حکمت های نهج البلاغه ( همراه با 25 ترجمه و شرح )

حکمت13: در ترغیب به سپاسگزاری از نعمتهای خداوند

اشاره

صوت

اشاره

صوت

راوندی

ساله علیه السلام عن لباس الایمان السائل، لان حقیقه الایمان هو تصدیق بالقلب فقط بمیع ما اوجبه الله و اتی به رسوله صلی الله علیه و آله و رواه حججه علیه السلام، ممن یقول بتوحید الله و عدله. و ان اوامره تعالی و نواهیه کلها حق. فاجاب علیه السلام ان هذا الایمان لا یحصل الا بالصبر فی تحصیله، و لا یثبت الا بالیقین لکونه حقا، و لا یتم شرائطه الا بعد العلم بعدل الله، و بعد ان یعدل و ینصف بینه و بین الخالق و الخلق، و لا یستقر الا بمجاهده النفس فی دفع الکفر الذی هو ضده، و الشک الذی هو یجری مجری الضد و مجاهده الشیطان و کل عدو. فمبنی الایمان علی هذه الاربع الدعائم کما تری و ان الایمان تصدیقا مخصوصا کما قدمناه. ثم قال: ان فروع الخصال التی هی لباس الایمان و زینته هی ست عشره خصله، و ذکرها علی مرتبتین لفرض صحیح، فقال: دعائمه اربع. ثم ذکر تفصیل هذه الجمله ان لکل واحده منها اربع شعب، فالاصول اربعه و جمیعها عشرون خصله. و الدعائم: عماد بیوت العرب التی هی الخیام تعتمد علیها، و الدعامتان: خشبتا البکره، و الجمع دعائم. و الشعبه بالضم واحده الشعب، و هی الاغصان، و کلاهما ههنا استعاره. و لیس کل صبر من الایمان، لان الصبر عن المباح لیس بشرط فیه. و کذلک القول فی الیقین، لان علم الیقین بکثیر من الاشیاء لا یکون من الایمان، و لذلک ذکر من اقسام الصبر و الیقین و العدل و الجهاد ما هو من الایمان. و الشفق: الخوف، و اشفق: خاف. و الترقب: الانتظار. وسلا عن الشهوات: ای طیب نفسه عن جمیع ما یشتهیه. و الفطنه کالفهم، یقول: فطنت الشی ء بالفتح و قد فطن بالکسر فطنه. و التبصر: التامل و التعرف. و الحکمه: العلم الذی تدفع الانسان عن فعل القبیح، مستعار من حکمه اللجام، و هی ما احاط بحنک الدابه یمنعها من الخروج علی مرادها. و التاویل و التاویل بمعنی، و هو تفسیر ما یول الیه الشی ء، یقال: اولته تاولته ای فسرته. و العبره: الاسم من الاعتبار، فقوله فمن تبصر فی الفطنه ای من نظر و تفکر فی العلوم تحققت و ظهرت له حکمه الدین قبله، و اذا کان کذلک اعتبر بذلک، و من قرا احوال الماضین و کانت له عبرا و کانه کان معهم. و غایص الفهم اضافه الصفه الی الموصوف للتاکید، مستعار من الغوص الذی هو النزول تحت الماء، و قد غاص فی الماء. و الفهم الغائص: الذی یهجم علی الشی ء فیطلع علی ما هو علیه کالذی یغوص علی اللولو. و غور کل شی ء: قعره، یقال فلان بعید الغور. و الزهره: النور. و زهره الحکم: حسن الحکمه و غضارتها. و الرساخه: الثبوت. و الشنان: البغض، یقال شنی ء فلان فلانا ای ابغضه.

و انما ذکر الکفر و الشک و قد سئل عن الایمان لانهما ضدان له و بضدها تتبین الاشیاء. و التعمق فی الکلام: التقعر و التباعد فیه، بان یتعسف الانسان فی ذلک و یترک ظاهره (المحمود) الذی یوافق دلیل العقل (حسنا). و التنازع: التخاصم. و الزیغ: المیل. و الشقاق: المشاقه، و هی المعاداه و المخاصمه الشدیده. و لم ینب: ای لم یرجع. و زال عن الطریق: مال عنه. و زاغ البصر: کل. و النزاع مصدر نازعته اذا جاذبته فی الخصومه. و یقال: شاق فلان فلانا: ای کان هذا فی شق و ذاک فی شق ای جانب لتباعد قلوبهما بغضا و عداوه. و وعر الطریق: ای صعب، و وعرت من طرقه صارت وعره: ای صعبه. و اعضل امره: ای اشتد. و الشک فی اصول الدین نوع من الکفر. و التماری: التخاصم، و تماری فی کذا شک فیه، و التماری اعظم الشک. و هاله الشی ء هولا: افزعه، و الهول: الخوف. و الاستسلام: الانقیاد. و المراء مصدر ماریت الرجل اذا جادلته. و الدیدن: العاده. و نکص علی عقبیه: ای رجع و ارتد. و الریب: الشک. و السنابک: جمع سنبک، و هو معرب، ای من کان شاکا و یتردد فی الشک غلب علیه الشیطان و استولی علیه جنود ابلیس. و معانی هذا الفصل عجیبه یستخرجها اقل امتحان و تدبیر، و اکثار التفکر فیه مثمر للعلوم الجمه.

کیدری

عنی بالایمان ما اراد الله تعالی فی قوله: ما کنت تدری ما الکتاب و لا الایمان، یعنی معالم الایمان و توابعه و فروعه و حلیته، و ما ینبغی ان یکون المومن علیه من الاقوال و الاحوال و الاعمال لما ثبت من الدلیل فی مظانه ان الایمان هو التصدیق القلبی بجمیع ما یجب التصدیق به، و قدم علیه فیما عده من معالم الایمان الصبر لانه اشد الاعمال، و لا یستغنی المومن عنه لان المومن اما فی النعمه، و اما فی المحنه. فاذا کان فی النعمه، فلو لم یصبر و لم یملک نفسه حصل له البطر و الطغیان کما قال تعالی: (کلا ان الانسان لیطغی ان راه استغنی) و الصبر فی العافیه و النعمه من علامات الصدیقین، و قال تعالی فی حق ثعلبه حین لم یصبر علی النعمه و العافیه، فلما اتاهم من فضله بخلوا به و تولوا و هم معرضون، و الصبر علی النعمه ان لا یسکن الیها و لا یطمئن بها و یعرف انها عاریه، و اما فی المحنه فلا غنی عن الصبر فی الاحوال التی لا یلائم الانسان من القیام بالطاعات و الاجتناب عن المعاصی و موت الاعزه و نقص الاموال و الامراض. قال تعالی: فاصبر لحکم ربک فانک باعیننا و لم، یرد بالیقین ما یتعلق باصل الایمان بل اراد حصول العلم بما هو فرع علیه علی ما فسره بعد و العدل ما عدل الیک و اما الی غیرک فالعدل الیک الاحتزاز من الخسران و الطغیان فی ضعف القوه الشهوانیه، و الغضبیه و تسلطهما فیکن الغضبیه بالشهوانیه و الشهوانیه بالغضبیه و هذا هو المیزان الحقیقی. قال تعالی: و اقیموا الوزن بالقسط و لا تخسروا المیزان، و عنی بالشوق الاشتیاق الی ثواب الله کما فسره بعد، و قد یکون الشوق عند قوم محبه لقاء الله تعالی و من احسن واحد فهو محبوبه کما قال النبی صلی الله علیه و آله: جبلت القلوب علی حب من احسن الیها، و بغض من اساء الیها، و اذا کان العاقل یحب نفسه و یحب بقاء نفسه، و یحب کمال نفسه فکذلک یحب من اوجد نفسه و ابقاه و اکمله. روی عن النبی صلی الله علیه و آله انه قال فی الدعاء: اسالک الشوق الی لقائک، و الشوق فی الشاهد یکون الی ما هو شاهد، من وجه غائب من وجه کالمعشوق، فانه غائب من جهه شخصه حاضر فی الخیال و الشوق تقاضی الطبع حتی یکون محسوسا مشاهدا فاذا اعتبرنا حال القلب و ما ارتسم فیه من معرفه الله فذلک هو الانس، و اذا اعتبرنا حال القلب، و ما لم یحصل للانسان من تفاضیل معرفه الله تعالی، ذلک و طلب المرء تحصیله فهذا هو الشوق، و هذا تمام المطلوب، و هو الذی قال تعالی فی ذلک: ربنا اتمم لنا نورنا. اما الزهد فقد مضی ذکره قبل هذا، و الترقب و المراقبه معنی قول الله تعالی: و لتنظر نفس ما قدمت لغد، و فی الخبر حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا، و مراقبه الصدیق ان یکون قلبه مستغرقا فی ذکر الله و لا یلتفت الی غیر الله کما قال النبی صلی الله علیه و آله: من اصبح و همه هم واحد کفاه الله هم الدنیا و الاخره و مراقبه الصلحاء و اصحاب الیمین معرفتهم بان الله تعالی مطلع علیهم و لم یساعدهم الاستغراق فی سبیل الله. بل لهم التفات الی انفسهم و احوالهم و حقیقه الترقب ان ینظر الی افکاره و خواطره مما کان منها موافقا لرضی الله اقبل علیه بالاتمام و ما کان منها مخالفا لرضا الله استحی من الله و امتنع منه و اما الفطنه فذکاء العقل و تبصرته هو اکتساب العلوم فان العقل و العلم الاولی اذا لم یقترن به العلم المکتسب یسمی اعمی و انما یخرج عن العمی اذا توصل به الی العلوم المکتسبه. قوله علیه السلام: (و تاول الحکمه). هو العلم بمراد الحکماء فیما قالوا و اولی الحکمه بان یعلم قول الله و رسوله قال تعالی: و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه. (و موعظه العبره). هو الاعتبار و التفکر فیما یری مما یحدثه الله فی خلفه من الزیاده و النقصان، و تصریف الاحوال، فیستدل بها علی صانع حکیم، و علی فناء الدنیا و زوالها، و ان البقاء ورائها. (و سنه الاولین). هو الاحتذاء علی سیره الانبیاء فی الاستقامه و استدامه التقوی سرا و جهرا، و قولا و عقیده. قوله صدر عن شرائع الحکم: لان العالم بمعانی کلام الله و رسوله، یکون فاصلا بین الناس بالحکومه العادله، و السیره الفاضله من جعل المرء دیدنا لم یصبح لیله ای من صار المماراه و اللجاج عادته، فلیس للیله حیرته صباح، و لا بمغلاق جهالته انفتاح، و لا لظالمه ضیاء و لا لحواره و کلامه بهجه و رواء و فی المثل اصبح لیل یضرب فیمن یتوقع النجاه من البلاء و لا ینجو قالته امراه امرئالقیس و کانت لا یطیق معه البیتوته و کان امرائالقیس فروکا. اما الفاظه قالد عامه: العماد، و الشعبه: الغصن و کلاهما هاهنا مجاز. و الحکمه: العلم الذی یدفع الانسان عن فعل القبیح مستعار من حکمه اللجام. تبصره: ای نظر و تفکر و صار ذابصیره. و غائص الفهم: اضافه الصفه الی الموصوف للتاکید، و الفهم الغائص ما یهجم علی الشی ء، فیطلع علی ما هو علیه، کمن یغوص علی الدرر و اللولو. و غور کل شی ء: قعره و الشریعه: المورد، و الزهره، النور، و الرساخه: الثبوت، و الشنان: البغض، و انما ذکر الکفر و الشک، و قد سئل عن الایمان لانهما ضدان له و بالضد یتبین الاشیاء. و التعمق: فی الکلام: التقعر و التباعد فیه. و الشقاق: المعاداه، و المخاصمه الشدیده. و الانابه: الرجوع و اعضل الامر: اشتد. ونکص علی عقبیه: ای ارتد.

ابن میثم

دعائم: ستونهای خانه شعبه: شاخه تبصر: بینش، آگاهی تاویل: تفسیر، بیان کردن زهره: روشنایی شنئان: کینه، دشمنی (ایمان بر چهار پایه استوار است: بردباری، باور داشتن، دادگری و جهاد. اما بردباری چهارگونه است: دلبستگی، ترس، پارسایی و انتظار، بنابراین هر کس دلبسته و علاقمند به بهشت باشد خواهشهای نفسانی را فراموش می کند و از آنها چشم می پوشد، و هر کس از آتش دوزخ بیمناک باشد، از آنچه حرام و ناروا است می پرهیزد، و هر کس در دنیا پارسا است غمهای دنیا را سبک می شمارد، و هر کس انتظار مرگ را دارد، به کارهای نیک می شتابد. اما یقین نیز، چهار قسم است: بینا بودن در عین زیرکی، توجه و رسیدن به حقیقت، پندگیری از راه عبرت و روش پیشینیان، پس هر که در عین زیرکی بینا بود، سخنان دلاویز برای او روشن باشد، و هر که سخن حکمت آمیز بر او روشن باشد، با عبرت گیری از دیگران آشنا می شود، و هر کس با عبرت گرفتن آشنا شد، گویا با پیشینیان زندگی می کرده است و با آنها بوده است. اما عدل و داد نیز چهار نوع است: توجه عمیق، رسیدن به حقیقت دانش، داوری صحیح و بردباری ثابت، به این ترتیب، هر کس دریافت و دقت کرد، به حقیقت دانش رسید و هر که به ح

قیقت دانش رسید، از روی اساس و اصول، داوری صحیح کرد، و آن که بردبار بود، در کارها کوتاهی نمی ورزد و در میان مردم به خوشنامی زندگی می کند. اما جهاد نیز بر چهار گونه است: امر به معروف، نهی از منکر، راستگویی در همه جا، و دشمنی با تبهکاران، بنابراین هر کس امر به معروف کند، پشت مومنان را محکم و آنها را نیرومند ساخته، و هر که نهی از منکر کند، دماغ مناقان را به خاک مالیده، و آن که در همه جا راستگو باشد، وظیفه اش را انجام داده، و هر کس با بدکاران دشمنی کند، و برای خدا خشمگین شود، خداوند به خاطر او خشم گیرد، و او را روز قیامت خوشنود گرداند). سیدرضی می گوید: و پس از این عبارت سخنی است که ما آن را از ترس به درازا کشیدن مطلب، و انحراف از هدف مورد نظر در این کتاب، بیان نکردیم. بدان که این سخن از زیباترین سخنان دلاویز است، محور سخن بر شرح اصول ایمان و اشاره به فروع آن و پس از آن به نتایج آن فروع است. و چون کفر نقطه ی مقابل ایمان است و شک نیز با ایمان تقابلی از نوع تقابل عدم و ملکه دارد، به ارکان و اصول کفر و فروع و شاخه های شک اشاره فرموده است تا ایمان را بدان وسیله واضح و روشن سازد. زیرا هر چیزی به ضد خود بیان می شود اما ایمان، مقصود امام (علیه السلام) ایمان کامل است که دارای یک اصل و چند کمال است که به وسیله ی آن کمالات ایمان به تمام و کمال می رسد. بنابراین اصل ایمان، عبارت است از تصدیق و باور داشتن وجود آفریدگار بزرگ، با همه ی صفات کمال و اوصاف جلال و بدانچه کتابهای الهی نازل گشته، و ابلاع گردیده است. و کمالاتی که ایمان به وسیله ی آنها کامل می گردد، عبارتند از سخنان مطابق با واقع و راست و اخلاق پسندیده و عبادات، بنابراین اصل ایمان و شاخه های تکمیل کننده ی آن، همان کمال نفس آدمی است، زیرا نفس آدمی دارای دو نوع قوه ی علمی و عملی است و کمال آن نیز به کمال این دو بستگی دارد. پس اصل ایمان کمال قوه ی عملی است و متممهای آن، یعنی اخلاق پسندیده و عبادات، کمال قوه ی عملی است. اکنون با توجه به مقدمه ی بالا: چون اصول و پایه های فضایل اخلاقی که باعث کمال ایمانند چهارتا یعنی حکمت، عفت، شجاعت و عدالت است، امام (علیه السلام) بدانها اشاره کرده و کلمه ی (دعائم) را از آن رو که وجود ایمان کامل- مانند پایه های خانه- بدانها وابسته است، از آنها استعاره آورده است، و از حکمت تعبیر به یقین فرموده است. حکمت دارای دو بخش است. حکمت علمی، که همان کامل ساختن قوه ی نظری و فک

ری به وسیله ی تصور امور، و تصدیق به حقایق نظری و عملی است به قدری که در توان آدمی می باشد، و این بخش از حکمت را در صورتی حکمت می گویند که این کمال با یقین برهانی برای نفس حاصل شده باشد. و حکمت عملی، عبارت از رسیدن نفس به کمال مطلوب است به وسیله ی ملکه ی دانش و آگاهی به فضایل اخلاقی و کیفیت به دست آوردن آنها و همچنین آگاهی به جهات مختلف ناپسندیهای اخلاقی و چگونگی دوری جستن از آنها، و بدیهی است علمی که به صورت ملکه درآید، همان یقین خواهد بود. امام (علیه السلام) از عفت تعبیر به صبر فرموده است، و عفت همان خودداری از حرص در انواع شهوتهای محسوس و اطاعت نکردن از قوه ی شهوت و سرکوب ساختن آن و تغییر جهت هوای نفس است، بر طبق اندیشه ی صحیح و حکمتی که در بالا بدان اشاره شد. و اما جهت این که امام (علیه السلام) از آن، تعبیر به صبر کرده آنست که عفت یکی از لوازم صبر است، زیرا تعریف صبر، عبارت است از کنترل نفس و سرکوب کردن آن از راه اجرا نکردن فرمانش در مورد لذات ناروا. بعضی گفته اند: صبر، عبارت از مواظفت نفس است از این که، مبادا رنج ناگواری او را سرکوب کند در حالی که عقل تحمل آن رنج را لازم شمرد، و با مبادا علاقه ی به آنچه مورد کشش نفس است آدمی را به طرف خود جذب کند و نفس را مغلوب سازد، در صورتی که اجتناب از آن به حکم عقل ضرورت داشته است، مگر این که از راه مشروع بدان نائل گردد، و روشن است که صبر با این تعریف لازمه ی عفت است. و همچنین امام (علیه السلام) از شجاعت به جهاد تعبیر کرده به دلیل این که لازمه ی جهاد داشتن شجاعت است، و این تعبیر از باب اطلاق اسم ملزوم بر لازم است، و شجاعت عبارت است از ملکه ی اقدام لازم بر اموری که انسان باید خود را بدان وسیله برای تحمل ناگواریها و رنجهایی که به او متوجه می شود، آماده می سازد. اما عدل عبارت است از ملکه ی برجسته ای که از سه فضیلت مشهور، ریشه گرفته و همواره با آنهاست و قبلا روشن شد که هر کدام از این فضایل محدود به دو رذیلت یعنی دو طرف افراط و تفریط و در مقابل خوی ناپسندی است که ضد و مخالف آن است. اما شاخه های این پایه های اصلی از این قرار است: امام (علیه السلام) برای هر پایه از چهار پایه اصلی، چهار شاخه از فضایل را تعیین کرده که از همان اصول ریشه می گیرند و هم چون فروع و شاخه هایی از آنها جدا می شوند: اما شاخه های صبر که خود عبارت از ملکه عفت است: 1- علاقه به بهشت و دوست داشتن خیراتی است که باقی می ماند. 2- ترس، یعنی خوف از آتش جهنم و آنچه به آتش می انجامد. 3- پارسایی در دنیا، یعنی دل نبستن به کالا و خوشیهای دنیا. 4- انتظار مرگ. این چهار چیز فضیلتهای نشات گرفته از ملکه عفتند، زیرا هر کدام از اینها با عفت همراه است. اما شاخه های یقین عبارتند از: 1- بینش در عین هوشیاری و به کار بستن آن، هوشیاری همان سرعت یورش نفس بر حقایقی است که از راه حواس بر نفس وارد می شود. 2- توجه به حقیقت و تفسیر آن و کسب حقایق به وسیله ی دلایل و براهین، و استخراج فضیلتهای گوناگون و اخلاق پسندیده از موارد ممکن، مانند سخن مفید و عبرت گرفتن از کارهای عبرت انگیز. 3- پند گرفتن از طریق عبرت، یعنی حصول عبرت از راه پندپذیری و کراهت (از پیامد اعمال زشت). 4- مورد توجه قرار دادن روش پیشینیان، بطوری که گویا با آنان زندگی می کرده است. و این چهار، فضیلتهایی تحت فضیلت کلی حکمت، مانند شاخه های آنند، و بعضی به منزله ی شاخه های بعضی دیگر می باشند. اما اقسام عدالت: 1- درک عمیق، امام (علیه السلام) صفت را به موصوف اضافه کرده و آن را به دلیل اهمیت بیشتر، مقدم داشته است، و در تعریف این فضیلت فرموده است، قوه ی درک معناست که به وسیله ی لفظ یا نوشتار و یا اشاره و امثال آن، به آن معنی اشاره شده باشد. 2- رسیدن به حقیقت و ژرفای دانش، یعنی دانستن حقیقت و کنه هر چیز. 3- نورانیت حکم، یعنی احکام صادره ی از جانب او، درخشان و روشن باشد، خطا و اشتباه در آن وجود نداشته باشد. 4- ملکه ی شکیبایی، و امام (علیه السلام) از آن تعبیر به رسوخ و نفوذ کرده است، زیرا از ویژگیهای ملکه بودن، رسوخ و نفوذ است، شکیبایی عبارت است از اقدام نکردن به داوری مطابق خواست قوه ی خشم، در مورد کسی که مرتکب جنایت نسبت به او شده است که ناخوشایندی اش عاید او می گردد. باید توجه داشت که دو فضیلت بینش دقیق و دانش عمیق داخل در فضیلت حکمتند، و همینطور، فضیل حلم و بردباری وارد در ملکه ی شجاعت است جز این که به دلیل وجود فضیلت عدالت در هر سه اصل مزبور، در حقیقت تمام آن فضایل و فروعشان، شاخه هایی از عدالتند. توضیح آن که تمام این فضائل، ملکاتی میان دو طرف افراط و تفریطند، و همین در میانه و وسط دو طرف بودن، معنای عدل است. بنابراین تمام اینها شاخه هایی برای عدل و جزئیاتی زیر پوشش آنند. و اما شاخه های شجاعت که از آن تعبیر به جهاد شده است: 1- امر به معروف 2- نهی از منکر 3- راستگویی در جاهای ناگوار. البته وجود شجاعت در این سه مورد روشن است. 4- دشمنی با بدکاران، بدیهی است که در مواردی لازمه ی دشمنی با آنان، دشمنی برای خدا و طغیان قوه ی غضبیه در راه خدا برای جهاد با آنان است، که خود مستلزم شجاعت است. و اما به نتایج این فضایل، به خاطر تشویق به داشتن خود این فضایل به شرح زیر اشاره کرده است: نتایج شاخه های عفت و پاکدامنی چهارتا است: 1- نتیجه ی علاقه و اشتیاق به بهشت، عبارت از فراموش کردن شهوات است، و روشن است که این حالت نتیجه ی اشتیاق به بهشت است. زیرا سالک به جانب قرب خدا، تا وقتیکه بدانچه خداوند به پرهیزگاران وعده فرموده است دلبستگی پیدا نکند، انگیزه ای ندارد تا او را از خواسته های نفسانی حاضر و آماده- با وجود انگیزه های فراوان- باز دارد، بنابراین از خواسته های نفسانی چشم نمی پوشد. 2- نتیجه ی ترس از آتش دوزخ، که همان پرهیز از محرمات است. 3- نتیجه ی پارسایی، که عبارت از سبک شمردن ناگواریهاست، زیرا بیشتر ناملایمات بلکه همه ی آنها به دلیل از دست دادن چیزی از امور دنیایی است که مورد علاقه ی انسان می باشد، بنابراین هر که از دنیا روی دلش را برگرداند، ناگواریهای دنیا برای او سهل و آسان می گردد. 4- نتیجه ی انتظار مرگ که شتافتن به سوی کارهای نیک و انجام امور برای مرگ و عالم پس از مرگ است. اما نتایج یقین، بعضی از اقسام آن نتیجه ی بعضی دیگر است، زیرا فرا رسیدن و فراگرفتن نتایجی برای به کار بستن هوش و اندیشه، شناخت موارد عبرت و عبرت انگیزی از پیشینیان بوده و استدلال کردن از روی اینها به وجود آفریدگار دانا ثمره ای است برای روشن شدن جنبه های مختلف حکمت و کیفیت پند و عبرت گرفتن. اما نتایج عدالت نیز بعضی نتیجه بعضی اقسام دیگر آن است، توضیح آن که، درک عمیق و رسیدن به حقیقت دانش، مستلزم آگاهی از ژرفا و حقیقت دانش است، و آگاهی از حقیقت دانش مستلزم آگاهی بر راه و روش گوناگون داوری به عدل و اجرای آنها میان مردم از روی قضاوت درست است. اما نتیجه ی بردباری، نیفتادن شخص بردبار در سمت کمبود و کاستی از این فضیلت یعنی صفت ناپسند ترس بوده، و در بین مردم، با فضیلت پسندیده ی بردباری زندگی کردن است. اما نتایج جهاد: 1- نتیجه ی امر به معروف، محکم کردن پشت مومنان و کمک به آنها در راه انجام این فضیلت است. 2- نتیجه نهی از منکر، دماغ منافقان را به خاک مالیدن و خوار ساختن آنهاست از طریق ممانعت و جلوگیری از انجام کارهای ناپسند و تظاهر برخلاف شرع و قانون. 3- نتیجه ی راستگویی در موارد ناگوار، همان انجام دستور واجب الهی در دفع دشمنان خدا، و دفاع از حریم الهی است. 4- نتیجه ی دشمنی با بدکاران و خشم برای خدا عبارت از خشم خداست به آن کسانی که او خشم گرفته و خوشنود سازی وی در روز رستاخیز و در بهشت برین.

تعمق: انحراف در معنای سخن اعضل: سخت شد تماری: سخن ناروا گفتن به دیگری هول: ترس دیدن: عادت سنابک، جمع سنبک: زیر سم اسب و باز امام (علیه السلام) فرمود: کفر بر چهار پایه استوار است: کنجکاوی، ستیزه جویی، روگرداندن از حق، و دشمنی با حق، بنابراین کسی که کنجکاو (وسواسی) باشد، در راه راست قدم ننهاده، و کسی که از روی نادانی ستیزه جویی کند، نابینایی وی نسبت به حق همیشگی باشد، و کسی که پشت به حق کند، خوبی نزد او بد، و بدی پیش او خوب جلوه کند، و به مستی گمراهی مبتلا شود. و کسی که با حق دشمنی نماید، راههای حق بر او دشوار و کار بر او سخت شود و راه نجات بر او تنگ گردد. و شک نیز چهار گونه است: گفتگوی ناروا، ترسویی، سرگردانی و دودلی و بی تفاوتی: پس کسی که به گفتگوی نابجا عادت کند هیچگاه شب تارش به روز روشن نرسد، و آن که از پیشامد بترسد، عقبگرد می کند، و کسی که دو دل و سرگردان است، زیر سم شیاطین پایمال می گردد، و کسی که در برابر هلاکت دنیا و آخرت تسلیم و بی تفاوت باشد، هم در دنیا و هم در آخرت هلاک می شود. اما تعریف کفر، عبارت است از انکار آفریدگار و با یکی از پیامبران خدا، و یا یکی از ضروریاتی که پیامبران آورده اند.

کفر، اصولی دارد که ما قبلا گفتیم، و کمالات و متممهایی نیز دارد که عبارتند از چهار صفت ناپسندی که امام (علیه السلام) آنها را پایه های کفر شمرده است و آنها صفات ناپسند و رذائلی در مقابل اصول چهارگانه ی فضیلتهای اخلاقی به شرح زیر است: 1- کنجکاوی، یعنی زیاده روی در جستجوی حق، و انحراف از حق به دلیل نادانی و رفتن به سمت افراط که همان صفت ناپسند ستمکاری در برابر فضیلت دادگری است، و چنین کسی به تصور جستجوی حق به جهل و نادانی خود متکی است. امام (علیه السلام) از این صفت ناپسند با بیان پیامد آن که عبارت از بازنگشتن به جانب حق است- به دلیل ملکه شدن این خوی ناپسند- بر حذر داشته است. 2- ستیزه جویی که عبارت از صفت ناپسند افراط و انحراف از فضیلت دانش است که انسان، نام او را جربزه می گذارد در صورتی که گرفتار جهل مرکب است، از این رو، امام (علیه السلام)، به خاطر پیامد آن که عبارت از نابینایی و ناآگاهی مداوم نسبت به حق است- آنگاه که فزونی گیرد و به صورت ملکه درآید- از این صفت ناپسند برحذر داشته است. 3- روگردانی از حق، گویی همان صفت ناپسند انحراف از فضیل عفت می باشد، یعنی انحراف از حد وسط آن به سمت خوی ناپسند تبهکاری، از روی نادانی از این رو کسی که بدین صفت آلوده است همواره، خوب را بد، و بد را خوب می شمرد، و مست گمراهی است. امام (علیه السلام) کلمه ی سکر را استعاره از غفلت و نادانی آورده است از آن رو که افراد گرفتار به هر دوی اینها برخورد نادرست دارند، هیچ چیزی را به جای خود به کار نمی برند. و ممکن است اشاره به خوی ناپسند کاستی از فضیلت حکمت به نام کودنی و بی خبری داشته باشد. 4- دشمنی با حق که خود صفت پست زیاده روی و انحراف از فضیلت شجاعت است با نام بی باکی و یا آنچه لازمه ی بی باکی است. و لازمه ی داشتن این صفت، دشواری راهها و با همه ی سختی از عهده ی کارها برآمده است، زیرا اساس سهولت کارها و گشایش و سادگی آغاز و انجام امور، رفتار خوش با مردم، و چشم پوشی از خطای مردم، و بردباری و تحمل ناگواریها می باشد. اما شک عبارت از دو دلی در باور داشتن یکی از دو طرفی است که نقیض یکدیگر و مقابل همند، و این صفت چنان که قبلا گفته شد در برابر یقین است. امام (علیه السلام) برای این صفت چهار شاخه نام برده است: 1- گفتگوی ناروا، بدیهی است که اساس سخن ناروا، شک و دو دلی است: و امام (علیه السلام) هر که را که این صفت را ملکه و عادت خود قرار دهد با این بیان برحذر داشته است که شبش را به روز نرساند، کنایه از روشن نشدن حق از تاریکی شب تیره ی شک و نادانی است. 2- ترس و دلهره، زیرا شک در امور باعث ناآگاهی از مصلحت و فساد آنها می گردد، و این خود باعث دلهره و ترس از اقدام به آن امور می شود. و نتیجه اش سرافکندگی و عقبگرد است. 3- دو دلی در همان شک و تردید، یعنی تحول از حالتی به حالتی و از شک به حالت شک دیگر، بدون اطمینان به چیزی، و این خود نوعی از ابتلای به شک و دو دلی در کارهاست. امام (علیه السلام) با بیان پیامد این صفت که به صورت کنایه فرموده زیر سمهای شیاطین قرار می گیرد، از آن برحذر داشته است، زیرا چنین کسی که در زمین قلبش تخم وهم و خیال پاشیده و قدرت عقل را که می تواند تصمیم گیری کند از خود سلب کرده است. 4- تسلیم شدن و بی تفاوت بودن در برابر نابودی دنیا و آخرت، که از پیامدهای شک است، زیرا شخص دو دل در کارهای دنیا و آخرت خود مبتلا به دو دلی است و هیچ کاری را انجام نمی دهد، و به فکر وسایل کار نیست به همین جهت در برابر پیشامدها تسلیم و بی تفاوت است و این که به دلیل بی تقاوتی در دنیا و آخرت نتیجه ی چنین حالتی هلاکت و نابودی است روشن و واضح است. توفیق از آن خداست.

ابی الحدید

وَ سُئِلَ علیه السلام عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَی الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی اَلْجَنَّهِ سَلاَ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ اَلنَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ [فِی] إِلَی الْخَیْرَاتِ وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی تَبْصِرَهِ الْفِطْنَهِ وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَهِ وَ مَوْعِظَهِ الْعِبْرَهِ وَ سُنَّهِ الْأَوَّلِینَ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَهِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَهُ وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَهُ عَرَفَ الْعِبْرَهَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَهَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَهِ الْحُکْمِ وَ رَسَاخَهِ الْحِلْمِ فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ [اَلْحِلْمِ]

اَلْحُکْمِ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْمُنَافِقِینَ وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَ الْکُفْرُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَی التَّعَمُّقِ وَ التَّنَازُعِ وَ الزَّیْغِ وَ الشِّقَاقِ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ وَ مَنْ کَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَهُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَهُ وَ سَکِرَ سُکْرَ الضَّلاَلَهِ وَ مَنْ شَاقَّ وَعُرَتْ عَلَیْهِ طُرُقُهُ وَ أَعْضَلَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَیْهِ مَخْرَجُهُ وَ الشَّکُّ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی التَّمَارِی وَ الْهَوْلِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الاِسْتِسْلاَمِ فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَیْدَناً لَمْ یُصْبِحْ لَیْلُهُ وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِی الرَّیْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِکُ اَلشَّیَاطِینِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَهِ الدُّنْیَا وَ الآْخِرَهِ هَلَکَ فِیهِمَا.

[قال الرضی رحمه الله تعالی و بعد هذا کلام ترکنا ذکره خوف الإطاله و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الکتاب ]

من هذا الفصل أخذت الصوفیه و أصحاب الطریقه و الحقیقه کثیرا من فنونهم فی علومهم و من تأمل کلام سهل بن عبد الله التستری و کلام الجنید و السری و غیرهم رأی هذه الکلمات فی فرش کلامهم تلوح کالکواکب الزاهره و کل المقامات و الأحوال المذکوره فی هذا الفصل قد تقدم قولنا فیها

و نذکر هاهنا الصدق فی المواطن و بین یدی الملوک و من یغضب لله و ینهی عن المنکر و یقوم بالحق و لا یبالی بالسلطان و لا یراقبه.

دخل عمر بن عبد العزیز علی سلیمان بن عبد الملک و عنده أیوب ابنه و هو یومئذ ولی عهده قد عقد له من بعده فجاء إنسان یطلب میراثا من بعض نساء الخلفاء فقال سلیمان ما إخال النساء یرثن فی العقار شیئا فقال عمر بن عبد العزیز سبحان الله و أین کتاب الله فقال سلیمان یا غلام اذهب فأتنی بسجل عبد الملک الذی کتب فی ذلک فقال له عمر لکأنک أرسلت إلی المصحف فقال أیوب بن سلیمان و الله لیوشکن الرجل یتکلم بمثل هذا عند أمیر المؤمنین فلا یشعر حتی یفارقه رأسه فقال عمر إذا أفضی الأمر إلیک و إلی أمثالک کان ما یدخل علی الإسلام أشد مما یخشی علیکم من هذا القول ثم قام فخرج.

و روی إبراهیم بن هشام بن یحیی قال حدثنی أبی عن جدی قال کان عمر بن عبد العزیز ینهی سلیمان بن عبد الملک عن قتل الحروریه و یقول ضمنهم الحبوس حتی یحدثوا توبه فأتی سلیمان بحروری مستقتل و عنده عمر بن عبد العزیز فقال سلیمان للحروری ما ذا تقول قال ما أقول یا فاسق یا ابن الفاسق فقال سلیمان لعمر ما تری یا أبا حفص فسکت فقال أقسمت علیک لتخبرنی ما ذا تری علیه فقال أری أن تشتمه کما شتمک و تشتم أباه کما شتم أباک فقال سلیمان لیس إلا قال لیس إلا فلم یرجع سلیمان إلی قوله و أمر بضرب عنق الحروری.

و روی ابن قتیبه فی کتاب عیون الأخبار قال بینما المنصور یطوف لیلا بالبیت سمع قائلا یقول اللهم إلیک أشکو ظهور البغی و الفساد و ما یحول بین الحق و أهله من الطمع فخرج المنصور فجلس ناحیه من المسجد و أرسل إلی الرجل یدعوه فصلی رکعتین و استلم الرکن و أقبل علی المنصور فسلم علیه بالخلافه فقال المنصور ما الذی سمعتک تقوله من ظهور البغی و الفساد فی الأرض و ما یحول بین الحق و أهله من الطمع فو الله لقد حشوت مسامعی ما أرمضنی ( ب:«أ مرضی»؛و الصواب ما أثبته من ا،د و عیون الأخبار. ) فقال یا أمیر المؤمنین إن أمنتنی علی نفسی أنبأتک بالأمور من أصولها و إلا احتجزت منک و اقتصرت علی نفسی فلی فیها شاغل قال أنت آمن علی نفسک فقل فقال إن الذی دخله الطمع حتی حال بینه و بین إصلاح ما ظهر من البغی و الفساد لأنت قال ویحک و کیف یدخلنی الطمع و الصفراء و البیضاء فی قبضتی و الحلو و الحامض عندی قال و هل دخل أحد من الطمع ما دخلک إن الله عز و جل استرعاک المسلمین و أموالهم فأغفلت أمورهم و اهتممت بجمع أموالهم و جعلت بینک و بینهم حجبا من الجص و الآجر و أبوابا من الحدید و حجبه معهم السلاح ثم سجنت نفسک فیها منهم و بعثت عمالک فی جبایه الأموال و جمعها فقویتهم بالسلاح و الرجال و الکراع و أمرت بألا یدخل علیک إلا فلان و فلان نفر سمیتهم و لم تأمر بإیصال المظلوم و الملهوف و لا الجائع و الفقیر و لا الضعیف و العاری و لا أحد ممن له فی هذا المال حق فما زال هؤلاء النفر الذین استخلصتهم لنفسک و آثرتهم علی رعیتک و أمرت ألا یحجبوا عنک یجبون الأموال و یجمعونها و یحجبونها و قالوا هذا رجل قد خان الله فما لنا لا نخونه و قد سخرنا فائتمروا علی ألا یصل إلیک من أخبار الناس شیء إلا ما أرادوا و لا یخرج لک عامل فیخالف أمرهم إلا بغضوه ( عیون الأخبار:«قصبوه»أی عابوه. ) عندک و بغوه الغوائل حتی تسقط منزلته و یصغر قدره فلما انتشر ذلک عنک و عنهم أعظمهم الناس و هابوهم و کان أول من صانعهم عمالک بالهدایا و الأموال لیقووا بها علی ظلم رعیتک ثم فعل ذلک ذوو القدره و الثروه من رعیتک لینالوا به ظلم من دونهم فامتلأت بلاد الله بالطمع بغیا و فسادا و صار هؤلاء القوم شرکاءک فی سلطنتک و أنت غافل فإن جاء متظلم حیل بینه و بین دخول دارک و إن أراد رفع قصته إلیک عند ظهورک وجدک و قد نهیت عن ذلک و وقفت للناس رجلا ینظر فی مظالمهم فإن جاء المتظلم إلیه أرسلوا إلی صاحب المظالم ألا یرفع إلیک قصته و لا یکشف لک حاله فیجیبهم خوفا منک فلا یزال المظلوم یختلف نحوه و یلوذ به و یستغیث إلیه و هو یدفعه و یعتل علیه و إذا أجهد و أحرج و ظهرت أنت لبعض شأنک صرخ بین یدیک فیضرب ضربا مبرحا لیکون نکالا لغیره و أنت تنظر و لا تنکر فما بقاء الإسلام علی هذا.

و لقد کنت أیام شبیبتی أسافر إلی الصین فقدمتها مره و قد أصیب ملکها بسمعه فبکی بکاء شدیدا فحداه ( عیون الأخبار:«فحثه». ) جلساؤه علی الصبر فقال أما إنی لست أبکی للبلیه النازله و لکن أبکی للمظلوم بالباب یصرخ فلا أسمع صوته ثم قال أما إذ ذهب سمعی فإن بصری لم یذهب نادوا فی الناس ألا یلبس ثوبا أحمر إلا مظلوم ( د:«متظلم». ) ثم کان یرکب الفیل طرفی نهاره ینظر هل یری مظلوما فهذا مشرک بالله غلبت رأفته بالمشرکین علی شح نفسه و أنت مؤمن بالله من أهل بیت نبیه لا تغلبک رأفتک بالمسلمین علی شح نفسک فإن کنت إنما تجمع المال لولدک فقد أراک الله تعالی عبرا فی الطفل یسقط من بطن أمه ما له علی الأرض مال و ما من مال یومئذ إلا و دونه ید شحیحه تحویه فلا یزال الله یلطف بذلک الطفل حتی تعظم رغبه الناس إلیه و لست بالذی تعطی و لکن الله یعطی من یشاء ما یشاء و إن قلت إنما أجمع المال لتشیید السلطان فقد أراک الله عبرا فی بنی أمیه ما أغنی عنهم ما جمعوا من الذهب و الفضه و أعدوا من الرجال و السلاح و الکراع حین أراد الله بهم ما أراد و إن قلت أجمع المال لطلب غایه هی أجسم من الغایه التی أنا فیها فو الله ما فوق ما أنت فیه إلا منزله لا تدرک إلا بخلاف ما أنت علیه انظر هل تعاقب من عصاک بأشد من القتل قال لا قال فإن الملک الذی خولک ما خولک لا یعاقب من عصاه بالقتل بالخلود فی العذاب الألیم و قد رأی ما قد عقدت علیه قلبک و عملته جوارحک و نظر إلیه بصرک و اجترحته یداک و مشت إلیه رجلاک و انظر هل یغنی عنک ما شححت علیه من أمر الدنیا إذا انتزعه من یدک و دعاک إلی الحساب علی ما منحک.

فبکی المنصور و قال لیتنی لم أخلق ویحک فکیف أحتال لنفسی قال إن للناس أعلاما یفزعون إلیهم فی دینهم و یرضون بقولهم فاجعلهم بطانتک یرشدوک و شاورهم فی أمرک یسددوک قال قد بعثت إلیهم فهربوا منی قال نعم خافوا أن تحملهم علی طریقک و لکن افتح بابک و سهل حجابک و انظر المظلوم و اقمع الظالم و خذ الفیء و الصدقات مما حل و طاب و اقسمه بالحق و العدل علی أهله و أنا الضامن عنهم أن یأتوک و یسعدوک علی صلاح الأمه.

و جاء المؤذنون فسلموا علیه و نادوا بالصلاه فقام و صلی و عاد إلی مجلسه فطلب الرجل فلم یوجد ( عیون الأخبار 2:333-337. ) .

و روی ابن قتیبه أیضا فی الکتاب المذکور أن عمرو بن عبید قال للمنصور إن الله أعطاک الدنیا بأسرها فاشتر نفسک منه ببعضها و اذکر لیله تتمخض لک صبیحتها عن یوم القیامه قال یعنی لیله موته فوجم المنصور فقال الربیع حسبک فقد عممت أمیر المؤمنین فقال عمرو بن عبید إن هذا صحبک عشرین سنه لم یر علیه أن ینصحک یوما واحدا و لم یعمل وراء بابک بشیء مما فی کتاب الله و لا فی سنه نبیه قال أبو جعفر فما أصنع قد قلت لک خاتمی فی یدک فهلم أنت و أصحابک فاکفنی فقال عمرو دعنا بعدلک نسخ بأنفسنا بعونک و ببابک مظالم کثیره ( عیون الأخبار:«ألف مظلمه».) فارددها نعلم أنک صادق ( عیون الأخبار:«ألف مظلمه». ) .

و قال ابن قتیبه فی الکتاب المذکور و قد قام أعرابی بین یدی سلیمان بن عبد الملک بنحو هذا قال له إنی مکلمک یا أمیر المؤمنین بکلام [فیه بعض الغلظه]

( زیاده من عیون الأخبار.) فاحتمله إن کرهته فإن وراءه ما تحب قال قل قال إنی سأطلق لسانی بما خرست عنه الألسن من عظتک تأدیه لحق الله إنک قد تکنفک رجال أساءوا الاختیار لأنفسهم فابتاعوا دنیاهم بدینهم فهم حرب الآخره سلم الدنیا فلا تأمنهم علی ما ائتمنک الله علیه فإنهم لم یألوا الأمانه تضییعا و الأمه خسفا و أنت مسئول عما اجترحوا و لیسوا مسئولین عما اجترحت فلا تصلح دنیاهم بفساد آخرتک فإن أعظم الناس غبنا من باع آخرته بدنیا غیره قال فقال سلیمان أما أنت یا أعرابی فإنک قد سللت علینا عاجلا لسانک و هو أقطع سیفیک فقال أجل لقد سللته و لکن لک لا علیک ( عیون الأخبار:237،238. )

کاشانی

(و من کلام له علیه السلام) و از کلام معجز نظام آن امام همام است (و قد سئل عن الایمان) در وقتی که سوال کرده شد از ماهیت ایمان و علامات فروع آن از احوال و افعال و اقوال (فقال) پس فرمود که (الایمان علی اربع دعائم) ایمان کامل، قائم است بر چهار ستون که فقد یکی از آنها موجب نقص ایمان است. و مخفی نیست که اصل ایمان استکمال قویه نظریه به تصور امور و تصدیق به حقایق نظریه و عملیه به قدر طاقت بشریه و کمالات آن منجلی شدن است به ملکات فاضله و مکارم اخلاق که متفرع می شود بر چهار ستون: (علی الصبر) اول بر شکیبایی نمودن که آن از لوزام عفت است (والیقین) و دوم بر یقینی که آن حکمت است و علم به حقایق نظری و عملی که کمال معرفت است. چه این کمال، تا ملکه و یقین نشود مسمی نگردد به حکمت (والعدل) و سوم بر عدل که ناشی است از فضیلت حکمت و عفت و شجاعت (والجهاد) و چهارم بر جهاد که آن ملکه ای است از برای اقدام نمودن بر اموری که مقاومت و مدافعه آن واجب است و لازم آن شجاعت است. و آن حضرت صفت صبر را مقدم داشت بر دیگر صفات. زیرا که او اشد اعمال است از جمیع جهات و مومن از او خالی نیست به هیچ حالی از حالات به جهت آنکه صبر در نعمت می باشد و هم در محنت، در نعمت آن است که خود را تسکین ندهد در نعمت فانی این جهان و مطمئن نشود به آن و بداند که آن امری است عاریت و چیزی است گذاشتنی پس اگر صبر نکرد در آن و عنان آرزوی خود را کشیده نداشت از آن عارض می شود او را بطر و کبر و طغیان و به واسطه آن می رسد به حجیم و نیران. و صبر بر محنت و شکیبایی است از چیزی که منافر طبیعت است از موت اعزه و فوت اموال و اعراض و حدوث آلام و امراض و قیام به طاعات و اجتناب از معاصی و منهیات تا محروم نگردد از اجور و حسنات (فالصبر منها اربع شعب) پس شکیبایی که یکی از آن چهار صفت است بر چهار شعبه است که هریک از آنها لازم عفت است: (علی الشوق) اول صبر بر آرزومندی است به جنت و نعیم (والشفق) و دوم صبر بر ترسیدن است از جحیم (والزهد) و سوم صبر بر ترک دنیا و شهوات است (والترقب) و چهارم صبر بر چشم داشتن مرگ که شکننده لذات است (فمن اشتاق الی الجنه) پس هر که مشتاق شد به بهشت (سلا عن الشهوات) زایل شد از آرزوها و بیرون رفت از لذتها (و من اشفق من النار) و هر که ترسید از آتش دوزخ (اجتنب من المحرمات) دوری گزید از چیزهای محرمه (و من زهد فی الدنیا) و هرکه زهد ورزید و رغبت نکرد به متاع دنیا (استهان بالمصیبات) سبک یافت مصیبتها را در زمان بلیات (و من ارتقب الموت) و هرکه چشم داشت مرگ را و انتظار آن کشید (سارع فی الخیرات) شتاب نمود در خیرات و مبرات (والیقین منها علی اربع شعب) و یقین که از جمله آن چهار دعائم است بر چهار اغصان است: (علی تبصره الفطنه) بر بینا گردانیدن زیرکی و کار فرمودن آن در مسائل علمی (و تاول الحکمه) و بر تفسیر قرآن و استخراج کلام ملک علام و سید انام و ائمه کرام علیهم السلام (و موعظه العبره) و بر پند گرفتن عبرت از ارباب خیرات و شرور (و سنه الاولین) و بر ملاحظه نمودن طریقت و روش پیشینیان و سرگذشت اهل قرون و دهور (فمن تبصر فی الفطنه) پس هرکه بینا گردید در فطنت و زیرکی خود (تبینت له الحکمه) متبین و هویدا شد برای او حکمت علمی و عملی (و من تبینت له الحکمه) و هرکه هویدا گشت او را حکمت و خبرت (عرف العبره) شناسا شد به عبرت گرفتن از حال دیگران (و من عرف العبره) و هرکه بشناخت عبرت گرفتن را از قرون ماضیه (فکانما کان فی الاولین) پس گویا که بوده است در میان پیشینیان (والعدل منها علی اربع شعب) و عدل که از اوصاف اربعه مذکوره است مشتمل است بر چهار غصن (علی غائص الفهم) بر فهم غوص کننده در بحر دقایق تا برسد به درر معانی (و غور العلم) و فرو رفتن در ته دریای بی پایان دانش و حقایق (و زهره الحکم) و بر طراوت و تازگی حکمتهای صادره از عدالت و نورانیت و وضوح آن (و رساخه الحلم) و بر استواری و بردباری که نقیض سفاهت است و سبکباری و بدانکه فضیلت جودت فهم و غور علم اگرچه داخلند در تحت حکمت، و فضیلت حلم داخل در تحت شجاعت لکن چون عدل، فضیلتی است موجوده در اصول ثلاثه پس فی الحقیقه آن اصول با فروغ خودش، شعب عدل باشند (فمن فهم) پس هرکه فهم کرد و به طور زیرکی رسید (علم غور العلم) و هرکه دانا شد به فرو رفتن در قعر بحر علم (صدر عن شرایع الحکم) باز گردید از مواضع آبخور حکم و حکمت زیرا که عالم به معانی کلام یزدانی و کلام نبوی، فصل کننده است میان مردمان به حکومت عادله و سیرت فاضله (و من حلم) و هرکه حلم ورزید و بردباری نمود (لم یفرط فی امره) تقصیر نکرد در امور سهل و شدید خود (و عاش فی الناس حمیدا) و زیست در میان مردمان در حالتی که ستوده شده است بر مردمان (والجهاد منها علی اربع شعب) و جهاد که یکی از آن ستون است بر چهار اغصان است (علی الامر بالمعروف) بر فرمودن به نیکویی (والنهی عن المنکر) و باز داشتن از فعل زشت و قول ناشایست (و شنئان الفاسقین) و دشمنی با فاسقان و فاجران (فمن امر بالمعروف) پس هرکه امر نمود به معروف و نیکویی (شد ظهور المومنین) سخت خواست پشتهای مومنان را و ظهیر ایشان شد (و من نهی عن المنکر) و هرکه بازداشت فعل منکر و ناشایست را (ارغم انوف المنافقین) در خاک مذلت مالید بینی های منافقان را و ایشان را به خاک برابر کرد (و من صدق فی المواطن) و هرکه راست بود در جایها (قضی ما علیه) گذارد آنچه بر او واجب بود از ظاهر و باطن (و من شنی ء الفاسقین) و هر که دشمن داشت فاسقان را (و غضب لله) و غضب کرد بر ایشان از برای رضای رحمان (غضب الله له) خشم کند حق جلا و علا بر ایشان از برای او (و ارضاه یوم القیمه) و راضی و خشنود ساخت حق سبحانه او را در روز قیامت.

و اگرچه آن حضرت علیه السلام مسئول شده از ایمان، نه از کفر و گمان اما چونکه اشیاء به اضدادها معلوم می شود از این جهت بعد از این تبیین می نماید دعایم کفر و شکر را که اضداد دعایم ایمانند. بر این وجه (والکفر علی اربع دعائم) و کفر نیز قائم است بر چهار دعائم و اصل آن جهل است به صانع عالم یا دانستن خالق نه بر وجه لایق و انکار نمودن بعضی از پیعمبران یا چیزی از ضروریات دین یا شک در یکی از آن و متممات کفر رذایل است که موصول است به عذاب هایل و اینها متفرع می شوند بر این دعایم اربعه: (علی التعمق) بر دور شدن و افراط ورزیدن در طلب حق و بی راه رفتن در او به عنف و آن رذیله جور است و لازم آن عدم انابت است به حق (و التنازع) و بر نزاع کردن با یکدیگر و مکابره نمودن و آن رذیله افراط است از فضیلت علم که مسمی به جزبره می باشد و منشا این اعتماد است بر جهل مرکب و لازم آن دوام عمی است در راه حق (و الزیغ) و بر کج شدن که آن رذیله تفریط است از فضیلت علم و این مسمی است به غباوت و جهل بسیط که لازم او است قبح حسن و حسن قبح (والشقاق) و بر خلاف ورزیدن و طریقه اعتساف مرعی داشتن و آن رذیله افراط است از فضیلت شجاعت و این مسمی است به تهور و لازم آن، عسر مسالک است بر صاحب آن و ضیق مخرج او از امور سانحه چنانچه می فرماید: (فمن تعمق) پس کسی که تعمق ورزید به جور (لم یتب الی الحق) بازنگشت به حق و نشد به اهل حق ملحق (و من کثر نزاعه) و کسی که بسیار شد نزاع و خصومت او (بالجهل) به سبب جهالت و نادانی (دام عماه عن الحق) دائم شد کوری او از اصل هر مطلب حق (و من زاغ) و هرکه میل کرد از راه راست الهی (سائت عنده الحسنه) بد نمود نزد او نیکی و خیرخواهی (و حسنت عنده السیئه) و نیک نمود نزد او بدی و تباهی (و سکر سکر الضلاله) و مست شد مستی گمراهی (و من شاق) و کسی که خلاف ورزید به اصحاب حق و دانش (و عرت علیه طرقه) دشوار شد بر او راههای امور پیش او به سبب فساد تدبر و کثرت تجبر (و اعضل علیه امره) و سخت شد و دشوار گردید بر او کار او به واسطه سفاهت و بد کرداری (و ضاق علیه مخرجه) و تنگ شد بر او جای بیرون رفتن او از امور به جهت عدم حلم و بردباری (والشک علی اربع شب) و شک که تردد ذهن است در احد طرفی نقیض نیز متشعب است بر چهار شعبه (علی التماری) بر جدال کردن بر آنچه حق است و صواب (والهول) و خوف بر اقدام نمودن بر امور، چه شک در امور مستلزم خوف است در اقدام به آن (والتردد) و متردد گشتن و منتقل شدن از بعضی از جزئیات شک به بعضی دیگر و این داب کسی است که ریب و شک ملکه او شده باشد (و الاستسلام) و برگردن نهادن برای تباهی و بزهکاری و هلاکت دنیوی و اخروی (فمن جعل المراء دیدنا) پس کسی که گردانید جدال را عادت خود در اقوال و افعال (لم یصبح لیله) صبح نکرد شب ظلمانی او و این کنایت است از عدم وضوح حق او از شب دیجور شک و جهل و ترسیدن او به روز نورانی حق در هیچ محل (و من هاله) و کسی که ترسانید او را (ما بین یدیه) آنچه در پیش او است از اهوال (نکص علی عقبیه) بازگشت بر پاشنه های پای خود به استعجال (و من تردد فی الریب) و هرکه تردد کرد در شک کردن به کثرت انتقال در آنچه او را سانح شد از انبوهی احتمال (و طئته سنابک الشیاطین) پامال کردند و بیازردند او را سم های دیوان سرکش در بیابان های حیرت و ضلال (و من استسلم) و کسی که منقاد شد و گردن نهاد (لهلکه الدنیا و الاخره) مر تباهی دنیا و آخرت را (هلک فیهما جمیعا) هلاک شد در دنیا به انواع شدت و در آخرت به اصناف عقوبت (و قال السید الرضی رضی الله عنه) و سید رضی الدین (صلی الله علیه و آله) می فرماید که: (و بعد هذا کلام ترکنا ذکره) بعد از این مقال، کلامی است که ترک کردیم آن را. (خوف الاطاله) از جهت ترس دراز کشیدن اقوال در آن باب (و الخروج عن الفرض المقصود فی هذا الکتاب) و بیرون رفتن از غرضی که مقصود است در این کتاب و آن اختصار الفاظ است و اقتصار ابواب.

آملی

قزوینی

مردی از حضرت امیر پرسید ایمان چیست؟ فرمود چون فردا شود بیا پیش من تا خبر دهم تو را در حضور اسماع مردم تا اگر تو فراموش کنی سخن مرا دیگری برای تو نگه دارد چه به تحقیق سخن همچو وحشیئی است رمنده یکی درمی یابد آن را و از دیگری می جهد و چون فردا بیامد در جواب آن سوال فرمود: ایمان بر چهار دعامه یعنی ستون نهاده شده: بر صبر و یقین و عدل و جهاد. و صبر از آنها بر چهار شعبه است: شوق و شفق و آن خوف است، و زهد یعنی اعراض بدل از دنیا و ترقب یعنی پاس داشتن و منتظر بودن نه اغفال و اهمال به کار داشتن هر بنده ای که مشتاق جنت و نعیم عقبی گردد دل از شهوات دنیا بگرداند و چشم از زهدات او بپوشد و چون از آتش خایف باشد از محرمات اجتناب نماید و هر که زاهد گردد در دنیا و دل از آن بگرداند خوار گیرد مصیبات دنیا را، و هر که منتظر و مترقب مرگ باشد و به حقیقت آن امر بشناسد، سوی خیرات و طاعات بشتابد. و بنای صبر بر این چهار شعبه نزد تامل ظاهر می گردد، چه هر که شوق نعیم و خوف جحیم بر او غالب باشد و زهد از دنیا و انتظار مرگ او را حاصل، البته بر مرارت طاعات و از حلاوت معاصی صبر نماید و در مصیبات جزع نکند و در کار دین کاهلی و سستی ننماید و از این چهار شعبه شعبه اول نظر سوداگرانه است که برای متاع نفس رغبت از متاع خسیس بگرداند و برای نفع جلیل دل از نفع حقیر بکند، و شعبه دوم یعنی خوف نظر غلامانه است از ترس عذاب ترک محرمات بگوید، و شعبه سیم نظر حکیمانه جهان و کاملان و عالی همتان است، چون تامل در دنیا و فنا و زوال و عنا و جفا و تلون و تبدل و غدر و مکر آن نمایند هم مصیبتی در دنیا بر دل ایشان آسان گردد و بر هیچ نعمت آن منافست ننمایند، پس زبان حال ایشان پیوسته به این بیت مترنم باشد: چیست دنیا و چیست مکر و فنش به خدا کرکری کند سخنش و بسرور دنیا هیچ مسرور نگردند، چنانچه از مصیبت آن جزع ننمایند از آن نظر که (متنبی) گفت: اشد الغم عندی فی سرور تیقن عنه صاحبه انتقالا و دنیا در چشم بینا و عقل هشیار ایشان صورت خیال و حکم پرده لعبت باز را داشته. و اما شعبه چهارم یعنی ترقب مرگ نظر حازمان متیقظ و مجرمان مستحفظ باشد، و سالکان آگاه که از راهزن و دشمن غافل و از وقت فرصت کار ذاهل نگردند. اما یقین آن بر چهار شعبه است: بر بینائی فطنت. یعنی زیرکی و هشیاری و تاول حکمت. یعنی مبین شدن طریق صواب و سداد در علم و عمل پیش نظر عقل و موعظه عبرت. یعنی پند و اعتبار گرفتن از حالات ناجین و هالکین. و سنت اولیان یعنی وقایع و حالات امم ماضیه و آنچه ایشان را پیش آمد از مکافات اعمال و عذاب و نکال و اغرار به دنیای غدار. و بیان این مقال آنکه هر که متبصر و بینا گردد در فطنت مبین و آشکار میگردد از برای او حکمت و هر که مبین شود برای او حکمت عارف شود به مواضع عبرت و هر که عارف شود به عبرت گرفتن از حال دیگران گویا بوده است در اولیان و به رای العین مشاهده کرده است سرگذشت ایشان را و تجربه نموده است آثار و اطوار هر قوم را، و نتایج هر حال را از طاعت و عصیان، پس از کار مبداء و معاد بر یقین باشد نه غرت و جهالت، و بر نظر دور بین باشد نه رعونت و غفلت و اما دعامه سیم از دعایم ایمان عدل بود، و آن در ظاهر و به علم اقناعی وضع شی ء در موضع خود باشد، و پیش علم غایر و فهم غایص اولی الابصار حکم زاهره و حلم راسخ این باشد که حضرت میفرماید. هم بر چهار شعبه باشد: بر غایص فهم. یعنی فهم ارباب بصیرت که غواصی دریای حقیقت نموده باشند. و غور علم. یعنی دانش اصحاب غور تعمیق که به تدقیق نظر دقایق حکمت دریابند. و زهرت حکم. یعنی حکمت زاهره که همچو کوکب دری از سماء هدایت الهی می تابیده باشد تا سالک به آن روشنائی راه به سرچشمه حیات عدل برد، و در ظلمات شبهات و جهل سرگردان نماند. و رساخت حلم. یعنی حلم و عقل راسخ که در رزانت و استحکام با جبال راسخ البنیان مسامات نماید و خیل دشمن و سبکساری راه حصن حصین او نیابد. پس هر که فهم عمیق کرد به تحقیق دریافت و به غور علم رسید و هر که به غور علم رسید بازگشت از آبشخورهای حکمت و معرفت حقه سیراب از آب حیات علم و حلم، و هر که حلم ورزید و بردباری و ثبات پیشه کرد تفریط نکند در امر خود، و زندگانی کند میان مردمان پسندیده و محمود. آری هر که فهم عمیق و علم دقیق مسلوک دارد و در راه حق قدم صبر بفشارد و به فضیلت عدل و علم متحلی، و از رذیلت جهل و ظلم متخلی گردد، پس همه کار او بر طبق صواب و نهج حق و راستی باشد، و در میان خلق بر حکمت عادله عمل نماید حق سبحانه و تعالی فرمود (اعدلوا هو اقرب للتقوی.) پس عدل او را به طریق تقوی و پرهیزکاری و متابعت او امرو احکام باری کشاند. و اما دعامه چهارم از دعایم ایمان جهاد است. یعنی سعی کردن در طریق دین و کوشش نمودن در نصرت حق و ازاله باطل. و آن نیز مبتنی بر چهار شعبه است: اول امر به معروف. دوم نهی از منکر، سوم صدق در مواطن. یعنی راستی و وفا در مواضع حق. چهارم شنان فاسقین. یعنی دشمن داشتن خارجان از طاعت و متابعت باری و داخلین در اثم و بزه کاری. پس هر که امر به معروف کند و پشتی حق نماید پشتهای مومنان را سخت کند، و امر ایشان قوی گرداند، و هر که نهی از منکر کند و مناهی خوار گرداند بینیهای منافقان را بر خاک مذلت مالد و گردنهای گردنکشان بشکند و هر که در مواطن رستگاری صادق و راستکار باشد بر نفس خود حکم کند، و آنچه بر ذمت او لازم باشد از حقوق حق بگذارد، و انصاف از خود بدهد، و امری نفرماید تا خود اول به جای بیارد و هر که دشمن دارد فاسقین را و در خشم شود از ایشان باری رضای حضرت رحمن، در خشم شود خدای دیان برای او، و خشنود گرداند او را از خود روز قیامت و وقت مجازات احسان. این است تعریف ایمان پیش نظر حکیمان خورده دان و عالمان قدسی نشان که از مشکاه نور انبیاء، و علم اوصیاء اقتباس نماید و اما تعریف متکلمان ایمان را یکبار به اقرار لسان و اذعان جنان، و یکبار باضم عمل و ارکان به جان حقیقت شناسان که هیچ از حق و تحقیق معنی نیست، این قدر علم کودکان را در شناخت (مویز) و (گردگان) کافی نباشد، چه جای اسلام و ایمان و السلام.

و اگر چه سائل از ایمان سوال کرده بود آن حضرت کفر و شک را نیز بیان نمود، تا حقیقت ایمان خوبتر واضح شود که (الاشیاء تعرف باضدادها) پس میفرماید: و کفر هم بر چهار دعامه مبتنی باشد، تعمق ناصواب که به وسوسه های باطل کشد و از حق دور گرداند و از اندازه عقل بیرون باشد. و تنازع، یعنی راه نزاع سپردن و مکابره نمودن و این رذیله در حد افراط است از فضیلت علم و مناسب است با جهل مرکب. و زیغ، یعنی میل از حق و صواب و این رذیله در حد تفریط است و اقرب به جهل بسیط. و شقاق، یعنی طریق نزاع و خلاف. و مسلک جور و اعتساف سپردن. پس هر که تعمق کند و عنان توسن اندیشه در مهالک رها کند بازگشت به حق نکند و هر که بسیار باشد کوشش او بر وجه جهل پیوسته گردد عمای او از حق، و هر که مایل گردد از نظر صواب بد نماید نزد او حسنه و نیکو نماید نزد او سیئه، و مست گردد مستی ارباب ضلالت، و هر که مجادله و خلاف پیشه کند و از اهتدای به هدایت اصحاب حق یکسو شود دشوار شود بر او راههای او، مشکل و سخت شود بر او امر او و تنگ گردد راه بیرون شدن او. و شک نیز بر چهار شعبه مبتنی است. بر تماری. یعنی مراء جدال نمودن به باطل و هول. یعنی ترسیدن و بد دلی نمودن در اقدام بخ حق و عزیمت در طلب صواب. و تردد. تردد یعنی سرگردان بودن و آمد و شد از روی حیرت نمودن. و استسلام یعنی سپر انداختن و تسلیم داعی ضلالت شدن و گردن به عجز نهادن و دست از مجاهده باز داشتن. (قوله، فمن جعل) پس هر که گردانید مراء و خصومت را عادت خود در همه حال صبح نکند هرگز شب جهالت او، و منکشف نگردد پرده ضلالت او، و هر که بترساند او را آنچه پیش دو دست او است یعنی جهاد در راه حق، باز گردد بر دو عقب خود ترسان، و هر که آمد و شد کند در شک و ملازم گردد بدگمانی را، و خود را به مامن یقین نرساند بسپرد او را در زیر گام سمهای شیاطین، و هر که مستسلم شود و گردن نهد هلاک و فساد دنیا و آخرت را و سعی نکند در اصلاح آن هالک گردد هم در دنیا و هم در آخرت. قال السید رضی الله عنه: و بعد هذا کلام ترکنا ذکره الاطاله و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الکتاب و (سید رضی الله عنه می گوید: و بعد از این کلمات کلام طویلی است ترک دادیم ما ذکر آن را از ترس تطویل و خارج شدن از غرضی که مقصود اصلی است در این کتاب.

لاهیجی

و سئل علیه السلام عن الایمان، فقال: «الایمان علی اربع دعائم: علی الصبر و الیقین و العدل و الجهاد، فالصبر منها علی اربع شعب: علی الشوق و الشفق و الزهد و الترقب، فمن اشتاق الی الجنه سلا عن الشهوات و من اشفق من النار اجتنب المحرمات و من زهد فی الدنیا استهان بالمصیبات و من ارتقب الموت سارع الی الخیرات.» یعنی و پرسیده شد علیه السلام از اوصاف ایمان، پس گفت که ایمان قائم است بر چهار ستون: بر صبر کردن و یقین داشتن و عادل بودن و جهاد کردن، پس ستون صبر از آن چهار ستون بر چهار شعبه است: بر شوق است و بر خوف است و بر بی رغبتی است و بر انتظار کشیدن است، پس کسی که مشتاق شد به سوی بهشت فراموش کرد خواهشها و لذتها را و کسی که ترسید از آتش دوری کند از محرمات و کسی که بی رغبت شد از دنیا آسان می دارد مصیبتها را و کسی که انتظار می کشد مرگ را می شتابد به سوی خیرات و کار نیک کردن.

«و الیقین منها علی اربع شعب: علی تبصره الفطنه و تاول الحکمه و موعظه العبره و سنه الاولین، فمن تبصر فی الفطنه تبینت له الحکمه و من تبینت له الحکمه. عرف العبره و من عرف العبره فکانما کان فی الاولین.» یعنی و یقین داشتن از آن چهار ستون بر چهار شعبه است بر بینا شدن به زیرکی و تفسیر کردن حکمت است و پند گرفتن به آزمایش است و طریقه ی پیشینیان است، پس کسی که بینا شد از زیرکی ظاهر می شود از برای او حکمت که کامل شد به علم و عمل باشد و کسی که ظاهر شد از برای او حکمت، شناخت آزمودن خود را، پس گویا که بوده است در حزب انبیای پیشین.

«و العدل علی اربع شعب: علی غائص الفهم و غور العلم و زهره الحکم و رساخه الحلم، فمن فهم علم غور العلم و من علم غور العلم صدر عن شرایع الحکم و من حلم لم یفرط فی امره و عاش فی الناس حمیدا.» یعنی و عدل کردن از آن چهار ستون بر چهار شعبه است: بر غوص کردن به فهم است و فرورفتن به علم است و روشن کردن حکم است و ثابت گردانیدن حلم و بردباری است، پس کسی که فهمید غرض از کلام را دانست فرورفتن در علم را و کسی که دانست فرورفتن در علم را برگشته است از آبگاههای حکم کردن و کسی که حلیم و بردبار شد تقصیری نمی کند در کار خود و زندگی می کند در میان مردمان در حالتی که ستوده شده است.

و الجهاد منها علی اربع شعب: علی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر و الصدق فی المواطن و شنان الفاسقین، فمن امر بالمعروف شد ظهور المومنین و من نهی عن المنکر ارغم انوف المنافقین و من صدق فی المواطن قضی ما علیه و من شنی ء الفاسقین و غضب لله، غضب الله له و ارضاه یوم القیامه.» یعنی و جهاد کردن از آن چهار ستون بر چهار شعبه است: بر امر کردن مردم است به آنچه خدا امر کرده است و بازداشتن مردم است از آنچه خدا نهی کرده است و راست گفتن در موقع راستی و بغض و دشمن داشتن فاسقان است، پس کسی که امر کرد مردم را به اوامر خدا قوت داد پشت مومنان را و کسی که منع کرد مردم را از منهیات خدا به خاک مالید بینی های منافقان را و کسی که راست گفت در مواقعش ادا کرد و بجا آورد آنچه را که واجب است بر او و کسی که دشمن دارد فاسقان را و خشم کند از برای خشنودی خدا خشم کند خدا از برای او بر دشمنان او و خشنود گرداند او را در روز قیامت.

«و الکفر علی اربع قوائم: علی التعمق و التنازع و الزیغ و الشقاق، فمن تعمق لم ینب الی الحق و من کثر نزاعه بالجهل دام عماه عن الحق و من زاغ ساءت عنده الحسنه و حسنت عنده السیئه و سکر سکر الضلاله و من شاق وعرت علیه طرقه و اعضل علیه امره و ضاق مخرجه.» یعنی و کفر ثابت است بر چهار ستون: بر ستون تعمق و کنجکاوی کردن در کارهای خدا و منازعه و مجادله کردن و منحرف گشتن از حق و مخالفت کردن از حق، پس کسی که تعمق و کنجکاوی کند در کارهای خدایی، رجوع نکند به سوی حق، بلکه می رسد به ضلالت و گمراهی و کسی که بسیار باشد منازعه و مجادله ی او به جهل و نادانی، همیشه باشد کوری او از حق، زیرا که هر که ملکه شود از برای او جهل و کسی که منحرف گردد از حق، بد آینده شود در نظر او کارهای نیک و خوش آینده شود در نظر او کارهای بد و مست گردد به مستی گمراهی و کسی که مخالفت حق کند دشوار شود بر او راههای رفتار او و مشکل گردد بر او کار او و تنگ گردد جای بیرون شدن از دشوار او.

«و الشک علی اربع شعب: علی التماری و الهول و التردد و الاستسلام، فمن جعل المراء دیدنا، لم یصبح لیله و من هاله ما بین یدیه، نکص علی عقبیه و من تردد فی الریب و طئته سنابک الشیاطین و من استسلم لهلکه الدنیا و الاخره هلک فیهما.» یعنی و تشکیک در ایمان بر چهار شعبه است: مجادله کردن است و ترسیدن است و تردد داشتن است و گردن نهادن و تن در دادن است، پس کسی که گردانید مجادله کردن را عادت خود، به صبح شادی نمی رسد شب اندوه او و کسی که بترساند او را چیزهای پیش روی او، برگردد در کارهای خود بر پاشنه ی پای خود، یعنی باز پس رود از کارهای ضروریه ی خود و کسی که متردد خاطر باشد به سبب شبهه کردن، گام زند و پامال گرداند او را سمهای شیاطین و کسی که گردن نهاد و تن در داد امر هلاکت دنیا و آخرت را، هلاک شود در دنیا و آخرت.

خویی

اللغه: (الدعامه) جمع دعائم: عماد البیت، (شفق) شفقا من الامر: خاف (ترقب) انتظره، (سلا) عن الشی ء: ذهل عن ذکره و هجره (الشعبه) الطائفه من الشی ء (الفطنه) فطن فی الامر و به و الیه: ادرکه، فهمه و حذق فیه (اول) الکلام: فسره و قدره (غاص) علی المعانی: بلغ غایته القصوی، (غار) غورا: دقق النظر فیه (رسخ) رسوخا: ثبت فی موضعه (فرط) فی الشی ء قصر و اظهر العجز فیه (شنی ء) شنئانا: ابغضه مع عدواه و سوء خلق- المنجد. الاعراب: علی اربع دعائم، جار و مجرور متعلق بفعل مقدر خبر لقوله: الایمان علی الصبر بدل الجزء من الکل لاربع دعائم، فمن اشتاق الی الجنه شرطیه، و جمله سلاعن الشهوات جزاوها، الاضافه فی الموعظه العبره بیانیه، الاضافه فی غائص الفهم من اضافه الصفه الی الموصوف، و فی غور العلم من اضافه المصدر الی المفعول و فی رساخه الحلم من اضافه المصدر الی الفاعل، و فی شنئان الفاسقین من اضافه المصدر الی المفعول، لفظه ما، فی قضی ما علیه موصوله، و جمله الظرف صلتها. المعنی: روی هذا الحدیث فی الاصول من الکافی باب صفه الایمان بالاسناد الاول عن ابن محبوب، عن یعقوب السراج، عن جابر، عن ابی جعفر (علیه السلام)- و الاسناد الاول هو علی بن ابراهیم، عن ابیه، و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عده من اصحابنا عن احمد بن محمد بن خالد عن الحسن بن محبوب- الخ. قال المجلسی رحمه الله فی شرحه: و هو صحیح و هو من تتمه الخبر السابق، و هو مروی فی الکتب الثلاثه بتغییر نشیر الی بعضه، قال فی النهج: سئل علی (علیه السلام) عن الایمان، فقال: الایمان علی اربع دعائم. قال ابن المیثم: اما الایمان فاعلم انه اراد الایمان الکامل، و ذلک له اصل و له کمالات بها یتم اصله، فاصله لهو التصدیق بوجود الصانع تعالی و ما له من صفات الکمال و نعوت الجلال- الخ. اقول: الاسلام حقیقه مرکبه قولا و فعلا، اما بالنظر الی القول فهو مرکب من الشهادتین: التوحید و النبوه کلمتی اشهد ان لا اله الا الله، و اشهد ان محمد رسول الله، و اما فعلا فهو فروع الدین المقرره فله سبعه اسهم کما فی الحدیث. ام الایمان فهو حقیقه بسیطه و عقیده جازمه قلبیه و نور یتشعشع من باطن الانسان و ینبسط علی مشاعره و اعضائه، فله قوه و ضعف و یعتبر له بهذا النظر درجات اشیر الی انها عشر درجات فی بعض الاخبار. ففی الکافی عن عبدالعزیز القراطیسی قال: قال لی ابوعبدالله (علیه السلام): یا عبدالعزیز الایمان عشر درجات بمنزله السلم یصعد منه مرقاه بعد مرقاه فلا یقولن صاحب الواحده لصاحب الاثنین: لست علی شی ء حتی ینتهی الی العاشره فلا تسقط من هو دونک فیسقطک من هو فوقک و اذا رایت من هو اسفل منک بدرجه فارفعه الیک برفق و لا تحملن علیه ما لا یطیق فتکسره فان من کسر مومنا فعلیه جبره. و ما ذکره (علیه السلام) فی هذا الحدیث من الدعائم و الشعب فهی باعتبار مبادیه و آثاره و بسطه علی المشاعر الانسانیه و وجدان الانسان و اخلاقه، و بتعبیر آخر فسر علیه السلام فی هذا الکلام الایمان من وجهته الاخلاقیه و العلمیه و وصفه توصیفا بلیغا. و الظاهر ان السئوال لیس ما هو الایمان؟ او علی ما هو الایمان؟ فاجاب (علیه السلام) بان الایمان علی اربع دعائم، و ظاهره ان اقامه هذه الدعائم الاربعه شرط وجود الایمان، و لا یمکن اقامته علی ثلاثه منها او اثنین منها، و قوه الایمان و ضعفه یقاس بقوه هذه الدعائم و ضعفها، لا بتمامها و نقصانها. فاول الدعائم الصبر، و هو المقاومه تجاه المکاره و تحمل المشاق لنیل المقاصد و بیدا من الاشتیاق نحو المقصد الاعلی، و الاشتیاق یتمن فراق المحبوب و یستلزم تحمل الم وجده ربما یصل الی مقام العشق و الوله، فلابد من الصبر دون ذلک و اما الخوف و الزهد و الترقب الذی فسره بانتظار الموت و التهیا له فالام کلها. و فسر الصبر فی الاشتاق بان الشوق الی الجنه و هو المقصد المتعارف لاهل الایمان ملازم لمفارقه کل الشهوات المادیه و الطبیعیه و مزاوله الریاضات، فیحتاج الی صبر ثابت و اکید فهو اشد الما من الخوف و الاشفاق الذی یلازم اجتناب المحرمات فحسب، لانه لیس کل محرم من الشهوات، کما ان کل الشهوات لیست من المحرمات. فالصبر هو ما یعبر عنه فی لسان ارباب الحکمه بالعفه و اعتبروها احد الارکان الاربعه لاستکمال النفس و هی: الحکمه، و العفه، و الشجاعه، و العداله و فسروا العداله بانها الامساک عن الشره فی فنون الشهوات المحسوسه و عدم الانقیاد للشهوه و قهرها و تصریفها بحسب الرای الصحیح و مقتضی الحکمه المذکوره، فالعفه عند الحکماء صوره حاصله للنفس الانسانیه بتعدیل القوه الشهویه و تقییدها بما حکم به العقل الصحیح و قرره الشرع الصریح، و لکن الصبر علی ما فسره (علیه السلام) بین شعبه اعم و اتم مما ذکره الحکماء فی هذا المقام. و اما الیقین الذی هو الحکمه المتعالیه النظریه عند الفلاسفه، فیحتاج الی فطنه بصیره و نظر ثاقب فی العواقب یخرق حجاب الماده و ینفذ الی ماوراء العالم المحسوس المحدود، و وجدان تیقظ یتاثر من الامور و دراسه لاحوال الامم السالفه الناجیه منها و الهالکه، وهذه کلها دروس القیت فی ضمن آیات القرآن الکریمه. و قد رتب (علیه السلام) هذه الامور و جعلها درجات متتالیه یصعد السالک فیها من درجه الی درجه علیا، فمهما لم یتحصل للانسان فطنه بصیره و قاده لا یتبین له الحکمه و لا یقدر ان یقدر الموازین الصحیحه للحقائق و الدلاله علی حصول هذه الدرجه هو العبره و التاثر عن احوال الماضین، فقوه الایمان و عفه یدور مدار قوه العقل و ضعفه، فقد ورد فی باب العقل و الجهل اخبار کثیره فی ذلک نذکر شطرا منها:

1- سیف بن عمیره عن اسحاق بن عمار قال: قال ابوعبدالله (علیه السلام): من کان عاقلا کان له دین و من کان له دین دخل الجنه.

2- عن محمد بن سلیمان الدیلمی عن ابیه قال: قلت لابی عبدالله (علیه السلام): فلان من عبادته و دینه و فضله کذا، فقال: کیف عقله؟ قلت: لا ادری، فقال: ان الثواب علی قدر العقل، ان رجلا من بنی اسرائیل کان یعبد الله فی جزیره من جزائر البحر خضراء نضره کثیره الشجر ظاهره الماء، و ان ملکا من الملائکه مر به فقال: یا رب ارنی ثواب عبدک هذا، فاراه الله ذلک فاستقله الملک، فاوحی الله الیه ان اصحبه، فاتاه الملک فی صوره انسی فقال له: من انت؟ قال: انا رجل عابد بلغنی مکانک و عبادتک فی هذا المکان فاتیتک لاعبد الله معک، فکان معه یومه ذلک فلما اصبح قال له الملک: ان مکانک لنزه و ما یصلح الا للعباده فقال له العابد: لمکاننا هذا عیب فقال له: و ما هو؟ قال: لیس لربنا بهیمه فلو کان له حمار لرعیناه فی هذا الموضع فان هذا الحشیش یضیع، فقال له الملک: لیس لربک حمار، فقال: لو کان له حمار ما کان یضیع مثل هذا الحشیش، فاوحی الله الی الملک انما اثیبه علی قدر عقله. کما ان العدل یحتاج الی فهم القوانین الصحیحه و الاحاطه بحقائقها مقرونا بحسن اجرائها و الدقه فی تطبیقها علی مواردها، فلابد من فهم غواص و علم غوار للحقائق و احکام قضائیه زاهره صریحه، و حلم ثابت فی مقام اجرائها بین الخلیفه، و قد اشار (علیه السلام) الی شخصیه قاض عادل و حاکم ربانی بانه لا یقصر فی اموره و یعیش بین الناس محمود الخصائل و الفضائل و نذکر هنا اخبارا فی القاضی و القضاء:

1- روی فی الکافی فی کتاب القضاء فی باب ان الحکومه انما هی للامام عن سلیمان بن خالد، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: اتقوا الحکومه فان الحکومه انما هی للامام العالم بالقضاء العادل فی المسلمین لنبی او وصی نبی.

2- عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: قال امیرالمومنین (علیه السلام) لشریح: یا شریح قد جلست مجلسا لا یجلسه الا نبی او وصی نبی او شقی.

3- عن سعید بن ابی خضیب البجلی قال: کنت مع ابن ابی لیلی مزامله حتی جئنا الی المدینه فبینا نحن فی مسجد الرسول (صلی الله علیه و آله) اذ دخل جعفر بن محمد فقلت لابن ابی لیلی: تقوم بنا الیه، قال: و ما نصنع عنده؟ فقلت: نسائله و نحدثه، فقال: قم، فقمنا الیه فسائلنی عن نفسی و اهلی ثم قال: من هذا معک؟ فقلت: ابن ابی لیلی: قاضی المسلمین فقال: انت ابن ابی لیلی قاضی المسلمین؟ فقال: نعم قال: تاخذ مال هذا فتعطیه هذا و تقتل و تفرق بین المرء و زوجه لا تخاف فی ذلک احدا؟ قال: نعم قال: (علیه السلام) فبای شی تقضی؟ قال: بما بلغنی عن رسول الله صلی الله علیه و آله و عن علی و عن ابی بکر و عمر قال: فبلغک من رسول الله انه قال ان علیا اقضاکم؟ قال: نعم قال: فکیف تقضی بغیر قضاء علی و قد بلغک هذا؟!- الخ. و الرکن الرابع للایمان الجهاد، فلابد للمومن ان یکون دائما مشمر الذیل یجاهد فی سبیل الحق و یکافح الجاهلین و المعاندین یامر بالمعروف و ینهی عن المنکر و یصدق فی المعارک و میادین النضال و المبارزه القائمه بین فئتی الحق و الباطل فی کل حال، و یحتاج المبارزه و النضال الی وجدان حقانی یبیغض المنافق و الفاسق فیقدر المومن ان یکافحه و یقوم فی وجهه و یقاتله و یستاصله، فمن لم یبغض الباطل و یشنئه لا یقدر علی دفعه بما یقتضیه الحال، فالامر بالمعروف یقوی جامعه اهل الایمان، کما ان النهی عن المنکر یهزم فئه الاعداء المنافقین الذین هم اشد نکایه علی اهل الایمان من الکفار المحاربین علنا فی المیدان. و نذکر هنا قصه من صور الصدق فی المواطن و المقاومه علی وجه الباطل من الشرح لابن ابی الحدید و نترجمها فی ذیل الترجمه: فانها مفیده جدا، قال الشارح المعتزلی فی الجزء (18 صلی الله علیه و آله 144): و روی ابن قتیبه فی کتاب (عیون الاخبار) قال: بینما المنصور یطوف لیلا بالبیت سمع قائلا یقول: اللهم الیک اشکو ظهور البغی و الفساد و ما یحول بین الحق و اهله من الطمع، فخرج المنصور فجلس ناحیه من المسجد، و ارسل الی الرجل رسولا یدعوه، فصلی رکعتین، و استلم الرکن، و اقبل علی المنصور و سلم علیه بالخلافه، فقال المنصور: ما الذی سمعتک تقوله من ظهور البغی و الفساد فی الارض و ما یحول بین الحق و اهله من الطمع؟ فو الله لقد حشوت مسامعی ما ارمضنی، فقال یا امیرالمومنین ان امنتنی علی نفسی انباتک بالامور من اصولها، و الا احتجزت منک، و اقتصرت علی نفسی فلی فیها مشاغل، قال: انت آمن علی نفسک فقل فقال: ان الذی دخله الطمع حتی حال بینه و بین اصلاح ما ظهر من البغی و الفساد لانت، قال: ویحک و کیف یدخلنی الطمع و الصفراء و البیضاء فی قبضتی و الحلو و الحامض عندی، قال: و دخل احد من الطمع ما دخلک اذ الله عز و جل استرعاک المسلمین و اموالهم، فاغفلت امورهم، و اهتممت بجمع اموالهم، و جعلت بینک و بینهم حجبا من الجص و الاجر، و ابوابا من الحدید، و حجبه مع السلاح، ثم سجنت نفسک فیها منهم، و بعثت عمالک فی جبایه الاموال و جمعها، و قویتهم بالسلاح و الرجال و الکراع، و امرت بان لا یدخل علیک الا فلان و فلان، نفر سمیتهم، و لم تامر بایصال المظلوم و المهلوف، و لا الجائع و الفقیر، و لا الضعیف و العاری، و لا احد ممن له فی هذا المال حق، فما زال هولاء النفر الذین استخلصتهم لنفسک و آثرتهم علی رعیتک و امرت ان لا یحجبوا عنک یحبون الاموال و یجمعونها و یحجبونها و قالوا: هذا رجل قد خان الله، فما لنا لا نخونه، و قد سخرنا فائتمروا علی ان لا یصل الیک من اخبار الناس شی ء الا ما ارادوا، و لا یخرج لک عامل فیخالف امرهم الا بغضوه عندک و بغوه الغوائل، حتی تسقط منزلته و یصغر قدره، فلما انتشر ذلک عنک و عنهم اعظمهم الناس و هابوهم و کان اول من صانعهم عما لک بالهدایا و الاموال لیقووا بها علی ظلم رعیتک، ثم فعل ذلک ذوو القدره و الثروه من رعیتک لینالوا ظلم من دونهم، فامتلات بلاد الله بالطمع بغیا و فسادا و صار هولاء القوم شرکاوک فی سلطنتک و انت غافل، فان جاء متظلم حیل بینه و بین دخول دارک و ان اراد رفع قصه الیک عند ظهورک و جدک و قد نهیت عن ذلک، و وقفت للناس رجلا ینظر فی مظالمهم، فان جاءک المتظلم الیه ارسلوا الی صاحب المظالم ان لا یرفع الیک قصته، و لا یکشف لک حاله، فیجیبهم خوفا منک، فلا یزال المظلوم یختلف نحوه و یلوذبه، و یستغیث الیه و هو یدفعه، و یعتل علیه، و اذا اجهد و احرج و ظهرت انت لبعض شانک صرخ بین یدیک، فیضرب ضربا مبرحا لیکون نکالا لغیره و انت تنظر و لا تنکر فما بقاء الاسلام علی هذا. فقد کنت ایام شبیبتی اسافر الی الصین، فقدمتها مره و قد اصیب ملکها بسمعه، فبکی بکاء شدیدا، فحداه جلساوه علی الصبر، فقال: اما انی لست ابکی علی البلیه النازله و لکن ابکی للمظلوم بالباب یصرخ فلا اسمع صوته، ثم قال: اما اذ ذهب سمعی فان بصری لم یذهب، نادوا فی الناس ان لا یلبس ثوبا احمر الا مظلوم، ثم کان یرکب الفیل طرفی نهاره ینظر هل یری مظلوما. فهذا مشرک بالله غلبت رافته بالمشرکین علی شح نفسه، و انت مومن بالله من اهل بیت نبیه لا تغلبک رافتک بالمسلمن علی شح نفسک، فان کنت انما تجمع المال لولدک فقد اراک الله تعالی عبرا فی الطفل یسقط من بطن امه ما له علی الارض مال، و ما من مال یومئذ الا و دونه ید شحیحه تحویه، فلا یزال الله یلطف بذلک الطفل حتی تعظم رغبه الناس الیه، لست بالذی تعطی و لکن الله یعطی من یشاء ما یشاء. و اذ قلت: انما اجمع المال لتشیید السلطان، فقد اراک الله عبرا فی بنی امیه ما اغنی عنهم ما جمعوا من الذهب و الفضه و اعدوا من الرجال و السلاح و الکراع حن اراد الله بهم ما اراد. و ان قلت: اجمع المال لطلب غایه هی اجسم من الغایه التی انافیها، فو الله ما فوق ما انت فیه الا منزله لا تدرک الا بخلاف ما انت علیه، انظر هل تعاقب من عصاک باشد من القتل؟ قال: لا، قال: فان الملک الذی خولک ما خولک لا یعاقب من عصاه بالقتل، بل بالخلود فی العذاب الالیم، و قد رای ما قد عقدت علیه قلبک و عملته جوارحک، و نظر الیه بصرک، و اجترحته یداک، و مشت الیه رجلاک، و انظر هل یغنی عنک ما شححت علیه من امر الدنیا اذا انتزعه من یدک و دعاک الی الحساب علی ما منحک. فبکی المنصور و قال: لیتنی لم اخلق، ویحک! فکیف احتال لنفسی؟ فقال: ان للناس اعلاما یفزعون الیهم فی دینهم، و یرضون بقولهم، فاجعلهم بطانتک یرشدونک، و شاورهم فی امرک یسددوک قال: قد بعثت الیهم فهربوا، قال: نعم خافوا ان تحملهم علی طریقک، و لکن افتح بابک، و سهل حجابک، و انظر المظلوم و اقمع الظالم، خذ الفی ء و الصدقات مما حل و طاب، و اقسمه بالحق و العدل علی اهله، و انا الضامن عنهم ان یاتوک و یسعدوک علی صلاح الامه. و جاء الموذنون فسلموا علیه و نادوا بالصلاه، فقام و صلی و عاد الی مجلسه فطلب الرجل فلم یوجد.

الترجمه: سئوال شد علی (علیه السلام) از ایمان، در پاسخ فرمود: ایمان بر چهار پایه استوار است: بر صبر و یقین و عدالت و جهاد. و از آنجمله صبر بر چهار شعبه است: بر اشتیاق، و بیم، و زهد، و مراقبت هر کس مشتاق بهشت است از همه شهوات بدور است، و هر کس از دوزخ بهراسد از همه محرمات بر کنار است، و هر کس در دنیا زهد ورزد از هیچ مصیبت نلرزد وهر کس مراقب مرگ است به هر کار خیری بشتابد. و از آنجمله یقین بر چهار شعبه است: بر بینائی هوش، و عاقبت سنجی درست و پندآموزی از عبرت، و توجه به روش گذشتگان، هر که هوش بینا دارد عاقبت سنجی او روشن است و هر کس بدرستی عاقبت را سنجیده عبرت آموخته، و هر که عبرت آموخته گویا با گذشتگان بوده و تجربه آندوخته. عدالت از آنجمله بر چهار شعبه است: فهم رسا، و دانش موشکاف و عمیق و حکم شکوفان و درست، و حلم ثابت و پا برجا، هر که فهم دارد دانش موشکاف بدست آرد، و هر که دانش موشکاف بدست آرد از سرچشمه ی احکام درست سرشار باشد و هر کس حلم ورزد در کار خود کوتاهی نکند، در میان مردم ستوده زندگی کند. جهاد را چهار شعبه است: امر بمعروف نهی از منکر، صدق و وفا در میدانهای مبارزه و نبرد، و بد داشتن مردمان فاسق و فاسد، هر که امر بمعروف کند پشت مومنان را نیرومند ساخته، و هر کس بنهی از منکر بپردازد بینی منافقان را بخاک مالیده، و هر کس در میدان مبارزه به راه صدق و وفا رود هر چه بر عهده ی او است انجام داده، و هر کس فاسقان را بد دارد و برای خدا خشم آرد خدا برای او خشم آرد و روز قیامت او را خوشنود سازد.

از علی شد سئوال از ایمان*** گفت بر چار پایه باشد آن

صبر باشد یقین و عدل و جهاد*** صبر را چار شعبه گشت عماد

شوق و اشفاق و زهد و خودپائی*** که بیارد بمرد بینائی

هر که شوق بهشتش اندر سر*** باید از شهوتش برید نظر

هر که از نار بیم جان دارد ***دست از هر حرام بردارد

هر که را زهد میشود پیشه ***از مصائب ندارد اندیشه

هر که در انتظار مرگ بود*** او شتابان بکار خیر رود

شد یقین را چهار شعبه ستون*** هوشمندی و حکمتی موزون

پند عبرت مدار و رسم کهن*** که بیاموزدش هزاران فن

هر که باهوش و تیزبین گردد*** حکمت روشنش قرین گردد

هر که عبرت گرفت و پند گزید*** وضع پیشینیان بخوبی دید

عدل بر چهار شعبه شد ستوار*** فهم غواص و دانش غوار

گل احکام و حلم پا برجا ***که معطر شود از آن دلها

هر که فهمد بغور علم رسد ***وز تک علم حکم شرع برد

شخص باحلم کی کند تقصیر*** بین مردم بزندگی است بصیر

چار شعبه جهاد را پایه است*** امر معروف و نهی ناشایست

مردی اندر برابر دشمن*** کینه جوئی ز فاسقان زمن

هر که را شیوه امر بمعروف ***پشت مومن قوی کند بوقوف

هر که را نهی منکر است شعار ***هر منافق ازو بخاک دمار

هر که مردی کند بگاه نبرد*** هر چه بر عهده دارد ایفاء کرد

هر که با فاسقان بود دشمن*** خشم کرد است در ره ذوالمن

خشم گیرد خدا به دشمن او ***در قیامت از او شود دلجو

ترجمه القصه: و ابن قتیبه در کتاب عیون الاخبارش چنین آورده گوید: منصور شبی در طواف خانه کعبه بود گوینده ای را شنید که چنین می نالید: بار خدایا به درگاه تو شکایت آرم از ظهور ستم و تباهی و از طمعی که میان مردم و حق سایه افکنده، منصور از طوافگاه به در آمد و در گوشه ای از مسجد بنشست و بدنبال آن مرد فرستاد و او را بار داد، آن مرد دوگانه بپرداخت و پس از استلام حجر نزد وی شتافت و سلام خلافت را تسلیم کرد. ممنصور بدو گفت: این فریاد که از ظهور ستم و بیدادت از تو بگوشم رسید چه بود؟ و مقصودت از طمع کار حائل میان مردم و حق که بود؟ بخدا هر چه گوش دادم از درد و الم بیاگندی، گفت: یا امیرالمومنین اگر بر جانم امان بخشی از ریشه هر کارت آگاه سازم وگرنه از اظهار حقیقت دریغ نمایم و خود را نگه دارم که با خود کارها دارم، منصور گفت: جان تو در امان است هر چه داری بگو، در پاسخ گفت: آنکه طمعش میان مردم و حق حائل است و از اصلاح ستم و تباهی مانع، خودت هستی، منصور گفت: وای بر تو چگونه طمع بهمن درآید که همه سیم و زر جهان در دست دارم و هر ترش و شیرینم فراهم است؟ در پاسخ گفت: هیچ کس را چون تو طمع در نگرفته، خداوند عزوجل تو را سرپرست جان و مال مسلمانان ساخته، و تو از کارهای آنان به غفلت اندری، و به چپاول اموالشان چیره و خودسر، در این میان پرده ها از گچ و آجر برآوردی، و درهای آهنین بر آنها نهادی، و دربانان مسلح برگماشتی و خویش را در درون آن زندانی ساختی و کارمندانت را به گرد آوردن اموال و انباشتن آن گسیل نمودی، و با اسلحه و دژبانان وسائل نقلیه نیرومندشان ساختی، و دستور دادی جز فلان و فلان که نامبرده ای به حضورت نرسند و از پذیرش ستمدیده و درمانده و گرسنه و درویش و ضعیف و برهنه دریغ داری، و اینان که حق در بیت المال دارند دور نگهداشتی. همیشه آن چند نفر مخصوصانت که از همه رعیت برگزیده داشتی و حجاب از پیش آنان برداشتی، اموال را بگیرند و گرد کنند و انباشته و پس انداز خویش سازند. گویند: این مرد خود به خدا خائن است چرا ما بدو خیانت نکنیم با اینکه مسخر او شدیم، اینان میان خود سازش کردند نگزارند وضع مردم و احوال آنان بتو گوشزد شود مگر آنچه را بخواهند و به سود خود دانند، و هر کارگزاری از درت برآید و با آنان مخالفت آغازد او را پیش تو مبغوض سازند و از در برانند و برای او پرونده بسازند تا از نظر بیفتد و خوار گردد، چون این وضع میان تو و آنان گوشزد همگان شده مردم آنان را بزرگ شمارند و از آنها بهراسند و نخستین دسته ای که که سازش با آنها بشتابند کارگزاران تو باشند که بدانها هدیه برند و رشوه دهند تا دست ستمشان بر سر رعایا باز باشد، و سپس مردم بانفوذ و ثروتمند از طبقه رعیت با آنها سازش کنند تا بر دیگران ستم نمایند و سراسر بلاد خدا پر از طمع و ستم و تباهی شود این چند نفر با تو شریک سلطنت شده و تو در غفلت اندری، اگر دادخواهی به درگاه آید نگذارند بر تو درآید، اگر خواهد هنگام خروج از خانه ات به تو شکایت برد مانع گماشتی ببهانه ای که برای مردم بازرس مظالم مقرر داشتی، و چون متظلمی آید هم آنان ببازرسی مظالم فرستند که به شکایت او گوش ندهد و عرض حالش را به تو نرساند و بازرس از بیم آنان و ترس تو بپذیرد و پیوسته مظلوم و بیچاره نزد او رفت و آمد کند و بدو پناه برد و استغاثه نماید و او امروز و فردا کند و بهانه بتراشد و چون بجان آید و تو بیرون آئی برابرت فریاد کشد و ناله سر دهد دربانانت او را بسختی بزنند و برانند تا عبرت دیگران شود، و تو به چشم بنگری و مانع نشوی با این وضع چگونه مسلمانی بیاید. داستانی در داستانی: من در روزگار جوانی به چین مسافرت میکردم، در یک سفری پادشاهشان به کری دچار شده بود و سخت میگریست، ندیمانش او را دلداری میدادند و به شکیبائی میکشانیدند گفت: من از درد خود گریه ندارم ولی بر مظلومان دربارم گریه میکنم که مینالند و آواز ناله شان را نمیشنوم، سپس گفت: اگر گوشم رفته چشمم بر جا است میان مردم جار بزنید که جز مظلوم جامه سرخ نپوشد، و هماره بامداد و پسین بر فیل سوار میشد و گردش میکرد تا مظلومی را به چشم خود بیند و دادخواهی کند. این مردیست مشرک بخدا که با مشرکان چنین مهربانست و از خود دریغمند و نگران، تو مردی هستی خداپرست و از خاندان نبوت، مهر تو بر مسلمانان جلو خودخواهیت را نباید بگیرد؟ اگر برای فرزندانت مال جمع میکنی خدا به تو نموده است که کودکی از شکم مادر در افتد در روی زمین پشیزی ندارد و بر هر مالی دست بخیلی گذاشته است که نگهش دارد، ولی خدا پیوسته لطف خود را شامل حال کودک سازد تا مردم را بدو راغب کند، تو نیستی که عطا میکنی ولی خدا است که هر چه به هر که خواهد عطا میکند، و اگر بگوئی جمع مال برای تقویت سلطنت تو است خدا برای تو وسیله عبرت از بنی امیه فراهم کرده که جمع زر و سیم و آماده کردن ساز و برگ و لشکر و اسب و استر و شتر در برابر اراده الهی به زوال ملکشان فائده نداشت، و اگر بگوئی جمع مال برای یک هدف عالی تر از مقامی است که داری بخدا بالاتر از مقام تو مقامی هست ولی ادراک آن میسر نیست مگر از راهی که مخالف راه تو است (یعنی زهد و قطع طمع از مال دنیا). تو نگاه کن آیا مخالف خود را به بدتر از کشتن مجازات توانی کرد؟ گفت: نه، در پاسخ گفت: آن پادشاهی که بتو عطا کرده آنچه عطا کرده، گنه کار را بکشتن شکنجه ندهد، بلکه با عذابی دردناک و مخلد، او بخوبی میداند چه در دل داری و در چه کاری چشمت به کجا است و دستت چه کار میکند و پایت به چه سوی میرود بنگر که هر آنچه از دنیا را خاص خود کردی چون از دستت گرفت چه فائده ای برایت دارد در موقعی که تو را پای حساب کشید. منصور گریست و گفت: کاش آفریده نبودم، وای بر تو، چگونه چاره ی کار خود کنم؟ گفت: همه مردم را رهبرانیست که در دیانت خود بدانها پناهند و به گفتارشان رضا دهند، تو آنان را محرمان خود ساز تا راه به تو بنمایند و در کارهایت با آنها مشورت کن، منصور گفت: من به دنبال آنان فرستادم از من گریختند، گفت: آری، ترسیدند آنها را به راه خودت ببری، ولی در خانه ات را باز گزار و حجاب را بردار و هموارساز مظلوم را باش و ظالم را از بن برانداز و فی ء و صدقات از راه حلال و پاک بگیر و به حق و عدالت بر مستحقانش پخش کن، در این صورت من ضامنم که رهبران حق و مخلص نزد تو آیند و در اصلاح کار امت بر معاونت دهند. موذنان سر رسیدند و سلامش دادند و اعلام به نماز کردند، برخاست نماز گزارد و بجای خود برگشت و هر چه آن مرد را جستند نیافتند- پایان ترجمه قصه-. از تامل در این داستان مطالبی درک میشود که برای این زمان هم بی نتیجه نیست.

اللغه: (التعمق) تعمق فی الامر: بالغ فیه و تشدد طالبا اقصی غایاته و فی کلامه تنطع- ای تفصح فیه- (التنازع) تنازع القوم: اختلفوا (الزیغ) المیل عن الحق الشک (الشقاق) شاق شقاقا و مشاقه: خالفه و عاداه (الوعر) المکان المخیف الوحش (اعضل الامر) اشتد و استغلق (التماری) ماری مراء و مماراه: جادل و نازع و لاج- المنجد-. (الدیدن) الداب و العاده (النکوص) الاحجام عن الشی ء یقال: نکص علی عقبیه ای رجع- صحاح- (السنبک) جمع: سنابک طرف الحافر- المنجد. الاعراب: سکر سکر الضلاله مصدر نوعی منصوب علی انه مفعول مطلق، طرقه فاعل و عرت و هو فعل لازم، دیدنا مفعول ثان لقوله جعل، عقبیه تثنیه عقب مجرور بحذف النون. المعنی: الایمان نور یتشعشع فی قلب الانسان و یضی ء علی جمیع حواسه و اعضائه فیلمع من کل منهاما یقتضیه، فالعقل یتنور به و یفهم الحقائق الالهیه و المسائل الکونیه، و الوهم و الخیال ینکمشان من الصور الزائغه و الاباطیل، و اعضاء البدن تشتغل بالاعمال الخیریه التی تشع علی الجامعه الانسانیه بالفوائد و السرور و الراحه و الازدهار و یتجلی الانسان فی ضوئه ملکا روحانیا سماویا و ان کان جثمانا ارضیا مادیا و بین (علیه السلام) سعه افقه و مد اضوائه الی ماوراء الحس و الماده و ماوراء اشعه فوق بنفش. فالکفر یقابله من جمیع نواحیه لان الکفر فی الحقیقه فقدان هذا النور الساطع و ظلمات بعضها فوق بعض و لا امتیاز فی الظلمه و العدم الا باعتبار درک ما یقابله من النور، فالکفر بجمیع دعائمه و شعبه اعدام ملکات یدرک من ناحیه عدم النور اللائق فی محله کما یعین علی فهم النور الذی یقابله، فلو لم یکن فی العالم ظلمه اصلا کان فهم الضوء و النور صعبا جدا لو لم یکن متعذرا راسا. فتدعیم الکفر علی هذا الدعائم و تشعبه بهذه الشعب عرضی باعتبار الملکات النوریه الایمانیه، فالتعمق و التنازع و الزیغ و الشقاق، تقابل الصبر و الیقین و العدل و الجهاد التی هی دعائم الایمان بوجه ما، فیقال: المراد من التعمق هنا عدم الثبات و الاستقامه علی ما هو مقتضی الفطره من الاعتقاد بالصانع و الانقیاد له بالعبودیه و الطاعه الذی علیه مدار دعوه الرسل فالمتعمقون هم المعاندون لدعوه الرسل و المقترحون علیهم ما لا ینبغی، کما ان المشرکون یواجهون النبی (صلی الله علیه و آله) بقولهم (لولا انزل علینا الملائکه او نری ربنا 21- الفرقان) او بقولهم: (لن نومن لک- او تسقط السماء کما زعمت علینا کسفا او تاتی بالله و الملئکه قبیلا) و کما ان عامه المنکرین للمعاد و ما یعرض للعباد بعدالموت یقولون: لم نرمیتا قام من مرقده معذبا، و حکی عن نجز احد کبار الالمان المنکر للمبدا بانه لو کان وجود لاله حی قادر کما اعتقده الالهیون اعلن نفسه بتعلیق لوح مکتوب معلق بین السماء و الارض. کما ان التنازع ناش عن فقدان الیقین الموجب للاطمینان و الاعتماد علی الحقیقه، فمن یومن بالله یهدء قلبه و لکن لفاقد للایمان قلب مظلم متزلزل دائما بین صدره و حنجرته کما فی الحدیث، فیفور و یثور بالتنازع فی الحق مع اهله. و الزیغ یقابل العدل کملا، لان العدل استقامه فی الفکر و التعقل و العمل لا میل فیه و لا انحراف، و لکن الفاقد للعدل فی تعقله و تفکیره یمیل قلبه المتزلزل الی الباطل، و ینحرف الی الاباطیل. و الشقاق فت عضد الاجتماع بالضوضاء و الجدل لاغراض شخصیه او قبیله باطله، فیقابل الجهاد الذی هو الاستقامه و النضال لاجل الحق و صیانه المله و الامه. فالمتعمق المعاند لا ینیب الی الحق و لا یهتدی الی سبیل الرشد کرجال القریش المعاندین للنبی (صلی الله علیه و آله) و القرآن. و الجاهل المتنازع یتخبط فی عماه حتی یدرک منیه قبل درک مناه. و القلب الزائع عن الحق متعاکس و منکوس یدرک الحسنه سیئه فیجتنب منها و السیئه حسنه فیرغب الیها، و لایلمس الحقیقه کالسکران. و من شاق الله فقد فارق جماع الشعب و الامه فهو کالتائه فی طریق و عر اینما یتوجه یقابله عقبه صعبه کاداء و عقده معقده لا یهتدی لحلها فضاق علیه المخرج و یقع دائما فی حرج. و الشاک یماری الحق و یحس بهول و مخافه و یتردد فی طی طریق السعاده فیرجع قهقری الی اسفل درکات الطبیعه، و یفقد شخصیه و یستلسم لجیوش الباطل فیقع تحت اقدام الشیاطین، و یصیر من الخاسرین الهالکین. قوله: (و بعد هذا کلام ترکناه) و رد فی الکافی فی باب دعائم الکفر و شعبه حدیثا طویلا یظهر انه تتمه الحدیث الذی ارسله المصنف رحمه الله و اشار الی بقیته، و قطعه صاحب الکافی و قسمه علی باب صفه الایمان و باب دعائم الکفر و باب صفه النفاق و المنافق، و لکن المری فی باب دعائم الکفر یخالف مع ما روی فی باب صفه الایمان سندا و مع ذکره الرضی رحمه الله متنا، فقد رواه هنا عن علی بن ابراهیم، عن ابیه عن حماد بن عیسی، عن ابراهیم بن عمر الیمانی، عن عمر بن اذنیه، عن ابان بن ابی عیاش، عن سلیمان بن قیس الهلالی، عن امیرالمومنین (علیه السلام) و عد المجلسی فی شرحه السند فختلفا فیه من حیث الصحه و الضعف. قال (علیه السلام): بنی الکفر علی اربع دعائم: الفسق و الغلو، و الشک، و الشبهه. والفسق علی اربع شعب: علی الجفاء، و العماء، و الغفله، و العتو، فمن جفا احتقر الخلق و مقت الفقهاء و اصر علی الحنث العظیم، و من عمی عن الحق نسی الذکر و اتبع الظن و بارز خالقه و الح علیه الشیطان و طلب المغفره بلا توبه و لا اسکانه و لا غفله، و من غفل جنی علی نفسه و انقلب علی ظهره و حسب غیه رشدا و غرته الامانی و اخذته الحسره و الندامه اذا قضی الامر و انکشف عنه الغطاء و بدا له ما لم یکن یحتسب، و من عتا عن امر الله شک و من شک تعالی الله علیه فاذله بسلطان و صغره بجلاله کما اغتر بربه الکریم و فرط فی امره. و الغو علی اربع شعب: علی التعمق بالرای، و التنازع فیه، و الزیع و الشقاق، فمن تعمق لم ینب الی الحق و لم یزدد الا غرقا فی الغمرات و لم تنحسر عنه فتنه الا غشیته اخری و انخرق دینه فهو امر مریج، و من نازع فی الرای و خاصم شهر بالعثل من طول اللجاج، و من زاغ قبحت عنده الحسنه و حسنت عنده السیئه و من شاق اعورت علیه طرقه و اعترض علیه امره فضاق مخرجه اذ لم ینبع سبیل المومنین. و الشک علی اربع شعب: علی المریه، و الهوی، و التردد، و الاستسلام و هو قول الله (فبای آلاء ربک تتماری) و فی روایه اخری: علی المریه، و الهول من الحق، و التردد، و الاستسلام للجهل و اهله، فمن هله مابین یدیه نکص علی عقبیه و من امتری فی الدین تردد فی الریب و سبقه الاولون من المومنین و ادرکه الاخرون و وطئته سنابک الشیطان، و من استسلم لهلکه الدنیا و الاخره هلک فیما بینهما، و من نجا من ذلک فمن فضل الیقین و لم یخلق الله خلقا اقل من الیقین. و الشبهه علی اربع شهب: اعجاب بالزینه، و تسویل النفس، و تاول العوج و لبس الحق بالباطل، و ذلک بان الزینه تصدف عن البینه، و ان تسویل النفس یقحم علی الشهوه، و ان العوج یمیل بصاحبه میلا عظیما، و ان اللبس ظلمات بعضها فوق بعض، فذلک الکفر و دعائمه و شعبه. اقول: قد شرحنا و ترجمنا هذا الحدیث فی شرح اصول الکافی و ترجمته (ج 3) فمن اراد مزید الاطلاع فیلرجع هنا لک. الترجمه: در دنباله توصیف دعائم ایمان فرمود (علیه السلام): کفر بر چهار ستون استوار است: بر تعمق و تنازع و کج دلی و تفرقه اندازی هر که راه تعمق پیش گیرد بسوی حق باز نگردد، و هر که از روی نادانی ستیزه جوئی را پیشه کند چشم دلش همیشه از دیدار حق نابینا بماند، و هر کس دلی کج دارد نیکی رابد شمارد و بدکرداری را نیک پندارد و در مستی گمراهی بسر برد، و هر کس تفرقه اندازد و تک روی پیشه سازد به راههای سخت و ناشناخته و هراسناک افتد و کارها بر او پیچیده و غیر قابل حل گردد، و در تنگنائی افتد که نتواند از آن بیرون آید. شک بر چهار شعبه تقسیم شود: بر خودنمائی در بحث و بر هراس و دودلی و خودباختگی، هر کس مراء را شیوه خود ساخت شب تارش به روز روشن مبدل نشود، و هر کس از آنچه در پیش دارد به هراس باشد بعقب برگردد و از پیشروی باز ماند، و هر کس درباره حقیقت دودلی دارد و حس تشخیص ندارد زیر سم شیاطین پایمال شود.

کفر بر چار پایه شد ستوار*** بر تعمق، تنازع دشوار

کج دلی و شقاق در دنبال*** بهر کفرند پایه در هر حال

هر که دارد تعمق اندر حق*** نگراید بسوی حق مطلق

هر که از جهل پر نزاع بود*** دائما کور دل بسر ببرد

دل کج نیک را بدی بیند*** ور بدی بهر نیک می چیند

مست گمراهی است و لایعقل*** نیست او را شعوری اندر دل

هر که تک رو شود جدا ز خدا*** راه سختی به پیش دارد،ها

کار او مشکل است و پیچیده*** و اندرین تنگنا است رنجیده

شک، بر چار شعبه قائم شد ***بر مراء و هراس و شد و نشد

چارمش را شمار استسلام*** که نه امید ماند و نه مرام

هر که را شیوه شد مراء و جدال ***شب او را نه پی نه صبح زوال

بهراسد از آنچه در پیش است*** در عقب گردد پر ز تشویش است

ور بتردید و ریب تمکین است*** پایمال سم شیاطین است

شوشتری

(الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) اقول رواه (الکافی) و (الامالیان)، و (التحف) ایضا بالسند المذکور فی سابقه، ففی (الکافی) بعدما مر (باب صفه الایمان) بالاسناد الاول عن ابن محبوب، عن یعقوب السراج عن جابر عن ابی جعفر (علیه السلام) قال سئل امیرالمومنین (علیه السلام) عن الایمان مثله مع تغییر یسیر و فیه، (والاشفاق) بدل (و الشفق) و فیه (و معرفه العبره) بد ل قوله (و موعظه العبره) و فیه (و من عرف العبره عرف السنه، و من عرف السنه فکانما کان مع الاولین و اهتدی للتی هی اقوم، و نظر الی من نجا بما نجا، و الی من هلک بما هلک. و انما اهلک الله من اهلک بمعصیته، و انجا من انجا بطاعته) بدل قوله، (و من عرف العبره فکانما کان فی الاولین)- و فی (الامالی) (و من عرف العبره عرف السنه و من عرف السنه فکانما کان فی الاولین)- و مثله (التحف) لکن فیه (فکانما عاش فی الاولین). (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) و کیف کان فزاد هذا علی سابقه بروایه (الخصال) له، (عن ابیه عن سعد عن محمد بن الحسین بن ابی الخطاب و احمد بن فضال عن ابن اسباط، عن الحسن ابن زید عن محمد بن سالم عن سعد بن طریف عن الاصبغ عنه (علیه السلام)- ورواه (تنبیه) البکری عن ابن درید عن محمد بن عثمان عن منجاب بن الحارث عن بشر بن عثمان عن محمد بن سوقه قال: سال رجل علیا(علیه السلام) عن الایمان مع اختلاف یسیر فی آخره فقام الرجل فقبل راسه. الایمان علی اربع دعائم جمع دعامه عماد البیت. علی الصبر جعل الصبر الدعامه الاولی من الایمان لانه بمنزله الراس من الجسد. و الیقین فعیل. فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام) ان العمل الدائم القلیل علی الیقین، افضل عند الله من العمل الکثیر علی غیر یقین. و عنه (علیه السلام) کان امیرالمومنین (علیه السلام) یقول لایجد عبد طعم الایمان، حتی یعلم ان ما اصابه لم یکن لیخطیه، و ان ما اخطاه لم یکن لیصیبه، و ان الضار النافع هو الله تعالی. و العدل قال تعالی: ( … و اوفوا الکیل و المیزان بالقسط لانکلف نفسا الا وسعها و اذا قلتم فاعدلوا و لو کان ذا قربی و بعهد الله اوفوا ذلکم وصاکم به لعلکم تذکرون و ان هذا صراطی مستقیما فاتبعوه و لاتتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله ذلکم وصاکم به لعلکم تتقون). اعدلوا هو اقرب للتقوی- ( … فانکحوا ما طاب لکم من النساء مثنی (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) و ثلاث و رباع فان خفتم الا تعدلوا فواحده … ) (ان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل علیهم الملئکه الا تخافوا و لاتحزنوا و ابشروا بالجنه التی کنتم توعدون). و الجهاد (و جاهدوا فی الله حق جهاده … ). فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام) ان الله تعالی بعث رسوله بالاسلام الی الناس عشر سنین فابوا ان یقبلوا حتی امره بالقتال فالخیر فی السیف، و تحت السیف، و الامر یعود کما بدا. و فی (الاسد) عن عمرو بن و اثله، ضحک النبی (صلی الله علیه و آله) حتی استغرب فقال: الا تسالونی مم ضحکت؟ فقالوا الله و رسوله اعلم قال عجبت من قوم یقادون الجنه بالسلاسل و هم یتقاعسون عنها،- قالوا و کیف؟ قال اقوام من العجم سباهم المهاجرون یدخلونهم فی الاسلام و هم کارهون. و الصبر منها علی اربع شعب جمع شعبه قال الجوهری الشعب الاغصان. علی الشوق قال الجوهری الشوق و الاشتیاق نزاع النفس الی الشی ء. و الشفق قال الجوهری الشفقه و الشفق الاسم من الاشفاق قال تهوی حیاتی و اهوی موتها شفقا. و الزهد فی (الکافی) عن النبی (صلی الله علیه و آله) لایجد الرجل حلاوه الایمان فی قلبه، حتی لایبالی من اکل الدنیا- ثم قال (علیه السلام) حرام علی قلوبکم ان تعرف حلاوه الایمان حتی تزهد فی الدنیا. (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) و الترقب قال الجوهری الترقب النتظار. فمن اشتاق الی الجنه

سلا عن الشهوات (و یوم یعرض الذین کفروا علی النار اذهبتم طیباتکم فی حیاتکم الدنیا و استمتعتم بها فالیوم تجزون عذاب الهون بما کنتم تستکبرون فی الارض بغیر الحق و بما کنتم تفسقون). و من اشفق من النار اجتنب المحرمات (و اما من خاف مقام ربه و نهی النفس عن الهوی فان الجنه هی الماوی) و قال النبی (صلی الله علیه و آله) حفت الجنه بالمکاره و حفت النار بالشهوات. و من زهد فی الدنیا استهان بالمصیبات فی (الکافی) عن ابی بصیر شکوت ابی عبدالله (علیه السلام) الوسواس فقال یا ابامحمد اذکر تقطع او صالک فی قبرک و رجوع احبائک عنک، اذا دفنوک فی حفرتک و خروج بنات الماء من منخریک، و اکل الدود لحمک فان ذلک یسلی عنک،- قال فو الله ما ذکرته الا سلا عنی. و من ارتقب الموت سارع الی کذا فی (المصریه) و الصواب: (فی) کمافی (ابن ابی الحدید و ابن میثم و الخطیه). الخیرات (ان الذین هم من خشیه ربهم مشفقون و الذین هم بایات ربهم یومنون و الذین هم بربهم لایشرکون و الذین یوتون ما اتوا و قلوبهم و جله انهم الی ربهم راجعون اولئک یسارعون فی (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) الخیران و هم لها سابقون). و الیقین منها ای: من دعائم الایمان الاربع. علی اربع شعب فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام) قال لابی بصیر لیس شی ء الا و له حد، فقال ابوبصیر: فما حد التوکل؟ قال (علیه السلام) الیقین، قال فما حد الیقین؟ قال الا تخاف مع الله شیئا. علی تبصره الفطنه الاضافه فی التبصره بمعنی (فی) کما یشهد له قوله بعد (فمن تبصر فی الفطنه). قال تعالی: (ان فی ذلک لذکری لمن کان له قلب او القی السمع و هو شهید). و تاول الحکمه ای: فهم مالها، قال الشاعر: علی انها کانت توول حبها تاول ربعی السقاب فاصحبا فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام) من صحه یقین المرء المسلم، الا یرضی الناس بسخط الله، و لایلومهم علی ما لم یوته الله، فان الرزق لایسوقه حرص حریص، و لایرده کراهیه کاره، و لو ان احدکم فر من رزقه کما یفر من الموت لادرکه رزقه، کما یدرکه الموت. و موعظه العبره الاضافه فی (الموعظه) بمعنی (من) او (فی). (لقد کان فی قصصهم عبره لاولی الالباب … )- ( … فاتاهم الله من حیث لم یحتسبوا و قذف فی قلوبهم الرعب یخربون بیوتهم بایدیهم و ایدی المومنین فاعتبروا یا اولی الابصار). (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) (قد کان لکم آیه فی فئتین التقتا فئه تقاتل فی سبیل الله و اخری کافره یرونهم مثلیهم رای العین و الله یوید بنصره من یشاء ان فی ذلک لعبره لاولی الابصار). (یقلب الله اللیل و النهار ان فی ذلک لعبره لاولی الابصار)- (فاخذه الله نکال الاخره و الاولی ان فی ذلک لعبره لمن یخشی) (و ان لکم فی الانعام لعبره نسقیکم مما فی بطونها ولکم فیها منافع کثیره و منها تاکلون)- (و ان لکم فی الانعام لعبره نسقیکم مما فی بطونه من بین فرث و دم لبنا خالصا سائغا للشاربین). و سنه الاولین (قد خلت من قبلکم سنن فسیروا فی الارض فانظروا کیف کان عاقبه المکذبین)- (یرید الله لیبین لکم و یهدیکم سنن الذین من قبلکم و یتوب علیکم و الله علیم حکیم). ( … و لایحیق المکر السیی ء الا باهله فهل ینظرون الا سنت الاولین فلن تجد لسنت الله تبدیلا و لن تجد نسلکه الله تحویلا). (فلم یک ینفعهم ایمانهم لما راوا باسنا سنت الله التی قد خلت فی عباده و خسر هنالک الکافرون). (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) ( … ان ینتهوا یغفر لهم ما قد سلف و ان یعودوا فقد مضت سنت الاولین).- (کذلک نسلکه فی قلوب المجرمین لایومنون به و قد خلت سنه الاولین). (و ما منع الناس ان یومنوا اذ جائهم الهدی و یستغفروا ربهم الا ان تاتیهم سنه الاولین او یاتیهم العذاب قبلا). فمن تبصر ای: صار ذا بصیره. فی الفطنه تبینت له الحکمه قالوا: الحکمه العلم الذی یدفع الانسان عن فعل القبیح مستعار من حکمه اللجام. و من عرف العبره فکانما کان فی الاولین قد عرفت ان (الکافی) نقله و من عرف العبره عرف السنه و من عرف السنه فکانما کان فی الاولین- الخ- کما مر. و العدل منها ای: من تلک الدعائم. علی اربع شعب الاولی. علی غائص الفهم ای: فهم یغوص علی الحقائق کمن یغوص علی الدر، و اللولو- و عرفت ان فی (الکافی) و (الامالی) (علی غامض الفهم). و غور العلم ای: قعره. و زهره الحکم ای: بهجه الفقه و القضاء. و رساخه ای: ثبو ت. الحلم. (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) و فی (الخصال) و (الامالی) و (التحف) و (الکافی): (و روضه الحلم) و هو الانسب بسابقه، (و زهره الحکم). فمن فهم علم غور العلم لان شرط العلم الفهم. و من علم غور العلم صدر عن شرائع الحکم و الصدور عن شرائع الحکم کنایه عن الاصابه فی الحکم، لان الشرائع موارد استقاء الناس، و الصدور عنها: الرجوع عنها. و من حلم لم یفرط من الافراط تجاوز الحد لاالتفریط- کما فی المرآه- لعدم مناسبته مع الحلم. فی امره و عاش فی الناس حمیدا فی الخبر: اذا وقعت منازعه بین رجلین نزل ملکان فیقولان للسفیه منهما: قلت و قلت و انت اهل لما قلت و ستجزی بما قلت. و یقولان للحلیم: صبرت و حلمت سیغفر الله لک ان اتممت ذلک. و الجهاد منها علی اربع شعب، علی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فی (الکافی): کان ابو عبدالله (علیه السلام) اذا مر بجماعه یختصمون لایجوزهم حتی یقول ثلاثا: اتقوا الله. (یرفع بها صوته). و عن النبی (صلی الله علیه و آله): ان الله تعالی لیبغض المومن الضعیف الذی لا دین له. قیل من هو؟ قال: الذی لاینهی عن المنکر. و عن الصادق (علیه السلام): الامر بالمعروف و النهی عن المنکر خلقان من خلق، الله فمن نصر هما اعزه الله و من خذلهما خذله الله. و الصدق فی المواطن قولا و عملا، خوفا و امنا، (لیس البر ان تولوا وجوهکم قبل المشرق و المغرب ولکن البر من آمن بالله و الیوم الاخر و الملائکه و الکتاب و النبیین و آتی المال علی حبه ذوی القربی و الیتامی و المساکین و ابن السبیل و السائلین و فی الرقاب و اقام الصلاه و آتی الزکاه (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) و الموفون بعهدهم اذا عاهدوا و الصابرین فی الباساء و الضراء و حین الباس اولئک الذین صدقوا و اولئک هم المتقون). و فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام): لما نزلت (ان الله اشتری من المومنین انفسهم و اموالهم بان لهم الجنه) قام رجل و قال للنبی (صلی الله علیه و آله): الرجل یاخذ سیفه فیقاتل حتی یقتل الا انه یقترف من هذه المحارف اشهید هو؟ فانزل تعالی: (التائبون العابدون الحامدون السائحون الراکعون الساجدون الامرون بالمعروف و الناهون عن المنکر و الحافظون لحدود الله و بشر المومنین) فبشر النبی (صلی الله علیه و آله) المجاهدین من المومنین الذین هذه صفتهم و حلیتهم بالشهاده و الجنه و قال: التائبون من الذنوب، العابدون الذین لایعبدون الا الله و لایشرکون به شیئا، الحامدون الذین یحمدون الله علی کل حال فی الشده و الرخائ، السائحون و هم الصائمون، و الراکعون الساجدون الذین یواظبون علی الصلوات الخمس، الحافظون لها و المحافظون علیها برکوعها و سجودها و فی الخشوع فیها، و فی اوقاتها، الامرون بالمعروف بعد ذلک و العاملون به، الناهون عن المنکر و المنتهون عنه. فبشر من قتل و هو قائم بهذه الشروط بالشهاده و الجنه. و شنان ای: بغض. الفاسقین فی (الکافی) عن الباقر(صلی الله علیه و آله) اوحی تعالی الی شعیب (علیه السلام) انی معذب من قومک مائه الف، اربعین الفا من شرارهم، و ستین الفا من خیارهم، فقال فما بال الاخیار قال: داهنوا اهل المعاصی (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان والنفاق) و لم یغضبوا لغضبی. فمن امر بالمعروف شد ای: احکم. ظهور المومنین قال تعالی: (و ان طائفتان من المومنین اقتتلوا فاصلحوا بینهما فان بغت احداهما علی الاخری فقاتلوا التی تبغی حتی تفی الی امر الله … ). و من نهی عن المنکر ارغم ای: الصق بالرغام، و هو التراب. انوف الکافرین هکذا فی المصریه و الصواب: (المنافقین) کما فی ابن ابی الحدید و ابن میثم و الخطیه. (محمد رسول الله و الذین معه اشداء علی الکفار رحماء بینهم … ) و قال (علیه السلام) امرنا النبی (صلی الله علیه و آله) ان نلقی اهل المعاصی بوجوه مکفهره. و من صدق فی المواطن قضی ما علیه من التکلیف و الوظائف الالهیه. (و ما ادریک ما العقبه فک رقبه او اطعام فی یوم ذی مسغبه یتیما ذا مقربه او مسکینا ذا متربه ثم کان من الذین آمنوا و تواصوا بالصبر و تواصوا بالمرحمه اولئک اصحاب المیمنه). (فاما من اعطی و اتقی و صدق بالحسنی فسنیسره للیسری). و من شنی ء الفاسقین و غضب لله غضب الله له، و ارضاه یوم القیامه فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام) ان الله عزوجل بعث ملکین الی اهل مدینه لیقلباها علی اهلها، فوجدا رجلا یدعو الله و یتضرع، فقال: احدهما للاخر اما تری هذا؟ فقال بلی ولکن امضی لما امر به ربی و قال الاخر لکنی اراجع ربی، فعاد، فقال (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) یا رب انی انتهیت الی المدینه. فوجدت عبدک فلانا یدعوک، و یتضرع الیک، فقال له تعالی: امض لما امرت فان ذا رجل لم یتمعر وجهه غیظا لله قط. هذا و کما فصل (علیه السلام) فی هذا الکلام دعائم الایمان و شعب کل دعامه فصل (علیه السلام) ارواح الایمان فی کلام آخر. ففی (الکافی) عن الاصبغ جاء رجل الیه (علیه السلام) فقال ان ناسا زعموا ان العبد یزنی و هو مومن و لایسرق و هو مومن و لایشرب الخمر و هو مومن، و لایاکل الربا و هو مومن، و لایسفک الدم الحرام و هو مومن، و قد ثقل هذا علی، و حرج منه صدری حین ازعم ان هذا العبد یصلی صلاتی، و یدعو دعائی و یناکحنی و اناکحه، و یوارثنی و اوارثه، و قد خرج من الایمان من اجل ذنب یسیر اصابه- فقال (علیه السلام) صدقت، سمعت النبی (صلی الله علیه و آله) یقول: - و الدلیل علیه کتاب الله- خلق الله الناس علی ثلاث طبقات، و انزلهم ثلاث منازل و ذلک قوله تعالی: فی الکتاب اصحاب المیمنه، و اصحاب المشامه، و السابقون، فاما ما ذکره من امر السابقین، فانهم انبیاء مرسلون و غیر مرسلین، جعل الله فیهم خمسه ارواح، روح القد س، و روح الایمان، و روح القوه، و روح الشهوه، و روح البدن، فبروح القدس بعثوا انبیاء مرسلین و غیر مرسلین و بها علموا اشیاء و بروح الایمان عبدواالله و لم یشرکوا به شیئا، و بروح القوه جاهدوا عدوهم و عالجوا معاشهم، و بروح الشهوه اصابوا لذیذ الطعام، و نکحوا الحلال من شباب النسائ، و بروح البدن، دبوا و درجوا، قال تعالی: (تلک الرسل فضلنا بعضهم علی بعض منهم من کلم الله، و رفع بعضهم درجات، و آتینا عیسی بن مریم البینات، و ایدناه بروح القدس … )- ثم قال فی جماعتهم ( … و ایدهم (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) بروح منه … ) یقول اکرمهم بها ففضلهم علی من سواهم فهولاء مغفور لهم مصفوح عن ذنوبهم ثم ذکر اصحاب المیمنه و هم المومنون حقا باعیانهم، جعل تعالی فیهم اربعه ارواح روح الایمان و روح القوه، و روح الشهوه، و روح البدن، فلا یزال العبد یستکمل هذه الارواح الاربعه حتی تاتی علیه حالات،- فقال الرجل ما هذه الحالات؟- قال اما اولاهن فهو کما قال تعالی: ( … و منکم من یرد الی ارذل العمر لکی لایعلم بعد علم شیئا … ) فهذا ینتقص منه جمیع الارواح، و لیس بالذی یخرج من دین الله لان الفاعل به رده، الی ارذل العمر فهو لایعرف للصلاه وقتا و لایستطیع التهجد باللیل و لا بالنهار، و لا القیام فی الصف مع الناس فهذا نقصان من روح الایمان و لیس یضره شیئا و فیهم من ینتقص منه روح الشهوه فلو مرت به اصبح بنات آدم لم یحن الیها و تبقی روح البدن فیه، فهو یدب. و یدرج حتی یاتیه ملک الموت، فهذا بحال خیر لان الله تعالی هو الفاعل به، و قد تاتی علیه حالات فی قوته و شبابه فیهم بالخطیئه فتشجعه روح القوه و تزین له روح الشهوه، و تقوده روح البدن حتی توقعه فی الخطیئه فاذا لامسها نقص من الایمان و تقضی عنه، و لیس یعود فیه حتی یتوب فاذا تاب تاب الله علیه و ان عاد ادخله الله نار جهنم فاما اصحاب المشامه، فهم الیهود و النصاری. یقول الله تعالی: (الذین آتیناهم الکتاب یعرفونه کما یعرفون ابنائهم … ) یعرفون محمدا (صلی الله علیه و آله) و الو لایه فی التوراه، و الانجیل، کما یعرفون ابنائهم فی منازلهم و ان فریقا منهم لیکتمون الحق و هم یعلمون- (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) انک الرسول الیهم- فلا تکونن من الممترین فلما جحدوا ما عرفوا ابتلاهم بذلک فسلبهم روح الایمان، و اسکن ابدانهم ثلاثه ارواح، روح القوه، و روح الشهوه و روح البدن، ثم اضافهم الی الانعام فقال ان هم الا کالانعام، لان الدابه انما تحمل بروح القوه، و تعتلف بروح الشهوه، و تسیر بروح البدن، فقال السائل احییت قلبی باذن الله. هذا و فی 266 باب الحکم ساله رجل ان یعرفه ما الایمان فقال (علیه السلام): اذا کان الغد، فاتنی حتی اخبرک علی اسماع الناس، فان نسیت مقالتی حفظها علیک غیرک فان الکلام کالشارده یثقفها هذا و یخطئها هذا- و قد ذکرنا ما اجابه (علیه السلام) به فی ما تقدم من هذا الباب و هو قوله (علیه السلام) الایمان علی اربع شعب و قد شرحناه فی فصل اجوبته التمثیلیه و ادب السوال.

مغنیه

کل من قال: اشهد ان لا اله الا الله و ان محمدا رسول الله یسمی مسلما، و تجری علیه احکام الاسلام، کالارث و الزواج و الدیه سواء انطق بهذه الشهاده عن علم او جهل، و عن صدق ام نفاق.. و فی صدر الاسلام کانت کلمتا: المومن و المسلم مترادفین او متقاربتین فی المعنی، و قد اطلق القرآن کلمه المومنین علی المسلمین، و خاطب الجمیع بیا ایها الذین آمنوا فی العدید من آیاته. و هناک آیه تشترط فی المومن الحق معرفه القلب، و خشوعه لذکر الله، و خوفه منه، و توکله علیه مع اقامه الصلاه و ایتاء الزکاه، و هی قوله تعالی: (انما المومنون الذین اذا ذکر الله وجلت قلوبهم و اذا تلیت علیهم آیاته زادتهم ایمانا و علی ربهم یتوکلون الذین یقیمون الصلاه و مما رزقناهم ینفقون اولئک هم المومنون حقا لهم درجات عند ربهم و مغفره و رزق کریم- 4 الانفال). و فی معنی هذه الایه او قریب منه قول الامام: الایمان معرفه بالقلب، و اقرار باللسان، و عمل بالارکان. و وجه الجمع بین هذه الایه و غیرها من الایات التی اطلقت کلمه المومن علی کل من نطق بالشهادتین هو ان هذا الناطق یعامل فی الدنیا معامله المسلم لمجرد النطق و کفی، و فی الاخره یعامل علی اساس القول و العمل معا.

و لا یکتفی منه بمجرد النطق. و مهما یکن فان الامام هنا لا یتکلم عن الایمان من حیث هو و علی وجه العموم و الشمول، بل عن ایمان خاص یاتی بعد العصمه من غیر فاصل بدلیل انه جعل العدل من دعائمه، و لیس من شک ان الایمان اعم، و العدل اخص. و هذا الایمان الذی یتکلم عنه الامام یقوم علی اربع دعائهم، و هی: 1- الصبر، و له اربع علامات: الاولی الشوق الی رحمه الله و جنته. و من البداهه ان من تطلعت نفسه الی نعیم الاخره انصرف بجیمع کیانه عن الدنیا و زینتها. الثانیه الشفق ای الخوف من عذاب النار، و من خاف من شی ء ابتعد عما یودی الیه. العلامه الثالثه اللامبالاه بالدنیا و اشیائها، اقبلت ام ادبرت، سالمت ام حاربت. الرابعه العده و التاهب للموت بالتقوی و العمل الصالح. 2- الیقین الصادق الثابت، و ایضا له اربع علامات: الاولی الثقه بکل ما یصدر عنه، کما قال الامام فی الرساله 61: (انی لعلی بصیره من نفسی و یقین من ربی). و فی الخطبه 4: (ما شککت فی الحق مذ اریته. الثانیه معرفته الحقائق علی وجهها، کتنزیه الباری عن الماده و الزمان و المکان و التشبیه و التعطیل و الجهل و الظلم، و کالعلم بالشریعه و اسرارها و بالبدع و آثارها. العلامه الثالثه الاتعاظ بالعبر و الانتفاع بالنذر. الرابعه العمل بسنه السلف الصالح. 3- العدل، و علاماته اربع: الاولی (غور العلم) ای اسراره و دقائقه. الثانیه (غائص الفهم) ای تطبیق العلم علی موارده، و لا یکفی مجرد الحفظ و الاطلاع، و القدره علی الجدل و استخدام البراهین. العلامه الثالثه (زهره الحکم) و هی وضوحه لکل الناس فی الفصل بین الحق و الباطل. الرابعه (رساخه الحلم) بحیث اذا غضب العادل فلا یخرجه الغضب من الحق و لا یدخله فی الباطل. 4- الجهاد، و له اربع علامات: الامر بالمعروف، و النهی عن المنکر، و الصبر و الثبات فی میدان القتال، و کراهیه الظلم و الفساد. و کل هذه الدعائم التی ذکرها الامام، و العلامات لکل دعامه- تدل دلاله قاطعه علی انه یتحدث عن الایمان الکامل المتاخم للعصمه، کما اشرنا.

للکافر عند المسلمین اصناف، منها ان یجحد الخالق من الاساس، او یومن به و ینکر الیوم الاخر، او یومن بهما معا و ینکر نبوه محمد (صلی الله علیه و آله). و منها ان یجعل مع الله الها آخر، او ینسب الیه صاحبه و ولدا، و منها ان یغالی فی مخلوق و ینعته بصفه من صفات الخالق، او ینصب العداء لاهل بیت الرسول (صلی الله علیه و آله)، و منها ان ینکر ضروره دینیه ثبتت باجماع المسلمین، کوجوب الصوم و الصلاه، و تحریم القتل و السلب و النهب. و اشار الامام الی اصناف الکافر بقوله: (الفکر علی اربع دعائهم) و هی. 1- التعمق، و المراد به اقتحام السدود المضروبه دون الغیب کالبحث عن ذات الله سبحانه و کنهه، و تقدم ذلک فی شرح الخطبه 89، و جاء فیها: (ان الراسخین فی العلم هم الذین اغناهم عن اقتحام السدود المضربه دون الغیوب الاقرار بجمله ما جهلوا تفسیره من الغیب المحجوب، فمدح الله اعترافهم بالعجز عن تناول ما لم یحیطوا به علما، و سمی ترکهم التعمق فیما لم یکلفهم البحث عن کنهه رسوخا). 2- التنازع، ای الجدال فی الله بغیر علم و لا هدی و لا کتاب منیر، کما فی الایه 8 من سوره الحج. 3- الزیغ، و هو الانحراف عن الحق الذی یشمل الجحود بالله و النصب و المغالاه. 4- الشقاق، ای انکار الحق عنادا و مکابره، و یصدق هذا فیما یصدق علی منکر الضروره. (فمن تعمق لم ینب الی الحق) المراد بلم ینب لم یرجع، و المعنی من بحث عن ذات الله و کنهه یبقی حائرا مدی عمره، و لا یرجع الی رشده اطلاقا، لان المحدود لا یدرک غیر المحدود (و من کثر نزاعه بالجهل دام عماه عن الحق) لا شی ء وراء الجدال و النقاش بالجهل الا الحیره و الضلال، اما الجدال مع العلم بالحق و اخفائه فهو نفاق و کذب متعمد (و من زاغ الخ).. عن طریق الهدی رای الخیر شرا، و الشر خیرا (و من شاق الخ).. ای تمرد علی الحق فقد رکب الصغب و سلک مسالک التهلکه، و لن یجد فرجا و لا مخرجا. (و الشک علی اربع شعب). الاولی التماری، و معناه الجدال بلا تعمق، و المراد به هنا السفسطه و اللعب بالالفاظ البراقه التی تریک المستحیل ممکنا، و الممکن مستحیلا. الثانیه الهول، ای الخوف من الوقوع فی الخطا، و الخائف ینفر من خیاله، و یحسبه عدوا جاء لا غتیاله. الثالثه التردد فی العزم و النیه، و من کان هذا حاله لا یاتی بخیر. الرابعه الاستسلام لکل راکب و قائد الی الهلاک و الدمار.

عبده

… علی الشوق و الشفق: الشفق بالتحریک الخوف … الفطنه و تاول الحکمه: تاول الحکمه الوصول الی دقائقها و العبره الاعتبار و الاتعاظ باحوال الاولین و مارزئوا به عن الغفله و ما حظوا به عند الانتباه … العلم و زهره الحکم: غور العلم سره و باطنه و زهره الحکم بضم الزای ای حسنه … عن شرائع الحکم: الشرائع جمع شریعه و هی الظاهر المستقیم من المذاهب و مورد الشاربه و صدر عنها ای رجع عنها بعد ما اغترف لیفیض علی الناس مما اغترف فیحسن حکمه … و الصدق فی المواطن: مواطن القتال فی سبیل الحق و الشنان بالتحریک البغض… علی التعمق و التنازع و الزیغ: التعمق الذهاب خلف الاوهام علی زعم طلب الاسرار و الزیغ الحیدان عن مذاهب الحق و المیل مع الهوی الحیوانی و الشقاق العناد … لم ینب الی الحق: لم بنب ای لم یرجع اناب ینیب رجع … و اعضل علیه امره: و عر الطریق ککرم و وعد و ولع خشن و لم یسهل السیر فیه و اعضل اشتد و اعجزت صعوبته … و التردد و الاستسلام: التماری التجادل لاظهار قوه الجدل لا لاحقاق الحق و الهول بفتح فسکون مخافتک من الامر لا تدری ما هجم علیک منه فتندهش و التردد انتقاض العزیمه و انفساخها ثم عودها ثم انفساخها و الاستسلام القاء النفس فی تیار الحادثات ای ما اوتی علیها یاتی و المراء بکسر المیم الجدل و الدیدن العاده و قوله لم یصبح لیله ای لم یخرج من ظلام الشک الی نهار الیقین … وطئته سنابک الشیاطین: الریب الظن ای الذی یتردد فی ظنه و لا یعقد العزیمه فی امره تطوه سنابک الشیاطین جمع سنبک بالضم طرف الحافر ای تستزله شیاطین الهوی فتطرحه فی الهلکه

جعفری

فیض الاسلام

از امام علیه السلام از ایمان پرسیدند، پس آن حضرت (درباره علامات و نشانه های ایمان و ضد آن کفر و شک) فرموده است: ایمان بر روی چهار ستون استوار است: صبر و شکیبائی، یقین و باور، عدل و داد، جهاد و کوشش (در راه دین) و صبر از آنها بر چهار گونه است: علاقمندی، ترس، پارسائی، انتظار داشتن، پس هر که به بهشت علاقه داشت خواهشهای نفس را فراموش می کند و از آنها چشم می پوشد، و هر که از آتش ترسید از آنچه حرام و نارواست دوری می گزیند، و هر که در دنیا پارسا شد اندوهها را سبک می شمارد، و هر که منتظر مرگ باشد به نیکوکاریها شتاب می نماید. و یقین از آنها بر چهار گونه است: بینا شدن در زیرکی، رسیدن به حقائق، عبرت گرفتن از دیگران، روش پیشینیان، پس هر که در زیرکی بینا شد راه راست (در علم و عمل) برای او هویدا گشت، و هر که حکمت و راه راست برای او آشکار گردید به پند گرفتن از احوال آشنا شد، و هر که به پند گرفتن از احوال آشنا شد به آن ماند که در پیشینیان بوده (و حال آنها را دیده و نتائج کردارشان را آزموده پس در مبدا و معاد بر یقین و باور) است. و عدل از آنها بر چهار گونه است: دقت در فهمیدن درست، رسیدن به حقیقت دانائی، حکم نیک

و، استوار داشتن بردباری، پس هر که دقت کرد و درست بفهمید حقیقت دانائی را دریافت و هر که حقیقت دانائی را یافت از روی قواعد دین حکم نیکو صادر کرد، و هر که بردبار بود در کار خود کوتاهی نکرده است و در بین مردم خوشنام زندگی کند. و جهاد از آنها بر چهارگونه است: امر به معروف، نهی از منکر، راستی در گفتار، دشمنی با بدکاران، پس هر که امر به معروف (کار شایسته) کند مومنین را همراهی کرده و ایشان را توانا گرداند، و هر که نهی از منکر (ناپسندیده) نماید بینی منافقین و دوروها را به خاک مالیده، و هر که در گفتار راستگو باشد آنچه بر او بوده بجا آورده، و هر که با بدکاران دشمنی نمود و برای خدا خشمناک گردید خدا برای او (بر آنها) بخشم آید و در روز رستخیز او را خشنود (از رحمتش بهره مند) می گرداند.

و کفر بر چهار ستون استوار است: کنجکاوی (بیجا که از وسوسه نادرست و از اندازه عقل و خرد بیرون باشد) مکابره و زد و خورد نمودن (که آن در حد افراط یعنی تجاوز از حق است) دست کشیدن از حق (که آن در حد تفریط یعنی کوتاهی از حق است) دشمنی و زیر بار حق نرفتن، پس کسی که کنجکاوی (بیجا) کند در راه راست قدم ننهاده، و کسی که بر اثر نادانی بسیار مکابره و زد و خورد نماید کوری و نابینائی او از حق همیشگی است، و کسی که از حق دست بکشد شایستگی نزد او زشت و زشتی و ناپسندی نیکو گردد، و به مستی گمراهی مست شود، و کسی که دشمنی نموده زیر بار حق نرود راههایش دشوار و کارش سخت و طریق بیرون آمدنش (از ضلالت و گمراهی) تنگ باشد. و شک (دو دلی) بر چهار گونه است: گفت و شنود (به باطل و نادرستی) ترسیدن (از اقدام به حق) سرگردانی، تن دادن (به گمراهی و کوشش نمودن در راه رستگاری) پس کسی که جدال و گفت و شنود را عادت و شیوه خویش گردانید شب او بامداد نگشته (از تاریکی شک و دودلی به روشنائی یقین و باور نرسیده) و کسی را که آنچه پیش دارد (جهاد و کوشش در راه حق) بترساند به عقب برمی گردد (در کارهای خود به جائی نرسد) و کسی که در دو دلی حیران و سرگردان باشد (و خود را به جایگاه امن و آسوده یقین و باور نرساند) سمهای شیاطین او را پایمال نماید (شیاطین بر او دست یافته هلاکش سازند) و کسی که تباه کردن دنیا و آخرت تن دهد در دنیا و آخرت تباه گردد. (سیدرضی رحمه الله فرماید:)

زمانی

ایمان و کفر دو نیروی متضاد هستند که در سرنوشت انسان و زندگی وی نقش مهمی دارند. کسی که می خواهد مومن باشد باید شرائط آنرا احراز کند تا در دنیا و آخرت سربلند باشد. به همان مقدار که از شرایط ایمان کسر گردید به شرائط کفر اضافه می گردد و به تدریج انسان سقوط می کند.

ایمان و کفر دو نیروی متضاد هستند که در سرنوشت انسان و زندگی وی نقش مهمی دارند. کسی که می خواهد مومن باشد باید شرائط آنرا احراز کند تا در دنیا و آخرت سربلند باشد. به همان مقدار که از شرایط ایمان کسر گردید به شرائط کفر اضافه می گردد و به تدریج انسان سقوط می کند.

سید محمد شیرازی

و سئل علیه السلام عن الایمان، فقال: (الایمان علی اربع دعائم) جمع دعامه بمعنی العمود، فکما یبنی سقف البیت علی العمود، کذلک بنی الایمان علی الاعمده (علی الصبر) علی الطاعه (و الیقین) بالمبدء و المعاد و ما اشبه (و العدل) فی الامور کلها (و الجهاد) فی سبیل الله سبحانه. (و الصبر منها علی اربع شعب) جمع شعبه، بمعنی: القسم: ای علی اربعه اقسام (علی الشوق) الی الجنه (و الشق) ای الخوف (و الزهد) فی الدنیا (و الترقب) ای الترصد للموت (فمن اشتاق الی الجنه) و یغمها (سلا) ای ابتعد (عن الشهوات) المحرمه الموجبه للنار (و من اشفق) و خاف (من النار اجتنب المحرمات) المسببه لدخول الانسان فی جهنم. (و من زهد فی الدنیا) فلم یرها مقره و محله و علم قصر مدتها (استهان بالمصیبات) ای عدها هینه لانه یعلم قصر مده المصیبه و انها موجبه للاجر و الثواب (و من ارتقب الموت) و انتظره (سارع الی الخیرات) لئلا تفوته الفرصه بالموت، و کل هذه الامور لا تکون الا بالصبر و التحمل. (و الیقین منها علی اربع شعب) ای علی اربعه اقسام (علی تبصره الفطنه) الفطنه الذکاء، و تبصرتها ای التبصره الناشئه منها (و تاول الحکمه) ای الوصول الی الدقائق التی تئول و تنتهی الیها الحکمه، و الحکمه هی معرفه وضع الاشیاء مواضعه (و موعظه العبره) العبره ما یسبب اعتبار الانسان و درکه الضار من النافع- بسبب ما یری من الاحداث و التقلبات- و موعظتها هی الوعظ الذی یاخده الانسان بسببها، فان العبره تعظ الانسان و ترشده. (و سنه الاولین) ای معرفه طریقه الاولین من الانبیاء و الصالحین حتی یتبعها الانسان (فمن تبصر فی الفطنه) ای فی ذکائه و معرفته للامور (تبینت) ای ظهرت له (الحکمه) بان عرف مواضع الاشیاء (و من تبینت له الحکمه عرف العبره) اذ العارف بمواضع الاشیاء یتمکن ان یدرک مواضع الاعتبار منها (و من عرف العبره فکانما کان فی الاولین) اذ هو باکتسابه منهم مواضع الخطاء و الصواب فکانه کان فیهم ورای ماذا عملوا، و ماذا نتج عملهم. (و العدل منها علی اربع شعب) ای علی اربعه اقسام (علی غائض الفهم) ای الفهم الغائص فی الامور، فانه بدون الفهم لا یکون عدل، اذ الفاهم یتمکن من اقامه العدل (و غور العلم) ای العلم الذی یغور فی باطن الاشیاء (و زهره الحکم) ای حسن الحکم، بان یتمکن من ان یحکم علی الاشیاء بالحکم الحسن المطابق للواقع (و رساخه الحلم) ای ان یکون له حلم راسخ ثابت حتی اذ اعصی علیه الفهم او التطبیق حلم حتی یصل الی معرفه العدل فی الامر، و یتمکن من تطبیقه (فمن فهم) ای کان له فهم حاد (علم غور العلم) ای باطنه و سره، ای انه یدرک عمق الاشیاء. (و من علم غور العلم) و باطنه (صدر عن شرائع الحکم) شرائع: جمع شریعه، و هو المحل الذی علی الماء یرده الشارب، و صدر ای رجع ریانا بعد وروده، ای انهل شرب من منهل الحکم عن صدر عارفا بالاحکام (و من حلم لم یفرط فی امره) بالزیاده و النقصان بل اخذ العدل و الوسط (و عاش فی الناس حمیدا) لان العادل فی الامور، محمود لذی الناس. (و الجهاد منها علی اربع شعب) ای علی اربعه اقسام (علی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر) لانها القاء النفس فی التعب، و الجهاد من الجهد بمعنی التعب فی الامر (و الصدق فی المواطن) بان یصدق الانسان فی کل موطن سواء ضره الصدق او نفعه (و شنان الفاسقین) ای بغضهم و عدواتهم (فمن امر بالمعروف شد) و قوی (ظهور المومنین) لانه کلما کثر العدد اشتد الامر و قوی (و من نهی عن المنکر ارغم انوف الکافرین) ای اذلهم لانهم هم اصل المنکرات، و اصله الارغام الایصال الی الرغام ای التراب (و من صدق فی المواطن) ای المواضع کلها (قضی ما علیه) ای ادی الشی ء الذی وجب علیه من صدق الحدیث و صدق العمل (و من شنی ء الفاسقین) ای عادتهم (و غضب لله) تعالی اذا رای محرما (غضب الله له) فاذا اراد احد ایذائه دفع الله عنه (و ارضاه یوم القیامه) بارساله الی الجنه التی وعدها الله المتقین.

و قال علیه السلام: (الکفر علی اربع دعائم) ای له اربعه اعمده. کما للسقف اعمده لا یقف الا بها (علی التعمق فی العقائد تعمقا غیر عقلائی، کالوسوسه (و التنازع) فی الحق (و الزیغ) ای المیل مع الهوی (و الشقاق) ای العناد فی الحق (فمن تعمق لم ینب) ای لم یرجع (الی حق) لانه دائما یذهب وراء التدقیقات الفلسفیه و الاوهام حتی یکون ذلک ملکه له، و من صار مثل ذلک ملکه له لا یرجع الی طرق العقلاء فی الفهم و الاستدلال (و من کثر نزاعه بالجهل) بان یکون کثیر المجادله یعینه و ما لا یعنیه (دام عماه عن الحق) فلا یبصره. (و من زاغ) ای مال مع الهوی (سائت عنده الحسنه) ای رآها سیئه (و حسنت عنده السیئه) بان رئاها حسنه، لانه زائغ مائل (و سکر سکر الضلاله) بان تملی من الباطل و اشتغل به فلا تستفیق الی الحق (و من شاق) ای عاند فی الحق (و عرت) ای صعبت (علیه طرقه) یقال طریق و عر، اذا صعب السیر فیه (و اعضل) ای اشکل (علیه امره) فلا یعرف وجه الحق (و ضاق علیه مخرجه) فلا یدری کیف یخرج من المشکلات لانه یعاند فی کلشی ء، فلا یعلم وجه الخروج. (و الشک علی اربع شعب) ای علی اربعه اقسام (علی التماری) ای التجادل، لاظهاره للناس قوه جدله، لا لاحقاق الحق (و الهول) بان یخاف الحق فلا یقبله (و التردد) فی الحق بان لا یدری ای الطرفین صحیحا (و الاستسلام) بان یستسلم الانسان لکل شی ء بدون دلیل و معرفه فانه یشک فی الحق لانه لم یاخذ الامر عن ذلیل (فمن جعل المراء دیدنا) ای جعل الجدال عاده (لم یصبح لیله) ای لا یخرج فی ضلام الشک الی نهار الیقین (و من هاله ما بین یدیه) من الحق (نکص علی عقبیه) ای رجع الی الجاهلیه، و عقب وراء الرجل، و هذا کنایه عن الارتداد الی الجاهلیه، کما یرتد الماشی بالقهقری (و من تردد فی الریب) ای الشک (وطئته سنابک الشیاطین) سنابک جمع سنبک، و هو طرف الحافر، ای ان الشیاطین یجمعلونه فرشا لهم یمرون علیه کیفما شائوا، و هذا کنایه عن انه لیس من الدین فی شی ء (و من استسلم لهلکه الدنیا و الاخره) بان لم ینظم امر نجاته بل سار غیر واع کیفما ساروا با (هلک فیهما) فلا دنیا مطمئنه له، و لا آخره حسنه. (قال الرضی (ره): و بعد هذا کلام ترکنا ذکره خوف الاطاله و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الباب) و هو ذکر الحکم و قصار الکلمات.

موسوی

اللغه: الدعائم: اعمده البیت. شعب: جمع شعبه الفرقه الطائفه من الشی ء. الشفق: الخوف. الترقب: الانتظار. سلا: هجر و ترک. استهان: لم یعر المر اهتماما. المصیبات: جمع مصیبه و هی البلیه و الکارثه. ارتقب: انتظر. سارع: بادر. التبصر: التعرف. الفطنه: الفهم، و الحذق فی الامر. تبینت: ظهرت. العبره: العظه و الاعتبار. غاص فی البحر: دخل تحت الماء الی العمق. غور العلم: باطنه و عمقه. زهره الحکم: حسنه و نوره. رساخه الحلم: ثبوته و استقراره. صدر: رجع ضد ورد. یفرط: یقصر. حمیدا: محمودا ممدوحا. المواطن: المواقع. الشنان: البغض. شد الظهور: قواها. ارغم انفه: اجبره علی الرضوخ. الشرح: (و سئل عن الایمان فقال: الایمان علی اربع دعائم علی الصبر و الیقین و العدل و الجهاد) فی هذا الجواب عن الایمان یوضح الامام الایمان و یفصله علی حقیقته و یبین بعض خصوصیاته و جوانبه و جزئیاته فیقول: ان الایمان یقوم علی اربع قواعد اسیاسیه راسخه قویه علیها یقوم صرح الایمان و بها یکون و لو لاها لهوی و سقط. انها الصبر و الیقین و العدل و الجهاد ثم جاء الی کل واحده لیفصلها و یشرحها و علی ای شی ء تبنی و ما هی مقوماتها … (و الصبر منها علی اربع شعب: علی الشوق و الشفق و الزهد و الترقب فمن اشتاق الی الجنه سلا عن الشهوات و من اشفق من النار اجتنب المحرمات و من زهد فی الدنیا استهان بالمصیبات و من ارتقب الموت سارع الی الخیرات) هذا هو الرکن الاول من الرکان الایمان: انه الصبر و هو ایضا علی اربع شعب: ا- علی الشوق الی الجنه و من اشتاق الیها و رغب فیها و حن الیها هجر الشهوات المحرمه و ما ترغب فیه النفس من الامور الباطله. ب- و علی الشفق و هو الخوف من النار و من خاف من عذاب النار و المها ابتعد عن المحرمات و المعاصی و الاثام فلم یترک واجبا و لم یفعل محرما. ج- و علی الزهد فی الدنیا و الرغبه عنها و من زهد فی الدنیا و عزفت نفسه عنها اضحت عنده کل مصیبه و بلیه و محنه شیئا عابرا لا یعتنی بها و لا یهتم لانها الی زوال و انقضاء … د- و علی الترقب لحلول الموت و من انتظر الموت و ترقبه و عاینه و شعر بقربه بادر الی فعل الخیرات فاعان الضعفاء و اغاث الملهوفین و کف الاذی عن الناس و امر بالمعروف و نهی عن المنکر و هکذا سارع الی کل فعل طیب خیر … (و الیقین منها علی اربع شعب علی تبصره الفطنه و تاول الحکمه و موعظه العبره و سنه الاولین فمن تبصر فی الفطنه تبینت له الحکمه و من تبینت له الحکمه عرف العبره و من عرف العبره فکانما کان فی الاولین) هذا هو الرکن الثانی من ارکان الایمان: انه الیقین الذی یبنی علی اربع شعب و کل واحده مبتنیه علی الاخری و موسسه علیها: ا- بنی علی تبصره الفطنه ای یکون ذکیا حاذقا بصیرا فی الامور عمیقا فی حقائقها. ب- تاول الحکمه و هو تفسیرها و ادراک عمقها. ج- و من تبینت له الحکمه و ادرک عمق الامور عرف العبره و هی الموعظه النافعه التی تقربه من الله و تبعده عن الشیطان. د- و من عرف العبره و العظه فکانه کان فی الاولین من الانبیاء و الصالحین الذین سنوا طریق الحیاه السلیم و منهاجها القویم. (و العدل منها علی اربع شعب: علی غائص الفهم و غور العلم و زهره الحکم و رساخه الحلم فمن فهم علم غور العلم و من علم غور العلم صدر عن شرائع الحکم و من حلم لم یفرط فی امره و عاش فی الناس حمیدا) هذا هو الرکن الثالث مما بنی علیه الایمان انه العدل و هو ایضا علی اربع شعب: ا- علی غائص الفهم ای یقف علی عمق العلم و ابعاده و یفهمه کما هو. ب- علی غور العلم و هو الاحاطه بالعلم من جمیع جوانبه و الوصول الی کنهه و عمقه. ج- نور الحکم ای یصل الی الحکم بشکل واضح لا غبار علیه و لا شبهه فیه. د- الحلم و هو الملکه

التی یملک بها زمام غضبه و یسیطر بها علی اعصابه فلا یخرج عن الحلال الی الحرام و لا مما یجوز الی ما لا یجوز و بذلک لا یظلم و لا ینحرف فیعیش فی دنیاه محمودا یذکره الناس بجمیل الخصال و کریم الصفات. (و الجهاد منها علی اربع شعب علی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، و الصدق فی المواطن و شنان الفاسقین فمن امر بالمعروف شد ظهور المومنین و من نهی عن المنکر ارغم انوف الکافرین و من صدق فی المواطن قضی ما علیه و من شنی ء الفاسقین و غضب لله غضب الله له و ارضاه یوم القیامه) و هذا هو الرکن الرابع للایمان انه الجهاد و هو علی اربع شعب: ا- علی الامر بالمعروف الذی یعنی الامر بکل ما یحبه الله و یرضاه و یامر به و یریده و نتیجته و ثمرته ان یقوی المومنون و یصبحوا اصحاب قوه و شده و باس لانه متی قوی الایمان قوی المومنون. ب- و علی النهی عن المنکر: الذی هو ردع الناس عن کل قبیح و معصیه و ما لا یریده الله و فی ذلک اذلال للمنافقین و قهر لهم و قمع و ردع لهم عن ارتکاب المعاصی. ج- و علی الصدق فی المواطن: الذی یعنی الثبات و الصمود فی المعارک و الحروب و عدم الفرار منها و الهروب من حرابها و سیوفها و فی ذلک انتصار الله و رضی له و دفاع عن المقدس

ات و الحرمات. د- و علی شنان الفاسقین: ای بغض المنحرفین و کراهتهم لفسقهم و انحرافهم و ضلالهم ففی ذلک غضب منک لله و ارضاء له.

التعمق: الذهاب خلف الاوهام علی زعم طلب الاسرار. التنازع: الخصام. الزیغ: الانحراف عن الحق. الشقاق: العناد و الخلاف. ینب: یرجع و یعود. الطریق الوعر: الصعب السلوک لخشونته. اعضل الامر: اشتد و استغلق. التماری: المجادله بغیر الحق. الهول: الفزع. التردد: عدم الجزم بالشی ء بل یقطع بالشی ء ثم ینقضه و هکذا. الاستسلام: عدم المقاومه. المراء: بکسر المیم الجدال. الدیدن: العاده. نکص: رجع و احجم. هاله: افزعه. نکص علی عقبیه: رجع متقهقرا. الریب: الشک. و طاته: داسته. السنابک: جمع سنبک طرف الحافر. (و الکفر علی اربع دعائم: علی التعمق و التنازع و الزیغ و الشقاق: فمن تعمق لم ینب الی الحق و من کثر نزاعه بالجهل دام عماه عن الحق و من زاغ سائت عنده الحسنه و حسنت عنده السیئه و سکر سکر الضلاله، و من شاق و عرت علیه طرقه و اعضل علیه امره و ضاق علیه مخرجه) ذکر الکفر بعد الایمان لانه نقیضه و ضده و اراد ان یبین علی ای شی ء یبنی و ما هی قواعده و اسسه الباطله لیجتنب عنه و عنها من اراد الایمان فقال: انه یبنی علی اربع دعائم: ا- و بنی الکفر علی التعمق و هو الدخول فی بحث الامور المستعصیه التی لا یدرک قعرها و لا یصل فکر الانسان الیها ومن اصبحت هوایته التعسف و التفلسف فی بواطن الامور و اصبحت ملکه عنده لم یرجع الی الحق اذا اتضح له لان الشبهه لدیه قد اضحت حقیقه و ظن انه الوحید الذی ادرک الامور علی حقیقتها فلا یقنع بغیر ما وصل الیه و لو کان ما وصل الیه انحرافا و ضلالا … ب- و بنی الکفر علی التنازع و هو الجدال فی علم الله و صنعه و حکمه و الجدال ولید الجهل و عدم العلم فمن اصبح ملکه عنده استمر فی ضلاله و استغرق فی انحرافه و لم یعد الی حق و لم یرجع الی صواب. ج- و بنی الکفر علی الزیغ و هو الانحراف عن الحق و السیر وراء الباطل و من انحرف انعکست عنده الموازین فاصبح یری السیئه حسنه و الحسنه سیئه یری الحق باطلا و الباطل حقا و کذلک یصبح یسیی ء التصرف و لا یضع الامور مواضعها کحال السکران الذی لا یدرک تصرفه و لا یعرف ماذا یفعل … د- و بنی الکفر علی الشقاق: و هو معانده الحق و عداوته و محاربته و مثل هذا تصعب علیه الطرق الطیبه یصل الی خیر و لا یهتدی الی هدی و استعصی علیه واقعه و لم یقدر علی الخروج منه لشدته و ضیقه. (و الشک علی اربع شعب: علی التماری و الهول و التردد و الاستسلام فمن جعل المراء دیدنا لم یصبح لیله و من هاله ما بین یدیه نکص علی عقبیه و من تردد فی الریب و طیئته سنابک الشیاطین و من استستلم لهلکه الدنیا و الاخره هلک فیهما) و بین حکم الشک و وضع الشاک الذی لم یتخذ القرار الواضح و لم یقدر علی اتخاذه و بین انه علی اربع شعب. ا- بنی الشک علی التماری و هو الجدال لیظهر قوته لا لیثبت الحق و من اتخذ هذا الاسلوب عاده دائمه له و ملکه یبقی فی جهل دائم لا یصحو منه و لا یهتدی بعده. ب- و بنی الشک علی الهول و هو الخوف لان الشاک یدافع او یهاجم فهو لیس علی یقین مما یقول فیخاف من کل من یقول و من عاش الخوف من شکه رجع القهقری و لم یستطع التقدم ابدا لانه وجل یخشی الاقدام بل یخشی الثبات فی مواقعه. ج- و بنی الشک علی التردد و هو عدم الجزم فی الامور بل یبنی علی هذا تاره و علی خلافه اخری و یحتمل هذا مره و یحتمل غیره اخری و مثل هذا یقع فریسه الاهواء الباطله التی تتقاذفه من جهه الی اخری و لا یستطیع الصمود لضعفه و تردده و عدم تمکنه من الوقوف عما یثار فی وجهه و هذا الشاک لما استسلم لمن لهم بیان و لسان و کانوا علی باطل هلک فی الدنیا و الاخره لانه فی الدنیا یعیش الهوان و العذاب لانه لم تستقر نفسه و لم تهداء و اما فی الاخره فلعدم ایمانه بالله و الرسول و الکتب المنزله علی الانبیاء..

طالقانی

«از آن حضرت در باره ایمان پرسیدند، فرمود: ایمان بر چهار پایه استوار است. بر شکیبایی و یقین و دادگری و جهاد.»

در باره این گفتار علی علیه السّلام که در واقع خطبه ای است، ابن ابی الحدید چنین آورده است: سید رضی که خدایش رحمت کناد گفته است، این کلام را تتمه ای است که ما از ترس به درازا کشیدن مطلب و بیرون شدن از غرض و مقصود از آوردن آن خود داری می کنیم. سپس می گوید: صوفیان و یاران طریق حقیقت بسیاری از فنون و سخنان خود را از این فصل گرفته اند و هر کس به سخنان سهل بن عبد الله تستری و جنید و سری و دیگران با دقت بنگرد، این سخنان را در گستره سخنان ایشان می بیند که همچون ستارگان درخشان می درخشد، و البته در باره همه احوال و مقامات مذکور در این فصل در مباحث گذشته سخن و عقیده ما بیان شده است. ابن ابی الحدید سپس مبحث آموزنده و لطیف زیر را آورده است.

پاره ای از حکایات لطیف که در حضور پادشاهان صورت گرفته است:

ما اینک مواردی را در باره صدق گفتار در مواطن دشوار و حضور پادشاهان بیان می کنیم و اینکه چه کسانی به پاس خداوند خشم گرفته و نهی از منکر کرده اند و به حق قیام کرده اند و از پادشاه بیم نکرده و اعتنایی به او نداشته اند.

عمر بن عبد العزیز پیش سلیمان بن عبد الملک رفت، ایوب پسر سلیمان هم که در آن هنگام ولیعهد بود و برای خلافت او پس از پدرش بیعت گرفته شده بود، حضور داشت. در این هنگام کسی آمد و میراث یکی از زنان خلفا را مطالبه کرد. سلیمان گفت: تصور نمی کنم زنان از زمین و ملک چیزی به ارث برند. عمر بن عبد العزیز گفت: سبحان الله حکم کتاب خدا چه می شود؟ سلیمان به غلام خود گفت: برو و فرمانی را که عبد الملک در این مورد نوشته است بیاور. عمر بن عبد العزیز گفت: گویا خیال می کنی می خواهی قرآن را برای من بیاوری. ایوب پسر سلیمان گفت: به خدا سوگند هر کس چنین سخنی به امیر المؤمنین بگوید شایسته است بدون توجه او، سرش را ببرند. عمر بن عبد العزیز گفت: آری هنگامی که حکومت به تو و امثال تو برسد آنچه که بر سر اسلام آید سخت تر از این گفتار تو خواهد بود و برخاست و بیرون رفت.

ابراهیم بن هشام بن یحیی می گوید: پدرم، از قول پدر بزرگم برای من روایت کرد

که عمر بن عبد العزیز همواره سلیمان بن عبد الملک را از کشتن خوارج نهی می کرد و می گفت: آنان را به زندان افکن تا توبه کنند. روزی یکی از خوارج را که اعلان جنگ داده و پیکار کرده بود، پیش سلیمان آوردند، عمر بن عبد العزیز هم حاضر بود. سلیمان به آن مرد خارجی گفت: چه می گویی و حرف حساب تو چیست گفت: ای تبهکار پسر تبهکار چه بگویم. سلیمان به عمر بن عبد العزیز گفت: ای ابا حفص عقیده تو چیست، عمر سکوت کرد. سلیمان گفت: تو را سوگند می دهم که عقیده و حکم خود را در مورد او به من بگویی، عمر بن عبد العزیز گفت: چنین عقیده دارم که او و پدرش را دشنام دهی همان گونه که او تو و پدرت را دشنام داد. سلیمان به سخن او اعتنایی نکرد و فرمان به زدن گردن مرد خارجی داد.

ابن قتیبه در کتاب عیون الاخبار نقل کرده است که شبی منصور در حال طواف شنید مردی می گوید: بار خدایا من از ظهور تباهی و ستم و طمعی که میان حق جویان و حق مانع می شود به پیشگاه تو شکوه می کنم. منصور از طواف بیرون شد و در گوشه ای از مسجد نشست و کسی را پیش آن مرد فرستاد و او را فرا خواند. آن مرد دو رکعت نماز طواف گزارد و حجر را استلام کرد و پیش منصور آمد و بر او به خلافت سلام داد. منصور گفت: این چه سخنی بود که از تو شنیدم که در باره ظهور تباهی و ستم در زمین و اینکه طمع میان حق جویان و حق مانع شده است می گفتی به خدا سوگند با این سخن سراپای گوش مرا آکنده از سوز و گداز کردی. آن مرد گفت: ای امیر المؤمنین اگر مرا بر جانم امان دهی، خرابی کارها را از بن و ریشه برای تو باز گو می کنم و گرنه از تو کناره می گیرم و به اندوه خویش می پردازم که گرفتار تن خویشتنم. منصور گفت: تو در امانی هر چه می خواهی بگو. گفت: آن کس که پایبند طمع شده است و طمع مانع میان او و اصلاح آنچه از تباهی و ستم ظاهر شده، گردیده است، بدون تردید تو هستی. منصور گفت: ای وای بر تو، چگونه ممکن است طمع در من نفوذ کند و حال آنکه سیمینه و زرینه در دست من و خوراک ترش و شیرین برای من حاضر است گفت: مگر طمع در کسی به اندازه تو نفوذ کرده است خدای عز و جل تو را به رعایت احوال مسلمانان و اموال ایشان گماشته است و تو از کارهای ایشان غفلت می ورزی و به جمع آوری اموال ایشان همت می گماری و میان خودت و ایشان پرده هایی از گچ و آجر کشیده ای و درهای آهنی نهاده ای و پرده داران مسلح گماشته ای و خود را از مسلمانان میان این موانع زندانی کرده ای، و کارگزاران خود را برای گرد آوری و انباشتن اموال گسیل

داشته ای و آنان را با مردان و ستوران و سلاح نیرو بخشیده ای و فرمان داده ای که جز فلان و بهمان و تنی چند که نام برده ای حق ورود پیش تو را نداشته باشند، و فرمان نداده ای که ستمدیده و اندوه رسیده و گرسنه و فقیر و ناتوان و برهنه بتوانند به حضورت آیند و نه هیچ کس که او را حقی در این اموال است. همان کسانی که ایشان را برای خود برگزیده ای و آنان را بر رعیت خود ترجیح نهاده ای و فرمان داده ای مانع از آمدن آنان به حضورت نشوند، اموال را می چینند و برای خود گرد می آورند و اندوخته می سازند، آنان می گویند: این منصور مردی است که نسبت به خدا خیانت می کند به چه سبب اینک که ما را تسخیر کرده است ما بر او خیانت نکنیم. آنان با یکدیگر رایزنی کردند که چیزی از اخبار مردم جز آنچه را که خود می خواهند به اطلاع تو نرسانند، هر کارگزاری از تو که با فرمان ایشان مخالفت کند چندان او را در نظرت دشمن جلوه گر می کنند و چندان برای او غائله بر می انگیزند تا منزلتش فرو افتد و ارج او کاسته شود، و چون این موضوع از جانب تو و ایشان میان مردم شایع شده است کارگزاران و مردم از آنان می ترسند و کار ایشان را بزرگ می شمرند. در نتیجه کارگزاران تو نخست با همان گروه زد و بند می کنند و هدیه های گران و اموال فراوان به آنان می دهند تا بدان وسیله برای ستم به رعیت نیرو یابند. دیگر توانگران و نیرومندان رعیت تو همچنین رفتار می کنند تا بتوانند به زیر دستان خود ستم کنند، بنابر این همه سرزمینهای خدا را به سبب طمع، تباهی و ستم انباشته است و آن قوم در سلطنت تو با تو شریک شده اند و تو غافلی. اگر متظلمی به درگاه تو آید، بین او و آمدن پیش تو مانع می شوند و هر گاه که آشکار می شوی اگر بخواهد داستان خود را به اطلاع تو برساند، می بیند که تو خود از این کار منع کرده ای هر چند به خیال خویش مردی را برای رسیدگی به دادخواهی ایشان گماشته ای، ولی اگر شخص دادخواه پیش او رود، همانها به او پیام می دهند که قصه او را به تو گزارش ندهد و حال او را برای تو آشکار نسازد و او هم از ترس تو سخن ایشان را می پذیرد، بدین گونه آن شخص مظلوم پیوسته پیش او می رود و به او پناه می برد و از او فریاد رسی می خواهد ولی او همچنان بهانه می آورد و او را سرگردان می دارد: و وقتی شخص مظلوم چنان درمانده شود که اگر تو برای کاری بیرون آمده باشی فریاد برآورد- که صدایش به گوش تو برسد- او را چنان می زنند که مایه عبرت دیگران گردد و تو می نگری و اعتراضی نمی کنی، چگونه بر این حال ممکن است اسلام باقی بماند. من به روزگار جوانی خویش به چین سفر می کردم، یک بار که وارد چین شدم، پادشاه آن سرزمین کر شده بود. او سخت گریست،

همنشینانش او را به شکیبایی فرا خواندند، گفت: من بر این بلا که بر من نازل شده است نمی گریم، بلکه از آن می گریم که ممکن است ستمدیده ای بر درگاه من فریاد بر آرد و من فریادش را نشنوم. سپس گفت: اینک اگر شنوایی من از میان رفته است، بینایی من بر جای است، میان مردم ندا دهید که هیچ کس جز ستمدیده فریاد خواه، جامه سرخ نپوشد. آن گاه همه روز صبح و عصر سوار بر فیل می شد و می نگریست که آیا مظلومی را می بیند یا نه. او مشرک به خدا بود ولی مهربانی او نسبت به مشرکان بر بخل او چیره شد، و تو مؤمن به خدا و از خاندان رسول خدایی در عین حال مهربانی تو نسبت به مؤمنان بر بخل تو چیره نمی شود. اگر تو برای فرزندانت مال اندوزی می کنی، خداوند متعال برای تو عبرتی در کودک نوزاد قرار داده است که چون از شکم مادر زاییده می شود هیچ مال و ثروتی بر روی زمین ندارد و هر مالی هم که داشته باشد دستی بخیل آن را تصرف می کند، در عین حال لطف خداوند همواره آن کودک را فرو می پوشد تا آنکه رغبت مردم به او فزون می شود و این تو نیستی که عطا می کنی بلکه خداوند هر چه بخواهد به هر کس که اراده فرماید، لطف و عطا می کند. و اگر می گویی برای استوار ساختن پایه های حکومت مال جمع می کنی، همانا خداوند متعال برای تو در بنی امیه عبرتی را نشان داد و دیدی آنچه سیم و زر و مردان و سلاح و مرکوب فراهم آوردند کاری برای ایشان فراهم نساخت و اراده خداوند در باره آنان صورت گرفت. و اگر می گویی مال را برای رسیدن به هدف و نهایتی بزرگتر از آنچه در آن هستی گرد می آوری، به خدا سوگند منزلت بزرگتر از آنچه در آن هستی منزلتی است که آن را درک نمی کنی مگر آنکه به خلاف آنچه اکنون هستی رفتار کنی- یعنی وصول به منزلت آخرت. وانگهی دقت کن مگر تو کسانی را که نسبت به تو عصیان کنند، عقوبتی دشوارتر از کشتن ایشان می کنی؟ منصور گفت: نه. آن مرد گفت: ولی آن پادشاهی که چنین مال و حکومتی به تو ارزانی داشته است کسی را که از فرمانش سر پیچی کند با کشتن عقوبت نمی کند بلکه او را جاودانه در شکنجه دردناک قرار می دهد، و آن پادشاه - خداوند- عقیده قلبی و اعمال تو و آنچه را چشم بر آن اندازی و دست بر آن یازی و به سویش گام برداری، می بیند و می داند. اینک بنگر هر گاه که خداوند این پادشاهی را از دست تو بیرون کشد و تو را برای حساب پس دادن نعمتهایی که به تو ارزانی داشته است، فرا خواند آیا این اموال که با بخل و امساک فراهم آورده ای، گرهی از کار تو می گشاید؟

منصور گریست و گفت: ایکاش آفریده نمی شدم، ای وای بر تو، من چگونه باید برای خویش چاره سازی کنم؟ گفت: برای مردم بزرگانی هستند که در کارهای دینی خود به ایشان مراجعه می کنند و به سخن ایشان راضی می شوند، آنان را نزدیکان خود گردان تا تو را هدایت کنند و در کار خود با آنان رایزنی کن تا تو را در کار خیر استوار بدارند. منصور گفت: به آنان پیام دادم که بیایند ولی از من گریختند. گفت: آری، بیم آن دارند که مبادا تو ایشان را به راه و روش خود کشانی. اینک در دربار خویش را بگشای و دسترسی به خودت را آسان گردان و بر ستمدیده با مهر بنگر و ستمگر را سرکوب کن، و غنایم و زکات و صدقات را از آنچه روا و پاکیزه است، بگیر و با حق و عدالت میان مستحقان تقسیم کن. من ضمانت می کنم که آن فرزانگان و بزرگان خود به حضورت آیند و برای صلاح کار امت تو را یاری دهند و سعادتمند کنند. در این هنگام مؤذنان آمدند و سلام دادند و بانگ نماز برداشتند. منصور برخاست و نماز گزارد و بر جای خود بازگشت و به جستجوی آن مرد بر آمدند، او را نیافتند.

ابن قتیبه همچنان در همان کتاب می افزاید که عمرو بن عبید به منصور گفت: خداوند تمام نعمت این جهانی را به تو ارزانی فرموده است و با پرداخت اندکی از آن خویشتن را خریداری کن و شبی را فرایاد آور که فردای آن روز رستاخیز را برای تو آشکار می سازد- یعنی شب مرگ. منصور خاموش ماند. ربیع به عمرو بن عبید گفت: کافی است که امیر مؤمنان را اندوهگین ساختی. عمرو بن عبید به منصور گفت: این شخص- ربیع وزیر- بیست سال با تو مصاحبت کرده است و وظیفه خود ندانسته است که یک روز برای تو خیر خواهی کند و اندرزت دهد، و در بیرون درگاه تو، به چیزی از احکام کتاب خدا و سنت پیامبرش رفتار نکرده است. منصور گفت: چه کنم همانا به تو گفته ام که این انگشتری من در دست تو باشد، تو و یارانت بیایید و مرا کفایت کنید. عمرو گفت: تو برای ما دادگری خود را ارزانی دار تا ما هم به یاری تو جانبازی کنیم، بر درگاه تو ستمهای بسیاری است، داد ستمدیدگان را بده تا بدانیم که راست گویی.

ابن قتیبه در همان کتاب می افزاید: عربی صحرا نشین برخاست و به سلیمان بن عبد الملک سخنی مانند سخن عمرو بن عبید گفت. گوید آن اعرابی گفت: ای امیر مؤمنان من با تو سخنی می گویم که اندکی درشت است اگر آن را ناخوش می داری تحمل کن که در پی آن چیزی است که آن را دوست می داری. سلیمان گفت: بگو. گفت: من برای

ادای حق خداوند زبان خود را در مورد پند دادن به تو می گشایم و چیزی می گویم که زبانها از گفتن آن فرو مانده است. همانا گروهی تو را زیر چتر حمایت خود گرفته اند که برای خویشتن هم بدی را برگزیده اند، بدین معنی که دین خود را به دنیای خود فروخته اند، آنان با آخرت در ستیزند و با دنیا در آشتی. تو در مورد آنچه خدایت در آن امین دانسته است از ایشان در امان مباش، آنان امانت را نابود می کنند و کار دین و امت را به تباهی می کشند. تو نسبت به آنچه ایشان انجام می دهند مسئولی و ایشان از آنچه تو می کنی باز پرسیده نمی شوند. دنیای ایشان را با تباهی آخرت خویش آباد مکن که مغبون تر مردم کسی است که آخرت خود را به دنیای دیگران بفروشد. سلیمان گفت: ای اعرابی تو شتابان زبان خود را که برنده تر از شمشیر توست بر ما کشیدی. گفت: آری چنان کردم ولی به سود تو نه به زیان تو.

مکارم

فقال علیه السلام

وَ سُئِلَ عَنِ الْإِیمَانِ الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ:عَلَی الصَّبْرِ،وَ الْیَقِینِ،وَ الْعَدْلِ،وَ الْجِهَادِ.

وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الشَّوْقِ،وَ الشَّفَقِ،وَ الزُّهْدِ،وَ التَّرَقُّبِ:

فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّهِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ؛وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ؛وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ؛وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَی الْخَیْرَاتِ.وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی تَبْصِرَهِ الْفِطْنَهِ، وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَهِ،وَ مَوْعِظَهِ الْعِبْرَهِ،وَ سُنَّهِ الْأَوَّلِینَ.فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَهِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَهُ؛وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَهُ عَرَفَ الْعِبْرَهَ؛وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَهَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ.وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ، وَ غَوْرِ الْعِلْمِ،وَ زُهْرَهِ الْحُکْمِ،وَ رَسَاخَهِ الْحِلْمِ،فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ؛وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُکْمِ؛وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً.وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ،وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ،وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ:فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ،وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْکَافِرِینَ؛وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیْهِ،وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ، غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ.

ترجمه

از امام علیه السلام درباره ایمان سؤال شد فرمود:ایمان بر چهار پایه استوار است:بر «صبر»و«یقین»و«عدالت»و«جهاد».

صبر از میان آنها،بر چهار شعبه استوار است؛بر اشتیاق،ترس،زهد و انتظار.

آن کس که مشتاق بهشت باشد،شهوات و تمایلات سرکش را به فراموشی می سپارد و آن کس که از آتش جهنم بیمناک باشد از گناهان دوری می گزیند و کسی که زاهد و بی اعتنا به دنیا باشد مصیبت ها را ناچیز می شمرد و آن کس که انتظار مرگ را می کشد برای انجام اعمال نیک سرعت می گیرد.

یقین نیز بر چهار شاخه استوار است:بر بینش هوشمندانه و عمیق و پی بردن به دقایق حکمت و پند گرفتن از عبرت ها و اقتدا به روش پیشینیان (صالح).

کسی که بینایی هوشمندانه داشته باشد حکمت و دقایق امور برای او روشن می شود و کسی که دقایق امور برای او روشن شود عبرت فرا می گیرد و کسی که درس عبرت گیرد چنان است که گویا همیشه با گذشتگان بوده است.

عدالت نیز چهار شعبه دارد:فهم دقیق،علم و دانش عمیق،قضاوت صحیح و روشن و حلم و بردباری راسخ.کسی که درست بیندیشد به اعماق دانش آگاهی پیدا می کند و کسی که به عمق علم و دانش برسد از سرچشمه احکام، سیراب می گردد و آن کس که حلم و بردباری پیشه کند گرفتار تفریط و کوتاهی در امور خود نمی شود و در میان مردم با آبرومندی زندگی خواهد کرد.

جهاد (نیز) چهار شاخه دارد:امر به معروف،نهی از منکر،صدق و راستی در معرکه های نبرد،و دشمنی با فاسقان.آن کس که امر به معروف کند پشت مؤمنان را محکم ساخته و آن کس که نهی از منکر کند بینی کافران (و منافقان) را به خاک مالیده و کسی که صادقانه در میدان های نبرد با دشمن (و هرگونه مقابله با آنها) بایستد وظیفه خود را (در امر جهاد) انجام داده و کسی که فاسقان را دشمن دارد و برای خدا خشم گیرد خداوند به خاطر او خشم و غضب می کند (و او را در برابر دشمنان حفظ می نماید) و روز قیامت وی را خشنود می سازد. ( . سند گفتار حکیمانه: نویسنده مصادر نهج البلاغه،سند این گفتار مبسوط و حکیمانه امام علیه السلام را در ذیل کلمه حکمت آمیز 266 آورده است،زیرا آن کلمه در واقع مقدمه ای است برای این بیان و در این که سؤال کننده چه کسی بوده که امام این جواب را بیان فرمود طبق گفته غزالی در احیاء العلوم،«عمار یاسر»و طبق نوشته کلینی در کافی«ابن الکوّاء»بود.(احتمال اول نزدیک تر به نظر می رسد).سپس می افزاید:این سخن به طور متواتر از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل شده که بعضی آن را به صورت مسند و بعضی به صورت مرسل آورده اند،سپس نام عده کثیری را ذکر می کند که قبل از سیّد رضی آن را نقل کرده اند؛مانند:مرحوم کلینی در اصول کافی،ابن شعبه حرّانی در تحف العقول،صدوق در خصال و جمعی دیگر.آن گاه می افزاید:گروهی نیز بعد از سیّد رضی آن را با تفاوت روشنی آورده اند که نشان می دهد از منبع دیگری گرفته اند از جمله کتاب مناقب خوارزمی و کتاب دستور معالم الحکم را نام می برد.(مصادر نهج البلاغه،ج 4،ص 214). در کتاب تمام نهج البلاغه نیز این کلام مشروح حکمت آمیز را در لا به لای خطبه مشروح دیگری آورده است که با جمله«الْحَمْدُ للّهِ الَّذِی ابْتَدَأَ الأُمُورَ بِعِلْمِهِ فیهَا»آغاز می شود.(تمام نهج البلاغه،ص 180). )

ارکان ایمان

امام علیه السلام در این کلام جامع،تفسیری برای ایمان ذکر کرده که در هیچ منبع دیگری به این گستردگی و وضوح دیده نمی شود؛ایمان را فراتر از جنبه های عقیدتی،از جنبه های عملی و رفتاری نیز مورد توجه قرار داده است و تمام ریزه کاری ها و نکات دقیقی را که در تشکیل ایمان مؤثر است برشمرده است.

نخست ایمان را بر چهار پایه و هر یک از پایه ها را بر چهار پایه دیگر استوار دانسته که مجموعاً شانزده اصل از اصول ایمان (عقیدتی و عملی) را تشکیل می دهد و به یقین اگر کسی بتواند این اصول شانزده گانه را در خود زنده کند در اوج قله ایمان قرار خواهد گرفت و چنین ایمانی است که می تواند دنیا را به سوی امنیت و آرامش و عدل و داد رهبری کند و انسان را به مقام قرب پروردگار و اوج افتخار انسانی برساند.

همان گونه که در ذیل این حدیث شریف خواهد آمد،امام برای کفر هم چهار ستون قائل شده است و همچنین برای شک و از کلام مرحوم سیّد رضی استفاده می شود که این حدیث شریف دارای ذیل قابل ملاحظه ای بوده که سیّد رضی آن را از بیم طولانی شدن سخن حذف کرده و مطابق آنچه بعضی نقل کرده اند امام علیه السلام در ذیل،پایه های نفاق را نیز مشروحا بیان فرموده است.

همان گونه که در شرح مصدر این کلام حکمت آمیز آمد در این که سؤال کننده از امام علیه السلام درباره حقیقت ایمان چه کسی بوده اختلاف است؛بعضی آن را یکی از بهترین یاران آن حضرت یعنی«عمار یاسر»و بعضی آن را یکی از دشمنان سرسخت آن حضرت یعنی«ابن کواء»می دانند که احتمال اول به ذهن بسیار نزدیک تر است.ولی در هر حال در بعضی از روایات آمده که امام علیه السلام از دادن پاسخ شخصی به او امتناع ورزید و چون سؤال و جواب را بسیار مهم می دانست فرمود:برو فردا بیا تا در جمع اصحاب و یاران به تو پاسخ گویم،تا اگر تو فراموش کنی دیگری آن را حفظ کند،زیرا این گونه سخنان همچون مرکبی فراری است که یکی آن را نمی تواند بگیرد و دیگری آن را می گیرد. ( .تمام نهج البلاغه،ص 176.)

امام علیه السلام در آغاز،برای ایمان چهار ستون قائل می شود و در پاسخ سؤال پیش گفته می فرماید:«ایمان بر چهار پایه استوار است:بر صبر و یقین و عدالت و جهاد»؛ (وَ سُئِلَ عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ علیه السلام:الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ:عَلَی الصَّبْرِ، وَ الْیَقِینِ،وَ الْعَدْلِ،وَ الْجِهَادِ) .

بعضی از شارحان نهج البلاغه معتقدند که این پایه های چهارگانه همان اصول چهارگانه اخلاق است که در مبانی اخلاق ارسطو آمده است،وی می گوید:

اصول علم اخلاق چهار چیز است:حکمت،عفت،شجاعت و عدالت.بسیاری از علمای اخلاق اسلامی نیز اخلاق اسلام را بر پایه آن تفسیر کرده اند.

آنها معتقدند که روح انسان دارای سه قوه است:قوه ادراک،جاذبه و دافعه؛ قوه ادراک حقایق را تشخیص می دهد و انسان را به تعالی علمی می رساند.قوه جاذبه،همان قوه جلب منافع است که از آن به قوه شهوت تعبیر می شود.البته نه فقط شهوت جنسی،بلکه هرگونه خواسته ای به معنای وسیع کلمه مراد است.

قوه دافعه همان است که از آن به غضب تعبیر می کنند و حافظ دفع زیان ها از انسان است.

آنها بر این عقیده اند که این سه قوه دارای حد وسط و حد افراط و تفریط است،حد وسط آنها فضایل اخلاقی را تشکیل می دهد و منظور از«عدل»همان بهره گیری از حد وسط است،بنابراین هرگاه نیروی شهوت و غضب در اختیار قوه ادراک قرار گیرد و عدالت حاصل شود،اخلاق آدمی به کمال رسیده است. ( .شرح بیشتر در این باره را در کتاب اخلاق در قرآن،ج 1،ص 99 به بعد مطالعه فرمائید.)

ولی تطبیق کلام امام بر تقسیم ارسطویی در اخلاق بعید به نظر می رسد،زیرا همان گونه که در شرح این چهار اصل خواهد آمد امام اموری را ذکر می کند که فراتر از آنهاست مثلا صبر بر مصیبت را به زحمت می توان در مسئله شجاعت یا عفت جای داد و امر به معروف و نهی از منکر را به سختی می توان در این دو موضوع وارد دانست و همچنین موارد دیگری از شاخه هایی که امام برای این چهار اصل شمرده است،بنابراین سزاوار است ما آن را تحلیل و ارزیابی کنیم و سخن مستقلی درباره تفسیر ایمان و فضایل انسانی بدانیم که از سرچشمه قرآن و علم امام علیه السلام جوشیده است.

از آنجا که هدف امام علیه السلام در این پاسخ به سؤال،شرح و بیان ایمان از نظر اعتقاد قلبی و آثار لسانی و جنبه های عملی به طور کامل است برای هر یک از این پایه های چهارگانه،چهار شاخه بیان فرموده که در عمق حقیقت ایمان پیش رفته است.

پایه اول ایمان: صبر

می فرماید:«صبر از میان آنها،بر چهار شعبه استوار است؛اشتیاق،ترس،زهد وانتظار»؛ (وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الشَّوْقِ،وَ الشَّفَقِ،وَ الزُّهْدِ،وَ التَّرَقُّبِ) .

«شوق»به معنای علاقه و اشتیاق به چیزی و«شفق»در اصل به معنای آمیخته شدن روشنایی روز به تاریکی شب است،سپس به ترس آمیخته با علاقه به کسی یا چیزی به کار رفته است و«زهد»عدم وابستگی به دنیا و زخارف دنیاست و«ترقب»به هرگونه انتظار گفته می شود.

سپس به ریشه های هر یک از این چهار شاخه که از آن منشعب می شود پرداخته می فرماید:«آن کس که مشتاق بهشت باشد،شهوات و تمایلات سرکش را به فراموشی می سپارد و آن کس که از آتش جهنم بیمناک شد از گناهان دوری می گزیند و کسی که زاهد و بی اعتنا به دنیا باشد مصیبت ها را ناچیز می شمرد و آنکس که انتظار مرگ را می کشد برای انجام اعمال نیک سرعت می گیرد»؛ (فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّهِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ؛وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ؛ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ؛وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَی الْخَیْرَاتِ) .

«سلا»به معنای فراموش کردن چیزی است.

در واقع صبر و شکیبایی گاه در مقابل شهوت و در مسیر اطاعت خداست و گاه در مقام پرهیز از گناهان و گاه در مقابل مصائب و درد و رنج های دنیوی است و گاه در مقابل پایان عمر و مرگ.

برای این که انسان بتواند مواضع خود را در مقابل این امور چهارگانه روشن سازد باید متکی به عقاید صحیح گردد؛عشق به بهشت و نعمت های بی پایانش او را از غلطیدن در شهوات سرکش دنیا حفظ می کند و این همان صبر بر طاعت است و ایمان به عذاب الهی در آخرت و خوف از دوزخ او را از گناهان باز می دارد،چرا که گویی آتش دوزخ را با چشم خود می بیند.

از آنجا که بی تابی در برابر مصائب به دلیل دلبستگی های دنیوی است آن کس که زاهد و بی اعتنا به دنیا باشد و از این دلبستگی ها وا رَهَد مصیبت در برابر او کوچک می شود و صبر در برابر آن آسان می گردد.

امام علیه السلام علاوه بر سه شاخه معروف صبر شاخه چهارمی هم در اینجا بیان فرموده و آن صبری است که از انتظار مرگ ناشی می شود کسی که در هر لحظه احتمال می دهد پرونده حیاتش بسته شود و پنجه مرگ گلویش را بفشارد،با سرعت به سوی کارهای خیر می دود تا در فرصت باقی مانده کفه عمل صالح خود را سنگین سازد و این نیاز به صبر و استقامت فراوان دارد.

از آنچه در بالا آمد روشن شد که امام تمام شاخه های چهارگانه صبر را مرتبط به اعتقادات قلبی می شمارد؛اعتقاد به بهشت،دوزخ،به بی اعتباری دنیا و مرگ.

توجه به این نکته نیز لازم است که چون ایمان دارای درجاتی است و مطابق بعضی از روایات،ده درجه دارد،صبر و شوق به بهشت و ترس از دوزخ و زهد در دنیا و انتظار مرگ نیز در افراد مختلف است؛بعضی در اعلا درجه ایمان قرار دارند و این شاخه ها به طور کامل در باغستان روح آنها نمایان است و بعضی در ادنا درجه ایمانند و از هر کدام از این امور بهره کمی دارند.

پایه دوم ایمان: یقین

سپس امام علیه السلام از شاخه های یقین سخن می گوید و می فرماید:«یقین بر چهار شاخه استوار است:بر بینش هوشمندانه و عمیق و پی بردن به دقایق حکمت و پند گرفتن از عبرت ها و اقتدا به روش پیشینیان (صالح)»؛ (وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلی تَبْصِرَهِ الْفِطْنَهِ،وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَهِ،وَ مَوْعِظَهِ الْعِبْرَهِ،وَ سُنَّهِ الْأَوَّلِینَ) .

ممکن است این چهار شاخه اشاره به چهار رشته از علوم انسانی باشد:

نخست علوم تجربی است که از«تبصره الفطنه»سرچشمه می گیرد و دوم علوم نظری است که از«تأویل الحکمه»به دست می آید سوم علومی است که از تاریخ نصیب انسان می شود و مایه عبرت اوست و چهارم علوم نقلی است که از سنن پیشنیان به دست می آید.هنگامی که انسان این چهار رشته علمی را پیگیری کند و از آنها بهره کافی ببرد به مقام یقین می رسد.

مثلاً درباره خداشناسی نخست چشم باز کند و به خوبی آثار پروردگار را در جهان هستی ببیند سپس با اندیشه عمیق رابطه آن را با مبدأ آفرینش قادر و حکیم درک کند آن گاه از حوادث تاریخی عبرت بگیرد و خدا را از لابه لای آن بشناسد و پس از آن بر آنچه از پیشنیان صالح و عالم به دست آمده مرور کند و علوم آنها را به علم خود بیفزاید تا یک خداشناس کامل گردد.همچنین در مورد خودسازی و عوامل تقرب به پروردگار.

آن گاه امام علیه السلام میوه های هر یک از این شاخه های چهارگانه را بیان می کند و می فرماید:«کسی که بینایی هوشمندانه داشته باشد حکمت و دقایق امور برای او روشن می شود و کسی که دقایق امور برای او روشن شود عبرت فرا می گیرد و کسی که درس عبرت گیرد چنان است که گویا همیشه با گذشتگان بوده است»؛ (فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَهِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَهُ؛وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَهُ عَرَفَ الْعِبْرَهَ؛وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَهَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ) . ( .از بسیاری از نسخه های این حدیث شریف استفاده می شود که در کلام مرحوم سیّد رضی سقط و حذفی وارد شده و صحیح آن چنین بوده است:«وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَهَ عَرَفَ السُّنَّهَ وَ مَنْ عَرَفَ السُّنَّهَ فَکَأَنَّمَا کَانَ مَعَ الْأَوَّلِین»که ترجمه آن چنین می شود:آن کس که درس عبرت بیاموزد بر سنت ها آگاهی پیدا می کند و کسی که سنت های پیشینیان را فرا گیرد (و از تجربیات آنها استفاده کند) گویا همیشه در میان آنها و با آنها بوده است.(کافی،ج 2،ص 51،ح 1). از جمله اموری که گواهی می دهد عبارت مرحوم سیّد رضی سقط و حذفی دارد این است که مطابق نقل او یقین سه شاخه پیدا می کند در حالی که تمام پایه های چهارگانه ایمان هر کدام دارای چهار شاخه است. )

از آنچه گفته شد روشن می شود که یک پایه مهم ایمان،بر یقینِ حاصل از علم استوار است؛علومی که از مبدأهای متعدد سرچشمه می گیرد و روح را سیراب می کند و اعتقادِ انسان را به مبدأ و معاد محکم می سازد و آثارش در اخلاق و عمل ظاهر می گردد.

پایه سوم ایمان: عدل

سپس امام علیه السلام به سراغ شاخه های عدالت می رود و شاخه های این پایه مهم را چنین شرح می دهد:«عدالت نیز چهار شعبه دارد:فهم دقیق،علم و دانش عمیق، قضاوت صحیح و روشن و حلم و بردباری»؛ (وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلی غَائِصِ الْفَهْمِ،وَ غَوْرِ الْعِلْمِ،وَ زُهْرَهِ الْحُکْمِ،وَ رَسَاخَهِ الْحِلْمِ) .

در واقع کسی که بخواهد حکم عادلانه ای کند نخست باید از قابلیت و استعداد شایسته ای در فهم موضوع برخوردار باشد تا هرگونه خطا در تشخیص موضوع موجب خطا در نتیجه حکم نشود.سپس آگاهی لازم را در ارتباط با حکم پیدا کند و آن را دقیقا منطبق بر موضوع نماید،آن گاه حکم نهایی را به طور واضح و روشن و خالی از هرگونه ابهام بیان کند و در این مسیر،موانع را با حلم و بردباری برطرف سازد.

گرچه فهم به معنای مطلق دانستن و پی بردن به حقیقت است و با علم چندان تفاوتی ندارد؛ولی چون در اینجا در مقابل علم قرار گرفته مناسب است که فهم ناظر به موضوع و علم ناظر به حکم باشد.

چه بسا ممکن است ارباب دعوا با سخنان خشن و حرکات ناموزون و اصرارهای بی جا،روح قاضی را آزرده سازند.حلم و بردباری راسخ او نباید اجازه دهد این گونه امور در روحش اثر بگذارد و کمترین تغییری در حکم ایجاد کند.

اینها اموری است که امام علیه السلام در عهدنامه مالک اشتر درباره قضاوت،با اضافاتی به آن اشاره کرده می فرماید:

«ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُکْمِ بَیْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِیَّتِکَ فِی نَفْسِکَ مِمَّنْ لَا تَضِیقُ بِهِ الْأُمُورُ وَ لَا تُمَحِّکُهُ الْخُصُومُ وَ لَا یَتَمَادَی فِی الزَّلَّهِ وَ لَا یَحْصَرُ مِنَ الْفَیْءِ إِلَی الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ وَ لَا تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَی طَمَعٍ وَ لَا یَکْتَفِی بِأَدْنَی فَهْمٍ دُونَ أَقْصَاهُ وَ أَوْقَفَهُمْ فِی الشُّبُهَاتِ وَ آخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ وَ أَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَهِ الْخَصْمِ وَ أَصْبَرَهُمْ عَلَی تَکَشُّفِ الْأُمُورِ وَ أَصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتِّضَاحِ الْحُکْمِ مِمَّنْ لَا یَزْدَهِیهِ إِطْرَاءٌ وَ لَا یَسْتَمِیلُهُ إِغْرَاءٌ وَ أُولَئِکَ قَلِیلٌ؛ سپس از میان رعایای خود برترین فرد را در نزد خود برای قضاوت در میان مردم برگزین.کسی که امور مختلف آنها را در تنگنا قرار ندهد و برخورد مخالفان و خصوم با یکدیگر او را به خشم و لجاجت وا ندارد و در لغزش و اشتباهاتش پافشاری نکند و هنگامی که خطایش بر او روشن شود بازگشت به سوی حق بر او مشکل نباشد و نفس او به طمع تمایل نداشته باشد و در فهم مطالب به اندک تحقیق اکتفا نکند و تا پایان پیش رود و در شبهات از همه محتاطتر باشد و در تمسک به حجت و دلیل از همه بیشتر پافشاری کند و با مراجعه مکرر اطراف دعوا کمتر خسته شود و در کشف حقایق امور شکیباتر باشد و به هنگام آشکار شدن حق در انشای حکم از همه قاطع تر باشد.او باید از کسانی باشد که ستایش فراوان،او را مغرور نسازد (و فریب ندهد) و مدح و ثنای بسیار او را به ثنا خوان و مدح کننده متمایل نکند و البته این گونه افراد کم اند».

البته این تفسیر را درباره جمله های فوق نمی توان از نظر دور داشت که این جمله ها تنها مربوط به مقام قضاوت نیست،بلکه ناظر به تمام قضاوت های اجتماعی و زندگی مادی و معنوی است همه جا باید برای تشخیص موضوع دقت کرد؛همه جا باید دقیقا احکام را بر موضوعات منطبق نمود؛همه جا باید تصمیم قاطع و شفاف داشت و همه جا در برابر ناملایمات و خشونت نابخردان و نسبت های ناروای آنها حلم و بردباری نشان داد.

آن گاه امام علیه السلام در یک نتیجه گیری حکیمانه،آثار هر یک از این شاخه های چهارگانه عدالت را بیان می کند،می فرماید:«کسی که درست بیندیشد به اعماق دانش آگاهی پیدا می کند و کسی که به عمق علم و دانش برسد از سرچشمه احکام،سیراب باز می گردد و آن کس که حلم و بردباری پیشه کند گرفتار تفریط و کوتاهی در امور خود نمی شود و در میان مردم با آبرومندی زندگی خواهد کرد»؛ (فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ؛وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُکْمِ؛

وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً) .( .با توجه به این که امام شاخه های عدالت را چهار امر شمرده و بعد آثار یک یک آنها را بیان فرموده روشن می شود که عبارت مرحوم شریف رضی نیز سقط و حذفی دارد،چرا که فقط اثر سه شاخه در آن بیان شده و از یک شاخه دیگر خبری نیست در کتاب تمام نهج البلاغه به نقل از امالی شیخ طوسی و تحف العقول این جمله محذوف ذکر شده است و بعد از شرایع الحکم چنین آمده«وَمَنْ عَرَفَ شَرَائِعَ الْحُکْمِ لَمْ یَضِلَّ»یعنی«کسی که از سرچشمه احکام سیراب گردد هرگز گمراه نمی شود».)

آری دقت در فهم،انسان را به ژرفای علم و دانش می رساند و آن کس که به ژرفای علم و دانش برسد احکام الهی را به خوبی درک می کند و هرکس احکام خدا را دقیقاً بداند هرگز گمراه نخواهد شد و کسانی که در مقابل نابخردان حلم و بردباری داشته باشند و به گفته قرآن: «لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلی أَلاّ تَعْدِلُوا»؛ عداوت نسبت به قومی شما را مانع از اجرای عدالت نشود» ( .مائده،آیه 8.) از حق و عدالت دور نخواهد شد و چنین انسانی قطعا محبوب القلوب مردم است.

در روایات اسلامی درباره اهمیت حلم و بردباری و نقش آن در پیروزی انسان در زندگی روایات فراوانی وارد شده است از جمله در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است که فرمود:

«کَادَ الْحَلِیمُ أَنْ یَکُونَ نَبِیّاً؛ آدم بردبار نزدیک است به مقام نبوت برسد». ( .بحارالانوار،ج 43،ص 70،ح 61.)

امیر مؤمنان علی علیه السلام می فرماید:

«تَعَلَّمُوا الْحِلْمَ فَإِنَّ الْحِلْمَ خَلِیلُ الْمُؤْمِنِ وَ وَزِیرُه؛ حلم و بردباری را بیاموزید (و آن را تمرین کنید) زیرا دوست مؤمن و وزیر اوست». ( .همان،ج 75،ص 62،ح 140.)

امام صادق علیه السلام نیز در صفات مؤمن می فرماید:

«لَا یُرَی فِی حِلْمِهِ نَقْصٌ وَ لَا فِی رَأْیِهِ وَهْنٌ؛ نه در بردباری او کاستی است و نه در اندیشه اش سستی». ( .همان،ج 64،ص 295،ح 18.)

پایه چهارم ایمان: جهاد

سپس امام علیه السلام از چهارمین پایه ایمان یعنی جهاد دم می زند و برای آن مانند سه پایه گذشته چهار شاخه ذکر می کند و می فرماید:«جهاد (نیز) چهار شاخه دارد:امر به معروف،نهی از منکر،صدق و راستی در معرکه های نبرد،و دشمنی با فاسقان»؛ (وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ،وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ،وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ،وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ) .

در واقع امام جهاد را به معنای وسیع کلمه تفسیر فرموده نه تنها جهاد نظامی در میدان جنگ با دشمنان که نتیجه همه آنها عظمت اسلام و مسلمانان و دفع شر کافران و فاسقان و منافقان است و به تعبیر دیگر امام به هر چهار محور جهاد:

جهاد با قلب،با زبان،با عمل و با اسلحه در میدان نبرد اشاره می کند که جهادی است فراگیر و شامل تمام مصداق ها.

آن گاه آثار هر یک از این شاخه های چهارگانه را به روشنی برمی شمرد و می فرماید:«آن کس که امر به معروف کند پشت مؤمنان را محکم ساخته»؛ (فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ) .

«و آن کس که نهی از منکر کند بینی کافران (منافقان) را به خاک مالیده»؛ (وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْکَافِرِینَ) . (.در بسیاری از نسخ به جای«کافرین»،«منافقین»آمده است که با مسئله نهی از منکر تناسب بیشتری دارد.)

«و کسی که صادقه در میدان های نبرد با دشمن (و هرگونه مقابله با آنها) بایستد وظیفه خود را (در امر جهاد با دشمن) انجام داده است»؛ (وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیْهِ) .

«و کسی که فاسقان را دشمن دارد و برای خدا خشم گیرد خدا نیز به خاطر او خشم می کند (و او را در برابر دشمنان حفظ می نماید و روز قیامت وی را خشنود می سازد)»؛ (وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ غَضِبَ لِلَّهِ،غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ) .

در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام که در غرر الحکم آمده می خوانیم:

«قِوامُ الشَّریعَهِ الْأمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ إقامَهُ الْحُدُودِ؛ اساس شریعت و دین امر به معروف و نهی از منکر و اجرای حدود الهی است». ( .غررالحکم،ح 7639.)

در حدیث دیگری از آن حضرت در همان کتاب آمده است:

«الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ أَفْضَلُ أَعْمَالِ الْخَلْقِ؛ امر به معروف برترین اعمال بندگان خداست». (.همان،ح 7632. )

در روایت دیگری آمده است:

«کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا مَرَّ بِجَمَاعَهٍ یَخْتَصِمُونَ لَا یَجُوزُهُمْ حَتَّی یَقُولَ ثَلَاثاً اتَّقُوا اللَّهَ یَرْفَعُ بِهَا صَوْتَهُ؛ امام صادق علیه السلام هنگامی که از کنار گروهی عبور می کرد که با یکدیگر در حال پرخاش بودند می ایستاد و با صدای بلند فریاد می زد:از خدا بترسید،از خدا بترسید،از خدا بترسید (تا شرمنده شوند و دست از نزاع بردارند)». ( .کافی،ج 5،ص 59،ح 12.)

قرآن مجید صادقان را در سوره بقره آیه 177 چنین معرفی می کند: ««لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ.. .وَ الصّابِرِینَ فِی الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ»؛ نیکی (تنها) این نیست که (به هنگام نماز) روی خود را به سوی مشرق یا مغرب کنید (و تمام در فکر تغییر قبله باشید) بلکه نیکی (و نیکوکار) کسی است که به خدا ایمان داشته باشد...و در برابر مشکلات و بیماری ها و در میدان جنگ استقامت به خرج دهد.آنها کسانی هستند که راست می گویند و آنها پرهیزگارانند».

تعبیر به«مواطن»ممکن است اشاره به میدان های نبرد باشد،همان طور که در قرآن مجید آمده است: «لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّهُ فِی مَواطِنَ کَثِیرَهٍ» 4 و ممکن است معنی گسترده ای داشته باشد که هرگونه مقابله با دشمنان را چه در میدان نبرد و چه درغیر آن شامل شود.

منظور از غضب برای خدا این است هنگامی که حدی از حدود الهی شکسته شود یا مظلومی گرفتار ظالمی گردد انسان خشمگین شود و به دفاع برخیزد.در حدیثی می خوانیم هنگامی که موسی علیه السلام از خداوند سؤال کرد:چه کسانی را روز قیامت که سایه ای جز سایه تو نیست در سایه عرشت قرار می دهی؟ خداوند به او وحی فرمود و گروهی را برشمرد از جمله فرمود:

«وَ الَّذِینَ یَغْضَبُونَ لِمَحَارِمِی إِذَا اسْتُحِلَّتْ مِثْلَ النَّمِرِ إِذَا حَرِدَ؛ کسانی که به سبب حلال شمردن محارم الهی خشمگین می شوند همچون پلنگی که مجروح شده است». ( .بحارالانوار،ج 13،ص 351،ح 42.)

در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است هنگامی که دو فرشته مأمور شدند شهری از معصیت کاران را زیر و رو کنند پیرمردی را دیدند که به دعا و تضرع در پیشگاه الهی مشغول است یکی از آن دو فرشته به دیگری گفت:مگر این پیرمرد دعا کننده را نمی بینی؟ بار دیگر از خدا کسب تکلیف کنیم خطاب آمد که بروید و دستور مرا انجام دهید و در بیان علت آن فرمود:

«فَإِنَّ ذَا رَجُلٌ لَمْ یَتَمَعَّرْ وَجْهُهُ غَیْظاً لِی قَطُّ؛ این مردی است که هرگز چهره اش به دلیل خشم بر معصیتِ معصیت کاران دگرگون (و سرخ) نمی شد». (.کافی،ج 5،ص 58،ح 8.)

منظور از جمله «غَضِبَ اللّهُ لَهُ وَ أرْضاهُ یَوْمَ الْقِیامَهِ» این است که اگر ستمی به او برود و حقی از او ضایع شود خداوند به سبب آن خشمگین می شود و اگر در دنیا جبران نکند در قیامت او را خشنود خواهد ساخت.

نکته: اصول موفقیت در کارها

اصول موفقیّت در کارها

آنچه امام علیه السلام در این بخش از سخنان پرمعنایش درباره ارکان ایمان و شاخه های آن بیان فرموده،علاوه بر این که راه رسیدن به ایمان کامل را برای تمام رهپویان این راه نشان داده،در واقع اصول موفقیت و پیشرفت برای هر کار است؛خواه جنبه معنوی داشته باشد یا جنبه مادی.و آن اصول چنین است: