ص: 2

عرفان مجلسی

پژوهشی در

احوال و افکار

فقيه ربّانی و عارف صمدانی

مولانا محمد تقی مجلسی

(م: 1070ق)

تأليف :رحيم قاسمی

ص: 3

ص: 4

محقّق مجلسی و نماز جمعه.......... 137

محقّق مجلسی و مسجد جمکران: 139

مقامات معنوی.......... 141

تأليفات.......... 149

مناظرات محقّق مجلسی و محدّث قمی.......... 215

عرفان مجلسی.......... 239

دفاع محدّث نوری از عرفان مجلسی.......... 242

دفاع علامه بيدآبادی از عرفان مجلسی.......... 243

عرفان مجلسی از ديدگاه فاضل مبارکه ای.......... 249

مسؤولات عرفانی.......... 257

ابن عربی از ديدگاه محقّق مجلسی.......... 263

مولوی از ديدگاه محقّق مجلسی.......... 271

شيخ عبدالرزّاق کاشانی از ديدگاه محقّق مجلسی.......... 287

عرفای معاصر محقّق مجلسی.......... 291

1. قاضی اسدالله کوپايی.......... 291

2. ميرزا محمد محقّق بيدگلی.......... 294

3. ملا عبدالباقی تبريزی.......... 298

4. شيخ أبومحمد بن عناية الله بسطامی.......... 300

5. آخوند ملا رجبعلی تبريزی.......... 303

6. شيخ محمد علی مؤذّن خراسانی.......... 308

7. مير محمد باقر اردستانی.......... 310

8. آقا محمد صالح لنبانی اصفهانی.......... 310

9. مير معزّ اصفهانی.......... 311

ص: 6

10. سيد المتبحّرين امير سيد حسن طالقاني.......... 312

11. شيخ خليل الله طالقانى.......... 313

12. آخوند ملا حسن گيلانی.......... 315

13. آخوند ملا محمد صادق اردستانی.......... 317

علامه مجلسی و عارف اردستانی.......... 318

14. آخوند شفيعا ابرو.......... 325

15. شاه محمد دارابی.......... 326

16. مير محمد تقی رضوی شهير به مير شاهی.......... 330

17. ملاّ محمد جعفر بن محمد طاهر خراسانی کرباسی.......... 333

لزوم تهذيب نفس از ديدگاه محقّق مجلسی.......... 335

جهاد نفس و طريق اخلاص و قرب الهی.......... 339

دستور العمل عرفانی.......... 349

دستور العمل اخلاقی.......... 359

مسؤولات اخلاقی عرفانی.......... 379

گلگشتی در لوامع قدسيّه.......... 391

اصول مقامات عارفان.......... 435

آداب دعا.......... 441

ديدگاه محقّق مجلسی درباره غنا.......... 449

وفات و مدفن محقّق مجلسی.......... 455

قصيده اشرف مازندرانی در مدح جدّ خود محقّق مجلسی.......... 459

مرثيه اشرف مازندرانی در وفات محقّق مجلسی.......... 467

اولاد و اعقاب محقّق مجلسی.......... 475

ميرزا محمد تقی اصفهانی شمس آبادی (الماسی).......... 481

ص: 7

اجازه ملا حيدر علی مجلسی.......... 493

ملا عبدالله بن مولانا محمد تقی مجلسی.......... 497

علامه ميرزا محمد بن حسن شيروانی.......... 503

مولانا محمد صالح مازندرانی.......... 509

مولانا محمد علی استرآبادی.......... 521

ميرزا كمال الدين محمد فسايی.......... 525

علامه مولانا محمد باقر مجلسی.......... 529

گزارشی مهم از زندگی و وفات علاّمه مجلسی.......... 539

علامه مجلسی و فلسفه و عرفان.......... 543

عرفان فیض.......... 551

چند رؤيای شگفت.......... 557

فهرست اهمّ منابع.......... 567

يادی از يک عالم ربّانی.......... 575

ص: 8

الهي! به سلطان سرير ارتضا، و پادشاه اقليم اجتبا، صدرنشينِ ايوان خلافت، و شهسوار ميدان شجاعت، محرم سُرادِق «لو كشف الغطا»، مفخر گروه انبيا و اوصيا، مرهم نِهِ جراحت هاي سينه رسول، غمگسار خاطر حزين بتول، ضعيفان امّت را پشت و پناه، گناهكاران امّت را اميدگاه، حلاّل مشكلات درماندگان، مولاي مؤمنان و پيشواي متّقيان، اسدالله الغالب، علي بن أبي طالب عليهما السلام.

الهي! به مهد عُلياي عصمت و طهارت، و گوهر بي همتاي عزّت و جلالت، مخدومه ملايكِ سماوات و سُرور سينه زبده مكوّنات، و شفيع عرصات، سيّده نسا و بتول عذرا، فاطمه زهرا عليها السلام.

الهي! به سرو جويبار امامت، و مهر سپهر خلافت، مردمک ديده عين اليقين، مصداق كريمه «كونوا مع الصادقين»، قرّة العين مصطفي، مردمک ديده عليّ مرتضي، و وارث علوم انبيا و اوصيا، و سرور نجبا و اصفيا، صدرنشين ايوان خُلّت و صفا، ميهمان خوان محنت و ابتلا، شهيد مسموم مظلوم، حسن مجتبي عليه السلام.

الهي! به گل بوستان رسالت، و غنچه گلستان ولايت، محرم اسرار خفيّه ربّاني، مظهر انوار جليّه يزداني، سلطاني كه شاهد محبّتش را به گلگونه شهادت بپرداخت و به سرافكندن در راه دوست سر خويش را بر اوج رفعت بلند ساخت، به بركت شهادتش، زرد رويان امّت تمامْ سرخ رو، و به يمن شفاعتش، مغفرتْ گناهكاران را در جستجو، گوشواره عرش رحمان و حلقه باب غفران، ثالث ائمّه هدي، خامس اصحاب عبا، خوانسالار خوان شدّت و بلا، سروَر ارباب محنت و ابتلا، قرّة العين رسول ثقلين، ابا عبدالله الحسين عليه السلام.

الهي! به رهروان شارع دين، و راهنمايان مسالک يقين، كه در حريم عزّت و جلال، بساطقرب و وصول بهر ايشان انداختي، و عوالم ملكوت را به نور هدايتشان منوّر ساختي، و كليد خزاين علوم ازل و ابد را به دست ايشان دادي،

و گروه انبيا و رسل را به نور تولاّي ايشان روشن ساختي، و عرصه ضمير شيعيان

ص: 10

را به بركت محبّت ايشان از غبار شبهه پرداختي.

الهي! به گروه انبيا و رسل كه زمام مهامّ ملّت و دين در كف ايشان نهادي، و گم گشتگان بَوادي حيرت و ضلالت را به نور ايشان هدايت دادي،

الهي! به پاكدامانان اين نُه رواق كه دامان عصمتشان را به غبار معصيت نيالوده اند،

الهي! به عندليبان بساتينِ سبع طِباق كه جز نغمه تسبيح و تقديس نسروده اند،

الهي! به محرمان حريم قربت،

الهي! به باريافتگان انجمن وصلت،

الهي! به تشنه لبان زلال وصالت،

الهي! به نغمه عندليبانِ گلشن جمالت،

الهي! به گمنامان كه به غير خود آشناشان نكردي،

الهي! به مجرمان كه به لطف خويش رسواشان نكردي،

الهي! به آنان كه به يک قطره از درياي عشقت مستند،

الهي! به آنان كه قدم در راه محبّت نهاده، از سر گذشتند،

الهي! به آنان كه به نسيم گلشن جمالت مدهوش اند،

الهي! به آنان كه به اميد وصالت در خروش اند،

الهي! به كيفيت زعفراني كه در بوستان چهره دوستانت رسانيده اي،

الهي! به نشئه باده اي كه در كام محبّانت چكانيده اي،

الهي! به شادابي آبله رهروان وادي شوقت،الهي! به هشياري مدهوشان صحراي عشقت،

الهي! به آن زمين ها كه بر آسمانشان شرف دادي،

الهي! به آن غبارها كه خاصيت اكسير در آنها نهادي،

الهي! به آن كف ها كه آشيان مرغ رحمت اند،

الهي! به آن دل ها كه قنديل انوار معرفت اند،

ص: 11

الهي! به آن نداها كه جز گوش دل محرمش نيست،

الهي! به آن سينه هاي مجروح كه جز لطفِ دلنواز تو مرهمش نيست،

الهي! به ناله جرسي كه حُداي سراي دوستان توست،

الهي! به شورِ نَفَسي كه نمک پرورده خوان عرفان توست،

الهي! به آن راحت ها كه لطفت رنجشان نام كرده،

الهي! به آن دلنوازي ها كه مال خويش را از گدايان خوان احسانش وام كرده،

الهي! به دردي كه تواش دوايي، الهي! به رنجي كه تواش شفايي،

الهي! به آن زندگي كه شهادتش نام كردي،

الهي! به آن كشته كه همان لحظه، خونبهايش را اِنعام كردي،

الهي! به آن دلي كه بي خبر از درش به در آمده اي،

الهي! به آن بيمارِ عشقي كه به عيادت بر سرش آمده اي،

الهي! به اميدي كه پسنديده اي، الهي! به بيمي كه برگزيده اي،

الهي! به بي قدري كه قدرش دادي،

الهي! به اعتباري كه در خاكساري نهادي،

الهي! به آن سينه ها كه از غبار اغيار پرداختي،

الهي! به آن دل ها كه خلوتخانه خاص خويش ساختي،الهي! به مهجوران قربت كه پيوسته در اميد وصال اند،

الهي! به اميد عاصيان كه پيوسته چشم بر راهت رحمت بي زوال اند.

الهي! به رحمي كه با همه جرم از آن اميدها داريم،

الهي! به عفوي كه در جنب آن، گناه جهانيان را هيچ مي انگاريم،

الهي! از جور نفس خطاكار به جان آمدم؛ پناهم ده، واز مكر ديو غدّار عاجز شدم؛ خلاصم ده. الهي! از خود نااميدم؛ از رحمت خود اميدوارم كن.

الهي! به جرم خويش درمانده ام؛ لطف خويش را در كارم كن.

ص: 12

الهي! دردم را دوا تو داني؛ به ديگري مگذارم.

الهي! اگرچه گنهكارم جز تو كسي ندارم؛ به ديگري مسپارم.

الهي! عادت كرده احسان خود را از درگاه خود مران، و خو گرفته رحمت هاي خود را نااميد مگردان.

الهي! اگر بد كرده ام اميد بخشش از چون تو كريمي دارم، و اگر خطا كرده ام چشم رحمت از چون تو خطاپوشي دارم.

الهي! دلم را نور عرفان خود ده. الهي! سوز محبّتي در سينه ام نِه.

الهي! ديده اي ده كه جز ربوبيّت تو نبيند.

الهي! دلي ده كه عبادت تو گزيند. الهي! سينه ام را مشرق انوار خود ساز، و دلم را به اسرار محبّت اهل بيت بپرداز. از آن باده كه شورانگيز عاشقان است قطره اي به كامم رسان، و از آن رحمت كه اميدگاه عاصيان است بر سرم افشان. آتشين ناله معصيت سوزي در سينه ام نه، و آنچه لطف و احسان تو را سزد آنم ده.

الهي! ره طلبانت را به راه دوستان خود برسان، و مكر دشمنانت را از دوستان خوددور گردان. اي خطاپوش گناهكاران! رسوا مكن، و اي عيب پوش مجرمان! پرده سترت را وامكن. اي پناه درماندگان! از درگاهت مران، و اي اميدِ اميدواران! از روي احسان خود مگردان. اي مونس غريبان! غربت زدگان وحشت آباد قبر را تنها مگذار، و اي نوربخش زمين و آسمان! خفتگان غربت آباد لحد را در ظلمت مدار.

الهي! دستگيري درماندگان را پسنديده اي؛ در روز جزا درماندگان را دست گير، و بر عمد و خطاي اسيران هواهاي نفس امّاره مگير. الهي! رحيمي رحم فرما، كريمي كرم بنما، نامه گناه مجرمان را در درياي عفوت محو فرما.(1)

ص: 13

«ای عزيز! شيطان تو را وسوسه نكند و به آنچه داري قانع ننمايد، قدري حركت كن و از صورت بي مغز و قشر بي لبّ تجاوز نما، و ذمايم اخلاق خود را و حالات نفسانيه خويش را تحت مطالعه و مداقّه قرار بده، و با كلمات ائمه هدي عليهم السلام و كلمات بزرگان علما انس بگير كه در آن بركاتي است.

فرضاً كه از عرفا كسي را به بزرگي نمي شناسي، از علماي بزرگ معرفت و اخلاق، آنها را كه پيش همه علما مسلّم اند پيروي كن؛

مثل جناب عارف بالله و مجاهد في سبيل الله، مولانا سيد بن طاوس رضي الله عنه،

و مثل مولانا عارف بالله و سالک إلی الله شيخ جليل بهائي قدّس سرّه،

و شيخ ارباب معرفت مولانا محمد تقي مجلسي رضوان الله عليه،

و شيخ محدّثين، فرزند بزرگوار او مولانامجلسي رحمه الله.

كتاب شرح فقيه مولانا مجلسي اوّل، كه يكي از كتاب هاي نفيس جليل القدر است و فارسي، مطالعه نما، و اگر نفهميدي از اهلش سؤال كن كه در آن كنزهايي از معرفت است. و همين طور كتب عزيزه شيخان جليلان نراقيان.

و از علماي معاصر، كتب شيخ جليل القدر، عارف بالله حاج ميرزا جواد تبريزي قدّس سرّه را مطالعه كن؛ شايد إن شاء الله از اين تأبّي و تعسّف خارج شوي، و چون نويسنده خالي از همه مقامات معرفت و انسانيت، عمر را به بطالت نگذراني؛ كه خداي نخواسته اگر با اين حال از اين عالم منتقل شوي، دنبال آن حسرت ها و پشيماني هايي است جبران ناپذير، و ظلمت ها و كدورت هايي است بي منتها.

بار خدايا! ما را از اين خواب گران برانگيز، و از اين خودخواهي و خودبيني، كه منشأ همه مفاسد است، نجات ده و به صراط مستقيم انسانيت هدايت فرما.

إنّك وليّ الهداية والتوفيق».(1)

ص: 14

8. اهتمام فراوان به دعا و مناجات، و ترويج صحيفه سجاديه زبور آل محمّد صلوات اللهعليهم.

9. تأليف آثار محقّقانه و ارجمند در شرح احاديث اهل بيت عليهم السلام به عربی.

10. شرح علمي و روان روايات فقهي و اخلاقی معصومين عليهم السلام به زبان فارسي، که در آن گنج هايي از معرفت نهفته است.

11. تدوين بخشي از احکام فقهي اهل بيت به زبان فارسي و مطابق با احتياط، که تا سال ها پس از وفاتش مورد استفاده شيعيان بوده است.

12. پرورش شاگردان فرزانه که بسياري از آنان از مفاخر شيعه محسوب اند.

13. تبيين معناي عرفان اسلامي، و مبارزه با جمود و قشري گري مخالفان عرفان.

14. تربيت برخی نفوس مستعدّه در مسير سير و سلوک.

نگارش شرح حال مولانا محمد تقي مجلسي و شرح و تبيين مطالب فوق، کاري بس ارجمند و بايسته است؛ از اين رو با قدرداني از زحمات محقّقان بزرگواري که قبلاً در اين وادي تلاش کرده و قلم زده اند،(1)

نگارنده تحقيق جامعی در دو مجلّد که مشتمل بر شرح احوال و آثار مولانا محمد تقی مجلسی و اساتيد و شاگردان آن جناب و حاوی مطالب تازه ياب و قابل توجّه فراوان است را تدوين نموده که هم اکنون خلاصه ای از آن را با تحقيق مفصّل تری در آراء اخلاقی و عرفانی آن عارف کاملبه پيشگاه مشتاقان معارف الهي تقديم می نمايد.

ص: 16

عارفه بوده،چنانچه نقل ورعي از او كه از زنان اين زمان مستعبد است، از عالي جناب مقدّس القاب فاضل علاّمه امير عبدالباقي دام ظلّه مسموع شد».(1)

آقا احمد اصفهانی کرمانشاهی به نقل از ميرزا حيدر علي، و او از امير عبدالباقي خاتون آبادی امام جمعه اصفهان آورده است: [ملاّ علی] والد آخوند مرحوم در وقتي از اوقات عازم سفري شد، و دو فرزند ارجمند خود، آخوند ملاّ محمد تقي و ملاّ محمد صادق را در خدمت علاّمه مقدّس آخوند ملاّ عبدالله شوشتري به جهت تحصيل علوم دينيه گذارده، سفارش ايشان را به آخوند مرحوم کرده، به سفر رفتند.

در آن اوان، موسم عيدي رسيد. آخوند ملاّ عبدالله مبلغ سه تومان نقد به آخوند ملا محمد تقي داده، فرمودند که به مصرف ضروريات خود برسانيد.

آخوند عرض نمودند که بدون اذن و اجازه والده نمي توانم گرفت.

چون از خدمت والده استجازه نمود فرمودند که: والد شما دکاني دارد که کرايه او... را بر اخراجات خود تقسيم کرده ايم، و مدّتي است که به اين عادت شده است، و حال که اين وجه را بگيريم توسعه به هم خواهد رسيد، و يقين است که تمام خواهد شد و عادت اولي فراموش خواهد گرديد؛ پس لابد بايد اغلب اوقات، اظهار احوال خود به خدمت آخوند يا ديگري نماييم، و اين صلاح ما نيست.

چون اين معذرت به سماع آخوند رسيد ايشان را دعا فرمود».(2)

در کتاب ها غزل زير را به نام مجلسی ثبت کرده اند:

تا شد قدح کش از خم عشق آرزوي ما *** بر دوش مي کشند ملايک سبوي ما

ص: 18

ما بلبلان گلشن عشقيم دور نيست *** گر گوش چرخ کر شود از هاي و هوي ما

داريم حالتي ز محبّت که لطف دوست *** هر دم دري ز غيب گشايد به روي ما

از روي ما که پاک کند گرد معصيت *** گر آب مغفرت ندهد شستشوي ما

از طيّ راه عشق بتان، مجلسي خوشيم *** کاخر به جاي مي رسد اين جست و جوي ما

غزل زير را نيز عالم کامل آقا سيد محمد شفيع جزائري اصفهاني در بياض خود به او نسبت داده است:(1)

سر مکش سر، که اسير قد رعنات شوم *** جلوه کن جلوه که قربان سراپات شوم

حلقه زن حلقه خم زلف که مجنون گردم *** رخ نما رخ که هلاک رخ زيبات شوم

خنده کن خنده که پيش لب لعلت ميرم *** عشوه کن عشوه که سرگرم تماشات شوم

ناز کن ناز که بر چشم سياهت نازم *** غمزه کن غمزه که من واله و شيدات شوملطف

کن لطف به اين مجلسي سوخته دل *** حرف زن حرف که حيران سراپات شوم

ص: 19

چون رغبت مردمان در فقه بيشتر بود مدارش بر درس كتب فقهيّه بود».(1)

ملاّ محمّد قاسم اصفهاني فرزند درويش محمد و دائی مولانا محمد تقی است.

شيخ اجلّ اعظم(2)

عالم زاهد عابد(3) شيخ جابر بن عبدالله عاملي، داماد درويش محمد (شوهر خواهر او)(4) است.

محقّق مجلسی از طريق دائی خود ملاّ محمد قاسم، و پسر عمّه مادر خود شيخ عبدالله بن جابر عاملی.(5)

از جدّ خود درويش محمد نطنزی روايت می کند.(6)

ملاّ محمد صادق مجلسی برادر محقّق مجلسی دارای سه فرزند فاضل بوده است:

1. ملاّ محمد رضا مجلسی، از شاگردان محقّق مجلسی و فرزندش صاحب بحار.(7) له: الدعوات الكافيات ألّفه سنة 1069. عليها إجازتهللمولی محمد نسيم التبريزي.(8)

2. ملاّ محمد کريم مجلسی. وی در 1116 مسار الشيعة شيخ مفيد، و در 1120 شرح الصحيفة ميرزا محمد قمی مشهدی را کتابت کرده است.(9)

ص: 21

3. ملاّ محمد علي مجلسی. وی در سال 1075 لوامع صاحبقراني را کتابت کرده، و برادرش ملاّ محمد رضا آن را با نسخه اصل مقابله نموده است.

عکس

پايان لوامع صاحبقراني به خط محمد علي بن محمد صادق بن مجلسي

ص: 22

ابونعيم سبط عارف مشهور محمد بن يوسف بن معدان بنّاء اصفهانی(1) (استاد جناب علي بن سهل اصفهانی) است، کما قال: «علي بن سهل بن محمد بن الأزهر أبوالحسن الصوفي، أحد أعلام المتصوّفة من أهل إصبهان. كان من أصحاب جدّي محمد بن يوسف البنّاء، ثمّ بلغ من شأنه أنّه كان يكاتب الجنيد بن محمد وأقرانه. توفّي سنة 307».(2)

ابونعيم از اجداد پدري محقّق مجلسی بوده و ايشان در اجازه به فرزند خود علاّمه مجلسي به اين مطلب تصريح فرموده است: «عن الحافظ أبي نعيم جدّي أحمد بن عبدالله الإصفهاني صاحب كتاب حلية الأولياء».(3)

وی شاگرد ابوالقاسم طبرانی صاحب معاجم سهگانه،(4)و خود داراي آثار فراواني

ص: 24

است كه نام آن ها در مقدمه كتاب الضعفاء او، تحت شصت عنوان بيان شده است.

کان عاميّ المذهب، إلاّ أنّ له كتاب منقبة المطهّرين ومرتبة الطيبين، وما نزل من القرآن في أميرالمؤمنين عليه السلام.(1)

مات أبونعيم يوم الاثنين العشرين من محرّم سنة 430، ودفن بمردبان، ومولده فی رجب سنة 330. قاله ابن مندة يحيی.(2)

«وقبره الآن معروف بمحلّة درب الشيخ أبی مسعود من محلات اصبهان فی مزارها الکبير المعروف بآب بخشان ومقبرة الشيخ المذکور أيضاً فی جوار ذلك المزار.(3)

قال صاحب الروضات: «في بعض فوائد سيدنا الأمير محمد حسين الخاتون آبادي سبط العلاّمة محمد باقر المجلسي قال: وممّن اطّلعت علي تشيّعه من مشاهير علماء أهل السنة هو الحافظ أبونعيم، المحدّث باصبهان، صاحب كتاب حلية الأولياء، وهو من أجداد جدّي العلاّمة، ضاعف الله إنعامه. وقد نقل جدّي تشيّعه عن والده عن أبيه حتّی انتهي إليه... ولمّاكان الولد أعرف بمذهب الوالد من كلّ أحد، لم يبق شك في تشيّعه».(4)

چنانچه در روضات ذکر شده مقبره حافظ ابونعيم به دست سيّد ميرلوحی سبزواری كه با مولانا محمد تقي مجلسي عداوت داشته تخريب گرديده است؛ «زعماً منه أنّ فی ذلك العمل تخفيفاً بالمجلسی وإحراقاً لقلبه الشريف».(5)

محمد هادي بن لوحي موسوي حسيني سبزواري صاحب کتاب أصول العقائد که در

ص: 25

1082 تأليف شده، نوشته: «از جمله علماي سنّي که در اين باب حديث نقل کرده يکي حافظ ابو نعيم اصفهاني است که قبرش در بيرون دروازه باب الدشت اصفهان واقع بود، و مردم اين شهر از جهت جهل به احوال او به زيارت او مشغول مي شدند، و نمي دانستند که سنّيان قديم قبر آن را مزار خود کرده بودند، و در وقتي که شيعه در اين شهر بسيار شدند سنّياني که از ترس اظهار تشيّع کرده بودند به رسم عادت مشغول زيارت آن شقي بودند، و چون رفته رفته سنّيان برطرف شدند از اين شهر، شيعيان به گمان آن که صاحب آن قبر مرد خوبي است به زيارت او اشتغال مي نمودند.

و در آخر کار، والد اين بي مقدار، هدايت اهل اصفهان نموده، شيعيان اين بلده را از زيارت آن دشمن خاندان اهل بيت رسالت عليهم السلام [!] منع نمود، و حالا اثري از آن قبر باقي نيست».(1)

مؤلف گويد: آثار ارزشمند حافظ ابونعيم در فضائل و مناقب اهل بيت عليهم السلام همچون: الأربعون حديثاً في الإمام المهدي، و ما نزل من القرآن في علي بن أبي طالب عليه السلام، مبيّن غرض ورزي مير محمد هادي بن ميرلوحياست که او را به ناحق «دشمن خاندان اهل بيت رسالت» دانسته است.

مير محمد هادي در جای ديگری از کتاب خود نوشته است:

«شيخ ابوالفتوح عجلي شافعي که در مذهب شافعي هشت تصنيف دارد، و شاگرد ابوالوفاي پسر حافظ ابونعيم مذکور است، و قبرش در قبرستان چنبلان اصفهان است، و مردم اين شهر به زيارت او نيز مشغول بودند، و به هدايت والد اين فقير رحمه الله ترک زيارت آن شقي نمودند».

ص: 26

سيصد سال است که نوشته شده است، اسامي ائمه اثني عشر مکتوب است. و اين فقير احوال شيخ عبدالرزّاق را از شيخ بهاء الدين محمد رحمه الله پرسيدم. فرمودند که در تشيع او دغدغه نيست، و همچنين در فضيلت و کمالات او، و تشيّع نورالدين عبدالصمد». «و ايشان از معظم علماي شيعه اند».(1)

شيخ عبدالصمد در نطنز ساکن بوده و در سال 699 وفات کرده است. مقبره او از آثار باستاني به شمار مي رود و کتيبه سردر خانقاه او مورّخ به سال 725 است.

عارف بزرگ عزّالدين محمود بن علی کاشانی (م: 735) صاحب «مصباح الهداية» و ترجمه عوارف و شارح قصيده تائيّه ابن فارض نيز از تربيت يافتگان طريقت شيخ عبدالصمد است. او در اجازت نامه بعضی از تلامذه خود نوشته است:

«أنا أروی كتاب عوارف المعارف، عن شيخی ومولای نورالدين عبدالصمد بن الشيخ علی الاصفهانى ومن الشيخ العالم ظهيرالدين عبدالرحمان بن علی بن بزغش،

وهما عن شيخهما الإمام العالم العارف نجيب الدين علی بن بزغش الشيرازی،

وهو عن شيخه قطب الأولياء سيّد العارفين مصنّف الكتاب رحمة الله عليهم أجمعين.

ولى فى كشف حقائقه وبيان معضلاته طريق خاصّ فى الرواية عن مصنّفه بلا واسطة، وهو أنّی رأيته فى مبشّرة قرأت عليه كتابه المذكور، فنبّهنى علی حقائقه ودقائقه...».اين رباعی مشهور از اوست:(2)

دل گفت: مرا علم لدنّی هوس است *** تعليمم كن گرت بدين دسترس است

گفتم كه الف، گفت: دگر؟ گفتم: هيچ *** در خانه اگر كس است يک حرف بس است

ص: 28

عن اعتقاده بقولي وقول أمثالي. وفي ذلك الزمان کان يحضر أکثر فضلاء العصر في مجلسه العالي، مع أن إسکاتي کان في غاية السهولة؛ لکثرة تبحّره في جميع العلوم».(1)

مولانا محمد تقي مجلسي از شيخ با عنوان والد معظّم ياد کرده و چنانچه در حاشيه نقد الرجال نوشته: قسمتی از تفسير و فقه و حديث را نزد شيخ خوانده است.

ايشان مشايخ زيادی را درک نموده، امّا چنانچه در شرح مشيخه فقيه فرموده: احدی را به کثرت علوم و وفور فضيلت و علوّ مرتبه شيخ بهائی نديده است.

او شرح عربی خود بر من لا يحضره الفقيه موسوم به روضة المتقين را نيز از فوائد و برکات شيخ دانسته؛ چرا که شيخ در رؤيا او را به شرح أحاديث أهل البيت عليهم السلام ترغيب نموده و به او امر فرموده که يک سال مباحثات را ترک کند و به شرح اشتغال ورزد. مولانا محمد تقی به خاطر رعايت حال شاگردان تدريس را رها نکرده، امّا در تعطيلات توفيق شامل حال او گشته، و چنانچه شيخ فرموده بوده در يک سال چنان کار سترگی را به انجام رسانده است.

قال فی شرح مشيخة الفقيه: «هو شيخنا وأستاذنا، ومَن استفدنا منه، بل كان كالوالد المعظّم. كان شيخ الطائفة في زمانه، جليل القدر، عظيم الشأن، كثير الحفظ. ما رأيت بكثرة علومه ووفور فضله وعلوّ مرتبته أحداً. له كتب نفيسة منها: حبل المتين ومشرق الشمسين. بل هذا الشرح [روضة المتقين] أيضاً من فوائده. فإنّي رأيته في النوم وقال لی: لم لا تشتغل بشرح أحاديث أهل البيت عليهم السلام؟ فقلت له: هذا شأنكم، وأنتم أهله. فقال: مضي زماننا،واشتغل، واترك المباحثات سنة حتّي يتمّ... فاشتغلتُ بذلك. ولمّا كانت الطلبة مشغولين بالدرس كنت أدغدغ في ترك الدروس بالكلية، ولكن حصل في التعطيلات التوفيق من المنعم الوهّاب. وحسبتها كانت سنة، علي ما قاله».(2)

ص: 30

وقال فی حاشية نقد الرجال: «شيخنا الأعظم، بل الوالد المعظّم، بهاء الملة والحقّ والحقيقة والدين، علامة العلماء وشيخ الطائفة المحقّة في عصره الشريف. قرأتُ عليه طرفاً من التفسير والفقه والاحاديث، وأجاز لي جميع كتب العلماء، سيّما ما تضمّنته الإجازة الكبيرة للشيخ زين الدين بخطّه لأبيه، وذكر أباه أنّه المترقّي من حضيض التقليد إلی أوج الاستدلال، الحسين ابن الفاضل الصالح عبدالصمد ابن الشيخ الزاهد العابد البدل صاحب الكرامات شمس الدين محمد العاملي. وذكر شيخنا من جملة كراماته أنه كان الثلج، ولم يكن في بيته شئ من القوت، وكان أولاده يبكون؛ فقال لجدّتنا: أسكتيهم ببعض الحيل، وندعوا الله حتّي يرزقنا. فأخذت جدّتنا الثلج، وأوقعته في إجانة الخمير، وقالت لهم: هذا الخمير نتهيأ ونخبز لكم. فذهب الأولاد إليه، وقالوا: يا أباه تهيأ الخمير!

فلمّا رآه رأي أنّ الله تعالي جعل الثلج لهم خميراً؛ فشكروا الله تعالي عليه.

فقال شيخنا: هكذا كان حالنا؛ فلما جئنا إلي العجم ذهبت تلك الأحوال.ثمّ قرأ:(1)

من ملک بودم وفردوس برين جايم بود آدم آورد در اين دير خراب آبادم

مير محمد صالح خاتون آبادی در حدائق المقرّبين نوشته است:

آخوند ملا محمد تقي مجلسي عليه الرحمة نقلمي فرموده از شيخ، که: آباء و اجداد ما در جبل العامل پيوسته به زهد و عبادت مشغول بودند، و صاحب مقامات و کرامات بودند. و از جدّ پدر خود شيخ شمس الدين [جباعی] نقل مي فرموده که: روزي برف عظيم باريده بود، و در خانه جدّ ما قوتي براي عيال و اولاد او نبود، و اطفال مي گريستند و نان مي خواستند. پس جدّ ما به جدّه ما فرمود که اطفال را ساکت کن که نگريند تا دعا کنيم که حق تعالي به ما و ايشان روزي عطا فرمايد.

پس جدّه ما قدري از برف برگرفت و به نزديک تنور برد، و گفت: اين نان است براي شما مي پزم. و آتش در تنور افروخت، و برف را مانند گرده نان بر تنور مي

ص: 31

چسبانيد، و جدّ ما به دعا مشغول بود. ناگاه ديدند که گرده هاي نان از تنور بيرون آمد، و اطفال خوشحال شدند، و به نزد جدّ ما آمدند، و او را از واقعه خبر دادند.

چون جدّ ما استجابت دعاي خود را مشاهده نمود، شکر حق تعالي به جا آورد.

پس بعد از ذکر اين قصّه غريبه، شيخ فرمود که ما در جبل العامل صاحب چنين احوال بوديم، چون به بلاد عجم آمديم آن حالت ها از ما سلب شد.(1)

در تذکره نصرآبادی در شرح حال شيخ آمده: بعد از درويشي، آلودگي - به اعتبار محبّتي که پادشاه به او داشت - به هم رسانيده، در شکوه آن گويد:(2)

از سمور و حرير بيزارم *** باز ميل قلندري دارم

تکيه بر بستر منقّش بس *** بر تنم نقش بورياست هوس

دل از اين مهملات گشت ملول *** اي خوشا ژنده و خوشا کشکول

گر مزعفر مرا رود از ياد *** سر نان جوين سلامت باد

لوحش الله ز سينه جوشي ها *** ياد ايّام خرقه پوشي ها

مولانا محمد تقی يک نمونه از مباحثات خود با شيخ را در لوامع بدين شرح نقل کرده است: «شيخ الطّائفه بهاء الدين محمد عاملي... نقل فرمودند كه در سلطانيه در زماني كه سلطان محمد خدا بنده رحمه الله تعالی مدرسه را ساخت در يک صفّه شيخ العارفين والواصلين والعاشقين شيخ صفي الدّين محمد [اردبيلی] حشره الله تعالی مع الأئمة المعصومين صلوات الله عليهم اجمعين درس تصوّف مي فرمودند، و در صفّه ديگر علاّمه حلّي شيخ جمال الدين مطهّر درس مي گفتند، و در صفّه ديگر درس حكمت مي گفتند، و در صفّه ديگر درس صحيح بخاري مي گفتند. و به اين حديث رسيدند كه حضرت سهو فرمودند و سلام دادند، پس پرسيدند كه آيا نماز كم شد يا فراموش

ص: 32

كرديد؟ حضرت فرمودند كه: «كلّ ذلك لم يكن». تا آن كه ذو اليدين گفت كه واقع شد. حضرت برخاستند و دو ركعت را به جا آوردند.

شاگرد به استاد گفت كه اين چه معني دارد، أولاً سهو كردن نبي در عبادت؟!

دويم: كذب نبي در كلّ ذلك لم يكن؟! البتّه بخاري سهو كرده است.

شيخش گفت: كلّ ذلك لم يكن؛ مي دانم كه نبي صلی الله علیه و آله و سلم سهو نكرده است، و مي دانم كه بخاري دروغ نگفته است.

آن شاگرد به خدمت هر يک از علما كه رفت همين جواب شنيد، تا آن كه به خدمت شيخ صفي الدين اسحاق رفت. شيخ فرمودند كه: كلّ ذلك لم يكن؛ و ليكن چنين بود كه چون نماز معراج مؤمن است، و تشهّد مقام شهود است، و سلام مقام حضور است، در آن روز سير حضرت سيّد المرسلين (صلی الله علیه و آله و سلم) تند بود و زود به مقام حضور رسيدند، سلام كردند، و چون صحابه اينرتبه نداشتند اكثر ايشان كه اين معاني را بفهمند، آن حضرت سهو را بر خود زدند و برخاستند و دو ركعت نماز ديگر به جا آوردند تا مردمان حكم سهو را بدانند.

و آن قاري مطمئن شد و باز به نزد همه رفت، و همه تحسين نمودند و اقرار كردند بر حقّيت كلام شيخ رضي الله عنه. پس شيخ بهاء الدين رحمه الله تعالي فرمودند كه البتّه اين حلّ از جمله الهاماتي است كه حق سبحانه وتعالی به دوستان خود القا مي فرمايد. و بسياري از تحقيقات شيخ [صفی] را با كرامات او مذكور ساختند.

يكي از فضلا در آن مجلس بود گفت كه اينها تصوّف است، و اين اخبار آحاد است، و البتّه شيخ صفي الدين اسحاق تقيّه فرموده اند. شيخ فرمودند كه ما نمي توانيم ردّ اين احاديث صحيحه كنيم، و قريب به ده حديث صحيح در اين باب واقع شده است، و اگر ما اين احاديث را طرح كنيم امان بر مي خيزد.

بنده عرض نمودم كه: كلّ ذلك لم يكن. شيخ فرمودند كه بگو، عرض نمودم كه چون احاديث بسيار از ائمه وارد شده است، ممكن است كه ايشان فرموده باشند و سهو واقع

ص: 33

نشده باشد، و چون سهو نبي مشهور بود حضرات معصومين تقيّه فرموده باشند.

شيخ تحسين بسيار فرمودند، و همه فضلا كه حاضر بودند تحسينات فرمودند، و شيخ فرمودند كه چنين وجه ظاهري مي بود و ما به اين وادي نيفتاده بوديم.

و بعد از آن عرض نمودم كه شيخنا! تعجّب دارم از شما و از اكثر علما كه همه در كتب اصولی ذكر كرده ايد كه تعارض ميان دو قطعي محال است و در تقيه ممكن است:

در اين مرتبه تحسين بسيار فرمودند. و بنا بر اين سخن شيخ صفي الدين اسحاق قدّس سرّه الشريف محمول بر اين است كه اگر آن حضرت سهو كرده باشند چنين خواهد بود، چنان كهدر توجيه جمع بين الأخبار هميشه مدار بر اين است».(1)

مولانا محمد تقی تا پايان عمر ملازم شيخ بزرگوار بوده است:

«وسمع [الشيخ] قبل وفاته بستة أشهر صوتاً من قبر بابا رکن الدين رضي الله عنه، وكنت قريباً منه، فنظر إلينا وقال: سمعتم ذلك الصوت؟ فقلنا: لا.

فاشتغل بالبكاء والتضرّع، والتوجّه إلی الآخرة. وبعد المبالغة العظيمة قال: إنّه اخبرت بالاستعداد للموت. وبعد ذلك بستّة أشهر تقريباً توفّي رحمه الله. وتشرّفت بالصلاة عليه مع جميع الطلبة والفضلاء وكثير من الناس يقربون من خمسين ألفاً».(2)

ص: 34

عکس

مرقد مطهّر عارف کبير بابا رکن الدين شيرازی

ص: 35

«ظاهر حالش به وفور دانش و علوم، آراسته و به درجات عاليه اجتهاد و اخلاق حسنه، پيراسته، باطن فيض مواطنش به فقر و درويش نهادي موصوف و به سير و سلوک معروف و با زمره اهل الله قرين بود.... روزي در مقابر مشهور به تربت عارف ربّاني بابا رکن الدين اصفهاني به اداي صلات مشغول بود. آوازي از قبري به گوش شيخ رسيد که در عالم روحاني، يکي از اهل قبور و آسودگان نهانخانه خاک با او به تکلم درآمده، گفته بود که اين همه غفلت چيست؟ حالا [وقت] تيقّظ و هنگام آگاهي است. و قائل، اسم و نسب خود اظهار نموده بود، و از اسرار خفيه حرفي چند بر زبان آورده، امّا حضرت شيخ تقرير آنها نفرمودند، و زياده از حرف غفلت و ايماي آگاهي و انتباه، اظهاري نکردند. بعد از واقعه [وفات] آن حضرت، يکي از احبّاء که محرم اسرار شيخ بود دو سه کلمه گفته بود. الحاصل، بعد از وقوع اين واقعه غريبه، سر به جيب تفکّر فرو برده، چند روز ترک معاشرت احبّاء و خلان و مباحثه طالب علمان نموده، آماده سفر آخرت مي گرديد، و مترصّد ارتحال از اين دار ملال، و متفحّص ماه شوّال بود، و لحظه اي به فراغ خاطر نمي غنود، تا آن که طلبه علوم که همه روزه از او مستفيض بودند، به براهين عقليه و دلايل نقليه، شيخ را ترغيب نمودند که در باطن با خدا بوده، به ظاهر، فيض القاء علوم از طلبه باز نگيرد، و مثوبات آن را علاوه طاعات و عبادات شمرد. از تکرار اين گونه مقالات، خاطرش في الجمله آرام گرفته، رفته رفته با خلق الله به دستور آميزش نموده، تا سه ماه ظاهراً اوقات به مباحثه علوم و افاده تلامذه صرف نموده، در اتمام نسخه شريفه جامع عباسي اهتمام داشت، و باطناً با آسودگان عالم ارواح همراز و با روحانيون عالم اشباح دمساز بود.

تا آن که در 14 شهر شوّال اين سال مريض گشته، هفت روز پهلو بر بستر ناتواني داشت، و روز هشتم که سه شنبه 12 شهر شوّال بود، طاير روح شريفش از تنگناي قفس بدن بيرون خراميده، به عالم قدس پرواز نمود... علما و فضلا بر آن جنازه محفوف به رحمت حيّ لا يموت نماز گزارده، در بقعه شريفه منسوبه به حضرت امام الساجدين

ص: 36

وقبلة العارفين امام زين العابدين عليه السلام که مدفن دو امامزاده عاليقدر است گذاشته، از آنجا نقل به جانب مشهد مقدّسه رضويه، علي مشرّفها الصلاة والتحية نموده، بر وفق وصيّتي که خود کرده بود در پايين پاي مبارک در منزلي که در ايام اقامت مشهد مقدّس، مدرس شيخ بود مدفون گشت».(1)

تاريخ وفات او از اين مصرع يافته اند:

«افسر فضل اوفتاد، بي سر و پا گشت شرع»(2)

محقّق مجلسی سال ها در مجلس درس شيخ شرکت کرده، و از آنجا از عنفوان جوانی به رياضات عظيمه و مجاهدات شاقّه جهت رسيدن به قرب الهی اشتغال داشته،(3) بيشترين استفاده را از جناب شيخ در عرفان و سلوک برده و در روضة المتّقين فرموده:

«کان أکثر صحبتي مع الشيخ في التصوّف، وکان مائلاً إليه».(4)

علاّمه مجلسي نيز در جواب مسائل ملاّ خليل نوشته است:

«بسياري از علماي دين نيز اين طريق مرضيّهصوفيّه حق داشته اند، و اطوار و اخلاق ايشان مباين طايفه صوفيّه اهل سنّت بود؛ مانند شيخ بهاء الدين محمد عاملي رضوان الله عليه که کتب او مشحون است به تحقيقات صوفيه، و والد مرحوم حقير از جناب شيخ بهاء الدين عليه الرحمة تعليم ذکر و فکر گرفته بودند، و هرسال يک اربعين مي گرفتند؛ و جمع کثير از تابعان شريعت مقدّسه را موافق قانون شرع به

ص: 37

رياضت وامي داشت، و فقير مکرّر اربعينات به سرآوردم».(1)

يحتاج إلي الإجازة في الكتب المتواترة كما هو الآن من تواتر الكتب الأربعة بالنظر إلی المحدّثين الثلاثة رضي الله تعالي عنهم. مات في العشر الأول من المحرّم، وصلّيتُ عليه مع مائة ألف من الناس تقريباً، و كان يوم وفاته كيوم عاشوراء. رحمة الله عليه».(1)

«کان شيخنا وشيخ الطائفة الإمامية في عصره، العلاّمة المحقّق المدقّق الزاهد العابد الورع، وأكثر فوائد هذا الكتاب [روضة المتّقين] من إفادته رضي الله عنه.

حقّق الأخبار والرجال والأصول بما لا مزيد عليه. وله تصانيف، منها: التتميم لشرح الشيخ نورالدين عليّ [المحقّق الکرکی] علي قواعد الحلّي، سبع مجلّدات، منها يعرف فضله وتحقيقه وتدقيقه. وكان لي بمنزلة الأب الشفيق، بل بالنسبة إلی كافّة المؤمنين.

وتوفّي رحمه الله في العشر الأول من محرّم الحرام، وكان يوم وفاته بمنزلة العاشوراء، وصلّي عليه قريباً من مائة ألف، ولم نر هذا الاجتماع علي غيره من الفضلاء، ودفن في جوار إسماعيل بن زيد بن الحسن، ثمّ نقل إلی مشهد أبي عبدالله الحسين عليه السلام بعد سنة، ولميتغيّر حين أخرج. وكان صاحب الكرامات الكثيرة ممّا رأيت وسمعت.

وكان قرأ علي شيخ الطائفة، أزهد الناس في عهده، مولانا أحمد الأردبيلي رحمه الله، وعلي الشيخ الأجلّ أحمد بن نعمة الله بن أحمد بن محمد بن خاتون العاملي رحمهم الله، وعلي أبيه نعمة الله، وكان له عنهما الإجازة للأخبار...

ويمكن أن يقال: إنّ انتشار الفقه والحديث كان منه، وإن كان غيره موجوداً، لكن كان لهم الأشغال الكثيرة، وكان مدّة درسهم قليلاً، بخلافه رحمه الله؛ فإنه كان مدّة إقامته في اصبهان قريباً من أربع عشرة سنة بعد الهرب من كربلاء المعلّي إليه، وعندما جاء باصبهان لم يكن فيه من الطلبة الداخلة والخارجة خمسون، وكان عند وفاته أزيد من ألف من الفضلاء وغيرهم من الطالبين. ولا يمكن عدّ مدائحه في المختصرات».(2)

ص: 39

«کان شيخنا التستري رحمة الله عليه کثيراً ما يقول لتعليمنا: إنّي مذ ثلاثين سنة لم أفعل مباحاً، بل فعلتُ المباحات کلّها لله. وهکذا ينبغي أن يکون دأب المتقين».(1)

«مولانا وسيّدنا التستري رضي الله عنه وأرضاه، کان من المحتاطين المتّقين؛ فإنّه مع عدم جزمه بحجّية خبر الواحد کان لا يترك العمل بأيّ خبر، ولو کان في نهاية الضعف.

والغرض من ذکر هذا بيان حال المتّقين؛ فإن أکثر الناس مائلون إلي الرخص».(2)

در حدائق المقرّبين آمده: «عالم ربّانی مولانا محمد تقی مجلسی رحمة الله عليه نقل فرموده که روزی در خدمت او رفتيم به ديدن شيخ ابوالبرکات واعظ - که در مسجد عتيق اصفهان موعظه می نمود، و قريب به صد سالعمر داشت، و از شيخ علی کرکی مروّج مذهب اجازت داشت - چون آخوند به مجلس او داخل شد و با شيخ بعضی از مکالمات فرمود، شيخ گفت که چون من اجازت بی واسطه از شيخ علی دارم به شما اجازه دادم. پس گفت: شربت قندی به جهت آخوند بياورند. آخوند فرمود که شربت قند را به غير بيمار کسی ديگر نمی خورد. شيخ چون اين سخن را شنيد خواند اين آيه کريمه را که: «قل من حرّم زينة الله التی أخرج لعباده والطيّبات من الرزق قل هی للذين آمنوا فی الحياة الدنيا»... پس شيخ گفت که شما رأس و رئيس مؤمنانيد، و زينت ها و روزی های نيکو برای مؤمنان آفريده شده است.

آخوند معذرت خواست و فرمود که من تا حال چنين گمان می کردم که غير بيمار، ديگری قند تناول نمی نمايد. پس عذر فرمود که من صائمم و روزه نذر دارم.

و زهد او و احتياط او در اين مرتبه بوده که نقل می نمايند که روزی به ديدن شيخ بهاء الدين محمد عاملی عليه الرحمة آمد و ساعتی توقّف نمود. اذان ظهر گفتند، شيخ تکليف نمود که نماز را اينجا بکنيد تا ما نيز به شما اقتدا کنيم و فضيلت نماز جمعه را

ص: 40

دريابيم. او تأمّلی فرمود و بعد از تأمّل برخاست و به خانه خود مراجعت نموده و راضی به نماز کردن در خانه شيخ نشد.

يکی از مخصوصان او پرسيد که چرا راضی نشديد به نماز در خانه شيخ با وجود اهتمام شما به نماز اوّل [وقت]؟ فرمود: برای آن که تأمّل نمودم و رجوع به نفس خود کردم که اگر شيخ به من اقتدا کند تغييری در حال من واقع می شود يا او در نزد من مانند ساير ناس است؟ و چون اين حالت را در نفس خود نديدم راضی نشدم.

و أيضاً نقل می کنند که مولانا حسنعلی ولد او بيمار بود و مرض صعبی داشت، و او راعلاقه و محبّت عظيم به او بود. پس روز جمعه با تشويش حواس به نماز جمعه حاضر شد و در سوره جمعه چون رسيد به اين آيه کريمه که: «يا أيّها الذين آمنوا لا تلهکم أموالکم ولا أولادکم عن ذکر الله ومن يفعل ذلك فأولئک هم الخاسرون»...

اين آيه را سه مرتبه مکرّر خواند. بعد از فراغ از او پرسيدند که چرا اين آيه را مکرّر خواندی؟ فرمود: برای آن که چون رسيدم به اين آيه کريمه، حسنعلی به يآدم آمد، پس با نفس خود مجاهده می نمودم، و مکرّر اين آيه کريمه را می خواندم، تا به حدّی رسيد که او را مرده فرض کردم، و جنازه او را در نظر انگاشتم، و از اين آيه گذشتم. و وضع مأکول و ملبوس او در نهايت قناعت بوده، و با وجود آن که هميشه صائم بوده اکثر اوقات به مطبوخ بی گوشت قناعت می کرده، و ملبوس او نيز در نهايت پستی بوده. گويند: دستاری را به هفتصد دينار خريداری نموده، چهارده سال آن را بر سر می گذاشت. وبالجمله زهد و فضل او مسلّم است، و در خدمت خاقان گيتی ستان أنار الله برهانه بسيار مکرّم و محترم بوده، و مصنّفات بسيار دارد، و از جمله آنها شرح قواعد است».(1)

ص: 41

عصر خود بود در صلاح و سداد و عبادت و اخلاق خوب، با قدر وافري از علم فقه و تفسير و حديث، شنيد كه مي فرمود: مير ابوالقاسم مردي بود در كمال ديانت و خوش مذهبي، و معتني به شأن تصلّب در ظواهر شرع و صاحب دين بود».(1)

حضرت مير را در سخنوري نيز دستگاه عالي بوده است. ومن شعره: ...

دندان چه تيز کرده به قصد من آسمان! *** آخر چه لذّت است در اين خشک استخوان!

تن را به او گذاشتم از ترس جان خويش *** تن را بخورد پاک و گرفته است پاي جان

سرد و گران مرا شده بر جان هواي تن *** چون مرد گرمسيري را باد مهرگان

در من اگر به چشم حقيقت نظر کني *** معنيّ عقل بيني در لفظ غم نهان

بر من بلا موکّل و بر من هوا امير *** بخت سياه زندان و اندوه پاسبان

کافر شده ام به دست پيغمبر عشق *** جنّت چه کنم جان من وآذر عشق

شرمنده زعشق وروزگارم که شدم *** درد دل روزگار و درد سر عشق

شيخ محمد باقر ابوالفقراء گزی(2) در کتابکنز الفقراء (نسخه خطّی) نوشته است:

«إمام السالکين وخير العاشقين وکنز العارفين، الطائر فی فضاء اللاهوتية، والسائر

ص: 45

فی هواء الملکوتية، و مصداق آيه شريفه «تلك الجنّة التی نورث من عبادنا من کان تقيّاً»(1)

جناب مولانا آخوند ملا محمد تقی مجلسی که خاصّه و عامّه و اهل طريقت و شريعت آن جناب را از اولياء بزرگ می دانند، و در کرسی نامه، نام نامی و اسم گرامی ايشان را ثبت و ضبط نموده، از فرزندان طريقتِ مَن عجز اللسان عن توصيفه سيّد العرفاء وسند الأصفياء الحبر الملیّ مولانا مير ابوالقاسم الفندرسکی است».

تاريخ وفات مير بر سنگ مزارش 1050 کنده شده، ولي در پايان رساله صناعيه او نسخه شماره 887 کتابخانه آستان قدس رضوي 1049 قيد گرديده، و اين رباعي که شامل مادّه تاريخ فوت اوست از آنجاست:

تا شد ز جهان خسرو فوج دانش *** شد بحر جهان تهي ز موج دانش

تاريخ وفاتش ز خرد جستم گفت: *** «صد حيف ز آفتاب اوج دانش»

محقّق خوانساري، محقّق سبزواری و ميرزا رفيعا نائيني(2) از شاگردان مير بوده اند.

حکايت: عالم ربّاني آية الله سيد ابوالقاسم دهكردي در كتاب منبرالوسيلة به نقل از رساله خطّي علاّمه مير محمد حسين خاتون آبادي امام جمعه اصفهان، جريان وفات مير فندرسکي را به نقل از جدّ مادری خود علاّمه مجلسيچنين آورده است:

جناب مير وصيّت فرمودند در مرض موت خود، كه جنازه مرا بگذاريد در مقبره بابا ركن الدين در لب نهري كه در آن جاست، و كسي متعرّض نشود از براي تغسيل و صلات و دفن، بلكه جنازه را در حريم نهر بگذارند، و خداي يكي از اولياي خود را مي فرستد كه متصدّي شود تغسيل او را، و نماز و دفن او را.

پس به وصيّت او عمل كردند، و گذاشتند جنازه او را در حريم آن نهر، كه ناگاه علاّمه تقيّ نقيّ ملا محمّد تقي مجلسي پيدا شده، به تقريب اين كه شب را در قريه

ص: 46

شهرستان بودند، صبح آن شب از آن قريه سوار شدند به جهت معاودت به شهر اصفهان، و عادت ايشان بر اين بود كه از طريق ديگري كه عبور ايشان به آن مكان [تخت فولاد] نمي افتاد عبور مي كردند. آن روز را به قلب ايشان افتاد كه عبور كنند از طريق ديگري كه عبور ايشان به تخت فولاد، آن محلّ مخصوص مي افتاد. پس از آن راه آمدند، ديدند ازدحام مردم را در آن مكان، سؤال نمودند از كثرت و ازدحام مردم، پس گفتند به ايشان كه: جناب ميرفندرسكي وفات فرموده، و اين جنازه اوست در اين مكان. پس پياده شد جناب مجلسي، و مشغول شد به غسل دادن جنازه مير، و بر او نماز گزارد، و او را دفن نمود در همين موضعي كه الآن مدفون است، در قرب همان نهر آب. و بعضي از مؤمنين آن زمان، اراضي حول قبر ايشان را وقف نموده، تكيه اي مشتمله بر حجرات متعدّده كه الآن موجود است بنا نمودند... تاريخ وفات آن سيّد بزرگوار را بعضي شعرا به فارسيه گفتند: «فاضل حق ز بند دنيا جست».(1)

عکس

خط منسوب به مير عماد الحسنی در اطاق تکيه مير فندرسکی

ص: 47

عکس

خط منسوب به مير عماد الحسنی در اطاق تکيه مير فندرسکی

ص: 48

الدين محمد بن خاتون العاملی 2. الشيخ نعمة الله بن أحمد المذکور، عن المحقّق الکرکی.

3. ملاّ حسنعلی بن ملاّ عبدالله شوشتری

يروی عن: 1. والده العلاّمة 2. الشيخ البهائی 3. القاضی معزّالدين محمد الاصفهانی.

عکس

اجازه ملاّ حسنعلی شوشتری به ملاّ حسين نطنزی

ص: 50

ملاّ حسنعلي شوشتري استاد محقّق مجلسی نيز در سال 1035 از قاضي معزّ اجازه نقل حديثگرفته و او را چنين توصيف کرده است: «سلطان الحكماء وبرهان العلماء، معزّالدولة، قاضي معزّالدين محمد، أدام الله تعالي بقائه».(1)

ملاّ محمد باقر محقّق سبزواري نيز از شاگردان قاضی معزّ بوده است.(2)

6. شيخ يونس بن حسن جزائری.

فقيه معظّم،(3)

شيخ فاضل متّقي.(4)

«كان عالماً فاضلاً عابداً».(5)

يروي عن: 1. العلاّمة الشيخ عبدالعالی 2. الفاضل الكامل الشيخ إبراهيم الميسي.

7. أستاد الفضلاء(6) قاضي ابوالشرف اصفهانی.

يروي عن: 1. رئيس الفقهاء والمحدّثين مولانا درويش محمد 2. الشيخ الأجلّ الأعظم جابر بن عبدالله؛ وهما عن الشيخ نورالدين علي المحقّق الکرکي.

8. شيخ صالح کامل فاضل(7) شيخ عبدالله بن جابر عاملی.(8)

يروی عن: 1. مولانا درويش محمد 2. الشيخ الأجلّ الأعظم جابر بن عبدالله.

9. ملا محمد قاسم بن درويش محمد اصفهانی.

يروی عن: 1. مولانا درويش محمد 2. الشيخ الأجلّ الأعظم جابر بن عبدالله.

ص: 52

10. شيخ ابوالبركات واعظ اصفهانی.

«عالم فاضل محدّث واعظ باصفهان في الجامع العتيق. أدركتُه في الصغر، وأخبرنا عن الشيخ الأجلّ الأعظم علي بن عبدالعالي بكتبه ورواياته. وكان معمّراً قريباً من المائة، ومع هذا كان شعوره تامّاً، ويعظ في المسجد، ويضرب يده علي المنبر ضرباً مع القوّة الشديدة. وذهب مولانا عبدالله التستري لزيارته، فقال: أخذت عن الشيخ علي بن عبدالعالي إجازة الأحاديث، وأخبركم بها لتمام الضيافة، مع صحبة طويلة.(1)

11. امير شرف الدين علی شولستانی.

«السيّد الفاضل الكامل المحقّق المدقّق».(2)

«من خيار علماء أهل زمانه وأورعهم وأتقاهم... توفّي... في أرض الغري أيّام سکناه بها، سنة ستين بعد الألف تقريباً».(3)

قال فی إجازته المؤرّخة 1036 للمحقّق المجلسی: «إنّي وجدتُ المولی العالم العامل الفاضل الكامل الورع التقي النقي اللوذعي الألمعي، مولانا شمس الملّة والحقّ والدين، محمد تقي ابن المرحوم المغفور مولانا مجلسي الاصفهاني، عامله الله بلطفه الخفي والجلي، قد صرف عنفوان شبابه في تحصيل العلوم العقلية والنقلية، مهذّباً للأخلاق النفسانية، ملازماً للتقوي والمروة والأعمال المرضية، ملتزماً صرف باقي عمره في ازدياد العلوم، وإرشاد الأنام، وهداية البرية، وانتشار الأحاديث النبوية، والآثار الإمامية، وترغيب الناس إلي اتباع الشريعة الغراء النبوية، والملة البيضاء الاثني عشرية».(4)يروی عن: 1. الأمير فيض الله التفرشي 2. الشيخ محمد سبط الشهيد الثاني 3. الميرزا محمد بن علی الاسترآبادی صاحب منهج المقال في تحقيق أحوال الرجال.

ص: 53

12. شيخ جابر بن عباس نجفی.

«الشيخ الأعظم(1) الجليل الزاهد الورع(2) العالم الفاضل البدل.(3)

يروي عن: 1. الشيخ الأكمل الأفضل الشيخ عبدالنبي الجزائري 2. الشيخ حسن بن الشهيد الثاني 3. السيد المحقّق محمد صاحب المدارك.

ويروی عنه ابنه: العالم الفاضل الکامل الشيخ محمد بن جابر، شيخ إجازة الطريحی.

13. سيد ظهيرالدين إبراهيم حسنی همدانی.

«قدوة المحقّقين، سيّد الحكماء المتألّهين والمتكلّمين. أمره في علوّ قدره وعظم شأنه وسموّ رتبته أشهر من أن يذكر، وفوق ما يحوم حوله العبارة».(4) «توفّي سنة 1026».(5)

«نقل أنّ بين السيد وبين شيخنا البهائي من المؤاخاة والمصافاة ما يفوق الوصف. وكان الشيخ البهائي يمدح هذا السيّد، ويصف علمه وفضله، ويرجّحه علي السيّد الداماد.(6)

مولانا محمد تقي مجلسی در اجازات خود به روايت از او اشاره نکرده، امّا علاّمه مجلسي در اجازات خود به آن تصريح فرموده است: «ومنها: ما أخبرني به والدي رحمه الله، عن السيّد المدقّق النحرير المبرّز في فنون العلوم، ظهيرالدين إبراهيم بن الحسين الحسني الهمداني، حشره الله مع آبائه الطاهرين، عن شيخه الجليل محمد بن أحمد بن نعمة الله بن خاتون العاملي...». «وعن والدي وجماعة من الأفاضل، عن السيد الحسيب النجيب المدقّق الفاضل ظهير الدين إبراهيم بن الحسين الحسني الهمداني قدّس سرّه».(7)

ص: 54

14. مير علاء الدين حسين مرعشی خليفه سلطان.

وزير کبير، معروف به خليفة سلطان، و ملقّب به سلطان العلماء.

«من وجوه هذه الطائفة وثقاتها وأثباتها وأعيانها... كان عالماً بالعلوم العقلية والنقلية... ولد سنة إحدی والألف، وتوفّی رحمه الله سنة أربع وستين بعد الألف».(1)

وقد نقل نعشه إلی الغري. وقد قال الآميرزا صايبا في تاريخ وفاته في جملة مرثية بالفارسية:

«آه از دستور عالم، واي از سلطان علم»(2)

در سند روايتي سيد جمال الدين واعظ عاملي (مجموعه شماره 8403 کتابخانه آية الله مرعشي نجفي)(3)

به روايت مولانا محمد تقي مجلسي از خليفه سلطان اشاره شده که در منابع متقدّم نيامده است. «أخبرني إجازة الشيخ الأجلّ الأعلم، رئيس المحدّثين، الحاج ميرزا حسين النوري الطبرسي، أدام الله بقاه، وجعلي فداه، في داخل حرم المولي أبي الأئمة أميرالمؤمنين عليه السلام، وقت السحر، ليلة الجمعة، الحادي والعشرين من شهر شوال المکرّم 1318، عن خاتم الفقهاء والمجتهدين، الشيخ مرتضي الأنصاري، عن المولي أحمدالنراقي، عن أبيه المولي مهدي بن أبي ذر، وأيضاً عن شيخه الأجلّ الأعلم الأقدم صاحب جواهر الکلام... عن العلاّمة صاحب الکرامات العالية السيد مهدي الطباطبائي بحرالعلوم، عن أستاد الأساتيد آغا محمد باقر المروّج، عن أبيه المولي محمد أکمل، عن سبط المجلسي السيد الفاضل الأمير محمد حسين ابن امير محمد صالح الحسيني الحسني الاصفهاني الخاتون آبادي، عن أبيه أمير محمد صالح صهر المجلسي، وآقا جمال الدين الخوانساري، عن أبيه أستاد الکلّ في الکلّ عند الکلّ آقا حسين الخوانساري و...

ص: 55

مروّج مذهب الأئمة الأطهار المولي محمد باقر المجلسي، عن أبيه... محمد تقي بن مقصود علي، عن السيد السند الوزير علاء الدين الحسين... الملقّب بخليفه سلطان، ختن السلطان العادل الماضي الشاه عباس الصفوي، عن شيخه إمام المحقّقين وخلاصة المجتهدين، بهاء الملّة والحقّ والدين... جمال الدين الواعظ الموسوي العاملي کتبته في مشهد أميرالمؤمنين عليه السلام في يوم الثامن والعشرين من شهر شوّال المکرّم من شهور 1318».

15. سيد عبدالكريم عاملی

«السيد التقي النقي، العالم العامل»(1)

يروي عن صاحب المدارك.(2)

16. شيخ محمد بن علی تبنيني عاملی

صاحب جامع الأقوال فی أحوال الرجال، و سنن الهداية في علم الدراية، وأشجار هداية المجيزين فی طرق الرواية للمحدّثين.(3)

«كان عالماً فاضلاً فقيهاً صالحاً زاهداً عابداًورعاً. قرأ... علي الشيخ البهائي».(4)

«له مصنّفات جليلة تدلّ علی تبحّره. تخرّج علي المير فيض الله التفريشي والشيخ حسين التبنيني الشهير بابن سودون».(5)

مولانا محمد تقي در اجازه به سيد عبدالحسين خاتون آبادي به روايت از او تصريح فرموده است: «وعن الشيخ الفاضل محمد العاملي التبنيني، عن الأربعين عن الأربعين عن الأربعين إلي الشيخ الطوسي، وكان الكتاب عندنا».(6)

ص: 56

عکس

آغاز أشجار هداية المجيزين تبنينی، نسخه خطیدانشکده ادبيات مشهد

ص: 57

عکس

آغاز أشجار هداية المجيزين تبنينی، نسخه خطی دانشکده ادبيات مشهد

ص: 58

عکس

انجام أشجار هداية المجيزين تبنينی، نسخه خطیدانشکده ادبيات مشهد

ص: 59

17. سيّد حسين بن سيّد حيدر حسيني كركي

المعروف بالسيد حسين المفتي باصبهان. مولانا محمد تقي در اجازات خود به روايت از او اشاره نکرده، امّا علاّمه مجلسي در اجازات خود به آن تصريح فرموده است:

«ومنها: ما أخبرني به جمّ غفير من الأفاضل الکرام، منهم والدي العلاّمة والمولي محمد شريف الرويدشتي والسيد الفاضل الأمير فيض الله بن السعيد غياث الدين محمد القهبائي طيّب الله أرواحهم عن السيّد الحسيب النسيب الفاضل الکامل [البارع الرضي]،(1)

السيّد حسين بن السيّد حيدر الحسيني الكركي المفتي باصبهان طاب ثراه».(2)

«صورة روايتنا حكاية في رؤية الجنّ عن المشايخ وفيها محاكمة لبعض قضاة الجنّ.

وأقول: هي رواية غريبة أخبرني والدي العلاّمة قدّس الله روحه عن السيد حسين بن حيدر الكركي، قال: حدّثنا المولی الجليل تاج الدين حسن الاصفهاني الفلاورجاني، قال: حدّثنا المولي المحقّق خواجة جمال الدين محمود السلماني، قال: حدّثنا مولانا جلال الدين محمد بن أسعد الدواني.

وعن السيد حسين، عن السيد الفقيه السعيد شاه أبوالولي ابن شاه محمود الأنجو الحسني الشيرازي، عن خواجة جمال الدين محمود، عن المحقّق الدواني.

وعن السيد حسين، عن المولي الكامل ميرزا تاج الدين حسين بن شمس الدين محمد الصاعدي، عن الشيخ منصور الشهير براستگو شارح تهذيب الأصول، عن واحد، عن المحقّق الدواني قال: أخبرني مشافهة السيد الإمام صفي الدين بن عبدالرحمان الحسيني الإيجي حديث الجنّ عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):

«من تزيّي بغير زيّه فقتل فلا قود له ولا دية».(3)

ص: 60

سيد حسين کرکي از شاگردان شيخ بهائي و مدّت چهل سال ملازم او بوده است.

قال عنه: «كان أفضل أهل زمانه، بل كان متفرّداً بمعرفة بعض العلوم الذي لم يحم حوله أحد من أهل زمانه ولا قبله، علي ما أظنّ، من علماء العامة والخاصة. يميل إلی التصوّف كثيراً، وكان منصفاً في البحث. كنت في خدمته منذ أربعين سنة في الحضر والسفر، وكان له معي محبّة وصداقة عظيمة».(1)

سيد حسين از قريب به چهل تن از مشايخ بلاد نقل حديث نموده است، از جمله:

1. شيخ بهائی 2. مير داماد 3. شيخ محمد سبط شهيد ثانی 4. شيخ نجيب الدين علی بن محمد مکّی عاملی 5. ميرزا تاج الدين حسين صاعدی 6. شيخ ابومحمد بن عناية الله بسطامی شهير به بايزيد ثانی 7. سيد شجاع الدين محمود حسينی مازندرانی 8. سيد حيدر بن علاء الدين بيزوی سبزواری 9. مير ابوالولی بن شاه محمود شيرازی 10. شيخ نورالدين محمد بن حبيب الله نسّابه اصفهانی 11. مولانا غياث الدين علی اصفهانی 12. ضياء الدين محمد بن محمود کاشانی 13. شاه مرتضی کاشانی 14. قاضی حبيب الله بن علی طوسی کاشانی 15. مولانا حسين بن سعد الدين محمد كاشانی 16. سيّد المحققين سيد حسين بن حسن موسوی کرکی 17. شيخ لطف الله عاملی ميسی 18. شيخ عبداللطيف بن أبی جامع عاملي 19. شيخ عبدالعالی کرکی 20. شيخ محمد بن احمد بن نعمة الله بن خاتون عاملی صاحب برهان السداد فی شرح الإرشاد 21. سيد ظهيرالدين ابراهيمحسنی همدانی 22. سيد رحمة الله بن عبدالله بن فتال نجفي معروف به پيشنماز 23. قاضی صفی الدين محمد بن قاضی غياث الدين علی زواره ای 24. شيخ محمد بن احمد اردكانی 25. مولانا معانی تبريزی 26. ملاّ محمد علی بن عناية الله تبريزی.

ص: 61

شيخ محمد بن شمس الدين دستجردی استاد قرائت و تجويد

محقّق مجلسی در اجازه به فرزندش علاّمه مجلسي در بيان اسناد خود به كتب قرائات نوشته: «وأمّا كتب القرائات، فإنّا نروي كتاب التيسير للشيخ أبي عمرو الداني... عن شيخنا الأجلّ، بهاء الدين محمد العاملي، عن شيخ الفقهاء والقراء في زمانه الشريف، مولانا عماد الدين الاسترآبادي،(1)

بسنده المذكور في كتبه إلی الشيخ أبي عمرو.وعن شيخنا الأجل الأكمل الحافظ الضرير محمد بن شمس الدين الدستجردي، عن أستاده، عن مولانا عمادالدين، بسنده».(2)

شيخ محمد مزبور گويا محمد بن شمس الدين قاري كاظمي است كه در مسجد جامع عتيق اصفهان علم قرائت و تجويد را از سعيدای قاری اصفهاني فراگرفته و به اين مطلب در رساله قاسميه كه به نام شاه سليمان صفوي نگاشته تصريح کرده است.(3)

«ذكرفي الباب السابع من الفصل الأول طريق قرائته عن جمع من القراء في عصره.

ص: 62

منهم: الحاج محمد الشهير بحكيم زاده في بغداد. وسعيد القاري الاصفهاني في الجامع العتيق. والحاج محمد من أحفاد الشاه طهماسب. والسيد الأجلّ المير أبوالقاسم المشهدي الخراساني بشيراز. والمولي علي رضا القاري ابن المولي حيدر القاري بشيراز».(1)

له: 1. الرسالة السليمانية في بيان الآيات والرسوم القرآنية، ألّفها باسم الشاه سليمان الصفوي.(2)

2. نور النور في بيان قرائة عاصم المشهور. كتبه للشاه سليمان الصفوي.(3)

3. مفتاح الفرقان في بيان الوقوف ورسم القرآن. به شاه سليمان تقديم شده است.(4)

ص: 63

عکس

آغاز رساله سليمانيه شيخ محمد قاری، نسخه دانشکده الهيات مشهد

ص: 64

سال در كربلا مجاور بودم براي اين كه در آنجا بميرم، و مي ترسم كه مرا مرگ در رسد در غير آن مكان. پس چون مطّلع شد بر حال او بعضي از اخوان ما، آن مبلغ را ادا نمود، و فرستادم با او بعضي از اخوان في الله خود را. و او نقل کرد که چون سيّد به كربلا رسيد و دين خود را ادا نمود مريض شد و در روز نهم فوت شد و در منزل خود دفن گرديد. إلی غير ذلك من الکرامات العديدة، قدّس الله روحه الشريف».(1)

خاطراتی از مير اسحاق استرآبادی:

مؤلف گويد: در نسخه خطّی متعلّق به جناب آقای مجتبی ايمانيه، به خطّ فقير الله قلی از معاصران محقّق مجلسی خاطراتی از مير اسحاق استرآبادی نقل شده که تاکنون چاپ نشده و در اينجا برای اولين بار عرضه می گردد. فقير الله قلی نوشته است:

«در تاريخ غرّه شهر ربيع الآخر سنه 1044 پانزده سال قبل از اين تاريخ تخميناً، در دار السلطنه اصفهان، فقير الله قلي به ملازمت سيادت و نجابت پناه، حقايق و معارف آگاه، زبدة السالکين والعارفين مير اسحاق استرآبادي رسيدم، و سيادت پناه مشارإليه در مسجد مير جنوني شهرت، قرب گود نيماورد توطّن نمود، و 39 روز در آن مسجد روز و شب در ملازمت او بودم.

در روز آخر بعد از فراق از اوراد و ادعيه، از او پرسيدم که از علم کاف چيزي مرا تعليم کن. در جواب فرمودند که خاصيت حرف کاف را مي خواهي تعليم کنم؟

فقير در جواب گفتم که از علم کيميا استدعا دارم که چيزي مرا تعليم کنيد.گفتند: اين علم را اوليا مي دانند؛ من به آن مرتبه نرسيده ام. خاصيت حرف کاف را تعليم کنم. فقير لا علاج راضي شدم.

بعد از آن فرمودند که پانزده حجّ پياده کرده ام، امّا در مرتبه آخر، محلّي که از مکّه

ص: 66

معظّمه بيرون آمديم هفت منزل به مدينه مشرّفه داشتيم، آخر روزي بود که به صحرايي رسيديم که پر از خار مغيلان بود، و آتش جوع زبانه کش شده بود، به واسطه پارچه ناني که اکل کنم من در آنجا ساکن شدم، و قافله رفقا رفتند.

بعد از آن که پارچه ناني خوردم و از جا برخاستم علامتي از رفقا و قافله ظاهر نبود، و آفتاب غروب کرده بود، فأمّا آن قدر روشن بود که اگر کسي مي خواست که نوشته اي را بخواند مي توانست خواند. من سرگردان شدم و راه به جايي نمي بردم، فأمّا به آن طرفي مي رفتم که قافله رفته بود.

يک مرتبه شترسواري دستار سفيد بر سر و دو علاقه انداخته، شتر را به سرعت مي راند. چون به نزديک من رسيد ديدم شتر را که پاي هاي او در هوا بود و به زبان عربي گفت به شتر که بخواب؛ شتر خوابيد، و به عربي به من گفت که: اي مير اسحاق! سوار شو. سوار شدم و کمر او را در بغل گرفتم.

چندگاهي که رفتم پرسيدم که شما چه کس ايد؟ گفتند: من صاحب الأمرم - عليه السلام - استدعا کردم که مرا طريق تسخير اجنّه تعليم کنيد از دعاء سيفي.

گفت کتاب بيرون آر. بيرون آوردم و مرا تعليم کرد.

محلّي که تخميناً نصف شمع سوخته شود مرا در قبرستان بقيع به در مدينه حضرت رسالت (صلی الله علیه و آله و سلم) بر زمين گذاشت و گفت: در اينجا بخواب تا صبح شخصي خواهد آمد در نهايت وجاهت، و اسم تو را خواهد گفت، و تو را تکليف به خانه بردن خواهد کرد، نام او محمّد است؛ همراهاو برو و با او مي باش تا قافله و رفقاي تو بيايند. وقت صبح آن شخص محمد نام آمد و مرا به منزل خود برد. بعد از هفت روز قافله به من رسيد و با قافله روانه نجف اشرف شديم.

بعد از مدّتي به سر چاهي فرود آمديم که آن چاه آب نداشت. مکاري و ياران قافله گفتند که چاه ديگري هست دور تر، ما به آنجا مي رويم که آب بياريم، بر سر اين بارها بنشين. فقير قبول نمودم. ساعتي که برآمد ديدم که از يک طرف بيابان جمعي

ص: 67

دزدان پيدا شدند. فقير لاعلاج شده، مشتي خاک برداشتم و سيصد نوبت کاف گفتم، که دزدان نزديک شدند و مهلت ندادند که هفتصد نوبت بگويم؛ چرا که عدد هفتصد نوبت است، به واسطه خفاي از نظر عدو و ايمن بودن از شرّ دشمنان. بالضرورة آن مشت خاک را بر دور بارها ريختم. هرچند دزدان اسبان وشتران خود را نهيب مي کردند که به نزديکي بارها بيايند نمي آمدند. آخر همه پياده شدند و آمدند و از فقير التماس فاتحه کردند. و در آن وقف ياران قافله آمدند و اين صورت را ديدند و شهرت عام دادند، با آن که من راضي نبودم.

و فقير الله قلي النجفي در روز اول که به سيادت و مرحمت پناه مشارإليه رسيدم گفتم که به چه کار به اصفهان آمده ايد؟ در جواب فرمودند که آمده ام که به زيارت مشهد مقدّس بروم. بعد از آن که اين گفت و گو تمام شد فرمودند: برخيز تا به ديدن حضرت سيادت و مغفرت پناه مجتهد الزماني مير محمد باقر داماد برويم.

در آن وقت مير مشارإليه در حيات بودند. فقير همراهي نموده، آمديم تا به دروازه حسن آباد، جمعي جنگ کرده بودند و سر يکي از ايشان شکسته بود.

چون مير اسحاق از دروازه قدم بيرون نهادند در روي تخته پل توقّف نمودند وبرافروخته شدند، و بعد از آن راهي شديم.

چون به مسلخ قبرستان شيخ يوسف بنّا رسيديم ازو تفتيش کردم که چرا برآشفته شده ايد؟ در جواب فرمودند که مگر حضرت خضر عليه السلام را نديدي که نگاه به من کرد و انگشت سبّابه راست را در ميان هر دو ابرو نهاد؟!

گفتم: چه معني داشت؟ گفت: اشاره به آن است که وقت فوت تو نزديک شده است و آن قدر وقت نداري که به زيارت حضرت رضا عليه السلام بروي؛ برگرد و به کربلاي معلّي برو به خانه خود. حالا من به کربلا مي روم که مي بايدم مرد.

فقير شروع در گريه کردم که مرا بهره اي ده از ادعيه يا از اسماء الله.

در جواب فرمودند که طبيعت تو شوخ است و ضبط نمي تواني کرد؛ اسمي به تو ياد

ص: 68

دهم که در هر حال که باشي تواني خواند، و عدد معيّني نداشته باشد. آن اسم اين است: «الله ربّي لا شريك له يا هو». و بعد از رفتن او به کربلا چنين مسموع شد که بعد از يک هفته به جوار رحمت ايزدي پيوسته، رحمه الله».

قال مولانا محمد تقي فی نهاية إجازة السيد عبدالحسين الخاتون آبادي:

«وبقي لي إجازات لم أذكرها؛ لأنّ عامة الطلبة لا يفهمون، وكانت الأنبياء صلوات الله عليهم مأمورين بأن يكلّموا الناس علي قدر عقولنا».(1)

«حاجي جعفر ولد حاجي ميرزا محمد نطنزي که نهايت صلاح و فضل داشته، مدتي با علاّمي مولانا محمد تقي مجلسي همدرس بوده، دوازده سال در مکه معظمه و پنج سال در مدينه مشرفه ساکن بوده، به هند رفته، مدّتي در آنجا بود. بعد از آن به اصفهان آمده، به اتّفاق مولانا محمد تقي باز به مکّه رفته، درآنجا فوت شد.

ولد او هم به دستور والد نهايت صلاح و درويشي دارد، چنانچه زاير دوازده امام شده در اصفهان به عبادت مشغول است... هفت بند ملاّ حسن [کاشی در مدح اميرالمؤمنين عليه السلام] را جواب گفته و خوب گفته. قصيده ای در مدح اميرالمؤمنين عليه السلام گفته... از آن جمله است:

هر در که بود بر رخ ما بست روزگار *** شد نوبت گشايش درهای کردگار(2)

ص: 69

عکس

خاطرات درويش الله قلی از امير اسحاق استرآبادی

ص: 70

از جهت زهد و عبادت و تقوا و ورع و ترک دنيا، ثاني استاد خود مولانا عبدالله بوده، و در تمام مدّت عمر به رياضت و مجاهده نفس و تهذيب اخلاق و عبادت و ترويج احاديث و سعي در حوائج مؤمنان و هدايت خلق مشغول بود، و به برکت او احاديث اهل بيت عليهم السلام منتشر گرديد، و جمعي کثير و جمّي غفير از شيعيان به وسيله او هدايت يافتند و به مسائل دين عارف گرديدند، و گروه بسيار از جاهلان و گمراهان تائب و مستقيم شدند... عالي جناب غفران مآب استادي مولانا محمد باقر مجلسي قدّس الله روحه الشريف از او کرامات بسيار، و امور عجيبه بي شمار، و خواب هاي غريب، و رؤياي صادقه مکرّر نقل مي فرمود.

وبالجمله، احوال او غريب و عجيب بوده، و از جانب حق تعالي مؤيد و مسدّد بوده و اکثر علماي اعلام مانند: آقا حسين خوانساري، و مولانا محمد باقر سبزواري، و مولانا ميرزاي شيرواني، و مولانا محمد باقر [مجلسي] ولد او، و ساير فضلاي نامدار که در عصر قبل بودند، همه تلامذه و شاگردان او بودند، و فنون فقه و حديث و تفسير را از او اخذ نمودند، و اجازه احاديث را از او داشتند. وآثار ومصنّفات او بسيار است».(1)

3. علاّمه محمد بن علي اردبيلي صاحب جامع الرواة:

«محمد تقي بن المقصود علي الملقّب بالمجلسي. وحيد عصره، فريد دهره.

أمره في الجلالة والثقة والأمانة وعلوّ القدر وعظيم الشأن وسموّ الرتبة والتبحّر في العلوم أشهر من أن يذكر، وفوق ما يحوم حوله العبارة.أورع أهل زمانه، وأزهدهم، وأتقاهم، وأعبدهم. بلغ فيضه ديناً ودنياً بأكثر أهل زمانه من العوام والخواصّ، ونشر أخبار الأئمة صلوات الله عليهم باصفهان».(2)

ص: 72

4. علاّمه آقا حسين خوانساري

در اجازه به «عالم فاضل كامل، جامع المعقول والمنقول امير ذوالفقار» از استاد خود مولانا محمد تقي مجلسی چنين ياد كرده است: «شيخنا وسيّدنا المولي العالم العامل الفاضل الكامل، زبدة برعة المحدّثين، وعمدة مهرة المتتبّعين لآثار سيّد المرسلين، شيخ فضلاء الزمان، ومربّي العلماء الأعيان، مولانا محمد تقي، لازال يسحب الله علي رؤس المؤمنين ذيل ردائه، ويمتّعهم الي يوم الدين بطول بقائه».(1)

5. علاّمه مير محمد اسماعيل خاتون آبادي

قال فی إجازة الملاّ محمد (المخطوطة): «شيخنا المعظّم والأستاد المکرّم، وحيد زمانه، وفريد أوانه، صدر الشريعة، وبدر الطريقة والحقيقة، دوحة الزهد والتقوي، وحومة الورع والزلفي، الزکي النقي محمد تقي المشهور بابن المجلسي تغمّده الله بغفرانه، من هو أستادي وعليه في العلوم الدينية استنادي، رضي الله عنه».

6. مير عبدالحسين خاتون آبادی صاحب وقايع السنين والأعوام:

«استادي و استنادي، رئيس المحدثين واستاد العلماء والفقهاء والمحدثين، المبارك الميمون، ذي النفس القدسية، آخوندي مولانا محمّد تقيا مجلسي... فقير راقم اين حروف، چندين سال مقابله احاديث اهل بيت عليهم السلام در خدمت او كردم. اصول كافي و من لايحضره الفقيه بالتمام در خدمت آن جناب سماعاً به عمل آمد».(2)

7. عالم جليل مير محمد حسين خاتون آبادي:

«الفقيه النبيه العلاّمة، والفاضل الكامل الفهّامة، شيخ الفقهاء والمحدّثين، ورئيس الأتقياء والمتورّعين، مقتدي الأنام في زمانه، ومفتي مسائل الحلال والحرام في أوانه، زبدة العارفين، وقدوة السالكين، وجمال الزاهدين، ونور مصباح المجتهدين، وضياء

ص: 73

المسترشدين، صاحب الكرامات الشريفة والمقامات المنيفة».(1)

وقال أيضاً: «العلاّمة صاحب الکرامات والمقامات، ومحرز قصب السبق في مضامير السعادات، مظهر أسرار الکشف واليقين، وخادم أخبار الأئمة المعصومين صلوات الله عليهم أجمعين، الرضيّ المرضيّ، المولي محمد تقي المجلسي».(2)

8. ملاّ أبوالقاسم بن آقا محمد گلپايگانی

قال فی إجازة الملاّ مهر علي الگلپايگاني: «وعن الشيخ الفاضل العالم الكامل العامل، عمدة المفسّرين، زبدة المحدّثين، ناشر أخبار موالينا المعصومين، عليهم سلام الله أجمعين، تقي الملة والدين محمد المعروف الشهير بالمجلسي».(3)

9. محمد رفيع بن مؤمن گيلاني صاحب کتاب الذريعة إلی حافظ الشريعة.

قال فيه: «تلك الخصال إنّما ترتقي بالمرء إلی ذروة الکمال، إذا کان في حصن تربية أستاد کامل نظر في أحاديث المعصومين عليهم السلام الذين هم قدوة السالکين وسادة العارفين، وعقل تلك الأحاديث عقل رعاية لاعقل رواية... ثمّ عمل بما علم، فعلّمه الله بذلك علم ما لم يعلم، واطّلعه علي غوامض الأسرار والحکم التي ارتفعت عن أن يبلغها عقول العلماء... وذلك الأستاد، هو المعبّر عنه بين أهل الحق بشيخ و پير... وکنت قد أعطيتُ شرف لقاء مَن کان بهذه الصفات، ودرستُ أصول الکافي وقدراً من التهذيب علي حضرته، وکان متوجّهاَ إلي کلّ التوجّه، لکن لم أعرف قدر هذه النعمة حقّ المعرفة؛ إذ لم أفوّض إليه أمري کلّ التفويض، ليبلغ بي إلي ذروة العرفان، حتی ارتحل إلی دارالجنان، وترکني يتيماً منقطعاً عن الأب الشفيق، إنا لله وإنا إليه راجعون؛ وهو العالم

ص: 74

العارف الزاهد العابد، محيي آثار أهل البيت، التقي النقي، مولانا محمد تقي المجلسي».(1)

10. ملاّ کلبعلی بروجردی صاحب کتاب مسئولات، شاگرد محقّق مجلسی:

در آغاز آن گويد: «عالي حضرت اعلي منزلت، عدالت صفت، تقوي خصلت، ملک سعادت، لقمان حکمت، مجمع البحرين علوم شريعت و طريقت، عارف المعارف رموز حقيقت، منبع مکارم اخلاق رضيه، مصدر محاسن آداب فرضيه، حليم سبک روح باوقار، سليم عدالت آيين مرحمت شعار، مهبط فيوضات سبحاني، محلّ تفضّلات ربّاني، محقّق تحقيقات صمداني، مصدّق تنزيلات يزداني، عمدة المجتهدين، قدوة المحدّثين، أفضل المتأخّرين، أکمل المتبحّرين، أعلم العالمين، أعرف العارفين، سميّ التاسع من الأئمة الطاهرين، مولانا محمدتقي المجلسي سلّمه الله تعالي».

11. ميرزا محمد تقی الماسی

قال فی إجازة السيد محمود (المخطوطة): «جدّنا المحقّق العلاّمة، محيی آثار الأئمة الطاهرة فی المائة الحادی عشرة، جامعالأخلاق الرضية، والحالات والملکات الملکية المرضية، من کان له الکرامات والمقامات کالامور العادية، وإفاضة الحقائق والمعارف من الله تعالی علی لسانه کالأنهار الجارية، التقی النقی الزکی المولی الأعظم محمد تقی».

11. علاّمه ميرزا محمد باقر خوانساري صاحب روضات الجنّات:

قال فيه: «زبدة العلماء المتّقين، وأسوة العرفاء المرتقين... أفضل أهل عصره في فهم الحديث، وأحرصهم علي إحيائه، وأقدمهم إلي خدمته، وأعلمهم برجاله، وأعملهم بموجبه، وأعدلهم في الدين، وأقواهم في النفس، وأجلّهم في القدر، وأكملهم في التقوي، وأورعهم في الفتوي، وأعرفهم بالمراتب العاليه، وأوقفهم لدي الشبهات، وأجدّهم في الطاعات والقربات... وكان له كرامات زاكية، ومقامات عالية... ومناماته الصادقة

ص: 75

الروحانية وإلهاماته السابقة الربانية أيضاً خارجة عن حدّ الإحصاء».(1)

12. علاّمه ميرزا يحيي بيدآبادي اصفهاني

از شاگردان شيخ مرتضی انصاری، صاحب کتاب کبير روح الإسلام والإيمان.

قال فيه عند ذکر مشايخ العلاّمة المجلسی: «أجلّهم وأرفعهم قدراً وشأناً، بل أعلمهم وأعرفهم بفنون الأحاديث والأخبار والده العلاّمة، العالم العابد الزاهد الربّاني، والفاضل الثقة الكامل الصمداني، الذي جمع بين الظاهر والباطن والشريعة والطريقة والحقيقة علي الوجه الأكمل، الذي لا يتعدّي عن ظاهر الشريعة المحقّة المطهّرة، والذي نشر علم الحديث وتصحيح الأخبار وتنقيدها وتوضيحها سنداً ومتناً، المولي الصفيّ الزكي الذكي الولي، المولي محمد تقي بن مقصودعلي المجلسي قدّس سرّه.

ولم يُعرف أحد من العلماء قبله تحمّل هذا الإعياء في فنون الأخبار، حتّي انّه صحّح أخبار الكتب الأربعة بعد مقابلتها من النسخ العديدة المصححة من العلماء مراراً، بمقابلتها للاصول المأخوذة عنها. وكفي في جلالة شأنه وعلوّ مقامه كتابه روضة المتقين في شرح الفقيه؛ فإنّه شرحَ عامّة فقراته التي أغلبها مطابق لمتون الأخبار بالأخبار الكثيرة، وبيان ألفاظ متونها وتصحيهها، وبيان سهو القوم واشتباهاتهم في الأسناد والمتون».

ص: 76

7. ملاّ محمد علي استرآبادي.(1)

8. ملاّ عزيزالله مجلسي.(2)

9. ملاّ عبدالله بن مولانا محمد تقي مجلسي.(3)

10. ملاّ محمد رضا بن ملا محمد صادق مجلسي.(4)

11. ملاّ محسن فيض کاشانی.(5)

12. ملاّ عبدالغفور کاشانی.(6)

13. شيخ جعفر قاضي کمره اي.(7)

14. مير محمد باقر خاتون آبادي.(8)

15. مير عبدالواسع خاتون آبادي.(9)

16. مير عبدالحسين خاتون آبادي.(10)

17. مير محمد اسماعيل خاتون آبادي.(11)

ص: 78

18. عبدالحسين بن نورالدين محمد اصفهانی.(1)

19. ملاّ احمد توني بشروي.(2)

20. ملاّ عبدالله تونی، صاحب وافية الأصول.(3)

21. ملاّ حسن شيخ الاسلام گيلانی.(4)

22. ميرزا عيسي اصفهاني، والد صاحب رياض العلماء.(5)

23. ميرزا ابراهيم ابن کاشف الدين محمد يزدي.(6)

24. ملاّ محمد صادق کرباسي اصفهاني همدانی.(7)

25. ابوالقاسم بن آقا محمد گلپايگاني.(8)

26. شيخ محمد فاضل مشهدي.(9)

27. محمد رفيع بن مؤمن گيلاني.(10)

ص: 79

28. سيّد ميرزا محمد جزائري.(1)

29. محمّد مقيم بن محمد باقر اصفهانی.(2)

30. لاچين بن عبدالله گرجي اصفهانی.(3)

31. حاج منوچهر خان ترکمان(4)

32. امير خليل الله توني اصفهانی.(5)

33. ملاّ محمد صالح ابهري.(6)

34. ميرزا تاج الدين حسين حسني گلستانه.(7)

35. مير ابوالفتح بن محمد حسيني خوراسکانی.(8)

ص: 80

36. ملاّ عبدالله بن حسن شيرازي شولستانی، نزيل ساری.(1)

37. ملاّ محمد مقيم يزدي، صاحب تفسير سفينة النجاة.(2)

38. ملاّ کلبعلي بروجردي، صاحب کتاب مسؤولات.

39. ملاّ محمد مؤمن قهپائي.(3)40. شيخ علي نقي، جامع المعقول والمنقول.(4)

41. سيد ابوالحسين حسني حسيني، جامع المعقول والمنقول.(5)

42. ملاّ عبدالباقی بن بديع الزمان تونی.(6)

43. سيد حسن بن حسين بن محمد کيا حسينی گيلانی.(7)

ص: 81

عکس

برگی از اجازه محقّق مجلسی به محقّق خوانساری

ص: 82

عکس

اجازه محقّق مجلسی به ميرزا تاج الدين حسين گلستانه،نسخه کتابخانه مجلس

ص: 83

ص: 84

از كتب ايشان ظاهر و باهر است. و اگر خواهي كه اين معني بر تو ظاهر شود رجوع كن به كتب استدلالي ايشان مثل كتاب غنيه از ابن زهره كه در هر مسأله اي أولاً مي گويد كه: «للإجماع والآيه والرواية». و از مجمع البيان نيز ظاهر مي شود. مثلاً در تفسير آيه كريمه «ويوم نحشر من كلّ أمّة فوجاً ممّن يكذّب بآياتنا»(1)

كه استدلال مي كند بر رجعت، و از سيّد مرتضي رضي الله عنه نقل كرده است كه اين آيه دلالت بر رجعت مي كند؛ به آن [دليل] كه حق سبحانه وتعالی فرموده است كه روزي باشد كه مبعوث كنيم و زنده گردانيم از هر امّتي جمعي از مكذّبين را. مي گويد كه در روز قيامت حق سبحانه وتعالی همه خلايق را مبعوث مي گرداند... پس نيست اين بعثت مگر در رجعت. و بعد از آن مي گويد كه ما استدلال بر رجعت به آيه و اخبار نمي كنيم كه گويند آيه ظنّي الدّلالة است و اخبار آحاد است و مفيد قطع نيست، بلكه مستمسک ما اجماع ظاهره است كه مفيد قطع است، و آيات و اخبار را تأييد مي آوريم نه استدلال، تا شما بحث توانيد كرد در دلالت يا سند.

و دأب ايشان چنين بود تا قريب به زمان علاّمه، و علاّمه رحمه الله ظاهر ساخت استدلال به اخبار را در كتاب منتهي المطلب، و بعد از او شهيد عليه الرحمة، و بعد از آن شهيد ثاني رحمهم الله با نهايت خوف تا بآخرها جرأت كرد، و در اجماعات ايشان قدح ها كردند، با آن كه معاصران او جمعي تكفيرش كردند، و او مختفي بود در تلال و جبال، و خبري از جرح و تعديل نداشت، تا به زمان ما كه...

أوّلاً مولانا ومقتدانا وشيخنا وشيخ الكلّ درقدح اجماع و استنباطات واهيه داد مردانگي مي داد، بعد از آن مولانا محمد امين طاب ثراه رجوع نمود به دأب قدماء شيعه، و قدح نمود در فوائد مدنيه در اجتهادات.

و چون نوبت به اين شكسته رسيد، بتأييد الله تبارك وتعالی ترويج حديث نمود، به

ص: 86

مرتبه اي كه در اصفهان جدّ اين شكسته [درويش محمد نطنزی] كتب حديث را بر شيخ الطائفه نورالدين علي بن عبدالعالي خوانده بود و اجازات از او داشت، امّا چون رغبت مردمان در فقه بيشتر بود مدارش بر درس كتب فقهيّه بود.

حاصل آن كه در اين شهر دو كس يا سه كس كتب حديث داشتند، و آن نيز در كتابخانه بود كه كسي نديده بود... روزي شيخ المحدّثين شيخ بهاء الدين محمد العاملي در اثناء درس مي گفتند كه اوّل كسي كه كتب حديث را به ايران آورد پدر من بود.

عرض نمودم كه در كتابخانه جدّ بنده و كتابخانه آميرزا محمد ابوالفتوح و كتابخانه مير شجاع الدين محمود بود. در جواب فرمودند كه همين كتابخانه بود، كسي مي خواند و چنين بود. و الحال قريب به چهل سال است كه سعي نمودم، و به مرتبه اي رسيده است كه در بسياري كتابخانه جميع كتب مكرّر هست، بلكه در قري از اصفهان و ساير بلاد منتشر شد، و آب رفته به جوي باز آمد.

والحمد لله ربّ العالمين كه اكثر فضلاي عصر، اوقات شريف ايشان صرف حديث مي شود، و روز به روز در ترقّي و تزايد است، و به سبب هجران كلّي كه بر اخبار واقع شده بود و كسي نمي خواند، تصحيفات و اغلاط بسيار واقع شده بود؛ بتأييد الله تبارك و تعالي در روضة المتقين اكثر به اصلاح آمد، و الحمد لله ربّ العالمين كه در اين شرح [فارسي] تمام شد هر چه در اين كتاب تقصير شده بود.

والحمد لله ربّ العالمين كه پادشاه جم جاهملايک سپاه، قدوه اولاد سيّد المرسلين (صلی الله علیه و آله و سلم) و زبده احفاد ائمه طاهرين، صلوات الله عليهم اجمعين، رشک پادشاهان متقدّمين و متأخّرين، اكثر اوقات شريف ايشان و امراء جليل القدر عظيم الشأن ايشان نيز صرف مطالعه و مباحثه حديث مي شود، واكثر صحبت ايشان خواندن اين شرح است، و اميد هست كه به موجب حديث شريف كه از حضرت سيد المرسلين و ائمه طاهرين صلوات الله عليهم مشهور و معروف است كه الناس علي دين ملوكهم چنان شود كه در جميع بلاد ايران، اطفال ايشان عالم باشند، و به موجب منطوقه حديث

ص: 87

حضرت سيّد المرسلين (صلی الله علیه و آله و سلم) كه فرموده اند كه دين مبين بر دو پا قائم است؛ يكي به تعظيم امر الله، و يكي به شفقت علي خلق الله، چنين شده است كه در خلوات در تعظيم اوامر الهي مي كوشند، و در جلوات در شفقت علي خلق الله نهايت سعي مي فرمايند. و اين شرح نيز به بركت توجّهات ايشان در اندک روزي به اين جا رسيده است، اميد از فضل الهي دارد كه اجل امان دهد كه تمام شود».(1)

علاّمه ميرزا يحيي بيدآبادي در روح الإسلام والإيمان (نسخه خطی) نوشته است:

«عندي نسخة من شرح التهذيب للمجلسي الأول، يقول في آخر كتاب من كتبه: قابلت نسختي التهذيب من أولها إلي آخرها مع نسخة الشيخ حسين التي كتبها كلّها الا أجزاء من أوله من خطّ الطوسي، وكتبتها من نسخة الشيخ الأعظم بل الوالد المعظم مولانا ومولی الكلّ مولی عبدالله بن الحسين التستري، وقابلتها معها مراراً.

ثمّ قابلتها مع نسخة مولانا حاج محمد الاصفهاني الساكن بالمشهد الغروي، التي قابلها مع النسخة التي بخطّ الشيخ الطوسي، ومع نسخة جمال الإسلام والمسلمين العلاّمةالحلّي.

ثمّ قابلتها مع نسخة أتقي الفضلاء وأعبد العلماء وأزهد الأولياء مولانا أحمد الأردبيلي، ومع نسخ كانت في هذا البلد.

ثمّ قابلتها مع نسخة شيخ الطائفة، فصارت نسختنا أصحّ نسخ العالم، انتهي».

ثمّ قال: ومع هذا لم نكتف بذلك حتي قابلتها مع الأصول التي كانت عندي، وصحّحتها وأزلتُ الاشتباهات والأغلاط التي وقعت من قلم الشيخ وغيره، وكتبت الجميع في الحاشية، وبقي قليل لم يصلح بعد، ولكنّي مشغول بذلك.

وأصلح جميع الأغلاط الواقعة في الكتب الأربعة وغيرها من الأصول والمصنّفات التي لم يصلح إلی الآن، مع قلة البضاعة وكثرة الاشتغال وتشويش البال.

إلی أن قال: ولم يكن غرضي إلاّ رضي الله تعالي في تصحيح الأخبار الدينية،

ص: 88

والترويج للأخبار النبوية، والتوضيح للآثار العلوية، والتكميل لعلوم الشيعة الإثني عشرية. ولو اشتغل غيري بذلك فأنا شريك معه في ثوابه؛ لانّي فتحت هذا الباب بعد ما كان مغلقاً، وروّجت الأخبار بعد ما كان كاسداً، وما توفيقي الا بالله، إلي آخر ما قال».

در مسؤولات ملاّ کلبعلی بروجردی (نسخه خطّی) آمده:

سؤال: به عرض بندگان علاّمي فهامي جامع الأصول والمعاني مي رساند که استدعا آن است که اين بنده حقيقي آداب ترتيب علوم را نمي دانم و شما مي فرماييد که اجتهاد واجب است، آن چيزي که دخل در امور اجتهادي دارد شفقت کرده ترتيب آن را در عريضه مرقوم دارد تا اين که در ظلمات نيفتم.

جواب: نحو و صرف في الجمله، و منطق: تهذيب و حاشيه، و از معاني بيان: مختصر تلخيص کافي است، و از فقه: يک کتاب مختصر نافع کافي است، و از اصول: [معالم] شيخ حسن کافي است، و از کلام: شرح باب حاديعشر، و ديگر احاديث همه را ضرور است، والسلام عليکم.

ص: 89

عکس

نسخه تهذيب الأحکام مصحّح مولانا محمد تقی مجلسی، کتابخانه ابن مسکويه

ص: 90

عکس

نسخه تهذيب الأحکام مصحّح مولانا محمد تقی مجلسی،کتابخانه ابن مسکويه

ص: 91

عکس

وقف نسخه تهذيب مصحّح مولانا محمد تقی مجلسی به وسيله علاّمه مجلسی

ص: 92

رسيده است كه از آن كتب روايت كرده است... و جزم داريم كه جمعي كه [کليني] در سند كتاب هاي ايشان ذكر كرده است، مشايخ اجازه اين كتاب ها بوده اند كه به واسطه [و به خاطر] اتّصال سند ذكر كرده اند؛ و چون قريب العهد والزمان بودند به ايشان، يقيناً كتب آن مشايخ نزد ايشان مثل اين كتاب ها بوده است نزد ما، كه همه علم داشته اند كه آن كتب از آن مشايخ بوده است.

و جمعي از متأخّرين اصحاب، رحمهم الله تعالي، [که] به واسطه عدم تتبّع، اين معني را نيافته بودند، حكم به ضعف بسياري از اخبار كرده اند، با آن كه محمد بن يعقوب رضي الله عنه در ديباچه كافي ذكر كرده است كه اخبار كافي آثار صحيحه است از اهل البيت صلوات الله عليهم. و ابن بابويه نيز حكم به صحّت اين اخبار نموده است.

و جزم داريم كه صحّتي كه ايشان مي گويند آن است كه يقيناً معصوم فرموده اند، و صحّت نزد متأخرين اين معني دارد كه راويان ثقه و معتمدند... بلكه ظاهر مي شود از بسيار جا كه ابن بابويه حديث غير صحيح را در هيچ كتابي از كتاب هاي خود نقل نكرده است، چنانكه در كتاب عيون أخبار الرضا حديثي نقل مي كند در جمع بين الأخبار، بعد از آن ذكر مي كند كه در سند اين حديث، محمد بن عبدالله مسمعي هست، و شيخ ما محمد بن الحسن بن الوليد به او بي اعتقاد بود، و من از اين جهت اين حديث را نقل كردم در اين كتاب كه من اين حديث را بر شيخ خواندم در كتاب رحمة سعد بن عبدالله، شيخ تقرير نمودند؛ به واسطه آن كه به سندهاي ديگر به شيخ رسيده بود، بنا بر اين من نقل نمودم، و اگر نه، هرچه شيخ ما به آن اعتقاد ندارد من آن را ذكر نمي كنم. و گمان ما آن است كه شيخ او [ابن الوليد] بسيار از حدّ در رفته است دردقّت رجال؛ مع هذا هر گاه اين مقدار دقّت نموده باشند، دقّت ما بعد ايشان بي وجه است. و شيخ الطائفه نقل كرده است كه صدوق، نقد رجال و حديث به مرتبه اي كرده

ص: 94

است كه فوق آن متصوّر نيست، و همچنين محمد بن يعقوب كليني، حتي(1) آن كه كليني كافي را در عرض بيست سال تصنيف نمود، كه مي خواست كه هر خبري كه در آنجا نقل كند علم داشته باشد كه از معصوم است. و بسيار است كه كليني خبري را مرسلاً روايت مي كند، و همان خبر را ابن بابويه يا شيخ طوسي به اسانيد صحيحه كثيره روايت كرده اند در كتب خود... و چون خاطر او جمع بوده است ذكر سند نكرده است، نمي دانست كه چنين زمانه خواهد شد كه اعتماد نكنند! اگر چه اكثر علماي سلف، قول صدوق را نصّ حضرات [ائمه عليهم السلام] مي دانند؛ چون از ارباب نصّ است، و اجتهاد در غير نصّ را جايز نمي داند، و هر جا اجتهاد كرده است و سهو كرده است در اجتهاد، علما آن را ذكر كرده اند، و مذكور خواهد شد، إن شاء الله.(2)

«و كليني در صحيح از معاوية بن عمار روايت كرده است. و بي دغدغه كتاب معاويه نزد محمد بن يعقوب بوده است، و طرق بسيار به او داشته است.

ديگر كتاب ابن ابي عمير نزد او بوده است، و طرق بسيار به او داشته است، و از جهت تفنّن طريق، از همه طرق روايت مي كند. و نمي دانست كه كار به اين جا خواهد رسيد كه بگويند ابراهيم بن هاشم را نمي شناسيم! و سهل بن زياد ضعيف است، و امثال اينها؛ و اگر نه هميشه از جمعي روايت مي كرد كه شما به ايشان اعتقاد داشته باشيد.غرض اين است كه متذكّر شوي و مطّلع شوي بر سخافت آراء جمعي كه خبر از جايي ندارند، أولاً هرگز ديدي كه شيخ طوسي تا علاّمه [حلّي] رحمهم الله تعالی گفته باشند كه اين حديث ضعيف است از جهت اين جماعت؟ چون معلوم بوده است كتب كه از آن جماعت است. مثلاً الحال هرگز به خاطرت رسيده است كه بگويي كه قواعد معلوم نيست كه از علاّمه باشد و شرايع محقّق معلوم نيست كه از محقّق باشد؛ چون در

ص: 95

طرق اجازه قواعد و شرايع جمعي هستند كه ما ايشان را نمي شناسيم! بلكه يقين است كه اين كتب از ايشان است، و اجازه محض تيمّن و تبرّک است... بلي اگر كسي سخن گفته است در حريز و زراره و جمعي كه حديث را از معصوم نقل كرده اند سخن گفته اند، نه در كسي كه از حريز روايت كرده است؛ چون كتب حريز در ميان ايشان بوده است تا زمان ابن ادريس».(1)

«ظاهر است كه اين احاديث در كتاب ابن ابى عمير بوده است، و كتب ابن ابى عمير كالشمس پيش ايشان مشهور بوده است، و هر چه را كلينى به سند حسن روايت كرده است از كتاب حلبى به اعتبار ابراهيم بن هاشم، صدوق و شيخ به اسانيد صحيحه روايت می كنند، و نديده ام كه احدی از علما عمل به امثال اين حديث نكرده باشد؛ چون ظاهر است كه ابراهيم بن هاشم اين كتب را به قم آورد، و پيشتر از آن حسين بن سعيد و علی بن جعفر وغيرهم از اعيان علما آورده بودند؛ لهذا همه تلقّی به قبول كردند و از او روايت كردند... بلكه اگر سهل بن زياد روايت كند ضرر ندارد؛ چون سهل نيز همين كتب را به قم آورده بود، و به خدمت حضرات جواد و هادی و عسكری رسيده بود، و از ايشان صلوات اللهعليهم به او مكاتيب می رسيد، و مظنون آن است كه از جمله اصحاب اسرار حضرات است، و اگر گاهی از اسرار بيان می كرده جمعی نفهميده حمل بر غلو او كردند، و احمد بن محمد بن عيسی او را از قم بيرون كرد با جمعی، و آخر پشيمان شد و به التماس بسيار بعضی را برگردانيد.

و در اين مدّت مديد حديثی از سهل نديدم كه دلالت بر غلوّ يا ارتفاع داشته باشد، با آن كه شيخ طوسی توثيقش كرده است، ومع هذا از مشايخ اجازه كتب معتبره مشهوره است، مثل كتب بزنطی و ابن ابى عمير و حمّاد و صفوان و حسين بن سعيد و امثال اين از اصول و مصنّفات كه مرا از اين تتبّع يقين به هم رسيده است كه حديث او

ص: 96

ضعيف نيست، و در رتبه كمتر از ابن عيسی نيست، اگر بهتر از او نباشد...

و دأب قدما كه از رجال سخن می گويند اين بوده است كه در راويان ائمه سخن می گفته اند نه بعد از آن؛ زيرا كه كتب روات نزد ايشان بوده است، كاری به راوی آنها نمی داشته اند مگر از جهت اتّصال سند؛ ولهذا شيخ هرگز سخنى در قدح روات نمی گويد، مثل قاسم ابن محمد جوهری كه حسين بن سعيد از او بسيار روايت كرده است، با آن كه واقفی است و مدح و توثيق ندارد. و اين بنا بر اين است كه او راوی نبوده است، بلكه كتب مشايخ او كه همه مشهور بوده است به حسين بن سعيد اجازه آنها را داده بود، و كتب متواتره نزد حسين بن سعيد بود، و اسم او را به محض اتّصال سند می برد. و بر آن چه از تتبّع يافته ام بعضی از آنها را ثقه ثبت محقّق شيخ حسن بن شيخ زين الدين رحمهما الله تعالی مطّلع شده است، اگر چه سهو كرده است تحقيق خود را، و اكثر احاديث صحيحه را از مرتبه صحّت انداخته است.

و چون حق سبحانه وتعالى به فضل خود چنانكرد كه از مدّت پنجاه سال زياده است كه هميشه تتبّع اخبار خاصّه و عامّه كرده ام، بعد از تلمذ بسيار در خدمت فضلاء محقّقين رحمهم الله حق سبحانه وتعالى به حسب وعده: «والّذين جاهدوا فينا لنهدينّهم سبلنا»(1) اين ضعيف را هدايت نموده است، و چون كم شريكم بسيار مشكل است فهمانيدن اين معانى، بدون تتبّع فهميدنش متعذّر است يا متعسّر، امّا اميد هست كه بعد از اين جمعی كثير مرتبه مرتبه هدايت يابند بفضل الله تعالی».(2)

«شيخ ما مولانا عبدالله [شوشتری] رحمه الله مطلق مشايخ اجازه را به اعتبار جهالت يا ضعف مضر نمي دانست. پس به حسب آنچه به تجربه و تمرّن ظاهر شده است از تتبّع بسيار، آن است كه ضعيف در هر مرتبه كه از مشايخ اجازه باشند ضرر ندارد؛

ص: 97

ولهذا حسين بن سعيد از قاسم جوهري روايت مي كند و اعتماد بر او كرده است؛ چون صاحب كتاب نبوده است. بلكه مي توان گفت كه طريقه متوسّطين علما از شيخ طوسي تا علاّمه در امر رجال اظهر است كه نظر به راوي اوّل مي كنند، خصوصاً نسبت به امثال اين فضلا، و بسيار است كه در ترجيح احاديث، راوي اوّل را بر يكديگر ترجيح مي دهند، و جمعي از متأخّرين كه از اصطلاح ايشان خبر ندارند بحث كرده اند كه اين ترجيح وقتي خوب است كه هر دو در مرتبه صحّت مثل يكديگر باشند در بقيه اسناد، و حال آن كه آنچه را ترجيح داده اند مشتمل است بر جمعي از ضعفا. و از اين غافل اند كه كتب قدما پيش ايشان بوده است، و بسيار است كه حديث زراره در صد كتاب به اسانيد مختلفه بوده است، و شک نبوده است در آن كه دروغ بر زراره نبسته اند، بلكه زراره را با محمد بن مسلممي سنجيده اند مثلاً و امثال اين فضلا كه احاديث بسيار در مدح ايشان از ائمه معصومين صلوات الله عليهم وارد بوده است، كتب ايشان را اعتبار عظيم مي كرده اند؛ لهذا صدوق يک سند به محمّد بن مسلم نقل كرده است در فهرست، با آن كه اسانيد بسيار به او داشته است، چنانكه تصريح به اين معني كرده است در ابوحمزه ثمالی، و يک طريق مجهول نزد ما نقل كرده است، و بعد از آن گفته است كه طرق من به او بسيار است، از جهت اختصار يک طريق را نقل كرده ام.

و مؤيّد آن كه بسيار نقل كرده است صدوق از ابوحمزه به طريق متكثّره صحيحه در كتب خود؛ لهذا شيخ طوسي در هيچ جا در مذمّت وسايط سخن نگفته است، بلكه مذمت راوي اول مي كند، و همچنين صدوق غالباً، و ابن طاوس و محقّق بسيار چنين مي كرده اند، والله تعالی يعلم».(1)

ص: 98

كامله كه محدّثين خراسان داشتند و در عراق نبود، و بزرگان علماي ما مثل شيخ مفيد و حسين بن عبيدالله و ابن عبدون و غيرهم از او روايت كرده اند، و غنيمت مي دانستند وجود او را كه احاديث بسيار جمع كرده بود. و امثال ابن غضائري جرح او كردند، از آن جمله ابن غضائري ذكر كرده است كه ابوالمفضّل وضّاع حديث است و احاديث غير معروف بسيار روايت مي كند كه در كتب عراقين نيست و من كتبش را ديدم و در آنجا اسانيد بود و متون نبود و متون بود و اسانيد نبود، و رأي من آن است كه عمل نكنيد به حديثي كه او روايت كرده باشد و بس.

نيكو تفكّر كن كه اين شيخ چه گفته است؟! أولاً معني ندارد كه شخصي سند فقط را در كتاب نقل كند، مگر وقتي كه أولاً حديث را به سندي ذكر كند و بعد از آن سندي ديگر ذكر مي كند، و در آخر از جهت اختصار، مثله مي گويند، و متّفق اند محدثين كه در چنين حديثي لازم نيست كه مماثلت من جميع الوجوه باشد، بلكه من حيث المعني كافي است. و متون بدون اسانيد، يا از آن جهت است كه آن حديث در نهايت اشتهار بوده است، مثل حديث «إنّما الأعمال بالنيّات» و حديث «لقد كثرت عليّ الكذّابة» و امثال اينها، يا دغدغه در سند دارد و حديث را مرسلاً از جهة تأييد يا حصول تواتر نقل مي كنند؛ چون احاديث بسيار وارد شده است كه اگر از ما حديثي به شما رسد و شما نفهميد، نفي آن مكنيد و اگر چه سندش صحيح نباشد؛ چون ممكن است كه ما گفته باشيم و ردّ بر ما ردّ بر خدا و رسول است.

بلكه اگر يقين دانيم فسق او را، نفي نمي توان كرد، و حق سبحانه وتعالي فرموده است كه اگر فاسقي خبري بياورد شما تثبّت كنيد و عمل مكنيد تا ظاهر شود صدق و كذبآن، نفرموده كه بگوييد دروغ است يا موضوع است، و به غير از حق سبحانه وتعالي كه مي داند راست و دروغ كسي را؟ پس معقول است به امثال اين وجوه، بزرگي را كه نظيرش در عالم نيست نفي كنند و وضّاع حديثش گويند؟! اميد كه حق سبحانه و تعالي بر ما و ايشان نگيرد امثال اين اغلاط در اجتهاد را.

ص: 100

مثلاً خود شنيدم از بعضي از مشايخ كه مي فرمودند كه عجب از محدّثين ما كه امثال اين حديث را در كتب نقل كرده اند! چه مطلب بر اين مترتّب مي شود كه حرم بلند باشد و سيل از بيرون داخل نمي شود؟ اين شكسته عرض نمود كه در حديث صحيحي از عبدالله بن سنان وارد است كه حق سبحانه وتعالی را سه حرم است كه حرمت آنها را اعظم از همه كرده است؛ يكي كتاب الله است كه جامع علوم و حكم انوار الهي است، و دويم كعبه معظّمه است كه قبله عالميان است و نمازي مقبول و صحيح نيست بدون توجّه به آن، و سيّم عترت پيغمبر شماست (صلی الله علیه و آله و سلم). و در اينجا ممكن است كه مراد از حديث، معني سيّم باشد. [آن شيخ] تحسين بسيار كرد، و توبه كرد كه ديگر ردّ حديث نكند. مجملاً هيچ حديثي را رد نمي بايد كرد.(1)

وقال فی روضة المتّقين: «ويدلّ علی عدم جواز ردّ الخبر بمخالفته للأصول والقواعد، كما هو دأب جماعة، تجاوز الله عنا وعنهم.

وممّا وقع علينا في هذا الباب إنّي كنت أباحث مع بعض المشايخ، وكلّما كنت أورد خبراً كان يردّه بأنّه خبر واحد؛ فاغتممت كثيراً، وسألت الله تعالی أن يؤدّبه بسوء الأدب بأخبار الأئمة المعصومين عليهم السلام.

فحصل له في الحال بلا مضيّ زمان أنّه حصل له وجع عظيم في عينه وضرسه حتى لا يمكنه التكلّم، فقام ودخل بيته.ثمّ غدوت إليه، فخرج باكياً وقال: يا فلان! ما نمت البارحة من الوجع الذي حصل لي من أمس، وما تألّمت مدّة عمري بمثل هذا الألم. ثمّ دخل بيته.

فكتبت إليه أنه حصل بسوء أدبك؛ تب إلی الله تعالی منه حتّی يشفيك. فخرج بلا فصل وقال: ما رأيت مثل هذا؛ لمّا تبت ذهب الوجع بالكلية! والله تعالى هو الشاهد».(2)

ص: 101

نظر محقّق مجلسی درباره تفسير منسوب به امام عسکری عليه السلام:

محقّق مجلسی تفسير منسوب به امام حسن عسکري عليه السلام که صحّت انتساب آن به امام مورد اختلاف است را معتبر و علاوه بر توثيق روات آن، متن کتاب را دليل بر صحّت آن دانسته است. قال فی حاشية نقد الرجال: «لا يخفي أنّ معرفة الصدوق بإسناده، وقوله: وأعتقد أنّه حجّة فيما بيني وبين ربي، وقد ذكره فيه الأخبار عنه، وكذا معرفة أستاذ أستاذه أكثر من معرفة الغضائري، وكذا جماعة كثيرة من الأصحاب، مع أنّ متن الكتاب دليل صحّته كالصحيفة والقرآن».(1)

نظر محقّق مجلسی درباره کتاب مصباح الشريعة:

ايشان به کتاب مصباح الشريعة نيز عنايت داشته و مطالعه آن را توصيه فرموده است. قال فی روضة المتقين: «وعليك بكتاب مصباح الشريعة رواه الشهيد الثاني رضي الله عنه بأسانيده عن الصادق عليه السلام، و متنه يدلّ علی صحّته».(2)

ص: 102

نظر محقّق مجلسی درباره حديث نورانيت و خطبة البيان:

در کتاب مسؤولات ملاّ کلبعلی بروجردی (نسخه خطی) آمده است:

سؤال: در حديث طويل که اباذر غفاري و سلمان فارسي از معرفت به نورانيت اميرالمؤمنين سؤال کردند و آن حضرت جواب هاي عظيم بيان کردند، يک فقره آن اين است که: «يا سلمان و يا جندب! قالا: لبيك يا اميرالمؤمنين! قال: أنا الذي حملت نوحاً في السفينه بأمر ربّي، وأنا الذي أخرجت يونس من بطن حوت بأمر ربّي، وأنا الذي جاوزت بموسي بن عمران البحر بأمر ربّي، وأنا الذي أخرجت إبراهيم من النار باذن ربّي، وأنا الذي أجريت أنهارها وفجّرت عيونها وغرست أشجارها بإذن ربّي، وأنا عذاب يوم الظلّة،وأنا المنادي من مکان قريب قد سمعه الثقلان الجنّ والإنس وفهمه قوم، إني لأسمع کلّ قوم الجبارين والمنافقين بلغاتهم، وأنا الخضر عالم موسي، وأنا معلّم سليمان وداود، وأنا ذوالقرنين، وأنا قدرة الله عزّ وجلّ».

و فقره ديگر از اين حديث حيات بخش اين است که: «يا سلمان ويا جندب! قالا: لبيك يا اميرالمؤمنين! قال صلوات الله عليه: إن ميّتنا لم يمت وغائبنا لم يغب، وإن قتلانا لم يقتلوا. يا سلمان ويا جندب! قالا: لبّيك يا اميرالمؤمنين! قال: أنا أمير کلّ مؤمن ومؤمنة ممّن مضي وممّن بقي، وأيّدت بروح العظمة... أنا تکلّمت علي لسان عيسي بن مريم في المهد، وأنا آدم ونوح وأنا ابراهيم وأنا موسي وأنا عيسي وأنا محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) انقلب في الصور کيف أشاء، من رآني فقد رآهم، ومن رآهم فقد رآني... وإنما أنا عبد من عباد الله تعالي، لا تسمّونا ارباباً وقولوا في فضلنا ما شئتم؛ فإنّکم لم تبلغوا في فضلنا کنه ما جعله الله لنا، ولا معشار العشر». توجّه نموده رفع اين اشکال را بنماييد، خصوصاً در آنجا که

ص: 103

در فقره سابق مي فرمايند که من نوح را در کشتي نشاندم، و در فقره ثاني ميفرمايند که من نوحم، علي هذا القياس و از صورت به صورت شدن.

جواب: امثال اين خبر وارد شده است و استبعادي ندارد، و شکي نيست که حق سبحانه وتعالي ارواح مقدّسه ايشان را قبل از خلق اجساد ايشان به چندين هزار سال آفريده بود، پس مستعبد نيست که ايشان ممدّ انبيا بوده باشند.

يا آن که چون انبياء در دعاها مي گفتند که الهي! به حقّ ايشان که ما را نجات ده و حق سبحانه وتعالي نجات داده باشد، چنانکه در اخبار بسيار وارد شده است.

و امّا جريان انهار، چون غرض اصلي از خلق مکوّنات ايشان بودند پس گويا ايشان کرده اند. و محتمل است که همه را ايشان به امر الهي کرده باشند؛ چون تجويز مي کنند که ميکائيل کند، و يقين است که ايشان بهتر از جبرئيل و ميکائيل اند، چه استعبار دارد! وليکن چون جمعي از غلات به سبب اين اخبار قائل به ربوبيت ايشان شده اند قدماء علماء ما اين اخبار را طرح کرده اند، و هر که به آنها قائل شده اند يا روايت نموده اند [را] جرح کرده اند. و شکي نيست که هيچ کس سيّما شهدا به کشتن و شهادت فاني نمي شوند، کما قال الله تعالي: «ولا تحسبنّ الذين قتلوا» الآية.

و آن که فرموده اند که من ايشانم، يعني متّصف به صفات ايشان، چنان که متواتر است که: «من أراد أن ينظر إلي آدم في علمه» الخ.(1) و شکّي نيست که هرچه ما از فضل ايشان گوييم يا دانيم به يکي از صد هزار هزار از فضل ايشان نمي توانيم رسيد».

محقّق مجلسی خطبة البيان را از اميرالمؤمنين عليه السلام دانسته و در آغاز شرح ناتمام خود بر آن فرموده: «چون خطبه مبارکه موسوم به خطبة البيان از جمله خطب مولای مؤمنان و پيشوای متّقيان، و وارث علوم جميع پيغمبران، و قسمت کننده خلد و نيران، و در وجوب متابعت شريک قرآن، برگزيده پروردگار عالميان، و نفس و جان

ص: 104

پيغمبر آخرالزمان، لا أحصی ثناء عليك، أنت کما أثنيت علی نفسك،

آنجا که کمال کبريای تو بود *** عالم نمی از بحر عطای تو بود

ما را چه حد حمد و ثنای تو بود *** هم حمد و ثنای تو سزای تو بود

مولانا ومولی الثقلين، ومقتدانا ومقتدی الکونين، کلام الله الناطق، علی بن ابی طالب - عليه من الصلوات أزکاها ومن التحيّاتأنماها – خطبه ای بود در کمال اغلاق و نهايت اشکال... اين فقير بی بضاعت در خور فهم خود آن را شرحی کرد».

ايشان در آغاز شرح مزبور فرموده است:

«ای طالب دين قويم، و اي پيماينده صراط مستقيم! اندکی از چاه طبيعت بيرون آی، و آنچه بر مذاق تو درست نيايد حمل بر قصور فهم خود کن نه بر غلوّ؛ زيرا که ذات مقدّس مطهّر مرتضوی - تعالی شأنه - نه در مرتبه ای است که امثال ما و تو گمگشتگان تيه طبيعت پی بدان توانيم برد، بلکه ملائکه مقرّبين و انبياء مرسلين به حقيقت آن حضرت نمی توانند رسيد، چنان که منقول است از آن پيشوای پيغمبران که: يا علی! نمی شناسد خدای تبارك وتعالی را کسی به غير از من و تو، و نمی شناسد مرا کسی به غير از خدای عزّ وجلّ و تو، و نمی شناسد تو را کسی به غير از خدای تقدّس وتعالی و من.

هرچند که جان عارف آگاه بود *** کی در حرم قدس تواش راه بود

دست همه اهل کشف وارباب شهود *** از دامن ادراک تو کوتاه بود

و ديگر احاديث که به گوش هوش تو خواهم رسانيد.

اولاً بدان که وارد است در اخبار از نبی مختار و ائمه اطهار صلوات الله عليهم أجمعين آن که ذات مقدّس الهی - جلّت عظمته - در ازل الآزال با کمال ظهور مخفی بود، خواست که ظاهر گردد، نور مقدّس مطهّر مصطفی و مرتضی را آفريد، چنان که در حديث قدسی وارد است که: «کنت کنزاً مخفياً فأحببت أن أعرف، فخلقت الخلق لأعرف»... و بنا بر حديث سابق که کسی را غير از محمّد و علی صلوات الله عليهما

ص: 105

قابليّت معرفت حضرت حق سبحانه وتعالی نبود پس مراد از خلق در اين حديث ايشان بوده باشند، چنان که مولوی معنوی بدين اشاره کرده اند:

احمدا خود کيست اسپاه زمين *** ماه بين بر چرخ و بشکافش جبين

کنت کنزاً رحمة مخفية *** فابتغيت أمّة مهديّة

تاج کرّمناست بر فرق سرت *** طوق أعطيناك آويز درت

قفل های ناگشوده مانده بود *** از کف إنّا فتحنا برگشود

صدهزاران آفرين بر جان او *** بر قدوم دور فرزندان او

آن خليفه زادگان مقبلش *** زاده اند از عنصر جان و دلش

ما را طلب و نياز دادی آغاز *** پس بر حسب طلب تو در کردی باز

اينها همه چيست تا کنی گنج نهان *** بر خلق جهان عيان ز گنجينه راز

و ديگر حديث «اوّل ما خلق الله نوری»... و حديث قدسی «يا محمد! لولاك لما خلقت الأفلاك»... و آيه کريمه «وأنفسنا وأنفسکم» بر اتّحاد نور محمّد و علی شاهد است، و حديث مشهور «أنا وعلی من نور واحد»... بدين معنی ناطق...

و آن که در احاديث وارد شده است که: «أوّل ما خلق الله العقل»... و مذهب جماهير حکما آن است که اوّل فيضی که از مبدأ فيّاض فايض شد ايجاد عقل اول بود، يا محمول است بر آن که اوّليّت اضافی باشد، يعنی بعد از ايجاد نور آن حضرت، اوّل چيزی که مخلوق شد عقل بود، و يا محمول است بر آن که اکثر محقّقين ذکر کرده اند که مراد از عقل نور مقدّس مطهّر مصطفوی و مرتضوی است، که ايشان عقل کلّ اند، وعلی أیّ حال قبل از ايجاد عالم و آدم به چندين هزار سال در حظاير قدس و مجامع انس منظور نظر الهی بودند، و حضرت با آن نور عشقبازی می کرد، و آن نور به تسبيح و تقديس داد عاشقی می داد، چنان که مضمون آيه کريمه «يحبّهم ويحبّونه» بر اين معنی شاهد است، و آيه کريمه «وشاهد ومشهود» از اين معنی خبر می دهد.

ص: 106

آن دم که ز هر دو کون آثار نبود *** بر لوح وجود نقش اغيار نبودمعشوقه

وعشق و ما به هم می بوديم *** در گوشه خلوتی که ديّار نبود

چنان که منقول است از آن حضرت صلوات الله وسلامه عليه که «کنت نبيّاً وآدم بين الماء والطين»... و حضرت شيخ العارفين عراقی بدين معنی اشارت کرده اند...

و روايت است از سيّد ومهتر وبهتر پيغمبران (صلی الله علیه و آله و سلم) أنّه قال: کنّا ظلالاً تحت العرش قبل خلق البشر، وقبل خلق الطينة التی منها البشر أشباحاً عالية، لا أجساماً نامية...

روزی که مدار چرخ افلاک نبود *** وآميزش آب و آتش و خاک نبود

بر ياد تو مست بودم وباده پرست *** هرچند نشان باده و تاک نبود

ديگر منقول است از جابر بن عبدالله الأنصاری که گفت: شنيدم از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) که آن حضرت فرمود که: «إنّ الله تبارك وتعالی خلقنی وخلق علياً وفاطمة والحسن والحسين والأئمة من نور واحد، فعصر ذلك النور عصرة، فخرج منه شيعتنا، فسبّحنا فسبّحوا، وقدّسنا فقدّسوا، وهلّلنا فهلّلوا، ومجّدنا فمجّدوا، ووحّدنا فوحّدوا...».

ما سال ها مقيم در يار بوده ايم *** اندر حريم محرم اسرار بوده ايم

بايار خويش خرّم و خندان به کام دل *** بی زحمت مشقّت اغيار بوده ايم

پيش از ظهور اين قفس تنگ کاينات *** ما عندليب گلشن ديدار بوده ايم

چندين هزارسال در اوج فضای قدس *** بی پرّ و بال طاير طيّار بوده ايم

محقّق مجلسی و کتاب فقه الرضا:

مولانا محمد تقي مجلسی اوّلين کسي است که کتاب فقه منسوب به حضرت رضا عليه السلام را رواج داده و پس از او فرزندش علاّمه مجلسي مطالب اين کتاب را در بحار الأنوار مورد استفاده قرار داده و در ابواب مختلف بحاردرج نموده است.(1)

ص: 107

به نوشته علاّمه مجلسی: قاضی امير حسين در زمان اقامت در مکّه به نسخه ای کهن از عصر حضرت رضا عليه السلام برمی خورد که اجازات بسياری در آن ثبت بوده و سيّد از آن قرائن علم قطعی پيدا می کند که کتاب از حضرت رضا عليه السلام است، پس نسخه ای از روی آن برداشته و با خود به ايران می آورد، و محقّق مجلسی نسخه ای از آن برداشته و به آن اعتماد می نمايد. «فأخذ والدي قدّس الله روحه هذا الكتاب من السيّد، واستنسخه وصحّحه. وأكثر عباراته موافق لما يذكره الصدوق أبوجعفر بن بابويه في كتاب من لا يحضره الفقيه من غير سند، وما يذكره والده في رسالته إليه. وكثير من الأحكام التي ذكرها أصحابنا ولا يعلم مستندها مذكورة فيه».(1)

ايشان در لوامع قدسيه فرموده: «ظاهرش آن است كه علي بن بابويه اين عبارت را و ساير عباراتي كه به پسرش نوشته است از كتاب فقه رضوي برداشته باشد، بلكه اكثر عباراتي كه صدوق از خود مي گويد از آن كتاب برداشته باشد. و اين كتاب در قم ظاهر شد و نزد ما هست. و ثقه عدل قاضي مير حسين طاب ثراه قريب به ده سال قبل از اين، از روي آن كتاب نوشته بود، و چند جا خطّ حضرت امام رضا صلوات الله عليه بر آنجا بود كه من اشارهكرده ام به آن، و صورت خطّ حضرت را قاضي نوشته بود، من نيز نوشتم. و از موافقت آن نسخه به آن نسخه من لا يحضره الفقيه ظنّ قوي به هم مي رسد كه علي بن بابويه و محمد بن علي هر دو علم داشته اند به آن كه اين كتاب تصنيف آن حضرت است كه گفته است صدوق كه ميان من و خدا حجّت است... و عمده اعتماد بنا بر اين است كه اكثر آن چه پدرش در رساله به صدوق

ص: 108

نوشته است به همان عبارت است، و اكثر آن چه صدوق نسبت به كسي نمي دهد همان عبارت است به اندک تغييري در بعضي از اوقات، و اين نسخه سبب عذر قدماست در آن چه گفته اند، و سبب احتياط اين فقير است.(1)

عکس

نسخه ای از فقه الرضا عليه السلام

ص: 109

فاضل عارف عابد ملاّ موسی طبسی(1)

نسخه ای ازفقه الرضا را کتابت کرده و مولانا محمد تقی مجلسی آن را تصحيح نموده است.

مير محمد باقر خاتون آبادی ملاّباشی شاه سلطان حسين صفوی به دستور شاه کتاب فقه الرضا را ترجمه کرده و در مقدمه چنين نوشته است:

«کتاب شريف مشتمل بر بسياری از مسائل شرعيه فقهيه که منسوب به حضرت امام غريب معصوم، مقتدای مفترض الطاعة مظلوم... مولانا وإمامنا أبوالحسن علی بن موسی الرضا عليه وعلی آبائه وأولاده الکرام عظائم الصلوات والتحية والثناء، و بعضی از علماء عظام و محدّثين کرام در مؤلفات خود از آن کتاب نقل کرده اند، و معروف به فقه الرضاست، و نسخه قديمه از کتاب مذکور به خطّ کوفی که جمعی ادعا می نمودند که آن نسخه به خطّ مبارک آن امام مؤمنان و مقتدای انس و جان است، و تاريخ تأليف و کتابت آن نسخه سال يکصد و هشتاد از هجرت مقدّسه...

و تاريخ مزبور بنا بر قول اشهر سه سال قبل از آن است که قبله هفتم مسجد امامت، و والی ملک خلافت و کرامت، حضرت امام به حق موسی بن جعفر صلوات

ص: 110

الله وسلامه عليه وعلی آبائه وأولاده الطاهرين از دار دنيا رحلت نمايد...

در اين ولای سعادت انتما، نسخه مزبوره راکه در خانواده قديمه مضبوط بود، و از راه تبرّک و ميمنت اسلاف به اخلاف می سپرده اند، به جهت اشاعه انوار فيض به جلوه گاه بروز و ظهور رسانيدند، و هرچند که انتساب تأليف و خطّ به آن امام به حق مقطوع و محقق نگرديد، بلکه بعضی از اوصاف خطّ و مدلولات عبارات از جمله قرائت خلاف آن محسوب می توانست شد، و محتمل بود که يکی از اصحاب که راويان احاديث اهل بيت عليهم السلام بوده اند کتاب مذکور را جمع و تأليف نموده، به نظر انور آن امام عليه الصلاة والسلام رسانيده باشد، و آن حضرت بعضی از آن را ملاحظه فرموده، يا آن که در اول يا آخر آن به خطّ مبارک چيزی قلمی فرموده باشند، دلالت بر صحّت جميع مضامين آن کتاب نکند، و به يکی از اين دو جهت، آن کتاب به آن حضرت منسوب و به فقه الرضا معروف گرديده باشد، و يکی از علماء در بعض مؤلفات خود چيزی نقل کرده است که مؤيد احتمال اخير می تواند بود.

امّا بنا بر آن که جمعی مدّعی انتساب تأليف و خطّ به آن امام عليه الصلاة والسلام بودند، و خلفاً عن سلف به اين نحو نقل و روايت می نمودند، کلب آستان علی بن ابی طالب، حسين صفوی، که پيوسته جويای آثار و اخبار شريفه ائمه اطهار - عليهم صلوات الله الملك الجبّار - بود، به سبب انتساب نسخه مزبوره به آن امام ابرار، و اعتلا به رتبه اين امتياز و افتخار، شرف اندوز زيارت آن، و غنيمت شمار فوز ملاحظه آن گشته، خواهش فارسی شدن آن نمود؛ لهذا حقير خاسر قاصر محمد باقر بن اسماعيل الحسينی به اين شرف مشرّف گرديده، نسخه شريفه مزبوره را فارسی نمود، تا همگی خواص و عوام از فيض آن تمتّع و بهره تام يابند. اميد که مقبول درگاه خداوند عالميان، و ثواب عمل به مضامين آن عايد به آن کلب آستان امير مؤمنان گردد».

ص: 111

عکس

فقه الرضا عليه السلام، نسخه متعلق به شيخ حرّ عاملیبا يادداشتی از او

ص: 112

ترجمه آن بدين شرح است: من در اوايل بلوغ طالب بودم مرضات خداوندي را، و ساعي بودم در طلب رضاي او، و مرا از ذكر جنابش قراري نبود؛ تا آن كه ديدم در ميان بيداري و خواب كه صاحب الزمان صلوات الله عليه ايستاده در مسجد جامع قديم كه در اصفهان است... پس سلام كردم بر آن جناب، و قصد كردم كه پاي مباركش را ببوسم. پس نگذاشت مرا، و گرفت مرا.

پس بوسيدم دست مباركش را و پرسيدم از آن جناب مسائلي كه مشكل شده بود بر من، كه يكي از آنها اين بود كه من وسوسه داشتم در نماز خود، و مي گفتم كه آنها نيست به نحوي كه از من خواسته اند، و من مشغول بودم به قضا، و ميسّر نبود براي من نماز شب، و سؤال كردم از شيخ خود شيخ بهائي عليه الرحمة از حكم آن، پس گفت: به جاي آر يک نماز ظهر و عصر و مغرب به قصد نماز شب، و من چنين مي كردم.

پس سؤال كردم از حجّت عليه السلام كه من نماز شب بكنم؟ فرمود: نماز شب بكن، و به جاي نيار مانند آن نماز مصنوعي كه مي كردي. و غير اينها از مسائلي كه در خاطرم نماند [پرسيدم]. آن گاه گفتم: اي مولاي من! ميسّر نمي شود براي من كه برسم به خدمت تو در هر وقتي، پس عطا كن به من كتابي كه هميشه عمل كنم بر آن.

پس فرمود كه: من عطا كردم به جهت تو كتابي به مولي محمد تاج. - و من در خواب او را مي شناختم - پس فرمود: برو و بگير آن كتاب را از او.

پس بيرون رفتم از در مسجدي كه مقابل روي آن جناب بود به سمت دار بطّيخ كه محلّه اي است در اصفهان. پس چون رسيدم به آن شخص و مرا ديد، گفت: تو را صاحب الامر فرستاده نزد من؟ گفتم: آري. پس بيرون آورد از بغل خود كتاب كهنه اي را. چون باز كردم آن راو ظاهر شد براي من كه آن كتاب دعا است، بوسيدم آن را، و بر چشم خود گذاشتم، و برگشتم از نزد او، و متوجّه شدم به سوي صاحب الأمر عليه السلام، كه بيدار شدم و آن كتاب با من نبود.

پس شروع كردم در تضرّع و گريه و ناله به جهت فوت آن كتاب، تا طلوع فجر.

ص: 114

پس چون فارغ شدم از نماز و تعقيب، و در دلم چنين افتاده بود كه مولانا محمد همان شيخ بهائي است، و ناميدن حضرت او را به تاج، به جهت اشتهار اوست در ميان علماء. پس چون رفتم به مدرس او كه در جوار مسجد جامع بود، ديدم او را كه مشغول است به مقابله صحيفه كامله و خواننده، سيد صالح امير ذوالفقار گلپايگاني [بود]. پس ساعتي نشستم تا فارغ شد از آن كار. و ظاهر آن بود كه كلام ايشان در سند صحيفه بود، لكن به جهت غمي كه بر من مستولي بود نفهميدم سخن او و سخن ايشان را. و من گريه مي كردم.

پس رفتم نزد شيخ و خواب خود را به او گفتم. و گريه مي كردم به جهت فوات كتاب. پس شيخ گفت: بشارت باد تو را به علوم الهيه و معارف يقينيه و تمام آن چه هميشه مي خواستي. وکان أکثر صحبتی مع الشيخ فی التصوّف، وکان مائلاً إليه.

پس قلبم ساكن نشد و بيرون رفتم با گريه و تفكّر. تا آن كه در دلم افتاد كه بروم به آن سمتي كه در خواب به آن جا رفتم. پس چون رسيدم به محلّه دار بطّيخ، پس ديدم مرد صالحي را كه اسمش آقا حسن بود و ملقّب به تاج.(1) پس چون رسيدم به او و سلام كردم براو، گفت: يا فلان! كتب وقفيه اي نزد من است كه هر طلبه اي كه از آن مي گيرد عمل نمي كند به شروط وقف، و تو عمل مي كني به آن. بيا و نظر كن به اين كتب، و هرچه را كه محتاجي به آن بگير. پس با او رفتم در كتابخانه او.

پس اوّل كتابي كه به من داد كتابي بود كه در خواب ديده بودم.

پس شروع كردم در گريه و ناله، و گفتم: مرا كفايت مي كند. و در خاطر ندارم كه

ص: 115

خواب را براي او گفتم يا نه. و آمدم در نزد شيخ، و شروع كردم در مقابله با نسخه او كه جدّ پدر او [شيخ شمس الدين جباعی] نوشته بود از نسخه شهيد رحمه الله، و شهيد رحمه الله نسخه خود را نوشته بود از نسخه عميد الرؤساء و ابن سكون، و مقابله كرده بود با نسخه ابن ادريس، بدون واسطه يا به يک واسطه.

و نسخه اي كه حضرت صاحب الأمر عليه السلام به من عطا فرمود از خطّ شهيد رحمه الله نوشته شده بود، و نهايت موافقت داشت با آن نسخه، حتي در نسخه ها كه در حاشيه آن نوشته شده بود. و بعد از آن كه فارغ شدم از مقابله، شروع كردند مردم در مقابله نزد من. و به بركت عطاي حجّت عليه السلام گرديد صحيفه كامله در بلاد مانند آفتاب طالع در هر خانه اي، و سيّما در اصفهان؛ زيرا كه براي اكثر مردم صحيفه هاي متعدّده است، و اكثر ايشان صلحاء و اهل دعا شدند، و بسياري از ايشان مستجاب الدعوة. و اين آثار معجزه اي است از حضرت صاحب عليه السلام. و آن چه خداوند عطا فرمود به من از بركت صحيفه، احصاي آن رانمي توانم بكنم.(1)

مولانا محمد تقي در آغاز شرح صحيفه خود نيز فرموده است:

«ولمّا کنتُ في عنفوان الشباب طالباً للقرب من الله تبارك وتعالی بالرياضات العظيمة والمجاهدات الشاقّة، هداني الله تبارك وتعالی إليها بوعده الذي لا خلف له... بأن تشرّفت في الرؤيا الصادقة بخدمة خاتم الأوصياء ونور الأولياء، ثاني عشر خلفاء الله، المهدي، صلوات الله عليه، وسألتُ منه مسائل قد اشکلت علي، فأجابها.

ثمّ سألت منه کتاباً أعمل به؛ فأشار إلیّ أن أذهب إلی رجل من أمنائه، وقال: إني أودعته إياها لك. فلمّا ذهبت إليه وأخذت منه وفتحته کان الصحيفة الکاملة، ولم تکن في هذه البلاد إلا نادرة، والحمد لله رب العالمين علي أنّه انتشرت هذه العطية العظمي في العالمين، وانتفع بها الخلائق في الآفاق أجمعين.

ص: 116

واشتغلتُ بعد الرؤيا بقرائتها وتلاوتها والتضرّع والبکاء في آناء الليل وأطراف النهار، وأردتُ أن أشرحها بالفارسية لانتفاع العوام، وکتبت مقدّمة في فضل الدعاء وآدابه وشروطه، وذکرت فيها الأخبار عن سيد الأبرار والأئمة الأطهار إلي أن فرغت منها.

ثمّ أشير إلیّ في الرؤيا إلی هداية الخلائق ونشر العلوم الدينية من أحاديث الأئمة المرضية، والحمد لله رب العالمين علي أن انتشر الأخبار في جميع الأقطار.

ثمّ أشير إلیّ من حضرة سيّد المرسلين أن أشرح أحاديث أهل البيت، فالحمد لله علي إتمامه، فإنّه صار وافياً کافياً شاملاً لجميع العلوم الدينية.

ثمّ أشير إليّ في السعي إلي ما کنتُ أردتُهسابقاً وتأخّر للعوائق الکثيرة».(1)

محقّق مجلسی در اجازه مبسوط خود به فرزندش علاّمه مجلسي فرموده است:

«ولي طريق أعلي من هذه الطرق، أخذتها عن مولانا ومولي الثقلين، صاحب الزمان وخليفة الرحمان، صلوات الله وسلامه عليه. فإنّي كنت في عنفوان الشباب طالباً أقرب الطرق إلي الله تبارك وتعالی بالرياضات والمجاهدات، فرأيت في الرؤيا بين النوم واليقظة مولانا صلوات الله عليه، وسألت عنه مسائل اشكلت عليّ.

وبعده سألت عنه كتاباً أعمل عليه، فأعطاني الصحيفة الكاملة. وانكشف عليّ منها علوماً كثيرة، وشاعت في الآفاق، حتي إنّه لا يوجد في بلادنا دار لا تكون فيها متعدّدة.

وكذلك في النجف الأشرف قرأت الزيارة الجامعة الكبيرة علي الحجّة صلوات الله عليه، فقال: نعمت الزيارة. فقلت: روحي فداك! هذه زيارة جدّك.

فقرّرني، ولاطفني بملاطفات كثيرة، ووقع جميع ما بشّرني في تلك الرؤيا».(2)

علاّمه مجلسي در الفرائد الطريفة فرموده است:

«تصدّي الوالد العلاّمة، قدّس الله رمسه، ونوّر ضريحه، لتصحيحها وترويجها وإيضاح

ص: 117

أسرارها وإفصاح أنوارها نحواً من خمسين سنة. فکان في کلّ سنة يکرّر مدارستها وممارستها، حتي تکثّرت النسخ المصحّحة المضبوطة منها في جميع البلاد ونواحيها، بل لم تکن داراً إلا وفيها نسخ عديدة، بعد ما لا يکاد يوجد في بلدة واحدة منها.

وکانت هذه رشحة من رشحات فوائده وإفاضاته، وجدولاً من أنهار بحار عوائده وإفاداته. ولعمري لقد أحيا مزارع الحکمةحتي جرت أنهارها، وغرس في قلوب المؤمنين أشجار المعرفة حتي أينعت ثمارها.

فلمّا کان أوان مشيبه، وحان له لقاء حبيبه، أراد أن يکتب عليها شرحاً يوضح غوامض أسرارها، ويکشف عن خبايا أستارها. فشرع في شرحين بلغة العرب والفرس لتعمّ المنافع وتشمل الفوائد؛ إذ کانت همّته قدّس الله سرّه مقصورة علي بسط الموائد ونشر العوائد، لکلّ غائب وشاهد. فکتب علي دعوات قليلة شرحين شافيين، أدرج فيهما من کنوز المعارف الإلهية ودرر الحقائق الربانية ما لا يکاد يوجد مثلها في الکتب والرسائل، ولا يدرك إلاّ بإلهامه تعالی لا بالبراهين والدلائل؛ فلم يمهله الأجل لإتمامها، وجري فيه مقادير الله قبل اختتامها، فمضي إلي عفو الله وغفرانه ورفعه الله إلي فسح جنانه. وکان قدّس الله روحه کثيراً يوصيني بإتمام مؤلفاته وإکمال مصنفاته؛ فأردتُ أن اتمّم شرحيه، جارياً علي ما جري فيهما من البسط في البيان، بحسب الطاقة والإمکان».(1)

علاّمه در بحار الأنوار چندين طريق از پدر به صحيفه ذکر نموده، از جمله:

«يقول أفقر عباد الله الغني محمد تقي بن مجلسي الأصفهاني، عفي عنهما بالنبي وآله: إني أروي الصحيفة الكاملة عن مولانا ومولي الأنام سيدالساجدين علي بن الحسين زين العابدين مناولة عن صاحب الزمان وخليفة الرحمان الحجّة بن الحسن عليهم السلام، بين النوم واليقظة، ورأيت كأني في الجامع العتيق باصبهان والمهدي صلوات الله عليه قائم، وسألت عنه مسائل أشكلت عليّ؛ فأجاب عنها، ثمّ سألت عنه عليه السلام كتاباً أعمل

ص: 118

عليه، فأحالني بذلك الكتاب إلي رجل صالح، فلمّا أخذت منه كان الصحيفة. وببركة هذهالرؤيا انتشرت الصحيفة في الآفاق، بعد ما كان مطموس الأثر في هذه البلاد».

مولانا محمد تقي در پايان يکي از طرق خود نوشته است:

«والذي رأيت من أسانيد الصحيفة بغير هذه الأسانيد فهي أكثر من أن تحصي، ولا شك لنا في أنها من سيد الساجدين.

أمّا من جهة الإسناد، فإنّها كالقرآن المجيد، وهي متواترة من طرق الزيدية أيضاً.

وأمّا من حيث العبارة، فهي أظهر من أن يذكر؛ فهو كالقرآن المجيد في نهاية الفصاحة.

وأمّا من جهة الإحاطة بالعلوم الإلهية، فهو أيضاً ظاهر لمن كان أدني معرفة بالعلوم.

والعمدة في ذلك أني كنت في أوائل البلوغ أو قبله طالباً للقرب إلي الله بالتضرّع والابتهال، فرأيت في الرؤيا صاحب الزمان وخليفة الرحمان صلوات الله عليه، وسألت عنه صلوات [الله عليه] مسائل أشكلت عليّ. ثمّ قلت: يابن رسول الله! ما يتيسّر لي ملازمتكم دائماً، أريد أن تعطيني كتاباً أعمل عليه.

(فقال صلوات الله عليه: بعثت إليك ذلك الكتاب، وهو عند مولانا محمد تاج؛ فرح وخذ منه. فودّعته صلوات الله عليه وذهبت لآخذ ممّن أعطاه، وكأنّه كان معروفاً عندي. فلمّا وصلت إليه قال ذلك الرجل: بعثك صاحب الأمر إلیّ؟ فقلت: نعم، فأعطاني كتاباً، فأخذته ورجعت لألازمه صلوات الله عليه. فانتبهت من النوم، ولم يكن معی. شرعت في التضرع والبكاء، فذهبت عند الشيخ بهاء الدين محمد رحمه الله، رأيته مشتغلاً بدرس الصحيفة. فلما تمّ القراءة عرضت عليه الواقعة وكنت أبكی، فقال: هذه واقعة لا يكون مثلها واقعة، واعطاء الكتاب عبارة عن إيتاء العلوم الربانية الحقيقية؛ لك البشری أبد الآباد). فأعطاني صحيفة عتيقة. فلمّا انتبهتُ وجدتُ تلك الصحيفة في كتب وقف المرحوم المرحومالمبرور آقا غدير، فأخذت وقرأتها علي الشيخ بهاء الدين محمد، وكتبت صحيفتي من تلك الصحيفة، و قابلتها مراراً مع النسخة التي كتبها الشيخ شمس الدين محمد صاحب الكرامات جدّ أبي شيخنا بهاء الدين محمد، وقال: كتبت تلك

ص: 119

الصحيفة من نسخة بخطّ الشهيد، رضي الله عنه. و قال: كتبتها من نسخة بخطّ السديدي، رحمه الله. وقال: كتبتها من نسخة بخطّ علي بن السكون، وقابلتها مع النسخة التي كانت بخط عميد الرؤساء، ومع النسخة كانت بخطّ ابن إدريس.

وببركة مناولة صاحب الزمان، صلوات الله عليه، انتشرت نسخة الصحيفة في جميع بلاد الإسلام، سيّما إصفهان، فإنه شذّ بيت لا تكون الصحيفة فيه متعدّدة، وهذا الانتشار صار برهان صحة الرؤيا، والحمد لله ربّ العالمين علي هذه النعمة الجليلة».(1)

وقال فی أوّل شرح الصحيفة:

«فلا بأس بأن نذکر بعض طرقنا إلی المشايخ الناقلين للصحيفة، وإن کانت إجازتنا أرفع الإجازات وأقواها؛ فإنّها کانت بعنوان المناولة من المعصوم صلوات الله عليه الرؤيا التی ظهرت آثارها بحيث صارت معلومة أنّه کان من الصاحب صلوات الله عليه...

ونرويها أيضاً بالمناولة عن شيخنا بهاء الدين محمد رضی الله عنه لصحيفته التی کانت بخطّ جدّ أبيه شمس الدين محمد العاملی صاحب الکرامات...

وأمّا بعنوان الإجازة المتعارفة، فأخبرنا بها جماعة من الأصحاب،

منهم: الشيخ الأعظم، بل الوالد المعظّم، شيخ الإسلام والمسلمين بهاء الملّة والحقّ والدين محمّد، بقراءة السيد الأجلّ الأمير ذی الفقار الحسينی عليه ونحن نسمع...

وأخبرنا بها الشيخ الأجلّ الأعظم، والوالد الأفخم، العالم الزاهد البدل عبدالله بن الحسين التستری رضی الله عنه، عن الشيخ الأجلّ نعمة الله ابن الشيخ الأجل أفضل علمائنا المتأخّرين لشهادة الشيخ زين الدين الشيخ شمس الدين محمد بن خاتون العاملی عن الشيخ نورالدين علی بن عبدالعالی...».(2)

ص: 120

عکس

طريق روايت صحيفه سجاديه به خط محقّق مجلسی

ص: 121

عکس

طريق روايت صحيفه سجاديه به خط محقّق مجلسی

ص: 122

عکس

طريق روايت صحيفه سجاديه به خط محقّق مجلسی

ص: 123

مؤلف گويد: از توفيقات الهی بر اين حقيردستيابی به نسخه خطی صحيفه کامله سجاديّه به خطّ مبارک شيخ شمس الدين محمد جباعی جدّ شيخ بهائی است که در 851 آن را کتابت نموده است.(1) وی بنا بر يادداشت نواده اش شيخ حسين بن عبد الصمد حارثی در آغاز همين نسخه، در 822 متولّد و در 886 وفات کرده است.

اين نسخه شريفه در اختيار شيخ بهائی عليه الرحمة بوده، و شاگردان وی بالأخص مولانا محمد تقی مجلسی از آن استنساخ کرده و نسخ ديگر را با آن مقابله کرده اند، و از اين راه نسخ صحيفه منتشر گشته است.

علاّمه مولانا محمد باقر مجلسی رضوان الله عليه نسخه جباعی و نيز نسخه ای را که پدر بزرگوارش از آن استنساخ کرده در اختيار داشته است. قال رضوان الله عليه:

«إنّ طرقي إلی الصحيفة السجادية صلوات الله على من ألهمها جمّة، وقد أوردتها في المجلّد الخامس والعشرين من كتاب بحار الأنوار، وفي الفوائد الطريفة، مع غنائها لاشتهارها وفصاحتها وبلاغتها وعلوّ مضامينها عن الأسناد، ولنذكر هنا أعلاها وأوثقها. فأمّا من طريق الوجادة فإنّي وجدتها بخطّ والدي العلاّمة قدّس الله روحه، وقد نقلها من خطّ الشيخ صاحب الكرامات والمقامات شمس الدين محمد».(2)

وقال فی البحار: «وأمّا سندنا إليه من طريق الوجادة، فهو أنّی وجدت النسخة التیبخطّ الشيخ السديد محمد بن علی بن حسن الجباعی جدّ الشيخ البهائی، وقد نقلها من خطّ الشيخ العلاّمة الشهيد محمد بن مکی».(3)

ص: 124

علاّمه مير محمد حسين خاتون آبادی (نواده دختری علاّمه مجلسی) نيز اين نسخه را در اختيار داشته است. قال فی مناقب الفضلاء:

«واعلم أنّ نسخ الصحيفة المشهورة الموجودة بين الناس مأخوذة من النسخة البهائية، وهي بخط جدّه العالم الزاهد صاحب الكرامات والمقامات، الشيخ محمّد بن علي بن الحسن الجباعي، رضي الله عنهما؛ وكتب في آخرها أنّه نقلها من خطّ الشهيد، وهو نقله من خط السديدي، وهو الشيخ الفاضل الرشيد علي بن أحمد السديد، وهو نقله من خطّ علي بن السكون، وهو مؤلّف ديباجة الصحيفة المشهورة، والقائل لحدّثنا في مفتتحها أو الشيخ عميد الرؤساء هبة الله بن حامد رحمه الله تعالی علی الخلاف المشهور في ذلك، والسند ينتهي اليهما معاً كما ذكرنا. وهذه النسخة البهائية كانت عند شيخنا البهائي رحمه الله، فاستنسخ والد جدّي المولى محمّد تقي المجلسي طاب ثراه منها وكتب بخطّه الشريف منها نسخة وبالغ في تصحيحها؛ ثمّ أخذ في مباحثتها ومدارستها في أوقات التحصيل سيّما شهر رمضان؛ وجعلها منتشرة بين الناس؛ فاستنسخوا منها وكثرت النسخ بعد ما كانت مهجورة، وشاعت؛ وكانت كلّها مأخوذة من تلك النسخة البهائية بخطّ جدّه الزاهد؛ وكانت عنده حتّى منّ الله عليّ ويسّرها لي؛ فهي الان عندي».(1)گفتني است که علاّمه آقا حسين خوانساري نيز همچون استادش محقّق مجلسی در ترويج صحيفه سجاديه اهتمام داشته است. وی صحيفه را به فارسي ترجمه کرده و نسخ صحيفه را بر شاگردان قرائت و تصحيح نموده است.

او در 1088 به سيد محمد باقر عاملي اصفهاني پيشنماز جامع جديد عبّاسی اجازه روايت صحيفه را داده است.

ص: 125

عکس

انجام صحيفه سجاديه نسخه جباعی

ص: 126

عکس

انجام صحيفه سجاديه نسخه جباعی

ص: 127

عکس

ص: 128

اثناعشر که اهل نجات اند به اجتهادات ايشان است، و مير ابوالفتح در رساله خود فرموده که مختار آن است که جايز است که تقليد کند عامي، مجتهد را در مسائل فرعيه، وإلا ممکن نباشد او را عمل به آن مسائل، پس تکليف مالايطاق لازم مي آيد - باطل دانسته، اعتماد به قول شخصی که سی سال است که از زمان او گذشته و فی الحقيقه نفی او اين سلسه عظيمه را منجر به رأی و اجتهاد می شود کنند! و بر تقدير صحت يکی از اين دو طريق، آن ملاذی طريق وسط را که ميانه افراط و تفريط است [اختيار کرده اند، چنان که در لوامع صاحبقرانی قلمی نموده اند.(1) پس لازم می آيد که اين دو طريق که در طرفين وسط](2) واقع شده داخل رذايل باشند... و بطلان طرفين ضلالت، و گمراهی آن کسانی که چندين سال است که بهآنها عمل کرده اند و مي کنند از مجتهدين و مقلّدين و محدّثين و تابعين لازم می آيد.

جواب: معامله مجادله و معارضه ميان مجتهدين از حدّ حصر بيرون است، از آن جمله نادر است که علاّمه در دو کتاب يک رأي داشته باشد، بلکه بسيار است که در يک صفحه چند رأي دارد. همچنين ميان مجتهدين و محدّثين هميشه مجادله بود و نفي

ص: 130

يکديگر مي کردند، في الحقيقه نفي معقول و مشروع نيست، و ايشان فرقه ناجيه اند، و همه مثاب اند، و نفي مجتهد مجتهد ديگر را به اين برمي گردد که مظنون من اين است که مراد خدا و رسول اين است، و ديگري نيز همين مي گويد، و گمان ندارم که ذي عقلي نفي اجتهاد کرده باشد، و نفي اجتهاد راجع به اين مي شود که عمل به بعضي از مستمسکات مي توان گرد يا نه؟ مثلاً جمعي از علما عمل به استصحاب کرده اند و جمعي نکرده اند، جمعي عمل به خبر واحد کرده اند، جمعي نکرده اند، جمعي عمل به قياس به طريق اولی کرده اند و جمعي نکرده اند. محدّثين يکجا آن آراي که اختلاف کرده اند ترک کرده اند، و در ميان ايشان اختلاف بيشتر از مجتهدين است، و اختلاف در فروع در جميع اديان و مذاهب بوده است، و جمعي از محدّثين که مي گويند يقيناً مذاهب مجتهدين باطل است نادان اند، و اصل اين مسأله اجتهاد است، و همچنين بر عکس، و هيچ محقّقي نمي تواند گفت که من يقين دارم در حقيقت مذهب خود، و اگر گويد معني يقين را نفهميده است. پس جمعي که عمل به احاديث مي کنند اولاً احاديث متضاده هست، و عمل به همه کردن محال است بي دغدغه، و احاديث در جمع بين الاحاديث نيز مختلف است، محدّثين صرف مثل قدما و از آن جمله ثقة الاسلام محمد بن يعقوب کليني را اعتقاد آن است که به هر حديث که مکلف عمل مي نمايد جايز است، و مع هذا خود ترجيح داده است و احاديثي را که به اعتقاد او اصحّ است در کافي ذکر کرده است، و اعتقادش اين است که اگر کسي عمل به احاديث ديگر کند مثاب است. و مثل ابن بابويه به نحوي ديگر عمل کرده است، و بر آن نحو نيز احاديث وارد شده است. و بر تقدير عمل به احاديث، بعضي از احاديث متواتره را عمل مي کنند و غير آن را طرح مي کنند، و جمعي به حديث مستفيض عمل مي کنند با متواتر، و جمعي عمل به حديث صحيح مي کنند، و جمعي با صحيح موثّق را عمل مي کنند، و برخي حسن را نيز عمل مي کنند، و جمعي به همه عمل مي کنند. و آنها که عمل مي کنند هر کسي حديثي را به نحوي مي فهمد، و با اين همه اختلاف که همه از آيات و احاديث به

ص: 131

هم رسيده هر طرفي را که عمل مي کنند اجتهاد کرده اند، و اگر کسي گويد که مرا علم به هم مي رسد، علم را نفهميده است. پس ظاهر شد که همه اجتهاد مي کنند، وليکن مراتب اجتهادات و اصول آنها مختلف است. پس هرکه گويد که اجتهاد حرام است اين نيز اجتهاد است، و مرادش بعضي از اجتهادات است. پس وسط آن است که همه مثاب اند و همه مجتهدند. و آنچه عمل اين بنده است عمل به احاديثي است که علم به آن داشته باشيم يا ظنّ قريب به علم، و اجماع را عمل نمي کنيم بدون احاديث، و باقي مستمسکات طولي دارد، والله تعالی يعلم.

سؤال: اين فقير از مخدوم زاده مکرّم استفسار نمود که قريب به سي سال است که مردمان عمل به حديقة المتقين مي کنند، هرگاه اعتماد به اجتهاد و تقليد نباشد چرا امر مي فرمودند که عمل به آن کنند؟ فرمودند که ترجمه احاديث است، و عمل به او عمل به احاديث است. هرگاه چنين باشد چه فرق است ميانه حديقة المتقين و جامع عبّاسي و ساير کتب فقهي، پس عمل به آنها نيز جايز باشد، چرا که آنها نيز مضمون احاديث خواهند بود.ديگر، بعد از پنجاه سال ديگر که ايشان باشند بعزّة الله تعالی عمل به حديقة المتقين کردن جايز خواهد بود يا نه؟

ديگر، «قول الميّت کالميّت» موافق حديث است و اعتبار دارد يا نه؟ اگر حديث باشد موافق حديث چه مي فرمايند در اقوال چهارده معصوم صلوات الله عليهم اجمعين.

جواب: فرقي که ميان جامع عبّاسي و حديقه است آن است که شيخ بهاءالدين محمد طاب ثراه را اعتقاد اين بود که قول الميّت کالميّت، و بنابر گفته خودش به گفته او عمل نمي توان کرد. و اين فقير عمل به احتياط کرده ام، و احتياط حکمش هميشه باقي است، و کسي خلاف در اين نکرده است که عمل به احوط بهتر است در همه وقت و در همه حال. و «قول الميّت کالميّت» حديث نيست، وليکن چنين گفته اند که در حال حيات مجتهد عمل به گفته او مي توان کرد به اجماع، و بعد از وفات اجماع نيست، بلکه اجماع است که ميّت قول ندارد، و اگر توان کرد عمل به گفته که بکنند؟ با آن که

ص: 132

چندين هزار مجتهد بوده اند و اقاويل همه مختلف است، و ترجيح بعضي بر بعضي ترجيح بلا مرجّح است. امّا اگر عمل به گفته معصوم کنند معصومين صلوات الله عليهم نمرده اند، و فرموده اند که عمل به گفته ما بکنيد. و حق سبحانه وتعالی نيز فرموده است که عمل به گفته ايشان بکنيم. و غالب عمل با احتياط است از اقاويل معصومين صلوات الله عليهم اجمعين. و با آن که عمل به همه حديث توان کرد، احتياط عمل به همه احاديث است، بلکه عمل به قرآن مجيد و همه اخبار است. مثلاً غسل جمعه جمعي آن را واجب مي دانند و جمعي مستحب، و مظنون بنده استحباب است، و اين مضمون به موت زايل مي شود، و عمل بر آن است که البته ترک نکند، و نيّت وجوب و استحباب نکنند، بلکه قصد قربت کنند، و احتياط به موت کس زايل نمي شود.سؤال: مدار اکثر بلاد شيعه اثناعشري که اهل نجات از تمام عالم ايشان اند در عبادات و مناکحات و معاملات به اقوال مدرّسان و مفتيان و قضات است که ايشان نيز نزد طالب علمان از کتب فقها درس خوانده که اصلاً کتب حديث نخوانده، و جمعي ديگر به مجرّد سواد فارسي به جامع عبّاسي عمل مي نمايند، و جمعي ديگر به مجرّد شنيدن از پدران و معلّمان اکتفا مي نمايند، و بر تقدير آن که از چند نفر ايشان يکي عادل باشد محتمل است که از صد عادل ايشان يکي از مجتهد مسائل خود را اخذ نکرده باشد، و احتمال دارد که از چندين مجتهد يکي را علماي آن عصر اذعان کرده باشند، و با وجود اينها هرگاه اعتمادي بر اجتهاد و تقليد نباشد، و از فاضل عادلي مسموع شد که مولانا محمد امين نفي علاّمه کرده، و بعضي از شاگردان او علاّمه را لعنت مي کنند، و محدّث عادلي که اجازه کتب حديث گرفته باشد و هميشه درس حديث گويد در اين سواد اعظم قليلي به هم رسد چه جاي بلاد ديگر، و مدار مسائل بر اختلافات باشد، خصوصاً در اصل مطلب که اخذ ضروريات دين است؛ پس از زمان غيبت کبري تا ظهور حضرت صاحب الأمر حق سبحانه وتعالی به چه حجّت خلق را مؤاخذه خواهد کرد؟ اميد که به اضطرار و درماندگي ترحّم نموده، معذّب

ص: 133

نسازد، کما قال الله: «وما کنا معذّبين حتي نبعث رسولاً».(1)

جواب: قطع نظر از اخذ مسائل اکثر عالميان فاسق اند و همه مستحقّ مؤاخذه هستند، چنانکه حق سبحانه وتعالی امر فرموده است که به طلب علم بروند و تحصيل نمايند و به خانه خود برگشته، ايشان را هدايت نمايند.

و چگونه عمل به جامع عباسي توان نمود وحال آن که مصنّفش مي گفت بعد از من به قول من عمل نمي توان کرد؟! وليکن ممکن است که حق سبحانه وتعالی جهل جمعي را به تفضّل خود بگذراند؛ چون عوام غالباً اعتقاد ايشان آن است که هرچه شيخ مرحوم فرموده قول خدا و رسول است، و اين دقّت ها را نفهميده اند، امّا جمعي که اينها را فهميده اند اگر همه جا عمل به احتياط کرده باشند، يا عالمي نزد ايشان باشد که گمان ايشان آن باشد که آن عالم مجتهد است يا مقلّد مجتهد و بينند که مردمان همه به قول او عمل مي کنند دور نيست که حق سبحانه وتعالی به تفضّل خود ايشان را بگذراند. و اکثر عالميان... اعمال قبيحه مي کنند و مع هذا از فرقه ناجيه اند، و فايده اعتقادات حقّه آن است که عذاب ايشان بعضي در دنيا به مصائب و بلاها و فقر و فاقه مخفّف شود، و پاره ای به عذاب قبر، و پاره ای در روز قيامت، و اگر بعضي را بسياري از قبايح مانده باشد مرحمت الهي و شفاعت حضرات سيدالمرسلين و ائمه طاهرين و شيعيان دست گيري ايشان کند، و اگر نادري بماند و به جهنم روند از جهنّم خلاص شوند و ابد الآباد در بهشت باشند.

به خلاف هفتاد و دو مذهب ديگر، که اميد نجات نيست نسبت به ايشان، مگر بعضي از مستضعفين از مسلمانان، که اميد هست نسبت به ايشان که بعد از چندين هزار سال خلاصي يابند بر قول بعضي، و بعضي اين احتمال نمي دهند.

سؤال: هرگاه کسي في الجمله وقوفي در سواد حديث رسانيده، ربطي به عربيت

ص: 134

داشته باشد، و از کتب احاديث شيعه حديثي که مشتمل باشد بر مواعظ و نصايح ظاهراً داند که مخالفتي با شرع ندارد جايز است که به آن عمل کند و از براي عوام که باعث هدايت ايشان باشد معاني آن را به قدر فهميده خود بيان نمايند يا نه؟ديگر، فضيلت و سيادت پناه ميرزا محمد صادق بروجردي فرمودند: هرگاه ربطي به عربيّت و حديث داشته باشد و کتابي از کتب اربعه - خصوصاً من لا يحضر که مصنّف آن تقرير نموده که ميان من و خداست که آنچه در اين کتاب جمع نموده ام حديث رسول الله و ائمه هداست - با چند کتاب متعدّد مقابله نمايد، خصوصاً وقتي که هر کتابي را از بلدي آورده باشند، مي توان که از آن کتاب درس گفتن، و خود و ديگران به آن عمل نمايند؟ و فضيلت دستگاه مولانا ابوالحسن بيان نمودند که در بعضي از امور شرعي که از کثرت شهرت و تواتر به مرتبه رسيده است که شکي در حقيقت و صحّت آن نمانده و نيست، چون وجوب نماز پنجگانه وصوم و زکات و حجّ و غسل جنابت و صيغه نکاح و تحريم زنا و لواطه و خمر و دزدي و ربا و خون ناحقّ و ظلم و کذب و مثل اينها، بدون استماع از مجتهد يا واسطه عادل عمل کردن جايز است و مجزي، بلکه امور مختلف فيه موقوف است به استماع از مجتهد بالأصالة يا به واسطه و وسايط، مع عدالة الجميع، و إلا معاملات عالم بسيار مشکل مي شود، خصوصاً در نکاح و غسل جنابت که آن موجب زنا و ناپاکي اولاد، و اين موجب بطلان عبادات اکثر مسلمانان مي شود، اگر اعتمادي به اينها و به اقوال مذکوره فوق بوده باشد يقين که اشاره به آن خواهند فرمود.

و ديگر، هرگاه عمل به اوامر مذکور مثل صيغه نکاح و ساير عقود معاملات از کسي که صيغه را آموخته باشد و معني انشا را آموخته باشد بدون اخذ از عادل صحيح نباشد، اگر کسي مرتکب نواهي مثل قتل و زنا و غيره شود و گويد در ولايت ما مجتهد و محدث و عادل نبود و اعتماد به قول مردم نبود، گنه کار نخواهد بود.

جواب: خلافي نيست که هرچه از ضروريات دين است احتياج به مجتهد نيست

ص: 135

چنان که در مثالها بيان فرموده اند، امّا فرق کردن ميان اينها مشکل است، و همه کس اين فرق را نمي داند، و معاني احاديث را بيان کردن مشکل است. مثلاً اگر شما در نصايح و مواعظ گوييد که خدا [را] خوش نيايد که کسي شراب بخورد يا زنا و لواطه و امثال آنها کند، و وعده هاي عذاب فرموده است بر فعل اين افعال، و همچنين بر ترک نماز، بر سبيل اجمال خوب است. و اگر بر سبيل تفصيل گويند، چنان که ديده ايد که: «من ترك الصلاة متعمّداً فقد کفر» و شما اين حديث را نقل کنيد که حضرت سيّد المرسلين فرموده است که هرکه عمداً ترک نماز کند کافر است. اوّلاً معلوم نيست که حضرت اين حديث را فرموده است؛ چون در کتب معتبره وارد نيست، و بر تقدير صحّت معلوم نيست که متعمّداً به معني مستحلاً است، يا مستخفّاً، يا در برابر نسيان است، و بر هر سه حال، کفر چه معني دارد؟ حاصل آن که بسيار خطير است، و حق سبحانه وتعالی فرموده است که کيست ظالم تر از کسي که افترا بر خدا و رسول بندد. مثلاً اگر سيّد الفضلا سلّمه الله تعالی بفرمايند معني حديثي را، خوب است؛ چون اين حالت دارند بيابند که کدام معني ظاهر است و کدام مخفي است، و هرچه ظاهر است بفرمايند و هرچه مخفي است تأمّل و نيّت [کذا، والظاهر تثبّت] فرمايند خوب است؛ چون اين حالت دارند که فهميده و نفهميده را فرق مي تواند کرد، امّا شما را انسب آن است که از لوامع صاحبقراني نقل فرماييد که فلاني چنين گفته است، در اين صورت دغدغه نيست، و در صور ديگر دغدغه بسيار هست. و اين شکسته قريب به پنجاه سال است که سال ها خوانده ام و سال ها فکر کرده ام تا چنين شده ام که في الجمله ربطي بهم رسيده است. والحال ظاهر شد که اکثر متبحّرين نمي دانستند...

آنچه بر بنده ظاهر شده است با خوف بسيارگفته ام مدلّل، و مي ترسم که عذاب به من از همه بيشتر باشد، با هزار چيز که ضم شده است. و کسي که متبحّر باشد و تفکّر کند در آنچه اين بنده کرده ام مي داند که چه کرده ام! (مسؤولات، نسخه خطی).

ص: 136

تبارك وتعالی إذا سمع مواقع أمر الله ورسوله وائمته، صلوات الله عليهم، وإيجابها علي کلّ مسلم وعلي کلّ مؤمن وعلي کلّ عامل، أن يقصر في أمرها، ويتعلّل بخلاف سلار وابن ادريس فيها، مع اتّفاق کافّة العلماء علي وجوبها! وأمر الله تعالی ورسوله وأئمته صلوات الله عليهم أحقّ، ومراعاته أولي. فليحذر الذين يخالفون عن أمره أن تصيبهم فتنة أو يصيبهم عذاب أليم. انتهي کلامه سلّمه الله تعالی. واستصوب قوله في هذه الرسالة وما ذهب إليه في هذه المسألة، السيدان الجليلان: السيد حسن القايني، وأمير محمد زمان المشهدي رحمهما الله واستحسناه، وقوّياه؛ کتبا ذلك بخطّهما في آخر رسالته».(1)

محقّق مجلسی در لوامع فرموده است: «وجه ترک نماز جمعه همين بود كه چون هميشه پادشاهان سنّي بودند و خود مي كردند يا منصوب ايشان، و شيعيان از روي تقيه نمي كردند يا با ايشان مي كردند، تا آن كه حق سبحانه و تعالی به فضل عميم خود، پادشاهان صفويّه را - انار الله تبارك وتعالی برهانهم - مؤيد گردانيد به ترويج دين مبين حضرات ائمه معصومين صلوات الله عليهم اجمعين، بعد از آن نماز جمعه را علانيه به جا آوردند. و اوّل كسي كه به جا آورد شيخ نورالدين علي بن عبد العالي [کرکی] بود. شنيدم از ابوالبركات و از جدّ خودم كه چون شيخ علي به اصفهان آمدند، در مسجد جامع عتيق نماز جمعه به جا آوردند، تمام مسجدپر شد كه ديگر جا نماند.

و بعد از او شيخ حسين بن عبدالصمد رحمه الله نماز جمعه به جا آوردند.

و بعد از او مولانا عبدالله طاب ثراه.

و بعد از او سيّد الفضلاء مير محمد باقر داماد، نوّر ضريحه.

و بعد از او شيخ بهاء الدين محمد قدّس سرّه به جا آوردند.

و در نجف اشرف مولانا احمد اردبيلي قدّس سرّه [اقامه] مي كردند.

و در جبل عامل، شيخ حسن [صاحب معالم] و سيّد محمد [صاحب مدارک].

ص: 138

و در مشهد مقدّس مير محمد زمان - أنار الله مراقدهم الزكيّة - به جا آوردند.

مجملاً به بركت ايشان رواج شرع شد، و بعد از آن ترک نشد، و اميد است كه اين دولت ابد پيوند، متّصل به ظهور حضرت صاحب الأمر صلوات الله عليه شود، و هميشه شعاير اسلام و ايمان بر پا باشد، بجاه محمّد وعترته الأقدسين».(1)

وصل إلی «إيّاك نعبد وإيّاك نستعين» كرّرها مائة مرّة، ثمّ قرأ الحمد إلی آخرها، وإذا فرغ من الصلاة هلّل، ثمّ سبّح تسبيح الزهراء عليها السلام، ثمّ سجد وصلّی علی محمد وآله مائة مرّة. قال الإمام عليه السلام: «من صلاّها فكأنّما صلاّها في البيت العتيق».

قلت: الظاهر أنّه كان في الأصل سبعين [373] فحرّف وكتب تسعين، لتأخّر التاريخ [393] عن موت الصدوق [381]، ولم أجد الكتاب في فهرس كتبه».(1)

وقال فی جنة المأوی: «نقلنا الخبر السابق من خطّ السيد المحدّث الجليل السيد نعمة الله الجزائري عن مجموعة نقله منه، ولكنّه كان بالفارسية».(2)

مرحوم محمد تقی ارباب قمی حديث مسجدجمكران را در تاريخ دارالايمان قم كه در 1295 تحرير يافته است بدون ذكر سند آورده است. صفی الدين محمد بن محمد هاشم حسينى قمی نيز در خلاصة البلدان كه در 1179 از تدوين آن فارغ شده آن را آورده، و صاحب أنوار المشعشعين آن را از خلاصة البلدان نقل كرده است.

همه نقل ها به ترجمه تاريخ قديمی قم، كه اصل آن تأليف حسن بن محمد بن حسن قمی معاصر شيخ صدوق است منتهی می گردد. اين كتاب در سال 378 تدوين و در 806 - 805 توسط بهاءالدين حسن بن علی بن حسن بن عبدالملك قمی در بيست باب به فارسی ترجمه شده است.(3)

ص: 140

مولانا محمد تقی مجلسی در لوامع صاحبقرانی بارها از مقامات عارفين و مقام فناء سخن به ميان آورده و در يک مورد اشاره ای به مقامات خود نموده و فرموده است:

«امثال اين سخنان از معصوم يا از جهت تعليم امثال ماست از گناه كاران، و يا به تأويل بعيدي است كه چون ايشان را مقاماتی چند هست كه ملک مقرّب و نبیّ مرسل در آن مقامات گنجايش ندارند، پس اگر به حسب مصالح عالميان از آن مقام به مقام لله يا فى الله يا إلی الله درآيند خود را صاحب معصيت می دانند بالنسبة؛ كه «حسنات الأبرار سيّئات المقرّبين»...

و اين معنى را بنده تجربه كرده ام در مقامات پستى كه امثال ماها را دست می دهد اگر از آنجا به زير آييم به امر الهی بسيار است كه می خواسته ام كه خود را بكشم، ديگر عنايت الهی دستگير می شد كه چه فايده دارد كشتن چنين؟».(1)

در اينجا به نقل برخي از حکايات موثّق در اين زمينه مي پردازيم.

1. مأموريت از جانب اميرالمؤمنين عليه السلام

خاتون آبادي در حدائق المقرّبين به نقل از بعضي از مؤلفات آن بزرگوار نوشته:

«به سفر عتبات عاليات رفته بودم. چون به نجف اشرف رسيدم ايام زمستان بود. عزم نمودم که زمستان را در آن مکان مقدّس بگذرانم، مکاري را مرخص کردم و قصد اقامت نمودم. شبي حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را خواب ديدم، و آن حضرت ملاطفات بسيار به من نمود، و فرمود كه: در اين جا توقّف مکن، و روانه شو و به اصفهان برو، که وجود تودر آنجا انفع است. چون من شوق بسيار به خدمت و زيارت آن امام ابرار داشتم، مکرّر مبالغه و استدعاي رخصت اقامت نمودم.

پس آن حضرت فرمود که: در اين سال شاه عبّاس به رحمت الهي واصل مي شود، و شاه صفي جلوس مي کند، و فتنه ها رخ مي نمايد. بايد که تو در اصفهان و متوجه

ص: 142

هدايت خلق باشي. و تو مي خواهي که تن تنها به درگاه خدا بيايي، و حق تعالی چنين مقدّر کرده است که به برکت تو هفتاد هزار کس به درگاه او بيايند. بايد که البته مراجعت نمايي. پس من بعد از اين واقعه روانه شدم و به اصفهان آمدم، و اين واقعه را به بعضي از مخصوصان خود نقل نمودم، و او به خدمت نوّاب رضوان مکان، که در آن ايام در مدرسه صفويه توقّف داشت عرض نمود.

چون ايّام قليلي گذشت خبر رسيد که نوّاب خاقان گيتي ستان، در سفر مازندران به رحمت خداوند عالميان واصل شده، و جلوس نوّاب رضوان مکان واقع شد».(1)

2. تشرّف خدمت حضرات ائمه عليهم السلام

در آغاز شرح فارسي فقيه، واقعه مشرّف شدن شارح أعلي الله مقامه خدمت حضرات خمسة النجباء و حضرت سيّد السجاد، سلام الله عليهم اجمعين، كه به قلم مبارک خود در حشو كتاب نگاشته اند چنين آمده است:

«بدان كه چون غرض از كتاب، اوّل رضاي الهي بود، و بسيار خائف بودم، و بسياري از فضلا مبالغه مي نمودند، تا عاقبت حضرت سيّد المرسلين را و حضرت امير المؤمنين وسيده نساء أهل الجنة أجمعين وسيّدَي شباب أهل الجنّة، وسيّد الساجدين سلام الله عليهم أجمعين را در واقعه طويلي ديدم، در حالتي كهبيماري عظيمي روي داده بود و اطبّاء مأيوس شده بودند.

به بركت آن واقعه شفا يافتم و حضرت سيّد المرسلين (صلی الله علیه و آله و سلم) [در خواب] چند چيزي عطا فرمودند از طعام و ميوه بهشت. از آن جمله سه سيخ طلا كه كباب بود و هر لذتي كه تصوّر نكرده بودم در آن بود، و به هركس مي دادم چيزي كم نمي شد، و من به حضّار مجلس مي گفتم كه من مكرّر به شما نمي گفتم كه طعام بهشت صد هزار

ص: 143

مزه دارد و هرچه مي خورند عوض آن به هم مي رسد؟! و ميوه اي كرامت فرمودند شبيه به هندوانه، و از آن نيز مي خوردم، و صد هزار مزه داشت، و به ايشان مي گفتم و مي دادم و ايشان ملتذّ مي شدند... و چون دأب بنده است كه در هر مرتبه كه در واقعه به خدمت يكي از حضرات معصومين، صلوات الله عليهم اجمعين، مي رسم مدّاحي ايشان به لسان حال مي كنم و ايشان تصديق مي فرمايند؛ در اين واقعه نيز عرض مي نمودم كه: توئي كه مظهر كمالات الهي، توئي كه مخزن اسرار الهي، و توئي كه مقصودي از خلق كونين! و آن حضرت تصديق مي فرمودند. بعد از آن عرض نمودم كه: يا رسول الله! اقرب طريق به جناب أقدس الهي كدام است؟ فرمودند كه: آن چه مي داني. عرض كردم كه: از كدام طريق بروم؟ فرمودند: به همين راهي كه مي روي.

و شفقت بسياري از اين شش معصوم به بنده خودشان واقع شد.

و بعد از صحّت، شروع در روضة المتّقين شد، و به اندک زماني به اتمام رسيد.

و باز شروع در اين شرح [فارسي] شد، و تا غايت كه قريب يک سال است، با أشغال بسيار، قريب به صد هزار بيت نوشته شده، و شرح صحيفه كامله و تفسير مجمع البحرين نيز شروع شده است... و بر همه كس، إلا مَن شذّ، ظاهر است كه اين بنده، عمر عزيز را صرف اين علم نمودم، و حال چنان شده است كههركس سواد داشته باشد بر همه احاديث اطلاع تواند به هم رسانيد. و در واقعه ديده ام كه [اين دو شرح] عالمگير خواهد شد، كه در جميع بلاد و اهل ايمان منتشر شود... و من خود لا شي ءام، و هر چه از من واقع شده است از فضل الهي است، والحمد لله ربّ العالمين».(1)

وقال رضوان الله عليه فی روضة المتّقين: «إنّي رأيته [أی الشيخ البهائی] في النوم وقال لي: لم لا تشتغل بشرح أحاديث أهل البيت عليهم السلام؟ فقلت له: هذا شأنكم، وأنتم أهله. فقال: مضي زماننا، واشتغل، واترك المباحثات سنة حتّي يتمّ.

ص: 144

وكان بعد ذلك الرؤيا في بالي أن أشتغل بذلك، ولمّا كان هذا أمراً عظيماً ما كنت أجترأ عليه، حتي حصل لي مرض عظيم، ووصّيتُ فيه، واشتغلتُ بالدعاء والتضرّع إلي الله تعالی أن يغفر لي ويذهب بروحي. فأصابني حينئذٍ سنة، فرأيت سيّدي شباب أهل الجنة أجمعين قدّامي جالسَين عندي، وسيّد الساجدين عليه السلام فوق رأسي جالساً، وأظهروا:(1)

إنّا جئنا لشفائك. وقال سيّد الساجدين عليه السلام: لا تطلب الموت؛ فإنّ وجودك أنفع. فانتبهتُ من السنة، وذهب الوجع بالكلية، وحصل العرق.

ثمّ حصلت لي سنة أخري، فرأيت سيد الأنبياء والمرسلين وأشرف الخلائق أجمعين قائماً في بيتي، فأردت أن أقبّل رجله، فلم يدعني، فشرعت في مدائحه... وهو (صلی الله علیه و آله و سلم) يتبسّم ويقول: کذلك أنا... ثمّ قلت: يا رسول الله! أهدني لأقرب الطرق إلی الله تعالی. فقال(صلی الله علیه و آله و سلم): هو ما تعلم. فقلت: يا رسول الله! بأي شيء أعمل؟ - وکان مرادي أن اشتغل بالرياضات للوصول إلي الله، أم بغيره ممّا يأمره (صلی الله علیه و آله و سلم)- فقال(صلی الله علیه و آله و سلم): اعمل بما کنت تعمل. وکنت في هذه المقال إذقال(صلی الله علیه و آله و سلم): جاء علي وفاطمة صلوات الله عليهما إلی عيادتك.

فأخذني البکاء والنحيب، وقلت: أنا کلبهم، أيّ مقدار لي حتي تجيء ويجيئان إلی عيادتي؟ فانشقّ جدار البيت، وظهرا عليهما السلام. وللدهشة انتبهتُ، فبکيتُ کثيراً.

ثمّ حصلت لي سنة أخري، فسمعت أنّ سيدالمرسلين (صلی الله علیه و آله و سلم) أرسل إليك من الجنة ثمرة، وکباباً منها... فانتبهتُ من ذلك الرؤيا، وأوّلتها بالعلم، وألهمتُ بأن أشتغل بشرح الأحاديث، فاشتغلتُ بذلك. ولمّا كانت الطلبة مشغولين بالدرس كنت أدغدغ في ترك الدروس بالكلية، ولكن حصل في التعطيلات التوفيق من المنعم الوهّاب.

وحسبتها كانت سنة، علي ما قاله شيخنا البهائي رضي الله تعالی عنه».(2)

ص: 145

3. مکاشفه و صحّت زيارت جامعه

«امّا سند اين شکسته چنين است که: بيست و هشت سال قبل از اين،(1) به شرف زيارت حضرت امير المؤمنين صلوات الله عليه مشرّف شدم، و به خاطر فاتر رسيد که في الجمله ربطي به هم رسد، تا زيارتي با ربط به آن حضرت توانم کرد.

مشغول رياضت شاقّه شدم، و اکثر ايّام در مقام حضرت صاحب الأمر صلوات الله عليه مي بودم که واقع است در خارج نجف اشرف. و بعد از ده روز تقريباً کشف حُجُب شد، و محبّتي مرکّب به هم رسيد از محبّت حق سبحانه وتعالی و محبّت آن حضرت صلوات الله عليه. و شب ها پروانه وار بر دور روضه مقدّسه مي گشتم، و گاهي در رواق عمران مي بودم، و روزها در مقام حضرت صاحب الأمر، تا به مرتبه اي که مي يافتم که اگر در آنجا مي بودم، دو سهروزي بيشتر نبوده واصل مي شدم.(2)

و با خود قرار داده بودم که در زمستان در نجف اشرف باشم، اگر بمانم.

و مکاشفات بسيار رو داده بود، تا آن که شبي نشسته بودم در رواق عمران، سنه اي(3) دست داد، و [ديدم که] گويا بر در روضه مقدّسه عسکريين ام، و قبر آن حضرتين در نهايت ارتفاع و طول و عرض بود، و صندوق پوشي از مخمل سبز بر آن صندوق پوشانيده اند، و حضرت صاحب الامر صلوات الله عليه پشت بر صندوق داده اند، رو به درگاه. چون نظرم به حضرت افتاد، شروع نمودم در خواندن اين زيارت جامعه، و در حفظ داشتم، تا جميع را بر آن حضرت خواندم، و غرضم زيارت بود با مدّاحي

ص: 146

حضرات. و چون تمام شد، حضرت فرمودند که: «نعمت الزيارة» خوب زيارتي است.

عرض نمودم و اشاره کردم به قبر، که: زيارت جدّ شماست.

حضرت تقرير فرمودند، و فرمودند که: داخل شو. بنده داخل شدم و ميل به دست راست کرده، ايستادم. فرمودند که: پيش آ. عرض نمودم که: يا ابن رسول الله! مي ترسم که مبادا از من ترک ادبي واقع شود و کافر شوم. فرمودند که: کافر نمي شوي، پيش آ. دو قدمي پيش رفتم و ايستادم. باز فرمودند که: پيش آ. و جلالت حضرت مانع بود، و اطاعت واجب، و در اضطراب بودم. حضرت فرمودند که: مترس و پيش آي. تا نزديک رفتم، فرمودند: بنشين. نشستم به دو زانو، با ارتعاش و اضطرابتمام.

و توجّهات بسيار فرمودند. و آن سنه برطرف شد، و آن عشق حضرت اميرالمؤمنين منقلب شد به عشق حضرت صاحب الامر صلوات الله عليهما.

و قبل از اين واقعه، مفارقت را ممتنع مي دانستم. و روزش يا روز بعد از آن، متوجّه زيارت عسکريين صلوات الله عليهما شدم. و در آن رفتن و يک شب در روضه مقدّسه ماندن، فتوحات عظيمه دست داد، و هرچه در آن واقعه [و مکاشفه] ديده بودم همه واقع شد. و اين بنده شک ندارم در آن که اين زيارت از آن حضرت است...

و دأب اين بنده اين بود که هر روز آن زيارت را مي خواندم، و مراد من زيارت همه [ائمه عليهم السلام] بود. يک معصوم را به ترتيب مخاطب مي ساختم و بقيه را به تبعيّت او زيارت مي کردم. و در واقعه طويله ديگر، حضرت امام رضا صلوات الله عليه تقرير اين معني [و روش] را با تحسين فرمودند».(1)

4. مکاشفه و کشف حقايق قرآن کريم

«در اوايل طلب علوم، مشغول كتب تفسير بودم، و مجمع البيان و كشّاف و تفسير

ص: 147

قاضي، با بسياري از تفاسير در نظر بود و مطالعه مي كردم، با رياضات شاقّه، و مي خواستم كه از حقايق قراني بهره بيابم. در آن اثناء شبي سنه اي دست داد، حضرت سيّد المرسلين را در واقعه ديدم كه نشسته است تنها، و بنده در خدمت اويم، به خاطر رسيد كه خوب تفكّر نما در كمالات آن حضرت. هر چند ملاحظه بيشتر مي نمودم، انوار آن حضرت در ترقّي بود، به مرتبه اي كه عالم را فرو گرفت، و من از دهشت آن واقعه بيدار شدم. به خاطر رسيد كه چون در اخبار وارد شده است كه: «كان خلقه القرآن» بايد تفكّر در معاني قرآن كنم.شروع نمودم در تدبّر آيه اي كه به آن رسيده بودم. شروع شد در كشف حقايق آن آيه، و هر چند تفكّر مي نمودم بيشتر ظاهر مي شد، تا آن كه علوم لا تحصي و لا تعدّ به يکبار ريخت، كه اگر مدّت عمر، شرح شمّه اي از آن كنم نتوانم. و همچنين هر آيه را كه ملاحظه مي نمودم فايض مي شد علوم بسيار، و به عزّت حق سبحانه وتعالی قسم كه اغراق نكرده ام».(1)

5. مکاشفه و پوشيدن لباس نورانی

«إنّي رأيت في أحيان المجاهدات في الطيف أنّه جاء شخص نوراني، وكان معه ثوب نوراني، مكتوب عليه بالخطّ الأخضر جميع أحاديث أهل البيت، وكان الجلالة مكتوبة بماء الذهب، فأراد أن يلبسني. قلت: إنّي أريد الثوب الذي يكون كلّه مكتوباً عليه الجلالة، ولا ألبس هذا الثوب. فقال: علي العبد أن يسمع كلام مولاه؛ ألبسه، والثوب الذي تريده قطع لك، وما خيط بعد. فأرانيه، وكان كما أردت، كان مكتوباً عليه كلّه الجلالة بماء الذهب. فلمّا لبسته انفتح عليّ معاني الأخبار ومشكلاته، ووفّقني الله لترويج الأحاديث بعد ما كانت متروكة، والحمد لله علي هذه النعماء».(2)

ص: 148

وألف، وشرح علي حديث همّام في أوصاف المؤمن بالفارسية».(1)در نجوم السماء آمده: ظاهراً تصنيف اکثر کتب آخوند عليه الرحمة در آخر عمرش واقع شده، چنان که از ديباچه کتاب روضة المتّقين ظاهر مي شود که در سنّ شصت سالگي به تصنيف آن پرداخته، و در مجلّد آخر از کتاب مذکور گفته است که من زياده از پنجاه سال در تحقيق احاديث حضرت سيّدالمرسلين و ائمه معصومين صلوات الله عليهم أجمعين صرف کرده ام، و أوّلاً کتب متداوله در علم کلام و اصول و فقه را قرائت نمودم، و هرآنچه علماي ما اماميه وغير ايشان تصنيف کرده اند مطالعه کردم.(2)

تفصيل آثار مولانا محمد تقي مجلسي بدين شرح است:

1. روضة المتّقين في شرح أخبار الأئمة المعصومين صلوات الله عليهم أجمعين.

«شرح مزج متوسط لمن لا يحضره الفقيه، مع بيان حال أسانيده والإشارة إلی صحّة الحديث برواية الشيخ أو برواية الكليني لو لم يكن في رواية الفقيه صحيحاً...(3)

وينتهي إلی القضاء والأحكام. وشرح المشيخة في مجلّد».(4)

اين اثر در 1063 به اتمام رسيده و تاريخ اتمام آن «شرح الأحاديث» است. «روضة الهية» و «جامع أحاديث الأئمة المعصومين المطهّرين» نيز تاريخ آغاز شرح است.(5)

ص: 150

عکس

انجام روضة المتقين، نسخه خطی کتابخانه فيضيه

آغاز: «الحمد لله المتعالى بعزّ جلاله عن إدراك العالمين... أمّا بعد، فيقول المفتقر إلی رحمة ربه الغني، محمد تقي بن علي الملقب بالمجلسي عامله الله بفضله الجلي والخفي: إنّه لمّا وفّقني الله تعالى بفضله بعد معرفة كتابه المبين للتتبع أخبار سيّد المرسلين وعترته الطاهرين، وانتشر بلطفه آثارهم وأخبارهم بعد ما كادت تكون مهجورة، وملأت الآفاق بعد أن لم تكن شيئاً مذكوراً، سألني جماعة من أخلاء الدين وطالبي مناهج اليقين أن أكتب لهم علی أحاديث أهل البيت سلام الله عليهم شرحاً يكشف أستارها وإيضاحاً يظهر أسرارها؛ ولما رأيت هذا الخطب جليلاً، والفكر عليلاً والجسم كليلاً، كنت أقدّم رجلاً وأؤخّر أخری، إلی أن ألقی في روعي أنّه وهن العظم منّي واشتغل الرأس شيباً، أشرفت علی الستّين ولم أحصل شيئاً، فاستخرت الله تعالى وشرعت في نيل مطلوبهم، لعلّه يكون لي زاداً في المعاد، وذكراً بين العباد، لئلاّ ينسوني ويذكروني بالدعاء والاستغفار بعد المهاجرةإلی دار القرار. ولمّا رأيت كتاب من لا يحضره الفقيه... مختصراً وافياً ومجموعاً كافياً، قد اشتمل من تهذيب الأحكام واستبصارها، وتبيين الشرائع ومداركها،

ص: 151

علی ما لا يحضره فقيه، ولا جمعه نبيه، استعنت من الله تعالى وشرعت في إيضاحه علی نهاية الإيجاز والاختصار، وفقاً لطباع أهل هذه الأعصار، وسمّيته بروضة المتقين».

عکس

پايان يکي از مجلدات روضة المتقين به خط مبارک مؤلف

ص: 152

2. شرح مشيخة الفقيه

از اين اثر با عنوان طبقات الرجال نيز ياد شده؛ زيرا مؤلّف در پايان کتاب ذيل دوازده طبقه به دسته بندي رجال حديثپرداخته است.(1)

مولانا محمد تقي در پايان شرح خود تحت عنوان نصيحة نوشته است:

«اعلم أيّدك الله تعالی بتوفيقاته ووفّقك للعمل بما يرضيه إنّي صرفتُ عمري في نقد أخبار سيد المرسلين والأئمة الطاهرين، صلوات الله عليهم، بعد ما قرأت الكتب المتداولة في الكلام والأصول و الفقه، وطالعت كلّما صنّفه أصحابنا وغيرهم إلا ما شذّ، وتفكّرت في هذه المدّة المديدة التي تزيد علي الخمسين سنة، ثمّ ذكرت لك لبّها وخلاصتها، وأشرت إلي ما لم أذكره من تحقيقات أصحابنا المتقدمين والمتأخرين.

فألتمس منكم، أيها الأخلاء في الدين والطالبون للصراط المستقيم! أنّه لو اطلعتم علي ما لا يوافق طباعكم؛ لأنسكم بكتب المتأخرين، أن لا تبادروه بالإنكار، بل تأمّلوا وتفكّروا فيه مع أدلّتها التي ذكرناها، فإن وفّقكم الله تبارك وتعالی لعرفان الحقّ فعليكم به، وإن ظهر لكم خطأ منّي أو سهو في الإيرادات و العبارات، فلا تؤاخذوني به، فإنّ السهو والنيسان شنشنة قديمة للإنسان؛ بل المستدعي منكم أن تمنّوا عليّ بالإصلاح وترويج الكساد. واستدعي منكم في المطالب أن تتفكّروا فيها وتعملوا بما رويته من وصية أميرالمؤمنين وسيد العابدين بعد سيد المرسلين، من التوسّل إلي الله سبحانه بالتضرّع والدعاء، حتي يهديكم إلي الصراط المستقيم، ولا تنظروا إلي المشاهير بين العالمين والمشهورات من إفاضاتهم، بل عليكم باتباع الحقّ؛ فإنه أولی بالاتّباع و أحقّ بالاقتداء. ولو قصرتُ أحيانا في تفسير بعض الأخبار وتبيين معضلاته، فلما ذكرتهسابقاً أو لاحقاً أو أشرت إليه بما لا يخفي علي المتتبّع.

ولو كنتُ أشتغل بشرح الجميع لصار هذا الشرح عشرة أمثاله أو أكثر، ومن ذلك أنه

ص: 153

كان وقع التقصيرات و الإسقاطات و التصحيفات من نسّاخ الكتب الأربعة، فذكرت منها ما كان الحقّ من ذلك، و لم أذكر سهو الباقين؛ فعليك بالتأمل فيها.

ولو أشكل عليك شي ء من هذه الكتب، بل من غيرها من كتب الأخبار، فإذا نظرت فيما ذكرته ارتفع إشكالك، إما بذكر النسخة الصحيحة منها، أو بالإشارة إلي شرحه مع الإشارة إلي بطلان ما ذكره بعضهم لقلة التدبّر فيه».(1)

3. اللوامع القدسية(2) يا لوامع صاحبقرانی، در شرح کتاب من لا يحضره الفقيه.

«فارسي، خرج منه الطهارة والصلاة والزكاة والحجّ والزيارات إلي آخر أبواب الحقوق وفروض الجوارح، في ثلاث مجلّدات. فرغ منها في 1066 وبها يتمّ نصف الفقيه ثمّ كتب الربع الثالث من الفقيه من كتاب القضاء إلي آخر الكبائر... كتبه للشاه عباس الموسوي الصفوي، بعد عرضه الشرح العربي عليه، واستدعائه الشرح الفارسي».(3)

مولانا در حاشيه شرح اخير مي نويسد: «از فوائد اين دو شرح [عربي و فارسي فقيه] اين است كه: هركه [آنها را] داشته باشد عمل تواند كرد [به آن] در حيات و ممات اين بنده؛ چون اكثر مطالب به نحوي واضح مي شود كه جاي شبهه نمي ماند.

و در كتب حديث تصحيفات بسيار شده بود وسهوها شده بود، همه تصحيح شد، بدون آن که اظهار غلط از کسي بکنم؛ چون دغدغه خبث مي شود.

و نقد رجال و اسانيد حديث به نحوي شده است كه اغلاط غالطين ظاهر شده است بي تسميه، و تا كسي نهايت تبحّر و تتبع نداشته باشد و نكرده باشد نمي يابد كه من چه كرده ام... و بر همه كس، إلا مَن شذّ، ظاهر است كه اين بنده عمر عزيز را صرف اين علم نمودم، و حال چنان شده است كه هركس سواد داشته باشد بر همه

ص: 154

احاديث اطلاع تواند به هم رسانيد. و در واقعه ديده ام كه [اين دو شرح] عالمگير خواهد شد كه در جميع بلاد و اهل ايمان منتشر شود... و من خود لا شي ءام، و هرچه از من واقع شده است از فضل الهي است، والحمد لله ربّ العالمين».(1)

مولانا محمد تقي در آغاز اين اثر پس از ديباچه زيبايي که به نوشته خود او، استعارات آن از ديگري است نوشته است:

«چون علم اخبار اهل بيت رسالت كه مشكاة انوار علوم رباني، و مخزن حكم و اسرار فرقاني اند، اشرف علوم حقيقيه، و ارفع سعادات ابديه است، و به جهت استيلاي سلاطين جور و ائمه ضلال، اين علم شريف متروک و منسوخ گرديده بود، و سلف صالحان رضوان الله عليهم أجمعين از اين جهت حلّ مشكلات و تبيين معضلات آن كما هو حقه نکرده بودند، و اين فقير به رهنموني هدايت بي غايت «يهدي الله لنوره من يشاء» بذل جهد خويشتن در احياء مراسم و تبيين معالم آن به نحوي نمودم كه اكنون بحمد الله ناسخ جميع علوم گرديده، و اكثر علماء زمان متوجّه ترويج و تحصيلش گرديده اند... و بسياري از اخبار بود كه هيچ يک از علما إلي يومنا هذا پيرامون حلّشنگرديده، و پرده خفا از رخش نكشيده بودند، و حلّ اشكال و تفصيل اجمالش از خزانه «ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء» نامزد اين كمترين گمنام گرديده بود.

و چون جريان عين الحيوان زندگاني به اوايل خيابان عشر هفتم رسيده، ضعف و ناتواني بر اكثر قواي بدنيه مستولي گرديده بود، برانديشيدم كه مبادا بعد از انقضاء حيات مستعار، خورشيد اين علم حقايق انوار، در سحاب جهل مستور، و بر مثال سابق متروک و مهجور گردد؛ بنا بر اين متوجّه شرح اخبار و كشف استار از وجوه آثار آل اطهار سلام الله عليهم گرديده، كتاب مستطاب من لا يحضره الفقيه را كه... از ميان كتب حديث، به اجتماع كثرت فوايد و حسن اختصار ممتاز است، عنوان ساختم،

ص: 155

و اكثر احاديث اخبار مشكله كتب ديگر را به تقريبات مذكور ساخته، در غايت وضوح مشروح گردانيدم، وبحمد الله به مساعدت توفيقات يزداني، و اقبال حضرت صاحبقراني، بر وجه كمال به اتمام رسيده، مقبول طبايع خواص و عوام گرديد... آن را تحفه مجلس سامي شاهي، و هديه خزانه عامره ظلّ اللّهي گردانيد، وبحمد الله تعالی... مقبول طبع اشرف ملازمان آستان كيوان پاسبان گرديد... خورشيد فرمان قضا جريان، و حكم نافذ واجب الإذعان از افق شهرياري و جهانداري ساطع و لامع گرديد، كه اين فقير كتاب مسطور را به فارسي ترجمه نمايم، و در ترجمه آن، اين طريق مسلوک باشد كه: أوّلاً حلّ تحت اللفظ عبارت حديث نموده، بعد از طيّ آن، اختلافي كه علماء سلف را در اين باب شده مشروحاً بنويسم، و بعد از آن، آن چه اين فقير را در اين مسأله به خاطر فاتر رسيده در سلک بيان منسلک سازم؛ و چون غرض كلّي، انتفاع عموم خلايق است، فارسي آن را قريب به فهم ايراد نموده، متوجّه عبارات مغلق، و استعارات مشكلنگردم... حسب الأمر الأعلي متوجّه انفاذ فرمان والا نشان گرديدم، و چون از بركات توجّهات سلطاني و عنايات اعلي حضرت خاقاني، به اين شغل گرامي، كه مورث ازدياد دعا گويي، و ثناخواني نواب اشرف اعلي است سر افراز گرديدم، آن را به لوامع صاحب قراني ناميدم. اميد كه اين نام و اين كتاب إلي يوم القيام با دولت ابد قرين مقرون بوده باشد، بمحمّد آله الطاهرين... و چون ذكر بعضي از امور قبل از شروع در مقصود ضرور بود، مصدّر به مقدّمه گرديد، و مقدّمه را مشتمل بر دوازده فايده گردانيدم. فايده اولي: در فضيلت علم و علماست... فايده دهم: در مذمت اجتهاد و آراء باطله است، فايده يازدهم: در اصطلاحات حديث است...».

ص: 156

عکس

پايان لوامع محقق مجلسی به خط مبارک او، نسخه کتابخانه مجلس

ص: 157

از کتاب لوامع نسخ خطی فراوانی موجوداست. نسخه ای از آن را که ملاّ حميد ابهری به نسخ و ثلث زيبا کتابت کرده، شاه سلطان حسين صفوی در 1130 بر دو امامزاده واجب التعظيم که در دارالسلطنه قزوين آسوده اند و حضرات پيغمبرانی که مدفن مشرّف ايشان در جنب حرم دولتخانه قزوين است وقف کرده است.(1)

عکس

برگي از لوامع مجلسي اول به خط مبارک او، نسخه دکتر سيد محمد باقر کتابي

کتاب لوامع در 1322 به خطّ نستعليق و نسخ ميرزا محمد علی اصفهانی کتابت و در 1331 به همّت شيخ محمد حسين خوانساری اصفهانی و فرزندش جمال الدين خوانساری در مطبعه آقا ميرزا علی اصغر در قطع رحلی چاپ سنگی شده است.

شرح کتاب طهارت آن سالها قبل به وسيله کتابفروشی و چاپخانه برادران علمی (پامنار) با پاورقی و تصحيح زير نظر دارالتصحيح والترجمة در 1031 صفحه چاپ حروفی شده است. چاپ غير محقّقي نيز از آن با نفقه جناب خير الحاج ابوالقاسم سالک تهراني به وسيله انتشارات اسماعيليان قم در 8 جلد منتشر گرديده است.

ص: 158

عکس

پايان شرح حال مولانا محمد تقي به قلم سپهر ثاني، پايان لوامع چاپ سنگي

ص: 159

عکس

ص: 160

عکس

کتاب لوامع به وسيله محمد علي مشهور به خداوردي حافظ، به ترکي ترجمه شده است. مترجم در سال 1123ق شروع به ترجمه کرده است.

نسخه خطي جلد اول اين کتاب که تا پايان طهارت را دربر دارد به شماره 449 در 360 برگ، و جلد دوم مشتمل بر کتاب الصلاة تا پايان کتاب الاعتکاف در 486 برگ در کتابخانه مدرسه صدر اصفهان نگهداري مي شود.

اين دو جلد را ابوالفتح بن محمد حسيني در سال 1134 از طرف ملاّ محمد ساکن مدرسه جديدسلطاني وقف کرده است.(1)

ص: 161

عکس

برگی از آغاز ترجمه ترکي لوامع، نسخه خطي کتابخانه مدرسه صدر اصفهان

ص: 162

4. شرح زيارت جامعه كبيره.

بخشي از لوامع صاحبقراني است كه در روضات تحت عنوان مستقل ذكر شده(1)

و چندين بار نيز مستقلاً به چاپ رسيده است.(2)

5. إحياء الاحاديث در شرح تهذيب الأحكام، به عربي.(3)

اين کتاب در سال هاي 1066 و 1067 تأليف شده و تنها نسخه موجود از آن (نسخه خطّ مؤلف موجود در کتابخانه آية الله مرعشي نجفي) مشتمل بر کتاب جهاد و مکاسب و تجارت و نکاح است.

ص: 163

عکس

آغاز إحياء الأحاديث، نسخه اصل به خط مؤلف

ص: 164

عکس

پايان إحياء الأحاديث، نسخه اصل به خط مؤلف

ص: 165

6. شرح الصحيفة السجادية، به عربي.مشتمل بر شرح سند و سه دعاي اوّل صحيفه.

قال فی المقدّمة: «ولمّا کنتُ في عنفوان الشباب طالباً للقرب من الله تبارك وتعالی... تشرّفت في الرؤيا الصادقة بخدمة خاتم الأوصياء ونور الأولياء، ثاني عشر خلفاء الله، المهدي، صلوات الله عليه، وسألتُ... منه کتاباً أعمل به؛ فأشار إلیّ أن أذهب إلی رجل من أمنائه، وقال: إنّي أودعته إيّاها لك. فلمّا ذهبت إليه وإخذت منه وفتحته کان الصحيفة الکاملة، ولم تکن في هذه البلاد إلا نادرة، والحمد لله رب العالمين علي أنّه انتشرت هذه العطية العظمي في العالمين، وانتفع بها الخلائق في الآفاق أجمعين».

اين شرح را محقّق ارجمند جناب آقاي شيخ علي فاضلي تصحيح کرده و در 250 صفحه منتشر شده است.

7. رياض المؤمنين وحدائق المتّقين وفقه الصالحين

به فارسي، در دوازده لمعه، مشتمل بر آداب و شرايط دعا و فضيلت ذكر و تحصيل علم، که به عنوان مقدّمه شرح فارسي بر صحيفه سجاديه نگاشته شده است.

مولانا محمد تقي در شرح عربي صحيفه نوشته است: «أردتُ أن أشرحها بالفارسية لانتفاع العوام، وکتبتُ مقدّمة في فضل الدعاء وآدابه وشروطه، وذکرتُ فيها الأخبار عن سيد الأبرار والأئمة الأطهار صلوات الله عليهم، إلی أن فرغت منها».(1)

ايشان در بحث آداب دعا از شرح عربي مزبور نيز فرموده:

«ومن أراد الاستيفاء فليرجع إلی المقدّمة التي ذکرناها في کتاب برأسه».(2)

در آغاز رياض المؤمنين چنين آمده است:«چون اقرب طرق و اسهل سبل بندگان به سوي خداوندگار ايشان، راه دعاست، و بهترين ادعيه دعاهايي است که منقول

ص: 166

است از ائمه اطهار صلوات الله عليهم أجمعين، و بهترين آن دعاها از جهت لفظ و معني، دعاهاي صحيفه کامله است... و چون مدّتي بود که بعضي از طالبان سبيل هدايت و سالکان طريق احديت، از اين بي بضاعت، التماس مي نمودند که شرحي بنويسم که بعضي از مشکلات او واضح شود، و برخي از حقايق و معارف که در او مضمر است لامع گردد، و پاره اي از محتجبات اسرار قدس او لايح گردد، و اين بنده عذر خود مي گفتم که: اين پايه نه مرتبه اي است که هر بي مايه اي به او تواند رسيد، و اين نه مقامي است که هر صاحب ذلتي ادراک آن توان کرد، و ايشان به أيمان مغلّظه و أقسام مؤکّده، از اين بنده، ملتمس خود را مجدّداً طلبيدند، و جواب عذر گفتند که: ما لا يدرك کلّه لا يترك کلّه. پس اين بنده بعد از استخاره به کلام مجيد ربّاني، و استمداد از ارواح مطهّره و نفوس مقدّسه انبياء مرسلين و ائمه معصومين و اتقياء مؤمنين، متوجّه اين شرح گرديد. اميدوار از جناب حضرت واهب العطايا چنان است که اين بنده را از واردات غيبي بهره مند گرداند، تا اين شرح از معارف قدس خالي نباشد. و ناميدم او را به «رياض المؤمنين وحدائق المتّقين وفقه الصالحين» إن شاء الله که معني او با لفظ او موافق گردد، بالنبيّ وعترته المعصومين... و چون فضل دعا و کيفيت دعوات و خصوصيات دعاکنندگان و حالات دعا و امکنه و اوقات مسألت، اموري بودند مخفي، مقدّمه اي مرتّب ساختيم در توضيح آنها».(1)

و در پايان لمعه يازدهم فرموده است:«آيات و احاديث در فضل اذکار زياده از حد و حصر است ما شمّه اي از آن را مذکور ساختيم تا اين کتاب خالي نباشد از آنها... و چون بهترين اذکار تحصيل علوم دينيه است و اين کتاب مشحون است از آن، لمعه دوازدهم ختم کرديم در فضيلت علم و علما و آنچه ملحق است به آن».

رياض المؤمنين را آقاي علي فاضلي در 370 صفحه تصحيح و منتشر کرده است.

ص: 167

عکس

برگی از أنوار الضياء محمد مؤمن اصفهاني

ص: 168

محمد مؤمن بن شمس الدين محمد اصفهاني،(1) از معاصران محقّق مجلسي، کتابي به نام أنوار الضياء در باب دعا و اسم اعظم و آداب و اسباب استجابت دعا تأليف کرده که مشتمل بر مقدّمه اي در چند ساطعه و دوازده فصل است.

وي در فصل دوازدهم کتاب خود، ديباچه شرح صحيفه کامله مولانا محمد تقي مجلسي را نقل کرده و نوشته است: «بدان که نقل شده از ديباچه شرح صحيفه کامله که عالم فاضل اورع ازهد، مولانا محمد تقي بن مولانا مجلسي اصفهاني نوشته، سلّمه الله تعالی وأبقاه. مقدمه و در آن دوازده لمعه است...».

محمد مؤمن سپس ده لمعه از لمعات دوازده گانه کتاب مولانا محمد تقي را که در آداب و شرايط دعا است بتمامه نقل کرده است.(2)

8. حديقة المتّقين في معرفة أحكام الدين لارتقاء معارج اليقين

«كتبه لأجل عمل المقلّدين إلی آخر مباحث الصيام... وكان في أصحابنا من يجوّز العمل به في جميع الأزمان، بل يرجّحه علي سائر ما كتبه العلماء الأعيان في هذه الشأن؛ لغاية ما يراعي فيه من الاحتياطات في الفتاوي».(3)

تاريخ تصنيف حديقه چنان که در مبحث صوم ذکر نموده سنه 1064 هجري است، و در آن کتاب پنج باب و خاتمه اي قرار داده است، لکن تا چهار باب که مشتمل بر احکام طهارتو نماز و زکات و روزه است، مشهور است، و باب پنجم و خاتمه کتاب در هيچ يک از نسخ مشهوره يافته نشد، شايد که به بياض نرسيده باشد، لکن از بعض مؤمنين مسموع شد که باب پنجم آن که در احکام حجّ است نيز علي حده تدوين

ص: 169

يافته است.(1) فقيه بزرگ سيد دلدارعلي نصيرآبادي (م: 1235، از شاگردان علاّمه بحرالعلوم) شرحي بر باب الصوم و باب الزكاة آن نگاشته است.(2)

علاّمه مجلسی نيز بر حديقه پدر بزرگوار خود تعليقه نگاشته و اختلاف فتاوای خود را در آن ذکر کرده است.

حکيم ملاّ علي نوري در نامه به ميرزاي قمي نوشته است:

«خدمت فيض موهبت فخرالمحققين، ملاذ طلاب اليقين، قدوة الحکماء الإلهيين، محيي مراسم العرفاء المتشرّعين الموحّدين، سندي و سيدي وسيد الجميع، آقائي آقا محمد بن آقا محمد رفيع [بيدآبادي] رفعه الله مع الأئمة الأطهرين عليهم السلام شرف اندوز گرديدم، و ايشان مکرّر به حقير وصيّت مي فرمودند که در زمان غيبت معصوم، به غير از طريقه احتياط، راهنجاتي متصوّر نيست، و به مقتضاي حديقه ملاذ الفقهاء، المولي الجليل المؤيّد المنصور، مولانا محمد تقي مجلسي، طاب ثراه وجعل الجنة مثواه، بايد عمل کرده باشي».(3)

ص: 170

عکس

آغاز نسخه تعليقات علاّمه مجلسی بر حديقة المتقين پدر

ص: 171

عکس

آغاز نسخه ای از حديقة المتقين

ص: 172

عکس

انجام نسخه ای از حديقة المتقين

ص: 173

از حديقه نسخ خطي فراواني موجود است و در1265 در هند چاپ شده است.(1)

يک نسخه از آن، مشتمل بر طهارت تا پايان باب چهارم در احکام روزه، که به وسيله عزيز الله بن مولي محمد تقي مجلسي در 3 صفر 1144ق در بندر سورت در 187 ص کتابت و مقابله شده، در کتابخانه ابن مسکويه اصفهان موجود است.

يک نسخه از اين کتاب نزد عالم ربّاني و صاحب کرامات مرحوم آقا سيد زين العابدين طباطبائي ابرقوئي وجود داشته است. فرزند محترم ايشان جناب آقاي حاج سيد صادق طباطبائي حکايت جالبي درباره آن بدين شرح نقل فرموده است:

عالم بزرگوار و صاحب انفاس قدسيه، مرحوم حاج سيد عبدالحسين ميرلوحي يزد آبادي که پدرم علاقه خاصي به ايشان داشت، با فرزند ارشد خود جناب حجة الاسلام حاج سيد ابوالفضل ميرلوحي، روزي اول صبح به ديدار پدرم آمدند. جناب حاج سيد عبدالحسين گفتند: ديشب در عالم رؤيا در حالي که مشغول آبياري بودم حضرت ولي عصر عجّل الله تعالی فرجه را ديدم و پس از پاره اي گفتگوها، دامن ايشان را محکم گرفتم وعرض کردم: يابن رسول الله! مرا راهنمايي کنيد که در امور و مسائل فقهي که اشکال پيش مي آيد کجا روم و چه کنم؟ حضرت فرمودند: به دو نفر رجوع کن: سيد زين العابدين طباطبائي ابرقوئي، يا حاج ميرزا علي آقا شيرازي. والآن نزد سيد زين العابدين برو و بگو: حضرت گفتند: رساله عمليه مرحوم مجلسي که در جلد پارچه نگهداري مي شود را به من بده، تا مطالعه وعمل نمايم. پدرم که تا آن لحظه کسي را ازوجود چنين رساله اي آگاه نکرده بودند، با کمال احترام و عجله برخاستند، و آن رساله را در اختيار عالم جليل القدر گذاشتند، و ايشان براي مدّت

ص: 174

معين، جهت مطالعه و استنساخ، آن رساله را امانتاً بردند.(1)

عکس

حديقة المتقين با حواشی علاّمه مجلسی، نسخه سيد زين العابدين طباطبائی

گفتني است که يک دوره فقه فارسي منسوب به علاّمه مجلسي با حواشی صاحب عروه در 1311 در نول کشور به چاپ رسيده است. کتاب فوق در سال 1400 با مقدّمه آية الله مرعشی به صورت افست چاپ و به مجلسی اوّل منسوب شده است.

اين اثر که به نام های ارشاد و فقه شاهی نيز خوانده شده دو تحرير دارد و به چندنفر از علمای شيعه منسوب است که قبل از محقّق مجلسی می زيسته اند.

يک تحرير همان متن چاپ شده منسوب به مجلسی است که سيد اعجاز حسين در کشف الحجب والأستار آن را تحت عنوان زبده به مقدّس اردبيلی نسبت داده است.

ص: 175

صاحب الذريعة نيز يک بار آن را تحت عنوان زبده به مقدّس نسبت داده، و يک بار آن را با نام فقه فارسی عنوان کرده و مؤلف را به احتمال مجلسی اوّل يا شيخ تاج الدين حسن جرجانی نزيل کاشان و شاگرد محقّق کرکی دانسته است.

آغاز تحرير دوم که نسخ زيادی از آن در کتابخانه ها موجود است چنين است: «الحمد لله العلی الذی اجتبی حبيبه المجتبی، واصطفی صفيّه علی کافّة الرسل... و بعد، پوشيده نماند که بنابر اشارت واجبة الاطاعه لازمة الانقياد، اين اوراق مشتمل بر مسائل فقه حقّه اماميه از کتب فقه موثوقه معمولة بها منتخب و مترجم شده».

دو نسخه از اين تحرير به تاريخ 969 و 994 در دو کتابخانه دانشگاه تهران و ملک موجود است که در فهرست تحت عنوان زبده و فقه شاهی معرفی شده اند.

عکس

انجام نسخه ای از تحرير اول فقه فارسی

ص: 176

عکس

آغاز نسخه ای از تحرير اول فقه فارسی، خط عبدالله بن شيخ مرشد کاتب

ص: 177

عکس

انجام نسخه ای از تحرير دوم فقه فارسی

ص: 178

عکس

آغاز فقه فارسي منسوب به محقّق مجلسي، چاپ هند

ص: 179

عکس

پايان فقه فارسي منسوب به محقّق مجلسي، چاپ هند

ص: 180

9. شرح خطبه متّقين يا حديث همّام در صفاتمؤمن،(1) به فارسي.

در سال 1069 نگارش يافته و چند نسخه خطي از آن موجود است.

محمد صادق بن محمد تقي فراهاني رساله اعتقادات علاّمه مجلسي و شرح خطبه همّام پدر او را در 1091 کتابت کرده، و علاّمه اجازه روايت دو رساله مزبور را بدين شرح به او داده است: «أمّا بعد حمد الله علي نعمائه، وصلواته علي سيد أنبيائه وأهل بيته الطاهرين، فقد أجزت للأخ في الله المبتغي لمرضاته تعالی مولانا محمد صادق رواية هذه الرسالة و رسالة والدي العلاّمة قدّس الله روحه في شرح خبر صفات المؤمن، والعمل بهما والتدبّر فيهما. وکتب بيمناه الجانية الفانية أحقر العباد محمد باقر بن محمد تقي عفي عنهما في شهر جمادي الأولي سنة 1091 حامداً مصلّياً مسلّماً».(2)

ص: 181

عکس

پايان شرح خطبه همّام، خط محمد نصير بن ملک محمد، نسخه مجلس

ص: 182

10. شرح خطبة البيان مشتمل بر مناقب ممتازه اميرالمؤمنين عليه السلام که تنها مقدّمات آن نگاشته شده و به شرح خطبه نرسيده است.(1)

در آغاز آن فرموده: «چون خطبه مبارکه موسومه به خطبة البيان... خطبه ای بود در کمال اغلاق و نهايت اشکال، و درين اوقات در عالی مجلس نوّاب اشرف اقدس اعلی کلب آستان علی بن ابی طالب صلوات الله وسلامه عليه شاه عبّاس الحسينی الموسوی الصفوی... مذکور شده بود و خواهان آن بودند، اين فقير بی بضاعت محمد تقی بن المجلسی الاصفهانی در خور فهم خود آن را شرحی کرد تا عالی مجلس شريف به آن مزيّن گردد و شيعيان حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام از آن بهره مند گردند... و چون ايضاح آن مبتنی بود بر ذکر بعضی از آيات و احاديث و کلام اصحاب تحقيق و عرفان لاجرم مقدّم بر مطلوب شروع در آنها شد».

در پايان پس از ذکر شمّه ای از فضايل حضرت، مقدمه ای در مراتب کمالات انسان کامل از آنچه در آيات و احاديث و کلام محقّقين وارد شده ذکر کرده که مؤيّد حلّ اشکالات خطبه شود. ايشان پس از اشاره به حديث کنت کنزاً مخفيّاً، 15 بيت از اشعار «حضرت شيخ مغربی» را نقل کرده و فرموده: «از خلايق غير انسان را قابليّت معرفت نبود، چنان که در مظانّخود مبرهن شده است... و شک نيست که هريک از افراد انسان را قابليّت مرتبه ای از کمالات هست، و آن بعد از رياضات بسيار و مجاهدات بی شمار حاصل می گردد، و اگرچه به حسب استعدادات ذاتی هريک به

ص: 183

مرتبه ای می رسند فوق ديگری به تفضّل حضرت باری تعالی، چنان که منقول است که: «کلّ ميسّر لما خلق له»... و «فوق کلّ ذی علم عليم» و «ما منّا إلاّ له مقام معلوم»... و حصول اين کمالات به عبادات و مجاهدات می شود، چنان که در کلام مجيد ربّانی واقع است که: «ما خلقت الجنّ والانس إلاّ ليعبدون»... و ديگر شأن و مرتبتی که از برای مؤمن مقرّر ساخت مرتبه قرب آن حضرت به فرايض و نوافل است، که در قرب فرايض محبّيّت حاصل می گردد، و در قرب نوافل مرتبه محبوبيّت...

پس بدان که معنی قرب به لسان ارباب التحقيق والعرفان آن است که چون مبيّن شد که غرض از خلق عالم علوی و سفلی ايجاد انسان کامل است؛ چرا که او مظهريّت جميع صفات جمال و جلال دارد، به خلاف باقی مظاهر که هريک مظهر بعضی از اسما و صفات اند... و ديگر ايزد متعال جلّ جلاله می فرمايد که: «إنّا عرضنا الامانة علی السموات والارض والجبال فأبين أن يحملنها وأشفقن منها وحملها الانسان إنّه کان ظلوماً جهولاً»... و در تفسير امانت اختلاف بسيار واقع شده است، وليکن آنچه اکثر اهل عرفان بر آنند آن است که مراد از اين بار امانت مرتبه جامعيّت است، که عالم علوی و سفلی را قابليّت اين مرتبه نبود... و او ظلوم است بر نفس خود، که افنای ذات خود می کند در هويّت مطلقه، و جهول است که غير حق را نمی شناسد، يا ظلوم است به واسطه استيلای قوّت غضبی، و جهول است به حسب غلبه قوّت شهوانی، و آدمی به قوّت عقلی اين دو قوّت را از تعدّی نگاه می دارد و بر طريقه اعتدال می آورد، و مستجمع جميعصفات کمال می گردد، و ارباب عرفان را در تفسير اين آيت تحقيقات لطيف است... آنچه به خاطر می رسد آن است که مراد از عقل روح انسان است که او را قابليّت اتّصاف به صفات کمال کرامت کرده اند، و مراد از جهل طبيعت عنصری و روح حيوانی است که او را نفس امّاره می خوانند، و او مايل است به جميع اوصاف ذميمه، و انسان کامل کسی است که اين صفات رذيله را از خود دور گرداند به رياضات و مجاهدات، و موصوف گردد به اخلاق الهی که صفات کمال است...

ص: 184

عکس

آغاز شرح خطبة البيان، نسخه کتابخانه علاّمه روضاتي

ص: 185

عکس

آغاز شرح خطبة البيان، نسخه کتابخانه علاّمه روضاتي

ص: 186

عکس

پايان شرح خطبة البيان، نسخه کتابخانه علاّمه روضاتي

ص: 187

11. تعليقه بر نقد الرجال مير مصطفي تفرشي

تفرشی شاگرد ملا عبدالله شوشتري بوده و اکثر فوائد کتابش از استاد است.

محقّق مجلسی که خود از شاگردان شوشتري است عنايت خاصّي به اين کتاب داشته و آن را با نسخه خطّي معتبر و نيز با اصول کتب رجالي مقابله کرده و حواشي تحقيقي بر آن نگاشته که همراه کتاب مزبور چاپ شده است.

در هامش يکي از نسخ خطي کتاب نقد الرجال چنين آمده است:

«يقول الفقير إلی الله الغني المغني محمّد تقي بن مجلسي: إنّي لمّا آنستُ بكتب الرجال ورأيت في كلّ كتاب منها أغلاطاً كثيرة، لم أعتمد بنقل المصنّف من الكتب، وقابلتُ هذا الكتاب مع الأصول، وذكرتُ في الحاشية ماله نفع وصلة، وكلّما كان في غير الأصول أيضاً، وما سنح بخاطري القاصر، فصار محلاً للاعتماد، وصار وقفاً علي المؤمنين اللائقين القابلين حقّه في التأريخ، عابداً مصلّياً مسلّماً».

وجاء في هامش نسخة أخري: «بلغ مقابلته مع نسخة قابلها المصنّف بنسخة الأصل بقدر الوسع والطاقة والحمد لله، وكتب المذنب محمّد تقي بن مجلسي الأصفهاني في شهر صفر من سنة اثنين وثلاثين بعد ألف...».

12. رساله رضاعيه به فارسی

در آغاز گويد: «چون درين عصر، افراط و تفريط بسيار در امر رضاع واقع شده بود در ميان طلبه، اين رساله را نوشتم تا آنچه وسط که صراط مستقيم است ظاهر شود، وبالله الاستعانة والتوفيق». نسخ خطی فراوانی ازاين رساله موجود است.

13. رساله صلاة الجمعة

محقّق مجلسی در اين رساله، وجوب عيني نماز جمعه را در زمان غيبت اثبات کرده و دويست حديث بر اثبات مدعاي خود نقل کرده است.

ص: 188

فقيه محدّث عارف فيض کاشاني در زمان حيات مولانا محمد تقي، بخشي از رساله او را دررساله شهاب ثاقب نقل کرده است. به نوشته فيض: سيد حسن قايني(1)

و امير محمد زمان مشهدي(2)

در پايان رساله مجلسی نظر او را بهخط خويش تأييد کرده اند.(3)

نسخه ای از رساله صلاة الجمعة مولانا محمد تقی مجلسی که به خطّ محمد بن علی

ص: 189

شوشتری در 1120 استنساخ شده موجود است.(1)

وی آن را از خطّ استاد خود نگاشته و گفته: نسخه منتسخ بسيار مغلوط بوده است.(2)

14. آداب صلاة الليل.

علاّمه مجلسي در عين الحياة فرموده: «كيفيت نماز شب و دعاهاي آن در كتاب هاي دعا و حديث مذكور است؛ بايد كه به آنها رجوعنمايند. و والد فقير، عليه الرحمة والرضوان، رساله هاي كبير و صغير در اين باب تأليف نموده اند؛ بايد كه آنها را تحصيل نمايند». مرحوم علاّمه در پايان رساله نماز شب خود نيز نوشته است: «وتفصيل احکام نماز شب و دعاهاي آن در رساله کبيره والد مرحوم قدّس الله روحه مذکور است».

ص: 190

عکس

آغاز رساله صلاة الجمعه محقّق مجلسی

ص: 191

15. مناسك حج

علاّمه مجلسي در آغاز رساله مناسک حج خود فرموده:

«چون والد ماجد فقير، نوّر الله مرقده، رسائل صغيره و كبيره در بيان آداب و احكام حج بيت الله الحرام تصنيف فرموده بودند، و فقير نيز رساله اي صغيره در اين باب تأليف نموده بودم، و بر رساله كبيره ايشان امرار نظر نموده، الحاقات كرده بودم، خواستم كه رساله مختصري تأليف نمايم كه مقصور بر آداب و ادعيه بوده باشد».(1)

16. الاربعون حديثاً. به درخواست ميرزا شرف الدين علي گلستانه نوشته شده(2) و در مجموعه ميراث حديث شيعه به چاپ رسيده است.

17. جنگ مجلسي شامل احاديث و اشعار و مطالب علمي و عرفاني که در سال هاي 1025 تا 1028 جمع آوري شده است، از جمله: رساله سلوک حضرت شاه نعمة الله ولي، مطالبي از کيمياي سعادت غزالي، انوار حکمت غزالي، عيون الفصوص، الهي نامه خواجه عبد الله انصاري، بخش هايي از منازل السائرين خواجه عبد الله و شرح کمال الدين عبد الرزّاق کاشاني، مطالبي از اربعين شيخ بهائي و محاسبة النفس اللوامة و کتاب الإحياء و گلشن راز. و اشعاري از مولوي و عطار و شمس تبريزي و اسيري و سيد محمد نوربخش و وحشي و عرفي و شيخ بهائي.

نسخه اصل اين جنگ در 123 برگ در کتابخانه آية الله مرعشي موجود است.

18. مسؤولات

مجموعه ای از سؤالات ملا کلبعلی بروجردی و سه تن ديگر از فضلای زمان است در موضوعاتمختلف اعتقادی، اخلاقی و فقهی که محقّق مجلسی به آنها پاسخ داده و

ص: 192

در سال 1057 در يک مقدمه و پنج فصل تدوين شده است.

خاتمه کتاب نيز مشتمل بر چند باب است؛ باب اول: در بيان سؤالاتی که از مجتهد الزمانی استفسار نموده اند و جواب به خط شريف نوشته اند، و آن چند فصل است. فصل اوّل: در سؤالی که محمد شفيع خلف مولانا محمد علی استرآبادی استفسار نموده. فصل دوّم: در سؤالاتی که محمد امين تويسرکانی نموده است.

فصل سوّم: در سؤالاتی که جامع الکمالات مولانا عطاء الله از گيلان نوشته است.

آغاز مسئولات: «امّا بعد، چون اين فقير حقير کثير التقصير، أقلّ عباد الله وأحوج خلق الله إلی رضوان الله کلبعلي بروجردي عفا الله عنه را بعد از رجوع و بازگشت از منهيّات به سوي غافر الخطيئات به توفيق واهب العطايا درد طلب دامن گير شده، به جستجوي عالم عامل کامل عادل محقّقي که اين بي بضاعت را از گرداب جهالت و غفلت به ساحل هدايت و فلاح و پيروزي و نجاح دلالت نمايد در تک و پوي افتاد تا اين که سعادت ازلي و فضل لم يزلي شامل حال کثير الاختلال گرديده، در دارالسلطنه اصفهان به عتبه بوسي عالي حضرت اعلي منزلت... مولانا محمد تقي المجلسي سلّمه الله تعالی... مشرّف گرديده، بعد از توجّهات مشفقانه و تلطّفات مرشدانه، درسلک تلامذه مخلصين و يکجهتان مريدين، و طالبان محبّين منتظم و منسلک ساخت، و چون مدّتي مديد، دولت استماع حديث و تفسير و مواعظ دلپذير از آن يگانه بي نظير نصيب اين حقير گرديده، معروض رأي آن عالم ربّاني نمود که چون عمدة المجتهدين قدوة المحقّقين شيخ شهيد عليه الرحمة در رساله الفيه تقرير نموده که: «ثمّ المکلّف بها الآن من الرعية صنفان: مجتهد، وفرضه الأخذ بالاستدلال علي کلّفعل من أفعالها، ومقلّد، ويکفيه الأخذ من المجتهد ولو بواسطة أو وسائط مع عدالة الجميع؛ فمن لم يعتقد کما ذکرناه ولم يأخذ کما وصفناه فلا صلاة له». و اوقات صغيره با اشتغال کبيره گنجايش آن ندارد که جميع مسائل اصول و فروع عبادات و طاعات را بالمشافهة استفسار نمايد، پس چه بايد کرد که معني «لا صلاة له» درباره اين بيچاره متحقّق نشود؟

ص: 193

فرمودند که کتابي در عبادات تصنيف نموده ام مسمّي به حديقه المتّقين، آن را نوشته مطالعه نما، و در آنچه اشتباهي به هم مي رسد استفسار نما، که همچنان است که مجموع را از اينجانب استماع نموده ای. و چون آن نسخه شريفه را به دست آورد و مطالعه نمود بعد از آن بسياري از مسائل ضروري از اصول و فروع شريعت و طريقت و حقيقت و آيات و احاديث و اخبار متشابهه و اکثر خبرها که اهل بلاد به دانستن آنها احتياج کلّي دارند و در اکثر کتب ذکر نشده، مجهول و نامعلوم اين مغموم بود، در سال سبعه وخمسين بعد الألف من الهجرة النبوية عليه ألف من التحية فصولي مشتمل بر سؤالات ضروري تحرير نموده، به دست مبارک آن مهبط فيوضات سبحاني داده، بعد از تبسّم و مهرباني ملاحظه ابتدا آن نموده، در جيب مبارک گذاشت. بعد از چند روز با جواب هاي شافي کافي به خطّ شريف خود تسليم اين اثيم نمود. و بعد از مدّتي مجهولات ديگر روي داده، به فصول قلمي نموده، تسليم آن عليم حکيم نموده، باز از روي شگفتگي گرفته، به جواب هاي محقّقانه مزيّن گردانيد... در يکي از فصول تحرير نموده که چون مبناي حديقه المتّقين بر احتياط است و حکم احتياط باطل نمي شود تا ظهور صاحب الامر؛ پس هميشه به احکام آن عمل مي توان کرد، برخلاف کتب فقها که بعد از ايشان عمل به آنها نمي توان کرد؛چرا که مبناي آنها به رأي و اجتهاد ايشان است، پس بنا بر اين هميشه عمل به مضمون اين پنج فصول بلکه جميع تصانيف آن محقّق متّقي که مشتمل بر احتياط است عمل مي توان کرد تا ظهور صاحب الزمان صلوات الله عليه من الملك المنّان. وچون محتمل بود که در اندک زماني اين فصول ها [کذا] مندرس و منعدم گرديده، مؤمنان از چنين عطيه محروم شوند، از جهت هدايت و ارشاد و ازدياد معرفت و سداد عباد الله از طوامير نقل نموده، مجلّدي ترتيب داده، مشتمل بر مقدّمه و پنج فصول و خاتمه، و مسمّي شد به کتاب مسئولات».

گزيده ناقصی از مسؤولات در يکی از نسخ خطی آمده که به کوشش محقّق ارجمند آقای ابوالفضل حافظيان در مجموعه ميراث اسلامی ايران طبع شده است.

ص: 194

نسخه کامل مسئولات ملاّ کلبعلی بروجردی که در 1237 به خطّ علی محمد بن محمد حسين اصفهانی کتابت شده در کتابخانه ملّی موجود است،(1) که در اين کتاب بخش های اخلاقی عرفانی آن را نقل می کنيم.

گفتنی است کاتب رساله در پايان مطالبی در ردّ مذهب حکما و نهی از مطالعه و تعليم کتب ضلالت حکمت که مخالف صريح آيه و حديث اند و دفاع از طريقه صوفيّه متشرّعه به نقل از کلام مولانا تقی المجلسی آورده، که در آن حکما را به خاطر نفی حدوث عالم، موجب دانستن حق تعالی، نفی معاد جسمانی و نفی معراج جسمانی حضرت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) منکر ضروری دين و کافر دانسته و گفته:

«اين جماعت با وجود اين گمراهی به عجب و تکبّر و رذايل مبتلا شده، اهل دردی که ترک اين طريقه باطل و رسوم و عادات ناپسنديده نموده، طريقه انبيا و اوليا که شريعت وطريقت و حقيقت است پيش گرفته، و شب و روز به قناعت و عزلت و انقطاع از صحبت ناجنس اشتغال نموده، مجاهده و مخالفت نفس را پيشه خود ساخته، و از کثرت محبّت الهی لحظه ای از ذکر و ياد الهی غافل نيست، تشنيع او می کنند که فلانی صوفی شده، و آن قدر به او می کاوند که او را از آن سررشته باز می دارند... و از کثرت غفلت و جهالت و بی دردی نيافته اند که طريق تصوّف طريق انبيا و اولياست، و مبنای اين طريق بر رياضت و مجاهده و مخالفت نفس است، و اولياء الله از اين را به مرتبه ولايت رسيده اند».

و در آغاز آن فرموده: «بيشتر سبب ترک کردن علما اعمال صالحه را حبّ دنيا و جاه و منصب و قرب اهل مناصب و سلاطين و راندن شهوات و لذّات جسمانی است، و ابا نمودن از رياضات و مجاهدات و مخالفات نفس، و بيشتر آنها به سبب مطالعه و مواظبت کتب حکما است».

ص: 195

مولانا محمد تقی اشتغال به کتب حکمای قديم و مجادلات متکلّمين را منافی با سير و سلوک دانسته، و در دستور العمل عرفانی به شاگردان خود در اين باره هشدار داده است. که با توجّه به اعتقاد ايشان به عقائد عرفاء شامخين و عرفان محيی الدين، نهی ايشان ناظر به حکمت مشاء(1) و مجادلات متکلّمينکه در آن عصر رواج داشته می باشد؛ نه حکمت متعالیه جناب صدرالمتألهين که در آن جمع بين قرآن و برهان و عرفان شده است. محقّق مجلسی در کتاب رياض المؤمنين يکی از علوم مذمومه را خوض در شکوک و شبهات کلامی بدون بصيرت تامه دانسته(2) و در لوامع فرموده: جمعی از عامّه، کثرت تصانيف فخر رازی و امثال او را حجّت حقيّت مذهب شوم خود می دانستند. هرچند تصانيف فخر که به آن مفتخرند، به غير از شکوک و اوهام نيست؛ بلکه اگر کسی مطالعه کند اربعينى که از جهت هدايت پسرش تصنيف کرده، جزم خواهد کرد که هيچ مذهب نداشته است.(3)

ص: 196

19. رساله سير و سلوک

اين رساله به اشتباه به عارف کامل آقا محمد بيدآبادي منسوب گشته، امّا ملاّ کلبعلی بروجردي در آغاز المسئولات، متن آن را تحت عنوان رساله در جهاد نفس و طريق اخلاص و قرب الهی به نقل از خطّ استادش محقّق مجلسيآورده است.

عارف شهير حاج محمد جعفر کبوترآهنگي در آغاز يکي از نسخ خطي اين رساله نوشته است: اين رساله اي است در طريق سلوک رياضت، از قدوه محقّقين مولانا محمد تقي، روّح الله روحه العزيز، اگرچه اسم سامي و نام گرامي خود را در رساله ذکر نفرموده اند، لکن بر ارباب بصيرت و بر صاحبان تتبّع کتب مولاناي مذکور، مخفي نخواهد بود... فقير سراپا تقصير... همين رساله را در ميان کتب والد مرحوم خود ديده، که در عنوان رساله تصريح شده بود که به خطّ اصل رساله از آن مرحوم است، و مرحوم مغفور در اين امورات دقّت بسيار داشته، و مي فرمودند که اين رساله هم از آن مرحوم قدّس سرّه مي باشد.(1)

ص: 197

عکس

فهرست جنگ مولانا محمد تقی مجلسی

ص: 198

عکس

فهرست جنگ مولانا محمد تقی مجلسی

ص: 199

عکس

فهرست جنگ مولانا محمد تقی مجلسی

ص: 200

عکس

رساله سلوک حضرت شاه نعمة الله ولی به خط مولانا محمد تقی مجلسی

ص: 201

عکس

منتخباتی از فصوص الحکم ابن عربی به خط مولانا محمد تقی مجلسی

ص: 202

عکس

آغاز مسئولات ملا کلبعلی بروجردی، نسخه خطی

ص: 203

عکس

آغاز مسئولات ملا کلبعلی بروجردی، نسخه خطی

ص: 204

عکس

پايان مسئولات ملا کلبعلی بروجردی

ص: 205

عکس

رساله سيروسلوک محقّق مجلسي، خطّ ميرزا هاشم شفيعی

ص: 206

عکس

رساله سيروسلوک محقّق مجلسي، خط ميرزا هاشم شفيعی

20. دستور العمل.

رساله اخلاقي مفصّلي است به فارسي که حسب الاستدعاء بعضي از أخلاّء مؤمنين در 2 ماه رمضان 1030 مرقوم شده ونسخه خطّي منحصر به فرد و آسيب ديده آن در مجموعه اي در كتابخانه ابن مسكويه اصفهان موجود است.

اين مجموعه در سال 1033 به وسيله عالمي فاضل به نام هاشم بن ابراهيم حسيني با خطي زيبا كتابت شده و مشتمل بر چندين رساله از جمله: جعفريه محقّق كركي، منتهي السؤل في شرح الفصول و رساله سي فصل در هيئت است. احتمال مي رود كه مولانا محمد تقي دستور العمل مزبور را براي اين فاضل جليل نگاشته باشد.

در پايان چنين آمده است: «اين چند كلمه در دويّم رمضان سنه ثلاثين و الف مرقوم گشت. کتبه العبد محمد تقي بن مجلسي الاصفهاني، غفر ذنوبهما، آمين».

ص: 207

21. دستور العمل

رساله ای اخلاقی است که در 1068 از جهت فرزندی سيّد أعاظم السادات نوشته شده است. آغاز: «بدان أيّدك الله تعالی که چون حق سبحانه وتعالی خلايق را به جهت عبادت و معرفت آفريده است، و بعبارة أخری از جهت علم و عمل...».

انجام: «و اگر بی مرشد روند در نهايت صعوبت است، إلا أن يوفّقه الله ويهديه... نمّقه محمد تقی بن المجلسی عفی عنهما فی ذی القعدة الحرام سنه 1068».

نسخه اين رساله در مجموعه 31217 کتابخانه مجلس آمده است.

22. پنجاه موقف

ترجمه دو حديث اخلاقي است به فارسي، که توجّه به آنها موجب خوف و رجاء مي گردد. حديث اول از ابن مسعود از اميرالمؤمنين عليه السلام، و حديث دوم در روضه کافی از امام محمد باقر عليه السلام از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است.(1)

چندين نسخه از اين رساله موجود است، از جمله نسخه کتابخانه آية الله طيّب که در 1077 به خط ملاّ علي بن جلالا ميرک اصفهاني کتابت شده است.

23. رساله در حجّيّت اخبار آحاد

در لوامع صاحبقراني از آن نام برده شده،(2)

ولي نسخه اي از آن در دست نيست.

24. تفسير مجمع البحرين

چنانچه از کتاب لوامع صاحبقراني برمي آيد مولانا محمد تقي در اواخر عمر شريف خود، شروع به نگارش تفسيری بدين نام کرده است.

«بعد از صحّت شروع در روضة المتقين شد وبه اندک زمانى به اتمام رسيد، و باز شروع در اين شرح [فارسی فقيه] شد، و تا غايت كه قريب يک سال است با أشغال

ص: 208

بسيار قريب به صد هزار بيت نوشته شده، و شرح صحيفه كامله و تفسير مجمع البحرين نيز شروع شده است؛ اميد از فضل الهی دارد كه همه تمام شود».(1)

«غرض تنبيه است، و تفصيل اين مقام در ذمّت مجمع البحرين وجامع الثقلين است بفضل الله وعونه».(2)

«مولانا نظام الدين نيشابوری كه به حسب ظاهر از كبار علماء عامّه است امّا در واقع شيعه است و در تفسير خود در سوره نمل از طرف شيعه وجوه بسيار گفته است، و إن شاء الله در تفسير مجمع البحرين كه به حسب اعطاء حضرت سيّد المرسلين (صلی الله علیه و آله و سلم) در رؤيا به آن مامور شده ام مذكور خواهد شد، و إن شاء الله تفسيری تمام شود و خواهد شد كه در متشابهات قرآنى همگی از آثار ائمه هدی صلوات الله عليهم مبيّن شود، و فى الحقيقة جامع الثقلين باشد، چنان كه در اين دو سه روز جديداً بشارت به آن واقع شد، در ضمن بشارات بسيار كه يكی از آن اين بود، كه ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله ذو الفضل العظيم».(3)

«حق آن است كه اين تفسير [منسوب به امام حسن عسکری عليه السلام] گنجي است از گنج هاي حق سبحانه وتعالی، و إن شاء الله تعالی چيزي از آن فوت نخواهد شد، و همگي در مجمع البحرين مذكور خواهد شد».(4)

25. مولانا محمد تقي در لوامع به رساله ديگري از خود اشاره کرده و فرموده:

«بر مؤمنان لازم است كه هميشه پادشاهان خود را دعاي خير كنند، خصوصاً پادشاهان صفويه كه حقوق ايشان تالي حقوق سيد المرسلين و حضرات ائمه معصومين صلوات الله عليهم است... و ظاهر است كه اكثر عالميان كافر بودند و به بركت ايشان

ص: 209

عالمي مؤمن و مسلمان شدند، أدام الله بقائهم إلی قيام صاحب الزمان، بل إلی قيام القيامة. چنان كه در كتابي از كتب غيبت كه بعضي از علما در غيبت حضرت صاحب الامر تصنيف كرده اند، و اين كتاب قديمي است كه شايد هفتصد سال باشد كه نوشته شده باشد، چنانكه از تاريخش ظاهر مي شود، كه حديثي از حضرت اميرالمؤمنين صلوات الله عليه در آن كتاب هست كه حضرت خبر داده است كه يكي از فرزندان من خروج خواهد كرد و عالم به سبب او هدايت يابند و احوال فرزندان او حتي كشتن شاه عباس پسرش را و پادشاهي شاه صفي و پادشاهي شاه صاحب قران، أدام الله تعالی ظلاله إلی يوم القيام، همه از آن كتاب ظاهر مي شود. و من رساله اي نوشتم، و آن حديث را تفصيل دادم، و به خدمت شاه جنّت مكان عليين آشيان، شاه صفي عليه الرحمة والرضوان گذارنيدم، و در خزينه خواهد بود».(1)

ميرزا محمد فصيح بياضي شامل مباحث متفرّقه در حديث و تاريخ و شعر و فلسفه جمع آوري کرده که دانشمندان زمان او از جمله: مولانا محمد تقي مجلسی، شيخ حرّ عاملي، آقا حسين خوانساري، مولانا محمد مؤمن بن شاه قاسم سبزواري (به تاريخ 1057) مولي محمد باقر بن زين العابدين يزدي، محمد مؤمن بن حسن توني (1057) محمد مقيم حسيني (به تاريخ 1054) محمد مقيم بصري (1057) عبدالله شهاب (به تاريخ 1199) و رضي (به تاريخ 1055) درآن به خطّ خود مطلب نگاشته اند.

محقّق مجلسي در پايان يکي از مطالب خود نوشته است: «نمّقته تذکرة للمولی العالم الفاضل اللوذعي الألمعي، جامع الکمالات الصورية والمعالی المعنوية، المستجمع للأخلاق الملکية، ميرزا محمد فصيح أدام الله ظلاله وأيّده بتأييداته ووفّقه بتوفيقاته وکثر في العلماء مثله، وأجزت له أدام الله تأييده أن يروي عنّي هذه الأخبار... 1063».(2)

ص: 210

قال فی الذريعة: «التذكارات لميرزا محمد مقيم (كتابدار) خازن دارالكتب العباسية لشاه عباس الصفوي ابن شاه صفي الذي قام بالملك سنة 1052 إلي أن توفّي سنه 1078. دونّها من سنه 1055 إلي سنة 1061 وأكثرها خطوط علماء ذلك العصر القاطنين في اصفهان أو شيراز أو قم أو مشهد الرضا عليه السلام أو غيرها. وقد كتب كلّ واحد منهم مقدار ورقة أو أكثر باستدعاء ميرزا محمد مقيم هذا، ليكون تذكاراً له، مصرّحين بذلك في خطوطهم، وهم نيف وثلاثون عالماً جليلاً، منهم: الشيخ بدرالدين حسن العاملي المدرّس بالمشهد الرضوي، وكان أستاذ ميرزا محمد مقيم، كتبه له بعد رجوعه عن سفر قندهار وفتحها في مشهد الرضا عليه السلام سنة 1056.

ومنهم: المولي محمد تقي المجلسي،(1) والمحقّق آقا حسين الخوانساري، والمولی عبدالرزّاق اللاهجي، وميرزا إبراهيم بن المولي صدرا الشيرازي، والشيخ حسين التنكابني الحكيم، وصهره علي ابنته المولي الشهير بآخوند نصير، والمولي محمد عليالاسترآبادي صهر المجلسي المذكور، والفاضل المولی عبدالله التوني، وأخوه المولی أحمد، والمولی شمسا الگيلاني، والشيخ عبدالله الخفري، والمولی عبدالرشيد الكازروني الحكيم تلميذ المولی صدرا والمعروف بآخوند رشيد، والسيد ميرزا حسن بن محمد زمان الرضوي، والمولی محمد يوسف الألموتي، وغير هؤلاء. وأكثرهم كتابةً الشيخ علي صاحب الدرّ المنثور».(2)

ص: 211

عکس

آغاز پنجاه موقف، نسخه علاّمه روضاتي

ص: 212

عکس

انجام پنجاه موقف به خط محمد نصير بن ملک محمد، نسخه مجلس

ص: 213

عکس

يادداشت مولانا محمد تقي مجلسي در جنگ محمد فصيح

ص: 214

يروی عن الشيخ الفاضل العالم العامل التقي النقي محمد بن الشيخ الفاضل التقي جابر بن عبّاس، عن أبيه، عن الشيخ الجليل عبدالنبي بن سعد الجزائري.

وعن الشيخ محمد بن جابر المذكور، عن السيد الجليل النبيل الفاضل العالم العامل شرف الدين علي الفارسي الشولستاني المقيم في المشهد المقدس الغروي رحمه الله.

وعن الشيخ محمد المذكور أيضاً عن الشيخ الجليل محمود بن حسام الدين الجزائري، إجازة عن الشيخ الجليل النبيل بهاء الملة والدين محمد العاملي.(1)

ويروی أيضاً عن العالم العامل السيد نورالدين العاملي.(2)

وفاتش شب جمعه 23 ذي قعده 1100. عمر او صد سال بوده است.(3)

ملاّ محمد طاهر چندين رساله در ردّ عرفا نگاشته و مولانا محمد تقي مجلسي و حکيم مير محمد مؤمن تنکابني(4)

هر يک در رساله اي به او پاسخ داده و از طريقه عرفان اصيل دفاع کرده اند.

ملا محمد طاهر قمي انگيزه خود از نگاشتن ردّ تصوّف را چنين نوشته است:

«چون ديد که بسياري از شيعيان و دوستانعلي بن ابي طالب عليه السلام، بنا بر ناداني، از اهل علم، فريب جمعي از غولان راه دين خورده، نعره کردن و دست زدن و برجستن و چرخيدن و عشق بازي با امردان را عبادت پنداشته، از راه شرع و دين به

ص: 216

غايت دور افتاده اند؛ بنا بر اين بر خود لازم دانست که ايشان را دستگيري کرده، و راهنمايي نموده، به شاه راه شريعت نبوي و طريقت مرتضوي برساند».(1)

مولانا محمد تقي مجلسي در جواب فرموده است:

«اگر مطلب مولانا [محمد طاهر] هدايت بعضي از عوام است، که به سبب جهالت، بعضي از اعمال ناشايست مي کنند، بد نيست، وليکن اعمال ايشان قدح در طريقه محموده اولياء الله نمي کند؛ چنان که اعمال جهله طلبه، قدح در طريقه طلب علم نمي کند. مناسب آن بود که اول طريقه محموده اولياء الله را بيان فرمايند، و بعد از آن در مقام قدح در اعمال ايشان درآيند، که اين طريقه ايشان نيست».(2)

ملاّ محمد طاهر انگيزه خود را دينی ذکر کرده و فرموده: «چنانچه حبّ رياست بر نفس ما غالب می بود می بايست که گفتگو از بطلان حلاّج و بايزيد ننماييم و عالمی را به گفتگوی خود نيندازيم؛ چرا که اکثر عوام فريب اين طايفه خورده اند و مست محبّت ايشان گرديده اند».(3)

واضح است که فرمايشات محقق مجلسی، دفاع از افعال بدعت آلوده صوفيان منحرف زمان نبوده، بلکه دفاع از طريقه محموده اولياءالله است؛ و از همين روست که حکيم متأله و عارف بزرگ شيعه جناب صدرالمتألهين نيز ردّی بر صوفيه مبتدعه نگاشته اند، موسوم به «کسر أصنام الجاهلية فی ردّ الصوفية». و عارف نامدار ملا محسن فيض و فرزندش علاّمه علم الهدی کاشانی نيز آثاری در ردّ صوفيه دارند.

کسی چون محقّق مجلسی که به فرموده خود در چهار سالگي همه احکام مورد

ص: 217

ابتلاء را مي دانسته، و در مسجد صفا نماز شب مي خوانده، و نماز صبح را به جماعت ادا مي کرده، و اطفال را نصيحت مي کرده به آيه و حديث،(1)

سنخيّتی با صوفيه بی سواد که بويی از فقه و حديث به مشام جانشان نرسيده ندارد.

مير محمد مؤمن تنکابني در رساله تبصرة المؤمنين خود چنين نگاشته است:

«حضرت مولوي ظاهر، مولانا محمد طاهر، چون قعود مسند قضاي قم را با قيام پيشنمازي جمعه - که در غير معصوم عليه السلام اجتماع ضدّين است - جمع فرموده، خواست که در وحدت مسلک عرفا و متشرّعين حقّه تفرقه اندازد؛ ولهذا رسايل چند از نظم و نثر در مطاعن عرفا که صوفيه حقّه اند انشا نموده، و طريق سالکان راه حق را غير جاده شرع دانسته... و هرکه ملاّي روم و مشايخ کبار و سالکان مسلک ايشان را کافر نداند کافر است، با وجود آن که ظاهر است که اکثر علماي معروف و مجتهدين مشهور و فرقه کاملين شيعه و غير کاملين - سواي مريدان او - اگر اعتقاد به مسلک ايشان نداشته و سالک آن نيستند کافر نيز نمي دانند، و کفر اين جماعت را احدي جزو اصول دين نکرده؛ چه هر يک [از مشايخ] را کلامي چند مشعر بر تشيّع او با وجود ايام تقيّه هست. و اکابر سلف مدح اين طريقهنموده اند، مانند:

خاقان الموحدّين [شيخ صفی الدين اردبيلی] صاحب مقالات،(2)

و نصير الملّة والدين، مؤلف أوصاف الأشراف و آغاز و انجام،

و شيخ ابن جمهور لحسائي، مؤلف عوالي اللآلي و مجلي مرآة اليقين،

ص: 218

و سيد حيدر آملي، صاحب جامع الأسرار،

و شيخ ابن فهد، مؤلف تحصين و عدّة الداعي،(1)

و علم الهدي، مؤلف غرر ودرر،

و سيد رضي الدين، جامع نهج البلاغة و مصباح الشريعة،

و شيخ جمال الملّة والدين مطهّر حلّي، مؤلف منهاج الکرامة،

و شيخ زين الدين [شهيد ثانی] ،

و شيخ محمّد شهيد اول، که شيخ زين الدين او را از ابدال شمرده،

و شيخ بهاء الملّة والدين عاملي،

و شيخ رجب برسي، مؤلف مشارق الأنوار،

و شيخ علي بن هلال جزايري، استاد ابن ابي جمهور،

و ابن طاوس مؤلف طرائف،

و مير محمد باقر داماد، مؤلف جذوات و رساله خلعية و شرح خطبة البيان،

و مولانا صدرالدين شيرازي، مؤلف اسفار وشواهد الربوبية و مبدأ و معاد...

و جامع عوارف قدسي مولانا محمد تقي مجلسي،

و مستغرق رحمت ربّ غني شيخ حسين تنکابني،(2)

وغيرهم که مصنّفات ايشان مشتمل بر مدح طريقه است.

و از علماي اين عصر مثل:

مجتهد الزماني، عالم ربّاني، مولانا محمد باقر خراساني،

ص: 219

و عارف معارف ملک مهيمن، مولانا ملا محسن [فيض]،

و کاشف غواشي عبدالرزّاق کاشي،(1)و جامع کمالات معنوي و صوري مولانا نوروز نيشابوري،

و مؤيد تأييد سبحاني مولانا حسن گيلاني،

و عارفان مؤتمن: فيّاض، و ميرزا حسن[لاهيجي].

وغيرهم از معارف علماي شيعه.

ص: 220

و به اعتقاد قاضي قم، اين جماعت کافر خواهند بود...

و عجب تر آن که مقلّدان حضرت پيشنماز و قاضي قم، از غلوّي که دارند مانند اباهريره حديث در مذمّت اين فرقه ساخته(1)

و به دست اجامره و اوباش مشهد مقدّس داده... بنا بر اين خادم فقرا و خاک قدم عرفا محمد مؤمن الحسيني الطبيب التنکابني... خواست که... اصول اين فرقه عظيم الشأن را که مقتبس از کلام مجيد و اقوال ائمه معصومين صلوات الله عليهم أجمعين است، به آيات و احاديث بيان سازد؛ تا بر عوام نيز ظاهر گردد که خواص را احاديث خاصّ است که سلوک به مضامين او زياده بر طاقت عوام است، و ايشان بر آن مکلّف نيستند...».

مطهّر بن محمد مقدادي در رساله سلوة الشيعة که در 1060 (ده سال قبل از وفاتمحقّق مجلسی) تأليف شده نوشته: «يکي از علماي شيعه رساله اي در ذمّ اين طايفه تأليف نموده، و حضرت مولانا محمد تقي بن مجلسي حاشيه اي بر آن نوشته و به نزد مؤلف رساله مذکوره ارسال نموده، و مشارإليه سطري چند در جواب او قلمي گردانيده. يکي از فقرا مجموع را به ترتيي متن در کتاب مزبور جاي داده، و آن را موسوم به توضيح المشربين وتنقيح المذهبين ساخته... پس به خاطر فاتر رسيد که دو سه فقره از آن کتاب انتخاب نمايد و آن را سلوة الشيعة وقوّة مقوّي الشريعة نام کند».

مؤلف کتاب مختصر التوضيح نيز نوشته است:

«يکي از علماي اماميه رساله اي در ذمّ طايفه متصوّفه تأليف نموده، و حضرت مولانا محمد تقي بن مجلسي ردّي بر مؤلف رساله مزبوره قلمي گردانيده و به نزد مشارإليه ارسال فرموده، و مؤمي إليه ردّي ردّ او تحرير نموده و به خدمتش فرستاده؛ و

ص: 221

چون ردّين مزبورين در حواشي رساله مسطوره مرقوم بوده، ديگري آن را به ترتيب در متن کتابي جاي داده، و مشتمل بر 23 باب گردانيده، هر بابي محتوي بر چهار فصل، و آن را توضيح المشربين و تنقيح المذهبين نام کرده. و چون مرتِّب، فصل چهارم را از هر باب که در بيان محاکمات اوست بسطي داده، به خاطر اين شکسته رسيد که آن فصول را محذوف ساخته، به مقالات مناظرين اختصار دهد، و محاکمه را به مُطالع منصف حواله نمايد، و بعد از اتمام آن را مختصر التوضيح نام کند».

ميرلوحي سبزواری(1) از مخالفان سرسخت عرفاندر کفاية المهتدي نوشته است:

«شدّت مبالغه آخوند مرحوم [مجلسي] در تصوّف به مرتبه اي بود که پنهان نمي توان داشت، و کتاب توضيح المشربين وتنقيح المذهبين و کتاب أصول فصول التوضيح در ميان مردمان بسيار است، به حدّي که امکان دارد دو هزار نسخه از آن کتاب در اصفهان بيشتر باشد، و مردمان مي خوانند و مي دانند که آخوند مرحوم به هواداري و تعصّب حسين منصور حلاّج کافر ساحر، نسبت به بزرگان علماي شيعه... سخن گفته.

و آن دو کتاب هر دو مشتمل اند بر مناظره اي که در نفي و اثبات و حقيّت و بطلان تصوّف، در ميان ملاّ محمد طاهر شيخ الإسلام دارالمؤمنين قم و آخوند مرحوم وقوع يافته... در جايي از آن رساله که شيخ الإسلام مذکور در ضمن بيان حال

ص: 222

مريدان حلاّج از کتاب اقتصاد شيخ ابوجعفر طوسي ره و کتاب الغيبة او و کتاب اعتقادات ابن بابويه ره و از شيخ مفيد و ديگران از علماي اماميه قدّس الله سرّهم مطاعن حلاّج را نقل نموده اند. آخوند مرحوم [مجلسي] در جواب نوشته: عجب از مولانا که اقوالي غير معلوم که جمعي از جهله نسبت به جمعي دهند، اينهارا حجّت مذموميّت سازند!(1)

با آن که اخباري که در کتب اربعه است اکثر آن را علما به جهت جهل به احوال راويان طرح نموده اند، و جمعي کثير به اخبار صحاح آحاد عمل ننموده اند. به مجرّد آن که مجهولي پاره اي از مزخرفات در کتابي مجهول نقل نمايند،(2) اينها را حجّت ساختن، محض جهالت است».

شيخ عبدالله سماهيجي (م: 1132) در النفخة العنبرية به نقل از برخي ثقات، از رساله ملا محمد طاهر و رديّه مولانا محمد تقي بر آن خبر داده و گفته است: «إنّي لم أقف علي هاتين الرسالتين، وولده العلاّمة المجلسي قد برّأه عن ذلك [أي التصوّف]».(3)

ص: 223

عکس

آغاز رساله سلوة الشيعة، نسخه کتابخانه ملّي

ص: 224

عکس

آغاز رساله سلوة الشيعة، نسخه کتابخانه ملّي

ص: 225

عکس

آغاز مختصر التوضيح، نسخه کتابخانه ملّي

ص: 226

عکس

پايان مختصر التوضيح، نسخه کتابخانه دانشکده الهيات مشهد

ص: 227

علاّمه ميرزا محمد باقر خوانساری در روضاتالجنات ضمن شرح حال ملاّ محمد طاهر قمی به وقوع مناظرات بين آن دو تصريح نموده و نوشته است:

«وکان بينه وبين المولی محمد تقی المجلسی أيضاً منازعات فی أمر التصوّف ومکاتبات انتهی إلی الکدورات العظيمة، وقد کفّر فی رسالة کتبها فی الردّ علی الصوفية جماعة من العلماء والعرفاء، بل نسب إلی الکفر کلّ من شك فی کفر من نسب إليه کلماتهم المهمة بخلاف الشرع، وشدّد التنکير عليهم بما لا مزيد عليه».(1)

مير محمد شفيع حسينی عاملی شيخ الإسلام قزوين صاحب محافل المؤمنين نيز به وقوع مناظرات اشاره کرده است.(2)

آية الله آخوند گزي نيز در شرح حال مجلسي نوشته است:

«رساله كوچكي در رياضت شرعيه در اربعين نوشته و با صوفيه هم ارتباطي داشته كه صوفيه او را از خود مي دانند، و سلسله سند به او مي رسانند. و حقير كتابي منسوب به او ديدم كه با بعضي علماء در معارضه و جواب اشكال بر ملاّي روم بر آمده و توجيه كلمات و اشعار ملاّ كرده».(3)

محقّق متتبّع آقا سيد محمد علی مبارکه ای در دانشوران و رجال اصفهان، و سپهر ثاني عباسقلي کاشاني در شرح حال محقّق مجلسي مطبوع در آخر لوامع صاحبقراني چاپ سنگی، يکي از آثار او را: رساله در ردّ ملا محمد طاهر قمي ذکر کرده اند.

علي رغم تصريح ميرلوحي که معاصر محقّق مجلسي و شاهد بر وقوع مناظرات بوده، صاحب نجوم السماء که دو قرن با آنان فاصلهزماني دارد انتساب رديّه مزبور به مولانا محمد تقي را بعيد شمرده و نوشته است: «بر تقديري که جواب رساله مذکوره

ص: 228

را به حيثيتي که متداول است آخوند مذکور تأليف کرده باشد، واضح مي شود که آخوند در اوايل حال خود، طريقه صوفيّه و اعمال مبتدعه ايشان را نيکو مي دانست، يا آن که طريقه تقيه و مماشات و تأليف قلوب آن قوم ضلالت شعار، به نيّت خير و مجادله حسنه - کما شهد به ولده العلاّمة المجلسي - مقصور همّت عالي داشت.

امّا نسبت تأليف جواب مذکور به سوي او ثابت نيست، و ديگر کتب او که در اواخر عمر خود تصنيف کرده است نسبت تصنيف آنها به سوي او متواتر است، و بر تبحّر عظيم او در علم فقه شيعه و احاديث اماميه دلالت دارد،

و اگرچه از بعض مواضع آنها حسن ظنّ او به صوفيّه ظاهر مي شود، لکن سلوک او به مسلک فاسده صوفيّه در عقايد و اعمال يافته نمي شود، بلکه خلاف آن از کتب مذکوره مستفاد است. پس بعيد نيست که جواب رساله مزبوره را شخصي از صوفيه آن زمان نوشته، به آخوند عليه الرحمة منسوب نموده باشد».(1)

علاّمه شيخ آقا بزرگ تهراني نيز با سيصد سال فاصله زماني، و بدون اين که هيچ يک از رسائل مزبور را ديده باشد، در الذريعة بدون ارائه دليل و به صرف احتمال، آن را احتمالاً ساخته صوفيه دانسته، و نوشته است: «وفي غاية البعد أن يكتب المولی محمد طاهر العالم العارف [!] الذي مات بعد المجلسي بما يقرب من ثلاثين سنة ردّاً علي المجلسي ويجيب عنه في حال حياته ويتجاسر عليه بما في هذه الأجوبة من نسبة الغلط والكذب ودعوي الباطل وإيجاد البدعة وأمثال ذلك من السبّوالشتم الذي هو من أعمال السوقيين».(2)

هرچند استبعاد صاحب الذريعة و ساير متأخّران از زمان مجلسي را تصريح سيّد ميرلوحي که معاصر او بوده منتفي مي کند، امّا اصل استبعاد، آن هم از علاّمه متتبّعي

ص: 229

همچون صاحب الذريعة بسيار غريب است؛ چرا که ايشان بيش از ديگران از تعاملات دور از انتظار علماي متعاصر با يکديگر مطلع اند، و صرف بعيد بودن و دور از انتظار بودن دليل بر عدم وقوع نيست؛ نحوه برخورد مير داماد با شيخ بهائي و تعابير تحقيرآميز او درباره آن عالم ربّاني در رساله تصحيفات، برخورد جناب مير با عالم ربّاني ملاّ عبدالله شوشتري و مکتوب بسيار تحقير آميز او به وي،(1)

برخورد مير سيد احمد علوي داماد مير داماد با شيخ بهائي و تأليف کتابي موهن در عثرات و لغزش هاي شيخ بزرگوار، برخورد بسيار نامعقول ملاّ محمد طاهر قمي با عالم حکيم متشرّع ميرزا حسن بن عبدالرزّاق لاهيجي و شوراندن عوام الناس عليه وی،(2)

و برخورد او با فقيه عارف ملا محسن فيض کاشانی.و شنيع تر از همه برخورد شيخ علي عاملي نواده شهيد ثاني با ملاّ محمد باقر سبزواري صاحب ذخيره و کفايه «حتّي أنه ربّما نسبه إلی الفسق، فضلاً عن الجهل»(3) ووقع بينهما ما وقع من الأقوال الشنيعة والأفحاش العظيمة والمنافيات لمراسم الشيعة وسجيّات علماء الشريعة.(4) و نيز تعامل او با فيض کاشانی، همه برخوردهايي بعيد و دور از انتظار است که متأسفانه اتفاق افتاده است.

ص: 230

علاوه بر شهادت ميرلوحي و صاحبان سلوة الشيعة و خلاصة التوضيح و صاحب روضات، فرمايشات محقّق مجلسي در مناظرات، با ساير آثار او هماهنگ است؛

1. در مناظرات از مولانا جلال الدين صاحب مثنوي دفاع شده، و در روضة المتّقين که در اواخر عمر آن عالم ربّانی نگاشته شده مطالعه وتدبّر در کتب حکماي الهيين همچون مثنوي و حديقه سنائي را توصيه نموده،(1)

و در مجلد آخر شرح فقيه فرموده: «وروي أنّ من الشعر لحكما، وهو ما يكون في التوحيد والمدح والمنقبة والزهد والمواعظ، كأشعار الحكيم الغزنوي والحكيم الرومي والحكيم العطّار».(2)

در لوامع نيز فرموده: «از حضرت اميرالمؤمنين صلوات الله عليه منقول است كه فرمودند كه ترويح كنيد نفوس خود را به حكمت های تازه؛ به درستى كه نفوس را كلال و ماندگی دست می دهد چنان كه بدن را دست می دهد، و از اين جمله است اشعار محقّقان مثل حكيم غزنوی و حكيم رومی و عطّار و غير ايشان».(3)در دستور العمل مورّخ 1068 (دو سال قبل از وفات) به فرزندی سيد أعاظم السادات نيز فرموده است: «در مقام محبّت، اشعار محبّان نافع است، مثل اشعار شيخ فريدالدين عطّار و مولانای رومی و مغربی و عراقی».

و در رياض المؤمنين (شرح فارسی صحيفه) که در پايان عمر نگاشته، تحت عنوان «حضرت مولانای رومی می فرمايند» و «مولوی معنوی می فرمايد» هفتاد بيت از مثنوی را در تأييد فرمايشان خود نقل کرده، و در مسؤولات نيز در پاسخ سؤالی فرموده: «اين سخن از مولانا ثابت نيست، و اگر گفته باشد مأوّل است».

ص: 231

2. در مناظرات از شيخ عبدالصمد نطنزی به عنوان عارفی شيعی تجليل شده، و در روضة المتقين نيز از او با عنوان قطب العارفين ياد شده است.(1)

3. در مناظرات از شيخ محيي الدين ابن عربي دفاع شده، و به تشيّع او در عين تظاهر به تسنّن، و رساله انشاء الدوائر او و ذکر اسامی مقدّسه چهارده معصوم در آن اشاره شده، و در لوامع صاحبقرانی نيز مطلب مذکور از انشاء الدوائر نقل شده است.(2)

4. در مناظرات از شيخ عبدالرزّاق کاشاني شارح فصوص و منازل السائرين تجليل شده، و در شرح الصحيفة السجادية طی ده صفحه مقامات عارفان را با استفاده از شرح منازل السائرين شيخ عبدالرزّاق بيان فرموده است.(3)در شرح خطبة البيان نيز ضمن بيان مقامات عارفان از شيخ المشايخ ابوبکر کتّانی نام برده و فرموده: «مقامات ميان بنده و خدای تبارك وتعالی هزار مقام است... و مشايخ صوفيّه رضوان الله عليهم هريک به نحوی بيان کرده اند، امّا حضرت خواجه عبدالله انصاری اصول اينها را در صد مقام آورده اند».

در مجموعه اي که به خطّ مبارک مولانا محمد تقي مجلسی در کتابخانه آية الله مرعشي نجفي موجود است نيز گزيده هايي از فصوص ابن عربي و شرح منازل کاشاني و رسائل «حضرت شاه نعمة الله ولي» و ديگر عرفا آمده است.

5. در مناظرات از بايزيد بسطامي تجليل شده، و در لوامع نيز آمده:

«انواع علوم ائمه معصومين سلام الله عليهم أجمعين از حدّ حصر متجاوز است... از آن جمله علم الهام است که اعظم علوم ايشان است، و ليکن عامّه اين علم را تجويز مي

ص: 232

کنند نسبت به بايزيد و ابراهيم ادهم و حسن بصري و امثال ايشان، و انکار مي نمايند در ائمّه معصومين صلوات الله عليهم، با آن که خود نقل نموده اند که صوفيّه منسوب به ايشانند، و ابويزيد بسطامي که معظم ايشان است اين رتبه را از سقّايي خانه حضرت امام جعفر صادق صلوات الله عليه يافت، و معروف کرخي از درباني حضرت ابي الحسن علي بن موسي الرضا صلوات الله عليهما يافت. و هرکه تفصيل آن خواهد بايد که رجوع نمايد به تذکرة الاولياء شيخ عطّار و شواهد النبوّة مولانا جامي».(1)

فقيه رجالی متتبّع علاّمه ميرزا ابوالمعالي کلباسي در رسائل رجاليه خود حکايتي درباره شيخ بهائي و زيارت قبر بايزيد به نقل از محقّق مجلسي آورده که اصل آن در مناظرهايشان با ملاّ محمد طاهر آمده است، و اين مي رساند که علاّمه کلباسي رسائل مزبوره را در اختيار داشته و انتساب آن را مسلّم مي دانسته است. قال:

«وحكي أوّل المجلسيّين في بعض كلماته عن شيخنا البهائي أنه حكي أنّه أراد أن يزور مع شاه عباس قبر بابايزيد، فمنع منه عالم شيرازي وقال: إنّه سنّي.

فقال شيخنا البهائي للعالم المشار إليه: ليس لك أن تطعن في أهل جبل عامل بالتسنّن، علي رؤوس بيوتكم مكتوب: سنّيان لعن بر امام شما/ بر نماز علي الدوام شما/ ناتماميد در مسلمانى/ اي دو صد لعن بر تمام شما.

فأصرّ شيخنا البهائي في حسن حال بابا يزيد، فذهب مع شاه عباس إلى قبر بابايزيد ليزوراه، وكان هناك مثنوي، فتفألا في حال بابايزيد، فجاء:

از برون طعنه زنى بر بايزيد *** از درونت ننگ مي دارد يزيد(2)

وقال فی روضة المتقين: «وهذا هو سرّ الصوفية، كما ذكره العطّار في كتابه «مظهر العجائب» إنّي كنت في الطفولية مع أبي ذاهباً إلى الشيخ نجم الدين الكبري، فلقّنني أوّلاً

ص: 233

أسامي الأئمة عليهم السلام، ثمّ الذكر، وقال: هذا التلقين عن شيخي، عن شيخي إلى أميرالمؤمنين عليه السلام عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) عن جبرئيل، عن الله تبارك وتعالى؛ فلا تظهر هذا السرّ إلا إلی من جرّبته من المريدين».(1)

در نفحه ششم از خاتمه شرح فارسی صحيفه احاديثی در بيان اصناف علما و ذکر علماء السوء نقل کرده و سپس به يازده بيت از «حضرت مولانای رومی» استشهاد نموده و فرموده: ای عزيز! نيکو تفکّر کن در ايناحاديث، و غور کن در حال خود، و تأمّل کن که اگر از اين جماعتی خود را به مجاهدات بسيار از اين معانی باز دار، و رحم کن بر حال خود پيش از آن که ندامت فايده نداشته باشد...

بلکه بايد علوم تو از جنس علومی باشد که حاتم اصمّ از شقيق بلخی ياد گرفت، و بر اين ختم کنيم. منقول است که روزی شقيق بلخی به حاتم اصمّ گفت که چند سال است که با من مصاحبت می کنی؟ حاتم گفت: سی و سه سال است. گفت: در اين مدّت از من چه ياد گرفتی؟ گفت: هشت مسأله... (در ادامه تفصيل جواب شقيق بلخی را در دو صفحه نقل کرده و پس از آن يازده بيت از «حکيم سنائی قدّس سرّه» نقل کرده است).(2)

همچنين در لوامع قدسيه به شعر «عارف ربّانی ابن فارض»(3) و در شرح خطبة البيان به شعر «حضرت شيخ العارفين عراقی»، «حضرت شيخ مغربی» «عارف ربّانی حکيم سنايی قدّس سرّه» «شيخ محمود قدّس سرّه» و کلماتی از «مشايخ صوفيّه رضوان الله عليهم» و «حضرت خواجه عبدالله انصاری» و «شيخ المشايخ ابوبکر کتّانی» استشهاد فرموده است.

ص: 234

ملاّ محمد طاهر قمی در آغاز ردّيه خود بر مولانا محمد تقي نوشته است:

«مخفي نماند که مطلب از جواب، نه تلافي و انتقام است، بلکه چون حضرت آخوند [مجلسي] دعواي کشف و تصفيه باطن نموده، و در اثبات باطل و ترويج ضلالت کوشيده، خواستم ظاهر سازم که حضرت آخوند غلط کرده، و در دعواي خود صادق نيست، و هر دعوي که نموده باطل است. و اگر مطلب ديني در ميان نمي بوداوقات شريف خود را صرف اين گفتگوها نمي نمودم. و دور نيست که به خاطر دوستان و محبّان گذرد که چه لازم است اين نوع رساله ها نوشتن و سفيهان را به ملامت خويش انداختن؟! امّا بايد که فقير را معذور داردند؛ چرا که نوشتن اين رساله ها اگرچه موجب ملامت سفهاست، اما در ننوشتن آن بيم لعنت خداست».

«و بدان که آنچه فقير را به نوشتن رساله کشانيد آن بود که چون داخل دار المؤمنين قم شدم، جماعتي نقل نمودند که در اين شهر، بعضي دعواي رفتن به سماوات مي کنند، و از چگونگي آسمان ها خبر مي دهند، و طايفه اي جن را خدمتکاران خانقاه خود مي دانند، و جماعت بسيار از بي خردان به ايشان گرويده اند. و چون استماع اين کلمات واقع شد، غيرت ديني در حرکت آمده، در دفع و زوال ايشان کوشيدم، و راه آسمان ها بر ايشان بستم، و به نوشتن رساله، مريدان ايشان را تسلّي نمودم. و ظاهراً که در اين ولا، حضرت آخوند به نوشتن جواب، هنگامه ايشان را گرم کرد، و باز ايشان را به ضلالت و گمراهي قديم انداخت».(1)

«الحمد لله که حق تعالی به فضل خود، دل ما را از پيروي غير اهل بيت عليهم السلام گردانيده، و توفيق داده که سال ها احاديث اهل بيت را بر محدّثين معتبر خوانده ام، و از صلحاي مشايخ، اجازت حديث گرفته، و تا زنده ام به توفيق رباني پيروي

ص: 235

اهل بيت مي نمايم، و از طريق غير ايشان که موجب ضلالت است اجتناب مي کنم، و فريب غولان راه دينرا نمي خورم».(1)

«فرموده اند که هر بيتي از مثنوي مرشد کاملي است، و تأسف خورده اند که ما از ادراک معاني آَن بي بهره ايم! مخفي نماند که حق تعالی به فضل و رحمت خود ما را از پيروان اهل بيت عليهم السلام گردانيده، و به برکت احاديث ايشان، ما را از همه کس بي نياز ساخته، بلکه اگر مولانا [صاحب مثنوي] زنده بود محتاج بود که حديث اهل بيت از کمترين بشنود، و آداب دين داري و خداپرستي يادگيرد».(2)

مولانا محمد تقي در پاسخ نوشته است: «هيچ دغدغه نيست که متصوّفان سنّي بسيار بوده، چنان که مخرّبان علم و علما بسيار بوده اند، و اين قدح از تصوّف و علم نمي کند... اگر جمعي به واسطه تهذيب اخلاق از مرض هاي نفساني، که عالميان را احاطه کرده است، سيّما طلبه را - چنان چه بر خبير بصير مخفي نيست - عزلتي و انزوايي اختيار نمايد، و به مجاهده نفس که جهاد اکبر است مشغول شود، مذموم نخواهد بود، بلکه اوجب واجبات است... و اگر مولانا به مطالعه احياء احياء علوم(3) مشغول

ص: 236

شود که تصنيف شيعه است، و پارهاي فکر کنند در احوال خود، هرآينه ترک همه نموده، مشغول رياضت نفس خود خواهد شد، ولکنّ المرء عدوّ لما جهل».(1)

«اگر مولانا درد دين داشته باشد، ببايد که مدّتي به رياضت مشغول شود، اگر او را حاصل نشود ده کتاب ديگر در ردّ اين طايفه تصنيف نمايد! وليکن حبّ جاه و رياست مانع است، خصوصاً هرگاه که اين امراض مزمن شده باشد بسيار رياضت مي بايد کشيد تا اين مهلکات زايل شود، تا انوار تجلّيات جمالي و جلالي جلوه گر شود».(2)

علاّمه مجلسی نيز در جواب مسائل ملا خليل فرموده است: «بايد دانست که آنها که تصوّف را عموماً نفي مي کنند از بي بصيرتي ايشان است، که فرق نکرده اند ميان صوفيه شيعه و صوفيه اهل سنت؛ چون اطوار و عقايد ناشايست از آن ها ديده و شنيده اند گمان مي کنند که همه صوفيه چنين اند، و غافل شده اند از آن که طريقه شيعيان خاصّ اهل بيت عليهم السلام هميشه رياضت و مجاهده و ذکر خدا و ترک دنيا و انزواي از اشرار خلق بوده، وطريق صوفيه حقّه طريق ايشان است».(3)

گفتني است که کتابي به نام تشويق السالکين منسوب به مولانا محمد تقي مجلسي در سال 1311 چاپ سنگي شده، امّا دليلي بر صحّت انتساب آن در دست نيست، به ويژه آن که در آغاز آن از طريقه ذهبيه معروفيه تجليل شده است.

يک نسخه خطي از آن که در 1263 کتابت شده در کتابخانه مجلس موجود است.

ص: 237

عکس

آغاز نسخه خطی تشويق السالکين نسخه مورخه 1263 کتابخانه مجلس

ص: 238

والأعمال المبتدعة. وقد هدي كثيراً منهم إلی الحقّ بهذه المجادلة الحسنة. ولمّا رآي في آخر عمره أنّ تلك المصلحة قد ضاعت، ورفعت أعلام الضلال والطغيان، وغلبت أحزاب الشيطان، وعلم أنهم أعداء الله صريحاً، تبرّء منهم، وكان يكفّرهم في عقائدهم الباطلة، وأنا أعرف بطريقته، وعندي خطوطه».

آنچه از گفتار علاّمه مجلسی بر می آيد قطع رابطه پدر بزرگوار ايشان با صوفيه زمان و تکفير آنان در اواخر عمر است، نه انکار عرفان حقيقی يا تکفير عرفای حقّه؛ به شهادت آثار مکتوب اخير ايشان و دستور العمل های عرفانی، و قرائن فراوان ديگر که بعداً ذکر خواهد شد. در واقع مولانا محمد تقی در سال های پايانی عمر شيوه برخورد با صوفيّه زمان را تغيير داده، امّا گرايش ها و اعتقادات عرفانی خود را حفظ کرده، چنانچه دو اثر گران قدر او در شرح کتاب من لا يحضره الفقيه، و نيز دو شرح فارسی و عربی او بر صحيفه سجاديه و چند دستور العمل اخلاقی و عرفانی، و پاسخ به سؤالات عرفانی شاگردش ملاّ کلبعلی بروجردی که همه در سال های پايانی عمر او نگاشته شده آکنده از عطر عرفان بوده، و در همه آن ها از ارباب عرفان به بزرگی و احترام ياد شده، که نمونه های آن را در فصول بعدی گزارش خواهيم کرد، و به خصوص شرح فارسی او بر کتاب فقيه که به تعبير حضرت امام خمينی يكي از كتاب هاي نفيس جليل القدر بوده و در آن كنزهايي از معرفت است.(1)

علاوه بر وجود رگه های عرفانی در آثار اخير محقّق مجلسی، شاگردان و معاصران او پساز وفات او نيز همچنان از او با عنوان عارف و سالک ياد کرده اند.

طريقه محقّق مجلسي و دفاع ايشان از عرفان و طريقه اولياء باعث دشمني مير لوحي سبزواري، از محدّثين اصفهان، و ملاّ محمد طاهر قمي شيخ الاسلام قم، گرديد.

ميرلوحي در کفاية المهتدي به رساله ملاّ محمد طاهر قمي در ردّ تصوّف اشاره کرده

ص: 240

و گفته: کسي جز آخوند مرحوم [مولانا محمد تقي] آن را ردّ نکرد، که هرکه از اهل دين آن رساله را بيند انگشت حيرت به دندان گيرد!

شدت ضديّت ميرلوحي با عرفان به حدّي بوده که پس از وفات مولانا محمد تقي، با فرزندش علاّمه مجلسي که خود از مخالفان صوفيّه بوده، سر ناسازگاري داشته و در کفاية المهتدی بارها از او انتقاد کرده و از جمله نوشته است: اگر او به احاديثي که در مذمّت زيارت صوفيّه حيّاً وميّتاً اعتقاد دارد بايد ترک زيارت قبر پدرش آخوند مرحوم را نمايد، و باعث رغبت عوام کالأنعام به زيارت والد عالي مقام نشود؛ «چون شدّت مبالغه آخوند مرحوم در تصوّف به مرتبه اي بود که پنهان نمي توان داشت».

ميرلوحي به علاّمه مجلسي اشکال کرده که چرا نوشته: «وإيّاك أن تظنّ بالوالد العلاّمة نوّر الله ضريحه أنّه کان من الصوفية». و گفته: «آخر به اين سخن که «إيّاك أن تظنّ بالوالد العلاّمة» که را از عقلا راضي مي تواند کرد؟! مگر حضرت آخوند خبر ندارند يا فراموش کرده اند آمدن شيخ علي نقي رحمه الله را به دارالسلطنه اصفهان، در خانه آخوند رسيدن و مباحثه رودادن. اگر حضرت آخوند خبر ندارند از سعيداي قاري تحقيق نمايند. آن مباحثهرا نيز کتابي کرده اند مطالعه نمايند».(1)

مولانا محمد تقي مجلسي - بر خلاف عارف بزرگ عصر خود ملاّ محسن فيض که پس از رويارويي با اهل ظاهر طريقه احتياط در پيش گرفت - آشکارا از عرفان و چهره هاي معروف عرفاني دفاع مي کرده و در آثار خود از آنان با تجليل و تعظيم ياد کرده و کلمات متشابه آنان را قابل توجيه دانسته است.

ص: 241

كما يظهر من رسالته السير والسلوك، وبعض الأشعار التي رأيتها بخطه في بعض المجاميع، ولكن صار ببركة خدمة أخبار الأئمة الطاهرين عليهم السلام، وهمّته في نشرها وتصحيحها ومقابلتها حتي بلغ أمره في ذلك أن نقش علي فصّ علامته البلوغ بالسماع أو القرائة، كان يختم به الموضع الذي ينتهي إليه العرض في يومه، مجانباً لها، معرضاً عنها، واصلاً إلي مقام سني لا يصل إليه إلا الأوحدي من العلماء».(1)

والمتكلّم الذين لا يستلزم الباطل والخلاف علي الحق؟ فمن كان من الأصوليين علي الباطل كالحاجبي والعضدي فهو باطل، ومن كان علي الحقّ منهم كالمحقّق البهبهاني فهو حقّ. وكذلك النحوي، كابن مالك، وشيخنا الرضي.

فإن ادّعي المدّعي أنّه من قبيل الأول، فهو جزاف واعتساف، ونطالبه بدليله من اللغة أو العرف أو الشرع. ولا ريب في عدم الحقيقة الشرعية ولا المتشرّعية فيه؛ كما لاريب في أنّ الأخبار الواردة في ذمّهم والطعن واللعن عليهم إنّما هو إشارة إلي جماعة انتحلوا الإسلام والتصوّف - أي لبس الصوف في الشتاء والصيف - لأن يرغبوا الناس عن أئمه الدين بإظهار الزهد عن الدنيا، كما انخدع أكثر الناس من هذه السيرة من الخليفتين، وتركوا علي بن ابي طالب أميرالمومنين عليه السلام. وإنّما أخذ الناس هذه الخدعة منهما. فبهذه الخدعة أرادوا صرف الناس عن إمام المسلمين محمد الباقر وجعفر الصادق عليهما السلام، مثل أبي هاشم و سفيان الثوري ومَن ضاهاهما؛ وإلاّ فالصوفي بمعني الزاهد عن الدنياوزخارفها والورع والتقوي عن محارم الله والمواظبة بذكر اللسان والقلب والتخلية عن رذائل النفس والتحلية بالأخلاق المحمودة، مع المواظبه علي العبادات الواجبة والمستحبة، ممّا قام البرهان العقلي والضرورة الشرعية علي حسنه، بل الغرض والمقصود الأصلي من الخلق والدين ذلك.

فلو قال قائل: إنّ معرفة الله وصفاته العلياء تحصل بالخلوة والاعتزال عن الناس في اربعينات، مع المواظبة علي الفرائض والنوافل في أفضل أوقاتها، مع الاقتصار في الأكل والنوم علي أقلّ ما يقوم به، مع الحلية والطهارة الواقعية، والمواظبة علي الذكر اللساني ومراقبته ولو بتكرار ذكر خاصّ جرّبوه.

فهل يمكن أن يقال: إنّ هذا مذموم؟ فضلاً عن كونه بدعة وحراماً. مع أنّ الأدلة العقلية والنقلية قامت علي حسنها ومدحها، بل علي وجوبها في الجملة.

والتقيّ النقيّ المجلسي هذا قد صرّح بذلك كلّه في أواخر كتابه روضة المتقين وأصرّ كلّ الإصرار بأنّ هذا واجب علي كلّ مكلّف لمعرفة الله تعالی، وأنّ الطريق المصون عن

ص: 244

الشيطان منحصر فيه. قال: ولهذا قد اهتدينا آلاف من الناس إلي الطريق الظاهر في مدّة أربعين سنة، ولم نقدر علي قليل منهم إلي هذه الطريقة!

وقد صرّح بالخلوة والذكر وترك اللذات، بل الحيواني وأراد به الآخر في المجلد الآخر من كتابه في شرح قوله عليه السلام: «من أخلص لله أربعين صباحاً بصّره الله دائه ودوائه وأجري ينابيع الحكمة علي لسانه وقلبه» قريب من هذا اللفظ، حتي قال: إنّ أكثر ذكري كان بلفظ الجلالة، والمعروف ذكر «يا حيّ يا قيوم».

وقال: تري الناس يصرفون أكثر أموالهم وأعمارهم بقول مَن يدّعي الإكسير، وأناأدعوهم إلي ما دعاهم به كتاب الله وسنة رسول الله وأخبار خلفائه، ولم يقبلوا. إلي غير ذلك من كلماته في شرح هذا المطلب.

والحاصل أنّه لو قيل: «فلان صوفي» لا دلالة في نفس هذ الكلام علي ذمّه، ولا علي انحرافه عن الحقّ في شيء من الاصول والفروع، لا لغة ولا عرفاً ولا شرعاً، وفي الحكم بشيء لابدّ أولاً من تشخيص الموضوع ثمّ الحكم عليه. فحينئذ أقول: ما المراد من الصوفي؟ إن أردت منه مَن يكون مثل سفيان الثوري، فأقول: إنّه لبس الصوف وأظهر الزهد في الدنيا لصرف الناس عن الحقّ وإمام الزمان، فلا ريب أنّه لا يتحقّق في مثل زماننا. ولو فرضت من كان كذلك لصرف الناس عن الحقّ وعن ظاهر الشريعة المطهرة ويدعو الناس إلی نفسه وإلي الإعراض عن العلماء وظاهر الشريعة المطهرة، فالحكم فيه نظير الحكم في سفيان الثوري، ويجب الإعراض عنه وتركه وهجره، فإنّه مخالف للحقّ قطعاً. وإن أردت منه الجماعة القلندرية لا يبالون بترك الواجبات وارتكاب المنهيّات، مثل ترك العبادات والصلوات وأخذ الأمارد بدلاً من الأهل في الشريعة، وشرب المسكرات والدخان المسكر، فهو أيضاً باطل خبيث ملعون. وهذا لا يكون من الصوفية، وإن انتحله بلبس لباسهم وتصوّره بصورتهم، من السكوت وهجر المجالس ونحو ذلك.

وإن أردت مَن اعتزل مجالس الناس لأنّ تفكّههم بالغيبة والكذب وذكر سيئات العلماء - أعني ما زعموه سيئة بوهمهم - وكان مواظباً في الخلوات لأداء العبادات في

ص: 245

أوقاتها ونوافلها، ومراقباً لنفسه من الخطرات، ومداومة الذكر لساناً وقلباً، ومجتنباً عن الشبهات والنجاسات، ومصرّاً علي تحصيل الحلية والطهارة الواقعية أكلاً وشرباً ولباساً؛

وهب أنّّه يجتنب في أربعين يوماً خاصاً الحيوانيات، ويقلّ أكله وشربه ونومه فيالغاية، وهب أنّه قد التزم بذكر خاصّ مثلاً: «لا إله إلا الله» أو «يا حيّ يا قيّوم» أو الكلمة اليونسية بعدد خاصّ في كلّ يوم وليلة، أو بعد الفرائض الخمسة ونوافلها، وبعد صلاة الليل مثل اثني عشر ألف ونحوه؛ وكان مع ذلك مراقباً لنفسه وقلبه بالحضور والتوجّه إلی الله تعالی ونهاية دقّته ومراقبته عن أن يخطر بباله سواه، ولهذا اعتزل عن الناس، وأبعد نفسه عن أن يسمع أصواتهم أو يراهم، لاستلزام ذلك صرف القلب والخاطر عن التوجّه إلي الله تعالی، ويكون مواظباً للعبادات المستحبّة حتي الكون علي الطهارة، بحيث يعدّ عند رأسه خريطة فيه شيء من التراب الطاهر، فمهما استيقظ من نومه تيمّم وعجّل في الذهاب إلي بيت الخلاء لقضاء الحاجة، ويعجّل بعده في الوضوء، ولو تمكّن من الوضوء أوّلاً بادر إليه، لئلا يكون في دقيقة بدون الطهارة، حتي لا يترك منه مندوب موظّف، كغسل الجمعة في أربعينه؛

وهب أنّه التزم ذلك في كلّ سنة في أربعينات ثلاث: أحدها للتخلية، وثانيها للتحلية، وثالثها للترقي والتكميل، واستند في خصوص الأربعين بخبر المعتبر في أنّه: من أخلص لله أربعين صباحاً بصّره الله دائه ودوائه، إلي آخره. وفي كلّ خصوصيته بأمر من هذا القبيل؛

فهل يمكن أن يقال: إنّ مثل هذا الشخص صوفي سوء، أو هو مَن ورد في حقّه مثل سفيان الثوري، أو يجوز أن ينسب هذا الرجل إلي خلاف الحقّ أو ينسب إليه بسوء؟!

فإذا عرفت هذا فأقول: إنّ المجلسي الأوّل قدّس سرّه كان صوفياً بالمعني الأخير، وله قدّس سرّه رسالة فارسية في السير والسلوك إلی الله، وليس فيها إلاً الحقّ؛ بل لولده الجليل المجلسي الثاني قدّس سرّه رسالة شريفة في جواب من سأل عنه عن مسائل ثلاث: أحدها: تعيين الحقّ بين طريقة الحكماء والفقهاء، والثاني: تعيينه من الأخبارية والمجتهدين،وثالثها: السؤال عن طريقة الفقهاء والصوفية. فأفاد في الجواب بتصويب

ص: 246

الصوفية الحقّة من الشيعة وقال: إنّ في كلّ فرقة قد ظهرت جماعة انتسبوا أنفسهم بهم وليس منهم، حتي في العلماء الذين هم أحسن أصناف الخلق. وعدّ من الصوفية: السيد الأجل علي بن طاوس، وابن فهد الحلّي، وشيخنا البهائي...

والحاصل إنّي أقول: الله واحد، والدين الحقّ واحد واضح، وهو ما جاء به محمد بن عبد الله (صلی الله علیه و آله و سلم) وأكملها وبيّنها بلسانه ولسان خلفائه، ولم يغادر صغيرة ولا كبيرة إلا أحصاها، ولم ينقص الدين حتي يكمله غيره، والطريق إلي معرفة الله واضح غير خفي. فكلّ شيء تراه ولا تعلم أنّه حقّ أو باطل فاعرضه علي كتاب الله وسنة نبيّه (صلی الله علیه و آله و سلم) المبيّنة بأخبار خلفائه. وإن لم تعلمها فاسأل العلماء العاملين الكاملين الخالين عن الأغراض الدنيوية وعن حبّ الجاه والدنيا؛ فإنّ الميزان واضح والطريق لائح. ولا تكن من المقلّدين الذين لا يفرقون بين اللجين واللجين، ويتصرّفون في كبائر امور الدين، وربّما يطعنون ويلعنون أساطين الدين المبين، ولا يخافون عقاب ربّ العالمين.

وإذا عرفت ذلك كلّه تعرف أنّ مولانا ومقتدانا التقيّ المجلسي كان من الصوفية الحقة، وله رياضات شاقة، ومكاشفات صحيحة، ومنامات صادقة، نقلها بنفسه...

وبالجملة، الرجل كان جليلاً مقرّباً عند الله وعند خلفائه، ينبغي أن يقتدي بأفعاله وأقواله. وعندي كان المجلسي الثاني واحد من حسناته وآثاره الجليلة».(1)

مؤلف گويد: آنچه در کلمات اين دو فقيه بزرگ آمده دفاع از طريقت سلوکی محقّق مجلسیاست که خود آن دو بزرگوار به خصوص محدّث نوری، و تعدادی از معاصران آنان در نجف اشرف، همچون جناب آخوند ملاّ فتحعلی سلطان آبادی، آية الله حاج ميرزا حسين بن حاج ميرزا خليل طهرانی و برادرش جمال السالکين حاج ملاّ علی بدان ملتزم بوده اند. امّا حقيقت اين است که عرفان مولانا محمد تقي، در سير و سلوک عملي و تعليم ذکر و اربعينات که علاّمه مجلسی بدان اشاره فرموده

ص: 247

منحصر نبوده، بلکه ايشان در عرفان نظري نيز تبحّر داشته، و معتقد به اصول عرفان شيخ اکبر محيی الدين ابن عربي بوده، و همچون معدودي از نوابغ بزرگ شيعه - همچون استاد خود شيخ بهائي، و شيخ عبدالرزّاق کاشاني، و شاگردش بابا رکن الدين شيرازي شارح فصوص که مولانا محمد تقي به همراه شيخ بهائي به زيارت تربت مطهّرش در تخت فولاد مي رفته، و شيخ عبدالصمد نطنزي جدّ مادری او، و سيد حيدر آملي، و صائن الدين علي بن ترکه اصفهاني، و ابن ابي جمهور احسائي، و قاضي سيد نورالله شوشتري شهيد، و علاّمه فيض کاشاني، و شاگردش قاضي سعيد قمي(1) - داراي بينش عرفاني خاصّبوده، حال آن که هيچ يک از دو بزرگواري که درباره

ص: 248

عرفان او اظهار نظر کرده اند در آن وادي نبوده و قضاوت آنان ناظر به کيفيت سلوک اوست، نه جهان بيني عرفاني او، که در هر قرني افرادي انگشت شمار موفّق به رسيدن به آن نوع بينش مي گردند.

چنين مي بود و حال آن كه او آشناترين عصر خود بود به اخبار اهل بيت و عالم ترين ايشان بود به آنها، بلكه مسلكش زهد و ورع و تقوا بود، و در ابتداي امر اسم تصوّف را بر خود نهاد تا صوفيان بر او رغبت كنند و از او وحشت ننمايند، و به اين وسيله آنها را هدايت كند، و از اقوال فاسده و افعال مبتدعه برگرداند، و به اين تقريب جمعي كثير از ايشان برگردانيد، و چون در آخر عمر ديد كه اين مصلحت چندان فايده ندارد، و بلند شد علم هاي ضلالت، و غالب شدند لشكرهاي شيطان، دانست كه ايشان صريحاً دشمن خدايند، تبرّي نموده از ايشان، و اظهار كفر ايشان فرمود، و من داناترم به اعتقاد پدرم، و خطوط او در اين باب در نزد من بسيار است. و مرحوم آقا محمد علي اينمضمون را در رساله خيراتيه كه ردّ بر صوفيه نوشته نقل نموده اند.

و از طرفي هم صوفيه متمسّک شده اند به اين كه ايشان در شرح من لا يحضره الفقيه مكرّر در مكرّر تمجيد از صوفيّه به خصوص شيخ صفي الدين نموده اند، چنان چه در كتاب صلاة از آن كتاب، و چندين حديث مشكل را نيز معني او را در آنجا نسبت شيخ صفي داده، كه يكي در باب تسليم است، و كيفيّت درس تصوّف گفتن شيخ صفي اردبيلي را در مدرسه ای كه خدابنده ساخته بود نقل فرموده اند.

بر فرض مولانا در زمان حيات خود مي خواسته به صورت ظاهر [آنان را] جلب نمايد، ولي در كتابي كه براي دسترس عموم قرار داده اند مناسبتي ندارد آن گونه تعريف ها از تصوّف، و در زمان خودشان شايد مردم مي فهميدند ايشان برحسب مصالحي تمجيد از تصوّف فرموده اند، امّا كتابي كه بعد از خودشان مي ماند از كجا ديگران بدانند كه اين تعريفات و تمجيدات از باب مصالح وقت بوده؟!

و غير واقع را در كتاب نوشتن در صورتي كه باعث اضلال و گمراهي مردم شود معني ندارد، و در آن كتاب هم كه ايشان در جايي مرقوم نفرموده اند كه اين تعريفات برحسب مصالح است، و مجبور هم نبوده اند؛ پس اين نيست جز آن كه از روي عقيده نوشته اند. و همچنين دلايل ديگري نقل مي نمايند.

ص: 250

ولي در اين مقام جمع بين اين اختلاف آن است كه اگر مراد از تصوّف آن است كه در نظر بعضي از متصوّفه است كه در تصوّف فقط يک اتّصال و ولايت را گرفته، و از تمام اعمال وافعال حتي معقّلات عقليه دست كشيده، و به اعمال زشت چرس و بنگ و رقص و سماع پرداخته، البتّه مقام مثل چنين بزرگي دور از اين گونه نسبت ها است،

ولي اگر مراد از تصوّف رياضات روحانيّه و مجاهدات نفسانيّه و ذكر و مراقبه و تحصيلمكارم اخلاق و عبادات و سير مراتب قلبيّه و اتّصال به رشته ولايت و مراعات كامل از احكام شرع - كه طريقت را شرط اعظم، رعايت جانب شريعت است - و ترک هواي نفس و گناهان دوركننده انسان از مبدأ، و زهد در دنيا، و شروطي كه در جاي خود مقرّر است.

اگر اين تصوّف مراد است، جهت ندارد كه اين مقام را از اين شخص بزرگ نفي كرد، و به صرف لفظ كفرآور نمي شود؛ چنانچه مرحوم آقا باقر بهبهاني سبط مرحوم مجلسي در تعليقه خود به همين معني درباره ايشان جمع بين دو كلام نموده.

در ترجمه احمد بن محمد بن نوح مي فرمايد: «ونسب ابن طاوس والخواجه نصير الدين وابن فهد والشهيد الثاني وشيخنا البهائي وجدّي العلاّمة محمد تقي المجلسي وغيرهم من الأجّلا إلی التصوّف. وغير خفي أنّ ضرر التصوّف إنّما هو فساد الاعتقاد من القول بالحلول والوحدة في الوجود أو الاتّحاد، أو فساد الأعمال كالأعمال المخالفة للشرع التي يرتكبها كثير من المتصوّفة في مقام الرياضة أو العبادة، وغير خفيّ علي المطّلعين علي هؤلاء الأجلة أنّهم منزّهون عن كلا الفسادين قطعاً»...

و از جاهايي كه مرحوم مجلسي تمجيد از تصوّف فرموده در شرح بر من لا يحضره الفقيه مسمّي به روضة المتّقين در نقل حديث سدّي از حضرت ابي جعفر عليه السلام است كه مي فرمايد: «ما أخلص عبد الإيمان بالله أربعين يوماً - أو قال: ما أجمل عبد ذكر الله أربعين يوماً - إلاّ زهّده الله في الدنيا، وبصّره داءها ودواءها، وأثبت الحكمة في قلبه، وأنطق بها لسانه. ثمّ تلا: «إنّ الذين اتّخذوا العجل سينالهم غضبٌ من ربّهم وذلّة

ص: 251

في الحياة الدنيا وكذلك نجزي المفترين»(1)

فلا تري صاحببدعة إلاّ ذليلاً، ومفترياً علي الله عزّ وجلّ وعلي رسوله وأهل بيته إلا ذليلاً. والظاهر أن الغرض من ذكر هذه الآية أنه لا يحصل هذه الكمالات لغير المؤمن؛ فلا ينفع مجاهدة هؤلاء العامة وإن اجتهدوا غاية جهدهم، وكلّ من وصل إليها فبهداية الأئمة المعصومين عليهم السلام وصل.

وهذا هو سرّ الصوفية، كما ذكره العطّار في كتابه «مظهر العجائب» إنّي كنت في الطفولية مع أبي ذاهباً إلى الشيخ نجم الدين الكبري، فلقّنني أوّلاً أسامي الأئمة عليهم السلام، ثمّ الذكر، وقال: هذا التلقين عن شيخي، عن شيخي إلى أميرالمؤمنين عليه السلام عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) عن جبرئيل، عن الله تبارك وتعالی؛ فلا تظهر هذا السرّ إلاّ إلی من جرّبته من المريدين».(2)

و در مقام رياضات خود در مجلّد آخر از روضة المتّقين كه ترجمه او به فارسي چنين است. مي فرمايد: آنچه من يافته ام در ازمنه رياضات اين است كه مشغول بودم به مطالعه تفاسير تا آن كه ديدم در شبي در ميانه خواب و بيداري جناب سيّدالمرسلين را، پس گفتم در نفس خود: تدبّر نما در كمالات و اخلاق او. هرگاه زياده تدبّر مي نمودم ظاهر مي شد از براي من عظمت انوار او، به مرتبه اي كه پر گرد ميانه زمين و آسمان را، إلی آخر كلامه... و غرض من از ذكر اين مرحله ارشاد اخوان في الله مي باشد. و قانون رياضت از صمت و سكوت از غير از ضروريات و از غير از ذكر خداي تعالی، و ترک نمودن لذّت ها از مطاعم و مشارب و ملابس و مناكح و منازل و امثال اينها، و پس از اين شروع مي فرمايد در بيان طريقه رياضت خود و اذكاري كه لازمه در آن حال است، به همانقسمي كه در اكثر طرق اهل تصوّف معمول است.

و ديگر آن كه در همين شرح در ابتداي شرح زيارت جامعه مي فرمايد كه خلاصه

ص: 252

او اين است كه ديدم حضرت علي بن موسي الرضا را در حالتي كه اين زيارت را در حرم حضرت امير مي خواند، و او مرا در خواندن اين زيارت تحسين نمود.

و پس از اين طريق رياضت خود را در نجف اشرف در رواق عمران بيان نموده...

و نيز در همين شرح در باب نيّت در ترجمه خبري كه از حضرت صادق عليه السلام روايت شده كه عبادت كنندگان سه طايفه اند... در شرح اين حديث كاملاً طريق رياضت و مراحلي را كه اهل تصوّف در رياضات و سير إلی الله در كتب خود بيان كرده اند ايشان هم به همان طريقه از مراتب عشق و مراتب عرفان مرقوم داشته اند، تا آن كه كه شرح دعاي حضرت باقر در تعقيب هر نماز «اللّهمّ اهدني من عندك وأفض عليّ من فضلك وانشر عليّ من رحمتك وأنزل عليّ من بركاتك» فرموده است كه اين دعا داراي مراتب چهارگانه سير و سلوک است كه اوّل: مرتبه محبّت است، و دوّم: مرتبه معرفت، و سوّم: مرتبه لوازم معرفت از واردات قدسيّه بر قلب، و چهارم: فناء في الله [و بقای بالله].(1) و در رؤيايي كه در مجلّد اخير از شرح من لا يحضر نقل فرموده كه سابقاً ذكر شد از علوم لايتناهي كه بر ايشان وارد شده، در اواخر آن مؤيّد فرمايشات خود آورده اند آنچه را كه بوعلي سينا در اشارات در نمط تاسع در مقامات العارفين گفته است، و پس از آن امر به اربعينات مي فرمايد.

پس در اين صورت كه شخص ايشان در سير و سلوک و تصوّف و رياضات و اربعينات بدين گونه مكرّر اصرار دارند، آن همه جديّت هاي آقا محمد علي كرمانشاهي

ص: 253

و فرزند امجد ايشان در نفي اين مقام از ايشان مورد ندارد؛ چه آن كه چنانچه اشاره گرديد اگر آن تصوّف بدين گونه را كه طريق كمالات انساني است مي خواهند دور بنمايند كه معقول نخواهد بود؛ چه آن كه همين تصوّف را تمام بزرگان دين معمول مي داشتند، چنانچه شهيد اوّل در كتاب دروس خود در باب وقف كه اگر كسي وقف بر صوفيّه نمود موضوع او چه كسان اند؟ در تعريف صوفيه مي فرمايد:

«الصوفية هم المشتغلون بالعبادة المعرضون عن الدنيا».(1)

و همين معني را جناب مولانا در دو كتاب خود چنانچه ذكر شد مدلّل داشته اند.

و جناب مجلسي دوم فرزند ايشان نظر به همين معني بود كه در اوّل زاد المعاد مرقوم داشته اند: «خروش صوفيان صفوت نشان به زمزمه دعاي خلود دولت ابد توأمان، با عندليبان اغصان سدرة المنتهي همداستان».

پس در اين صورت دور كردن تصوّف را بدين معني از ايشان توهين است، و اگر غرض از دور كردن تصوّف از ايشان بدين معني است كه يعني ايشان از مباحيّه نبوده اند، يعني آلوده به چرس و بنگ و ترک عبادات و فاعل شهوات نبوده اند، اين معني را درباره ايشان كسي تصوّر نمي كند كه در صدد دفع او برآيند.ولي حق اين است كه بعد از مرحوم شيخ محمد تقي تصوّف به قدري صورت انحرافي به خود گرفت كه هركس اسم تصوّف مي شنيد جز اباحه مطلقه و ارتكاب منهيّات و ترک اوامر، چيز ديگري در ذهنش جاي نمي گرفت، ولو هركس باشد.

از اين روي مرحوم مجلسي دوم فرزند ايشان ناچار شدند كه ذهن عوام را از نسبت اين تصوّف به پدر خود خالي نمايند، چنانچه قضيه ای از مير فندرسكي نقل مي نمايند كه محمد باقر طفل بود با پدر خود در خدمت مير رفت، و مير چنان نمود كه روزه خود را افطار بنمايد. مرحوم مجلسي اوّل در غياب محمد باقر پرسيد چرا چنين

ص: 254

كرديد؟ اين طفل الحال تصوّر مي كند كه صوفيّه پاي بند دين نيستند! فرمود: مخصوص چنين وانمود كردم كه اين طفل از اين طايفه بدگمان شود؛ چه آن كه به رياست بزرگي خواهد رسيد، و در آن وقت اين شهوت پرستان را كه مدّعي تصوّف هستند و لباس فقر را بدنام كرده اند از ميان برداشته شوند. و در عصر محمد باقر مجلسي تصوّف غير از اسمي كه در او هر كار مي كردند به نام تصوّف از اعمال شنيعه چيز ديگري نبود؛ اين بود در صدد برآمد كه از اين اخلاق رذيله كه به نام تصوّف از مردم صادر مي شود جلوگيري نمايد، و إلا مولانا خود ايشان از جمله عقيده مندان به مقام تصوّف به معني اين كه قبلاً گفته شده بوده اند، چنانچه در كتاب عين الحياة با آن كه آن قدر در مذمّت صوفيه سخن مرقوم فرموده اند، در سؤال و جواب خود از براي تصوّف توجيهاتي فرموده و آنچه را كه گفته شد تصديق فرموده اند.

چنا چه در جواب سؤال از مسأله سوّم كه راجع به حقيقت طريقه فقهاء و صوفيه است بدين عبارت مي فرمايند: فأمّا مسأله سوم كه از حقيقت طريق فقها و صوفيه سؤال كرده بودند كه راه دين يكي است. حق تعالی يک پيغمبرفرستاده و يک شريعت مقرّر ساخته، و لكن مردم در مراتب عمل و تقوا مختلف مي باشند، و جمعي از مسلمانان را كه عمل به ظواهر شرع شريعت نبوي كنند و به سنن و مستحبات عمل كنند و ترک شبهات كنند و متوجّه لذايذ دنيا نگردند و پيوسته اوقات خود را صرف طاعات و عبادات كنند و از اكثر خلق كه معاشرت ايشان موجب تلف عمر است كناره جويند ايشان را مؤمن زاهد متّقي مي گويند، و مسمّي به صوفيّه نيز ساخته اند؛ زيرا در پوشش خود، از نهايت قناعت، به پشم كنده كه خشن تر و ارزان ترين جامه ها است قناعت مي كرده اند. و اين جماعت زبده مردم اند، و لكن چون در هر سلسله جمعي داخل مي شوند كه آنها را ضايع مي كنند، و در هر فرقه از سنّي و شيعي صاحب مذاهب باطله مي باشند تميز آنها بايد كرد، چنان كه علما كه اشرف مردم اند ميان ايشان بدترين خلق مي باشند. پس از اين بياناتي از كتب اشخاصي در فرق صوفيّه حقّه و

ص: 255

صوفيه باطله فرموده، و شواهدي از براي مطلب آورده اند، و تعريفاتي از تصوّف صوفيّه و تصوّف شيعه فرموده، و شواهدي آورده اند، تا آن كه مي فرمايند: طريقه صوفيان عظام كه حاميان دين مبين بودند در ذكر و فكر و ارشاد، مباين است با طريقه صوفيان كه به مشايخ منسوب اند، و چرخ زدن و سماع كردن و برجستن و شعرهاي عاشقانه خواندن در ميان ايشان نمي باشد، و به غير تهليل و توحيد حق تعالی و توسّل به انوار مقدّسه ائمه طاهرين و حمايت حاميان و شيعيان اميرالمؤمنين چيزي در ميان ايشان نيست، و اينها همه موافق شرع مقدّس است. پس از آن باز شروع در تعريف و تمجيد تصوّف شيعه و تنقيد صوفيان حيله باز خارج از مذهب را مي فرمايند، و در ضمن شرح چراغ بقعه شيخ ابواسحاق را كه در جنب مسجد جامع بود مي دهند، كه شاه اسماعيل در آن بقعه وارد وديد چراغ روشن و پهلويش نوشته اند:

چراغي را كه ايزد برفروزد

هر آن كس پف كند ريشش بسوزد

و آن چراغ هيچ وقت خاموش نمي شد. شاه امر كرد آن چراغ را پف كردند و ريش پف كننده نسوخت. سپس آن جا را خراب كردند و ديدند راهي از خانه متولّی است كه روغن و فتيله به آن چراغ مي رسانند.

پس از باز شروع در تمجيد صوفيّه شيعه فرموده و مي فرمايد كه بسياري از علما اين طريقه مرضيه حقّه را داشتند، و اطوار ايشان مباين اين جماعت بود، مانند شيخ بهاءالدين محمد كه كتب او مشحون است به تحقيقات صوفيه، و والد مرحوم حقير از او تعلم ذكر نموده بود، و هرسال يک اربعين به عمل مي آورد، و جمعي كثيري از تابعان شريعت مقدّسه موافق قانون شريعت رياضت مي داشتند، و فقير نيز مكرّر اربعينات به سر آوردم. و بعد از اين احاديثي در فضيلت اربعين ذكر فرموده اند».(1)

ص: 256

جواب: اين فقير نيافته ام در اين ذکر ارتباط بسياري، و هريک از صوفيه ذکر خفي خاصّي ذکر کرده اند، و اين ذکر از مشايخ نور بخشيه است، و از ائمه هدي صلوات الله عليهم نديده ايم، و عبادت دانستن اينها و چرخ زدن و دست زدن و برجستن و امثال اينها تشريع است، و ذکر بلند بد نيست، اگرچه آهسته بهتر است، و ذکر قلبي بهتر است اگر به مقام قلب رسيده باشد، والله تعالی يعلم.

سؤال: بيان فرماييد که در عزلت، حيواني نخوردن و چلّه داشتن جايز است و فائده کلي دارد يا نه؟ و بهترين ذکرها که اين کس مداومت نمايد کدام است؟ به زبان آوردن افضل است يا به دل گذرانيدن؟

جواب: نخوردن مطلوب نيست، و بسيار گوشت خوردن خوب نيست که مورث قساوت قلب است، و چلّه مصطلح متصوّفه مطلوب نيست، بلکه صوفيّه به واسطه کمال نفس رياضت را امر مي فرمايند تا زماني که نفس کامل گردد، و در حديث واقع شده است که هر که چهل روز عمل خود را تمام خالص بگرداند از براي خدا، حق سبحانه وتعالی چشمه هاي حکمت از قلب او بر لسان او جاري مي گرداند.

و همه ذکرها خوب است خصوصاً کلمه توحيد و يا الله.

و مي بايد که قلب با لسان شريک باشد، و همگي اوقات به ياد الهي باشد.

سؤال: چرخ زدن و سماع کردن و دست برهم زدن صوفيان در اثناي ذکر جايز است يا حرام؟ و ديگر حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مي دانست که خلفاي ثلاثه باطله... چرا سه فرزند خود را مسمّی به اسم ايشان کرد؟

جواب: اگر اين حرکات در اثناي ذکر از ايشان به اختيار واقع شود مذموم است شرعاً و نزد صوفيه، و اگر بي اختيار واقع شودبرايشان حرجي نيست. و آن که حضرت اميرالمومنين عليه السلام اولاد خود را مسمّي به اسامي ملاعين گردانيده ظاهراً به واسطه شيعيان کرده که اگر ايشان به واسطه تقيّه نام کنند بر ايشان حرجي نبوده باشد و دلتنگ نبوده باشند، والله تعالی يعلم.

ص: 258

سؤال: عبدالله انصاري در الهي نامه خود بيان فرموده که: «الهي! اگر ابليس آدم را بد آموزي کرد، گندم آدم را که روزي کرد؟! فرمودي که بکن و نگذاشتي، و گفتي مکن و بر آن داشتي» چه معني دارد؟

و ديگر در نفحات الانس از زبان مولاناي رومي، ملاّ جامي بيان کرده است که او گفته که من هفتاد و سه ملّت يکي ام، چه معني دارد؟

و ديگر، شيخ در رساله خود فرموده است که وجود واحد است، و اهل وحدت را مذهب آن است که وجود واحد است، و دليل ها گفته اند، اميد که شرح بطلان و صحّت اين مذاهب را قلمي نمايند. و مولانا جامي شرحي بر فصول الحکم شيخ محيي الدين نوشته، اکثر مشتمل بر وحدت وجود، و دلايل و مثال کثير نقل نموده است.

جواب: ظاهر کلام عبدالله مذهب اشاعره است، و مشهور است که اين کلام از جامي است نه از عبدالله، و علي أيّ حال قابل تأويل هست.

و اين سخن از مولانا ثابت نيست، و اگر گفته باشد مأوّل است.

و معني وحدت وجود مذکور شد که به طريق عقل نمي توان يافت.

سؤال: کيفيت مذاهب مشايخ صوفيه در باب تشيّع و تسنن قلمي فرمايند که به قول کدام يک عمل مي توان کرد؟ خصوصاً عبدالله انصاري و شيخ سعدي و شيخ عزيز نسفي و شيخ نجم الدين دايه صاحب مرصاد العباد و شيخ محمود شبستري و شيخ مغربي و بايزيد بسطامي و منصور حلاّج، که در باب مشارإليه اختلاف بسيار کرده اند، و در کتاب تبصرة العوامنوشته اند که او جادوگر بوده است، و در کتاب مذکور نفي صوفيه کرده است، ومعلوم نيست که مصنّف او کيست واعتماد دارد يا نه؟

جواب: کتاب تبصرة العباد را جاهلي از شيعيان نوشته، از سخنان او ظاهر مي شود جهل مصنّف او. و مطلق مشايخ را نيز خوب دانستن محض جهالت است، وليکن مجملاً مي بايد دانستن که خوبان بسيار بوده اند در ميان اين جماعت، و اعتقاد به خوبان ايشان مي بايد داشتن، و با بدان ايشان بد مي بايد بود، و کسان که خوبي و بدي ايشان

ص: 259

ظاهر نباشد نه با ايشان خوب مي بايد بود و نه بد». (مسؤولات، نسخه خطی)

برخی از کلمات گهربار محقّق مجلسی در مناظره با محدّث قمی:

«در اين که جماعتي کثير غولان راهند و از خدا و رسول خبري ندارند حرفي نيست، و بر همه کس لازم است که از ايشان و از اقوال و افعال ايشان دور بوده باشد. و هميشه غولان راه از طرفين بوده و هستند،(1) و بر مريد حق سبحانه وتعالی لازم است که پيروي شخصي کندکه ظاهرش به انوار شرع آراسته باشد، و باطنش از کدورات نفساني پيراسته باشد، و طريقه اهل بيت را شعار و دثار خود ساخته، لمحه اي از مکايد نفس ايمن نباشد. و اليوم، اين معني به غايت کمياب است، که:

«أوليائي تحت قبائي، لا يعرفهم غيري»

«مشروع نيست عوام را مطالعه اکثر کتب صوفيه؛ چون جمعي از متصوّفه سنّي بوده اند، و شيعه و سنّي به يکديگر مخلوط شده اند، وشيعيان نيز اظهار تقيّه کرده اند. بلکه بر همه ايشان لازم است که طلب علوم دينيه از علماي في الله بکنند، و بعد از تحصيل علوم، متوجّه تصفيه نفس به رياضات ومجاهدات شوند، در خدمت پير کامل».(2)

ص: 260

«[مشروع نيست] مهمل، سخنان وحدت وجود وغير آن را به زبان جاري سازند؛ زيرا که اين سخنان به حسب ظاهر کفر است و زندقه، و محل هاي او بسيار دقيق است، و همه کس نمي تواند يافت، حتي(1)

آن که فضلاي علما که قائل به آن شده اند مثل مولانا جلال [الدين دواني] و مولانا شمس الدين خفري و غير ايشان، معلوم نيست که فهميده باشند؛ زيرا که درک اين معاني فوق عقل است، و تا نور کشف، بعد از رياضات بسيار و مجاهدات بي شمار دست ندهد، بويي از آن نمي توان برد.(2) و شيخ بهاءالدين محمد رحمه الله مجملي از اين معاني بيان کرده است در شرح چهل حديث.

و روزي اين حقير از شيخ مرحوم پرسيدم که حديث کميل که مستند صوفيّه است در وحدت وجود صحيح است؟ فرمودند که: از آن گذشتهکه شک در آن توان کرد، و از آن جمله شيخ عبدالرزّاق تصحيح او نموده، و او از شيخ نورالدين عبدالصمد نطنزي نقل کرده است، و ايشان از معظم علماي شيعه اند، و حالات ايشان از آن گذشته که شرح توان کرد. گفتم که: شرح فرماييد. گفتند که: تا کسي رياضات بسيار نکشد به آن نمي توان رسيد. و نقل کرد که روزي يکي از فضلاي اين شهر که مولانا خواجه جان نام او بود، نزد من آمد، که من ديشب فکر بسيار کردم تا معني وحدت وجود را يافتم. من در جواب گفتم که: آخوند! پير شما کيست؟ گفت: پير يعني چه؟ گفتم: چند سال است که شما رياضت کشيده ايد؟ گفت: هيچ. گفتم: پس اين معني که شما يافته ايد غير معنايي است که صوفيّه مي گويند؛ زيرا که همه متّفق اند که: اگر کسي پير کامل داشته باشد، و چهل سال در خدمت او رياضت کشيده باشد، ممکن است که [معناي وحدت وجود] بر وي کشف شده باشد. شما که پير نداريد و رياضت نکشيده ايد، البته

ص: 261

آنچه يافته ايد غير آن چيزي است که صوفيان مي گويند؛ نقل مکنيد که مبادا کار مشکل شود. مطلبش اين بود که مبادا ما را بايد حکم به کفر و نجاست شما کردن!».(1)«و اگر بعضي از سخنان شيخ عطّار يا مولانا [صاحب مثنوي] را شخصي مطالعه نمايد که در زهد و موعظه است، البتّه نسبت به عوام قصور ندارد، اگرچه اجتناب اولی است؛ مبادا که بلغزد. امّا علما هرچند بيش تر مطالعه نمايند و بيش تر نقل کنند از براي ايشان بهتر است. و اگر در ميان اين گفتگوها زيادتي رفته باشد، اميد که نگيرند، و حمل بر تعصّب و عناد نفرمايند، بلکه محض رضاي الهي دانند، فيما تعلم، هرچند که خود معترفيم به تقصير، و همه غم اين است که چرا دور مانده ايم؟! اميدواريم که حق سبحانه وتعالی همه را هدايت نمايد و به احسن طرق فايز گرداند».(2)

ص: 262

عرفاني است. ديگر كتاب فصوص الحكم است كه گرچه كوچک است، ولي دقيق ترين و عميق ترين متن عرفاني است، شروح زياد بر آن نوشته شده است. در هر عصري شايد دو سه نفر بيشتر پيدا نشده باشد كه قادر به فهم اين متن عميق باشد.

محيي الدين در سال 638 در دمشق درگذشت و همانجا دفن شد».(1)

محقّق مجلسي ابن عربي را از عرفاي بزرگ دانسته و براي او احترام خاصّي قائل است. ايشان معتقد به تشيّع ابن عربي بوده و آثار تشيّع را از فتوحات او ظاهر می داند، هرچند وي در بلادي مي زيسته که ناچار به تقيّه بوده است.

جناب شيخ بهائي استاد محقّق مجلسي نيز ابن عربي را عارفي کامل و واصل مي دانسته، و در کتاب اربعين حديث در شرح حديث 36 نوشته: «إنه ليعجبنى كلام فى هذا المقام للشيخ العارف الكامل الشيخ محيي الدين بن عربى أورده فى كتاب الفتوحات المكية، قال رحمه الله...». و در دفتر سوم كشكول نيز از او با عنوان: «جمال العارفين» و«العارف الواصل الصمدانى الشيخ محيي الدين بن عربى» نام برده است.

محقق مجلسی در مناظرات، درباره اين عارف بزرگ(2) چنين فرموده است:

«والله که مرا تعصّب محيي الدين و غير او نيست... چه استبعاد [دارد] که شخصي به سببکثرت مجاهده و رياضت، بر بعضي از احوال خود يا ديگران مطلع شود؟!

از احوال کفّار هند متواتر است که به سبب رياضت، ايشان را ضياء نفس حاصل مي شود، و در احاديث نيز هست. پس اگر مؤمن صالحي را به واسطه رياضت نفس و مجاهده، مکاشفات علوي و سفلي روي دهد، بُوَد.(3) والله که اين معني حق است، و اين

ص: 264

فقير را و جمعي کثير از فقرا که با اين فقير مي بودند، ايشان را مکاشفات عظيمه حاصل شد... و در زمان محيي الدين در مصر تقيّه شديده [بوده] چون زماني بود که خلفاي بني عباس بر اسماعيليه غلبه نمودند، و زياده از صد هزار شيعه را به قتل رسانيدند. در چنين زماني اگر ما و شما مي بوديم زياده از اين تقيّه مي کرديم!

قطع نظر از آن که هيچ کس، اين جماعت را مقتدا نمي داند، سخنان خوب ايشان را خوب مي دانند،(1)

«الحکمة ضالّة المؤمن». مقتدا و پيشواي خواص و عوام، ائمه هدي را مي دانند... اگر فاضلي مطالعه کتب ايشان کند، به واسطه [و خاطر] تحصيل زيادتي کمالات، يا به واسطه [و خاطر] ارتباط به کلام ائمه هديو استنباط حقايق و معارف از کلام ايشان، بد نخواهد بود؛ چه بسياري از احاديث مشکله مثل حديث اسما و غير آن، از کلام محيي الدين حل مي شود،(2) و در رساله انشاء الدواير بر وجه اتمّ مشروح

ص: 265

شده. وليکن از بدع مُحدثه که موجب اضلال اکثر جهله شدهاست، آن است که جمعي از جهله، به مجرّد کوره سوادي، احاديث اهل بيت را موافق هواي نفس، هرچه به خاطر ايشان رسد حلّ مي نمايند، و نفي قرآن و حديث و تفسير و کتب علما و استنباطات ايشان مي کنند، و هيچ کس از بدعت هاي ايشان جامه چاک نمي کند که نه درس خوانده اند، و نه محدّثي ديده اند، و نه از عالمي چيزي شنيده اند».(1)

«بدي محيي الدين نيز معلوم نيست، بلکه آثار تشيّع از فتوحات او ظاهر است.

و در رساله انشاء الدوائر تصريحات فرموده بر حقّيت مذهب شيعه، و حديث «ستفرق أمّتي» را شرح کرده، و مذهب حق را مذهب ائمه اثني عشر گفته، و شرح اين معني در چند دايره کرده است، و شرح مکاشفات خود کرده که در عالم مکاشفه ديدم که اسامي ائمه معصومين عليهم السلام بر هر يک از حظاير قدس مکتوب بود.(2)

ص: 266

و اگر به واسطه تقيّه، مدح اشقيا کرده باشد دور نيست.

مجملاً، اگر دانشمندي را حالت فهميدن کلام شيخ محيي الدين بوده باشد، مي داند که فضيلت و حالت او در چه مرتبه بوده است! چنان که مولانا جلال دواني در شرح رساله زوراء اطناب در مدح او کرده،(1)

و همچنين مولانا شمس الدين خفري، و همچنين شيخ بهاء الدين محمد، و مولانا صدرالدين محمد شيرازي.

بلکه جميع محقّقين و مدقّقين خوشه چين خرمن اويند. از آن جمله يک جلد فتوحات در استنباط علوم است از قرآن مجيد، و اشاره به زياده از هزار نوع از علم کرده در آن، که بکر است و نرسيده اند به آن مگر بعضي از عارفان.(2) و مولانا جلال [دواني] در شرح زوراء نقل کرده است که تا محيي الدين ظاهر نشد جميع علوم ظاهر نشد. و اکثر شبهات علم و ربط حادث به قديم و غير آن را از کلام محيي الدين حل نموده.

قطع نظر از آن که: «الحکمة ضالّة المؤمن» و «انظر إلی ما قال، ولا تنظر إلی مَن قال» مقتضي آن است که هيچ احدي از کلمات حکمت آميز او بي بهره نباشد.

و اگر عقول ايشان به بعضي نرسد، حمل بر قصور ادراک خود بايد کرد. و اگر در مذهب، بر سبيل نقل از جمعي، مزخرفي نقل کند، حمل بر تقيّه بايد کرد، تا از انوار افاضات او مستفيض گردند.

ص: 267

و نه آن است که اين مقالات با عوام است؛ چه اجماع اين طايفه است که عوام را جايز نيست نظر کردن در کتب اين طايفه، چنان که جايز نيست نظر کردن در کتب حکما، وليکن جمعي که از علوم بهره اي عظيم داشتهباشند، از تصانيف اين طايفه بهره عظيم مي برند، ولکنّ المرء عدوّ لما جهل».(1)

اين بود ديدگاه محقّق مجلسي درباره عارف بزرگ جهان اسلام ابن عربي.

مؤلف گويد: مرحوم آية الله العظمي بهجت معتقد بودند: ابن عربي و غزالي در آخر عمر شيعه شده اند، هر چند کتاب های آنان دلالت بر تسنّن صاحبانش دارد.(2)

امّا شهيد قاضي نورالله شوشتري، قاضي سعيد قمي، محدّث نيشابوری(3) و آية الله حاج ميرزا علي آقا قاضي همچون محقّق مجلسی ابن عربی را شيعه دانسته و کلمات او را حمل بر تقيه نموده اند. برخی از عرفاي بزرگ چون سيد حيدر آملي،(4) علاّمه فيض

ص: 268

کاشاني، حضرت امام خميني، علاّمه طباطبائي، شهيد مطهري و علاّمه سيد جلال الدين آشتيانی در عين حال که ابن عربي را از بزرگان اهل معرفت دانسته و ميراث علمي و معرفتی آن بزرگمرد را بسيار ارج نهاده اند، به تشيّع او اذعان نکرده اند.

از نظر حضرت امام، قاضي سعيد قمي در عرفان، عدل ابن عربي بوده است.(1)

در هر حال، عرفان شيعي مکتبي مستقلّ و متّخذ از انوار قرآن و کلمات ائمه هدي عليهم السلام است، و عرفاي شيعه آثار گران سنگي در تدوين معارف بلند عرفاني پديد آورده، و نتايج سير ساير عرفاي اسلام را نيز با ميزان حق سنجيده، و دريافت هاي درست آنان را که با توجّه به باطن ولايت براي آنان حاصل شده پذيرفته اند.

تعليقات حضرت امام خميني بر شرح فصوص و مصباح الأنس، و سه اثر پر ارج ايشان مصباح الهداية، شرح دعای سحر و معراج السالکين وصلاة العارفين نمونه عالی عرفان شيعی و بيانگر تفاوت ديدگاه هاي دو عارف بزرگ جهان اسلام است.

ص: 269

ص: 270

فإنّها تكلّ كما تكلّ الأبدان. فينبغي أن يصحب في السير من كتب الحكماء الإلهيين من المثنوي و الحديقة وأمثالهما؛ ليكون سيره سفراً إلی الله تعالی، ويتفكّر في آلائه ونعمائه وحسن بلائه؛ ليخرج به عن مشابهة من هم كالأنعام بل هم أضلّ».(1)

و در لوامع فرموده: «در حسن كالصحيح از حضرت امير المؤمنين صلوات الله عليه منقول است كه فرمودند كه ترويح كنيد نفوس خود را به حكمت های تازه؛ به درستى كه نفوس را كلال و ماندگی دست می دهد چنان كه بدن را دست می دهد، و از اين جمله است اشعار محقّقان مثل حكيم غزنوی و حكيم رومی و عطار و غير ايشان».(2)

محقّق مجلسی در شرح صحيفه حدود 70 بار به اشعار مثنوی و 26 بار به اشعار حديقه سنائی استشهاد و از مولوی با عنوان «حضرت مولانای رومی می فرمايند» و «مولوی معنوی می فرمايد»،(3) و از سنائی با عنوان «حضرت حکيم سنائی می فرمايند»(4) ياد کرده است.

ايشان در مناظره با ملاّ محمد طاهر قمی قائل به تشيّع مولوی شده و فرموده:

«هر بيتي از مثنوي مرشدي است کامل، و مشتمل است بر بدايع حکمت، که: «روّحوا أنفسکم ببدايع الحکم؛ فإنها تکلّ کما تکلّ الأبدان». حضرت مولانا [صاحب مثنوي] در بسياري از غزل هاي خود اظهار موالات بهائمه معصومين صلوات الله عليهم اجمعين نموده، و تبرّا از دشمنان اهل بيت کرده،(5) و اظهار مذهب حقّ خود نموده؛

ص: 272

و اگر به واسطه تقيّه مدح اشقيا کرده است، همان در عقب آن گفته است:

يک فسانه راست گويم يا دروغ *** تا دهد مر راستي ها را فروغ(1)

گرچه مولانا گفتگوهاي منکران را در بسيار جايي از مثنوي جواب داده، وليکن حيف که شخصي دعواي علم و دانش کند و از اين معاني بي بهره باشد، و اين قسم مزخرفات به کتابت آورد که مولانا اوزبک بوده است!

مگر ندانسته اند که هميشه بلخ و سمرقند شيعه بوده اند، و ابن بابويه من لا يحضره الفقيه را در بلخ تصنيف کرده است، و علماي بلخ نزد او تلمّذ نموده اند! قطع نظر از آن که شهر، سبب مذهب نمي شود».(2)علاّمه همايی در آغاز کتاب مولوی نامه(3)

نمونه هايی از اظهار ارادت مولوی به اميرالمؤمنين عليه السلام را ذکر کرده و از جمله نوشته است:

انصاف بدهيد يک شيعه واقعی با معرفت هم درباره علی بالاتر و بهتر از اين می گويد که او را افتخار انبيا و اوليا بخواند؟

ص: 273

او خدو انداخت بر روی علی *** افتخار هر نبیّ و هر ولی

انصاف بدهيد يک نفر مسلمان واقعی، يک مؤمن حقيقی، يک فکر روشن توسعه يافته که از سطح تعصّبات مستحدث شيعه و سنّی بالاتر است درباره علی عليه السلام چه بهتر از اين می گويد که او را به شجاعت و مروّت می ستايد، بازِ عرش و صاحب ديده حق بين، و ترازوی احد خو، يعنی ميزان حقّ و باطل و کفر و ايمان می خواند:

راز برگو ای علیّ مرتضی *** ای پس از سوء القضا حسن القضا

يا تو واگو آنچه عقلت يافته است *** يا بگويم آنچه بر من تافته است

چون تو بابی آن مدينه علم را *** چون شعاعی آفتاب حلم را

باز باش ای باب رحمت تا ابد *** بارگاه ما له کفواً أحد

تو ترازوی احد خو بوده ای *** بل زبانه هر ترازو بوده ای

در دفتر اول مثنوی شريف يک جا از سبطين ياد کرده و آنها را گوشواره عرش ربّانی خوانده است. در داستان باغبان و تنها کردن صوفی و فقيه و علوی را از همديگر که در دفتر دوم مثنوی است، آنجا که باغبان از سيّد علوی بد و ناسزا می گويد مولوی بر می آشوبد، چندان که عداوت و کينه آل رسول را در حکم کفر و ارتداد می شمارد، و دشمنان اهل بيت را روسپی زاده می خواند:

هر که باشد از زنا وز زانيان *** اين برد ظن در حق ربّانيان

آنچه گفت آن باغبان بوالفضول *** حال او بُد دور از آل رسول

گر نبودی از نتيجه مرتدان *** کی چنين گفتی برای خاندان

تا چه کين دارند دايم ديو و غول *** چون يزيد و شمر با آل رسول

گفتنی است که علاوه بر علاّمه فقيه شيخ بهائی که ابياتی در وصف مثنوی معنوی سروده و آن را قرآنی به لفظ پهلوی ناميده،(1) برخی از معاصران و شاگردان محقّق

ص: 274

مجلسی نيز به اين کتاب پرارج اهميت داده و آن را شرح يا تلخيص کرده اند، از جمله:

1. مولانا محمد صالح قزوينی شارح نهج البلاغة و صحيفه سجّاديه.

وی شرحی به نام «کنوز العرفان ورموز الإيقان» بر مثنوی نگاشته و در پايان شرح دفتر چهارم مثنوی گفته: «بدان که مولانا - که روحش شاد - هر دفتر که پست تر [و متأخّرتر] از زبان دل او سرزده است، بهتر و غريب تر و لطيف تر از دفتر سابق است، و اين چنانچه گفته اند: نقّاش نقش آخر، بهتر کشد ز اوّل».(1)

2. مولانا محمد محسن فيض کاشانی

اين فقيه عارف گلچينی از اشعار مثنوی ترتيب داده و در آغاز آن فرموده:

کردم از روی بصيرت پيروی *** شش کتاب مثنوی معنوی

برگرفتم زان بحار پر درر *** جوهری چند از فرايد وز غرر

جمع کردم از برای سالکان *** تا که زاد راه برگيرند از آن

دادمش ترتيب و نظم تازه ای *** تا بود نيکو و نيک آوازه ای

شب فروزان گوهری چون شد ثمين *** نام او کردم سراج السالکين

3. عارف ربّانى مولانا حسن گيلانى اصفهانی (م: 1094).«شرح مبسوط بر مثنوي حضرت مولوي نوشته اند، به عبارات تازه و استعارات زياده از اندازه. و همچنين شرح ديگر به عبارت فارسی بر اصول كلينى».(2)

4. مير محمد شفيع حسينی عاملی شيخ الإسلام قزوين.

مرحوم حاج شيخ عباس قمی در شرح حال او نوشته است:

«مير محمد شفيع مذکور عالم و عارف و فاضل است، و کتابی نوشته در شرح مثنوی، يعنی اشعاری را که قادحين مثنوی در آن قدح کرده اند ذکر و شرح کرده، و

ص: 275

بعضی اصطلاحات عرفا و صوفيّه، و ترجمه جمله ای از علما و عرفا را ذکر کرده است، و ما گاهی در اين کتاب شريف از آن نقل می کنيم».(1)

5. ميرزا مهدی نسّابه طباطبائی «از اجلّه سادات و فضلا».

«تتبّع مثنوی ملاّی روم بسيار کرده، و به معانی آن به نظر دقّت رسيده».(2)

6. فقيه محقّق و عالم اخلاقی بزرگ جناب ملاّ احمد نراقي (م: 1245) در آثار خود مکرّر به ابيات مثنوي استناد جسته، به نحوی که کمتر فصلي را در معراج السعادة ايشان مي توان يافت که به بيت يا ابياتي از مولانا تمسّک نجسته باشد. و در کتاب خزائن بارها در ضمن نقل اشعار او از وي به حرمت ياد کرده و اورا با عنوان تفخيمي «مولوي معنوي» نام برده است.

ايشان در مثنوي طاقديس خود نيز از مولانا و سبک گفتاري وي تقليد نموده و کتاب خود را در همان وزن و قالب سامان داده است.

استفاده نراقی از اشعار مولانا مختصّ به آثار اخلاقي او چون معراج السعاده نيست، بلکه وي در ابتداي کتاب سيف الأمة که ردّيه اي است بر شبهات هانري مارتين به اين بيت مولانا استناد جسته است:

احمد ار بگشايد آن پرّ جليل *** تا ابد بيهوش ماند جبرئيل(3)

ص: 276

امّا درباره مذهب مولوی، عالم جليل آقا ميرزا محمود بن آقا محمد علی کرمانشاهی در تنبيه الغافلين خود که ردّ صوفيه است چنين نوشته است:

«احتمال دارد که [مولوی] از جمله مفضّله بوده است که تفضيل می داده است اميرالمؤمنين را بر ابی بکر و عمر و عثمان، چنان که مذهب جمعی از سنّيان است...

بلی [شعر] فردی به او نسبت می دهند... از اين شعر و از ارادت و اعتقاد او به شيخ عطّار استشمام تشيّع او می شود، و تشيّع عطّاراز کتاب لسان الغيب او ظاهر می شود... حقير را در اين مرحله توقّف و تأمّل است».(1)

امّا محدّث نيشابوری در رجال کبير خود مولانا را شيعه دانسته و نوشته است:

«قد أخرجنا من كلامه المنظوم ما لا يُريب اللبيب في كونه إماميّاً اثنا عشريّاً، ولكنّه كان مشاقيا في دولة المخالفين. وقد استوفينا تحقيق مذهبه في كتاب ميزان التمييز في العلم العزيز، ولنكتف هنا بأبيات منه؛ قال في المثنوي:

هرچه گويم عشق از آن برتر بود *** عشق أمير المؤمنين حيدر بود

ص: 277

وقال:

تو به تاريكي علي را ديده اي *** لاجرم غيري بر او بگزيده اي

وقال:

رومي نشد از سرّ علي كس آگاه *** زيرا كه نشد كس آگه از سرّ إله

يک ممكن و اين همه صفات واجب *** لا حول و لا قوّة إلاّ بالله

له تصانيف أشهرها المثنويّ المعروف، وقد عبّر عنه شيخنا البهائي قدّس سرّه بالمولويّ المعنويّ، وقال:

من نمي گويم كه آن عالي جناب *** هست پيغمبر ولي دارد كتاب(1)

فقيه حکيم آية الله علاّمه محمد تقی جعفری که سال ها در دريای مثنوی غوص کرده در اينباره گويد: دو اثر بزرگ جلال الدين محمد مولوی يکی مثنوی و ديگری شمس تبريزی در معارف عالی بشری از اهميت فوق العاده ای برخوردار است. اصول و مسائل بسيار فراوان در حکمت و عرفان و تفسير قرآن و علوم انسانی در اين دو کتاب مطرح شده است... اين شخصيت بزرگ، متفکّر حکيم عارف و صاحب نظر، و به قول مرحوم حاج ملا هادی سبزواری قدّس سرّه يک مفسّر اسلامی است، ولی صراحتاً به طرفداری از هيچ يک از مذاهب خاصّ اسلامی نپرداخته است، و می توان معارف و معتقدات و احکامی را از همه مذاهب اسلامی در آثار مولوی مشاهده کرد، همان گونه که می توان اصول مبنای جهان بينی های متعدّدی را در آن آثار مطالعه نمود؛ لذا يکی از کارهاي مفيدی که درباره آثار مولوی می توان انجام داد بررسی تجلّی مذاهب اسلامی در ديوان شمس و مثنوی است.(2)

در پايان به نقل چند نمونه از اهتمام علمای بزرگ شيعه به مثنوي می پردازيم.

ص: 278

1. فقيه رجالی ميرزا محمد حسن زنوزی (م: 1218، از شاگردان علاّمه وحيد بهبهانی) دفتر رابع از مثنوی را نزد عارف نامدار ملاّ محراب گيلانی خوانده است.(1)

زنوزی در رياض الجنّة شرح حال مولوی را آورده و در پايان گفته: شرح کمالات صوری و معنوی آن جناب از حدّ تقرير بيرون است و کتاب مثنوی بر آن برهانی است قاطع؛ چنان که شيخ بهاء الدين محمد در وصف او میفرمايد:(2)

مثنویّ معنویّ مولوی *** هست قرآن به لفظ پهلوی

2. فقيه حکيم عارف آقا محمد علی نوری اصفهانی، معاصر سيّد حجة الإسلام، و از شاگردان آقا سيد محمد مجاهد که به امر او کتابی در اصول فقه تصنيف کرده، هر ده سال يک دوره شرح لمعه را درس می گفته است.(3)

او بر كتاب شوارق الإلهام حواشی نافعه، و بر شرح لمعه و مطوّل نيز حواشی مفيد فاضلانه نوشته، و بالخصوص حاشيه مثنوی او بسيار مدقّقانه و شگفت آور است.(4)

3. فقيه بزرگ اصفهان آية الله العظمی شيخ محمد تقی آقانجفی که در نجف اشرف از محضر آقا سيد علی شوشتری و عرفای ديگر بهره برده، با مثنوی مربوط بوده و فرزندش علاّمه محمد باقر الفت می نويسد: من مثنوی خواندن را از او ياد گرفتم.(5)

4. عالم عامل آية الله سيد محمد جواد صدر عاملي از شاگردان آخوند خراساني، مردی درس خوانده، عرفان مآب و محترم بود. در مدرسه ملاّ عبدالله شوشتری واقع

ص: 279

در بازار شمال شرقی ميدان شاه اقامه نماز جماعت می نمود، و گاهی به قضاوت و فتوا در امور شرعی نيز می پرداخت. او به معنای كلمه متصوّف نبود، امّا در مسائل عرفانى گفتگو می كرد، و اغلب شب ها كتاب مثنوی را می خواند.(1)

5. فقيه نامدار آية الله العظمی آقا سيد محمد باقر درچه اي (استاد آية الله العظمی بروجردي و بسياري ديگر از علما و مراجع) با مثنوي انس داشته و چنانچه مرحوم سيد ابوالعلي فرزند ارشد او، سيد احمد مرتضوي فرزند کوچکتر، و يکي دو نفر ديگر از اعضاي خانواده ايشان نقل کرده اند: آن دو روز و شب از هفته را که ايشان به درچه مي رفت، شب ها تا يکي دو ساعت مطالعه نمي کرد به خواب نمي رفت، و چون ايام تعطيلي حوزه، يعني شب پنجشنبه و شب جمعه بود، کتاب هاي متفرقه مطالعه مي کرد، و از جمله کتاب هايي که مطالعه آن از قلم نمي افتاد کتاب مثنوي بود.

از کتاب مثنوي هم سه نسخه مختلف داشتند. از ايشان سؤال شده بود که چرا سه چاپ مختلف از کتاب مثنوي را نگه مي داريد، در حالي که يک نسخه براي شما کافي است؟ گفته بودند: مطالعه کتاب مثنوي در آخر شب و پس از پايان مطالعات ديگر است؛ به همين دليل ممکن است در حين خواندن آن احساس خستگي کنم. وقتي که در حين مطالعه يکي از مثنوي ها احساس خستگي مي کنم، مثنوي ديگر را بر مي دارم.(2)

ص: 280

6. فقيه حکيم بزرگوار آية الله العظمی حاج آقا رحيم ارباب در شرح و تحليل مثنوي مولانا استادي ماهر بوده است. شاگردش دکتر سيد محمد باقر کتابي مي گويد: نگارنده ابيات مشکلي از مثنوي را به حضورش عرضه مي داشتم، آن چنان شيوا حل مي فرمود که در هيچ شرحي از شروح مثنوي نمي يافتم.(1)

7. حضرت امام خمينی رضوان الله عليه در آثار و سخنان خود فراوان به مثنوی استشهاد فرموده اند. در کتاب تقريرات فلسفه ايشان چنين آمده است:

«قول عرفا باطل نيست ولی ما نمي توانيم قول ايشان را هضم کنيم؛ زيرا فهم قول آنها ذوق عرفانی لازم دارد. چنان که کثيری از ناس شعر مثنوی را جبر مي دانند و حال آن که مخالف با جبر است، و علّت آن اين است که آقايان معنای جبر را نمي دانند، و چنان که مرحوم حاجی نيز در شرح خود بر مثنوی نتوانسته در شرح و تفسير، مرام مولوی را برساند. زيرا حکيمی قول عارفی را بيان نموده...

برای شرح قول عارف رومی، مردی صوفی که يک نحوه کشف و ذوق داشته باشد لازم است که آن هم نه نثر بلکه با نظمی که از روی ذوق عرفانی برخاسته باشد، مانند نسيمی که از سطح آبی برمي خيزد به شرح آن بپردازد».(2)

ص: 281

8. مفسّر و ناقد شهير مثنوی آية الله علاّمه شيخ محمد تقی جعفری به نقل از يکی از فضلای نجف اشرف از آية الله العظمی بجنوردی،(1)

و او از آية الله العظمی نائينی، و او از آية الله العظمی ميرزای شيرازی، و او از آية الله العظمی شيخ مرتضی انصاری نقل کرده که شيخ انصاری در اصفهان در پی استاد فلسفه و عرفان بوده و پيرمردی تدريس عرفان را قبول کرده و شيخ مدّتی نزد او مثنوی را درس گرفته است.

9. و نيز فرموده: در هنگام اشتغال به تفسير مثنوی، آية الله العظمی ميلانی نامه ای به من فرستاد که در اين ايّام بايد جلد نهم تفسير مثنوی منتشر شود، پس چرا آن را برای من نفرستاده ای؟

10. و فرموده: فرزند آية الله العظمی خوئی، مرحوم حجة الاسلام سيد جمال خوئی به من نوشت: پدرم علاقه دارد که تفسير و نقد و تحليل مثنوی را برای او بفرستيد و می گويد: چرا جعفری دوره تفسير مثنوی را برای من نفرستاده است؟(2)

11. آية الله العظمی شيخ محمد حسين کاشف الغطاء از علاقمندان مثنوی بوده و در الفردوس الأعلی شرحی از تحصيلات عرفانی خود و تعلّم مثنوی را بيان کرده است.(3)

ص: 282

12. آية الله العظمی ميرزا ابوالحسن رفيعی قزوينی مثنوی را تفسير انفسی قرآن کريم می دانسته و آن را برای برخی از خواصّ تدريس و از آن با عنوان تفسير جلال الدين ياد میکرده است.(1)

13. فقيه عارف کامل آية الله ميرزا سيد علی آقا قاضی مولانا را يکي از برجسته ترين قلّه هاي عرفان و ولايت در جهان اسلام به شمار مي آورده و با مثنوی بسيار مأنوس بوده است. در سال هاي پاياني عمر که توان مطالعه نداشته شاگردش آية الله حاج شيخ عباس مجتهد قوچاني، براي او مثنوي مي خوانده و ايشان در اطراف آن مطالبي بيان مي فرموده اند.

مرحوم علاّمه سيد محمد حسين حسينی طهرانی فرموده: مرحوم حدّاد از مرحوم قاضی رضوان الله عليهم نقل کردند که من هشت بار تمام از اول تا آخر مثنوی را مطالعه نمودم، و هربار معنايی متمايز از معنا و مفهوم قبلی برايم حاصل می گشت.(2)

ص: 283

آية الله شهيد دستغيب، از شاگردان آية الله قاضی، پس از جدايي از آن مرحوم به ايشان نامه اي نوشته و از آن بزرگوار می خواهند تا كتابي را به او معرفي كنند كه او را راهنمايي كند. آية الله قاضي پشت نامه وي می نويسند: مثنوي بخوان.

14. آية الله شيخ محمد جواد انصاري همداني می فرموده: اگر كسي گفت من به جايي رسيده ام كه ديگر احتياجي به مثنوي ندارم، بدانيد كه دروغ مي گويد.(1)

15. مرحوم سيد محمد حسن قاضی از مرحوم سيد محمد جمال گلپايگانی نقل کرده که آية الله العظمی حکيم به ايشان دستور داده بود که مثنوی مولوی را به شعر عربی برگرداند، واو به اين امر اقدام نمود.(2)

16. حضرت آية الله خامنه ای رهبر معظّم انقلاب فرموده اند:

«مرحوم آقای مطهری از من پرسيدند نظر شما راجع به مثنوی چيست؟... گفتم: به نظر من مثنوی همين است که خودش گفته: وهو أصول أصول أصول الدين.

ايشان گفت: کاملاً درست است، من هم عقيده ام همين است».(3)

حاج شيخ عباسعلی کيوان قزوينی در کتاب راز گشا ضمن تقسيم تصوّف به سه قسم: برزخ، بدايت و مرکز، يکی از مشترکات همه آنها را قبول داشتن مثنوی ذکر کرده، گرچه به ظاهر نزد عوام آن را نکوهش کنند.

کيوان قزوينی در توضيح طبقه اولی نوشته است:

ذکر قلبی و اذن ارشاد و القاب طريقتی و سلسله و عقايد مخصوصه ندارند، امّا ذکر

ص: 284

زبانی و تأثير تربيت و ترک رياسات ظاهره و ترک معاشرت با ظلمه و احتراز از فتوا دادن در احکام ظاهره شرع و رساله عمليه ننوشتن و تحمّل بر مريدان ننمودن را دارند.... من در سنه 1302 شروع به ارادت به اين طبقه و رفتار آنها نمودم در تهران نزد حاج مير محمد علی که در چالميدان... در همان خانه خود پيشنمازی و موعظه می نمود، و به مسجد نمی رفت، و مرافعه نمی کرد، و فتوا نمیداد، گرچه خود را و ما او را مجتهد می دانستيم... و تکميل خدمت در اين طبقه را در خدمت آخوند ملاّ حسينقلی همدانی نمودم در نجف، که در اين طبقه بالاتر از او کسی نبود، و او درس اخلاق هم از خارج می فرمود، و شاگردانی مخصوص داشت، و نايب او آقا سيد احمد واحد العين بود که پنج سال است مرحوم شده.

و از اين طبقه بود حاج ملاّ فتحعلی سلطان آبادی در سامره که خيلی مورد توجّه ميرزای شيرازی بود، و حاج ميرزا حسين نوری که در سامره که من نزد او هم مدّتی درس اخبار خواندم، و حاج ميرزا حسين پسر حاج ميرزا خليل در نجف که من نزد او فقه خواندم، و آقا حسن نجم آبادی برادر بزرگتر حاج شيخ هادی که در تهران مجتهد معروف بود...

طبقه دوّم: بدايت تصوّف، که ذکر قلبی دارند امّا القاب ندارند، و گويند که آقا محمّد بيدآبادی و حاج ميرزا صفا از اين طبقه بودند...

و من از اين طبقه ادراک کردم حاج ملا جواد [بيدآبادی] اسپهانی را.(1)

ص: 285

ص: 286

آن متن و شرح، مصنَّف نشده، وليکن تا کسي از مشرب عرفان و محبّت بويي نبرده باشد، اين ديدن ها وشنيدن ها نفع نمي دهد».(1)

صاحب الذريعة ذيل عنوان تأويل الآيات شيخ عبدالرزّاق کاشانی نوشته است:

«حکی عن الشهيد الثانی أنّه لم يکتب فی معناه مثله».(2)

صاحب روضات نيز در شرح حال شيخ عبدالرزّاق نوشته است:

«وفی کلمات الشهيد الثانی رحمه الله ثناء بليغ له ولکتابه المعروف فی تأويل الآيات، وأنّ الإنصاف أنّه لم يکتب فی معناه إلی هذا الزمان مثله».(3)

از آثار ارزشمند شيخ عبدالرزّاق تفسير حقائق التأويل است که تاکنون به چاپ نرسيده و دو نسخه خطی از آن در کتابخانه آية الله مرعشی نجفی و کتابخانه آستان قدس نگهداری می شود. عارف کاشانی در مقدمه آورده است:

«جذبتنی جواذب التوفيق إلی مصاحبة ولیّ الحقّ والتحقيق، إمام أهل الولاية وسراج أرباب الهداية، شيخنا شيخ الإسلام والمسلمين، مرشد الطالبين الصادقين، نور الحقّ والملة والدين، هادی المستبصرين من المؤمنين الموقنين عبدالصمد بن علی النطنزی - قدّس الله روحه، وأعظم من عنده فتوحه - فأرشدنی إلی تحصيل العلوم قبل المجاهدة بالأعمال، وإلی المکتسب بالدراسة قبل المتّهب بالوراثة بالانقطاع إلی الله والإقبال، وأمرنی بالمراجعة إلی فحولالعلماء المحقّقين، وجری علی لسانه ذکر من کان فی عهده ينبوع الحکم واليقين، المولی السعيد شمس الحقّ والملّة والدين الکيشی،(4)

وقال: إنّه علم من العلم بطين - بوّأه الله فراديس الجنان ورفعه مکاناً عليّاً من الإمکان - ولمّا

ص: 288

استسعدت بخدمته وشرفت بصحبته استکشف عمّا کنت به مشتغلاً، وتفحّص عمّا کان عليه حاصلی مشتملاً؛ فلمّا اختبرته حرّضنی علی متابعة الحديث والتفسير وتتبّع شوارعهما ومشارعهما بالبحث... ثمّ بعد التحريض علی علم الکتاب والحديث، والتنفير عمّا سواه من کلّ قديم وحديث، بالغ فی تعظيم قدر من يؤلّف تفسيراً يشتمل تقريره علی خمسة فصول فی کلّ آية... أوّلها فی بيان اللغة، وثانيها فی وجوه الإعراب، وثالثها فی نکت المعانی والبيان، ورابعها فی ظواهر التفسير، وخامسها فی حقائق التأويل...

وقد احتذيت فی مضمون الفصول الأربعة حذو جار الله العلاّمة رحمه الله واقتديت به تقرير ما يرجع إلی حلّ اللفظ وبيان خواصّ الترکيب علی ما ألهمه الله؛ فإنّه قد أحرز فی ذلك قصب السبق، وبرز علی کلّ من فسّر عند الجمع والفرق، دون مراعاة مذهبه فی تطبيق معنی کلام الله علی معتقده... وسمّيته حقائق التأويل فی دقائق التنزيل.

ورأيت أن أخدم به حضرت صاحب الأعظم، دستور ممالك العالم... جامع الفضائل العلمية والعملية، سالك مسالك العارفين، واجد مطالب المحقّقين، المخصوص بربّ العالمين، غياث الحقّ والدولة والدين، عون الإسلام والمسلمين محمد بن الصاحب الأعظم صلاح العالم السعيد الشهيد رشيد الحقّ والدينفضل الله بن أبی الخير...».(1)

به نوشته خوافی فصيحی در مجمل، شيخ عبدالرزاق درسال 736 وفات کرده و در خانقاه زين الدين ماستری نطنز به خاک سپرده شده است.

و از شاگردان عارف کاشانی است: عارف بزرگ بابا رکن الدين شيرازی، شارح فصوص، متوفّای 769 و مدفون در تخت فولاد اصفهان.

مجموعه رسائل عارف کاشانی و کتاب گران سنگ لطائف الأعلام او به کوشش عالم محقّق فرزانه آقای حاج شيخ مجيد هادی زاده تصحيح و منتشر شده است.

ص: 289

عکس

اجازه ای از شيخ عبدالرزّاق کاشانی، نسخه کتابخانه امام صادق عليه السلام اردکان

ص: 290

مريدان شيخ کمال استيريسبزوار است. و در عين شور، گاهي رباعي مي گفته...».(1)

«مرحوم قاضي اسد مسقط الرأسش کوپاي اصفهان ولي ساکن کاشان، از رسايل و شمايل مضامين قصايد و رباعياتش رساله ها به نظر رسيده که الحق هر فردي از آن کتابي است از حکمت و معرفت و نصيحت.

از جمله اشعار او:

اي همه تو غير تو در دهر کو *** غير تو در کوچه و در شهر کو

و از جمله رباعيات:

قاضي اسدا! مرگ فراموش مکن *** با بوالهوسان دست در آغوش مکن

برخيز و به پاي خود به قبرستان رو *** اين بار جنازه را به هر دوش مکن

گويند: يک روز قبل از ممات خويش به مرقد و مدفن خود شتافت و در عرض راه با شور و سرور ارتجالاً بعضي رباعيات بر زبان رانده، که رباعي مذکور يکي از آن مقوله است... خلاصه روز ديگر در همان مقام، قفس تن شکست و به سدره لا شرقية ولا غربية نشست، و بالفعل مزارش در درون شهر جنب دروازه فين، صحن سرايي در کمال روح و فضا، آب نمايي به غايت صفا، درختان کاج سر بر فلک کشيده، همواره مطاف ارباب نياز و مسکن رندان پاک باز است».(2)

«اسد کاشي، اسمش قاضي اسدالله، و فاضلي است صاحب جايگاه. به شيخ مؤمن(3)

ص: 292

اخلاص و ارادتداشت. کرامت بسيار از وي ظهور مي نمود.

شخصي قصري دلگشا در خواب ديد با رخنه بسيار و ثقبه بي شمار. پرسيد که اين قصر از کيست و اين ثقبه ها چيست؟ خادم قصر گفت که اين قصر قاضي اسدالله است و به هر کرامتي که از وي بروز کرده رخنه اي در قصر جايگاه او پيدا شده. آن مرد از خواب جسته، دوان دوان به جانب قاضي رفته که کيفيت خواب خود را به وي بازگويد و او را از اظهار کرامات منع نمايد. قاضي گفت که اين رخنه هم بالاي آن رخنه ها؛ تو چنين خوابي ديده اي و آمده اي که به من گويي.

آن مرد حيران گرديده، و اخلاص وي را گزيد.

آخر الأمر در کاشان به رحمت ايزدي پيوست. مرقدش زيارتگاه است.(1)

بقعه قاضي اسد از جمله بناهاي دوره صفوي بوده، بناي اوليه متعلّق به شمس الدين محمد نوه امام زين العابدين عليه السلام مشهور به شاه شمس مي باشد، و اکنون نيز مرقد آن امامزاده در وسط مقبره با سنگ تاريخ مکعب مستطيلي مشخّص مي باشد، که بر سطح پيشاني آن با خط ثلث برجسته نوشته است:

پادشاه هفت کشور کاشف عين اليقين *** مير شمس الدين محمد نسل خير المرسلين 859

چون خانقاه و محلّ عبادت قاضي اسد هم در اين مکان بوده، پس از وفات او در

ص: 293

سال 1048 در همين بقعه به خاک سپرده شده است.

قبر قاضي اسد داراي سنگ تاريخي است که به خط نستعليق بر آن کنده شده:(1)

رخت از جهان کشيد برون صد هزار حيف *** رفت از ميانه کنز ز اسرار واقفي

تاريخ فوت او چو طلب کردم از خرد: *** «شد جاي او بهشت برين گفت هاتفي»

پيرو شاه و پير اهل طريق *** اسد الله شاه درويشان

مرغ روحش به بال حبّ وطن *** کرد سوي رياض جان طيران

ز ارجعي نوبت رحيل شنيد *** گشت حيران به اصل خود نگران

جانش ازبي نشان نشان مي جست *** چون نمودند از او نماند نشان

جستم از پير حلقه تاريخش: *** «رفته از حلقه پير» داد نشان

نسخه ديوان قاضي اسدالله در سال 1071 در کاشان به وسيله مهدي قلي جاسبي «به رخصت پير روشن ضمير، در شدايد دستگير، قطب الأولياء، برهان الأصفياء، مولانا ميرزا محمد ملقّب به محقّق که يکي از صاحبان سلسله شريفه و سرحلقه زهّاد و عبّاد» بوده تدوين و اصلاح گرديده است.(2)

است. گاهگاهي طبع مستقيم آن متمّم مقالات صاحب کمالان بلند خيال، رغبتي به گفتن شعر که شمّه اي از کمالات اوست دارد. تخلّص آن مدقّق در آن فنّ، محقّق است.

اشعار بلاغت آثارش همگي بهجت آميز و شورانگيز است. ديوان ابيات آن مليح البيان که موسوم است به اثني عشرية دوازده هزار بيت مي تواند بود، که تمامي در توحيد و نعت و منقبت و مدح حضرات ائمه است.

سنّ شريف ايشان هذا اليوم که 1076 هجري است از عقد صد متجاوز شده. در فنّ سلوک از جمله مريدان شيخ المشايخ الأعظم الأمجد حضرت قاضي اسد است».(1)

محقّق در پايان رساله تذکرة الذاکرين خود نوشته است:

«نسبت خرقه و تعليم ذکر و رخصت ارشاد اين کمينه فقرا و نامرادان غير محسوب از عداد، و سرگشتگان وادي محبّت و وداد، درويش محمد، المعروف به ميرزا محمد، المتخلّص بالمحقّق الأردبيلي منشأ والکاشاني مولداً ومسکناً، از پير روشن ضمير وکم سير آفاق گير، مهبط انوار تجلّيات رحماني، و مظهر اسرار مکاشفات روحاني، که در طريق توحيد و تجريد و تفريد و فقر و فنا و محبّت و وفا معروف و مشهور بود، و اشعار بديهه او در ذوق اهل معرفت و ولا نامحصور، برهان الفقرايي، القاضي أسدالله القهپايي؛ رباعية:

تا دوست نمود جلوه بر جان اسد *** شد خطّه تجريد به فرمان اسد

کس نيست درين عهد ز شوريده سران *** بر مسند توحيد به سامان اسد

که قريب به اين زمان در دارالمؤمنين کاشان به جوار رحمت ايزدي پيوست، و در مقبره سلطان الفقراء شاه شمس مدفون گشت، و فقير را قطعه اي در تاريخ ستر و ارتحال آن مستور قباب رحمت و مغفرت ايزد متعال رو داده بود، مشتمل بر دوازده

ص: 295

بيت، و اين دو بيت که مادّه تاريخ است از آخر آن قطعه است:(1)

پير قاضي اسد محقّق دوش *** رفت از اين حلقه، حلقه سان به کران

جستم از پير حلقه تاريخش: *** «رفته از حلقه پير» داد نشان

فقيه عارف ملا احمد نراقي در خزائن طريقه مشايخ قاضي اسد را نقل کرده است.(2)

آثار محقق اردبيلي عبارتند از:

1. تيسير المرام المرام لتفسير الكلام، «في شرح ما يحتاج إلي تصفّح الكتب من الكلمات القرآنية، بترتيب السور من الفاتحة إلي الناس». در 1055 تأليف شده است.(3)

2. تذکرة الذاکرين، در معرفت ذکر الهي و تواجد اهل سماع و شواهد فضيلت و کيفيّت انواع آن، مشتمل بر مقدمه و شش تذکره و خاتمه، در 1050تأليف شده است.

3. تبصرة الطالبين، پس از تذکرة الذاکرين، به درخواست جمعي از طالبان اطلاع بر ضروريات قواعد و ارکان طريق صوفيه صفويّه که مبتدي اين طريق بودند نوشته شده، تا سبب رغبت و موجب وقوف ايشان بر آداب اين نسبت باشد با شرح بعضي از مقامات سلوک علي الإيجاز وذکر بعضي از نصايح و تمهيدات. تاريخ تأليف 1051.4. رياض العارفين ومنهاج السالکين، شامل هشت باب به عناوين: شريعت، عبادت، طريقت، شيخيت، ذکر، اسرار معرفت و انوار حقيقت. نسخه اي از اين کتاب، که احتمالاً دستنويس مؤلف است، در کتابخانه مرعشي در 288 ورق موجود است.

5. عماد السالکين في حلّ الصعاب من کتاب منازل السائرين.

نسخه اي از آن که در 1062 کتابت شده در کتابخانه چستر بيتي موجود است.(4)

قبر عارف بزرگ اردبيلي در مسجد معروف به مسجد ملا محقّق که به همّت مرحوم

ص: 296

حاج شيخ عباس محقّق کاشاني از اعقاب آن مرحوم تجديد بنا شده واقع است.

عکس

سلسله عارف اردبيلي، خزائن فاضل نراقي چاپ سنگی

ص: 297

عکس

پايان صد کلمه منظوم به خط عبدالباقی تبريزی

ص: 299

گفتنی است که خواهر زاده ملاّ عبدالباقینيز از اکابر مشايخ عرفان زمان خود بوده است. علاّمه مير محمد اسماعيل خاتون آبادی (شاگرد محقّق مجلسی) نوشته است: «شيخ و مرشد طريقت حقير کثير التقصير، که قطب زمان خود بود، و کلّ درويشان و اهل الله او را تلقّي به شيخيّت و استادي کرده بودند، و او مدّتي در خدمت شيخ نور بوده، و همشيره زاده صاحب المقامات والکرامات وصاحب التفسير مولانا عبدالباقي خوش نويس کتيبه نويس مشهور بود، و در خدمت او تحصيل معارف نموده، أعني: سيّدنا ومولانا مير سيد حسن مشهور به نظيري [کذا ويحتمل: النطنزی]...».(1)

عکس

برگی از روضة العارفين بسطامی، نسخه خطی مجلس

ص: 301

عکس

برگی از روضة العارفين بسطامی، نسخه خطی مجلس

ص: 302

وكذلك أجزت له رواية ما ألّفه وصنّفه هذا الضعيف، مثل كتاب «معارج التحقيق في الفقه» وكتاب «الإنصاف في معرفة الأسلاف» فيما يتعلق بمبحث الإمامة، وغيرهما...».

عکس

آغاز و انجام معارج التحقيق بسطامی

آن سالک مسالک حق گرديده اند. سپس در دار السلطنه اصفهان رحل اقامت انداخته و به مقتضاي خواهش طبع بلند همّت، لواي ترک و تجريد را برافراخته، اکثر اوقات فرخنده ساعات او بعد از عبادت ملک منّان، صرف افاده نکات حکمت آيات مي شده و همه روزه جمّ غفيري از کلمات کثيرالبرکات آن جامع معقولات مستفيد و بهره ور مي گشته اند.(1) به نوشته نصرآبادي: اصل آن جناب از تبريز بوده، از اوان شباب تا انتهاي عمر لحظه اي تعطيل در اوقات فرخنده ساعات روا نداشته، و چشمه خاطر را به خاشاک تعلّقات نينباشته. مدّتي در مدرسه شيخ لطف الله به درس و افاده مشغول بوده، بعد از آن به عباس آباد سکني نموده، و شاه عباس ثاني بنا بر ارادتي که به ايشان داشته خانه اي در شمس آباد در بيرون حصار اصفهان براي او خريده.

در اوايل سنّ گاهي رباعي مي گفته و «واحد» تخلص مي نموده.

دو رباعي زير از اوست:(2)

واحدکه به کوي دوست منزل دارد *** غم نيست اگر غم تو در دل دارد

پيوسته به تعمير بدن مشغول است *** بيچاره هميشه دست در گل دارد

واحدکه چوآتش به برت مي گردد *** گرخاک شود خاک درت مي گردد

گر آب شود روان به سوي تو شود *** ور باد شود گرد سرت مي گردد

کان من أعيان الحکماء المتأخرين وفحولهم، ومن عظماء الفلاسفة المبرّزين وکبرائهم. کان شديد الانتقال في الحکمة، ومن الراسخين فيه.کان الشفا و الإشارات في يده کالشمع في يد أحدنا، يديرهما کما نديره بيدنا.

وبالجملة، کان أستاد الفنّ، إلا أنّ حکمه باشتراك لفظ الوجود بين الواجب و غيره

ص: 304

وکتب فيه رسالة، ممّا استنکره کلّ من أتي بعده، کما استنکره من کان قبله... ومن تصانيفه الرسالة الموسومة بالأصول الآصفية، ذکر فيها مسائل مهمّة من الحکمة.(1)

قال صاحب الرياض: «زاهد فاضل حکيم ماهر صوفي... قد مات فی حوالی عصرنا، وکان معظماً عند الشاه عباس الثانی الصفوی واعتلی أمره، وبعد صيته، وکان السلطان يزوره ويراقبه، ومال قلوب الأکابر والأمراء إليه...

وقرأ عليه المولی محمد التنکابنی الجيلانی المعاصر، والحکيم محمد حسين، وأخوه الحکيم محمد سعيد القميان، والسيد أمير قوام الدين محمد الاصفهانی، والمولی محمد شفيع الاصفهانی، فلاحظ. وله رسالة فارسية فی تحقيق القول بالاشتراك اللفظی فی وجوده وصفاته تعالی، فلاحظ».(2)

به نوشته ملاّ محمد زمان تبريزي: «زبدة المحقّقين وأسوة السالکين ملاّ رجبعلي تبريزي» و شاگردش مير قوام الدين طهراني صاحب کتاب عين الحکمة از ساکنان مدرسه شيخ لطف الله اصفهان بوده اند.(3)

به نوشته نصرآبادي: آخوند در اواخر عمر در اثر ضعف پيري پيوسته عليل بوده، و ترک درس و بحث نموده، و در تاريخ سنه 1080 به عالم بقا خراميد.

در تاريخ آن واقعه نصرآبادي قطعه اي گفته مشتمل بر چند تاريخ که اين بيت به عنوانتعميه تاريخ از آن قطعه است:

شهر تقوي و علم و دانش را *** کرد ملاّ رجبعلي خالي

عدد ملا رجبعلي (416) که از عدد مصرع اول کم شود تاريخ به حصول پيوند.

در وقايع السنين والأعوام (ص 530) آمده: «فوت آخوند مولانا رجبعلي زاهد

ص: 305

عفيف صائن النفس علي الطبع در هزار و هشتاد هجري».

برخی از شاگردان ملاّ رجبعلی تبريزی عبارتند از:

1. علاّمه مير محمد اسماعيل خاتون آبادي، شارح اصول کافی.

در آغاز رساله عقائد خود گويد: «چون أستاد المحقّقين وسند المدقّقين، وحيد زمانه وفريد دهره، سالک مسالک تحقيق و عرفان، و ناهج مناهج زهد و رياضت و ايقان، خاتم المتأخرين من الحکماء، وفخر المتقدّمين من الأذکياء، أستادنا وأستاد البشر، مولانا ومولی أهل الفکر والعبر، مولانا رجبعلی - تغمّده الله بغفرانه ورجّب منزلته ومکانه فی جنانه - رساله در اثبات واجب و چند مطلبی ديگر که در نظر است که نوشته شود نوشته، کثير النفع بود؛ تيمّناً بکلماته الشريفة درين مقام به جنس ايراد شد».

2. ملا محمد بن عبدالفتّاح تنکابني، فاضل سراب.(1)

3. ميرزا محمد حسين حکيم قمي.(2)

4. ميرزا محمد سعيد حکيم قمي، صاحب کليد بهشت و ديوان اشعار.(3)

ص: 306

5. محمد سعيد شريف قمي مشهور به قاضي، شارح توحيد صدوق.(1) 6. سيد امير قوام الدين محمد اصفهاني، صاحب عين الحکمة.(2) 7. علي قلي بن قرچقاي خان ترکمان.(3)

8. ملاّ فريدون.(4)

9. مير محمد يوسف طالقاني.(5) 10. عباس مولوي، صاحب انوار سليماني.(6)

11. محمد رفيع زاهدي، معروف به پيرزاده، صاحب معارف الهية.(7)

ص: 307

12. سيد محمد بن شاه حسن رضاتوفيقي کوه گيلويه اي. به نوشته نصرآبادی: در کمال زهد و فضيلت و سرآمد فضلاي عصر بوده... خوانين و عظماي کوگيلويه در خدمت ايشان به دو زانوي نشسته اند. در خدمت مولانا رجبعلي تبريزي و معاصرين ايشان اکتساب علوم نموده، و تصانيف بسيار دارد، و مشرب حکمت و اهل ذوق بر مذاق ايشان غالب بوده... در سنه 1100 به رحمت ايزدي رفته اند.(1)

از اهل جهالت و ضلالت از اعمال ناشايست خويش نادم گشته، به عبادت معبود اقدام ورزيدند. در سنه 1065 جمع کثيري و جمّ غفيري را کفيل اخراجات ضروري شده، و از راه توکل، به اتفاق آن جماعت بي بضاعت، احرام طواف بيت الله الحرام بسته، از مشهد مقدّس عازم صوب عرفات مقصد شد.

چون به التفات جواد بی چون به منتهای مطلب کامران گرديد باز به موجب حبّ الوطن من الإيمان به خطّه پاک طوس آمده، معتکف خانقاه تصوّف شد. و بعد از مدّتي عازم بلده اصفهان بهشت نشان گرديده، در آن جا در زواياي اختفا لوای انزوا برافراخته، دراين ولا که 1076 هجري است به مطالعه کتب احاديث مشغول است.

از جمله تأليفات آن جناب شرحي است به عبارت فارسي بر «أسرار الصلاة» شيخ زين الدين رحمه الله، و هکذا رساله ای است در بيان واجبات عبادات، و نسخه اي ديگر موسوم به «تحفه عبّاسي» تخميناً دوازده هزار بيت در باب تقويت احوال اولياء کرام سلسله خاصّه مقدّس نبويّه و طريقه مرضيّه مختصّه مرتضويّه که اتّصال آن به خاندان خلافت بنيان صفيه صفويه است.

اشعار فارسی نيز از آن جناب بسيار بر زبان ها جاری و ساری است».(1)

شيخ نجيب الدين رضا تبريزی داماد و خليفه شيخ مؤذن خراسانی، در غالب آثار خود به ويژه کتاب «سبع المثانی» مطالب زيادی که بيشتر به توصيف مقامات معنوی استاد طريقتی اش مربوط می باشد مطرح کرده است.

از بين عالمان دينی عصر صفوی که به شيخ مؤذن دست ارادت داده بودند از محمد تقی ابن ملاّقلی مشهور به ملاّ پروانه عباسی صفوی سليمانی متوفّی به سال 1089 و مدفون در قبرستان ستی فاطمه اصفهان می توان نام برد.(2)

ص: 309

قطعه باغ و عمارت بقعه مرتبت، در نهايت صفا و کمال نظافت و نزاهت، در قريه لنبان بنا نهادهاند، و در مدّة الحياة آن درويش نيکو روش در آن مکان... به عبادت ملک منّان مشغول بود، و در سنه 1073 روح پرفتوحش از قفس تن پرواز نموده، به سوي بارگاه قدس شتافت».(1)

زنده جاوداني اتساع مقامي عظيم مي خواهد. علوم ظاهر و باطن را جامع، و نور شهود از سيماي او لامع بود. گوشه عزلت در اصفهان اختيار، و از آنجا به ملأ أعلي انتقال نمود. خطوط را زيبا مي نوشت، و مجلّدات بسيار کتب نافعه را به قلم مبارک خود کتابت فرموده، وقف بر طلبه نموده بود. به قدم مصادقت و وداد که با والد أعلي الله مقامه داشت در بدايت صبا قبول تربيت اين بي سواد دبستان استعداد فرمود».(1)

حزين در شرح حال شوکت بخارايي نوشته: «از الفت اهل دل ملالت نموده، نمدي خراساني ساتر تن ساخته، سر و پاي برهنه از خراسان عزم عراق کرده، به اصفهان رسيده، در مقابري که منسوب به مزار شيخ بزرگوار شيخ علي بن سهل بن ازهر اصفهاني قدّس الله روحه العزيز در خارج حصار آن شهر است مکاني مأنوس اختيار کرده، مأواي خود ساخت... ترک معاشرت با خلق نمود، و بسيار کم تکلم کردي، و در دو سه روز يک بار به لب ناني اکتفا و افطار نمودي. نحافت بدن و گدازش تن از حد درگذشته بود، و همان نمد که در خراسان پوشيده چنان دريافت شد که در مدّت سي و چهار سال تبديل نيافته، بعد از رحلت از تن او برآورده و کفن پوشاندند...

در سال 1107 هجري به دار وصال انتقال نمود، و در همان حظيره منوّره که مسکنش بود مدفون شد، و بعد از چند سال که عارف ربّاني شيخ خليل الله طالقاني روّح الله روحه... رحلت فرمود متّصل به تربت او مدفون گرديد.

و مکرّر اين فقير از آن عارف ربّاني ذکر احوال او شنيد که به رأفت تمام ياد مينمود. و روزي فرمود که چون شوکتا به اين شهر آمد با ما انس گرفت، و بعض شکوک و شبهات که در خاطرش بود آنها همه رفع شد».(2)

ص: 314

نه در طلب سمور و نه اطلس باش *** در ديده اعتبار خار و خس باش

خواهی كه سري برون كنى از منزل *** چون جاده تو پامال كس وناكس باش

از كثرت داغ، توأم افلاكم *** وز زور لگدكوب حوادث خاكم

باران نشاط گر ببارد سنگم *** و ز آتش غم شعله كشد خاشاكم(1)

«كان من الفضلاء المشهورين والعلماء المعروفين، وكان من الصوفية، وكان يمشی فى شارع هناك صبيان يلعبون، فقال أحدهم: ربّك، فأخذه الوجد؛ لما انتقل منه إلی معنى حقيقی، فغشی عليه».(2)

«کان مدرّساً بالجامع الکبير العبّاسی باصبهان، ماهراً فى العلوم الحكمية... محبّاً لزمرة الحکماء والصوفية ويذبّ عنهم فی توجيه أقوالهم...

توفّی بعد ما اختلّ دماغه فی هذه الأعصار. وله ولد عالم صالح فاضل کامل، وهو المولی محمد حسين... مدرّس».(3)

ملاّ حاجي محمد گيلاني در خدمت بحر عرفان ملا حسن گيلاني شفا و اشارات مباحثه مي نموده و خود در نهايت آدميت و مردمي و نهايت آرام و آهستگي بوده.(4)آخوند ملاّ حسن در سال 1094 وفات يافته و در تخت فولاد مدفون است.

عالم کامل شيخ ابوطالب لاهيجي پدر حزين لاهيجي پس از وفات در 1127 «در جنب تربت عارف ربّانى مولانا حسن دانشمند گيلانى» مدفون گشته است.(5)

مجموعه 3321 کتابخانه مجلس شوراي اسلامي که حاوي بيش از چهل رساله و مقاله فلسفي و عرفاني است از متملّکات حکيم مير محمد مؤمن تنکابني طبيب شاه

ص: 316

سليمان صفوي بوده و بسياري از رسائل آن به خطّ اوست. از جمله رساله آغاز و انجام خواجه نصيرالدين طوسي که محمد مؤمن آن را در سال 1063 در قريه ميانکوه از توابع تنکابن نگاشته است.

در اين مجموعه صورت مکتوبي از «حضرت علاّمي فهّامي، قدوة السالکين والمحقّقين، العالم الربّاني مولا حسن ديلمي» به محمد مؤمن نگاشته شده است.

اردستاني عليه الرحمة و از اصدقاي حزين لاهيجي بوده، وي را در اواخر ايّام محاصره [اصفهان توسط افاغنه] رحلت افتاد».(1)

2. جناب سيد قطب الدين محمد نيريزي ذهبي که مدّت هفت سال در اصفهان مصاحب او بوده است. 3. ميرزا عبدالرحيم دماوندي حائري 4. سيد محمد مهدي بن هداية الله بن محمد طاهر حسيني موسوي که رساله اي در صادر اوّل از افادات استادش اردستاني تدوين کرده است.

مذهبی خود را آغاز نمود و به محدود کردن فساد در جامعه پرداخت. بخشی از اين اصلاحات محدود کردن صوفيان و مبارزه با مظاهر صوفيانه ای بود که در عرصه عمومی جامعه وجود داشت. ظاهراً برای ريشه کن کردن تصوّف چاره ای جز برخورد با همه نامداران اين عرصه نبوده، و در اين بين آخوند ملا محمد صادق اردستانی از چهره های مشهور حکمت و عرفان نيز از اصفهان نفی بلد شده است.

ابوالحسن قزويني در کتاب فوائد الصفوية فصل «خلافت و سلطنت شاه سلطان حسين بن شاه سليمان الصفوي الموسوي الحسيني بهادر خان»نوشته است:

«در اوايل سنه 1100 هجري بعد از رحلت پدر در دارالسلطنه اصفهان به صوابديد وزراء و امراء بر تخت سلطنت موروثي جلوس فرمود... به جهت عدل و داد، سادات و فضلاء متّقي و پرهيزکار را به جاي امراء در شهرهاي ايران به حکومت گذاردند که موافق شرع انور اثني عشر به ديوان خاص و عام پردازد، و شعائري که شيوه سلاطين صفويه بود آن حضرت برانداخت... آنچه ملاّ محمد باقر مجلسي که استاد آن حضرت بود عرض مي نمود به اجابت مقرون بود... و طريقه صوفيه که شعار و اطوار سلسله عليه صفويه بود برانداخت ... جميع مشايخ صوفيه را از اصفهان بيرون کردند، از آن جمله علاّمه دوران وحيد الزمان ملاّ صادق اردستاني با بيست نفر از شاگردان معتبر او که هر يک فضيلت تمام داشتند... و از باقي ممالک محروسه نيز آنچه صوفيه و مريدانشان بودند به در کردند».(1)

ص: 319

عالم ربّاني محمد باقر بن محمد تقي گزي(1)

ملقّب به ابوالفقراء در کتاب کنز الفقراء حکايتی در اين باره نقل کرده که صاحب تذکرة القبور نيز به آن اشاره کرده است.

از آنجا که کتاب کنز الفقراء تاکنون به چاپ نرسيده متن آن را نقل می کنيم.

حکايت: آورده اند در زمان دولت خاقانسعيد شهيد شاه سلطان حسين صفوي أنار الله برهانه پاره اي از اهل غرض که هميشه بوده و هستند و طالب فتنه جويي و خونريزي اند در خدمت جناب افضل الفضلاء وأعلم العلماء وأفقه الفقهاء العالم الرباني المؤيد الصمداني سالك مسالك ائمه طاهرين و ناشر علوم الأنبياء والمرسلين البحر الزاخر والبدر الباهر مولانا آخوند ملا محمد باقر [مجلسی] که علي التحقيق از علماي صدر مائة است و اهل شريعت و طريقت قائل و معترف اند و حديث «العلماء ورثة الأنبياء» شاهد حال آن جناب است و کتب و رسائل ايشان از حدّ و حصر خارج است، و فرزند ارجمند و قرّة العين سعادتمند امام السالکين وخير العاشقين وکنز العارفين... جناب مولانا آخوند ملا محمد تقي مجلسي است... ثابت و محقّق نمودند که سرکرده موحّدان و پيشواي اهل عرفان، الصادق الصديق والبحر العميق، ما حصل إنّ الله مع الصادقين، العاشق الصادق الوفي، مولانا آخوند ملا محمد صادق اردستانير، از جمله صوفيه است، و عقائد آن جناب را در خدمت جناب بزرگواري بر خلاف آنچه بود عرض نموده، از مصدر صدر مائة و از حافظ شريعت خير البرية حکم صريح صادر شد که جناب آخوند ملا محمد صادق ضالّ و مضلّ است، و اخراج ايشان از اصفهان خلد توأمان لازم. اين حکم محکم را به نظر خاقان شهيد شاه سلطان حسين

ص: 320

رسانيده، از مصدر سلطنت حکم به احضار آخوند شد.

پس از تشريف فرمايي جناب آخوند، پادشاه اسلام فرمود که آباء بزرگوار من که ائمه دين مبين بوده اند ما را مأمور فرموده که تابع حکم علماء اعلام بوده، و لازم است پادشاهان ذي شأن عادل را متابعت علماي اعلام؛ و امروز در حوزه اسلام عالمي از جناب بحر الزاخر مولانا آخوند ملا محمد باقر بهتر نيست، و چنين حکمي از ايشان صادر شده، چهمي فرماييد؟

جناب آخوند پس از مطالعه حکم محکم فرمودند: به حکم جناب قائم عجّل الله فرجه بر من لازم است متابعت اين حکم، و هرگاه دقيقه ديگر در اين شهر توقّف نمايم مؤاخذ جناب حق جلّ نعمائه هستم. و از مجلس پادشاه اسلام بيرون تشريف آورده و از همانجا به تخت فولاد تشريف فرما شدند.

در بين راه در حوالي دروازه بابا حسن يکي از سادات رفيع الدرجات خدمت جناب آخوند رسيده و گفت: اين است که جناب آخوند ملا محمد باقر حکم در حق او فرموده اند؟! و آب دهن خود را جمع نموده و بر روي جناب آخوند انداخت.

جناب آخوند در کمال شعف دست خود را بر روي خود کشيده و آن آب دهن را بر جمِيع روي خود ماليده و فرمود: منّت خداي را که آب دهن ذرّيه فخر کاينات و سر دفتر موجودات بر روي من رسيد. جمعي از مريدان جناب آخوند خواسته به جناب سيّد اذيت نمايند، جناب آخوند آنها را منع فرموده، و از آنجا تشريف فرماي تخت فولاد شدند. شب را در تخت فولاد توقّف فرموده، و صبح را از آنجا به سمت هندوستان حرکت نموده.

از عارف نيکو حافظ ابرو منقول است که من به جهت تدارک راه در شهر بودم و سه ساعت از شب گذشته وارد تخت فولاد شده، جمعيت بسياري تقريباً هفت هزار کس را ديدم ترک وطن نموده، به موجب ارادت به جناب آخوند عازم سفر اند، هرچه تفحص نموده جناب آخوند را نيافتم. از آن جمعيت بيرون رفته، در قبرستان تنها مي

ص: 321

گشتم و با خود مي گفتم: «اي گم شده دل کجات جويم؟»

ناگاه صداي ضعيفي به گوشم رسيده، با خود گفتم: «اندکي ماند بدان آوازها»

در پي آن آواز ضعيف رفته، ديدم جناب آخوند در قبر خرابي افتاده و ناله هايجانسوز دارد، و عرض مي کند:

هر کسي از ظنّ خود شد يار من *** از درون من نجست اسرار من

الهي! تو مي داني و آگاهي که سواي جنابت در من خيالي نمانده ولي تو بر بنده عالم عادل خود جناب آخوند ملاّ محمد باقر رحمت کن و او را در درجات عليّه در دنيا و آخرت رسان، و مرا در طريقت خود ثابت و محکم دار.

روزها گر رفت گو رو باک نيست *** تو بمان اي آنکه چون تو پاک نيست

پس از آن مناجات از قبر کهنه به در آمدند.

عرض نمودم: اي مرشد کامل! و اي عالم فاضل! جناب مولانا محمد باقر مجلسي شما را حکم به اخراج بلد نموده و شما او را در چنين مقامي دعا مي کنيد؟!

در جواب فرمودند:

سرّ پنهان است اندر زير و بم *** فاش اگر گويم جهان بر هم زنم

چون از خاتم انبيا و سردفتر اصفيا وارد است: «العلماء ورثة الانبياء» معلوم است پس از دوره انبياء لازم است اطاعت علماء؛

چون که گل رفت و گلستان شد خراب *** بوي گل را از که يابيم از گلاب

و آنگاه مثل جناب مولانا محمد باقر مجلسي که در تديّن و دين داري سلمان عصر است؛ نهايت:

درنيابد حال پخته هيچ خام *** پس سخن کوتاه بايد والسلام

پاره اي از عوام الناس که استحضاري از حالت اهل طريقت نداشته خدمت آن بزرگوار اداي شهادت نموده و بر ايشان ثابت و محقّق شده، حکم فرموده، و هرگاه با

ص: 322

حاصل شدن علم بر ايشان حکم نمي فرمودند البتّه مقصّر بودند. اي حافظ ابرو! و اي عارف نيکو! در راه عشق عاشقان را امتحان ها مي کنند، و در حالت وجد رفته و اين اشعار آبدار مولاناجلال الدين محمد رومي قدّس سرّه را مکرّر خواند:

شاد باش اي عشق خوش سوداي ما *** اي طبيب جمله علت هاي ما

اي دواي نخوت و ناموس ما *** اي تو افلاطون و جالينوس ما

جسم خاک از عشق بر افلاک شد *** کوه در رقص آمد و چالاک شد

عشق جان طور آمد عاشقا *** طور مست و خرّ موسي صعقا

و بعد از خواندن اين چهار بيت مدّت وقتي ساکت شده، پس از آن به جانب من روي نمود، و اين سه شعر از مولانا حافظ شيرازي خواند:

زبانت درکش اي حافظ زماني *** زبان بي زبانان بشنو از ني

... و برخاسته تشريف فرماي منزل شده، شب را توقّف فرموده، و صبح از آنجا حرکت نموده به سمت هندوستان رفتيم، و بعد از هفت سال که سياحت فرموده باز مراجعت به همان منزل در تخت فولاد فرموده. در اوّل شب چون ملاحظه اصفهان فرموده و اهل مناهي را از حدّ احصاء خارج ديده، به يکي از مَرَده فرمود که اين وجه را بگير و در بازارچه که او را حسن خان ترکمن ساخته و معروف به چهارسوي نقاشي است به فلان حمّصي داده و نخود بوداده گرفته بياور، تا صبح از اينجا به در رويم، که عمّا قريب است که غضب جناب حق جلّ جلاله اين شهر را فرو گيرد.

آن شخص وجه را گرفته به در دکّه حمّصي رفته، وجه را داده که نخود بوداده گيرد، شخص حمّصي از جميع جنس خود در ترازو نموده به دامن آن شخص ريخت.

آن شخص گفت: اي مرد! من از تو نخود بوداده خواستم، اينها چيست در دامن من کرده اي؟ حمّصي به قول خودشان چاره خود را در دامن او نموده و اجناس را برداشته به هوا ريخت. آن شخص ديد که هر جنسي به جاي خود قرار گرفت. به نهايت تعجّب نموده و در کمال حيرت بود. ناگاه شخص حمّصي گفت: بروخدمت

ص: 323

جناب مولانا آخوند عرض کن: اوّل شب اصفهان را ملاحظه کردي، آخر شب را هم ملاحظه فرماييد؛ آن وقت هرگاه بايد باز مسافرت فرمايي مختاري.

آن شخص مراجعت نموده و تفصيل را خدمت جناب مولانا معروض داشت.

جناب مولانا توقّف فرموده، بعد از آن که نصف شب شد ديدند پاکان شريعت و طريقت برخاستند و رو به درگاه حضرت بي نياز نمودند و هر يک به نوعي در بندگي آن حضرت صبح نموده، جناب آخوند ترک مسافرت فرموده، در محلّه خواجو که از محلاّت معروف اصفهان است گوشه نشيني را اختيار نموده، در خلال اين حال خبر رسيدن افاغنه رسيد، و احوال مبارک جناب آخوند به هم خوردگي حاصل داشته، در ايّام محاصره افاغنه اصفهان را، به مضمون «کلّ شيء هالک إلاّ وجهه»، و«لا يدوم إلاّ ملکه» جناب آخوند به رحمت ايزدي پيوسته، در شب جسد پاک او را در کنار زنده رود در خارج باغ داد دفن ساخته.

و سال هاي سال مدفن شريف چون آب حيوان در ظلمات پنهاني بود، تا در اوان معدلت و جهان داري خاقان کشور ستان فتحعلي شاه قاجار... که زمام حکومت اصفهان را به کف کفايت حاتم آخر الزمان حاجي محمد حسين خان صدر اصفهاني... گذارده، و آن مرحوم مغفور از اول طلوع خور تا هنگام غروب که سي سال در مسند جلالت و صدارت و حکومت بود هميشه طالب نيکنامي و خيرخواهي بود، و آثار بزرگ در معموره ايران و عربستان نهاده، از آن جمله باروي نجف اشرف - علي صادعها آلاف التحف - و حمّام و مدرسه و بازار، و تعمير روضه آن جناب از آثار آن مرحوم مغفور است. ديگر از بناهاي خير آن مرحوم مغفور بسيار است، تقريباً بيست کاروانسراي بزرگ که در راه دار الخلافه طهران و در ساير ولايات در جوار طرق ساخته اند. ديگر در اغلب شهرهايايران مدارس و مساجد از آن مرحوم باقي است. معروف است که هر جا زميني طولاني به نظر آن مرحوم آمد چهار باغ نمود، و هر جا زمين مربّعي ديد مدرسه و باغ و حمام و مسجد و آب انبار و حوض نمود، أعلي الله

ص: 324

مقامه ورفع الله درجاته. باري از جمله بناهاي خير آن مرحوم است چهار باغ خواجو واقع در اصفهان که موجب حيرت است.

در وقت ساختن اين چهار باغ در خواب ديد که سوار است و از پل خواجو عبور نموده، وارد چهار باغ بالا که باز از بناء خود آن سعادتمند است شد. ناگاه اسب سواري به هم خوردگي پيدا نموده، نگاه کرد در دست يسار ديد کسي کفن به دوش نشسته، و فرمود که عالمي را آباد نموده اي چه بود که آثاري از براي من مي گذاردي؟! از خواب بيدار شده، مدّت وقتي تعبير اين خواب را از علما و فضلا سؤال مي فرمود، تا يکي از اهل طريقت در خدمت مرحوم مغفور شرح احوال و کيفيت دفن جناب آخند ملا محمد صادق اردستاني را عرض نمود، و ادّعاي قطع نمود که اينجا مدفن آن بزرگوار است؛ لهذا جناب سرکار جنّت مآب صدر اعظم طاب الله ثراه حکم به ساختن تکيه اي که معروف است به تکيه امين آباد فرموده، و در جنب آن صورت قبري ساخته اند که اکنون معروف است و محلّ زيارت همه اهل اصفهان است. چنانچه امروز صبح جمعه 21 شهر شعبان المعظم که سنه 1273 هجري است از تخت فولاد به قاعده مستمره اي که دارم شب هاي جمعه را در آن ارض مقدّس به سر برده حالا تقريباً سي سال است مراجعت نموده به سر قبر جناب مولانا آمده استمداد همّت شد».

سال عبادت و رياضت در اصفهان فوت شد».

فوت آخوند شفيعا ابرو درويش در 1161 واقع شده است.(1)

آخوند شفيعا ز غم آباد جهان *** چون گشت به سوی گلشن خلد روان

گفت از پی تاريخ وفاتش مشتاق: *** «شد زبده عارفان روان سوی جنان»

شبانه روزي در خدمت او استفاده کردم. فاضل مذکور از نوادر روزگار بود. تتبّعي عظيم و حفظي قوي و عمري طويل داشت. ادراک صحبت بسياري از علما و اکابر عرفا نموده اکثر مملک عالم را ديده بود، و در تحصيل مراتب عاليه و تکميل نفس رياضت ها کشيده، به مشايخ و اوليا اخلاصي عظيم داشت و به غايت ستوده اخلاق و کريم الذات بود. قريب 130 سال عمر يافت و همه را صرف نشر علم و حق طلبي و خيرخواهي عباد نمود و چند رساله در حديث و حکم و تصوّف از مصنّفات اوست.(1)

مولانا شاه محمد از اکابر علما و نحارير فضلا و مشايخ نبلای شيعه است.

کتاب رياض العارفين شرح صحيفه سيّد الساجدين امام زين العابدين عليه السلام که از مصنّفات فائقه آن جناب است شاهد بر فضلو جامعيت اوست.(2)

مولانا محمد مؤمن جزايری که از تلامذه جناب موصوف است در کتاب «طيف الخيال» به تقريب ذکر مشايخ خود آورده: «وأخذت کثيراً من الأحاديث والتفاسير وأصناف علوم الحکمة من الطبيعی والإلهی والهيئة والرياضی والمجسطی والموسيقی والأکرات والمتوسطات وما والاها من الفنون المشکلات مدّة مديدة وسنين عديدة عن

ص: 327

البحر الموّاج والسراج الوهّاج، أنموذج الحکماء المهندسين، وخاتمة الفضلاء المتبحّرين، يمّ العلم المتلاطمة أمواجه، وبيت الفضل المتلألأ سراجه، غيث الکرم الذی يفيد ويفيض، ولجة الفيض الذی لا ينضب ولا يفيض، المتقنن فی جميع الفنون، والمفتخر به الآباء والبنون، السابق من کلّ فاضل قبله، والفائق علی کلّ معاصر ومن بعده... علامة طار صيت فضله فی الآفاق، وانعقد الإجماع علی أنّه المجتهد علی الإطلاق... أستادنا ومن به استنادنا، عمدة المحدّثين، وزبدة المحققين، فخر المتکلّمين والحکماء المتألهين، ثقة الإسلام، قدوة الأنام، کنز الإفادة، وکعبة الوفادة، معدن المعارف، والمولی العارف، العلاّمة الأوحد، مولانا شاه محمد بن محمد اصطهباناتی أصلاً ومولداً الشيرازی منزلا وموطناً...

وأيم الله أنه لم يزل مع علوّ رتبته وسموّ قدره ومنزلته فی نهاية التواضع وخفض الجناح وکسر النفس ولين الجانب وبذل الجهدفی إيصال النفع ودفع الضرر عن الأقارب والأجانب، وإذا اجتمع مع المتلمذين عدّ نفسه کواحد منهم، ولم تمل نفسه العلية أبداً إلی التميّز بشيء ما عنهم... حتی انّی رأيته مراراً أيام ملازمته قد صفّف النعال وسبق إلی وضعها لتلامذته، مع أنّه شيخ کبير جاوز التسعين، وکان يستعين به الناس ولا يستعين. فطوبی له من جميل حسن خلقه ونبيل عظم خلقه».(1)

قال السيد قطب الدين محمد النيريزي الذهبي:

«الفاضل المتبحّر، أستادي ومن إليه في رواية أئمتنا المعصومين صلوات الله عليهم أجمعين استنادي جامع المعقول والمنقول حاوي الفروع والأصول العلاّمة الفهامة المولی شاه محمد الدارابي قدّس الله روحه وکان أستاد کلّ أفاضل دار العلم شيراز في عصره».(2)

وقال العلاّمة المير محمد حسين الخاتون آبادی فی مناقب الفضلاء:

«ومنها: ما أجازني الفاضل الكامل العامل الماهر المتبحّر، ذو الفطرة السليمة الوقّادة

ص: 328

والفطنة القويمة النقّادة، جامع مكارم الخصال، وحاوي أنواع الكمال، المهذّب المؤيّد، مولانا شاه محمّد الشيرازي، طاب ثراه، في دار العلم شيراز، بحقّ روايته وإجازته عن شيخه الأجلّ الأفضل الأكمل المتفرّد في عصره بالفضائل والمتميّز في دهره من ذوي الأقران والأماثل، الشيخ علي بن سليمان البحراني؛ عن شيخنا البهائي».(1)نصرآبادی در تذکره نوشته است: «ملا شاه محمد از ولايت داراب است. طالب علم منقّحی است. مدّتی در هند بوده، در اين سال تشريف آوردند. تذکره شعرا می نويسد، اميد که موفّق باشد. مدّتی که در هند بود تا در آنجا بود فيض به همه کس می رساند، چنانچه هر سال جهت همسايگان و مردم ديگر مبلغی می فرستاد، و الحال که آمده هم فيض او به فقرا و مساکين می رسد، و توفيق اين معنی يافته. غرض که مرد بسيار خوبی است، و پاره ای تحصيل هم کرده، و در هر علم آگاهی دارد».(2)

جامع الفضائل مولانا محمد علي مشهور به سکاکي موحّدي دانشمند و مدرّس مدارس شيراز و در فنون علوم مهارت داشت و از تلامذه مولانا شاه محمد و آخوند مسيحاي فسائي و ديگران بود. نسبت ارادت به سلسله مشايخ درست نموده، در لباس ايشان مي زيست. به غايت عالي فطرت و صافي طويت و خجسته اخلاق بود و قبولي عظيم در دلها داشت... در استيلاي افاغنه به شيراز درجه شهادت يافت. شعر به غايت نيکو گفتي... شکيب تخلص اوست.(3)

و از شاگردان شاه محمد است: شيخ اسکندر بن جمال الدين جزائری،(4) و سيد علی بن سيد علاء الدوله شوشتری مرعشی.(5)

ص: 329

در رياض الجنّة آمده: «السيدين الجليلين العارفين مير محمد تقی المشهدی المشهور بشاهی و مير محمد تقی المشهدی المشهور بخدائی، هر دو معاصر هم و از نوادر علما وعرفای عالم و در تقدّس و ورع طاق و بی نظير انفس و آفاق بوده اند؛ نهايت مير شاهی ميل تمام به طريقه تصوف و در آن مسلک سير و سلوک داشته، به خلاف مير خدائی که به مسلک ظاهر شرع رفتار نموده است...

و از اوثق مشايخ خود شنيدم که مير شاهی صاحب کرامت بود و امور عجيبه از او صادر می شده و شاهزاده رضا قلی ميرزا به حکم پدرش نادر شاه عازم تسخير ماوراء النهر بود. روز عزم شهزاده با شوکت کذائی وارد به مسجد مير شاهی شده طلب دعای خير کرد. مير مطلقا از جای خود حرکت ننمود گفت اگر از برای خدا می روی خدا همراهت وإلا به مطلب نرسی. شاهزاده دست و پای مير را بوسيده مرخّص شد. خواب طولانی که مير فتّاح مراغه ای درباره مير شاهی ديده و آن را در مثنوی رياض الفتوح به رشته نظم کشيده دلالت بر جلالت قدر مير می کند».(1)

شيخ عبدالنبی قزوينی در ترجمه مير فتّاح نيز نوشته است:

«السيد العارف الأمير فتّاح المراغی. جناب ايشان عالم و فاضل و کامل بودند، و در طريقه عرفان بلديت تمام داشتند. شخصی بودند درويش مسلک و عارف مدرک...

در مشهد مقدس طوس به عارف کامل متقی مير محمد تقی مشهدی مشتهر به شاهی رسيده، و در عالم رؤيا جناب پيغمبر ايشان را به ارادت مير ترغيب [فرموده] و به حضور ايشان شتافته و مدّتی اختيار ملازمت و مريدی ايشان کرده، و از ايشان ارشاد يافته. و بعد از تکميل ظاهر و باطن به مراغه مراجعت فرموده، و در آخر عمر به امر شيخ الإسلامی مراغه اشتغال داشتند. و اشعار عارفانه رنگين و مثنويات عاشقانه دلنشين دارد بهزبان فارسی و ترکی... و در مراثی جناب سيد الشهداء

ص: 331

واقعات بسيار به زبان ترکی در نهايت فصاحت که به زعم فقير بالاتر از آن به آن زبان امکان ندارد منظوم ساخته اند. الحق بلاغت را به نهايت رسانيده، و در فارسی اشراق، و در ترکی فتّاح تخلّص دارد... در سنه 1175 در مراغه وفات يافت».(1)

شيخ الاسلام قزوينی در کتاب احوال عرفا نوشته: چنان محبّت خاندان پيغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) خصوصاً امير المؤمنين حيدر در خاطر انورش رسوخ يافته بود که راقم الحروف از علاّمة العلمائی آقا سيد مهدی خلف غفران پناه مير محمد ابراهيم استماع نمود که حين ذکر اسم مبارک امام الموحّدين ويعسوب الدين سيّد را حال تغيير می کرد و چنان يا علی می فرمود که استخوان سينه اش صدا مي کرد که گويا در کار شکستن است و بلند می شد.

عارف ربّانی حاجی محمد خليل طالقانی نقل نمود که من سال ها به مرض مراق مبتلا بودم اطبا عاجز از علاج شده روزی سيد مرا طلبيد مجموعه زردآلويی نزدش بود تناول می کرد. مرا تفقّد بسياری نمود يک دانه زردآلو به من داد از باب اين که مطلق ميوه خصوص زردآلو مضر به مرض مراق است از خوردن آن تأمّل داشتم. سيد فرمود: بخور. من لابد شدم خوردم. از آن زمان قريب سی سال است اثری از آن مرض نديده ام.

الحاصل جناب سيد معاصر سلطان حسين ميرزای صفوی بود. در مشهد مقدّس يک طرف مسجد سيد نماز می کرد، و در سمت ديگر علاّمه دوران و افضل اهل زمان مولانا رفيعای گيلانی الأصل مشهدی الموطن که معاصر بود با نادر شاه و زياده از حد محترم و معزّز بوده. و جناب سيّد سالک طريقه ملامت به حسب قانون شرعبود. بعد از طلوع فجر نماز در خلوت می خواند، و بعد از ظهور حمره مشرقيه به مسجد می آمد نماز می خواند که مردم در ملامت او بکوشند.

ص: 332

و سيد مريد شيخ مؤمن کوچک ست که مشهور است به پير استير.

و قبر پير استير نزديک خسروجرد کنار جاده است.(1)

فيه وولوعه فيه أخرج مقلتيه من عينيه وأخذهما بيديه شاكراً راضياً.

وأموره العجيبة كثيرة، إن أردنا نذكرها لم تحوه كراريس...

وله مؤلفات، منها شرحه علی الكتب الأربعة علی طرز عجيب وطور غريب، ومنها حواشيه علی كتاب الكفاية، ومنها رسالة الرضاع، ومنها كتاب النوادر جمع فيه كلّ حديث غريب وشرحه وتكلّم فيه، وغير ذلك. وكان رأيه رأي الأخباريين».(1)

ولادت اين محدّث عارف در سال 1080 در خبوشان خراسان واقع شده است.

در خراسان از محضر شيخ حرّ عاملي بهره برد و در 1103 به اصفهان هجرت کرد و مدّت هفت سال از محضر علاّمه مجلسي استفاده کرد و از او به اخذ اجازه نقل حديث نايل گرديد. از سال ورود به اصفهان تا 1110 در مسجد خرابه اي سکني گزيده و در اين سال به مدرسه ملاّ عبدالله منتقل شده و تا 1122 در يکي از حجرات آن مدرسه ساکن گرديد. در اين سال از حجره مدرسه دست کشيد و در حالي که مرجع خاصّ و عام بود تصميم به تجارت گرفت و در بازار نيم آورد به خريد و فروش کرباس پرداخت که از همين رو به آخوند کرباسي معروف گرديد.

وي تا سال 1125 به افاده مشغول بود و سپسبه عزلت روي آورد و از علايق دنيوي دست کشيد. پس از هجوم افاغنه به اصفهان از آن شهر فرار کرد و در سال 1134 در قريه کوهپايه ساکن شد و کتاب ارجمند «أکليل المنهج» در علم رجال را در آن جا نوشت. فرزندش عبدالکريم نيز در سال 1143 در آن قريه متولد شد.

چندي پس از آن به يزد رفت و تا پايان عمر در آن جا ساکن گرديده و در سال 1151 رساله طباشير را در يزد نگاشت. وفاتش پس از 1154 واقع گرديده است.

مدفنش در قبرستان جوي هرهر يزد مزار و ملجأ اهالي است.(2)

ص: 334

و اندكي كه بالاتر آمد به خاطرش مي رسد كه خود مي بايد رياضت كشيدن تا آدم شود. نمي داند كه هزار مرتبه طعام پختن را ديده است و اگر خواهد كه طعام پزد مصالح را ضايع خواهد كرد، و مي بيند كه اگر خود با نهايت شعور خواهد كه سواد روشن كند بي ملاّي مكتبي، محال عادي است، و اگر سواد داشته باشد و پيش خود خواهد كه [کتاب] صرف مير كه فارسي است ياد گيرد عمري صرف مي بايد كرد تا ياد گيرد يا نگيرد، و اگر استاد دانايي داشته باشد يک شب همه را ياد مي تواند گرفت. با آن كه آن علم از قبيل تكلّم است كه اطفال متكلّم مي شوند بي معلّم، و علم سلوك إلی الله علمي است كه حق سبحانه وتعالی پيغمبران و اوصياي ايشان را از جهت تعليم اين علم فرستاده است، و اگر بدون ايشان ممكن بود ايشان را نمي فرستاد.

و بعد از ايشان، عالم اين علم، عالم ربّاني است كه در اقوال و افعال، تابع طريقه حضرات ائمه معصومين صلوات الله عليهم بوده باشد، و محبّت دنيا را از دل خود بيرون كرده باشد، و عمل به آداب و سنن ايشان نموده باشد، و دل او به انوار علوم ايشان منوّر شده باشد؛ زيرا كه عبارات حق، گاهي موهم معني چند مي باشد كه آن معني البته مراد نيست، مثل عبارت حديث قدسي.

اگر جمعي اندكي پيشتر آمدند اين معاني را دانستند، تحصيل استاد از همه مشكل تر است؛ چون جمعي كه علماي اين علم اند مختفي اند و شبيه اند در صورت و گفتگوها با ملاحده، بسيار است كه ملحد مي شوند به ناداني؛ چون عبارات صوفيه قريب است به عبارات ملاحده، و مثل عبارت حديث قدسي كه الحال گفته شد، جمعي حلول مي فهمند، و جمعي اتحاد، و جمعي به وحدت وجود به نحوي كه خود مي فهمند؛ و همه كفر است، و بديهي است كه مبتدي كه[کتاب] شمسيه خواند اگر عبارات حاشيه دواني را فكر كند چيزي چند خواهد فهميد كه اصلاً ملاّ [جلال دواني] را به خاطر نرسيده است، وعلي هذا القياس. و به اين سبب اين علم بالكلّيه متروک شده است.

ص: 336

و آن چه به خاطر دارم شايد در اين مدّت، زياده از هزار كس آرزو كردند كه به گفته فقير، اربعيني بر آورند. به خاطر ندارم كه ده نفر تمام كرده باشند، بلكه يک نفر نيز... اميد كه حق سبحانه وتعالی همه را به فضل خود هدايت فرمايد به راه هاي قرب به خود، بجاه محمّد و آله الطاهرين».(1)

«والذی وجد هذا الضعيف فى أزمنة الرياضات أنّی كنت فى مطالعه التفاسير، إلی أن رأيت فى ليلة في ما بين النوم واليقظ سيّدالمرسلين (صلی الله علیه و آله و سلم) فقلت فى نفسی: تدبّر فى كمالاته وأخلاقه، فكلّما كنت تدبّره يظهر لى عظمته (صلی الله علیه و آله و سلم) وأنواره بحيث ملأ الجوّ...

وقانون الرياضة:

الصمت عمّا لا يعنى، بل عن غير ذكر الله تعالی،

وترك المستلذّات من المطاعم والمشارب والملابس والمناكح والمنازل وأمثالها،

والعزلة عن غير أوليائه تعالی،

وترك النوم الكثيرة،

ودوام الذكر مع المراقبة،

وقد جرّب القوم المدوامة علی ذكر «يا حیّ يا قيّوم يا من لا إله إلا أنت».

وجرّبته أيضاً، لكن كان أكثر ذكری «ياالله» مع إخراج غيره تعالی عن القلب بالتوجّه إلی جنابه تعالى. والعمدة هو الذكر مع المراقبة، والبواقی ليست کالذكر.

والمداومة علی ما ذكر أربعين يوماً تصيرسبباً لأن يفتح الله تعالی علی به أنوار حكمته ومعرفته ومحبّته، ثمّ يترقّی إلی مقام الفناء فى الله والبقاء بالله، كما تقدّم الأخبار المتواترة فى ذلك.

ولمّا كان هذا الطريق أقرب الطرق إلی الله تعالی كان معارضة النفس والشياطين الظاهرة والباطنة فيه أشدّ؛ فإنّه لو اشتغل الناس جميعاً بطلب العلوم يعارضونهم غالباً؛

ص: 337

لأنّ الغالب فى طلب العلوم حبّ المال والجاه والعزّة عند الخلائق، وحينئذ يمدّهم الشياطين، أمّا لو كان الغرض من طلب العلم رضاه لا يحصل المعارضات، فما لم تحصل ينبغی أن يتدبّر فى أنّ للشيطان فى له غرضاً.

وأنا فى أربعين سنة متشغل بهداية الناس ولم يتّفق أن يجلس أحدهم بهذا القانون؛ وليس ذلك إلا لعزّته ونفاسته، وفى الهدايات العامة ونشر العلوم الدينية اهتدی أكثر من مائة ألف. واتّفق لى فى هذه الأيام أن رأيت سيّد المصطفين وسألته (صلی الله علیه و آله و سلم) عن أقرب الطرق إلی الله سبحانه، فقال (صلی الله علیه و آله و سلم): هو ما تعلم.

والإنسان بمجرّد قول كاذب يقول: إنّى أعرف الكيميا يصرف أمواله وأوقاته فيه، مع أنه يعلم أنه لو كان صادقاً لا يحتاج إلی الإظهار، بل لا يظهره وإن قتل بأشدّ العذاب، ومع هذا يصرف أمواله باحتمال الصدق.

والذی أقوله هو عين آيات الله وأخبار سيّد المرسلين والأئمة المهتدين الهادين عليهم صلوات الله أجمعين، وصدّقه حكماء الظاهر كأبى علی فى إشاراته فى النمط التاسع.

فلا بأس بأن تصرف أوقاتك أربعين يوماً فى العبادات، مع أنك مكلّف فى جميع عمرك بذلك، لكن مع التضرّع والابتهال إليه تعالی فى حصول هذا المطلب، لا بقصد الامتحان، بل بقصد العبادة لله تعالی، كما قال (صلی الله علیه و آله و سلم): «من أخلص لله أربعين صباحاً فتح الله تعالی ينابيع الحكمة من قلبه علی لسانه» وتقدّم قريباً.والحمد لله الذی هدانا لهذا، وما كنّا لنهتدی لولا أن هدانا الله.

وروي عن سيّد الساجدين عليه السلام خمس عشر مناجاة ينبغي للسالك أن يداوم عليها، وهي مشهورة بين الناس حتّی أنه قلّما يكون له معرفة بالخطّ لا يوجد عنده، ومجموع ذلك بمحض تأييد الله وتأييد سيدالمرسلين والأئمة الطاهرين...».(1)

ص: 338

همگی اقتضای شهوتی می کنند از مألوفات جسمانی، و جامع همه، شهوت و غضب است، چنان که حقّ سبحانه وتعالی فرموده است: «وأمّا من خاف مقام ربّه ونهيالنفس عن الهوی».(1) و چنانچه شهوت از هوی است غضب نيز از هوی است، و اگر آدمي خواهد که با شهوت نفساني مجاهده کند، مشقّت او بسيار است و هميشه مغلوب است؛ پس ناچار است که به گرسنگي سدّ مراد کند تا بعضي از قواي او ضعيف شود و آسان شود مجاهده. و جوع بسيار نيز آدمي را از قوّت عبادات و از کار مي اندازد، پس ناچار است از آن که مرتبه مرتبه کم کند خوردن را تا قوّه جسم کم شود و آرزوهايش تخفيف يافته، مجاهده آسان شود.

ديگر، الفتِ معاشرت است، که هميشه نشسته است با جمعی که او را ممانعت می کنند از اين مجاهده، و اگر نکند اصل معاشرت مانع است.

و ديگر الفت با کلام، و دفع آن به صمت است از ما لا يعنی، و رفع آن به الفت با ذکر و فکر است.

ديگر از موانع، الفت با خواب است، و جوع آن را کم مي کند.

و جامع همه آن است که هر چه نفس خواهد در ابتدا مخالفت کند، و مشغول شود، و غرض او در همه اينها مي بايد قرب باشد، چنانچه لفظ «فينا» دلالت بر آن دارد. يعني جمعی که مجاهده مي کنند با نفس و شيطان از جهت قرب ما؛ قرب في الله.

و قرب في الله بعد از قرب لله است؛ زيرا که در قرب لله، منظور رضای الهی است، و در قرب فی الله منظور رضا است در ضمن ارتباط و سير الي الله.

و از لفظ «جاهدوا» استفاده مي شود مطلق قربي، و از «فينا» اين نوع از قرب که در همه مجاهدات، خواه در ترک منهيات باشد و خواهد در فعل مأمورات، به دان که در همهاينها منظورش ربط باشد به ذات و صفات و تخلّق به اخلاق الله. و آن در

ص: 340

ضمن اکل و شرب و جماع حاصل نمي شود، به خلاف قرب لله که جمع مي شود.

و تصحيح نيّت نيز از اعظم مجاهدات است.

و راهش آن است که اين معنی منظور دارد که هر چند مطلب عظيم تر است کمال بيشتر است، و کمال بنده اتّصاف است به صفات باري تعالی تا به مرتبه اي که به مرتبه اخبار صحيحه برسد، به آن که گفته اش گفته خدا باشد و ديدنش ديدن خدا باشد و شنيدنش شنيدن او باشد. «بي يسمع، وبي ينطق، وبي يبصر، وبي يمشي».

و اين مرتبه را تصوّر صحيح نمي توان کرد، و ابتدا مجمل مي توان تصوّر کردن که چنان شود که کارهاي او خالص شود، و در ابتدا با آن که اگر خواهد نماز خالص کند نمي تواند کرد و هر چند مي کوشد چون نيکو تأمّل مي نمايد يا ريا است، يا از جهت خلاصي از جهنّم، يا رسيدن به نعمت هاي بهشت است، و در همه مراد نفس مطلوب است، و او مأمور است به آن که عبادت را خالص به جا آورد، و هر عملي که مي کند همه ضايع است و او را اصلاً به جناب اقدس او راهي به هم نمي رسد، و در آخر چنين شود که همه افعال او ثوابش بلند و آنا فآناً ذوق و شوق و محبّتش در تزايد بيند، و کمال بندگي را مشاهده نمايد، که همه کارهاي او خالص شود. و «من کان لله کان الله له» شود، که هر چيز در خاطرش خطور کند چنان شود، و همه کمالات او را حاصل گردد، تا برسد به معني کمالاتي که فوق کمالات است، و از مرتبه «إن هم إلاّ کالانعام بل هم أضلّ»(1) خلاصي يافته، به درجه اي رسد که بهتر از ملائکه مقرّبين باشد، چنان کهاحاديث صحيحه بر آن دلالت مي کند.

و علومش حقيقتاً لَدُنيّه شود، و از مرتبه اسفل سافلين طبيعت خلاص شده، بهتر از مقرّباني شود که چندين هزار سال بندگي کرده اند که اصلاً غبار عصيان بر دامن عصمت ايشان ننشسته باشد، و به مرتبه «علماء أمّتي کأنبياء بني اسرائيل» رسد،

ص: 341

هرچند هيچ نخوانده باشد، و آنچه علما در هفتاد سال رياضت کسب کرده باشند او را در آني حاصل شود، به دليل: «لنهدينّهم سبلنا» که قسم است به ذات مقدّس خود که معني آن اين است که: والله که البتّه او را هدايت کنيم به راه هاي قرب خود، که هر ساعتي کشف حجابي شود و راهي به دست او دهند که اگر خواهي از اين راه به نزد ما آی، و اگر خواهی از آن راه. و بعد از آن قسمي ديگر به او مي فرمايد که: والله که حق سبحانه وتعالی با محسنان است. و در اين همه اشاره است به مقصودی که اعظم مقاصد انساني است، و راه مقاصد عظيمه غير متناهيه است، که هميشه حق سبحانه وتعالی با اوست و او را به قرب خود فايز مي گرداند.

چون پرسيدند از حضرت سيد انبيا (صلی الله علیه و آله و سلم) که احسان کدام است؟ حضرت فرمودند که: «احسان آن است که عبادت کني خداوند خود را چنان که او را در حال عبادت بيني. چنان که از حضرت سيد الاوصياء عليه التحية والثناء پرسيدند که: آيا خداوند خود را ديده ای؟ حضرت فرمودند که: هرگز چنين نبوده ام و نخواهم بود که خداوند نديده را عبادت کنم.

و بعد از آن حضرت سيد انبيا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند که: اگر به اين رتبه نرسيده باشي که خداوند خود را بيني، به اين مرتبه مي رسي اوّل مرتبه که خود را منظور او بيني.

و اين مرتبه چنان است که چون بنده به اين رتبه مي رسد محال است که مخالفت الهي کند،وهمچنان که اشاره به مطلوب هست، اشاره به اين راه هست که راه حيات را به قرب عظيم مي رساند که آن رتبه لي مع الله است که حضرت سيد المرسلين فرموده است که مرا با خداوند خود وقتي است که در آن جا راه ندارد نه ملک مقرّبي و نه نبيّ مرسلي. و اشعاري دارد به آن که اگر چنين عبادت بکني نيکي به خود کرده ای، و جناب اقدس از آن ارفع است که از اين عبادات نفعي به او عايد گردد.

پس، از اين آيه کريمه ظاهر شد اصول خمسه رياضت که آن: صمت و جوع و سهر و عزلت و ذکر به دوام است با رعايت مراقبه، که همگی حق سبحانه وتعالی را بر

ص: 342

خود مطّلع داند، و جلال و عظمت او را مشاهده نمايد، که با آن عظمت و جلال حاضر و ناظر است، و بر ضماير و اسرار مطّلع است. پس مشغول اربعينات شود، چنان که وارد شده است که: هر که چهل روز خالص از جهت حقّ سبحانه وتعالی باشد، حق سبحانه وتعالی چشمه هاي حکمت را از دل او بر زبان او جاري مي گرداند.

پس مي بايد عزلت و انقطاع تام داشته باشد از خلايق، و مطلقاً با مردم الفت نداشته باشد، و شب و روز مشغول ذکر باشد از نماز تا نماز با حضور قلب، و هميشه رعايت دل کند که در خاطرش چيزي در نيايد، و اگر درآيد به تضرّع و ابتهال دفع آن را از خداوند خود طلب نمايد و باز مشغول شود.

و گاهي مشغول دعاها باشد، مثل دعاهاي پانزده مناجات، و گاهي متوجّه ذکر «يا الله» شود. و مي بايد که ملاحظه نمايد که بداند که حق سبحانه وتعالی همه جا حاضر است، نه به عنوان آن که جسمي تصوّر کند خداوند خود را، خواه جسمی لطيف و خواه کثيف که بزرگش داند به بزرگي جسماني، و نه کوچکش داند به کوچکی جسمانی. نه حاضرش داند به حضور جسمانی، و نه غايبش داند به غيب جسماني، که اعظم حجب اعتقادات فاسده است.و از لوازم بشريّت است که آدمي خداوند خود را جسم داند، چنان که روح در بدن است، نه در بدن است و نه خارج از بدن، نه بزرگ است و نه کوچک، و نه سياه است و نه سفيد، چنان که علومي که آدمي حاصل مي کند با آن که در قوّت حافظه جا دارد و تصوّر نمي تواند کرد که حافظه در کجاست، هر چند حکما جاها از جهت قوي و حواسّ باطنه مقرّر ساخته اند که حسّ مشترک در مقدّم دماغ جا دارد و بعد از آن متخيّله، امّا خيالي است، برهاني تمام ندارد. و بنا بر اين است يکجا راه اينها را بسته اند بقوله تعالی: «وما أوتيتم من العلم إلاّ قليلاً».(1)

ص: 343

بلکه حواس ظاهره را، تصوّر نمي توان کرد که در قوّه باصره صد هزاران چيز در آيد، نه بزرگ شود و نه کوچک، و قوّت تکلّم خصوصاً وقتي که ينابيع حکمت از او جوشان شود چه ربط است دل را به آن؟ و دل از کجا مي يابد؟.

پس مي بايد که ذات مقدّس خداوند خود را حاضر داند، نه از قبيل حضور جسمانيات و نه روحانيت. چون هر چند اقوي است رفيع تر است، و با اين همه تنزّه که حق سبحانه وتعالی دارد نهايت قرب به بندگان دارد، و «أقرب من حبل الوريد» است، و مدبّر و مرّبي است انواع مکوّنات را.

و به اين نحو ذکر کردن و خداوند خود را حاضر دانستن و ذکر را از دل کردن، به اندک زماني ترقيات عظيم حاصل مي شود.

و آنچه اين فقير تجربه کرده ام فتح ابواب در ده روز شده است. و در اربعين تمام چيزها ظاهر شده است که وصف نمي توان کرد.

ليکن شياطين جنّ و انس ممانعت هاي عظيمه مي کنند؛ چون هرچند راه نزديک تر استممانعت ايشان عظيم تر است؛ و لهذا شياطين در مباحثات متعارفه هرگز ممانعت نمي کنند، بلکه معاونت مي نمايند، و اگر متوّجه اين راه شد هزار وجه مي گويند که اين خوب نيست و تحصيل علم واجب است و اوقات ضايع مي شود، چنانکه اگر خواهد تصدّقي خالص از جهت خدا کند هزار وجه از ممانعت دارند، و اگر چيزي در باطل صرف نمايد هزار وجه در تحسين او مي گويند. و مجاهده همين معني دارد که برنفس دشوار است، و بر شياطين دشوارتر.

پس مي بايد که مبتدي هر چند ايشان معارضه نمايند او نيز به جناب اقدس متوجّه شده، ايشان را به سهام «لا حول ولا قوّة إلاّ بالله العلي العظيم» از خود دور گرداند، تا آن که به رتبه محبّت فايز شود و ديگر معاوضه کم می شود، امّا محال است که برطرف شود؛ تا بشريّت هست معارضه هست.

و در اوقات صلوات مي بايد که سعي نمايد که همه با حضور قلب باشد [و معاني

ص: 344

آيات و اذکار و دعوات را بفهمد، و دل را با خداوند تعالی داشته باشد که مطلب عظيم از اين مجاهدات آن است که نمازهاي او همه با حضور قلب باشد](1) و لمحه اي که شياطين خاطر را به جاي ديگر برند باز تدارک کند و خود را متوّجه سازد و متوسّل به جناب اقدس، تا به مرتبه محبّت رسد، و بعد از آن مشقّت نماز بالکليه بر طرف مي شود، چنان که سيّد الواصلين (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمودند: «أرحنا يا بلال» و «قرّه عيني في الصلاة». مجملاً، تا کسي به مرتبه محبّت فائز نشود نه اسلام دارد نه ايمان، و نه نمازش مقبول است و نه ساير عبادات.

و نه تصوّر کني که کتب حکمت خواندن منافات ندارد با راه خدا، بلکه از حجب ظلمانيه است که ضدّ صريح اين راه است،(2) و همچنين کتب کلاميه و معارضات و

ص: 345

مجادلات؛ لهذا مبالغات عظيمه و نهي از همه وارد شده است، و اصلاً از دلايل، ايمان زياده نمي شود، بلکه اغلب آن است که ايمان فطري که حق تعالی به او عطا فرموده است زايل مي شود، و يک شبهه در نفس تأثيرش بيشتر از هزار برهان است، و زيادتی ايمان و ايقان به رياضات مي شود به قانون شريعت مقدّسه، وبه نصوص قرآنيه و حديثيه.(1) پس اگر معارضات نفس و شيطان بهکثر دعوات و تضرّعات کم نشود استعانت جويد به تضرّعات و توجّهات مقربّان که در اين راه هستند، و غالب آن است که مخفي مي باشد، همان بهتر که هرچند اينها معارضه کنند متوسّل به جناب اقدس خداوند خود شود و تضرّع و زاري کند تا حق سبحانه وتعالی حمايت فرمايد.

و اين ضعيف مکرّر به خدمت جمعي رسيده ام که تقرّب از جبين آنها ظاهر بود، و استمداد و استعانت از ايشان جسته ام، ولکن اطّلاع ايشان از احوال سبب بُعد شده است، و آن جماعت اليوم مفقودند به حسب ظاهر، و اگر چه اين جماعت سبب وجود سموات و ارض اند، امّا به موجب: «أوليائي تحت قبائي لا يعرفهم غيري» مستورند، و تا کسي مثل ايشان نشود، ايشان را ادراک نمي تواند کرد و شناخت. والحمد لله ربّ العالمين، والصلاة علي أشرف الواصلين والمحبّين والعارفين محمّد وعترته الانجبين.

ص: 346

عکس

آغاز رساله جهاد نفس و طريق اخلاص و قرب الهی، مندرج در کتاب مسؤولات

ص: 347

عکس

انجام دستور العمل محقق مجلسی نسخه کتابخانه مجلس

ص: 348

و مستند رخصت آن که تکليف مالايطاق است سيّما نسبت به عوام، با آن که فقها نيزغالباً از هر دو محروم اند، با آن که خلافي نيست که اگر کسي جامه اش نجس باشد يا بدنش و عالم باشد به نجاست، هر نمازي که مي کند سبب عذاب او خواهد بود، و او تارک الصلاه است، و اگر دلش آلوده باشد به نجاست کبر و عجب و ريا و حسد و بغض مؤمنان و محبّت دنيا و امثال اينها نمازش را صحيح مي دانند.

و همچنين اگر در اوّل نماز نيّت کند و از خاطرش برود که نماز مي کند و مشغول دکان و بازار و حساب و فکر مسائل حيض و استحاضه باشد صلاتش صحيح است، هر چند احاديث صحيحه از رسول خدا و ائمه هدي صلوات عليهم وارد شده است که: «لاصلاة إلا بحضور القلب»، و از نماز قدري مقبول است که دل با خدا باشد، و در قرآن مجيد مذکور است: «قد أفلح المؤمنون الذين هم في صلوتهم خاشعون»(1) و در حديث صحيح وارد شده است که تقرّب نمي جويد بنده به حق سبحانه بعد از معرفت به چيزي که افضل از صلات باشد.

و چون از جمله مشتهيات نفس امّاره کسل است، و اينها مشکل است، همه را تأويل مي کنند که مراد از قرب ثواب است، و لا صلاة کاملة مراد است، و امثال اينها.

با آن که ممکن است که مراد از آن صحيحه باشد، و مراد از قرب، قرب معنوي باشد. و شکّي نيست که واجب است که دل از نجاسات معنويه پاک باشد، دغدغه در شرط بودن است، با آن که احاديث بر اشتراط نيز وارد است.

و اين همه به سبب امراض نفساني است که از لوازم طبيعت انساني است.

پس اگر کسي را غم دين باشد لازم است که رجوع نمايد به اطباء معنوي، که علماء ربّاني اند، و به مضمون آيه کريمه: «والذينجاهدوا فينا لنهدينّهم سبلنا» مهتدي شده اند، و به مضمون: «وإنّ الله لمع المحسنين» در مقام احسان ثابت قدم اند.

ص: 350

اولاً تفسير آيه کريمه - والله تعالی يعلم – اين است که آن جماعتي که جهاد مي کنند با نفس و شيطان که أعدي عدوّ انسان اند، کما قال الله: «ونهي النفس عن الهوی».(1)

وقال الله: «أفرأيت من اتّخذ إلهه هواه».(2) قال: «ألم أعهد إليکم يا بني آدم أن لا تعبدوا الشيطان إنّه لکم عدوّ مبين».(3) و غير اينها از آيات و احاديث.

و مي بايد که مجاهده از جهت رضاي خدا باشد، و آن از لفظ فينا ظاهر است، و شکي نيست در آن. و از جزو آخر ظاهر است که مراد از احسان [آن] معني است که منقول است که سؤال کردند از حضرت سيّدالمرسلين (صلی الله علیه و آله و سلم) که: ما الإحسان؟ قال: أن تعبد الله کأنّكتراه، فإن لم تکن تراه فإنّه يراك.(4)

و شکي نيست که ابن معني نسبت به مجاهده انسب است از معني ظاهر احسان که عام است در هر نيکی. و بر تقدير عموم، شکي نيست که بهترين احسان ها با نفس ناطقه آن است که بندگي حق سبحانه و تعالی چنين کنند.

با آن که احاديث سابقه نيز وارد است. و شکي نيست که مراد از مجاهده جنگ با اعداي ظاهري نيست؛ چه آن را مناسبتي نيست با هدايت سبل، و اکثر اهل لغت و علماء عربيّت بر اين اند که لام اينجا و امثال آن دلالت بر قسم مي کند، يا قريب به آن؛ پس گوييا مي فرمايد که به ذات خود قسم که ما او راهدايت مي کنيم البتّه، با آن که وعده الهي نيز به منزله قسم است، و شکي نيست که هرگاه مجاهده با احسان جمع شود هميشه حق سبحانه و تعالی با بنده است، و بنده با حق سبحانه وتعالی.

ص: 351

امّا مجاهده نفس امّاره و شيطان بر چند قسم است؛

يکي آن که بنده خود را از جميع محرّمات باز دارد، و به جميع واجبات اقدام نمايد.

و اين معني اگرچه به حسب ظاهر سهل مي نمايد امّا سهل نيست؛ چون محرّمات بسيار است وهمچنين واجبات و مندوبات، و محرّمات و مکروهات زياده از مباهات است، و شبهات در واجبات و مندوبات، و همچنين در محرّمات و مکروهات بسيار است، و تقوي مقتضي اجتناب است بدان که متشابهات اول را به جا آورد و ثاني را ترک نمايد، و کسي که متّقي است و متوجّه اين معني است بر او لازم است که سخن نگويد مگر جايي که يقين داند وجوب يا استحباب يا مطلق رجحان او را.

پس تقوي مقتضي آن است که هميشه مشغول ذکر الهي باشد تا نفس فرصت معاصي نداشته باشد از دروغ و غيبت و بهتان و سبّ مومنان و افتراء بر خدا و رسول و ائمه معصومين صلوات الله عليهم و امثال اينها، و در هر يک از اينها نفس و شيطان مرادات دارند، و وجوه بسيار از جهت حلّيّت بلکه وجوب يا استحباب مي گويند، و علي هذا القياس ساير محرّماتِ ساير جوارح.

مرتبه دويّم از مجاهده آن است که نفس امّاره را ضعيف کند که قوّه مخالفت الهي نداشته باشد، امّا نه چنان که قوّه طاعت زايل شود. در جوع و بيداري شب و عزلت از ابناي زمان، که اقلّ مرتبه مجالست با ايشان تضيع وقت است که رأس المال آدمي است، و با اينها هميشه مشغول ذکر با حضور قلب باشدکه مرتبه احسان است.

و ذکر بر چند قسم است؛

يکي آن که در حين ذکر به ياد حق سبحانه وتعالی باشد بر سبيل اجمال، و در اين صورت لوازم طبيعت که ذات مقدّس را تصوّر مي کند،و اکثر عالميان چون تصوّر مجرّد نمي توانند کرد جسمی تصوّر مي کنند مانند هواي روشن و مقداري از جهت او قرار مي دهد، و شکّی نيست که هر چه تصوّر کند در ذات مقدّس ساخته اوست، پس ضرور است که سعي نمايد به تضرّع و زاري که حق سبحانه وتعالی به فضل خود اين

ص: 352

خيالات باطله را از خاطرش محو نمايد، و خود را بر اين معني بدارد که واهمه صورتي از جهت او تصوير ننمايد.

مرتبه دويّم آن است که در ذکر الله مثلاً ملاحظه نمايد که الله اسم ذاتی است که جامع جميع کمالات است به علم شامل و قدرت شامله و اراده نافذه و ادراک تامّ که علم به جزئيات باشد از مسموعات و مبصرات و مدرکات، و همچنين ساير صفات ذاتيّه و صفات فعليّه مثل خلق سموات وارضين و رزّاقيت او جميع نباتات و حيوانات بلکه جمادات را. و همچنين در آن که ربّ العالمين است و رحمان و رحيم است.

مرتبه ديگر در ذکر آن است که در اذکار مطلوبش تخلّق به اخلاق الله باشد.

پس در مانند يا الله استغاثه مي نمايد که خداوندا مرا متّصف به جميع صفات کماليه که قابليّت آن دارم بگردان.

مرتبه ديگر آن است که آثار محبّت ظاهر شده باشد، ذات بذاته منظور باشد، وخود را در ميان دخل ندهد، و همگي بقاي او را و فناي خود را خواهد.

مرتبه ديگر که عشق مستقر شده باشد، غالب آن است که زبان از ذکر الله مي ماند، گاهي به سبب آن که حيف است که نام معشوق بر زبان جاري شود، و بيشتر آن است که سبب آناستيلاي محبّت است، و چون عشق به هم رسيد ديگر عشق هادي است، و هرچه مي بايد مي گويد و مي کند، چنانکه گذشت در حديث سيّم و چهارم و هفتم، و آيه کريمه: «يحبّهم ويحبّونه»(1) بر اين معني شاهد است که محبوبيّت سبب محبّت است و برعکس، و از لوازم عشق است فناي في الله و بقاي بالله، و اين اقصي کمالات انساني است به حسب آيات و اخبار صحيحه.

امّا رياضات و مجاهدات نيز سبب هدايت هست، چنان که آيه کريمه دلالت بر آن مي کند، و ليکن تا عشق به هم نرسيده است ايمن نمي توان بود؛ چون شياطين نيز القا

ص: 353

مي کنند، کما قال الله تعالی: «إنّ الشياطين ليوحون إلی أوليائهم».(1)

و چون عشق به هم رسيد بنده خالص مي شود، و قبل از ظهور آن هرچند گمان کند که خالص شده است گمان باطل است و نشده است، و بعد از رسيدن به عشق خالص مي شود، و به مضمون: «إلاّ عبادك منهم المخلصين»(2) شياطين استيلا ندارند، حق سبحانه وتعالی دفع ايشان مي کند.

و عشق کمال محبّت است که در آن حالت آدمي بي تاب است، و لمحه ای محال است که به غير او پردازد، چنان که ظاهر است در عشق مجاز، که جان و مال و اولاد را فداي معشوق مي نمايد، و محال است که لمحه ای بی ياد معشوق باشد.

و از اينجاست که گفته اند که: «المجاز قنطرة الحقيقة» که از آن استدلال بر حقيقت مي توان نمود، اگرچه معاني ديگر نيز دارد، که تا از مجاز نگذری به حقيقت نمی رسی، ويا آن که تا از وجود مجازي برنخيزي به وجود حقيقي نمي رسي، يا آن که تا نفي وجود مجازي از غير او نکني به وجود حقيقي نمي رسي، نه معني که عوام فهميده اند که مي بايد عشق مجازي به هم رسانيدن، و هرگز چنين نشده است، نمي شود که بت پرستي سبب عشق الهي شود، بلکه هزار مرتبه بت پرستي پست تر است از عشق مجازي؛ چه هويداست که چندين هزار بت پرست را ديدي که مسلمان شدند و يک عاشق مجازي را نديدي که عاشق حقيقي شود.

و آنچه مشهور است که جمعي از اولياء الله عشق مجازي داشته، بر تقدير تسليم، ولايت محبّت ايشان از عالم ديگر است، مثل آن که به اعتبار آن که صنع محبوب است مبتلا شده اند، يا به اعتبار شبهه آن که از جمله ملامتيه باشند اظهار مي کرده اند.

چون به تجربه ظاهر شده است مضمون حديثي که از حضرت پيشواي عاشقان و

ص: 354

عارفان امام جعفر صادق صلوات الله عليه پرسيدند که چه حالت دارد عشق مجازي؟

حضرت فرمودند که دل هايي که به عشق مجاز مبتلايند دلي چند اند که از ياد حق سبحانه وتعالی خالي است، حق سبحانه وتعالی ايشان را مبتلا به عشق مجاز کرده است؛(1) چه ظاهر است که آدمي از جميع مشتهيات نفساني و لذّات جسماني نگذرد بويي از محبّت الهي نمي يابد.(2)

بلي گاه هست که محبّت دوستان حق سبحانه وتعالی مثل انبياء و اوصيا به محبّت الهي مي کشاند، اگرچه محبّت ايشان نيز از جهت اوست، چنان که منقول است که روزي حضرت سيد جوانان اهل بهشت که سيد شهدا است صلوات الله عليه بر دامن حضرت سيّد العاشقين والعارفين والواصلين اميرالمؤمنين صلوات الله عليه نشسته بودند و حضرت ملاطفت پدري به او مي فرموند، سيّد شهدا گفتند که اي پدر بزرگوار! مرا دوست مي داري؟ فرمودند که بلي چون دوست ندارم که بهترين جوانان اهل بهشتی! گفت: برادرم را دوست مي داري؟ فرمودند: بلي، چون دوست ندارم که او نيز مثل تو

ص: 355

محبوب خداست! گفت: مادر مرا دوست مي داری؟ فرمودند که چون دوست ندارم که سيد نساء عالميان است وصبيّه سيّدالمرسلين است، صلوات الله عليهم.

گفت: جدّ مرا دوست مي داری؟ فرمودند که بلي، چگونه دوست ندارم که حبيب حق سبحانه و افضل العالمين است! گفت: حق سبحانه وتعالی را دوست مي داري؟

فرمودند که چون دوست ندارم که واجب الوجود بالذات و مستجمع جميع کمالات است، و هر قسم انعامي که ممکن است نظر به منانعام فرموده است!

پس حضرت سيدالشهدا سؤال نمودند که آيا ممکن است که اين همه محبّت ها در يک دل جمع شود؟ پس حضرت اميرالمؤمنين صلوات الله عليه گريستند و فرمودند که دل را هفت پرده است؛ سويداء قلب محلّ محبّت الهي است و کسي را در آنجا جا نيست به غيراز او، و پرده دويم از حضرت سيّد الانبياء است و پرده سيّم از حضرات ائمه هدا است، و پرد چهارم از والده است، و پرد پنجم از شما فرزندان است و پرده ششم از پدر و مادر است و پرده هفتم از مؤمنان است. جدّت را از اين جهت دوست مي دارم که محبوب آله است وهمچنين مادرت را و شما را و ديگران را؛ پس همه بر مي گردد به محبّت او و بس.

و منقول است که از حضرت اميرالمومنين صلوات الله عليه پرسيدند که هميشه عاشقان زرد روی اند، چرا روي مبارک شما سرخ است؟ فرمودند که عاشقان که در هجر اند زرد روی اند و کساني که در وصل اند سرخ روی اند.

مجملاً هر محبّتي که از جهت خداست يا به فرموده اوست في الحقيقه محبّت اوست. و در مقام محبّت اشعار محبّان نافع است، مثل اشعار شيخ فريدالدين عطّار و مولاناي رومي و مغربي و عراقي، و کسي که به مرتبه محبّت فايز نشده باشد غالباً مضرّ است، مي بايد که مهما أمکن به ذکر و فکر مشغول باشند، و در مقام مراقبه باشند.

در مقام اوّل مراقبه، خود را منظور حق سبحانه وتعالی داند، و مشهور است که سهل تستری در مبادي احوال اين ذکر را تلقين مي فرمودند که: «الله حاضري

ص: 356

وناظري» تا چنان شود که گويد که: «ما رأيت شيئاً إلاّ ورأيت الله بعده» و بعد از آن گويد که: «ما رأيت الله شيئاً إلاّ ورأيت الله قبله» يا «معه» يا «إلاّ رأيت الله».

و آنچه مجرّب است آن است که بعد از رتبهمحبّت همه صفات ذميمه مبدّل مي شود به صفات حسنه، کما قال الله تعالی: «اولئك يبدّل الله سيّئاتهم حسنات».(1)

و اين راه محبّت سهل ممتنع است؛ اگر به شرط بروند غالب آن است که در يک اربعين به او مي رسد، و اگر بی مرشد روند در نهايت صعوبت است، إلا أن يوفّقه الله ويهديه. اين چند کلمات از جهت فرزندي سيّد أعاظم السادات نوشته شد. اميد که داعي خود را فراموش نفرمايند، سيّما در عتبات عاليات و مظانّ استجابت دعوات.

نمّقه محمد تقي ابن المجلسي عفي عنهما في ذي القعده الحرام سنة 1068.

ص: 357

عکس

آغاز نسخه خطي دستورالعمل مولانا محمد تقي مجلسي

ص: 358

اي غافل! اندکي از اين خواب غفلت بيدارشو، و تفکّر کن در حال آنان که بيدار بوده اند و ساعتي از ياد خدا غافل نبوده اند و لحظه اي از خوف و خشيت و گريه و زاري خالي نبوده اند، با مرتبه عصمت و ولايت حضرت عزّت.

و نظر کن در حال خود که اين همه اثقال احمال خطيئات که بر پشت ضعيف خود گذاشته و لحظه اي به ياد خدا نبوده و لمحه اي در مقام عذرخواهي نيامده اي، چه خواهي کرد در وقتي که ابواب عذرخواهي ها منسدّ شده باشد و اين معني عنقريب واقع شده است چرا که؟ مرگ مفاجات بسيار واقع مي شود و اگر مرگ مفاجات گويي بالنسبه کم است، بيماري البته به طريق مفاجات است و با بيماري، مرگ کمال قرب دارد، بعد از آن ديگر چيزي نافع نيست.

پس اندکي به خود آي و تا زمام فرصت و اختيار به دست توست... کن که تلافي مافات کني و تدارک ما سيأتي.

ما فات مضي وما سيأتيك فأين؟ *** قم واغتنم الفرصة بين العدمين

و اين معني، محقَّق خود سازي که: تو را به جز لمحه اي از عمر نيست؛ زيرا که گذشته را اميد برگشتن نيست، و آينده را يقينِ بودن نه.

پس آنچه مر تو راست همين لمحه اي است، و در اين لمحه، هرچند تکمّل الطاعات و اجتناب از معاصي بر تو مشکل باشد آسان مي توان گرفت، به واسطه تحصيل ابدي که از جهت آن مخلوق شده اي، و تو را از مرتبه عدم به دايره وجود به واسطه آن درآورده اند. و بعد از تدبّر خواهي دانستن که نفع آن عايد به توست؛ چه استغناي خالق، عالم بر عالميان ظاهر است؛ چنانکه مي فرمايد که: «إن تکفروا أنتم ومن في الارض جميعاً فإنّ الله لغني حميد».(1)

ص: 360

پس اي غافل! زهي غافلي که چشم از اين مراتب همه پوشيده و اوقات عزيز را که در هر نفسي از او تحصيل سعادتي عظيم ممکن است ضايع مي سازي به تحصيل اکل و شربي که لذت آن آني بيش نيست، و لبسي که چون به ديده بصيرت ملاحظه کني نفع آن عايد به غير توست، مانند بهايم که کار ايشان اکل و شرب است؛ چه بهايم، که چون نيک ملاحظه نمايي اضلّ از بهايمي به مراتب؛ چرا که ايشان را تکليفي نکرده اند، و به واسطه آنچه مخلوق شده اند سرکشي ندارند.

پس اي برادر! خود را از مرتبه أنعام به در آور، و روي به درگاه واهب العطايا کن، و شب و روز به گريه و زاري به سر آور، و اوقات عمر را عزيز دان که جوهري است که قيمت او فردا تو را مشخّص خواهد شد، و مراقب احوال خود شده، متوجّه عيوب خود شو(1) و تا در خود عيب بيني متوجه عيوب غير نشو.(2)

و آدمي به هيچ وقت بي عيب نيست؛ چرا که صفات رذيله در آدمي راسخ شده به واسطه مداومت بر اسباب آن، به اندک زماني ممکن نيست ازاله آن مگر به تأييد الهي. و چون متوجه عيوب خود شوي، نيک عيب بين باش، و مغرور به تسويلات نفس امّاره نشوي که تو اين عيب نداري؛ زيرا که هر عيبي که تو را گمان است که در تو نيست چون نيک ملاحظه کني در تو بيش از ديگران است

و اکثر اين عيوب، به واسطه مخالطه ابناء زمان حاصل مي شود؛ چرا که اگر مشغول خود شده باشد و با ايشان اختلاط نکند از عيوب ايشان غافل خواهد بود، و حسد ايشان نخواهدورزيد، و کينه ايشان در دل نگاه نخواهد(3) داشت، و اعمال خود را مشوب به ريا نخواهد ساخت. پس عزلت از خلايق به واسطه ازاله اين صفات از اهمّ

ص: 361

واجبات باشد علي التحقيق، کما روي الحديث عن الإمام الناطق، باب الله الصافق، جعفر بن محمد الصادق، عليهما السلام: [قال:] قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم): قالت الحواريّون لعيسي: يا روح الله! من نجالس؟ قال: «من يذکّرکم الله رؤيته، ويزيد في علمکم منطقه، ويرغّبکم في الآخرة عمله».(1)

پس از فحواي اين حديث محقّق گشت که تا کسي موصوف بدين صفات نباشد مجالست با او عين خسران است.

وأيضاً نقل عن النبي (صلی الله علیه و آله و سلم): «ليأتينّ علي الناس زمان لا يسلم لذي دين دينه، إلاّ من يفرّ من شاهق [إلی شاهق] ومن جحر إلي جحر کالثعلب بأشباله. قالوا: ومتي ذلك الزمان؟ قال: «إذا لم تنل المعيشة الا بمعاصي الله، فعند ذلك حلّت العزوبة» الحديث.(2)

و باز منقول است که: «فرّ من الناس فرارك من الأسد».(3)

و اگر مجالست نمايي با صلحا بنشين و با ايشان ... ترغيب به امور آخرت و مباحثه و مذاکره علوم ... با ايشان بنشين. و چون شروع کنند... غيبت مؤمني اگر تواني ايشان را بازاري بازار، و الا از صحبت ايشان به بهانه اي فرار نما.

و در مجالس تا تواني زبان خود را نگاه دار و دل خود را مشغول حضرت ربّ العزّة ساز، که: «من صمت نجا»(4)

که اکثر مصايب اين کس بهسبب زبان است.

و چون چيزي از تو پرسند، اگر در حضور تو اعلم از تو باشد حواله به او کن، و اگر نباشد و تو در آن مسأله عالم باشي به آن که از اصول دين باشد يا از مسائل ضروري دين يا اجماعي باشد، متوجّه جواب او شو، و إلا جواب او به ناداني خود ده

ص: 362

که نمي دانم. و چون با علما نشيني بر آن باش که مسايل خود را از ايشان استفتا کني اگر از اهل آن باشند، و اگر با صلحا نشيني ملاحظه صفات... ايشان کن تا کسب آن کني، و با غير اين دو طبقه دوري...

و ديگر تا ممکن باشد شب ها خواب کم کن؛ که بهترين اوقات شب است که مردمان از معاصي فارغ اند و به خواب غفلت گرفتار، و فيوض... متواتر.

پس سعادتمند کسي که بيدار باشد و مستحقّ فيض باشد.

و اگر نتواني که تمام شب بيدار باشي، باري نصف آخر شب را که محلّ فيض است بيدار باش، که در لحد خواب بسيار خواهي کرد.

و تا تواني نماز شب را با شرايط، از تضرع و زاري و ادعيه مأثوره، فرومگذار، که عمده اسباب تقربات الهي بعد از فرايض، نماز شب است؛ مگر آن که واجبي در ذمه ات باشد که در آن صورت، به جاي آن، او را به جاي آور.

و در روز قيلوله اي بکن که جبر بيداري شب کند و دماغ را ضعيف نکند.

و ديگر علي الدوام به ياد خدا باش که:«واذکروا الله کثيراً لعلّکم تفلحون».(1)

و ذکر نه همين آن است که لا إله إلا الله و سبحان الله بگويي، اگرچه اين هم از ذکر است؛ وليکن نزد واجبات، ملحوظ نظر تو خدا باشد و ترک نکني، و نزد معاصي، ملحوظ نظر توخدا باشد و آن معاصي را بجا نياوري.

و بايد که علي الدوام در مراقبه باشي، که خدا را حاضر داني و عالم داني بر احوال خود. و کسي که اين خصلت را شعار خود گرداند ممکن نيست از او که اقدام بر معاصي کند. زهي بي حيا کسي خدا را ... داند و مخالفت او کند، با آن که اگر مخلوقي ضعيفي که... نفعي متصوّر باشد و نه ضرري اقدام به اين معصيت نکند؛ پس در اين صورت خدا را أهون الناظرين خواهد دانست، و اين کفر محض است.

ص: 363

و تا تواني مداومت بر کلمه توحيد بسيار بکن، که ارباب قلوب را به سبب آن تخليه و تحليه حاصل شده است. و تا تواني ذکر به محض لسان نکني که آن نافع نيست، بلکه دل ذاکر باشد، که محلّ فيوض الهي دل است.

و تا تواني بر آن باش که دل خود را از غير خدا خالي سازي، چنان که گفته اند در تفسير اين آيه که: «واذکر ربّك إذا نسيت»(1)

أي غيره.

و آينه دل... زنگ صور غير زدوده نشود ممکن نيست که صورت محبوب ازلي در او جلوه گر شود. پس سعي بليغ کن در اين معني که فراموش ساختن دل از غير اوست و ذکر او بسيار کردن تا شايد که مطلوب ازلي...

و ديگر مجاهده با نفس را از اعظم اسباب قرب شناس.

چنانکه باري جلّ وعزّ اسمه مي فرمايد که: «والذين جاهدوا فينا لنهدينّهم سبلنا».(2)

و ديگر مي فرمايد: «أمّا من خاف مقام ربّه ونهي النفس عن الهوي فإنّ الجنة هي المأوي».(3)

و ديگر مي فرمايد: «قد أفلح منزکّاها وقد خاب من دسّاها کذّبت ثمود بطغواها».(4) پس هرچه نفس طلب کند مخالفت او کن، و اگر عبادت طلب کند آن را متّهم دان، که او نه کسي است که عبادت طلب باشد، البتّه ملاحظه ريايي يا نحو آن چيزي کرده که تو را به آن مي خواند، پس تو سعي کن که او را در آن ... نه بر نهج خواسته او کني، و در جميع اين چيزها استعانت از ملک علاّم نمايي، که آدمي را به خودي خود ممکن نيست طيّ اين منازل.

و علي الدوام به گريه و زاري از او طلب توفيقات صوري و معنوي کني.

ص: 364

و ديگر مراعات اعمال خود کني که هرچند بسيار کني ملاحظه عظمت حقوق باري عزّ اسمه کرده و بسياري عطاهاي او کرده، او را حقير داني، و بداني که تو و هر که هست از ماسوي الله، از ملائکه مقرّبين و انبياء مرسلين و اوصياء صالحين، در جنب عظمت الله هيچ اند؛ پس خود را بسنج که تو چه باشي و که باشي و عبادت تو چه باشد تا تو رابه سبب آن عجب به هم رسد؟!

و ديگر مراعات اوقات خود کني که لمحه اي نگذاري که آن ضايع شود، که خسران عظيم است، و تدارک آن ممکن نيست؛ زيرا که آينده باز وقتي است و در آن وقت باز مکلفي به چيزي چند. پس آنچه رفت، رفت.

و ديگر تا تواني سعي کن در اخلاص عمل، چنان که خداي تعالی مي فرمايد: «ألا لله الدين الخالص».(1)

«وما أمروا إلاّ ليعبدوا الله مخلصين له الدين».(2)

و اخلاص در عمل آن است که خالص سازي جميع اعمال خود را از براي خدا، حتي آن کهعباداتي که از تو صادر شود نه از براي طمع بهشت باشد و نه از براي خوف دوزخ؛ چه نزد تحقيق، عبادت کردنِ خود است نه خدا. حتي آن که گفته اند که: ذوق در عبادت شرک است، فتأمّل.

و تا تواني چنان کن که جميع اعمال خود را از براي خدا کني، از اکل و شرب و نوم و غيرها، حتي قضاء حاجت را؛ چه مي توان که او را به نيّت، يا واجب سازد،

به اين که اين فضلات در بدن سبب ضرري است که خدا دفع اين ضرر را بر سبيل حتم طلب کرده، به واسطه آن که از مقدّمات عبادت است؛

يا مستحب سازد، به آن که قصد کند که تخليه بدن از فضلات سبب آن است که ابخره فاسده بر سر و دماغ ... و به سبب آن او را ممکن باشد حضور قلبي که روح

ص: 365

عبادت است که: «لا صلاة إلاّ بحضور القلب».(1)

پس خايب و خاسر باشد کسي که تواند چنان کند که قضاي حاجت را واجب يا مستحب سازد اوقات عزيز را ضايع گرداند و به بطالت گذراند، و اگر نمازي کند از بابت امور طبيعي عادت شده، به رسم عادت به جاي آرد، و اموري چند از عبادات که عادت او نشده باشد بر او شاق باشد، و اگر کند بر سبيل استنکاف کند، بي شرايط و ارکان.

و اعظم عبادات نماز است، و در احاديث معتبره واقع است که از نماز آن قدر مقبول است که دل بنده با خدا باشد. در نماز... شده که هيچ بار به خاطر او خطور نمي کند به هم مي رسد و از خدا غافل است، و بر سبيل عادت و افعال طبيعت اين افعال را بهجاي مي آورد، نعوذ بالله من الخسران العظيم.

پس اي غافل! نيک نظر کن که در چه کاري و معامله تو با کيست و چه مي کني؟ اگر در حضور يکي از سلاطين جور حاضر شوي همگي حواس خود را متوجه او ساخته و غير... و ممکن نيست که به غير او به کسي بپردازي... و هر ساعت ... عملي که مي کني و کرده اي مقبول خواهد شد...

پس اي غافل! تو مي داني که پيش که ايستاده اي و گفتگو مي کني و با که بر سبيل استهزاء مي گويي که: «إيّاك نعبد وإيّاك نستعين».

«تکاد السموات يتفطّرن منه وتنشقّ الارض وتخرّ الجبال».(2)

و روز و شب خلايق را بت خود ساخته، و از اين ... مي طلبي، و سجده آن مي کني، که ملجأي نداريم به غير از شما. الله الله اگر ... الهي باشد هرآينه شما را به واسطه اين عبادات بايد که نيست گرداند، چه جاي... که: «ولو يؤاخذ الله الناس بظلمهم ما

ص: 366

ترك عليها من دابّة ولکن يؤخّرهم إلي أجل مسمّي».(1)

پس اي غافل! چون نيک ملاحظه کني در مقام... که در مقام کفر مطلقي و به سجده خلايق مشغول شده، از سجده خالق پرداخته اي.

و ممکن نيست که کسي را يقين به وحدانيت خداي تعالی باشد، و به آن که او عالم است بر احوال اين کس، و به آن که بازگشت همه به سوي او خواهد بود، و از براي محسنان نعيم ابدي مهيا ساخته و از جهت عاصيان عقاب ابدي حاضر گردانيده؛ که متوجه مخالفت او گردد، و عقاب ابدي را بر نعيم ابدي اختيار کند. يقين که اعتقاد به اين مقدمات ندارد و اينها را از باب افسانه گوش ميکند و... لساني مي کند و دل او خبر ندارد، که: «ولمّا يدخل الايمان في قلوبكم».(2)

پس اي غافل! پس اي غافل! پس اي غافل! اندکي از اين خواب گران طبيعت بيدار شو، و از مقام کفر پنهان - چه پنهان؟ بلکه هويدا! - به در آ، و همنشيني دشمني که دوست صيت دشمني او را به عالميان در داده، از نفس و شيطان، فرو گذار، و ببين که با پدران شما چه کردند؟ با آدم چه کرد که معلم ملائکه بود و او را از بهشت به در کرد! و با قرون سالفه، از قوم نوح و قوم هود و قوم صالح و قوم لوط و قوم شعيب و فرعون و قوم او و نمرود و قوم او «وقروناً بين ذلك کثيراً»(3)

چه کرد؟! بعضي را از غرقاب بلا بر عقاب خدا رسانيد، و بعضي را به صرصر فنا، و بعضي را به صيحه و بعضي را به رجفه و بعضي را به شهر بر سر ايشان نگون کردن، و بعضي را به زلزله، و بعضي را به دريا... و بعضي را به تسلّط پشه بر ايشان به جهنّم کشيد.

زهي غافل که دوستي چنين دشمني را ترجيح داده اي بر دوستي خلاق عالم و

ص: 367

موجد خودت، که اگر نعماي او را عدّ [و شمارش] کني احصا نمي تواني کرد.

«وإن تعدّوا نعمة الله لا تحصوها».(1)

اوّل نعمتي که به تو کرد اين بود که از نطفه و علقه و مضغه و عظام و لحم، تو را ترقي داده، به افاضه روح مشرّف گردانيد، و مدت معلوم در شکم مادر تو را تربيت داده، و بعد از وضع حمل ،خون را از جهت تو شير کرده، که معده ات تاب غذا نداشته، تا آن که قوّت هضم غذا در تو پديد آورده، و ازجهت تو نظام عالم علوي و سفلي داده، ابر و باد را مقرّر ساخته که آب رحمت بر خاک ببارند، و از آن جا به طباخي آفتاب و دستياري انجم و افلاک، انواع ثمار و حبوب از زمين خشک به در آورد و غذاي تو ساخت و تربيت تو کرد تا وقتي که افاضه عقل کرد، يا عقل بالملکه بالفعل باشد، و از تو چيزي چند تکليف کرد که به سبب آن تحصيل سعادت عظمي کني، از معرفت او و عبادت او و رضاي او، که نفع اينها به تو عايد مي گردد و تو چشم از اينها پوشيدي و پشت بر اينها کردي.

نعوذ بالله من الخسران العظيم.

«خسر الدنيا والاخرة ذلك هو الخسران المبين».(2)

«يدعو لمن ضرّه أقرب من نفعه لبئس المولی ولبئس العشير».(3)

أيّها الغافل المسکين! رحمي به خود کن، و از براي اين راه دور توشه اي بردار. «وتزوّدوا فإنّ خير الزاد التقوي واتقون يا أولي الالباب».(4)

و تقوا بر سه قسم است:

ص: 368

تقواي عوام، و آن به ارتکاب طاعات و اجتناب از معاصي است.

و تقواي خواص، و آن به اجتناب از شبهات و مکروهات است، فإنّ المکروهات حريم المباحات، ومن رعي حول الحمي يوشك أن يقع فيه.(1)

و تقواي خاصّ الخاص، و آن اجتناب از غيراوست، کما قال الله تعالی: «يا أيها الذين آمنوا لا تلهکم أموالکم ولا أولادکم عن ذکر الله ومن يفعل ذلك فأولئك هم الخاسرون».(2)

چه خاصّ الخاص که خطاب عام است، وليکن اين معني به آساني ميسّر نمي شود، و به مجاهدات و رياضات و شب به هم مي رسد؛ از اين جهت او را تقواي خاص الخاص گفتيم. «اتقوا الله حقّ تقاته»(3)

و حقّ تقواي او جز خاصّان را ميسّر نيست، و چون زاد تقوا مي دانم به تکرار و تذکر تو مي کنم.

پيش تو گرچه مکرّر گفتن است *** پيش من عمر مکرّر کردن است

پس از صريح اين آيه دانسته شد که ترک محبّت مال و فرزند واجب است، که عمده مطالب دنيوي است. دليل وجوب، آن که ترک اين معني را خسران نام نهاد، و تارکان او را خاسران، نعوذ بالله من الخسران المبين.

و نيز از احاديث اهل بيت، سلام الله عليهم اجمعين، متواتر بالمعني است رفض دنيا، که: «حبّ الدنيا رأس کلّ خطيئة و بغض الدنيا رأس کلّ عبادة».(4)

و چون نادر است که کسي دنيا داشته باشد و محبت او نداشته باشد، از اين جهت

ص: 369

ارباب قلوب امر به ترک او فرموده اند، وإلاّ فنعم المال الصالح للعبد الصالح،(1)

که دنيا را وسيله عقبا سازد، و انفاق کند در راه او، از اين حيثيت دنيا نخواهد بود.

چيست دنيا از خدا غافل شدن *** نه متاع خانه و فرزند و زن

پس اي برادر! تا تواني در امور دنيوي مساهله کن و به جمع او چون دونان متوجّه مشو؛ چه اگر دنيا را از براي خدا ترک نکنياز جهت خسّت شرکا ترک کن؛ چه هرچند که تو تحصيل دنيا کني، از خسيسانِ کفار، کسان خواهند بود که به اضعاف مضاعفه از تو افزون خواهند داشت. «ولولا أن يکون الناس أمة واحدة لجعلنا لمن يکفر بالرحمن لبيوتهم سقفاً من فضّة ومعارج عليها يظهرون» الآية.(2)

و ديگر آيات بيّنات، متدبّرين را هويداست، و نهج البلاغه امير مؤمنان و پيشواي متّقيان مشحون است از آن، فتدبّر. «أفلا يتدبّرون القرآن أم علي قلوب أقفالها».(3)

«ولو کانت الدنيا تزن عند الله جناح بعوضة ما سقي کافراً منها شربة من ماء» کما ورد في الحديث.(4)

پس اي برادر عزيز! ساعتي بيدار شو، و به ديده بصيرت در بي وفايي دنيا و اهل او نظر کن، و رو از او گردانيده متوجّه عقبي شو.

«قل متاع الدنيا قليل والاخرة خير لمن اتّقي».(5)

و به جهد و جدّ تمام در تحصيل او بکوش، و هر ساعت را آخر عمر خود دان، و صبر را شعار خود ساز، که: «إنّما يوفّي الصابرون أجرهم بغير حساب».(6)

ص: 370

و صبر بر سه قسم است:

صبر بر مرارات طاعات، تا به مرتبه اي که طاعات در کام تو چون شهد گردد؛ چه شهد؟ که چون ذوق طاعت يابي تو را به کراهيت از آن باز نتوان داشت!

و صبر بر مکاره ترک معصيت، تا آن نيز آخر الامر آسان گردد.و صبر بر مصايب؛ چه هر مصيبتي که به تو رسد البتّه يا سبب رفع سيّئات است، يا علوّ درجات. و خود را بدين آيه خوشنود ساز:

«ما أصاب من مصيبة في الارض ولا في أنفسکم إلاّ في کتاب من قبل أن نبرأها إنّ ذلك علي الله يسير لکي لا تأسوا علي ما فاتکم ولا تفرحوا بما آتاکم».(1)

پس چون نيک تدبّر کني خواهي دانست که غم بر مصايب نفعي ندارد، بلکه اگر بهتر تدبّر کني شاکر خواهي بر مصايب، که: «البلاء موکّل بالانبياء، ثمّ بالأولياء، ثمّ الأمثل فالأمثل».(2)

حتي آن که در حديث واقع است که: «ملعون کلّ مال لا يزکّي، وکلّ جسد لا يزکّي، ولو في کلّ أربعين يوماً مرّة». فقيل: يا رسول الله! أمّا زکاة المال فقد عرفناها، فما زکاة الأجساد؟ فقال لهم: «أن تصاب بآفة». قال: فتغيّرت وجوه الذين سمعوا ذلك منه. فلمّا رآهم قد تغيّرت ألوانهم قال لهم: هل تدرون ما عنيت بقولي؟

قالوا: لا يا رسول الله! قال: «بلي، الرجل يخدش الخدشة وينکب النکبة ويعثر العثرة ويمرض المرضة ويشاك الشوکة وما أشبه هذا، حتي ذکر في حديث اختلاج العين».(3)

و ديگر واقع است که: اگر مؤمن بداند که او را چه مقدار اجر است بر مصايب، هرآينه تمنا کند که او را به مقراض پاره پاره کنند،(4) و اگر بداند که او را چه مقدار اجر

ص: 371

است در پريشاني ها، هرآينه آرزو کند که روز از روز ديگرِ او بتر باشد.

و ديگر، تسليم را دثار(1)

خود ساز که: «فلا وربّك لا يؤمنون حتي يحکّموك فيما شجر بينهمثمّ لا يجدوا في أنفسهم حرجاً ممّا قضيت ويسلّموا تسليما».(2)

و طاعات لطف و آن از براي خود، نه آن که از روي استنکاف کني که به مضمون آيه داخل مؤمنان نيستي. و ديگر حبّ جاه را به دفعات از سر به در کن، که آخر چيزي که نهاد مقرّبان در مي رود از صفات ذميمه، حبّ جاه است، که: «تلك الدار الاخرة نجعلها للذين لا يريدون علوّاً في الارض ولا فساداً والعاقبة للمتّقين».(3)

در حديث واقع است که داخل اين آيه نيست کسي که خواهد که شراک [و بند] نعل او نوتر از برادر او باشد.(4)

و از جمله حبّ جاه است طلب علم از جهت آن که روي مردم به او باشد، يا طلب وعظ، يا طلب نماز جماعت، يا طلب تصنيف، مگر آن که اينها را نيز به واسطه خدا خواهد؛ و فرق کردن ميان اين هر دو کمال صعوبت دارد. پس اولی اين است که تا تو را محقّق نشود که از براي خداست، متوجّه اين اشياء نشوي، و گول نفس و شيطان نخوري که: «وزيّن لهم الشيطان ما کانوا يعملون»(5) وزيّنت لهم أنفسهم.

و ديگر، تواضع را [در] کارسازي، که مهلک ترين صفات رذيله کبر است، و بدين صفت، ابليس ملعون با شش هزار ساله طاعت، به يک ساعت مطرود ابدي گشت.

«إنّ في ذلك لعبرة لاولي الابصار».(6)

ص: 372

و ديگر، قرون سالفه، به [سبب] کبر به هاويه رسيدند.

و ديگر، جهد کن تا در مقام احسان درآيي. «والإحسان أن تعبد الله کأنّك تراه، فإن لم تکنتراه فإنّه يراك».(1)

و بدين سبب حيا را شعار خود سازي؛ چون خود را منظور نظر حق داني، و متوجه خلاف رضاي او نگردي، و بر اين باشي که هرچه يابي که رضاي دوست در آن است در آن خود را معاف نداري از فرايض و نوافل.

نوافل را مگو سنّت، که فرض است *** تقرّب جستن ما سوي مولا

که: «لا يزال العبد يتقرّب إلی بالنوافل حتّي أحبّه، فإذا أحببته کنت سمعه وبصره ولسانه ويده، فبي يسمع، وبي يبصر، وبي يبطش».(2)

و تعظيم اوامر و نواهي باري، چنان که تواني بکني. «ما لکم لا ترجون لله وقاراً».(3)

و همّت خود را بر اين داري که علي الدوام روي از غير او گردانيده، رو به او کني، حتي از بهشت و دوزخ؛ چه کسي که مستغرق جمال او گشت بهشت در نظر او خار است، و در جنب عظمت محبوب او بي مقدار.

تا به سبب اين افعال در مقام محبت او درآيي که: «يحبّهم ويحبّونه»(4)

و بدين سبب محبوب او گردي، و به سبب محبّت جميع دشواري ها بر تو آسان گردد، چنان که نظر مي کني در آنان که به واسطه تعلّق به مخلوقي مرکّب از خون و صفرا و بلغم، که سبب طراوت او شده، از غير او دامن فروچيده، و از تعلّق به غير او آزاد گشته.

باري سعي کن که در محبّت يار، کم از آن عاشقان مجازي نباشي، و هميشه از شوق او و ذوق، پيراهن چاک و دامن چالاک باشي.

ص: 373

و چون در مقام ولا و محبت او درآمدي هميشه طالب مرگ خواهي بود.«من کان يرجو لقاء الله فإنّ أجل الله لات».(1)

«قل إن زعمتم أنّكم أولياء لله من دون الناس فتمنّوا الموت إن کنتم صادقين».(2)

و ساعتي از قلق و اضطراب خالي نباشي، و به سبب تعطّش و اشتياق، جان ها فشان کني، و در ميدان مجاهده او، خود را بي خود زده بر لشکر اعداء شياطين و نفس اماره، دادِ مبارزت بدهي، و مدهوش او گشته، از خود بي خود گردي، و در مقام وله و حيراني جمال او درآيي، و هر ساعتي از واردات غيبي و مکاشفات لا ريبي چيزي چند جلوه گر گردد که: «إنّ لله في أيام دهرکم نفحات ألا فادرکوها»(3) که به سبب آن سرور مدهوش گردي، و در مقام مشاهده جمال او درآيي، و از مرتبه عين اليقين به حق اليقين واصل گردي، و صاحب معرفت گردي، و از خود فاني گشته به حق باقي گردي. «أومن کان ميتاً فأحييناه وجعلنا له نوراً يمشي به في الناس».(4)

و گاهي در مقام قبض و گاهي در مقام بسط درآيي، و گاهي در مقام شکر درآمده، موسي وار نعره «ربّ أرني أنظر اليك»(5)

از تو برآيد، تا به مرتبه اي که مکوّنات در نظر تو ننمايد، به واسطه شهود انوار ذات و صفات و اسماء، و در مقام توحيد درآمده، جز يکي نداني، و جز يکي نبيني.

غرض از اين گفت و گوها آن که: تو را از براي تحصيل اين سعادات آفريده اند، که: «کنت کنزاً مخفياً فأحببت أن أعرف، فخلقت الخلق لأعرف».(6)

ص: 374

و تو گاهي از اين غافلي، و گاهي کهمتذکّري، به واسطه کسل، اينها [را] محال دانسته، به جهل عظيم خود راضي شده و از قبيل «إن هم إلاّ کالانعام بل هم أضلّ»(1)

مشغول اکل و شرب و لبس و جاه گشته، دو اسبه در عقب اينها مي تازي و نقد عمر را مي بازي. «أفحسبتم أنّما خلقناکم عبثاً وأنّکم إلينا لا ترجعون».(2)

به هر حال اي برادر عزيز، و اي يار مهربان! به طلب علوم مشغول باش، و عمده علوم اين معارف است و حکم، که: «ومن يؤت الحکمة فقد أوتي خيراً کثيراً».(3)

و خيال نکني که تو را خلق کرده اند که عمر عزيز در نحو و صرف و منطق و عربيت و هندسه و رياضي صرف کني، و اينها را علم دانسته، از علوم دينيه باز ماني؛ بلکه اگر به تحصيل اينها مشغول شوي اينها را آلت دانسته، به اندک زماني از اينها درگذشته... و اينها را مقدّمه واجب دانسته، لله خواني و گذري، تا آن که(4) به جايي رسي. و ديگر زنهار، الف زنهار، که مبادا اين صورت حقايق و معارف را علم داني؛ چه اينها حاصل عملي است که بعد از علم واقع شده باشد، که: «من عمل بما علم ورثه الله تعالی علم ما لم يعلم».(5)

چرا که معني علم، اعتقادي است ثابت جازم مطابق واقع، و محال است که تو اين نحو اعتقاد به وجود باري و رسالت حضرت رسالت پناهي و اعتقاد به مقالات ايشان جميعاً داشته باشي، [و به] به بشارت هاي ايشان به نعيم بهشت و اندرزهاي ايشان از عقوبات الهي داشته باشي، و بعد از آن مخالفتايشان کني.

پس عند التحقيق تو در اين چيزها صاحب علم نيستي، و اين نقش و صور را

ص: 375

خيال علم کرده اي، و روز به روز در تحصيل کتب مي کوشي، و هرچند برمي آيد، تو را شبهه و شک بيشتر مي شود. نعوذ بالله من هذا العلم.

أيّها الغافل، ثمّ أيّها الغافل! آگاه شو و نيک تأمّل نماي و اوقات عمر عزيز خود را ضايع مگردان که بسي حسرت خواهي خورد در دنيا اگر بينا شوي، «فإنّها لا تعمي الأبصار ولکن تعمي القلوب التي في الصدور».(1)

و اگر در اين جهل و عمي بميري، بسي حسرت ها که بخوري يوم الحسرة والندامة، ونفع نداشته باشد. حاصل، تو نشسته اي به محنت و رنج، و اندر بغل تو کليد گنج.

و زنهار، ثمّ ألف زنهار، که مباد به تسويفات،(2) از تسويلات نفس اماره فريفته شوي، و به فردا اندازي چنانکه هستي که ان شاء الله فراغ بابي به هم رسد عبادت خدا خوب بکنيم، يا فلان ماه بيايد، و يا به فلان جاي رويم، و يا بعد از آن که از مردم گوشه گيريم متوجه تحصيل اين سعادت شويم، که اين تسويفات از تسويلات نفس و شيطان است؛ چه هرچند بر مي آيد، اين درخت خاري که در راه خود و مسلمانان کشته اي قوي تر مي گردد، و کندن آن صعب تر، و قوت تو کمتر؛ چه به مرور(3)

ايام، اين صفات رذيله در جبلّه(4)

تو محکم تر مي گردد، و ايّام(5)

شباب و صحّت به شيب و مرض تبديل مي گردد، اگر بماني، و تو را در آن صورت ممکن نخواهد بود.

خوي بد در طبيعتي که نشست *** ندهد جز به وقت مرگ از دست

و عذاب روحاني كه عبارت است از جا گرفتن اين صفات در طبيعت آدمي، و محروم بودن از سعادت ابدي بعد از مرگ، و ازاله آن ممكن نباشد، اعظم است از

ص: 376

عذاب جسماني، وليكن چون تو اين معاني را نيافته اي و لذت اينها در كام تو جا نگرفته است و آتش محسوس را ديده اي، از اين جهت او را حقير مي داني، معذوري.

پس اي برادر! اندكي از چاه طبيعت به در آ، و در ملك فقر بر سرير قناعت جا گير، و پادشاهي كونين را از دست مگذار.

و اين معني در كمال آساني است، و او به برداشتن گامي از كام حاصل مي شود.

هان! مردانه قدم نه، كه اگر چه به حسب ظاهر از محالات مي نمايد، وليكن به مقتضاي: «من تقرب إليّ شبراً تقرّبت إليه ذراعاً، و من تقرّب إليّ ذراعاً تقرّبت إليه باعاً»(1) بر تو آسان خواهد گشت. و چون عليم خبير، صفاي نيّت از تو بيند، هدايات خاصّه ارزاني خواهد داشت كه به سبب آن، اين ها همه آسان خواهد گشت.

هان! نترسي و بر خود نلرزي!... چند انديشي؟ فدا كردن جان را در راه او سهل بشمار؛ چه همه از اوست و به دست اوست، وليكن آن از كمال لطف، تو را اختياري داده كه: آنچه از من است براي من صرف كن. «ليبلوكم أيّكم أحسن عملاً».(2)

پس زهي خاسر و خايب بنده اي كه جان او كه مخلوق سيّدِ اوست و افناي او به دست اوست، سيّد از او طلب كند و در عوض صد هزار جان دهد، او در آن مضايقه نمايد. نيست اين الا از نقصان اعتقاد، أعاذنا الله منه.و ديگر اي برادر! اين سخنان سهل مدان و به مكرّر خوندن و مطالعه كردن اينها دلگير مشو، بلكه هر روز سعي كن تا كلمه و يا سطري از اينها را تدبّر و تفكّر كني و بيابي، و به اين يافتنِ ظاهر، قانع مشو.

و اگر خوهي كه متّصف به اين صفات گردي، نظر از عيوب واعظ بپوش.

تو سخن را نگر كه حالش چيست *** به نگارنده سخن منگر

ص: 377

و گمان اين است كه مضموني در اين ها نيست كه مخالف آيه و حديث نبوي باشد، والله أعلم. و ديگر، شرط اخوّت فرو مگذار، و گاهي اين شكسته كثير التقصير را به دعايي ياد آور، خصوصاً در مظانّ اجابت دعوات، از مشاهد مشرّفه و نزد تضرّعات و در خلوات. و سعي كن در آن كه ديگران در حقّ تو دعا كنند؛ چنان كه مشهور است كه خطاب به موسي رسيد كه: يا موسي! به زباني مرا بخوان كه به آن زبان عصيان من نكرده باشي. حضرت موسي عليه السلام گفت: خداوندا! مرا نيست آن زبان! خطاب عزّت در رسيد كه: استدعاء دعاء از ديگران كن، كه به زبان ايشان تو عصيان من نكرده اي. و به اين ختم كرديم؛ چرا كه اگر نصيحت نفع مي كند همين بس است، و اگر نه، مجلّدات نفع نمي كند. نفعنا الله وإيّاكم بجاه محمد وآله الطيّبين.

اين چند كلمه در دويّم رمضان سنه ثلاثين و الف مرقوم گشت.

کتبه العبد محمد تقي بن مجلسي الاصفهاني، غفر ذنوبهما، آمين.

عکس

انجام دستورالعمل اخلاقی عرفانی محقّق مجلسی

ص: 378

و بيداري به تدريج که نفس از کار نيفتد و بي دماغ نشود که از عبادت بازماند.و عزلت از کساني که صحبت ايشان اين کس را از ياد الهي بازدارد.

و ذکر به دوام به هر ذکري که انس او به حق سبحانه وتعالی شود.

و بهترين اذکار «يا الله» است، و اگر ملالي به هم رسد اسماي اعظم الله از نود و نه نام به هر يک که موجب ازدياد دانش بوده باشد.

با مراقبه تمام، که خود را منظور نظر الهي داند، و نگذارد که ياد غير او در خاطر درآيد. و اين معني به تمرّن حاصل مي شود. هرگاه مدتي مداومت نمايد آثار عظيمه ظاهر مي شود. و عمده خالص ساختن نيّت است، اگر چه آن نيز به تدريج حاصل مي شود. مجملاً مي بايد که شب و روز تمام - مگر قدري که صرف علوم مي شود - هميشه مشغول ذکر بوده باشد، با حضور قلب، بي آن که ذات اقدس الهي را در خيال خود درآورد. هرگاه اندک زماني در اين معني بکوشد محبّت الهي حاصل مي شود، و به قدر حصول محبّت مشقّت ها کم مي شود، تا بنده به کمال مرتبه خود برسد در محبّت.

بعد از آن حق سبحانه وتعالی افاضه مي فرمايد علوم و حقايق، و معني وحدت جلوه گر مي شود. و آنچه مناسب اين مقام است آن است که بنده غير حق سبحانه وتعالی را لاشيء داند، و هر مطلب و مرادي که داشته باشد به تضرّع و زاري از او طلبد، و بداند که از مخلوق کاري متمشّي نمي شود، و اگر ظاهراً شود بدون توفيق الهي نمي شود. و عارف که به مرتبه معرفت و محبّت فاير مي شود ديگر ممکنات همه در نظر او محو مي شود، و به عين يقين غير حق سبحانه و تعالی را نمي بيند و نمي داند، والله تعالی يعلم، وأوصلنا وإياکم إلي ما يحبّ ويرضي.

سؤال: شيخ سعدي فرموده است که:

اگر تيغ عالم بجنبد ز جاي *** نبرّد رگي تا نخواهد خداي

چگونه اين معني را موافق شرع توان ساخت که اين خواستن را به علم تأويل کني علّت مي شود. و ديگر، حديثي از حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل فرمودند که کسي که در

ص: 380

خانه تنها مي خوابد يا به صحرا تنها مي رود يا تنها چيزي مي خورد ملعون است.

و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در درر الکلم فرموده است: «من آنس بالله توحّش عن الناس، والوصلة بالله في الانقطاع عن الناس».

و شيخ بهاء الدين محمد عليه الرحمه فرموده:

تا تو نيز از خلق پنهاني همي *** ليله القدريّ و اسم اعظمي

و اکثر اهل الله از تنهايي به مراتب عالي رسيده اند.

پس فقيري چه سازد که ملعون نباشد و به خدا نزديک باشد؟!

ديگر، شيخ بهاءالدين عليه الرحمه فرموده:

سينه خالي ز مهر گلرخان *** کهنه انباني بود پر استخوان

چه معني دارد؟

جواب: معني عزلت مذکور شد که انقطاع است از جماعتي که شخص را از ياد الهي بازدارند، و اگر ممکن بوده باشد که با چنين شخصي بوده باشند که به واسطه او هميشه مشغول به ذکر الهي بوده باشند فبها، وإلاّ تنهايي خوب است، به شرط آن که هميشه با خدا باشد تا تنها نباشد.

و عبارت شيخ سعدي موافق مذهب اشعري است ظاهراً، و قابل تأويل هست.

و عبارت شيخ بهاءالدين محمد رحمه الله مرادش محبّت اهل بيت رسول خدا است، يا محبّت الهي علي سبيل الکناية.

و در مقام سير إلی الله متوجّه معاني اشعار يا غير آن شدن حجاب است، مي بايد اعتقاد خود را درست کرده، متوجّه غير نشود که موجب تشويش خاطر است، و مجملاً بداند که آدمي بسياري از چيزها را نمي داند، و کلام اکثرمحقّقين محمل هاي دقيق دارد که ابتدا بد مي فهمد، و چون غور مي کند بد نيست، متوجّه نبايد شد.

سؤال: شيخ عليه الرحمة فرموده است:

علم نبود غير علم عاشقي *** ما بقي تلبيس ابليس شقي

ص: 381

استدعا آن است که سر رشته علم عشق را به دست اين بيچاره بدهند که باعث شوق به بندگي و جان سپاري خالص شود؛ چرا که کسي که اين مراتب را در اين عصر به مرتبه کمال رسانيده باشد به غير از آن قبله گاهي احدي گمان نمي برد.

اگر گويند از کثرت عبادات وصوم و سهر است، از اينها باعث ضعف و کاهلي و افسردگي مي شود، اگر خود را به جبر و تکليف بداري کسل زياده مي شود، پس چيزي قلمي نمايند که باعث ذوق و شوق شود به فرمان برداري از دل و جان، و بدن مانع باشد.

جواب: مداومت بر ذکر با حضور قلب اقوي اسباب محبّت است، و از رياضات ديگر قدري که موجب کسل نشود ضم مي بايد کرد، والله تعالی يعلم.

سؤال: روايات و اخبار بسيار وارد است در باب فضيلت خواندن ادعيه، و آنقدر دعا از حضرات نقل کرده اند که اگر شب و روز ترک خواب و خور نموده مشغول خواندن اينها شويم عشري به جا نخواهيم آورد، و مضمون ماحصل دعا مشتمل است بر طلب مدّعيات و مرادات دنيا و آخرت، و در حقيقت اقرب و اکرم عباد به درگاه الهي اهل توکّل و تسليم و رضا است، که ترک مرادات و مدّعيات دنيا و آخرت نموده، جميع کار و بار خود را به عالم الغيب والشهاده گذاشته، شب و روز تفکّر در مصنوعات و بزرگواري بديع السموات والارض مي نمايد. پس هرگاه شخصي مشغول به مراتب اوّل شود از اين مراتب عليا باز مي ماند، و اگر به اين مراتب عالي خود را برساند ازپيروي حضرات معصوم بازمانده، پس چه بايد کرد؟ و ديگر، در نفس الامر بسيار مذموم است که بنده شب و روز به آقاي خود گويد که فلان و فلان چيز مي خواهم، خواه بدهد و خواه وعده کند، ترک خواستن نکند و راضي نشود.

جواب: چون تمام آنها را به جا نمي توان آوردن هرچه مقدور باشد. و همچنان که از حضرات ائمه معصومين صلوات الله عليهم اجمعين دعاها در طلب مرادات واقع شده است دعاي بي طلب نيز واقع شده است، و در دعاهاي با طلب اگر حسب الامر کنند

ص: 382

خوب است، گو مطلب نداشته باشد. از مردمان چيزي خواستن مذموم است، و از خداوند خواستن خوب است؛ که: «إنّ الله يحبّ الملحّين في الدعاء».(1)

سؤال: چون برادر کمترين بسيار به جدّ است در بردن کمترين به بروجرد، و حجّت مي گيرد که هرگاه عيال و فرزندان شب و روز از مفارقت به گريه و زاري مشغول باشند در غربت به سر کردن جايز نيست، اگر ايشان تجويز کنند به رفتن اميدواراست که سررشته بندگي به دست اين بيچاره بدهند که درآنجا به آن عمل نمايد.

جواب: عمده آن است که حق سبحانه وتعالی را بنده فراموش نکند، و هميشه به ياد او باشد، و غير او را از خاطر بيرون کند، و لمحه ای بي ياد او نباشد.

سؤال: شيخ عليه الرحمة فرموده که:

علم نبود غير علم عاشقي *** ما بقي تلبيس ابليس شقي

مراد از علم کدام است؟ و طريق کسب چگونه است؟

و ديگر فرموده اند:

سينه خالي ز مهر گلرخان *** کهنه انباني بود پر استخوان

کاکل مشکين به دوش انداخته *** و ز نگاهي کار عالم ساخته

آمد و بنشست بر بالين من *** رفت وبا خود بردعقل ودين من

اينها چه معني دارد؟

جواب: مراد از علم عاشقي عشق حق سبحانه وتعالی است، و گلرخان انبيا و اولياء اند، يا عالم صفات است.

و طريق کسب آن به نحوي است که در لوامع مذکور است مفصّلاً، و مجملاً:

صمت وجوع وسهر وعزلت وذکر به دوام *** ناتمامان جهان را بکند کار تمام

ص: 383

و کاکل مشکين، وارادت غيبي و مکاشفات لاريبي و محبّت الهي، ومن لم يدق لم يدر و دليل و طريق آن را آيه کريمه «والذين جاهدوا فينا لنهدينّهم سبلنا وإنّ الله لمع المحسنين»(1) توان يافت.

سؤال: متوقّع است که کيفيّت سير لله و في الله و إلی الله و مع الله را قلمي نمايند، و اگر بعد از آن اشاره به قربات اربع شود عين مرحمت گستري است، و کيفيت ذکر بدو امر او، کلمه توحيد اقرب است به تزکيه نفس يا الله؟

جواب: سير لله آن است که بنده هرچه کند خالصاً لله کند و مراد خود را از ميان بردارد. و إلی الله آن است که مقصودش قرب باشد، چون حق سبحانه وتعالی قرب را مي خواهد، و في الله عبارت است از تفکّر در اسماء و صفات، مانند رحمانيّت و رحيميّت الهي که عالميان را فرو گرفته است، و مع الله آن است که غير خدا را بالکلّيه فراموش و همگي به ياد و فکر او باشد. «قل الله ثمّ ذرهم».(2)

و يافتن بر وجه اکمل آن است که بنده را به اين مقامات برسانند، به اين عنوان کهترک مألوفات جسمانيه و مرادات شهوانيه بکند، و او را مرادي به غير از رضاي او نباشد، و هميشه به ياد الهي باشد با رياضات از ترک خوردن و آشاميدن ملتذّات، و اکتفا نمودن به مقداري که بدن را کافي باشد. و عمده مراقبه است که در جميع عبادات «اعبد الله کأنّك تراه، فإن لم يکن تراه فإنّه يراك» باشد، و ترک الفت با غير او کند، مگر کساني که ايشان نيز چنين باشند، و از بنده است اراده، و توفيقات از آن جانب است. و مکرّر تجربه ها شده است که هرگاه متوجّه او شود و تضرّع و زاري کند که حق سبحانه وتعالی او را به او نگذارد و آنچه مي بايد چنان مي فرمايد.

و مداومت بر «يا الله» با حضور قلب تأثيرش از همه بيش تر است، و اگر تاب

ص: 384

نداشته باشد ذکري ديگر کند، مثل يا رحمان و رحيم. ديگر که فرو نشيند باز بر سر ذکر «يا الله» رود. و پانزده مناجات را نيز بسيار بخواند. و چون بنده متوجّه او شود دلش را به انوار قدسيه منوّر سازند، هرچه او را ضرور است او را بر آن مي دارند، و چنان مي شود که هر ساعت محتاج شيخ نباشد، امّا مبتدي را ضرور است که هرچند به امر شيخ کند، و توجّهات بسياري از مقامات مي کند [کذا] والله تعالی يعلم.

سؤال: ... شيخ فرموده:

لقمه کامد از طريق مشتبه *** خاک خور خاک وبرآن دندان منه

متوقّع است که مشتبهات از مأکول و ملبوس را قلمي نمايند که چه قسم است و کدام است؟ و ديگر، معني «موتوا قبل أن تموموا» و حقيقت آن چه چيز است؟

جواب: ... علم معرفت لقمه نهايت ندارد، و تا مقدور باشد از ظلمه و اتباع ايشان اجتناب نمايد و از لقمه ايشان نخورد. و «موتوا قبل أن تموتوا» فاني شدن است در رضاي الهي از مرادات خود. خواهش خود را ازميان برداشتن، و همگي از جهت رضاي خالق بودن است، والله تعالی يعلم.

سؤال: هرگاه شخصي را از وجه حلال مقدور باشد اگر اطعمه طيّب از فواکه لطيفه و مطبوخ مقوّي و حلويات لذيذ استعمال نمايد موافقت نفس کرده است که مورث غفلت و بعد است، و اگر ترک نمايد و به نان جوي قناعت نمايد خلاف قول الله تعالی نموده است که: «کلوا من طيّبات مارزقناکم».(1)

پس طريقه ای که موافق حقيقت و شريعت باشد قلمي فرمايند.

و پوشيدن البسه فاخر نمازي که مقدور باشد داخل اسراف هست يا نه؟