرالمؤمنین علیه السلام در دل او می جوشید و اگر کسی به امیرالمؤمنین علیه السلام کم اعتنایی می­کرد، بر آشفته می­شد. پدر از دسترنج خود و باغ انگوری که داشت انفاق می کرد و از این کار لذت بسیار می برد. منزل آن ها در مجاورت مسجد بود که به گفته خود دکتر احمدی در تعمیق باورهای دینی

ص:48

آن ها نقش مهمی داشت، مادرش یک زن روستایی ساده به نام «ایران» بود. پدر و مادر او از هوش بالایی برخوردار و خانواده پدری ایشان به باهوشی معروف بودند. آقای احمدی فرزند کوچک خانواده بود و یک خواهر و دو برادر بزرگ تر داشت که هر دو کشاورز بودند.(1)

حجت الاسلام دکتر احمدی در سال 1338 ازدواج کرد؛ که ثمره این ازدواج دو دختر و شش پسر است.(2)

تحصیلات مکتب خانه­ای

دکتر احمدی از همان کودکی به علم آموزی علاقه وافری داشت و چنان که خود نقل می­کرد، در 5 یا 6 سالگی از پدرش که به ملایر رفته بود، خواسته بود که برایش دوات، قلم و کاغد بخرد و پدرش نیز این اقلام را برایش خرید و آقای احمدی تا صبح از خوشحالی خوابش نبرد.(3) از اولین معلمان دکتر احمدی، پدر و برادرش بودند. وی از 5 سالگی به مکتب رفت و نزد برادر خود که با سواد بود، خواندن را شروع کرد و روخوانی قرآن را طی دو ماه فرا گرفت. سپس

به خواندن کتاب­های دیگر، مانند معراج السعاده و عین الحیات و شاهنامه­ای که مادرش از روستای مجاور برایش تهیه ­کرد، روی آورد و این آثار را علاوه بر مطالعه شخصی برای دیگران می­خواند.(4)

دکتر احمدی آموختن عربی را از جامع المقدمات شروع کرد و در کنار کشاورزی درس نیز می­خواند.(5) در 17 سالگی بدون استاد، تمام صرف و نیمی از نحو را به خوبی خواند و سپس در سال 1331 وارد حوزه علمیه بروجرد شد و در طول پنج سال - که فصل زراعت را نیز به روستا می رفت - تا نیمه دوم سطح را خواند.(6)


1- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، ص389 و 390.
2- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی ، ص 417.
3- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی ، ص 391.
4- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی ، ص 392.
5- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی ، ص393.
6- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..

ص:49

تحصیلات تکمیلی کلاسیک

در سال 1336 به حوزه قم آمد و تا سال 1345 علاوه بر خواندن دروس خارج و فلسفه و تفسیر در حوزه، از دانشگاه تهران لیسانس فلسفه گرفت و معلم شد. در سال 1348 کارشناسی ارشد فلسفه غرب را گرفت و در سال 1358 دکترای فلسفه غرب را از دانشگاه تهران دریافت کرد. در سال 1353 به دعوت گروه فلسفه غرب دانشگاه تهران، عضو هیأت علمی آن گروه شد(1) و بیش از دو دهه به تدریس فلسفه تطبیقی در مقطع دکتری این دانشگاه اهتمام داشت.(2)

تحصیلات حوزوی و استادان

حجت الاسلام و المسلمین احمدی در حوزه بروجرد از محضر استادانی همچون، آیت اﷲ حاج شیخ علی محمد بروجردی (درس خارج)؛ آیت اﷲ حاج شیخ احمد فیضی (دروس سطح)؛ آیت اﷲ حاج شیخ صاحب الزمانی (دروس سطح) و حضرت حجت الاسلام والمسلمین حاج شیخ غلامرضا مولانا (دروس مقدمات و فلسفه و کلام کسب) فیض کرد.(3)

ایشان بعد از تحصیلات مقدماتی در سال 1336 به حوزه علمیه قم رفت و درس فقه و اصول را نزد مراجعی همچون آیت اﷲ بروجردی، (درس خارج)؛ امام خمینی، (درس خارج)؛ آیت اﷲ طباطبایی سلطانی، (درس کفایه)؛ آیت اﷲ شهاب الدین نجفی، (درس خارج)؛ آیت اﷲ محقق داماد، (درس خارج)؛ آیت اﷲ حسین نوری، (درس سطح)؛ آیت اﷲ حاج میرزا علی مشکینی، (درس سطح)؛ مدّت 20 سال از محضر نورانی فیلسوف الهی و مفسّر بزرگ قرآن، علاّمه طباطبایی فیض برد و ذخیره علمی و اخلافی خود را مرهون تلمذ در محضر آن عالم ربانی می­دانست. دروس تفسیر و فلسفه اسلامی را در سطوح عالی (اسفار و شفا)(4)

و


1- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
2- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
3- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، ص 396.
4- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی ، ص403.

ص:50

کتاب برهان شفا و چهار جلد بحار شامل توحید و معاد را نزد علامه خواند.(1)

در دانشگاه تهران نیز بیش ترین استفاده را از درس استاد مرحوم دکتر یحیی مهدوی برد.(2)

تدریس

دکتر احمد احمدی، یکی از معدود چهره های فرهیخته حوزه و دانشگاه بود که در هر دو نهاد علمی فرهنگی، هم درس خوانده و هم تدریس کرده است. ایشان در تعلیم و تربیت شاگردان، تلاش و کوشائی، تزیّن به تواضع و فروتنی و تخلق به اخلاق حمیده اسلامی نمونه کامل بود. ایشان از سال 1352 عضو هیأت علمی دانشگاه تهران بود و فلسفه اسلامی و فلسفه غرب و فلسفه تطبیقی را در مقطع دکتری تدریس کرده است.(3)

دکتر احمدی همچنین راهنمایی، مشاوره و یا داوری، صدها پایان نامه در زمینه زبان و ادبیات فارسی، عربی، تفسیر، فلسفه و کلام اسلامی و فلسفه غرب، بویژه در مقطع دکتری فلسفه تطبیقی را در کارنامه دارد.(4)

آثار و تألیفات

اشاره

دکتر احمدی در کنار تربیت شمار فراوانی از طلبه­های فاضل و دانشجویان، آثار ارزشمندی در قالب کتاب و مقاله منتشر کرده است که می توان به نمونه های زیر اشاره کرد:

الف) کتاب ها

1. بن لایه های شناخت، تهران: سازمان سمت، چاپ اول، 1388 ( این کتاب در سال 1395 با عنوان جذور المعرفه؛ «دراسة فی قضایا اساسیة لعلم المعرفة» توسط مسعود فکری به زبان عربی ترجمه شده و توسط سازمان مطالعه و تدوین


1- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی ، ص401 - 403.
2- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی ، ص408.
3- خبرگزاری مهر به نقل از آیت اﷲ مصطفی محقق داماد، https://www.mehrnews.com.
4- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..

ص:51

کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت) به چاپ رسیده است)؛

2. تأملات در فلسفه اولی (ترجمه)، رنه دکارت، انتشارات سمت، چاپ پنجم، 1385؛

3. نقد تفکر فلسفی غرب (ترجمه)، اتین ژیلسون، انتشارات سمت، چاپ دوم، 1385؛

4. ترجمه تأسیس مابعدالطبیعه اخلاق کانت (ترجمه از آلمانی)، رساله دکتری، استاد راهنما، یحیی مهدوی، دانشگده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 1358؛

5. پادزهر (در دفع انکار نزول وحی)، نشر بوستان قم. (این کتاب پاسخی فشرده به کتاب بسط تجربه نبوی اثر دکتر سروش است)؛

6. مختارات من نصوص الفلسفه الاسلامیه، غلامحسین ابراهیمی دینانی و احمد احمدی، تهران: سمت، 1380؛

7. تأسیس ما بعدالطبیعه اخلاق، امانوئل کانت، احمد احمدی (مترجم)؛

8. پیرامون فلسفه دکارت و علیت در فلسفه هیوم (جنگ اندیشه 8) دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1378 (شامل دو سخنرانی با عنوان های علیت در فلسفه هیوم و فلسفه دکارت و جایگاه ظهور آن در مؤسسه توسعه دانش و پژوهش ایران در سال 1376)؛

9. پیوند هست و باید (جنگ اندیشه 2) تهران، مؤسسه توسعه دانش و پژوهش ایران، 1380؛

10. تصحیح اعتقادی جلد ششم اسفار، (الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة) ملاصدرا، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1381.

11. دانش خانواده، بخش «ازدواج و پیشگیری در اسلام» مؤلفان همکار، دکتر حسین محمودیان، دکتر محمدرضا شرفی، دکتر سهیلا خوش بین، انتشارات سمت، 1383.(1)


1- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، ص 498.

ص:52

ب) مقالات

1. ترجمه نارسا از متنی مقدس، عیار، شماره 24، 1390؛

2. جایگاه دکارت در تاریخ فلسفه، کتاب ماه فلسفه، 1390؛

3. اخلاق علامه و یک بحث فلسفی، یادنامه علامه طباطبایی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1362، ص169 -186؛

4. نقد نقد کانت، ماهنامه اطلاعات حکمت و معرفت، 1389؛

5. ناخنکی بر کار مردی سترگ، خرده نقدی بر ترجمه نهج البلاغه، آینه پژوهش، شماره 122، 1389؛

6. قضایای چهارگانه کانت و نقد آن ها، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ١٣٨٩؛

7. بحث ماهیت و وجود در ابن سینا و ابن رشد و نقد آن، حکمت سینوی، مشکوة النور، 1388؛

8. تبیین ماهیت حقّ، نقدی بر اعلامیه حقوق بشر، بزرگداشت آیت اﷲ قبله ای، دانشکده علوم قضایی، 1387؛

9. عقل در ابن سینا و ابن رشد، کنفرانس بررسی اندیشه های ابن سینا و ابن رشد، 1387؛

10. ادراک حسّی از دیدگاه ابن سینا و کانت، استانداری همدان، 1386؛

11. ماهیت و جعل از دیدگاه میرداماد، یادنامه میرداماد و میرفندرسکی، فرهنگستان علوم، 1384؛

12. اصالت وجود یا ماهیت: شناخت شناسی و هستی شناسی، پژوهش های فلسفی – کلامی، شماره 26، 1384؛

13. باز اسپید، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 176، 1384؛

14. ارتباط فیزیک و متافیزیک، فروغ اندیشه، 1383؛

15. جستاری در باب امکان در فلسفه کانت، نامه مفید، شماره ٣٩، 1382؛

16. ایزوتسو و زبان وحی، سخنگوی شرق و غرب (مجموعه مقالات همایش بزرگداشت پروفسور ایزوتسو)، 1382؛

ص:53

17. ماهیت تجربه حسّی، مجله علوم انسانی دانشگاه شهید چمران اهواز، 1381؛

18. چالش های فرهنگی با رویکردی به مباحث کلام جدید، مشکوة، شماره ٧١، 1380؛

19. مغالطه کنه و وجه در نظریه تکثر قرائت دین، ظفر، 1380؛

20. قضیه شرطی همان حملی است، نشریه علامه، شماره 2، 1380؛

21. چالش های فرهنگی با رویکردی به مباحث کلام جدید، مشکو ة، شماره 7، 1380؛

22. سنت و مدرنیته، اندیشه حوزه/ شماره ٢٣، ١٣٧٩؛

23. گزارش های علمی عقل و رابطه آن با دین و عرفان، نشریه علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، شماره ١٠، 1379؛

24. اعتبار و روایی قرائت های مختلف از دین، کیهان فرهنگی، شماره ١٧٢، 1379؛

25. ضرورت، فصلنامه فلسفه دانشکده علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 1، 1379؛

26. خلط شناخت شناسی و هستی شناسی در نزاع اصالت وجود و اصالت ماهیت، مجله پژوهش و حوزه، 1379؛

27. ریشه اصلی کشمکش ها، بازتاب اندیشه، شماره 1و 2، 1379؛

28. برنتانو و نظریه التفاتی بودن آگاهی، مدرس علوم انسانی، شماره 17، 1379؛

29. امکان و چگونگی علم دینی، روش شناسی علوم انسانی، شماره 20، 1378؛

30. تجربه حسی و رابطه آن با کلیت و استقرا، خردنامه صدرا، شماره 16، 1378؛

31. نمونه ای از مطالعات میان رشته ای: اصل هوهویت: مفصل فلسفه و روان شناسی، سخن سمت، 1378؛

32. دروس عمومی: گذشته، حال و آینده، سخن سمت، شماره ٥، ١٣78؛

33. علم تصور است یا تصدیق، فصلنامه دانشکده ادبیات دانشگاه اصفهان، شماره 16 و 17، 1378؛

34. نمونه ای از مطالعات میان رشته ای: اصل هویت، سخن سمت، شماره ٥، 1378؛

35. تفسیر قرائتی دیگر از آیات اول سوره روم، بینات، شماره ١٨، 1377؛

36. ریشه یابی تعارض علم و دین، پیام حوزه، شماره ٢٠، 1377؛

ص:54

37. امکان و چگونگی علم دینی، حوزه و دانشگاه، شماره 20، 1378؛

38. مسئله وجود در فلسفه ابن سینا، مدرس علوم انسانی، شماره 5، 1376؛

39. مربّی خاموش (= عاشورا)، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1376؛

40. بلای تقلید در ترجمه قرآن کریم، بینات، شماره 13، 1376؛

41. شورای عالی انقلاب فرهنگی؛ مسئولیت های آینده، کیهان فرهنگی، شماره 132، 1376؛

42. دعاهای اهل بیت عالی ترین مکتب تربیتی، سمینار اهل البیت، واشنگتن، 1375؛

43. موقعیت و عظمت ملاصدرا و مکتب او، خردنامه صدرا، شماره 3، 1375؛

44. سکولاریسم و فرهنگ، نامه فرهنگ، شماره 21، 1375؛

45. نقدی بر نظریه هیوم در باب علیت، یادنامه آیت اﷲ حسن زاده آملی، پژوهشگاه علوم انسانی، 1374؛

46. گامی در جهت حلّ نزاع میان اصالت وجود و اصالت ماهیت، یادنامه حکیم سبزواری، تربیت معلم سبزوار، 1374؛

47. لاهیجی و اصالت ماهیت، یادنامه حکیم لاهیجی، وزارت ارشاد، 1374؛

48. مناجات نظامی، زخمه روح، نشریه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، شماره 129 - 132، 1373؛

49. ضرورت ترجمه ای آکادمیک از قرآن کریم، بینات، شماره 3، 1373؛

50. مباحث بنیادی علوم انسانی، مصباح، شماره 9، 1373؛

51. پیرامون سمپوزیوم اسلام و مسیحیت اورتودوکس، رشد آموزش معارف اسلامی، شماره 12، 1370؛

52. تبدل حواس در مولانا و ابن فارض، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 1370؛

53. در مکتب تجربه، رشد آموزش معارف اسلامی، شماره 9 و 10، 1369؛

54. سعدی و حسن و قبح افعال، ذکر جمیل سعدی (مجموعه مقاله)، 1364؛

ص:55

55. برای عرضه به غرب چه داریم؟ با کدام شیوه، کیهان فرهنگی، شماره 3، 1363؛

56. اصل علیت و رابطه آن با تشکیک وجود، یادنامه مرحوم شهید قدّوسی، نشر شفق، 1363؛

57. شناخت شناسی وجود و عدم، مجموعه مقالات بزرگداشت دکتر جهانگیری؛

58. ملاحظاتی کوتاه برای ورود به تفکر افلاطون، شریعه خرد، مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت استاد جعفری؛

59. رابطه عقل و عرفان، مجله دانشگاه باقرالعلوم قم، شماره ٢؛

60. فرضیه ها و کارآمدی های فلسفه در خدمت به دین، پگاه حوزه، شماره ٥٣؛

61. زمان از نظر صدرا و کانت و نقد نظر کانت، همایش صدرا، شیراز؛

62. اتحاد عالم و معلوم و تأثیر آن در بحث علیت؛

63. ماهیت تجربه حسّی، مجله علوم انسانی دانشگاه شهید چمران اهواز؛

64. پیوند هست و باید، مؤسسه توسعه دانش و پژوهش؛

65. ماهیت حمل؛

66. نیت و تأثیر آن در مسائل دینی و اخلاق و قانون؛

67. رابطه صفات با ذات، مقدمه جلد 6 اسفار، بنیاد صدرا؛

68. آثار تربیتی اصول عملیه و قواعد فقهیه، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه؛

69. اسلام و محیط زیست با تأکید بر حمایت از حیوانات، شرکت نفت؛

70. سهروردی و حکمت عملی، کنگره سهروردی، دانشگاه زنجان؛

71. اشاره ای به حقوق حیوان در اسلام؛

72. ترجمه مصدر و تمییز در عربی، مجله دانشکده علوم انسانی دانشگاه تبریز؛

73. بررسی نظر شیخ مفید پیرامون حیات برزخی، مجموعه مقالات کنگره شیخ مفید، دانشگاه قم؛

74. استغراق در مولانا و ابن فارض، مجله علوم انسانی دانشگاه تهران؛

75. سعدی و حسن و قبح افعال؛

ص:56

76. اساس اخلاق نزد غزالی؛

77. دریا و سبو یا اخلاق توحیدی و معیار حدّ وسط، کنگره نراقیین، دانشگاه قم؛

78. کانت و کان تامّه یا تبیین قضّیه وجودی با دیدگاهی ابداعی؛

79. امکان ترجمه – نقدی بر نظر کواین که می گوید: ترجمه ممکن نیست، دانشگاه تبریز؛

80. علی و علم غیب، بزرگداشت دکتر جهانگیری؛

81. مقایسه و نقد ادراک حسی نزد ابن سینا و کانت استانداری همدان، سال 1386؛

82. حقوق بشر و ضرورت احترام به مقدسات، فقه و حقوق تطبیقی؛

83. می اندیشم دکارت و انسان معلّق ابن سینا، ارائه شده در جشنواره ابن سینا در دهلی نو.(1)

مسئولیت­ها

دکتر احمدی در کنار فعالیت های متعدد علمی؛ مسئولیت­هایی را نیز عهده دار بودند که از مسئولیت ها می­توان موارد زیر را برشمرد:

1.نماینده مردم تهران در هفتمین دوره مجلس شورای اسلامی و چهار سال عضو فعّال کمیسیون آموزش و تحقیقات در مجلس شورای اسلامی که این کمیسیون در تصویب قوانینی مانند حذف تدریجی کنکور نقش به سزایی داشت.(2)

2. عضو فعال و مؤثر شورای عالی انقلاب فرهنگی،(3) از دی ماه ١٣6٠ تا خرداد 1397، نخست به فرمان حضرت امام خمینی و سپس به فرمان رهبر معظم انقلاب. دکتر احمدی در این باره می­گوید: «در آن زمان دانشگاه ها تعطیل و سخت آشفته بود. امام در فرمانشان دستور داده بودند که دانشگاه ها را هر چه سریع تر باز کنید...»

به همین جهت، در گرماگرم جنگ و درگیری های گروهک ها در بیرون و درون


1- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، ص 499 - 504.
2- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
3- شورای عالی انقلاب فرهنگی، همان ستاد انقلاب فرهنگی است که در سال 1363 به شورای عالی انقلاب فرهنگی تبدیل شد.

ص:57

دانشگاه ها به برنامه ریزی پرداختند و دکتر احمدی حدود 21 ماه، به جز روزهای پایان هفته که به قم می رفت، شب و روز در دبیرخانه ستاد بود و گاه از ساعت 6 بامداد تا 5/1 بامداد روز بعد مشغول تهیّه و تکثیر و ارسال برنامه ها به دانشگاه ها بود. پس از آوردن خانواده از قم به تهران، دیگر تمام وقت درگیر حلّ مشکلات دانشگاه ها بود؛ از سفر به بیشتر دانشگاه ها، آرام کردن جوّ متشنج آن جا، تبیین برنامه ها و توجیه استادان و دانشجویان و... ستاد انقلاب فرهنگی برای دانشگاه ها چهار برنامه داشت: تربیت استادِ فراخور انقلاب، تدوین کتاب درسی و مبنایی، تدوین برنامه و تربیت دانشجو. وی می افزاید: «من در تدوین دو برنامه اخیر با سایر اعضا مشترک بودم؛ اما دو برنامه نخست، یعنی تربیت استاد و تدوین کتاب - در بخش علوم انسانی - که دشوارتر و پایدارتر بود، عملاً بر دوش من نهاده شد.»(1)

3. نقش محوری در تأسیس دانشگاه تربیت مدرس در سال 1365، به منظور تربیت استادان معارف در دانشگاه ها و مدیریت و تدریس (دانشگاهی که در همه رشته ها فقط در سطح کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو می پذیرد و دانش آموختگان آن به کسوت استادی در می­آیند. این دانشگاه تا امروز بیش از پانزده هزار استاد تربیت کرده و هم اکنون نیز هزاران نفر در آن در حال تحصیل هستند). به گفته دکتر احمدی، او تنها کسی بود که در برابر هجوم مخالفان آن - که گاه خود وزیران علوم بودند! - یک تنه ایستاد و نگذاشت این شجره طیبه را که تاکنون هزاران استاد برای دانشگاه ها تربیت کرده است از رشد بازدارند و یا از بُن براندازند.(2)

4. رئیس دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس از اوایل سال 1361 تا تیرماه 1374 و به دلیل این که دانشگاه نوبنیاد و استاد هم کمیاب بود؛ گاه مدیریت چند گروه و یا تدریس پاره ای از دروس بر دوش او می افتاد.(3)


1- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
2- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
3- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...

ص:58

5 . بنیان گذار سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت)؛ سازمانی که وظیفه اش تدوین کتاب درسی و کتاب مبنائی در علوم انسانی برای دانشگاه ها است و از زمان تأسیس (نیمه دوم سال ١٣64) تا اردیبهشت 1397، 2100 عنوان کتاب را در نزدیک به 39 میلیون نسخه در اختیار دانشجویان و استادان داخل و خارج از کشور(عراق، افعانستان، چینو روسیه) نهاده است.

6. عضویت در هیأت­های مؤسس و امنای مراکز آموزش عالی و پژوهشی.(1)

7. عضویت در گروه مطالعات اسلامی فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران. (2)

خدمات فرهنگی- علمی

حجت الاسلام و المسلمین دکتر احمدی، در طول حیات پربار خود، همواره با داشتن دغدغه های فرهنگی، گام های مهمی در این راه برداشت. بیش از 30 سال در گستره فرهنگ کوشید و در سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت) تلاش کرد تا نیاز دانشگاه ها و مؤسسه­های پژوهشی کشور را در زمینه پژوهش، تألیف، تصنیف و ترجمه در رشته های مختلف علوم اسلامی و انسانی پاسخ دهد و ضمن بهره برداری از همه ظرفیت های علمی و فرهنگی کشور، برای اعتلا و توسعه فرهنگ زمینه لازم را فراهم کند.(3) مرور و گاه اصلاح محتوای علمی و اسلامی 1173 کتابی که در سمت منتشر شده است.(4) ویرایش کتاب های سمت در عالی ترین سطح انجام گیرد.(5) وی تا آخرین ساعات عمر شریف خود در مسیر بسط و گسترش خردورزی و خدمت دلسوزانه به دانشگاه ها قدم برداشت و از پیگیری اهداف مترقی انقلاب اسلامی خصوصاً انقلاب فرهنگی دست بر نداشت. (6)


1- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
2- خبرگزاری صدا و سیما جمهوری اسلام ایران،http://www.iribnews.ir.
3- خبرگزاری صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.http://www.iribnews.ir.
4- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
5- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
6- خبرگزاری صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.http://www.iribnews.ir.

ص:59

· دکتر احمدی علاوه بر تأثیرگذاری در حوزه اندیشه و اندیشه ورزی و خدمات دانشگاهی متعدد، خدمات فرهنگی فراوانی در حوزه نشر داشت و کتاب های ارزشمندی به کوشش و حمایت ایشان منتشر شد. (1)

· از دیگر خدمات علمی حجت الاسلام دکتر احمدی، همکاری با مجله «مکتب اسلام» در زمینه نگاشتن مقاله یا پاسخ به سوالات دینی و ویرایش و مانند آن بود.

· همکاری علمی – پژوهشی با «مؤسسه در راه» حق با همکاری حضرات آیات: خرازی، مصباح و استادی برای جذب و آموزش طلاب، که در این بُرهه عمده فعالیت ایشان تدریس فلسفه غرب و نیز فلسفه اسلامی بود.(2)

· برگزاری دوره های آموزشی برای استادان، دبیران و دانشجویان، پس از پیروزی انقلاب اسلامی در شهرهای مختلف کشور از جمله کرمانشاه، (حدود 40 روز) قم، تهران و اصفهان (هر کدام چندین روز).(3) از جمله فعالیت های ایشان بود. در ویرایش و مقابله المیزان نیز با علامه طباطبایی همکاری داشتند و نیز همکاری و همراهی با علامه طباطبایی در ویرایش و مقابله برخی مجلدات تفسیر المیزان، از دیگر خدمات علمی و فرهنگی استاد فقید حوزه و دانشگاه است.(4)

· مدیر گروه فلسفه در دانشگاه تهران به مدّت35 ماه در اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70 (5) و نیز سال ها مشارکت جدّی و فعّال در تدوین برنامه های راهبردی برای دانشگاه ها و آموزش و پرورش، به ویژه در علوم انسانی(6) و همچنین مشارکت تخصّصی در تدوین برنامه های درسی و سرفصل های بسیاری از رشته های علوم انسانی، حتی برای برخی دانشگاه های غیردولتی، مانند دانشگاه امام صادق علیه السلام، از دیگر فعالیت های علمی مرحوم دکتر احمدی است. (7)


1- خبرگزاری صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.http://www.iribnews.ir.
2- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
3- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
4- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، 403.
5- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
6- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
7- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...

ص:60

· سرپرستی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه حدود 14 سال، از نیمه دوم سال 1362 تا سال 1375 و نظارت بر اصلاح آن دسته از آثاری که در پژوهشگاه تالیف تدوین و در سمت منتشره شده است.(1)

· نظارت دقیق و نگارش تقریظ بر هشت جلد از نه جلد نامه باستان، تالیف دکتر میر جلال الدین کزازی. (2)

· ملاحظه و اصلاح کتاب های زبان و نگارش، سخن شیرین فارسی و درّ دری که به عنوان درس عمومی در دانشگاه ها تدریس می شوند.(3)

· پیشنهاد تدوین کتاب المنهج القویم را که با عنوان درس عمومی تدریس می شود و نگارش در درس آن، که بدون ذکر نام ایشان منتشر شده است.(4)

در سال 1362 با پیشنهاد ایشان برای تربیت استادان علوم اسلامی در دانشگاه ها، جذب خبرگان بدون مدرک دانشگاهی، در ستاد تصویب شد و ایشان، به تنهایی آن را به راه انداخت و ضمن دعوت از استادان بزرگ را از حوزه و دانشگاه امتحانی برگزار شد و شماری از روحانیون دانشمندی که تا آن روز از وجودشان استفاده نمی شد، به دانشگاه رفتند و هم اکنون هم آن راه ادامه دارد.(5)

هشدار در مورد کتاب های مروج عرفان های کاذب

حجت الاسلام دکتر احمدی توصیه ها و تذکراتی در مورد کتاب های دینی و تربیت دینی جامعه داشتند؛ از جمله این که از منظر ایشان ارزیابی کتاب های درس دینی سخت است؛ اما می­توان برای بیان دلنشین مباجث دینی آن را در قالب رمان، داستان کوتاه و گاه فیلم، به زبان ساده بیان کرد؛ همان گونه که شهید مطهری در کتاب «داستان راستان» برای بیان روایات اسلامی از این شیوه بهره برده اند. دیگر آن که رابطه معلم و شاگرد در فضای


1- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
2- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
3- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
4- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
5- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..

ص:61

تدریس دینی بسیار موثر است و مربی باید با درک فضای کلاس، نیاز دانش آموزان و دانشجویان را به مباحث رصد کند تا بتواند در فضایی سالم و در قالب گفت وگو مطالب دینی را به زبانی مناسب انتقال دهد.

از منظر دکتر احمدی، عرفان های کاذب و انتشار کتاب های عرفانی کاذب به اسم کتاب­های دینی، جنبه سیاسی دارد؛ چون نظامی ما نظام دینی است؛ پس با ابزار به ظاهر دینی با آن برخورد می کنند و نتیجه آن می شود که این همه عرفان های کاذب و انحرافی به وجود آمده است ولذا اگر بخواهیم پیراسته و پالوده از مسائل خرافی کار کنیم، زمینه بسیار زیاد است. در حوزه دین می توان برخلاف آن چه در قالب های خرافه عرضه می کنند یک سلسله امور حقیقی مستند را عرضه کرد و نباید با این کارها درِ عالم غیب را بست و غیب -که یک حقیقت است- را به مشتی خرافه تبدیل کرد.(1) راه کار بی بدیل ایشان برای مقابله با نثر و رواج عرفان های کاذب و به اصطلاح امروزی (new ages) تمسک به سیره اهل بیت علیهم السلام و تلاش روشمند برای تبیین و تشریح آموزه های معنوی و فضائل اخلافی آن بزرگان است.

از نگاه دیگران

اشاره

یکی از راه های شناخت شخصیت دکتر احمدی، سخن کسانی است که سالیان طولانی با او حشر و نشر داشتند و در محیط علمی، کاری و اجتماعی هم نشین، هم کلام و همکار دکتر احمدی بودند در ذیل شخصیت دکتر احمدی از منظر چند رفیق و یار چندین ساله اشاره می شود:

دکتر حداد عادل

دکتر احمدی از چهره های باایمان، متقی، پرتلاش، چه در حوزه و چه دانشگاه است. حضور دکتر احمدی در وزارت آموزش و پرورش، نمونه عینی


1- خبرگزاری مهر، https://www.mehrnews.com.

ص:62

و مصداق عملی حوزه و دانشگاه بود؛ چرا که توانست همه خوبی های حوزه را به دانشگاه و همه خوبی های دانشگاه را با خود به حوزه ببرد. در حوزه نیز طلاب از حضور وی بهره می بردند. جز خیر و خوبی از دکتر احمدی ندیدیم. و ایشان شخصی پرکار بود و احساس مسئولیت، از جمله ویژگی های بارز وی بوده است؛ به گونه ای که تا تک تک جملات رساله های دکتری را نمی خواند، آن ها را رها نمی کرد. وی به فرهنگ ایرانی و گسترش علم در ایران علاقه زیادی داشت و همچنین به شعر، ادبیات فارسی و حافظ و سعدی علاقه مند بود. پاکی، صداقت، دوری از خودنمایی، دوری از مقام طلبی و خدمت به خلق را از دیگر ویژگی های بارز دکتر احمدی نام برد که از وی یک روحانی تمام عیار ساخته بود.(1)

حداد عادل در جای دیگر درباره دکتر احمدی می گوید:

بزرگ ترین درسی که مرحوم دکتر احمدی به ما داد این بود، که خداوند هر که را اخلاص داشته باشد، حفظ می کند.(2)

دکتر محسن جهانگیری

دکتر احمدی از همان دوران طلبگی و دانشجویی، روحانی بسیار مودب، با فرهنگ علاقه مند به علم و تحقیق و فرهیخته و ساده و بالاتر از همه عمیقا متشرع و متدین است و با این که به مقامات اجتماعی و فرهنگی بسیار عالی دست یافته بود، در رفتار و کردارش اصلا تغییری دیده نمی شود و دقیقا همان روحانی چهل سال پیش است. از خصوصیات اخلاقی بارز وی، علم دوستی، شهامت و شجاعت و مسئولیت پذیری است و به محض این که تشخیص می داد از نظر دینی باید مسئولیتی را بپذیرد، آن را قبول می کرد و با شهامت و شجاعت تا آخر کار استقامت می ورزید تا آن را به تمام و کمال می رساند.(3)


1- خبرگزاری مهر، https://www.mehrnews.com.
2- روزنامه اطلاعات، ش 2729، 2/3/97.
3- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، 1395، ص 16.

ص:63

دکتر سید مصطفی محقق داماد

دکتر سید مصطفی محقق داماد (رییس گروه مطالعات اسلامی فرهنگستان علوم) در مورد شخصیت دکتر احمدی فرمود: ایشان یک روحانی و استاد با اخلاق و نمونه بود و همه ویژگی­های یک انسان نمونه را داشت. از زمانی که به تهران آمد، از دوره لیسانس تا دکترا، از هیچ فرصتی غفلت نکرد و در آموختن فلسفه از استادان برجسته بهره برد و در حوزه علمیه در موضوعات فقه، اصول و فلسفه به تحقیق و تحصیل پرداخت و نعمتی که خدا به وی داد، این بود که از استادان بهره برد که به عنوان اساتید اخلاق از آن ها یاد می شود. ایشان یک روحانی با قناعت بود و تا آخرین ساعات زندگی در کمال مناعت طبع زندگی کرد.(1) وی یک دانشمند، فردی با اخلاق و با تقوا بوده است.

حجت الاسلام دکتر احمدی معلمی نمونه بود. در زمان تدریس، حتی پنج دقیقه کلاس را زودتر تعطیل نمی کرد؛ در حالی که این نکته یکی از ایراداتی بود که به وی وارد می کردند! او شخصی فروتن و خاضع و از ارادتمندان به علامه طباطبایی بود. در مراسم ترحیم علامه طباطبایی، عبای خود را از دوش برداشت و مانند یک خادم جلسه را مدیریت کرد. (2)

رضا داوری اردکانی (رئیس فرهنگستان علوم)

دکتر رضا داوری اردکانی در مورد دکتر احمدی می فرماید: حجت الاسلام احمدی دانشمندی به تمام معنا اخلاقی و دین دار بود، و به جرأت می­گویم از ایشان جز خوبی و حسن نیت و قصد خدمت در کارها از او ندیده ام. دکتر احمدی دانشمندی جامع بود. در تفسیر قرآن به دقایقی توجه داشت که اسلاف و معاصران کم تر به آن ها التفات کرده بودند و البته شاگرد


1- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، 1395، ص 16.
2- فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، 1395، ص 16.

ص:64

خاص و محرم و امین علامه طباطبایی و ویراستار تفسیرالمیزان باید هم چنین دقت نظرهایی داشته باشد. در فلسفه زیاد ننوشت؛ اما آن چه نوشت، خوب نوشت. اصراری هم در چاپ نوشته های خود نداشت. تواضع دکتر احمدی مثال زدنی است. او مرد بزرگ و ساده ای بود. با صراحت سخنش را می گفت و هر چه می گفت از روی عقیده بود و البته شیرین زبان و خوش محضر هم بود. درود و رحمت خدا بر او باد که خوب و پاک زیست؛ اهل ریا و تظاهر نبود و همان طور زندگی و عمل کرد که می گفت و می اندیشید.(1)

دکتر مخبر دزفولی

دکتر احمدی عالم و فیلسوف برجسته­ای بود و در ساختارسازی و هم در سیاست گذاری علمی و فرهنگی کشور نقش بسیار موثر و بی بدیلی داشت و عمر خود را وقف پیشرفت علم و تربیت دانشجویان کرد. وی بسیار متواضع، منظم و مقید به حضور در جلسات و اجرای مسئولیت هایی بود که به وی سپرده می شد.(2)

توصیه ها

از توصیه های دکتر احمدی به دیگران که خود نیز به آن ها عمل می کرد، می توان به این موارد اشاره کرد:

1. انجام دادن کارها برای رضای خداوند و این که تمام حرکات و رفتار برای خداوند متعال باشد و سعی شود نمونه ای و الگویی کامل برای دیگران باشیم.(3)

2. از دیگر اعتقادات حجت الاسلام دکتر احمدی این بود که کسانی که در حوزه ریاضیات، فیزیک و حتی مکانیک فعالیت می کنند نیز در حال عبادت هستند و می­فرمود: یکی از خطاهای ما این است که همواره فکر می کنیم عبادت تنها نماز خواندن و روزه


1- سایت ایسنا، https://www.isna.ir/news.
2- سایت ایسنا، https://www.isna.ir/news.
3- سایت ایسنا، https://www.isna.ir/news.

ص:65

3. گرفتن است؛ در حالی که آباد کردن زمین و برطرف کردن نیاز مردم نیز عبادت است و این شیوه ائمه علیهم السلام بوده است.(1)

4. حجت الاسلام دکتر احمدی از شهرت و خودبینی به جد دوری می کرد و هیچ وقت مایل نبود برای تکریم به جایی برود و حتی در مراسم چهره های ماندگار شرکت نکرد.(2) وقتی ایشان در مورد زندگی خود و کارهایی که به دستور حضرت امام انجام داده است، مطلبی بیان می کند؛ در موارد مختلفی از کلمه «من» استفاده می کند؛ اما در پایان این نکته را متذکر می شود: استناد افعالی که به من نسبت داده شد، از روی ضرورت بود و برایم سخت و ناخوشایند است؛ زیرا این کارها در برابر فرمان سراسر افتخار حضرت امام و انقلاب ملّت بزرگ ایران، پشیزی به شمار نمی آید. هرچند این بنده ناچیز هرچه در توان داشته ام، به کار بسته ام و تا رمق دارم، به یاری خداوند، به کار خواهم بست؛ امّا همواره این دو بیت حافظ را خطاب به امام ترنّم می کنم که:

چگونه سر ز خجالت برآورم بر دوست

که خدمتی بسزا بر نیاید از دستم

اگر چه خرمن عمرم غم تو داد به باد

به خاک پای عزیزت که عهد نشکستم(3)

5. دکتر احمدی با توجه به روایت حضرت علی علیه السلام که می­فرمودند: از کوچکی عمل پروا نداشته باشید فقط ببینید عمل با تقوا همراه است یا خیر؛ گفت: من به خاک و مردم ایران عشق می ورزم و حب الوطن من الایمان است. من داستان رستم و اسفندیار را هر چند وقت یک بار با بچه ها می خواندم تا مردانگی آنان از یادمان نرود.(4) زبان فارسی برای ایشان حیات بود و زبان شاهنامه را لذت بخش می­دانست و همواره بیان می­کرد: آدمی اگر هنری دارد، باید آن هنر آموزنده باشد.(5)

5. حجت الاسلام دکتر احمدی می­فرمود: یقین دارم همه آن چه دارم، از دعای مادرم و علامه طباطبایی است و هنوز نیز با مرحوم علامه طباطبایی زندگی می­کنم.(6)

6. دکتر احمدی رهبران استقلال و مبارزات ضد استعماری، مانند گاندی را برای


1- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
2- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
3- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
4- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
5- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
6- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..

ص:66

مردم ایران همیشه الهام بخش می­شمرد و او را شخصیتی اثرگذار و بلندنظر معرفی می کرد و می فرمود: «در آزادسازی هند از سلطه استعمار، امام حسین علیه السلام الگوی ایشان بوده اند.»(1)

وفات

دکتر احمد احمدی در ١٩ خرداد 1397 ساعت ٧ بامداد در بیمارستان امام خمینی تهران بر اثر عارضه قلبی چشم از جهان فرو بست و در حرم حضرت معصومه علیها السلام در مسجد شهید مطهری نزدیک به قبر مرحوم علامه طباطبایی به خاک سپرده شد، روحش شاد و راهش پر رهرو باد.(2)

پیام تسلیت

حضرت آیت اﷲ خامنه ای در پیامی درگذشت روحانی عالیقدر و دانشمند (حجت الاسلام دکتر احمد احمدی) را این گونه تسلیت گفتند.

بسم اﷲ الرحمن الرحیم

با تأسف و تأثر، خبر درگذشت این روحانی عالیقدر و دانشمند، جناب حجت الاسلام آقای دکتر احمد احمدی رحمة اﷲ علیه را دریافت کردم. عمر با برکت این دانش آموخته فاضل حوزه و دانشگاه یکسره در خدمت علم و تحقیق و تربیت جوانان جویای علم بوده است. مسئولیت های مهم این عنصر خدوم و پر کار در مسائل دانشگاهی در دوران انقلاب و جمهوری اسلامی فصل درخشانی از زندگی ایشان است. عضویت ده ها ساله در شورای عالی انقلاب فرهنگی، ایجاد و اداره مؤسسه سمت، مدیریت بخش های مهم و حساسی از مجموعه دانشگاهی کشور، بخش های برجسته ای از این دوران است. این جانب درگذشت این مرد انقلابی و وفادار را به خاندان و فرزندان


1- سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
2- ویکی پدیا دکتر احمد احمدی.https://fa.wikipedia.org.

ص:67

محترم و همکاران و شاگردان و دوستان ایشان تسلیت عرض میکنم و رحمت و مغفرت الهی را برای آن مرحوم مسألت می کنم. سیّدعلی خامنه ای 19 خرداد ماه 1397.(1)


1- سایت رهبر جمهوری اسلامی ایران،http://www.leader.ir.

ص:68

منابع

1. فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، تهران ، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1395؛

2. خبرگزاری مهر https://www.mehrnews.com؛

3. خبرگزای صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران http://www.iribnews.ir.

4. سایت انتخاب، http://www.entekhab.ir.؛

5. سایت ایسنا، https://www.isna.ir/news.؛

6. سایت رهبر جمهوری اسلامی ایران،http://www.leader.ir.؛

7. سایت سمت، http://www.samt.ac.ir.؛

8. ویکی پدیا دکتر احمد احمدیhttps://fa.wikipedia.org.

9. روزنامه اطلاعات، شماره 27029.

ص:69

ابراهیم امامزاده زیدی / هم حجره ای امام

اشاره

پدر: علی

ولادت: 1261 ش.

وفات: 1315 ش.

مدفن: قم، قبرستان نو.

الیاس صالحی

تولد

حاج شیخ ابراهیم امام زاده زیدی،(1) از حکما و عالمان عصر خویش بود. او در سال 1261شمسی در تهران متولد شد. در تهران، نجف، قم تحصیل و تدریس و خدمت کرد و در سال 1315شمسی در تهران درگذشت و پیکرش در قبرستان نو (قبرستان مرحوم آیت اﷲ حائری) در خیابان اراک شهر مقدس قم مدفون شد. این نگاشته سیری کوتاه در زندگی این دانشور پارساست.(2)


1- ایشان نزدیک امام زاده زید تهران زندگی و در آن جا اقامه نماز جماعت می کردند، به همین خاطر، به امامزاده زیدی مشهور شدند. دو پسر داشتند که هر دو مرحوم شدند و نام یکی از آن ها محسن بود. ( کفت وگوی تلفنی با دکتر منوچهر صدوقی «سها» در تاریخ 28/1/1397)
2- https://www.isna.ir/news.

ص:70

استادان

آیت اﷲ شیخ ابراهیم امامزاده زیدی که مردی عارف و اخلاقی بود، تلمذ در محضر درس استادان بزرگی را در کارنامه دارد. در اخلاق و عرفان محضر درس آخوند ملاحسینقلی همدانی، استاد درجه اول اخلاقی نجف را درک کرد و به کمال رسید.(1) در علوم منقول فقه، اصول، تاریخ و تفسیر، از محضر شیخ فضل اﷲ نوری و در علوم معقول، در خدمت شیخ محمدحسن عشقی شیرازی کسب فیض کرده است.(2)

شاگردان

اشاره

شیخ ابراهیم امامزاده زیدی، در علوم مختلف، از جمله فلسفه و عرفان مهارت زیادی داشت. شاگردان فراوانی را تربیت کرد که هر کدام منشأ خیرات و ثمرات فراوانی برای مکتب اهل بیت علیهم السلام شده اند و در تاریکی دنیا چراغی روشن برای خود و دیگران بودند. بر اساس تفحص و غور در منابع تاریخی، عده ای از کسانی که بخشی از زندگی خود را در شاگردی این مرد بزرگ گذرانده اند، عبارتند از: را بیابیم که در این جا به برخی از آن ها اشاره می شود:

1. آیت اﷲ حق شناس تهرانی

آیت اﷲ میرزا عبدالکریم حق شناس (تهرانی) در سال 1298، در تهران متولد شد. از او می توان به عنوان فقیه معلم اخلاق و عارف معاصر شیعه یاد کرد. عبدالکریم حق شناس تحصیلات مقدماتی و ادبیات را نزد محمدرضا تنکابنی پدر خطیب شهیر محمدتقی فلسفی و بخشی از معقول را از میرزا مهدی آشتیانی و فقه و اصول را در قم نزد سید محمد حجت و سید احمد خوانساری و سید حسین طباطبایی بروجردی فرا گرفت. مدتی نیز از درس فقه و اصول حضرت امام خمینی بهره مند شد و مراوداتی نیز در بحث اخلاق با ایشان داشت. او همچنین از شاگردان سید علی حائری و شیخ محمدحسین زاهد و درس عرفان محمدعلی شاه آبادی بود. آیت اﷲ حق شناس اجازه اجتهاد خود را از افرادی چون


1- http://www.farsnews.com.
2- https://www.isna.ir/news.

ص:71

سید محمد حجت، شیخ عبدالنبی صبوری عراقی و میرزا محمدعلی شاه آبادی دریافت کرد و افزون بر زبان عربی، به زبان های فرانسه و انگلیسی مسلط بود.

آیت اﷲ حق شناس در طول عمر با برکت خود، به تعلیم دروس اخلاق و امور دینی به جوانان، طلاب و کاسبان، مشغول بود. او مدتی نیز مدیر مدرسه سپهسالار قدیم (شهید بهشتی فعلی) و مدرسه فیلسوف الدوله بود و در آن جا به تدریس مکاسب و کفایه در فقه و اصول و منظومه سبزواری در حکمت می پرداخت.

از جمله آثار او، به تقریرات فقه مرحوم آیت اﷲ حُجت، تقریرات اصول آیت اﷲ خوانساری، تقریرات فقه و اصول آیت اﷲ بروجردی می توان اشاره کرد. آیت اﷲ حق شناس در 88 سالگی درگذشت. پیکرش در 2 مرداد 1386 به سوی حرم شاه عبدالعظیم تشییع و در آن جا به خاک سپرده شد.(1)

در زندگی نامه آقا شیخ عبدالکریم حق شناس تهرانی، بیان شده است در دوران طلبگی به درس یک استاد بزرگ نایل می شوند که ایشان آیت اﷲ شیخ ابراهیم امامزاده زیدی بوده که مردی بوده عارف و اخلاقی، و محضر درس آخوند ملا حسینقلی همدانی، استاد درجه اول اخلاقی نجف را درک کرده و ملا و اهل کمال بود.(2)

2. میرزا عبدالکریم روشن تهرانی (1282-1371ش)

در زندگی نامه آقا میرزا عبدالکریم روشن تهرانی(3) آمده است: او از شاگردان برجسته میرزا مهدی آشتیانی بود. دروس سطح را نزد شیخ علی رشتی و شیخ محمد و شیخ علی لواسانی آموخت و اسفار را نزد میرزا طاهر تنکابنی خواند. او کتاب فصوص را از شیخ ابراهیم امامزاده زیدی آموخت. وی استاد عرفان آیت اﷲ روشن تهرانی بود و سلسله عرفانی


1- سایت تبیان، زندگینامه مرحوم آیت اﷲ شیخ عبدالکریم حق شناس. https://article.tebyan.net.
2- http://portal.anhar.ir/. و http://howzeh.blogfa.com .
3- حاج میرزا عبدالکریم روشن تهرانی، عارف و استاد برجسته معاصر، در سال 1282 ش. در تهران به دنیا آمد. اشتیاق تفحّص در مبانی عرفان و فلسفه، او را به سوی فراگیری علوم اسلامی کشاند. وی در این زمینه از استادان بنام عصر خود، دانش آموخت و پس از چندی، خود، در ردیف استادان برجسته عرفان قرار گرفت. حاج میرزا عبدالکریم روشن تهرانی، مدتی در دانشکده الهیات دانشگاه تهران تدریس کرد که شاگردان بسیاری از محضر درسش بهره گرفتند. وی در 89 سالگی در سال (1371 ش) درگذشت. (سایت راسخون، http://rasekhoon.net.

ص:72

ایشان، سرانجام از طریق امامزاده زیدی به آخوند ملاحسینقلی همدانی می پیوندد.(1)

او در سال 1371ش. درگذشت و آیت اﷲ شیخ احمد مجتهدی بر او نماز گزارد. (کتاب جلسات اخلاقی و خاطرات ایشان، توسط انتشارات آیت اشراق تهران چاپ شده است).

3. استاد ابوالقاسم گرجی (1300-1379ش)

در زندگی نامه استاد ابوالقاسم گرجی(2) آمده است: ایشان پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در مکتب خانه، وارد حوزه علمیه تهران شد و علوم مختلف حوزوی، از جمله صرف و نحو، منطق، معانی و بیان، فلسفه، فقه و اصول را تا سطوح عالی، از استادان نامدار آن عصر، در تهران مثل محمد قصیر، محمدحسین بروجردی، میرزا محمدعلی شاه آبادی، ابراهیم امامزاده زیدی و محمدرضا تنکابنی آموخت. از استادان وی در تهران می توان به ابراهیم امامزاده زیدی اشاره کرد و در نجف از آیت اﷲ خویی، سیدعبدالهادی شیرازی، محمدعلی کاظمینی و محمدکاظم شیرازی استفاده کرد.(3)

4. میرزا ابوالحسن توحیدی (طوطی همدانی)

در بیان زندگی میرزا ابوالحسن توحیدی طوطی همدانی،(4) عارف ادیب و گرانقدر


1- افلاکیان خاک نشین ، نوشته هیأت تحریریه ی مؤسسه فرهنگی مطالعاتی شمس الشموس ، ص 48، چاپ چهارم ، انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعاتی شمس الشموس؛ دانشنامه آزاد پارسی ابوریحان، http://awiki.ir
2- ابوالقاسم گُرجی (1300-1389ش) فقیه، مجتهد، نویسنده، محققِ فقه و حقوق و استاد دانشگاه تهران. گُرجی نزد استادانی، از جمله محمدرضا تنکابنی، سید عبدالهادی شیرازی، محمدحسین کاشف الغطاء شاگردی کرد. وی همچنین از شاگردان آیت اﷲ سیدابوالقاسم خویی بود و از او اجازه اجتهاد دریافت کرد. مناصب وی در دانشگاه تهران، مدیریت دانشکده فقه و مبانی حقوق اسلامی و دانشکده فلسفه و حکمت اسلامی و نیز ریاست بر این دانشگاه بوده است. گرجی نویسنده ای فعال بوده و آثار فراوانی از او بر جای مانده است. وی در سال 1381ش چهره ماندگار علوم انسانی شناخته شد. گرجی در 7 اسفند سال 1389ش، برابر با 22 ربیع الاول 1432ق، در 89 سالگی دیده از جهان بست و در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی به خاک سپرده شد.(چهره های ماندگار: دکتر ابوالقاسم گرجی، به اهتمام اسعدی محمود، تهران: روزگار؛ جهان فرهنگ، 1385).
3- منبع: چهره های ماندگار، ص 8؛ فصلنامه فرهنگستان علوم، سال دوم، شماره 5، ص 125؛ مجله حوزه، شماره 36، ص113.
4- ابوالحسن توحیدی امین (1281 – 1366ش) عارف، شاعر و ادیب معاصر، متخلص به طوطی و مشهور به طوطی همدانی به سال 1281ش، در همدان متولد شد و پس از فراگیری علوم مقدماتی به خیاطی پرداخت و پس از چندی به تهران آمد. و طوطی در سرودن اشعار و قصاید و غزلیات و مثنویات عرفانی، خصوصا در نظم «الهیات» و «مناجات نامه» مهارت داشت و آثار چندی به نظم و نثر از خود به جای گذاشته، از آن جمله «مناجات نامه» یا کلید دوستی با خدا (مفتاح المحبه)»، شعر، در دو جلد؛ «دیوان» شعر؛ «شکرستان»، در مدح و منقبت چهارده معصوم علیهم السلام؛ «گواهی نامه»، در سیر و سلوک به وزن «مخزن الاسرار»؛ «شیطان نامه» یا «مناظره با ابلیس پر تلبیس». طوطی همدانی در سال 1366 شمسی درگذشت. (پندنامه طوطی همدانی، به اهتمام محمود توحیدی امین، تهران 1381، ص 4و5. http://rasekhoon.net)

ص:73

معاصر گفته اند: در اوایل جوانی با عارف ربانی و حکیم سبحانی، جناب شیخ ابراهیم امامزاده زیدی آشنا شد و تحت تاثیر سخنان و جذبات او دگرگونی حالی یافت.(1)

5. خطیب شهیر، محمدتقی فلسفی

شیخ ابراهیم امامزاده زیدی، همچنین یکی از استادان خطیب معروف، آیت اﷲ فلسفی بودند.(2)

6. شیخ علی سعادت پرور تهرانی

در مورد مرحوم شیخ علی سعادت پرور پهلوانی بیان شده است که ایشان تربیت شده سه مکتب عرفانی بود: ابتدا در خدمت سید میرزا آقا هاشم حسینی تهرانی، از شاگردان آقا شیخ ابراهیم امامزاده زیدی استفاده کرد.(3) بر این اساس، یکی دیگر از شاگردان عرفانی شیخ ابراهیم امامزاده زیدی، مرحوم حاج شیخ علی سعادت پرور پهلوانی بوده است.

7. شیخ علی محمد جولستانی

از دیگران اشخاصی که توفیق شاگردی ایشان را داشته اند، به نامبردگان ذیل می توان اشاره کرد:

شیخ علی محمّد جولستانی تویسرکانی طهرانی، شیخ میرزا ابراهیم مجتهدزاده اردبیلی، آقا شیخ علی خان آل بویه اشکوری، درویش حسن نقّاش طهرانی، حاج اعتماد واعظ طهرانی، حیدر آقای معجزه طهرانی، سیدعبدالمهدی زیدی، آقا سیّد هاشم میرزاآقای حسینی طاهائی، آقا سیّد مهدی قوام و محمّد فکور صفا.(4)

اقامه نماز در مسجد شیخ عبدالحسین

مسجد شیخ عبدالحسین تهرانی،(5) یکی از آثار برجسته عصر قاجار با قدمتی 120


1- ناگفته های عارفان، دفتر دوم، 1383.
2- https://fa.wikipedia.org/wiki/ محمدتقی فلسفی.
3- سایت تسنیم نیوز. https://www.tasnimnews.com.
4- https://www.isna.ir/news.
5- مسجد و مدرسه شیخ عبدالحسین در دوره ناصرالدین شاه و به وسیله عالم معروف، شیخ عبدالحسین تهرانی، مشهور به شیخ العراقین و از ثلث اموال امیرکبیر، در بازار تهران ساخته شد. ساخت این مجموعه 15 سال به طول انجامید و در 1270 ش، ساخت این دو مکان به پایان رسید و نام سازنده آن روی آن دو مکان گذاشته شد. این مسجد که در میان مساجد تهران قدمت دارد، در تاریخ 11 بهمن 1334 با شماره 413 در فهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسید. از لحاظ موقعیت جغرافیایی، مسجد و مدرسه، در ضلع جنوبی بازارچه و جلوی خان سیدولی در محل قدیمی باغ و خرابه های پاچنار ساخته شده است. بر بالای سردر ورودی مسجد کتیبه قرآنی شامل آیه مبارکه إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ ، (سوره توبه، آیه ١٨) به خط ثلث غیر استادانه به خشت کاشی لاجوردی نگاشته شده است و در انتهای کتیبه مزبور این عبارت دیده می شود: «... رقم حسین قولری آقاسی و ثلث مرحوم میرزا تقی خانی امیرنظام و به سعی مرحوم آشیخ عبدالحسین اتمام پذیرفت، سنه 1270». این مسجد، مشتمل بر مقصوره، گنبد، دو مناره کوچک در ضلع جنوبی، طاق نماهای متناسب کوچک در جوانب دیگر و شبستانی در ضلع شرقی است. از کاشی کاری های عالی دوره ناصرالدین شاه بهره بسیار دارد و از آثار برجسته عصر قاجار در تهران به شمار می رود. دارای دو شبستان است: یکی شبستان گرم خانه و دیگری شبستان پشت قبله. این شبستان ها، به ویژه شبستان گرم خانه که در ضلع شرقی قرار دارد، به مصقلی های کاشی، آجر مزین و از طرح های ممتاز هنرمندان دوران قاجار است. از جمله واعظان این مسجد، می توان به سیدجمال واعظ اصفهانی اشاره کرد که معمولا در ماه های صفر و محرم وعظ می کرد. از آن جا که منزل سیدجمال واعظ نزدیک مسجد بود؛ این مسجد در واقع مرکز عملیات سید و محل اصلی نطق و موعظه او شده بود. از دیگر واعظان این مسجد، سید علی یزدی بود. بر خلاف سید جمال واعظ، وی با مشروطیت و مشروطه طلبی میانه خوبی نداشت و در سخنرانی هایش از آن بد می گفت. میرزا اسد اﷲ تبریزی نیز در این مسجد سخنرانی و برنامه داشت. از روضه خوان های معروف مسجد، حاج شیخ لطف اﷲ، معروف به «دسته بنفشه» بود. سید محمد شیرازی، معروف به «سلطان الواعظین» و حاج سلطان از واعظان قدیمی و معروف تهران در این مسجد به وعظ می پرداختند. وی در 15 تیر 1328 در این مسجد علیه رضاخان سخنرانی کرد و به همین دلیل، از سوی مأموران شهربانی تعقیب و دستگیر شد. از واعظا ن دهه های اخیر این مسجد می توان از حجج الاسلام شیخ حسینعلی راشد، شیخ عباسعلی اسلامی، محمدتقی فلسفی که سخنرانی هایش در ایام ماه رمضان و ایام محرم بخصوص محرم سال 1342 ش، رژیم پهلوی را تحت تأثیر قرار داد و از آیات عظام سید علی خامنه ای، نوری همدانی و شهید مطهری یاد کرد. از مدرسان پیشین این مسجد، مرحوم حاج میرزا مهدی انگجی و مرحوم شهرستانی بودند. همچنین اسد اﷲ بادامچیان از اعضای هیأت مؤتلفه اسلامی در دوران نهضت امام از مدرسان ادبیات عرب این مدرسه بود. از امامان جماعت این مسجد، می توان از حاج شیخ ابراهیم امامزاده، زیدی، حاج شیخ محمدحسین خراسانی، معروف به «تربت»، پسرش مرحوم آیت اﷲ حاج شیخ ابوالفضل خراسانی و در حال حاضر، فرزند وی، حجت الاسلام حاج شیخ محسن خراسانی نام برد. ( http://shabestan.ir).

ص:74

ساله مشتمل برمقصوره، گنبد، دو مناره کوچک است که ساخت آن بیش از 15 سال به طول انجامید. مسجد و مدرسه شیخ عبدالحسین در دوره ناصرالدین شاه و به وسیله عالم بزرگ به نام شیخ عبدالحسین تهرانی، مشهور به شیخ العراقین(1) و از ثلث اموال امیرکبیر در


1- عبدالحسین تهرانی شیخ العراقین (درگذشته 1286ق) از فقهای قرن سیزدهم، مورد اعتماد و وصی امیرکبیر، از مبارزین علیه بابیت و بهاییت و نماینده ناصرالدین شاه قاجار در بازسازی عتبات عالیات عراق. او از شاگردان برجسته صاحب جواهر بود. تهرانی معتقد به کارآمدی احکام و قوانین اسلامی در جامعه بود از این رو دعاوی شرعی که به دیوانخانه ارجاع شده بود، از سوی امیرکبیر به وی محول گشت. عبدالحسین تهرانی در تهران به دنیا آمد. از تاریخ تولد وی اطلاع دقیقی در دست نیست. در عین حال برخی تولد وی را 1222ق ذکر کردهاند. او در سال 1286ق در کاظمین از دنیا رفت و در حرم امام حسین(ع) در اتاقی نزدیک به باب سلطانیه دفن شد. (جعفر سبحانی، موسوعه طبقات الفقهاء، ج 13، ص 236.) از جمله فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی او تصدی برخی از امور قضاوت، ساختن مدرسه علمیه و مسجد در تهران، بازسازی و مرمت عتبات عالیات در عراق، یافتن قبر مختار و ساختن مرقد وی، مقابله با بابیت و بهاییت بود. از جمله تألیفات او می توان به المصباح النّجاة فی اسرار الصلاة، سرّ الاستغفار بین السجدتین، المبکی، کتاب الاجازه، ترجمه نجاة العباد، طبقات الروات اشاره کرد.( ویکی شیعه عبدالحسین تهرانی، http://fa.wikishia.net.)

ص:75

بازار تهران ساخته شد. ساخت این مجموعه، 15 سال به طول انجامید و در 1270 شمسی ساخت این دو مکان به پایان رسید و نام سازنده آن روی آن دو مکان گذاشته شد.(1)

حاج شیخ ابراهیم تهرانی، معروف به امامزاده زیدی که مردی زاهد و عارف بود در این مسجد اقامه نماز جماعت می کرد و درس اخلاق می گفت.(2) و بعد از حاج شیخ ابراهیم؛ حاج شیخ محمدحسین خراسانی؛ معروف به تربتی و سپس، پسرش؛ مرحوم آیت اﷲ حاج شیخ ابوالفضل خراسانی اقامه جماعت کرد و در حال حاضر فرزند وی، حجت الاسلام حاج شیخ محسن خراسانی در این مسجد اقامه نماز می کند.(3)

اثری عرفانی

«رساله حکمی و عرفانی» اثر آقا شیخ ابراهیم امامزاده زیدی طهرانی، تنها اثر به جای مانده از این عالم ربانی و عارف صمدانی است. این کتاب با تصحیح محمدرجاء صاحبدل دانشور دانشگاه ادیان و مذاهب و وحید محمودی، دانشجوی دکترا، با مقدمه ای از استاد منوچهر صدوقی از سوی انتشارات آیت اشراق، قم منتشر شده است. مطالب این کتاب را عمدتاً مباحث وجودشناسی، معادشناسی، تفسیر حکمی- عرفانی بعضی آیات قرآن و مسائل مرتبط با سیر و سلوک و مقامات عرفانی تشکیل می دهد. این کتاب پس از این که یک بار در اواخر دهه 50 به صورت دست نویس به خط عبدالمهدی زیدی و توسط چاپخانه فردوسی منتشر شده بود؛ در اواخر سال 94 به کوشش محمدرجا صاحبدل و وحید محمودی و با مقدمه استاد منوچهر صدوقی سها به صورت منقح به زیور طبع آراسته شد.(4)


1- خبرگزاری شبستان. en.shabestan.ir.
2- مجله پیام حوزه پاییز 1378، شماره 23 ، زندگی من (آقا شیخ محمد شمیرانی)؛ زندگی محمد تقی فلسفی سایت https://library.tebyan.net
3- خبرگزاری شبستان. en.shabestan.ir.
4- سایت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) ibna. www.ibna.ir.

ص:76

در نگاه دیگران

توسل امامزاده زیدی به حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف

حکیم ربانی، آیت اﷲ شیخ ابراهیم امامزاده زیدی، مردی عارف و اخلاقی بود که محضر درس آخوند ملاحسین قلی همدانی استاد درجه اول اخلاق و عرفان نجف را درک کرده و به کمال رسیده بود. از ایشان نقل شده که من برای آینده تحصیل به حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف متوسل شدم. در خواب ایشان را زیارت کردم؛ آن حضرت در همان عالم رویا کمر مرا گرفتند و در نجف به زمین گذاشتند؛ اما از بس هوا گرم بود، عرض کردم: سوختم، سوختم! باز کمر مرا گرفتند و در وسط مدرسه دارالشفای قم بر زمین نهادند، آن جا را موافق یافتم. بعدها وقتی به قم رفتم، در مدرسه دارالشفا که به مدرسه فیضیه متصل است، حجره پیدا کردم. مرحوم شهید صدوقی، متصدی حجرات بود؛ کلید همان حجره ای را به من داد که در عالم خواب به من داده شده بود. یک سال همراه کسی در حجره بودم که او از بیداری قبل از اذان صبح امتناع داشت و به من اجازه نداد ساعت را قبل از اذان کوک کنم و من چاره ای نداشتم؛ آزار هم حجره جایز نبود؛ لذا تمام آن یک سال، نماز شبم را در طول روز قضا خواندم؛ در نتیجه این صبر، سال آینده خداوند توفیق عنایت فرمود، با امام هم حجره شدم که این یک توفیق بزرگ بود.(1)

مکاشفه ای در پرتو دستورالعمل آیت اﷲ امامزاده زیدی

میرزا ابوالحسن توحیدی، متخلص به «طوطی همدانی» می فرمود: در اوایل آشنایی که با درس آقا شیخ ابراهیم امامزاده زیدی داشتم و در جلسات عمومی او شرکت می کردم؛ روزی ایشان بدون این که من را بشناسد، دستی به سر شانه من زد و گفت آقا میرزا ابوالحسن توحیدی! (آن وقت هنوز شاعر نشده بودم که شعر بگویم تخلص هم نداشتم) شما در جلسات خصوصی ما شرکت کن؛ جلسات عموی را لازم نیست، بیایی. گفتم: جلسه خصوصی چیست؟ گفت: در طول شب، فلان ساعت تشریف بیاورید. من نیز در آن جلسه شرکت


1- پایگاه تخصصی مسجد. www.masjed.ir.

ص:77

کردم و ایشان در آن جلسه به من فرمود: من یک دستورالعمل سلوکی به شما می دهم، این را عمل کن و نتیجه اش را هر چه پیش آمد، چه در خواب و چه در بیداری، برای من بنویس بیاور. من نیز آن دستورالعمل را همان طور که گفته بود، عمل کردم و عمل به آن باعث شد که در اولین پیشامد نتیجه خوبی بگیرم، و بر اثر آن دستورالعمل، مکاشفه مهمی برای من رخ داد و آن رویت وجود نازنین آقا بقیت اﷲ الاعظم حجت ابن الحسن روحی و ارواح العالمین له الفداء بود. در مکاشفه دیدم حضرت عجل الله تعالی فرجه الشریف بالای منبری مشغول سخنرانی هستند و جمعیت انبوهی پای منبر ایشان نشسته اند؛ حضرت مطالبی را می فرمود و اشاراتی برای من داشتند و حرف هایی را به من زدند که من همه آن ها را به آیت اﷲ امامزاده زیدی عرض کردم. این اولین برخورد ما با این بزرگوار بود. پس از این مکاشفه بزرگ، وقتی خدمت ایشان رفتم و این مطلب را نقل کردم، فرمود: آقا میرزا ابوالحسن! من شاگردانی دارم که شش _ هفت سال است این جا می آیند؛ اما در به روی آن ها باز نشده است؛ ولی درِ جان غیب به روی شما باز شده است. از آن روز به بعد هم این طبع شعر در من ظهور کرد و اشعاری که می گویم بعد از آن ملاقات برای من حاصل شده است.(1)

حکایت آیت اﷲ حق شناس از شیخ ابراهیم امامزاده زیدی

آیت اﷲ حق شناس که شیفته شخصیت کم نظیر، آیت اﷲ میرزا ابراهیم امام زاده زیدی بود، تعریف می کرد که مرحوم امام ز اده زیدی با وجود شخصیت والا و کم نظیری که داشت، بر اثر جوسازی های جمعی خشک مقدّس نادان، در مقطعی خاصّ مورد بی مهریِ عمومی قرار گرفت. او که روزگاری انبوه جمعیّت در جماعت اش شرکت می کرد، در این زمان، مأمومینش از تعداد انگشتان یک دست فراتر نمی رفت. آیت اﷲ حق شناس بارها با افسوس و تأسف از این رخداد یاد می کرد و به همین بهانه، در مذّمت تحجّر و خشکه مقدّسی و آسیب هایی که این گروه، ناخواسته بر پیکر آیین و اخلاق وارد می سازند، سخن ها می گفت و خاطره ها نقل می کرد.


1- ناگفته های عارفان، دفتر دوم، ص 44 و 45.

ص:78

استاد حق شناس می­فرمود: جمعی از به اصطلاح متدینان خشک سَر و خودسَر! با تجسّس در زندگی خصوصی مرحوم آیت اﷲ امام زاده زیدی بر پاره ای رفتارهای عاطفی و محبّت آمیز او با خانواده اش آگاهی می یابند و به زعم خود چنین رفتاری را مناسب شأن یک فقیه و عارف نمی دانستند و از این رو، ایشان را به خروج از «زیّ روحانیّت» و «قداست شکنی» متهم و در نتیجه خارج از عدالت معرفی کردند و به همین دلیل دیگر در جماعت ایشان حاضر نمی شدند. آیت اﷲ حق شناس که خود به شدّت از رفتارهای جاهلانه برخی مقدس مآبان بریّ بود؛ پس از ذکر این خاطره می فرمود: «داداش جون! جهالت را می بینی؟ آنان خود به دلیل تجسّس در زندگی دیگران، دچار حرام شده بودند؛ آن گاه یک عارف و مجتهد کم نظیر را به دلیل کار شرعی و عادلانه ای که انجام داده، مورد اهانت قرار می داده اند؛ حال آن که او اگر چنین عمل نمی کرد از اعتدال و عدالت خارج بود.»(1)

کرامتی از مرحوم شیخ ابراهیم امامزاده زیدی

مرحوم طوطی همدانی، کرامتی را از آیت اﷲ امامزاده زیدی به این صورت بیان می کند که آیت اﷲ امامزاده زیدی مجلس درسی در کنار مرقد شیخ صدوق داشتند که در محل برگزاری کلاس ها «ساس»ها خیلی اذیت می کردند و نمی گذاشتند که در کلاس آرامش داشته باشیم. مشکلمان را با ایشان مطرح کردیم؛ ایشان جمله ای را که گویا به زبان هندی بود، خواندند و با دو انگشت خود دو سه مرتبه بر کف دست خود زدند. در این حال، ما دیدیم که تمام این ساس ها شروع به بیرون رفتن از کلاس کردند. از آن پس دیگر ساس ها در کلاس دیده نشدند و ما را اذیت نکردند.(2)


1- سایت خبری تحلیلی شیعه نیوز. www.shia-news.com
2- ناگفته هارفان، دفتر دوم، ص 51.

ص:79

درباره رفتن ساس ها داستان دیگری از امامزاده زیدی نقل شده است که در ذیل بیان می شود:

زمانی که خانه های تهران قدیمی بود، گاهی منزل پر از ساس می شد و داروی ضد ساس و ضد حیوانات موذی نیز در دسترس نبود. یکی از ارادتمندان شیخ، یک شب بعد از نماز مغرب، از این وضع گلایه می کند و به ایشان می گوید: آقا! زن و بچه من از این ساس ها که از در و دیوار خانه و رختخواب ها بالا می روند، امان ندارند؛ چه کنم؟ ایشان می فرماید: امشب، در خانه بایست و به ساس ها بگو: ابراهیم گفت از این خانه بروید! آن مرد می گفت: از آن روز تا حالا که سال ها از مرگ شیخ می گذرد، ما یک ساس هم در منزل ندیده ایم.(1)

وفات

شیخ ابراهیم امامزاده زیدی تهرانی بعد از سپری کردن عمری با برکت در خدمت به مردم و علوم اهل بیت علیهم السلام و تربیت شاگردان و تلاش در حکمت و فلسفه و عرفان و با زندگی همراه با زهد و تقوا؛ در حدود سال 1358 قمری (1315 شمسی)(2) در تهران درگذشت. پیکر وی به قم منتقل و درقبرستان حائری قم دفن شد.(3)


1- روابط عمومی و امور بین الملل مرکز علمی تحقیقاتی دارالعرفان الشیعی، گرفته شده از کانال استاد انصاریان. www.erfan.ir/farsi.
2- https://www.isna.ir/news.
3- مجله پیام حوزه پاییز 1378، شماره 23، زندگی من (آقا شیخ محمد شمیرانی)؛ زندگی محمد تقی فلسفی سایت https://library.tebyan.net.

ص:80

منابع

1. سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعه طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، 1418ق.

2. ویکی شیعه عبدالحسین تهرانی، http://fa.wikishia.net.

3. افلاکیان خاک نشین، نوشته هیأت تحریریه مؤسسه فرهنگی مطالعاتی شمس الشموس، چاپ چهارم، انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعاتی شمس الشموس.

4. چهره های ماندگار، ص 8؛ فصلنامه فرهنگستان علوم، سال دوم، شماره 5، ص 125؛ مجله حوزه، شماره 36.

5. گفت وگوی تلفنی با دکتر منوچهر صدوقی «سها» در تاریخ 28/1/1397.

6. ناگفته های عارفان، دفتر دوم، محمد جواد نور محمدی، آفتاب خوبان، 1383.

7. دانشنامه آزاد پارسی ابوریحان، http://awiki.ir

8. http://portal.anhar.ir.

9. http://howzeh.blogfa.com.

10. https://www.imgrum.one.

11. https://fa.wikipedia.org/wiki/ محمدتقی_فلسفی.

12. سایت تسنیم نیوز. https://www.tasnimnews.com.

13. سایت فارس نیوز، http://www.farsnews.com.

14. خبرگزاری شبستان. en.shabestan.ir.

15. مجله پیام حوزه پاییز 1378، شماره 23، زندگی من (آقا شیخ محمد شمیرانی)؛ زندگی محمدتقی فلسفی سایت https://library.tebyan.net.

16. سایت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) ibna. www.ibna.ir.

17. پایگاه تخصصی مسجد. www.masjed.ir.

18. سایت خبری تحلیلی شیعه نیوز. www.shia-news.com.

19. روابط عمومی و امور بین الملل مرکز علمی تحقیقاتی دارالعرفان الشیعی، گرفته شده از کانال استاد انصاریان. www.erfan.ir/farsi.

20. https://www.isna.ir/newsSHDJ .

ص:81

سید علی اکبر پیشوایی یزدی / آیت ارشاد

اشاره

پدر: سید رضا

ولادت: 1288 ق.

وفات: 1374 ق.

مدفن: قم، قبرستان شیخان.

تألیف: مهدی آقازاده

تولد

یزد، یکی از شهرهای قدیمی و کهن ایران است، که سابقه تشیع در آن به بیش از یک هزار سال می رسد. مردم در این منطقه دارای زهد، تقوا و قناعت بسیار بوده و به قنوت و قنات و قناعت توجه و التفات بسیار داشته و دارند و فراز و فرودهای فرهنگی در طول دهه های اخیر، نتوانسته است از رنگ و لعاب این رویکردها چندان بکاهد. یکی از روستاهای تابع یزد، «عزآباد»(1)

نام دارد، که «عزالدین لنگر» آن را در سال 600ق، ایجاد و در آن، قنات، مسجد جامع و همچنین خانه های بسیار احداث کرد و از همان زمان های دور تاکنون، سلسله ای از «سادات حسینی» در این منطقه ساکن بوده اند.

خاندان «سادات پیشوایی» در اصل از سادات حسینی منطقه عزآباد یزد بوده اند.


1- این روستا در حال حاضر جزء شهرک جدید التأسیس «صدوق» است.

ص:82

مشهورترین شخصیت این سادات، مرحوم آیت اﷲ سید علی اکبر عزآبادی یزدی، مشهور به «پیشوایی» است.

عظمت علمی و شهرت ایشان به حدی است که بایستی ایشان را در رده علمای تراز اولی قرارداد که در طول تاریخ از یزد برخاسته اند. درباره اختصاص لقب و شهرت «پیشوایی» به ایشان و فرزندانش، اطلاعی در دست نیست. در زمان حاضر، «پیشوایی» به «پیشوا» اطراف ورامین منسوب است و البته یک سلسه سادات نیز در قم ساکن اند، که به «پیشوایی» معروف و از نسل علامه سیدجواد قمی هستند(1)؛

ولی بین پیشوایی های یزد و پیشوایی های قم نسبت قوم و خویشی وجود ندارد.

تحصیلات در یزد

سید علی اکبر، در سال 1288ق؛ یعنی در میانه عهد قاجار در «عزآباد» یزد دیده به جهان گشود. پدر مرحوم سید علی اکبر (سید رضا عزآبادی) از اهل علم نبوده است. سید علی اکبر پیشوایی، سواد خواندن و نوشتن را بر اساس روال معمول آن ایام، در مکتب خانه فرا گرفت و سپس به شوق تحصیل علوم دینی راهی یزد گردید. وی چندین سال در یزد ماندگار شد و دروس مقدمات و سطح را که شامل ادبیات، منطق، فقه و اصول می شود، را، در این حوزه، از استادان متعددی فرا گرفت که معروف ترین آن ها عبارتند از.:

اساتید

استادان وی در شهر یزد بزرگان ذیل می باشند:

1. سید علی مدرسی یزدی؛

2. سید مرتضی مدرسی؛

3. ملا ابراهیم لاری؛

4. سید یحیی مدرسی؛


1- اختران قم، ص

ص:83

5. ابراهیم مهریزی؛

6. علی مسگر یزدی.

سید علی اکبر پیشوایی، پس از این که سالیانی چند در خدمت استادان مذکور بهر های علمی و اخلاقی کسب کرده، برای استفاده از حوزه علمیه مشهد مقدس، در سال 1317ق، در 29 سالگی عازم خراسان گردید.(1)

مهاجرت به مشهد مقدس

هجرت برای اموری پسندیده ای چون علم در اسلام مورد تأکید و تحسین بسیار واقع شده است، به گونه ای که حتی اگر کسی در راه هجرت برای تحصیل و طلب علم از دنیا برود، مرگ وی نزد خداوند سبحان به عنوان «شهادت» ثبت خواهد شد و اجر و مزد وی بر خداوند است. سید علی اکبر در سال 1317ق، با پشت سر گذاشتن مسیر صعب العبور و کویری بین یزد، راهی آستان مقدس و نورانی امام رضا علیه السلام شده و در این شهر ساکن گردید.

وی در مشهد، ضمن استفاده از بهره های معنوی مرقد مبارک و مطهر حضرت ثامن الأئمه علیه السلام در حوزه علمیه این شهر بر علم و دانش و توان علمی خویش افزود. متأسفانه از استادان وی در مشهد مقدس، فقط از عالم برجسته و شهیر، علامه میر سید علی حائری یزدی اطلاعی در دست است. با توجه به این که مرحوم آیت اﷲ حائری یزدی، مورد اعتماد مراجع تقلید عتبات بود و در مشهد مقدس حوزه درسی قابل توجهی داشت؛ مرحوم سید علی اکبر پیشوایی، ظاهرا بایستی فقه یا اصول را از این استاد فراگرفته باشد.

مهاجرت به سبزوار

سیدعلی اکبر پیشوایی سپس برای تکمیل علوم دینی و کسب دانش های حکمی و فلسفی و استفاده از استادان علوم عقلی، راهی سبزوار شد. سبزوار در این زمان در کنار


1- گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 97؛ و آینه دانشوران، ص 173؛ و نجوم السرد، ص 411.

ص:84

اصفهان و تهران از مهم ترین حوزه های معقول و فلسفه جهان تشیع به شمار می رفته و شاگردان با واسطه و بی واسطه ملاهادی سبزواری، فیلسوف بزرگ قرن سیزدهم هجری، در این شهر ساکن بوده و به تدریس فلسفه، عرفان و اخلاق می پرداخته اند. سال ورود این عالم فرزانه به سبزوار معلوم نیست؛ ولی با توجه به این که وی در فاصله زمانی 1317 تا 1324ق، در خراسان بوده؛ علی القاعده در این هفت سال در مشهد و سبزوار تحصیل کرده است. البته این مسلم است که مدت اقامت ایشان در سبزوار بیش تر از اقامت ایشان در مشهد مقدس بوده و قسمت بیش تر این هفت سال به زمان اقامت ایشان در سبزوار مربوط می شود. از استادان وی در سبزوار باید از حضرات آیات: محمداسماعیل تهرانی و میرزا حسین سبزواری، مشهور به میرزا حسین بزرگ یاد کرد.(1)

هجرت به عتبات

شیخ طوسی در سال 449ق، بر اثر اغتشاشات شهر بغداد شهر بغداد راهی نجف اشرف شد و در کنار مرقد مطهر حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام به تأسیس حوزه علمیه ای دست زد که تا به حال، هزار سال است محل اجتماع و پرورش علمای بسیاری بوده است.

سید علی اکبر پیشوایی پس از چند سال اقامت در خراسان، برای زیارت عتبات عراق و استفاده از حوزه علمیه نجف اشرف، راهی این شهر شد. سال ورود وی به نجف اشرف، با مشروطه شدن نظام ایران مصادف بود؛ انقلابی که حکومت چند هزار ساله استبدادی ایران با تلاش علما و همراهی مردم، به نظام مشروطه بدل گشت. چه بسا مرحوم پیشوایی، بر اثر خشنودی و رغبتی که به دخالت علما در قضایای سیاسی و اجتماعی داشته است، در این زمان راهی عتبات شده باشد. وی در نجف در کنار بهره وری اخلاقی و معنوی از بارگاه ملکوتی امیرالمؤمنان علیه السلام، به تکمیل تحصیلات خویش پرداخت و در درس اصول آیت اﷲ آخوند خراسانی و در فقه آیت اﷲ سید محمدکاظم یزدی حاضر گردید.


1- گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 97؛ و فرهیختگان دارالعباده، ص 67؛ و دانشمندان یزد، صص 80-86؛ و آینه دانشوران، ص 173؛ و نجوم السرد، ص 411.

ص:85

مرحوم پیشوایی از سال 1324ق، به مدت 17 سال در نجف اشرف باقی ماند و حتی پس از رحلت دو استاد خویش که به ترتیب در سال 1329 و 1337ق، روی داد، باز در این شهر رحل اقامت خود را ادامه داد. ایشان در دوره مرجعیت «صاحب عروه»، به حدی مورد اعتماد وی بود که توسط وی، به عنوان مقسم شهریه اش برگزیده شد. ایشان علاوه بر تحصیل علوم، در نجف، به تدریس دانش های حوزوی اشتغال داشته و چه بسا آثاری نیز در این روزگار تألیف نموده؛ حداقل بایستی، تقریرات دروس استادان خود را مرقوم کرده باشند؛ چه این که رسم تقریرنویسی از رسوم رایج در حوزه علمیه نجف بوده است.

رحل اقامت در قم

سید علی اکبر پیشوایی در نجف به درجه اجتهاد نایل گردید. مهم ترین حوزه علمیه شیعه در آن زمان حوزه نجف است؛ ولی حوادثی، از جمله رحلت بزرگ ترین استاد حوزه های علمیه، یعنی مرحوم آخوند خراسانی در سال 1329ق، و آغاز جنگ جهانی اول و اشغال عراق توسط نیروهای بیگانه، بویژه انگلیس و رحلت بزرگان حوزه در محدوده زمانی چهار ساله 1335 تا 1339ق، مثل (وفات مرحوم سید مصطفی کاشانی و سید مهدی حیدری در سال 1336ق، وفات مرحوم سید کاظم یزدی در سال 1337ق، رحلت میرزا محمدتقی شیرازی در سال 1338ق، و درگذشت شیخ الشریعه اصفهانی در سال 1339ق)؛ موجب کم رنگ شدن حوزه نجف از جهات علمی گردید و بسیاری از طلاب به شهرهای خویش بازگشتند.

در این زمان آیت اﷲ شیخ عبدالکریم حائری یزدی در اراک ساکن بود و حوزه کوچک این شهر را اداره می کرد، تا این که دست تقدیر الهی وی را به قم برد و باعث شد ایشان در تأسیس و به عبارت صحیح تر، تجدید حیات حوزه علمیه قم توفیق یافت.

یکی از اقدامات مرحوم آیت اﷲ حائری یزدی برای تقویت حوزه علمیه قم، دعوت از استادان برجسته حوزه های دیگر و شخصیت های علمی ایران و عراق بود. این امر، به علاوه خضوع علمای قم در برابر شیخ عبدالکریم حائری، از عوامل موفقیت ایشان در تأسیس

ص:86

این حوزه مقتدر علمی و سیاسی شد. در قضیه دعوت از بزرگان دیگر، حوزه ها و مهاجرت مشاهیر علمی بلاد دیگر، بزرگانی چون حضرات آیات: شیخ محمدعلی شاه آبادی، سید ابوالحسن رفیعی قزوینی، محمدرضا اصفهانی و سید علی اکبر پیشوایی یزدی، به قم آمدند،حوزه های درسی منقول و معقول را رونق بخشیدند و باعث گرمی مجامع علمی شدند. برخی از این استادان پس از چند سال به دیار خویش بازگشتند؛ ولی عده ای تا زمان رحلت شیخ عبدالکریم و حتی پس از آن در قم ماندگار شدند که آیت اﷲ سید علی اکبر پیشوایی از آن دسته علمایی است، که تا انتهای زندگانی خود در قم ماندگار شد. از این رو، ایشان را باید از مساعدان و همکاران آیت اﷲ مؤسس در تقویت حوزه علمیه قم دانست که به وعظ و ارشاد و وظایف امامت جماعت و نیز تدریس علوم دینی(1) پرداخت. قابل ذکر است که سال ورود مرحوم آیت اﷲ پیشوایی در قم، 1341ق، بوده است.(2)

وعظ و ارشاد

وعظ و ارشاد و بیان تکالیف دینی و احکام شرعی برای مردم و تشریح عقاید صحیح، از وظایف اصلی علما و روحانیون است. مرحوم پیشوایی نیز، به عنوان پیشوای دینی و روحانی وظیفه شناس همواره سعی داشت، از منبر و افاضه دور نماند و از این جهت، از وعاظ مشهور قم به شمار می رفت. خصلت عزلت گزینی ایشان و اخلاص وی باعث شد، چندان خود را در معرض شهرت قرار ندهد؛ اما به هر حال سعی داشت، از این وظیفه مهم الهی، که هدف انبیا بوده غفلت نورزد و مردم را در مسیر معنویت و ترقی کمک و راهنمایی و بلکه راهبری کند. یکی از اقدامات مرحوم پیشوایی یزدی اقامه نماز جماعت


1- در برخی منابع، همچون دانشنامه مشاهیر یزد، ج 1، ص 308، از تحصیل مرحوم سیدعلی اکبر پیشوایی در قم یاد شده است؛ ولی ظاهرا این امر صحیح نیست و ایشان در زمانی که به قم آمدده اند، هم تراز بزرگان حوزه قم و مراجع عتبات بوده اند و تحصیل ایشان در قم وجهی ندارد. اگر هم احیانا در درس امثال شیخ عبدالکریم حائری یزدی حضور یافته باشند، از باب تبرک و تأیید جناب شیخ مؤسس است؛ همانند شرکت شیخ طوسی در اواخر عهد سیدمرتضی علم الهدی و شرکت امام خمینی در درس آیت اﷲ بروجردی که اگرچه خالی از کسب فواید علمی نبوده؛ بیش و پیش از هر چیز برای تأیید رئیس حوزه و مرجع بزرگ عصر بوده است.
2- زندگینامه رجال و مشاهیر، ج 2؛ و اثر آفرینان، ج 2، ص 137؛ و گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 97.

ص:87

به صورت ممتد و طولانی در مسجد امام حسن عسکری علیه السلام در قم بود. این مسجد که به «مسجد امام» معروف است، پیشینه و قدیتی بیش از مسجد جمکران دارد. مسجد امام حسن عسکری علیه السلام به دستور امام حسن علیه السلام و توسط احمد بن اسحاق اشعری، مدفون در سرپل ذهاب، ساخته شده است. مرحوم پیشوایی در همین مسجد، مجالس وعظ و خطابه خویش را گستراند و به حدی در امر خویش موفق و مورد احترام بزرگان بود که گاهی اوقات سؤال کنندگان می فرمود: «مگر آقا سید علی اکبر پیشوایی در مسجد امام علیه السلام نیستند، که شما به من مراجعه می کنید؟»(1)

مبارزه با بهائیت

در زمان پهلوی، موج بی دینی رواج داشت و باستان گرایی و ضدیت با دین اسلام، به بهانه مخالفت با عرب باعث شده بود، فرقه های انحرافی در کشور ریشه بدوانند. فرقه ساختگی و استعماری بهائیت، یکی از فرقه هایی بود که در آن زمان رشد بسیار یافته و حتی بعضی از افراد این فرقه، مناصب و مسئولیت های بزرگی چون وزرات و نخست وزیری را به دست آوردند. در زمان آیت اﷲ بروجردی، بهایی ها چشم طمع به قم دوختند و در مکانی که در اختیار شهربانی قم بود فضایی در تملک خویش گرفتند. آنان ظاهرا به قصد ساخت مسجد؛ ولی در واقع به قصد ساخت جایی برای دفن از بین رفته باب، وارد عمل شدند که خوشبختانه با هوشیاری مردم قم و با هدایت علما و بیش از همه مرحوم پیشوایی، به این نقطه حمله و عمارت آن ها تخریب گردید و اولین کسی که در آن جا نماز جماعت اقامه کرد، مرحوم پیشوایی بود. بعدها نیز بزرگانی چون آیت اﷲ مرعشی نجفی در آن جا نماز خواندند و نقشه بهائیت، نقش بر آب شد. این جریان، شبیه داستان تخریب «حظیره القدس» بهائیان در تهران به دستور آیت اﷲ بروجردی،(2) از نقاط نورانی جهاد علما علیه فرقه های انحرافی است.(3)


1- مصاحبه نگارنده با آقای ابوالفضل عرب زاده، رئیس کتابخانه آیت اﷲ گلپایگانی قم.
2- نقد عمر، ج 1، صص 238-242.
3- مصاحبه نگارنده با آقای ابوالفضل عرب زاده، رئیس کتابخانه آیت اﷲ گلپایگانی قم.

ص:88

رحلت

آیت اﷲ سید علی اکبر پیشوایی یزدی، پس از هفتاد سال علم آموزی و اجرای وظایف روحانیت خویش، در اواخر شعبان سال 1374ق، (مطابق با اواخر فروردین 1334ش) در 86 سالگی در قم در گذشت. پیکر ایشان پس از تشییع و طواف در حرم مطهر و نماز میت، در مقبره شیخان به خاک سپرده شد.(1)

فرزندان

از آیت اﷲ سید علی اکبر پیشوایی یزدی، چند فرزند روحانی به یادگار مانده که همگی جزء «باقیات الصالحات» ایشان محسوب می شوند و اسامی آن ها از قرار ذیل می باشد:

1. آیت اﷲ سید حسین پیشوایی یزدی (مقیم قم)؛

2. آیت اﷲ سید احمد پیشوایی یزدی (مقیم تهران)؛

3. حجت الاسلام و المسلمین سیدمهدی پیشوایی یزدی؛

4. آیت اﷲ سیدحسن پیشوایی یزدی.

در کلام بزرگان

اشاره

از معرفی شخصیت هر شخص، نقل دیدگاه های بزرگان در خصوص آن بزرگوار می باشد که در ذیل به نقل عباراتی از بزرگان اهل تراجم در مورد ایشان می پردازیم:

سید حسین پیشوایی

«سید حسین» از علما و فضلای حوزه قم بود که به جای پدر، در مسجد امام به اقامه جماعت می پرداخت. سال تولد وی 1304ش، در اوایل حضور پدرش در این شهر بود. برادر وی «سید احمد» در تهران ساکن شد،(2)

و البته تحصیلات این دو با هم بوده است. از استادان این دو باید به آیت اﷲ مرعشی نجفی اشاره کرد. از دیگر استادان سید حسین


1- آثار الحجة، ج 2، ص 58؛ آینه دانشوران، ص 173؛ گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 97؛ مفاخر یزد، ج 1، ص 158.
2- سید احمد پیشوایی نیز مدتی به جای پدر در مسجد امام به عنوان امام راتب به اقامه جماعت می پرداخت. (مفاخر یزد، ج 1، ص 156).

ص:89

پیشوایی، بزرگانی چون آیت اﷲ حجت کوه کمری و آیت اﷲ سید محمدتقی خوانساری هستند. ایشان از بدو ورود مرحوم آیت اﷲ بروجردی به قم تا زمان رحلت این بزرگ مرد، (از سال 1323 تا 1340ش)، نیز در درس فقه و اصول ایشان شرکت جست. آیت اﷲ مرعشی نجفی بسیار به ایشان عنایت داشت و وی نیز ضمن احترام علما، در ترویج مقام مرجعیت و اجرای وظیفه ارشاد مردم کوشا بود و به تدریس علومی چون تفسیر و فقه و اصول می پرداخت.(1)

سید مهدی پیشوایی

«سید مهدی» دیگر فرزند آیت اﷲ سید علی اکبر پیشوایی یزدی بود که هم چون سایر برادرانش حائز فضل و دانش و کمال و تقوا بود و افتخار شاگردی و دامادی آیت اﷲ میرزا محمد فیض قمی(2)

را نیز داشت، ولی در جوانی و در مسیر زیارت در منطقه خوزستان، در شط بهمن شیر غرق شد و پدر خویش و حوزه قم و نجف را عزادار ساخت. پدر نیز در غم این جوان از دست رفت شکسته شد. مرحوم شیخ محمد شریف رازی که دوست وی بود، می نویسد: هر وقت وی و فضایل بسیارش را به یاد می آورم، بی اختیار متأثر می شوم و آه از نهاد من بر می خیزد و آرزو می کنم کاش من فدای وی می شدم. به مناسبت درگذشت وی، مراسم بسیاری به پا و در عزایش مراثی فراوانی سروده شد و چون سال وفات وی با 1365ق، و سال ارتحال بسیاری از بزرگان و علما مصادف بود، سال 1365ق، را «عام العلما» نام نهادند.(3)

سید حسن پیشوایی

دیگر فرزند برومند مرحوم پیشوایی که تا همین اواخر زنده بود مرحوم آیت اﷲ «سید حسن» پیشوایی یزدی بود. ایشان در سال 1382ش، در جوار بارگاه مطهر امیرالمؤمنین،


1- گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 96 و مفاخر یزد، ج 1، ص 157.
2- زندگینامه وی در جلد 7 ستارگان حرم آمده است.
3- آثار الحجة، ج 2، ص 58. در متن «عامةالعلماء» آمده است؛ ولی ظاهرا «عام العلما» صحیح است؛ چنان که سال شهادت امام سجاد علیه السلام را به علت وفات تعداد وفات تعداد زیادی از فقها و تابعین، «عام الفقها» نام گذاشتند.

ص:90

علی علیه السلام در شهر نجف اشرف متولد شد. او در طفولیت تحت اشراف پدر بزرگوارش، آیت اﷲ سید علی اکبر پیشوایی یزدی به تحصیل مقدمات علوم حوزوی مشغول شدند. در سال 1298ش، مرحوم آیت اﷲ حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی قصد مهاجرت به ایران نمود و همراه جمعی از علما، از جمله آیت اﷲ سید علی اکبر پیشوایی و خود ایشان (سید حسن پیشوایی) به اراک مهاجرت و حوزه اراک را تأسیس کردند. دو سال بعد، با دعوت مردم قم از آیت اﷲ حاج شیخ عبدالکریم حائری، ایشان همراه دوستان و شاگردان خویش به قم مهاجرت و حوزه علمیه قم را پایه ریزی نمودند. آیت اﷲ سید حسن پیشوایی که در این ایام جوانی برومند بود، در محضر استادان بزرگ حوزه علمیه قم، مانند پدر بزگوارشان و آیت اﷲ حائری یزدی، آیت اﷲ ملا علی معصومی همدانی و حاج سید احمد خوانساری به تحصیل فقه و اصول مشغول شد و در غیاب پدر، به جای ایشان در مسجد جامع امام حسن عسکری علیه السلام به اقامه نماز جماعت می پرداخت. ایشان در حین تحصیل، به تدریس علوم حوزوی در سطوح عالی پرداخته، کتاب شریف رسائل و مکاسب را تدریس کرد. در این سال ها که با روی کار آمدن رضاخان مقارن بود، به همراه دیگر علما به مبارزه با رضاخان پرداختند.

در سال 1306ش، هنگامی که زن رضاخان در جریان سفر به قم، می خواست بدون حجاب وارد حرم حضرت معصومه علیها السلام شود، مرحوم آیت اﷲ بافقی، معاون آیت اﷲ حائری، به همراه چند نفر از طلاب جوان، آیت اﷲ سید حسن پیشوایی مانع ورود او به حرم حضرت معصومه علیها السلام می شوند. این کار طلاب، با خشم شدید رضاخان مواجه شد تا حدی که مرحوم آیت اﷲ بافقی را مورد ضرب و جرح شدید قرار داد. در این بین، مرحوم آیت اﷲ پیشوایی فرار کرد و به همدان رفت و مدتی متواری می شود. با عادی شدن اوضاع، ایشان به قم بر می گردد و به تحصیل و مبارزه ادامه می دهد. در سال های بعد، به همراه آیت اﷲ شهید مدرس و جمعی از طلاب، 45 روز محبوس می شود که با وساطت پدرشان که از علمای تراز اول قم بود، آزاد می شود.

به امر آیت اﷲ بروجردی، در سال 1324ش، برای تبلیغ و تبیین معارف دینی به منطقه

ص:91

الشتر هجرت و بعد از اقامت کوتاهی به شهر قم مراجعت و این بار به شهر قصر شیرین مهاجرت کرد. در سال 1327ش، مردم الشتر خدمت آیت اﷲ بروجردی آمدند و از ایشان درخواست مبلّغ می کنند. ایشان نیز آیت اﷲ سید حسن پیشوایی را یک بار دیگر به مردم معرفی می کند؛ در نتیجه آیت اﷲ پیشوایی به الشتر مهاجرت کرد و این بار برای همیشه در منطقه ماندگار می شود. ایشان در حالی به الشتر سفر می کند که کل شهرستان الشتر دارای یک مسجد بوده است؛ اما با همت او و کمک اهالی منطقه مساجد زیادی، حتی در دورترین نقاط احداث می شود. آن بزرگوار به تأسی از جد خویش، امیرالمؤمنین علیه السلام در ضمن تبیلغ دین به کمک و دستگیری از مستمندان و محرومان می پردازد و در حل مشکلات و خصومت های قبیله ای نقش مؤثری ایفا می کند. از فعالیت های دیگر ایشان، تربیت افراد شاخص در هر محل است تا پایگاه و سر منزلی باشد برای حضور مبلغان دیگری که به منطقه خواهند آمد. ایشان از دوستان نزدیک امام خمینی بود. با رحلت آیت اﷲ بروجردی، آیت اﷲ پیشوایی، برای اولین بار، امام را در منطقه به عنوان یکی از یاران امام به نهضت امام می پیوندد و رساله ایشان را که در آن زمان ممنوع بود، به صورت مخفیانه به مردم معرفی می کند. در سفر به قم با همکاری اخوی کوچک ترش، آیت اﷲ حسین پیشوایی که از دوستان نزدیک و از اعضای بیت امام بود، اعلامیه های انقلابی حضرت امام را در لرستان، علی الخصوص در شهرستان الشتر پخش می کردند. در ایام پیروزی انقلاب، ایشان به عنوان نماینده امام و روحانی مبارز در شهرستان الشتر شناخته شده و کنترل شهر را با همکاری مردم بر عهده می گیرند.

بعد از انقلاب با شکل گیری نهادهای انقلابی، ایشان با وجود کهولت سن، مدتی مسئولیت جهاد سازندگی، کمیته امداد، امور تربیتی و هلال احمر را بر عهده گرفت. ایشان در دوره جنگ تحمیلی نقش مؤثری در تشویق بسیجیان به حضور در جبهه های جنگ تحمیلی داشت که وجود حدود 15 شهید در محل سکونت ایشان، یعنی روستای «امیر»، شاهدی بر این نقش مؤثر است. ایشان از روز اول کار خود را با اذن و اجازه ولی فقیه

ص:92

زمان، مرحوم آیت اﷲ سیدابوالحسن اصفهانی شروع کرد و بعد از ایشان، با آیت اﷲ بروجردی و سپس با امام راحل و در نهایت، مقام معظم رهبری مرتبط بوده و در اجرای اوامر این بزرگان اهتمام ویژه داشت و مقام مرجعیت و ولایت فقیه را طی بیش از نیم قرن در منطقه تبیین کرده و جامعه منطقه را از افراط و تفریط در این امر باز داشت.

وفات آیت اﷲ سیدحسین پیشوایی

ایشان عاقبت در صبح روز دوشنبه، 21 تیر 1378ش، پس از 54 سال فعالیت تبلیغی در منطقه، در 96 سالگی، دعوت حق را لبیک گفت و به ملکوت اعلا پیوست و به اجداد طاهرینش ملحق گردید. پیکر مطهرش با حضور پرشمار مردم، در کنار شهر الشتر، در گلزار شهدای روستای امیر به خاک سپرده شد. شیخ محمد شریف رازی که با خاندان پیشوایی در ارتباط بوده و بیش ترین اطلاعات را در مورد این خاندان دارد، در دو کتاب آثارالحجة و گنجینه به ذکر این خاندان پرداخته است. وی با فرزندان مرحوم سید علی اکبر، از جمله سید حسن در ارتباط بوده است. وی که در سال 1367ق، با سید حسن، هم سفر حج بوده است؛ می گوید: «از وقتی که این جناب را شناخته ام اهل تهجد و توسل بوده و بسیار متواضع، بی آلایش، با احتیاط و مقید به آداب و سنن اسلامی بوده است.»(1)


1- گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 98.

ص:93

منابع

1. اختران قم؛ ناصرالدین انصاری قمی؛

2. گنجینه دانشمندان، جلد دوم، شیخ محمد شریف رازی؛

3. آینه دانشوران، ریحان یزدی؛

4. نجوم السرد، سیدجواد مدرسی؛

5. فرهیختگان دارالعبادة، مخطوط؛

6. دانشمندان یزد، مخطوط؛

7. اثر آفرینان، جلد دوم، انجمن مفاخر تهران؛

8. مفاخر یزد، جلد اول و دوم، میرزا محمد کاظمینی؛

9. دانشنامه مشاهیر یزد، جلد اول؛

10. زندگینامه رجال و مشاهیر، جلد دوم، حسن مرسلوند؛

11. نقد عمر، جلد اول، شیخ علی دوانی؛

12. آثارالحجة، جلد دوم، شیخ محمد شریف رازی؛

13. اختران فقاهت، جلد اول، ناصرالدین انصاری قمی؛

14. مصاحبه با آقای ابوالفضل عرب زاده، رئیس کتابخانه آیت اﷲ گلپایگانی.

ص:94

ص:95

سید ابوالفضل تولیت / مصباح التولیه

اشاره

مصباح التولیه

پدر: سید محمدباقرولادت: 1289 ش.

وفات: .

مدفن: قم، شهرک امام خمینی.

تألیف: علی مختاری

سید ابوالفضل تولیت در 1289ش، در قم متولد شد و در همین شهر نشو و نما کرد و در مدرسه باقریه به تحصیل دروس جدید پرداخت. مدرسه باقریه را پدر تولیت برای دروس جدید، در غرب حرم حضرت معصومه علیها السلام بنا کرد و بعد از تبدیل شدن آن مدرسه به مسجد اعظم، به خیابان امام، مقابل مسجد کامکار منتقل شد. در این مدرسه، ادبیات فارسی و عربی و دیگر علوم متداول را به نحو شایسه ای نزد استادان زمان فرا گرفت و در هنر نقاشی و خطاطی مهارت یافت. از وی آثار جالبی در این موارد به جای مانده؛ هم چنین در برخی ورزشها و تیراندازی بسیار مهارت داشت.

در ایام جوانی عصای دست پدر بود و تا 37 سالگی عنوان نایب التولیه داشت. اسناد نشان می دهد که عمده امور استان به دست وی سر و سامان می یافت؛ به ویژه که پدرش زمین گیر و بیمار شده بود.

با درگذشت پدرش در 1320ش، رسما به تولیت آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام برگزیده شد.

ص:96

تولیت و حرم

سید ابوالفضل، سالیانی به عنوان نایب التولیه و مصباح التولیه، با پدرش در اداره آستانه همکاری داشت و به مدت 24 سال به عنوان تولیت مستقل. از این گذشته، چون رجل سیاسی مقتدر و نیز دارای ثروتی گسترده و سرشار بود، گسترده ترین روابط را با شخصیتها و مصادر امور داشت و این روابط عمومی و ارتباط گسترده او، به مصالح حرم بود و می توانست هر مشکلی را به راحتی حل کند.

البته کثرت کار، فرصت دخالت مستقیم و مباشرت در امور آستانه را از او می گرفت و زیردستان بسا به سلیقه و مصالح شخصی هر طرحی را توجیه می کردند؛(1) با این حال آستانه حضرت معصومه علیها السلام در دوره ایشان توسعه و آبادانی مناسبی یافت، برخی از ساخت و سازها در زمانه او از این قرار است:

خدمات عمرانی تولیت

اشاره

استاد علی اصغر فقیهی می گوید:

در قم، سه حوزه قدرت جدا از هم در دوره پهلوی وجود داشته است: نخست، حاکم شهر که نماینده دولت در شهر بود؛ دوم، تولیت آستانه قم که موقوفات زیادی از املاک را در اختیار داشته و خود نیز صاحب املاک و ثروت فراوان و طبعاً صاحب نفوذ قابل ملاحظه ای بوده و سوم، رهبری دینی و روحانی که شمار زیادی از طلاب و سایر مردم از او پیروی می کرده اند. این سه منبع قدرت در دوره پهلوی در این شهر فعال بوده اند.

بخشی از توسعه عمرانی شهر، توسط تولیت و نیز مراجع تقلید صورت می گرفت.(2)


1- آیت اﷲ مسعودی می نویسد: می گفتند آقای مصباح التولیه، حتی ده سال می شد که قدم به داخل حرم نگذاشته است؛ تنها روزی نیم ساعت در دفتر کارش حضور می یافت و می رفت. (خاطرات آیت اﷲ مسعودی خمینی، ص 83).
2- ارج نامه فقیهی، ص 24.

ص:97

1. تجدید ضریح مطهر و بازسازی آن

ضریح در آغاز از کاشی بود و در عصر سلاطین قاجاریه ضریح فولادین ساختند؛ گنبد را زرین و جدار داخلی روضه را آینه کاری و... کردند(1) به تاریخچه ضریح با استفاده از گنجینه آقار قم اشاره می شود:

الف) نخستین ضریح فلزی که جلو ضریح کاشی نصب شد، ضریح فولادین شاه طهماسب در سال 951ق، می باشد. در سال 1230ق، فتحعلی شاه فرمان داد همان ضریح را نقره پوش ساخته، بر فراز پایه ای از مرمر صیقلی و به شکل یخ نصب کردند.

مرحوم حاج میرزا حسین متولی باشی، با دریافت اجرت کارگران از ناصرالدین شاه، در مقام تجدید آن برآمد و با ذوب نقرههای ضریح سابق و نقرههای موجود در خزانه، ضریحی کامل تر از سابق تهیه و آن را در سال 1280ق، نصب کردند. مرحوم حاج سید محمدباقر متولی باشی، در سال 1328ق، به تعمیر آن همت گمارد.

مجدداً در سال 1365ق، ضریح مزبور از ناحیه سید ابوالفضل تولیت تجدید گردید. شرح جزئیات این ضرایح در گنجینه آثار قم، آمده است.(2)

2. احداث کتابخانه آستانه

کتابخانه آستانه در سال 1330ش، با اهدای سه هزار جلد کتاب، توسط سید ابوالفضل تولیت تأسیس شد.

در آغاز، کتابخانه را در طبقات فوقانی صحن امام هادی علیه السلام قرار دادند و پس از چندبار جابه جایی، اکنون در میدان آستانه، بین باب 1 و باب فیضیه قرار دارد؛ تا آن که مرحوم حاج آقا محمد طباطبایی (آیت اﷲ زاده قمی) بنیان گذار رواق طباطبایی، مغازههای پشت صحن در کنار خیابان ارم و غرفههای آن را بنیان و درآمد آن ها را برای خرید کتاب وقف کرد.(3) و به همین جهت تعداد کتاب ها فزونی یافت.


1- گنجینه آثار قم، ج 1، ص 4691.
2- گنجینه آثار قم، ج 1، صص 4690-4820.
3- گنجینه آثار قم، ص 577.

ص:98

3. دفتر تولیت

در سال 1338 دفتر آستانه در جانب شمالی کتابخانه از طرف سید ابوالفضل تولیت بنیان نهاده شد.(1)

4. مسجد بالاسر

در گنجینه آثار قم، شش صفحه در جزئیات و تاریخ این مسجد نوشته شده، اجمالا پس از تغییر و تحولات این مکان در طول تاریخ می نویسد:

«و چون چهل ستونها و مقصوره مسجد اعظم ساخته و پرداخته گشت، این محل فاقد تزیین که در حد فاصل مسجد اعظم و روضه شریفه قرار داشت به وصله ناهمرنگی می نمود. در نتیجه متولی وقت آقای سید ابوالفضل تولیت به تجدید بنای آن همت گماشت. ساختمان پیشین را از سطح زمین برداشت و به جای آن عمارت رفیع کنونی را به پا کرد. این بنا به عرض 14 و طول 48 متر فاقد ستون بوده و... به نام مسجد بالاسر نامیده می شود؛ ولی در حقیقت مسجد نیست؛ زیرا گورستان بود و بسیاری از علما را هم در آن جا دفن کردند؛ از جمله حضرات آیات حاج شیخ عبدالکریم حائری و...(2)

5. ساختمان موزه

ساختمان موزه که در زمان نایب التولیه بودن وی، با اشاره علی اصغر حکمت، وزیر اوقاف در سال 1314ش، ساخته شد. به خاطراتی جالب توجه در این باره اشاره می شود:

در مورد محل موزه سابق که هم اکنون از طرف شمال به قبر شهید مطهری و از طرف جنوب شرقی به قبر آیت اﷲ محمد معرفت و در غرب به مزار بزرگانی چون حضرات آیات: حسن تهرانی، مهدی روحانی، مرتضی عسکری و از گوشه شمال غربی به قبر عارف بزرگ سید عبدالکریم کشمیری محدود می شود؛ نوشته اند: در آن جا دو عمارت متروکه در جانب غربی صحن زنانه


1- گنجینه آثار قم، صص 577-578.
2- گنجینه آثار قم، ج 1، صص 620-623.

ص:99

بود که سال ها به واسطه ناامنی، کتاب های خطی آستانه و کتابخانه مدرسه فیضیه را درون آن ها روی هم انباشته، جلو آن ها را تیغه کشیده، مسدود ساخته بودند و کسی نمی دانست که در این مخزن کتاب های ذی قیمتی هم وجود دارد و در نتیجه اکثر کتاب ها طعمه موریانه گشتند، یا زیر گرد و غبار تباه شدند.

بنابراین، بدون توجه به اهمیت کتاب ها، محتوای مخزن را درون گونیهای بسیاری جای داده به وسیله باربرانی به درون رودخانه منتقل ساختند و در میانه چاه عمیقی که برای دفن آنها قبلاً آماده کرده بودند، انباشتند و آب بر روی آن بینداختند.

آخرین گونی محتوی کتاب ها را که حمال از طریق مدرسه فیضیه به داخل خانه شاهی (مدرسه باقریه) می برد تا از آن جا به رودخانه ببرد؛ حضرت آیت اﷲ سید شهاب الدین مرعشی نجفی، که جلو ایوان یکی از حجرات مدرسه نشسته بود، برحسب تصادف دیدار کرده، پس از پرسش و کشف ماجرا به باربر دستور می دهد که گونی را همان جا خالی کند. آیت اﷲ مرعشی در بین آن ها چند جلد کتاب نایاب به دست آورد و پس از صحافی و تجلید در کتابخانه شخصی نگاه داری و بعد از تأسیس کتابخانه آستانه، همه را به دفتر کتابخانه تسلیم کردند.(1)

از نامههای تولیت به حضرت آیت اﷲ العظمی نجفی مرعشی برمی آید که وی به این موضوع توجه و اهتمامی فراوان داشته و می نویسد: «... راجع به کتابخانه همین قدر که حضرت مستطاب عالی به تنظیم امور آن توجه فرموده و کارکنان آن را مورد عنایت خاص قرار داده اید، خیال ارادتمند راحت و آسوده است. ان شاءاﷲ در سایر امور مربوطه به آستان مقدسه از راهنماییهای مفید مضایقه نخواهید فرمود...»(2)


1- گنجینه آقار قم، عباس فیضی، ج 1، صص 638-639.
2- نامه های ناموران، ص 574.

ص:100

توقع از تولیت

از شخصیتی که در اوج اقتدار سیاسی و ثروت بود و در امور خیر، حمایت مراجع بزرگی، چون آیت اﷲ العظمی بروجردی و اکثر مردم قم را به همراه داشت، انتظار می رفت برای آبادانی و اصلاح شهرسازی قم، خانه سازی و مدرسه سازی برای طلاب، توسعه حرم و خرید زمینهای اطراف که یا بیابان بود، یا کم ترین قیمت را داشت، حمایت از برخی فقرا و علمایی که از فقر مستأصل شده بودند، اقدامات چشم گیری می کرد؛ که البته در این خصوص اقدام معتنابهی ملاحظه نمی شود.

خدمات ایشان و پدرشان به شخصیتهایی مثل آیت اﷲ العظمی نجفی مرعشی رحمة الله، اعطای کرسی تدریس و چند قبر است؛(1) در صورتی که اقتدار ایشان بسیار بیش تر بود و این امکان وجود داشت که خدمات متنوع تر و بیش تری به شهر قم و طلاب صورت دهد.

خاطره قبر آقا نجفی

حاج شیخ محمود عابدی کروندی بیان داشت: در ایوان آینه سرگرم قرائت و دعا بودم که دیدم پیش رویم قبر آیت اﷲ نجفی است. تعجب کردم؛ هنگام درس به آقا عرض کردم: شما که بحمداﷲ زنده اید؛ من قبر شما را زیارت کردم؟! فرمود: آری! من با دست خود در حرم برای خودم چند قبر کندهام. پس از تأسیس کتابخانه آیت اﷲ مرعشی نجفی وصیت کردند: مرا در راهرو کتابخانه دفن کنید؛ زیرا دوست دارم خاک پای جویندگان علوم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم باشم.

تولیت و سیاست

قضاوت در مسائل و نیات سیاسی افراد که، با توجه به این که این مسائل همواره در حال


1- نامه های ناموران، صص 568-573.

ص:101

تغییر و تحول است؛ کار آسانی نیست؛ به ویژه مورد کسانی که؛ از ایشان نسلی نمانده و حتی مقاله ای نوشته نشده و آشنایان از بیان بسیاری از احوال شخصی آن را ابا دارند، یا با غلو و یا حب و بغض خبر می دهند. به هر حال، ما به آنچه در اختیار داریم، اشاره می کنیم:

خاندان سیادت تولیت با رضاخان، به دلیل دشمنی او با دین، تحدید تولیت و تصرف در موقوفات، بد بودند. از طرفی وصول به مقامات و مناصبی مثل نمایندگی مجلس، به مراوده و همکاری با مقامات حکومت نیاز دارد؛ به ویژه که در اوایل ستمشاهی محمدرضا، ارتباط علما با حکومت و بالعکس، قبحی نداشت.

در قیام حاج آقا نوراﷲ اصفهانی، شهید سید حسن مدرس، شهید نواب صفوی و آیت اﷲ کاشانی، از همراهی و مساعدت تولیت، اطلاعی در دست نیست؛ ولی او با مقامات و دربار، سپس با مصدق و همزمان با نهضت اسلامی با یاران امام خمینی به شدت همکاری دارد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، چرخشی به سوی نهضت آزادی دارد و پس از درگذشت او، سخن از صرف بخشی از اموالش در سازمان مجاهدین خلق، تروریست ترین تشکل ایرانی، به میان آمده؛ اما اسناد به دست آمده نشان می دهد که:

باغ سالاریه، پاتوقی برای میزبانی و پذیرایی مقامات دولتی بود، و تولیت تا پایان نخست وزیری قوام، با دربار کاملاً مرتبط بوده است. از این رو، مصدق او را برکنار کرد؛ ولی در رفراندوم مصدق برای تعطیل مجلس، چرخشی به سود مصدق داشت و به همین دلیل، وقتی شاه دوباره حاکم شد، حق کاندیدا شدن برای نمایندگی مجلس شورای ملی را از او سلب کردند؛ اما به تولیت آستانه منصوب گردید.

در این دوران، با آیت اﷲ بروجردی نیز مرتبط بود؛ ولی به گفته آیت اﷲ مسعودی در بحث دیوار حائل بین مسجد اعظم و مسجد بالاسر که اکنون در شده است، آقای بروجردی با مصباح التولیه درگیر شدند و لذا این درها را بستند.(1)

سید ابوالفضل در عصر آیت اﷲ بروجردی رحمة الله متولی آستانه بود، تا زمان عدم استقبال از


1- خاطرات آیت اﷲ مسعودی خمینی، ص 89.

ص:102

آخرین سفر شاه به قم(1) که مغضوب شاه و سپس محدود خانگی و پس از مدتی زندانی شد و پس از قیام 15 خرداد با یاران حضرت امام مثل هاشمی رفسنجانی صمیمی می شود و در خارج کشور، به گروههایی که زیر نظر بنی صدر، قطب زاده و ابراهیم یزدی بودند، کمکهای مالی شایانی دارد. در پاریس نیز عمده اموالش را در اختیار حضرت امام قرار می دهد؛ ولی پس از پیروزی انقلاب، هنگامی که حجت الاسلام و المسلمین شیخ احمد مولایی به تولیت آستانه منصوب می شود، سید ابوالفضل، به چنگال نهضت آزادی و... می افتد. از اتهام مصرف اموالش در یاری منافقین، اطلاع درستی نداریم؛ ولی چرخش او به طرف ملی گراها، امری مبرهن است.

تفصیل مواضع تولیت در آینه خاطرات

1. آیت اﷲ مسعودی خمینی می گوید:

در میان متولیانی که آستانه به خود دیده است، بعضاً افراد سلیم النفس و پاکدلی هم یافت می شده است؛ برای مثال آقا سید محمد باقر تولیتی، پدر مصباح التولیه (آن گونه که از نوشتهها و مدارک برمی آید) فرد متدین و سالمی بوده است که چندان اهل حیف و میل نبوده است. وی دارای شخصیت ممتازی در قم بوده است.

بعد از مرگ سید محمدباقر، تولیت به آقا سید ابوالفضل منتقل می گردد که تا 5/5/1358 هم در قید حیات بود و بنده ایشان را دیده بودم. متأسفانه ایشان، بعد از تصدی مقام تولیت، فردی را به نام نایب التولیه انتخاب کرد و خود فردی سیاسی و درباری شد و در کل، چندان برای رسیدگی به امور آستانه وقت نمی گذاشتند. گاه از طریق کنترل از راه دور، امور را رتق و فتق می کردند؛ فرضاً دستور می دادند که فلان مقدار وجه نقد و یا فلان مقدار گندم، به فلان مکان بفرستید و مانند آن.

بر اساس این سهل انگاری، دو میلیون متر زمین آستانه مقدسه، یا املاک


1- در همین مقاله به سفر شاه اشاره شده است.

ص:103

مزوعی آن غیردایر بود و اجاره ای نصیب آستانه نمی شد؛ برای مثال، ملک مزوعی تبرته فراهان به مساحت شش هزار هکتار که ملک طلق حضرت است، تاکنون اجاره ای نپرداخته است.

بد نیست در این جا دو خاطره کوتاه از سیاسی کاریهای او نقل کنم:

حلقه واسطه

در اواخر سال 1341ش، که دکتر علی امینی به عنوان نخست وزیری روی کار آمد، هدف شاه این بود که امینی با علما وارد مذاکره شود و دلیلش این بود که این فرد خودش زمانی در نجف طلبه بوده و حتی به کسوت روحانیت هم در آمده بود؛ حتی مادرش، خانم فخرالدوله بیان کرده بود که «من این پسر را وقف کردهام که طلبه شود.»

به هر حال بر اساس این سابقه، شاه او را به نخست وزیری انتخاب کرد. یک روز امینی به قم آمد و به همراه سید ابوالفضل، مصباح التولیه به منزل امام وارد شدند؛ روز عید غدیر بود و نیم ساعت با آقا مذاکره کردند.

مصباح التولیه در آن جا آقایان را دعوت کرد که در باغ زنبیل آباد گرد هم بیایند؛ عده ای از آن ها دعوت او را اجابت کردند؛ ولی حضرت امام نپذیرفتند. مصباح قصد داشت به نوعی میان علما و کارگزاران نظام، به عنوان حلقه واسط عمل کند.(1)

در مقطعی هم احتمالاً به خاطر یک ناخدمتی، روابط دربار با مصباح بد شد؛ ولی در مجموع مورد احترام آن ها بود تا این که فردی به نام سید محمد مشکات را در سال 1344 ش. به عنوان تولیت آستانه قم اعزام کردند. ورود مشکات با برخی مخالفتها توأم بود. ظاهراً مصباح التولیه عده ای را تحریک کرده بود تا علیه مشکات فحاشی کنند و حتی او را مورد ضرب قرار دهند. بر این اساس، تولیت مشکات زمان زیادی دوام نیاورد.(2) عجیب تر این که می گفتند: آقای مصباح التولیه حتی ده سال می شده که قدم به


1- خاطرات آیت اﷲ مسعودی خمینی، صص 81-83 و 23-233.
2- خاطرات آیت اﷲ مسعودی خمینی، صص 81-83 و 23-233.

ص:104

داخل حرم نگذاشته؛ تنها روزی نیم ساعت در دفتر کارش حضور می یافته است.(1)

همکاری با آیت اﷲ العظمی بروجردی

آیت اﷲ مسعودی می نویسد: از آقای پسندیده شنیدم که بهائیان در ابرقو مسائلی را به وجود آورده بودند و در خلال آن تنی چند کشته شدند. رژیم پهلوی مصمم بود عده ای از مسلمانان را به اتهام قتل اعدام کند؛ آقای بروجردی به حضرت امام گفته بودند: شما از طرف من نزد شاه بروید و از قول من بگویید متهمان به قتل باید آزاد شوند. در آن ایام کم تر کسی ماشین سواری داشت؛ یکی از افرادی که دارای وسیله نقلیه بود، مصباح التولیه بود. من او را به خاطر دارم که در این اواخر، سوار یک ماشین بنز سفید رنگ می شد که ماشینش را در اختیار قرار می دهد...(2)

اولین بلندگو

در خاطرات و مبارزات حجت الاسلام فلسفی آمده است: در همان سالهای اول ورود آیت اﷲ العظمی بروجردی به قم (1323ش)،(3) آن مرحوم مرا دعوت کردند که روزهای آخر ماه صفر در منزل ایشان منبر بروم. آقای ابوالفضل تولیت، متولی آستانه مقدسه حضرت معصومه علیها السلام نیز پس از اطلاع از این موضوع، دعوت کردند که شب ها هم در صحن بزرگ حضرت معصومه علیها السلام منبر بروم. تا زمانی که حضرت آیت اﷲ در قید حیات بودند، این منبرها صبح و شب ادامه داشت.

با توجه به ازدحام و انبوه جمعیت، برای این که صدای من به همه برسد، تولیت برای اولین بار ناچار شد بلندگوی دوبله روی حوض وسط صحن، به صورت معلق برای جمعیت حاضر در صحن و بلندگوی دیگری هم برای کسانی که در بیرون از صحن بودند، بگذارد. مرحوم آیت اﷲ بروجردی هم


1- خاطرات آیت اﷲ مسعودی خمینی، ص 83.
2- خاطرات آیت اﷲ مسعودی خمینی، صص 228-229، با تلخیص.
3- خاطرات و مبارزات حجت الاسلام فلسفی، ص 173.

ص:105

یک شب هم برای استماع منبرم به صحن مطهر می آمدند.(1)

وی در بیان ممنوع المنبر شدنش در سال 1350 می نویسد:

«فردای آن روز طبق معمول، قبل از ظهر عده ای از آقایان اهل علم در اتاق بزرگ منزل ما بودند و من و مرحوم تولیت قم هم در اتاق کوچک دم در بودیم...»(2)

گفتنی است به دلیل سیادت و آقایی و مسئولیت تولیت و نمایندگی مجلس، مقامات کشوری و دربار شاهنشاهی، وقتی به قم می آمدند میهمان تولیت بودند تا پس از قیام امام خمینی که داستانش در سفر شاه به قم، بیان می شود.

نمایندگی مجلس

آقای دکتر تقی طاهری می نویسد:

... تولیت مانند پدر خود، مرد دین و سیاست (3) بود و هفت دوره پیاپی نمایندگی مردم قم را در مجلس شورای ملی عهده دار بود و خدمات سیاسی و اجتماعی قابل توجهی انجام داد. اهالی قم علاقه وافری به ایشان داشته و با رضای خاطر به ایشان رأی می دادند. منزلشان پیوسته محل مراجعات و خواستههای مردم قم بود، بالأخص در ایام عزاداری...(4)

وی در دورههای یازدهم (1316ش / 1356 ق) و دوره دوازدهم (1318ش / 1358 ق) و دوره سیزدهم (1320ش / 1360 ق) و دوره چهاردهم (1322ش / 1363 ق) و پانزدهم (1326ش / 1366 ق) و شانزدهم (1328ش / 1369 ق) و هفدهم (1331ش / 1371 ق) نماینده مردم قم در مجلس شورای ملی بود.(5)

تولیت، در پایان دوره هفدهم مجلس شورای ملی، به سبب حمایتهای بی دریغ از دکتر محمد مصدق و شرکت در رفراندم مرداد 1332ش، از حق


1- خاطرات و مبارزات حجت الاسلام فلسفی، صص 174-175، با تلخیص.
2- خاطرات و مبارزات حجت الاسلام فلسفی، ص 339. ضمناً چند تصویر همراه مرحوم فلسفی از تولیت، چاپ شده در صفحات تصاویر چاپ شده است.
3- بهتر است تعبیر شود: پدرش مرد دین و سیاست و ایشان مرد سیاست و دین بود.
4- دائرة المعارف تشیع، ج 5، ص 158، عنوان «تولیت».
5- تربت پاکان قم، ج 1، ص 241.

ص:106

انتخاب شدن به نمایندگی مردم قم از طرف رژیم سلطنتی محروم گردید؛ ولی همچنان از توجه مردم قم و محبت محافل روحانی، مخصوصاً از عنایات خاصه مرحوم آیت اﷲ العظمی بروجردی بهره مند و کامیاب بود.(1)

مرحوم حاج شیخ محمود عابدی، نویسنده کتاب معارف الاسلام در خاطرات خود گوید:

در برنامههای تبلیغاتی برای نمایندگی مجلس، اطعام، به جای بخش عکس و... رایج بود.

سفره مرحوم تولیت هم معمولاً گسترده بود، فلانی را دیدم که بر سر سفره تولیت می نشست و پس از آن که سیر می خورد، وقت شعار، فریاد می زد: « زنده باد دکتر رضوی!»؛ رضوی او رقیب تولیت بود. گفتم: چقدر نمک به حرامی! از سفره تولیت می خوری؛ اما برای رضوی شعار می دهی؟!

پاسخ داد: «می خواهم بر جو رقابت بیفزایم. آخر اگر ترس از دکتر رضوی نباشد که سفره ای گسترده نمی شود.»(2)

تولیت به علت فعالیتهای سیاسی مخالف رژیم شاه، بعد از کودتای 28 مرداد 1332ش، از طرف حکومت وقت، مکرر تحت فشار قرار می گرفت و به دلیل همراهی با مصدق، صلاحیتش را برای نمایندگی مردم قم در مجلس تأیید نکردند و به علت عدم استقبال از شاه در قم، از حق قانونی و شرعی اداره آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام طبق فرمان شاه محروم و مدت شش ماه زندانی گردید.(3)

سفر شاه به قم

پس از شکست شاه در قضیه انجمنهای ایالتی و ولایتی، به اصرار و مشاوره همراهان


1- با بهره گیری از دائرة المعارف تشیع، ج 5، ص 158.
2- مسموعات راقم از مرحوم حاج شیخ محمود عابدی کروندی.
3- برگرفته از دائرة المعارف تشیع، ج 1، ص 159.

ص:107

و یارانش تصمیم گرفت به قم سفر کند تا بتواند از خشم و نارضایتی مردم بکاهد. ابتدا بهبودی وزیر دربار و سپس حسن پاکروان، رئیس سازمان امنیت درصدد برآمدند در این مورد زمینه سازی کنند؛ ولی با سرسختی حضرت امام راحل و مراجع بزرگ، نتیجه ای نگرفتند. مردم قم نیز روز قبل از ورود شاه علیه انقلاب سفید تظاهرات کردند. روزی که سفر شاه به قم اعلام شد، طلاب قرار گذاشتند در آن روز هیچ کس از خانه و حجره اش خارج نشود و حتی یک تن روحانی در شهر دیده نشود. شاه در وسط میدان آستانه سخنرانی کرد و از غیبت روحانیت و تظاهرات مردم قم بسیار ناراحت شد و به همین لحاظ، در خلال صحبتهایش چنین اهانتی کرد: «مه فشاند نور و سگ عوعو کند.» عده ای از طلبههای پشت در فیضیه که شاهد بودند، به خشم آمدند و بعضیها می گفتند: در را باز کنیم و بریزیم بیرون؛ ولی بعضی گفتند: اگر بیرون برویم، ممکن است با فیلم برداری و پخش تصاویر، این حرکت طلاب، به عنوان استقبال از شاه قلمداد و پخش شود.(1)

تولیت پس از سپری کردن دوره زندان 1341، بار دیگر، در مرداد ماه 1347ش، و آخرین بار در دی ماه 1348ش، به دستور دادرسی ارتش و به اتهام واهی استفاده مجعول از عنوان و نام تولیت، بازداشت و پس از ماهها زندانی آزاد گردید.

در زندان آخرین به عارضه قلبی مبتلا شد. تولیت در پیشبرد انقلاب اسلامی و ایجاد حکومت اسلامی صمیمانه فعالیت و مساعدت می کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز منزل او در قم مرکز رفت و آمد مبارزان و انقلابیون بود.(2)

خدمات

اشاره

جامع ترین نوشته در زمینه خدمات تولیت و سرنوشت داراییهای او، خاطرات مرحوم حجت الاسلام والمسلمین اکبر هاشمی رفسنجانی است که بخشی از آن در ادامه نقل می شود:


1- برگرفته از خاطرات آیت اﷲ مسعودی خمینی، صص 245-249.
2- ر.ک.: دائرة المعارف تشیع، ج 5، ص 159.

ص:108

1. حمایت از یاران امام خمینی

آقای هاشمی هنگامی که پس از قیام پانزده خرداد 1342 و فرار از سربازی تحت تعقیب بوده و می خواست خانه اش را عوض کند، چنین می گوید:

منزل ما کوچه آبشار بود. گفتم منزلی برایمان گرفتند در صفائیه. با ابوالفضل تولیت هم کم کم در جریان مبارزه و سربازی و روابط سیاسی که ضمن آن پیش آمد، آشنا شده بودم. یک قطعه زمین دویست و بیست و پنج متری را از زمینهای موقوفه از ایشان اجاره کردم (واقع در ابتدای کوچه ممتاز، پشت حمام ممتاز) ماهی بیست و پنج تومان؛ با وام و فروش چیزهایی خانه ای هم ساختیم.(1)

2. تلاش برای کسب خبر از جزئیات کاپیتولاسیون

با خبر شدیم که در مجلس رژیم، لایحه ای در حال تصویب است که در آن، به مستشاران آمریکایی امتیازاتی داده می شد. در پیگیری این خبر، زمینه جدیدی فراهم شد برای مبارزه. امام چند نفری را مأمور تحقیق در مورد جزئیات این خبر کردند که یکی از آنها من بودم. رفتم پیش آقای فلسفی و تولیت و سید جعفر بهبهانی، پیام امام را رساندم و گفتم: ما اخبار پشت پرده این جریان را هر چه بیش تر و دقیق تر می خواهیم. آقای بهبهانی از طریق یکی از نمایندگان مجلس سنا، متن لایحه و اسناد مربوط را به دست آورد و به من داد. من دو روز در تهران ماندم و متن مذاکرات مجلس و جزوه کنوانسیون وین را تهیه کردم. اخباری را هم مرحوم تولیت در اختیار من گذاشت که مجموعاً با اطلاعات کاملی بردم خدمت امام.(2)

3. کمک به مبارزان

به کمک یک افسر از دوستان آقای تولیت، توانستم گذرنامه بگیرم و سفر اول را همراه همسرم با قطار از تهران به ترکیه رفتم.(3)


1- محسن هاشمی، کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی، ص 175.
2- محسن هاشمی، کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی، ص 197.
3- محسن هاشمی، کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی، ص 272.

ص:109

4. اموال تولیت برای مبارزان خارج

نیازی که ما به نیروهای خارج داشتیم، این بود که به عنوان پایگاههایی مطمئن صدای ما را به دنیا برساند؛ نیروهایی که امکان ماندن آنها در ایران نیست، جذب کنند و یا احیانا نیروهایی را برای پاسخ به پاره ای نیازها به داخل بفرستند. ایجاد چنین پایگاههایی در خارج به سرمایه نیاز دارد که تأمین آن را نمی شد از نیروهایی که در خارج بودند، انتظار داشت. آن ها یا دانشجوهایی بودند نیازمند، یا کسانی که از ایران در جریان مبارزه فرار کرده بودند... کاری که ما بعد از آن سفر اول انجام دادیم، عمدتاً جلب حمایت آقای تولیت بود، ایشان امکانات مالی زیادی داشت؛ بچه هم نداشت، فردی بود روشن فکر و از نظر اعتقادی هم بیش تر جریان مبارزه اسلامی را قبول داشت. او آماده شد که همه ثروت خود را وقف مبارزه بکند، به عنوان تأسیس حکومت اسلامی.

برای این منظور مؤسسه ای تأسیس کردیم، اساسنامه آن را نوشتیم و هیأت مدیره ای تعیین کردیم که من خودم عضو آن بودم. تولیت همه ثروت و اموالش را به استثنای خانه تهران، خانه سالاریه قم و مقداری برای گذران زندگی شخصی در اختیار گذاشت، به صورتی که انجام دادن آن کارها از حضور و تصمیم ایشان بی نیاز بود. هیأت مدیره برای انجام دادن هر اقدامی اختیارات کافی داشت.

به هر حال، پول زیادی (در مقیاس آن روز) از طریق فروش زمین و سایر مستغلات فراهم شد،؛ پولی هم ایشان حواله کرده بود به خارج؛ خود تولیت هم سفری به خارج کرد که با همان سفر دوم من به خارج از کشور مصادف بود و یکی از برنامههای این سفر من گفت وگو با ایشان بود و بعضی کارها را مشترکا تنظیم کردیم.

با استفاده از این امکانات، سعی شد در خارج از کشور سرمایه گذاریهایی بشود که با تکیه بر درآمدهای آن، نیازهای نیروها و پایگاههای ما در لبنان، عراق، اروپا و آمریکا تأمین شود و اگر در داخل کشور هم نیازهایی پیش آمد، به حل مشکلات داخل هم کمک شود. مرحوم تولیت در قم زمینهای زیادی داشتند. برای استفاده مناسب از آنها و به کمک دوستان ما شرکتی به نام «دژساز» تأسیس شد. به سرعت قیمت زمینها بالا رفت که

ص:110

امکانات زیادی در اختیار هیأت مدیره خیریه قرار می داد.(1)

البته کمکهای محدودی شد، که ارقام آن را به خاطر ندارم؛ مثلاً در لبنان صد هزار دلار در آخرین مرحله برای آقای قطب زاده حواله کردم که از تولیت بگیرد. رابطه اینها را هم با تولیت برقرار کردم.(2)

سرنوشت اموال تولیت

پس از بازگشت من از اروپا و دستگیری و زندانی شدن، با استفاده از روابط صمیمانه آقایان تولیت و احمد صدر حاج سید جوادی، در هیأت مدیره تغییراتی به سود نهضت آزادی انجام شد. هر چند حضور من محفوظ بود؛ دوستانی را که برای ما بیش تر مورد اعتماد بودند -مثل آقای با هنر- کنار گذاشتند. از جزئیات مسائل اطلاع دقیق ندارم؛ اجمالا می دانم که مقداری پول به آمریکا فرستادند که صرف پایگاهی برای آقای ابراهیم یزدی شد.

در روزهایی که امام پاریس بودند، تولیت، اموال خود را در اختیار ایشان گذاشته بود. امام هم اختیارات را به هیأتی سه نفره - مرکب از من و آقایان منتظری و مطهری - داده بودند. آقای عراقی مأمور شده بود این خبر را به ما برساند.

این، در شرایطی بود که ما هیچ فرصتی برای این گونه مسائل نداشتیم و همه نیرو و توان ما صرف مسائل مهم مملکتی می شد؛ زیرا این پیغام در آستانه پیروزی انقلاب رسید؛ در شرایطی که همه جا کشور مسئله داشت. حضور شخصی تولیت هم نیاز به دخالت فوری ما را کم می کرد.(3)

توقعات

آیت اﷲ مسعودی اظهار می دارد: بعد از پیروزی انقلاب، حضرت امام راحل رحمة الله آقای حاج


1- محسن هاشمی، کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی، صص 282-283.
2- کارنامه و خاطرات هاشمی، دوران مبارزه، ص 284.
3- خاطرات، (دوران مبارزه) ص 285.

ص:111

شیخ احمد مولایی را برای تولیت حرم برگزیدند؛ با این حال، مصباح التولیه، خودش را متولی می دانست و مدعی بود که باید حضرت امام بنده را برای این منظور انتخاب کند.(1) امام با این توجیه که شما دیگر خسته شده اید و ایام استراحتتان فرا رسیده، محترمانه او را نصب نکردند و آقای مولایی را هم برکنار نکردند.(2)

یکی از خدام که در آن تاریخ معاون آقای مولایی بوده، چنین توضیح می دهد: پیشکار مصباح التولیه استفسار کرد که چه وقت آقای تولیت (مولایی) مشرف می شود. پاسی از شب گذشته خبر دادند می خواهد مشرف شود. برای پذیرایی رفتم؛ وقتی در را باز کردم، دیدم سید ابوالفضل تولیت، سوار بر ویلچر همراه آیت اﷲ سید محمود طالقانی است. پس از زیارت حضرت و فاتحه برای پدرش گفت: می بینی که بیمارم طبقه بالا نمی توانم بروم. ما اتاقی را در صحن امام هادی علیه السلام برایش مهیا کردیم و همان شخص که قبلا پیشکار و بود، خادمش قرار دادیم. چند روز بعد تولیت جدید (مولایی) مشرف شد و در شهر هم خبرش منتشر گشت. بزرگان شهر نیز گروه گروه برای دیدارش می آمدند. ایشان آقا شهاب اشراقی را واسطه برای نصب خود قرار داده بود؛ اما حضرت امام رحمة الله حاج شیخ احمد مولایی را بر کنار نکرد؛ به واقع امام، تأیید تولیت را که پیش تر منصوب شاه بود، گویا تأیید شاه تلقی می کرد. آقای تولیت قهر کرد و به تهران بازگشت.(3)

آقای هاشمی می نویسد:

رنجشهایی برای او پیش آمد؛ توقعاتی داشت که مورد توجه قرار نگرفت؛ در نتیجه منعطف شده بود به سمت نهضت آزادی. وصیتی نیز برایش تنظیم شده بود که بر اساس آن، همه اختیارات به خانم جدید ایشان داده می شد. البته با واگذاری این اموال به امام و احاله اختیار از طرف امام به جمع ما، دیگر


1- خاطرات آیت اﷲ مسعودی خمینی، ص 83.
2- خاطرات آیت اﷲ مسعودی خمینی، ص 84.
3- مصاحبه با برخی خادمان که راضی نشدند نامشان ذکر گردد.

ص:112

جای این تغییرات نبود و در زمان حیات تولیت هم من مطلع نشدم؛(1) اما بعد از مرگ تولیت بهره برداری از این امکانات با مشکلی اساسی برخورد کرد؛ بخش عمده ای از این ثروت در یکی از بانکهای انگلیس بود که برای برداشت از آن اشکال قانونی مطرح شد و مطالبه انحصار وراثت کردند...(2)

آیت اﷲ مسعودی نقل می کند: چندی پیش حاج احمد آقا تولیتی، از اقوام مصباح التولیه، نزد من آمده بود و می گفت: «مصباح التولیه» نود میلیون دلار در بانک انگلستان پول دارد...(3)

آقای هاشمی می نویسد: جمعه، 16/11/1360 آقای احمد صدر حاج سید جوادی و خانم تولیت آمدند و برای رفع توقیف اموال «شرکت سهامی طاهر» چاره جویی می کردند.

دادگاه انقلاب قم، به اتهام کمک به منافقین از این شرکت و هم به خاطر ماندن مبلغ پول آقای تولیت در انگلستان (به ادعای خانم تولیت، نزدیک چهار میلیون پوند و به ادعای دیگران، در حدود سیصد میلیون تومان) شرکت را توقیف کرده است.(4)

وی در موردی دیگر می گوید: قرار شد برای گرفتن پولهای مرحوم ابوالفضل تولیت از بانکهای انگلیس اقدام شود؛ به شرط این که در موارد درستی خرج شود. من هم کمک کنم.(5) در چند مورد دیگر، درباره اموال تولیت، مطالبی در خاطرات آقای هاشمی است؛ از جمله در کتاب عبور از بحران، ص 195، مطابق یک شنبه 18 مرداد 1360 و ص 195، 18/10/1360 آمده است: شنیده ایم که با اموال تولیت خدمات و امور خیریه متعددی انجام شده است؛ ولی دقیقا جایی ثبت نشده


1- اگر به جای برخی، به آقای هاشمی مراجعه کرده بود، راه حل های بهتری پیش پایش می گذاشت.
2- کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی «دوران مبارزه» ص 285.
3- خاطرات ایت اﷲ مسعودی، ص 82.
4- کارنامه و خاطرات «عبور از بحران»، به اهتمام یاسر هاشمی، ص 372.
5- کارنامه و خاطرات «امید و دلواپستی» به اهتمام سارا لاهوتی، ص 297، مربوط به 11/8/1364.

ص:113

که سهم تولیت در این موارد، چه اندازه بوده؛ مواردی که از امکانات تولید برخوردار شده، چنین است:

1. دفتر نشر فرهنگ اسلامی؛

2. دائرة المعارف تشیع؛

3. دانشگاه امام صادق علیه السلام ؛

4. شهرک امام خمینی یا بنیاد مسکن.

شرکت طاهر

در پیش گفتار دایرة المعارف آمده است:

... روانش شاد و روحش آمرزیده باد مرحوم سید ابوالفضل تولیت که پیوسته در این فکر بود تا از ثروت موروثی خود در راه اغنای اسلام و پیشرفت افکار مذهب مقدس امامیه قدمی بلند بردارد و نقشی مؤثر ایفا نماید و در دفتر روزگار یادگاری از خود برجای گذارد؛ به ویژه پس از ابراز مخالفت با رژیم فاسد گذشته و تحمل سه بار زندان و ناملایمات و شداید بسیار، در عقیده خود راسخ تر و استوارتر گردید. لذا پس از مشورت های لازم، کلیه اموال خود را برای اجرای اهداف خیرخواهانه خویش اختصاص داد و بنیاد اسلامی طاهر مرکب از نامبردگان ذیل به عنوان هیأت امنا تشکیل شد:

خانم طاهره غفاری و آقایان: مهندس عباس تاج، دکتر سید محمد مهدی جعفری، دکتر تقی طاهری، آقای مهندس حسین حریری (سرپرست بنیاد)، آقای مهندس اکبر طاهری قزوینی، آقای علی طاهری و آقای احمد صدر حاج سید جوادی.

در جهت رسیدن به اهداف مذکور، پیشنهاد تهیه و تدوین دایرة المعارف جامعی برای مذهب شیعه مورد بررسی قرار گرفت؛ بویژه در این زمان که انقلاب اسلامی ایران همه جهان را متوجه ایران، یعنی مرکز تشیع نموده است. پس از استعفای آقای دکتر مهدی محقق در سال 1362ش، سرپرستی، تهیه، تدوین مقالات و ویراستاری آن به آقایان احمد صدر حاج سید جوادی و

ص:114

کامران فانی و بهاءالدین خرمشاهی محول گردید.(1)

آقای تقی طاهری می نویسد:

مرحوم تولیت دارای فکری باز و روشن و دیدی وسیع و جهانی بود. علاوه بر زیارت مکرر خانه خدا و عتبات عالیات، به کشورهای آسیایی و اروپایی سفر کرد و همه جا در این اندیشه بود که اسلام از راه پیشرفت علمی و فرهنگی و اجتماعی در سطح جهانی به اعلا درجه خود برسد و در برابر هجوم تمدن غرب استقامت و پایداری کند. او یکی از راههای رسیدن به این هدف را تربیت دانشمندان و بزرگان علم و دانش و سیاست می دانست و بر اثر همین اندیشه، تمام ثروت خود را وقف کرد و آن را با تأسیس شرکت طاهر قم با سهام بی نام و آزاد، در اختیار کارهای خیر خود قرار داد. در اواخر زندگی، اعتبار احداث شهرکی را در سالاریه (بعد از زنبیل آباد در انتهای ده متری فجر و کنار کوه خضر) تأمین نمود که پس از وفات ایشان تکمیل و اکنون به نام شهرک امام خمینی موسوم است.

در سال 1361ش، دائرة المعارف تشیع، در نتیجه افکار و اندیشههای فرهنگ پروری تولیت و به یاد ایشان تأسیس و تدوین آن آغاز گردید.(2)

تکیه عزاداری

محل مدرسه مرحوم آیت اﷲ العظمی سید محمد رضا گلپایگانی، کنار مقبره علی بن بابویه و ابن قولویه، تکیه محل عزاداری تولیت بود و به ویژه در محرم در آن جا عزاداری گسترده ای برپا می شد.

دستههای سینه زنی و هیأت عزاداری همگی حرکت می کردند؛ بعد از طوافی در صحن، به تکیه تولیت نیز می آمدند. او به هیأت ها مساعدت مالی می کرد و خودش نیز در ایوان می نشست. البته هیأت و دسته عزاداری سید حسین چاووشی که با تولیت


1- دائره المعارف تشیع، ج 1، پیشگفتار، ص 7.
2- دائره المعارف تشیع، ج 5، ص 159، مقاله «تولیت».

ص:115

اختلاف داشتند، به منزل تولیت نمی رفتند. چاووشی یک روحانی قدکوتاه و اهل منبر و چاووش خوان بود؛ وقتی هیأت آقا سید حسین از سایر هیأتها که به متحدین موسوم بودند و تکیه تولیت می رفتند، دعوت می کرد؛ همه آنان به حرم می آمدند و با شور و حال زاید الوصفی در صحن امام رضا علیه السلام به عزاداری می پرداختند.(1)

اختیارات پیش کارها

سید ابوالفضل که هم اموال فراوانی داشت و هم ارتباطات اجتماعی زیاد و هم مسئولیت نمایندگی مجلس و تولیت آستانه بر عهده او بود؛ بسیاری از امور را به معاونان خود، به اصطلاح قدیم به پیشکارش واگذار کرده بود؛ مثلاً آقای خلیل آدابی می توانست مستقلا از ثروت تولیت، بذل و بخشش کند.

قبلاً مسجد جمکران راه ماشین رو نداشت و دو ساعت طول می کشید تا از جاده اصفهان و راهی که امروزه با ساخت و سازهای شهرک قدس و شهرک زین الدین از طرف کوه خضر و کوه دو برادران بازسازی و آسفالت شده است؛ به مسجد برسیم.

برای احداث راهی به موازات بلوار جمهوری و در جوار راه آهن، با پشتوانه شرعی آیت اﷲ حاج شیخ مرتضی حائری ما سه نفر اقدام کردیم: حاج میرزا محمد رضوانی، متصدی مسجد امام؛ حاج رضا که سه راه خورشید آهنگری داشت و این جانب، ابوالفضل عربزاده. بدین منظور خواستم از تولیت کمک مالی دریافت کنم؛ آقای خلیل آدابی، پیشکار تولیت اختیار داشت که مستقلا عمل کند، در آغاز امیدی نداشت به امکان احداث راه؛ زیرا پیش تر به موانع مهمی برخورده بود؛ ولی وقتی با استقراض از حاج علی قناد کوچک زاده راه سازی شروع و آقای آدابی امیدوار شد؛ گفت: بسیاری از این زمینها، یا از آستانه است، یا از آقای تولیت و هر چه بخواهید کمک می کنم و مساعدت کرد.(2)


1- دائره المعارف تشیع، ج 5، ص 158، تربت پاکان قم، ج 1، ص 240، مصاحبه با استاد ابوالفضل عربزاده.
2- مصاحبه با استاد ابوالفضل عربزاده، پدر شهید که مدتی مدیریت کتابخانه آیت اﷲ گلپایگانی را بر عهده داشت.

ص:116

نیابت زیارت

تولیت، بسیاری از اوقات، در باغ سالاریه به سر می برد که علاوه بر صفا و مناظر زیبا، گنبدی از یاس داشت. دو را دور میدانی پر از درخت گل یاس بود که همه سر به هم نهاده و گنبدی ساخته شده بود، مثل قصری زیبا. داخلش تخت و صندلی قرار داشت و به جز در، دیوارش همه گل بود و از یکی دو کیلومتری معطر عطر گل به مشام می رسید.

منشی تولیت بیان می دارد: روزی پیرمرد موقری آمد و گفت: با آقا کار خصوصی دارم. هر چه گفتیم: مشکلت را بگو، اگر اداری، یا مالی، یا اجتماعی است، ما می توانیم چاره سازی کنیم. او قبول نکرد. به آقا گفتیم: کاری خصوصی دارد، آیا به حضور، شرفیاب شود؟ پاسخ داد: بیاید! وقتی به حضور رسید، با طول و تفصیلی گفت: دیشب خواب مرحوم والدتان را دیدم در عالم رؤیا مأمورم ساخت پیش حضرت عالی برسم، هزینه سفر کربلا را دریافت کنم و برای آن مرحوم زیارت نیابی انجام دهم.

تولیت هزینه سفر عتبات را به او داد و گفت: این پول را بگیر و کربلا برو، نه به جهت امر پدرم، بلکه به جهت آن که خیلی زحمت کشیده ای این همه راه آمده ای و چنین دروغی بافته ای!(1)

وارثان

تولیت ابتدا داماد دایی خویش، آیت اﷲ سید حسام الدین میرزایی بود و از ایشان دو دختر گرفت. سپس با خانم طاهره غفاری ازدواج کرد؛ ولی اولاد از خود به یادگار نگذاشت.

دفن بیرون از حرم

یکی از خدام که در آن ایام نایب التولیه و دست اندرکار این امور بود می گوید:


1- از سخنان استاد ابوالفضل عربزاده.

ص:117

با وفات سید ابوالفضل، حاج آقا مولایی تولیت آن زمان به من گفت: زود بیا! فرزند حضرت امام خمینی حاج آقا احمد نیز آمده است برای شرکت در مراسم تجهیز مصباح التولیه. ما کنار ایوان آینه، مقابل ایوان مقبره اتابک منتظر جنازه نشستیم؛ هنگامی که جنازه را آوردند، طبق دستور حاج آقا احمد، به تشییع کنندگان گفتیم: حضرت امام خمینی سفارش کردهاند از سید ابوالفضل تجلیل شود و هر جایی از حرم که دوست دارید، دفن گردد. حال کجا قبر مهیا کنیم، می گفتند: نمی دانیم به ما مربوط نیست! طبق تأکید حاج آقا احمد خمینی دوباره و سه باره به تشییع کنندگان و گفتم؛ هر نقطه که بخواهید قبر آماده می شود؛ ولی پاسخ درستی نمی دادند.

به هر صورت، بر اساس اقدام اطرافیان جنازه اش را در کنار مسجد چهارده معصوم، در شهرک بنیاد قم دفن کردند. از اطرافیانش پرسیدم آیا به چه کسی در مورد مکان دفن خود وصیت کرده است؟ گفتند: به آقای صدر حاج سید جوادی ایشان را پیدا کردم و پرسیدم: آیا وصیت کرده است؟ گفت: نه! تنها روزی که به عیادتش رفته بودم، گفت: اگر احیاناً در حرم، به من قبر ندادند، در شهرک بنیاد، دفن کنید.

هم اکنون مقبره سید ابوالفضل، در شهرک امام خمینی، موسوم به بنیاد، کنار مسجد چهارده معصوم علیهم السلام، به صورتی کاملاً گمنام و ناشناخته قرار دارد و بعید نیست در سازندگیهای بعدی سنگ مزارش نیز نابود گردد.

ص:118

ص:119

سید محمدباقر حسینی / حامی حریم فاطمی

اشاره

پدر: سید حسین

ولادت: 1250 ش.

وفات: 1320 ش.

مدفن: قم، حرم مطهر.

تألیف: علی مختاری

آبا و اجداد

خاندان سید محمدباقر حسینی، از نسل محمد دیباج، فرزند امام جعفر صادق علیه السلام هستند. احفاد محمد دیباج به بخش شیعه نشین جبل عامل، در جنوب لبنان منتقل شدند و سال ها در آن جا به ترویج اسلام پرداختند تا این که دوره صفویان به ایران مهاجرت کردند.

سلاطین صفوی به ترویج اسلام و بازسازی و تعمیر و توسعه مشاهد مشرفه و مساجد و مدارس و بناهای عام المنفعه؛ به ویژه آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام که مرکزی برای مقابر آنان نیز بود، اهتمامی وافر داشتند و در این جهت، شاه طهماست صفوی اول (930-984ق) از عالم بزرگ جبل عامل لبنان، میر سید حسین دعوت می کند و در اصفهان به او لقب «خاتم المجتهدین» می دهد و چون این عالم وارسته، از عالمان تراز اول آن دوره و مورد وثوق و توجه مردم و پادشاه بود و خود و فرزندانش به صحت عمل، تقوا و درست کاری معروف بودند؛ سه پسر او را به تولیت سه موقوفه مورد توجه خود منصوب

ص:120

می کند؛ به این صورت که سید حبیب اﷲ به تولیت آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام در قم؛ میرزا سید هدایت، به تولیت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم حسنی در ری و میرزا سید حسن، به تولیت مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی، جد شاهان صفوی در اردبیل معین شدند.(1)

سید حبیب اﷲ، از اصفهان به قم اعزام شد و مطابق مقتضیات زمان توسعه حرم، هفتاد نفر بر تعداد خدام افزود و مشاغل آنان را در هفت عنوان (مستوفی، مشرف، خازن، ضابط، سرکشیک، خطیب و خادم) به شرحی که در کتاب راهنمای قم آمده، مشخص نمود، پس از او چند تن از فرزندانش مثل سید حسین متولی باشی، جد سید ابوالفضل عهده دار این مسئولیت شدند. در ایوان شمالی صحن امام هادی علیه السلام که به مدرسه مبارکه فیضیه راه دارد، بر کتیبهها نوشته است: «بانی میرزا سید حسین متولی باشی، به تاریخ 1296 قمری».

یکی از متولیان حرم فاطمی در قم، عالم جلیل القدر، «سید محمدباقر متولی باشی» است که نامش در ایوان صحن زنانه و... به عنوان بانی ثبت است و تا 1309ش، مثل اجدادش متولی مستقل موروثی بوده است و آستان نیز در حال توسعه بود؛ به گونه ای که خادمانش را متجاوز از صد و هشتاد نفر ذکر کرده اند.(2)

نیاکان و خاندان تولیت به تفصیل

استاد مدرسی طباطبایی می نویسد:

مقام تولیت جدیدی (تفویضی) از ربع قرن دهم در آستانه قم پدید آمد و در کنار تولیت قدیمی، اداره امور را در دست گرفت و پس از چندی سرپرست مطلق و بی منازع آستانه گردید. مقام تولیت(3)

تا پایان قرن یازدهم، به تناوب به بعضی از امرا و بزرگان وقت واگذار می گردید و مقامی موروثی نبود؛ حتی


1- راهنمای قم، ص 105؛ ر.ک.: تربت پاکان قم، ج 1، صص 239-240.
2- راهنمای قم، ص 107؛ مراسلات، ج 6، صص 31-36 و مجموعه ای خطی 12 جلدی با عنوان مراسلات به اهتمام محمد گلبن.
3- شرح وظایف و اختیارات متصدیان تولیت، در فصل چهارم از باب یکم کتاب دستور الملوک، ص 37 آمده است. نیز (ر.ک.: تربت پاکان، ج 1، بخش سوم (مجموعه اسناد تفویضی) (فهرست مجلسی، 10، 2157-2158 در هامش) و روضات الجنات).

ص:121

بسیاری اوقات، متصدیان آن از سادات و علویان نبودند. تا آن که در دوره شاه سلطان حسین، تنی چند از یکی از خاندانهای سادات حسینی اصفهان (نوادگان میر سید حسین کرکی معروف به خاتم المجتهدین، در گذشته 1001ق و فرزند او، میرزا حبیب اﷲ صدر) که همواره مورد توجه دربار صفوی و عهده دار مشاغلی مهم بودند(1) و پیش تر نیای آنان، میرزا مهدی اعتمادالدوله و فرزند ایشان، میرزا معصوم، چندی در دوره شاه صفی و شاه عباس دوم متصدی مقام تولیت قم بودند؛ بیش تر سالها این منصب را عهده داری نمودند. اندک اندک، مقام تولیت آستانه قم در آن خاندان به شکل موروثی درآمد و این مقام، پس از برافتادن صفویان و به پادشاهی رسیدن سلسلههای دیگر، نیز همچنان ادامه یافت.

در ذیل فهرست نام کسانی از خاندان حسینی مزبور که عهده دار آستانه قم بودهاند، براساس اسناد، مأخذ بیان می شد:

1. میرزا حبیب اﷲ صدر، فرزند میر سید حسین کرکی. خاندان حسین مزبور معتقدند او نخستین کس از آن خاندان است که به تولیت آستانه قم گمارده شد. این گفته چندان بعید نیست؛ زیرا تذکره «همیشه بهار»، ذیل سرگذشت فرزند او، «نواب میرزا مهدی جبل عاملی اعتماد الدوله» می نویسد: «در قم نشو و نما یافته»(2)

و لذا چنین می نماید که می باید در آن تاریخ، پدر او در این شهر عهده دار چنین مقامی بوده باشد. میرزا حبیب اﷲ، متوفای 1063 در سال 1042ق، پس از عزل میرزا رفیع شهرستانی به صدارت رسید و اگر آن احتمال درست باشد، باید گفت او تا این سال متولی آستانه قم بوده و پس از رفتن او به اصفهان، فرزندش جانشین او شده است؛

2. میرزا محمدمهدی، فرزند میرزا حبیب اﷲ صدر که در هنگام نقل جسد شاه سفی به قم، در سال 1052ق، متولی آستانه بود(3)

و در 1063 به صدارت و سپس وزارت


1- ر.ک.: ریاض العلماء، ج 2، ص 323 و امل الآمل، ج 1، صص 30، 56، 69، 108، 120، 155، 183.
2- تذکره همیشه بهار، ش 98، دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، 183.
3- ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، صص 90-91.

ص:122

شاه عباس دوم رسید و در 1082 درگذشت؛

3. میرزا محمد معصوم، فرزند میرزا محمد مهدی مزبور که در سال 1077؛ هنگام نقل جسد شاه عباس دوم به قم، متولی آستانه بوده است(1)

و در 1095 درگذشت؛

4. میرزا محمد امین، فرزند دیگر میرزا محمد مهدی که در رمضان 1102ق، گویا تا اواخر سال 1111، متولی آستانه بود و در 14 محرم 1116 به منصب قضا در اصفهان سرافراز شده است. از او دو فرزند می شناسیم: میرزا سید محمد که پس از پدر قاضی اصفهان شد(2) و دیگری میرزا سید حسن که بعدها مدتی عهده دار تولیت آستانه قم بود؛

5. میرزا ابوطالب، فرزند میرزا محمد معصوم و نواده میرزا محمدمهدی که در ذیحجه 1111ق، تا ذی قعده 1125 متولی بوده است؛

6. میرزا محمدمهدی، فرزند دیگر میرزا محمد معصوم در 1130ق؛

7. میرزا سید حسن، فرزند میرزا محمدامین و نواده میرزا محمدمهدی اعتماد الدوله که با فرمانی از شاه سلطان حسین در سال 1134ق، به تولیت منصوب شد؛

8. میرزا محمدرحیم، فرزند میرزا محمدهدی، فرزند میرزا محمد معصوم که در رجب 1140 متولی بوده و با فرمانی از شاه طهماست دوم، در سال 1142ق، در این مقام تنفیذ شده و تا سال 1157 در این مقام بوده است؛

9. میرزا محمدخلیل، فرزند دیگر میرزا محمدمهدی، فرزند محمد معصوم، که تا 1172ق، متولی بوده است؛

10. میرزا محمد معصوم گویا، فرزند میرزا محمدخلیل، فرزند میرزا محمدمهدی، متولی آستانه در 1182ق؛

11. میرزا محمدمهدی، فرزند میرزا محمدخلیل، فرزند میرزا محمدمهدی، فرزند میرزا محمد معصوم، متولی آستانه از 1190 تا 1217ق؛.


1- ذیل تاریخ عالم آرای عباسی ، ص 257؛ و سیاحت نامه شاردن، ج 9، ص 128.
2- وقایع السنین، سال 555.

ص:123

12. میرزا سید محمد، فرزند دیگر میرزا محمدخلیل، متولی آستانه از 1223 تا 1227ق؛

13. میرزا اسد اﷲ، فرزند دیگر میرزا محمدخلیل، متولی آستانه از 1227 تا اواخر دوره فتحعلی شاه قاجار؛

14. میرزا محمدرضا، فرزند میرزا اسد اﷲ، متولی آستانه از سال 1251 تا 1273 ق؛

15. میرزا سید حسین، فرزند میرزا محمدرضا، متولی آستانه پس از درگذشت پدر خود تا اواخر زندگی، 1317ق؛

16. میرزا سید محمدباقر، فرزند میرزا حسین که در زمان زندگی پدرش، به تولیت منصوب شد(1)

و تا پایان زندگی؛ یعنی تا سال 1260ق، در این مقام بود.(2)

پدران سید محمدباقر تولیت، نشان می دهد همگی از رجال دین و سیاست و عالم بودهاند. حاج سید محمدباقر، تا 1360ق متولی بوده و فرزندانش نیز با او همکاری داشتهاند. از مصاحبه با برخی خادمان آستان مقدس و اسناد، استفاده می شود که فرزندش سید حسین، ملقب به سالار التولیه و فرزند دیگرش، سید ابوالفضل، ملقب به مصباح التولیه، همراه پدر یک جا در قم از ثبت احوال، شناسنامه گرفتهاند. منطقه سالاریه قم به سید حسین سالارالتولیه منسوب است. سید ابوالفضل در حیات پدر، به نایب التولیه ملقب و همکار پدر بوده است، از سالار اطلاعی نداریم؛ اما در سندی در مورد سید ابوالفضل آمده است: «چون آقای میر سید حسین تولیت سالارالتولیه وفات یافته، لذا دستور فرمایید چهار دانگ مشاع زالون آباد، پلاک 16 اصلی بخش 4 قنوات را به نام جناب آقای ابوالفضل تولیت، تولیت محترم آستانه صادر فرماید.

مدیر دفتر آستانه قم - با امضای مدیر دفتر تولیت سید مصطفی فاطمی

متأسفانه شرح حال دقیقی از زندگانی این خاندان و فرزندانشان حتی محل دفن آنان


1- تحفة الفاطمیین، ج 1، ص 430.
2- تربت پاکان، ج --- ، صص 245-249.

ص:124

در دست نیست، تنها در 7 سند از اسناد تولیت تفویضی پادشاهان نام این افراد به چشم می خورد.

1. فرمان شاه سلطان حسین صفوی، مورخ رمضان المبارک 1129ق، در واگذاری تولیت به میرزا سید حسن، ولد مرحوم میرزا محمدامین، قاضی سابق دارالسلطنه اصفهان، نواده میرزا مهدی، وزیر سابق دیوان اعلا؛

2. فرمان شاه سلطان حسین، مورخ 1134ق، در تنفیذ فرمان سابق در مقام تولیت؛

3. فرمان شاه طهماسب دوم، مورخ 1142ق، در تفویض تولیت به میرزا محمدرحیم، ولد میرزا محمدمهدی به دستوری که به والد او مفوض بود؛

4. فرمان فتحعلی شاه مورخ، 1227، در تفویض به میرزا اسد اﷲ با اشاره به درگذشت میرزا محمد متولی پیشین در 1227ق؛

5. فرمان فتحعلی شاه، مورخ 1247ق، در تفویض تولیت، به میرزا محمدرضا؛

6. فرمان مورخ 1284ق، از ناصرالدین شاه، در تولیت میرزا سید محمدباقر؛

7. فرمان مورخ 1317ق، از مظفرالدین شاه، در تفویض تولیت به میرزا و سید محمدباقر؛(1)

به نظر می رسد مقامهایی چون نقابت سادات قم، اوقاف قم، موقوفات مسجد امام، مقام خطیب مسجد و تولیت آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام، در بسیاری از مکتوبات، دچار خلط و جابه جایی شده و شاید به همین جهت، غیر از سادات حسین لبنانی، سادات رضوی قم و غیر از آنان را نیز مگر در دوره صفویه و پس از آن، دارای مقام تولیت حرم مطهر معرفی کرده اند.(2)

گفتنی است در ابتدای تسلط وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه به آستان مقدس قم؛ سید علی اکبر تولیتی با عنوان نایب التولیه قم، از وزارت اوقاف مطالبه حقوق دو ساله و مواقفت با ادامه خدمت را تقاضا می کند و باغ وزیر معارف و اوقاف به نامه


1- تربت پاکان، ج 1، صص 713-714.
2- ر.ک.: تربت پاکان، ج --- ، صص 195-241.

ص:125

او چنین است: «در جواب مراسله 27/12/1314ش، شما اشاره می شود که نیابت تولیت آستانه قم از طرف وزارت اوقاف به آقای ابوالفضل مصباح محول است در مسائل مربوطه به ایشان مراجعه نمایید.»(1)

از این اسناد بر می آید که مدتی سید علی اکبر، پیش از 1315ش، نایب التولیه سید محمدباقر بوده است که در اسناد متعددی امضای ایشان وجود دارد.

دوره تولیت سید محمدباقر را از سال 1277 تا 1320ش؛ و دوره سید ابوالفضل را تا سال 1344ش نوشته اند.(2)

آیت اﷲ حاج سید محمدباقر متولی باشی، پدر سید ابوالفضل تولیت

خاندان تولیت، در طول تاریخ از اجلای سادات و رجال دین و سیاست و علم بودهاند؛ به ویژه در سه قرن اخیر؛ یعنی از دوره به بعد که در ایران عهده دار منصبهای عالی حکومتی نیز می شوند.

جد و پدر تولیت، صرف نظر از مقام علمی و منصب متولی باشی، از ثروتمندان و مالکان بزرگ قم و اهل مراوده با رجال سیاسی و دینی کشور و تأثیرگذار بر روند امور سیاسی بودهاند. آیت اﷲ حاج سید محمدباقر متولی باشی در دوران حیات پدرش، سید حسین (در گذشته 27 ذی حجه 1317ق، تا پایان عمر سال 1360ق) متولی بوده است.(3)

آقای مدرسی طباطبایی به دو سند انتصاب سید محمدباقر یکی از ناصرالدین شاه، مورخ 1284ق و دیگری از مظفرالدین شاه، مورخ 1317ق، در تفویض تولیت به ایشان اشاره می کند.(4)

شیخ حسین بن محمد حسن قمی (مفلس)، معروف به شیخ اردشیره در 1352ق، درباره سید محمدباقر و پدرش می نویسد:

... مرحوم حاجی میرزا سید حسین متولی، بالوراثه والاستحقاق متصدی


1- سند شماره 1 و 2 ضمیمه همین مقاله (نمره ثبت نامه، 103 و پاسخ اوقاف به تاریخ 8/1/1315، به شماره 1212/395، اداره کل اوقاف، ثبت شده است) از اسناد مرکز اسناد آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام.
2- تربت پاکان، ج 1، ص 249.
3- تربت پاکان، ج 1، ص 249؛ برگی از تاریخ قم، ص 19.
4- تربت پاکان، ج 1، صص 713-714.

ص:126

امور آستانه مقدسه برحسب تولیت شرعی و فرمان همایونی شدند و خدمات بزرگی از تعمیرات و حفظ موقوفات نمودند. غیر از سلسله جلیله خدام، احدی را وارد خدمت آستانه ننمودند و در تربیت و تحصیل فرزند ارجمند خود، حضرت مستطاب ملا ذالأنام، ابوالأرامل و الأیتام، آقای حاجی میر سید محمدباقر متولی باشی که اولاد ذکور منحصر به ایشان بود؛ جد وافی و سعی کافی داشتند.

الحق تحصیلات و تکمیلات آقازاده معظم مورد تحسین شد، خاصه در حسن خلق و رفعت و عطوفت نسبت به زیردستان، ضرب المثل شده و در حیات مبرور والد، به خدمت گزاری و تولیت آستانه مقدسه مفتخر گردیدند، تا این که والد مغفور در دارالخلافه طهران در 27 ذی حجه 1317، پس از 70 سال زندگانی لقای حق را بر بقای دنیا اختیار نمود، جسد شریفش را به قم حمل نموده، در دارالحفّاظ ایوان طلا آن گوهر پاک زیر خاک پنهان گردید.

و پس از آن، جد و جهد آقای معظم له، سید محمدباقر، بیش از پیش شد و در مدت تصدی به امور تولیت، همّ بزرگ ایشان تزیین بقعه مبارکه فاطمیه و انتظام امور داخله روضه مقدسه بضعه احمدیه و حفظ حقوق خدام والامقام و مناصب آن ها بود.

جمع و خرج آستانه مقدسه را مرتب فرموده و از تعرضات مصون داشته و با نظارت وزارت جلیله معارف وسایل و جواهرات آستانه مقدسه در کتابچه مخصوص ثبت کردند و در خزانه جدیدالبناء محفوظ داشتند.

تجدید خزانه مبارکه و قفسه بندی آن از دستورات حضرت معظم است. در امور راجعه به این روضه مبارکه فروگذار ننموده و با عظمت و شکوهی در اداره امور آستانه، از حیث تعمیرات و ساختن ارسی ایوان طلا، دارالحفاظ و روشنایی و خریداری چراغ برق کوتاهی نشد. در حقیقت این مطاف عام و خاص از حسن و توجه تولیت جلیله در انظار کاملاً جالب توجه است ...(1)


1- تحفة الفاطمیین، فی ذکر أحوال قم القمیین، ج 2، ص 102 و ج 1، ص 338.

ص:127

همکاری با بزرگان

از برخی اسناد به جا مانده (1)

و خاطرههای بزرگسالان قم، نکات قابل توجهی به دست می آید، از جمله:

الف) ارتباط و تعامل گسترده حاج سید محمدباقر با بزرگان و عالمان دینی، مثل حضرات آیات عظام: سید ابوالحسن اصفهانی، حاج شیخ عبدالکریم حائری، سید شهاب الدین مرعشی نجفی، شیخ محمدحسین کاشف الخطا، حاج آقا حسین قمی، آقا ضیاءالدین عراقی و سید عبد اﷲ شیرازی؛

ب) ارتباط و مکاتبات تولیت با برخی وزرا، نمایندگان مجلس، و مقامات کشوری؛

ج) استمداد از شخصیتهایی مثل عارف کامل، حاج شیخ حسنعلی نخودکی و شیخ عباس قمی؛

د) همکاری او با حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی بیش تر است و بارها از ایشان برای حضور و استراحت در باغ سالاریه یا ییلاق محمدآباد دعوت می کند.

تبدیل تعزیه به روضه

از زمان صفویه و قاجاریه، مرسوم بود ایام عزاداری، در قم تعزیه گردانی و شبیه خوانی می کردند. در قم سه مجلس تعزیه مفصل و با شکوه برپا می شد: یکی در تکیه مرحوم متولی باشی، دیگری در تکیه مرحوم میرزای قمی و سومی در میدان مسجد.

ابتکار حاج شیخ بود که خود نیز دستههای سینه زنی راه انداخت و تعزیه را به روضه خوانی تبدیل کرد و خود نیز در مجلس سخنرانی و روضه تولیت شرکت می کرد، یا مدعو تولیت بود و فرموده بود: تا پیش از درس، روضه ای خوانده شود.(2)

حضرت آیت اﷲ العظمی موسی شبیری زنجانی اظهار می دارد:

آقا سید محمدباقر متولی باشی، خیلی معنون و آقای مطلق قم بود. ایشان


1- مرکز اسناد حرم حضرت معصومه علیها السلام؛ مراسلات، یعنی 12 جلد اسنادی که آقای گلبنی در اختیار تولیت قرار داده است.
2- محمد قنبری، ارج نامه فقیهی، صص 236-239؛ مصاحبه راقم با استاد ابوالفضل عرب زاده؛ سیمای فرزانگان، بخش توسل و عزاداری؛برگی از تاریخ قم، ص 58 و مراسلات ج 4، ص 26.

ص:128

اوایل طلبگی من، حدود هفتاد سال قبل در اول ذی قعده 1359ق، از دنیا رفت. ایشان و پدرش، آقا سید حسین اقتدار عجیبی داشتند و فوق العاده ثروتمند بودند. روایت می کند سالی که به مکه مشرف شد، روز عید غدیر جلوس کرد و به تمام حاجیانی که به دیدنش آمدند، یک لیره عیدی می داد. حاج آقا والد ما قصه ای را از حاج میرزا مهدی بروجردی و او هم از حاج آقا ابراهیم، برادر حاج آقا حسین قمی نقل می کرد که ایشان می گفت: ما مکه مشرف شدیم؛ در قافله ما متولی باشی هم بود؛ البته من [موسی شبیری] تردید دارم که آقا سید محمدباقر متولی باشی بود، یا پدرش آقا سید حسین؛ ولی به احتمال زیاد آقا سید حسین بود. حاج آقا ابراهیم قمی می گفت: یک وقت متولی باشی پرسید: چند تا هندوانه داریم؟ به او گفتند: مثلاً پنجاه تا. ایشان پرسید: جمعیت چند نفرند؟ گفتند: مثلاً فلان تعداد. ایشان گفت: پس به هر کسی یک نصف هندوانه بدهید؛ چون گرما خیلی شدید بود. هندوانهها را بریدند و به هر کس نصف هندوانه دادند. ایشان یک نصف هندوانه هم برای خودش نگه داشت، سپس گفت: ببینید، کسی از قلم نیفتاده باشد. می گردند می بینند که شخصی با فاصله زیاد، بی رمق از شدت عطش افتاده است، ایشان می گوید: این نصف هندوانه را ببرید و به او بدهید و خودش هندوانه نخورد.

حاج آقا ابراهیم، –برادر حاج آقا حسین قمی- می گفت: من متولی باشی را بعد از وفاتش در خواب دیدم که وضع مرفهی دارد؛ پرسیدم: سبب این نعمت و رفاه چیست؟

گفت: سبب، آن خدمتی است که در راه به آن شخص کردم. متولی باشی آدم زرنگی بود؛ آبا و اجداد متولی باشی اشخاص معنونی بودند و عمده آن ها همین آقا سید حسین و آقا سید محمدباقر است. مصباح التولیه که در دوره ما نماینده خیلی محترمی بود، پسر آقا سید محمدباقر است. شنیدهام وی در روز عید جلوس می کرد و نمایندگان مجلس به دیدنش می آمدند و به آن ها عیدی

ص:129

می داد؛ با این که خودش نیز نماینده مجلس بود.(1)

استاد علی اصغر فقیهی می نویسد: «...محمدباقر تولیت که از رفقای [شهید آیت اﷲ حاج] شیخ فضل اﷲ نوری هم به حساب می آمد...»(2)

زندگی در بیرون قم

از مراسلات موجود در آستانه مقدسه که بخشی از آن در کتاب برگی از تاریخ قم توسط انتشارات زائر منتشر شده به دست می آید که دست کم در دو دهه آخر عمر بیشتر اوقات در تهران، یا در ییلاق به سر می برده اند.(3)

گفتنی است این اسناد مراسلات به سالهای 1306- 1317ش، مربوط است.

بیماری و مریض داری

گاهی چند بیمار تحت پوشش داشته و در نامهها به آن یادآور شده است؛ خود نیز چندین بیماری داشته و لذا مرحوم شیخ حسنعلی نخودکی، دستورالعملی برای سه بیمار(4)

در اختیارش می گذارد. هنگامی که حاج شیخ عبدالکریم می خواستهاند به دیدارش بیاید، عرضه می دارد: به جهت درد پا و ضعف مزاج قدرت حرکت ندارم؛ در اندرون، جهت ورود مستطاب عالی مهیا هستم.(5)

همچنین از درد چشم، ناراحتی اعصاب، امراض مزمنه و بالاخره ناخوشی و ناخوشی داری، کسالت شدید، سخن به میان آمده است.(6)

قطعاً به دلیل بیماری و سفرهای استعلاجی، ناگزیر بوده است بسیاری از امور را به دست نایب التولیه بسپارد.


1- شبیری زنجانی، جرعه ای از دریا، ج 1، صص 515-516.
2- ارج نامه فقیهی، ص 23 پانوشت.
3- مراسلات، ج 12، ص 86؛ ج 9؛ ص 86 و ج 10، ص 13 و برگی از تاریخ قم، صص 54، 65 و 66.
4- برگی از تاریخ قم، صص 68-70.
5- برگی از تاریخ قم ، ص 109 و صص 54 - 56.
6- مراسلات، ج 4، صص 25 و 153؛ ج 1، صص 11، 24، 28، 51؛ ج 7، ص 113؛ ج 7، ص 183؛ ج 3، ص 36 و ج 2، ص 54.

ص:130

سایه سیاه ستم شاهی پهلوی

استعمار انگلیس، رضاخان جنایتکار را در 1305ش، برای نابودی استقلال و هویت ایران، بر کشور مسلط کرد و رضاخان تا 1320ش، از هیچ خیانتی که برایش امکان داشت، فروگذاری نکرد. او پس از سه چهار سال که حاکمیتش تثبیت شد، شمشیر شقاوت را از رو بست و از جمله اوقاف، مدارس، حرمها و مشاهد مشرفه را به اسم «وزارت معارف و اوقاف و امور مستظرفه»، در اختیار گرفت. از این رو، تولیت حرم نیز به شدت محدود می شود و مورد آزار قرار می گیرد. به عنوان مثال، از طرف وزارت اوقاف و معارف در سال 1309ش، انتصابات ذیل انجام می شود؛ در صورتی که این افراد، از جمله سید حسین سالار و سید ابوالفضل فرزندان متولی باشی پیش از آن نایب التولیه و صاحب منصب بوده اند:

1. سید حسین سالار التولیه، به سمت ریاست دفتر آستانه تولیت؛

2. آقا میرزا ابوالفضل مصباح التولیه، به سمت کفالت تولیت؛

3. میرزا مصطفی خان، به سمت مدیریت دفتر آستانه مقدسه؛

4. میرزا حسن خان، به سمت تحصیلداری آستانه مبارکه؛

5. حاج میرزا رضا انتظام، به سمت سرکشیک بالاستقلال و حذف میرزا اسد اﷲ از سرکشیکی؛

6. حاج میرزا رضا قلی، به سمت مباشرت ملزومات آستانه مقدسه؛

7. آقا میرزا علی اکبر صاحب نسق، به سمت عضو دفتر آستانه.(1)

و...

در این دوران

آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام و حرم، تحت نظارت اوقاف، به شدت محدود و تولیت مجری منویات وزیر معارف و اوقاف می گردد. از این رو، در تاریخ 18/2/1314، اساسنامه ای از طرف دربار ستمشاهی تدوین و در ظاهر، به اسم توافق و انعقاد قرار داد


1- برگی از تاریخ قم، صص 229-235.

ص:131

مابین اوقاف و حرم، چنین امضا می شود:

«... بند (9) این اساسنامه که شامل نه ماده است، به تصویب وزارت اوقاف رسیده و به موقع اجرا گذارده خواهد شد.» محمدباقر الحسینی. علی اصغر حکمت وزیر معارف و اوقاف.(1)

همچنین تعدیات فراوانی از طرف حاکمان و شهرداران قم به اموال آستانه و اموال شخصی تولیت صورت می گیرد که در مراسلات، نمونههایی از آن دیده می شود.(2)

اوج تذلیل مؤمنان

نهایت وقاحت است که از متولی باشی، سید جلیلی که در سال های آخر عمر، و به گونه ای بیمار است که قدرت حرکت ندارد، بارها می خواهند و به عکس و تصویر رضاشاه، ادای احترام کند. یک مورد از این دست نقل می شود:

«... به مناسبت عید سعید نوروز سلطانی و تجدید سال فرخنده فال 1310، در مقابل تمثال بی مثال اعلا حضرت اقدس شاهنشاه پهلوی ارواحناه فداه، سلام عام در دارالحکومه منعقد است. لهذا خواهشمندم، یوم یکشنبه، اول فروردین... دو ساعت به ظهر مانده به دارالحکومه تشریف آورده، در این جشن بزرگ و حضور در موقع انعقاد سلام رسمی شرکت فرمایید.

حاکم قم مظفر الملک.(3)

در نامه ای دیگر آمده است: «مراسم خاص در مقابل تمثال بی مثال بندگان اعلحضرت، قدر قدرت، قوی شوکت، شاهنشاه پهلوی، ارواحناه فداه...»

مظفر الملک حاکم قم.(4)

با آن همه فشار و اصرار دربار شاهی، حتی یک مورد ملاحظه نمی شود که متولی باشی


1- ر.ک.: رهنمای قم، ص 109.
2- برگی از تاریخ قم، ص 179.
3- مرسلات، ج 4، ص 227.
4- برگی از تاریخ قم، صص 126 و 215.

ص:132

برای رضا شاه مدح و منقبتی، یا تشویق و تملقی گفته باشد، ولی گویا به دلیل همین فشارهاست که سید ابوالفضل تولیت، عروسی محمدرضا با فوزیه، دختر پادشاه مصر را به محمدرضا شاه تبریک می گوید و...(1)

و شاید به دلیل کم تملقی است که برخی از همکاران متولی باشی را بر کنار می کنند. مثلاً در تاریخ 8/1/1315، اداره کل اوقاف، آقای علی اکبر تولیتی را از نایب التولیه بودن بر کنار می کند و می نویسد: نیابت تولیت آستانه قم از طرف وزارت اوقاف به آقای ابوالفضل مصباح محول است.(2)

روشن است نتیجه جنایات و نوکر صفتی رضا خان آن شد که هنگام اخراجش از کشور، ملت جنگ زده، جشن گرفت.

شیرین کاری مداح قمی

جناب استاد ابوالفضل عربزاده: مظالم رضا خان این نتایج را داشت که وقتی می خواستند جنازه رضاخان را در قم دفن کنند، جسدش را از ایستگاه قطار با خودرو آوردند تا مقابل مسجد نو، اول میدان آستانه که طبق مرسوم، با حضور جمعیت، نوحه، مداحی و قرائت قرآن، تا حرم تشییع و دفن شود؛ ولی به جهت تهدید فدائیان اسلام و جوانان قم، مبنی بر آتش زدن جنازه و شیرین کاری آقا ید اﷲ مداح، منصرف شدند و به تهران بردند. آقا ید اﷲ رضوی قمی سرآمد قاریان و مداحان کشور بود و در مهم ترین مراسم، افاضه می کرد. بنا شد ایشان پیشاپیش جنازه، قرائت و مداحی کند. او نیز با صدای بلند آیاتی را که درباره اشقیا، فرعون، نمرود، شداد، هامان و عذاب جهنم قرائت می کرد و مردم هم دلی از عزا در آوردند. البته پس از ماجرا او را شکنجه کردند.

شخصیت مشهور

سید محمدباقر متولی باشی منشأ خدمات عمرانی و امدادی و فرهنگی فراوانی بود که شرح خدماتش، فرصتی فراتر می طلبد. از خارج کشور نیز مثل لبنان، کاظمین، سامرا


1- اسناد مرکز اسناد آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام.
2- سند شماره 1213/395، اداره کل اوقاف، در تاریخ 8/1/1315.

ص:133

از ایشان استمداد می شد و این نشان می دهد که شهرت ایشان از داخل کشور فراتر بوده است.(1) همچنین تلاش های گسترده ای در حفظ اموال آستانه و خدمت به زائران و فقرا داشته است. کتاب برگی از تاریخ قم، گویای برخی تلاش های فرهنگی-عمرانی و امدادی این سید بزرگوار با وجود بیماری و مشکلات مریض داری در درون زندگی شخصی و خانوادگی است.

درگذشت

در تاریخ رحلت سید محمدباقر و پدرش و فرزندش، سید حسین سالار، اطلاعیی در اختیار نیست. آن چه روشن است، این که درگذشت سید محمدباقر در 1320ش، رخ داده(2)

و مدفنش زیر گنبد کنار درب ایوان طلاست که این محل به «دارالحفاظ» معروف گشته است. به احتمال قوی، همین مقبره خانوادگی و مدفن اجداد و پسرش سید حسین بوده، تنها سید ابوالفضل تولیت بر اثر لجاجت برخی وارثان، در بنیاد مسکن امام خمینی نزدیک کوه خضر در کنار مسجد به خاک سپرده شده است.

تجلیل ادیبانه

آیت اﷲ نجفی مرعشی در عهد شباب؛ یعنی 87 سال پیش، (26 ذی الحجه 1358ق) با تعابیر زیبایی از محمدباقر و دو فرزندش، سالار و مصباح در نامه ای چنین تجلیل می کند:

بسم اﷲ الرحمن الرحیم

بعد الحمد والصلاة:

تحفه زاکیه اقدمها إلی خلاصه المجد و الشرف، مفخر السلف و الخلف دوحه المجد التی أینعت ثمارها، و روضه الغر تضوّعت أزهارها، سماء الکرات التی أشرقت نجومها، وجادت بغیوث الکرم غیومها، الذی کرم اصله و حسن فعله، اقتنی المجاهد و طابقت منه المصادر و الموارد، الشریف الحری بأن


1- ر.ک.: برگی از تاریخ قم، صص 118، 129 و 184.
2- برگی از تاریخ قم ، ص 19.

ص:134

تعقد علیه الخناص و یخلد مدحه فی بطون الدفاتر المقدم الذی خصمّ تألّه المجد إلی طارفه، و لبس من ثیاب الحمد أحسن مطارفه، خلله من شرف نسب و کرم و حسب، هما فی سماء الفخر فرقدان، و غرّه الملوان، سلاله العتره العلویه و ثمره الشجره الفاطمیه، المشرف بتولیه القبه المعصومیه و المفتخر بخدمه تلک الساحه البهیه العلیه، لازال کاسمه اللامع محمد أبین للأنام، و باقر حجج المکارم مدی اللیالی و الأیام، فاق مجده و دام سنده، أنار بمصباحه وصال سالاره...

در خاتمه سلام مخلصانه حضور با هر النور، مشکوه التولیه نبراس النباله، سراج الکرامه، سرکار بندگان آقای مصباح التولیه العظمی ادام اﷲ أیامه و أسعد أعوانه و حضرت مستطاب آقای سالار التولیه.

دامت معالیه و حسنت مساعیه دارم...(1)

از این مقاله ادبی استفاده می شود، سید محمد باقر متولی از فضائل علمی و اخلاقی و نسبی و اجتماعی فراوان برخوردار بوده و دو پسر داشته که با عناوین «مصباح التولیه» و «سالارالتولیه» شناخته می شده اند.

زندگی سید ابوالفضل تولیت، معروف به مصباح التولیه جداگانه در همین دفتر از ستارگان حرم آمده است.


1- برگی از تاریخ قم، صص 262-263.

ص:135

سید طیب جزایری / مرزبان ولایت

اشاره

پدر: مفتی سید محمدعلی

ولادت: 1344 ق.

وفات: 1437 ق.

مدفن: قم، حرم مطهر.

تألیف: سید محمدحیدر فاضلی بلخابی

شخصیت­های بزرگ و دانشور شیعه، بسان ستاره­های راهنما در سپهر علم و معرفت، درخشانند و چراغ مسیر شیفتگان.

شناخت و معرفی چنین رجالی، تکریم مذهب شیعه و جایگاه علمی و عملی آنان است. متن حاضر به هیمن منظور، نگاهی گذرا به حیات پربار یکی از استوانه­های علمی، کلامی-فقهی حوزه شیعه، مرحوم آیت اﷲ حاج سید طیب جزایری دارد.

قال الصادق علیه السلام: «مَن تعلّم العلم و عَمِلَ به و علّم ﷲ دُعیَ فی ملکوتِ السموات عظیما؛ هر کس علم را فرا گیرد و به آن عمل کند و به خاطر خدا به دیگران تعلیم دهد، در ملکوت آسمان­ها بزرگ خوانده می­شود.»(1)


1- کافی، ج 1، ص 35.

ص:136

تولد و تبار

فقیه عالی­قدر، متکلّم و محدث وارسته و مفسّر ارجمند، مرحوم آیت اﷲ سید طیب جزایری، در سال 1344ق، در شهر لکهنو، از مراکز مهم شیعه و دیاری عالم خیز در هند به دنیا آمد.

پدرش، مفتی سید محمدعلی و جدش، مفتی سید محمد عباس، از علمای مشهور در میان شیعه هند به شمار می­آمدند. پدرش با شش واسطه به علامه جلیل القدر و صاحب آثار علمی متعدد، سید نعمت اﷲ جزایری (متوفای1112ق)(1)

مدفون در شهرستان پل­دختر و با نوزده واسطه به حضرت موسی ابن جعفر علیه السلام انتساب دارد.

شجره­نامه این سیّد دوشرفه (مادرش از سادات حسینی نسب و پدر عالمش، سیدِ موسوی نسب) از این قرار است:

«سید طیب ابن سید محمدعلی، ابن سید محمدعباس، ابن سید علی اکبر، ابن سید محمدجعفر ابن سید طالب ابن سید نورالدین، ابن سید نعمت اﷲ الموسوی الجزایری، ابن سید عبد اﷲ ابن سید محمد ابن سید حسین ابن سید احمد ابن سید محمود ابن سید غیاث الدین ابن سید مجدالدین ابن سید نورالدین ابن سید سعد اﷲ ابن سید عیسی ابن سید موسی ابن سید عبد اﷲ ابن حضرت باب الحوائج موسی ابن جعفر ابن محمدالباقر ابن علی ابن الحسین ابن امیرالمؤمنین علی ابن ابی طالب علیهم السلام».

از کودکی تا جوانی در هند

سید طیب، در کودکی از نبوغ و استعداد درخشانی برخوردار بود. در دوازده سالگی نزد پدر آموزش قرآن و سواد اولیه و مقدمات را فرا گرفت. این سن، یکی از غم­بارترین سال های حیات این سید نوجوان بود؛ زیرا در آن سال ها از نعمت پدر و مادر محروم شد.


1- جزایری، سید نعمت اﷲ، فقیه، محدّث و ادیب امامی قرن یازدهم و دوازدهم می باشد. وی سرسلسله خاندان مشهور علمی و دینی سادات جزایری بود که سه قرن در منطقه خوزستان ، به ویژه شوشتر، خدمات ارزنده ای کردند. ( سایت دانشنامه حوزوی ویکی فقه).

ص:137

او در یازده سالگی از نعمت مادر و در دوازده سالگی از نعمت پدر محروم گردید.

سال های دشوار حیات سید طیب آغاز شده بود. یتیمی درد جانکاهی و غیر قابل جبرانی برای او به شمار می­رفت.

اما شیر پاک مادر و روحیه ولایی پدر و دعای خیر آنان از عالم باقی، مسیر توفیق را فرا راه او بازگذاشت و او با همه مشکلات و تنگناها، در علم آموزی موانع را یکی یکی از پیش رو بر می داشت. او چهار سال تمام، تحصیلات حوزوی را نزد عموی روحانی­اش –سید احمدعلی جزایری- تا مرحله سطح تلمذ نمود.

در این سال ها به جد و جهد، مشغول درس و مطالعه بود. حتی کلاس­های جانبی، مثل زبان انگلیسی و علوم ریاضی را در کنار علوم حوزوی فرا گرفت.

پیشرفت علمی و دانش او در هفده سالگی با بسیاری از جوانان و محصلان علوم دینی قابل مقایسه نبود؛ زیرا با استقامت و توکل به خداوند متعال، به مراتبی از علم و دانش مجهز شده بود که هم سن و سالان او، غبطه دانش و بینش او را می­خوردند.

هجرت به عراق

در هفده سالگی راهی عراق شد و یازده سال در حوزه­های علمیه کربلا، نجف اشرف دروس حوزوی را تا مرحله عالی اجتهاد ادامه داد. او با تألیف رساله­ای اجتهادی، علمیت و قوه استنباط خود را به اثبات رساند و مورد تحسین بزرگان قرار گرفت و این، سبب اخذ اجازه اجتهاد از علمای بزرگ گردید.

در این سال­ها متأهل شد. همسر متدین ایشان، به گفته آن عالم راحل، در موفقیت­های علمی و تبلیغی او نقش بسیار مهمی ایفا کرده است.

سفر به پاکستان

آیت اﷲ سید طیب جزایری، پس از اخذ گواهی اجتهاد، درخت پربار علمش را با سفر به پاکستان به بار و بر نشاند. با سفر به کراچی-پایتخت سابق این کشور- مدرسة الواعظین را

ص:138

تأسیس کرد. و دو سال تدریس و کار پیشوایی دینی و تبلیغی را در آن شهر پرجمعیت، پی گرفت.

ایشان پس از دو سال خدمت در کراچی، راهی شهر فرهنگی لاهور شد و پنج سال در لاهور، در سنگر امامت جمعه به شیعیان و پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام خدمت کرد. و همزمان تدریس علوم دینی مشغول شد.

این هفت سال، که در واقع پرداخت طکات علم او محسوب می شود، مقارن بود با جنگ های خونین بین هند و پاکستان که شعله­های جنگ، قلمرو فعالیت وی را نیز در برگرفت.

خاطره معنوی

ایشان خاطره­ای از آن سال ها نقل می­فرمود که شیرین و آموزنده است: «زمان بی پولی، در کراچی که بودم، شبی مولای کائنات، حلّال مشکلات، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را در خواب دیدم؛ فرمودند: سید طیب شما در بابت من، کتابی نوشتی؟ گفتم آره. گفتند: اسمش چیست؟ گفتم: ابوتراب. فرمودند: چاپ کردی آن را؟ گفتم: نه. گفتند: چرا؟ گفتم: می­ترسم! فرمودند: از کی؟ از مخالف یا از موافق؟ گفتم: از هردو! گفتند: چاپ کن، من هستم، چاپ کن.

لاهور که آمدم، کسی که دعوت کننده من بود، دشمن شد و ماهانه ما را برید و دوباره مشکل بی پولی پیش آمد! به خود خطاب کردم که سید طیّب، تو چقدر بی­توفیقی! مولا به خوابت آمد و گفت: کتاب را چاپ کن، تو چاپ نکردی! بردم نزد ناشری که بزرگ ترین ناشر لاهور بود و گفتم: این کتاب را در شأن حضرت علی علیه السلام نوشتم و اسمش هست: «ابوتراب در نظر عایشه و اصحاب» چاپش کن، پول هم ندارم، خودت چاپش کن؛ بفروش و پولت را بگیر. گفت: اشکالی ندارد. کتاب را چاپ کرد و آن قدر مقبول شد که شرق و غرب پاکستان را گرفت! خیلی از سنّی­ها به وسیله این کتاب شیعه شدند

ص:139

و من هم آن قدر پولدار شدم که به وسیله پول این کتاب، در آن جا خیلی کتاب­ها را نوشتم و چاپ کردم».(1)

بازگشت به نجف اشرف

با شروع جنگ های خانمان سوز، ایشان به اتفاق خانواده، راهی عراق شد و در شهر علم و فقه اهل بیت علیهم السلام نجف مقیم گردید. این سفر، زمینه­ساز گسترش فعالیت های فراوان شد. تدریس دروس خارج فقه و اصول و درس تفسیر و تربیت شاگردان بارز در این زمینه و تألیف آثار ارزشمندی در دفاع از مکتب اهل بیت علیهم السلام؛ چند سال او را در نجف نگاه داشت؛ تا این که زمان اقدامات خصمانه صدّام، علیه شیعیان ساکن در عراق فرا رسید. ایشان نیز مانند بسیاری از علما و فقها و فضلای نجف و کربلا، به هجرت و ترک عراق مجبور گردید.

اولین اثر اجتهادی

این سید عالم و فرهیخته، پس از تحمل سال ها تحصیل در حوزه علمیه نجف، رساله­ای فقهی با عنوان «اللمعة الساطعة فی تحقیق صلاة الجمعة الجامعة» نوشت که با تقریظات و اجازه­های اجتهاد بزرگان وقت حوزه نجف، به زیور طبع آراسته شد. آیت اﷲ میرزا عبدالهادی درباره این اثر فرمود: «تا کنون بنده در موضوع نماز جمعه کتابی جامع، بهتر از این تألیف ندیده­ام».(2)

تفسیر ولایی قرآن

ایشان در نجف اشرف، علاوه بر درس خارج فقه و اصول، تدریس تفسیر داشتند و این درس از سال 1955 تا 2012 میلادی ادامه یافت. ویژگی بنیادی درس تفسیرشان، رویکرد ولایی آن بوده­است. ایشان با استناد به آیات قرآن، فضایل و کمالات حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام را بیان می­فرمود.(3)


1- به نقل از حجت الاسلام سید نصیر جزایری (فرزند ایشان).
2- عالم طیّب، ص 21.
3- عالم طیّب ، ص 23.

ص:140

قدم در حوزه قلم

آیت اﷲ سید طیب جزایری، از همان اوایل تحصیل، با قلم و نوشتن مأنوس بود. و در سال های تعلیم و تعلّم، هیچ گاه از نگاشتن و جهاد با قلم فاصله نگرفت. او با تحقیق، تصحیح و نوشتن حاشیه بر کتاب های علمای گذشته، برخی از آثار ارزنده آنان را احیا و منتشر کرد؛ از جمله تفسیر علی ابن ابراهیم قمی، مشهور به تفسیر قمی، کشف الاسرار فی شرح الاستبصار، ریاض الابرار فی مناقب الأئمة الاطهار علیهم السلام، جلد دوم زهرالربیع، (تألیف علامه سید نعمت اﷲ جزایری)، سر الشهادتین فی شهادة الحسن و الحسین علیهما السلام (تألیف عبدالعزیز دهلوی)، ارجح المطالب فی مناقب علی ابن ابی طالب علیه السلام (تألیف عالم اهل سنت عبید اﷲ امر تسری)، کوکب درّی ترجمه فضایل مرتضوی، (تألیف عالم اهل سنّت ملا صالح کاشفی).

شاید از او اگر سؤال می­شد که مهم ترین و برترین اثر علمی حضرت عالی چیست؟ می­فرمود: البراهین الاثناعشر.

به نقل از ایشان: «کتابی نوشتم در شأن صاحب الزمان که در چهار زبان چاپ شده و هیچ کتابی [شاید] در شأن صاحب الزمان (عج) در چهار زبان چاپ نشده، غیر از کتاب این حقیر؛ عربی، فارسی، اردو و انگلیسی. اسمش به عربی هست «البراهین الاثنا عشر علی وجود الامام الثانی عشر عجل الله تعالی فرجه الشریف» و اسمش به فارسی هست «آخرین امید جهان، وجود مقدس صاحب الزمان (عج)» و به اردو اسمش هست «آخری امید جهان، وجود مقدس امام زمان (عج) و اسمش به انگلیسی هست «The Last Universal Hope» در کتاب چیزهایی هست که در کتاب­های دیگر نیست.(1) [مرجع عالی قدر] آیت اﷲ العظمی صافی گلپایگانی (مدّظله) [مؤلّف کتاب جامع «منتخب الأثر» در حوزه مهدویت] به من لطف دارند و خودشان تلفن کردند و گفتند: من این کتاب شما را می­خواهم و بفرستید. برایشان فرستادم...»(2)


1- عالم طیّب ، ص 27.
2- سالی برای ایشان سؤالی پیش آمده بود که آیا این کتاب مورد قبول خدای متعال و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف واقع شده است یا نه. خیلی دوست داشتند نشانه ای بر قبول این کتاب، به دست آورند. همان روزها، از عتبۀ مقدسه حضرت سید الشهدا علیه السلام با ایشان تماس گرفتند و در کمال شگفتی و بدون مقدمه ای خاص ایشان با تعدای همراه را به خاطر تألیف این کتاب ارزنده به کربلا برای شرکت در همایشی دعوت کردند. در آن همایش از ایشان قدردانی به عمل آمد... (ر.ک: عالم طیّب ، ص 28-29).

ص:141

تألیفات

اشاره

آیت اﷲ سید طیب جزایری، بعد از فراغت از تحصیل، تا آخرین روز زندگی پربارش، مشغول تألیف و تدریس بود و در موضوعات مختلف تألیفات و مقالات بسیاری به زبان عربی، فارسی، اردو و انگلیسی از خود به جا گذاشت. که برخی از آن ها هنوز به زیور طبع آراسته نشده است.

خود ایشان در این باره می گوید: «من حدود شصت، هفتاد تا کتاب نوشتم و همه در فضائل علی علیه السلام است...».(1)

الف) برخی آثار نشریافته عربی

1. «اللمعة الساطعة فی تحقیق صلاة الجمعة الجامعة»؛

2. البراهین الاثنا عشر؛

3. علی وجود الامام الثانی عشر، (3 جلد) ؛

4. حق القولین فی مسئلة المسح علی القدمین.

ب) برخی آثار نشریافته فارسی

1. سید جزایری (حالات زندگی سید نعمت اﷲ جزایری) ؛

2. اوحد الناس (حالات زندگی مفتی عباس)؛


1- عالم طیّب ، ص 25- 26.

ص:142

3. ابوتراب در نظر عایشه و اصحاب؛

4. ابوتراب بر مسند قضا و فصل الخطاب؛

5. آخرین امید جهان بر وجود امان زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف.

ج) برخی آثار نشریافته اردو و انگلیسی

1. آخری امید جهان، وجود امان زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف؛

2. آفتاب شهادت، (دو جلد)؛

3. اسلام کی آرزو؛

4. تاریخ نجف و کربلا؛

5. خطبه معاویة ابن یزید؛

6. ترجمه بحار الانوار (حالات حضرت زهرا علیها السلام)؛

7. ترجمه بحار الانوار (حالات امام حسین علیه السلام)؛

8. ترجمه بحار الانوار (حالات شام)؛

9. ترجمه بحار الانوار (حالات امیر مختار ثقفی)؛

10. ترجمه تفسیر نمونه، (جلد ششم)؛

11. ترجمه منتخب الرسائل؛

12. تحفه اطفال؛

13. زینت جانماز؛

14. حق القولین در مسئله مسح القدمین؛

15. سفیر حسینی؛

16. میراث زن بیوه؛

17. وجوب اجتهاد.(1)

بازگشت به ایران، سرزمین نیاکان

مرحوم آیت اﷲ جزایری با آن که متولّد لکهنو هند بود؛ با دو واسطه، خاندان او به شوشتر باز می­گشت. با آغاز فشارهای رژیم صدّام (که به کم رونق شدن حوزات علمیه در عراق منجر شد، و در عوض مرکزیت علم و فقه اهل بیت علیهم السلام در شهر عشّ آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم قم مقدسه، شکل گرفت) ایشان به حوزه علمیه قم – مقارن با حکومت پهلوی دوم- هجرت علمی کرد.

با حضور این سید عالم به حوزه علمیه قم، هجرت های پی درپی او پایان پذیرفت


1- عالم طیّب ، ص 25- 26.

ص:143

و به دامنه وسیعی از فعالیّت های علمی، تبلیغی و اجتماعی خود را پی گرفت. خدمات و فعالیت های ایشان به یک شهر و یک کشور محدود نبود.

ریشه توفیقات

وقتی از سرّ توفیقات علمی، تبلیغی و تألیفی ارزشمند ایشان سؤال شد، در جواب، ابیاتی از علامه اقبال لاهوری را زمزمه کرد:

مسلم اوّل شه مردان علی عشق را سرمایه ایمان علی

از ولای دودمانش زنده­ام در جهان مثل گهر تابنده­ام

زمزم ار جوشد، زخاک من ازوست می اگر ریزد ز تاک من ازوست

و این ابیات امام شافعی، ورد زبان ایشان بود:

تو به تاریکی علی را دیده­ای زین سبب غیری بر او بگزیده­ای

من علی را روز روشن دیده­ام زین سبب از دیگران بگزیده­ام

مشایخ و استادان

مقدمات تاسطح در هند: مفتی(1)

مرحوم سید محمدعلی جزایری (پدر عالمش) و مفتی مرحوم سید احمد علی جزایری.

استادان سطوح عالی و خارج در کربلا و نجف اشرف: حضرات آیات عظام، میرزا مهدی شیرازی، سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خوئی، سید محمود شاهرودی، میرزا عبدالهادی شیرازی، سید حسین حمامی، سید محمدجواد تبریزی، سید محمدجعفر مروج جزایری، سید ابوالقاسم رشتی و میرزا محمدحسن یزدی.

اجازه روایت از آیات عظام: سید محمدرضا گلپایگانی، سید شهاب الدین مرعشی نجفی، سید احمد خوانساری و شیخ آغا بزرگ تهرانی.


1- واژه «مفتی» به معنای فتوا دهنده، یکی از القاب علمای هندوستان و پاکستان، نظیر آیت اﷲ در زبان فارسی می باشد.

ص:144

رابطه و خاطره سید و استادان

آیت اﷲ العظمی خویی

روحیه قدرشناسی از استادان، از ویژگی­های سید طیّب جزایری است. درباره یکی از استادان می­فرمود: من شاگرد آیت اﷲ العظمی خویی بودم و از او بالاتر کسی را ندیدم؛ مثلش کسی را در علم و عمل ندیدم. شیر بود در عرصه علم؛ خاتم المجتهدین بود. این ها بماند که شما چه می­دانی و من چه می­دانم! بپرسید از آن هایی که سن شان از من بالاتر است. در شاگردان او، گروهی از مجتهدان هستند. هرچه در تعریف سید ابوالقاسم خویی گفتم، کم گفتم.

آیت اﷲ العظمی سید محسن حکیم

درباره استادش، آیت اﷲ العظمی سید محسن حکیم می فرمود: «آیت اﷲ سید محسن حکیم، من بزرگ تر از او مرجع تقلیدی ندیدم. پدر ده تا شهید. ده تا پسر داشت، همه­شان مجتهد بودند و همه شان را صدام کشت... به چشمم دیدم که در مسجد خضرا درس می گفت. یک در این مسجد به صحن حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام باز می­شود –که خدا قسمت ما و شما بکند که مشرّف بشویم- و یک درش هم توی بازار. آن جا درس می­گفت و جمعیتی حدود هزار نفر از طلاب پای منبرش بودند. کتاب آورده بود و توی آن اوراقی بود که می­خواست عبارت­هایش را بخواند و استشهاد کند. یک دفعه باد آمد و این اوراق را برد! طلبه­ها در شرایط نوجوانی، بهانه می­خواهند برای خندیدن. همه هی هی هی خندیدند. اوراق رفت و من به چشم خود دیدم که آقا یک مرتبه دستش را دراز کرد و همه اوراق برگشت! خدا شاهد است؛ من به چشمم دیدم. این سید محسن حکیم بود».(1)


1- عالم طیّب، ص 19-20.

ص:145

آیت اﷲ العظمی بروجردی

مرحوم آیت اﷲ طیب نقل می کند: پس از تألیف رساله «اللمعة الساطعة فی تحقیق صلاة الجمعة الجامعة»، «از نجف اشرف که حرکت کردم، از راه قم، خدمت آیت اﷲ بروجردی رسیدم. ایشان آن زمان درس می­گفت. چند روزی در درس­هایشان شرکت کردم... کتاب اللمعة الساطعه را هم تألیف کرده بودم که خدمتشان تقدیم کردم. ایشان هم به من جایزه داد؛ یک هزار تومان آن زمان به من داد.»

شاگردان

علامه سید طیب جزایری، در حیات پربرکتش، شاگردان بسیاری را تربیت کرد که هر یک در سرزمین های اسلامی و غیراسلامی به اسلام و مذهب حقه شیعه اثنی عشری در حال خدمتند و یا در این راه، شربت شهادت نوشیده­اند که اسامی برخی از آن بزرگواران، بدین شرح است:

1. شیخ محسن معلم، (عربستان)؛

2. شیخ عبدالرسول بیابی، (عربستان)؛

3. شهید جمال آل عصفور، (بحرین)؛

4. سید علوی، (بحرین)؛

5. حافظ سید جمال اصغر، (کانادا و پاکستان)؛

6. سید انوارالکاظم حسنی؛

7. سید صابر حسین سروی؛

8. سید ریاض حسین نجفی؛

9. شهید سید عارف حسین الحسینی، (رهبر فقید شیعیان پاکستان)؛

10. شهید غلام حسین نجفی، (پاکستان)؛

11. سید ابراهیم موسوی جزایری، (هند)؛

ص:146

12. سید ولی مرندی، (ایران)؛

13. شیخ لطف علی مصری؛

14. سید اسماعیل مظلومی تبریزی، (ایران)؛

15. سید مصطفی کاشانی، (ایران)؛

16. سید جواد بلخی، (افغانستان)؛

17. سید سراج کاظم الحسینی، (انگلستان).

فعالیت­های فرهنگی- تبلیغی و خدماتی

مرحوم آیت اﷲ سید طیب جزایری، آثار فراوان علمی، به زبان های مختلف فارسی، عربی و اردو به رشته تحریر در آورد و کرسی­های تدریس او در ایران، سبب تربیت شاگردانی مبرّز شد و سفرهای تبلیغی فراوان به اقصا نقاط دنیا، از جمله کشورهای عربی، اروپایی، آمریکای شمالی، داشت. تأسیس مؤسسه علمی و خیریه اجتماعی، امامت جماعت در مسجد مقدس جمکران، از جمله فعالیت های چشم گیر ایشان است.

در ذیل، به شمه­ای از آثار اجتماعی و خدماتی ایشان اشاره می­شود:

1. تأسیس مدرسة الواعظین در شهر کراچی پاکستان؛

2. تأسیس مؤسسه علوم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم در شهر لاهور؛

3. ایجاد مؤسسه داعیان خیر در شهر لاهور؛

4. تأسیس مؤسسه علوم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم در شهر مقدس قم؛

5. تأسیس ساختمان آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم – به منظور رفاه و آسایش ایتام سادات در شهر قم؛

6. مؤسس انتشارات دارالکتاب؛ که بسیاری از کتاب­های خود و جدّ اعلایش علامه سید نعمت اﷲ جزایری توسط این انتشارات به چاپ رسیده است.(1)


1- انتشارات دارالکتاب مرحوم آیت اﷲ جزایری، در دهه شصت-هفتاد شمسی در شهر مقدس قم، به علت کمبود مراکز چاپ و نشر در آن سال ها از ناشران محوری و مورد مراجعه علما، طلاب و دانشجویان به شمار می رفت. در حال حاضر، در پاساژ ناشران، در جنب پاساژ قدس قرار دارد و از مراکز مطرح فرهنگی و خدماتی در حوزه کتاب و چاپ نشر به شمار می رود و به همّت فرزندان گرامی ایشان، اداره می­شود.

ص:147

مناظرات

آیت اﷲ سید طیب جزایری در فن مناظره، تبحر چشم گیری داشت. او در حیات پر بارش در شهرهای گوناگون، با مخالفان مذهب اهل بیت علیهم السلام مناظره های زیادی انجام داد و با عنایات الاهی، پیروز این این میادین بود. یکی از مناظرات را که در مشهد و در منزل مرحوم آیت اﷲ العظمی سید محمدهادی میلانی اتفاق افتاد، به اختصار مرور می کنیم:(1)

میزبان، ایشان را به عالم سنی مذهب معرفی کرد. مرحوم جزایری، نام عالم سنی و استادش را پرسید. او نام استاد پاکستانی اش را که دشمنی با شیعه شهرت داشت، گفت. آقای جزایری به خوبی استادش را می شناخت، لذا پرسید، شما شاگرد استاد فلانی هستید؟

ع: بله، ط: او را می شناسید؟ ط: خوب می شناسم و در این تردیدی ندارم. او «شیخ الموحدین» زمان خود است و بنده آدم موحدی مانند او تاکنون ندیده ام! عالم سنی با شنیدن این تعبیر خوشحال شد و پرسید: به چه دلیل؟

ط: به خاطر این که بنده ایشان را در پاکستان، در جلسه ای که عالمان مذهب مختلف جمع بودند، دیدم؛ در آن جا شخصی «یا رسول اﷲ» را با صدای بلند گفت. وی با ناراحتی و عصبانیت از جای خود برخاست و گفت: ساکت باش و این حرف را نزن، چرا که این حرف شرک آشکار است. انسان به جز خدا نباید در برابر کسی خم شود و خضوع کند. شما می دانید این دیدگاه را استاد شما از چه کسی گرفته؟

ع: نمی دانم؛ شما می دانید استاد ایشان کیست؟

ط: معام این دیدگاه و علت العلل آن «ابلیس» است، زیرا ابلیس بود که از سجده در برابر حضرت آدم سرباز زد؛ حال آن که آن سجده، سجده عبودیت نبوده است، بلکه آن، سجده تعظیمی بود؛ لکن شیطان به خدا گفت: من به جز تو در برابر کسی تعظیم نخواهم کرد. اگر تو هم به من حکم کنی، باز هم این کار را نخواهم کرد! نزد مذهب شما، شیطان


1- برای درج مناظره عالم سنی با حرف «ع» و مرحوم آیت اﷲ طیب با حرف «ط» مشخص شده اند.

ص:148

«شیخ الموحدین» است؛ چرا که شیطان به خاطر شدت توحید خود، سجده کردن در برابر آدم را انکار کرد و در این توحید خالص، استادِ استادِ شما، ابلیس بوده است!

عالم سنی، بهت زده شد؛ چون در برابر این سخن پاسخی نداشت. بعد از آن، آیت اﷲ سید طیب جزایری به آن عالم گفت: برادر! از این حرف بگذریم. این ها داستان قدیمی ابلیس و شاگردانش هست. حالا درباره موضوعی که شما داشتید حرف می زدید، صحبت کنیم: «موضوع خلافت».

ع: درباره این موضوع بنده چه عرض کنم؟

ط: شما که به خلافت ابوبکر قائل هستید، دلیل آن را بیان کنید.

ع: دلیل آن اجماع است.

ط: اجماع چه کسانی؟

ع: اجکاع صحابه!

ط: حضرت علی علیه السلام از صحابه بوده است یا خیر؟

ع: او از افضل از صحابه و از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است.

ط: حضرت علی در اجماع صحابه بودند؟

عالم سنی و این را شنید، ناخواسته گفت: حضرت علی در اجماع صحابه بودند. بعد از شنیدن این حرف، مرحوم جزایری گفت: ای برادر! پس اختلافی نمانده بین ما و شما! چرا که همه، شیعه و پیرو و تابع حضرت علی علیه السلام هستند؛ اما فقط ادعای زبانی کفایت نمی کند. حداقل اسم کتابی را بگویید؛ حتی کتابی ضعیف، به هر زبانی هم که باشد و در آن نوشته باشد، حضرت علی علیه السلام در اجماع سقیفه اودند، حتی مؤلف سنی یا مسیحی...

ع: بنده در مسافرتم. در مشهد کتاب از کجا پیدا کنم؟

ط: شما فقط اسم کتاب را بگویید؛ در کتابخانه امام رضا همه کتاب ها وجود دارند. قول می دهم اگر در یک کتاب هم این مطلب نوشته شده باشد، خدا را گواه می گیرم، مذهب خود را را رها کنم و مذهب شما را بپذیرم.

وقتی بحث به این جا رسید، همه آثار شرمندگی را در صورت عالم سنی دیدند. زبانش

ص:149

بند آمد و گفت: اشتباه کردم؛ حضرت علی علیه السلام در اجماع سقیفه نبود.

مرحوم جزایری گفت: شما نه از خدا شرمنده شدید و نه از افرادی که در این جلسه حضور دارند... خیلی راحت دروغ گفتید؛ دروغ در هیچ ملتی و مذهبی جایز نیست. این اولین دروغ شما نیست؛ بلکه پیش از این نیز دروغ گفتید و آن هم این است که شما و اهل مذهب شما اجتماع اهل سقیفه را «اجماع» نام گذاشتید؛ حال آن که در سقیفه بنی ساعده، فقط چند نفر اجتماع کردند؛ این را نمی شود «اجماع» گفت، بلکه می توان آن را «اجتماع» گفت. حالا بفرمایید که این چند نفر که در سقیفه بنی ساعده اجتماع کردند؛ چرا حضرت علی علیه السلام

را در آن دعوت نکردند؟

ع: ایشان نمی توانستند بیایند.

ط: چرا؟

ع: زیرا مشغول غسل، کفن و دفن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودند.

ط: آن ها کمی صبر می کردند.

ع: در نصب «امام» تأخیر چایز نیست.

ط: ...چرا اکنون تأخیر می شود؟ اکنون امام شما کیست، در حالی که جمعیت مسلمان فراوان و مشکلات نیز زیاد شده و از صداها سال پیش مدهب شما باقی است و شما امام را ندارید. آیا صدها سال بدون امام جایز است؛ اما در آن وقت جایز نبود که حضرت علی علیه السلام از غسل، کفن و دفن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فراغت یابند. حالا بنده از شما سؤالی دارم، آیا شیخین (ابوبکر و عمر) خواندن و نوشتن می دانستند؟

ع: بله می دانستند.

ط: اگر می دانستند، از حضرت علی علیه السلام با نوشتن، از ایشان می پرسیدند که رأی شما در این مسئله چیست. حضرت پاسخ مثبت یا منفی می دادندت و آن گاه هیچ دعوایی بین مسلمانان پیش نمی آمد و همه کسانی که پیرو ایشان هستند، امامت آن شخص را می پذیرفتند. لذا نه جنگ جمل، صفین و کربلا واقع می شد و نه خون مسلمانان بی شمار ریخته می شد.

ص:150

با شنیدن این حرف منطقی، آن عالم سر خود را پایین انداخت و با حالت شکست خورده گفت: حالا اگر بنده بپذیرم که کار سقیفه اشتباه بوده و آثاری که بر آن مترتب شده، اشتباه است؛ شما چگونه می توانید خلافت حضرت علی علیه السلام را ثابت کنید.

ط: شما اول دست از خلافت ابوبکر بردارید؛ بعد ببینید چگونه خلافت حضرت علی علیه السلام را ثابت می کنم.

ع: بنده می پذیرم، نظرم درست نیست؛ حالا شما خلافت حضرت علی علیه السلام را ثابت کنید.

ط: نیاز به اثبات نیست؛ چرا که بعد از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دو نفر ادعای خلافت دارند: یکی حضرت علی علیه السلام و دومی، ابوبکر. وقتی خلافت ابوبکر درست نباشد، خلافت حضرت علی علیه السلام خود به خود ثابت می شود

ع: با این مطلب فقط خلافت حضرت علی علیه السلام ثابت شد؛ شما به خلافت امامان دوازده گانه قائل هستید، آن را چگونه ثابت می کنید؟

ط: شما اول خلافت حضرت علی علیه السلام را اقرار کنید، بعد امامت بقیه امامان ثابت خواهد شد.

ع: من خلافت بلافصل حضرت علی علیه السلام را می پذیرم؛ حالا شما دلیل امامت بقیه امامان را بگویید.

ط: وقتی خلافت بلافصل حضرت علی علیه السلام ثابت شد، امامت بقیه امامان خود به خود ثابت می شود؛ زیرا بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دو دیدگاه وجود دارد: سلسله خلافت چهارگانه و دیگر سلسله امامت دوازده گانه. وقتی دیدگاه و سلسله یکی باطل شد، دیگری خود به خود به اثبات خواهد رسید. علاوه بر این، امامت بقیه امامان، به امامت حضرت علی علیه السلام است؛ چرا که حضرت علی علیه السلام برای بعد از خود، امام حسن علیه السلام را و ایشان برای بعد از خود، امام حسین علیه السلام را به امامت برگزیدند و همین سلسله به امام زمان حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف رسیده است.

بعد از شنیدن این گفت وگو همه حاضران، صلوات فرستادند و مناظره با پیروزی

ص:151

آیت اﷲ جزایری به پایان سرسید.(1)

احیای «قبر و قدر» علامه سید نعمت اﷲ جزایری

از جمله خدمات چشمگیر و ارزشمند آیت اﷲ سید طیب جزایری، بازسازی مرقد مطهر علامه دهر، سید نعمت اﷲ جزایری بود. ایشان بیش تر اوقات خود را در جهت احیای آثار و نام جدّ خود سپری کرد.

همه ساله در سالروز شهادت رئیس مذهب تشیّع، حضرت امام جعفر صادق علیه السلام در شهرستان پلدختر لرستان، مراسمی برای آن عالم ربانی برگزار می کرد و همواره یک اتوبوس یا مینی بوس از طلاب و اهل علم از قم در آن مراسم با شکوه، شرکت می کردند. نگارنده نیز توفیق شرکت و کسب فیض از آن مراسم نکوداشت مقام علم و عالم را در محضر این دانشمند ولایی، پیدا کرده ام.

آیت اﷲ سید محمدعلی موسوی جزایری –امام جمعه اهواز- در این باره می گوید: «درباره برنامه سالگرد رحلت مرحوم جدمان، آیت اﷲ العظمی فقیه متبحر و محدث شهیر، سید نعمت اﷲ جزایری، معاصر علامه مجلسی، باید گفت که اصلاً ما نمی دانستیم رحلت ایشان در چه روزی از ایام سال بوده است. ایشان همه این ها را زنده کرد و در آن روز دعوت می کرد از سراسر کشور، اصفهان، خرم آباد، شهرکرد، تهران و در هر کجا که ما شاخه هایی از «سادات جزایری» داشتیم و خلاصه با یک همت بسیار والا و عزم راسخ خستگی ناپذیر دنبال می کرد...»(2)

علاوه بر برگزاری مراسم سالگرد، بنای مرقد آن دانشمند شهیر شیعه را طی سالیانی، توسعه داد و با وجود مشکلات و مشقت ها، این مهم را پیگیری می کرد و خدمات ارزشمندی برای رفاه حال زائران و مجاوران این بارگاه انجام داد.

حجت الاسلام و المسلمین سید امیر جزایری –فرزند ارشد ایشان- در یکی از این


1- عالم طیب، صص 34 – 42.
2- عالم طیّب ، ص 48.

ص:152

مراسم، با قدردانی از حضور گسترده مردم شهرستان پلدختر، افزود: مرحوم پدرم، نسبت به مردم پلدختر علاقه خاصی داشت و همیشه برای آن ها دعا می کرد. وی با اشاره به این که آیت اﷲ سید طیب جزایری حدود 30 سال برای جدش، علامه جزایری مراسم بزرگداشت در پلدختر برگزار کرده است، اظهار داشت: در آخرین مراسم بزرگداشت که مرحوم پدرم در شهرستان حضور پیدا کرد، اصلا از لحاظ جسمی نمی توانست حرکت بکند؛ ولی با آن اوضاع و احوال در مراسم بزرگداشت جدش، علامه سید نعمت اﷲ جزایری شرکت کرد.

حجت الاسلام و المسلمین سید امیر جزایری، با اشاره به این که مرحوم آیت اﷲ سید طیب جزایری تمام عمر خود را برای ترویج اسلام صرف کرد، ادمه داد: مرحوم سید طیب جزایری، برای گسترش اسلام به اقصا نقاط دنیا و کشورهای اروپایی و آسیایی سفر می کرد؛ به طوری که با یهودیان مناظره داشت و حتی در کلیساها حضور پیدا می کرد.

حجت الاسلام و المسلمین سید محمدرضا امام جزایری، از سادات جزایری در این مراسم با تسلیت رحلت آیت اﷲ جزایری گفت: هم اکنون در کشورهای لندن، هند، پاکستان و امارات، مراسم بزرگداشت آیت اﷲ سید طیب جزایری در حال برگزاری است.

وی با اشاره به نقش علما در ترویج دین اسلام افزود: علمایی همچون آیت اﷲ سید طیب جزایری با سفر به کشورهای مختلف، مردم را با دین اسلام آشنا کردند و در نتیجه دامنه تبلیغات اسلامی به واسطه همین زحمات علما بین المللی شد.(1)

احیای امر اهل بیت علیهم السلام

این عالم عالی قدر، در محبت اهل بیت علیهم السلام غرق بود و نسبت به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ارادت


1- شبکه اطلاع رسانی راه دنا.

ص:153

خاصی داشت. او در مجالس اهل بیت علیهم السلام چنان تواضع و دل نازکی داشت که مانند مادری فرزند مرده می گریست و به ساحت مقدس آل اﷲ علیهم السلام احترام می کرد و عزاداری داشت. در همین جهت در بیت خود، حسینیه آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم را ساخت و در ایام سال و در مناسبت های مختلف، مراسم گوناگونی در ماتم اهل بیت علیهم السلام دایر کرد.

از جمله این مراسم، برگزاری روضه های ایام فاطمیه علیها السلام، شهادت امام موسی بن جعفر علیه السلام، مراسم شادی در میلاد امام حسن مجتبی علیه السلام و همچنین مراسم ویژه، نظیر شهادت امام علی علیه السلام و حرکت نمادین تابوت حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام از حسینیه، به سمت حرم مطهر کریمه اهل بیت، فاطمه معصومه علیها السلام در سحرگاه 21 ماه مبارک رمضان است.

نگارنده به یاد دارم، در سالی که ضریح مقدس امام حسین علیه السلام در قم ساخته شد، قبل از حرکت به سمت کربلا، چندین روز درب حوزه علمیه معصومیه، به منظور زیارت به روی مشتاقان و ارادتمندان اهل بیت علیهم السلام بازگشایی شد. صف های طولانی، عطش و اشک، معرفت و ارادت ورزی مردم ولایی، مثال زدنی بود. در یکی از آن روزها، مشاهده پیکر نحیف و شریف آیت اﷲ سید طیب جزایری، در حالی که کم رمق، بر روی ویلچری نشسته بود و یکی از فرزندانش، او را برای تبرّک جویی و زیارت ضریح سیدالشهدا علیه السلام هدایت می کرد، مرا منقلب نمود...

امام جماعت مسجد مقدس جمکران

آیت اﷲ سید طیب جزایری، چندین سال، به دعوت آقای لطیفی، مت.لی وقت مسجد جمکران، مشغول امامت جماعت در مسجد مقدس صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بود و همیشه از این لطف الاهی و اجرای وظیفه در آن مکان مقدس، افتخار می کرد.

مساعدتی کریمانه

در اواخر دهه هفتاد شمسی که مؤسسه انتشاراتی دارالکتاب آیت اﷲ جزایری فعال بود؛ یکی از کارمندان آن مؤسسه با عنایت و مساعدت ویژه ایشان صاحب خانه شد. به

ص:154

این صورت که ایشان منزلی را در یکی از محله های قم خریداری و به وی تقدیم و ماهانه مبلغی از حقوقش کسر کرد و با ارفاق و لطف ویژه، وی را از مستأجری برای همیشه نجات داد.

در نگاه بزرگان

اشاره

با درگذشت آیت اﷲ سید طیب جزایری، پیام های تسلیت زیادی از سوی علما و بزرگان صادر شد که در ذیل نمونه هایی را مرور می کنیم.

آیت اﷲ حسینی بوشهری (مدیر وقت حوزه های علمیه)

خبر ارتحال عالم ربانی و شخصیت برجسته جهان اسلام، مرحوم آیت اﷲ سید طیب جزایری، مایه تأثر و تأسف شد. شخصیتی که یک عمر با تلاش های مجاهدانه علمی و خدمت به مکتب اهل بیت علیهم السلام، توانست تلاش وسیعی را نه تنها در ایران، بلکه در کشورهای مختلف انجام دهد.

ایشان مباحث علمی و تفسیر و بحث های ارزشمندی داشتند و تا زمانی که می توانست، خدمتگزار مکتب اهل بیت علیهم السلام باشد، در این جهت کوتاهی نکرد و بحمد ﷲ فرزندانی خدمتگذار، مؤمن و متدین به عنوان خلف صالح این عالم جلیل القدر منشأ خیرات و برکات برای امت اسلامی می باشند. ان شاء اﷲ!(1)

آیت اﷲ سید محمدعلی موسوی جزایری

آیت اﷲ سید محمدعلی موسوی جزایری (2)

واقعا این عالم ربانی، بسیار بسیار ولایتمدار بود. از ویژگی های وی این بود که در ایشان عشق به امیرالمؤمنین، حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام موج می زد و بی اختیار بود... در قید و شئونات خودش نبود؛ مثلا این که بگوید، من عالم بزرگی هستم و فقیه جامعی هستم؛ همان طور با این که در نوزده سالگی یا همان حوالی، اجازات اجتهاد در دست ایشان قرار گرفت؛ اصلا و ابداً نمی گفت در شأنم نیست که منبر بروم... تا آخرین لحظات در کرسی


1- بخشی از پیام تسلیت آیت اﷲ حسینی بوشهری.
2- نماینده ولی فقیه در خوزستان و امام جمعه اهواز

ص:155

تدریس فقه و اصول و تفسیر بحمد ﷲ بسیار متبحر و ممتاز و برجسته بود؛ ولی برای تبلیغ هرجا که لازم می شد، حضور پیدا می کرد و منبر می رفت و روضه می خواند.

...از جمله ویژگی های ایشان، عواطف جوشانی بود که در دل و جان ایشان موج می زد؛ مثلا سادات جزایری که قوم خویش های ایشان بودند، با هم ارتباطی نداشته و پراکنده بودند و همدیگر را نمی شناختند؛ اما ایشان با آنان می جوشید و واقعا چشمه جوشانی از عواطف بود.

آیت اﷲ سید نورالدین شریعتمداری جزاریری

آیت اﷲ سید نورالدین شریعتمداری جزاریری (1)

...بین زندگانی این سید بزرگوار و جدشان، مرحوم محدث کبیر و علامه کم نظیر، سید نعمت اﷲ جزایری در سخت بودن زندگی و مهاجرت به شهرها و تحصیل علم، خیلی ارتباط و هماهنگی وجود داشت. در حالات مرحوم سید نعمت اﷲ جزایری هست که از «صباغیه» منتقل شد به شیراز و بعد به اصفهان و خوزستان؛ با آن سختی ها و مشقّاتی که بود و بالاترین درجات علم و کمال را تحصیل کرد و حتی نور چشم مرحوم علامه مجلسی شد. همین نکته را در زندگی ایشان مشاهده می کنیم؛ از هند به پاکستان و بعد نجف و بعد قم مهاجرت کرد...

بنده از زبان خود ایشان، سختی هایی که در هند و پاکستان، زمانی که جنگ بین این دو کشور بود شنیده بودم و نیز مشکلاتی که در نجف بود، از نظر اقتصادی و مادی، همه این سختی ها را به جان خرید؛ لکن از تحصیل علم و فضیلت و ترویج اسلام و مذهب حق جعفری و ولایت و امامت امیرالمؤمنین و اجداد طاهرینش هیچ کوتاهی نکرد.

در این راه، بعد از آن که به درجه اجتهاد رسید و اجازاتی از علما و بزرگان حوزه نجف، قم و سایر حوزه های علمیه گرفت؛ دست به تألیف زد. بهترین کتاب ها را در علوم مختلف به زبان های مختلف تألیف کرد که بیش از پنجاه عنوان می شد. چند سفر پیاده از نجف تا کربلا خدمتشان بودیم، واقعاً مجلس ایشان مجلس علم و افاده و افاضه بود و در طول عمر


1- محقق و مدرس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم

ص:156

استفاده های زیادی از ایشان کردیم؛ زمانی که در نجف بود و بعد که به قم تشریف آوردند.(1)

اردات به امام، انقلاب و رهبری

اشاره

آیت اﷲ سید طیب جزایری، در زمان حیات بنیانگذار انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی ایشان را دعا می کرد و در عصر مقام معظم رهبری، این عالم فرزانه، پیوسته دعاگوی ایشان بود و می گفت: «کار رهبر عزیزمان بسیار سخت است؛ چرا که ایشان جهان اسلام را اداره می کند. او دشمنان زیادی دارد و خدای متعال او را از شر دشمنانش حفظ کند!»(2)

حجت الاسلام و المسلمین مهدوی پور

حجت الاسلام و المسلمین مهدوی پور (3)

درگذشت عالم ربانی و فقیه صمدانی، آیت اﷲ سید طیب جزایری را خدمت ولی عصر و علما و حوزه های علمیه، به ویژه هندوستان و مراجع عالی قدر تقلید و بیت شریف آن مرحوم تسلیت عرض می کنم و از خداوند متعال رحمت واسعه و علو درجات برای آن مرحوم و صبر و اجر و شکیبایی برای بازماندگان مسئلت دارم!

خاندان جزایری شوشتری، منشأ خدمات بزرگی برای شیعه در اکهنو بودند و چندین مجتهد در این خاندان بوده و مرحوم سید طیب، بقیه سلف صالح بود که کتاب های ارزشمندی تألیف و شاگردان فراوانی تربیت کرد. خداوند ایشان را با اجداد کرامش محشور و رحمت خاصش را شامل حالش گرداند!

سه حکایت معنوی

1. کرامت سید الشهدا علیه السلام و آرامش موج دریا

آیت اﷲ سید طیب جزایری بنا به دستور مرجع عالی قدر جهان تشیع، حضرت آیت اﷲ العظمی سید محسن حکیم، به منظور تبلیغ مذهب تشیع از نجف به پاکستان هجرت کرد.


1- عالم طیب، صص 52-49.
2- عالم طیّب ، ص 52.
3- نماینده ولی فقیه در هندوستان

ص:157

در این سفر طولانی و طاقت فرسا، همه فرزندان و عیالش را به همراه برد. فرزند ایشان –سید امیر جزایری- می گوید: همگی از شهر بصره سوار کشتی شدیم؛ این سفر دو ماه طول کشید؛ هنوز به شهر کراچی نرسیده بودیم که ناگهان طوفان شدیدی وزید، هر لحظه ممکن بود کشتی واژگون شود و لذا مردم سراسیمه و مضطرب بودند. برخی اذان و تکبیر می گفتند و برخی هم دعا و تضرع می کردند. پدرم، مقداری تربت امام حسین علیه السلام را درون دریا ریخت که ناگهان خشم دریا فروکش کرد و همگی به سلامت به شهر بندری کراچی رسیدیم.

2. آبروداری ذوالجناج

در میان شیعیان هند، رسم است در روز عاشورا، اسبی را به یاد اسب با وفای سیدالشهدا علیه السلام تزیین می کنند و با وارد کردن آن در مجالس، شور و حال خاصی پیدا می شود. در مجلسی، سید طیب جزایری، منبر بود. به میزبان گفت: هر وقت بر بالای منبر دستمال بر پیشانی کشیدم، زمان آوردن ذوالجناج به داخل مجلس است. او چند بار این کار را کرد؛ ولی از آمدن ذوالجناح خبری نشد! تا این که نگران نزد او آمدند و گفتند:هر چه تلاش می کنیم، اسب از جایش تکان نمی خورد؛ شما کاری کنید.

سید از منبر پایین می آید؛ در دل متوسل به ارباب خویش شد تا این که نزد ذوالجناج آمد و در گوش او زمزمه ای کرد که ناگاه دیدند آن اسب رام و با پای خود وارد مجلس شد. بعداً از ایشان پرسیدند که در گوش ذوالجناح چه گفتید؟ گفت: گفتم که به حرمت ارباب غریبم، حسین علیه السلام آبروی مرا در این مجلس حفظ کن.

3. تحفه یار

آیت اﷲ سید طیب جزایری که درگذشت، هنوز بدن او دفن نشده بود، تلفن دفتر ایشان به صدا درآمد. مردی غریبه با لهجه عربی سراغ ایشان را می گیرد و می گوید: با ایشان کار دارم و برای ایشان تحفه نابی آورده ام؛ تربت مخصوص مضجع شریف سید و سالار شهیدان، حضرت اباعبد اﷲ علیه السلام. در لابه لای شلوغی ها، امانت را تحویل می دهد و

ص:158

می رود. کسی او را نمی شناسد؛ اما به محض باز کردن بسته تربت، عطر و بوی آشنا فضا را فرا گرفت و آن تحفه معطر و مطهر، نصیب چشم و صورت نورانی او در کفن و انیس قبرش گردید.(1)

عروج ملکوتی

شامگاه شنبه، پنجم دی ماه 1394ش، برابر با 14 ربیع الاول 1437ق، آرام آرام جسم نحیف و زحمت کشیده عاشق پاکباخته توان هم قدمی با سید جلیل القدر را از دست می دهد. آیت اﷲ طیب، پس از نماز مغرب و عشا، اظهار دل گرفتگی کرد و از فرزند ارشدش –آقا سید امیر- خواست او را به زیارت حضرت معصومه علیها السلام ببرد. با تمام ضعف و خستگی که داشت، از ماشین پیاده شد و دست بر سینه آخرین سلام خود را در دنیا به عمه سادات عرض کرد.

بامداد یکشنبه، 6 دی، 15 ربیع الاول، فرزندان با صدای آشنا، ولی خسته او بر می خیزند و سراسیمه به اتاق ایشان می دوند. این بوی دل انگیز از کجاست؟ در این دل شب، در این اتاق، چه می گذرد؟! ناگاه می بینند او در این نفس های آخر، دست بر سینه دارد و بریده بریده نام معشوق خویش را صدا می زند. معشوقی که یک عمر در انتظار دیدارش نشسته بود: یا علی! یا علی!

همیشه می خواند:

ای که گفتی «فمن یمت رنی» جان فدای کلام دلجویت

کاش روزی هزار مرتبه من مردمی تا بدیدمی رویت

صبح دوشنبه، هفتم دی، بدن این عالم راحل، با حضور علما، فضلا، طلاب و دوستداران، از مسجد امام حسن عسکری علیه السلام تشییع شد. نماز میت به امامت آیت اﷲ موسوی جزایری، امام جمعه اهواز برپا گردید و سپس پیکر آن عالم ربّانی در حرم مطهر


1- عالم طیّب ، صص 57 و 58، با اندکی تلخیص.

ص:159

حضرت معصومه علیها السلام، صحن امام رضا علیه السلام، حجره 25 دفن گردید. روحش شاد و یادش گرامی باد!

خودش طیب، رُخش طیب، تمام پیکرش طیب دمادم نیتش طیب، سراسر دفترش طیب

صدا طیب، نوا طیب، کلام گوهرش طیب بسوزاند جهانی را به حیدر حیدرش طیب

ص:160

ص:161

هادی حسام واعظ رشتی / واعظ مبارز

اشاره

پدر: شیخ حسن

ولادت: 1305 ش.

وفات: 1359 ش.

مدفن: قم، حرم مطهر.

تألیف: محمدتقی ادهم نژاد

مقدمه

استان های سرسبز گیلان و مازنداران، علاوه بر دارا بودن مواهب طبیعی فراوان، مانند دریا و جنگل؛ مهد پرورش فقیهان، حکیمان و خاستگاه خطبای معروف و توانا و نویسندگان نامداری بوده است. استاد حسین انصاریان، از خطبای توانا و معروف فعلی کشورمان، در این باره می گوید: در مناطق گیلان و مازندران چهره های معروفی در منبر بودند. منبری های عالِم در این مناطق به مردم بهره می رساندند و آنان را از مسایل دینی آگاه می کردند. در این مناطق، حوزه های پرنشاط و پرباری از نظر علمی وجود داشته است. آن چه من یاد دارم از حوزه گیلان، این که زعمای آن حوزه از شاگردان مرحوم نائینی و کمپانی بودند. در رشت، مرحوم آقای ضیابری، مرحوم آقای بحرالعلوم، مرحوم آقای لاکانی که من خودم اجازه اجتهاد مرحوم آیت اﷲ

ص:162

العظمی بروجردی را دیدم که به ایشان داده بود، اینان معلمانی بودند که طلاب را پرورش می دادند و تربیت می کردند. این طلبه ها، منبری های پرقدرتی شدند که هر ساله آقای صدرایی اشکوری به دعوت متولیان و هیأت امنای مذهبی تهران، از رشت به تهران می آمده و منبر می رفته است و نیز نویسنده های پرقدرتی، مانند مرحوم آقای حاج شیخ حسن حجتی که جوان بود و در یک تصادف از بین رفت. حجتی علاوه بر بهره مندی از قدرت گویندگی، در آن روزگار روزنامه ای منتشر می کرد که خریداران بسیار داشت.(1)

گویندگان و خطبای مشهور و نامدار آن روز رشت عبارتند از: حاج میر محمدعلی صدرایی اشکوری،(2)

حاج شیخ حسن حجتی،(3)

حاج اعتمادالواعظین،(4)

حاج شهشهانی، حاج شیخ ابوالحسن آیت اﷲ زاده فقیهی، حاج شیخ محمدعلی صالحی، حاج میر محمدعلی نیاکویی، شیخ محمد واعظ رشتی، شیخ علی محقق، سید محمد واعظ و...(5)

در این مقاله به شرح یکی از خطبای توانا و نامدار این خطه سرسبز، یعنی خطیب توانا مرحوم حاج شیخ هادی حسام واعظ می پردازیم.

تولد و خاندان

خطیب توانا و پر آوازه گیلان، حاج شیخ «هادی حسام واعظ»، در سال 1305ش، در شهرستان رشت و در خاندان علم و فضیلت دیده به جهان گشود. پدرش، مرحوم حجت الاسلام شیخ حسن حسام از وعاظ و گویندگان خوشنام گیلان علاوه بر تبلیغ و ترویج شریعت اسلامی در صفحات شمالی ایران به جهت امر به معروف و نهی از منکر و حمایت از حریم دین و مبارزه با اجانب توسط روس های ترازی دستگیر و زندانی شد.


1- مجله مبلغان، شماره 128، مصاحبه با حجت الاسلام و المسلمین انصاریان، ص 74.
2- مجله مبلغان، شماره 128، مصاحبه با حجت الاسلام و المسلمین انصاریان، ص 74.
3- شرح حال وی در ستارگان حرم، ج 16 به تفصیل آمده است.
4- شرح حال وی در ستارگان حرم، ج 23 به تفصیل آمده است.
5- مقدمه کتاب «بهین گفتار» تألیف حاج شیخ هادی حسام رشتی واعظ، به قلم آیت اﷲ احسان بخش، ص 17، شرح حال اغلب این بزرگوارن در کتاب دانشوران و دولتمردان گیل و دیلم آقای صادق بخش آمده است.

ص:163

متأسفانه از زندگانی این بزرگوار اطلاعات زیادی در دست نیست. وی در سال 1330ش به جوار رحمت حق پیوست.

عموی مرحوم حسام واعظ، به نام کاس آقا(1)

مردی متدین و شجاع بود که به شغل خیاطی اشتغال داشت و از این طریق امرار معاش می کرد. او نیز دوستان صمیمی مرحوم میرزا کوچک خان(2) بود. پس از شهادت میرزا که سرش را به دستور رضاخان قلدر به تهران برده و در قبرستان حسن آباد محل آتش نشانی فعلی در آن روزگار گورستان عمومی تهران بود به خاک سپردند؛ شادروان کاس آقا حسام، عموی مرحوم حسام واعظ، شبانه سر میرزا از قبر بیرون آورده و به رشت منتقل و در محله سلیمان داراب مزار فعلی میرزا دفن کرد. او پس از فرار رضاخان و سقوط حکومت وی، جسد مطهر میرزا را از خلخال به رشت انتقال داد و در کنار سرش به خاک سپرد.(3)

تحصیلات

اشاره

شیخ هادی حسام، در نوجوانی از سایه پر خیر و برکت پدر فاضلش محروم شد و تحت تربیت مادر علویه و پاکدامن قرار گرفت و قرآن و مقدمات فراگیری ادبیات فارسی را به خوبی فرا گرفت. او به منظور تأمین معاش عائله پدرش، به ناچار رهسپار بازار شد و در تجارت خانه یکی از بزرگان مشغول شد. پس از مدتی آن را رها کرد و به مدرسه صالح آباد و مهدیه رشت به تحصیل علوم مشغول شد. از آن جای که حافظه قوی و استعداد درخشانی داشت، به سرعت مقدمات علوم دینی را پشت سر گذاشت و به تحصیل علوم دینی و حفظ خطبه های نهج البلاغه همت گماشت و حافظ کتاب نهج البلاغه شد و نیز هرگونه اشعار عربی و فارسی را پس از دوبار مرور حفظ می کرد و به حافظه می سپرد. استادان مرحوم حسام واعظ در رشت عبارتند از حضرات آیات محترم:


1- یار صادق، ص 17.
2- شرح حال میرزا کوچک خان جنگلی در گلشن ابرار، ج 1، آمده است.
3- مقدمه بهین گفتار، ص 18.

ص:164

1. حاج شیخ علی عربانی، معروف به هُدی:

به گفته آیت اﷲ احسان بخش، وی از فارغ التحصیلان حوزه نجف بود که تسلط شگرفی در ادبیات عرب داشته و بیش تر فضلای معاصر رشت، از شاگردان آن مرحوم به شمار می آیند.(1)

2. حاج شیخ علی علم الهدی فومنی:

وی از شاگردان شیخ فضل اﷲ نوری و از عالمان متعهد و آگاه رشت است که بینش سیاسی او در آن زمان، مورد توجه عموم مردم، به ویژه علما و طلاب بود.(2)

3. حاج شیخ کاظم صادقی فومنی:

آیت اﷲ احسان بخش، درباره این استاد فرزانه مرحوم حسام می گوید: در سال 1324ش، مشغول مباحثه مطول بودیم که ناگهان حضرت آیت اﷲ بهجت وارد مدرسه گردید و از ما سؤال کرد: چه می خوانید و استادتان کیست؟ گفتیم: مطول را نزد آیت اﷲ حاج شیخ کاظم صادقی می خوانیم. او با اعجاب سرش را تکان داد و فرمود: قدر این نعمت را بدانید و از بابت آن خدای را شکر کنید. کسی که اگر در حوزه نجف اشرف می ماند، صاحب رساله عملیه بود، حالا دارند برای شما مطول درس می گویند. قدر این نعمت را بدانید.(3)

4. حاج شیخ محمد وحید خورگامی:

وی از بزرگان علما و از مدرسان معروف رشت و از شاگردان آخوند خراسانی و آقا ضیاءالدین عراقی بود که پس از عمری تدریس و تربیت شاگردان در سال 1339ش، دار فانی را وداع گفت و پیکر پاکش در قبرستان شیخان قم به خاک سپرده شد.(4)


1- خاطرات صادق، ص 69.
2- شرح حال این عالم ربانی در ستارگان حرم جلد 19 به تفصیل آمده است.
3- دانشوران و دولتمردان گیل و دیلم صادق احسان بخش، ص 359.
4- دانشوران و دولتمردان گیل و دیلم صادق احسان بخش ، ص 184 و مدفونین از علما و محدثان در شیخان بزرگ، مینا احمدی، ص 150.

ص:165

5. حاج سید مهدی رودباری:

وی فقیهی بزرگ و صاحب نفس زکیه بود و سجایای اخلاقی فراوانی داشت. پس از اتمام تحصیلات در نزد بزرگان نجف، به ویژه آقا ضیاءالدین عراقی و سید ابوالحسن اصفهانی، به رشت مراجعت کرد و منشأ خدمات دینی فراوانی گردید. بعد از سقوط حکومت رضاخان، مدرسه مهدیه رشت را بازسازی کرد و با جذب استادان و طلاب و احیای شعائر دینی و اماکن مذهبی همت گماشت. بسیاری از فضلای معاصر رشت، به ویژه مرحوم حسام از تربیت شدگان مکتب علمی آن مرحوم به شمار می آیند.(1)

6. حاج شیخ محمد لاکانی:

وی از علما و مدرسان حوزه رشت و از شاگردان آیات ثلاث قم آیات عظام، سید محمدتقی خوانساری، سید محمد حجت، سید صدرالدین صدر و آیت اﷲ بروجردی و صاحب اجازه مطلق از آن بزرگوار و صاحب خدمات فراوان، از جمله تأسیس بیمارستان 200 تخت خوابی در رشت و احداث مساجد می باشد.

مرحوم حسام واعظ از خرمن دانش بیکران این عالم ربانی بهره های فراوان برده است.(2)

7. حاج سید حسن بحرالعلوم رشتی:

وی از فقهای معاصر رشت و در بین مردم گیلان دارای احترام ویژه بود. پدرش، سید حسین بحرالعلوم متوفای 1326ق، یکی از سه شهید نهضت مشروطیت گیلان به شمار می رود. سید حسن بحرالعلوم، از نوادگان دختری عالم عارف سید مهدی بحرالعلوم (م1212ق) است. او عالمی غیور، ظریف و خوش مجلس بود. از مرحوم آیت اﷲ سید مرتضی لنگرودی نقل شده است تا زمانی که سید حسن بحرالعلوم پای درس آیت اﷲ شیخ محمدحسین نائینی حاضر نمی شد، او درس را شروع نمی کرد. بحرالعلوم یکی از حامیان اصلی نهضت امام خمینی در رشت بود و در سال 1342ش، برای دفاع از


1- دانشوران و دولتمردان گیل و دیلم، صادق احسان بخش، ص 591.
2- گنجینه دانشمندان، ج 5، ص 189.

ص:166

مرجعیت امام به همراه آیات ضیابری و مهدوی لاهیجانی و سایر علمای کشور به تهران رهسپار شد که در وسط راه توسط ساواک دستگیر و زندانی گردید.(1)

8. حاج سید محمود ضیابری رشتی:

وی از عالمان تراز اول رشت بود که در بین عموم طبقات مردم محبوبیت تام و ویژه داشت. او محور اصلی روحانیت رشت در مبارزه با رژیم ستم شاهی و از شاگردان آیات عظام نائینی، آقا ضیاءالدین عراقی و منشأ خدمات و آثار خیریه فراوان، خصوصا خانه سالمندان بود. او به دلیل مردم داری، خوش رویی، خوش خلقی، کمک به محرومان و احیای مدارس دینی و مساجد در مناطق مختلف گیلان، در میان طبقات مردم دارای محبوبیت ویژه ای بود. اظهارات و اعلامیه های آن عالم ربانی در دفاع از امام و نهضت مقدس آن حضرت و در بیداری و قیام مردم و آمدن آنان به خیابان ها نقش به سزایی داشت. وی در سال 1362ش، در رشت وفات یافت و در مسجد کاسه فروشان به خاک سپرده شد.(2)

فضایل اخلاقی

مرحوم حسام واعظ تحصیلات خود را در رشت به اتمام رسانید و مبانی علمی خود را نزد استادان فرزانه آن سامان استوار کرد و در کنار تحصیل به تبلیغ احکام و معارف اسلامی پرداخت و از آن جا که دارای قدرت بیان و اخلاص بود، در اندک زمان، یکی از خطبای شهیر استان گیلان، به ویژه رشت گردید. مرحوم حسام، صاحب کمالات و صفات انسانی و اسلامی فراوانی بود که برخی از آن ها را از زبان دوست و رفیق دیرینه شان، مرحوم آیت اﷲ احسان بخش نماینده امام راحل در استان گیلان و امام جمعه رشت می آوریم:

او (حسام واعظ) از دوستان من بود. اهل نماز شب و حافظ نهج البلاغه بود. به تدریج به منبر روی آورد تا جایی که از نوابغ عصر خود در منبر و وعظ گردید و آوازه منبرش در همه جای استان گیلان پیچید. اهل بذل و بخشش بود.


1- گنجینه دانشمندان، ج 5، ص 185.
2- گنجینه دانشمندان، ج 5، ص 187.

ص:167

مهمان نواز و دستی گشاده داشت. او مردی گره گشا و خدمت گذار بود و نسبت به لباس روحانیت حساسیت عجیبی داشت. حتی نسبت به طلبه ای که تازه لباس به تن کرده بود، با همه وجود به وی احترام می گذاشت. بارها شده بود که برای یک نفر طلبه یا یک روضه خوان معمولی چون نوکر امام حسین علیه السلام بود، به احترام وی از بلند می شد و تا دم در او را همراهی می کرد. تواضع و فروتنی او نسبت به قشر روحانی، خصوصا طلاب فقیر، زبان زد خاص و عام بود. آثار و خدمات مرحوم حسام بر کسی پوشیده نیست. دریغا که عمرش وفا نکرد و بعد از ترور ناجوانمردانه چند صباحی بیش نماند و مرغ روحش به اعلا علیین پرواز کرد. معتقدات مذهبی او در حد یقین و باور بود. در اکثر مسافرت های دور و نزدیک که با آن مرحوم بودم، هرگز ندیدم نماز شب از او فوت شود. همراه او به انگلستان سفر استعلاجی داشتم می دیدم؛ که به تهجد مشغول است. مردی خوش محضر و مهمان دوست، دستی بذال و نفسی کریم داشت و از حقد و حسد و کینه به دور بود. او پناهگاه گویندگان و وعاظ جوان بود. عصرها منزل وی محل حضور و اجتماع گویندگان مذهبی بود. به وعاظ و گویندگان سالخورده بی نهایت احترام می گذاشت. عواید منبری خود را در ماه مبارک رمضان و محرم و صفر را به بسیاری از وعاظ سالمند و بازنشسته می رساند و خود مالی نیندوخت.(1)

قدرت خطابه

مرحوم حسام از دو نعمت بزرگ الاهی یعنی نیروی حافظه و هوش و دیگری قدرت بیان معجزه آسا بهره مند و آن دو را در خدمت به اسلام و نشر معارف قرآنی و ترویج فرهنگ غنی اهل بیت علیهم السلام به خدمت گرفته بود. کسانی که وی را از نزدیک دیده بودند، همگی معترفند که مرحوم حسام واعظ از دو ویژگی ممتاز برخوردار بود: نخست حافظه قوی او بود که علاوه بر حفظ نهج البلاغه و روایات فراوان و تسلط بر آیات قرآن کریم، هر نوع


1- خاطرات صادق، ص 133-137 (با تلخیص).

ص:168

مطلب علمی را از دانشمندان و متفکران جهان اسلام و نیز هر نوع اشعار، اعم از فارسی و عربی را با یک یا دوبار خواندن حفظ می کردند.(1)

دوم قدرت بیان که تمام شنوندگان را مجذوب می کرد. ایشان اطلاعات وسیع و معلومات گسترده ای در علوم اسلامی داشت. او ابتدا مطالب مهم منابر خود را یادداشت می کرد و سپس با احاطه و تسلط کامل، آن را تحویل مستمعان می دادند.(2) مرحوم حسام در نوجوانی پای منابر پدرش می نشست و مطالب آن را به ذهن می سپرد. آن بزرگوار نیز اهل مطالعه فراوان بود و اغلب اوقات خود را صرف مطالعه کتاب های متنوع می کرد و نیز جهت استفاده پای منابر بزرگان خطبای استان، همانند حاج شیخ علی محقق، صدرایی اشکوری، شیخ حسن حجتی، شیخ علی اعتمادالواعظین می نشست و مطالب آنان را به ذهن می سپرد و با سرمایه استعداد و هوش سرشار، بسیاری از گفتار او و سایر گویندگان مشهور را حفظ کرد. آیت اﷲ احسان بخش ضمن تأیید مطالب مذکور می نویسد: مرحوم حسام در اندک مدتی محبوبیت زائدالوصف در میان مردم به دست آورد. نه تنها از قدرت بیان در شئون مختلفه برخوردار بود، بلکه سرمایه ادب وافر و اخلاص در گفتار و کردار داشت. به اولیای دین و اهل بیت عصمت، خصوصا حضرت صدیقه کبرا، فاطمه اطهر علیها السلام ارادت ویژه ای ابزار می کرد. به شیوخ خطبا تعظیم می کرد و پناهگاه گویندگان و وعاظ جوان بود. لحظه ای از مطالعه غافل نبود و از نوشتن نمی آسود. نوشته ها و یادداشت ها فراوان داشت.(3)

فعالیت های سیاسی

اشاره

مرحوم حسام واعظ، همانند بسیاری از روحانیان استان گیلان، در عرصه همراهی با نهضت مقدس اسلامی به رهبری امام خمینی فعال بود و در جهت تنویر افکار عمومی جامعه انقلابی و پیروزی نهضت روحانیان، فعالیت به سزایی داشت که به نمونه هایی از


1- دانشوران و دولتمردان گیل و دیلم، ص 183.
2- مقدمه کتاب بهین گفتار، ص 17.
3- مقدمه کتاب بهین گفتار ، ص 18.

ص:169

آن اشاره می شود:

1. انسجام خطبای گیلان علیه رژیم:

مرحوم آیت اﷲ احسان بخش درباره نقش فعال مرحوم حسام در بسیج و هماهنگی روحانیان علیه رژیم طاغوت می نویسد:

روزی خدمت آیت اﷲ حاج سید محمود ضیابری رسیدم و گفتم: آقا مگر شما نمی خواهید روحانیت گیلان بعد از شما زنده بماند و با اجتماع محشور گردد؟! شما مسئول روحانیت گیلان هستید، چرا سکوت کردی و چرا تکانی نمی خوری؟! ایشان که انتظار چنین حرفی از من نداشت، پرسید مگر چه شده است؟ گفتم: به خاطر حیثیت و اعتبار روحانیت و جهت گوش مالی به یاوه گویی های دشمن، لازم است حرکتی نمایید تا مردم تکلیف خود را بدانند. ایشان فرمودند: من که مریض و بستری هستم و نمی توانم جایی بروم و سخنی بگویم؛ از من چه می خواهی؟ من به ایشان عرض کردم: چند کلمه به عنوان همدردی بنویسید و ما آن را جهت اطلاع مردم و روحانیت گیلان تکثیر خواهیم نمود. ایشان اعلامیه ارزشمندی با دستخط مبارک خطاب به همه خطبای گیلان نوشتند و آن را امضا کردند. من متن نامه را از ایشان گرفتم و بلافاصله به دیدن آقای حسام که در مسجد حاج صمدخان رشت برنامه داشت، رفتم و از جریانات کشور و قیام مردم گفتم و از بی تفاوتی مردم و روحانیت گیلان گله کردم. حسام واعظ گفت: ولی آن چه مانع حرکت ماست، آیت اﷲ ضیابری است، سکوت او موجب سکوت ما شده است؛ وگرنه ما از سایر بلاد چیزی کم نداریم. از فرصت استفاده کردم، گفتم: اگر آیت اﷲ ضیابری حرکت نماید و یا اعلامیه بدهد، تو حاضری همکاری کنی؟ گفت: به حضرت زهرا علیها السلام قسم می خورم، با شما همکاری می کنم. من بدون معطلی اعلامه آیت اﷲ ضیابری را به او نشان دادم. او با دیدن دستخط و امضای مرحوم ضیابری جاخورد و گفت: فردا عصر با دوستان روحانی به

ص:170

منزلم بیایید تا تصمیمات لازم را بگیریم. عصر روز بعد با یازده نفر از خطبا و روحانیان و ائمه جماعات شهرهای گیلان به منزل ایشان رفتیم و قرار شد همه کسانی که در مسیر انقلاب هستند، آموزش داده شوند که هماهنگ و متحد و منسجم عمل کنند. حالت دو دستگی نداشته باشد؛ یعنی همه در یک شب و در یک ساعت معلوم، بالای منابر، ضمن خواندن اعلامیه، اوضاع مملکت را تشریح نماییم. آتش خشم مردم با عمل به این توصیه شعله ور گردید و مردم به خیابان ها ریختند و تظاهرات علیه رژیم منحوس پهلوی آغاز گردید که تا پیروزی انقلاب تداوم داشت.(1)

2. دفاع از امام خمینی:

آیت اﷲ احسان بخش درباره مناظرات تند بین مرحوم حسام و رئیس شهربانی چنین می گوید: «ساواک هرچه تلاش کرد تا اعلامیه آیت اﷲ ضیابری را پیدا و از تکثیر آن جلوگیری کند، موفق نشد؛ زیرا اعلامیه توسط دوستان تکثیر و به دست همه روحانیان و خطبا رسیده بود. ساواک ابتدا به سراغ حسام رفت؛ ولی نتوانست او را منصرف کند. بعد از ناکامی چاره ای اندیشید: عده ای از روحانیون تأثیرگذار را به شهربانی دعوت کرد؛ تیمسار سیدی، رئیس شهربانی گیلان از قدرت شاه گفت: و سپس با تهدید افزود که تا زمانی که شاه و قانون در این مملکت است، هیچ کس جرأت ندارد علیه نظام تخطی کند. ما با قانون شکنان به شدت برخورد می کنیم. آن گاه گفت: آقایان! مثلا این آیت اﷲ احسان بخش از سید خمینی [امام خمینی] چه کم دارد؟! که من توی حرفش دویدم و گفتم: مؤدب باش! افتخارم این است که کوچک ترین شاگرد آیت اﷲ العظمی خمینی هستم! تیمسار سیدی عصبانی شد و گفت: من اجازه نمی دهم یک لچک به سر (منظورش عمامه ام بود) به من گستاخی کند! من


1- خاطرات صادق، صص 146-147، (با تلخیص).

ص:171

هم سرش داد کشیدم و گفتم: این لچک نیست، بلکه عمامه است و این تاج را به افسر شاهان نمی دهم... ناگهان آقای حسام به سخن آمد و گفت: آقای احسان بخش! چرا برافروخته اید؟! این ها قانون اساسی دارند که می گوید: بگیرید ببندید و بکشید! ما هم قانون اساسی به نام قرآن داریم که می گوید بگویید، کنمان نکنید و نترسید! آن گاه خطاب به سیدی کرد و گفت: آقای رئیس شهربانی مگر ما نوکر شماییم؟ مگر ما حقوق بگیر شماییم که ما را تهدید می کنی؟

چه دلتان بخواهد و چه دلتان نخواهد، آقای خمینی مرجع تقلید ماست و ما وظیفه داریم افکار ایشان را برای مردم بیان کنیم. اگرچه به قیمت جان ما تمام شود. مجلس را هاله ای از بهت فرا گرفت و ما را آزاد کردند. نیمه های شب ساواک به منزل مرحوم حسام یورش برد و ایشان را دستگیر کرد و به نقطه نامعلومی برد که اگر دخالت آیت اﷲ ضیابری نبود معلوم نبود، چه بر سرش می آوردند. عجب این که برخی از افرادی که الان انقلابی شدند، وقتی شنیدند ما را به شهربانی برده اند، به کلی از ما بریدند.(1)

3. استقبال از امام:

مرحوم حسام به علت سخنرانی های حاد علیه طاغوت بارها توسط ساواک بازداشت گردید و حتی یک بار او را ربودند و به نقطه نامعلومی بردند. او می گفت: جایی بودم همانند محل نگهداری حیوانات که اطرافش را کوه فرا گرفته بود و هیچ کس را نمی دیدم. فقط شب ها پیرمردی برایم چند قرص نان می آورد.(2)

نام و امضای حسام واعظ را در طول نهضت مقدس اسلامی در کتاب های اسناد انقلاب اسلامی به ثبت رسیده است.(3)

در اوایل بهمن سال 1357ش، حدود 75 نفر از روحانیان وعده ای از بازاریان سرشناس به منظور استقبال از حضرت امام به سوی تهران حرکت کردند. مرحوم حسام در بهشت


1- خاطرات صادق ، ص 149، (با تلخیص).
2- خاطرات صادق ، ص 389.
3- انقلاب اسلامی گیلان در اسناد ساواک، صص 292، 294، 300، 377، 378، 391.

ص:172

زهرا سخنرانی خوبی داشت که بسیار اثربخش بود. همچنین ایشان چند منبر در حسینیه فاطمیون داشت که مورد استقبال قرار گرفت.(1)

حسام بعد از پیروزی انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، برای محافظت از دستاوردهای انقلاب اسلامی، همچنین حراست از جان شخصیت های انقلابی، علی الخصوص روحانیان عالی مقام، مقابله با ضد انقلاب، اشرار و قاچاقچیان، محافظت از اماکن حساس، پاکسازی شهر از عناصر رژیم طاغوت و عناصر خودسر، جمع آوری، حفظ و انبار سلاح هایی که در هنگام پیروزی انقلاب و تسخیر پایگاه های نظامی به دست مردم افتاده بود، خنثی سازی انواع ترفندها و تحریکات عناصر بازمانده از رژیم طاغوت، حل و فصل دعاوی و خصومات، رسیدگی به اوضاع مردم محروم، حفظ نظم و آرامش و امنیت شهر، حراست از اموال عمومی و دولتی، رسیدگی به اوضاع ساواکی ها و عناصر مؤثر در رژیم طاغوت و... ضرورت ایجاد و تشکیل کمیته انقلاب اسلامی توسط حضرت امام راحل احساس گردید. در شهر رشت مسئولیت کمیته انقلاب اسلامی از سوی حضرت امام بر عهده آیت اﷲ احسان بخش نهاده شد. وی به منظور اشراف کامل بر اوضاع رشت و سایر شهرهای استان گیلان، از دوستان مورد اعتماد و نیروهای مذهبی، از جمله مرحوم حسام واعظ بهره جسته و با کمک و مساعدت و همکاری آنان موفق شدند که نظم و امنیت جامعه برقرار گردد و انقلاب اسلامی را از بحران ها برهاند. آقای احسان بخش در این باره می نویسد: از وجود روحانیت، خصوصا کسانی که آنان را از نزدیک می شناختم، برای پیشبرد انقلاب بهره گرفتم. کارم روزها رسیدگی به مشکلات و شکایات مردم و شب ها سرکشی و بازرسی از کمیته محلات بود. روزی خبر رسید که ضد انقلاب برای تهیه اسلحه به ژاندارمری رشت حمله کرده است. آقای حسام را به منظور دفع فتنه و ایجاد آرامش به آن جا روانه کردم. خوشبختانه با تدبیر


1- خاطرات صادق، ص 333.

ص:173

ایشان اوضاع آرام شد.(1)

همچنین آقای حسام از سوی آیت اﷲ محمدی گیلانی به عنوان عضو هیأت مرکزی کمیته انقلاب اسلامی انتخاب گردید. او در دستگیری سران طاغوت، برچیدن مراکز فساد و فحشا و جلوگیری از عوامل نفوذی و اعمال نفوذ برخی کوردلان و بدخواهان انقلاب اسلامی زحمات زیادی را متحمل گردید.(2)

دیدار با امام و مسئولان

مرحوم حسام در سال 1358، با حضور آیت اﷲ ربانی املشی شورای روحانیت استان گیلان را با همراه جمعی از روحانیون تأسیس کردند. مسائل مربوط به استان در زمینه تبلیغات و تعیین ائمه مساجد و اعزام مبلّغ به مناطق و نظارت بر مدارس علمیه، پیگیری مشکلات روحانیت، برنامه ریزی برای ایام خاص مذهبی، تقویت مبانی نظام مقدس اسلامی در نهادها و ادارات و سازمان ها، از جمله وظایف این شورای محترم قرار گرفت. اعضای هسته مرکزی شورای روحانیت گیلان، عبارت بود از حضرات آیات و حجج اسلام: صادق احسان بخش، محمدطاهر شرفی، سید موسی حجتی، هادی حسام، محمدعلی امینیان، سید مجتبی رودباری، میر آقا موسوی، میر ابوطالب حجازی و محمدابراهیم رضایی راد.(3)

پس از تشکیل این ترکیب، اعضای مزبور در تاریخ چهارشنبه، 4 دی ماه 1358، به تهران عزیمت کرد و با مسئولان کشوری همانند آیات محترم شهید بهشتی، سید علی خامنه ای، علی اکبر هاشمی رفسنجانی و مهدوی کنی، دیدار و درباره مشکلات استان و دخالت های غیر مسئولانه برخی از نهادها و افراد گفت وگو کردند. این جمع در تاریخ 7 دی ماه 1358، برای دیدار و زیارت حضرت امام خمینی به قم آمدند و در گزارشی از مشکلات کشور و استان از خدمات و کارهای انجام شده در استان را به سمع مبارک ایشان رسانند.(4)


1- خاطرات صادق ، ص 368.
2- خاطرات صادق ، ص 382.
3- خاطرات صادق ، ص 445.
4- خاطرات صادق ، ص 455 و یار صادق، ص 47.

ص:174

بهین گفتار

مرحوم حسام در طول دوران عمر تبلیغی خود مطالب فراوانی یادداشت می کردند که بخشی از یادداشت های آن مرحوم تحت عنوان «بهین گفتار» با مقدمه مرحوم آیت اﷲ احسان بخش در سال 1375ش، به چاپ رسید. این کتاب که شامل حکایات، اشعار عربی و فارسی، مواعظ در 351 صفحه تدوین شده است. مرحوم حسام در مقدمه کوتاه بعد از حمد و ثنای الاهی و صلوات و درود بر پیامبر و خاندان مطهرش می نویسد: «و بعد: این بنده، حسام که سال ها است به وعظ و خطابه اشتغال دارم، در طی مطالعات به پاره ای از مطالب نغز و کلمات پر مغز برخورد نمودم و آن را در مجموعه ای گرد آوردم. بعضی از دوستان که خود در میدان علم و معرفت یکّه تازند، گاهی به مطالعه این مجموعه مشغول گشتند و این بنده را تحریص نمودند به چاپ آن اقدام نموده و بهره اش عام باشد و بهین گفتار نام نهم».(1)

معلومات گسترده

حسام واعظ اهل مطالعه بود و اطلاعات و معلومات گسترده ای در زمینه های مختلف داشت. استاد علی دوانی دراین باره می گوید: در سال 1353ش، در مجلس ختم مرحوم آیت اﷲ حاج سید حسن بحرالعلوم رشتی که علمای تراز اول گیلان و رشت به شمار می رفت، در مسجد محمدیه قم برگزار گردید. سخنران این مراسم با شکوه آقای حاج شیخ هادی حسام رشتی، از گویندگان بنام رشت بود. او بالای منبر در فضیلت علم و عالم چنان سخن گفت که مایه اعجاب شنوندگان شد. از جمله به خاطر دارم که من در کنار علامه سید محمدحسین طباطبایی، صاحب تفسیر المیزان نشسته بودم؛ وقتی حسام که چهره ای ناشناخته برای اغلب شنوندگان بود، از اصطلاحات فلسفی را در خلال سخنرانی ها استفاده می کردند. حضرت علامه از من سؤال


1- مقدمه بهین گفتار، ص 20.

ص:175

کرد: این فاضل کیست؟ فلسفه را در کجا خوانده است؟ عرض کردم: ایشان آقای حسام، واعظ رشت است. شاگرد مرحوم آیت اﷲ سید حسن بحرالعلوم رشتی است و اصلا فلسفه نخوانده است! علامه چندین بار با اعجاب تشکر کردند و تحسین فرمودند.(1)

رحلت و مدفن

مرحوم حسام واعظ پس از عمری تلاش و مجاهدت در عرصه های تبلیغی و تلاش در استقرار نظم و دستگیری سرسپردگان در سال 1358ش، صبحگاهان که آن مرحوم برای ادای فریضه نماز صبح از خانه به مسجد در محله خُمیران زاهدان در حرکت بود، توسط کوردلان منافق به رگبار گلوله بسته شد و هدف ترور قرار گرفت. بلافاصله به دستور حضرت امام، وی به تهران منتقل گردید و جهت معالجه و مداوای در بیمارستان شهدای تجریش بستری گردید. مرحوم حسام، سرانجام بر اثر سکته قلبی در آبان ماه 1359ش، دعوت حق را لبیک گفت و پیکر پاکش را با تشییع و تجلیل به قم انتقال یافت و در قبرستان شیخان، در کنار آرامگاه زکریابن آدم به خاک سپرده شد.(2)


1- نقد عمر، ج 2، ص 108.
2- مقدمه بهین گفتار، ص 16.

ص:176

ص:177

سید اسماعیل حسینی مرعشی (1340ق-1383ش) / فقیه خدوم

اشاره

پدر: سید احمد

ولادت: 1340 ق.

وفات: 1425 ق.

مدفن: قم، وادی السلام.

تألیف: محمدعلی نجفی کرمانشاهی

خلاصه

آیت­ اﷲ «سید اسماعیل حسینی مرعشی شوشتری» (متولد 1340ق) یکی از فقیهان و عالمان برجسته خاندان بزرگ مرعشی است. ایشان تحصیلات خود را در حوزه های علمیه به وجه نیکو به اتمام رسانده است. وی در طی ده ها سال، به تدریس، تبلیغ، تحقیق، نگارش آثار علمی، اجرای خدمات عمرانی و به طور کلی ترویج معارف و احکام دینی و اجرای وظایف روحانی اشتغال داشته است. این عالم پر تلاش که اجازات متعددی از بزرگان مذهب اخذ کرده، در سال 1425ق. (برابر 1383ش) در 85 سالگی دیده از جهان فرو بست. پیکر ایشان پس از طواف و تشییع در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام، در قبرستان وادی السلام شهر مقدس قم به خاک سپرده شد.

ص:178

سادات مرعشی و حکومت مرعشیان

نسب سادات مرعشی، به امام سجاد علیه السلام منتهی می گردد. در وجه نام گذاری این خاندان از سادات به «مرعشی»، چند دیدگاه ابراز شده است. بر اساس یک دیدگاه، واژه «مرعش» به معنی «پرنده بلند پرواز» است که در هوا چرخ می زند و چون جدّ اعلای این سلسله، به شخصی به نام «ابوالحسن علی بن ابومحمد عبد اﷲ» می رسد و او در عصر خود از سادات بسیار ارجمند و دارای موقعیت عظیم بود؛ مردم او را به مَرعَش (پرنده بلند پرواز) موصوف و ملقب کردند و فرزندان او به «سادات مرعشی» معروف گشتند. شهر «قهرمان مرعش» که در شمال موصل قرار گرفته و طبق تقسیم بندی های پس از فروپاشی عثمانی، هم اکنون در جنوب ترکیه واقع گشته است؛ به نام همین شخصیت بزرگوار نام گذاری شده و قبر او نیز در همین شهر است. هم چنین سلسله و حکومت مرعشیان طبرستان، در سال 760 ق. بنیان نهاده شد. میر قوام الدین مرعشی که فقیهی ارجمند و دانشمندی بزرگوار(1) از هواخواهان سربداران به شمار می رفت، با تأثیرپذیری از این حکومت، علیه حکومت های مرکزی ایران قیام کرد و سلسله مرعشیه را بنیان نهاد. این حکومت، بیش از سیصد سال دوام آورد و نیمه اول دوران بقای آن را دوره اقتدارش می دانند. مقر این حکومت در نواحی شمالی ایران و به ویژه مازندران بود و در مقدمه چینی برای ظهور حکومت شیعی یک پارچه صفوی، نقش حکومت های محلی و بومی ای چون مرعشیان مازندران و آل کیای گیلان غیر قابل انکار است.

سادات مرعشی شوشتر

مقر و محل اصلی سکونت سادات مرعشی، در نواحی طبرستان بوده است؛ ولی برخی از شخصیت های این خاندان، برای تجارت یا کسب دانش یا زیارت نواحی مقدس شیعه، به شهرهای دیگر سفر می کردند. میر نجم الدین محمود مرعشی آملی که از نواده های برادر میر قوام الدین است، در آغاز قرن هشتم قمری و پس از تحصیلات دینی در عتبات


1- مراقد المعارف، شیخ محمد حرزالدین، ج2، ص207.

ص:179

عالیات عراق و هنگام بازگشت از عتبات عالیات وارد شوشتر شد. امیر شهر از وی، اقامت در شوشتر را درخواست کرد و دختر خویش را به همسری وی در آورد. میر نجم الدین نیز به ارشاد مردم و ترویج معارف دینی بر اساس مذهب امامیه مشغول شد. وی سرسلسله سادات مرعشی شوشتر است و اگر چه تیره های دیگری از سادات مرعشی را در آمل، تبریز و رفسنجان مشاهده می کنیم؛ عمده ترین و پر شخصیت ترین تیره سادات مرعشی همین تیره سادات مرعشی شوشتر است.(1)

نسب سید اسماعیل شوشتری (از عالمان برجسته در ادوار اخیر این سلسله علمی)، این گونه است: سید اسماعیل بن سید احمد بن سید سلطانعلی بن ابراهیم بن میرزا محمد بن ابوالفتح بن میرزا سید علی (سوم)، ابن اسحاق بن میرزا شاهمیر بن میرزا عبد اﷲ بن میرزا سید علی (دوم)، ابن میر محمدباقر بن میر سید علی بن میر اسد اﷲ صدر بن زین الدّین بن محمد شاه بن مبارزالدین (مُنده)، ابن جمال الدین حسین بن میر نجم الدین محمود بن احمد بن تاج الدّین حسین بن محمد بن علی بن احمد بن ابی طالب بن ابراهیم بن یحیی بن حسین بن محمد بن ابی علی بن ابی القاسم حمزة بن علی مرعشی بن عبد اﷲ بن محمد سلیق بن حسن الدّکة بن حسین اصغر بن امام زین العابدین بن امام حسین بن امام علی بن ابی طالب علیه السلام».

تولد و نام گذاری

سید اسماعیل مرعشی، در 16 ربیع الثانی سال 1340ق، در زادگاه امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، یعنی شهر مقدس و مبارک سامراء دیده به جهان گشود. مادر وی که سیده ای عابده بود، شب قبل از تولد فرزندش، پدر خویش، مرحوم سید اسماعیل عقیلی نوری صاحب کتاب کفایةالموحدین را به خواب دیده بود و لذا نوزادش را اسماعیل نام نهاد.(2) جالب توجه


1- ر.ک: شجره نامه و نسب نامه سادات مرعشی، نوشتۀ سید عبدالعلی عظیمی.
2- اجماعیات فقه الشیعه، ج 1، ص 274، پاورقی. شایان ذکر است که در خاندان مرعشی (اعم از شاخه شوشتر یا آمل و یا تبریز) شخصیت های دیگری هم بوده اند که اسماعیل نام داشته اند؛ از جمله سید اسماعیل مرعشی، عموی آیت اﷲ سید شهاب الدین مرعشی نجفی. (تربت پاکان قم، ج 1، ص 419.) همچنین سید اسماعیل مرعشی از شخصیت های این خاندان است که در ابتدای قرن سیزدهم و در سال 1209 ق، به قتل رسیده است.( الذریعه، ج 2، ص 69 و ج 4، ص 32 و 410).

ص:180

این که سید اسماعیل مرعشی و سید اسماعیل عقیلی، هر دو «اسماعیل بن احمد» هستند. سید اسماعیل عقیلی نوری که از شاگردان شیخ انصاری است در سال 1321ق، وفات یافته و در نجف اشرف و نزدیک ایوان طلای حرم مطهر علوی علیه السلام روبه روی قبر منور علامه حلی مدفون گشته است. شیخ علی مدرس تهرانی که طبیعتا دایی سید اسماعیل می شود، داماد مرحوم عقیلی می باشد.(1) از مرحوم عقیلی آثار فراوانی بر جای مانده که مشهورترین آن ها کتاب «کفایةالموحدین فی اصول الدین»(2) می باشد. کفایةالموحدین از آثار کلامی معروف می باشد که به زبان فارسی و در 4 جلد (در 3 مجلد) نگاشته شده است. دو بخش اول این کتاب در مباحث توحید و نبوت است و بخش سوم با امامت و جلد چهارم هم در مورد معاد می باشد. این کتاب بارها چاپ شده و دسته ای از بزرگان، از جمله سید جواد خامنه ای بدان عنایت خاص داشته اند و نیز برخی حوزه های علمیه این کتاب را در مقطعی به عنوان کتاب درسی طلاب قرار می دادند.

جد پدری

علامه سید سلطان­علی مرعشی شوشتری، جد پدری سید اسماعیل است. وی که از عالمان برجسته شوشتر در عصر خویش بود؛ در حدود سال 1265ق، دیده به جهان گشود. تحصیلات خویش را در شوشتر آغاز کرد و بیش از همه، از مرحوم شیخ جعفر شوشتری، صاحب خصائص الحسینیه بهره علمی و اخلاقی برد. وی تحصیلات خود را در تهران و نجف تکمیل و محضر استادانی توانا چون میرزا محمدحسن آشتیانی را در تهران، و میرزا حسین خلیلی و آخوند خراسانی را در نجف درک کرد و به اخذ اجازه اجتهاد از عالم فرزانه ای چون آخوند خراسانی موفق گشت. وی در علوم مختلف دارای مهارت گردید و به تدریس علوم دینی پرداخت و شاگردان فراوانی پرورش داد. او در هنگام بازگشت از زیارت مخصوص امام حسین علیه السلام، در عرفه سال 1332ق، در طویرج(3) وفات


1- نقباء البشر، ج 1، ص 151 و ج 4 ، ص 1536 و مشاهیر المدفونین فی الصحن العلوی الشریف، ص 57.
2- الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج 18، ص 100.
3- شهرکی در نزدیکی کربلای معلا.

ص:181

یافت و در وادی السلام نجف اشرف به خاک سپرده شد. هفت پسر وی عبارتند از: محمد، احمد، محمود، علی (کیمیاگر)، حسن (آقانجفی)، حسین و محسن. سید احمد، پدر سید اسماعیل و باقی برادران وی عموهای سید اسماعیل شوشتری هستند.

پدر

آیت اﷲ سید احمد مرعشی شوشتری، فرزند سید سلطان­علی، از عالمان مشهور برخاسته از شوشتر است که تحصیلات خویش را در عتبات عراق پی گرفت و به مقامی ارجمند از دانش و تقوا رسید. میرزای شیرازی در اواخر سده سیزدهم هجری از نجف به سامرا کوچ کرد و کوشید این شهر مقدس را از جهاتی چند، از جمله ایجاد حوزه علمیه ای قدرتمند و پربار تقویت کند. وی در این زمینه تا حدود بسیاری موفق بود؛ ولی با وفات او در شعبان سال 1312ق و هجرت بسیاری از بزرگان ساکن در این حوزه، حوزه سامرا ضعیف شد و از این جهت، برخی از عالمان دینی و در رأس همه آنان، مرحوم میرزا محمدتقی شیرازی در سامرا ماند. وی حدود بیست سال در سامرا ساکن بود و به ویژه پس از رحلت آخوند خراسانی در سال 1329ق. و هجرت بسیاری از شاگردان برجسته وی به سامرا، رونقی بسزا بر حوزه این شهر حکم فرما شد؛ ولی به سبب اشغال ممالک اسلامی و تجاوز استعمار پیر یعنی انگلیس به عراق و آغاز جنگ جهانی اول، میرزا محمدتقی شیرازی به نجف و سپس کربلا هجرت کرد تا مقام رهبری دینی امت اسلامی را بر عهده گیرد. با رحلت صاحب عروه در سال 1337ق، اصلی ترین زعیم دینی و سیاسی عراق کسی جز میرزای دوم شیرازی نبود؛ اما وی نیز سال بعد دار فانی را وداع گفت و به تعبیر برخی بزرگان، از جمله مرحوم آیت­ اﷲ بهجت فومنی، ایشان توسط انگلیس مسموم گشته و به شهادت رسیده است. با رحلت شیخ الشریعه اصفهانی در سال بعد و وفات شیخ مهدی خالصی در مدت زمانی نه چندان طولانی پس از رحلت شیخ الشریعه، مرجعیت اصلی شیعه در ایران بر دوش شیخ عبدالکریم حائری و در عراق بر دوش میرزای نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی افتاد. به ویژه پس از رحلت شیخ عبدالکریم حائری و میرزای

ص:182

نائینی در سال 1355ق، مرجعیت اصلی شیعه به سید ابوالحسن اصفهانی منحصر شد. از اقدامات این شخصیت بزرگ، تلاش برای احیای حوزه سامرا بود؛ امری که اگر چه به سرانجام نرسید و کارشکنی برخی عوامل خودفروخته و غیر شیعی در این امر خلل ایجاد کرد و نهایتا آن را عقیم ساخت؛ نباید از آثار مثبت اقداماتی که سید و دستیارانش در این زمینه انجام دادند، چشم پوشید. سید احمد شوشتری، یکی از همین افراد بود که در جهت تحقق اهداف مرجعیت عظمای شیعه، به تقویت کمی و کیفی حوزه سامرا و تلاش در راه تثبیت جایگاه شیعه و رفع اختلافات مذهبی در این شهر پرداخت. وی مدرسه علمیه میرزای شیرازی اول، را در سامرا تجدید بنا و تعدادی از طلاب و فضلا را در این حوزه جمع کرد و لذا رونقی در وضع حوزه این شهر مقدس ایجاد گشت. اما متأسفانه در سال 1360ق. و در زمانی که هنوز مرحوم سید ابوالحسن اصفهانی در قید حیات بود، سید احمد وفات یافت و حوزه سامرا در مرگ وی به سوگ نشست. جسد مطهر او پس از تشییعی باشکوه در عتبه مرقد مطهر عسکریین علیهما السلام به خاک سپرده شد. در اربعین وفات وی، سید اسماعیل مرعشی که تقریبا بیست ساله بود، توسط عمویش، آیت اﷲ سید محمود مرعشی شوشتری لباس مقدس روحانیت بر تن کرد و به اصطلاح، «معمّم» شد.(1) سید احمد علاوه بر سید اسماعیل، اولاد ذکوری بدین قرار داشت: سید کاظم مرعشی (از علمای معاصر متوفای 1379ش. و مدفون در وادی السلام قم)،(2) سید علی­نقی، سید مصطفی و سید عبدالرحیم مرعشی شوشتری.

اقوام دانشمند

برادران سید احمد مرعشی که عموهای سید اسماعیل باشند، اغلب در زمره علمای دینی قرار داشته و در میان آنان، سید محمود مرعشی شوشتری، از دیگران شناخته شده تر است. وی از علمای معمر معاصر و ظاهرا آخرین بازمانده از شاگردان آخوند خراسانی


1- ستارگان حرم، ج11، ص 38 و 39.
2- از شرح حال وی اطلاع خاصی کسب نکردیم، جز این که نام او در انتهای پاره ای از بیانیه های علمای اهواز در قبل از انقلاب مندرج است.

ص:183

بوده است. شرح حال وی در مجموعه «ستارگان حرم»(1) آمده است. سید محمد مرعشی نیز یکی دیگر از عموهای اهل علم مرحوم سید اسماعیل مرعشی است و فرزند وی سید جعفر هم که پسرعموی سید اسماعیل می شود، از علمای برجسته این خاندان بوده و سید محمدتقی، سید رضی و سید علی از اولاد دانشمند وی هستند. به طور کلی این تبار را باید تباری عالم خیز و دانشمند پرور دانست که در هر دوره، دانشمندان خدومی را به مکتب شیعه هدیه کرده است.

تحصیلات و استادان

اشاره

سید اسماعیل، پس از این که مدتی در سامرا و کاظمیه و در مدارس نوین به تحصیل پرداخت، وارد حوزه علمیه شد. قرآن و تجوید را نزد برخی قاریان عامه فرا گرفت و دروس فارسی را که در گذشته خوانده می شد و معمولا گلستان سعدی، نصاب الصبیان فراهیدی و منشئات امیر نظام و غیره را شامل می گردید نیز از محضر شیخ ابوالقاسم مروج یزدی آموخت. هم چنین ادبیات عرب و منطق و برخی دروس مقدمات را گذراند. مقطع سطح دروس حوزوی را که شامل دروس فقه، اصول و درایه می شود (چون مکاسب، کفایه الاصول و رسائل)، نزد استادانی در حوزه سامرا، نجف و اهواز طی کرد. از استادان او در این دوره، باید از مرحوم شیخ حسنعلی نجابت شیرازی، شیخ حسن ماکویی، سید نصر اﷲ گلستانه اصفهانی، شیخ موسی سودانی، میرزا علی یزدی، سید محمدرضا شوشتری، میرزا حبیب اﷲ اشتهاردی و سید طاهر حیدری یاد کرد.(2)

سید اسماعیل پس از چند سال تحصیل در حوزه ها، این توان علمی را در خود دید که در دروس خارج فقه و اصول حوزه علمیه شرکت جسته و لذا به درس عالمان بزرگ که به القای دروس دینی به سبک عدم انحصار در متن کتابی ویژه می پردازند. حاضر گشت و بر اندوخته علمی خود افزود تا این که به درجه اجتهاد نایل آمد. از استادانی که وی در فقه


1- دفتر 11، ص 31 تا 54، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف الاشرف، ج3، ص1187 و تربت پاکان قم، ج3، ص1927.
2- اختران فضیلت، ج 1، ص 775؛ اثر آفرینان، ج 5، ص 209 و گنجینه دانشمندان، ج 3، ص 154 و 155.

ص:184

و اصول از آن ها بهره وافی برد، باید از این بزرگان یاد کرد: آیت اﷲ سید محسن حکیم، صاحب مستمسک که عالمی برجسته و مجاهد و پرهیزکار و برخاسته از مکتب علمی آخوند خراسانی و میرزای نائینی بود و نیز آیت اﷲ سید ابوالقاسم خویی که شلوغ ترین درس خارج را در حوزه نجف در عصر خویش داشت و به ویژه در اصول صاحب نظریات خاص بود؛ از دیگر استادان سید اسماعیل مرعشی است؛ چنان که آیت اﷲ میرزا محمود شریف شیرازی که از شاگردان آخوند خراسانی و عالمی کم تر شناخته شده می باشد، از دیگر استادان سید اسماعیل می باشد که سید اسماعیل نزد وی معقول را فرا گرفته است. مرحوم شیرازی هم چنین استاد و شیخ روایی آیت اﷲ مرعشی نجفی می باشد.(1) عالم مجاهد و مصلح بزرگ، آیت اﷲ شیخ محمدحسین کاشف الغطاء دیگر استاد برجسته ای بود که سید اسماعیل در دروس وی شرکت می جست و از بحث های فقهی او که بر کتاب ارزنده «تحریر المجله»(2) ایشان مبتنی بود، استفاده و بهره علمی کسب کرد.

با توجه به این که استادان نجف سید اسماعیل مرعشی معروف بوده و شرح حالشان در منابع بسیاری درج است؛ در ادامه احوال مختصر استادان مقدمات و سطوح ایشان در سامرا و نجف را که کم تر شناخته شده هستند؛ درج می کنیم:

میرزا حبیب اﷲ اشتهاردی

میرزا حبیب اﷲ اشتهاردی، عالمی زاهد و جلیل القدر بود که در حدود 1310ق. زاده شده و پس از تحصیلات ایران راهی نجف گردید و از محضر بزرگانی چون شیخ اسماعیل محلاتی بهره برد. او در حدود سال 1340ق، راهی شهر مقدس سامرا شد و در آن جا به تدریس و تحقیق و وعظ و اقامه جماعت پرداخت. وی داماد میرزا محمد عسکری نیز می باشد. وی به سبب بیماری راهی ایران شد و در قم سکونت گزید و در سال 1373ق. وفات یافت و در شیخان دفن شد.(3)


1- الاجازه الکبیره، ص 216 و 520 و گنجینه دانشمندان، ج 3، ص 155.
2- یک دوره فقه شیعی است که در قالب مواد قانونی بر اساس کتاب «المجله» تدوین شده است.
3- نقباء البشر، ج 1، ص 352.

ص:185

سید نصر اﷲ گلستانه اصفهانی

وی عالمی زاهد و مجتهدی عابد بود که در نجف اشرف جزو مدرسان فقه و اصول به شمار می رفت. وی در سال 1376ق. وفات کرد فرزندش، سید جعفر گلستانه هم در سال 1406ق. درگذشت. المختلفات از آثار علمی وی است.(1)

شیخ موسی سودانی

وی مدرسی فاضل و ادیبی شاعر بود که بیش تر در علوم عربی و بلاغی شهرت داشت. وی متولد 1310ق و متوفای 1345ق یا سال پس از آن است و لذا عمری طولانی نیافته؛ از وی دیوان شعری نیز بر جای مانده است.(2)

مهاجرت به اهواز

سید اسماعیل مرعشی، زمانی که خود در زمره عالمان دینی جای گرفته و از عتبات عراق راهی شهر اهواز بود، در برخورد با مرحوم بهبهانی به عظمت دینی و علمی وی پی برده و از این رو، سطح دانش او را چنان دید که برای کسی چون سید اسماعیل (که محضر بزرگان حوزه نجف را درک کرده بود) قابلیت استفاده علمی داشت. لذا بدون این که علم آموزی را برای خود عار ببیند، مدت ده سال از خرمن دانش علامه بهبهانی استفاده کرد و حتی در برخی مبانی علمی از وی تأثیر پذیرفته است. لذا آیت اﷲ سید علی بهبهانی(رامهرمزی) هم در زمره استادان سید اسماعیل شوشتری محسوب می شود.(3) شایان ذکر است که سید علی بهبهانی، از شاگردان دوران آخر تدریس آخوند خراسانی بوده و اگر چه در مواردی پیرو همان مکتب اصولی استادش آخوند خراسانی است؛ از جهاتی نیز از مکتب فقهی، اصولی، کلامی و فلسفی استاد با واسطه اش شیخ هادی تهرانی(4) متأثر می باشد.


1- معجم رجال الفکر، ج 3، ص 1113.
2- معجم رجال الفکر، ج 2 ، ص 691.
3- شرح حال، افکار و آثار آیت اﷲ بهبهانی، علی دوانی، ص 212.
4- برای شرح حال وی (ر.ک: شرح حال، افکار و آثار آیت اﷲ بهبهانی، علی دوانی ، ص 179 تا 198؛ نقباء البشر، شیخ آقابزرگ تهرانی، ج 5، ص 538 تا 541 و جرعه ای از دریا، سید موسی شبیری، ج 2، ص 385 تا 387).

ص:186

اجازات

در دوران کنونی، دانشگاه ها، مراکز آموزشی و هر نهادی که به گونه ای با فنون و علوم مرتبط است، در زمینه معیار سنجش و رتبه بندی استادان هر علم یا فن، مدارک خاصی که در مراتب متعددی درجه بندی شده، ارائه می کنند. در حوزه های علمیه و به ویژه در عصر غیبت کبرا، مراجع شیعه و دانشمندان برجسته، به نسبت توان علمی یا محدوده فعالیت دیگر دانشوران شیعه، بدان ها مدارکی اعطا می کردند که به آن «اجازه» گفته می شد. اجازه با این که در علوم متعددی چون فقه، اصول، حدیث، ادبیات، فلسفه، عرفان و حتی در فنونی چون خطاطی و تذهیب جریان داشته و دارد؛ بیش از همه با دانش فقه و حدیث مرتبط است. اجازه یک محدث به دیگری را «اجازه روایت» و اجازه یک مجتهد به دیگری که توان استنباط احکام را یافته است، «اجازه اجتهاد» می گویند و البته اجازه سومی به نام «اجازه امور حسبیه» وجود دارد که مرحوم مرعشی شوشتری هر سه گونه اجازات مذکور را دریافت داشته است.

مهم ترین اجازه در بین انواع سه گانه مزبور «اجازه اجتهاد» است. اگر چه لزوما اجتهاد یک شخص به داشتن اجازه اجتهاد وابسته نیست و مقوله اجتهاد نیز از مقوله های تشکیکی است؛ راه معمول و رایج این بوده که یک شخص در محضر استادی مجتهد تحصیل می کرد یا مورد امتحان شفاهی قرار می گرفت یا به امر او رساله و کتابی در موضوعی خاص می نوشت و در صورت توان استنباط احکام و رد فروع بر اصول و دارا بودن ملکه اجتهاد، به اخذ اجازه اجتهاد موفق می شود. رتبه دوم در بین اجازات ثلاثه مذکور «اجازه حدیث» است و این اجازه، به خصوص در ادوار نزدیک به عصر ائمه علیهم السلام به جهت جلوگیری از رواج احادیث ناصحیح و ضعیف، دارای موضوعیت و ارزش بسیار بوده و البته در زمان حاضر، با توجه به تجمیع کلی احادیث و ثبت سلسله اسناد روایی، بر اجازات نقل روایت جز تبرک در اتصال به حضرات معصومین علیهم السلام فایده معقول دیگری تصور ندارد. اجازه

ص:187

امور حسبیه نیز معمولا به روحانیان مستقر در مناطق مختلف اعطا می شود تا نسبت به اجرای امور دینی و اخذ حقوق شرعی در بین مردم دارای وجاهت باشند و این اجازه عمده ای بر سطح سواد و دانش شخص دلالت نداشته و صرفا تجویز بیان احکام توسط وی و صحت رجوع مردم به او را می رساند. آیت اﷲ سید اسماعیل مرعشی، به واسطه سعی بسیار و تلاش فراوان موفق شد به درجه اجتهاد نایل گشته و لذا از چند تن از بزرگان، مانند سید حسین بروجردی، سید محمدهادی میلانی، شیخ محمدحسین کاشف الغطاء و شیخ محمود شریف شیرازی توفیق اخذ اجازه حسبیه و اجتهاد را پیدا کرد. هم چنین ایشان در زمینه اجازه روایی از بزرگانی چون میرزا محمود شریف شیرازی،(1) سید محمدهادی میلانی و مرحوم کاشف الغطا اجازه روایت داشت؛ ولی مهم­ترین اجازه روایی ایشان از سوی شیخ مشایخ اجازه در عصر حاضر، از علامه، شیخ آقابزرگ تهرانی صادر شده است.(2)

عنوان «الطاعه فی اقامه الجمعه و الجماعه»، از آثار معروف مرحوم مرعشی است. در انتهای چاپ دوم این اثر که در سال 1367ش، در تهران توسط کتابخانه صدر دزفولی چاپ شده؛ برخی اجازات مرحوم مرعشی آمده است؛ از جمله اجازات مرحوم کاشف الغطاء (تاریخ 1371ق)، شیخ محمود شریف شیرازی (تاریخ 1377ق) و شیخ آقابزرگ تهرانی (تاریخ 1381ق). در همین مصدر اشاره شده است که وی از مرحوم حکیم، مرحوم میلانی و مرحوم مرعشی نجفی اجازاتی داشته است.(3)

تألیفات

اشاره

با این که سید اسماعیل مرعشی، در زمینه تبلیغ و تدریس و پرورش شاگردان بسیار کوشا بود؛ هیچ گاه از تحقیق و تألیف دوری نکرد و در طول زندگانی پر برکت خویش، آثار علمی ارزنده ای بر جای نهاد. موضوع این آثار فقه، اصول، کلام، حدیث، تفسیر، اخلاق و... می باشد.


1- وی نیز از بزرگانی چون میرزا حسین خلیلی و شیخ محمدطه نجف مجاز است: (ر.ک: المسلسلات، ج 1، ص 142).
2- اختران فضیلت، ج 1، ص 776 و گنجینه دانشمندان، ج 3 ، ص 156.
3- عنوان الطاعه، ص 194 تا 196.

ص:188

شرح کتاب اربعین حدیث

ایشان این اثر را در مشهد مقدس نگاشته است. اربعین نگاری در میان علمای شیعه صورت پذیرفته و با این که بزرگانی چون شهید اول، آثار معروفی با نام «اربعین حدیث» نگاشته اند، معمولا اطلاق اربعین حدیث به اربعین شیخ بهایی بر می گردد. بنا بر قول سید محمود طباطبایی، این اثر شرح مبسوطی است بر چهل حدیث نبوی صلی الله علیه و آله و سلم که توسط اهل بیت عصمت علیهم السلام نقل شده است.(1)

عنوان الطاعة

این اثر به صورت استدلالی و به زبان عربی است. نام کامل آن «عنوان الطاعة فی اقامة الجمعة و الجماعة» است به غیر از تمهید و خاتمه در سه مبحث تدوین شده است. اصلی ترین و مفصل ترین مبحث کتاب، مبحث اول آن می باشد که با بحث نماز جمعه مرتبط بوده و مؤلف از دیدگاه خود بر لزوم اقامه جمعه پافشاری و ادله مبسوطی ارائه کرده و اشکالات مخالفان را هم پاسخ می گوید. مبحث دوم که مختصر است، در خصوص نماز عید فطر و قربان و مبحث سوم درباره نماز جماعت است. خاتمه هم به فضایل و احکام مساجد اختصاص یافته است. چاپ اول اثر در سال 1352ش، در اهواز و چاپ دوم، در سال 1367ش، در تهران صورت گرفته و مرحوم محمد محمدی اشتهاردی آن را به فارسی برگردانده است.(2)

از مبدأ تا معاد

این کتاب در باب معارف و اصول عقاید و در سه مجلد به چاپ رسیده است.(3)

اجماعیات فقه الشیعه

این اثر که نام کاملش «اجماعیات فقه الشیعه و احوط الاقوال من احکام الشریعه»


1- عنوان الطاعه، ص 193. بر این اساس، دیگر این اثر نمی تواند همان اربعین بهائی یا شهید باشد.
2- عنوان الطاعه، ص 5.
3- گنجینه دانشمندان، ج 3، ص 156.

ص:189

می باشد؛ مهم ترین و معروف ترین اثر مرحوم مرعشی است که مسائل اجماعی فقه امامیه در آن به صورت مبسوط مطرح گشته و قولی که به احتیاط نزدیک­تر است، توضیح داده شده است. این اثر در 4 جلد، بارها در ایران و لبنان به طبع رسیده است.(1)

توضیح المسائل

این اثر، خلاصه ای از همان کتاب اجماعیات است که این اثر نیز چاپ شده است.

درس هایی از سوره حمد

این اثر بر مباحثی عرفانی در خصوص سوره مبارکه توحید مشتمل است که عنوان تفسیر سوره الفاتحه هم بدان داده شده و قبل از سال 1394ق، در مشهد مقدس رضوی علیه السلام چاپ شده است.(2)

اجوبة المسائل التستریة

این اثر، سؤالات و پاسخ های متفاوت و گوناگونی است که این سؤالات از سوی علما و فضلای شوشتر و برخی شهرهای دیگر، از مرحوم مرعشی شوشتری شده است. نام این اثر به همین سبب اجوبه المسائل التستریه نهاده شده است.(3)

حاشیه بر شرح لمعه

مرحوم شیخ محمد شریف رازی از این اثر به صورت «حاشیه بر لمعه و بر شرح آن» یاد می کند؛(4) ولی این گونه معهود نیست و با این که معمولا شارحان و حاشیه نویسان بر شرح لمعه شهید ثانی به شرح و تحشیه مطالب لمعه شهید اول هم می پردازند؛ رسم نیست که


1- «اجماع متقدمان» از «اجماع متاخران» ارزنده تر است. در خصوص اجماع متقدمان، مجموعه 7 جلدی «اجماعات فقهاء الامامیه» به عربی توسط فاضل معاصر، سید احمد روضاتی(متولد 1345ش) تدوین و گردآوری و در لبنان به چاپ رسیده است. البته کتاب مرحوم مرعشی، صرفا تجمیعی نیست و کتابی علمی و عمیق محسوب می گردد.
2- عنوان الطاعه، ص 193.
3- عنوان الطاعه، ص 193..
4- گنجینه دانشمندان، ج 3، ص 156.

ص:190

شرح و حاشیه و تعلیقه بر شرح لمعه را به عنوان اثری تفکیکی ناظر به شرح لمعه و اصل لمعه یاد کنند؛ مگر این که یک عالم به صورت مستقل حاشیه ای بر شرح لمعه شهید ثانی و حاشیه ای بر لمعه شهید اول بنگارد که این، بحثی دیگر است.

ترجمه استدراک فصل الخطاب حاجی نوری

احتمال دارد منظور از «استدراک فصل الخطاب» محدث نوری همان تتمه ای باشد که مؤلف پس از رد علامه شیخ محمود معرب تهرانی بر فصل الخطاب نگاشته و توصیه کرده که هر کس فصل الخطاب مطبوع را دارد، این تکمله و مستدرک را نیز همراه داشته باشد.(1)

مسند اسماعیل بن احمد

این اثر، دایرةالمعارفی فقهی است که در آن احادیث نبوی صلی الله علیه و آله و سلم و عترت مطهر علیهم السلام، در مورد فروع فقهی به صورت مستند جمع شده است. بین آن احادیث با احادیث منقول از عامه نیز به صورت تطبیقی و مقارن جمع شده و مقدمه ای بر آن نگاشته شده که در آن اثبات می شود رجوع به احادیث امامان معصوم علیهم السلام دارای حجیت است و جز در حالت فقدان نص یا در حالت اعتماد و اعتضاد مجوزی برای رجوع به احادیث غیر اهل بیت علیهم السلام نداریم.(2)

الاصول الوجیزه

این اثر مختصر، در خصوص مباحث اصول فقه است که آیت اﷲ مرعشی آن را برای محصلان مبتدی فقه و اصول بیان داشته است.(3) علاوه بر آثار مذکور، برخی نوشته های متنوع دیگر از تألیفات این عالم ربانی موجود است که به طبع نرسیده اند.(4) مرحوم شوشتری به مسئله نگارش و تحقیق، به ویژه در زمینه رفع شبهات و تقویت ایمان شیعیان تأکید داشت و یکی از آرزوهای علمی اش در آخرین روزهای زندگی این بود که احادیثی را که از زبان حضرت فاطمه زهرا علیها السلام در وصف حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف صادر شده است، جمع آوری


1- نقباء البشر، ج5، ص305 و الذریعه، ج10، ص220.
2- عنوان الطاعه، ص193.
3- عنوان الطاعه، ص193.
4- اختران فضیلت، ج1، ص776 و اثرآفرینان، ج5، ص209.

ص:191

کنند تا به این طریق اثبات شود موضوع امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از صدر اسلام مطرح بوده است. ناگفته نماند امروزه این آرزوی ایشان برآورده شده و اثر ارزنده «معجم احادیث الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف» که تحت اشراف استاد محقق، شیخ علی کورانی عاملی و توسط عده ای از فضلا و پژوهشگران فاضل سامان یافته، در بردارنده احادیث فاطمی علیها السلام در خصوص حضرت بقیه اﷲ الاعظم (ارواحنا فداه) نیز می باشد.

تدریس و شاگردان

اشاره

آیت اﷲ مرعشی در اهواز، نجف و تهران به تدریس علوم حوزوی از مقدمات و سطوح تا دروس خارج اشتغال داشته و در این زمینه شاگردانی نیز پرورش داده است. او در سال 1381ق، مدرسه علمیه مرعشیه را در اهواز تأسیس کرد. مرحوم شریف رازی، حدود ده سال پس از تأسیس آن مدرسه می نویسد که این مدرسه دارای 40 نفر طلبه می باشد که به تحصیل و تبلیغ مشغولند.(1) در این ذیل بخش دو نفر از شاگردان ایشان را معرفی می کنیم:

1. سید علی شفیعی

آیت اﷲ سید علی شفیعی، یکی از شاگردان مرحوم آیت اﷲ سید اسماعیل مرعشی است که نزد ایشان معالم در علم اصول، شرح لمعه در فقه و مختصر المعانی در علم بلاغت را درس گرفته است. وی در سال 1319ش، در خانواده ای اهل علم و فضیلت در دزفول متولد شد. سید علی تحصیلات خود را از مکتب خانه آغاز کرد و به فراگیری قرآن و مسائل شرعی پرداخت. پس از آن، وارد مدارس جدید گردید و تا پایان ششم ابتدایی را در آن مدارس گذراند. آن گاه به تحصیل علوم حوزوی روی آورد و مقدمات و ادبیات عرب و سطوح اولیه را از محضر علما و روحانیان اهواز فرا گرفت. از بین این علما و استادان، پدرش، سید محمدرضا شفیعی و آیت اﷲ حاج سیدعلی بهبهانی رامهرمزی بیش از دیگران بر او اثر داشتند. وی پس از پایان دروس مقدماتی، برای ادامه تحصیل به حوزه علمیه نجف اشرف رهسپار گردید و دروس سطح را از محضر حضرات آیات: شیخ


1- گنجینه دانشمندان، ج 3، ص 155.

ص:192

محمدعلی اردبیلی، شیخ میرزا کاظم تبریزی، شیخ مسلم ملکوتی، شهید مدنی تبریزی، شیخ غلامرضا سعیدی کاشمری و سید محمدجعفر موسوی مروج فرا گرفت و آن گاه در دروس خارج فقه و اصول آیات عظام: سید ابوالقاسم خویی، سید محسن حکیم، امام خمینی، میرزا باقر زنجانی، شیخ محمدعلی معزی دزفولی و سیدعلی بهبهانی شرکت کرد و از خرمن دانش آن بزرگان خوشه­ها چید. آیت اﷲ شفیعی، پس از بازگشت از نجف و بعد از درگذشت پدرش، از سوی مردم اهواز به عنوان امام جماعت منصوب گردید و به تبلیغ احکام اسلام پرداخت. وی در اهواز، به تدریس علوم قرآنی، سلسله درس­هایی درباره ولایت فقیه و اخلاق اسلامی برای سپاه پاسداران و دیگر ارگان­ها پرداخت. وی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، با برنامه­ریزی با جوانان و بازاریان مبارز به فعالیت واداشتن روحانیان اهواز برای مبارزه با رژیم و تشکیل جلسات جامعه روحانیت و تحریر و تنظیم علیه رژیم به مبارزه علیه رژیم ستم­شاهی پرداخت. وی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به عضویت در هیأت 17نفری، به سرپرستی آیت اﷲ خزعلی برای سامان دادن به مشکلات اهواز درآمد. وی هم­اکنون با استمرار در فعالیت­های عمومی روحانیان، از جمله تدریس خارج فقه و اصول، اقامه نماز جماعت، تبلیغ و سخنرانی، رتق و فتق امور مردم به فعالیت مشغول است و عضو مجلس خبرگان رهبری نیز هست.

2. شیخ اسماعیل غروی

حجت الاسلام و المسلمین شیخ اسماعیل غروی، از روحانیان باغملک خوزستان است. وی در اول فروردین 1330ش، دیده به جهان گشود. ایشان درباره زندگی خود می گوید: «در 7 سالگی احکام دینی و خواندن و نوشتن را در محضر پدر خود فرا گرفتم سپس چهار سال، مکتب، به منظور خواندن قرآن و سایر کتاب های دینی، به تحصیل مشغول شدم. دو سال دیگر نیز از محضر پدر استفاده کردم. در 14 سالگی راهی حوزه علمیه اهواز شدم. مدتی از استادانی، مانند سید شمس الدین، سید عبد الکریم موسوی نجفی، شیخ مروج (استاد جامع المقدمات امام) سپس از مرحوم سید محمد کاظم آل طیب، سید اسماعیل

ص:193

مرعشی، مرحوم امامی، مرحوم علم الهدی، شیخ ابوالحسن انصاری، مرحوم آیت اﷲ سید علی بهبهانی، شیخ مرتضی انصاری و سایر استادان محترم، مانند مرحوم آیت اﷲ کرمی استفاده کردم. مدتی در حوزه علمیه شوشتر از استادان بزرگواری از علمای شوشتر، مرحوم صاحب قاموس رجال و دیگران بهره وافری بردم. پس از آن به نیشابور رفتم و مدت چهار سال در نیشابور از استادانی مانند مرحوم آقای مروی و ضیائی، حاج آقا رضا نجفی و آیت اﷲ موسوی نیشابوری استفاده کردم. بعد از آن به مشهد مقدس رفتم و از ادیب خراسانی، مرحوم میرزا احمد کفایی، مرحوم سید عبد اﷲ شیرازی، سید محمدهادی میلانی، سید محمدحسین مصباح، واعظی، مرحوم افتخاری و دیگر استادان محترمی که در مشهد مقدس بحث داشته اند، بهره بردم. سپس به قم آمدم و از مرحوم آیت اﷲ مرعشی نجفی، گلپایگانی و مرحوم آیت اﷲ سید محمدباقر سلطانی هم درس و هم مشی زندگی بهره بردم. از استادان مذکور صرف، نحو، منطق، احکام، اصول، فقه تا سطح خارج و در قسمت طب از مرحوم والد و از دکتر جزایری و دکتر خراسانی دکتر موسوی و از دکترهای روان شناس استفاده کردم و در جامعه شناسی از دیگر استادان بزرگوار بهره بردم.(1)

خدمات دینی

سید اسماعیل شوشتری چه در زمان سکونت در عراق، چه در زمان بازگشت به اهواز و چه در زمان اقامت در قم همواره به امور دینی و علمی و انجام دادن امور عام المنفعه اشتغال داشت. وی که از عراق به اهواز بازگشته بود، در سال 1372ق، به مشهد مقدس رضوی علیه السلام رفته و در همان شهر علاوه بر حضور در درس برخی بزرگان، به تحقیق و نگارش اشتغال داشت. شرح اربعین حدیث از آثار نوشته شده توسط وی در این شهر مقدس است. سید اسماعیل در سال 1373ق، به اهواز بازگشت(2) و در مسجد عمویش، سید محمود مرعشی


1- به نقل از پایگاه اندیشوران حوزه، با تصرف اندک. شخصیتی روحانی با نام سید محمود طباطبایی هم از شاگردان مرحوم مرعشی است. (عنوان الطاعه، ص 5 و192).
2- سید محمود مرعشی، مدتی در اهواز به فعالیت علمی و تبلیغی مشغول بود؛ ولی پس از هجرت ایشان از اهواز به تهران و با پیشنهاد ایشان به مرحوم آیت اﷲ بروجردی، آیت اﷲ حاج سید اسماعیل مرعشی، رهسپار اهواز شد و در همان مسجد اقامه جماعت کرد و حدود 27 سال به اقامه نماز جماعت و جمعه و رتق و فتق امور و تأسیس مدرسه علمیه و اداره آن مدرسه پرداخت. (گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 260 و ج3 ، ص 155).

ص:194

به اقامه جماعت و ارشاد مردم پرداخت و از تدریس و تحقیق نیز هرگز غافل نبود. در سال 1381ق، مدرسه علمیه ای را با نام مدرسه مرعشی در اهواز و با کمک خیرین محلی بنا نهاد. طلاب را نیز در ایام تبلیغ به نواحی اطراف راهی می کرد و چنان که در زمان جوانی و هنگامی که در سامرا بود، همراه عمو و برادرش در تقویت حوزه سامرا می کوشید برای تقویت حوزه های علمیه نیز سعی بسیار داشت. سید به درد دردمندان گوش فرا می داد و در حد توان در راه رفع گرفتاری گرفتاران تلاش می کرد. در زمان جنگ تحمیلی خانه و مدرسه ایشان مورد تهاجم دشمن بعثی قرار گرفت و لذا ایشان اجبارا هجرت کرد و راهی تهران گشت. در این زمان و پس از آن نیز از فعالیت های علمی باز نایستاد و حتی با استفاده از روش های نوین تبلیغ معارف دینی، از جمله ایجاد پایگاهی در اینترنت به تبلیغ معارف مکتب اهل بیت علیهم السلام و پاسخ گویی به سؤالات دینی و رفع ایرادات مسیحیت علیه اسلام و شبهات مطرح شده توسط وهابیت علیه شیعه مشغول بود.

در وادی سیاست

آیت اﷲ مرعشی حسینی، در جهات سیاسی، به ضرورت جلوگیری از نهادینه شدن استبداد در ممالک اسلامی و مقابله با نفوذ استعمار معتقد بود. بسط عدالت و جاری شدن قوانین اسلام را در ممالک اسلامی و از جمله ایران خواستار بود و بر این اساس، در زمان پهلوی که مشاهده می کرد ستم فراوانی بر جامعه وارد است، در حد امکان با ابزارهای مختلف آن زمان به مقابله با سیاست های جبهه شیطان بر می خاست؛ چنان که از حرکت های انقلابی روحانیت مبارز اهواز و خوزستان بیگانه نبود. از جمله بیانیه های ایشان که به همراه جامعه روحانیت اهواز صادر شده، می توان به قضیه «چهارشنبه سیاه اهواز» اشاره داشت که به قضایای منتهی به سقوط رژیم ناظر بود. بر اساس تزلزل ارکان حکومت و دستور امام خمینی، مبنی بر عدم تمکین نظامیان از سیاست های حکومت

ص:195

طاغوت پهلوی، شخصیت های نظامی بسیاری از پادگان ها فرار کرده و یا غیر فعال در شغل خود به صورت بودند. با فرار شاه از ایران در 26 دی ماه سال 1357ش، روحانیت مبارز اهواز، ناظر به قضایای روز بیانیه ای را صادر کرد که بر اساس گفته آیت اﷲ سید علی شفیعی، هدف این بیانیه جلوگیری از اغتشاش و سوء استفاده فرصت طلبان بوده است: «در جلسه جامعه روحانیت اهواز، مقرر کردیم که در تاریخی که شاید شاه از ایران برود، ممکن است حالت بی نظمی به هر دلیلی حاکم شود و ما بایستی قضایا را قبضه کنیم که هم سوء استفاده نشود؛ هم اغتشاش نشود و هم به مردم اطلاع دهیم در حسینیه اعظم جمع شوند. به طرف حسینیه اعظم که در حرکت بودیم، در فاصله ای دور از حسینیه جمعیتی متراکم، مشاهده می شد؛ وضع بسیار خوبی بود. وارد حسینیه که شدیم در ابتدا اطلاعیه ای که تنظیم شده بود مردم در این شرایط چه کنند، توسط آیت اﷲ موسوی جزایری خوانده شد. بنابراین، انگیزه صدور اعلامیه، پیش بینی های اولیه برای خروج شاه، جلوگیری از هرج و مرج و تنظیم امور بوده است.» مرحوم مرعشی از امضا کنندگان این اعلامیه بوده است. متن اعلامیه جامعه روحانیت اهواز به مردم مسلمان ایران در آستانه انقلاب اسلامی بدین صورت بوده است: «باسمه تعالی؛ در آستانه نیل به پیروزی کامل و استقرار حکومت عدل جمهوری اسلامی به رهبری امام خمینی و قطع کلیه ایادی اشرار و خائنین به ملت و مملکت، هنوز هم ملت را در معرض کیدها و مکرهای دشمنان قسم خورده می بینیم و اعلام می کنیم که این توطئه ها و مکرها سد راه حق نتواند بود و پیش روی آن را نخواهد گرفت: «جاءالحق و زهَقَ الباطل». لذا به منظور خنثی کردن نقشه های شیطانی دشمن و پیروی منویات رهبر بزرگ، اذهان برادران و خواهران عزیزمان را به نکات زیر توجه می دهیم: هیچ کس از افراد ملت مجاز نیستند به ماموران نظامی، انتظامی، پلیس و ارتش که در حقیقت جزئی از ملت مسلمان هستند، تعدی و تعرضی بنماید.

مامورین ارتش و پلیس که در حقیقت از خود ملت و پاسداران حریم حقوق

ص:196

ملت هستند، حق ندارند تعدی و تعرضی به افراد ملت بنمایند. هیچ کس مجاز نیست کسی را به عنوان ساواکی یا به دلیل این که در گذشته مخالف نهضت بوده مورد تعرض و اهانت قرار دهد تا چه رسد به جرح و قتل. قضاوت در کلیه اتهامات با محاکمه صالح شرعیه است که در آینده به امر رهبر تشکیل خواهد شد. کسی حق ندارد اراضی را به هیچ عنوان اشغال کرده و ساختمان نماید. طبقات کم در آمد مطمئن باشند اعطای زندگی آبرومندانه و تأمین امکانات رفاه که در بدو آن ها داشتن خانه مسکونی است، از برنامه های حکومت عدل اسلامی خواهد بود. لذا از هم اکنون به بی نظمی و اغتشاش روی نیاورند که از خواسته های دشمنان اسلام است و نهضت را به وقفه می اندازد ... به بازرگانان محترم و صاحبان کارخانجات و واردکنندگان خوار و بار و کسبه محترم توصیه می شود که فرمان رهبر بزرگ را در زمینه ارزاق نصب العین خود قرار دهند. فروشندگان محترم نیز دستور فوق را رعایت کنند و در این بحران به مشکلات زندگی نیفزایند. ضمنا از فروشگاه های تعاونی اسلامی تشکر و تقدیر می شود. ملت اسلامی و غیور از پیش کشیدن نزاع ها و کدورت های قلبی مانند اختلافات موجر و مستاجر خودداری کنند و صمیمیت فی مابین خود را حفظ کنند و از هر کاری که وحدت کلمه را به خطر می اندازد احتراز کنند. مسلما در آینده ای نزدیک به دستور رهبر بزرگ محاکمه صالحه ریشه اختلافات را قطع خواهد کرد.

به عموم ملت مسلمان، به خصوص جوانان عزیز توصیه می شود حفظ نظم و کنترل شهر را به دست گرفته و از تخریب و آتش سوزی جلوگیری به عمل آوردند و مانع هر گونه اقدامات تشنج آمیز شوند. امر به معروف و حفظ نظم بر همه واجب است... علی انصاری، عبد اﷲ موسوی بهبهانی، ساجدی، کاظم مرعشی، محمدجعفر موسوی، سید مصطفی علم الهدی، اسماعیل بن احمد حسینی مرعشی، سید علی شفیعی، ابوالقاسم انصاری، محمدحسین موسوی، محمدکاظم آل طیب، مرتضی انصاری، حاج

ص:197

سید محمدکاظم سجادی، سید محمد جزایری، سید محمد علی موسوی جزایری، علاءالدین موسوی جزایری، ابوالحسن انصاری.

با این که اطلاعیه جامعه روحانیت اهواز، در توصیه ای دو سویه ماموران پلیس و ارتش را هم به عدم تعدی فراخوانده بود، در روز چهارشنبه، 27 دی ماه 1357ش. یک روز پس از فرار مفتضحانه شاه از ایران، نظامیان در اهواز فاجعه آفریده و با حمله مسلحانه با تانک و ادوات زرهی، شهر و مردم بی دفاع را به خاک و خون کشیدند. تیراندازی در خیابان های نادری، پهلوی، سی متری و رضاشاه ادامه داشت. نظامیان به حسینیه اعظم و دانشگاه جندی شاپور هجوم آوردند و زخمی های بسیاری به بیمارستان ها و مراکز درمانی منتقل شدند. صدای تیراندازی در خیابان های اهواز بلند بود؛ نظامیان خواستار بازگشت شاه بودند. این حادثه به «چهارشنبه سیاه» معروف شد و بیش از صدنفر کشته و زخمی بر جای گذاشت و موجب عمیق تر شدن نفرت مردم از مزدوران حکومت در آستانه فروپاشی پهلوی شد و اندکی بعد این رژیم طاغوتی از هم پاشید و به گورستان تاریخ پیوست.(1)

وفات و مدفن

این عالم ربانی و فقیه پرتلاش و نویسنده توانا که تا آخرین روزهای زندگی، در مسیر نشر احادیث مکتب اهل بیت علیهم السلام و آگاه سازی مردم نسبت به معارف راستین دین و شریعت مقدس اسلام ساعی بود؛ در روز 30 مرداد سال 1383ش، برابر با 3 رجب سال 1425ق، در سالروز شهادت حضرت امام هادی علیه السلام و در 85 سالگی دار فانی را وداع گفت. پیکر وی پس از تشییع و طواف در حرم مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام، در مقبره سادات مرعشی قبرستان وادی السلام شهر مقدس قم دفن شد. ناگفته نماند اخیرا که طرح تسطیح و بازسازی قبرستان وادی السلام انجام پذیرفت، حجره ها از بین رفت و مقبره های خصوصی هم به سان بقیه مقابر شدند.


1- درباره حادثه مزبور و اعلامیه های دیگر در این مورد (ر.ک: انقلاب اسلامی در اهواز، محمدرضا علم، ج 1 و نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، ج 9، ص 208 تا 215).

ص:198

منابع

1. اثر آفرینان، گروه نویسندگان، ج 5، تهران، انجمن مفاخر، 1380ش.

2. الاجازه الکبیره، سید شهاب الدین مرعشی نجفی، قم، کتابخانه مرعشی، 1414ق.

3. اجماعیات فقه الشیعه، سید اسماعیل مرعشی، بیروت، المنار، 1415 تا 142 ق.

4. اختران فضیلت، ناصرالدین انصاری قمی، ج 1، قم، دلیل ما، 1388ش.

5. انقلاب اسلامی در اهواز، ج 1، محمدرضا علم، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1386ش.

6. تربت پاکان قم، عبدالحسین جواهر کلام، قم، انصاریان، 1382ش.

7. جرعه ای از دریا، سید موسی شبیری زنجانی، ج 2، قم، موسسه کتابشناسی شیعه، 1390ش.

8. الذریعه الی تصانیف الشیعه، شیخ آقابزرگ تهرانی، بیروت، دار الاضواء، 1409ق.

9. ستارگان حرم، گروه نویسندگان، ج 11، قم، زائر، 1381ش.

10. شجره نامه و نسب نامه سادات مرعشی، سید عبدالعلی عظیمی، شیراز، مولف، 1375ش.

11. شرح حال، افکار و آثار آیت اﷲ بهبهانی، علی دوانی، تهران، قبله، ج 2، 1378ش.

12. عنوان الطاعه، سید اسماعیل مرعشی، تهران، کتابخانه صدر، 1367ش.

13. گنجینه دانشمندان، محمد شریف رازی، ج 3، تهران، اسلامیه، 1352ش.

14. مراقد المعارف، محمد حرزالدین، ج 2، تهران، سعید بن جبیر، 1371ش.

15. المسلسلات، سید محمود مرعشی، قم، کتابخانه مرعشی، 1416ق.

16. مشاهیر المدفونین فی الصحن العلوی الشریف، کاظم عبود فتلاوی، قم، اجتهاد، 1427ق.

17. معجم رجال الفکر و الادب فی النجف، محمدهادی امینی، بی جا، بی نا، 1413ق.

18. نقباء البشر، شیخ آقابزرگ تهرانی، ج 1-4، مشهد، دارالمرتضی، 1404ق.

19. نقباء البشر، شیخ آقابزرگ تهرانی، ج 5، تهران، کتابخانه مجلس، 1430ق.

20. نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، ج 9، تهران، بنیاد فرهنگی امام رضا علیه السلام بی تا.

ص:199

سید کمال الدین موسوی شیرازی 1307-1366 ش / سالک گمنام

اشاره

پدر: سید آقا موسوی

ولادت: 1307 ش.

وفات: 1366 ش.

مدفن: قم، حرم مطهر.

تألیف: محمدعلی نجفی

چکیده

عالم ربانی «سید کمال موسوی شیرازی»، از روحانیون اخلاقی، زاهد، مبارز و روشن ضمیر دوران معاصر، در سال 1307ش، در شیراز متولد شد. تحصیلاتش را در زادگاهش، شیراز و سپس نجف و قم طی کرد و از محضر درس فقه، فلسفه، اخلاق و عرفان افرادی چون امام خمینی،آیت اﷲ بروجردی، شیخ محمدجواد انصاری همدانی، علامه طباطبایی، شیخ عباس هاتف قوچانی و سید هاشم حداد بهره وافر برد و به مقامی بلند در علم و اخلاق و عرفان دست یافت. وی که به امر تبلیغ معارف دینی اهمیت می داد و در امور معنوی مورد عنایت بزرگان بود، دوستان وارسته و اهل معنایی داشت که از آن میان می توان به مقام معظم رهبری، شهید سید عبدالحسین دستغیب و مرحوم سید مصطفی خمینی اشاره کرد.این عالم فرزانه و اخلاقی در سال 1366، در 59 سالگی بر اثر سانحه رانندگی وفات یافت و در حرم مطهر حضرت معصومه علیها السلام دفن شد.

ص:200

زادگاه

زادگاه مرحوم سید کمال موسوی شیرازی، شهر با صفای شیراز است؛ شهری کهن با تاریخی پر افتخار از ستارگان عرصه های دانش و ادب و حکمت و عرفان.

مقام معظم رهبری که از دوستان مرحوم موسوی شیرازی است درباره شیراز و مفاخر آن می فرمایند:

این جا شهر فرزانگان و شهر علم و ذوق و فرزانگی و شهر چهره های تاریخی و بین المللی است. شیراز و استان فارس در میان شهرها و استان های کشور از رتبه بالایی برخوردارند. شیراز در طول قرن های گذشته، استعداد انسانی خود را تقریباً در همه زمینه های علمی به اثبات رسانده است. همچنین در زمینه های اجتماعی و دینی و آن چیزی که به سرنوشت ملت ها مربوط می­شود هم - یعنی تصمیم و عزم ملی - استان فارس و شهر شیراز یک تاریخ برازنده و برجسته ای دارند. هرچه انسان به تاریخ شما بیش تر دقت می­کند، اوج فرزانگی این مرز و بوم و مردم این منطقه را بیش تر در می­یابد. از جنبه دینی، مرقد جناب احمد بن موسی و برادران بزرگوارش و دیگر امامزاده های خاندان پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم، یک نشانه بسیار مهمی است. این که پیغمبرزادگان محترم و معتبر، مردم فارس را مخاطب خود و منطقه و منزل آن ها را مأمن خود قرار بدهند، بسیار چیز پرمعنا و مضمون داری است؛ به خصوص شخصیت برجسته جناب احمد بن موسی که در میان امامزادگان شناخته شده خاندان پیغمبر، جزو برجستگان محسوب می­شود... در باب ادبیات و هنر، سعدی و حافظ دو گوهر درخشان بر پیشانی زبان فارسی و ادبیات فارسی هستند... در دانش­های مختلف هم شخصیت­های عظیمی از این استان برخاسته اند که هر کدامی در دوره خود و عصر خود یگانه بوده ان؛ چه در فلسفه، چه در فقه، چه در ادبیات و نحو، چه در هنر، چه در تفسیر و لغت، چه در رشته هایی مانند ستاره شناسی و فیزیک و پزشکی؛ نام بردن شخصیت­هایی که در این علوم متنوع، هر کدامی به قله رسیدند و جزو سرآمدان زمان خود بودند و معرفی یکایک این بزرگان، در

ص:201

یک محفل دیگر و نوع دیگری از دیدار اقتضا دارد... علمای مبارزی که از این استان به تاریخ دانش دین در کشور معرفی شدند، در کمتر نقطه ای از نقاط ایران نظیر دارند. میرزای شیرازی را که همه می­شناسند. مرحوم سید علی اکبر فال اسیری که در همین شهر شیراز قیام کرد و با نفوذ انگلیس ها و نفوذ خارجی ها مخالفت کرد... میرزای دوم - میرزا محمدتقی شیرازی - که در سال های بعد از جنگ جهانی اول، رهبر مبارزه ملت عراق در مقابل تهاجم انگلیس ها و اشغال انگلیس ها بود. مرحوم سید عبدالحسین لاری چهره برجسته و ممتازی بود که در حدود صد سال قبل، در همین استان و به کمک عشایر غیور و دلیر استان فارس، مبارزات خودش را شروع کرد؛ با سلطه انگلیس ها مبارزه کرد؛ برای استقرار نظام قانونی و مشروطیت مبارزه کرد؛ برای تشکیل حکومت اسلامی مبارزه کرد... روحانیت استان از این نمونه ها بسیار دارد... مرحوم سید نورالدین حسینی... مرحوم آیت اﷲ شهید دستغیب و مرحوم آیت اﷲ بهاءالدین محلاتی و دیگر علما...(1)

تولد

سید کمال الدین شیرازی، از سادات موسوی شیراز است که در آخرین روز سال 1307ش، یعنی 29 اسفند، در شیراز دیده به جهان گشوده است. پدر وی سید آقا موسوی شیرازی به کسب و کار اشتغال داشت و از اوتاد و اصحاب حالات روحانی بود.(2)

هم نام ها

در میان شاگردان مرحوم حاج شیخ حسن صافی اصفهانی(1298-1374ش)، شخصیتی به نام شهید سید کمال موسوی شیرازی معرفی شده است که ظاهرا کسی غیر از شخصیت مورد نظر ما در این مقاله باشد. مرحوم آیت اﷲ سید حسن شالی(متوفای


1- بیانات مقام معظم رهبری در دیدار مردم شیراز، 11 اردیبهشت 1387.
2- تربت پاکان قم، ج2، ص1320.

ص:202

1385ش)،(1)

فرزندی داشت به نام سید جواد موسوی شالی که در تیر 1396ش، وفات یافت و فرزند وی، شهید سید کمال موسوی نام داشت که شخصیت های متعددی هستند و ارتباطی با ستاره برگزیده در این مقاله ندارد.

تحصیلات

سید کمال الدین شیرازی، پس از طی دوران نوجوانی و اتمام تحصیلات متوسطه، به حوزه علمیه شیراز رفت و در مدرسه آقا بالاخان حجره ای گرفت و ادبیات را همان جا درس گرفت. او پس از مدتی، در سال 1364ق، حدود 17 سالگی، راهی شهر مقدس قم شد و به تحصیل علوم دینی ادامه داد. سطوح را طی کرد و به درس خارج فقه و اصول آیت اﷲ گلپایگانی و آیت اﷲ بروجردی، راه یافت. درس اخلاق را محضر امام خمینی و در فلسفه هم درس علامه طباطبایی،(2)

که بهره های علمی و اخلاقی بسیاری از این دروس برد. وی حدود 20 سال در این شهر بود و درجات بلند علم و عمل را طی کرد. او به دنبال تبعید حضرت امام در سال 1342، به نجف اشرف هجرت کرد و همواره با امام راحل ارتباطات علمی و معنوی و سیاسی داشت؛ چنان که با مرحوم سید مصطفی خمینی دوست بود و نسبت به سید احمد خمینی حکم استاد را داشت.

پرتلاش و اهل معنویت

مرحوم سید کمال الدین شیرازی، مدتی از تحصیلاتش را در مدرسه حجتیه گذرانده و در این مدرسه، با دوستانی اهل فضل و معنا مراوده داشته است. آقای سید هادی خسروشاهی می نویسد: مدرسه نوساز حجتیه قم با وسعتی چشمگیر، از هفت یا هشت بلوک، و ده ها اتاق یا حجره مسکونی، علاوه بر طلاب آذری، عده ای از طلاب شهرهای تهران، مشهد، کاشان، اصفهان، همدان، قزوین و شیراز را در خود جای


1- اختران فضیلت، ج1، ص834.
2- تربت پاکان قم، ج2، ص1321.

ص:203

داده بود. سکونت در این مدرسه، دارای شرایط ویژه ای بود و بدون امتحان درسی، امکان اقامت در آن وجود نداشت و همه یا اغلب طلاب ساکن در آن، می بایست از این مرحله عبور می کردند. بنده پس از ورود به قم در اواخر سال 32 یا اوایل سال 33ش، نخست چند ماهی در مدرسه فیضیه بودم و بعد توانستم به مدرسه حجتیه راهابم. پس از ورود به این مدرسه، با عده کثیری از فضلا و طلاب درس خوان و سخت کوش و اهل تهجّد و دعا روبه رو شدم که برای من طلبه نوجوان، بسیار جالب و شوق آفرین و آموزنده بود. افراد برجسته ای از قبیل آیت اﷲ مهدوی کنی و برادرشان، آقای باقری، شیخ غلامحسین ابراهیمی دینانی، شیخ علی آقا پهلوانی (سعادت پرور) و برادرش، آقای شیخ حسن تهرانی،آیت اﷲ جوادی آملی،آیت اﷲ خامنه ای و برادرشان، آقا سیدمحمد خامنه ای... شهید محمدجواد باهنر، شیخ مسلم مبشر کاشانی،آیت اﷲ شیخ عزیز اﷲ خوشوقت، شیخ مجتبی حاج آخوندکرمانشاهی، آقا سیدکمال شیرازی، شیخ یحیی انصاری شیرازی، اسماعیل صائنی زنجانی، شیخ مجتبی تهرانی و برادرش آقا شیخ مرتضی، شیخ ید اﷲ دوزدوزانی، سید عبدالمجید ایروانی، سید علی انگجی... آقا رضا استادی، شیخ قاسم تهرانی، و ده ها نفر دیگرکه اغلب آن ها در پیروزی انقلاب نقش خاصی ایفا کردند و پس از پیروزی هم، عهده دار مسئولیت های سنگین در اداره کشور شدند.(1)

استادان

از میان استادان اخلاق، فلسفه، فقه، اصول و عرفان سید کمال شیرازی در شیراز، قم و نجف این بزرگان را می توان یاد نمود:

1. سید حسین بروجردی؛

2. امام خمینی؛


1- گفت وگوی بخش تاریخ مرکز بررسی های اسلامی قم، با استاد خسروشاهی، به مناسبت چهلمین روز درگذشت آیت اﷲ شیخ یحیی انصاری شیرازی، با عنوان «حدیث روزگار؛ حوادث انقلاب اسلامی و شیخ اشراق قم»، 25 بهمن 1393.

ص:204

3. علامه طباطبایی؛

4. سید محمدرضا گلپایگانی؛

5. سید ابوالقاسم خویی؛(1)

6. شیخ محمدجواد انصاری همدانی؛

7. شیخ عباس قوچانی؛

8. سید هاشم حداد؛

9. ملا محسن بهار.(2)

ارتباط با امام راحل

سید کمال الدین شیرازی، در میان استادان خود بیش از همه شیفته امام خمینی بود. وی علاوه بر تلمذ دروس دینی مختلف از محضر امام، دلباخته مقام معنوی و عرفانی امام بود. امام راحل نیز به ایشان عنایت داشت و این نکته از امور متواتر در زندگی او است که بسیاری آن را نقل کرده اند. مقام معظّم رهبری می فرماید: «ایشان و امام گه گاه با هم خلوت می کردند و جلسات دونفری داشتند. برداشت من این است که امام از ایشان استفاده روحی و معنوی می کردند.»(3)

مقام معظم رهبری همچنین از ناراحتی بسیار امام راحل در رحلت مرحوم موسوی یاد می کند و در دیدار با خانواده مرحوم سیدکمال الدین شیرازی می فرماید ایشان از بهشتی های حقیقی هستند.(4)

کسب اجازه حسبیه از امام راحل

مرحوم سید کمال الدین موسوی شیرازی، اجازه نامه ای در امور حسبیه و شرعیه از امام راحل به تاریخ13 آبان 1363ش، برابر 10 صفر 1405 ق، کسب کرده که متن آن بدین قرار است:


1- تربت پاکان قم، ج2، ص1321.
2- خاطرات سید منیرالدین شیرازی، ص 42.
3- کریمانه، ص237، با تلخیص.
4- همان، تاریخ دیدار: 28 خرداد 1375.

ص:205

«بسم اﷲ الرحمن الرحیم؛ الحمدﷲ رب العالمین، والصلوة والسلام علی محمد وآله الطاهرین، ولعنة اﷲ علی اعدائهم اجمعین. و بعد، جناب حجت الاسلام آقای حاج سید کمال الدین موسوی شیرازی - دامت افاضاته - از طرف این جانب مجازند در تصدی امور حسبیه و اخذ وجوه شرعیه و سهمین مبارکین و صرف آن در اعاشه خودشان به نحو اقتصاد و صرف ثلث از سهم مبارک امام - علیه السلام - و نصف از سهم سادات، مازاد بر مخارج خودشان را در موارد مقرره و ارسال مابقی را نزد این جانب جهت صرف در اعلای کلمه طیبه اسلام، و اوصیه -ایده اﷲ تعالی - بما اوصی به السلف الصالح من ملازمة التقوی والتجنب عن الهوی و التمسک بعروة الاحتیاط فی امور الدین و الدنیا؛ وارجو منه ان لا ینسانی من صالح دعواته؛ والسلام علیه وعلی اخواننا المؤمنین و رحمة اﷲ وبرکاته.»

به تاریخ دهم صفر الخیر 1405؛ روح اﷲ الموسوی الخمینی»(1)

مورد عنایت بزرگان

علاوه بر امام خمینی که مرحوم سید کمال شیرازی مورد لطف وی بود؛(2) باید از آیت اﷲ سید نورالدین شیرازی که مجتهدی مبارز بود، یاد کرد که به تعبیر فرزند ایشان، مرحوم سید منیرالدین هاشمی، در مسائل اخلاقی به آقا سید کمال الدین شیرازی عنایت خاصی داشت. وی می نویسد: «آقا سید کمال موسوی... مورد احترام امام بود و مرحوم ابوی هم در مسائل اخلاقی به ایشان عنایت خاصی داشت. گاه در وصف او می فرمود: این آقا سید کمال، شاگرد بلا واسطه آخوند ملا محسن بهار است!»(3)


1- صحیفه امام، ج 19، ص100.
2- خاطرات سید منیرالدین شیرازی، ص216.
3- خاطرات سید منیرالدین شیرازی ، ص 42.

ص:206

دوستان

سید کمال شیرازی در دوران تحصیل، با دوستان مهذب و درس خوان و معنوی دوست می شد. شهید سید عبدالحسین دستغیب شیرازی و حاج آقا مصطفی خمینی(1)

دو تن از دوستان وی هستند که سید کمال الدین شیرازی در قم و نجف با آنان ارتباط داشت. آقای محمدجواد نورمحمدی می نویسد: در تاریخ 21 / 7 / 1373ش، مطابق هفتم جمادی الاولی سال 1415ق، خدمت حضرت آقا شیخ سیف اﷲ نورمحمدی رسیدم. در میان صحبت ها فرمودند: ما در نجف جلسه دوستانه ای داشتیم که با رفقا جمع می شدیم و در آن جلسه صحبت های اخلاقی می شد؛ از آن جمله حاج شیخ جواد کربلایی، سید کمال شیرازی و سید ابراهیم باخترانی (خسروشاهی) بود. آقا سید کمال شیرازی، از شاگردان آقا سید هاشم حداد و در راه سیر و سلوک بود. روزی آن بزرگوار، ما را به خانه اش دعوت کرد. جلسه ای صمیمی و دوستانه بود که در آن جلسه شهید دستغیب شیرازی و حاج آقا مصطفی خمینی هم شرکت داشتند. ایشان در قم ساکن بود و در حالی که چندان پیر هم نبود، بر اثر سانحه تصادف به رحمت ایزدی پیوست. مزارش در کنار درب ورودی مسجد طباطبایی حرم از طرف صحن بزرگ می باشد و بر سنگ مزارش چنین نوشته است: العالم العارف السید کمال الموسوی الشیرازی، تولد 1307هجری شمسی، وفات 1366هجری شمسی.(2)

آیت اﷲ ابراهیم امینی نیز از دوستان و هم مباحثه ای های مرحوم آقا سید کمال شیرازی است. مقام معظم رهبری نیز از دوستان قدیمی سید کمال شیرازی محسوب می شود و به گفته سید عباس قائم مقامی: عارف روشن ضمیر، آیت اﷲ سید کمال موسوی شیرازی


1- خاطرات سید منیرالدین شیرازی ، ص215.
2- ناگفته های عارفان، محمد جواد نورمحمدی، ج1، ص203 و 204.

ص:207

سخت محل توجه امام خمینی و مورد علاقه آیت اﷲ خامنه ای بود. او نیز علاقه شدید خود را به مقام رهبری که آن روزها ریاست جمهوری را بر عهده داشتند، کتمان نمی کرد.

در عرصه سیاست

مرحوم سید کمال موسوی، عارفی سیاست پیشه و ضد استبداد و مخالف بازشدن پای بیگانگان در کشورهای اسلامی بود. وی در کلیت حرکت های انقلابی قبل از انقلاب در مسیر دستورهای امام خمینی عمل می کرد و البته در دوران قبل نیز دارای فعالیت های سیاسی بود. مثلا در جوانی، وی که قضیه ملی شدن صنعت نفت روی داد، وی در برخی اعلامیه ها در کنار دیگر بزرگان به تایید حرکت مرحوم سید ابوالقاسم کاشانی پرداخت و از این نمونه می توان به امضا کردن اعلامیه پشتیبانی آیت اﷲ خوانساری و آیت اﷲ شیخ عباسعلی شاهرودی در حمایت از آیت اﷲ کاشانی در فتوای وجوب ملی شدن صنعت نفت اشاره نمود.(1)

پس از ارتحال آیت اﷲ بروجردی ردای زعامت جامعه تشیع را بر تن امام خمینی شایسته دید و بر مبارزاتش با رژیم افزود. مدتی تحت تعقیب ساواک بود و در سال 42 دستگیر شد، و مدتی زندانی بود. وی بر اثر مبارزات و فشارهای رژیم (و نیز شوق استفاده از محضر امام خمینی) در سال 1343ش، راهی نجف اشرف شد.(2) همچنین فعالیت های سیاسی انقلابی خود را در دوران سکونت در عراق نیز پی گرفت و در صدور بیانیه های طلاب و فضلای انقلابی نجف صاحب نقش بود و نامش را در انتهای بیانیه های این دوران می توان دید.(3)

وی پس از انقلاب، مسئولیتی سیاسی برنگزید؛ ولی همواره در جهت تحقق آرمان ها و اهداف های مقدس نظام مبارک جمهوری اسلامی ایران تلاش می کرد و در عین حال، نمی خواست نامی از وی مطرح باشد.


1- اختران قم، ج1، ص499.
2- تربت پاکان قم، ج2، ص1321 و 1322.
3- به عنوان نمونه ر.ک: نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، ج8، ص138 تا 142. سه اعلامیه در این بخش آمده است که دو مورد خطاب به امام راحل در پاریس بوده و یکی هم خطاب به ژیسکار دیستن رییس جمهور اسبق فرانسه در رابطه با امام خمینی می باشد.

ص:208

شاگردان و پرورش یافتگان

اشاره

مرحوم سید کمال شیرازی، شاگردان و دست پروردگان زیادی در قم، نجف و کرمان داشته است. وی به قدری دارای جاذبه اخلاقی بود که حتی عده ای از استادان و دوستانش شیفته اخلاق و منش وی بودند. طلاب و فضلای جوان نیز گاهی با یک یا چند جلسه برخورد با ایشان، به شدت تحت تأثیر اخلاق و منش وی قرار می گرفتند. برخی از دست پروردگان و شاگردان ایشان را نام می بریم:

سید احمد خمینی

سید احمد خمینی، فرزند امام خمینی، در دوران پیروزی انقلاب یار و مددکار پدر خود بود. وی در اسفند سال 1373ش، وفات یافت.(1)

مرحوم سید کمال شیرازی، مربی و معلم حاج احمد آقا بود و بعید نیست که به توصیه امام راحل وی متکفل پرورش سید احمد آقا شده باشد. نقل است که آیت اﷲ سید کمال موسوی شیرازی می گوید: مرحوم حجت الاسلام و المسلمین حاج سید احمد خمینی به امام راحل عرض می کند: پدر جان! من حالا فهمیدم که غیر از این تحصیلات ظاهری موجود، حقایقی هست که در اختیار همه نیست. شما، یا خودتان مرا تعلیم فرمایید یا به کسی که وارد باشد، راهنمایی ام کنید. امام فرمودند: «احمد! آن را که خبر شد، خبری باز نیامد.»(2)

شیخ عبدالقائم شوشتری

این استاد اخلاق درباره زندگی نامه خویش می نویسد: حقیر در روز نیمه ذی الحجه سال 1365ق، روز تولد امام دهم، حضرت علی بن محمد الهادی علیه السلام، در شهر قوچان متولد شدم. در سال 1339ش، بنده طلبه شدم و در مدرسه نواب مشهد مشغول تحصیل گردیدم. در کنار درس و بحث حوزوی، به مطالعه کتاب هایی که درباره ادیان و مذاهب و طرائق بود مطالعه


1- اختران فضیلت، ج1، ص345 و 346.
2- به نقل از آقای سید عباس موسوی مطلق.

ص:209

و تحقیق می کردم. ادبیات عرب را نزد حضرت استاد، عارف والا مقام جناب آقای حجت هاشمی می خواندم. با توجه به شناختی که از حوزه علمیه مشهد و قم پیدا کردم،حوزه قم را از حوزه مشهد غنی تر یافتم و لذا محل تحصیلم را از مشهد به قم تبدیل کردم. روزی به خدمت حضرت آیت اﷲ العظمی آقای بهجت مشرف شدم وبه ایشان شرح حال خود را گفتم. آقا فرمودند: من فعلاً به شما کتاب های مفیدی را معرفی می کنم و بنده، خدمت ایشان علاقه زیادی پیدا کردم. بعضی نمازهای یومیه را در مسجد فاطمیه به امامت ایشان اقامه می نمودم. همیشه سعی می کردم پس از نماز مصاحبت ایشان را از مسجد تا منزل از دست ندهم. وقتی به درس خارج ایشان راه یافتم همه روزه ده دقیقه قبل از شروع درس ایشان در منزل معظم له حاضر می شدم (به امید استفاده های اخلاقی ومعنوی) و انصافاً بسیار استفاده کردم. دستورات ایشان عموماً سفارش به ادای واجبات و ترک محرمات و اتیان بعضی مستحبات و ترک مکروهات بوده و در بین مستحبات به دوام طهارت و نافله شب و نماز جعفر طیار بیش تر سفارش می کردند. همان ایام وصف بزرگ مردی دیگر را از دوستان شنیدم و به خدمتش شتافتم، به نام حضرت آیت اﷲ العظمی حاج سید رضا بهاءالدینی که در حسینیه خود نماز جماعت می خواندند و مشتاقان ایشان یک ساعت مانده به مغرب در آن جا حاضر می شدند و از خرمن علم و عرفان ایشان استفاده می کردند. بنده هم مانند کلب اصحاب کهف اکثر روزها حاضر می شدم و بسیار بهره مند شدم. ایشان همیشه شاگردان خود را به تفکر و تعقل تشویق و والحق والانصاف خوب دستوری را سفارش می کردند (عرفان عملی همراه با تفکر و تعقل). در همین ایام به درس منظومه و اشارات حضرت آیت اﷲ حسن زاده آملی، عالم عارف، دریای بیکران علم ومعرفت حاضر شدم و از ایشان هم بهره ها گرفتم. ایشان شاگردان خود را به تحصیل علوم مختلف دینی تشویق و دستورات سازنده ای هم به برخی از شاگردان تعلیم می کردند و شاگردان برجسته ای هم تربیت فرموده اند. در خاتمه به منظور قدردانی از دیگر بزرگانی

ص:210

که از محضرشان استفاده کرده ام، طبق وظیفه شرعی «من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق» به ذکر اسامی شریفشان بسنده می کنم: آیت اﷲ شیخ محمد ناصری (اصفهانی)، آقای معلم دامغانی، جعفر آقا مجتهدی، آیت اﷲ علامه سید محمدحسین طهرانی، مرحوم آیت اﷲ شیخ عباس هاتف قوچانی، مرحوم آیت اﷲ شیخ ذبیح اﷲ قوچانی، عالم عارف مرحوم سید هاشم رضوی هندی، آیت اﷲ شیخ حسن مصطفوی، مرحوم آیت اﷲ سید کمال موسوی شیرازی.(1)

سید عباس قائم مقامی

مرحوم سید کمال موسوی، عالمی خود ساخته و مربی ای کار آزموده بود که سال ها در نجف اشرف طّی سلوک کرده بود. هر چند پاره ای بیاناتش بیانگر آن بود که سر سپرده و ارادتمند شخص خاصّی نیست؛ اما از مطالبی که می فرمود، از ارتباط ایشان با عارفان واصلی چون آیت اﷲ شیخ عباس قوچانی و آیت اﷲ انصاری همدانی حکایت می کرد. پس از سالیان، حسرت... لذّت آشنایی و هم کلامی زودگذری که با او داشتم، احساس غیر قابل توصیفی را تاکنون در من زنده نگه داشته است. آن بزرگوار در سال 1366 در میان بهت و ناباوری دوستداران و ارادتمندانش در یک سانحه رانندگی به ملکوت عروج کرد.(2)

آثار و تألیفات

مرحوم سید کمال الدین شیرازی، مرد جهاد و رزم و سلوک و مبارزه بود. زندگی اش به عبادت و تبلیغ و مبارزه گذشت و وقت چندانی برای این روح کوشا در زمینه نگارش آثار علمی وجود نداشت. در عین حال وی حواشی بر برخی آثار علمی و نیز تقریرات دروس استادانش را نگاشته و همچنین رساله هایی در زمینه رد بر تصوف، رد بر بهائیت و مجموعه سخنرانی های اخلاقی اش دارا می باشد که برخی از آن ها مفقود شده اند.(3)


1- خرمن معرفت، ص
2- سایت دانشوران.
3- تربت پاکان قم، ج2، ص1321.

ص:211

اهمیت به تبلیغ

مرحوم سید کمال الدین شیرازی، یکی از وظایف اصلی روحانیت را تبلیغ می دانست و خود نیز به این امر بسیار پای بند بود. یکی از نقاطی که وی برای تبلیغ برگزیده بود، کرمان بود و مقام معظم رهبری نیز در برخی سفرهای خویش قبل از انقلاب، ایشان را در آن جا دیده و مطالبی را در همین رابطه بیان فرموده اند: آشنایی بنده با حوزه علمیه کرمان خیلی قدیمی است. اول بار در سال 42 به مدرسه معصومیه - که جناب آقای جعفری از آن اسم آوردند - آمدم و این مدرسه را زیارت کردم و سه روز میهمان جناب آقای حجتی شدم، که ایشان آن وقت در این جا مستقر بودند. ماه رمضان برای منبر به زاهدان می رفتم، که به خاطر آقای محمدجواد حجتی و مرحوم آقا سید کمال شیرازی سه روز در مدرسه معصومیه کرمان ماندم و اوضاع حوزه علمیه و طلاب آن را از نزدیک دیدم و با چهره هایی آشنا شدم که بحمد اﷲ بعضی از آن ها در قید حیات هستند. حوزه علمیه کانون اصلی مبارزه بود... مرحوم آیت اﷲ شیخ علی اصغر صالحی رئیس حوزه و مورد احترام همه بودند. همین آقایانی که الان تشریف دارند و جزو پیرمردها هستند، آن روز جوان های حوزه بودند. آقای نیشابوری مدیریت حوزه و فعالیت فراوان حوزه را بر عهده داشتند. در واقع ایشان و بعضی از دوستان دیگری که الان چهره هایشان را می بینیم، همه کاره آقای صالحی بودند. حوزه خوب و گرمی بود و صادرات خوبی هم داشت. این حوزه چهره های با ارزشی را اول به قم و بعد هم به کل کشور صادر کرد.(1) مرحوم شیرازی در استان کرمان به خصوص شهر ماهان به مبارزه با صوفی های خانقاهی اهتمام بسیاری داشت و همچنین مناظراتی با فرقه شیخیه داشته و با فرقه گمره بهائیت نیز مبارزه می نمود و افرادی از آنان را از مکتب گمراهشان نجات داد و توطئه ها و تبلیغات بسیاری دیگر از بهائیی را خنثی نمود. در


1- بیانات حضرت آیت اﷲ خامنه ای در دیدار جمعی از روحانیون استان کرمان، 11/2/1384.

ص:212

کرمان جلسات اخلاقی داشت و معمولا از روی کتاب های میرزا جواد آقا تبریزی (که امام خمینی آثار وی را به خواهندگان کمال و جویندگان سعادت توصیه می کرد) توصیه می نمود و برای مبتدیان نیز کتاب معراج السعاده مرحوم نراقی را توصیه می کرد. خود وی عارف مسلک بود، ولی معتقد بود ادعیه معصومین علیهم السلام مملو از مفاهیم عرفانی است و نیازی به این دغل بازی ها نیست و نباید گذاشت مردم در دام متصوفه گرفتار شوند و آنان از مردم سوء استفاده کنند. او نه تنها در وادی عمل که در عرصه نظر و اندیشه نیز با صوفیان مبارزه می کرد و نوشته هایی در این زمینه دارد.(1)

تهذیب مردم

اثر تلاش های مرحوم سید کمال شیرازی بر مردمی که در کرمان تحت تربیت و تهذیب آن مرحوم قرار گرفته بودند؛ مشهود است. حجت الاسلام شیخ مرتضی آقا تهرانی می نویسد: چند سال پیش با کاروانی از کرمانی ها سفری به عتبات عالیات داشتم. وقتی با افراد کاروان آشنا شدم، دیدم هیچ کدام دانشجو، استاد، دکتر، مهندس و... نیستند، بلکه همگی کشاورز، کاسب، دامدار و... هستند. عجیب این که هیچ کدام غیبت نمی کردند. وقتی از رفیق خود علّت را پرسیدم، گفت: مرحوم سیّد کمال موسوی شیرازی در محله این ها سخنران بوده است و بیماری غیبت را او در این مردم درمان کرده است. وقتی در کنار یکی از همین افراد نشستم و علّت دوری از غیبت را پرسیدم، گفت که مرحوم سیّد کمال راه کاری به ما داده است که دهان ما را بسته است.ایشان به ما گفته است: «الغَیبَةُ جُهدُ العاجِز؛(2)

غیبت کردن تلاش ناتوان است.» وقتی خوبی کسی را می شنویم، از روی حسادت می خواهیم بدی او را بگوییم؛ ولی از بیان آن در مقابل خود


1- تربت پاکان قم، ج2، ص 1321.
2- نهج البلاغه، حکمت 461.

ص:213

شخص عاجزیم؛ پس غیبت او را می کنیم. انسانی که قدرت و شخصیت درستی دارد، عیب فرد را به خود او می گوید.(1)

وفات

سید کمال الدین موسوی شیرازی، این عالم عارف که از یاران حقیقی و مخلص حضرت امام بود، در عصر روز جمعه 13 مرداد سال 1366ش،(2)

بر اثر سانحه تصادف به ملکوت اعلا پیوست. پیکر وی با تجلیل به قم منتقل شد و پس از تشییع و طواف در حرم حضرت معصومه علیها السلام و نماز آیت اﷲ بهاء الدینی بر پیکر او، در حرم مطهر حضرت معصومه علیها السلام مدفون گردید.

مقام معظم رهبری که آن زمان مسئولیت ریاست جمهوری را بر عهده داشتند، در پیام تسلیتی حزن انگیز فرمودند: «اناﷲ و انا الیه راجعون». با تأسف و اندوه فراوان خبر یافتیم که جناب حجت الاسلام و المسلمین عالم عارف، آقای حاج سید کمال موسوی شیرازی در سانحه اتومبیل وفات یافته و روح مصفای مطهرش به جوار ملکوت پرواز کرده است. این حادثه غم انگیز و تأسف بار، انسانی وارسته و عالمی پرهیزگار و عارفی عاشق و سالکی صادق و برادری غمگسار و معلمی دلسوز را از ما گرفت و ما را در مصیبت و اندوه فرو برد. این جانب همدردی و تسلیت خود را به خانواده محترم و فرزندان و دوستان آن برادر عزیز تقدیم می­دارم و از خدای رحیم مغفرت و علو درجات آن بنده صالح را خاشعانه مسالت می­کنم. سید علی خامنه ای.»(3)


1- از خود تا خدا، مرتضی آقاتهرانی، ص
2- شیخ عبدالحسین جواهرکلام، وفات وی را بر اثر واژگونی اتومبیل در اتوبان قم تهران به تاریخ عید قربان 1407 ق، برابر 15 مرداد 1366ش، ثبت کرده است. تربت پاکان قم، ج2، ص1322. در همین اثر تصویری از نماز آیت اﷲ بهاء الدینی و اقتدای فضلا و علمای حوزه از جمله آیت اﷲ مکارم شیرازی بر پیکر سید کمال آمده است.
3- هفته نامه فتح نوین، سال اول، شماره26، صفحه 1.

ص:214

ناگفته نماند که به پاس ارج نهادن به گوشه­ای از زحمات این عالم ربانی، دبیرستان نمونه دولتی سید کمال­الدین موسوی در سال 1369 واقع در شهرستان کرمان، ناحیه 2، خیابان شهید علی ضیاء به نام ایشان بنا شد.

بازماندگان

مرحوم سید کمال الدین شیرازی، که مقر اصلی تبلیغی خود را استان کرمان قرار داده بود؛ در کرمان به دامادی یکی از علمای کرمان، به نام شیخ محمدحسین رخ­شاد معروف به آقا نجفی درآمد. سید کمال دارای 6 فرزند (دو پسر و 4 دختر) بود که نام های عبارتند از:

1. حجت الاسلام سید علی موسوی شیرازی؛

2. سید محمدحسین موسوی شیرازی؛

3. همسر شیخ باقر دریاب اصفهانی؛

4. همسر سید فرید موسوی مراغه ای؛

5. همسر شیخ مرتضی نجفی زنجانی؛

6. همسر محمدحسین نمازیان، (ساکن کرمان).(1)


1- تربت پاکان قم، ج2، ص1321 و 1323.

ص:215

منابع

1. نهج البلاغه.

2. اختران فضیلت، ناصرالدین انصاری قمی، ج1، قم، دلیل ما، 1388ش.

3. اختران قم، ناصرالدین انصاری قمی، ج1، قم، دلیل ما، 1389ش.

4. از خود تا خدا، مرتضی آقاتهرانی، تهران، کتاب یوسف، 1390ش.

5. تربت پاکان قم، عبدالحسین جواهر کلام، قم، انصاریان، 1382ش.

6. خاطرات سید منیرالدین شیرازی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383ش.

7. خرمن معرفت، سید عباس موسوی مطلق، قم، هنارس، 1389ش.

8. صحیفه امام، ج 19، مرکز تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1378ش.

9. کریمانه (دیدارهای خانواده شهیدان کرمانی با رهبر معظم انقلاب)، تهران، صهبا، 1384ش.

10. ناگفته های عارفان، محمدجواد نورمحمدی، ج1، قم، مهر خوبان، 1379ش.

11. نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، ج8، تهران، بنیاد فرهنگی امام رضا علیه السلام، بی تا. تاریخ مقدمه: 1358ش.

12. هفته نامه فتح نوین، سال اول، شماره26، کرمان، اردیبهشت 1384ش.

13. پایگاه اینترنتی دانشوران.

14. پایگاه اینترنتی دفتر مقام معظم رهبری.

15. پایگاه اینترنتی مرکز بررسی های اسلامی.

ص:216

ص:217

احمد صابری همدانی / آیت تبلیغ

اشاره

پدر: غیاثعلی

ولادت: 1302 ش.

وفات: 1396 ش.

مدفن: قم، حرم مطهر.

تألیف: وهب محبی

تولد و دوران کودکی

احمد صابری همدانی، در سال 1302ش، در روستای بیوک آباد، از توابع همدان و در میان خانواده ای متدین و دوستدار خاندان پاک پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دیده به جهان گشود. نام پدرش، «غیاثعلی» بود و روستای او همواره زیستگاه علمای بزرگ بوده؛ چنان که یکی از اجداد مادری ایشان، حاج محمد شفیع بیوک آبادی، رساله ای در عرفان نوشته است.

او در خانواده ای دیده به جهان گشود که مذهبی بودند؛ اما فردی معمّم در خانواده آن ها نبود و حتی در نزدیکانشان فردی روحانی دیده نمی شد. برادران وی نیز به کشاورزی و دامداری مشغول بودند؛ اما احمد صابری دلبسته حوزه شد. عامل اصلی این دلبستگی، وقایعی بود که بدان اشاره می شود.

در خردسالی به بیماری شدیدی مبتلا می شود؛ مادر وی نذر می کند که اگر کودکش شفا یافت، او را برای تحصیل علوم دینی به حوزه علمیه بفرستد. خود نیز در خواب می بیند

ص:218

که عمامه ای از آسمان آوردند و بر سر وی گذاشتند و شمشیری بر کمر او بستند و گفتند: لشکر یزید بن معاویه در مقابل توست؛ برو و با آن ها جنگ کن! این عوامل کافی بود تا ایشان، در طریق روحانیت گام بگذارد.(1)

دوران تحصیل

احمد صابری همدانی، تحصیلات خود را از مکتب خانه آغاز کرد و سپس به دبستان رفت. دوره دبیرستان را نیز تا کلاس چهارم گذراند و کتباب های گلستان، کلیله و دمنه و... را به خوبی فرا گرفت.

در سال 1319ش، به حوزه علمیه همدان عزیمت کرد و آن جا در مدرسه آخوند سکونت داشت. سال های نخست سکونتش در شهر، با ورود ارتش متفقین به همدان و خروج رضاخان از ایران و قحطی و ناامنی حاصل از آن همراه بود و همین حادثه باعث شد چند بار به دلیل سختی معیشت به فکر ترک تحصیل بیفتد؛ اما با استعانت از خداوند متعال و استقامت در درس و بحث، تحصیلات خویش را ادامه داد. او دروس دوره مقدمات و بخشی از دروس سطح را در همدان به پایان برد.(2)

در آن جا دو استاد بر وی اثر بسیاری می گذارند: یکی از استادان او را تهجّد و ذکر و توسل می آموزد و دیگری فعالیت در امور اجتماعی را به او درس می دهد. این دو طریقِ تربیتی، شیخ احمد را بر سر دو راهی قرار می دهد که کدامین راه را برگزیند. وی پیش از ورود به حوزه علمیه قم، با خود به تأمل می پردازد: نشستم با خود فکر کردم که حال من باید کدام یک از این دو رویّه را دنبال کنم؟ آیا اگر من یک عالِم درون گرا و منزوی بشوم و فقط گلیم خود را از آب بیرون بکشم، حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف بیش تر از من راضی است؛ یا نه؛ باید به جامعه و اجتماع نیز توجه داشته باشم؟ دیدم که گردن کج کردن و اظهار تقدس نمودن و از زیر بار مسئولیت شانه خالی کردن، کار درستی نیست.(3)


1- خاطرات آیت اﷲ احمد صابری همدانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص26.
2- تاریخ مفصل همدان، ج 1، ص 5.
3- خاطرات آیت اﷲ احمد صابری همدانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص26.

ص:219

سپس به علت کثرت تعطیلی حوزه علمیه همدان و کمبود استاد، به حوزه علمیه مشهد رفت. در مشهد، نزد مرحوم حاج شیخ کاظم دامغانی رفت و نامه استاد خود، حاج میرزا محمدعلی دامغانی را به او نشان داد. در آن نامه درخواست شده بود که وی در مدرسه مرحوم دامغانی به تحصیل ادامه بدهد. حاج شیخ کاظم دامغانی نیز وی را مورد احترام قرار داد و به او سفارش کرد به حوزه علمیه قم برود؛ زیرا آن حوزه برای ترقی او مناسب تر بود. او نیز مدتی در مشهد ماند تا این که مقدمات سفر او به قم فراهم شد.

او در سال 1325ش، به حوزه علمیه قم وارد شد و از محضر استادان آن دیار عالم خیز در رشته های فقه، اصول، فلسفه، تفسیر، عرفان و... بهره های بسیار برد. او در سال های تحصیل خود، بسیاری از خطبه های نهج البلاغه را حفظ کرده بود. هم چنین به ادبیات علاقه ویژه ای داشت و بسیاری از اشعار فارسی و عربی را از بر کرده بود.

وی اگر چه حرمت آیت اﷲ بروجردی را پاس می نهاد؛ در نقدی به ایشان گفته بود که زمانی برای درمان آیت اﷲ بروجردی، از فرانسه پزشکی را آورده بودند. و این، در مقطعی بود که با اشغال الجزایر توسط فرانسوی ها و کشتار مسلمانان مظلوم این کشور همراه شد.

آیت اﷲ بروجردی نیز از این وقایع مطّلع بود؛ اما با ورود پزشکی فرانسوی برای معالجه، موافقت کرده بود. این مسئله مورد اعتراض صابری همدانی قرار می گیرد.

در میان مراجع، وی با آیت اﷲ گلپایگانی قرابت بیش تری می یابد. مرحوم گلپایگانی بارها و بارها وی را به عنوان نماینده خود معرفی می کند. شیخ احمد، درس آیت اﷲ گلپایگانی را نیز تقریر می کرد. یکی از این تقریرات کتاب «الهدایة الی من له الولایة» است که در آن به بحث ولایت فقیه پرداخته است. صابری همدانی در این اثر ادعا کرده که مرحوم گلپایگانی به ولایت مطلقه فقیه معتقد بوده است.

استادان و دوستان

استادان همدان

احمد صابری همدانی، در سال های تحصیل به محضر استادان بسیاری شرفیاب شد. او

ص:220

دروس مقدمات و سطح خود را در حوزه علمیه همدان در محضر استادان زیر به پایان برد:

1. حاج سید مصطفی هاشمی؛

2. حاج میرزا محمدعلی دامغانی؛

3. حاج شیخ محمد حسین بهاری؛

4. حاج میرزا ابوالقاسم ربانی شاهنجرانی؛

5. حاج میرزا اسد اﷲ حجت؛

6. حاج شیخ علی انصاری.

استادان مشهد و قم

در مشهد به درس مرحوم حاج شیخ هاشم قزوینی رفت.

سپس در قم در درس بزرگان و آیات حاضر شد و از آن بهره های بسیار برد؛ از جمله در درس آیات عظام:

1. حاج آقای سلطانی طباطبایی؛

2. سید حسین بروجردی؛

3. امام خمینی؛

4. حاج سید محمد حجت کوه کمری؛

5. سید محمدرضا گلپایگانی؛

6. سید محمد محقق داماد؛

7. حاج سید احمد خوانساری؛

8. سید حسین قاضی طباطبایی، (کلام)؛

9. سید محمدحسین طباطبایی، (علوم عقلی).

او هم چنین در سال های تحصیل خود، در دروس اخلاق امام خمینی، حاج آقا حسین قمی، حاج آقارضا بهاءالدینی، علامه طباطبایی و آیت اﷲ گلپایگانی شرکت می کرد تا همواره علم خود را با عمل همراه سازد. هم نشینی با شهید آیت اﷲ مدنی نیز بر شکل گیری

ص:221

شخصیت او بسیار مؤثر بود.

شیخ احمد صابری همدانی، در سال های تحصیل خود، با استادان و فضلای بسیاری رابطه دوستی داشت و دروسی را که آموخته بود، با آن ها مباحثه می کرد که از میان آن ها از مرحوم آیت اﷲ علی احمدی میانجی می توان یاد کرد.

همسر ایشان صبیه آیت اﷲ فاضل همدانی می باشد. ابوالزوجه وی از دوستان صمیمی آیت اﷲ آقا سید حسین قاضی طباطبایی بود که به این واسطه با این استاد بزرگوار آشنا شد. هم چنین آشنایی آقای صابری همدانی با آیت اﷲ حاج شیخ جعفر سبحانی در درس سید حسین قاضی طباطبایی بود.(1)

آشنایی با امام خمینی

شیخ احمد صابری همدانی در خصوص آشنایی خود با امام می گوید:

در سال 1325ش، وقتی به قم آمدم، جهت استفاده علمی از شخصیت ها پرسش کردم. یکی از بزرگان و استادان حوزه، حاج آقا روح اﷲ خمینی را معرفی کردند و گفتند: ایشان عصرها در مدرسه فیضیه، زیر کتابخانه درس اخلاق می گوید. با اشتیاق و علاقه، روز پنجشنبه، موقع عصر در درس اخلاق و یا عرفان ایشان برای اولین بار شرکت کردم که البته آن موقع طلبه ای جوان؛ ولی برای اخذ مطالب مستعد بودم.

آن زمان ایشان از مدرسین شاخص حوزه بودند. وقتی که رفتیم، دیدیم ایشان شاگردان زیادی هم دارند. اولین باری بود که آن جا خدمتشان رسیدیم و دیدیم انصافاً با بیانی خوب درس می دهد و اخلاق و تفسیر می گوید. از همان اول، درسشان به دل ما چسبید و فهمیدیم که ایشان مدرس خوبی است. وقتی آمدند بیرون، من با ایشان صحبتی کردم که خیلی بر من اثر کرد. صحبتمان بحث علمی بود.

مطلبی که امام آن روز فرمودند، به قدری برای من جالب توجه بود که هنوز در


1- شیدای گمنامی، ص 215.

ص:222

مغز و دلم بعد از چهل و چند سال تازه است. مطلب این بود: «بیده ملکوت کل شیءٍ» ما خیال می کنیم چیزی هستیم؛ ولی هیچ نیستیم، هر چه هست، از خدا است. بعد اشاره فرمودند به دیوار شرقی مدرسه فیضیه که هنگام غروب، روشنایی آفتاب بر دیوار تابش داشت؛ فرمودند: شما می گویید دیوار روشن است و نور دارد؛ اما خورشید را نمی بینید که همه این نور از اوست، نه از دیوار. تمام هستی، وجود و نیرو و قدرت همه و همه از خدای بزرگ جهان است که ما آن را نمی بینیم. این مطلب هنوز برای من جالب توجه است.

پس از مدتی در درس خیارات ایشان شرکت کردم که در صحن بزرگ، در یکی از مقبره های بزرگ دست راست از در بزرگ غربی، تدریس می فرمود. شاگردان حدود 25 نفر بودند و من درس ایشان را می نوشتم. روزی مطلبی را بیان فرمودند و من گفتم: چند روز قبل این مطلب را طور دیگری فرمودید. گفتند: بنویس «رجع علیه السلام» رفقا خندیدند. مدتی این درس طول کشید؛ ولی به علتی تعطیل شد.

پس از آن در درس اصول ایشان حاضر شدم که در مسجد محمدیه - نزدیک سه راه موزه بود (که امروز بخشی از شبستان امام خمینی شده است) - تدریس می فرمودند.(1) حاصل این بحث به صورت کتابی مستقل منتشر گردید.

ارتباط با امام

شیخ احمد صابری همدانی درباره ارتباط خود با امام می گوید:

ارتباط من با حضرت امام روز به روز عمیق تر می شد؛ به طوری که ایشان به حجره و منزل من تشریف می آوردند و از آن جا که در ایّام اقامت ایشان در پاریس، مدّتی را خدمت آن بزرگوار بود؛ پس از بازگشت از پاریس، به منزل این جانب آمدند. در سال 1373ق، به درس خارج آیت اﷲ گلپایگانی رفتم.


1- صحیفه دل، ج 2، صص 103 و 104.

ص:223

مباحث ولایت فقیه را آن موقع نوشتم و بعد از تبعید حضرت امام یعنی در سال 1383ق، آن را به عربی چاپ کردم.

در ایّام تعطیلات، مسافرت هایی به شیراز، آباده، رفسنجان، کرمان و... داشتم. این مسافرت ها فرصت خوبی برای معرفی حضرت امام بود.

پس از تبعید حضرت امام به ترکیه، از طرف آیت اﷲ گلپایگانی به استانبول رفتم و تا سال 1351ش، آن جا بودم. هم چنین خبر داشتم که امام در «بورسا»، و در منزلی که پلاک آن 13 است، تشریف دارند؛ ولی به دلیل حضور فعّال ساواک در صحنه، جرأت گفتن نشانی ایشان را به دیگران نداشتم.

در این ایّام، نامه ای از طرف آیت اﷲ دکتر بهشتی به من رسید، مبنی بر این که با آقا تماس بگیرید و خبر آن را به ما هم بدهید! مجموع این مکاتبات به 10 شماره رسید.

در این اوضاع و احوال به ذهنم رسید که با اسم مستعار و به نشانی یک مغازه، نامه ای به حضرت امام بنویسم و در آن قید کنم که شاگرد سابق شما مایل است خدمت حضرت عالی برسد؛ اما از حضور پلیس احتیاط می کند. خواهشمند است، جواب را به فلان نشانی و به نام شیخ عبد اﷲ ارسال فرمایید!

بعد از مدّتی، نامه ای از طرف حاج آقا مصطفی به همان نشانی و به همان نام ارسال شده بود. ایشان در این نامه برای دیدار اظهار تمایل کرده، و نوشته بود نامه را خدمت والد رساندم؛ خوشحال شدند؛ دعا کردند و فرمودند: از طرف ما مانعی نیست؛ ولی ممکن است مانع برنامه های ایشان شویم. خلاصه فهمیدم که حضرت امام مایلند من همان جا کار کنم. ضمناً در حاشیه نامه، حاج آقا مصطفی اقلام و اجناسی را برای خانواده درخواست کرده بود که این درخواست هم ضمن یک مکاتبه با دوستانمان در ایران، برآورده شد.

در همان ایّام، یک روز خبردار شدم که سه نفر برای دیدن این جانب به مسجد رفته اند و چون من در مسجد نبودم، آدرس هتل محل اقامت را داده بودند. از قراین فهمیدم که حضرت امام بوده اند. همراه آن دو، سه نفر عالمی که

ص:224

از ایران برای ملاقات با آن بزرگوار آمده بودند؛ به محل اقامت ایشان رفتیم؛ متوجّه شدیم که پلیس (به دلیل تمام شدن وقت) حضرت امام را به نجف تبعید کرده است؛ ولی همراهان آن بزرگوار هنوز همان جا بودند. خدمت آقایان، رفتیم یکی از آنان، آیت اﷲ جلیلی از علمای کرمانشاه بود؛ نشانی حضرت امام را از ایشان گرفتم و نامه ای خدمت آقا نوشتم و حاج آقا مصطفی جوابش را نوشت. در همان روزها شخصی از ایران به منظور ملاقات با امام آمده بود؛ ولی ایشان پیغام داده بودند که دیگر با ایشان تماس نگیرم؛ خیلی از این جهت ناراحت شدم. علّت این پیغام هم آن بود که پلیس از ارتباط من با حضرت امام باخبر شده بود. پس از گذشت یک هفته، شنیدم که حضرت امام به عراق منتقل شده اند.

نامه ای به حضرت امام نوشتم؛ پس از چندی جواب آمد (متأسفانه آن نامه فعلاً موجود نیست) در جواب نامه نوشته بودند که مردم «ترک» به ما خیلی احترام کردند. هم چنین به محض ورود ما به عراق، «عارف» کسی را فرستاد که هر امری داشته باشید ما انجام خواهیم داد. روزنامه ها و مجلّه ها هم در خصوص حضرت امام و حاج آقا مصطفی مطالبی نوشتند که یک نسخه از آن مجلّه نزد من موجود است. در آن مجلّه خانمی(1) که مأمور پرستاری و پذیرایی و آشپزی بیت امام بود، از تقیّد آن بزرگوار به نماز و قرآن و محبّت به بچه ها مطالبی نوشته بود. البته حاج آقا مصطفی هم در آن جا تبعید بود.(2)

آشنایی با مقام معظم رهبری

آقای صابری همدانی درباره نحوه آشنایی خود با مقام معظم رهبری چنین می گوید:

بنده با ایشان در گرگان منبر می رفتم. در ماه صفر یکی از سال ها، جوان ها آقای خامنه ای را به گرگان دعوت کرده بودند؛ چون ایشان قبل از آن در مشهد


1- ظاهراً منظور خانم مرضیه دباغ است.
2- یادها و یادمان ها از شهید آیت اﷲ سید مصطفی خمینی، مجموعه مصاحبه ها در حاشیۀ کنگره شهید آیت اﷲ سید مصطفی، ج 2، صص 272 – 274.

ص:225

برای جوانان منبر می رفت. منبر من تا آخر ماه صفر طول کشید؛ ولی ساواک مانع منبر رفتن آقای خامنه ای شد؛ برای این که منبر ایشان انقلابی بود و جوان ها را دور خودش جمع کرده بود. همان موقع با آقای خامنه ای صحبت داشتیم و ایشان از من خیلی تمجید کرد و گفت: من شما را مجتهد می دانم.

من هم منبر ایشان را خیلی خوب تشخیص دادم. منبر من تا آخر ماه صفر طول کشید و شب آخر، حادثه فیضیه را گفتم و از منبر آمدم پایین و دیگر گرگان نماندم. در آن زمان آقای خامنه ای را انسان با فکر و با حرارتی دیدم.

فعالیت های علمی، فرهنگی و تبلیغی

آیت اﷲ صابری همدانی در طول عمر خود، خدمات بسیاری در عرصه علم و فرهنگ به انجام رساند. او از نخستین سال های تحصیل خود، به امر تدریس اشتغال داشت و در حوزه علمیه همدان و قم، شاگردان بسیاری تربیت کرد. او کتاب های دوره مقدمات و سطح را تدریس می کرد.

ایشان در ایام تبلیغ، به مناطق گوناگون کشور سفر می کرد و ضمن ارشاد گروه های گوناگون مردم، در بسیاری از مناطق مسجد یا حسینیه بنا کرد. هم چنین برای تبلیغ، به کشورهای استرالیا، آذربایجان، ترکیه، انگلستان، اسپانیا، ایتالیا، یونان، آلمان، هلند، ژاپن، چین، پاکستان، هندوستان و روسیه سفر کرده و در مجامع گوناگون به سخنرانی پرداخته است.

در سال 1343ش، به دنبال تقاضای جمعی از ایرانیان مقیم استانبول، مبنی بر اعزام روحانی از ایران، ایشان از طرف آیت اﷲ گلپایگانی به ترکیه اعزام شد و به اقامه نمازهای جمعه و جماعت در مسجد شیعیان استانبول همت گماشت و با کمک به ساختن مسجد در شهرهای دیگر و نیز با تألیف و تبلیغ و تشکیل جلسات مختلف، به سامان بخشی امور شیعیان می پرداخت.(1)

وی برای تبلیغ، به 37 کشور دنیا سفر کرد که طولانی ترین آن ها سفر به ترکیه بود. او


1- تاریخ مفصل همدان، ج 1، ص 6.

ص:226

در خصوص فعالیت های خود در ترکیه چنین می گوید:

زمانی که آیت اﷲ شریعتمداری چشم از جهان فرو بست، من در ترکیه بودم. ظاهراً شب جمعه بود که این خبر به من رسید؛ ولی در خطبه های نماز جمعه که در استانبول اقامه می کردم، چیزی در این مورد ابراز نکردم. بعد از نماز شخصی پیش من آمد و گفت: چرا شما درباره فوت آقای شریعتمداری حرفی نزدید؟ که اظهار بی اطلاعی کردم. چند روز بعد شنیدم که گروه های خاصی از طرفداران ایشان می خواهند در یکی از مساجد بزرگ استانبول مجلس ختمی برای ایشان برگزار کنند که ضمن تماس با سر کنسول سفارت ایران در استانبول گفتم که این مجلس نباید برپا شود؛ چون احتمال دارد که این ها بعد از پایان گرفتن مجلس، تظاهراتی راه بیندازند و با طرح شعارها و مطالبی به امام و انقلاب توهین و جسارت کنند.[9]

در سال 1351ش، پس از هشت سال اقامت در ترکیه، به دلیل مخالفت دولت ایران، از فعالیت های تبلیغی در مسجد شیعیان ممنوع شد. ناچار به ایران بازگشت و تا سال 1357ش، چند بار از سوی آیت اﷲ گلپایگانی، برای رسیدگی به امور حوزه های علمیه و دیدار با علمای دینی سوریه، هند و پاکستان به آن کشورها مسافرت کرد.

در سال 1357ش، از طرف آن مرجع بزرگ، جهت نظارت بر امور جاری «مجمع جهانی اسلام» به لندن سفر کرد. پس از ورود امام به فرانسه، آقای صابری که در ایام تبعید امام به ترکیه از طریق مکاتبه با ایشان ارتباط داشت؛ به دستور آیت اﷲ گلپایگانی به پاریس رفت و در روزهای اقامت امام در نوفل لوشاتو با ایشان دیدار کرد و ضمن ابلاغ سلام آن بزرگوار، سلامتی امام را به آیت اﷲ گلپایگانی گزارش داد. در بازگشت به انگلستان، از سوی مسلمانان مقیم لندن، تلگرافی مبنی بر رعایت حال امام برای رئیس جمهور فرانسه فرستاد و مدتی بعد به ایران بازگشت.(1)

در سال 1358ش، به استرالیا رفت و با سخنرانی در دانشگاه بزرگ سیدنی به بیان


1- تاریخ مفصل همدان، ج 1، ص 6.

ص:227

اندیشه های امام و انقلاب پرداخت و در بازگشت، پس از اقامت کوتاهی در کشورهای چین و ژاپن و آشنایی با وضع مسلمانان آن دیار، به ایران بازگشت و به فعالیت های حوزوی مشغول شد.(1)

در سال 1362ش، بار دوم به ترکیه اعزام شد. دوره دوم اقامت ایشان در این کشور شش سال طول کشید و نویسنده این سطور(2)

که در فاصله سال های 1367-1368ش، در استانبول اقامت داشت. ایشان با برگزاری نمازهای جمعه و جماعت، باعث حضور مسلمانان شیعه و سنی و ترک و فارس در این مراسم بود؛ تا آن که در سال 1368ش، پس از نماز جمعه ای که در خطبه های آن -به بهانه اعدام شانزده مسلمان کویتی در عربستان- به جنایات عمال حکومت سعودی اعتراض و سوابق مبارزات ترکان عثمانی اشاره شده بود، با دسیسه مقامات سعودی توسط پلیس ترکیه بازداشت و سرانجام از آن کشور اخراج شد و در مرز از طرف علمای آذربایجان و مقامات محلی مورد استقبال قرار گرفت.(3)

آیت اﷲ صابری همدانی، مدتی پس از بازگشت به ایران، برای دیدار با مسلمانان اروپا از سوی دفتر رهبری انقلاب اسلامی به کشورهای آلمان، اسپانیا، ایتالیا، بلژیک و هلند سفر کرد و یک سال بعد نیز به نمایندگی مردم استان همدان در مجلس خبرگان دوم انتخاب شد. وی همچنین به نمایندگی از مقام معظم رهبری، سالی چند ماه در جمهوری تازه استقلال یافته آذربایجان در باکو به سر می برد. همچنین در دوره سوم مجلس خبرگان، نماینده مردم همدان بود.(4)

آیت اﷲ صابری همدانی، به سبب سفرهای مکرر به دیگر نقاط جهان، به این باور رسیده بود که ابعاد عقلانی دین می باید بیشتر تبیین شود. وی بارها گفته بود در کشورهای مختلفی که بودم، پس از روضه خوانی ها مردم پیش من می آمدند و از بسیاری امور از من پرسش می کردند. من هم به روضه خوان ها مکرر تأکید می کردم که در سخنانشان دقت کنند و امور عقلانی را مطرح کنند.[15]


1- تاریخ مفصل همدان ، ج 1، ص 7.
2- جواد محقق همدانی.
3- تاریخ مفصل همدان، ج 1، ص 7.
4- تاریخ مفصل همدان، ج 1، ص 7.

ص:228

تألیفات

اشاره

آیت اﷲ صابری همدانی تألیفات گوناگونی به زبان های فارسی، عربی، ترکی و آذری منتشر کرده که برخی از آن ها به شرح زیر است:

1. محمد و زمامداران؛

2. از فیضیه 42 تا فیضیه 57؛

3. زندگینامه مدرس مازندرانی و جمعی از علمای طبرستان و حادثه بابی ها در بابل؛

4. الطریق المسلوک فی حکم اللباس المشکوک، (تقریر درس آیت اﷲ العظمی بروجردی)؛

5. ادب الحسین علیه السلام و حماسته، (با موضوع واقعه کربلا)؛

6. کتاب الحج در سه جلد، (تقریر درس مرحوم آیت اﷲ گلپایگانی به عربی)؛

7. المهدی علی لسان الحسین علیه السلام؛

8. شخصیت امام صادق علیه السلام در اسلام و مذهب او؛

9. راه اهل بیت در اسلام؛

10. روز شهیدان؛

11. امامت و خلافت در اسلام؛

12. التوحید علی لسان الحسین علیه السلام؛

13. مسیحیت کنونی؛

14. سلاحی که هرگز نمی پوسد؛

15. مسند الامام امیرالمؤمنین علیه السلامفیما ینتهی الی الامام؛

16. مسندالامام الحسین بن علی علیه السلام؛

17. نخبة الاشارات فی احکام الخیارات، (تقریر درس مرحوم آیت اﷲ گلپایگانی به عربی)؛

18. کتاب الصلوة، (تقریر درس مرحوم آیت اﷲ بروجردی به عربی)؛

19. رسالة فی المفاهیم، (تقریر درس مرحوم آیت اﷲ بروجردی به عربی)؛

ص:229

20. نصایح الا´باء للابناء؛

21. طوبی الاخبار؛

22. جواهرالاخبار؛

23. قاعده لاضرر، (تقریر درس مرحوم سید محمد محقق داماد به عربی)؛

24. الهدایة الی من له الولایة؛

25. احب الاعمال؛

26. زندگی بلال حبشی؛

27. رسال های در مفاهیم و نهی در عبادات؛

28. رسال های در فرق بین حکم و حق، (تقریر درس امام خمینی)؛

29. تاریخ مفصل همدان در سه جلد؛

30. زندگی نامه قاضی عبدالجبار اسدآبادی همدانی؛

31. شخصیت امام صادق علیه السلام؛

32. ترجمه کتاب السبعین فی فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام، (نویسنده: میر سید علی کبیر همدانی)؛

33. رساله ای درباره امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف؛

34. سازندگی های اخلاقی امام حسین علیه السلام؛

35. رهبر و رهبری در اسلام؛

36. بلبلان آذری، (منتخب از اشعار فضولی و شاه اسماعیل خطایی و شهریار در باکو).

بسیاری از این تألیفات به زبان های لاتین و روسی ترجمه شده است. برای آشنایی با آثار ایشان، به بررسی دو کتاب از تألیفات وی اشاره می شود.

کتاب محمد و زمامداران

کتاب «محمد و زمامداران» که در بردارنده نامه های سیاسی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به زمامداران

ص:230

و سلاطین زمان خودش می باشد. صابری همدانی، زمانی که به مکّه مشرف شده بود، در کنار مقام ابراهیم علیه السلام از خداوند می خواهد که توفیق نوشتن مطالب و کتاب هایی را به وی بدهد که پیش از این کسی ننوشته باشد. در مدینه منوّره به فکرش خطور می کند که کتابی درباره نامه های حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به پادشاهان بنویسد. پس از نگارش، این کتاب مورد توجه و استقبال قرار گرفت. مرحوم آیت اﷲ بروجردی و مرحوم آیت اﷲ گلپایگانی وی را به خاطر نگارش این کتاب تشویق کردند. مرحوم دکتر محمد قریب زمانی که دست نوشته های کتاب را قبل از چاپ دیده بود، ضمن تمجید و تشویق، خواسته بود که هر چه زودتر این کتاب منتشر شود. مرحوم محیط طباطبایی نیز چندین بار در رادیو از این کتاب به عنوان اثری از حوزه علمیه قم، تمجید و قدردانی کرده بود. مرحوم محقق داماد، زمانی که این کتاب منتشر می شود، هر زمان که صابری همدانی در درس، اشکال می کرده، برای بی اهمیت جلوه دادن آن اشکال می فرموده: «شما که مورّخ هستید»، اما زمانی که صابری همدانی تقریرات درس مرحوم گلپایگانی را می نویسد، نسخه ای را به مرحوم محقق داماد تقدیم می کند و می گوید: «این کتاب را نوشتم و خدمت شما آوردم تا فقیه بودن بنده را نیز تأیید بفرمایید».(1)

کتاب از فیضیه 42 تا فیضیه 57

یک روز پس از واقعه فیضیه، آقای صابری همدانی به آن محل رفت و آن چه را خودش به عیناً ملاحظه کرد، مکتوب نمود. درهای شکسته حجره ها و آثارِ خونِ پخش شده بر در و دیوار و عمامه های افتاده بر روی زمین، همگی مورد توجه وی قرار گرفت و به شرح آن پرداخت و کتاب «از فیضیه 42 تا فیضیه 57» را منتشر کرد. این کتاب از جمله کتاب هایی است که در نهضت اسلامی نقش به سزایی داشته و پس از پیروزی انقلاب، تجدید چاپ شده است. وی در این کتاب، وقایع پانزده خرداد 1342 و بسیاری دیگر از وقایع را با قلمی حماسی نگاشته؛ به گونه ای که هر خواننده ای با خواندن آن احساس شور و شعف بسیار می کند.


1- خاطرات آیت اﷲ احمد صابری همدانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص 119.

ص:231

سید مهدی گلپایگانی (فرزند آیت اﷲ گلپایگانی) زمانی گفته بود که پدر و مادرم با خواندن این کتاب، متأثر شده و گریه کرده بودند. بعد از پیروزی انقلاب نیز دست نوشته های این کتاب توسط مرحوم شهاب الدین اشراقی به امام خمینی داده شد که مرحوم امام دستور می دهند این کتاب دوباره چاپ شود.(1)

ایشان زمانی که در ترکیه بود، کتابی در خصوص امام صادق علیه السلام به زبان ترکی نگاشت. انگیزه وی برای نوشتن این کتاب، درخواست وزارت کشور ترکیه بود تا عقاید شیعه مورد تبیین قرار گیرد.

او همچنین مقالات فراوانی به زبان های گوناگون و در زمینه های مختلف نگاشته که برخی در مجله «حکومت اسلامی» به چاپ رسیده است. وی تقریرات زیادی از استادانش نوشته که به چاپ رسیده است.

وی همچنین اشعاری به عربی و فارسی سروده که به عنوان نمونه، بخشی از اشعاری که درباره حضرت صدیقه طاهره علیها السلام است، در این جا آورده می شود:

هل تضرم النار علی باب الهدی و رائه بنت النبیّ المصطفی

ام تکسر الضلع من البتول بضعة خیر الناس الرسول

نادت علیا عینها باکیة من شدة الضرب الیه شاکیه

از فعالیت های دیگر او در این عرصه، تأسیس مدرسه جعفریه در قم را می توان برشمرد.

فعالیت های سیاسی

آیت اﷲ صابری همدانی، همواره در صحنه های گوناگون مبارزه با رژیم شاه حضور فعال داشته است. او که در جوانی با شخصیت نواب صفوی و واحدی آشنا شده بود، همواره می کوشید روحیه آن مبارزان را در خود بپروراند و حماسه دینی و مذهبی را با علم همراه سازد.


1- مجله فرهنگ کوثر، دی 1378، ش 34.

ص:232

آیت اﷲ صابری همدانی، در سال های مبارزه علیه رژیم شاه، همواره از خط امام خمینی دفاع می کرد و در راه تحقق نظام اسلامی از هیچ گونه تلاشی دریغ نورزید.

مسئولیت ها

او پس از انقلاب نیز خدمات شایانی را به انجام رسانده که برخی از آن ها به قرار زیر است:

1. مسئولیت رسیدگی به وضع طلاب غیر ایرانی؛

2. عضویت در شورای مدیریت حوزه علمیه قم؛

3. نمایندگی مجلس خبرگان رهبری، در دوره های دوم و سوم از استان همدان؛

4. عضویت در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم؛

5. نماینده امام در استانبول؛

6. نماینده مقام معظم رهبری در باکو؛

7. تأسیس دفتر سرپرستی طلاب غیر ایرانی در حوزه علمیه قم، اولین بار.

توصیه تبلیغی

شیخ احمد صابری همدانی در مصاحبه خود با مجله فرهنگ کوثر می گوید:

در تبلیغات سعی کنیم از بیان مطالب سست و ضعیف خودداری کنیم؛ حتی در عزاداری ها. ایشان می گوید: خودم در ترکیه که بودم، گاه شاهد بودم افرادی که برای تبلیغ می آمدند، مطالبی می گفتند که مورد اعتراض شنوندگان قرار می گرفت. برای آنان ایجاد پرسش می کرد و از من توضیح می خواستند؛ بخصوص در روضه ها طوری نباشد که از اهل بیت علیهم السلام چهره ای خوار و ذلیل و ضعیف ارائه کنیم. این کار بین شیعیان و غیر شیعیان اثر منفی دارد. نسبت به افرادی که اعزام می شوند، واقعا دقت شود که آنان بر اساس صلاحیت ها گزینش شوند، نه بر اساس روابط. مراکز اعزام مبلغ از تجربه های دیگران استفاده کنند و اطلاعات درستی از منطقه در اختیار مبلغ قرار دهند.

ص:233

نکته دیگر سرمایه گذاری در امر تبلیغ در خارج از کشور است که متأسفانه در این قسمت ما خیلی ضعیف عمل می کنیم؛ مثلا زمانی که به ترکیه رفته بودم، علاوه بر سختی ها و گرفتاری هایی که داشتم؛ از نظر ابزار تبلیغ خیلی در تنگنا بودم. نه کتابی داشتم، نه مجله ای و نه... به زحمت چیزی را می شد فراهم کرد و در اختیار افراد قرار داد. خودم با همان نبود امکانات، چند کتاب به زبان ترکی نوشتم که خیلی مورد استقبال واقع شد. این، در حالی بود که صاحب خانه ما روزی پیش من آمد و گفت: آقا! مستاجری که برای خانه آمده، مسیحی است و آن قدر کتاب آورده که می ترسم سقف خانه ام فرود آید. بدین جهت، به پلیس شکایت کرده ام. این مبلغ مسیحی 45هزار جلد کتاب با خود آورده بود!

او چک سفید امضا هم داشت و هر چه امکانات می خواست، می گرفت. حالا شما مقایسه کنید با تبلیغات ما که من گاه برای سه هزار تومان می ماندم. این از نظر امکانات. از نظر روش کار هم ما ضعیف عمل می کنیم؛ برای مثال در ترکیه که بودم، ظهر در منزل استراحت می کردم که ناگاه در خانه را زدند. رفتم، دیدم خانمی است یک سبد پر از کتاب دارد و از من می خواهد بخرم.

کتاب ها به زبان های مختلف بود. کتابی عربی داشت، خریدم. دیدم تبلیغات مسیحیت است و در آن از خواننده می خواهد اگر مشکل مادی دارد با آنان مکاتبه کند.

بنابراین، اگر بخواهیم در معرفی اسلام و اهل بیت علیهم السلام که امروز مشتاق زیاد دارد. موفق باشیم؛ باید افراد باسواد اعزام کنیم، و ضمن عرضه مطالب خوب، و از نظر مادی خوب پشتیبانی کنیم.(1)

خاطرات

اشکال در درس امام

آقای صابری همدانی از دوستداران امام خمینی بود و خاطرات زیادی با ایشان داشت. وی در خاطره ای از درس امام خمینی می گوید:


1- مجله فرهنگ کوثر، دی 1378، ش 34.

ص:234

ما در بحث اصول به درس مرحوم محقق داماد می رفتیم که شنیدیم مرحوم امام در درس اصول به طلب و اراده رسیده اند. این بحث بسیار مهم بود و با مسائل فلسفه و کلام ارتباط داشت و بسیاری از بزرگان، چون مرحوم آخوند فرموده اند: «قلم این جا رسید و سر بشکست». با چند نفر از فضلای درس مرحوم داماد گفتیم: خوب است این بحث را از آقای حاج آقا روح اﷲ خمینی استفاده کنیم. بالاخره به درس طلب و اراده امام رفتیم و استفاده کردیم. بعد از چند روز، امام مطلب را به این جا رساندند که عقوبت بر افعالِ اختیاریه است و افعال اختیاریه هم آن است که به اراده ما مسبوق است و افعال مکلفان هم از روی اراده صادر می شود. من اعتراض کردم و گفتم: شما برای ما اصطلاح را بیان فرمودید؛ ولی ما می خواهیم بدانیم اراده ما از کجا است که افعال ما به آن مسبوق می شود؟ ما کاری به اصطلاح نداریم. اشکال و اعتراض تکرار شد؛ ولی جواب قانع کننده نگرفتم. امام جمله ای را به عنوان شوخی فرمودند و من هم پررویی کردم، چیزی گفتم؛ طلبه ها خندیدند.

بعد از درس، آقای سبحانی و من خدمت امام آمدیم؛ آقای سبحانی به امام گفت: حاج آقا! ایشان آقای صابری است. امام فرمودند: تو می خواهی ایشان را به من معرفی کنی؟! خلاصه آن روز گذشت؛ ولی اشکال من سبب شد یک هفته بحث طول بکشد.

به هر حال، در این یک هفته، امام مسئله جبر و اختیار را بسیار دقیق و مفصل بیان فرمودند و به نظرم آخر بحث فرمودند: «قلم این جا رسید و سر هم نشکست».

در همین درس بود که از مرحوم شاه آبادی با عنوان شیخ ما یاد کردند و از ایشان تمجید نمودند. از محی الدین عربی نیز روزی با عظمت و تجلیل اسم بردند که برای ما خیلی مهم و اعجاب انگیز بود. متأسفانه بعضی از مطالب مربوط به اراده مکلفان که در نجف ایراد فرموده بودند، در رساله ها درج نشده است. از مطالبی که امام در ضمن بحث طلب و اراده در طی بیانات

ص:235

عرفانی خود فرمودند، سخنی است که برای شاگردان، مخصوصاً برای من بسیار جالب توجه بود. مطلب این بود: «بعضی از نفوس برای کسب فیض از باری تعالی بدون واسطه مستعد نیستند. باید وسایط فیضی در کار باشد؛ مثلاً دیوار استعداد انعکاس نور را بدون واسطه ندارد؛ ولی به وسیله آب یا آینه، نور خورشید در آن منعکس می شود. آفتاب بر آب می تابد و از آب به دیوار منعکس می شود و پرتوی از نور خورشید در سینه دیوار پدیدار می گردد. وصول فیض باری تعالی به هر کس و هر چیز و هر انسانی گاهی بدون واسطه ممکن نیست؛ و این به دلیل نقصی است که در موجود وجود دارد؛ نه در فیض خداوند و قدرت او. در این جا فیض خدا به وسیله وسایط غیبی الهی و مقربان درگاه او و ذوات مبارک پیامبر بزرگوار و ائمه اطهار علیهم السلام به مردم و نفوس ضعیف غیرمستعد می رسد و فیض خداوند در آن ها تجلی پیدا می کند.

بعد از این بحث در درس امام، به علت مسافرت دیگر نتوانستم شرکت کنم. فقط موقعی که در مسجد سلماسی عصرها بحث اصول داشتند، مدتی حاضر شدم و تبعید امام پیش آمد. این اجمالی از استفاضه من از امام بود؛ ولی منزلشان زیاد می رفتم و در بورسای ترکیه، مکاتباتی داشتیم و هم چنین در عراق که نامه های بورسا و بعضی از نامه های عراق موجود است؛ قسمت زیادی از خیاراتشان، مخصوصاً مسئله فرق بین حکم و حق را دارم.(1)

روشنایی دیوار از منبع دیگری است

ایشان در خاطره ای دیگر، از درس اخلاق امام خمینی می گوید:

اولین بار که به محضر امام رفتم، در جلسه درس اخلاق ایشان بود که نزدیکی های غروب در مدرسه فیضیه، زیر کتابخانه برقرار می شد. آن درس به قدری بر تهذیب و تزکیه نفس طلبه ها مؤثر بود که نمی توان بیان کرد. اولین جملاتی که آن روز از ایشان شنیدم، هنوز یادم است. امام به دیوار مدرسه


1- صحیفه دل، ج2، صص 105 و 106.

ص:236

فیضیه اشاره کردند که آفتاب بر آن تابیده بود؛ و فرمودند: «ما حالا نگاه می کنیم به این دیوار؛ می بینیم روشن است؛ اما چون آفتاب را نمی بینیم، خیال می کنیم این دیوار روشن است؛ در صورتی که این روشنایی از منبع دیگری است که ما آن را نمی بینیم. هستی در جهان همین جور است؛ ما خیال می کنیم، مثلاً خودمان هستیم، علم داریم، کمال داریم، جمال داریم، جلال داریم؛ در صورتی که همه این ها از مبدأ دیگری است، مثل همان دیواری که آدم خیال می کند خودش نورانی است؛ در صورتی که این نور از جای دیگری است.» این جملات امام به قدری در مغز و قلب من اثر داشت که دیگر بعدها درس اخلاق ایشان را ترک نکردم.(1)

پایبندی امام به اصول اخلاقی

شیخ احمد صابری همدانی، درباره یکی از حالات امام که ابهت و پایبندی ایشان به واقعیت ها و اصول اخلاقی است، می گوید:

اول: یکی از علما هر ساله از یکی از شهرستان ها به قم می آمد و وجوهات قابل توجهی می آورد و به مجتهدان و بزرگان حوزه تقدیم می کرد و چون در ظاهر مرد موجه و مروج بود، آقایان هم از ایشان دیدن می کردند و این دیدارها در حجره ما، در طبقه دوم مدرسه دارالشفاء انجام می گرفت. وقتی بر من وارد می شد، آقایان، از جمله امام از ایشان دیدن می فرمودند. یک سال امام به دیدن آن آقا تشریف نیاورد و حتی بازدیدشان هم نیامد! این باعث شد که ما علت را پی جویی کنیم. وقتی پرسیدیم، امام فرمود: درباره این آقا گفته می شود که شب ها می رود نجف اشرف و از امام امیرالمؤمنین علیه السلام قبوض وجوهات را می گیرد و می آورد! ما به امام گفتیم: آقا! خود ایشان این حرف را هیچ وقت نزده است، بلکه مردم عوام این حرف ها را گفته اند. امام فرمودند: بلی؛ اما چرا در منبر این شایعه را تکذیب نکرده است!


1- سلسلۀ موی دوست، ص 138.

ص:237

دوم: شاید این موضوع را فقط خدا می داند و امام و من که شاهد قضیه بودیم. البته موضوع قابل درج نیست؛ اما گویای اخلاق پسندیده و بزرگوارانه امام است. امام مدرسه فیضیه می آمدند؛ موقعی که حاج سید احمد زنجانی نماز نمی آمد، امام نماز جماعت می خواندند و طلاب و فضلا هم به امام اقتدا می کردند. گاهی مدت های متوالی امام در فیضیه نماز جماعت اقامه می فرمودند و من هم که در دارالشفاء حجره داشتم، نماز جماعت می رفتم. یک روز تابستان که هوا بسیار گرم بود، امام نماز را خواند و من زودتر پا شدم. مدرسه فیضیه حوض بزرگ گودی داشت که برای وضو گرفتن بایستی خم شد و آب از حوض برداشت. یک مرد روستایی داشت وضو می گرفت؛ لذا برای برداشتن آب خم شده بود. شلوار این مرد از پشت پاره بود و نمی دانست. در این هنگام، امام پا شدند، آمدند پشت سر آن مرد، رو به قبله ایستادند؛ به طوری که مانع دیدن مردم شدند. این قدر ایستادند تا مرد وضویش را تمام کرد. امام حرکت کردند و رفتند. معلوم شد امام هم از موضوع مطلع شده و برای حفظ آبروی آن مرد و ممانعت از مشاهده مردم آن جا توقف کرده اند!(1)

هم سفری با امام

آقای صابری همدانی خاطره ای درباره مسافرت خود که همراه امام خمینی به مشهد مشرف شده بود، چنین نقل می کند:

در دورانی که در قم طلبه بودم، یک بار امام با اتوبوسی به مشهد مشرف می شدند، که از قضا من هم در همان اتوبوس بودم. آن موقع طلبه جوانی بودم؛ اما امام را می شناختم. ایشان خیلی خیلی ساده بودند. وقتی به سمنان رسیدیم و اتوبوس توقف کرد، ایشان آن جا غذا خوردند، بعد وضو گرفتند و عبایشان را همان جا انداختند و قدری استراحت کردند. تصور کنید یک استاد معظم و مجتهد حوزه علمیه، مانند مسافران دیگر که همه گونه افراد


1- صحیفه دل، ج 2، صص 107 و 108.

ص:238

بودند، رفتار کند. پیدا بود که کارهای ایشان برای خداست. بعد که اتوبوس در خواجه ربیع نگه داشت، دیدم که ایشان رفتند خواجه ربیع را زیارت کردند و برگشتند. سادگی زندگی ایشان واقعاً برای همه ما جالب توجه بود. ما خیال می کردیم ایشان که می خواهند به مشهد مشرف شوند، خیلی تشریفات لازم است، اما دیدیم که چنین نیست.[(1)][(2)]

ملاقات خبرنگار لندنی با امام

آقای صابری همدانی، درباره خبرنگار لندنی که مشتاق مصاحبه با امام بود، نقل می کند: بعد از انقلاب، خبرنگاری از لندن به قم آمده بود و چون مرا از آن موقع که در لندن بودم، می شناخت؛ به منزل ما آمد و به من متوسل شد تا مصاحبه ای با امام ترتیب دهم. هنوز امام به تهران منتقل نشده بودند. من با مرحوم آقای اشراقی تلفنی صحبت کردم که این خبرنگار، سؤالات زیادی دارد و مایل است نکاتی را از امام بپرسد امام موافقت نفرمودند. شبی امام به منزل من تشریف آوردند و تصادفاً آن خبرنگار هم آن جا بود. وقتی امام تشریف آوردند، تمام مسائل او حل شد و گفت: عجب! ایشان همین جوری تشریف آوردند این جا؟! گفتم: بله، ایشان به خانه طلبه هم تشریف می برند. گفت: همان شخصی که این همه در دنیا سروصدا کرده است، بدون تشریفات برخاست و به این جا آمد؟! او که قبلاً تشریفات سلطنتی را دیده بود، ارادت فراوانی به امام پیدا کرد.[(3)][(4)]

دیدار امام در پاریس

زمانی که امام خمینی به پاریس رفتند، آقای صابری همدانی برای دیدار استاد خود از لندن به پاریس می رود. وی در مورد دیدار خود با امام خمینی می گوید:

وقتی امام به پاریس تشریف بردند، من از لندن به پاریس رفتم و جزو نخستین


1- کتاب آئینۀ حُسن، ص 116.
2- پا به پای آفتاب، ج 3، ص 270.
3- کتاب آئینۀ حُسن، ص 117.
4- پا به پای آفتاب، ج 3، ص 270.

ص:239

افرادی بودم که به آن جا رسیدند. چند نفری هم از آمریکا و لندن آمده بودند. به خود می گفتم: حال که بعد از پانزده سال استادم را می بینم، برخورد ما چه طور خواهد بود. به وسیله بعضی از دوستان ایشان به نوفل لوشاتو رفتم؛ آن جا که رسیدم، دیدم حاج احمد آقا خمینی و مرحوم آقای اشراقی هر دو در خدمت امامند و امام هم به آن درخت سیب تکیه داده اند. من که بعد از پانزده سال خدمت امام رسیده بودم، دستشان را بوسیدم و اشک چشمم جاری شد؛ دیدم امام خیلی ضعیف شده اند. ایشان حالم را پرسیدند و گفتند: پیر شده ای، فلانی!

گفتم: بله؛ ما در ترکیه پیر شدیم. بعد گفتم: آقا! اگر ممکن است، برای معالجه یا امر دیگر، به لندن تشریف بیاورید. نظرتان چیست؟ ما برویم مقدمات تشریف فرمایی شما را فراهم آوریم؟ ایشان فرمودند: خودم هم نمی دانم کجا باید بروم.

بعد من گفتم: شما یک فرزند از دست نداده اید که من به شما تسلیت بگویم؛ فرزندان زیادی از دست داده اید که برای همه آن ها به شما تسلیت می گویم. بعد عرض کردم: آقا! من خوابی دیده ام که امیدوارم به زودی پیروز شوید! واقعاً هم آن خواب برای من از خواب های عجیب بود. خوابی بود که نمی شود گفت از احلام یا خیالات بود. به امام عرض کردم: خواب دیدم قلعه ای است متعلق به خاندان پهلوی؛ یک مرتبه شایع شد که در آن قلعه انفجاری رخ داده است؛ من به طرف آن قلعه دویدم.

وقتی وارد شدم، دست چپ، پله هایی بود و خاندان پهلوی با لباس های سیاه و ساک ها و چمدان هایی در دست، از آن بالا و پایین می رفتند و مردم می گفتند این ها جواهراتی است که دارند می برند. قلعه منفجر شد و من فریاد زدم: «قل اللّهم مالک الملک تؤتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممن تشاء و تعزّ من تشاء و تذّل من تشاء بیدک الخیرانک علی کل شیء قدیر»(1)


1- آل عمران: 26.

ص:240

همچنین گفتم: «فاعتبروا یا اولی الابصار، فاعتبروا یا اولی الالباب»؛ اما «قل اللّهم مالک الملک...» را با صدای خیلی بلند گفتم. بعد عرض کردم آقا! ان شاء اﷲ خداوند متعال قدرتی به شما عنایت کند و قدرت را از دست پهلوی بگیرد. ایشان هم گفت: ان شاء اﷲ و خیلی خوشحال شدند.(1)

بوسیدن دست امام

شیخ احمد صابری همدانی در ذکر رؤیایی می گوید: شبی خواب دیدم که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در تابوت است و من دست ایشان را بوسیدم. به من گفتند این آخرین باری است که دست حضرت را می بوسی. از خواب که برخاستم خیلی ناراحت شدم. چند وقت بعد در جماران به دیدار امام رفتم و دست ایشان را بوسیدم. همین که حضرت امام دستش را آورد که ببوسم، دیدم همان دستی است که در عالم خواب دیده ام و در همان جا این نکته به ذهنم رسید که این آخرین باری است که من امام را زیارت می کنم و دست مبارکش را می بوسم. طولی نکشید که خبر رحلت ایشان را در استانبول شنیدم و آن خواب تحقق یافت.(2)

حتی در میان غیرمسلمانان به مواردی برخوردم که نسبت به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اظهار علاقه می کردند؛ مثلا در ترکیه که بودم، مغازه داری خیلی به من احترام گذاشت؛ گمان کردم شیعه است؛ اما بعد معلوم شد ارمنی است. علت اظهار علاقه اش را پرسیدم؛ گفت: علت آن است که شما علی بن ابیطالب علیه السلام را خوب شناختید. ما هم به او علاقه داریم؛ چون در کتاب ما از او به عنوان «ایلیا» نام برده شده است.

[9]. مجله فرهنگ کوثر، دی 1378، ش 34.

[15]. مجله فرهنگ کوثر، دی 1378، ش 34.

در سال 1357ش، که از طرف آیت اﷲ گلپایگانی مسئول، مجمع جهانی اسلام در لندن بودم، یک روز گفتند: شخصی آمده، می خواهد با شما ملاقات کند.


1- برداشت هایی از سیره امام خمینی، ج 4، صص 184 و 185.
2- مجله فرهنگ کوثر، دی 1378، ش 34.

ص:241

او گفت: من از استادان دانشگاه هستم؛ شنیده ام در تاریخ اسلام به فردی به نام علی بن ابیطالب علیه السلام ظلم شده است، آمده ام تا با این شخصیت بیش تر آشنا شوم. این برای من خیلی مایه شگفتی بود!(1)

محبوبیت ایرانیان در دیگر کشورها بعد از انقلاب

ایشان در مورد سفرهای تبلیغی خود می گوید:

از همه زیباتر احترام به ایرانی و روحانی قبل و بعد از انقلاب است؛ یادم می آید قبل از انقلاب هرجا می رفتم، می گفتند: این ها نفت دارند و در واقع به بُعد مادی ایرانیان اشاره می کردند؛ ولی بعد از انقلاب، رفتم آلمان، وقتی سوار تاکسی شدم، راننده به زبان انگلیسی گفت: خمینی خوب است. من هم در جواب او گفتم: خیلی خوب است.

بلغارستان که رفته بودم، در گمرک همه را بازدید کردند؛ نوبت به من که رسید، گفت: خمینی، خمینی! چمدان های مرا نگاه نکرد و رد شدم.

حمله به فیضیه

آقای صابری همدانی سال 1342ش، در جریان هجوم مأموران شاه حضور داشت و جریان را چنین بازگو می کند:

در فیضیه، طلاب زیادی بودند و منبری هم شیخی بود که جزو منبری های معروف بود. پای منبر عده ای شروع کردند به حرف های ناخوشایند زدن و مجلس را بهم ریختند و ناگهان عده ای از بیرون به داخل مدرسه هجوم آوردند.

طلبه ها، مرحوم گلپایگانی را که مراسم برگزار کرده بود، در حجره سمت راست کتابخانه مخفی کردند. شیشه های مدرسه را شکستند و گفتند: طلبه ای مازندرانی را از بالای بام به پایین انداختند. موقع نماز مغرب، مرحوم


1- مجله فرهنگ کوثر، دی 1378، ش 34.

ص:242

گلپایگانی را از این حجره درآوردند و مردم هم آمدند فیضیه، و ما هم از مدرسه فرار کردیم و رفتیم خانه یکی از دوستان پنهان شدیم؛ تا چند ساعتی از شب گذشت. فردا به مدرسه آمدیم و دیدیم فیضیه به چه روزی افتاده است.(1)

عدم شرکت مؤمنان در نماز جمعه بر اثر فتوای آیت اﷲ بروجردی

شیخ احمد صابری همدانی که از شاگران آیت اﷲ بروجردی بود؛ در مورد فتوای ایشان درباره شرکت در نماز جمعه می گوید:

مرحوم آیت اﷲ بروجردی درس امامت جمعه را که شروع کردند، شرایط امام جمعه را گفتند. در آن زمان در این مسئله خیلی اختلاف افتاد؛ ولی آقای بروجردی نماز جمعه را طوری بیان کرد که تقریباً افراد متدین دیگر نماز جمعه نرفتند.

ایشان گفت: نماز جمعه منصب الهی است و فقیهی باید باشد چنین و چنان و هرکسی نمی تواند امام جمعه باشد. چند روزی صحبت کرد و ما هم بودیم. صحبت های آن مرحوم به گونه ای بود که مؤمنان از آن پس کم تر نماز جمعه رفتند. امامت جمعه را آقا مقامی دانستند که باید از طرف خدا باشد و لذا خیلی ها به نماز جمعه نرفتند.

مرحوم آیت اﷲ بروجردی عقیده اش این بود که امامت جمعه، شعبه ای از ولایت فقیه است و امام جمعه باید به امر ولی فقیه منصوب باشد. این بود که کم کم مردم به نماز جمعه نرفتند و تعطیل شد. امام هم تقریباً فتوای مرحوم بروجردی را قبول کرد، یعنی امام جمعه مقامی است که ولی فقیه باید معرفی کند. نماز جمعه خواندن شرایط خاصی دارد که باید مجتهد یا مرجعی آن را تثبیت کند و اجازه بدهد.(2)


1- مصاحبه آقای صابری همدانی با خبرگزاری تسنیم.
2- مصاحبه آقای صابری همدانی با خبرگزاری تسنیم.

ص:243

رابطه آقای صابری همدانی با آیت اﷲ شریعتمداری

حجت الاسلام سیدهادی خسروشاهی طی مصاحبه ای با روزنامه اطلاعات، درباره رابطه آقای صابری همدانی با آیت اﷲ شریعتمداری می گوید:

موقعیت علمی و فقهی آیت اﷲ شیخ احمد صابری همدانی، با مراجعه به کتاب های تقریری دروس اعاظم، مانند آیت اﷲ بروجردی و آیت اﷲ گلپایگانی روشن می گردد و البته این امر، بر فضلای قم روشن بود؛ اما در مورد مراجع، ایشان، تا آن جا که من می دانم روابط حسنه ای با همه مراجع و بزرگان حوزه و استادان و فضلا داشت؛ ولی گاهی بعضی از منسوبان به بیوت، این مراجع بزرگوار اقداماتی انجام می دادند که موجب ناراحتی می گردید.

در همین زمینه ایشان با آیت اﷲ شریعتمداری زاویه داشت که در خاطراتش به آن پرداخته است.

ایشان را مکرر در بیت آن مرحوم دیده بودم؛ در ترکیه هم مدتی به عنوان نماینده ایشان حضور داشت؛ اما زاویه ای که بعدها به وجود آمد، به گفته خود مرحوم صابری به این جانب، ناشی از اقدام نامعقول یکی از وابستگان به بیت ایشان بود که گویا برای جلوگیری از سفر آیت اﷲ صابری به استانبول در نزد مقامات دولتی سعایت نموده و گفته بود: «ما مسئله را تأیید نمی کنیم!» این کلام موجب رنجش ایشان شده بود؛ ولی مطالبی که در نامه هایی که آیت اﷲ صابری از استانبول برای من نوشته، نشان می دهد که با خود آن مرحوم (آیت اﷲ شریعتمداری) مشکلی نداشته و حتی کتابخانه «اهل البیت» را که در کنار مسجد ایرانیان تأسیس کرد، وقف دارالتبلیغ نمود.(1)

ارادات به رهبری

آقای صابری همدانی یکی از ارادتمندان به مقام معظم رهبری بود و در مورد ایشان چنین می گوید:


1- روزنامه اطلاعات، شماره 26770، سه شنبه 27/4/1396، راوی: حجت الاسلام سید هادی خسروشاهی.

ص:244

آیت اﷲ خامنه ای از نظر هوش و استعداد عالی است.

آیت اﷲ خامنه ای قبل از انقلاب هم، فکرش سازنده و هم مدیریتش قوی بود. از نظر هوش و استعداد و جامعه شناسی نیز عالی بود بعد از امام کسی را سراغ ندارم که بتواند بهتر از ایشان حرف بزند. صحبت های ایشان را خیلی پخته و درست می بینم. برخلاف بعضی ها که تند می روند، آدمی است که فهمیده و دانسته حرف می زند. لذا آیت اﷲ خامنه ای در شناخت زمان و اوضاع فعلی خیلی خوب است.

درباره احاطه ایشان به مسائل فقهی، آن زمان خیلی تبلیغ بد کردند؛ در حالی که ایشان مجتهد مسلم بود. ما گفتیم فقاهت مهم است؛ ولی این ها به درد مدیریت و اداره کردن مردم نمی خورند. من سه جلد کتاب درباره ولایت فقیه نوشتم؛ اما با این سه جلد کتاب نمی شود کشور را اداره کرد؛ مدیریت کشور نکات دیگری لازم دارد و اطلاعات دیگری می خواهد. آن زمان خیلی علیه آقا تبلیغ کرده بودند.

بینی و بین اﷲ در ولایت فقیه مسئله دانستن خیلی اعتبار ندارد. شاید کسی بخواهد اعتراض کند که علمیت آقا از فلان مجتهد کم تر است؛ ولی علم اداره مملکتش از دیگران بالاتر است. آن زمان دو سه مرتبه صحبت کردیم و مردم تا حدی هم قانع شدند. من گفتم: من ده تا مسئله بیش تر از آقا می دانم؛ اما آقا صدها مسئله در مملکت داری می داند که من نمی دانم.

آقای صابری همدانی، در پیامی در خصوص اعلمیت و اصلح بودن در تقلید از آیت اﷲ العظمی خامنه ای در سال 1373ش، اعلام می دارد:

بسم اﷲ الرحمن الرحیم

بعد از شهادات و اعتراف جمعی از بزرگان و فضلا و آیات حوزه علمیه قم به فقاهت و اجتهاد و قدرت کامل رهبر معظم انقلاب حضرت آیت اﷲ العظمی خامنه ای (مدظله العالی) شبهه و تردیدی در جواز رجوع به معظم له پس از ارتحال شیخ الفقهاء و المجتهدین مرحوم آقای اراکی نیست؛ بلکه با توجه به

ص:245

مصایب و مشکلات جامعه اسلامی و مصایب تشیع در جهان که از نزدیک بسیاری از آن ها را شاهد بوده ام، [ایشان را] انسب و اصلح می دانم؛ زیرا معظم له و رهبر دانا، از بصیرت و بینش خاصی هم برخوردارند.

احمد صابری همدانی

تاریخ 10/9/73 برابر با 26 جمادی الثانیة 1415.(1)

سوره کوثر و هدیه به مقام معظم رهبری

ایشان نکته ای زیبا راجع به سوره مبارکه کوثر می گوید:

در سال 1385ش، نزدیک ایام ولادت فاطمه زهرا علیها السلام، به بوشهر رفتم و برنامه هایی در این شهر داشتم.

قرار بود در برنامه ای که برخی از اعضای مجلس خبرگان و جمعی از روحانیون حضور دارند، من سخنانی ایراد کنم. شب قبل از آن، از حضرت فاطمه علیها السلام خواستم در این زمینه به بنده عنایتی کند.

وقتی سوره کوثر را بررسی کردم به نکته ای برخورد کردم که تاکنون به آن نرسیده بودم و در تفاسیر و تواریخ نیز نیامده بود.

وقتی برای آن ها سخنرانی کردم، گفتم مطلبی را برای شما می گویم که هنوز نه خواند ه اید و نه شنیده اید. این نکته برای برخی جای تعجب بود.

سپس بنده به سوره کوثر اشاره کردم و گفتم این سوره کوچک ترین سوره قرآن است که برای بزرگ ترین فرد، یعنی حضرت فاطمه زهرا علیها السلام نازل شده است.

در آن جا برای نخستین بار بنده گفتم که در قرآن ٢٤ هزار کلمه وجود دارد؛ اما هیچ یک از کلمات سوره کوثر در قرآن تکرار نشده و فقط خاص همین یک سوره نازل شده است.

این نکته را که بنده به آن رسیدم، عنایت حضرت فاطمه علیها السلام به خود می دانستم؛


1- مرجعیت آیت اﷲ العظمی خامنه ای از دیدگاه فقها و بزرگان، ص 70.

ص:246

زیرا بنده و خانواده ارادت خاصی به آن حضرت داریم.

به آیت اﷲ امینی گفتم: این مطالب را که بنده در خصوص سوره کوثر عنوان کردم، به عنوان هدیه به مقام معظم رهبری برسانید.

پس از مدت ها که با مقام معظم رهبری دیداری داشتم، ایشان فرمودند: آقای صابری! هدیه تان را آوردند؛ خیلی خوب بود. سپس ایشان برای بنده دعا کردند و دعای مقام معظم رهبری برای بنده بهترین صله بود.(1)

وفات

آیت اﷲ احمد صابری همدانی بر اثر بیماری ریوی، عصر روز شنبه مورخ 23 اردیبهشت 1396، در 94 سالگی دعوت حق را لبیک گفت و در صحن مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام مدفون گردید.

پیام های تسلیت

پس از درگذشت آیت اﷲ صابری همدانی، پیام های تسلیتی از سوی مراجع و بزرگان صادر شد که در ادامه به برخی اشاره می شود:

1. حضرت آیت اﷲ لطف اﷲ صافی گلپایگانی در پیامی فرمودند:

بسم الله الرحمن الرحیم

انا ﷲ و انا الیه راجعون

رحلت عالم ربانی، فقیه وارسته مرحوم آیت اﷲ آقای حاج شیخ احمد صابری همدانی رضوان اﷲ تعالی علیه، موجب تاثر و تاسف گردید.

آن روحانی بزرگوار که صاحب تألیفات ارزنده فقهی و تاریخی بود، در طول زندگی با برکت خود، همواره در ترویج و تبلیغ معارف دین و علوم اهل البیت -علیهم السلام- بسیار جدی و کوشا بود و در مسافرت های تبلیغی داخل و خارج از کشور، این وظیفه بزرگ دینی را به بهترین وجه ممکن انجام می داد.


1- گفتگوی وزیر ارشاد در زمان عیادت از ایشان، روابط عمومی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قم، 26 خرداد 1391.

ص:247

2. آیت اﷲ جنتی، رئیس مجلس خبرگان رهبری در پیامی رحلت آیت اﷲ صابری همدانی را تسلیت گفت. در بخشی از این پیام آمده است:

ارتحال عالم مجاهد مرحوم آیت اﷲ صابری همدانی باعث تأثر و تألم فراوان گردید.

حضرت آیت اﷲ شیخ احمد صابری همدانی، از مبارزین علیه نظام ستمشاهی پهلوی بودند و پس از پیروزی انقلاب همواره به نظام مقدس جمهوری اسلامی خدمات شایانی داشتند و در دوره های دوم و سوم به نمایندگی از مردم استان همدان در مجلس خبرگان رهبری حضور داشتند.

ضایعه در گذشت این فقیه گرانقدر را به محضر مقام معظم رهبری (مدظله العالی)، حوزه های علمیه، تمام ارادتمندان و بیت شریف ایشان تسلیت عرض نموده و برای آن عالم فقیه از بارگاه خداوند متعال علو درجات را مسئلت دارم.

ص:248

منابع

1. آیینه حُسن، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، مؤسسه چاپ و نشر عروج، اصغر میرشکاری، حمید بصیرت منش، چاپ هفتم،1392.

2. برداشت هایی از سیره امام خمینی، چاپ و نشر عروج (وابسته به مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی)، غلامعلی رجائی، جلد چهارم، تهران، 1392.

3. پا به پای آفتاب، (خاطرات دوران زندگی امام خمینی، به نقل از بستگان، شاگردان، دوستان و منسوبین)، جلد سوم.

4. پرتال مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

5. تاریخ مفصل همدان، مؤسسه فرهنگی شاکر، احمد صابری همدانی، چاپ سوم، 1382.

6. خاطرات آیت اﷲ احمد صابری همدانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

7. خبرگزاری تسنیم، https://www.tasnimnews.com.

8. خبرگزاری حوزه، http://hawzahnews.com.

9. روزنامه اطلاعات، شماره 26770.

10. سلسله موی دوست، (خاطرات دوران تدریس امام خمینی، به نقل از شاگردان، دوستان و منسوبین)، به کوشش مجتبی فراهانی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1383.

11. شیدای گمنامی، الوانساز خویی، محمد، انتشارات شکوری، قم، 1393.

12. صحیفه دل، (مطالب و خاطرات مکتوب از شاگردان امام خمینی)، بصیرت منش، حمید، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1385ش.

13. مجله فرهنگ کوثر، دی ماه 1378، شماره 34.

14. مرجعیت آیت اﷲ العظمی خامنه ای از دیدگاه فقها و بزرگان، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علیمه قم، قم، 1373.

15. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خاطرات حجت الاسلام والمسلمین سید مهدی طباطبایی، تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب.

16. یادها و یادمان ها از شهید آیت اﷲ سید مصطفی خمینی، (مجموعه مصاحبه ها در حاشیه کنگره شهید آیت اﷲ سید مصطفی)، جلد دوم، مؤسسه چاپ و نشر عروج، 1376.

ص:249

سید مهدی طباطبایی / آیت اخلاق

اشاره

پدر: سید محمدحسین

ولادت: 1315 ش.

وفات: 1397 ش.

مدفن: قم، حرم مطهر.

تألیف: وهب محبی

تولد

سید محمدمهدی طباطبایی شیرازی، اول فروردین 1315ش، در شهر رفسنجان به دنیا آمد.

خانواده

پدر ایشان، سید محمدحسین، اهل علم و فضل و پارسایی بود. مرحوم استاد طباطبایی، درخصوص زندگی خود می گوید:

بنده در رفسنجان متولد شدم. به خاطر وضعیتی که برای مرحوم پدرم پیش آمد، ناگزیر به مشهد مقدس هجرت کرد و از آن زمان مقیم مشهد شدیم.

فشارها و اختناق حکومت رضاخان، همه مؤمنان، به ویژه روحانیان را سخت می آزرد. این وضعیت، موجب شد عده ای لباس روحانیت را کنار بگذارند و به کارهای دولتی

ص:250

روی آورند. آن ها حتی حاضر نبودند بچه هایشان به دروس حوزوی بپردازند. پدر ما، با آن که روحانی بود و سختی های فراوان دیده بود، هم چنان به لباس روحانیت پای بند ماند و برخلاف توصیه های بستگان که می خواستند ما به دروس جدید بپردازیم، ایشان مصمم بودند که ما وارد حوزه شویم و درس طلبگی بخوانیم.(1)

برادران ایشان، همانند وی اهل علم و فضل و در شمار روحانیون با فضیلت خراسان هستند.

فرزندان

ثمره زندگی پر برکت سید مهدی طباطبایی هشت فرزند، دو پسر و شش دختر بود. دو پسر وی به نام های محمد و علی می باشند. محمد طباطبایی، طلبه و به لباس مقدس روحانیت ملبس است و در حال حاضر، امامت جماعت مسجدی را برعهده گرفته است که پدرش در آن اقامه جماعت می کرد. دامادهای وی، آقایان حجازی، ایرانلو، نیک نام و سعیدی، همگی از علما و فضلا می باشند.

اولین معلم قرآن

سید مهدی طباطبایی درباره اولین معلم دین خود، می گوید:

پدر و مادرم اولیات دین و قرآن را به من یاد دادند و سپس در مکتب خانه، برخی از مسائل دینی را آموختم و دوران طلبگی بیش ترین بهره مندی را از معارف دینی داشتم.

پدرم اصرار داشت که نماز صبح را در حرم مطهر امام رضا علیه السلام ادا کنم و بدین منظور، همراه پدر، هر روز مسیر خانه تا حرم را پیاده می رفتم. تربیت پدرم آن چنان بر شخصیت فرزندانش تأثیرگذار بود که یکی از برادرانم 50 سال نماز صبح خود را در حرم امام رضا علیه السلام و یا در مدینه، کربلا و مکه می خواند. البته برای من به دلیل این که برای منبر و تبلیغ به شهرستان های مختلف می رفتم چنین امکانی نبود.


1- مجله فرهنگ کوثر، تیر 1378، شماره 28.

ص:251

تا قبل از انقلاب اسلامی، در خانه ما برق و آب لوله کشی نبود. پدرم اعتقاد داشت که نباید از برق و آب دولتی استفاده کرد. در خانه ما چاهی وجود داشت که آب را از چاه بیرون می آوردیم و چراغ نفتی داشتیم. وقتی می خواستیم از آب حوض وضو بگیریم، به ما می گفت، ابتدا خمس آن را حساب می کنم، بعد وضو بگیرید.(1)

آغاز طلبگی

سید مهدی طباطبایی در مورد ورود خود به طلبگی می گوید: با این که پس از شهریور1320 و تبعید رضاخان امکان رفتن ما به مدارس دولتی وجود داشت؛ به خاطر علاقه ای که پدرم به روحانیت و این لباس داشت، توفیق راه یافتن به حوزه علمیه را بهره ما شد.

ابتدا در همان مکتب خانه ها نصاب الصبیان و جامع المقدمات و معراج السعاده را خواندم. بعد وارد مدرسه شدم. مدارس ابدال خان، دو در، نواب، مدارسی بود که توفیق حضور در آن ها را داشتم. خوشبختانه آن زمان، در حوزه مشهد استادان خوبی، به ویژه در ادبیات، تدریس می کردند.(2)

استادان

1. ادیب نیشابوری، (ادبیات)؛

2. شیخ محمد عیدگاهی، (منطق)؛

3. میرزا محمد مدرس یزدی، (فقه)؛

4. شیخ محمد کاظم دامغانی، (رسایل، کفایه و مکاسب)؛

5. شیخ هاشم قزوینی، (رسایل، کفایه و مکاسب)؛

6. شیخ مجتبی قزوینی، (توحید صدوق و مقداری از اصول کافی)؛


1- گفت وگوی سید مهدی طباطبایی با خبرگزاری بین المللی قرآن، 8 اردیبهشت 1393ش،
2- مجله فرهنگ کوثر، تیر 1378، شماره 28.

ص:252

7. آیت اﷲ سید محمد هادی میلانی؛

8. آیت اﷲ بروجردی در قم؛

9. امام خمینی در قم؛

10. عبدالهادی شیرازی در نجف.

تحصیل در قم و نجف

طباطبایی برای ادامه تحصیل راهی قم شد. دو سال در قم، در درس مرحوم آیت اﷲ العظمی بروجردی حاضر گردید و سپس به نجف مشرف شد. حدود دو سال هم آن جا ماند؛ اما به واسطه گرفتاری ها و ناراحتی هایی که برایش پیش آمد، نتوانست آن جا بماند. ناگزیر شد به مشهد برگردد و به درس مرحوم آیت اﷲ میلانی حاضر شود.

تألیفات

اشاره

ایشان بیش تر در عرصه منبر و سخنرانی، رسالت تبلیغی خود را انجام داد. وی در مقدمه کتاب راه زندگی می گوید: «این جانب اهل سخن بوده و اهل قلم نیستم.» لذا بیش تر مباحث ایشان به صورت سخنرانی، کلاس و مصاحبه های صوتی و تصویری مورد استفاده مخاطبان قرار گرفته است. در عین حال، در طول زندگی خود چهار اثر مکتوب به یادگار گذاشتند:

1. راه زندگی

این کتاب مجموعه مباحث اخلاقی سید مهدی طباطبایی است که توسط محقق قرآنی، حجت الاسلام اکبر دهقان در 514صفحه در سال 1386ش، به چاپ رسیده است.

2. راه نجات

این کتاب با موضوع کارکرد دعا در نجات انسان، نماز ملاک راه نجات، اسلام حسینی علیه السلام زنده و نجات بخش و ... در 280صفحه در سال 1387ش، پرداخته است.

ص:253

3. اخلاق و مبارزه

این کتاب شامل مجموعه خاطرات سید مهدی طباطبایی با امام خمینی و همراهی با مبارزات ایشان می باشد که توسط مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی در دست انتشار می باشد.

4. یکصد و چهارده حکمت از قرآن و عترت

این کتاب مجموعه بیانات حجت الاسلام و المسلمین سید مهدی طباطبایی است که 114 موضوع از قرآن و عترت، با عناوین زیبا، مانند هم قفس هم نفس، دلبَر دلبُر، سوختگان ساختگان و افتتاح افتضاح را شامل شده است و توسط حجت الاسلام اکبر دهقان گردآوری شده و در دست انتشار است.

اجازه نامه از امام خمینی رحمة الله

اجازه نامه امام خمینی به سید مهدی طباطبایی در امور حسبیه و شرعیه:

بسم اﷲ الرحمن الرحیم

الحمدللّه رب العالمین و الصلاه و السلام علی محمد و آله الطاهرین و لعنةاﷲ علی اعدائهم اجمعین.

و بعد، جناب مستطاب، سید الاعلام و مروّج الاحکام آقای آقا سید مهدی طباطبایی- دامت افاضاته- مجازند در تصدی امور حسبیه و شرعیه که منوط است به اذن فقیه «فله التصدی لما ذکر مع مراعاه الاحتیاط»؛ و نیز مجازند در اخذ وجوه شرعیه از قبیل سهم مبارک امام علیه السلام و سهم سادات عظام و سایر وجوه و صرف ثلث از سهم مبارک و جمیع سایر وجوه در محالّ مقرره شرعیه از آن جمله شئون خودشان به نحو اقتصاد و هم ایصال ثلث را به این جانب یا وکلای این جانب در... برای صرف در حوزه های مهمه علمیه و مجازند در دستگردان نمودن و امهال به قدر صلاح و اخذ و صرف، و ایصال به نحو مذکور.

ص:254

«و اوصیه- ایّده اﷲ تعالی- بما اوصی به السلف الصالح من ملازمه التقوی و التجنب عن الهوی و التمسک بعروه الاحتیاط فی الدین و الدنیا؛ و ارجو منه ان لا ینسانی من الدعاء و النصیحه»

به تاریخ 16 شهر شعبان المعظم 1390.

روح اﷲ الموسوی الخمینی(1)

26 مهر 1349.

مسئولیت ها

حجت الاسلام طباطبایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، از چهره های مجاهد و فعال جمهوری اسلامی بوده که مسئولیت های متعددی بر عهده داشته است، از جمله:

1. نمایندگی امام در دادسرا و دادگاه انقلاب؛

2. سرپرست بنیاد مستضعفان؛

3. قضاوت در دادگاه های اصناف؛

4. ریاست دادگاه منکرات؛

5. مسئول رسیدگی به تخلفات در شهرداری؛

6. دادستانی کل دادگاه انقلاب مازندران؛

7. نماینده مردم مشهد در دوره سوم انتخابات مجلس شورای اسلامی، سال 1363ش؛

8. نماینده مردم تهران در دوره هفتم انتخابات مجلس شورای اسلامی، سال 1382ش؛

9. عضو کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس در دوره هفتم مجلس شورای اسلامی؛

10. عضویت در گروه های دوستی ایران و بلغارستان، ایران و صربستان، ایران و مونته نگرو و ایران و یمن.


1- صحیفه امام خمینی، ج 2، ص 304.

ص:255

مکاتبات با امام خمینی رحمة الله

1. نامه امام خمینی به آقای سید مهدی طباطبایی، در مورد اعلام وصول نامه ارسالی:

باسمه تعالی

خدمت جناب مستطاب، سید الاعلام و ثقةالاسلام، آقای حاج سید مهدی طباطبایی-دامت افاضاته- مرقوم شریف که حاکی از سلامت مزاج محترم و خانواده مرحوم مغفور سعیدی بود، موجب مسرت گردید. توفیق و سعادت همگی را خواستار است. آن چه در قم خدمت آقای پسندیده داده اید و آن چه نظر آقای منتظری بوده، مورد قبول است. از جنابعالی امید دعای خیر دارم.

خدمت جناب سید الاعلام آقای آقا سید محمد سعیدی-دام عزّه- سلام برسانید. و السلام علیکم.

روح اﷲ الموسوی الخمینی(1)

4 شهریور 1350.

2. نامه امام خمینی به آقای سید مهدی طباطبایی، در مورد اجازه اخذ و ارسال وجوه شرعی:

باسمه تعالی

معروض می دارد، مرقوم شریف واصل [شد]، سلامت و توفیق جنابعالی را خواستار است. راجع به سهم سادات مرقوم شده بود، مجازید سهم سادات را در محل مصرف نمایید و مجازید اجازه دهید به کسانی که مایل هستند، خودشان به سادات فقیر عفیف بپردازند. از مرقوم جنابعالی چنین استفاده می شد که وجه ایصال داشته اید، مرقوم نشده بود به وسیله چه شخصی است؛ چون وجه مذکور و کذا وجه آقای آقا سید محمدعلی نرسیده است، مع ذلک قبوضی را فرستادم.

به آقا زاده مرحوم آقای سعیدی و سایر بازماندگان سلام برسانید.


1- صحیفه امام خمینی، ج 2، ص 384.

ص:256

ان شاءاﷲ موفق باشید. و السلام علیکم.

روح اﷲ الموسوی الخمینی(1)

9 تیر 1351.

3. نامه امام خمینی به سید مهدی طباطبایی، در مورد اعلام وصول و ابلاغ سلام به ایشان:

باسمه تعالی

خدمت جناب مستطاب، سید الاعلام و ثقةالاسلام آقای حاج سید مهدی طباطبایی-دامت افاضاته- پس از اهدای سلام و تحیت مرقوم شریف واصل[شد]؛ سلامت و توفیق جنابعالی را خواستار است. این جانب بحمداﷲ سلامت هستم نسبتاً؛ لکن گرفتاری ها و ناراحتی ها زیاد است، امید دعای خیر از جنابعالی دارم. و السلام علیکم و رحمت اﷲ.

به همشیره های محترمه سلام برسانید، ان شاءاﷲ موفق باشند.

روح اﷲ الموسوی الخمینی(2)

24 تیر 1357.

4. نامه سید مهدی طباطبایی به امام خمینی، راجع به خانه سازی برای محرومان:

باسمه تعالی

محضر مبارک رهبر انقلاب و امید مستضعفان جهان، حضرت امام خمینی مد ظله العالی؛

با عرض سلام، خدمت آن رهبر معظم عرضه می دارد: عمده هدف بنیاد مستضعفان که در فرمان مورخه 14 اسفند 57 به عنوان شورای انقلاب تعیین فرموده اند، صرف نمودن اموال منقول و غیر منقول، از قبیل اراضی و مستغلات بنیاد در جهت ایجاد مسکن و کار و زمین برای مستمندان از هر طبقه است، در اجرای این امر گرچه این بنیاد بالنسبه موفق بوده؛ اما در این طریق با


1- صحیفه امام خمینی، ج 2، ص 435.
2- صحیفه امام خمینی، ج3، ص 429.

ص:257

مشکلات عدیده ای روبه رو بوده است که اهمّ آن را می توان مسئله زمین های شهری متعلق به بنیاد، جهت تحقق حل مشکل مسکن ذکر نمود. لذا با عنایت به بحران فعلی مسکن که سخت اقشار ضعیف را آزار می دهد و حضرت عالی در پیام افتتاح مجلس دوم به عنوان یکی از وظایف عمده مجلس و دولت مطرح فرمودید؛ از محضر مبارک استدعا دارد اجازه فرمایند که بنیاد با استفاده از اراضی شهری خود که به موجب حکم حکومتی حضرت عالی جزء دارایی های سلسله منحوس پهلوی و عمال و اذناب آن ها در اختیار بنیاد قرار گرفته و هم اکنون سازمان زمین شهری خود را مالک آن ها می داند و نیز جهت هزینه ساخت آن ها از دیگر امکانات بالقوه از قبیل جواهرات، فرش ها و باغات کوچک استفاده کرده و با به فروش رساندن آن ها به این مهم، جامه عمل بپوشاند.

امید است با عنایات خداوند تبارک و تعالی و فرامین آن رهبر بزرگوار در این خصوص به وزارتخانه ها و سازمان های ذی ربط این بنیاد در بر آوردن نیّات عالیه آن حضرت، برای تأمین مسکن مستضعفین موفق گردد.

27/ 4/ 1363

سید مهدی طباطبایی سرپرست بنیاد مستضعفان

پاسخ امام خمینی به درخواست سرپرست بنیاد مستضعفان، در مورد خانه سازی برای محرومان:

باسمه تعالی

آنچه مربوط به خاندان پهلوی و عمال آن هاست، مجازید.

روح اﷲ الموسوی الخمینی(1)

10 مرداد 1363.


1- صحیفه امام خمینی، ج 18، ص 526.

ص:258

آشنایی با امام

حجت الاسلام طباطبایی در مورد نحوه آشنایی خود با امام خمینی چنین نقل می کند:

آشنایی من با آیت اﷲ سید روح اﷲ خمینی، به سال های خیلی دور برمی گردد. عمه ای در قم داشتم که دو پسر عالم و روحانی، به نام سید کاظم مرعشی و سید مهدی مرعشی داشت. امام خمینی سال 34- 35 که به قم آمدند، همین خانه ای را که الان در قم هست، خریدند. این خانه در همان کوچه ای بود که منزل عمه من هم قرار داشت. خاطرم هست روزی که امام درحال آوردن اسباب و وسیله بود من و آشیخ اکبر هاشمی در منزل عمه ام نشسته بودیم؛ عمه من جارو به دست آمد و با ما دعوا کرد که سید منزل روبه رو در حال اسباب کشی است و تنهاست، شما بروید و کمکش کنید. آن روز ما به ایشان کمک کردیم که وسایل را جابه جا کند. بعد از آن من به مشهد برگشتم؛ چون ساکن قم نبودم؛ اما رفت و آمد و رفاقت آقای هاشمی از همان تاریخ ورود امام خمینی به آن منزل، با ایشان شروع شد. به مرور، رفت و آمد و آشنایی اخوان مرعشی، از عالمان آن دوره (که آشیخ اکبر هاشمی در منزلش بود) با امام شروع می شود. بنابراین، آشنایی من با امام از سال 1334ش، است؛ اما آشنایی سیاسی من با ایشان به سال ها بعد باز می گردد.

آشنایی با مقام معظم رهبری

آشنایی سید مهدی طباطبایی با حضرت آیت اﷲ خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز از مشهد شروع شد. وی درباره ارتباطش با آیت اﷲ خامنه ای می گوید:

آقای خامنه ای از شاگردان آیت اﷲ میلانی بود و در مشهد با علما مرتبط بود؛ اما ایشان بیش تر با دانشگاهی ها و جوانان ارتباط داشت و اولین جلسه، ایشان را در منزل آقای مجتهدی که در روزهای پنج شنبه برگزار می شد، دعوت کردیم. در این جلسه، یک دسته مقدس مآب بودند؛ بنده هم کسی بودم که با آن ها بر سر حضور آیت اﷲ خامنه ای در جلسات درگیری داشتم و معتقد بودم که اگر

ص:259

آقای خامنه ای نباشد، ما جوان ها را در نهضت از دست می دهیم و می گفتم که ما چهار تا بازاری داریم؛ اما جوان ها با این ها هستند و باید ایشان را نگه داریم.

درگیری من با گروه این بود که آقای خامنه ای از نزدیکان روشنفکران مشهد است و واقعاً همین طور بود. مشهوران هیأت ها با ما بودند؛ اما جوان ها با ما نبودند و با روشن فکرها بودند. لذا آقای خامنه ای تا آخر نهضت هم نیروهای جوان را داشت.

شروع مبارزات

سید مهدی طباطبایی، از هم فکران و یاران شهید «سید مجتبی نواب صفوی» و گروه فداییان اسلام بود. پس از شهادت شهید نواب، ایشان همراه آیت اﷲ شهید سعیدی، به مبارزه علیه رژیم ستم شاهی ادامه داد و لذا در راه انقلاب اسلامی، از قدیمی ترین شاگردان امام خمینی و یاران رهبر معظم انقلاب اسلامی محسوب می شد.

مرحوم سعیدی رابط بین امام و علمای مشهد بود؛ ولی چون علمای مشهد آقای سعیدی را خوب نمی شناختند، ایشان هر وقت کاری یا پیامی داشت، به مشهد می آمد و به اتفاق من خدمت علما می رفتیم. این همکاری در اسناد محرمانه ساواک، ثبت شده است.

از جمله کارهایی که آن زمان بنده در مشهد انجام دادم، جمع آوری تأییدیه مرجعیت حضرت امام از علما بود. چون بعد از موضع گیری شدید امام در برابر رژیم شاه، دادگاه علیه امام تشکیل پرونده داده بود، و لذا برای مصونیت ایشان، به اثبات مرجعیت ایشان نیاز بود. در شهرستان های مختلف، علما به تأیید امام برخاستند، از جمله در مشهد مقدس که در اجرای این مهم من هم شرکت داشتم. تأییدیه ها را جمع آوری کردم و به تهران فرستادم و بحمداﷲ کار بسیار خوب و موفقی بود که آن زمان انجام گرفت و مانع بسیاری از توطئه های رژیم شاه علیه امام خمینی شد و امام هم چنان ثابت و استوار در راهی که انتخاب کرده بود، ایستاد و نسل جوان و پرشور حوزه هم با تمام توان از ایشان پشتیبانی کرد.(1)


1- مجله فرهنگ کوثر، تیر 1378، شماره 28.

ص:260

امامت جماعت مسجد موسی بن جعفر علیه السلام

حجت الاسلام طباطبایی، درباره آمدن به تهران و امامت جماعت مسجد موسی بن جعفر علیه السلام می گوید:

در سال 1349ش، که آیت اﷲ سعیدی به شهادت رسید، آیت اﷲ سید محمد هادی میلانی به من فرمودند: باید بروی تهران! وقتی به تهران آمدم، مدتی ماندم.(1) آمده بودم که به وضعیت خواهر و خواهرزاده هایم رسیدگی کنم و بعد هم به مشهد برگردم. در نظر داشتم داماد اول شهید سعیدی، آقای آشیخ محمد غروی را -که طلبه فاضلی بود و در نجف درس خوانده بود- در مسجد بگذارم؛ ولی آقایان فلسفی، هاشمی رفسنجانی و ربانی شیرازی این کار را به صلاح ندانستند. در مشهد زندگی خوبی داشتم و از نظر کار و معیشت، در آن جا راحت تر بودم.(2) آقایان ربانی شیرازی، منتظری و هاشمی به منزل ما آمدند و فرمودند: شما در تهران بمان! چندی بعد هم خدمت آقای فلسفی رسیدم و ایشان هم اصرار داشت در تهران بمانم. نپذیرفتم. بعد آقایان نامه ای به امام خمینی نوشتند و ایشان هم به من نامه نوشتند و بعد از آن بود که من در تهران ماندگار شدم.(3)

در مسجد ایشان به اقامه نماز و دیگر فعالیت های دینی و سیاسی پرداختم که تا الان هم ادامه دارد. پس از پیروزی انقلاب، در کنار فعالیت های تبلیغی، برخی از مسئولیت ها را نیز عهده دار شدم.(4)


1- مجله فرهنگ کوثر، تیر 1378، شماره 28.
2- روزنامه جوان، سه شنبه 1/3/1397.
3- مجله فرهنگ کوثر، تیر 1378، شماره 28.
4- روزنامه جوان، سه شنبه 1/3/1397.

ص:261

فعالیت ها و مبارزات سیاسی

اشاره

حجت الاسلام والمسلمین سید مهدی طباطبایی در مبارزات قبل و بعد انقلاب، نقش کلیدی داشت و حدود 8 سال یا در زندان بود و تحت شکنجه یا در تبعید بود و ساواک روی این شخصیت حساسیت داشت.(1)

در مشهد با اکثر علمای آن منطقه آشنایی و ارتباط داشت. عضویت در مجمع مبلغین و سپس جامعه روحانیت مبارز، از جمله فعالیت های مهم و اساسی وی در عرصه مبارزات مذهبی و سیاسی بود. وی در طول این مدت بارها دستگیر و زندانی شد.

نسبت خویشاوندی حجت الاسلام طباطبایی با آیت اﷲ شهید سید محمدرضا سعیدی به فعالیت ها و مبارزات وی شدت بیش تری داد. با اوج گیری نهضت اسلامی و هجرت امام به پاریس، وی نیز به نوفل لوشاتو رفت و پس از دیدار با ایشان، مبارزات خود را در راه نهضت اسلامی ادامه داد. پس از بازگشت امام به وطن، وی به خدمت ایشان درآمد و فعالیت های خود را در کمیته و دادگاه های انقلاب متمرکز کرد.

در گزارشی از ساواک خراسان در آذرماه 1348، درباره فعالیت های سیاسی وی آمده است: «سید مهدی طباطبایی جزو روحانیون افراطی و مخالف دولت بوده که تا به حال روی منابر سخنان تحریک آمیز و انتقادی بیان و به طرفداری از روحانیون مخالف دولت و علیه مصالح کشور تبلیغ می نموده است.»(2)

اولین دستگیری به اتهام عضویت در فداییان اسلام

مرحوم مهدی طباطبایی، از جمله معدود انقلابیونی است که پیش از آغاز نهضت امام در سال 42ش، به زندان افتاد. علت دستگیری وی همکاری با مجموعه فداییان اسلام و شخص شهید نواب صفوی بود.

حجت الاسلام طباطبایی در دوران جوانی خود به دلیل علاقه شدید به شهید نواب


1- سخنرانی آیت اﷲ حسینی بوشهری در مراسم ترحیم مرحوم سید مهدی طباطبایی در شبستان امام خمینی حرم حضرت معصومه علیها السلام.
2- پایگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 29 اردیبهشت 1397.

ص:262

صفوی، همواره به دنبال مطالب و نشریات فداییان اسلام بود. او تقریبا از سال های 1326 و 1327 وارد مبارزات سیاسی گردید و نخستین بار در 17 سالگی به جرم داشتن مجلات و نشریات فداییان اسلام دستگیر شد.

وی درباره اولین دستگیری خود می گوید: زمانی که نواب در قضیه ذوالقدر و ترور علاء دستگیر شد، به خاطر علاقه ام به ایشان به دنبال این بودم که مجله و روزنامه هایشان را بخرم تا در جریان امور آنان قرار بگیریم. در این زمان فداییان اسلام در مشهد، جلسه ای برای حمایت از نواب گذاشتند. هدف از برگزاری این جلسه، رفتن محضر علما و جلب حمایت آن ها به منظور جلوگیری از اعدام نواب بود. افرادی که درآن جلسه حضور داشتند، دستگیر شدند؛ مرا هم گرفتند و به زندان قزل قلعه در تهران منتقل کردند. در بازجویی هایی که از من به عمل آمد، به این نتیجه رسیدند که تنها یک طرفدار و هوادار هستم؛ لذا شش ماه در زندان بودم و چون از 18 سال کم تر داشتم، آزاد شدم.(1)

پخش اعلامیه های امام خمینی در مشهد

حجت الاسلام سیدمهدی طباطبایی درباره چگونگی پخش اعلامیه های امام خمینی در مشهد می گوید: یکی از کارهایی که در آن زمان یاد گرفتم، سیستم پخش اعلامیه بود. مثلاً محتوای اطلاعیه امام خمینی در سال 42 این بود: «شاه دوستی، یعنی غارتگری.» این اطلاعیه خیلی خطرناک بود. ما فکر کردیم که چگونه این کار را انجام دهیم؟ آوردنش به مشهد کار سنگینی بود که آیت اﷲ سعیدی برای ما فرستاد. پخش این اطلاعیه ها این گونه بود که از هر هیأت مذهبی پنج، شش نفر را خواستیم و نقشه شهر مشهد را جلویشان گذاشتیم. (این کار


1- مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خاطرات حجت الاسلام والمسلمین سیدمهدی طباطبایی، تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 29 اردیبهشت 1397.

ص:263

را من انجام دادم و هر کسی که ادعا بکند این کار را او انجام داده، دروغ می گوید). نقشه را پیش رویشان گذاشتم و به آن ها گفتم مثلاً شما از اول خیابان تا دم کوچه ساربان ها و فرد دیگر دست راست و فلانی جای دیگر. پنج نفر باشید و رأس ساعت 9 شب شروع کنید به چسباندن اطلاعیه ها و تا نه و ربع، نه و نیم باید کار تمام شود. هرچه هم اضافه آمد، داخل جوی ها بریزید و یک دانه را هم نگه ندارید. این روش کار بود.

از یک مغازه که شب ها بسته بود، به عنوان اتاق فرمان استفاده می کردیم، تا از این طریق با این افراد ارتباط برقرار کنیم. زمانی که اطلاعیه ها پخش شد و تعدادی از این افراد توسط ساواک دستگیر شدند و کتک خوردند، به آن ها گفته بودند که چگونه ظرف نیم ساعت این اطلاعیه ها را به دیوارهای مشهد چسبانده اید. آن ها خیلی تعجب می کردند که در این فاصله کم، این همه اعلامیه به همه دیوارهای شهر زده باشیم.(1)

ممنوع المنبری در مشهد و منبر در تهران

منبرهای روشن گرانه در دوران نهضت اسلامی که گاه تا مرز دستگیری و ممنوع المنبری وعاظ پیش می رفت؛ یکی دیگر از عرصه های مبارزاتی روحانیون بود. سید مهدی طباطبایی نیز از جمله این واعظان بود که به دلیل سخنرانی های ضدرژیم در مشهد ممنوع المنبر شده بود. وی خاطره این دوران را این چنین روایت می کند: نزدیک محرم بود و در مشهد ممنوع المنبر شده بودم؛ تصمیم گرفتم به تهران بیایم و ببینم اوضاع چطور است و در جایی منبر بروم که مرا نشناسند.

به منزل مرحوم آیت اﷲ بهبهانی رفتم. آقای بهبهانی گفت: به به، چه خوب شد که آمدی. گفتم: من ممنوع المنبر هستم، به تهران آمدم تا کاری بکنم. ان شاءاﷲ کاری صورت بگیرد؛ اگر چه دیر هم شده است؛ حالا هفتم محرم است و دهه عاشورا رو به اتمام است. ایشان که خیلی زرنگ بود، پاسخ داد:


1- مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خاطرات حجت الاسلام والمسلمین سیدمهدی طباطبایی، تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 29 اردیبهشت 1397.

ص:264

نه، همین جا منبری ات می کنم. غلط می کند کسی حرفی بزند.

گفتم: ان شااﷲ که خیر است؛ دعا بفرمایید منبر مرا آزاد کنند. دقیقاً روز هفتم محرم در تهران منبر رفتم. اتفاقاً از الطاف الهی جلسه منبر به خوبی برگزار شد.(1)

به کار بردن عنوان «امام» اولین بار برای رهبر نهضت اسلامی

حجت الاسلام طباطبایی درباره توزیع اعلامیه های امام خمینی مبنی بر تحریم جشن های 2500 ساله و استفاده از عنوان امام خمینی در اعلامیه می گوید: در سال 1350ش، امام اطلاعیه ای راجع به تحریم جشن های 2500 ساله شاهنشاهی صادر کردند. آقای هاشمی رفسنجانی دست نویس این اطلاعیه را آورد و تحویل من داد. بعد با ایشان هماهنگ کردیم که این اطلاعیه چاپ و توزیع شود.

مسئول چاپ اطلاعیه ها آقای محمود نیک نام بود که در آن موقع دانشجو و کارگر چاپخانه ای در خیابان شهباز سابق بود. آقای کبیری به کار چاپ آشنایی داشت؛ یک دستگاه چاپ دستی (ملخی) برای ما خرید. محمود نیک نام، این دستگاه چاپ را به باغ پدر خود، آقای احمد نیک نام در خیابان موتور آب (نوشیروان سابق) آورد. در آن جا اطلاعیه ها را به تعداد زیاد چاپ کردیم. پس از آن برای این که ماشین لو نرود، گوشه ای از باغ را با بیل کندند و آن را داخل خاک کردند و روی آن را پوشاندند.

اطلاعیه ها را به بیرون باغ بردیم و تقسیم کردیم. روش تقسیم ما هم عالی بود و تقریباً مبتکر آن خود من بودم که همان روش پخش اعلامیه ها در مشهد بود. بخشی از آن را به منزل آقای مهدوی کنی بردیم؛ مقداری از آن را به منزل آقای هاشمی رفسنجانی و تعدادی را به منزل خود من و مسجد موسی بن جعفر علیه السلام بردیم. در پنج، شش مکان این اطلاعیه ها تقسیم شد.


1- مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خاطرات حجت الاسلام والمسلمین سیدمهدی طباطبایی، تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 29 اردیبهشت 1397.

ص:265

پس از آن؛ اطلاعیه ها به صورت دفترچه درآمد. برای این که محل چاپ اطلاعیه ها لو نروند و ساواک متوجه نشود که در ایران چاپ شده اند؛ فکر کردیم که بگوییم اطلاعیه ها در نجف چاپ شده اند؛ تا اگر کسی در این رابطه دستگیر شد، دنبال بقیه نگردند و افراد دیگر لو نروند.

یک روز که به همراه آقای کبیری به بازار رفته بودیم، به شکل کاملاً اتفاقی در یک مغازه کتابی را دیدیدم که روی آن نوشته شده بود: «الامام الحمیسی». به کبیری گفتم: ما می توانیم «الحمیسی» را به «خمینی» تبدیل کنیم. پایین آن هم نوشته شده بود «مطبعة الآداب نجف الاشرف». کتاب را خریدیم. آقای کبیری برای این که قضیه لو نرود، آن را شبانه به چاپخانه ای که در آن کار می کرد برد و به تعداد دفترچه های مورد نیاز گراور گرفت و آورد و به ما داد. لذا اولین کسانی که در سال 1350 به امام خمینی «امام» گفتند، ما بودیم.

سید مهدی طباطبایی از روحانیون مبارز در دوران پهلوی بود که گزارش های متعددی از اسناد ساواک درباره مبارزات او وجود دارد.(1)

افشای لایحه کاپیتولاسیون

یکی از مهم ترین اقدامات ایشان در مشهد، افشای لایحه کاپیتولاسیون بود. وی در این باره می گوید:

حتی قضیه کاپیتولاسیون را که امام خمینی مطرح کرد و گفت: «این پیرمردها که در مجالس نشسته اند و امضا کرده اند»؛ فکر می کنید کجا لو رفت؟ ماجرای کاپیتولاسیون را «عماد تربتی» -سناتور- شب به خانه آقای کفایی آمد و گفت و همان شب هم ما نامه ای به آقای سعیدی دادیم و وی هم به امام خمینی گفت. این رابطه ما با ایشان بود و رابطه دیگری نبود. امام خمینی در 15 خرداد به زندان رفتند، ما هم از مشهد و شورش منزل آیت اﷲ حاج حسن قمی زندان رفتیم و امام خمینی هم از منبر عاشورای فیضیه به زندان افتاده بود.


1- مصاحبه حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی با خبرگزاری تسنیم، 10 اردیبهشت 1392.

ص:266

این قضیه خیلی مهم است که در آن تاریخ که ما در مشهد نهضت کردیم، نامه امام خمینی را کسی جرأت نکرد در مشهد بخواند؛ اما بنده بر روی منبر آن را خواندم که عنوان آن این بود که (شاه دوستی یعنی غارتگری و...)، این نامه امام خمینی خیلی گویا بود؛ آن را در خانه آقای قمی خواندم و لذا بنده همان روز 15 خرداد دستگیر و زندانی کردند.

ما را چند روز بعد از امام خمینی از زندان آزاد کردند و امام خمینی و آقای قمی را با هم آزاد کردند. منزلی برای امام خمینی در قیطریه (منزل آقای حاج محمد روغنی) پیدا کردند. آقای قمی هم به منزل برادرش در کرج رفت و ما هم دوباره به مشهد برگشتیم. آقای سعیدی که شوهر خواهرم بود، فرمود: که اگر می خواهید به دیدار امام بروید؛ ما چهارشنبه از قم به تهران می آییم تا پنج شنبه بعد به دیدار آیت اﷲ خمینی برویم. ما ساکن مشهد بودیم و از آن جا به تهران آمدیم و در منزل آقای متبحری که از فداییان اسلام و از دوستان بنده در زندان بود، اقامت کردیم. در دیدار ما با آقای خمینی، آقای سعیدی، آقای خزعلی و آقای جنتی هم آمدند و ما به اتفاق به قیطریه رفتیم؛ اما هیچ کدام از ما را راه ندادند؛ ولی بعد با پافشاری زیاد قرار شد که یک نفر به نمایندگی از آن آقایان در منزل دیگری با آقای سیدمصطفی خمینی دیدار کند که آقای سعیدی و ربانی شیرازی به دیدار آقای مصطفی خمینی رفتند.

در جریان انقلاب، وی از یاران اصلی و صدیق انقلاب و امام بودند که این امر باعث شد از سال 42 تا پیروزی انقلاب اسلامی قریب 6 سال به زندان باشد. (1)

مبارزه با پولشویی

زمانی که زندان بودم، با آقای خسرو روزبه، تئوریسین مارکسیست ها آشنا شدم.


1- مصاحبه حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی با خبرگزاری تسنیم، 10 اردیبهشت 1392.

ص:267

مسائل را از او یاد گرفتم تا این اندازه که وقتی در نجف بودم، 5 جلد کتاب به زبان عربی «رأس المال» کارل مارکس را خریدم و روی آن کار کردم. آن قدر اطلاعاتم قوی شده بود که وقتی بعد انقلاب در مدرسه سپهسالار، آقای بنی صدر به آقای بهشتی گفت که همین امروز اسکناس های حاوی عکس شاه را جمع می کنند، همه هورا کشیدند؛ اما من گفتم که نگذارید جمع کنند. به آقای بهشتی گفتم اجازه دهید من و در این باره سخنرانی کنم. بنی صدر می خواست سر مردم کلاه بگذارد؛ زیرا وقتی اسکناس جمع و دوباره چاپ شود، به رقم آن روز چندین میلیون تومان به نفع بنی صدر می شد و او می خواست این پول ها را بگیرد و خرج خودش کند.

من می دانستم که حرکت اسکناس جمع کردن و چاپ دوباره، پولشویی است و هزینه دارد. آقای بهشتی به همین دلیل، از بنده خیلی خوشش آمد. او به من گفت که ما این را نمی دانستیم و از شما یاد گرفتیم.

این استاد اخلاق از فردای انقلاب اسلامی و تا پایان عمر، همواره به عنوان روحانی میانه رو و معتدل و مصلح شناخته می شد؛ به طوری که مورد وثوق اکثر گروه های و جریانات سیاسی نظام جمهوری اسلامی ایران بودند. در اواخر دهه 80 و اوایل دهه 90 که فضایی سیاسی کشور تحولات گسترده ای را به خود می دید، ایشان به نسبت اوضاع سیاسی و بداخلاقی حاکم بر جامعه، مواضع صریح تری گرفت.

نامه رسان امام

سید مهدی طباطبایی در طول دوران اقامت در شهر قم و مشهد، در اوج فعالیت های انقلابی اش، از جمله شاگردان حضرت امام بود که نامه ایشان به علمای مختلف را درباره نهضت به آن ها می رساند.

ایشان در طول دوران اقامت در شهر مقدس قم، از محضر آیت اﷲ العظمی بروجردی، امام خمینی و سایر مراجع بهره برد و سپس به مشهد رفت. اوج فعالیت های انقلابی اش به دوران مشهد مربوط می شود. وی در این باره می گوید:

ص:268

وقتی هم قضایای نهضت شروع شد، من در مشهد بودم. آیت اﷲ منتظری، آیت اﷲ شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی، آیت اﷲ سعیدی و یکی دیگر از علما، نامه امام خمینی را برای علمای مشهد آوردند. من هم از علما وقت می گرفتم و نامه را به دستشان می رساندم. از علمای مشهد، میرزا احمد کفائی خراسانی، میرزا حسین فقیه سبزواری، حاج حسن قمی و آیت اﷲ سید هادی میلانی، کسانی بودند که نامه امام خمینی را به آن ها دادیم.(1)

بعد از شهادت آیت اﷲ شهید سید محمدرضا سعیدی، امام راحل در نامه ای به سید مهدی طباطبایی با اشاره به واقعه شهادت آقای سعیدی چنین می نویسد:

خدمت جناب مستطاب، سید الاعلام و ثقة الاسلام آقای طباطبایی -- دامت افاضاته-- مرقوم محترم واصل [شد]؛ سلامت و توفیق جنابعالی را از خداوند تعالی خواستار است. از این که آقازاده های مرحوم فقید شهید -- رحمه اﷲ-- مشغول تحصیل علوم دینیه هستند مسرور [شدم]؛ امید است خداوند تعالی به همه توفیق عنایت فرماید. سلام اینجانب را به خانواده های محترم و آقازاده ها ابلاغ فرمایید.(2)

مسئولیت ها

حجت الاسلام طباطبایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی از چهره های مجاهد و فعال جمهوری اسلامی بود که مسئولیت های متعددی بر عهده گرفت. از جمله این مسئولیت ها:

1. نمایندگی امام در دادسرا و دادگاه انقلاب؛

2. سرپرست بنیاد مستضعفان؛

3. قضاوت در دادگاه های اصناف؛

4. ریاست دادگاه منکرات؛

5. مسئول رسیدگی به تخلفات در شهرداری؛

6. دادستانی کل دادگاه انقلاب مازندران؛

7. نماینده مردم مشهد در دوره سوم انتخابات مجلس شورای اسلامی، سال 1363ش؛

8. نماینده مردم تهران در دوره هفتم انتخابات مجلس شورای اسلامی، سال 1382ش؛

9. عضو کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس در دوره هفتم مجلس شورای اسلامی؛

10. عضویت در گروه های دوستی ایران و بلغارستان، ایران و صربستان، ایران و مونته نگرو و ایران و یمن.

ویژگی های اخلاقی

اشاره

شهرت اصلی این فقید عزیز به عنوان استاد اخلاق و خدمتگزار مخلص مردم، بیش از عناوین سیاسی او بود. ایشان در مناسبت های گوناگون، مراسم مذهبی و نیز برنامه های رادیویی و تلویزیونی، به بیان احادیث و بحث های اخلاقی می پرداخت و بین مخاطبان محبوبیت فراوانی داشت. در ادامه به گوشه ای از ابعاد اخلاقی ایشان می پردازیم:

ساده زیستی

این عالم ربانی در جنوب تهران در همان منزل قدیمی قبل از پیروزی انقلاب، در پایگاه


1- مصاحبه حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی با خبرگزاری تسنیم، 10 اردیبهشت 1392.
2- صحیفه امام خمینی ، ج 2، ص 496، 23 فروردین .1352

ص:269

جهاد و شهادت آیت اﷲ سعیدی سکنا گزید و در کنار طبقات محروم دولاب ایفای وظیفه کرد. او با وجود بیماری تنفسی و دعوت دوستانش برای حضور در مناطق خوش و آب و هوا، دعوت آن ها را نپذیرفت و سعی کرد در کنار مردم و همدرد با آنان بماند.

کمک در خانه

سید مهدی طباطبایی می گوید:

من آشپزی را خیلی دوست دارم و وقتی خسته می شوم به همسرم کمک می کنم. من با آشپزی خودم را سرگرم می کنم.(1)

خانه دینی

حجت الاسلام والمسلمین ابوترابی فرد درباره ایشان می گوید:

در طول نیم قرن، در این خانه باز و سفره او برای طلبه ها، نیازمندان و میهمانان پهن بود و از جمله تفاوت سفره او این بود که غذای سفره اش از خانه خویش تهیه می شد نه از رستوران های مجلل. این خانه را باید خانه دینی خطاب کرد. این خانه بیش تر حجره طلاب، خانه پاسخگویی به نیاز مردم به شمار می رفت.(2)

سخاوت

استاد سید مهدی طباطبایی بسیار مهمان دوست بود و به همین دلیل می توان گفت حدود پنجاه سال بدون مهمان غذا نخورد. در برخی از اوقات که مهمان ها دیرتر می رسیدند و ایشان غذا خورده بود، سر سفره می نشست تا مهمانی که دیر رسیده است، غذای خود را با آرامی تناول کند.(3)


1- مصاحبه با خبرگزاری تسنیم، 12 فروردین 1392.
2- سخنرانی حجت الاسلام ابوترابی در مراسم ترحیم ایشان در مسجد موسی بن جعفر، 31/2/1397.
3- گفت وگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.

ص:270

هدیه به مهمان ها

برخی از اوقات، استاد مهمان های مختلفی داشتند که به طور خاص آن ها را دعوت کرده بودند. بعد از اتمام ضیافت مادی، ده تا بیست دقیقه ضیافت معنوی هم انجام می دادند؛ به این شکل که یک سلسله مسائل اخلاقی که مورد نیاز آن ها بود، تذکر می دادند و سپس با بسته ای از هدایای مختلف، از قبیل کتاب، عطر، تسبیح، نبات و زعفران از آن ها پذیرایی می کردند.(1)

مختلف بودن عیدی

استاد معظم، معمولا جلیقه ای به تن داشتند، دارای جیب های مختلف که در هر جیب، پول های متفاوتی بود. وقتی افراد به دیدن ایشان می آمدند، می دانست به هر کسی چه اندازه هدیه مرحمت کند. گاهی به شخصی که کمک مالی می کردند، نصیحت اخلاقی نیز همراه آن بود.(2)

روضه خوان اهل بیت علیهم السلام

او سال ها در ایام محرم و صفر روضه خوان سیدالشهدا علیه السلام بوده و هیأت های عزاداری برای اهل بیت علیهم السلام برگزار می کرد و ارادت زیادی به اهل بیت علیهم السلام داشت.

ایشان در مصاحبه ای می گوید: از سال 1349ش، که به تهران آمدم منبر رفتم. آیت اﷲ امامی کاشانی باعث شد به تهران بیایم و چون در آن زمان روضه خوان بودم، شب های چهارشنبه و بعد ها شب های سه شنبه روضه خوانی می کردم و تا امروز بیش از چهل سال است که آن جا منبر می روم.

عشق به اباعبد اﷲ الحسین علیه السلام و اهل بیت عصمت و طهارت علیه السلام در مرحوم حاج سید مهدی طباطبایی بسیار بروز و ظهور داشت. او بارها می گفت من از کودکی عاشق امام


1- گفت وگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
2- گفت وگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.

ص:271

حسین علیه السلام بودم و بیان ایشان در مجالس روضه و سوگواری اهل بیت علیه السلام با همین لسان عاشقانه و خالصانه بود و همین طور که با زبانی ساده حرف می زد و مصایب اهل بیت علیهم السلام را بازگو می کرد، همه را تحت تأثیر قرار می داد. اوج شور و حال ایشان در همین مجالس فاطمی و حسینی بود. در حقیقت افتخار می کرد که روضه خوان باشد و حتی گاهی بدون این که در منبر وعظ باشد، اگر اشاره ای به مصایب حضرت زهرا علیها السلام و یا امام حسین علیه السلام می شد؛ چون بسیار رقیق القلب بود؛ بلافاصله متأثر می شد و اشک می ریخت.

او در عین حال که بر حسب احساس وظیفه، دو دوره نماینده مجلس شده بود و در کوران مسائل سیاسی قرار داشت، به هیچ یک از این پست ها و مقامات دلبستگی نداشت و علاقه وافر او به رسالت آخوندی و خدمت خالصانه به مردم و اقامه عزای امام حسین علیه السلام و حضرت صدیقه طاهره فاطمه زهرا علیها السلام بود.(1)

استاد علاقه زیادی به اهل بیت علیهم السلام داشتند و مطلب نوع منبرهای ایشان، سیره و سخنان معصومین علیهم السلام بود. ایشان در حد دو سه دقیقه روضه می خواندند، اما از آن جا که خود منقلب می شدند، مستمعان هم منقلب می شدند.(2)

حجت الاسلام والمسلمین محمد حاج ابوالقاسم(3) عضو مجلس خبرگان رهبری می گوید:

پدربزرگم بسیار انسان متعبد و اهل راز و نیاز بود و به خصوص نسبت به زیارت حرم های مطهر اهل بیت علیهم السلام به ویژه حرم سیدالشهدا علیه السلام تأکید بسیاری داشت و خود نیز نسبت به این موضوع بسیار مقید بود.(4)

گشاده رویی

به تمام کسانی که به منزل او می آمدند، خوش آمد می گفت و با روی باز با آن ها برخورد


1- به نقل از مدیر دارالقرآن علامه طباطبایی، آقای مرتضی نجفی قدسی، خبرگزاری عقیق، 30 اردیبهشت 1397، خبرگزاری حوزه، 29/2/1397.
2- گفت وگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
3- حجت الاسلام محمد حاج ابوالقاسم، نوه مرحوم حجت الاسلام و المسلمین سید مهدی طباطبایی می باشد.
4- خبرگزاری حوزه، 31/2/1397.

ص:272

می کرد و در حد امکان اگر نیازی داشتند، نیاز آن ها را برطرف می ساخت.(1)

زاهد گره گشا

وی انسانی زاهد، گره گشا و خدوم و تداوم بخش راه شهادت، جهاد و مبارزه در خدمت امام راحل (زمان امام) به عنوان عالم مجاهد، و در خدمت رهبری انقلاب اسلامی (پس از امام) در راه استحکام انقلاب اسلامی بود و با سعه صدر، نماد وحدت و انسجام ملی و اسلامی بودند. او از تمام ظرفیت علمی و دینی خود استفاده کرد تا راه را برای وحدت نیروهای انقلاب و انسجام جریان های سیاسی و خلق قدرت برای نظام و رهبری هموار کند.

خوش سلیقگی

ایشان در انتخاب موضوع سخن و به کارگیری عنوان بحث، بسیار خوش سلیقه بودند. از این رو، در بسیاری از مواقع به بنده می فرمودند: برای این بحث که می خواهم مطرح کنم، چه عنوان زیبایی به ذهن شما می رسد؟ از این رو، گاهی چند ساعت فکر می کردند تا عنوانی زیبا و جذاب برای آن بحث فراهم می شد. برای نمونه کتاب 114 موضوع از قرآن و حکمت است که قسمتی از مباحث آن بزرگوار با عناوین زیبا مطرح شده است؛ مانند: هم قفس هم نفس، دلبَر دلبُر، سوختگان ساختگان و افتتاح افتضاح.(2)

اصلاح ذات البین

از جمله بارزترین خدمات اجتماعی ایشان «اصلاح ذات البین» بود. بسیاری افراد و زوج ها که با اختلاف مواجه بودند به دفتر وی مراجعه می کردند و او با صحبت و نصیحت، مشکل آنان را حل می کرد.

مسجد و منزل این روحانی خدوم و خدمت گذار، همیشه پر از مراجعانی بود که با


1- گفت وگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
2- گفت وگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.

ص:273

امید حل مشکلاتشان به آن جا آمده بودند و اغلب آن ها هم نتیجه می گرفتند، شاید هزاران نفر که در زندگی زناشویی و یا خانوادگی دچار اختلافات می شدند به جای این که به دنبال دادگاه های حل اختلاف بروند به منزل ایشان و یا دفترشان که در همان جا (نزدیک مسجدشان در خیابان غیاثی در نزدیکی میدان خراسان تهران) بود، رجوع می کردند و این روحانی با اخلاق و اندیشمند با بیان شیرینش زندگی آن ها را دوباره می ساخت و بر اثر کلام این بزرگوار سال ها با صلح و صفا به زندگی خود ادامه می دادند.(1)

با این که خودش را اصولگرا می داند، دفترش روی اصلاح طلبان هم باز است و انگیزه این گونه رفتارهای سیاسی شاید از آن رو است که می خواهد «آشتی سیاسی» را در مملکت کلید بزند. خودش می گوید: از سال 84 درباره انشقاق ها در جامعه با بزرگان صحبت کرده و تذکر داده است. شاید تخصصش در آشتی دادن، موجب شود گشایشی هم در فضای سیاسی کشور به وجود بیاید و رقبای سیاسی، کمی قاعده بازی سیاست را رعایت کنند.(2)

تلاش فوق العاده

حجت الاسلام اکبر دهقان می گوید:

حدود 24 سال که افتخار معاشرت با ایشان را داشتم. چهارده سال ماه مبارک رمضان خدمت استاد بودم. بعد از این که یک منبر سر شب می رفتم، سه، چهار ساعت با ایشان همراه بودم. ایشان صبح به نماز جماعت و بعد به مجلس شورای اسلامی و ظهر در یکی از مساجد منبر می رفتند. یکی دو ساعت استراحت می کردند و بعد حدود دو ساعت پاسخگوی ارباب رجوع بودند و در هر شب ماه مبارک رمضان پنج منبر مختلف می رفتند که آخرین منبر ایشان ساعت دو نیمه شب برای جامعه مداحان بود.


1- به نقل از مدیر دارالقرآن علامه طباطبایی، آقای مرتضی نجفی قدسی، خبرگزاری عقیق، 30 اردیبهشت 1397 و خبرگزاری حوزه، 29/3/1397.
2- خبرگزاری خانه ملت، چهارشنبه 14 فروردین 1392.

ص:274

بنده با این که حدود 30 سال از ایشان جوان تر بودم به راستی کم می آوردم. دو یا سه تا از منبرهای ایشان را می رفتم. در اثنای مسیر با این بزرگوار به گفت وگو می پرداختیم و در این گفت وگوها مطالب مختلف قرآنی و حدیثی مطرح می شد.(1)

رسیدگی به امور نیازمندان

رسیدگی به امورنیازمندان منطقه غیاثی و 17 شهریور، از دیگر فعالیت های مهم مرحوم طباطبایی بود و از آن جا که تقریباً وکالت همه مراجع عظام تقلید را در تهران بر عهده داشتند، در جمع آوری اخماس، زکوات و دیگر وجوهات شرعی و استفاده آن ها در حل مشکلات مستمندان کوشا بود.

احسان بیش تر به مخالف

یکی دو مرتبه به بنده فرمودند: به نیازمندانی که با من مخالف هستند، بیش تر کمک می کنم.(2)

امام جماعت

اقامه نمازهای جماعت پرجمعیت در مسجد موسی بن جعفر علیه السلام در خیابان غیاثی و برگزاری مجالس بسیار معظم در ایام و مناسبت های مذهبی؛ گوشه ای دیگر از خدمات ایشان بود. ایشان یکی از بزرگ ترین علمای اخلاقی منطقه شرق و مرکز تهران محسوب می شد.

عفو و گذشت

استاد بزرگوار سید مهدی طباطبایی، هم به طور خصوصی به بنده فرمودند و


1- گفتگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
2- گفتگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.

ص:275

هم به طور عمومی یک بار در تلویزیون اعلام کردند: از گناه تمام کسانی که مرا اذیت کردند، گذشتم، حتی از کسانی که در زندان مرا مورد شکنجه قرار دادند.(1)

روحانی مردمی

مرحوم حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی، نمونه بارز و واقعی روحانی مردمی و متخلق به اخلاق اسلامی بود و همین خصایص، محبوبیت ایشان را در بین آحاد مردم نسبت به دیگران بسیار بیش تر کرده بود.

ایشان عمری را به پاکی و پارسایی گذراند و سال های متمادی با صراحت لهجه و صداقتی کم نظیر در خدمت نظام اسلامی بود و کسی جز خیر از ایشان ندید.(2)

گاهی افرادی خدمت ایشان می رسیدند و مشکل اداری داشتند، ایشان نامه ای به مسئول آن اداره می نوشتند که کار فلانی را سریع تر و آسان تر انجام دهند.(3)

بیان زیبا و رسا

شیوه گفتاری ایشان در منابر بسیار دلنشین و قابل استفاده بود؛ از به کار بردن کلمات دشوار و سنگین خودداری می کرد و اگر آیه و حدیثی را قرائت می کرد؛ معنای آن را به طور واضح برای مردم بیان می کرد و در حقیقت مطلب را برای آنان روشن می ساخت تا بتوانند عمق مطلب را درک کنند. آیات و روایات را برنامه ریزی شده و با حساب و کتاب و با موضوع بندی در سخنرانی ها استفاده می کرد، به طوری که تمام منبرهایش قابل نوشته شدن و حتی کتاب شدن است و نظم مطالب و طرح موضوعات که اغلب اجتماعی و شیوه سبک زندگی اسلامی است، بسیار قابل استفاده است.(4)


1- گفتگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
2- گزیده ای از متن پیام تسلیت آیت اﷲ هادوی تهرانی، به مناسبت ارتحال حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی.
3- گفت وگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
4- به نقل از مدیر دارالقرآن علامه طباطبایی، آقای مرتضی نجفی قدسی، خبرگزاری عقیق، 30 اردیبهشت 1397.

ص:276

انسان منذر

انسان منذر، گره از مشکلات افراد جامعه باز می کند. در گفتار و رفتار چنین فردی می توان سلوک و معرفت دین را مشاهده کرد. عالم ربانی و مجاهد فی سبیل اﷲ، حاج سید مهدی طباطبایی فقیهی بود قرآن محور که برای جامعه عالمی وارسته محسوب می شد و نقش منذر را ایفا می کرد.(1)

شجاعت

استاد طباطبایی دارای شجاعت ویژه ای بود؛ زیرا اولین روحانی بود که در مشهد مقدس علیه نظام طاغوت سخنرانی کرد و توسط ساواک دستگیر و زندانی شد.(2)

همراه با مردم، حامی محرومان

او در جنوب تهران در پایگاه جهاد و شهادت آیت اﷲ سعیدی به امامت ایستاد و در کنار طبقات محروم خطه دولاب ایفای وظیفه کرد. آب و هوای این منطقه و خطه بر بیماری و ناراحتی او می افزود. دوستان و علاقه مندانش در نقاط خوش آب و هوای تهران، برای سکونت او خانه ای تدارک دیده بودند؛ اما نپذیرفت و می گفت: با سینه پردرد و ملتهب می خواهم در کنار هم سنگران دیروز و امروزم زندگی کنم ودر کنار مردم باشم.

خانه او پناه نیازمندان، فقرا و ملجا مردم و پاسخگوی نیازهای جامعه بود. این رفتارها از علائم روشن عالم دینی است. یکی از مهم ترین و برجسته ترین ویژگی های عالمان دین، در کنار مردم و در خدمت مردم بودن است.(3)

حجت الاسلام سیدمهدی طباطبایی، عمر خود را صرف حل و فصل مشکلات و گرفتاری های مردم کرد و کسب بهترین سمت ها را در جمهوری اسلامی، با این موقعیت مردمی معاوضه نکرد.


1- سخنرانی حجت الاسلام ابوترابی در مراسم ترحیم ایشان در مسجد موسی بن جعفر، 31/2/1397.
2- گفت وگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
3- سخنرانی حجت الاسلام ابوترابی در مراسم ترحیم ایشان در مسجد موسی بن جعفر، 31/2/1397.

ص:277

منزل و دفتر سید مهدی طباطبایی را می توان «دادگستری کوچک» قلمداد کرد که هر کس به آن مراجعه می کرد، دست خالی برنمی گشت.

در سال های پس از انقلاب، او سمتی نمی پذیرفت که به گره گشایی از کار مردم ارتباط نداشته باشد، و حتی برای پذیرش مسئولیت، این ملاحظه را داشت که به هیچ وجه، روضه های خانگی اش تعطیل نشود و مسئولیت و مقام، برای این کار مزاحمتی نداشته باشد. این در حالی است که پیشنهاد دهندگان مسئولیت به او گفته بودند رفتن به روضه های خانگی با پرستیژ مدیریتی شما هم خوانی ندارد. بنابراین، او مسئولیتی را نمی پذیرفت که مزاحم این گونه او باشد.(1)

آیت اﷲ حسینی بوشهری درباره ایشان می گوید:

مردم سه دسته هستند:(2) دسته اول که برترین آن ها هستند، عالمانی اند که هم خود با علمشان زندگی می کنند و هم جامعه با علم آن ها زندگی می کند و سید مهدی طباطبایی چنین عالمی بود. این مرد بزرگ، شخصیت و عالمی به تمام معنا مردمی بود. (3)

ایشان همچون مرجعی بزرگ، پاسخگوی سؤالات و نیازهای مردم بود و مشکلات آن ها را رفع می کرد، وی چهره ای گره گشا بود و هیچ نیازمندی با دست خالی از منزل او بیرون نمی رفت.(4)


1- به نقل از حجت الاسلام سید علی خاتمی، مدرس حوزه و دانشگاه.
2- امام علی علیه السلام به کمیل فرمودند: «یا کُمَیْلُ! اِنَّ هذِهِ الْقُلُوبَ اَوْعِیَةٌ، فَخَیْرُها اَوْعاها، فَاحْفَظْ عَنّی ما اَقُولُ لَکَ، اَلنّاسُ ثَلاثَةٌ: فَعالِمٌ رَبّانِیٌّ، وَ مُتَعَلِّمٌ عَلی سَبیلِ نَجاة، وَ هَمَجٌ رَعاعٌ اَتْباعُ کُلِّ ناعِق، یَمیلُونَ مَعَ کُلِّ ریح، لَمْ یَسْتَضیئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ، وَ لَمْ یَلْجَئُوا اِلی رُکْن وَثیق؛ ای کمیل! این دل ها همانند ظرف هاست؛ بهترین آن ها، ظرفی است که قدرت حفظ و نگهداری و گنجایش بیش تری داشته باشد. بنابراین آن چه برای تو می گویم حفظ کن. مردم سه گروهند: اوّل (علمای ربّانی، علما و دانشمندان الهی هستند که مربّی مردمند. (دانشمندانی که هم خود راه حقیقت را طی می کنند و هم دیگران را رهنمون هستند. دوم، دانش طلبانی که در راه نجات دنبال تحصیل علم هستند،(کسانی که خود فاقد دانشند؛ ولی در سایه نور دانش دانشمندان حرکت می کنند و در پی تحصیل علم هستند) و سوم، احمقان بی سر و پا که دنبال هر صدایی می روند (و پای هر پرچمی سینه می زنند) و با هر بادی حرکت می کنند! همان ها که با نور علم روشن نشده اند و به ستون محکمی تکیه نکرده اند. (نهج البلاغه، کلمات قصار، شماره 147.(
3- سخنرانی آیت اﷲ حسینی بوشهری در مراسم ترحیم ایشان در شبستان امام خمینی حرم حضرت معصومه علیها السلام.
4- سخنرانی آیت اﷲ حسینی بوشهری در مراسم ترحیم ایشان در شبستان امام خمینی حرم حضرت معصومه علیها السلام.

ص:278

فروتن

مهربانی، بذل و بخشش وی مشهور عام و خاص بود و تواضع و فروتنی ایشان به گونه ای بود که اگر پیرمردی او را صدا می کرد، با تأسی به جدش، رسول خدا می نشست و با تمام وجود سخنان آن پیرمرد را گوش می داد و مشکلش را حل و راهنمایی اش می کرد.

صبر و حوصله

استاد طباطبایی صبر و حوصله عجیبی در گوش دادن به درد دل های مردم داشت. با وجود این که ارباب رجوع مختلفی در انتظار ملاقات استاد بودند؛ با حوصله پای درد دل پیر و جوان می نشست و این کار هر روز این بزرگوار بود.

حجت الاسلام اکبر دهقان می گوید: برخی روحانیون فقط سخنرانی می کنند از جمله حقیر و حاضر نیستند سخن مردم را بشنوند؛ اما استاد طباطبایی هم سخن می گفت و هم سخن دیگران را می شنید. هم مهمانی می رفت و هم سفره ضیافت داشت. هم افکار و سخنان دیگران را نقد می کرد و هم نقدپذیر بود.(1)

روان شناس و جامعه شناس

مدیر دارالقرآن علامه طباطبایی درباره ایشان می گوید: او مطالعات روان شناسی عمیقی داشت؛ به طوری که چند جلسه یکی از دوستانم را که استاد روان شناسی دانشگاه اصفهان بود، به جلسات ایشان آوردم و او مجذوب مطالب ایشان گردید و به من گفت ایشان جدیدترین مطالب علم روان شناسی را در قالبی دینی و مذهبی و عمومی و قابل فهم برای مردم بیان می کند. هنگامی که این نکته را به حاج آقا طباطبایی عرض کردم، ایشان با تبسمی به من فرمودند: راست گفته است. من در روان شناسی مطالعات زیادی داشتم و حتی مدرکش را هم گرفتم؛ ولی بعدها احساس کردم داشتن


1- گفت وگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.

ص:279

این مدرک برایم یک نوعی تعلق و وابستگی می آورد؛ لذا آن را پاره کردم و دور ریختم!

با مطالعه آثار به جای مانده از وی در می یابیم ایشان همانند روان شناس و جامعه شناس سخن می گوید و آسیب های جامعه را خوب می شناسد و متناسب با آن نسخه می پیچد.(1)

ولایت مدار

حجت الاسلام والمسلمین محمد حاج ابوالقاسم، عضو مجلس خبرگان رهبری می گوید:

ایشان شخصیتی بود که چه در بحث ولایتمداری و چه مردم داری، زبانزد خاص و عام بود و از همه ظرفیت های ممکن، در مسیر تقویت نظام و رهبری و خدمت به مردم بهره می بُرد.

او حقیقتاً از آن دسته شخصیت هایی بود که علم و اخلاق و تواضع و فروتنی و مهربانی را با هم داشت. با این حال، هیچ گاه ذره ای از مردم فاصله نگرفت، همیشه در بین آن ها بود و از همه توانش در مسیر کاستن از رنج و مشکلات مردم استفاده می کرد.(2)

ایجاد اتحاد بین احزاب

یکی از ویژگی های بارز مرحوم طباطبایی، ایجاد اتحاد، وحدت و انسجام ملی و اسلامی در بین مردم بود. از تمام ظرفیت های علمی و دینی خود برای وحدت نیروهای انقلابی، اسلامی و جریان های سیاسی نظام بهره می برد. و این، راهی است که در جامعه امروز سخت به آن نیازمندیم و البته در اندازه مورد نیاز، به آن اهتمام نمی ورزیم.(3)


1- به نقل از مدیر دارالقرآن علامه طباطبایی، آقای مرتضی نجفی قدسی، خبرگزاری عقیق، 30 اردیبهشت 1397.
2- خبرگزاری حوزه، 31/2/1397.
3- سخنرانی حجت الاسلام ابوترابی در مراسم ترحیم مرحوم حجت الاسلام طباطبایی در مسجد موسی بن جعفر، 31/2/1397.

ص:280

عالم به زمان

ایشان عالم به زمان خود بود. او با مقامات کشور ارتباط داشت و از مسائل و مشکلات سیاسی و اجتماعی کشور مطلع بود و میدانست در جامعه چه میگذرد.(1)

بصیرت

ایشان در عرصه سیاسی نیز بصیرت بسیار بالایی داشت. ارتباط دیرینه او با حضرت امام خمینی، مقام معظم رهبری و اعلام و بزرگان سبب شده بود گنجینه ای از تجربیات و خاطرات با ارزش در سینه داشته باشد. موضع گیری های او از طرفی با استفاده از این تجربه دیرینه در سیاست و از طرفی با استفاده از ارتباط عمیق و مستقیم با مردم کوچه و بازار سبب شده بود بسیار پخته و عاقبت نگر باشد. همیشه در هر موضوعی تالی فاسد آن را در نظر می گرفت و بسیار سنجیده و عاقلانه عمل می کرد تا از مسیر اصلی انقلاب اسلامی خارج نشود و در عین حال، رضایتمندی توده های مردمی را هم بسیار اهمیت می داد و معتقد بود پشتوانه اصلی انقلاب ،همین مردم هستند و نباید با رفتارهای ناصحیح و یا توجیه سوءعملکرد مسئولان، آن ها را نسبت به اصل نظام و انقلاب بدبین کنیم.

او به معنای واقعی و تمام انسانی دلسوز برای کشور، نظام، انقلاب اسلامی و مردم بود و مواضعش در عرصه سیاسی و اجتماعی با رعایت مصالح چهارگانه مذکور بود و اگر بر حفظ سرمایه های انقلاب و نظام تأکید می کرد، با توجه به همین مصلحت بینی ها بود و لذا در مقابل هتاکی برخی به بزرگان می ایستاد و این قبیل کارها را بر خلاف مصالح نظام و انقلاب می دانست.(2)

ارشاد مسئولان

این استاد اخلاق، بسیار نگران خدشه به اسلام و جمهوری اسلامی بود و می گفت:


1- سخنان حجت الاسلام والمسلمین سیدرضا اکرمی، عضو جامعه روحانیت مبارز و رئیس شورای فرهنگی نهاد ریاست جمهوری به مناسبت رحلت مرحوم طباطبایی.
2- به نقل از مدیر دارالقرآن علامه طباطبایی، آقای مرتضی نجفی قدسی، خبرگزاری عقیق، 30 اردیبهشت 1397 و خبرگزاری حوزه، 29/2/1397.

ص:281

مسئولان عزیز کشور ما به گونه ای عمل نکنند که روزی مردم مایل باشند که جمهوری اسلامی نباشد. مردم هم بدانند که اگر در مواردی به اسم اسلام اقداماتی انجام می شود که نباید، انجام شود، به دلیل سهل انگاری و لاابالی گری بوده و در جاهایی هم نابخردان به جای خردمندان، نادانان به جای دانایان، ناقص العقل ها به جای فرماندهان اندیشمند کار کردند.

حرف من امروز با مسئولان این است که خودشان را به خواب نزنند. از خواب گران بیدار شوند. این حرف مردم را بشنوند؛ روزی نگوییم صدای شما را شنیدیم که دیگر دیر شده باشد. مسئولان بدانند و آگاه باشند که صرف یک طغیان، مردم را متهم نکنند؛ مردم به صورت عادی طغیان نمی کنند؛ وقتی جواب نمی شنوند، طغیان می کنند. نمونه بزرگی برای این توصیه وجود دارد. یک بچه وقتی می گوید: پدر پول بده! مادر پول بده! وقتی جوابی نمی شنود، آن گاه پایش را به دیوار و در می زند. مردم می گویند: حقمان را می خواهیم.؛ حرف مردم را بشنویم و برای آن ها تلاش کنم. به مطبوعات هم توصیه می کنیم چیزی ننویسید که مردم را نگران کنید. کاری کنید که مردم به راه بیایند و از گویندگان می خواهم در حرف هایشان خدا را در نظر بگیرند و سعی در ایجاد بحران و تقابل نکنند.(1)

نگرانم که چرا مسئولان به جان هم افتادند و آبروی هم را می ریزند؛ این روش ها بسیار خطرناک است و بدترین ضربه را به اسلام و نظام می زند. باید مراقبت کرد تا با این نوع رفتارها بنیان های نظام و انقلاب آسیب پذیر نشود.

استاد طباطبایی هرجا تشخیص می داد که فرد مسئولی در هر پست و مقامی بی راهه می رود، اگر انحراف دینی یا سیاسی در مسئولان مملکت احساس می کرد، طبق وظیفه شرعی، نخست محرمانه و مؤدبانه تذکر می داد و اگر نمی پذیرفت، در سخنرانی یا مصاحبه تلویزیونی یا مطبوعات، آن انحراف را به


1- مصاحبه سید مهدی طباطبایی با ابراهیم جلالیان خبرنگار همشهری، 13/12/1396.

ص:282

طور کنایه و گاهی صریح تذکر می داد.

یادم نمی رود یک شب به ایشان تلفن زدم و گفتم برخی از طلبه ها می گویند به حاج آقا بگویید مقداری ملاحظه کنند. ایشان در پاسخ بنده فرمودند: پای حرف های خود ایستاده ام و از هیچ شخصی نمی ترسم.(1)

مواضع سیاسی

اشاره

هر دو جناح سیاسی کشور، از حجت الاسلام سیدمهدی طباطبایی به خوبی یاد می کنند. کم تر کسی مثل او هست که سخنانش، هم به مذاق اصلاح طلبان خوش بیاید و هم اصولگرایان؛ اعتدال گراها هم که او را اعتدالی می دانند؛ اما او به گفته خودش انقلابی قدیمی است. سوابق انقلابی حاج مهدی طباطبایی به دوران آیت اﷲ کاشانی و دکتر مصدق برمی گردد؛ تا جایی که یک بار، در حالی که حامل نامه مرحوم کاشانی به دکتر مصدق بوده، گرفتار مأموران ساواک شده است.

مخالفت با فتنه 88 و ادعای تقلب

مرحوم سید مهدی طباطبایی، بعد از انتخابات 88 موضع گیری هایی علیه رفتارهای احمدی نژاد داشت؛ در عین حال، مواضع محکمی نیز علیه سران فتنه و ادعای تقلب داشت.

ایشان در درباره تقلب گفته بود: «من خودم فردای انتخابات به آقای موسوی نامه دادم و گفتم که اغتشاش نکند.» من اولین آخوندی هستم که بر صحت انتخابات 88 تأکید کردم. (این مطلب را در رسانه ملی گفتم و فیلم آن نیز موجود است).

وی درباره عدم اظهار نظر صریح رئیس دولت اصلاحات و برخی سران فتنه، به اشتباه بودن کارهایشان در سال 88 گفته بود:

بعد از انتخابات 88، پیش محمد خاتمی هم رفتم، هرچند ظاهراً به شخصیتم لطمه می خورد که من خدمت آقای محمد خاتمی بروم، ولی رفتم و درباره برخی مواضع وی با او صحبت کردم. اول نمی پذیرفت، ولی بعد پذیرفت و


1- گفتگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.

ص:283

قرار شد برخی حرف ها را نزند. گاهی این ها ناشی از ضعف اخلاقی است. برای چه می خواهیم به خاطر نگه داشتن چند نفر، حقیقت را نگوییم؟

انتقاد از آقای هاشمی، به دلیل مواضع فرزندانش

ایشان هرچند از مرحوم هاشمی رفسنجانی دفاع می کرد؛ در مواردی نیز از وی انتقاد جدی داشت. این انتقادات به مواضع فرزندان مرحوم هاشمی برمی گشت. او در این باره می گفت:

من کراراً به ایشان نقد کرده ام؛ بعضی جاها جواب داده؛ ولی جاهای زیادی هم شده که از جواب هایشان قانع نشده ام؛ مثلاً در قضیه فائزه با آقای هاشمی درگیر شدم. اظهاراتی کرده بود خانم فائزه؛ من به آقای هاشمی گفتم: این چه حرف هایی است؟ آقای هاشمی گفت: خودت به او بگو. من گفتم: وقتی شما هستی، چرا من بگویم؟ خانمش هم بود؛ به خانمش هم مطلبی گفتم؛ ولی جواب تندی به من داد.

بعد از دیدار پرسروصدای فائزه هاشمی با جمعی از بهائیان در سال 95، مرحوم سید مهدی طباطبایی در واکنش به این دیدار گفته بود: دیدار خانم هاشمی با یکی از سرکردگان فرقه ضاله بهائیت با فرهنگ شیعه و اسلامی ما همخوانی ندارد و زننده است. وی باید استغفار کند. وی باید از ملت انقلابی ایران و شیعیان و آیت اﷲ هاشمی رفسنجانی عذرخواهی کند.

پاسخ به آقای کروبی، در قالب 4 اصل کلی

در بهمن 1396، آقای مهدی کروبی در نامه ای به رهبر معظم انقلاب سعی در سیاه نمایی داشت و با اتهام پراکنی علیه رهبر معظم انقلاب، در تلاش بود تمام مشکلات 30 سال گذشته انقلاب را به پای رهبری بنویسد. در این زمینه مرحوم سید مهدی طباطبایی در پاسخ به ادعای آقای کروبی گفته بود:

چهار اصل کلی در نظام وجود دارد؛

ص:284

اصل اول، حفظ نظام است و هرطور که به نظام ضربه بخورد، گناه کرده ایم.

اصل دوم، حفظ دست آورد های نظام است. این دستاورد ها کم نیست؛ ما یک نظام مستقل و قدرتمند در منطقه هستیم؛ دستاوردهای نظام فراوان است؛ استقلال، امنیت و آزادی، هر سه این ها دست آوردهای نظام هستند؛

اصل سوم، رهبری است. رهبری نظام باید حفظ شود؛

اصل چهارم، حفظ آبروی مردم است. فکر نکنیم ما هرچه آبرو بریزیم، بهتر است. الآن بالاترین ضرری که به کشور خورده، آبروریزی است. آبروی اشخاص نباید بریزد.

ایشان در پاسخ به ادعای آقای کروبی گفته بود: هرکس در دوران مسئولیتش مسئول زمان خودش است و رهبر نظارتی در حد اعلا دارد و راهنمایی و ارشاد می کند و بقیه کارها با مجریان است. همان کس که نامه نوشته (آقای کروبی) زمانی جزء مجریان مملکت بوده است.(1)

سپاه، بازوی ولایت

مرحوم سید مهدی طباطبایی بعد از سخنان سال 1396 رئیس جمهور آمریکا (دونالد ترامپ) علیه سپاه پاسداران، می گوید:

سپاه، نیروی نظامی و ملی ماست که مورد احترام ملت است. بنابراین، باید گفت: آن چه ترامپ در مورد سپاه گفت مورد قبول و پذیرش مردم نیست. به نظرم باید همه نیروهای نظامی، از جمله ارتش به این توهین پاسخ هوشمندانه و منطبق با شرایط و اوضاع بدهند.

بسیج بسیار ارزشمند است و نباید بگذاریم خدای ناکرده بسیجیان متهم شوند؛ چراکه بازوان انقلاب و نور چشمان ما هستند. سپاه و نیروهای مسلح را هم ارج می نهم؛ سپاه بازوی ولایت است و از این جهت امتیاز دیگری دارد.(2)


1- مصاحبه حجت الاسلام و المسلمین طباطبایی با خبرگزاری تسنیم.
2- مصاحبه حجت الاسلام و المسلمین طباطبایی با خبرگزاری تسنیم.

ص:285

خاطرات

شفای بیمار

استاد طباطبایی نقل می کند: در دوران جوانی ام، یک سال در شب تاسوعا در شیراز بودم. به من گفتند بیماری است که حال وخیمی دارد. به طور ناخودآگاه گفتم: «اگر امشب شفا نگیرد، کی شفا می گیرد؟!» منبر که رفتم، خودم را باختم و گفتم: یا ابالفضل من کاره ای نیستم و خودت شفا بده. بی اختیار به ناله افتادم همه مردم نیز گریه کردند. آن بیمار هم شفا گرفت.

یک سال دیگر در روزهای محرم در نیشابور بودم؛ یک نفر برای بستن پرچم عزاداری بالای نردبان بلندی رفته بود؛ همه نگران بودند که مبادا بیفتد! من گفتم: اگر او برای عزای امام حسین علیه السلام بالا رفته است، هیچ اتفاقی برایش نمی افتد. چند لحظه بعد از نردبان افتاد؛ اما چون پایین نردبان چند نفر چادرهای عزاداری را باز کرده و بالا گرفته بودند تا نصب کنند، آن مرد روی همین چادر افتاد و سالم ماند.

پس اگر مردم، منبری ها و مداحان، دغدغه خدمت به حضرت سیدالشهدا علیه السلام را داشته باشند، می توانند امیدوار باشند که الطاف آن حضرت در زندگی دنیا و آخرت نصیب شان خواهد شد.(1)

خمس اموال آزاده ها

حجت الاسلام اکبر دهقان نقل می کند، استاد طباطبایی فرمودند:

وقتی اسرای ایران از عراق آزاد شدند، برخی از آن ها مرا می شناختند. برای حساب سال خمسی به منزل ما می آمدند و مبلغی، مثلا: صد یا دویست هزار تومان بدهکار می شدند. آن ها مقلد آیت اﷲ گلپایگانی بودند. خمس را از


1- مصاحبه حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی با خبرگزاری تسنیم، 18 آبان 1394.

ص:286

آن ها تحویل گرفته و قبض آن را به آن ها می دادم، بعد مبلغی از پول خودم روی پول آن ها گذاشته و به آن ها هدیه می دادم. بعد از آن خدمت آیت اﷲ گلپایگانی رسیدم و جریان را نقل کردم. ایشان فرمودند: چرا این کار را کردی؟ گفتم: به جهت این که اگر آن مبلغ را از آن ها می گرفتم، با خود فکر می کردند که ما چند سال از جان خود گذشتیم و اسیر بودیم؛ اما این روحانیون حاضر نیستند از این مبلغ ناچیز بگذرند. برای دفع این توهم این کار را انجام دادم. آیت اﷲ گلپایگانی مرا تحسین کردند.(1)

شوخی امام درباره نجف رفتن طلبه ها

در سال 1334ش، به واسطه حضور در فعالیت های شهید نواب صفوی، در زندان قزل قلعه بودم. وقتی آزاد شدم، به خانه آقای سعیدی، شوهر خواهرم آمدم. شهید سید محمدرضا سعیدی منزلشان در قم نزدیک چهارراه غفاری بود و شب ها که به منزل امام خمینی می رفت، من هم با او می رفتم. شهید سعیدی، شاگرد و عاشق امام خمینی بود و امام هم او را دوست داشت. سابقه جلسات کودکی برای من تداعی ذهنی می شد و سؤالاتی برای من ایجاد می کرد که از امام خمینی می پرسیدم و ایشان نسبت به گذشته که در خدمتشان بودم، ابراز محبت می کردند.

امام می گفت: این ها بچه های خوبی بودند که به نجف رفتند و سپس با من شوخی کردند و گفتند: این ها زود به نجف رفتند؛ هنوز نجف قسمت ما نشده است. معلوم نیست رفتند آن جا آیت اﷲ بشوند یا رفتند آیت اﷲ ها را اذیت کنند! کسانی که در بچگی به نجف می روند، دو سه کلمه یاد می گیرند و می آیند ما آیت اﷲ ها را اذیت می کنند. آقای سعیدی هم به شوخی گفت: رفتند از آیت اﷲ ها یاد گرفتند و ما را اذیت می کنند.

اشکال کردن در درس آیت اﷲ بروجردی و تذکر امام

حجت الاسلام اکبر دهقان می گوید: روزی استاد طباطبایی خاطره ای برایم نقل کرد:

خانه ای که در آن می نشستم، برای آقایی به نام حاجی عرب بود. آیت اﷲ شیخ کاظم دامغانی، از علمای بزرگ، از مشهد به قم آمده بود و برای اسکان جایی نداشت. از صاحب خانه اجازه گرفتم که پیش من بماند.

در 16 یا 17 ساگی در درس خارج آیت اﷲ بروجردی شرکت و گاهی اشکال می کردم. من بحث آقای بروجردی را به او گفتم، و چون نجف رفته بود، به من گفت: می توانی به این حرف آقای بروجردی ایراد بگیری و اشکال کنی! من هم بچه پررویی بودم؛ از درس آیت اﷲ بروجردی اشکال گرفتم و تنها دو جوانی که در درس آیت اﷲ بروجردی بودیم، من و آقای مکارم بودیم. بقیه شاگردان ایشان، مسن بودند. امام خمینی، آقای صدر، آقای گلپایگانی، آقای شریعتمداری و آقای خوانساری هم در آن جلسه بودند. من که شلوغ کردم و اشکال گرفتم که امام خمینی گفتند: بشین بچه، شلوغ نکن! راست هم می گفت، من خیلی پررو بودم.

روزی آیت اﷲ بروجردی، بعد از درس، مرا به خانه خود دعوت کرد؛ وقتی


1- گفت وگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.

ص:287

رفتم، ایشان 5 تومان به من جایزه دادند. من هم آن پول را به آقای دامغانی دادم. او به من گفت: چرا این پول را به من می دهی؟ گفتم: آبرویی که تو به من داده ای، برای من کافی بود و شما باعث شدی من این جایزه را بگیرم. ایشان هم آن پول از من قرض گرفت. خلاصه این که من در آن جلسه جلوه کردم و شب بعد آن، امام خمینی به من گفت: با آن چیزهایی که یادگرفتی، همه ما را اذیت کردی! من عذرخواهی کردم؛ ولی امام خمینی از من تجلیل کرد که این نشان از جایگاه معنوی ایشان داشت؛ گفتند: من آدم هایی را که این جوری هستند، دوست دارم. من هم پرروتر شدم. وقتی به جلسات می رفتم و می نشستم سؤال می کردم. خدا می داند کسی به اندازه امام خمینی به بچه طلبه ها احترام نمی گذاشت و به آن ها توجه نمی کرد. این یکی از بزرگواری های ایشان بود.(1)

تبلیغ در زمان پهلوی اول

در زمان پهلوی اول، حرم رفتن ممنوع نبود؛ ولی تبلیغ و منبر رفتن ممنوع بود. لذا مردم هم نسبت به زیارت بی توجه شده بودند. حرم امام رضا علیه السلام معمولا خلوت بود. یک روز در ماه رجب بود، (ایام زیارتی امام رضا علیه السلام)، به حرم مشرف شدم؛ دیدم حتی خدام هم نیستند. در تمام حرم شریف، پنج نفر زائر بود و سه نفر خادم، مجموعا هشت نفر. خیلی ناراحت شدم. رفتم خدمت عالم شهر، حضرت آیت اﷲ حاج شیخ هاشم قزوینی و جریان را گفتم. ایشان فرمود: وقتی تبلیغ نباشد، این چنین می شود. بروید تبلیغ کنید. گفتم: چطوری؟ فرمود: بروید در خانه ها و به مردم بگویید: ماه رجب است، زیارت امام رضا علیه السلام یادتان نرود. خلاصه ما پنج تا بچه طلبه تصمیم گرفتیم، دور از چشم پاسبان ها، برویم در منزل ها و مردم را به زیارت یادآوری کنیم و چنین کردیم. چهار پنج روز کارمان همین شده بود. خوشبختانه شب های روز اول که به


1- گفت وگو با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی..

ص:288

حرم مشرف می شدم، ملاحظه می کردم جمعیت زیادی به حرم آمده است.(1)

زیارت حضرت معصومه علیها السلام

استاد طباطبایی می گوید:

چند سال پیش شنیدم کسانی از تهران به مسجد جمکران می روند؛ اما به زیارت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام نمی روند. یک شب بالای منبر، بعد از آن که در اهمیت زیارت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و عظمت این بانو صحبت کردم، چند نفر از جمع بلند شدند و گفتند: آقا! راننده این اتوبوس ها می گویند: اگر بخواهید حرم بروید، باید کرایه اضافه تر بدهید. من گفتم: آن کرایه اضافی را من می دهم. خلاصه چراغ را روشن کردیم. بعد از یکی دو هفته، آن ها هم حرم می رفتند و هم مسجد جمکران و در حال حاضر، بحمداﷲ می توان گفت، کم هستند کسانی که جمکران بیایند؛ اما حرم حضرت فاطمه معصومه علیها السلام مشرف نشوند. مقصودم این است که در هر حال ما برای ایجاد علاقه و ترغیب و تشویق مردم به در خانه ائمه علیهم السلام و آشنایی آنان با معارف اهل بیت علیهم السلام به تبلیغ درست نیاز داریم.(2)

درخت گردو

از همان کودکی، پدرم ما را به درختکاری تشویق می کرد. لذا من هم به این کار علاقه پیدا کردم. هرجا برای تبلیغ می رفتم تا زمینه را مساعد می دیدم، از فرصت ها استفاده کرده، چند درخت می کاشتم. یک سال، ایام محرم در اطراف شاهرود با کمک مردم بخش وسیعی را نهال کاری کردیم و یا در اطراف یاسوج درخت گردو کاشتیم. یادم هست، بعد از انقلاب، به آن محل رفتم، دیدم کلی درخت ها بزرگ شده و مورد استفاده مردم قرار گرفته


1- مجله فرهنگ کوثر، تیر 1378، شماره 28.
2- مجله فرهنگ کوثر، تیر 1378، شماره 28..

ص:289

است. از یکی از بچه های جهاد سازندگی پرسیدم: این درخت ها مال کیست؟ گفت: نمی دانم؛ ظاهرا مال یکی از طاغوتی ها بوده است. گفتم: نه این ها را یک آخوند کاشته است! بعد رفتیم از یکی از پیرمردهای محل پرسیدیم،. گفت: قبل از انقلاب آخوند سیدی این جا منبر می رفت؛ او این درخت ها را کاشته است. بعد به او گفتم: مرا می شناسی؟ به من دقیق شد و گفت: آره، قربان جدت! خود آن آقاست. شب به مردم گفتم: هر کدام پنج عدد گردو بیاورید و روز بعد به اتفاق مردم رفتیم و در ظرف نیم روز، حدود هزار درخت کاشتیم! به راستی اگر این بعد از زندگی امامان معصوم علیهم السلام برای مردم روشن شود، چه آثار مفیدی در زندگی دنیوی آنان می تواند داشته باشد!(1)

بازجوی بی رحم و عفو سید

یک بار که ایشان در بند رژیم ستمشاهی بودند، با ماه مبارک رمضان مقارن شد. ایشان زندانی و روزه بودند و وقت افطار، ایشان را برای بازجویی و شکنجه به اتاق بازجویی می برند. ایشان چون روزه دار بودند، از بازجو می خواهند که اول افطار کنند و بعد بازجویی و شکنجه شوند؛ ولی بازجوی بی رحم ایشان را مسخره می کند و با بی حیایی بر سر و صورت این سید عالم و روحانی بزرگوار ادرار می کند!

زمانه می گذرد و انقلاب اسلامی به پیروزی می رسد. همان بازجو دستگیر و محاکمه می شود و یکی از جرائم ایشان شکنجه آقا سید مهدی طباطبایی اعلام می شود. شکنجه گر دستگیرشده درباره این جرم می گوید: با شناختی که من از آقای طباطبایی دارم، او مرا می بخشد.

قاضی پرونده، آقای طباطبایی را پیدا می کند و ضمن گزارش جریان، درباره آن شکنجه گر نظر ایشان را می خواهد و مرحوم طباطبایی بازجوی شکنجه گر خود را عفو می کند و حتی آن جسارت او را می بخشد.(2)


1- مجله فرهنگ کوثر، تیر 1378، شماره 28..
2- به نقل از ابوالقاسم صلواتی (استاد حوزه علمیه قم)، برگرفته از خبرگزاری اهل بیت، 29/2/1397.

ص:290

معیار عملکرد مسئولان

آیت اخلاق می گوید: امام از روز اول فرمود: به داد اسلام برسید. تا همین الآن که پیش شما نشسته ام، هر جایی که اسلام بوده است، دویده ام و هرجایی که حقه بازی بوده، نرفته ام؛ خودداری کردم و خانه نشین شدم. تا توانستم مبارزه کردم که غیر اسلامی نشود؛ ولی زورم نمی رسد.

برخی قوانین ما در خصوص بیمه و واردات و صادرات - بین خودمان و خدا باید بگویم- جز قفل زدن و مشکل درست کردن، چیز دیگری نیست و سد راه جامعه و اقتصاد شده است. امروز تعطیلی برخی از کارخانجات، در قوانین بد مالیاتی ریشه دارد. تولیدکننده نمی تواند ثابت کند که درآمد کافی نداشته است؛ اما قانونا باید مالیات بدهد و بنابراین، فلج می شود. یا به طور مثال؛ در خصوص بیمه، وقتی شرکت های بزرگ می خواهند بیمه کنند، به راحتی پول می گیرند؛ اما وقتی می خواهند پول بپردازند، به سختی می دهند و این، یعنی قانون بد که مشکل آفرین است. این مسئله آن قدر اهمیت دارد که امیرالمؤمنین، علی علیه السلام به مالک اشتر درخصوص مالیات می فرماید: مالک! مبادا آن قدر از مردم بگیری که آن ها از رمق بیفتند! امروز حتی برخی قوانین، مورد مزاح و شوخی افراد واقع می شود؛ مثلا قانون مالیات بر اموال فرد فوت شده که مردم درباره آن با مزاح می گویند: وقتی فردی از این دنیا می رود، نخستین کسی که در مجلس ختم وی حاضر می شود، مأمور مالیات است.(1)

از مسئولان تقاضامندم که مالیات را منطقی کنید؛ در بیمه به مردم فشار نیاورید، حرف مالیات دهندگان را بپذیرید و حرف فردی که می گوید بیش تر از این کار نکرده ام، قبول کنید. فرض می گیریم که دروغ می گوید؛ شما به عنوان مجری دین دار حرف مؤدی را بپذیر. از دولت هم می خواهم هرجایی


1- مصاحبه سید مهدی طباطبایی با ابراهیم جلالیان، خبرنگار همشهری، 13/12/1396.

ص:291

که بیمه تقاضا دارد و مستحق است، پرداخت شود. صندوق ها را هم خالی نکنند و به مردم اعتبار دهند. معیشت مردم را تأمین کنند.

از جوانان می خواهم خود را به کار راضی کنند. اشکال دیگر ما این است که دانشگاه توسعه پیدا کرد و دانشگاهیان ما زیاد شدند؛ اما کاری را که یاد گرفتند، اجرا نکردند. وقتی به مهندس راه و ساختمان می گوییم که به بیابان برو، می خواهیم جاده سازی کنیم؛ نمی رود.

آخرین توسل مرحوم استاد طباطبایی

ایشان در آخرین سخنرانی خود در سالروز شهادت حضرت زهرا علیها السلام در هیأت محبان الفاطمه علیها السلام بیان داشت:

«می خواهم آخرین نفس هایم را در مسیر حضرت زهرا علیها السلام بکشم و از دنیا بروم.»

سعی کنید به خود تأنی و آرامش بدهید و در روایت داریم برای این کار باید دقایقی نشست، کمی آب خنک یا گرم به تناسب حال، بخورید و سه مرتبه بگویید: «لا إله إلااﷲ، حقّاً حقّا»، با این کار خدا به نصرت شما می آید و آن موقع می توانید تصمیمات خود را بگیرید و از بحران خارج شوید. دیگر این که در تسبیحات حضرت زهرا علیها السلام استمرا داشته باشید. گریه بر آن حضرت موجب آرامش می شود. امام صادق علیه السلام در حدیثی می فرمایند: «شیعیان ما با این تسبیحات شناخته می شوند.»

امیرالمؤمنین علیه السلام در قضیه خلافت موافق زیاد داشت؛ چراکه ابوبکر و عمر از مهاجران بودند و در مقابل، انصار ناراحت بودند که چرا از میان آنان کسی خلیفه نشده است؛ اما در جریان دفن حضرت زهرا علیها السلام، امام علی علیه السلام حتی یک موافق نداشت؛ حتی عباس، عموی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با امام علی علیه السلام مبنی بر دفن مخفیانه حضرت زهرا علیها السلام مخالف بود.

سه چیزدر مورد حضرت زهرا علیها السلام مخفی است و حتی امامان معصوم علیه السلام درباره آن ها چیزی بیان نفرموده اند:

ص:292

اولین آن، قبر حضرت زهرا علیها السلام است؛

دیگر این که از بحران های زندگی حضرت علی علیه السلام، مخالفت برخی افراد با قبر حضرت زهرا علیها السلام بود؛

سوم زمان شهادت حضرت است که در این مورد 3 قول وجود دارد: 45 ، 75 و 95 روز بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم.(1)

قدردانی آیت اﷲ العظمی صافی گلپایگانی از حجت الاسلام طباطبایی

این مرجع تقلید، ضمن قدردانی از مواضع اسلامی و مردمی حجت الاسلام والمسلمین طباطبایی گفتند: چنین مواضعی همیشه موجب دلگرمی جامعه به روحانیت مردمی و دلسوز گردیده است. خداوند شما را که در راه دفاع از اسلام و مکتب اهل بیت علیهم السلام، حفظ سنت های اسلامی، امر به معروف و نهی از منکر سخن می گویید؛ در پناه حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف نگه دارد!(2)

وفات

حجت الاسلام و المسلمین طباطبایی که به دلیل بیماری در سال 1395 در بیمارستان بستری شده بود، در اواخر سال 1396 نیز به دلیل عفونت شدید ریوی در یکی از بیمارستان های تهران بستری گردید. سرانجام ظهر روز پنجشنبه، 27 اردیبهشت 1397، مصادف با نخستین روز ماه رمضان 1439ق. به دلیل عارضه تنفسی و کبدی، در 82 سالگی درگذشت. پیکر ایشان پس از تشییع در تهران به قم انتقال یافت. مراسم تشییع و خاک سپاری پیکر این بزرگ مرد اخلاق، عصر روز جمعه، 28اردیبهشت از مقابل مسجد امام حسن عسکری علیه السلام به سمت حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام برگزار و نماز میت توسط آیت اﷲ شبیری زنجانی اقامه و پیکر آن مرحوم در حرم مطهر حضرت


1- سخنرانی حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی، در هیأت محبان الفاطمه، فاطمیه سال 1396.
2- خبرگزاری حوزه، 6/3/1389.

ص:293

فاطمه معصومه علیها السلام در یکی از حجره های صحن امام رضا علیه السلام به خاک سپرده شد.

مراسم عزای آن مرحوم، در شب 28 اردیبهشت با حضور مراجع تقلید و علما در شبستان امام خمینی حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام برگزار شد.

در این مراسم که پس از نماز مغرب و عشای جمعه شب برگزار گردید مراجع تقلید و آیات عظام: شبیری زنجانی و جوادی آملی و حجج اسلام، سید محمد سعیدی، سید احمد خاتمی (امام جمعه موقت تهران و عضو خبرگان رهبر)، سید هاشم حسینی بوشهری (امام جمعه قم و عضو خبرگان رهبری)، کعبی (عضو مجلس خبرگان رهبری)، عبداللّهی (عضو مجلس خبرگان رهبری)، غروی (عضو شورای عالی حوزه علمیه)، سید علی خمینی و طلاب و روحانیون و قشرهای مختلف مردم حضور داشتند.

سخنران این مراسم، آیت اﷲ حسینی بوشهری، عضو مجلس خبرگان رهبری و امام جمعه قم بود.

او چه زیبا در نخستین روز از ماه مهمانی خدا، مهمان حضرت رب الارباب شد و در جوار حضرت فاطمه معصومه علیها السلام آرام گرفت!

پیام تسلیت

به مناسبت درگذشت این عالم ربانی، پیام های تسلیت، از سوی بزرگانی چون مقام معظم رهبری، آیت اﷲ هاشمی شاهرودی رئیس تشخیص مصلحت نظام، دکتر روحانی رئیس جمهور و آیت اﷲ هادوی تهرانی صادر گردید. در پایان به متن پیام تسلیت مقام معظم رهبری اشاره می کنیم.

بسم اﷲ الرحمن الرحیم

درگذشت خطیب و معلّم اخلاق، جناب حجت الاسلام آقای حاج سیدمهدی طباطبایی رحمة الله را به خاندان گرامی و اخوان مکرّم و همه بازماندگان و دوستان و ارادتمندان ایشان تسلیت عرض می کنم.

آن سید بزرگوار، در ده ها سال از زندگی خویش، تلاش دینی مغتنمی در ارشاد

ص:294

معنوی و اخلاقی مؤمنین با بهره گیری از جایگاه منبر و محراب برعهده گرفته بودند و در عرصه های انقلاب نیز با حضور در مجلس شورای اسلامی در برهه ای از زمان، به این وظیفه خطیر اشتغال داشتند.

از خداوند متعال شمول رحمت و مغفرتش را برای آن مرحوم و صبر و تسلّا برای بازماندگان مسألت می کنم!

سیّدعلی خامنه ای

29 اردیبهشت 1397.

روحش شاد و یادش گرامی

ص:295

منابع

1. صحیفه امام خمینی، مؤسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی.

2. اخلاق و مبارزه، (خاطرات حجت الاسلام والمسلمین سید مهدی طباطبایی)، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، در دست انتشار.

3. ماهنامه فرهنگ کوثر، شماره 28.

4. مصاحبه با حجت الاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی.

5. سخنرانی حجت الاسلام ابوترابی در مراسم ترحیم ایشان در مسجد موسی بن جعفر، 31/2/1397.

6. سخنرانی آیت اﷲ حسینی بوشهری در مراسم ترحیم ایشان در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام، 28/2/1397.

7. مجموعه سخنرانی ها و درس های اخلاق حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی.

8. روزنامه جوان، سه شنبه 1/3/1397.

9. روزنامه ایران، شنبه 29/2/1397.

10. روزنامه جمهوری اسلامی، 13/12/1393.

11. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خاطرات حجت الاسلام والمسلمین سیدمهدی طباطبایی، تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب.

12. خبرگزاری حوزه، http://hawzahnews.com.

13. پایگاه اطلاع رسانی آیت اﷲ هادوی تهرانی، http://www.dr-hadavi.ir.

14. پایگاه اطلاع رسانی رسالت، معاونت فرهنگی تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی، http://resalaat.ir.

15. خبرگزاری بین المللی قرآن، http://iqna.ir.

16. خبرگزاری اهل بیت، http://fa.abna.com.

17. خبرگزاری عقیق، http://aghigh.ir.

18. خبرگزاری همشهری، http://www.hamshahrionline.ir.

19. خبرگزاری خانه ملت، http://www.icana.ir.

20. خبرگزاری تسنیم، https://www.tasnimnews.com.

21. خبرگزاری فارس، https://www.farsnews.com.

ص:296

ص:297

مسلم قلی پور گیلانی / عالم سخت کوش

اشاره

پدر: حسین

ولادت: 1343 ش.

وفات: 1394 ش.

مدفن: قم، حرم مطهر.

تألیف: محمدتقی ادهم نژاد

شهید منا

در حادثه عظیم منا و حج 1394ش، حوزه علمیه قم و خطه گیلان ثلمه ای جبران ناپذیر را شاهد بودند و فضلا و اندیشمندانی کم نظیر و دست دادند. در میان فرزانگان جان باخته در حادثه منا نام پرفروغ نواندیش و نویسنده پر توفیق، عالم سخت کوش،(1) شهید حاج شیخ مسلم قلی پور گیلانی درخشش چشم گیر دارد. بسانی که با انتشار این خبر مؤلمه، حزنی گسترده، گستره حوزه های علمیه، استادان، پژوهشگران و طلاب را فراگرفت و اندوهی گران در قلوب بهره وران از آثار آن شخصیت برجسته علمی نشست.(2)


1- برگرفته از پیام تسلیت مقام معظم رهبری در شهادت شهید قلی پور.
2- تلخیص پیام تسلیت آیت الله محفوظی.

ص:298

تولد

حاج شیخ مسلم قلی پور گیلانی، در سوم شهریور 1343ش، 17 ربیع الاول 1384ق، در شهرستان رودسر، در خانواده ای مذهبی و متدین پای به عرصه حیات گذاشت. پدر بزرگوارش کاسب بود و منزل ایشان محل رفت و آمد روحانیون منطقه به شمار می رفت. مسلم دوران کودکی را در چنین فضای معنوی و مذهبی پشت سر گذاشت. وی با تشویق و ترغیب والدین راهی مدرسه گردید و از آن جا که از استعداد و حافظه بالایی برخوردار بود (به گونه ای که سال اول تا سوم دبستان را خودشان در منزل خواند)؛ به تشخیص معلمان مدرسه در کلاس چهارم مشغول تحصیل شدند. وی مقداری از دروس متوسطه را در زادگاهش خواند و از آن جا که امکان رشد و تحصیل او در وطن فراهم نبود، برای ادامه تحصیل به اصفهان رفت و در منزل یکی از بستگان خود سکنا گزید و تا سال دوم تجربی را در اصفهان با موفقیت سپری ساخت. او ضمن تحصیل، در تظاهرات و راهپیمایی های اصفهان شرکت می جست. پس از پیروزی انقلاب اسلامی وارد قم شد و در مدرسه حکیم نظامی سابق (امام صادق علیه السلام فعلی) به اخذ دیپلم در رشته تجربی موفق گردید و با این که موقعیت تحصیل در رشته پزشکی برای ایشان مهیا گردید؛ تحصیل در حوزه را انتخاب کرد و تمام وقت مشغول تحصیل و تدریس در حوزه علمیه گردید و همه دروس را مکرر مباحثه و تدریس کرده بودند و تا درسی را مباحثه و تدریس نمی کردند، وارد سطوح بالاتر نمی شدند.(1)

تحصیل در حوزه

قلی پور گیلانی درباره چگونگی ورود خود به حوزه علمیه قم چنین می گوید: پدر و مادرم بسیار دوست می داشتند من پزشک شوم. بنده نیز وقتی به قم آمدم، برادرانم را به این شهر آوردم و روانه دانشگاه کردم. آن ها را پزشک کردم تا دست از سرم بردارند. شهید قلی پور گیلانی با این که در رشته پزشکی دانشگاه تهران پذیرفته شده بود، در سال


1- اظهارات آقای محمدحسین قلی پور، فرزند شهید قلی پور.

ص:299

1360ش، همزمان با تأسیس مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، به تحصیل علوم اسلامی روی آورد و مدت پنج سال به تکمیل معلومات خویش پرداخت. وی ابتدا به مدت یک سال در مدرسه آیت اﷲ گلپایگانی، واقع در خیابان صفاییه و سپس مدت سه سال در مدرسه رضویه واقع در خیابان آذر قم سکنا گزید و دروس مقدمات و سطوح را نزد استادان فرزانه ذیل به خوبی فراگرفت. اساتید این عالم سخت کوش عبارتند از آیات و حجج اسلام:

1. میرزا محمدعلی مدرس افغانی، (ادبیات)؛

2. علی پناه اشتهاردی، (لمعه)؛

3. حسین راستی کاشانی، (لمعه و قوانین الاصول)؛

4. شیخ عباس محفوظی، (مکاسب)؛

5. شیخ غلامرضا ستوده اراکی، (مکاسب و کفایه)؛

6. شیخ مصطفی اعتمادی، (رسایل)؛

7. سیّدعلی میلانی، (رسایل)؛

8. استاد موسوی تهرانی، (کفایة الاصول).

شهید قلی پور گیلانی، درباره درس کفایة الاصول استادش، استاد موسوی تهرانی می گوید: در آن زمان، آقای موسوی تهرانی شاگردان زیادی نداشتند. قریب هفت- هشت نفر بودیم که نزد ایشان در حسینیه آیت اﷲ مرعشی جلد دوم کفایه را می خواندیم. بسیار بحث علمی خوبی می کردیم. در آن زمان ایشان دیدگاه های آقای نائینی را طرح می کرد که بسیاری شیفته آن آرای شدند. ما که شیفته آرای امام راحل بودیم، با آقای موسوی تهرانی که در کفایه بسیار مهارت داشتند، بحث علمی گسترده ای داشتیم.

استادان دروس خارج

شهید حاج شیخ مسلم قلی پور گیلانی، جهت عمق بخشیدن به معلومات خویش، در محضر درس بسیاری از بزرگان و استادان عالی مقام حوزه علمیه قم نشستند و از خرمن دانش گسترده آنان بهره مند شدند؛ ولی در خارج فقه و اصول از آیات عظام و استادان ذیل

ص:300

بیش ترین استفاده را کرده اند:

1. حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی؛

2. حاج شیخ حسین وحید خراسانی؛

3. حاج شیخ جعفر سبحانی؛

4. حاج شیخ ناصر مکارم شیرازی.

شهید قلی پور گیلانی، علاوه بر فقه و اصول، منظومه را خدمت آیت اﷲ حاج شیخ یحیی انصاری؛ بدایة الحکمة و نهایة الحکمة را در خدمت آیت اﷲ فیاضی، تفسیر را خدمت آیت اﷲ عبد اﷲ جوادی آملی و اسفار و هیئت را نزد علامه حسن زاده آملی فراگرفت. وی هم چنین از سال 1376ش، تا پایان عمر شریف آیت اﷲ حاج شیخ علی سعادت پرور (پهلوانی) در درس ایشان شرکت جست و لذا از شاگردان عرفانی و اخلاقی آن مرحوم به شمار می رفت.

الگوی پرکاری

شهید مسلم قلی پور گیلانی، درباره سیر مراحل تحصیلی و مباحثات طلبگی خویش می گوید: کل دروس سطح، یعنی از پایه یک تا ده را کم تر از شش سال به اتمام رساندم. تابستان ها مشغول تحصیل بودم و نوعا کتاب های سنگین و استادان قوی را انتخاب می کردم؛ مثلاً من، هم مطول خواندم و هم مختصر، هم حاشیه خواندم و هم المنطق و هر دو را شش یا هفت مرتبه تدریس کردم. مغنی را از باب اول تا قسمت حرف لام و باب رابع خواندم؛ ولی خودم بیشتر باب ها را خواندم و مباحثه کردم. شاید مغنی را دو، سه بار مباحثه کردم؛ یعنی به حافظه خودم اعتماد نداشتم و هم می خواستم مطالب، به طور عمیق تر برای من جا بیفتد. بنابراین، به فهم و حافظه خودم اعتماد نمی کردم. هم اصول فقه خواندم و هم قوانین را یک بار درس دادم؛ ولی اصول فقه را شش یا هفت دوره تدریس کردم. اتمام سطح نزدیک شش سال طول کشید و در عین حال، مشغول چند

ص:301

درس بودم. درس و بحث من روزانه به شش یا هفت درس می رسید وقتی خانه می رفتم، شب ها دست هایم درد می گرفت؛ چون همیشه حجم بسیاری از کتاب ها را همراه داشتم. پنج شنبه ها و جمعه ها هم مباحثه و درس داشتم و از آن جا که منزل ما نزدیک حرم بود، گاهی اوقات بعد از نماز صبح در حرم درس می گذاشتم. نکته ای که به طلبه ها سفارش می کنم و خودم هم به آن اهتمام داشتم، تکرار فراوان درس و مباحثه بود؛ مثلا من مغنی را چندین دوره با یک نفر مباحثه کردم و همین طور کتاب های دیگر را. کفایه را فکر می کنم سه دوره مباحثه کرده ام؛ نهایه و منظومه را دوبار خواندم؛ حتی مکاسب را که حدود چهارسال زمان می برد، دوبار مباحثه کردم. یادم هست کتابم پاره پاره شده بود و خودم هم دیگر از آن بدم می آمد؛ به همین دلیل، مکاسب را پشت کتاب هایم مخفی می کردم تا مدتی آن را نبینم. دروس خارج را نزد بزرگانی هم چون آیات عظام فاضل لنکرانی و وحید خراسانی خواندم. الان هم فقط تدریس دارم؛ مثلا کفایه و حلقه ثالثه را با هم بیش از هفت دوره درس دادم. بعضی قسمت های مکاسب را پنج دوره و برخی دیگر از قسمت های مکاسب را پنج دوره و برخی دیگر از قسمت های آن را هفت دوره درس دادم. بحث بیع و خیارات را هم سه یا چهار دوره تدریس کردم.

تدریس

شهید قلی پور گیلانی، هم زمان با ورود به حوزه علمیه و تحصیل علوم الاهی به تدریس سطوح پایین تر همّت گماشت. وی که در تدریس دارای سبک موفقیت آمیزی بود، توانست در حوزه علمیه به خوبی بدرخشد و افراد فراوانی را در مکتب علمی خود تربیت کند. وی سالیان متمادی در مدارس تحت پوشش مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، مانند شیخ صدوق، مهدی موعود، رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم موفق شد هفت دوره کامل ادبیات عرب را تدریس کند و هم چنین در مدارس و به صورت آزاد، موفق شد سایر سطوح عالی را بارها تدریس کند. وی همچنین در مدرسه عالی امام خمینی رحمة الله، برای سطوح عالیه و کتاب های فلسفی تدریس می کرد.

ص:302

تدریس در مدرسه امام خمینی

محمدحسین قلی پور فرزند شهید قلی پور، درباره تدریس پدر بزرگوارش می گوید: شهید قلی پور همچنین موفق شد در مدرسه امام خمینی که محل تحصیل طلاب خارجی است، به تدریس متون عالی بپردازد. 10 دوره تدریس مکاسب، 4دوره حلقه ثالثه شهید صدر، 8دوره بدایةالحکمة، 8دوره نهایةالحکمة، 4دوره کتاب بحوث فی علم الاصول شهید صدر، 3دوره کتاب ارزشمند فقهی مستمسک عروةالوثقی آیت اﷲ سیدمحسن حکیم، دو دوره کتاب التنقیح مرحوم آیت اﷲ خویی و یک دوره شرح تجرید و سپس تدریس خارج فقه و اصول را در کارنامه دارد.

تدریس خارج فقه و اصول

شهیدقلی پور گیلانی، بی شک از مدرسان ممتاز حوزه علمیه قم به شمار می رفت و تقریبا تمام وقت خود را صرف تدریس و تألیف و پژوهش کرد و اگر زنده می ماند، بی شک آینده ای بسیار درخشان علمی برای ایشان متصور می شد. او مدت پنج سال به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت. ایشان می گوید: «چند سالی است که درس خارج می گویم، در درس های خارج فراوانی نیز شرکت کرده ام؛ ولی فردی خوش استعدادتر و نابغه تر از امام نیافتم. کم تر شخصی در تاریخ فقه و اصول به امام خمینی می رسد. اگر فرد، مقایسه ای داشته باشد، کاملا تفاوت را متوجه می شود. امام نبوغ عجیبی داشتند. هم بحثی های امام ابداً با قابل مقایسه ایشان نبودند. از آقای شهیدی شنیدم که کسی آقا را با امام مقایسه می کند این ها به امام ظلم کرده است. امام اشکالات بسیار دقیقی می کردند؛ به گونه ای که با یک تلنگر ایشان، برخی از مسلّمات از هم می پاشید. برای نمونه آقای خویی، شهید صدر و مرحوم آخوند می گویند: رابطه صحیح و فساد، رابطه تام و ناقص است. امام اشکال ابتدایی در این مورد مطرح می کند که رابطه صحت و فساد رابطه تضاد است. بسیاری از

ص:303

علما مسایل را با قربان صدقه و هزار تعبیر مطرح می کردند؛ ولی خدا امام را رحمت کند که ما را نجات دادند و از بن بست بیرون آوردند. برخی از نظریات امام راحل کم نظیر بود که متأسفانه مرکز نشر آثار امام خمینی این مطالب را تاکنون منتشر نکرده است.

شیوه تدریس

شهید بزرگوار می فرماید: بنده خودم خارج مکاسب و اصول را درس دادم. در این درس ها نخست مبانی امام راحل را توضیح می دهم، سپس چکیده و نکاتش را بیان می کنم. البته مطالب فقهای دیگر را نیز بیان می کنم که بعضا برای برخی مطالب چند روزی زمان لازم است. پس از بیان این مطالب، آرا و دیدگاه های امام را بار دیگر به صورت فشرده بیان می کنم. سپس این نظریات را با یکدیگر مقایسه و تفاوت هایش را بیان می کنم. در درسم گام به گام بیان می کنم که امام خمینی چه سیری در مباحثه داشتند؛ سبک اجتهادی و نوع استدلال ایشان را بیان می کنم.

عالم سخت کوش

شهید قلی پور، زمانی که در اصفهان مشغول تحصیل سال سوم راهنمایی بود، به مقتضای سن و سال خود و فضای فسادانگیز زمان پهلوی ظاهراً بایستی به دنبال خوش گذرانی و ابطال عمر باشد؛ اما خوشبختانه عمرش را صرف مطالعه کتاب های دینی کرد. وی در این زمینه می گوید: در خاطرم هست پیش از انقلاب در اصفهان بودم و هنوز تظاهرات قوت نگرفته بود که یکی از بستگان پولی به من داد و گفت: فرزندان مرا به سینما ببر! ما نیز آن زمان برای رفتن به سینما به چهار باغ اصفهان رفتیم. در صف ایستاده بودیم تا بلیت بگیرم. یادم هست که افراد تیپ هایی داشتند که با

ص:304

فطرت سازگار نبود؛ حرف های بسیار بدی می زدند؛ با این حال به فرزندان فامیل گفتم: من سینما نمی آیم. لذا برای آن ها بلیت تهیه کردم، آن ها رفتند برای تماشای فیلم و من روی نیمکت نشستم تا آن ها بازگردند. من با پول خودم کتاب اصول دیالکتیک حضرت آیت اﷲ سبحانی را خریداری کرده بودم. نزدیک به دو ساعت و نیم طول کشید تا فیلم تمام بشود و من در این مدت کتاب را تا آخر خواندم. البته فهمیدنش برایم راحت نبود؛ چون به مطالعه کتاب های غیر درسی عادت نداشتم. من نیز برخی مطالب و صفحات آن را چند بار خواندم؛ حتی متن ها را حفظ کردم و برخی از آن را فهمیدم. آرام آرام به این گونه مباحث علاقه مند شدم. در آن زمان، تظاهرات قوت گرفته بود و من نیز به صورت پنهانی در تظاهرات شرکت می کردم؛ چون اگر به اقوامم می گفتم، اجازه نمی دادند. با وجود این، بنده مخفیانه در تظاهرات شرکت می کردم و با گردانندگان انقلاب که بیش تر دانشجویان بودند، ارتباط برقرار کردم. به همین دلیل، در دانشگاه صنعتی اصفهان و دیگر دانشگاه های اصفهان رفت و آمد داشتم. دانشجویان نیز کتاب های مذهبی را برای مطالعه به بنده می دادند که با شوق، آن ها را مطالعه و نکات مهم آن ها را یادداشت می کردم. این مسایل باعث تقویت ذهنی برای فهمیدن کتاب های دینی شد. پس از پیروزی انقلاب، در مباحث فلسفی که از سوی آقایان مصباح یزدی و دکتر احمد احمدی و برخی دیگر مطرح می شد، شرکت می کردم. یکی از آقایان نیز در آن زمان درس نهج البلاغه داشت که از اول تا پایان آن ها را گوش دادم و نوشتم. این آقا در بحث های فلسفی بسیار کوتاه و روان صحبت می کرد و من نیز آن ها را یادداشت می کردم. به همین دلیل، پس از سال دوم تجربی، نام بیش تر کتاب های فلسفی را حفظ بودم. اوایل انقلاب که منافقان و کمونیست ها فعالیت داشتند.، بنده بحث های فلسفی را برای آن ها مطرح می کردم؛ حتی با دانشجویان و دبیرستانی ها که کمونیست، چریک فدایی و منافق بودند، بحث می کردم. این مسائل سبب شد به بحث های فلسفی

ص:305

علاقه بسیاری پیدا کنم. وقتی رشته تجربی را در قم می خواندم، به درس منظومه یکی از استادان رفتم که آن جا بهترین مستشکل من بودم. در آن زمان، شاید ته ریشی بیش تر نداشتم؛ ولی وقتی در کلاس منظومه شرکت می کردم، بسیاری از طلاب مسن به احترام بنده می ایستادند و من نیز از این موضوع بسیار خجالت می کشیدم؛ حتی خجالت می کشیدم کنار استاد بنشینم. به همین دلیل، کنار در می نشستم. در آن زمان، منظومه و بدایه و نهایه را خواندم؛ درحالی که هنوز طلبه نشده بودم. البته تنها عبارت می خواندم و نمی فهمیدم که عبارت را باید با مرفوع، مجرور و یا منصوب بخوانم. برخی از طلاب نیز توضیح می دادند که منظور عبارات بیان شده چیست؟ سپس اسفار را خواندم و تدریس را شروع کردم. مدتی نیز در فقه و اصول کار کردم.

محمدحسین قلی پور، فرزند مجتهد شهید منا در این باره می گوید:

پدرم از دوران جوانی اهل مطالعه و تفکر بودند. در خانواده پدری ما کسی تحصیلات حوزوی نداشته است. پدربزرگم کاسب بود؛ اما پدرم که از طریق آشنایی با تعدادی از روحانیون برجسته منطقه به تحصیلات حوزه علاقه مند شده بود؛ راه حوزه را انتخاب کردند. به همین دلیل، برادران خود را به قم آوردند و با مراقبتی که داشتند، موفق شدند آنان را به کسب مدارج عالیه دانشگاهی در رشته پزشکی برسانند. ایشان هوش بسیار بالایی داشتند و بعد از اتمام تحصیلات دبیرستان و پذیرش در رشته پزشکی فرصت اعزام به خارج برایشان مهیا شد؛ ولی چون علاقه به حوزه داشت، مصمم شد در حوزه بماند. وی از نوجوانی به مسائل فلسفی و اخلاقی و همچنین آثار استاد شهید مطهری و سایر بزرگان علاقه مند بودند و بارها آن ها را مطالعه کرده بودند. و با مکاتب فکری، مختلف در دانشگاه ها مناظره می کردند. روش کار ایشان این طور بود که حدود 5 صبح تا 11شب روی تحقیق متمرکز بودند. مگر برای تدریس یا سایر کارهای ضروری از منزل خارج می شدند. بیش تر در اتاق مطالعه بودند و بری برنامه های ثابت هم داشتند؛ مثلا به ورزش مقید بودند و هر شب به صورت

ص:306

منظم یک ساعت پیاده روی می کردند و هنگام پیاده روی، از طریق گوشی همراه صوت قرآن یا سخنرانی آیت اﷲ حسن زاده آملی گوش می کردند.

تألیفات سودمند

شهید قلی پور گیلانی، دارای کتابخانه ارزشمندی بود و علاقه زایدالوصفی به مطالعه داشت و اغلب عمرش را صرف مطالعه، تحقیق و تألیف کرد. احاطه بر متون علمی، ادبی، فقهی و اصولی و تخصص و جامعیت در علوم عقلی و نقلی سبب گردید آثار سودمندی و ارزشمندی از آن شهید مظلوم منا به یادگار بماند. در حدود 113 جلد کتاب در موضوعات فقهی، اصولی، کلامی، اعتقادی و ... که اغلب آن ها به زیور طبع آراسته گردیده، از وی به یادگار باقی مانده است. برخی از کتاب های وی بارها به زیور آراسته شده است. اسامی تألیفات ایشان که به دو زبان عربی و فارسی است عبارتند از:

1. تحقیق و اعداد کفایة الاصول مع تعلیقات المحقّق المدقّق المیرزاعلی الایروانی، (3جلد)؛

2. تحقیق و اعداد کفایة الاصول؛

3. تحقیق و اعداد فرائدالاصول، (3جلد)؛

4. تحقیق و اعداد کتاب المکاسب مع تعلیقات المحقّق المدقّق میرزا فتاح الشهیدی التبریزی، (8جلد)؛

5. تحقیق و اعداد کتاب المکاسب مع تعلیقات المحقق المدقق العلامه السید محمدکاظم الطباطبایی الیزدی، (5جلد)؛

6. تحقیق و اعداد کتاب المکاسب، (4جلد)؛

7. تحقیق و اعداد الروضة البهیة فی شرح المعة الدمشقّیه مع تعلیقات المحقق المدقق السید محمد کلانتر، (6جلد)؛

8. تحقیق و اعداد الروضة البهیّه فی شرح المعة الدمشقّیه مع تعلیقات المحقق المدقق السلطان العلماء، (4جلد)؛

ص:307

9. تحقیق و اعداد الروضة البهیّه فی شرح المعة الدمشقیه مع تعلیقات المحقق المدقق الخوانساری، (5جلد)؛

10. تحقیق و اعداد اصول الفقه فی مباحث الألفاظ و الملازمات العقلیه؛

11. تحقیق و اعداد نهایة الحکمة؛

12. تحقیق و اعداد بدایة الحکمة؛

13. آداب و رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم؛

14. فضایل و مصائب امیرالمؤمنین علیه السلام؛

15. حضرت زهرا علیها السلام در بحارالانوار؛

16. امام حسین علیه السلام از ولادت تا عاشورا؛

17. امام زمان علیه السلام از ولادت تا بعد از ظهور؛

18. کوثر کلام (گذری بر مفاهیم نهج البلاغه)، (4جلد)؛

19. در سایه سار نهج البلاغه، (2جلد)؛

20. اصول فقه حضرت امام خمینی، (ره) (2جلد)؛

21. تدوین نموداری کفایة الاصول همراه با آرای اصولی امام خمینی، (ره) (2جلد)؛

22. تحقیق و ویرایش و تنظیم شرح کفایة الاصول مرحوم شیخ عبدالکریم خوئینی زنجانی، شاگرد آخوند خراسانی، (4جلد)؛

23. بررسی انتقادی نظریه ترتب؛

24. ترجمه الفقه علی المذاهب الخمسه، (نیمه اول کتاب)، (2جلد)؛

25. تلخیص مکاسب محرمه؛

26. تلخیص

کتاب البیع؛

27. تلخیص کتاب الخیارات؛

28. تلخیص جواهرالبلاغه؛

29. ترجمه و شرح الموجز فی اصول الفقه، (تألیف حضرت آیت اﷲ سبحانی)؛

30. ترجمه کلیات علم الرجال، (نیمه دوم کتاب) آیت اﷲ سبحانی؛

ص:308

31. تلخیص المحاضرات فی الالاهیات آیت اﷲ سبحانی؛

32. سیری در کتاب شریف الغدیر علامه امینی، (2جلد)؛

33. پاسخ شیعه، (سیری در شب های پیشاور)؛

34. نگارش نوین رساله حضرت امام خمینی؛

35. نگارش نوین رساله آیت اﷲ فاضل لنکرانی؛

36. اهمیت غذا از نظر اسلام، (به درخواست همایش نگاه ادیان به مسأله غذا- کشور سوئیس).

مؤلفی پرکار

بر اساس این حجم عظیم از تألیفات و آثار علمی برجا مانده از شهید قلی پور، او را باید در ردیف عالمان و محققان پرکار و فعال حوزه علمیه قم دانست. او استادی نام آشنا در حوزه های علمیه بود و تألیفات او که با ایده های نو عجین بود، به سرعت در میان حوزویان مشهور گشت. تلخیص دروس عمیق و انیق، نشان از تسلط و تبحر وی بود. او مبتکر اولین متون آموزشی حوزه است. برگردان مطالب پیچیده و گاه دارای مفاهیم چند وجهی فقه و اصول به فارسی روان، عنوان گذاری مطالب، خلاصه کردن مباحث طولانی، شماره گذاری و پاراگراف بندی مطالب مهم کتاب های فراوان، اعم از فارسی و عربی، از جمله فعالیت های این دانشمند فاضل و سخت کوش بود.

یکی از دوستان آن شهید بزرگوار می گوید:

من در او اندیشه نو یافتم و آن چه در وسع داشت، سخاوت مندانه از بذل آن دریغ نورزید. آن شهید را باید در ردیف مؤلفان و مصنفانی پرکار این مرز و بوم قرار داد. در سفر دوم به لبنان، او در اتاق خود همواره مشغول فکر و نوشتن بود. احیانا در چینش مطالب، از ایده دیگران سود می برد و دلسوزانه می دیدم که هرجا کم و کاستی و یا حلقه مفقوده ای در حلقات معارف الاهی مشاهده می کرد، بی درنگ به سراغش می رفت و تا چاره نمی شد، باز نمی ایستاد.

ص:309

تألیفات او برای فهم مطالب مجمل، ولی مفید فقه و اصول، به ویژه برای آمادگی آزمون های دشوار حوزویان کمک کار قابلی بود و به درستی توانسته بود مطالب را بیان کند. با همه این ها، وی سلوک عارفانه نیز داشت و نزد مرحوم شیخ علی پهلوانی سال های متمادی عرفان نظری و عملی آموخته بود

چگونگی نگارش جزوه ها و خلاصه دروس

استاد قلی پور گیلانی، در تلخیص متون سنگین حوزوی، مهارت ویژه ای داشت و بخشی از تألیفات و آثار پرفایده آن بزرگوار نیز تلخیص کتاب های مهم حوزوی است که هم اینک در اختیار عموم حوزویان قرار دارد. تلخیص متون درسی حوزه و چاپ و نشر آن نیز در میان عموم حوزویان، به ویژه مدرسان و استادان، مشوقان و منتقدان زیادی داشت که در این جا لازم است به سخنان آن شهید بزرگوار در خصوص انگیزه نگارش جزوه های درسی و خلاصه کردن دروس و نیز بازتاب مثبت و منفی آنان در میان استادان و حوزویان و پاسخ وی به آن اشاره کنیم:

من از دوره دبیرستان، از ترس این که وقت امتحانات مطالب یادم برود، تمام مطالب را یادداشت می کردم و هیچ کس به اندازه من یادداشت برداری نمی کرد. من نکات و خلاصه ها را هم تنظیم و دسته بندی می کردم. در همان اوقات، در دسته بندی مطالب مهارت خاصی به دست آوردم. وقتی طلبه شدم، برای این که سربحث حواسم پرت نشود، مطالب را می نوشتم. توصیه من به طلبه ها این است که حتماً این کار را انجام دهند؛ چون واقعاً حواس ما پرت می شود و ما قدرت کنترل خیال خودمان را نداریم. از کم تر کسی می توان این ادعا را قبول کرد که از اول درس حواسش جمع باشد و همه مطالب را مثل ضبط صوت بگیرد. به هر حال، بنده برای این که مطلب را گم نکنم و مطلب به خوبی به دستم بیاید، بعد از درس، خلاصه همه کتاب ها را می نوشتم؛ مخصوصاً هنگام تدریس، برای این که ترتیب ارائه مطالب از دستم نرود، همه را به ترتیب رئوس مطالب، تقسیم بندی ها، مثال ها و دلایل را در کاغذها

ص:310

کوچک می نوشتم و بعد دوباره این مباحث را مرور می کردم تا این که مطالب ملکه ذهنم می شد. اگر هنگام تدریس، ترتیب مطالب از یادم می رفت، به آن خلاصه مطالب نگاه می کردم تا مطلبی از قلم نیفتد. بعد از درس، همه مطالب خلاصه شده را پاره کرده و دور می انداختم تا این که تنبلی نکنم و در صورت نیاز دوباره بنویسم. این دوباره نوشتن، مهارت انسان را بیش تر می کند و مطالب بهتر در حافظه می ماند. وقتی حاشیه و المنطق تدریس می کردم، به تقاضای طلبه ها مطالب آن را نوشتم و به آنان دادم؛ چون در آن زمان این شرح ها نبود. بعد از نوشتن با اصرار طلبه ها دوباره مطالب را منقح و آن را به شکل یک کتاب کمک درسی چاپ کردیم و الحمدﷲ از آن استقبال شد.

در مدت نزدیک 20سال از چاپ کتاب هایم، شاید به اندازه تعداد انگشتان دو دست منتقد به من مراجعه نکرده است، بلکه همه تعریف و تشویق بوده است. تلخیص کفایه ما برای تدریس بسیار عالی است و استادان زیادی در این باره به صورت حضوری یا تلفنی از من قدردانی و تشکر کرده اند. برخی از استادان محترم برای من پیامک می فرستند که من مشغول خواندن تلخیص کفایه شما هستم تا برای تدریس فردا آماده شوم و برای شما دعا می کنم. من کفایه را خیلی تکمیل تر از سایر کتاب های درسی نوشته ام. یکی از مراجع معظم برای تلخیص کفایه ما، مقدمه ای نوشتند؛ ولی وقتی به دست بنده رسید، کتاب از چاپ خارج شده بود و موفق نشدیم این مقدمه را بیاوریم. همیشه به طلبه ها سفارش می کنم خودتان کتاب های درسی را تلخیص کنید. یادم هست خدمت یکی از بزرگان رفته بودیم، فرمودند: چه می خوانی؟ گفتم: رسایل. ایشان یک سئوال از علم اجمالی کرد، با این که این مبحث