BUXARİ VƏ MÜSLİMİN SƏHİHLƏRİNƏ BİR BAXIŞ

KİTAB HAQQINDA

Kitabın adı: Buxari və Müslümün səhihlərinə bir baxış

Müəllif: Ayətullah Məhəməd Sadiq Nəcmi

Mütərcim: Rəşad Vahid oğlu Əkbərov

KORREKTOR: Subhan Pərhrizkar

NAşIR: Beynəlxalq əl-Müstəfa (s) Nəşr və tərcümə Mərkəzi

Çap növbəsi: Birinci

ISBN: 978-964-195-321-0

Çap tarixi: 2011

Tiraj: 1000

© Kitabın bütün hüquqları naşirə məxsusdur

ÌNVAN:

İran, Qum, Şühəda meydanı, Höccətiyyə prospekti, Höccətiyyə mədrəsəsinin qarşısı, Beynəlxalq əl-Mustəfa (s) Universitetinin nəşriyyatı.

Tel/faks: +98 251 7730517

İran, Qum, Mühəmməd Əmin prospekti, Elmlər Universitetinin nəzdi, Beynəlxalq əl-Mustəfa (s) Universitetinin nəşriyyatı. Tel/Faks: +98251 2133106 / +98251 2133146

www.miup.ir, www.eshop.miup.ir

E-mail: admin@miup.ir, root@miup.ir

səh:1

İŞARƏ

بسم الله الرحمن الرحیم

BİSMİLLAHİR-RƏHMANİR-RƏHİM

Tədqiqat Şöbəsi

səh:2

Buxari və Müslimin səhihlərinə bir baxış

Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcmi

Mütərcim:

 Rəşad Vahid oğlu Əkbərov

səh:3

səh:4

NAŞİRDƏN

_Hər bir tədqiqatın əvvəli və sonu tədqiqatçı insan zehnində yaranmış suala cavab tapmaq yolunda inkişafın bir mərhələsi sayılır, həmçinin, bu gedişat elm və bilik olan tədqiqat nəticəsinin əldə edilməsi ilə sona çatır._

_Əlbəttə, bu sonluq yeni bir başlanğıc üçün müjdə verir. Çünki hər bir tədqiqat yeni iş, inkişaf təravət və bərəkət, həmçinin, yeni sualların meydana çıxması ilə nəticələnir._

_Tədqiqat əsnasında qarşıya çıxan suallar zaman ehtiyaclarının tənasübü və tədqiqatçıların bacarığı ilə inkişaf edir və bəşər mədəniyyətini hərəkətə vadar edir._

_Elm və texnikanın inkişafı nəticəsində sualların tez bir zamanda dünyanın müxtəlif yerlərinə çatması və sürətlərin azalması prosesi yeni bir mədəniyyəti ərməğan gətirir. Buna görə də, şübhəsiz bu proses barədə mükəmməl agahlıq və düzgün müdiriyyət bu yolda inkaredilməz təsirə malikdir._

_Beynəlxalq əl-Mustafa (s) Universiteti elmi hövzələrdə malik olduğu xüsusi vəzifəsi, habelə insanların müxtəlifliyinə əsasən, tədqiqat sahəsində münasib şəraiti yaratmağı özünə vəzifə bilir._

_Bu sahədə münbit şərait yaratmaq, imkanlardan münasib tərzdə istifadə etmək, həmçinin, din sahəsində tədqiqatçı alimlərdən himayə etmək Beynəlxalq əl-Mustafa (s) Universitetinin Tədqiqat_

səh:5

_müavinliyinin əsas və önəmli vəzifələrindən sayılır._

_Bu qəbil elmi hərəkətlər və mövcud vəziyyətin möhkəmləndirilməsi ilə dünyanın hər bir yerində dini mədəniyyətin inkişafı və yayılması ilə nəticələnməsinə ümid edirik._

_BEYNəLXALQ əL-MUSTAFA (S) NəşR Və TəRCüMə MəRKəZI_

səh:6

MÜNDƏRİCAT

Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcminin həyati 17 [1]

Ön Söz. 21 [2]

Hörmətli oxucular! 21 [3]

Müqəddimə. 23 [4]

Hədislər barədə. 43 [5]

Hədis nədir?. 43 [6]

Sünnə nədir?. 44 [7]

Quran baxımından hədisin əhəmiyyəti 44 [8]

Sünnənin əhəmiyyəti barədə Peyğəmbərin _(S)_ nəzəri 46 [9]

Quran və sünnənin fərqi 48 [10]

Şiə və Sünnü məzhəblərində hədis yazılışının qısa tarixi 50 [11]

Şiə məzhəbində hədisin yazılması 50 [12]

İmam Əlinin (ə) vaxtinda hədisin yazilmasi 51 [13]

İmam Əli (ə) və onun yazdıqları 53 [14]

Hədis yazanların sayı və rütbələri 53 [15]

İmam Sadiqin _(ə)_ zamanında hədislərin yazılışı 54 [16]

Kutube ərbəə - 4 kitab. 55 [17]

Sünnü məzhəbində hədislərin yazılması 56 [18]

Əbu Bəkrin xilafəti dövründə hədis yazılışının qadağan edilməsi 57 [19]

Ömərin xilafəti zamanı hədis nəqlinin qadağan olunması 58 [20]

Ömərin vaxtında hədis yazmaq və toplamağın qadağan olunması 61 [21]

Hədis Osmanin dövründə. 61 [22]

Hədis Müaviyənin zamanında. 63 [23]

İkinci fərman.. 66 [24]

Üçüncü və dördüncü fərman.. 67 [25]

Əməvi xəlifələri zamanında hədisin vəziyyəti 68 [26]

Hədis yazmaqda ilk addım... 68 [27]

Ömər ibn Əbdul-Əzizin xilafəti dövründə hədisin əməli surətdə yazılması 69 [28]

Alti səhih kitabın meydana gəlmə tarixi 72 [29]

Sihah və Məsanid kıtabları arasında olan fərqlər. 74 [30]

Bu kitabı yazmaqda məqsədimiz. 75 [31]

Birinci hissə [32]

Məhəmməd İbn İsmail Buxari və Müslim İbn Həccac Nişapurinin tərcümeyi-halları [33]

1 [34] . Buxarinin tərcümeyi-halı və onun yaşayış tarixi 81 [35]

Buxari kimdir?. 81 [36]

Doğulduğu və vəfat etdiyi tarix: 81 [37]

Buxarinin təhsilləri: 81 [38]

Onun elmi səfərləri: 82 [39]

Buxarinin əsərləri: 82 [40]

Buxarinin təəccüb doğuran fətvaları: 83 [41]

2 [42] . Müslimin tərcümeyi-halı və onun yaşayış tarixi 85 [43]

Müslim kimdir ?. 85 [44]

Doğulduğu və vəfat etdiyi tarix: 85 [45]

Müslimin elmi səfərləri: 86 [46]

Müslimin əsərləri: 86 [47]

Müslimin vəfatının səbəbi: 87 [48]

İkinci hissə [49]

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim sünni məzhəbinin  nəzərində [50]

1 [51]. Sihahi-Sittə. 91 [52]

(Alti Səhih Kitab) 91 [53]

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim kitablarinin xüsusiyyətləri 92 [54]

Hədis mövzularının sayı 92 [55]

Şərhləri 93 [56]

Səhiheyn kitabları barədə yazıçılıq məharəti 93 [57]

Hələ bu azmış kimi... 95 [58]

Yuxular görürlər və kəramətlər söyləyirlər. 97 [59]

Şerlər və Qəsidələr. 98 [60]

İfrat dərəcəsinə çatmış müdafiə. 99 [61]

Üçüncü hissə [62]

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim, elm və təhqiq baxımından [63]

1 [64]. Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim, elm və təhqiq baxımından. 105 [65]

Səhiheyn Məhəmməd ibn Yəhya Zohəlinin nəzərində. 107 [66]

Müslim də şübhəlidir. 109 [67]

Səhiheyn Əbu Zərənin nəzərində. 109 [68]

Səhiheyn kitabları Nəvəvinin nəzərində. 110 [69]

Səhiheyn kitabları İbn Həcərin nəzərinrə. 111 [70]

Səhiheyn kitabları Qazi Əbu Bəkr Baqilaninin və başqalarının nəzərində. 111 [71]

Səhiheyn kitabı İbn Həmmamın nəzərində. 112 [72]

Səhiheyn kitabları Şeyx Məhəmməd Əbduhun nəzərində. 112 [73]

Səhiheyn kitabları Əhməd Əminin nəzərində. 114 [74]

Səhihi-Buxari kitabı Müslimənin nəzərində. 115 [75]

Səhiheyn kitabları biz şiələrin nəzərində. 116 [76]

Dördüncü hissə [77]

Səhiheynin Raviləri və Sənədləri [78]

1 [79]. Səhiheyn kitablarının sənədlərinin zəifliyi 121 [80]

Rical elmi  və Dirayətul-hədis. 121 [81]

İman, hədisin qəbul olunmasının əsas şərtidir. 123 [82]

Bu xüsusiyyətlər imanla düz gəlmir. 123 [83]

Səhiheyn kitablarının ravilərindən bir dəstəsinin imanının miqdarı və bu imanın tənqidi 124 [84]

1. Əbu Hüreyrə. 126 [85]

2. Əbu Musa Əşəri 128 [86]

3. Əmr İbn Ass. 130 [87]

4. Əbdullah ibn Zubeyr. 132 [88]

5. İmran İbn Həttan.. 134 [89]

6-7. Buxari və Müslim (Buxari və Müslimin təəssübkeşliyi) 135 [90]

Səhiheyn kitabları və Əlinin (ə) fəzilətləri 135 [91]

Müslimin şiələrə qarşı gülməli iftirası 137 [92]

Buxari və İmam Sadiq _(ə)_ 138 [93]

İbn Teymiyyənin üzürlü səbəbi 139 [94]

Buxari və Müslimin Peyğəmbər ailəsi ilə aşkar düşmənçiliyi 140 [95]

Beşinci hissə [96]

Səhiheynin  hədislərinin mətn cəhətindən zəifliyi [97]

1 [98]. Hədisin deyilişi ilə yazılışı arasında olan fasilə. 147 [99]

2 [100]. Yarımçıq yazılmış hədislər. 149 [101]

(Senzura olunmuş hədislər) 149 [102]

1. Cənabət hökmü.. 150 [103]

2. Dəli qadının daşqalaq olunması 151 [104]

3. Şərabxorun cəzası 153 [105]

4. Sudan soruşmaq əhvalatı 154 [106]

5-6. Osman və Səmurət ibn Cundəbin əhvalatı 156 [107]

Səhihi-Buxaridə hədislərin məfhumu.. 159 [108]

Səhihi-Buxarinin başqaları tərəfindən tamamlanması 160 [109]

Altinci hissə [110]

Tövhid,  Səhihi - Buxari  və Səhihi - Müslim  baxımından [111]

1 [112]. Allahı görmək səhiheyn baxımından. 165 [113]

Hədislərdən istifadə olunan mətləblər. 175 [114]

Əhli-sünnə alimlərinin nəzərində Allahın görünməsi 176 [115]

2 [116]. Allahı görmək məsələsi ilə bağlı beş sual 181 [117]

Bu batil əqidənin mənşəyi nədir?. 183 [118]

Allahı yuxuda görmək olarmı ?. 185 [119]

Buxarinin bu hədisi təsdiq etməsi 186 [120]

Əhli-sünnə alimləri də Allahı yuxuda görürlər. 187 [121]

Bu yuxunun yozumu.. 188 [122]

Allah-Təalanı görmək şiə imamlarının nəzərində. 188 [123]

Şiə məzhəbinin rəhbərləri nə söyləyirlər?. 188 [124]

Əqli və fəlsəfi dəlillər. 190 [125]

Qurani-Kərimdən dəlillər. 191 [126]

Hədislərdən dəlillər. 194 [127]

Allahın məkana ehtiyacı varmı?! 196 [128]

3 [129]. Allah, namaz qılanın qarşısında! 197 [130]

Allah göydədirmi?. 198 [131]

Allah ərşdədirmi?. 199 [132]

Allah buludlar arasinda! 202 [133]

Bu hədislərdən çıxarılan nəticələr. 202 [134]

Əhli-sünnə alimlərinin məkan barəsində əqidələri 203 [135]

Bu əqidənin mənşəyi nədir?. 207 [136]

3. Allah gülürmü ?! 207 [137]

Yaşasin gülən Allah! 211 [138]

Hədisdən istifadə olan mətləblər: 212 [139]

4. Allah məkanını dəyişməyə möhtacdırmı?. 213 [140]

4 [141]. Allah öz bəndələri ilə çiyin-çiyinə dayanib. 217 [142]

Allahın müxtəlif əzaları vardır?! 218 [143]

Hədislərdən istifadə olunan mətləblər: 220 [144]

Araşdırma: 220 [145]

Allahın gözü vardır. 222 [146]

Allahın əli vardır. 223 [147]

Allahın barmağı var. 225 [148]

Allahın beli 226 [149]

Allahın ayağı vardır. 229 [150]

Diqqəti cəlb edən bir məsələ. 235 [151]

5 [152]. Şiə hədislərinə bir baxiş. 239 [153]

1. Hədis kitabları barədə nəzərlərin müxtəlif olması; 240 [154]

2. Şiə kitablarında tövhid barədə olan hədislər; 241 [155]

3. Tövhid barədə olan hədislərə şiə alimlərinin nəzəri ; 241 [156]

4. Qondarma və saxta rəvayətlər; 242 [157]

Tövhid barədə şiə hədislərindən bir neçə nümunə. 242 [158]

7- ci bölüm [159]

Nübuvvət "Səhihəyn" kitablarının nəzərində [160]

1 [161]. “Quran baxımından peyğəmbərin məqamı”. 251 [162]

Nübuvvət və ləyaqət: 251 [163]

Nübuvvət və ismət 253 [164]

İslam Peyğmbəri Məhəmməd _(S)_ Quran ayələrində və hədislərdə. 257 [165]

Rəvayət baxımından islam Peyğəmbərinin hazırlığı 263 [166]

Həzrət Məhəmmədin _(s)_ əxlaqı 266 [167]

Vəhy və ictihad məsələsi 268 [168]

1. İlham yolu ilə nazil olan vəhy. 269 [169]

2. Pərdə arxasında olunan vəhy. 269 [170]

3. Mələk vasitəsi ilə. 270 [171]

Qurani olmayan vəhy. 270 [172]

Görəsən Peyğəmbər _(s)_ ictihad edirdimi?. 273 [173]

2 [174]. "Nübuvvət" Səhiheyn və Əhdeyn kitabları baxımından. 277 [175]

Nübuvvət Tövrat və İncil baxımından.. 277 [176]

Nübuvvət, Səhiheyn kitablarında. 280 [177]

Yalan uydurmağın tarixi 280 [178]

1. İbrahim Peyğəmbərin yalan danışması və şəfaət məqamından məhrum olunması 285 [179]

2. İbrahim Peyğəmbərin şəfaət məqamından məhrum olunması 286 [180]

Bu iki hədisin Tövratla əlaqəsi 288 [181]

Hədisin zəifliyi bəhsimizin mövzusudur. 289 [182]

Həzrət Süleymanın _(ə)_ doxsan doqquz arvadı ilə yatması 290 [183]

3 [184]. Cinayətkar Peyğəmbər və Əzrailin kor olması 293 [185]

Musanın qarışqaların yuvasına od vurması 301 [186]

4 [187]. Peyğəmbərin _(S)_ atasının və anasının imanı 305 [188]

Besətdən əvvəlki dövr. 305 [189]

Allahın elçisi haram olan ət yeyibmi?. 308 [190]

Zeyd ibn Əmr ibn Nofəl kimdir?. 310 [191]

5 [192]. “Ürəyin parçalanması dastanı”. 313 [193]

1. Zaman baxımından ziddiyyətli olması 315 [194]

2. Məkan baxımından ziddiyyətli olması 315 [195]

3. Bu mövzu, Peyğəmbərimizin _(s)_ isməti ilə uyğun deyildir. 316 [196]

4. Şərlər cismə aid deyildir. 316 [197]

Sinənin açılmasından məqsəd nədir?. 316 [198]

Tarix və hədis kitablarında “şəqqus - sədr” rəvayətlərinə bir baxış. 317 [199]

Görəsən Peyğəmbər _(s)_ öz nübuvvətində şəkk edirdimi?. 319 [200]

Vəhyin başlanması dastanına olan şübhələr. 323 [201]

Allahın rəsulunun namazda olan səhvi 326 [202]

Cənabətli halda Peyğəmbərin _(s)_ namaz qılması 330 [203]

Həzrət Peyğəmbər _(s)_ möminləri lənətləyib onlara əziyyət edirdimi ?! 332 [204]

Bu hədislərin düzəlməsində məqsəd nədir?. 336 [205]

Həzərt Peyğəmbərin _(s)_ ağacları bir-biri ilə tozlandırılmasından çəkindirməsi 339 [206]

Dastanın uydurulma əlamətləri 340 [207]

Görəsən həzrət Peyğəmbər _(s)_ ictihad edirdimi ?! 341 [208]

Həzrət Peyğəmbər _(s)_ və müsəlmanlara əziyyət vermək. 344 [209]

“Lədud” hədisinin araşdırılması 345 [210]

Bu hədisin qondarılmasının səbəbləri 349 [211]

Nəqib Əbu Cəfər və “Lədud” hədisi 350 [212]

Görəsən həzrət Peyğəmbər _(s)_ Qur`an ayələrini unudurdumu?. 351 [213]

Görəsən Rəsuli-Əkrəm _(s)_ ayaq üstə bövl edirdimi?! 353 [214]

Bu nisbətin qəbahətli olmasına e`tiraf 354 [215]

Günahdan daha pis üzrlər. 355 [216]

Bu yozumlar nəyə lazımdır?. 356 [217]

Belə hadisələr bizim üçün qə`bul olunmazdır! 357 [218]

Bu kimi hədislərin düzəlməsinin səbəbi nədir?. 358 [219]

“Sehrun-nəbiy” dastanı 360 [220]

Nübuvvət məqamına yaraşmayan nisbətlər. 364 [221]

1. Peyğəmbərin _(s)_ evində mahnı oxunması?! 365 [222]

2. Peyğəmbərin öz həyat yoldaşını rəqqasələrə baxmağa dəvət etməsi 368 [223]

3. Həzrət Peyğəmbərin (s) qadın toy məclisində iştirak etməsi 373 [224]

4. Peyğəmbərin musiqiyə olan həvəsi 376 [225]

Qeyd olunan hədislərin araşdırılması 378 [226]

Bu hədislərin ravilərindən izahat vermələrini istəyirik. 379 [227]

Möhkəm və sarsılmaz dəlillər. 380 [228]

6 [229]. Peyğəmbər _(S)_ barədə. 383 [230]

”Qina” Quran baxımından.. 384 [231]

"Qina" hədislər baxımından.. 386 [232]

Məscid barədə. 388 [233]

Peyğəmbər məscidi 389 [234]

Naməhrəmlərə baxmaq. 391 [235]

Aişənin Peyğəmbər _(s)_ yanında gəlinciklə oynaması 393 [236]

7 [237]. Bu hədislərin uydurulmasından məqsəd nədir?. 395 [238]

1. Hakimiyyətdə olanların əxlaqi pozğunluğu.. 395 [239]

Xilafət sarayında əxlaqi pozğunluğun nümunələri 396 [240]

Həzrət Peyğəmbərə _(s)_ şərab hədiyyəsi 400 [241]

2. Aişənin sözünün keçərli olması üçün.. 401 [242]

3. Xəlifələr üçün fəzilət düzəltmək. 406 [243]

8 [244]. Ömərin istəkləri 411 [245]

Üç ayə: 415 [246]

Hicab ayəsində Ömərin istəyinin araşdırılması 417 [247]

1. Hədislərdə olan ziddiyyətlər. 417 [248]

2. Başqa hədislər bu hədisi təkzib edir. 419 [249]

Ayənin siyağı 422 [250]

Münafiqə namaz qılmağın haram  olması haqda ayə. 423 [251]

Bu iki hədisdən belə başa düşülür: 425 [252]

Bu hədis barədə əhli-sünnə alimlərinin nəzərləri 428 [253]

Bu əfsanələrin bəzi şiə kitablarında da nəql olunması 429 [254]

Səkkizinci hissə [255]

Xilafət məsələsi Səhiheyn kitablarında [256]

1 [257]. Xilafət 433 [258]

2. Bəhsin yolu və məqsədi 435 [259]

Xilafət barədə üç sual 436 [260]

3 [261]. Səhiheyndə Peyğəmbər ailəsinin fəzilətləri 443 [262]

1. “Təthir”ayəsi və Peyğəmbərin ailəsi 443 [263]

2. “Mübahilə” ayəsi və Peyğəmbərin ailəsi 444 [264]

3. “Qədir” hədisi və Peyğəmbərin ailəsi 446 [265]

4. Rəsuli-Əkrəm _(s)_ Əhli-beyti öz yaxınları kimi tanıtdırıb. 449 [266]

5. On iki rəhbər. 452 [267]

4 [268]. Səhiheyndə Əmirəl möminin Əlinin _(ə)_ fəzilətləri 457 [269]

1. Əliyə _(ə)_ düşmən olanlar Allaha düşməndir. 457 [270]

5 [271]. Səhiheyndə Fatimeyi-Zəhranın (s) fəzilətləri 467 [272]

1. Fatimə qadınların ülgüsü.. 467 [273]

2. Həzrət Fatimə (s) Peyğəmbərin yanına gedən birinci kəsdir 468 [274]

3. Həzrət Fatimə (s) Allah Rəsulunun ciyərparasıdır. 469 [275]

4. Həzrət Fatimeyi-Zəhranını (s) təsbih zikri 469 [276]

5. Həzrət Fatimeyi-Zəhranın (s) atasına olan məhəbbəti 470 [277]

6. Həzrət Fatiməeyi-Zəhranın (s) Peyğəmbərin halına yanması 472 [278]

6 [279]. Səhiheyndə İmam Həsən (ə) [280]və İmam Hüseynin (ə) fəzilətləri 475 [281]

1. İmam Həsənə (ə) və İmam Hüseynə (ə) sədəqə haramdır 475 [282]

2. İmam Həsən (ə) və İmam Hüseyn (ə) Peyğəmbərə oxşayırlar 476 [283]

3. Peyğəmbərin İmam Həsənə (ə) və İmam Hüseynə (ə) olan məhəbbəti 477 [284]

4. İmam Həsən (ə) və İmam Hüseyn (ə) Peyğəmbərin reyhanıdır. 478 [285]

5. İmam Həsən (ə) və İmam Hüseyn (ə) barəsində Peyğəmbərin duası 478 [286]

6. İlahi Həsəni və onu sevənləri sev. 479 [287]

İmamət, Əlinin (ə) nəzərində. 480 [288]

İmamətin şərtləri 480 [289]

İmamət və gözəl əxlaq. 481 [290]

İmamət və şəriət hökmləri ilə tanışlıq. 485 [291]

Təyəmmümün hökmü.. 487 [292]

Şərabxora şallaq vurulmasının miqdarı 490 [293]

Ana bətnində olan körpə uşağın diyəsi 492 [294]

“İstizan” (icazə almaq) hökmü; Ən sadə hökmlər. 492 [295]

“Kəlalə” məsələsinin çətinliyi 495 [296]

Dəlini daşqalaq etmək. 497 [297]

Bayram namazında hansı surəni oxuyurlar! 498 [298]

Kəbə evinin qızılı və gümüşü.. 500 [299]

Quranın təfsiri 502 [300]

Osmanın cənabət məsələsində fətvası 503 [301]

Məsahif (səhifələr) barədə bir hökm! 506 [302]

İslam hökmləri və xəlifələr. 508 [303]

1. Qətl və qarət 511 [304]

Hökmlərdə dəyişiklik. 511 [305]

Malik ibn Nuveyrə Peyğəmbərin _(s)_ nümayəndəsidir. 516 [306]

2. Fədək  məsələsi və Peyğəmbərin _(s)_ mirası 519 [307]

Qondarma qanun.. 523 [308]

Peyğəmbərin _(s)_ səhabələri 526 [309]

Peyğəmbərin _(s)_ zövcələri 527 [310]

3. Hüdeybiyyə sülhündə. 529 [311]

4. Yazıla bilməyən vəsiyyətnamə. 531 [312]

Hədisi nəql edən Ubeydullah deyir: 532 [313]

Şübhə və onun cavabı 538 [314]

5. Təməttö həcci 539 [315]

Təməttö həcci nədir?. 540 [316]

Peyğəmbərin cahiliyyət dövründə olan əməllərlə mübarizəsi 541 [317]

Təməttö həccinin haram edilməsi 545 [318]

Təməttö həccinin qarşısının alınma səbəbi 548 [319]

Təməttö həcci Osmanın dövründə. 550 [320]

İbn Zubeyr bu barədə belə deyir: 553 [321]

Təməttö həcci Müaviyənin dövründə. 553 [322]

“Səhihi-Müslim” və “Müsnədi-Əhməd” kitablarında belə nəql olunmuşdur ki; 555 [323]

6. Mütə və ya müvəqqəti evlənmək. 555 [324]

Mütə nədir?. 555 [325]

Ortaq hökmlər. 556 [326]

Fərqli xüsusiyyətlər. 557 [327]

İslamda mütənin qanuni olması 557 [328]

İkinci xəlifənin mütəni haram etməsi 564 [329]

Nəsx iddiası və  yaxud hökmün qüvvədən düşməsi 567 [330]

İftiralar və əsası olmayan məsələlər. 570 [331]

a. Şeyx Məhəmməd Əbduhun sözləri 571 [332]

b. Musa Carullahın sözləri 572 [333]

c. Alusinin iftirası 573 [334]

d. Şeyx Məhmud Şəltutun sözləri 574 [335]

7. Təravih namazı 575 [336]

Əmirəl-möminin Əlinin _(ə)_ rəftarı 578 [337]

Bədruddin Eyninin izahı 579 [338]

8. Üç təlaq. 580 [339]

Üç təlaq hansıdır?. 580 [340]

Üç təlaq məsələsinə bir baxış. 583 [341]

9. Əzizlərinin ölümündə ağlamağın qadağan olunması 585 [342]

10. Müsafir namazı 590 [343]

Müqayisə və nəticə. 592 [344]

Rəsuli-Əkrəmin _(s)_ uzaq görənliyi və əvvəlcədən xəbər verməsi 593 [345]

Mürtəd olma və dindən dönmə. 594 [346]

Dində təhrif və bidət 598 [347]

Həqiqəti etiraf etmək. 601 [348]

Bu kitabın sənədləri haqqında izah: 603 [349]

“Səhihi-Müslim”. 603 [350]

Qaynaqlar. 605 [351]

səh:7

Alti səhih kitabın meydana gəlmə tarixi 72 [1]

Sihah və Məsanid kıtabları arasında olan fərqlər. 74 [2]

Bu kitabı yazmaqda məqsədimiz. 75 [3]

Birinci hissə [4]

Məhəmməd İbn İsmail Buxari və Müslim İbn Həccac Nişapurinin tərcümeyi-halları [5]

1 [6] . Buxarinin tərcümeyi-halı və onun yaşayış tarixi 81 [7]

Buxari kimdir?. 81 [8]

Doğulduğu və vəfat etdiyi tarix: 81 [9]

Buxarinin təhsilləri: 81 [10]

Onun elmi səfərləri: 82 [11]

Buxarinin əsərləri: 82 [12]

Buxarinin təəccüb doğuran fətvaları: 83 [13]

2 [14] . Müslimin tərcümeyi-halı və onun yaşayış tarixi 85 [15]

Müslim kimdir ?. 85 [16]

Doğulduğu və vəfat etdiyi tarix: 85 [17]

Müslimin elmi səfərləri: 86 [18]

Müslimin əsərləri: 86 [19]

Müslimin vəfatının səbəbi: 87 [20]

İkinci hissə [21]

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim sünni məzhəbinin  nəzərində [22]

1 [23]. Sihahi-Sittə. 91 [24]

(Alti Səhih Kitab) 91 [25]

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim kitablarinin xüsusiyyətləri 92 [26]

Hədis mövzularının sayı 92 [27]

Şərhləri 93 [28]

Səhiheyn kitabları barədə yazıçılıq məharəti 93 [29]

Hələ bu azmış kimi... 95 [30]

Yuxular görürlər və kəramətlər söyləyirlər. 97 [31]

Şerlər və Qəsidələr. 98 [32]

İfrat dərəcəsinə çatmış müdafiə. 99 [33]

Üçüncü hissə [34]

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim, elm və təhqiq baxımından [35]

1 [36]. Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim, elm və təhqiq baxımından. 105 [37]

Səhiheyn Məhəmməd ibn Yəhya Zohəlinin nəzərində. 107 [38]

Müslim də şübhəlidir. 109 [39]

Səhiheyn Əbu Zərənin nəzərində. 109 [40]

Səhiheyn kitabları Nəvəvinin nəzərində. 110 [41]

Səhiheyn kitabları İbn Həcərin nəzərinrə. 111 [42]

Səhiheyn kitabları Qazi Əbu Bəkr Baqilaninin və başqalarının nəzərində. 111 [43]

səh:8

Səhiheyn kitabı İbn Həmmamın nəzərində. 112 [1]

Səhiheyn kitabları Şeyx Məhəmməd Əbduhun nəzərində. 112 [2]

Səhiheyn kitabları Əhməd Əminin nəzərində. 114 [3]

Səhihi-Buxari kitabı Müslimənin nəzərində. 115 [4]

Səhiheyn kitabları biz şiələrin nəzərində. 116 [5]

Dördüncü hissə [6]

Səhiheynin Raviləri və Sənədləri [7]

1 [8]. Səhiheyn kitablarının sənədlərinin zəifliyi 121 [9]

Rical elmi  və Dirayətul-hədis. 121 [10]

İman, hədisin qəbul olunmasının əsas şərtidir. 123 [11]

Bu xüsusiyyətlər imanla düz gəlmir. 123 [12]

Səhiheyn kitablarının ravilərindən bir dəstəsinin imanının miqdarı və bu imanın tənqidi 124 [13]

1. Əbu Hüreyrə. 126 [14]

2. Əbu Musa Əşəri 128 [15]

3. Əmr İbn Ass. 130 [16]

4. Əbdullah ibn Zubeyr. 132 [17]

5. İmran İbn Həttan.. 134 [18]

6-7. Buxari və Müslim (Buxari və Müslimin təəssübkeşliyi) 135 [19]

Səhiheyn kitabları və Əlinin (ə) fəzilətləri 135 [20]

Müslimin şiələrə qarşı gülməli iftirası 137 [21]

Buxari və İmam Sadiq _(ə)_ 138 [22]

İbn Teymiyyənin üzürlü səbəbi 139 [23]

Buxari və Müslimin Peyğəmbər ailəsi ilə aşkar düşmənçiliyi 140 [24]

Beşinci hissə [25]

Səhiheynin  hədislərinin mətn cəhətindən zəifliyi [26]

1 [27]. Hədisin deyilişi ilə yazılışı arasında olan fasilə. 147 [28]

2 [29]. Yarımçıq yazılmış hədislər. 149 [30]

(Senzura olunmuş hədislər) 149 [31]

1. Cənabət hökmü.. 150 [32]

2. Dəli qadının daşqalaq olunması 151 [33]

3. Şərabxorun cəzası 153 [34]

4. Sudan soruşmaq əhvalatı 154 [35]

5-6. Osman və Səmurət ibn Cundəbin əhvalatı 156 [36]

Səhihi-Buxaridə hədislərin məfhumu.. 159 [37]

Səhihi-Buxarinin başqaları tərəfindən tamamlanması 160 [38]

Altinci hissə [39]

Tövhid,  Səhihi - Buxari  və Səhihi - Müslim  baxımından [40]

1 [41]. Allahı görmək səhiheyn baxımından. 165 [42]

səh:9

Hədislərdən istifadə olunan mətləblər. 175 [1]

Əhli-sünnə alimlərinin nəzərində Allahın görünməsi 176 [2]

2 [3]. Allahı görmək məsələsi ilə bağlı beş sual 181 [4]

Bu batil əqidənin mənşəyi nədir?. 183 [5]

Allahı yuxuda görmək olarmı ?. 185 [6]

Buxarinin bu hədisi təsdiq etməsi 186 [7]

Əhli-sünnə alimləri də Allahı yuxuda görürlər. 187 [8]

Bu yuxunun yozumu.. 188 [9]

Allah-Təalanı görmək şiə imamlarının nəzərində. 188 [10]

Şiə məzhəbinin rəhbərləri nə söyləyirlər?. 188 [11]

Əqli və fəlsəfi dəlillər. 190 [12]

Qurani-Kərimdən dəlillər. 191 [13]

Hədislərdən dəlillər. 194 [14]

Allahın məkana ehtiyacı varmı?! 196 [15]

3 [16]. Allah, namaz qılanın qarşısında! 197 [17]

Allah göydədirmi?. 198 [18]

Allah ərşdədirmi?. 199 [19]

Allah buludlar arasinda! 202 [20]

Bu hədislərdən çıxarılan nəticələr. 202 [21]

Əhli-sünnə alimlərinin məkan barəsində əqidələri 203 [22]

Bu əqidənin mənşəyi nədir?. 207 [23]

3. Allah gülürmü ?! 207 [24]

Yaşasin gülən Allah! 211 [25]

Hədisdən istifadə olan mətləblər: 212 [26]

4. Allah məkanını dəyişməyə möhtacdırmı?. 213 [27]

4 [28]. Allah öz bəndələri ilə çiyin-çiyinə dayanib. 217 [29]

Allahın müxtəlif əzaları vardır?! 218 [30]

Hədislərdən istifadə olunan mətləblər: 220 [31]

Araşdırma: 220 [32]

Allahın gözü vardır. 222 [33]

Allahın əli vardır. 223 [34]

Allahın barmağı var. 225 [35]

Allahın beli 226 [36]

Allahın ayağı vardır. 229 [37]

Diqqəti cəlb edən bir məsələ. 235 [38]

5 [39]. Şiə hədislərinə bir baxiş. 239 [40]

1. Hədis kitabları barədə nəzərlərin müxtəlif olması; 240 [41]

2. Şiə kitablarında tövhid barədə olan hədislər; 241 [42]

3. Tövhid barədə olan hədislərə şiə alimlərinin nəzəri ; 241 [43]

4. Qondarma və saxta rəvayətlər; 242 [44]

Tövhid barədə şiə hədislərindən bir neçə nümunə. 242 [45]

səh:10

7- ci bölüm [1]

Nübuvvət "Səhihəyn" kitablarının nəzərində [2]

1 [3]. “Quran baxımından peyğəmbərin məqamı”. 251 [4]

Nübuvvət və ləyaqət: 251 [5]

Nübuvvət və ismət 253 [6]

İslam Peyğmbəri Məhəmməd _(S)_ Quran ayələrində və hədislərdə. 257 [7]

Rəvayət baxımından islam Peyğəmbərinin hazırlığı 263 [8]

Həzrət Məhəmmədin _(s)_ əxlaqı 266 [9]

Vəhy və ictihad məsələsi 268 [10]

1. İlham yolu ilə nazil olan vəhy. 269 [11]

2. Pərdə arxasında olunan vəhy. 269 [12]

3. Mələk vasitəsi ilə. 270 [13]

Qurani olmayan vəhy. 270 [14]

Görəsən Peyğəmbər _(s)_ ictihad edirdimi?. 273 [15]

2 [16]. "Nübuvvət" Səhiheyn və Əhdeyn kitabları baxımından. 277 [17]

Nübuvvət Tövrat və İncil baxımından.. 277 [18]

Nübuvvət, Səhiheyn kitablarında. 280 [19]

Yalan uydurmağın tarixi 280 [20]

1. İbrahim Peyğəmbərin yalan danışması və şəfaət məqamından məhrum olunması 285 [21]

2. İbrahim Peyğəmbərin şəfaət məqamından məhrum olunması 286 [22]

Bu iki hədisin Tövratla əlaqəsi 288 [23]

Hədisin zəifliyi bəhsimizin mövzusudur. 289 [24]

Həzrət Süleymanın _(ə)_ doxsan doqquz arvadı ilə yatması 290 [25]

3 [26]. Cinayətkar Peyğəmbər və Əzrailin kor olması 293 [27]

Musanın qarışqaların yuvasına od vurması 301 [28]

4 [29]. Peyğəmbərin _(S)_ atasının və anasının imanı 305 [30]

Besətdən əvvəlki dövr. 305 [31]

Allahın elçisi haram olan ət yeyibmi?. 308 [32]

Zeyd ibn Əmr ibn Nofəl kimdir?. 310 [33]

5 [34]. “Ürəyin parçalanması dastanı”. 313 [35]

1. Zaman baxımından ziddiyyətli olması 315 [36]

2. Məkan baxımından ziddiyyətli olması 315 [37]

3. Bu mövzu, Peyğəmbərimizin _(s)_ isməti ilə uyğun deyildir. 316 [38]

4. Şərlər cismə aid deyildir. 316 [39]

Sinənin açılmasından məqsəd nədir?. 316 [40]

Tarix və hədis kitablarında “şəqqus - sədr” rəvayətlərinə bir baxış. 317 [41]

Görəsən Peyğəmbər _(s)_ öz nübuvvətində şəkk edirdimi?. 319 [42]

Vəhyin başlanması dastanına olan şübhələr. 323 [43]

Allahın rəsulunun namazda olan səhvi 326 [44]

səh:11

Cənabətli halda Peyğəmbərin _(s)_ namaz qılması 330 [1]

Həzrət Peyğəmbər _(s)_ möminləri lənətləyib onlara əziyyət edirdimi ?! 332 [2]

Bu hədislərin düzəlməsində məqsəd nədir?. 336 [3]

Həzərt Peyğəmbərin _(s)_ ağacları bir-biri ilə tozlandırılmasından çəkindirməsi 339 [4]

Dastanın uydurulma əlamətləri 340 [5]

Görəsən həzrət Peyğəmbər _(s)_ ictihad edirdimi ?! 341 [6]

Həzrət Peyğəmbər _(s)_ və müsəlmanlara əziyyət vermək. 344 [7]

“Lədud” hədisinin araşdırılması 345 [8]

Bu hədisin qondarılmasının səbəbləri 349 [9]

Nəqib Əbu Cəfər və “Lədud” hədisi 350 [10]

Görəsən həzrət Peyğəmbər _(s)_ Qur`an ayələrini unudurdumu?. 351 [11]

Görəsən Rəsuli-Əkrəm _(s)_ ayaq üstə bövl edirdimi?! 353 [12]

Bu nisbətin qəbahətli olmasına e`tiraf 354 [13]

Günahdan daha pis üzrlər. 355 [14]

Bu yozumlar nəyə lazımdır?. 356 [15]

Belə hadisələr bizim üçün qə`bul olunmazdır! 357 [16]

Bu kimi hədislərin düzəlməsinin səbəbi nədir?. 358 [17]

“Sehrun-nəbiy” dastanı 360 [18]

Nübuvvət məqamına yaraşmayan nisbətlər. 364 [19]

1. Peyğəmbərin _(s)_ evində mahnı oxunması?! 365 [20]

2. Peyğəmbərin öz həyat yoldaşını rəqqasələrə baxmağa dəvət etməsi 368 [21]

3. Həzrət Peyğəmbərin (s) qadın toy məclisində iştirak etməsi 373 [22]

4. Peyğəmbərin musiqiyə olan həvəsi 376 [23]

Qeyd olunan hədislərin araşdırılması 378 [24]

Bu hədislərin ravilərindən izahat vermələrini istəyirik. 379 [25]

Möhkəm və sarsılmaz dəlillər. 380 [26]

6 [27]. Peyğəmbər _(S)_ barədə. 383 [28]

”Qina” Quran baxımından.. 384 [29]

"Qina" hədislər baxımından.. 386 [30]

Məscid barədə. 388 [31]

Peyğəmbər məscidi 389 [32]

Naməhrəmlərə baxmaq. 391 [33]

Aişənin Peyğəmbər _(s)_ yanında gəlinciklə oynaması 393 [34]

7 [35]. Bu hədislərin uydurulmasından məqsəd nədir?. 395 [36]

1. Hakimiyyətdə olanların əxlaqi pozğunluğu.. 395 [37]

Xilafət sarayında əxlaqi pozğunluğun nümunələri 396 [38]

Həzrət Peyğəmbərə _(s)_ şərab hədiyyəsi 400 [39]

2. Aişənin sözünün keçərli olması üçün.. 401 [40]

3. Xəlifələr üçün fəzilət düzəltmək. 406 [41]

8 [42]. Ömərin istəkləri 411 [43]

səh:12

Üç ayə: 415 [1]

Hicab ayəsində Ömərin istəyinin araşdırılması 417 [2]

1. Hədislərdə olan ziddiyyətlər. 417 [3]

2. Başqa hədislər bu hədisi təkzib edir. 419 [4]

Ayənin siyağı 422 [5]

Münafiqə namaz qılmağın haram  olması haqda ayə. 423 [6]

Bu iki hədisdən belə başa düşülür: 425 [7]

Bu hədis barədə əhli-sünnə alimlərinin nəzərləri 428 [8]

Bu əfsanələrin bəzi şiə kitablarında da nəql olunması 429 [9]

Səkkizinci hissə [10]

Xilafət məsələsi Səhiheyn kitablarında [11]

1 [12]. Xilafət 433 [13]

2. Bəhsin yolu və məqsədi 435 [14]

Xilafət barədə üç sual 436 [15]

3 [16]. Səhiheyndə Peyğəmbər ailəsinin fəzilətləri 443 [17]

1. “Təthir”ayəsi və Peyğəmbərin ailəsi 443 [18]

2. “Mübahilə” ayəsi və Peyğəmbərin ailəsi 444 [19]

3. “Qədir” hədisi və Peyğəmbərin ailəsi 446 [20]

4. Rəsuli-Əkrəm _(s)_ Əhli-beyti öz yaxınları kimi tanıtdırıb. 449 [21]

5. On iki rəhbər. 452 [22]

4 [23]. Səhiheyndə Əmirəl möminin Əlinin _(ə)_ fəzilətləri 457 [24]

1. Əliyə _(ə)_ düşmən olanlar Allaha düşməndir. 457 [25]

5 [26]. Səhiheyndə Fatimeyi-Zəhranın (s) fəzilətləri 467 [27]

1. Fatimə qadınların ülgüsü.. 467 [28]

2. Həzrət Fatimə (s) Peyğəmbərin yanına gedən birinci kəsdir 468 [29]

3. Həzrət Fatimə (s) Allah Rəsulunun ciyərparasıdır. 469 [30]

4. Həzrət Fatimeyi-Zəhranını (s) təsbih zikri 469 [31]

5. Həzrət Fatimeyi-Zəhranın (s) atasına olan məhəbbəti 470 [32]

6. Həzrət Fatiməeyi-Zəhranın (s) Peyğəmbərin halına yanması 472 [33]

6 [34]. Səhiheyndə İmam Həsən (ə) [35]və İmam Hüseynin (ə) fəzilətləri 475 [36]

1. İmam Həsənə (ə) və İmam Hüseynə (ə) sədəqə haramdır 475 [37]

2. İmam Həsən (ə) və İmam Hüseyn (ə) Peyğəmbərə oxşayırlar 476 [38]

3. Peyğəmbərin İmam Həsənə (ə) və İmam Hüseynə (ə) olan məhəbbəti 477 [39]

4. İmam Həsən (ə) və İmam Hüseyn (ə) Peyğəmbərin reyhanıdır. 478 [40]

5. İmam Həsən (ə) və İmam Hüseyn (ə) barəsində Peyğəmbərin duası 478 [41]

6. İlahi Həsəni və onu sevənləri sev. 479 [42]

İmamət, Əlinin (ə) nəzərində. 480 [43]

İmamətin şərtləri 480 [44]

İmamət və gözəl əxlaq. 481 [45]

səh:13

İmamət və şəriət hökmləri ilə tanışlıq. 485 [1]

Təyəmmümün hökmü.. 487 [2]

Şərabxora şallaq vurulmasının miqdarı 490 [3]

Ana bətnində olan körpə uşağın diyəsi 492 [4]

“İstizan” (icazə almaq) hökmü; Ən sadə hökmlər. 492 [5]

“Kəlalə” məsələsinin çətinliyi 495 [6]

Dəlini daşqalaq etmək. 497 [7]

Bayram namazında hansı surəni oxuyurlar! 498 [8]

Kəbə evinin qızılı və gümüşü.. 500 [9]

Quranın təfsiri 502 [10]

Osmanın cənabət məsələsində fətvası 503 [11]

Məsahif (səhifələr) barədə bir hökm! 506 [12]

İslam hökmləri və xəlifələr. 508 [13]

1. Qətl və qarət 511 [14]

Hökmlərdə dəyişiklik. 511 [15]

Malik ibn Nuveyrə Peyğəmbərin _(s)_ nümayəndəsidir. 516 [16]

2. Fədək  məsələsi və Peyğəmbərin _(s)_ mirası 519 [17]

Qondarma qanun.. 523 [18]

Peyğəmbərin _(s)_ səhabələri 526 [19]

Peyğəmbərin _(s)_ zövcələri 527 [20]

3. Hüdeybiyyə sülhündə. 529 [21]

4. Yazıla bilməyən vəsiyyətnamə. 531 [22]

Hədisi nəql edən Ubeydullah deyir: 532 [23]

Şübhə və onun cavabı 538 [24]

5. Təməttö həcci 539 [25]

Təməttö həcci nədir?. 540 [26]

Peyğəmbərin cahiliyyət dövründə olan əməllərlə mübarizəsi 541 [27]

Təməttö həccinin haram edilməsi 545 [28]

Təməttö həccinin qarşısının alınma səbəbi 548 [29]

Təməttö həcci Osmanın dövründə. 550 [30]

İbn Zubeyr bu barədə belə deyir: 553 [31]

Təməttö həcci Müaviyənin dövründə. 553 [32]

“Səhihi-Müslim” və “Müsnədi-Əhməd” kitablarında belə nəql olunmuşdur ki; 555 [33]

6. Mütə və ya müvəqqəti evlənmək. 555 [34]

Mütə nədir?. 555 [35]

Ortaq hökmlər. 556 [36]

Fərqli xüsusiyyətlər. 557 [37]

İslamda mütənin qanuni olması 557 [38]

İkinci xəlifənin mütəni haram etməsi 564 [39]

Nəsx iddiası və  yaxud hökmün qüvvədən düşməsi 567 [40]

İftiralar və əsası olmayan məsələlər. 570 [41]

a. Şeyx Məhəmməd Əbduhun sözləri 571 [42]

səh:14

Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcminin həyati 17 [1]

Ön Söz. 21 [2]

Hörmətli oxucular! 21 [3]

Müqəddimə. 23 [4]

Hədislər barədə. 43 [5]

Hədis nədir?. 43 [6]

Sünnə nədir?. 44 [7]

Quran baxımından hədisin əhəmiyyəti 44 [8]

Sünnənin əhəmiyyəti barədə Peyğəmbərin _(S)_ nəzəri 46 [9]

Quran və sünnənin fərqi 48 [10]

Şiə və Sünnü məzhəblərində hədis yazılışının qısa tarixi 50 [11]

Şiə məzhəbində hədisin yazılması 50 [12]

İmam Əlinin (ə) vaxtinda hədisin yazilmasi 51 [13]

İmam Əli (ə) və onun yazdıqları 53 [14]

Hədis yazanların sayı və rütbələri 53 [15]

İmam Sadiqin _(ə)_ zamanında hədislərin yazılışı 54 [16]

Kutube ərbəə - 4 kitab. 55 [17]

Sünnü məzhəbində hədislərin yazılması 56 [18]

Əbu Bəkrin xilafəti dövründə hədis yazılışının qadağan edilməsi 57 [19]

Ömərin xilafəti zamanı hədis nəqlinin qadağan olunması 58 [20]

Ömərin vaxtında hədis yazmaq və toplamağın qadağan olunması 61 [21]

Hədis Osmanin dövründə. 61 [22]

Hədis Müaviyənin zamanında. 63 [23]

İkinci fərman.. 66 [24]

Üçüncü və dördüncü fərman.. 67 [25]

Əməvi xəlifələri zamanında hədisin vəziyyəti 68 [26]

Hədis yazmaqda ilk addım... 68 [27]

Ömər ibn Əbdul-Əzizin xilafəti dövründə hədisin əməli surətdə yazılması 69 [28]

Alti səhih kitabın meydana gəlmə tarixi 72 [29]

Sihah və Məsanid kıtabları arasında olan fərqlər. 74 [30]

Bu kitabı yazmaqda məqsədimiz. 75 [31]

Birinci hissə [32]

Məhəmməd İbn İsmail Buxari və Müslim İbn Həccac Nişapurinin tərcümeyi-halları [33]

1 [34] . Buxarinin tərcümeyi-halı və onun yaşayış tarixi 81 [35]

Buxari kimdir?. 81 [36]

Doğulduğu və vəfat etdiyi tarix: 81 [37]

Buxarinin təhsilləri: 81 [38]

Onun elmi səfərləri: 82 [39]

Buxarinin əsərləri: 82 [40]

Buxarinin təəccüb doğuran fətvaları: 83 [41]

2 [42] . Müslimin tərcümeyi-halı və onun yaşayış tarixi 85 [43]

Müslim kimdir ?. 85 [44]

Doğulduğu və vəfat etdiyi tarix: 85 [45]

Müslimin elmi səfərləri: 86 [46]

Müslimin əsərləri: 86 [47]

Müslimin vəfatının səbəbi: 87 [48]

İkinci hissə [49]

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim sünni məzhəbinin  nəzərində [50]

1 [51]. Sihahi-Sittə. 91 [52]

(Alti Səhih Kitab) 91 [53]

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim kitablarinin xüsusiyyətləri 92 [54]

Hədis mövzularının sayı 92 [55]

Şərhləri 93 [56]

Səhiheyn kitabları barədə yazıçılıq məharəti 93 [57]

Hələ bu azmış kimi... 95 [58]

Yuxular görürlər və kəramətlər söyləyirlər. 97 [59]

Şerlər və Qəsidələr. 98 [60]

İfrat dərəcəsinə çatmış müdafiə. 99 [61]

Üçüncü hissə [62]

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim, elm və təhqiq baxımından [63]

1 [64]. Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim, elm və təhqiq baxımından. 105 [65]

Səhiheyn Məhəmməd ibn Yəhya Zohəlinin nəzərində. 107 [66]

Müslim də şübhəlidir. 109 [67]

Səhiheyn Əbu Zərənin nəzərində. 109 [68]

Səhiheyn kitabları Nəvəvinin nəzərində. 110 [69]

Səhiheyn kitabları İbn Həcərin nəzərinrə. 111 [70]

Səhiheyn kitabları Qazi Əbu Bəkr Baqilaninin və başqalarının nəzərində. 111 [71]

Səhiheyn kitabı İbn Həmmamın nəzərində. 112 [72]

Səhiheyn kitabları Şeyx Məhəmməd Əbduhun nəzərində. 112 [73]

Səhiheyn kitabları Əhməd Əminin nəzərində. 114 [74]

Səhihi-Buxari kitabı Müslimənin nəzərində. 115 [75]

Səhiheyn kitabları biz şiələrin nəzərində. 116 [76]

Dördüncü hissə [77]

Səhiheynin Raviləri və Sənədləri [78]

1 [79]. Səhiheyn kitablarının sənədlərinin zəifliyi 121 [80]

Rical elmi  və Dirayətul-hədis. 121 [81]

İman, hədisin qəbul olunmasının əsas şərtidir. 123 [82]

Bu xüsusiyyətlər imanla düz gəlmir. 123 [83]

Səhiheyn kitablarının ravilərindən bir dəstəsinin imanının miqdarı və bu imanın tənqidi 124 [84]

1. Əbu Hüreyrə. 126 [85]

2. Əbu Musa Əşəri 128 [86]

3. Əmr İbn Ass. 130 [87]

4. Əbdullah ibn Zubeyr. 132 [88]

5. İmran İbn Həttan.. 134 [89]

6-7. Buxari və Müslim (Buxari və Müslimin təəssübkeşliyi) 135 [90]

Səhiheyn kitabları və Əlinin (ə) fəzilətləri 135 [91]

Müslimin şiələrə qarşı gülməli iftirası 137 [92]

Buxari və İmam Sadiq _(ə)_ 138 [93]

İbn Teymiyyənin üzürlü səbəbi 139 [94]

Buxari və Müslimin Peyğəmbər ailəsi ilə aşkar düşmənçiliyi 140 [95]

Beşinci hissə [96]

Səhiheynin  hədislərinin mətn cəhətindən zəifliyi [97]

1 [98]. Hədisin deyilişi ilə yazılışı arasında olan fasilə. 147 [99]

2 [100]. Yarımçıq yazılmış hədislər. 149 [101]

(Senzura olunmuş hədislər) 149 [102]

1. Cənabət hökmü.. 150 [103]

2. Dəli qadının daşqalaq olunması 151 [104]

3. Şərabxorun cəzası 153 [105]

4. Sudan soruşmaq əhvalatı 154 [106]

5-6. Osman və Səmurət ibn Cundəbin əhvalatı 156 [107]

Səhihi-Buxaridə hədislərin məfhumu.. 159 [108]

Səhihi-Buxarinin başqaları tərəfindən tamamlanması 160 [109]

Altinci hissə [110]

Tövhid,  Səhihi - Buxari  və Səhihi - Müslim  baxımından [111]

1 [112]. Allahı görmək səhiheyn baxımından. 165 [113]

Hədislərdən istifadə olunan mətləblər. 175 [114]

Əhli-sünnə alimlərinin nəzərində Allahın görünməsi 176 [115]

2 [116]. Allahı görmək məsələsi ilə bağlı beş sual 181 [117]

Bu batil əqidənin mənşəyi nədir?. 183 [118]

Allahı yuxuda görmək olarmı ?. 185 [119]

Buxarinin bu hədisi təsdiq etməsi 186 [120]

Əhli-sünnə alimləri də Allahı yuxuda görürlər. 187 [121]

Bu yuxunun yozumu.. 188 [122]

Allah-Təalanı görmək şiə imamlarının nəzərində. 188 [123]

Şiə məzhəbinin rəhbərləri nə söyləyirlər?. 188 [124]

Əqli və fəlsəfi dəlillər. 190 [125]

Qurani-Kərimdən dəlillər. 191 [126]

Hədislərdən dəlillər. 194 [127]

Allahın məkana ehtiyacı varmı?! 196 [128]

3 [129]. Allah, namaz qılanın qarşısında! 197 [130]

Allah göydədirmi?. 198 [131]

Allah ərşdədirmi?. 199 [132]

Allah buludlar arasinda! 202 [133]

Bu hədislərdən çıxarılan nəticələr. 202 [134]

Əhli-sünnə alimlərinin məkan barəsində əqidələri 203 [135]

Bu əqidənin mənşəyi nədir?. 207 [136]

3. Allah gülürmü ?! 207 [137]

Yaşasin gülən Allah! 211 [138]

Hədisdən istifadə olan mətləblər: 212 [139]

4. Allah məkanını dəyişməyə möhtacdırmı?. 213 [140]

4 [141]. Allah öz bəndələri ilə çiyin-çiyinə dayanib. 217 [142]

Allahın müxtəlif əzaları vardır?! 218 [143]

Hədislərdən istifadə olunan mətləblər: 220 [144]

Araşdırma: 220 [145]

Allahın gözü vardır. 222 [146]

Allahın əli vardır. 223 [147]

Allahın barmağı var. 225 [148]

Allahın beli 226 [149]

Allahın ayağı vardır. 229 [150]

Diqqəti cəlb edən bir məsələ. 235 [151]

5 [152]. Şiə hədislərinə bir baxiş. 239 [153]

1. Hədis kitabları barədə nəzərlərin müxtəlif olması; 240 [154]

2. Şiə kitablarında tövhid barədə olan hədislər; 241 [155]

3. Tövhid barədə olan hədislərə şiə alimlərinin nəzəri ; 241 [156]

4. Qondarma və saxta rəvayətlər; 242 [157]

Tövhid barədə şiə hədislərindən bir neçə nümunə. 242 [158]

7- ci bölüm [159]

Nübuvvət "Səhihəyn" kitablarının nəzərində [160]

1 [161]. “Quran baxımından peyğəmbərin məqamı”. 251 [162]

Nübuvvət və ləyaqət: 251 [163]

Nübuvvət və ismət 253 [164]

İslam Peyğmbəri Məhəmməd _(S)_ Quran ayələrində və hədislərdə. 257 [165]

Rəvayət baxımından islam Peyğəmbərinin hazırlığı 263 [166]

Həzrət Məhəmmədin _(s)_ əxlaqı 266 [167]

Vəhy və ictihad məsələsi 268 [168]

1. İlham yolu ilə nazil olan vəhy. 269 [169]

2. Pərdə arxasında olunan vəhy. 269 [170]

3. Mələk vasitəsi ilə. 270 [171]

Qurani olmayan vəhy. 270 [172]

Görəsən Peyğəmbər _(s)_ ictihad edirdimi?. 273 [173]

2 [174]. "Nübuvvət" Səhiheyn və Əhdeyn kitabları baxımından. 277 [175]

Nübuvvət Tövrat və İncil baxımından.. 277 [176]

Nübuvvət, Səhiheyn kitablarında. 280 [177]

Yalan uydurmağın tarixi 280 [178]

1. İbrahim Peyğəmbərin yalan danışması və şəfaət məqamından məhrum olunması 285 [179]

2. İbrahim Peyğəmbərin şəfaət məqamından məhrum olunması 286 [180]

Bu iki hədisin Tövratla əlaqəsi 288 [181]

Hədisin zəifliyi bəhsimizin mövzusudur. 289 [182]

Həzrət Süleymanın _(ə)_ doxsan doqquz arvadı ilə yatması 290 [183]

3 [184]. Cinayətkar Peyğəmbər və Əzrailin kor olması 293 [185]

Musanın qarışqaların yuvasına od vurması 301 [186]

4 [187]. Peyğəmbərin _(S)_ atasının və anasının imanı 305 [188]

Besətdən əvvəlki dövr. 305 [189]

Allahın elçisi haram olan ət yeyibmi?. 308 [190]

Zeyd ibn Əmr ibn Nofəl kimdir?. 310 [191]

5 [192]. “Ürəyin parçalanması dastanı”. 313 [193]

1. Zaman baxımından ziddiyyətli olması 315 [194]

2. Məkan baxımından ziddiyyətli olması 315 [195]

3. Bu mövzu, Peyğəmbərimizin _(s)_ isməti ilə uyğun deyildir. 316 [196]

4. Şərlər cismə aid deyildir. 316 [197]

Sinənin açılmasından məqsəd nədir?. 316 [198]

Tarix və hədis kitablarında “şəqqus - sədr” rəvayətlərinə bir baxış. 317 [199]

Görəsən Peyğəmbər _(s)_ öz nübuvvətində şəkk edirdimi?. 319 [200]

Vəhyin başlanması dastanına olan şübhələr. 323 [201]

Allahın rəsulunun namazda olan səhvi 326 [202]

Cənabətli halda Peyğəmbərin _(s)_ namaz qılması 330 [203]

Həzrət Peyğəmbər _(s)_ möminləri lənətləyib onlara əziyyət edirdimi ?! 332 [204]

Bu hədislərin düzəlməsində məqsəd nədir?. 336 [205]

Həzərt Peyğəmbərin _(s)_ ağacları bir-biri ilə tozlandırılmasından çəkindirməsi 339 [206]

Dastanın uydurulma əlamətləri 340 [207]

Görəsən həzrət Peyğəmbər _(s)_ ictihad edirdimi ?! 341 [208]

Həzrət Peyğəmbər _(s)_ və müsəlmanlara əziyyət vermək. 344 [209]

“Lədud” hədisinin araşdırılması 345 [210]

Bu hədisin qondarılmasının səbəbləri 349 [211]

Nəqib Əbu Cəfər və “Lədud” hədisi 350 [212]

Görəsən həzrət Peyğəmbər _(s)_ Qur`an ayələrini unudurdumu?. 351 [213]

Görəsən Rəsuli-Əkrəm _(s)_ ayaq üstə bövl edirdimi?! 353 [214]

Bu nisbətin qəbahətli olmasına e`tiraf 354 [215]

Günahdan daha pis üzrlər. 355 [216]

Bu yozumlar nəyə lazımdır?. 356 [217]

Belə hadisələr bizim üçün qə`bul olunmazdır! 357 [218]

Bu kimi hədislərin düzəlməsinin səbəbi nədir?. 358 [219]

“Sehrun-nəbiy” dastanı 360 [220]

Nübuvvət məqamına yaraşmayan nisbətlər. 364 [221]

1. Peyğəmbərin _(s)_ evində mahnı oxunması?! 365 [222]

2. Peyğəmbərin öz həyat yoldaşını rəqqasələrə baxmağa dəvət etməsi 368 [223]

3. Həzrət Peyğəmbərin (s) qadın toy məclisində iştirak etməsi 373 [224]

4. Peyğəmbərin musiqiyə olan həvəsi 376 [225]

Qeyd olunan hədislərin araşdırılması 378 [226]

Bu hədislərin ravilərindən izahat vermələrini istəyirik. 379 [227]

Möhkəm və sarsılmaz dəlillər. 380 [228]

6 [229]. Peyğəmbər _(S)_ barədə. 383 [230]

”Qina” Quran baxımından.. 384 [231]

"Qina" hədislər baxımından.. 386 [232]

Məscid barədə. 388 [233]

Peyğəmbər məscidi 389 [234]

Naməhrəmlərə baxmaq. 391 [235]

Aişənin Peyğəmbər _(s)_ yanında gəlinciklə oynaması 393 [236]

7 [237]. Bu hədislərin uydurulmasından məqsəd nədir?. 395 [238]

1. Hakimiyyətdə olanların əxlaqi pozğunluğu.. 395 [239]

Xilafət sarayında əxlaqi pozğunluğun nümunələri 396 [240]

Həzrət Peyğəmbərə _(s)_ şərab hədiyyəsi 400 [241]

2. Aişənin sözünün keçərli olması üçün.. 401 [242]

3. Xəlifələr üçün fəzilət düzəltmək. 406 [243]

8 [244]. Ömərin istəkləri 411 [245]

Üç ayə: 415 [246]

Hicab ayəsində Ömərin istəyinin araşdırılması 417 [247]

1. Hədislərdə olan ziddiyyətlər. 417 [248]

2. Başqa hədislər bu hədisi təkzib edir. 419 [249]

Ayənin siyağı 422 [250]

Münafiqə namaz qılmağın haram  olması haqda ayə. 423 [251]

Bu iki hədisdən belə başa düşülür: 425 [252]

Bu hədis barədə əhli-sünnə alimlərinin nəzərləri 428 [253]

Bu əfsanələrin bəzi şiə kitablarında da nəql olunması 429 [254]

Səkkizinci hissə [255]

Xilafət məsələsi Səhiheyn kitablarında [256]

1 [257]. Xilafət 433 [258]

2. Bəhsin yolu və məqsədi 435 [259]

Xilafət barədə üç sual 436 [260]

3 [261]. Səhiheyndə Peyğəmbər ailəsinin fəzilətləri 443 [262]

1. “Təthir”ayəsi və Peyğəmbərin ailəsi 443 [263]

2. “Mübahilə” ayəsi və Peyğəmbərin ailəsi 444 [264]

3. “Qədir” hədisi və Peyğəmbərin ailəsi 446 [265]

4. Rəsuli-Əkrəm _(s)_ Əhli-beyti öz yaxınları kimi tanıtdırıb. 449 [266]

5. On iki rəhbər. 452 [267]

4 [268]. Səhiheyndə Əmirəl möminin Əlinin _(ə)_ fəzilətləri 457 [269]

1. Əliyə _(ə)_ düşmən olanlar Allaha düşməndir. 457 [270]

5 [271]. Səhiheyndə Fatimeyi-Zəhranın (s) fəzilətləri 467 [272]

1. Fatimə qadınların ülgüsü.. 467 [273]

2. Həzrət Fatimə (s) Peyğəmbərin yanına gedən birinci kəsdir 468 [274]

3. Həzrət Fatimə (s) Allah Rəsulunun ciyərparasıdır. 469 [275]

4. Həzrət Fatimeyi-Zəhranını (s) təsbih zikri 469 [276]

5. Həzrət Fatimeyi-Zəhranın (s) atasına olan məhəbbəti 470 [277]

6. Həzrət Fatiməeyi-Zəhranın (s) Peyğəmbərin halına yanması 472 [278]

6 [279]. Səhiheyndə İmam Həsən (ə) [280]və İmam Hüseynin (ə) fəzilətləri 475 [281]

1. İmam Həsənə (ə) və İmam Hüseynə (ə) sədəqə haramdır 475 [282]

2. İmam Həsən (ə) və İmam Hüseyn (ə) Peyğəmbərə oxşayırlar 476 [283]

3. Peyğəmbərin İmam Həsənə (ə) və İmam Hüseynə (ə) olan məhəbbəti 477 [284]

4. İmam Həsən (ə) və İmam Hüseyn (ə) Peyğəmbərin reyhanıdır. 478 [285]

5. İmam Həsən (ə) və İmam Hüseyn (ə) barəsində Peyğəmbərin duası 478 [286]

6. İlahi Həsəni və onu sevənləri sev. 479 [287]

İmamət, Əlinin (ə) nəzərində. 480 [288]

İmamətin şərtləri 480 [289]

İmamət və gözəl əxlaq. 481 [290]

İmamət və şəriət hökmləri ilə tanışlıq. 485 [291]

Təyəmmümün hökmü.. 487 [292]

Şərabxora şallaq vurulmasının miqdarı 490 [293]

Ana bətnində olan körpə uşağın diyəsi 492 [294]

“İstizan” (icazə almaq) hökmü; Ən sadə hökmlər. 492 [295]

“Kəlalə” məsələsinin çətinliyi 495 [296]

Dəlini daşqalaq etmək. 497 [297]

Bayram namazında hansı surəni oxuyurlar! 498 [298]

Kəbə evinin qızılı və gümüşü.. 500 [299]

Quranın təfsiri 502 [300]

Osmanın cənabət məsələsində fətvası 503 [301]

Məsahif (səhifələr) barədə bir hökm! 506 [302]

İslam hökmləri və xəlifələr. 508 [303]

1. Qətl və qarət 511 [304]

Hökmlərdə dəyişiklik. 511 [305]

Malik ibn Nuveyrə Peyğəmbərin _(s)_ nümayəndəsidir. 516 [306]

2. Fədək  məsələsi və Peyğəmbərin _(s)_ mirası 519 [307]

Qondarma qanun.. 523 [308]

Peyğəmbərin _(s)_ səhabələri 526 [309]

Peyğəmbərin _(s)_ zövcələri 527 [310]

3. Hüdeybiyyə sülhündə. 529 [311]

4. Yazıla bilməyən vəsiyyətnamə. 531 [312]

Hədisi nəql edən Ubeydullah deyir: 532 [313]

Şübhə və onun cavabı 538 [314]

5. Təməttö həcci 539 [315]

Təməttö həcci nədir?. 540 [316]

Peyğəmbərin cahiliyyət dövründə olan əməllərlə mübarizəsi 541 [317]

Təməttö həccinin haram edilməsi 545 [318]

Təməttö həccinin qarşısının alınma səbəbi 548 [319]

Təməttö həcci Osmanın dövründə. 550 [320]

İbn Zubeyr bu barədə belə deyir: 553 [321]

Təməttö həcci Müaviyənin dövründə. 553 [322]

“Səhihi-Müslim” və “Müsnədi-Əhməd” kitablarında belə nəql olunmuşdur ki; 555 [323]

6. Mütə və ya müvəqqəti evlənmək. 555 [324]

Mütə nədir?. 555 [325]

Ortaq hökmlər. 556 [326]

Fərqli xüsusiyyətlər. 557 [327]

İslamda mütənin qanuni olması 557 [328]

İkinci xəlifənin mütəni haram etməsi 564 [329]

Nəsx iddiası və  yaxud hökmün qüvvədən düşməsi 567 [330]

İftiralar və əsası olmayan məsələlər. 570 [331]

a. Şeyx Məhəmməd Əbduhun sözləri 571 [332]

b. Musa Carullahın sözləri 572 [333]

c. Alusinin iftirası 573 [334]

d. Şeyx Məhmud Şəltutun sözləri 574 [335]

7. Təravih namazı 575 [336]

Əmirəl-möminin Əlinin _(ə)_ rəftarı 578 [337]

Bədruddin Eyninin izahı 579 [338]

8. Üç təlaq. 580 [339]

Üç təlaq hansıdır?. 580 [340]

Üç təlaq məsələsinə bir baxış. 583 [341]

9. Əzizlərinin ölümündə ağlamağın qadağan olunması 585 [342]

10. Müsafir namazı 590 [343]

Müqayisə və nəticə. 592 [344]

Rəsuli-Əkrəmin _(s)_ uzaq görənliyi və əvvəlcədən xəbər verməsi 593 [345]

Mürtəd olma və dindən dönmə. 594 [346]

Dində təhrif və bidət 598 [347]

Həqiqəti etiraf etmək. 601 [348]

Bu kitabın sənədləri haqqında izah: 603 [349]

“Səhihi-Müslim”. 603 [350]

Qaynaqlar. 605 [351]

səh:15

səh:16

Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcminin həyati

İşarə

Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcmi 1315-ci şəmsi ilində Horis kəndində dünyaya göz açmışdır. Atası Hacı Mirzə Əhməd ağa Horisi və onun babaları camaat arasında sayılan ruhani alimlərdən olmuşlar. Anası, “Kuh kəmər” vilayətinin seyyidlərindən olan Həzrət Ayətullah Əl-uzma Höccətin əmisi Hacı Miri Ağanın qızıdır.

Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcmi ibtidai-orta dini təhsili atasından öyrəndikdən sonra on beş yaşında, Təbriz şəhərinin “Talibiyyə” mədrəsəsinə daxil olmuşdur. Bir ildən sonra 1332-ci şəmsi ilinin yay fəslinin axırlarında təhsilini davam etdirmək üçün “Qum” şəhərinin “Feyziyyə” mədrəsəsinə qəbul olmuş və bundan sonra bu şəhərdə yaşamağa başlamışdır. O, Qum şəhərində 30 illik yaşadığı dövrdə Ayətullah Meşkini, Ayətullah Sultani Təbətəbai, Ayətullah Əllamə Təbatəbai, Ayətullah Gülpayqani, Ayətullah Həsənzadə Amoli, Ayətullah imam Xomeyni (rəhmətullahi ələyh) və s. kimi böyük və tanınmış şəxsiyyətlərdən dərs almışdır.

Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcmi ildə bir neçə ay Məşhəd şəhərinə səfər etmiş və oranın alimlərindən bəhrələnmişdir. Bu şəhərdə ikən Ayətullah Milani onun üçün elm və əxlaq baxımından nümunə sayılmışdır. Uzun müddət apardığı

səh:17

mütaliərindən sonra “Səhiheynə bir baxış” adlı kitabının müqəddiməsini səkkizinci imam Həzrət Əli ibn Musa Ər-Rzanın (ə) qəbrinin kənarında yazmağa başlamışdır.

Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcminin əhli-sünnə mənbələrində apardığı araşdırmalar onun “Səhihi-Buxari” və “Səhihi-Müslim” kitablarından götürdüyü bir çox qeydlərin toplanılmasına səbəb oldu. Onun doğma kəndində Ayətullah Əmini ilə görüşü bir çox suallara cavab tapmaq üçün münasib fürsət idi. Ayətullah Əllamə Əmini Məhəmməd Sadiq Nəcminin pərakəndə şəkildə topladığı qeydləri görəndən sonra onu həmin mövzuda kitab yazmağa həvəsləndirdi. Əllamə Əmininin göstərişləri “Səhiheynə bir baxış” adlı kitabın yazılmasına səbəb oldu. Bu kitab yazılandan sonra 1353-cü şəmsi ilində bir çox böyük alimlər Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcminin bu işini yüksək qiymətləndirib ona təşəkkür etmişlər. Belə alimlərdən biri də Ayətullah Əllamə Əsgəridir.

Qeyd etmək lazımdır ki, Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcmi Əllamə Əsgərinin “Əbdullah ibn Səba”, “Aişə Əlinin (ə) dövründə” adlı kitablarını ərəb dilindən fars dilinə tərcümə etmişdir.

İran İslam inqilabından sonra 1357-ci şəmsi ilində Ayətullah Nəcmi İmam Xomeyni (rəhmətullahi ələyh) tərəfindən “Xoy” vilayətinin imam-cüməsi təyin edildi. Bu müddət ərzində imam-cümə vəzifəsində çalışmasına baxmayaraq Ayətullah Nəcmi Xoy vilayətində Azad İslam Universitetini təsis etdi. Hal-hazırda da bu universitet İran İslam Respublikasının seçilmiş elm ocaqlarından biri sayılır. Bütün bunlara baxmayaraq, Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcmi öz elmi araşdırmalarını dayandırmamışdır. O, bu müddət ərzində “İmam Hüseynin (ə) Mədinədən Kərbəlaya kimi söhbətləri”, “Bir elmi mübahisə”, “İmamların Bəqidə olan qəbirlərinin

səh:18

tarixi” adlı kitablarını yazmışdır.

Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcminin qələmə aldığı və tərcümə etdiyi kitablar aşağıdakılardan ibarətdir:

1. Həcc və ziyarətə aid məsələlər;

2. Vəhhabiliklə tanışlıq;

3. Quran tarixi;

4. Hədis tarixi;

5. Quranla tanışlıq;

6. Aişə Həzrət Əlinin (ə) dövründə;

7. Abdullah ibn Səba kitabının tərcüməsi (2-3-cü cildlər);

8. Quranın ümumi məsələlərdə və müxtəlif elmlərdə bəyanları (1-2-ci cild);

səh:19

səh:20

Ön Söz

Həmd və səna olsun uca Allaha ki bəndələrinə sonsuz nemətlər bəxş etmişdir. Allahın salavat və salamı olsun Peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmmədə (s) , onun Əhli-beytinə və onlara iman gətirib, kömək edən səhabələrə.

Hörmətli oxucular!

Qarşınızda olan “Buxari və Müslimün səhihlərinə bir baxış” adlı bu kitab 30 ildən çoxdur ki, yazılmışdır. Bu kitabın ikinci cildi İran İslam inqilabı ilə bir vaxta təsadüf edir. Təzə qurulmuş bu hökumətdə, İslam inqilabının çiçəklənməsi əhəmiyyət kəsb etdiyi üçün, üzərimizə qoyulmuş iyirmi illik imam-cüməlik vəzifəsi, bu kitabın üçüncü cildinin yazılmasını müvəqqəti olaraq təxirə saldı. Lakin, bu illər ərzində bu kitab üç dəfə müxtəlif dillərə tərcümə olunmuşdur.

Birinci tərcümə 1987-ci ildə “Təəmmulatun fis-səhiheyn” adı ilə Beyrut şəhərində ərəb dilinə, ikinci tərcümə 1998-ci ildə “Əzvaun ələs-səhiheyn” adı ilə İranda ərəb dilinə, üçüncü tərcümə son illərdə (2005-ci ildə) Ordu dilinə “Səhiheyn kaik mütaliə” İranda çap olunmuşdur.

Qarşınızda olan bu kitabın 1-ci cildi Allahın lütfü ilə İmam Xomeyni mədrəsəsinin azəri tələbələrindən biri olan

səh:21

Rəşad Vahid oğlu Əkbərov tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur. Allah-təaladan arzu edirik ki, onun elm aləminə etdiyi xidməti qəbul olunsun, Rəbbimiz bu kitabın ikinci cildinin də tərcümə olmasında ona yardım etsin. Ona elm və təhsildə müvəffəqiyyətlər və apardığı təhqiqat işlərində uğurlar arzulayırıq.

“Qum Elmiyyə Hövzəsi”

Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcmi

1385-ci şəmsi ilinin dey ayı – 2007-cı miladi ilinin yanvar ayı.

                                          

səh:22

Müqəddimə

{وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ وَمَن یَنقَلِبْ عَلَیَ عَقِبَیْه ِفَلَن یَضُرَّ اللّهَ شَیْئًا وَسَیَجْزِی اللّهُ الشَّاکِرِینَ}

_“Məhəmməd ancaq bir peyğəmbərdir. Ondan əvvəl də peyğəmbərlər gəlib-getmişlər. Əgər o ölsə və ya öldürülsə, siz gerimi dönəcəksiniz? (Dininizdən dönəcək və ya döyüşdən qaçacaqsınız?) Halbuki geri dönən şəxs Allaha heç bir Zər`ər yetirməz. Lakin Allah şükür edənlərə mükafat verər.”

_(1)

{وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}

_“Peyğəmbər sizə nə verirsə, onu götürün; nəyi qadağan edirsə, ondan əl çəkin.” _

(2)

{وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی}

_O, kefi istəyəni (havadan) danışmır. Bu, ancaq (Allah dərgahından) nazil olan bir vəhydir. _(3)

İslam Peyğəmbəri Həzrət Məhəmməd (s) vəfat etdiyi zaman öz ümmətinin arasında iki böyük və çiyin sındıran, ağır yük, əmanət qoymuşdur. Onlardan birincisi – Quran (Allahın

səh:23


1- [1] . Ali İmran surəsi 144-cü ayə.
2- [2] . Həşr surəsi ayə-7.
3- [3] . Nəcm surəsi ayə-3 və 4.

müqəddəs kitabı) və ikincisi isə - Əhli-beyt (ələyhumus-səlam) (Peyğəmbərimizin (s) övladlarıdır.) Öz ümmətinə əmr etmişdir ki, onlara itaət etsinlər və heç vaxt onlardan ayrılmasınlar.(1)

İslam Peyğəmbəri (s) öz həyatı zamanı Qurani-Kərimin həqiqətini, onun düyünlü və ağır olan mətləblərini ümmətinə çatdırmaq vəzifəsini öz öhdəsinə götürmüşdür. Buna görə də Qurani-Kərimin ağır və düyünlü mətləbləri hədis şəklində açıqlanmışdır. Bütün İslam elmlərini - əqidələr, maarif və əhkam – öz ümmətinə və ardıcıllarına müxtəlif yollarla başa salmışdır. Həzrət Məhəmməd (s) hədis söyləmək barədə belə buyurur: “Allah mənim sözlərimi eşidən, başa düşən və başqalarına çatdıran bəndəni sevindirsin. Nə çoxdur o kəslər ki elmi özlərindən savadlılara və başa düşənlərə nəql edirlər”.(2)

İndi isə İslam ümmətinin Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra Quran və Əhli-beytlə (ələyhumus-səlam) necə rəftar etdiklərinə, o Həzrətin buyurduğu hədislər qarşısında törətdikləri cinayətlərə diqqət yetirək.

Onlar Peyğəmbər ailəsini (səlamullahi ələyhim əcməin) cəmiyyət arasından uzaqlaşdıraraq ev dustağı etmişlər. Onlarla etdikləri bu rəftarı açıqlamağa insan dili acizdir.(3)

səh:24


1- [1] . Müraciət edin: Musnədi Əhməd ibn Hənbəl 3-cü cild; s - 9,14,16,17,26 və 5-ci cild; səh. 182. Səhihi Məhəmməd ibn Termizi “Fəzilətlər” mövzusu.
2- [2] . Həmin mənbə 1-ci cild,/səh. 14 və 125 “Elmin fəzilətləri” mövzusu, “Peyğəmbərdən hədislərin çatdırılması + Əllamə Məhəmməd Baqir Məclisi- “Biharul Ənvar” 1-ci cild,/səh. 109-112.
3- [3] . Daha yaxşı olar ki, o dövrün ağır vəziyyətini iki böyük və şəxsiyyətli səhabələrdən sayılan Salman Farsi və Əbuzər Qəffarinin dilindən eşidək. Salman Farsi deyir:-“Ləyaqətsiz əməlinizin nəticəsində (xilafəti qəsb etmək) heyrətə düşdünüz və hidayət mənbəyindən uzaqlaşdınız.” – İbn Əbil Hədid- “Nəhcül-bəlağənin şərhi”, Qahirə çapı, Məhəmməd Əbul Fəzl İbrahimin yazısı 2-ci cild;/səh. 46 və 6-cı cild,/ səh. 17 Yenə də belə buyurmuşdur:- “Xilafəti qəsb etməklə pis iş gördünüz. Əgər bunlar Əlilə (ə) beyət etsəydilər, yerin və göyün nemətləri içində həmişə qərq olardılar. Əbuzər deyir:-“Əgər Allah üstün tutduğu şəxsi üstün tutub, kənara qoyduğu şəxsi kənara qoysaydınız və Peyğəmbərin (s) ailəsinin vilayətə daha layiqli olmasını etiraf etsəydiniz, həmişə Allahın nemətləri içində qərq olardınız. Lakin indi ..... Belə etdiniz, öz əməllərinizin nəticəsini dadın. وسیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون

İslamın həqiqi və düzgün qoruyucularını müxtəlif hiylələrlə cəmiyyətdən uzaqlaşdırmaqla xilafəti ələ keçirdilər, Quranla onun mənalarını açıqlayan hədislər arasında ayrılıq salmaq və Allahın kitabını öz istəkləri üzərində təfsir etməklə mənalarını dəyişmək imkanını əldə etdilər.

“Peyğəmbər (s) sünnəsi” adlanan İslam rəhbərinin buyurduğu bu hədislər, xəlifələrin irəli sürdükləri siyasətlərin yolu üzərində olan birinci maneə idi. Daha doğrusu “sünnə”, müxalif qüvvələrin apardığı siyasi müharibənin qalibi sayılırdı. Buna görə də hakimiyyəti ələ keçirənlər birinci çıxış yolunu bu ağır siyasi müharibədə güclü olan müxaliflərini tərki-silah etməkdə gördülər.

Əvvəlcə Əbu Bəkr bu silahı özününkiləşdirdi. Bu yolla Peyğəmbərdən (s) buyurulan 500 hədisi yığıb topladı. Lakin, bir müddətdən sonra bu hədislərdən faydalanmayacağını başa düşdü. Çünki, bu hədisləri özününkiləşdirməsi mümkün deyildir. Nəticədə bütün toplanılmış hədisləri oda ataraq yandırdı.(1)

Şübhəsiz ki, o vaxt heç bir kəsi hədis yazmaqdan və söyləməkdən çəkindirmək mümkün deyildi. O cümlədən, ancaq Əbu Bəkrin yığdığı hədislərdən istifadə etməyi də heç kəsə məcbur etmək mümkün deyildi. Buna görə də çarənin Peyğəmbərin (s) hədislərinin nəql olunması və yazılmasının mütləq şəkildə qadağan edilməsində gördü ki, camaatın əli bu güclü silaha çatmasın. Buna görə də xəlifə, Peyğəmbərin (s)

səh:25


1- [1] . Şəmsəddin Zəhəbi -“Təzkirətul-hifaz” kitabı 1-ci cild,/səh. 5.

hədislərini nəql etməyi müsəlmanlara qadağan etdi və əmr etdi: “Peyğəmbərdən hədis nəql etməyin və Qurana məşğul olun.”(1)

Bəli, təkcə Qurana! Çünki, Qurani-Kərimi Peyğəmbərin (s) hədisləri olmadan istənilən şəkildə məna etmək olar.

Əbu Bəkr vəfat edərək öz vəsiyyətnaməsində xilafəti Ömərə verdi.(2) Təbiidir ki, bir çox müsəlmanlar xəlifənin əmrindən çıxmadılar. Onlar Peyğəmbərin (s) hədislərini daha yazmadılar.

Ömər də, öz hökuməti dövründə Əbu Bəkrin bu siyasətini daha da şiddətlə davam etdirdi. Bir dəfə öz xilafəti dövründə Peyğəmbərin (s) hədislərinin yazılıb nəql olunması məsələsinin azad şəkildə davam etdirilməsi barədə camaatla məsləhətləşdi. Bu işin müsəlmanlar üçün gərəkli olduğunu elan etdi. Bir ay fikirləşdikdən sonra xüsusi zirəkliyi ilə bu əməlin çıxış yolunu tapdı və camaat arasında elan etdi: “Mən Peyğəmbərin (s) sünnələrini yazmaq istəyirdim. Lakin, keçmiş ümmətləri yada saldım. Onlar bəzi kitabları yazmaqla İlahi kitablardan uzaqlaşdılar. Buna görə də mən heç vaxt Allahın kitabını (Quranı) başqa bir şeylə bir yerdə qarışdırmaram.”(3)

Ömər, Peyğəmbərin (s) səhabələrini tapşırıq dalınca göndərən zaman onlara hədis söyləməməyə və camaatı Qurandan uzaqlaşdırmamağa əmr edərdi. Onun əmrinə tabe olmayan hər kəsdən xəbər tutardısa, dərhal onu Mədinəyə qaytarıb öz nəzəri altında saxlayardı.(4) Həmçinin, camaat içində topladığı hədisləri də yandırdı.

Ömərin xilafəti dövrü də belə keçdi. Osman əvvəlcədən

səh:26


1- [1] . həmin mənbə 1-ci cild, səh. 7, 8, 13
2- [2] . Əli ibn Əbu Talib (ə) - “Nəhcül-bəlağə” “Şiqşiqiyyə xütbəsi” مضی الاول لسبیله فادلی بهاالی فلان بعده حتی
3- [3] . Katibul Vaqidi-Məhəmməd ibn Səd “Ət-təbəqatul-Kubra” 3-cü cild, səh. 206; İbn Abdul Birr “Cameu bəyanil elmi və fəzlih”1-ci cild, səh. 64-65.
4- [4] . Bu məsələni “Hədisin tarixi” kitabında geniş gətirmişik

planlaşdırılmış şəkildə xilafətə sahib çıxdı.(1) Osmanın zamanında, xilafət və hökumət hədis nəqlinin əleyhinə daha da amansız oldu. Ömər öz zamanında Peyğəmbərin (s) səhabələrinə əziyyət edib onları Mədinəyə gətirməklə öz nəzarəti altında saxlayırdısa və onların yazdıqları hədisləri yandırırdısa, Osman bu əməlin qarşısını almaq üçün Peyğəmbərin (s) tanınmış səhabələrinə işgəncə verərək, onları sürgün edərdi. Belə ki, Əbuzəri Mədinədən Şam şəhərinə, oradan isə Mədinəyə və Mədinədən isə Rəbəzəyə qızmar və kimsəsiz səhraya sürgün etdi. Bununla da Peyğəmbərin (s) əziz köməkçisi isti səhrada, qürbət yerdə öz canını tapşırdı. Həmçinin Peyğəmbərin (s) başqa səhabəsi sayılan Əmmar Yasiri elə döydürmüşdü ki, vurulan zərbələrin ağrısından bihuş olaraq yerə yıxılmışdı.(2)

İyirmi beş il üç xəlifənin hökuməti zamanı Peyğəmbərin (s) səhabələri, tabeinlər və başqaları bu acınacaqlı və çətin həyatı yaşadılar. Axırda çarəsiz qalmış bu ümmət qiyam edərək Osmanın xilafətini devirdi və onu öldürdülər. Sonra Əliyə (ə) tərəf üz çevirdilər. Onu çox təkidlə xilafətə gətirdilər.(3) Əli (ə) hakimiyyətə elə bir zamanda yetişmişdi ki, artıq 30 ildən çox idi ki, müsəlmanlar get-gedə keçmiş xəlifələrin zamanında olan siyasi gedişə adət etmişdilər. Əli (ə) öz zamanının vəziyyətini belə açıqlayır(4):

- “Məndən öncə olan xəlifələr yetərincə Peyğəmbər (s) ilə

səh:27


1- [1] . Nəhcül-bəlağə “Şiqşiqiyyə xütbəsi” - فسیرهافی حوزة خشناء “Abdullah ibn Səba” kitabında bu hadisəni geniş şəkildə gətirmişik. 1-ci cild, səh. 142-151, ikinci çapa müraciət edin.
2- [2] . Əhməd ibn Yəhya Bilazəri-“İnsabul-əşraf”5-ci cild; səh. 49.
3- [3] . Seyyid Murtəza Əsgəri-“Ummul-möminin Aişənin hədisləri” səh 115.
4- [4] . Burada Əlinin (ə) acı və ağır ürək ağrılarını bəyan etdiyi cümlələri sizə yenə söyləyirik. Əlbəttə hərfi tərcümə ilə yox, o Həzrətin buyurduqlarını nəql edərək məna etmişik. Geniş şəkildə *Məhəmməd ibn Yəqub Kuleyni-”Rovzətul Kafi” 8-ci cild, səh. 61-63.

müxalif olan əməlləri yerinə yetirdilər. O Həzrətin əmrini pozaraq sünnəsini dəyişdilər. İndi isə mən camaatı bu işlərdən çəkindirməklə Peyğəmbərin (s) zamanında olduğu kimi yerinə yetirməyə çağırsam, qoşunlarım mənim ətrafımdan dağılacaq, məni tənha və kimsəsiz qoyacaqlar. Ən azı və çoxu öz tərəfdarlarımla, Peyğəmbər sünnəsi və İlahi kitab yolu ilə mənim vilayətimi qəbul edənlərlə birgə qalacam.”

“Nə fikirləşirsiniz? Əgər əmr etsəm ki;

İbrahimin (ə) məqamını Peyğəmbərin (s) buyurduğu yerə qaytarın;

Fədək bağlarını Fatiməin (s) övladlarına tapşırıram;

Peyğəmbərin (s) bağlanmış əhdi-peyman necə idisə, eləcə yerinə yetirsəm;

Peyğəmbər (s) tərəfindən məsləhət üzündən səlahiyyəti olan şəxslərə verilmiş torpaqları özlərinə qaytarsam;

Xəlifələrin zülmkarcasına çıxardıqları hökmlərə ədalətlə yenidən baxsam;

Zəkatı onun əsil yerlərindən düzgün ölçüdə alsam;

Dəstəmazı, quslu və namazı əvvəlinci şəkildə yerinə yetirilməsinə əmr etsəm;

Öz ərlərindən boşandırılaraq ədalətsizcəsinə başqalarına verilən qadınları öz ərlərinə qaytarsam;

Təbəqə söhbəti ilə bölünən beytul-malı Peyğəmbərin (s) zamanında olduğu kimi bərabər bölsəm və təkcə varlılara qismət olmasına icazə verməsəm;(1)

səh:28


1- [1] . Ömər, İslam cəmiyyəti arasında beytul-malı bölüşdürməklə təbəqə söhbəti yaratmışdır. Buna görə də müsəlmanlar adlarını siyahıya yazdırmışlar. Hər il bir qrup şəxslərə 5000 dirhəm, bir qrupuna 4000 dirhəm, başqa bir qrupa 3000 dirhəm və başqa bir qrupa 2000 dirhəm, o cümlədən təbəqə söhbəti ilə 1000-500-dən 200 dirhəmə kimi maaş verirdi. Bu səbəbdən İslamda bir tərəfdən şərafətli və qüdrətli təbəqələr, başqa tərəfdən isə kasıb və fəqir təbəqələr meydana gəlmişdi.

Torpaq maliyyəsini ləğv etsəm;(1)

Müsəlmanları evlənməkdə bərabər etsəm;(2)

Xumsu Allah buyurduğu kimi alsam;(3)

Peyğəmbər məscidini əvvəlki vəziyyətinə qaytarsam: O qapılar ki, Peyğəmbərdən (s) sonra məscidə açılmışdı bağlatsam və o qapılar ki Peyğəmbərdən (s) sonra bağlatdırılmışdı açdırsam;

Dəridən tikilmiş ayaqqabı, ya çarıqların üzərinə məsh çəkməyi qadağan etsəm;(4)

Şərab içənə layiq olduğu cəzanı versəm;

Qadınların və Həcc mutəsini Peyğəmbərin (s) zamanında olduğu kimi caiz saysam;(5)

Meyyit namazının təkbirini beş dəfə etsəm;(6)

Camaatdan “Bismillah”-ı namazda uca səslə oxumalarını istəsəm;(7)

səh:29


1- [1] . Ömər ibn Xəttab İraqda torpaq maliyyəsini Sasani İran maliyyəsinin qanunları kimi, Misirdə isə Rum imperiyasının maliyyə qanunlarının əsası kimi düzəltmişdir.
2- [2] . Ömər, əcəmilərlə ərəb qızlarının evlənməsini qadağan etmişdir.
3- [3] . Xəlifələr Peyğəmbərdən (s) sonara “Zəvil-qurba”- nın haqqını xumsdan ləğv etdilər.
4- [4] . “Xəff” heyvan dərisindən hazırlanmış ayaqqabı ya çarığa deyilir. Əhli-sünnə öz əsillərindən itaət edərək dəstəmazda ayağı yumağı vacib, lakin dəri çarıqda olarsa ona məsh etməyi caiz bilirlər.
5- [5] . Xəlifə Ömər, iki mutəni haram etdi. Həcc mutəsi - Hacılar ümrə həccini yerinə yetirdikdən sonra ehram halından çıxıb sonar ikinci dəfə həcc üçün ehram bağlayırlar. Bu İslamın əmri idi. Lakin Ömər əmr etdi ki, həcc əməllərinin axırına kimi ümrə ehramında qalsınlar. Qadınların mutəsi - Həmin müvəqqəti nigahdır ki, Quranın ayələrinə və əhli-sünnənin rəvayətlərinə əsasən İslam qanunlarından biri sayılır.
6- [6] . Əbu Hüreyrənin rəvayətinə əsasən əhli-sünnə məzhəbi meyyit namazının təkbirini dörd dəfə deyirlər. Müraciət edin:- İbn Ruşd Əndəlusi-“Bidayətul muctəhid” 1-ci cild, səh-240.
7- [7] . Əhli-sünnə məzhəbinin bir qrupu namaz vaxtı Həmd və Surədə “Bismillah”-ı oxumurlar. Zahirən bu məsələdə onlar Müaviyədən itaət edirlər. Müraciət edin:- “Əl-Kəşşaf “ təfsir kitabı, həmd və surənin təfsirində 1-ci cild, səh – 24 - 25.

19. Təlağı Peyğəmbərin (s) buyurduğu və göstərdiyi kimi yerinə yetirsəm;(1)

20. Başqa ümmətlərin müharibə əsirləri ilə Allah və Peyğəmbər (s) buyurduğu kimi rəftar etsəm;(2)

Xülasə, əgər camaatı İlahi əmrlərə və Qurani-Kərimin göstərişlərinə rəayət etməyə çağırsam, belə halda onlar mənim ətrafımdan dağılacaqlar.”

“And olsun Allaha ! Elə ki, müsəlmanlara Ramazan ayında əmr etdim ki, vacibi namazlardan savayı başqa namazları camaatla birgə qılmasınlar və dedim ki;- Müstəhəb namazları camaatla qılmaq bidətdir(3), _qoşunumun_ bir qismi səs-küy salaraq dedilər: واسُنَةَ عُمَرَاه !!

“Ey müsəlmanlar, Əli istəyir Ömərin sünnəsini dəyişsin. Bizi Ramazan ayında müstəhəb namazlar qılmaqdan saxlasın. İş o yerə çatdı kı, qorxdum qiyam etsinlər.”

“Aman bu ümmətin əlindən, mənimlə müxalifət etmələrindən, yolunu azmış başçılardan itaət etməklərindən, onları uçuruma aparan başçılardan itaət etməklərindən, acılar çəkdim.”

İmam (ə) öz işini elə tənzimləmişdi ki, Peyğəmbərin (s)

səh:30


1- [1] . Əhli-sünnə qadının üç təlağını bir məclisdə caiz sayırlar. Adil şahid olmadan bu işi görmürlər. Müraciət edin:-“Bidayətul - muctəhid” 1-ci cild,səh-80-84.
2- [2] . İkinci xəlifə əmr etdi:- Ərəb əsirlərini azad etsinlər. Lakin fars əsirlərini hətta İslam mərkəzi olan Mədinəyə buraxmırdı. Həmçinin onun Peyğəmbər (s) sünnəsi ilə etdiyi müxalifətlərdən biri də bu idi ki, ərəb olmayan qadınların körpələri əgər ərəb torpaqlarından başqa yerlərdə dünyaya gəlsəydilər, onların övladlarına irs vermirdi. Müraciət edin: -“ Əlmuvəttə ” kitabı Ənəs ibn Malikin təlifi 1-ci cild, səh -80.
3- [3] . Bidət: İslamda olmayan, sonradan dinə daxil olunmuş yanlış şeylərə deyilir.

getdiyi yolu davam etdirərək xəlifələrin əksinə davranmışdı. Xüsusən hədis məsələlərində xəlifələrin buraxdığı böyük səhvləri və qoyduqları mənfi təsirləri məhv etmək üçün davamlı mübarizəyə başlamışdır.(1)

Qureyş tayfası öz şəxsi ambisiyalarının ziddinə olan Əlinin (ə) bu işlərini görüb onunla müxalifət etməyə başladılar. Buna görə də “Cəməl” və “Suffeyn” döyüşlərində çoxlu qanlar axıdıldı. Şəxsi mənafelərinin təhlükədə olduğunu gördükdə Əli (ə) ilə öz düşmənliklərini göstərdilər. Bu düşmənlik o qədər uzun sürdü ki, dörd il yarımdan sonra Həzrət Əlini (ə) mehrabda ibadət edərkən şəhid etdilər.

Çox keçmədi ki, Allahın və Peyğəmbərin (s) düşməni olan Müaviyə hiyləgərliklə xilafəti ələ keçirdi. O, Muğeyrə ibn Şöbə ilə söhbətində öz mənfur siyasətini ona belə açıqladı. Muğeyrə demişdi: “Ey Əmirəl-möminin! Indi ki öz arzu və istəklərinə çatdın, bu yaşının çoxluğunda ədalət və mürüvvətə riayət etməkdə sənə mane olan nədir? Ləyaqətli işlər görməklə özündən sonra ad-san qoya bilmərsənmi? And olsun Allaha! Bu gün daha Bəni-Haşimdə sənin qorxundan başqa heç nə qalmayıb. Buna görə də yaxşı olardı onlarla mehriban davranaraq öz qohumluq əlaqəni daha da gücləndirəsən.” Müaviyə belə cavab verdi: “Heyhat, heyhat- uzaqdır uzaq!

Əbu Bəkr hakimiyyətə gəldi, ədalətlə iş gördü. Bütün çətinlikləri öhdəsinə götürdü. Lakin, vəfatından neçə gün keçmədi ki, bəzi vaxtlar adı çəkilirdi və ondan heç bir şey qalmadı. Bu vaxt Ömər hakimiyyətə gəldi. Çoxlu zəhmətlər çəkərək on il xilafəti dövründə əziyyətlər gördü. And olsun

səh:31


1- [1] . Peyğəmbərin rəvayətlərini cümə günlərində İslam məscidlərində yenidən söylənilməsinin maneəsiz olduğunu bildirdi. İmkan daxilində xəlifələrin gətirdiyi yanlış və öldürücü bidətləri məhv etdi. Müraciət edin:-“Min tarixul hədis” kitabı.

Allaha ölən kimi adı da öldü. Sonra, hamımızdan üstün olan qardaşımız Osman xilafətə gəldi. Bir çox işlər gördü. Onunla başqalarının etdiyi əməllər də ötüb keçdi. And olsun Allaha ölümündən sonra adı da öldü. Onun yaxşı əməlləri, rəftarı da unuduldu. Lakin, Haşimi olan o kişinin adını(1) hər gün beş dəfə azan vaxtı dünyanın ucqar yerlərində uca səslə səsləndirirlər.(2) “Şəhadət verirəm ki, həqiqətən Məhəmməd Allahın elçisidir.”

Nə qədər ki bu ad yaşayır, kimin adı yaşayar ey anası ölmüş! Yox and olsun Allaha ! Nə qədər ki bu adı yer üzündən silməmişəm dincəlməyəcəyəm!(3)

Bu səbəbdən bütün gücünü Peyğəmbərin (s) adının və ailəsinin məhv olması üçün sərf edirdi. Öz hədəfinə çatmaq üçün cürbə-cür hədis uyduran dəsgahları işə saldı. İş o yerə gəlib çıxdı ki, Əbu Hüreyrə 5300-dən çox hədis, Abdullah ibn Ömər 2000-dən çox və Ummul-möminin Aişə, Ənəs ibn Malik hər biri 2300-dən çox yalan və qondarma hədislər Peyğəmbərə (s) nisbət verdilər.(4)

Adı çəkilən şəxslər və onların başqa həmkarları, hakim təbəqənin razılığını əldə etmək üçün səhabələrin adından uydurulmuş və qondarma hədisləri nəql etməkdə bir–birləri arasında rəqabət aparırdılar. Heç kəs Allahdan başqa bu dövrlərdə Peyğəmbərə (s) nisbət verilən hədislərin aqibətindən xəbərdar deyildir. Bu işin təsiri nəticəsində bütün şeylər İslam qanunlarını qarışdırdı. Nəticədə həqiqi və düzgün İslamı dəyişib, hakimiyyətdə olanların cinayətlərinə haqq qazandıran İslama çevirdilər.

səh:32


1- [1] . Müaviyə düşmənlikdənPeyğəmbərin (s) adını dilinə gətiməmişdir..
2- [2] . Azanda deyilən “Əşhədu ənnə Məhəmmədən rəsuləllah” kəlməsinə işarə edir.
3- [3] . Məsudi- “Murucuz-zəhəb” kitabı 3-cü cild, səh-454. Darul Əndəlusi çapı, 212-ci hicri ilinin hadisələri. Tərcümədə muxtəsər qeyd olunmuşdur.
4- [4] . Əllamə Seyyid Murtəza Əsgəri ” Ummul-möminin Aişənin hədisləri” kitabı səh. 289-dan sonra. Tehran çapı 1380-cı şəmsi ili.

Hakimiyyətdə olanlar da ancaq belə bir İslamı rəsmi tanıyırdılar. Birinci iki xəlifənin beyninin məhsulu olan və onlara sərf edən İslam ki, Müaviyənin dövründə daha çox dəyişdirildi, bu günümüzə kimi bir sıra ölkələrdə həqiqi və rəsmi İslam adı ilə qalmaqdadır. İş o yerə çatıb ki, Peyğəmbərin (s) gətirdiyi həqiqi və əsil İslamı, o yanlış İslama öyrəşmiş insanlara təqdim eməkdə çoxlu çətinliklər törədir və onlar üçün inanılmaz görünür.

Müaviyənin zamanında yayılmış və Peyğəmbərin (s) adına yalandan qondarılmış hədislər ilə İslama üz tutub onunla tanış olanlar, məhz bu İslamı həqiqi İslam kimi tanıyırlar. Misal üçün, onlar İslamda olan tövhidə Əbu Hüreyrənin saxtalaşdırdığı qondarma hədislər gözü ilə baxırlar.

“Bir qrup şəxs Peyğəmbərə (s) dedi: Ey Allahın rəsulu! Biz Qiyamət günündə öz Allahımızı görəcəyikmi? Buyurdu: On dörd gecəlik ayı görməyinizə narahatsınızmı? Dedilər: Xeyr, ey Allahın rəsulu! Buyurdu: Bulud olmayan havada günəşi müşahidə etdikdə əziyyət çəkirsinizmi? Dedilər: Xeyr, ey Allahın rəsulu! Buyurdu: Siz Allahınızı belə şəkildə görəcəksiniz! Qiyamət günündə Allah camaatı bir yerə toplayacaq. Sonra onları çağırıb belə buyuracaq: Hər kəs pərəstiş etdiyinə tərəf getsin.

Günəşə pərəstiş edənlər günəşə tərəf, aya pərəstiş edənlər isə aya tərəf gedərlər. Axırda zülmə pərəstiş edənlər öz məbudlarına tərəf gedərlər. Təkcə arasında münafiq olan bu ümmət qalar. Bu vaxt Allah təala keçmişdə onu tanıdıqları sifətdə onlara yaxınlaşar və deyər: - Mən, sizin Pərvərdigarınızam! Deyərlər: Biz səndən öz Allahımıza pənah aparırıq. Biz Allahımız gəlincəyə qədər burada qalacağıq. O gələndə biz onu tanıyacağıq.

Sonra, Allah onu tanıdıqları surətdə onlara tərəf yaxınlaşar

səh:33

və deyər: Mən sizin Pərvərdigarınızam! Deyərlər: Bəli, sən bizim Pərvərdigarımızsan. Sonra onun arxasınca yola düşərlər...”(1)

Gördüyünüz kimi bu hədis Allahı tanımağın və İslamda məad bəhsinin əsasını dəyişmişdir. Həmçinin başqa hədislərdə də İslam Peyğəmbərinin asimani simasını başqa cür tanıtdırmışlar. O cümlədən, rəvayət etmişlər ki, Allahın rəsulu öz Allahından belə bir şey istəyibmiş: İlahi, qəzəb üzündən möminlərə etdiyim nifrini dəyişib onların paklığına və onlar üçün bərəkətə çevir.”(2)

Həmçinin nəql edirlər ki, Peyğəmbər (s) camaata buyurdu: “Xurmanın tozlanmağa ehtiyacı yoxdur” və yaxud “Xurmanı tozlandırmayın, yaxşı olacaq. Camaat da Peyğəmbərin (s) əmrinə itaət edirdilər. Xurmanı tozlandırmadılar. Nəticədə həmin il ağaclar bar vermədi. Peyğəmbər (s) elə ki, öz sözlərini yadına saldı, “Mən belə düşünürdüm, məni qınamayın!” və ya “Siz öz dünyəvi işlərinizdə məndən daha çox təcrübəlisiniz.” buyururdu!(3)

səh:34


1- [1] . Məhəmməd ibn İsmail Buxari-“Səhih” kitabında 1-ci cild, “Fəzlus-sucud” mövzusu; 9-cu cild, Kitabut-tövhid kitabı 8-ci cild, السراط جسرجهنم Müslim ibn Həccac Nişapuri “Səhih” kitabında 1-ci cild, “Mərifətu təriqətur-rovyə”
2- [2] . Müslim ibn Həccac Nişapuri “səhih” kitabında 4-cü cild, “Peyğəmbərin lənətlədiyi və qarğış etdiyi şəxslər” mövzusu. Bu mövzuda Aişədən və Əbu Hüreyrədən və başqa səhabələrdən bir neçə hədis yazılmışdır. Müslimün səhihinin axırında Peyğəmbərin (s) Müaviyə barədə - “Allah Müaviyənin qarnını doydurmasın” buyurduğunu söyləmişdir. Buna görə də əhli-sünnənin nəzərincə Əməvilərin hamısına və başqalarına Peyğəmbərin (s) lənət və qarğışı, onların paklanmasına və bərəkətlərinin çoxalmasına səbəb olacaqdır.”
3- [3] . Həmin mənbə. Vucubu imtisali ma qaləhu şərən dunə ma zəkərəhu (s) min məayişin-nasi əla səbilir-rəyi” Başqa bir kitablarda həmin hədisi Aişədən, Ənəs ibn Malikdən və başqa səhabələrdən nəql etmişlər. Əhli-sünnə bu kimi hədislərdən belə nəticəyə gəlmişdir ki, dünya işlərində Peyğəmbərin (s) əmrləri ilə müxalifət etmək olar. Əlbəttə işin nəticəsi onun hansı bir əmrə və ya dünya işinə aid olmasına bağlılığı var. Gərək onu əvvəlcə tanıyaq. Məsələn- Xilafət məsələsi kimi.

O cümlədən, rəvayət edirlər ki, “Bir gün Peyğəmbər (s) Məkkə şəhərində “Nəcm” surəsini oxudu. Elə ki,

{وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَی أَفَرَأَیْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّی}

_ BIR DEYIN GöRəK (SIZIN IBADəT ETDIYINIZ) LAT Və UZZA, DIGəR üçüNCü (BüT) OLAN MəNAT DA ALLAHıN QıZLARıDıRLAR ?! _(1)

ayəsini oxuyarkən Şeytan Peyğəmbərin (s) mübarək dilinə bu cümləni gətirdi:

تلک الغرانیق العلی منها الشفاعة ترتجی

“Ağ quşlara bənzəyən bütlərdən şəfaət almaq ümidi gözlənilir”

Elə ki, bu cümlə Peyğəmbərin (s) dilindən çıxdı, müşriklər sevindilər. Onlar deyirdilər ki, Peyğəmbər (s) də bizim bütləri təriflədi. Bu vaxt hamı bir yerdə - müsəlmanlar və müşriklər – səcdə etdilər! Cəbrail (ə) nazil oldu və Peyğəmbəri (s) bu böyük səhvindən agah etdi. Peyğəmbərə (s) belə buyurdu: “Bu cümlələri Şeytan sənin dilinə gətirdi.”

Bəzi rəvayətlərin bir hissəsində belə qeyd olunmuşdur ki, Cəbrail (ə) Peyğəmbərə (s) dedi: -Ayələri təkrar edin. Peyğəmbər (s) ayələri bir-birinin ardınca oxudu. O cümlədən, تلک الغرانیق العلی منهاالفاعة ترتجی cümləsini də qiraət etdi. Cəbrail (ə) dedi: -Xeyr, bu cümləni mən gətirməmişəm. Onu Şeytan sənin dilinə gətirmişdir.(2)

səh:35


1- [1] . Nəcm surəsi ayə -19-20.
2- [2] . Həcc surəsinin 52-ci ayəsinin təfsirində { وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ وَلَا نَبِیٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّی أَلْقَی الشَّیْطَانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ فَیَنسَخُ اللَّهُ مَا یُلْقِی الشَّیْطَانُ} “(Ya Rəsulum!) Biz səndən əvvəl də (şəriət sahibi olan) elə bir rəsul, (şəriət sahibi olmayıb onun ardınca gedən) elə bir nəbi (peyğəmbər) göndərmədik ki, o, (hər hansı bir şeyi) arzu etdikdə Şeytan onun arzusuna (diləyinə vəsvəsə yolu ilə) bir xələl qatmasın! (Yaxud o, ayələrimizi oxumaq istədiyi zaman Şeytan onu çaşdırıb oxuduğu ayə barəsində pis bir fikir təlqin etməsin!) Lakin Allah Şeytanın vəsvəsini batil (yox) edər.”; “Əd-durrul-Mənsur” kitabı Süyuti-4-cü cild, səh-366-368. Bu məzmunda səhabələrdən on dörd rəvayət nəql olunmuşdur.

Bu rəvayətlər əhli-sünnə məzhəbinin mötəbər və məşhur olan “Təbəri, İbn Kəsir, Süyuti və Seyyid Qutbud-din” kimi alimlərin təfsir kitablarında yazılmışdır. Onlar Peyğəmbərin dilindən o qədər yalan hədislər demişlər ki, Peyğəmbərin (s) o ilahi və gözəl xüsusiyyətləri pərdə arxasında qalmışdır.(1)

Bütün bunlara baxmayaraq, Qureyş tayfasının böyüklərinə və onların ətrafındakılara yalan fəzilətlər uydurmuşlar. Onlara müxalif və zidd olanları isə töhmət və iftira yağışına tutmuşlar. Bu iş o yerə çatdı ki, Əbuzər Qəffari, Malik Əştər, Əmmar Yasir və s. kimi səhabələri dindən xəbərsiz və aldanılmış kimi qələmə verirdilər.(2)

Bununla da kifayətlənməyib, Allahın sifətləri, məhşər və Qiyamətin necəliyi, behişt və cəhənnəmin savabı və cəzası, əvvəlki peyğəmbərlərin macərası, İslam əqidələrinin, əhkamının və yaranışın başlanması” barədə bir çox rəvayətlər nəql etmişlər ki, əhli-kitabın xurafi fikirlərindən və özlərinin uydurduqları böhtan, yalan və cahillikdən başqa bir şey deyildir.

Bu kimi hədislərin sayı çoxaldıqca onun nəqli və yayılması da genişlənirdi. Bununla da bütün həqiqətləri dəyişdirib biabırçı vəziyyətə saldı. Onun da nəticəsi bu oldu ki, hakim təbəqənin icad etdiyi yanlış İslam, Əməvi və Əbbasi xəlifələrindən Osmanlı imperatorluğunun zamanına kimi davam etdi.

səh:36


1- [1] . İslam cəmiyyətində bu kimi rəvayətlərin yaranması bir cəmiyyəti məhvə və süquta çəkməkdən ötrü bəs edir. Daha Əməvi və Əbbasi xəlifələrinin cinayətlərini və dinə zidd olan hərəkətlərini xatırlatmağa yer qalmır. Onlar İslam Peyğəmbərini bu rəvayətlərdə olduğu kimi tanıtdırırlar. Peyğəmbər, onların hədislərində gələn nöqsanlı sifətlərdən pak və üstündür.
2- [2] .Seyyid Murtəza Əsgəri- “Əbdullah ibn Səba” 1-ci bölümdə; “Mənşəul-qissə” 7-9, çap-2, Misr.

Bütün dövrlərdə olduğu kimi İslam tarixində də hədis uyduran və yalan hədis düzəldən muzdurların qarşısında bir qrup şəxsiyyətli, pak insanlar olmuşlar. Onlar öz canları bahasına Peyğəmbərin (s) həqiqi sünnəsini, yəni o Həzrətin bəyanlarını müsəlmanlar arasında yayaraq həqiqəti çatdırırdılar. Peyğəmbərin səhabələrindən biri olan Əbuzər bu gözəl və haqsevər insanların öncülü olmuşdur. Bir gün “Mina” dağında “Cəməreye vusta”-ya yaxın oturmuşdu. Camaat onu dövrəyə alıb din barədə ondan suallar soruşurdular. Birdən Əməvi hökumətinin muzdurlarından biri camaatın çoxluğunu görüb yaxınlaşdı. Əbuzərin başının ütsündə durdu və ona dedi: Məgər sənə camaatın suallarına cavab verməyi qadağan etməyiblərmi? Əbuzər dedi: Sənə əmr ediblər ki, mənə nəzarət edəsən? Sonra boynunun arxasına işarə edərək dedi: Əgər qılıncı bura qoysan, mənim başımı kəsincə güman etsəm ki, Peyğəmbərdən (s) eşitdiyim bir məsələni deyə bilərəm, canım çıxıncaya qədər şübhəsiz onu söyləyərəm.(1)

Rəşid Hicri də belə şəxslərdən biri idi. İbn Ziyad Kufənin hakimi olan zaman onun əl-ayağını kəsdirib evinə göndərdi. Camaat da onun görüşünə gələrək ağlayırdılar. O isə ağlayanlara belə deyirdi: -Ağlamağı yığışdırın. Yazmaq üçün bir şey gətirin. Mövlam Əlidən (ə) eşitdiklərimdən sizlərə söyləyim. Camaat da qəbul etdilər. Elə ki, bu xəbər İbn Ziyada çatdı, əmr etdi onun dilini də kəssinlər.(2)

Meysəm Təmmar da bu yolun yolçusu idi. İbn Ziyad onun əl-ayağını kəsdirib dar ağacından asdırdığı zaman, mənbər

səh:37


1- [1] . Bax:- *Darəmi-“Sunən” kitabında 1-ci cild,səh-132.**Məhəmməd ibn Səd- “Təbəqatul Kubra” 2-ci cild; səh-354; Bu hədis o hədislərdəndir ki, cinayətkarların əli ilə bəzi hədis kitablarında hissə-hissə gətirmişlər.
2- [2] . Məhəmməd ibnil Həsən Tusi - “İxtiyaru mərifətir-rical”, Ricali Kəşşi adı ilə mərufdur. Əllamə Məclisi “Biharul ənvar” 9-cu cild, səh-632.

üstünə çıxmış kimi uca səslə fəryad edərək deyirdi: Eşidin ey camaat! Hər kəs Əlidən (ə) nəql olunan hədisləri eşitmək istəyirsə yaxın gəlsin.

Camaat onun başına toplaşdılar. Meysəm söhbətə başladı. Bu xəbər İbn Ziyada çatan kimi onun dilinin kəsilməsini əmr etdi. Meysəm dili kəsiləndən sonra bir saatdan artıq tab gətirə bilmədi. Dar ağacında qanına qəltan canını tapşırdı.(1)

Əsrlər boyu xilafət məqamının nüfuzu çoxalırdı. Allah və Peyğəmbərin (s) qoyduğu halal və haram haqqında olan qanunları dəyişdirib, özləri qanun təyin edirdilər ki, nə olar və nə olmaz. Onların çıxardıqları yanlış və zalımanə qanunlar Allahın adalətli qanunlarının yerinə qoyuldu. Əlbəttə bu vəziyyət Osmanın xilafətinin axırlarına qədər davam etdi. Camaatın narazı qalması və inqilabı az-çox olsa bu işin üzərindən xətt çəkdi. Bir müddət keçdikdən sonra növbə Müaviyəyə çatdı. O, öz təbliğatçı heyətinin köməyi ilə - qondarma hədis düzəldənlərlə - keçmiş işləri davam etdirdi.(2)

Lakin, İmam Hüseynin (ə) şəhadəti ilə bu plan həmişəlik olaraq pozuldu. Daha xilafət əvvəlki vəziyyətində qala bilmədi. Buna görə də yeniliklər və rəsmi İslamı həqiqi İslamdan ayırmış olan bidətlər bundan sonra daha çoxalmadı. Xəlifələr daha təzə bidətləri din adı ilə cəmiyyətə məcburən qəbul etdirə bilmədilər.(3)

səh:38


1- [1] . Tusi-”həmin kitab” səh-76-87
2- [2] . Aişə, Əbu Hüreyrə, Ənəs ibn Malik və Əbdullah ibn Ömər, Abdullah ibn Əmr As, Muğeyrət ibn Şöbə, Əmr As, Sumərət ibn Condəb kimi şəxslər. Məlumat üçün müraciət edin: Seyyid Murtəza Əsgəri –“Ummul-möminin Aişənin hədisləri” və “Min tarixul hədis” kitabları Seyyid Əbdul Huseyn Şərafuddin-“Əbu Hüreyrə” Şeyx Məhmud Əburiyə - “Əzvaun ələs-sunnətil Məhəmmədiyyə” və “Əbu Hüreyrə şeyxul muzirə”
3- [3] . O cümlədən Əbdul Məlik ibn Mərvan əmr etdi ki, Kəbə və Həccin yerinə, camaat beytul-müqəddəsə getsinlər. Tikilmiş evin ətrafında təvaf etsinlər. Lakin, bu bidət icra olunmadı. Müraciət edin:”Yəqubinin tarixi” 3-cü cild,səh-7-8, çap-Nəcəf.

İmam Hüseynin (ə) şəhadətinin başqa bir faydası da bu idi ki, İslamın həqiqətini tanıyanların və Peyğəmbərin (s) hədislərini söyləyənlərin həbs edilməsi, əziyyət və işgəncə olunmasının, qətlə yetirilməsinin azalmasıdır. Çünki, sonrakı hökumət başçıları onları keçmişdəkilərə nisbətən işgəncə verib öldürə bilmədilər. Axırda onlar çox çalışaraq bir-birinin ardınca minlərcə xilafət muzdurları tərəfindən uydurulmuş hədislərin içindən düzgün və səhih hədisləri seçərək müsəlmanlara çatdırırdılar.

Ömər ibn Əbdul-Əzizin hakimiyyətə gəlməsi, hədis nəqlinə qoyulmuş 100 illik qadağanı aradan apardı. Bu zamandan başlayaraq (2-ci əsrin əvvəlləri) rəsmi İslam itaətçilərinə hökumət tərəfindən Peyğəmbərin (s) hədislərini yazmaq tapşırıldı. Nəticədə, Peyğəmbər və səhabələrin həyatı, eləcə də hədislər barədə onlarla kitablar toplanıb yazıldı. Bu kitablar içində olan minlərlə hədis təkcə İslam məktəbinin həqiqi şagirdləri tərəfindən Peyğəmbərdən (s) nəql olunmuşdur. Lakin, həmin hədislər özü də bir neçə nəfər satılmış üzdəniraq alimləri narahat edirdi. Həqiqi hədislərlə mübarizə aparmaq üçün onlar iki yolu seçdilər:

Hədis və Rical elmində belə bir qanun çıxardılar ki, hər hədisin ravisi şiə və Həzrət Əlinin (ə) tərəfdarlarından olsa, o hədis etibarsız və zəif sayılar.(1)

Hədislərdən elə bir məcmuə tərtib etdilər ki, imkan daxilində doğru hədislər və xəlifələrin mənafeyinə toxunan hədislər orada olmasın.

Bu yolla yazılmış hədis kitabları “Səhih” adlandırıldı. Bu

səh:39


1- [1] . Əhli-sünnənin bütün rical kitablarına müraciət olunsun.

kitabların sayı altıya çatdı. Onların arasında “Səhihi-Buxari” başqalarına nisbətən çox etibarlı sayılırdı. Çünki, Buxari yuxarıdakı iki qaydaya hamıdan çox diqqət edirdi. Hətta, xəvaricdən – İmran ibn Həttan kimi – hədis nəql etmişdi. Lakin, İmam Sadiqdən (ə) bir dənə də olsun hədis rəvayət etməmişdir. O, xəlifələrin pis əməllərini bəyan edən hədisləri yarımçıq və parça-parça nəql etmiş, bu səbəbə görə də rəsmiyyətdə tanınmış olan İslam yolunu gedənlər onun kitabını Qurandan sonra ən düzgün kitab kimi saymışlar.

Bu əsasla, tarix kitabları arasında Təbərinin tarixi bütün tarixi kitablardan ən mötəbər sayılır. Baxmayaraq ki, o da Buxarinin getdiyi yolla getmişdir. O cümlədən, rəsmi İslamın hökumət başçılarına və səhabələrə olan hər növ hörmətsizliyi açıqlayan hədisləri nəql etməmişdir. Həmçinin, bu kimi hədislər qarşısında olan zalım hökumət başçılarının mənafeyinə olan, onların əməllərini başqa cür yozan və məna edən uydurma və qondarma hədisləri öz kitabında qeyd etmişdir. Buna görə də Təbəri dinsiz və İslam düşmənlərinin uydurduqları yüzlərlə qondarma hədisləri qeyd etmişdir. Nəticədə Peyğəmbər (s) əsrinin və ilk xəlifələrin tarixi hadisələri təhrif olunaraq yazılmışdır.(1) Xəlifələrin və səhabələrin mənafelərini müdafiə etdiyi üçün elə bir şöhrətə və məqama yetişmişdir ki, onu “İmamul-muvərrixin”, “Tarix yazanların başçısı” adı ilə çağırırdılar. Təbəridən sonra İbn Əsir, İbn Kəsir və İbn Xəldun kimi tarixçilər ancaq səhabələrin həyatını onun tarix kitabından sitat gətirmişlər.(2)

Rəsmi İslamın davamçıları dördüncü əsrdən sonra dövlətə bağlı olan alimlərin ardınca yuxarıdakı altı kitabı nəşr etmişlər.

səh:40


1- [1] . Seyyid Murtəza Əsgəri “Əbdullah ibn Səba” 1-ci cild,-2
2- [2] . həmin mənbə`

Tarix yazanlar arasında da ancaq Təbəri və ardıcılları mötəbər sayılmışlar. Alimlərin topladığı yüzlərlə hədis, təfsir və tarix kitabı kənara qoyuldu. Bu minvalla Peyğəmbərin (s) gətirdiyi həqiqi İslam haqqında olunan bəhs və təhqiqat qapılarını öz üzlərinə bağladılar.

Neçə nəsil sonra, yəni dördüncü əsrdən bu günə qədər onlardan sonra gələnlər də onların yolunu davam etdirmişlər. Bu günlərdə Əhli-beyt məktəbinin davamçılarıından başqa, qalan bütün məzhəblərin nümayəndələri İslamı elə xəlifələrin muzdurlarının tanıtdırdığı, dövlətə sərfəli olan İslam kimi qəbul edirlər. Buna görə də müasir dövrdə həqiqi İslamı tanımağa aparan yolda saxta hədislər ən böyük maneədir. Bu saxta hədislər maarif, əhkam və hətta Peyğəmbərin (s) həyatı və tarixinə də sirayət etmişdir. Buna görə də İslam alimləri bu haqda təhqiqat və axtarış aparmalı, həqiqi İslamı saxta İslamdan ayırmalıdır. Bu böyük işə hər yerdə, o cümlədən, İraqda, Misirdə, Suriyada, Livanda və həmçinin İranda böyük ehtiyac vardır.

Mən bu məsələni yuxarıda adı çəkilən ölkələrin alimləri ilə müzakirə etmişəm. Arzu edirəm ki, Peyğəmbərin (s) həqiqi dininin qoruyucuları olan bizim elmiyyə hövzələrimiz bu məsələyə daha çox diqqət etsinlər. Bu barədə Qum elmiyyə hövzəsindən birinci əlimə çatan iş Ayətullah Məhəmməd Sadiq Nəcminin əsəri olan “Buxari və Müslimün səhihlərinə bir baxış” kitabıdır. Bu kitab neçə səbəbə görə məni sevindirdi. Onun müəllifinə təşəkkür edirəm. Çünki:

1. Kitabın möhtərəm müəllifi hədis kitabları haqqında lazımı qədər araşdırmalar aparmışdır.

2. Hədis kitablarının arasından əhli-sünnə arasında səhih sayılan Buxarinin və Müslimün səhihlərini mübahisə mövzusuna çevirmişdir.

səh:41

3. Kitabı diqqətlə oxuduqdan sonra gördüm ki, müəllif kitabın bəhsləri haqqında olan ədəb-ərkana tamamilə rəayət etmişdir.

4. Kitabda olan bütün mətləbləri bu mövzu ilə maraqlanan fars dilli xalqların başa düşdüyü səviyyədə, sadə və aydın dillə yazmışdır.

5. Müəllifin Qum elmiyyə hövzəsinin alimlərindən olmasına və sünni məzhəb qardaşlardan uzaq yaşamasına baxmayaraq, bu məsələyə doğru və düzgün diqqət yetirmişdir.

Alimlər bu kitabın qədrini bilsələr və onu diqqətlə oxusalar, bəzi məsələlər onlar üçün aydınlaşar, inşallah.

Mütəal Allahın dərgahından istəyirəm ki, Qum elmiyyə hövzəsini İmam Zamanın zühuruna kimi qoruyub saxlasın. Üzümüzə gələn hər əsrdə İslam dünyasına yetərli və təhqiqatçı alimlər bəxş eləsin. Amin!

Ayətullah Seyyid Murtəza Əsgəri

11/ 02/ 92-ci hicri ili.

səh:42

Hədislər barədə

Hədis nədir?

Hədis, lüğətdə “yeni bir şey, tam bir kəlam və danışıq” deməkdir.(1) Hədis alimləri arasında isə, hədis, yəni - məsumun sözləri, əməlləri və təqriri(2) mənasınadır. Başqa məzhəblərin nəzərində hədis yalnız və yalnız Peyqəmbərin (s) sözləri, əməlləri və təqriri mənasınadır. Şiə məzhəbində isə bu tərif Peyğəmbər (s) və onun pak Əhli-beytinə də şamil olunur.

Sünni alimlərindən olan İbn Həcər deyir: “İslam dininin ilk illərində Qurani-Kərimə “qədim” söylənildiyinə görə, Peyqəmbərlə (s) bağlı olan kəlamlara “hədis” deyilirdi. Bu xüsusi məna bu günə qədər müsəlmanlar arasında işlənməkdədir.”(3)

Hədisin mətni məsumun(4) sözlərindən, əməllərindən və onun təqririndən ibarətdir.

Peyğəmbər (s) zamanından başlayaraq hədis yazanların

səh:43


1- [1] . لولاقومک حدیثوا عهد بالاسلام (حدیث نبوی). " ان لم یؤمنوا بهذاالحدیث اسفا ً" “Kəhf” surəsi, 6-cı ayə;
2- [2] . Təqrir-bir əməl qarşısında razılıq əlaməti olaraq susmaq deməkdir.
3- [3] . Fəthul-barinin müqəddiməsi 1-ci cild,.
4- [4] . Peyğəmbər (s) və onun itrətinin.

Peyğəmbərdən (s) eşitdikləri və gördükləri hədisləri sinədən-sinəyə, nəsildən-nəsilə zəncirvari surətdə bir-birinə ötürərək bizim əsrimizə kimi gətirib çıxarmaları hədisin sənədi adlanır.(1)

Sünnə nədir?

Sünnə, lüğətdə camaatın itaət etdikləri yola və təriqətə, istilahda isə Peyğəmbərin (s) hökmləri və buyurduqları kəlamlara deyilir. Müsəlmanlar arasında ibadət və başqa məsələlərdə Peyğəmbərin (s) gətirdiyi qanun kimi qəbul edilmişdir.(2) Hədislə sünnə arasında olan oxşarlığa əsasən, hədisə də sünnə deyilmişdir.

Quran baxımından hədisin əhəmiyyəti

İslam qanunlarının və hökmlərinin əsasını Quran və sünnə təşkil edir.(3) Hədis və Quran arasında müsəlmanların hədisə olan ehtiyacı daha çoxdur. Qurani-Kərimdə əhkam və qanunlara dəlalət edən beş yüzə yaxın ayə var. Hədis və sünnənin köməyi olmadan bu ayələrin tam və dərin mənasını başa düşmək qeyri-mümkündür. Çünki:

a) İslam dininin əhkam və qanunları çoxdur. Bu ayələr öz-özlüyündə hökmləri tam və dolğun şəkildə bizə çatdırmır;

b) Bu ayələrin izahı hədis və sünnə vasitəsi ilə mümkündür.

Buna görə də şiə və sünniliyindən asılı olmayaraq, bütün İslam alimləri bu məsələdə həmfikirdirlər ki, sənədi səhih və məsumdan nəql olunan hədis bütün müsəlmanlara höccətdir.(4) Məsələn, müsəlmanların Qurani-Kərimin ayələrinə əməl etməsinin vacib olması kimi.

səh:44


1- [1] . Hədis elmində bu zəncirvari ardıcıllığa “Rical” deyilir.
2- [2] . İbn Əsirin nəhayəsi
3- [3] . İmamiyyə məzhəbində Əhli-beytin hədisi, icma, ağıl və s. hökmün sənədi
4- [4] . Höccət – tam, dolğun, düzgün və aydın şəkildə gətirilmiş dəlil.

Qurani-Kərim özü də ayələrinin əsnasında müsəlmanlara Peyğəmbərin (s) buyurduğu hədislərə ciddi yanaşmağı tövsiyə etmişdir.

Quranda bu barədə belə buyurulur:

{وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}

_Peyğəmbərin (s) gətirdiyi və buyurduğuna əməl edin və çəkindirdiyi şeylərdən isə çəkinin. _(1)

Quran müsəlmanlara Peyğəmbərə (s) itaət etməyi Allaha itaət etməklə bir sırada qərar vermiş və onun vacib olduğunu bildirmişdir:

{وَأَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَاحْذَرُواْ فَإِن تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُواْ أَنَّمَا عَلَی رَسُولِنَا الْبَلاَغُ الْمُبِینُ}

_ Allaha və Peyğəmbərə itaət edin. Əgər (itaətdən) boyun qaçırsanız, bilin ki, Peyğəmbərimizin vəzifəsi yalnız açıq bir təbliğdir (Quranı açıq-aydın təbliğ etməkdir) _(2)_. _

Həmçinin Peyğəmbərə (s) olunan itaəti elə Allaha olunan itaət sayır:

{مَّنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللّهَ}

_ PEYğəMBəRə ITAəT EDəN KIMSə, şüBHəSIZ KI, ALLAHA ITAəT ETMIş OLUR. _(3)

O cümlədən, Peyğəmbərin (s) əmrləri və verdiyi hökmlərin qarşısında müsəlmanların özbaşına qərar çıxarıb hökm vermək hüququnu onlardan alır:

{فَلاَ وَرَبِّکَ لاَ یُؤْمِنُونَ حَتَّیَ یُحَکِّمُوکَ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاَ یَجِدُواْفِی أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُواْ تَسْلِیمًا}

_ (YA RəSULUM!) RəBBINə AND OLSUN KI, ONLAR öZ ARALARıNDA BAş VERəN IXTILAFLARDA SəNI HAKIM (MüNSIF) TəYIN ETMəYINCə Və_

səh:45


1- [1] . “Həşr” surəsi, 7-ci ayə;
2- [2] . “Maidə” surəsi, 92-ci ayə;
3- [3] . “Nisa” surəsi, 80-cı ayə;

_VERDIYIN HöKMLəRə GöRə öZLəRINDə BIR SıXıNTı DUYMADAN SəNə TAM BIR ITAəTLə BOYUN əYMəYINCə, (HəQIQI SURəTDə) IMAN GəTIRMIş OLMAZLAR. _(1)

və onun əmrlərinə tabe və təslim olmağı imanın nişanələrindən biri saymış, müxalifət və üsyan etməyi isə zəlalət və bədbəxtlik olduğunu bildirmişdir:

{وَمَا کَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَی اللَّهُ وَرَسُولُه أَمْرًا أَن یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَن یَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ُفَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُّبِینًا}

_ ALLAH Və ONUN PEYğəMBəRI BIR IşI HöKM ETDIYI ZAMAN HEç BIR MöMIN KIşIYə Və QADıNA öZ IşLəRINDə BAşQA YOL SEçMəK (öZ IXTIYARLARı ILə AYRı CüR HəRəKəT ETMəK) YARAşMAZ. ALLAHA Və ONUN PEYğəMBəRINə ASI OLAN KəS, şüBHəSIZ KI, (HAQQ YOLDAN) AçıQ-AYDıN AZMışDıR! _(2)_ _

Qeyd olunan ayələr Peyğəmbərə (s) itaətin müsəlmanlara vacibliyini bildirən ayələrdir. Quran müxtəlif ifadələrlə bu məsələyə təkid edərək Peyğəmbərə (s) itaətin tam şəkildə olmasını çatdırır. Çünki, Peyğəmbərin (s) sözlərinə və onun göstərişlərinə əməl etmək , onun sünnəsinə rəayət etmək deməkdir.

Sünnənin əhəmiyyəti barədə Peyğəmbərin (s) nəzəri

Hədis və rəvayətlərin əhəmiyyəti barədə Peyğəmbərdən (s) və Əhli-beytdən (ə) çoxlu hədislər qeyd olunmuşdur. Bu rəvayətlər müxtəlif cəhətlərə əsasən sünnənin əhəmiyyətli olmasını, onu əzbərləməyə, yazmağa və başqalarına çatdırmağa çox təkid etmişdir.(3)

Həzrət Peyğəmbər (s) “Vida“ həccinin xütbəsində belə

səh:46


1- [1] . “Nisa” surəsi, 65-ci ayə;
2- [2] . “Əhzab” surəsi, 36-cı ayə;
3- [3] . Bu barədə aşağıdakı kitablara müraciət edə bilərsiniz: Üsule Kafi 1-ci cild,; Rəvayətul kutub vəl-hədis və fəzlul kitabə; Vəsailuş-Şiə 1-ci cild,8; Sunən ibn Macə 1-ci cild, bab Şərafu əshabul hədis; Cameu bəyanul elm və fəzlih.

buyurdu: “Camaat! Mən səadət və xoşbəxtliyinizi təmin edən bütün halal işləri sizə aydınlaşdırdım və bədbəxtliyinizə səbəb olan haram şeylərdən çəkindirdim və bu hökmlərdə dəyişikliklər olmayacaqdır:(1)

Rəsuli-Əkrəm (s) müxtəlif yerlərdə bir qrup şəxsə hədis əzbərləməyi tövsiyə etmiş və dua edərək onları bu işə həvəsləndirmişdir:

{نَصَرَالله عَبداً سَمِعَ مَقَالَتِی فَوَعَاهَا}

_ ALLAH BIZIM SöYLəDIYIMIZI EşIDəRəK ONU HIFZ EDəN BəNDəNI öZ LüTFü Və RəHMəTINDə SAXLASıN. _(2)

Bəzən həmin kəlmələrlə hədis söyləyənlər üçün dua etmişdir:

{نَصَرَالله عَبداً سَمِعَ مَقَالَتِی فَبَلَغَهَا}

_ ALLAH BIZIM HəDISLəRIMIZI, EşIDəRəK ONU BAşQALARı üçüN SöYLəYəN BəNDəNI öZ LüTFü Və RəHMəTINDə SAXLASıN. _(3)

 “ فَلیَبلُغَ الشٌَاهِدالغَائب ” – “Hazırda yanımda olub eşidənlər, burada olmayanlara çatdırsınlar.” Bu cümlə Peyğəmbərin (s) sözlərində çox işlənmişdir. O cümlədən, Həzrət (s) axırıncı xütbələrində və söhbətlərində bu cümləni buyurmuşdur.

Bu ifadələr, hədisin və sünnənin nə qədər əhəmiyyətli və mühüm olmasını aydınlaşdırır. Peyğəmbərin (s) halal və haramın, dini əhkamların ümmətinə çatdırmaqla başqa müsəlmanlara da çatdırılmasının hər kəsin vəzifəsi olduğunu bildirmişdir. Hədisləri eşidərək başqalarına söyləyənləri “özünün ardıcılları”(4) kimi tanıtdırmışdır.

səh:47


1- [1] . مَعَاشرالناس وَکُلٌ حَلال دَلَلتکم عَلَیه أوْ حَرَام نَهَیْتُکُمْ عَنْه فَاِنّی لمْ أرْجعْ عَنْ ذَلک وَلَمْ أبْدلٍ. “Ehticace Təbərsi”, 1-ci cild, səh, 81;
2- [2] . “Sunən ibn Macə”nin müqəddiməsi və 2-ci cildi; “Kitabul-mənasike sunəni Termizi”, “Kitabul-elm;
3- [3] . “Sunəni ibn Macə”nin müqəddiməsi və 2-ci cildi; “Kitabul-mənasike sunəni Termizi”, “Kitabul-elm”;
4- [4] . “Mən la yəhzuruhul-fəqih” kitabı, “Ən-nəvadir” bölümü; “Səhihi-Buxari” 1-ci cild, “Liyəbluğəl elmul-şəhid” bölümü;

Quran və sünnənin fərqi

Quran və sünnə hər ikisi vəhy və ilham mənbəyi, bir nurun şüası olduqları üçün onlar arasında fərq və üstünlük yoxdur. Lakin, Quranın sünnə ilə fərqini belə xülasə etmək olar:

Quran təhəddi(1) və möcüzə məqamında nazil olmuşdur. Lakin sünnənin belə bir xüsusiyyəti yoxdur.

 Quranın müqəddəs kəlmələri həm məna və məfhum baxımından, həm də kəlmə və sözlər baxımından birbaşa Allaha məxsusdur. Lakin, sünnədə olan hədislərin məna və məfhumu Allahın, kəlam və sözləri isə Peyğəmbərindir.

 Quranın hər bir ayəsinin Allah tərəfindən nazil olmasına heç bir şübhə yoxdur. Ancaq, Peyğəmbərdən (s) söylənilən bəzi hədislər isə qəti deyil, bəlkə şübhəlidir.

 Quran, əhkam və qanunları tam şəkildə bəyan etmişdir. Amma sünnədə isə hökmlərin xırdalıqları da açıqlanmışdır. Başqa sözlə söyləsək, Quran özü qanunları bütövlükdə qeyd etmiş, amma onların izahını isə Peyğəmbərə (s) həvalə etmişdir.

Quran yuxarıdakı məsələni belə açıqlamışdır:

{وَأَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ}

_ SəNə Də QURANı NAZIL ETDIK KI, INSANLARA ONLARA GöNDəRILəNI (HöKMLəRI, HALAL-HARAMı) IZAH EDəSəN Və BəLKə, ONLAR DA DüşüNüB DəRK EDəLəR! _(2)

Başqa tərəfdən müsəlmanlara buyurmuşdur ki, Quran

səh:48


1- [1] . “Təhəddi”:- Öz düşmənlərini mübarizəyə çağırmaq. Nümunə üçün Quran kafirlərə Bəqərə surəsinin 23-cü ayəsində belə buyurur: “Əgər bəndəmizə (Məhəmmədə) nazil etdiyimizə (Qurana) şəkkiniz varsa, siz də (fəsahətdə və bəlağətdə) ona bənzər bir surə gətirin və əgər ("bu, bəşər kəlamıdır" sözünü) doğru deyirsinizsə, onda Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (bütlərinizi, şair və alimlərinizi bu işdə köməyə) çağırın!”
2- [2] . “Nəhl” surəsi, 44-cü ayə;

ayələri ilə Peyğəmbərin (s) kəlamları arasında heç bir fərq qoymasınlar. Bu məsələnin də vacib olduğunu qeyd edir:

{وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}

_ PEYğəMBəR SIZə Nə VERIRSə, ONU QəBUL EDIN; NəYI QADAğAN EDIRSə, ONDAN əL çəKIN. _(1)_ _

Çünki, Peyğəmbər (s) özündən heç bir söz demir və buyurduğu hər bir şey Allahın əmri ilədir:

{وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی}

_ O, KEYFI ISTəYəNI (BOş YERə) DANışMıR. SöYLəDIKLəRI, ANCAQ (ALLAH DəRGAHıNDAN) NAZIL OLAN BIR VəHYDIR. _(2)_ _

Sünnədə, Qurani-Kərimin ayələri açıqlanır və izah olunur. Mütləq ayələri qeydlərlə, ümumi ayələr isə hədislər vasitəsi ilə izah olunur. Hədislərin və sünnənin xülasəsi Quranın açıq şəkildə buyurduqlarını müəyyənləşdirir. Məsələn: Quranda namazın vacib olma hökmü nazil olmuşdur. Lakin, onun əhkamları, rəkətlərinin sayı açıqlanmayıbdır. Peyğəmbər (s) namaz qılmağı ilə bunların hamısını camaata öyrətmişdir.(3) Başqa bir misal; Həccin hökmü, Qurani-Kərimdə ümumi surətdə gəlmişdir. Lakin, bu ayələrin bir neçəsindən başqa qalan ayələrdə incəliklər qeyd olunmamışdır. Peyğəmbər (s) aşağıdakı kəlamı ilə mühüm əməlləri camaata öyrətmiş və belə buyurmuşdur:

خُذُواعَنِّی مَناسِکَکُم

_ HəCCIN əMəLLəRINI MəNDəN öYRəNIN _(4)

Həmçinin irsin hökmlərinin bir hissəsi yəni, onun başlıca qanunları Quranda gəlmişdir. Lakin, təfərrüatı isə, məsələn

səh:49


1- [1] . “Həşr” surəsi, 7-ci ayə;
2- [2] . “Nəcm” surəsi, 3-cü və 4-cü ayələr;
3- [3] . “Səhihi-Buxari”, 1-ci cild, “Kitabus-salat”, “əl-Əzanu lilmusafiri iza kanu cəmaətən...” bölümü; "Səllu kəma rəəytumini usəlli” bölümü;
4- [4] . “Xuzu ənni mənasikəkum”, “Səhihi-Müslim”, “Kitabul-həcc”;

“qatilin irsdən məhrum olması”(1) sünnədə bəyan olunmuşdur.

Beləliklə zəkat, cihad və yüzlərlə başqa hökmlərin hamısı sünnənin vasitəsi ilə bizlərə çatmışdır.

Şiə və Sünnü məzhəblərində hədis yazılışının qısa tarixi

Şiə məzhəbində hədisin yazılması

Doğru mənbələrə və əhli-sünnə məzhəbinin etimad etdikləri kitablarda olan hədislərin məzmununa əsasən qeyd olunmuşdur ki, Peyğəmbərin (s) zamanında müsəlmanlar arasında nəinki hədis yazmaq adi bir hal və azad bir iş idi, hətta müsəlmanlar arasında bu işə ( hədisləri yazmaq ) çox ehtiyac duyulurdu. Peyğəmbərin (s) özü bu işə xüsusi diqqət yetirmiş və müxtəlif yollarla müsəlmanları hədis yazmağa həvəsləndirmiş və ruhlandırmışdır. Səhabələrin hər biri bacardıqca o Həzrətdən (s) eşitdikləri və öyrəndikləri hədisləri yazmışlar. O cümlədən, belə səhabələrdən olan Əbu Bəkri(2) və Əbdullah ibn Ömər ibn Ası nümunə göstərmək olar. Əbdullah ibn Ömər ibn As belə deyir: - “Mən, Peyğəmbərin (s) dilindən bütün eşitdiklərimi yazmaqda səhlənkarlıq etmədən çalışırdım. Lakin, Qureyş qəbiləsindən bir qrup mənim bu işimlə müxalifətçilik etdilər. Məni hədis yazmaqda şəkkə saldılar. Bu mövzunu Peyğəmbərin (s) hüzürunda dedim və onun bu barədə nəzərini soruşdum. Həzrət (s) mənim sualımın cavabında əlini mübarək ağzına işarə edərək belə buyurdu:

أُکْتُبْ فَوَالَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ مَایَخْرُجُ مِنْهُ اِلاّ حَقّ

_ YAZ! AND OLSUN ALLAHA KI, BU AğıZDAN HAQQ KəLAMDAN BAşQA BIR şEY çıXMıR. _(3)_ _

səh:50


1- [1] . “Sunəni Termizi”, “Kitabul-fəraizdə”, “La yərisul-qatil”;
2- [2] . “Təzkiatul-hifaz”, 5-ci cild, səh. 1;
3- [3] . “Sunəni Davud”, 2-ci cild, “Kitabul-elm”; 3-cü bölüm, “Mustədrəkus-səhihəyn”, 1-ci cild, səh. 104 və 106; * “Fəthul-bari” 1-ci cild, “Kitabətul-elm” bölümü;

Lakin, İslam peyğəmbəri Həzrət Məhəmmədin (s) vəfatından sonra səhabələr arasında ixtilaflar meydana gəldi. Bir qrup bu əməlin (hədis yazmağın) qarşısını alaraq onu qeyri-şəri və düzgün olmayan bir əməl kimi tanıtdırdılar. Bu işlərindən əl çəkməyərək öz səhv əqidələrində də möhkəm qaldılar. Onlardan – Əbu Bəkri, Ömər ibn Xəttabı, İbn Məsudu, Əbu Səid Xidrini və s. kimilərin adını çəkmək olar. Lakin onların qarşısında başqa bir qrup isə hədisin yazılmasına və yayılmasına həvəsləndirmiş və Peyğəmbər (s) zamanında da özləri arasında bu əməlin doğru və düzgün olmasını bildirirdilər. Bu doğru əqidədə olanlardan – Əbuzər Qəffari, Səlmani Farsi, ibn Əbbas, Əmmar Yasir, Əmirəl-möminin Əli (ə) və onun başqa tərəfdarları, xüsusilə böyük övladı İmam Həsən Müctəba (ə) və Peyğəmbərin (s) ürəyinin parçası və gözünün nuru adlandırdığı xanım Fatimeyi Zəhra (s) və başqa yüksək məqamlı insanların adlarını qeyd etmək istəyirik.

Bu kimi ixtilaflar müsəlmanlar arasında hədisin yazılıb yazılmaması mövzusunda iki dəstəyə bölünməsinə səbəb oldu. Bir qrup, hədisin yazılmasının tərəfdarı ( Əli (ə) və onun tərəfdarları), ikinci bir qrup isə hədisin yazılmasının əleyhinə (Əbu Bəkr və davamçıları )

idilər

İmam Əlinin (ə) vaxtinda hədisin yazilmasi

Buxari öz səhih kitabında Əmirəl-möminin Əlidən (ə) nəql edir ki, o, belə buyurdu: Bizim yanımızda səhifədən başqa oxunulası bir kitab yoxdur. Sonra bir səhifəni çıxartdı. Onun içində “diyə hökmləri, dəvələrin zəkatda şərt olan yaşları və Mədinədən başqa Sura qədər olan yerlərin hərəm hökmündə olması yazılmışdı.”

səh:51

Həmçinin, Buxari nəql edir ki: Əli (ə) mənbər üstündə bir səhifəni şəmşirin qınından çıxartdı və açdı. Sonra hökmü o səhifə üzündən oxudu.

Həzrət Əlinin (ə) səhifəsinin barəsində Buxari və Müslim öz səhih kitablarında başqa sənədlər əsasında çox geniş hədislər nəql etmiş, o cümlədən, Həzrət Əlinin (ə) səhifələrindən müxtəlif hökmlərin istifadə olunmasına işarə etmişlər. (1)

Bu səhifələrdən Buxari və Müslimün səhih kitablarında olan nəqlə əsasən belə nəzərə gəlir ki, çox olmasına baxmayaraq (2) hədislərin mətnlərinə diqqət yetirdikdə diqqətimizi iki əsas və mühüm nöqtəyə sövq edir. Onlardan biri bu səhifələrin çoxluğunu, digəri isə onun yığcam və bütöv olmasını çatdırır. Bu səhifələrdə əhkam məsələlərinin bütün incəlikləri və xırdalıqları (məs: diyə, qisas və dəvələrin yaşlarının müəyyən olması və s. kimi hökmlər) vardır. Bu səhifələrdə Mədinə və onun ətrafında olan dağların sayı, məsafəsi də qeyd olunmuşdur. Bu da səhifələrin yığcam olmasına dəlalət edir. Lakin, İbn Həcər deyir:

“Bu hədisləri axtararkən bu nəticəyə gəlmək olar ki, səhifələr bir kitab olubdur. Bütün hökmlər bu səhifədədir lakin, nəql edənlər bacardıqları miqdarda əzbərləmış və nəql etmişlər.” (3)

səh:52


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 1-ci cild, “Kitabul-elm” bölümü; və 3-cü cild, “Kitabul-həcc”, “Hərəmul-Mədinə” bölümü; 4-cü cild, “Zimmətul-muslimin” bölümü və “İsmu mən ahədə summə qadər” bölümü; “Fukkakul-əsir” bölümü; 8-ci cild, “Kitabul-fəraiz”, “Ma yəkrahu minəttəəmmuqi vət tənaziyi fil-elm” bölümü; 9-cu cild, “La yəqtulul muslimu bil kafir” bölümü; “Səhihi-Müslim”, 4-cü cild, “Kitabul-itəq”, “Təhrim” bölümü; 6-cı cild, “Təhrim əz-zibhu liğeyrillah”, bölümü; “Sunəni-Nəsai”, 8-ci cild, səh. 19-23;
2- [2] . Yazıçının istifadə etdiyi hədislərin sayı təkrar olmamaq şərti ilə 13 hökmdür .
3- [3] . “Fəthul-bari”, 1-ci cild, səh. 215;

İmam Əli (ə) və onun yazdıqları

Nəccaşi Məhəmməd ibn Əzafir Seyrəfidən nəql edir ki: Mən, Həkəm ibn Üyeynə(1) ilə Əbu Cəfər imam Baqirin (ə) yanında idik. Həkəm İmam Baqirdən (ə) sual soruşdu . İmam (ə) ona xüsusi ehtiram edirdi(2). Nəhayət, məsələdə ixtilaf etdilər. İmam Baqir (ə) övladına buyurdu: Qalx, cəddim Əmirəl-möminin Əlinin (ə) kitabını gətir. İbn Əzafir deyir: İmam Baqirin (ə) övladı kitabı gətirdi, çox böyük və bir-birinə bükülmüş idi. Bu vaxt İmam Baqir (ə) buyurdu: Bu kitab Həzrət Əlinin (ə) öz xətti və Peyğəmbərin (s) imlası ilə yazılmışdır. Sonra Həkəmə tərəf üz tutub buyurdu: Əba Məhəmməd! Sən və Sələmə və Əbul Miqdam hara istəyirsinizsə gedə bilərsiniz. Lakin, and olsun Allaha elmi Cəbrailin (ə) nazil etdiyi kəslərdən başqa heç yerdə tapa bilməzsiniz. (3)

Hədis yazanların sayı və rütbələri

Nəccaşi (4) öz qiymətli kitabında imamların(5) səhabələrindən və şiə məzhəbinin rical(6) şəxslərindən 1200 nəfərin adını çəkmiş və onların tərcümeyi-halını gətirmişdir. Həmçinin, öz kitabının müqəddiməsində bu nöqtəni qeyd edərək bildirir ki: - Mən, bu kitabda şiə ravilərini və imamların səhabələrindən təkcə kitab yazanların tərcümeyi-halını yazmağa başlayıram; yalnız müəlliflərin həyat tərzini qeyd edirəm.(7) İmam Sadiqin (ə) dövrünə qədər rical elminin alimlərini, müəllif adı ilə şöhrət

səh:53


1- [1] . Həkəm, sünni məzhəbinin böyük alimlərindən biridir.
2- [2] . Bəzi ərəb ibarətlərində bu ibarət “mukrimən və ya mukrihən” yazılmışdır.
3- [3] . Ricale Nəccaşi- Əhməd ibn Əzafirin tərcüməsi
4- [4] . Hicrətin 450-ci ilində vəfat etmişdir.
5- [5] . Peyğəmbərin (s) pak Əhli-beyti.
6- [6] - Rical elmi- Hədisçilərin və ravilərin doğrusunu yalandan, etibarlısını etibarsızdan ayıran elmə deyilir. (Mütərcim)
7- [7] . Nəccaşinin ricalında müqəddiməyə bax.

tapmış şiələrin məşhur müəlliflərini və hədis yazanlarla birgə üç qismə bölmüşəm.(1) Lakin, bununla belə imamların səhabələrindən kitab və hədis yazıçılarının dəqiq sayı əlimizdə deyildir. Çünki, imamların səhabələri arasında onlarla söhbət olub, şagirdlik iftixarına nail olan şəxslər, həmçinin kitab və əsərləri yadigar qalmayanlar çox azdır.

İmam Sadiqin (ə) zamanında hədislərin yazılışı

İmam Sadiqin (ə) dövründə (hicri-qəməri tarixi ilə 83-148-ci illər) ona verilən və ələ düşən fürsətdən istifadə edərək hədis söyləmək və yazmaq çox inkişaf etdi. O Həzrətin (ə) müxtəlif sahələrdə 4000 – dən çox tələbəsi olmuşdur.(2) O elmlərdən fiqh, kəlam, təbiət, fizika, kimya və bialogiya kimi elmləri göstərmək olar. Təkcə Həsən ibn Əli Vəşai bir zaman Kufə məscidində 900 nəfər alimin olduğunu görmüşdür ki, onların hamısı demişlər:

 حَدَّثَنِی جَعْفَر بن مُحَمَّدْ - “Cəfər ibn Məhəmməd (ə) mənə belə söylədi”.(3)

Bəli, İmam Sadiqin (ə) dövründə, o Həzrətin öz təkidi ilə hədis nəql etmək və yazmaq barədə olan buyurduqları sözlərə və

səh:54


1- [1] . Bu hissədə Nəccaşinin ricalına və Şeyx Tusinin mündəricatına , həmçinin “Əyanuş-Şiə vəz-zəriə” -yə müraciət etmək olar.
2- [2] . Şeyx Mufidin “İrşad” kitabı, Təbriz çapı, səh-289
3- [3] . Həsən ibn Əli ibn Ziyad Vəşai Kufə əhlindən və imam Rzanın (ə) etimad etdiyi səhabələrdən biri idi. Şiə məzhəbi içində elm və təqvada məşhur bir şəxs kimi tanınmışdır. Əhməd ibn Məhəmməd ibn İsa deyir ki: Hədis öyrənmək üçün Kufəyə gəldim ki, Həsən ibn Vəşa Əla ibn Rəzinin və Aban ibn Osmanın kitabını mənə versin. İbn Vəşa o kitabı mənə verdi, mən dedim: - Hadisələrdən qorxuram. Dedi:- Əgər mən bilsəydim ki hədis, olduğu miqdarından da çox bu qədər qiymətli olacaq onu toplamaqda daha çox çalışardım. Çünki mən, həmin Kufə məscidində şiə alimlərindən 900 nəfərinin “İmam Cəfər (ə) buyurur” – “mənə belə buyurdu” – söylədiyini gördüm. “Ricali Nəccaşi”, Həsən ibn Vəşa – tərcümə.

kəlamlara(1) çoxlu kitablar yazılmışdır. O zamanda yazılmış kitabların və müəlliflərin sayının çoxluğuna görə onların dəqiq sayını söyləmək mümkün deyildir. Lakin, bu kitablardan əhkam və başqa məsələlərə aid olan hökmlər barədə yazılmış yazıların sayı 400 cild kitab olmuşdur. Bu da İmamın (ə) 400 nəfər tələbələri tərəfindən yazılmışdır. Bu kitaba “Üsule ərbəə” deyirdilər. Kitabda olan hədislər qarışıq və pərakəndə şəkildə olduğuna görə bəzi hədislərin bir qismi bu hədis kitabında yazılmış, bəzisi isə yazılmamışdır. İmam Əli ibn Musa Ər-Rzanın (ə) zamanında (hicri-qəməri tarixi ilə 148-203-cü il) onun səhabələrindən bir qrupu, hər biri də öz üslubu və xüsusi tərtibi ilə “Üsul” kitabını toplamışlar(2). Onlardan hər biri Üsule ərbəə kitabını toplamaqla böyük bir kitab düzəldərək adını “Came” qoydular. Əlbəttə bu came, imamların səhabələrinin qeyb dövrünə kimi, müxtəlif mövzularda və xüsusi mövzular əsasında yazdıqları kitablardan başqa qeyd olunan yazılar idi.

Kutube ərbəə - 4 kitab

 Bu Came kitabı şiə məzhəbinin müraciət yeri, Həzrət imam Rzanın (ə) dövründən dini və şəri məsələlərdən ibarət olan hökmlər idi. Mərhum Kuleyni (vəfatı -329-cu il) sonralar “Kafi” kitabını təlif etdi. Yeni və xüsusi bir üslubda xəbərləri came kitabında topladı. Onun ardınca mərhum ibn Babaveyh

səh:55


1- [1] . Ricali Nəccaşi səh. 1, Şafi səh. 1 və 30; Kafi 1-ci cild,səh. 51; Vəsiluş-Şiə 1-ci cild,8; Kitabuş-Şəhadat bölümü; - 8 a ) أَعْرِفُوامَنَازَِالنَّاسِ عَلَی قَدرِروَایَتِهِم عَنَّا. b ) القلب یتکل علی الکتابة. v ) أَکْتُبُوافَأنَّکُمْ لاَتَحْفَظُونَ حَتَّی تَکْتُبُوا. q ) اِحْفَظُُوابِکُتُبِکُمْ فَأِنَّکُمْ سَوْفَتَحْتَاجُونَ اِلَیْهَا.
2- [2] . Əhməd ibn Məhəmməd ibn Əbi Nəsr; Cəfər ibn Bəşir ; Həsən ibn Əli ibn Fuzal və s...

(vəfatı - hicri-qəməri tarixi ilə 381-ci il) “Mən la yəhzuruhul fəqih” və sonralar isə mərhum Şeyx Tusi (vəfatı- hicri-qəməri tarixi ilə 460-cı il) öz tanınmış kitabında “Təhzib və İstibsar”-əsərini yazaraq müxtəlif hədisləri Üsule ərbəə miə (400 usuldan) və Came kitabından, həmçinin imamların başqa səhabələrinin kitablarından toplayıb bir yerə yığdı.(1) Bu dörd kitab “Ərbəə” adı ilə, yəni “mötəbər dördlük” kitab adı ilə tanındı. Əlbəttə şiə məzhəbinin böyük alimləri bu dörd kitabdan əlavə, mühüm və müxtəlif mövzularda – tarix, təfsir, hədis və s. kitablar yazıb toplamışlar. Həmin kitablar hal-hazırda bizim zamana qədər gəlib çıxmış, İslam kitabxanalarının çoxunda qorunub istifadə olunur.

Lakin, bu dörd kitab, şiə məzhəbinin alimlərinin və müctəhidlərin şəri hökmlərinin isbat olunmasında (dəlillə ələ gətirilməsində) əsas böyük rol oynadığı üçün, alimlər tərəfindən xüsusi diqqətlə nəzarət altında saxlanılır. O cümlədən, bu kitabların qorunması və ona müraciət olunması başqa kitablara nisbət daha çox əhəmiyyət tapmışdır. Kitablarla tanışlıqdan sonra böyük elm sahibləri, hədis elmi ustaları düyünlü və mənası başa düşülməyən hədisləri bu kitablar vasitəsi ilə açıqlayır və dörd kitabdan başqa mötəbər üsullarla qanunlar düzəltməklə böyük kitablar yazmışlar.

Bu, şiə məzhəbində ilk gündən bu günə kimi olan hədis yazılışının çox kiçik tarixçəsi idi. İndi isə sünni məzhəbində olan hədislərin yazılış tarixinə nəzər salaq.

Sünnü məzhəbində hədislərin yazılması

Qeyd etdiyimiz kimi, Həzrət Məhəmmədin (s) vəfatından sonra onun səhabələrindən bir qrupu, o cümlədən Əbu Bəkr, Ömər

səh:56


1- [1] . Bu hissədə “Came-i əhadisuş-şiə” kitabının müqəddiməsinə müraciət edə bilərsiniz.

ibn Xəttab hədis yazmaqla müxalifətçilik etmişdir. Nəinki yazılmasında, hətta onun şifahi surətdə nəql olunmasının da qarşısını almışlar. Hədis nəql edənlər Peyğəmbər (s) zamanında o Həzrətin mübarək dilindən eşitdiklərini nəinki nəql edə bilir, hətta o Həzrətin zamanında yazdıqları hədisləri su ilə yumuş və ya oda ataraq yandırmışlar.

Əlbəttə sonralar bu düzgün olmayan əməlin üstünü ört-basdır etmək üçün Həzrət Peyğəmbərin (s) özünə nisbət verilən uydurma və elmin ziddinə olan hədislər nəql etmişlər. Məsələn:

لا تَکْتُبُواعَنِّی وَمَنْ کَتَبَ عَنِّی غَیْرالقُرْانَ فَلْیَمْحُه

_ MəNDəN BIR şEY YAZMAYıN. HəR KəS QURANDAN BAşQA BIR şEY MəNDəN YAZARSA ONU ARADAN APARSıN. _(1)

Əbu Bəkrin xilafəti dövründə hədis yazılışının qadağan edilməsi

Əbu Bəkr Rəsuli-Əkrəmin (s) vəfatından sonra camaatı bir yerə yığdı və dedi:

“Siz, Peyğəmbərdən (s) hədislər nəql edirsiniz. Bəzən aranızda ixtilaflar baş verir. Əgər iş belə getsə, gələcəkdə müsəlmanlar çox möhkəm və şiddətli ixtilaflara düçar olacaqlar. Bu səbəbdən, bu gündən etibarən Peyğəmbərdən (s) heç bir hədis

səh:57


1- [1] . “Ət-təsbitu fil-hədis” Bu hədisin uydurma və qondarma olmasına açıq dəlil budur ki, birinci xəlifə (Əbu Bəkr) və ikinci xəlifə (Ömər) bu hədisə əməl etməmişlər. Çünki, sonrakı səhifələrdə gələn mətləbə diqqət etsəniz görərsiniz ki, bu iki xəlifə hədislərin yazılma və yayılmasının qarşısını almaq üçün boş və mənasız dəlillər gətirmişlər. Əgər həqiqətən hədisin yazılmasında Peyğəmbər (s) tərəfindən belə qadağa var idisə, onlar öz hədəflərinin və planlarının irəli getməsində o hədisdən yaxşı istifadə edərək bəhrələnə bilərdilər. Bundan əlavə, Peyğəmbər (s) belə əmri, hədis yazmamaq barədə vermiş olsa böyük alimlər məs: Malik “Məvəttə`” adlı hədis kitabının sahibi və Əhməd ibn Hənbəl “Musnəd” kitabının sahibi və “Sihah, Sunən və Məsanid” kimi kitabların sahibləri o Həzrətin (s) əmrinin qarşısında müxalifətçilik etmiş olurlar. Bu da başqa bir dəlildir ki, əhli-sünnə məzhəbinin alimləri də bu hədisi ya kökündən qəbul etmirlər və ya xüsusi bir yerə aid olduğunu bildirirlər.

nəql etməyin. Əgər sizlərdən bir kəs sual soruşarsa deyin ki, bizimlə sizin aranızda həmin Quran kifayət edər və bəsdir. Onun halalını halal və haramını isə haram bilin(1).

Aişə deyir: Atam (Əbu Bəkr), Peyğəmbərdən (s) 500 hədis yazaraq toplamışdır. Bir gecə gördüm ki, yatağında çox narahatdır. Onun narahatlığı məni də narahat etdi. Səhər açılanda narahatlığının səbəbini soruşdum.

Dedi: Qızım! Sənin yanında olan hədisləri mənə gətir. Sonra əmr etdi bir od qaladılar. Hədislərin hamısını yandırdı. Bu əməli özü belə izah etdi: “Qorxuram öləm və bu hədislər sənin yanında qalsın. Bəlkə onların içində elə hədislər vardır ki, onları etimadlı şəxslərdən nəql etmişəm. Lakin, mümkündür ki, onlar saleh insanlar olmasın və onların səhvlərinin məsuliyyəti mənim üzərimə düşsün.”(2)

Həqiqət burasındadır ki, xəlifənin bu əməli bir tərəfdən öz sözü ilə hədis nəql etməyi qadağan olunmasını elan etmiş və başqa cəhətdən isə əməli surətdə 500 hədis yazdıqdan sonra onları oda ataraq yandırmışdır. Görəsən bu əməl müsəlmanlarda, hədis əzbərləyənlərdə və söyləyənlərdə hansı əks təsirləri qoydu və ya arzuolunmaz nəticələr verdi? Nəticə belə oldu ki, təqribən üç il müddətində Əbu Bəkrin xilafəti dövründə hədis yazmaq və nəql etmək qadağan olundu. Müsəlmanlar təkcə Qurana, onun təfsiri və izahı olmadan diqqət etdilər. Xəlifənin bu əmri verməkdə məqsədi guya müsəlmanların bütün bəhslərini Qurana yönəltmək idi.

Ömərin xilafəti zamanı hədis nəqlinin qadağan olunması

Ömər ibn Xəttabın on illik xilafəti dövründə(3) yürütdüyü qəzəbli siyasət nəticəsində hədis yazmaq və söyləmək qadağan edildi.

səh:58


1- [1] . “Təzkirətul-hifaz”, 1-ci cild, səh. 3;
2- [2] .“Təzkirətul-hifaz”, 1-ci cild, səh. 5;
3- [3] . Ömərin xilafəti on il altı ay və dörd gün olmuşdur.

İkinci xəlifə nəinki hədis yazmağa və söyləməyə qadağa qoydu, hətta bu işin icra olunmasında zor tətbiq etməkdən çəkinmədi. Tanınmış səhabə Qerzət ibni Kəb(1) belə deyir: “Ömər bizi İraqa tərəf yola salmaq istədiyi zaman, özü bizi “Sərar”(2)-a kimi ötürdü. Yol arasında bizdən soruşdu:

- Bilirsiniz sizi nəyə görə yola salıram? Dedik: Bizə hörmət etdiyin üçün! Dedi: Bəli, amma burada başqa bir mətləb də var. O da budur ki, siz elə bir yerə gedirsiniz ki o şəhərin əhli Quran oxumaqla məscidləri və oranın mühitini zinətləndirmişlər. Hədis söyləyib onları Quran tilavətindən saxlamayın. Quranı gücləndirin və onunla birgə heç bir kəlməni və ya hədisi dilinizə gətirməyin. Peyğəmbərdən (s) olan rəvayətləri az danışın. Mən də sizin bu işinizdə sizə şərik, sizinlə həmkar və bu əməldə sizi müdafiə edərəm.

Elə ki, Qerzət ibn Kəb Kufəyə daxil oldu. Ondan Peyğəmbərin (s) hədislərindən və kəlamlarından söyləməsini istədilər. Qerzə onların cavabında belə dedi: - Ömər bizə hədis söyləməyi qadağan edib (3).

Zəhəbi “Təzkiratul hifaz”- kitabında nəql edir ki: - Əbu Sələmə Əbu Hüreyrəyə dedi: Ömərin xilafəti dövründə də indiki kimi hədis söyləməkdə azad idin? (yəni hədis söyləyə bilirdin?)

Əbu Hüreyrə onun cavabında belə dedi: Əgər Ömərin

səh:59


1- [1] . Qerzə (قرظه ) səhabələr içində ən tanınmış və ləyaqətli şəxslərdəndir. Uhud və başqa döyüşlərdə Peyğəmbərin (s) kənarında igidlik göstərmişdir. İsabənin nəqlinə əsasən Kufədə Peyğəmbərə (s) növhəsəralıq edən birinci şəxs həmin Qerzət ibn Kəb olmuşdur.
2- [2] . Məkan adı
3- [3] . “Mustədrəkul-Hakim”, 1-ci cild, səh. 102; “Sunən ibn Macə”, 1-ci cild, 3-cü bölüm; “Təbəqat”, 6-cı cild, səh. 2; “Cameul-bəyanil-elmi” 2-ci cild; səh. 148; “Sunəni Darəmi”, 1-ci cild, səh. 85; “Təzkirətul-hifaz”, 1-ci cild, səh. 3;

zamanında hədis söyləsəydim cavabımı taziyanə ilə verirdilər (1).

Ömər, Peyğəmbərin (s) səhabələri ilə hədislərin söylənilməsində onları çox çətin və ağır vəziyyətdə qoyaraq yersiz bəhanələr gətirirdi. Əbu Musa Əşəri “istezan” (ev sahibinə əziyyət vermək) barədə bir hədis nəql edən zaman Ömər dedi: “Əgər bu hədisinə şahid gətirməsən səni pis cəzalandıracam.” Bəzən bu hədə- qorxular camaatın etirazina səbəb olurdu. Belə ki, Əbu Munzir həmin əhvalatda Ömərə belə dedi:

فَلاتَکُنْ یَبْنَ الْخَطَّابْ عَذَاباًعَلَی أَصْحَابِ رَسُول الله|

_EY XəTTABıN OğLU! PEYğəMBəRIN _(S)_ SəHABəLəRINə NARAHATLıQ Və əZIYYəT VERMə._(2)

Ömər tanınmış hədisçilərdən üç nəfəri: İbn Məsud, Əbu Dərda və Əbu Məsud Ənsarini hədis nəql etdiklərinə görə Mədinədə nəzarət altında saxlamış və ölənə kimi bu üç nəfər ev dustağı kimi yaşamışlar.(3)

Hakim öz “Mustədrək” adlı kitabında Ömərin əmri il üç nəfəri - İbn Məsud, Əbu Dərda və Əbuzər(4)- hədis söylədiklərinin qarşısını almaq üçün nəzarətdə saxlanılaraq sonradan həbs olunduqlarını yazır.

Bu hədə-qorxuların və hədis söyləməyin qadağan olunmasının nəticəsini Peyğəmbərin (s) səhabələrindən olan Saib ibn Yezid (vəfatı-hicri-qəməri tarixi ilə 80-ci il.) nəql edərək belə açıqlayır: “Mən Səid ibn Maliklə(5) Mədinədən Məkkəyə

səh:60


1- [1] . Təzkirətul-hifaz 1-ci cild, səh. 4
2- [2] . Səhihi-Buxari 6-cı cild, Babul-istezan – bu əhvalatın təfsilatı kitabın ikinci cildinin xilafət bəhsində (Xəlifələrin hökmlərə cahilliyi bəhsində) gətirəcəyik.
3- [3] . Təzkirətul-hifaz 1-ci cild, səh. 7 və Məcməul-zəvaid 1-ci cild, səh. 149.
4- [4] . Mustədrək 1-ci cild,səh. 110
5- [5] . İstiabın nəqlinə əsasən 2-ci cild;səh. 602; - O, ənsar alimlərindən idi və Peyğəmbərdən (s) çoxlu hədislər hifz etmişdir.)

kimi bir yerdə yol yoldaşı oldum. Səd bu uzun səfərdə yol boyu hətta bir dənə də olsun Peyğəmbərdən (s) hədis söyləmədi”. (1)

Şə`bi deyir: “Bir il Əbdullah ibn Ömərlə bir məclisdə oldum. İl boyunca Peyğəmbərdən (s) bir dənə də olsa hədis söyləmədi.”(2)

Ömərin vaxtında hədis yazmaq və toplamağın qadağan olunması

İbn Səd öz “Təbaqat” adlı kitabında deyir:

Ömər ibn Xəttab bir gün sunən və hədislərin yazılması barədə qəti qərara gəldi. Bu barədə Peyğəmbərin (s) səhabələri ilə məşvərət etdi. Səhabələr hamısı müsbət cavabla razı olduqlarını bildirdilər və bu işin çox lazım olduğunu vurğuladılar. Ömər bir ay şübhə ilə səbr etdi. Bir aydan sonra dedi:

-“Mən özüm hədislərin yazılmasında qabaqcıl şəxslərdənəm. Bu mövzunu da özüm açdım. Lakin, sonra bu məsələyə diqqət etdim ki, sizdən öncə kitab əhlindən olan bir qrup Allahın kitabı olan yerdə başqa kitabların yazılmasına üstünlük verirdilər və ona çox rəğbət bəsləyirdilər. Nəticədə, Allahın kitabını tərk etdilər. Bu səbəbdən mən də Allahın kitabına bir şey artırılmasına yol verə bilmərəm.”

 Bununla da Ömər öz fikrindən döndü və hədisin yazılmasını və toplanmasını tərk etdi.(3)

Hədis Osmanin dövründə

Osmanın on iki illik xilafət dövrü İslam tarixinin ən acınacaqlı tarixi hadisələrindən biri sayılır. Çünki, bu müddət ərzində dünyapərəstlik, haqsızlıq və zülm yüksək dərəcəyə çatmışdı.

səh:61


1- [1] . Sunən ibn Macə 1-ci cild,səh. 12
2- [2] . Təbəqat ibn Səd 4-cü cild,səh. 106; Sunən ibn Macə 1-ci cild, bab-3; Səhihi-Buxari 9-cu cild, bab- Xəbərul-mərətul-vahidə.
3- [3] . “Təbəqat ibn Səd”, 3-cü cild, səh. 206; “Əbu Talib muminul-Qurəyş”, 2-ci və 3-cü cild;

Müsəlmanların beytul-malı, zəiflərin və fəqirlərin hüququ o şəxslərin əlində idi ki, onların Osmanla qohumluq əlaqəsi var idi. Osmanın sarayında qarnını doldurmaqla məşğul olanlar və təmtəraqlı saray sahibləri keyf və işrət içində olduqları bir halda, başqa müsəlmanlar bu sarayların qapısı ağzında gecələri səhərə kimi aclıqdan yata bilmirdilər.

Peyğəmbər (s) səhabələrindən ən ləyaqətli şəxsləri hökumət başına və məsuliyyətli vəzifələrə təyin etməkdənsə, onların əvəzinə Vəlid, Mərvan, Müaviyə və s. kimi cinayətkar şəxsləri iş başına və məsuliyyətli vəzifələrə təyin etmişdi.

Allah Peyğəmbərinin (s) səhabələri xilafətlə həmkarlıq etmədikləri, Quran oxuduqları və Peyğəmbərin (s) hədislərini söylədikləri üçün həmişə xəlifə Osman tərəfindən əzab-əziyyətə məruz qalırdılar. Osmanın bu hərəkətləri, səhabələrin və o cümlədən, haqq tərəfdarı olan müsəlamanların üsyanına səbəb oldu.

Osmanın xilafəti dövründə nəinki hədisə, hətta Quran ayələrinə belə diqqət olunmurdu. Quran oxuyanları və hədis söyləyənləri cəmiyyətdən uzaq səhralara sürgün etməklə, bəzilərini zindanlara salmaqla, bəzilərini isə şallaq və taziyanələrlə hədis söyləmələrinin qarşısını alırdılar.

Böyük və zahid səhabələrdən olan Əbuzər Qəffarinin sürgün olunması, Əbdullah ibn Məsud kimi böyük səhabənin məscid yanında döyülərək dişlərinin və qabırğalarının sındırılması, Əmmar Yasir kimi səhabənin döyülməsi, bu əzabın təsirindən bihuş olması və s. tarixi faktları buna misal gətirmək olar.

Xülasə, İslamın qabaqcıl və ön cərgəsində duran, Peyğəmbərin (s) səhabələrindən sayı ona çatan bir çoxunun belə əziyyət çəkməsi (döyülmək, söyülmək, sürgün və həbs olmaları) Osmanın xilafəti dövründə gözə dəyir.(1)

səh:62


1- [1] . Bu hadisələrin geniş məzmunu Əl-ğədir kitabında verilmişdir 8-ci və 9-cu cildlər.

Osman mənbər üstə özü eşitdiyi hədislərdən başqa hədislərin söylənilməsinə yersiz qadağa qoyaraq belə fərman vermişdir ki:

لایَحِلُّ لاَحَدٍأَنْ یَرْوی حَدِیثاًعَنْ رَسُولُ الله| لَمْ اسْمَعْ بِهِ فِی عَهْدِ أبِی بَکْرٍوَلاعَهْدِعُمَرِ

_ __ ƏBU BəKR Və ÖMəRIN XILAFəTI ZAMANıNDA ONLARDAN EşITDIYIM HəDISLəRDəN BAşQA HEç KəSIN HAQQı YOXDUR KI, PEYğəMBəRDəN _(S)_ HəDIS SöYLəSIN_(1)_. _

Beləliklə, hədis söyləməyin qarşısını aldı və bu işi ilə hədis yazmağı qəti surətdə qadağan etdi.

Hədis Müaviyənin zamanında

Müaviyənin təqribən 40 ilə yaxın sürən xilafəti və hökuməti dövründə, xüsusilə xilafətinin axırırncı 25 ilində(2), uydurma və qondarma hədislər, əvvəlki xəlifələrin dövründən daha çox inkişaf etməyə başladı.

Əmirəl-möminin Əlinin (ə) məqam və vəziyyətini nəzərə almaqla, o Həzrətdən nəql olunan səhih və düzgün hədislərin təsəvvürolunmaz dərəcədə çoxluğu, Müaviyənin o zamankı siyasi vəziyyətinin təamamilə Zər`ərinə idi. Belə düzgün hədislərin qarşısında uydurulmuş hədisləri müxtəlif yollarla camaatın nəzərinə çatdırmaq lazım gəlirdi. Beləliklə, yalan və uydurma hədislərin müxtəlif yollarla yayılması Müaviyənin və onun siyasətinin xeyrinə qurtardı.

Müaviyənin nəzərdə tutduğu məxsus hiylələr hər iki tərəfdən təmin edilərək, həyata keçirildi. Çünki, bir tərəfdən mənbərlərdə Əbu Bəkr və Ömərin xilafətindən başqa

səh:63


1- [1] . “Qəbulul-əxbar fi tərki qəbule ma yuxaliful-kitabə vəs-sünnətə vəl -əqlə ma ənin–nəbiyyi və ənis-sələf”, səh. 29, “Musnədi İmam Əhməd”, 1-ci cild, səh. 363; “Sünnə, yazılışdan öncə” səh. 97 kitabından nəql etmişdir; “Təbəqat ibn Səd”, 2-ci cild; 2-ci qism, səh. 100;
2- [2] . Osmanın ölümündən öz ölümünə kimi hic.-35-ci ilindən 60-cı ilinə kimi.

dövrlərdən nəql olunan hədislərə qadağan qoyulur(1), başqa tərəfdən isə camaata Osman və səhabə barəsində hədislər nəql olunurdu. Belə hədislərə diqqət edən, əzbərləyən şəxslərə hədiyyələr və böyük ənamlar verilirdi. Bu yolla bir çox şəxsləri yalan və uydurma hədislərin yazılmasına və çoxalmasına rəğbətləndirirdi.

Biz Müaviyənin əmri ilə uydurma hədislərin yazılmasına, səhih hədislərin isə nəql olunmasına qoyulan qadağanı, Əbul Həsən Mədainin(2) sözlərindən bir qismini tərcümə etməklə bəzi tarixi sübut və dəlilləri müxtəsər şəkildə təəccüblü nöqtələri ilə birgə əziz oxucuların ixtiyarına qoyuruq.

Mədaini öz qiymətli “Əl-Əhdas” adlı kitabında belə deyir:

Müaviyə bütün əlaltıları və təyin etdiyi əyalət hakimlərinə fərman yazdı. Məktubda belə deyilir: - “Mən, Əbu Turab (Əli (ə)) və onun övladlarının fəziləti barədə hədis nəql edənlərdən öz himayəmi götürdüm və onların qanını halal etdim.

Bu fərmanın nəticəsində xütbə oxuyanlar və xəbər deyənlər geniş İslam məmləkətlərinin bütün nöqtələrində, mənbərlərdə belə İmam Əliyə (ə) lənət oxumağa başlayaraq ondan uzaqlaşmağı təbliğ etdilər. İmam Əli (ə) və onun övladlarına nisbət bir çox böhtanlar yayıldı və onun ünvanına yersiz sözlər deyilirdi. Kufə əhli başqa şəhərlərdən fərqli olaraq biçarəlik, bədbəxtlik və müsibət girdabında batıb qalmışdı. Çünki,

səh:64


1- [1] . “Səhihi-Müslim”, 3-cü cild, “Kitabuz-zəkat”, “Ən-nəhyu ənil-məsələ” bölümü; hədis: 1751; və 5-ci cild; “Kitabul-musaqat” 15-ci bölüm, “Əs-sərfu və beyuz-zəhəb” bölümü; hədis: 1578;
2- [2] . Əbul Həsən Mədaini tarix üzrə böyük alimdir. Müxtəlif kitablar yazmışdır. Məs: “Xətəbun-Nəbiy və əhdas”; “Xutəbu Əmirəl-möminin”; “Mən qətələ minət-talibin”; “Fatimiyyat” və s... İbn Əbil Hədid Mötəzili Nəhcül-bəlağənin şərhində ondan bir çox mətləblər nəql etmişdir. Mədaini 90 yaşında 225-ci hq-i tarixində Bağdadda vəfat etmişdir.

Kufədə Əlinin (ə) şiələri başqa yerlərə nisbətən çox idi. Şübhəsiz ki, Əbu Süfyan oğlu Müaviyənin bu şəhərə zülmü başqa şəhərlərdən daha çox idi. Buna görə də Kufənin hökumət və idarə sistemini Ziyad ibn Suməyyəyə təhvil verdi və Bəsrəni də ona artırdı. Ziyad ibn Suməyyə Müaviyənin bu məhəbbəti, lütfü qarşısında, “duz-çörəyi” itirmədi və Əbu Süfyan oğlu Müaviyənin “haqqını” taptalamadı. Əli (ə) şiələrini daşın və torpağın altından, harada gizlin və aşkar yaşayırdılarsa taparaq öldürürdü. Onların ürəklərində qorxu və vəhşət yaradır, əl-ayaqlarını kəsir, gözlərini çıxardaraq kor edirdi. Bu cinayətlərin nəticəsində Əli (ə) şiələri İraqdan qaçaraq, ucqar yerlərə pənah aparır və öz əqidələrini hamıdan məxfi saxlayırdılar. Xülasə, Kufədə tanınmış və iş bilən bir şiə qalmadı.”

Mədaini sonra əlavə edərək deyir: “Əbu Süfyan oğlu Müaviyə öz sərkərdələrinə əmr etdi ki, Əli (ə) övladlarının və onun şiələrinin məhkəmədə verdikləri şahidliyi qəbul etməsinlər. Həmçinin əmr etdi ki, öz yerlərində Osmanın və onun ailəsinin tərəfdarları və Osmanın fəzilətləri barədə uydurma hədis söyləyən şəxslər barədə çox diqqətli olsunlar. Onlara məclislərdə hörmət etmək və əzizləməkdə səhlənkarlıq etməsinlər. O cümlədən, Osmanın barəsində hədis söyləyən hər bir kəsin şəxsiyyətini və tərcümeyi-halını kamil surətdə yazaraq Müaviyənin sarayına, Şam şəhərinə göndərsinlər.

Sərkərdələr bu əmrə əsasən, Osmanın fəziləti barədə bir cümlə belə söyləyən hər bir kəsə xüsusi sənəd verərək ona maaş və ənamlar müəyyən edirdilər. Bu da, Osmanın fəzilətləri barədə çoxlu mətləblərin nəql olunmasına səbəb oldu. Çünki, belə hədisləri nəql edənlər Müaviyənin məxsus hədiyyə və mükafatlarına layiq görülürdülər”.

Mədaini deyir: “Müaviyənin belə bəxşişləri, hakimlərin uydurma hədis yazmağa həvəsləndirmələri nəticəsində bütün

səh:65

İslam şəhərlərində saxta hədis yazmaq adi bir hala çevrildi. Müaviyənin şəhərlərə qoyduğu hakimlərin yanında hər kəs istər yaxşı və ya pis Osmanın barəsində bir fəzilət və ya hədis nəql edərdisə hədis sual cavabsız qəbul olunur, hədis söyləyənin adı isə hədiyyələr dəftərində qeyd olunurdu. O cümlədən, Müaviyə yanında hörmətə minir, belə şəxsin istəyi və sözü heç vaxt rədd olunmurdu”.

İkinci fərman

Görkəmli və tanınmış alim Mədaini öz sözlərini belə davam edir:

“Əbu Süfyan oğlu Müaviyə Osman barədə söylənilən rəvayətlərin düzəlməsindən bir müddət sonra vilayət başçılarına belə yazdı:

“Osman barədə hədislər kifayət edər. Həddindən artıq çoxalaraq İslam məmləkətlərinin bütün nöqtələrinə kifayət qədər çatmışdır. Bu fərman əlinizə çatan kimi camaatı səhabələrin və iki xəlifənin ( Əbu Bəkr və Ömər) fəzilətləri barəsində hədis uydurmalarına rəğbətləndirin. Əbu Turabın (Əlinin (ə)) barəsində nəql olunan hər bir hədisə oxşar bir hədisi səhabələr barədə də qoşsunlar. Bu əməl mənim gözlərimin işıqlanmasına, bununla da Əbu Turab şiələrinin və övladlarının məhv olmasına səbəb olacaqdır.

Bu fərman camaata oxundu və onun məzmunu xalq arasında yayıldı. Dərhal səhabənin fəziləti barədə uydurma və həqiqətdən uzaq olan çoxlu xəbər və hədislər söylənilməyə başlandı. Camaat belə hədislərin düzəlməsində və yayılmasında çox çalışırdılar. İş o yerə çatdı ki, uydurma fəzilətləri mənbərlərdə, namaz arası xütbələrdə camaat üçün oxunur və müsəlmanlara əmr olunurdu ki, bu hədisləri öz uşaqlarına da öyrətsinlər. Quran ayələri kimi onları əzbərləməkdə çalışırdılar. Hətta qadınlara, qızlara və

səh:66

xidmətçilərə də bu uydurma fəzilətləri öyrədirdilər. Bu minvalla bir müddət belə davam etdi.”

Üçüncü və dördüncü fərman

Mədaini yenə də deyir:

-“Bir müddət də keçdi. Əbu Süfyan oğlu Müaviyənin xidmətində olanların və ona itaət edənlərin səhabələr və iki xəlifə barədə uydurduqları saxta hədislərini yazdıqdan sonra Müaviyə bu məzmunda üçüncü və dördüncü fərmanı çıxartdı:

- “Diqqətli olun ki, hər bir kəs Əlinin (ə) və onun övladlarının dostu adı ilə ittiham olunsa və bu ittihama kiçik bir sübut tapılsa, onun adını hədiyyə dəftərindən silin və payını beytul -maldan kəsin !”

Bu fərmanin ardınca bu məzmunda yeni bir fərmanı göndərdi:

“ Hər bir kəs Əli (ə) övladlarının dostu adı ilə ittiham olunsa ona təzyiq göstərin və evini alt-üst edin ki, başqaları üçün ibrət dərsi olsun.”

Mədaini deyir:

-“İraq əhli, məxsusən kufəlilər bu hadisədən və müsibətdən böyük bir müsibət görmədilər. Çünki, Əli (ə) şiələri bu fərmanın təsiri və hakimlərin əziyyəti nəticəsində çox dəhşətli qorxu şəraitində yaşayırdılar. Belə ki, bəzən Əlinin (ə) şiələrindən iki nəfər dost bir-birlərinin evlərinə gedərdilər. Ev sahibi qulamının və xidmətçisinin qorxusundan onlara and verib əhd-peyman bağlamazdan əvvəl qonağına bir söz açıqlaya bilmirdi. O da başqalarına deməmək şərti ilə olurdu.

Beləliklə, Əli (ə) və onun övladları barədə uydurma hədislər tapıldı. Hədis söyləyənlər, qazilər və hakimlər həmin uydurma hədislərə qeyd-şərtsiz itaət edirdilər. Riyakar, camaatın ən pisi, əqidəsi zəif olan, zahirdə imanlı və ibadət əhli olan, hakimliyə

səh:67

yaxınlaşmaq, dünya malına və sərvətinə nail olmaq istəyənlər uydurma hədislər düzəldirdilər. Zaman keçdikcə bu yalan və böhtanlarla dolu olan uydurma xəbərlər dindar və təqvalı şəxslərin əlinə keçdi. Lakin, bir qrup insanlar əqidələrinin yaxşı olması və sadəlikdən həmin uydurmaları qəbul etmiş və başqalarına da söyləmişlər . Əgər o hədislərin batil və uydurma olduğuna diqqət etsəydilər onu söyləməkdən çəkinərdilər”.(1)

Əməvi xəlifələri zamanında hədisin vəziyyəti

Mədaini Müaviyənin dövründə hədislərin vəziyyətini nəql etdikdən sonra, iyirmi bir il Əbdul Məlik ibn Mərvanın səltənəti və xilafəti dövründə hədislərin aqibətini, şiələrin əzab-əziyyət çəkmələrini Müaviyənin zamanından heç də az olmadığını geniş şəkildə bəyan etmişdir. O cümlədən, Mərvan və onun qaniçən və şiələrə zülm edən, vilayət başçısı təyin etdiyi Həccac ibn Yusifin etdikləri günahların və cinayətlərin bir qismini qeyd edərək belə deyir:

“Həccacın məclisinə bir kişi daxil oldu və dedi:

Əmir! Atam və anam mənə haqsızlıq ediblər. Çünki, mənim adımı “Əli” qoyublar. Mən də fəqirəm və əmirin hədiyyəsinə möhtacam .

Həccac onunla xoş davrandı və dedi:

Bu gözəl sözlərinə görə filan şəhərə başçılıq etməyi sənə həvalə edərək o şəhəri sənə bağışladım.“(2)

Hədis yazmaqda ilk addım

Peyğəmbərdən (s) sonra hədisin necə yazılması barədə bəhs edildi. Əyyaşlıq və xoşgüzaranlıqla məşğul olan Əməvi xəlifələri dövründə hədisin mövzusu, başqa sözlə mənəviyyat tədricən yaddaşlardan silinirdi. “Din”-dən yalnız onun quru

səh:68


1- [1] . “Nəhcül-bəlağənin şərhi”, İbn Əbil-Hədid, 1-ci cild, səh. 44-46;
2- [2] . “Nəhcül-bəlağənin şərhi”, İbn Əbil Hədid, 1-ci cild, səh. 44-46;

adı və rəsmi olaraq Qurandan başqa bir şey qalmamışdı. Alimlər və hədisçilər də ictimai mühitin təsiri altına düşərək Raşidin xəlifələrin(1) əməllərini özlərinə hədəf və meyar bilirdilər. Bir başa hədis yazmağı zehnlərdən çıxarmış və onu batil bir iş bilirdilər. O cümlədən, Ömər ibn Əbdul-Əzizin xilafətinə qədər (hicri-qəməri tarixi ilə 99-101-ci illər) hədis yazmağın önünə qırmızı bir xətt çəkmişlər.

Ömər ibn Əbdul-Əziz öz qısa xilafəti zamanı müsbət və faydalı addımlar atmağa başladı. Bu addımlardan biri də özündən əvvəlki xəlifələrin hədis yazılışını qadağan etmək siyasətini ləğv etməsi və hədis yazılışının başlanmasına bir təkan idi.

Buxari nəql edir ki, Ömər ibn Əbdul-Əziz, onun tərəfindən Mədinədə qaziliyə və hakimliyə təyin olunmuş Əbu Bəkr ibn Həzmə rəsmi şəkildə hədis yazılmasını əmr etdi. Bununla da həmin məktubda, köhnəlmiş və aradan getmiş hədislər üçün öz nigaranlığını bildirdi. (2)

Ömər ibn Əbdul-Əzizin xilafəti dövründə hədisin əməli sürətdə yazılması

Əhli-sünnə alimlərinin bir çoxu Ömər ibn Əbdul-Əzizin məktubunu nəql etmiş və onu hədisin yazılma tarixi kimi tanıtdırmışlar. Hicrətin birinci yüz illiyinin axır illərində və yaxud hicrətin ikinci yüz illiyinin əvvəllərini hədis yazılışının çiçəklənən illəri kimi adlandırmışlar.(3)

Mərhum Əllamə Seyyid Həsən Sədr (vəfatı-1354-cü hicri-qəməri tarixi) bu nəzəri tarixi dəlillərlə rədd edərək belə deyir:

səh:69


1- [1] . Əbu Bəkr, Ömər ibn Xəttab, Osman ibn Əffan və Əli ibn Əbu Talib (ə) .
2- [2] . “Səhihi-Buxari”, 1-ci cild, “Kəyfə yəqbizul elm” bölümü;
3- [3] . İbn Həcər “Fəthul-bari” 1-ci cild, səh. 204; “İrşadus-sari” Əsqəlani 1-ci cild, səh. 7; Cəlaluddin Süyuti “Tədribul ravi”, səh. 40;

“Hədis yazmağa başlayan ilk şəxs Malik olmuşdur. O,“Muvəttə” kitabını Mənsur Dəvaniqinin (hicri-qəməri tarixi ilə 136-158-ci illər) əmri ilə, onun xilafəti zamanı yazmağa başlamışdi”.

Mərhum Əllamə Sədr öz nəzəriyyəsini isbat edərək belə deyir:

1. Ömər ibn Əbdul-Əzizin xilafəti iki il beş ay çəkdi;

2. Bu əmrin onun xilafətinin əvvəllərində və ya axırlarında icra olunması barədə olan tarix məlum deyildir;

3. Heç bir tarixdə Əbu Bəkr ibn Həzm kimi xəlifənin əmrlərinə etiraz edən bir şəxs görünməyib. O cümlədən, İbn Həzmin adına olan bir kitab və ya əsər hələ tapılmayıb. İbn Həzmə hədisin yazılmasını istinad edənlər və bu nəzəriyyənin tərəfdarları ehtimal və şübhələrə çox əsaslanmışlar;

4. Əgər bu əmr İbn Həzmin zamanında yerinə yetirilsəydi və hədisin o zamanda yazılışı isbat olunsaydı, nəyə görə onda bəzi tanınmış tarixçilər tərəfindən hədisin yazılışı hicrətin ikinci yüz illiyinin axırlarına təsadüf etdiyini nəql edirlər?O cümlədən, Hafiz Zəhəbi ki, onun işində ustalığı və doğruçuluğu hamıya çox məlumdur, açıq-aşkar belə deyir: “Sunən” və bu kimi kitablar, ilk dəfə Əməvilərin xilafətindən və Əbbasilərin hakimiyyətə gəlişindən sonra yazılmağa başladı.

Heç bir tarixçi Süyutinin və İbn Həcərin nəzərini qəbul etmirlər”.(1)

Biz də mərhum Sədrin nəzəriyyəsinin təsdiqində deyirik ki: İbn Həcərin özü birinci müəllif barədə müxtəlif nəzəriyyələr vermişdir. Bir yerdə belə deyir: “Hədis yazmağa başlayan ilk şəxs Rəbi ibn Səbih idi.(2) Başqa bir yerdə isə deyir: Əvvəlinci

səh:70


1- [1] . “Təsisuş-şiə”, səh. 278-279;
2- [2] . “Hədyus-sari”, 1-ci cild, səh. 4 (İbn Həcər Əskəlaninin “Fəthul-bari” kitabına olan müqəddiməsi)

müəllif Şəhab Zohəridir ki, birinci əsrin sonunda Ömər ibn Əbdul-Əzizin əmri ilə bu işi gördü”.(1)

Başqa bir yerdə isə belə deyir:

“Birinci müəllif və hədis yazan İbn Həzmdir”.(2)

Fərid Vəcdi də hədisin birinci müəllifinin Maliki olduğunu bildirmişdir: “Hədis barədə əvvəlinci müəllif Malikdir. O, ”Muvəttə`” kitabını təlif etdi və bəziləri dedilər ki, İbn Cəriğ (vəfatı-150-ci hicri-qəməri tarixi) ilk hədis müəllifidir”.(3)

Katib Çələbi deyir: - “İslamda ilk təlif olan kitab ibn Cəriğin kitabıdır”. Sonra deyir: “Malikin “Muvəttə`” kitabının birinci yazıldığı söylənilmişdir. O cümlədən, deyilmişdir ki, hədis kitabı yazmağa başlayan ilk şəxs, Rəbi` ibn Səbih idi”.(4)

Hafiz Zəhəbi hicri-qəməri tarixi ilə 143-cü ilin hadisələrindən belə nəql edir: “Bu ildə alimlər Məkkə və Mədinə şəhərlərində hədis yazmağa başladılar”.(5)

Doktor Əhməd Əmin, Ömər ibn Əbdul-Əzizin əmri barəsində olan bəhslərdən sonra belə deyir: “Bizə məlum olan budur ki, Əbu Bəkr ibn Həzmin adına olan əsər və birinci əsər adlı bir şey bizim əlimizə çatmayıb. O cümlədən, keçmişdəki hədisçilərdən heç biri bu kitab barədə heç bir söz deməmişlər. Əgər belə bir kitab olsaydı, hədis yazanlar üçün ən mühüm sənədlərdən biri kimi sayılardı. Belə olduğu halda da hökmən onlar öz yazılarında belə bir kitaba istinad edər , ondan dəlil kimi istifadə edərdilər”.

İş burasındadır ki, bəzi qərb alimləri(6) belə xəbərin olmasına

səh:71


1- [1] . “Fəthul-bari”, 1-ci cild, səh. 218
2- [2] . “Fəthul-bari”, 1-ci cild, səh. 204;
3- [3] . “Dayiratul-maarif”;
4- [4] . “Kəşfuz-zunun”, 1-ci cild, “Elmul-hədis” bölümü;
5- [5] . “Derasətun fil Kafi vəl Buxari” dən nəql olunub səh. 21.
6- [6] . Şərq ölkələrində, xüsusən müsəlmanlar yaşayan məmləkətlərdə və ya ölkələrdə siyasi, ictimai, iqtisadi, mədəni və s... kimi axtarışla məşğul olanlar.

şəkk etmişlər. Lakin Əbdul-Əzizin əmri və əsl xəbər barədə şəkk-şübhə yoxdur. Ancaq bu əmrin yerinə yetirilməsi məsələsi şübhəli bir məsələdir. Bəlkə də bu əmrdən sonra dərhal Ömər ibn Əbdul-Əzizin(1) vəfatı səbəb oldu ki, Əbu Bəkr ibn Həzm bu əmri yerinə yetirə bilməsin.(2)

Əziz oxucu! Gördüyünüz kimi alimlər hədisin yazılması barədə və sünnilər arasında birinci müəllifin kimliyi barədə nəzər ayrılığına malikdirlər. Hədisin Ömər ibn Əbdul-Əzizin xilafəti dövründə yazılması barədə heç bir dəlil-sübut olunmamışdır. Bu haqda yazılan mövzu budur ki, Buxarinin nəql etdiyinə əsasən bildiririk ki, Ömər ibn Əbdul-Əziz hədis yazılması barədə əmr etmişdir. Lakin bu əmrin tarixi nöqteyi-nəzərdən yerinə yetirilməsi isbat olunmamışdır. Bəlkə tarixdə gələn hadisələr və bu hadisələrin adi axarına nəzər salarkən bu məsələnin əksi sübut edilir.

Uzun bir müddət, yəni yüz əlli illik qadağadan sonra hədis yazılışı və deyilişi azadlığa çıxdı və çiçəklənməyə başladı. Dərs hövzələrində hədis yazmaq yavaş-yavaş adi hala çevrildi. Bu iş sonralar xəlifələrin təzyiqi və əmrləri ilə genişləndi. Çünki, müsəlmanlar bir əsr haram bildikləri işin ardınca getmək istəmirdilər. Buna görə də Muəmmər, o da Zohəridən nəql edir ki:

“Biz hədis yazmağı günah və səhv bir iş bilirdik. Xəlifələr və hakimlər bizi hədis yazmağa məcbur etdilər”.(3)

Alti səhih kitabın meydana gəlmə tarixi

Hicri-qəməri tarixi ilə ikinci əsrin ikinci yarısında hədisçilər

səh:72


1- [1] . Hakimiyyət tərəfindən zəhərlənib öldürülməsi.
2- [2] . “Zuhal-İslam”, 2-ci cild; səh. 106-107;
3- [3] . “Təbəqat”, 2-ci cild; səh. 135; “Cameu bəyanil-elm”, 1-ci cild; səh. 92;

keçmiş səhvlərini başa düşərək hədis yazmağa başladılar. Bununla hədis elmi birdən birə inkişaf etməyə başladı. Hədis elminin inkişafdan qalma səbəbi isə guya ictimai vəziyyətin qorxulu olması idi. Qısa bir müddət ərzində təqribən bir əsr hicri-qəməri tarixi ilə 150 –ci ildən 250-ci ilə kimi “sihah”, “məsanid” və “mustəxrəc” və s. kimi kitablar meydana gəldi.(1)

Bu zamanda müəlliflərin hədəfi və səyi hədis toplamaq idi. Hələ hədis səhihə, həsənə, zəifə və məmula ayrılmamışdı.(2) Kitabların məzmunu və onun sənədləri müxtəlif hədislərlərdən ibarət olan səhihdən və qeyri- səhihdən təşkil olunurdu. Hicrətin 256-cı ilində Buxariyə və başqa sihah sahiblərinə bu hədislərin məzmunu və sənədləri gəlib çatdı.

İbn Həcər deyir: “Buxari elə ki, bu kitabları və məsanid kitabını gördü, bir müddət onları araşdırdıqdan sonra bu nəticəyə gəldi ki, doğru və yanlış hədislər qarışmışlar və bir-birlərinin kənarında yerləşmişlər. Onların doğrusunu yanlışından seçmək hər kəsə müyəssər olmadığı üçün, doğru hədisləri minlərlə qarışıq hədislərin arasından çıxararaq bir kitabda cəm etdi ki, heç kimə şəkk –şübhə yeri qalmasın”.(3)

Buxaridən sonra onun şagirdi Müslim ibn Həccac Quşeyri Nişapuri (hicri-qəməri tarixi ilə 261-ci il) öz “Səhih” adlı kitabını “Əl-Cameus-Səhih” adı ilə topladı. Onun ardınca Müslim Məhəmməd ibn Yəzid ibn Macə Qəzvini (hicri-qəməri tarixi ilə 273-cü il) öz “Sunən” adlı kitabını yazaraq tamamladı.

Əbu Davud Səcistani Süleyman ibn Davud (hicri-qəməri tarixi ilə 275-ci il) və onun ardınca Termizi Məhəmməd ibn İsa

səh:73


1- [1] . “Kəşəfuz-zunun”un sahibi təkcə məsanid barədə 40-dan çox musnədin adlarını qeyd etmişdir. Onlar arasında musnəde Əhməd ibn Həmbəl 30000 hədisə malik olmaqla birinci yerdə dururdu.
2- [2] . Hədis elminin istilahlarındandır.
3- [3] . “Hədyus-sari”, 1-ci cild, səh. 4;

ibn Surə (hicri-qəməri tarixi ilə 279-cu il) öz “Came” adlı kitabını “Camei-Termizi” adı ilə təqdim etdi. Termizidən sonra Əhməd ibn Şueyb Nəsai (hicri-qəməri tarixi ilə 303-cü il) öz məruf “Sunəni-Nəsai” adlı kitabını(1) yazdı.

Bu altı kitab sünni məzhəbinin birinci “Came” kitablarını təşkil edir. Bu kitablar onların etiqadlar, füruiddin, təfsir və İslam tarixi kimi mövzularda etimad etdikləri kitablar sayılır. Bu altı kitab “Sihahi-sittə” yəni altı səhih kitab adı ilə tanınmış və bəzən Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslimdən “Səhiheyn” yəni iki səhih kitab, başqa dörd kitablar isə “Sunən” adı ilə tanındı.(2)

Bu kitablardan sonra yüzlərlə müsnəd, mustədrək, mustəxrəc və s. adlı kitablar yazıldı. Lakin bunların heç biri sihah kitablarının səviyyəsinə çatmamışdır.

Sihah və Məsanid kıtabları arasında olan fərqlər

Hədis istilahı dilində, “səhih” o hədisə deyilir ki, onun sənədi adil və təqvalı şəxslər vasitəsilə Peyğəmbərə (s) ya da məsum imamlardan birinə çatsın.(3)

Bu altı kitab öz məzmunu və bütün hədisləri, sənəd və ravi, həmçinin mətn cəhətindən səhih sayıldığına görə onu “sihah”, yəni “səhihlər” adlandırmışlar. Mümkündür ki, bir hədis səhih sahiblərinin birinin nəzərində düzgün, lakin başqalarının nəzərində isə düzgün sayılmasın. Amma sihah müəlliflərinin nəzərində bu kitablarda yazılanlar və nəql olunanlar hamısı düzgün və mötəbər şəxslər tərəfindən nəql olunmuşdur. Lakin məsanid və başqa kitabların məzmunlari belə deyildir. Onların müəllifləri bu hədislərin hamısının səhih və düzgün olmasına

səh:74


1- [1] . Bəzən bu kitab, “Muctəba” da adlandırılmışdır.
2- [2] . Bəzən “Muvəttəi-Malik” kitabını “Sünən” və “Sihah”ın sıralarında sayırlar.
3- [3] . Bu tərif barədə hər iki məzhəbin (şiə və sünni) kitablarında dərc edilmişdir.

inanmırlar. Bu hədisləri yazanların əsas və ümdə hədəfləri doğru və yanlışlığına baxmayaraq onları toplamaq olmuşdur. Hətta Əhməd ibn Həmbəl öz müsnəd adlı kitabında 4000-ə yaxın hədis qeyd etmişdir ki, onların hamısını doğru və düzgün sayır.

Bu kitabı yazmaqda məqsədimiz

Biz hədisin meydana gəlməsi və onun xüsusiyyətlərini xülasə şəkildə açıqladıq. Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra hədislərin Ömər ibn Əbdul-Əzizin xilafətinə kimi necə nəql olunub yazılması barədə möhkəm dəlillərə əsaslanaraq, əziz oxucunun nəzərinə qısa şəkildə çatdırdıq. Bəhs olunan mövzularda iki əsas və mühüm nöqtə diqqəti cəlb edir:

1. Allah peyğəmbərinin (s) vəfatından bir əsr keçdikdən sonra sünni məzhəbində hədis yazılışının başlanması.

Hədis qadağası dövründən yüz illik bir müddət keçdiyinə görə, əllərdə heç bir yazılı əsər və ya sənəd qalmamışdı. Ona görə də bu dövrdə hədis yazmaq istəyənlər, müəlliflər və yazıçılar hədis əzbərləyənlərin yaddaşına və sinədən–sinəyə gəlib o zamana kimi çatmış hədislərə əsaslanmışlar.

2. Hədis söyləməyin qadağan olunması və Ömər ibn Əbdul-Əzizin xilafəti dövrünə qədər uzun müddətin davam etməsi, saxta və uydurma hədis söyləyənlərin çoxalmasına səbəb oldu. Peyğəmbərdən (s) nəql olunmuş hədislər arasında çoxlu uydurma hədislər vardı.

Bu iki nöqtəni nəzərə alaraq sünni məzhəbi sihahi-sittəyə, xüsusən “səhiheyn”-ə (Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslimə) çox əhəmiyyət verir və bu kitabları Qurani-Kərimdən sonra yer üzündə ən düzgün və səhih kitab hesab edirlər. Bəlkə də bu hədisləri Qurani-Kərimin ayələri kimi müqəddəs sayırlar və bəzən də bir hədisə görə Quranın ayəsinin zahiri mənasını dəyişərək onu hədisə

səh:75

uyğunlaşdırmağa çalışırlar.(1)

Bu iki kitab əhli-sünnə məzhəbinin əqidələrini və əsaslarını təşkil edir. Bu iki kitabın hədislərinə diqqət edib belə qərara gəldik ki, onun içindəki həqiqətləri hamıya bildirək və görəcəyimiz bu işlə hədislərin həqiqi mahiyyəti aşkar olunsun.

Bəlkə bu yolla əsrlərdən bəri təəssübkeşlik və kor-koranə təqlidlərin ucbatından qaranlıq və zülmətdə qalmış həqiqətlərin çoxu zahir və aşkar olsun.

{وَمَا أُرِیدُ أَنْ أُخَالِفَکُمْ إِلَی مَا أَنْهَاکُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ الإِصْلاَحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِیقِی إِلاَّ بِاللّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَإِلَیْهِ أُنِیبُ}

_ MəN SIZə QADAğAN ETDIYIM şEYIN əKSINə GEDəRəK ONA öZüM əMəL ETMəK ISTəMIRəM. MəN YALNıZ BACARDığıM QəDəR SIZə ISLAH ETMəK ISTəYIRəM. MəNIM (BU IşDə) MüVəFFəQIYYəTIM YALNıZ ALLAHıN KöMəYILəDIR. MəN YALNıZ ONA TəVəKKüL ETDIM Və MəHZ ONUN HüZURUNA DöNəCəYəM! _(2)

Bizim bu kitablarda apardığımız təhqiqat neçə mövzudan ibarətdir:

Buxari və Müslimün tərcümeyi-halı;

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim sünni məzhəbinin nəzərində;

 Elm və təhqiq baxımından Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim kitablarına bir baxış;

 Səhiheyn (Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslimün) kitablarının sənədləri;

- Tövhid, səhiheyn kitabları baxımından;

səh:76


1- [1] . Bu kitabların əhəmiyyəti barədə bir az sonra oxuyacaqsınız. Quran ayəsi qarşısında Allahın məkanı barədə Əhməd ibn Hənbəl tərəfindən bir sıra şəxsi nəzər və hədislər yazılmışdır. Bu barədə bir az sonra.
2- [2] . “Hud” surəsi, 88-ci ayə;

- Nubuvvət, səhiheyn kitabları baxımından;

- Xilafət, səhiheyn kitabları baxımında;

- Səhiheyn, kitablarında müxtəlif bəhslər və hədislər;

Bunlar nəzərdə tutulmuş mövzulardır ki, Allahın köməyi ilə tədricən əziz oxucularımıza təqdim olunacaq.(1)

səh:77


1- [1] . Qeyd etmək istəyirik ki, kitabın birinci cildində ancaq beş mövzu barədə söhbət olunacaq. Qalan mövzular isə Allahın köməyi ilə kitabımızın ikinci cildində xidmətinizə təqdim olunacaq.

səh:78

Birinci hissə

İşarə

Məhəmməd İbn İsmail Buxari və Müslim İbn Həccac Nişapurinin tərcümeyi-halları

səh:79

səh:80

1 . Buxarinin tərcümeyi-halı və onun yaşayış tarixi

Adı Məhəmməd, atasının adı İsmail, babasının adı isə İbrahimdir. Ulu babsının adı Muğeyrə və üçüncü babasının adı isə Cofidir. Künyəsi(1) Əbu Əbdullah, Buxari adı ilə ləqəbləndirilmiş və tanınmışdır.

Doğulduğu və vəfat etdiyi tarix:

Məşhur və mötəbər qaynaqlara əsasən Buxari 194-cü ilin şəvval ayında Buxara şəhərində dünyaya gəlmişdir. İbn Xəlləkan və Xətib Bağdadinin söylədiyinə əsasən Buxarinin üçüncü babası, yəni Cofi zərdüşt dininin nümayəndəsi olmuş və bu dində də dünyadan getmişdir.(2) Buxari hicri-qəməri tarixi ilə 256-cı ildə 62 yaşında Səmərqəndin Xərtəng kəndində vəfat etmiş və elə oradaca torpağa tapşırılmışdır.

Buxarinin təhsilləri:

Buxari uşaq ikən atasını itirmiş, anasının himayəsində boya-başa çatmışdır. On yaşından təhsil və elm öyrənməklə məşğul

səh:81


1- [1] . Bir növ ləqəbdir.
2- [2] . “Vəfəyatul-əyan”, 3-cü cild, səh. 330; “Tarixul-Bağdad”, 2-ci cild; səh. 6;

olmuş və iyirmi yaşında öz təhsilini davam etdirmək üçün vətənindən mühacirət etmişdir.

Onun elmi səfərləri:

Buxari hədis və elm aşiqi idi. Buna görə də səy edərək bütün hədisləri toplamaqla məşğul olmuşdur. Elm öyrənmək üçün öz ana vətəni Buxaradan mühacirət edərək müxtəlif şəhərlərə gedir və o şəhərlərin hər birində bir müddət qalaraq elm öyrənir, hədis yazır, elmi fəaliyyətə məşğul olurdu.

Fərid Vəcdi deyir: “Buxari səhih hədis toplamaqda çox istedadlı, özünəməxsus zövqə malik idi. Bu zövq və istək onu müxtəlif şəhərlərə səfərlər etməyə ruhlandırıb sövq etmişdir. Buxari elm öyrənmək və hədis toplamaq üçün o vaxtkı İranın Xorasan vilayətinə, İraqın müxtəlif şəhərlərinə, hazırki Ərəbistanın Hicaz şəhərinə və Suriyanın Şam şəhərinə bir sıra səfərlər etmişdir. Bu şəhərlərin hər birində hədis əzbərləyənlərlə görüşür və hədisçilərin məclislərində iştirak edirdi. Onların ehtiyatlarından bəhrələnirdi”. (1)

İbn Həcər, Buxarinin özündən nəql edir ki, o belə deyirdi: “Mən, hədis toplamaq və öyrənmək üçün iki dəfə Şama, Misirə və Əlcəzirəyə, dörd dəfə Bəsrəyə səfər etmişəm. Altı il isə Hicazda yaşamışam. Kufəyə və Bağdada çoxlu səfərlər etmişəm. Belə ki, səfərlərimin sayı yadımda deyildir”.(2)

Buxarinin əsərləri:

Yazıçılar Buxarinin bir çox əsərlərinin olduğunu bildirirlər. Bizə məlum olan mötəbər mənbələrə əsasən Buxaridən bir çox mövzularda, o cümlədən hədis, rical, tarix və s. elmlərdə on yeddi cild kitab qalmışdır. Sünni məzhəbinin alimləri arasında

səh:82


1- [1] . “Dairatul-maarif”, 2-ci cild; səh. 56;
2- [2] . “Hədyus-sari”, 2-ci cild;

Buxarinin əsərləri özünəməxsus əhəmiyyətə malikdir və nəzər diqqəti cəlb edir. Onların nəzərində onun ən mühüm əsəri “Səhih”, ya “Əlcameus-səhih”- adlı əsəridir. Sünni məzhəbi arasında “Səhihi-Buxari” əsəri kimi əhəmiyyətli sayılan başqa bir əsər çox az tapılar.(1)

Buxarinin təəccüb doğuran fətvaları:

Buxaridən çoxlu təəccüb doğuran fətvalar nəql olunmuşdur. Onlardan bir neçəsini burada qeyd edirik:

1. O, gəlin və qadınların yad kişilər olan məclisdə xidmət etmələrini doğru və icazəli bilir.

2. Qadınların öz kişi nökərlərindən və başqalarının nökərlərindən bədənlərini örtməsini lazım bilmir.

3. Penisi(2) yumaqla necə pak olursa spermanın özünün təmizlənməsini də pak sayır.

4. Cinsi yaxınlıq zamanı nə qədərki sperma bayıra çıxmayıb, qusl etməyi vacib bilmir, bəlkə müstəhəb sayır(3).

5. Zəruri hallarda məsələn: Müharibə zamanı namazın tərk edilməsini doğru bilir. Sonradan onun qəzasını qılmağı kifayət sayır.

6. Ölmüş heyvanın yağı ilə bədəni yağlamağı doğru bilir.

7. Ölmüş heyvanın sümüklərindən daraq və s. kimi istifadə etməyi icazəli bilir.

8. Məscidlərə müharibə silahları ilə (məs:qılınc, nizə) daxil olmağın və şer söyləməyin heç bir eybi olmadığını bildirir.(4)

9. Buxarinin ən təəccüblü fətvalarından biri də süd verməyin

səh:83


1- [1] . “Səhiheyn” kitabının əhəmiyyəti bəhsində bu barədə söhbət olunacaq.
2- [2] . “Penis”, tibbi istilahda kişinin cinsiyyət orqanına deyilir.
3- [3] . “Səhihi-Buxari”, 1-ci cild, “Ğuslu ma yusibu min ....” bölümü;
4- [4] . Əbu Kəmal Əbdulğəni Əbdul Xaliqin qələmi ilə Səhihi-Buxarinin müqəddiməsində; Məkkə çapı-1376;

hökmləri barədədir. İnsan övladının heyvanlardan süd əmməsi barədə belə yazır:

“ Əgər iki uşaq bir qoyunun, ya inəyin südündən bir müddət əmərlərsə, onlar arasında bacı-qardaşlıq münasibəti yarana bilər və bir-birlərinə məhrəmdirlər. (Yəni onlar bir-biri ilə evlənə bilməzlər.)

Mərhum Şeyx İsfəhani, Buxarinin bu fətvasını Hənəfi məzhəbinin fiqh elmində olan “Kifayətu fi şərhil hidayə” kitabından nəql edir. Sonra deyir:

 “Bu fətva, Buxarinin anlamadığına və dərk etmədiyinə dəlalət edir. Çünki, məhrəmliyin meydana gəlməyindən ötrü ata və ana faktoru çox mühümdür. Heyvanın insan övladı üçün ata və ana olması hətta təsəvvürlərdən də uzaqdır”.(1)

səh:84


1- [1] . Əlqovlus-sərah xətti nusxə

2

2 . Müslimin tərcümeyi-halı və onun yaşayış tarixi

İşarə

Adı Müslim, atasının adı Həccac, künyəsi Əbul Hüseyn, Quşeyri adı ilə tanınmış və Nişapurludur.

Doğulduğu və vəfat etdiyi tarix:

Tərcümeyi-hal yazanlar, Buxarinin əksinə olaraq, onun həyatı barədə çox da araşdırmalar aparmamış, hətta onun doğum və vəfatını, ömrünün miqdarıni belə dəqiq şəkildə yazmamışlar.

İbn Xəlləkan deyir: “Müslimün vəfatı bazar günü günortaya yaxın, hicri-qəməri tarixi ilə 261-ci ilin Rəcəb ayının 26-da Nişapurda olmuşdur. Həmin günlərdə o, 55 yaşında olardı”. Sonra əlavə edərək deyir: - “Mən bu mətləbi bəzi kitablardan bəhrələnərək əldə etmişəm. Lakin tanınmış yazıçılardan onun doğum və vəfat tarixi, ömür və yaşayışı barədə yazan bir kəs görməmişəm”. Sonra belə deyir: “Nişapurinin Uləmaul-Ənsar kitabından oxudum ki, Müslimün doğum tarixi hicri-qəməri tarixi ilə 206-cı il, vəfatı isə hicri-qəməri tarixi ilə 262-ci il 56 yaşında olmuşdur”.(1)

səh:85


1- [1] . “Vəfəyatul-əyan”, 4-cü cild;

Təqribən həmin məsələni Fərid Vəcdi ünvan göstərmədən qeyd etmişdir.(1)

Hafize Zəhəbi deyir: “Nəql olunmuşdur ki, Müslimin doğum tarixi 204-cü hicridə olmuşdur”.

Müslimin elmi səfərləri:

Müslim hədis toplamaq üçün Hicaza, İraqa, Şama, Misirə və dəfələrlə Bağdada səfər etmiş və Bağdada olan axırıncı səfəri hicrətin 257-ci ilində olmuşdur. O, bu səfərlərində müxtəlif müəllimlərdən, o cümlədən Əhməd ibn Hənbəl və İshaq ibn Rahuveyh(2) kimi şəxslərdən də hədis öyrənmişdir. Lakin, Buxaridən öyrəndiyi və mənimsədiyi elm başqa müəllimlərindən daha çox olmuşdur.

Müslim hədis və elm öyrənməyi çox sevirdi. Buxari Nişapurdan sürgün olunduqdan sonra ətrafında olan bütün tələbələr onu tərk etdilər. Müslimün ona olan böyük hörməti səbəb oldu ki, öz müəllimi Buxarini nəinki tərk etməsin, hətta səfərlərində də onu müşayiət etsin.

Müslimin əsərləri:

Hafizi Zəhəbi, Hakimdən Müslimün 20 cildlik müxtəlif elmlərdə yazdığı kitablar haqda nəql etmiş və bir-bir onların adlarını qeyd etmişdir.(3) Müslimün bu kitabları arasında “Səhihi-Müslim, ya Əlcameus-Səhih” adlı kitabı çox əhəmiyyət kəsb edir. Əhli-sünnə məzhəbinin nümayəndələri arasında bu günə kimi bu kitab özünəməxsus bir yer tutmuşdur.

səh:86


1- [1] . “Dairatul-maarif”, 5-ci cild;
2- [2] . İshaq ibn Rahuveyh Buxarinin ustadı idi.
3- [3] . “Təzkiratul-hafiz”, 2-ci cild; səh. 588;

Müslimin vəfatının səbəbi:

Nişapur şəhərində keçirilən elmi məclisdə bir hədis müzakirə olunmağa başlandı. Müslim o hədis barədə məlumatı olmaya-olmaya öz şəxsi nəzərini dedi. O, mənzilinə getdikdən sonra həmin hədisin barəsində araşdırma apardı. Dostlarından biri onun üçün böyük bir qabda xurma göndərmişdi. Müslim o hədisi tapmaq üçün gecəni səhərə qədər yatmadı. Öz yuxusunu dağıtmaq üçün bəzən xurmalardan yeyirdi. Bir də ayılanda gördü ki, səhər açılıb. Hədisi tapanda artıq xurmalar da qurtarmışdı. Xurmaların təsiri nəticəsində xəstələnib 55 yaşında dünyadan getdi. Onu Nişapur şəhərinin yaxınlığında torpağa tapşırdılar.(1)

Bu əhvalat onun elmə olan böyük marağına və hədisə olan məhəbbətinə dəlalət edir.

səh:87


1- [1] . “Dairatul-maarif”, 5-ci cild; və “Meşkatu nurud-dini huravi;

səh:88

İkinci hissə

İşarə

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim sünni məzhəbinin  nəzərində

səh:89

səh:90

1

1. Sihahi-Sittə (Alti Səhih Kitab)

Sünni məzhəbinin alimləri bütün hədis və məsanid kitablarından altı kitab seçərək, bu kitabları düzgün və səhih saydıqları üçün birinci dərəcəli kitablar bilirlər. Belə ki, bu kitabları “sihah” yəni həqiqətlə uyğun olan hədislər adlandırırlar. Bu kitablar bu məzhəbin əhkam, əqaid, təfsir və İslamın ilk illərinin tarixi barədə olan məsələlərin əsasını və bünövrəsini təşkil edir.

Bundan öncə işarə olunduğu kimi, bu altı kitabların “səhih” adlandırılması və onların başqa hədis və məsanid kitabları ilə fərqi bundadır ki, bu kitablarda olan hədislər və bütövlükdə bu kitabların məzmunu onların müəllifləri tərəfindən və başqa əhli-sünnə alimləri tərəfindən doğru və həqiqətə uyğun sayılır.

Onların nəzərincə bu altı kitabların hər birində Peyğəmbərimiz (s) haqda yazılan hər hansı bir hədis həqiqətən onun mübarək dodaqlarından qeyd olunmuş və ya əməli surətdə onu təsdiqləmiş və bəyənmişdir. Lakin, başqa hədis kitablarında belə xüsusiyyətlər yoxdur. Onların hədislərində olan mətləblərin və məsələlərin Peyğəmbərə (s) səhvən və ya yalan olaraq nisbət verilməsi də mümkündür. Hansı ki, o Həzrət (s) tərəfindən bu hədislər buyurulmamışdır.

səh:91

Məsələ burasındadır ki, Fəzl ibn Ruzbəhan deyir: “Əgər bir kəs and içə ki, altı kitabda olan hədislərin hamısı səhih və Peyğəmbərin (s) sözləridir, andı düzgündür və ona kəffarə düşmür.(1)

Başqa yerdə isə belə buyurur: “Bizim məzhəbimizin bütün rəhbərlərinin hamısının nəzəri budur ki, altı kitabda olan bütün hədislərin hamısı düzgün və həqiqətə uyğundur.”(2)

Başqa bir cəhətdən, “sihah” kitablarının bəziləri ( sunəni-Termizi) barədə deyilmişdir ki:

مَنْ کَانَ فِی بَیْتِهِ هَذالْکِتَاب کَانَ فِی بَیْتِهِ نَبِی یَتَکَلَّم

_ BU KITAB HANSı EVDə OLSA, SANKI ONUN EVINDə PEYğəMBəR _(S)_ SöZ DEMIşDIR. _

Sunəni Əbi Davud barədə bəzi mənbələr belə buyurur:

کِتَابُ الله اَصْلُ الاِیمَان وَسُنَنِ اَبِی دَاوُدعهدالاِسْلام

_ QURANI-KəRIM IMANıN KöKü, SUNəNI ƏBU DAVUD ISə İSLAMıN PROQRAMıDıR. _

Lakin bu altı kitab arasında Səhihi-Buxarı və Səhihi-Müslim sihahdan və dörd başqa kitablardan daha çox əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bu iki kitab əhəmiyyət və dərəcə cəhətindən birinci sayılmış və başqa dörd sihahlar isə əhəmiyyət cəhətindən ikinci dərəcədə yer tutmuşdur.

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim kitablarinin xüsusiyyətləri

Hədis mövzularının sayı

Səhihi-Buxari adlanan kitab doqquz cilddən ibarətdir və yüz kitabdan çoxdur. Onun mövzuları 3450-ə qədərdir. Hədislərinin sayı təkrarla birlikdə 7275 və təkrar olmuş hədisləri nəzərə almasaq 4000-ə qədər hesablanmışdır.(3)

səh:92


1- [1] . “Ehqaqul-həqqi əla sahibil həvzi vəl - ləva” hədisinin zilində;
2- [2] . Həmin mənbə, 2-ci cild; səh. 235;
3- [3] . “Ət-təqribun-nəvəvi”;

Şərhləri

Əlimizə çatan say bunu bildirir ki, indiyə qədər 59-a kimi (tamamlanmış və natamam) Səhihi-Buxari kitabına şərhlər yazılmışdır. Onlardan 11 şərhi çap olunmuş, bu günə qədər 28 nəfər ona ünvan* yazmışlar. 15 nəfər isə öz zövqlərinə uyğun onu xülasələşdirmiş, 16 nəfər isə ona müqəddimə yazmışdır.

Səhihi-Müslim isə, səkkiz cilddə 15 kitaba şamil olub 1205 mövzudan ibarətdir. Hədislərinin sayı təkrarla birlikdə 7275 və təkrarsız 4000-ə qədər hesablanmışdır.(1)

Səhiheyn kitabları barədə yazıçılıq məharəti

Sünnilər “Səhiheyn” və bu iki kitabların bütün hədislərinin doğruluğu və həmçinin onların müəllifləri (Buxari və Müslim) barədə çoxlu təriflər söyləmiş və yazmaqda məharət göstərmişlər. Bəzən bu yolda ifrata varmışlar. Əlbəttə, bu baxımdan Buxari Müslimə nisbətən çox tərif olunmuşdur.

Əhli-sünnə alimləri bəzən Peyğəmbərin (s) salamını Buxariyə çatdırmış, bəzən onun kitabı barədə yuxular görmüş və bəzən də bu iki kitaba və onların müəllifləri haqqında kəramətlər söyləmişlər. Belə ki, bu iki kitabı tərifləməkdə o yerə gəlib çıxmışlar ki, guya bu iki kitab doğru və Peyğəmbər (s) tərəfindən imza olunmuşdur. Lakin, belə kəramətlər və təriflər nəinki bu iki kitabın mətni ilə hətta, öz müəlliflərinin nöqteyi-nəzərindən düzgün deyildir. Bu mövzu barədə geniş şəkildə bəhs edəcəyik.

Hər şeydən öncə əziz oxucunun belə təriflərdən bir neçəsinə diqqət yetirməsini istəyir, sonra isə bu iki kitab barədə təhqiqə başlayacağıq.

Katibe Çələbi deyir: -“ Hədis elmi barədə saysız-hesabsız

səh:93


1- [1] . Nəvəvi “Ət-Təqrib”kitabında fəqət hədislərin sayını təkrar olmamaqla ad aparmışdır.

kitablar yazılmışdır. Lakin, bizim alimlərimizin Qurani-Kərimdən sonra ən səhih kitabın “Səhihi-Buxari” və “Səhihi-Müslim” kitablarının olması barədə nəzərləri uzlaşır. (1)

Məhəmməd ibn Yusif Şafei deyir: “Birinci hədis kitabı “Səhihi-Buxari” və ondan sonra isə “Səhihi-Müslim” kitabıdır. Bu iki kitab Qurani-Kərimdən sonra ən səhih sayılan kitablardır”.(2)

Zəhəbi deyir: - “Səhihi-Buxari” kitabı İslam aləmində ən böyük, bəlkə Qurandan sonra ən yaxşı kitabdır.(3)

Çələbi “Səhihi-Müslim” kitabı barədə deyir: “Səhihi-Müslim doğru və düzgünlüyünə görə kitablar arasında ikinci kitabdır. Qurandan sonra ən səhih sayılan iki kitabdan biridir. Qurandan sonra bu iki kitabdan başqa səhih kitab yoxdur”. (4)

Əbu Əli Nişapuri deyir: - “Mavi səma altında “Səhihi- Müsllüm” kitabından başqa bir səhih kitab yoxdur”.(5)

Fazil Nəvəvi "Ət-təqrib"(6) kitabında deyir: “Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim kitabları Qurani-Kərimdən sonra ən səhih kitablardır. Baxmayaraq ki, bəziləri Səhihi-Müslimü birinci sayırlar lakin, Səhihi-Buxari kitabı Səhihi-Müslim kitabına nisbətən ən səhih və çox faydalıdır”.

Yenə də Nəvəvi “Səhihi-Müslim” kitabına şərhində belə deyir: “Qurani-Kərimdən sonra ən səhih kitab “səhiheyn” (Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim) kitablarıdır. İslam ümməti də bu iki kitabı qəbul etməklə onun düzgün və səhihliyini

səh:94


1- [1] . “Kəşfuz-zunun”, “Elmul-hədis” bölümü;
2- [2] . “Hədyus-sari”, 2-ci cild;
3- [3] . “İrşadus-sari”; 1-ci cild, səh. 28;
4- [4] . “Kəşfuz–zunun”, “Elmul-hədis” bölümü;
5- [5] . “Vəfəyatul-əyan”, 4-cü cild, səh. 208 və “Təzkirətul-hifaz”, 2-ci cild; səh. 589;
6- [6] . “Əttəqrib” qədim kitablardan biridir ki, usul elmində hədis yazılmışdır. Süyuti ona şərh yazmış və adını Tədribur-ravi qoymuşdur. Bu elmdə seçillmiş kitablardan sayılır.

təsdiq etmişlər. Bu məsələ barədə bütün alimlərin nəzərləri və fikirləri eynidir”.(1)

Qəstəlani deyir: “Bütün İslam ümmətinin bu iki kitabın səhihliyi barədə nəzərləri eynidir və hər ikisinin səhih olduğunu qəbul etmişlər. Lakin, onlardan hansı biri digərindən üstündür? Bu barədə müxtəlif nəzərlər var. Bəziləri “Səhihi-Buxari”-yə və bəziləri isə “Səhihi-Müslim” kitabına üstünlük verirlər”. (2)

İbn Həcər Məkki deyir: “Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim kitabları din alimlərinin nəzərində Qurandan sonra ən səhih kitabdır”.(3)

İmamul-Hərəmeyn demişdir: “Əgər bir şəxs and içsə ki, səhiheynin hədislərinin hamısı həqiqətlə uyğun və Peyğəmbərin (s) söylədikləridir, onun andı düzdür və kəffarəsi də yoxdur. Çünki, İslam ümmətinin hamısının nəzəri bu iki kitabın səhih olması barədə eynidir”.(4)

Hələ bu azmış kimi

Əhli-sünnə alimlərinin bəziləri bu iki kitabın bütün hədislərinin səhihliyi və onun haqqında və təriflər söyləməkdə bura qədər qeyd olunanlara kifayətlənməmiş və bu mövzuda həddi aşmışlar. Bununla da bu iki kitabın tərifində ifrata varmış və onun içindəki hədislərin hamısının səhih olmasına və Peyğəmbər (s) tərəfindən imzalanmasını söyləmişlər. Bəzən də “Səhihi-Buxari” kitabı üçün yuxu görmüş və onu Peyğəmbərin (s) öz kitabı kimi tanıtdırmışlar.

səh:95


1- [1] . “Səhihi-Müslimün” şərhi, 1-ci cild, səh. 15;
2- [2] . “İrşadus-sari”, 1-ci cild, səh. 19;
3- [3] . “Səvaiqu nuhərrəqə”, səh. 5; “Təthirul-cinan” – Səvaiqin haşiyəsində çap olunmuşdur səh. 14;
4- [4] . Şərhi Nəvəvinin müqəddiməsi səh. 19;

“Müxtəsəri Xəlil” kitabını şərh edən Şeyx Məhəmməd ibn Əbdur-Rəhmandan nəql olunmuşdur ki, deyir: “Mən ustadım Şeyx Əbdur Muta Tunesi ilə birlikdə Həzrət Peyğəmbərin (s) (s) mübarək hərəminin ziyarətinə getdik. Həmişəki adətinin əksinə olaraq bu dəfə ustadım, hərəmin içində bir neçə addım yeridikdən sonra bir an dayandı. Bu minvalla mübarək qəbirə yaxınlaşdı. Qəbirlə üz-üzə durub bir neçə cümlə söylədi. Mən onun məzmununu başa düşmədim. Mübarək qəbri ziyarət etdikdən sonra bu məsələni (dayanmaq və söhbət etmək) ondan soruşdum. Cavabımda belə dedi: Mən mübarək hərəmə daxil olub Həzrət Peyğəmbəri (s) ziyarət etmək istəyərkən, o Həzrətin (s) özündən icazə istədim. Həzrət (s) icazə verdi və mən də daxil oldum. Həzrətə (s) yaxınlaşdım və ərz etdim: Ya Rəsuləllah! Buxarinin sizdən nəql etdiyi bütün hədislər səhihdirmi? Buyurdu: Bəli səhihdir! Ərz etdim: - Onun hədislərinin hamısını sizdən nəql edimmi? Buyurdu: Bəli, mənim dilimdən nəql et!!”

Bəzi kitablarda bu əhvalatı belə nəql edirlər ki: “Şeyx, Peyğəmbəri (s) ziyarət etdikdən sonra sual etdi: “Səhihi-Buxari” və “Səhihi-Müslim” kitablarının hər ikisi doğru və düzgündürmü? Onların hər ikisindən hədis nəql etsinmi? Peyğəmbər (s) da onun cavabında hər ikisinin səhih olduğunu bildirmiş və onlardan hədis nəql etməyi icazə vermişdir”.(1)

Əbu Zeyd Mərvəzidən nəql olunmuşdur ki: “Mən məqam və rükn(2) arasında yatmışdım. Peyğəmbəri (s) yuxuda gördüm. Mənə belə buyurdu: Ey Əba Zeyd! Nə vaxta kimi Şafeinin kitabını oxuyacaqsan? Amma mənim kitabımı heç oxumursan. Ərz etdim: Ya Rəsuləllah (s)! Sizin kitabınız hansıdır? Buyurdu:

səh:96


1- [1] . Hənəfiyyə məzhəbinin muftisi Şeyx Əhməd Nəxəlinin risaləsi, "Əlqovlus-sərah" və İsteqsaul əfhamda nəqlə əsasən.
2- [2] . Hər ikisi peyğəmbər məscidində yer adıdır.

Məhəmməd ibn İsmailin camesi”(1) (yəni Səhihi-Buxari).

Fərid Vəcdi deyir: “Bəziləri “Səhihi-Buxari” kitabı barədə çox ifrata varmışlar. Hətta bəzi şəxslərə pulla muzd verirlər ki, (Quran kimi) bu kitabın hədislərini asimani xeyr və bərəkətin cəlb olunması üçün oxusunlar”.(2)

Qasimi "Qəvaidut-təhdis" kitabında deyir: “Səhihi-Buxari kitabı Quranla bərabərdir. Əgər bu kitab taun xəstəliyi zamanında hər hansı bir evdə oxunarsa, o evin əhli bu xəstəlikdən amanda qalacaqlar. Hər kəs bu kitabı hansı bir niyyətlə axıracan oxuyub qurtararsa, öz arzu və istəyinə çatar. Bir hadisə və baş verəcək bir iş qarşıya çıxarsa, belə hadisədən o nicat tapar. Əgər gəmi sərnişinləri ilə birlikdə dənizdə səfər edərsə, o gəmini qərq olmaq təhlükəsi gözləmir”.(3)

Yuxular görürlər və kəramətlər söyləyirlər

Deyirlər ki: - “Buxari uşaq ikən gözləri kor olmuş və anası Həzrət İbrahimi (ə) yuxuda görmüşdü. İbrahim peyğəmbər övladının sağalmasını anasına müjdə verərək belə demişdir: “Sənin duanın təsirindən Allah oğlunun gözlərinə şəfa verdi.” Həmin gecə Buxarinin gözləri yenidən görməyə başladı”.(4)

Fərbəri və Peyğəmbər (s) – Fərbəridən nəql olunur ki, belə deyir: “Bir gecə Peyğəmbəri (s) yuxuda gördüm. Peyğəmbər (s) sual etdi: Hara gedirsən? Dedim: Məhəmməd ibn İsmail Buxarinin yanına! Buyurdu: Mənim salamımı ona çatdır”.(5)

Buxaridən nəql olunur ki: “Mən hər hansı bir hədisi kitaba yazmaq istəyərkən, əvvəl qüsl edib, iki rəkət namaz qılır, sonra

səh:97


1- [1] . Hədyus-sari 2-ci cild; İrşadus-sari-nın muqəddiməsində səh. 48.
2- [2] . Dairatul maarif 3-cü cild, səh. 482
3- [3] . Qəvaidut-təhdis səh. 250.
4- [4] . Hədyus-sari 2-ci cild;; İrşadus-sari səh. 48. müqəddimədə.
5- [5] . Təhzibul-əsma vəl luğati Zəhəbi 1-ci cild, səh. 68; və Tarixi Bağdad c - 2, səh. 10.

hədisi kitabda qeyd edirdim”.(1)

Fərbəri Buxaridən nəql edir ki, deyirdi: “Mən hər hansı bir hədisi kitabda yazmaq istəyərkən əvvəlcə istixarə edərdim və bu hədisin düzgünlüyü mənə isbat olurdu. Sonra tez onu yazmağa başlayardım”.(2)

Buxaridən nəql olunur ki, o belə demişdir: “ Mən öz səhih hədislərimi 1600 hədis içindən seçərək onları Allahla öz aramda höccət sayırdım”.(3)

Fazil Nəvəvi Müslimdən nəql edir ki: - “Mən, öz səhihimi (müsnədimi) 300.000 hədis içindən toplayıb seçmişəm. Əgər hədis əhli 200- il də hədis yazsalar, yenə də mənim hədis kitablarıma müraciət edəcəklər”.

Şerlər və Qəsidələr

“Səhihi-Buxari” kitabı barədə çoxlu qəsidələr deyilmiş və şerlər söylənilmişdir ki, onlardan biri də İbn Amir Corcaninin “Səhihi-Buxari” kitabı barədə vəsf etdiyi qəsidəsidir. O, qəsidəsində belə deyir:

صحیح البخاری لوانصفوه؟

لماخط الابماء الذهب

هوالفرق بین الهدی والعمی

هوالسددون العناوالعطب

اسانید مثل نجوم السماء

امام متون کمثل الشهب

به قام میزان دین النبی|

ودان له العرب بعد العجم

“Əgər insafa qalsa gərək “Səhihi-Buxari” kitabı qızıl suyu ilə yazılsın. Çünki, bu kitab azğınlıqla hidayət arasında fərqi açıqlayan bir kitabdır. Ağır sellərin və mənəvi uçurumun qarşısında möhkəm sədd və qala kimidir. Bu kitabın

səh:98


1- [1] . Fəthul-bari və irşadus-sari . müqəddimə.
2- [2] . Həmin sənəd.
3- [3] . “Kəşfuz-zunun” -müqəddimsi; Fəthul-bari və irşadus-sari;

sənədləri parlayan ulduzlar kimidir ki, mətnlərin hər birində, göydə süzən parlaq ulduzlar kimi düzülmüşlər. Bu kitabla Allah elçisinin dininin tərəzisi qurulmuş və möhkəmlənmişdir. Ərəb və əcəm qarşısında baş əydiyi və təzim etdiyi kitab, bu kitabdır.”(1)

İmam Əbul Fətuh İcli də “Səhihi-Müslim” kitabı barədə yazdığı şerində belə söyləyir:

صحیح القشیری ذارتبة

تفوق الثر یا اذاما اعتلت

فالفاظه مثل نور الریاض سقیها

السواری اذا ماسرت

و اماالمعانی فکالشمس تحت

السحاب الخریفی عنهانجلت

فلله دولة هذا الامام

والله همته ان علت

علیه من الله رضوانه

فقدتم مسعاته وانتهت

“Səhihi-Müslim elə bir dərəcəyə və məqama malikdir ki, "sürəyya"(2) ulduzlarından üstündür. Bu kitabın sözləri ağacların çiçəklərinə bənzəyir. Hərəkət edən buludlar və rəhmət yağışları onu sulayıblar. Amma mənalarına gəldikdə isə, payız günəşi kimi buludlar altından görünərək işıq saçırlar. Bu İmamın (Müslimün) dövlətini daimi etmək Allahın əlindədir. Onun uca himmətini daha da ucaltmaq Allahın öhdəsinədir. Onun yeri cənnəti-Rizvan və Allahın behişti olsun. Çünki o, çalışaraq axırıncı məqama və kəmala yetişmişdir.”(3)

İfrat dərəcəsinə çatmış müdafiə

Sünni təriqəti bu iki səhihin (Buxari və Müslim) tərifi barədə ifrat həddinə çatmışlar. Bu iki kitabın məqam və rütbəsini

səh:99


1- [1] . “Kəşfuz-zunun ba-Elmul-hədis”, “Fəthul-bari”nin və “İrşadus-sari”nın müqəddiməsi.
2- [2] . Çılçıraq kimi parlayan bir neçə ulduzun adı.
3- [3] . Bu şer “Səhihi-Müslim”in axırında gəlmişdir.

qorumaqla ifrata varmış və heç bir təhqiqatçının, alimin belə bu kitabların barəsində mübahisə etməsinə və təhqiqat aparmasına icazə verilməmişdir. Bu iki kitabı Qurani-Kərim kimi vəhyə bənzədilərək eyibsiz və səhvsiz olduğunu bildirirlər. Bu kitabların hədisləri barədə hər hansı bir təhqiqatın aparılması Qurani-Kərimə hörmətsizlik və bağışlanmaz səhv kimi qələmə vermişlər.

Hicri-şəmsi tarixi ilə 1386-cı ilin rəbius-sani ayında Küveytin İctimai İslahedici Cəmiyyəti tərəfindən Səhihi-Buxarini müdafiə etmək məqsədi ilə müxaliflərə cavab olaraq bir kitabça nəşr olundu. Onun cildinin arxasında belə bir cümlə nəzər diqqətini özünə cəlb edirdi:

کُلُُّ مَافِی الْبُخَارِی صَحِیحٌ

_ SəHIHI-BUXARININ BüTüN HəDISLəRI SəHIH Və DüZGüNDüR. _

Bu kitabçanın nəşr olunması Əbdul Varis Kəbir adlı yazıçının:

(لَیْسَ کُلُُّ مَافِی صَحِیحِ البُخَارِی صَحِیحاً) – “Səhihi-Buxaridə olan hədislər düzgün deyildir “ ünvanı altında yazdığı məqalə Əlvə-yul-İslami qəzetində (Küveyt çapı) dərc olunduğu üçün ona rədd cavabı idi.

Biz, bu məqalənin mətnini görməmişik. Buna görə də onun haqqında fikir yürüdə bilmərik. Lakin, bu kitabçaya etiraz əlaməti olaraq cavab yazılmış kitabça bizim əlimizdədir.

Bu kitabçanın əvvəlində Suriyanın elmi mərkəzlərindən və institutlarından olan 32 nəfər müəllim Küveyt əmirinə etiraz olaraq, dərc olunmuş bu məqaləni yazanın qələminin sındırılmasını, həmçinin Küveyt əmiri tərəfindən bu nəşriyyatın qarşısının təkidlə alınmasını xahiş etmişlər.

Sonra səkkiz nəfər alim və başqa müəllimlər Səhihi-Buxarini və Səhihi-Müslimü müdafiə edən ərəbin böyükləri məqalə

səh:100

yazaraq onu nəşr etdirmişlər. Bu nəşrdə alimlərdən adı çəkilmiş və cavab olaraq Buxarinin bu kitabını müdafiə etməklə öz etirazlarını yazıb bildirmişlər.

Əziz oxucu! Bəlkə də bu haqda daha çox danışmaq olardı. Lakin burada onların bir neçəsinə toxunmaq istəyirik. Bunların bir miqdarını nəql etməklə sizə, əhli-sünnə arasında bu kitabların necə əhəmiyyət kəsb etdiyini və keçmişdə olduğu kimi indi də öz əhəmiyyətini qoruyub saxlamasını bildirmək istəyirik.

Belə ki, əgər bir nəfər elmi bir mövzu yazmaq və həqiqəti aşkar etmək istəsə, bu iki kitabın bütün hədislərinə nəzər edərək araşdırma aparsa görəcəkdir ki, bu kitablarda olan hədislərə “səhih” adı vermək düzgün deyildir. Belə həqiqətlərdən biri kiminsə zehninə yol taparsa, mövzunun nə qədər də aşkar və aydın olduğunu dərk edər.

səh:101

səh:102

Üçüncü hissə

İşarə

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim, elm və təhqiq baxımından

səh:103

səh:104

1

1. Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim, elm və təhqiq baxımından

Hər kəs əhli-sünnə alimləri tərəfindən təriflənmiş bu iki kitabı yaxşı mütaliə etsə, yazılmış kəramətləri və yuxuları oxusa, bir çox yazıçılar tərəfindən Buxari və Müslimə olan xüsusi diqqətin və marağın şahidi olacaqdır. Şübhəsiz ki, onlar məsumlardan sayılmasalar da ədalət, təqva, zöhd cəhətindən onlara şəkk-şübhə etməyəcəkdir. Onların kitabları da onun nəzərində elə cilvələnəcəkdir ki, bəzilərinin söylədiyinə əsasən: “Yer üzündə və səma altında bu iki kitabdan başqa səhih bir kitab yoxdur” və gördükləri yuxuya görə “Peyğəmbər (s) “Səhihi-Buxari” kitabını öz kitabı kimi təqdim etmişdir”, əqidəsini inkarolunmaz bir həqiqət kimi qəbul edəcəkdir.

Lakin, bu kitablara səthi bir nəzər salmaqla insan üçün hər şey aydınlaşır və həqiqət gec-tez öz yerini tapır. Qısa bir təhqiq həqiqətləri yuxu və xəyal pərdəsi arxasından çıxarır; Əhli-sünnə alimlərinin bir çoxu tərəfindən bu kitabları bir-birinin kənarında qoyaraq ağıl və ədalət tərəzisində çəkib müqayisə etdikdən sonra “səhiheyn” kitablarında olan bir çox hədisləri sənəd və mətn cəhətindən yanlış və səhv saymışlar. O cümlədən, o kitablarda olan bir çox hədislərin elm və dinlə müxalif olduğunu bildirmişlər.

səh:105

Bir qrup şəxslər də təəssübkeşliyi kənara ataraq, həqiqət nöqteyi-nəzərindən Buxari və Müslimün şəxsiyyəti barədə təhqiqat aparmışlar.

Beləliklə, bu kitabın səhifələrində bu həqiqət açıqlanacaq, bu iki kitabın mahiyyəti və onların müəlliflərinin şəxsiyyəti həqiqət axtaranlara aydın olacaqdır.

Öncə, etimadlı əhli-sünnə alimlərindən bir neçə nəfərin bu iki kitab barədə apardıqları araşdırmalardan sonra söylədikləri nəzərləri nəzərinizə çatdıracağıq. Çünki, bəziləri bizim bir şiə yazarı olaraq bu kitabların tənqid etdiyimizi düşünə bilərlər. Məlum olduğu kimi, sünni məzhəbinin alimləri bu yolda bizdən öncə təhqiqatlar aparmiş, açıq-aydın bu kitabların bir çox hədislərinin düzgün olmamasında bizdən qabağa düşmüşlər. Belə şəxslərin arasında hədis alimləri və “səhiheyn” kitablarını şərh edən hörmətli və böyük alimlər də müşahidə olunur.

Onların böyük elmi məqamları və apardıqları təhqiqatlar nəticəsində bu iki kitab barədə olan nəzərlər həqiqəti daha da işıqlandırmışdır. Belə şəxslərdən Məhəmməd ibn Yəhyanı(1), rical və hədis elmində ustad olan Əbu Zər`əni, “Səhihi-Buxari” və “Səhihi-Müslim” kitablarına şərh yazmış Fazil Nəvəvini, İbn Həcəri, Qazi Əbu Bəkr Baqilanini, İmam Qəzalini, İbn Həmmamı, Şeyx Məhəmməd Əbduh və onun ustadı Seyyid Məhəmməd Rəşid Rza Misrini, professor Əhməd Əmini, Müsliməni və s.. bunun kimi başqa əhli -sünnə alimlərinin adlarını çəkmək olar.

Beləliklə, hədis və rical elmlərində mahir olan ustad və alimlərin bir neçəsinin “Səhihi-Buxari” və “Səhihi-Müslim” kitabları barədə olan nəzərlərini əziz oxucularımıza təqdim edirik.

səh:106


1- [1] - Məhəmməd ibn Yəhya Zohəli adı ilə məşhurdur.

Səhiheyn Məhəmməd ibn Yəhya Zohəlinin nəzərində

İbn Xəlləkan deyir: - “Zohəli ləqəbi ilə tanınmış Məhəmməd ibn Yəhya böyük və şəxsiyyətli alimlərdən biri, hədis əhlinin tanınmış əzbərçilərindən, Buxari və Müslimün, Əbu Davudun, Termizinin, Nəsai və İbn Macənin ustadı olmuşdur”.(1)

Zohəli bir şəxsdir ki, Əhməd ibn Hənbəl öz övladlarına və şagirdlərinə əmr etmişdir ki, ondan hədis və elm öyrənsinlər.(2)

Xətib Bağdadi deyir: “Zohəli və kəlam alimlərinin bir çoxu Qurani-Kərimin kəlmələrinin qədim(3) olmasına etiqadlı olmuşlar. Öz müxaliflərini isə bu kəlami bəhsdə kafir və mürtəd sayırdılar. Onlar deyirdilər ki: belə bir əqidəyə malik olan şəxsin həyat yoldaşı ondan ayrılmalı, özü isə tövbə etməlidir. Əgər tövbə etməsə, gərək boynu vurulsun və mal-dövləti müsəlmanlar arasında bölünsün. Həmçinin, cənazəsi müsəlman qəbristanlığında dəfn olunmamalıdır. Hər kəs bu məsələdə sakit dayansa və Qurani-Kərimin mübarək kəlmələrinin iki yoldan (qədim və ya məxluq olmasında) birinə inanmasa o da, kafir və mürtəd sayılır.

Əgər bir kəs Quranın kəlmələrinin məxluq olmasını düşünsə, onun da əqidəsi xarabdır. Belə bir şəxslə bir məclisdə oturmaq olmaz.

səh:107


1- [1] . “Vəfəyatul-əyan”, 4-cü cild, səh. 282; Qeyd etmək lazımdır ki, Buxari öz səhihinin oruc bölümü;nda və s. otuza yaxın yerlərdə Zohəlidən (Məhəmməd ibn Yəhya Zohəlidən) hədis nəql etmişdir. Lakin, heç vaxt onun məşhur “Zohəli” ləqəbini qeyd etməmişdir. Bəzən Məhəmməd və bəzən isə Məhəmməd ibn Əbdullah ibarətləri ilə yazmışdır. Bu ədavətin səbəbi Zohəlinin Buxari barəsində olan ”küfr dastanı”-dır ki, Buxari Nişapurdan sürgün olundu. Lakin hədisləri bu hadisədən öncə öyrəndiyinə görə onları kitabında qeyd etmiş ancaq, Zohəlinin adını yazmaqda isə səhlənkarlıq etmişdir.
2- [2] . “Tarixi Bağdad”, 4-cü cild, səh. 416;
3- [3] . Qədim və məxluq o zamanın mübahisəli əqaid bəhslərindən biridir. (Mütərcim).

Təsadüfən Buxari, o günün kəlam alimlərinin əksinə olaraq, Qurani-Kərimin mübarək kəlmələrinin məxluq olmasına inanırdı. Buna görə də Nişapura daxil olduqdan sonra orada dini rəhbərlik məqamına malik olan Zohəli əmr etdi ki: “Buxari olan məclisdə heç kəsin haqqı yoxdur iştirak etsin. Əgər bir kəs Buxarinin məclisinə gələrsə, onu ittiham edin. Çünki onunla, onun əqidəsində olanlardan başqa heç kəs yoldaşlıq etmir”.

Buxari o günlərdə öz ustadı Zohəlinin və Nişapur alimlərinin çoxunun nəzərində şübhəli, yolunu azmış, xarab əqidəli şəxs kimi tanınmışdır. Özünə qarşı Nişapur əhalisinin bədbinliyini elə bir həddə qazanmışdı ki, hətta orada yaşaya bilmədi və digər bir şəhərə köçmək məcburiyyətində qaldı. Bəziləri deyirlər ki: Onu Nişapurdan sürgün etdilər, Müslim və Əhməd ibn Müslimədən başqa bütün şagirdləri onun ətrafından dağıldılar. Çünki onlar, öz şəxsiyyətlərinin, Buxarinin mənfur əqidəsi ilə ləkələnməsindən, başqalarının bədbinlik və nifrətindən amanda qalmağını istəyirdilər.

Bu tarixi hadisədən belə nəticə əldə etmək olar ki, həmin vaxtlar Buxarinin və onun yeganə şagirdi olan Müslim ibn Həccac Nişapurinin yazıları Zohəli kimi alimlər tərəfindən qınanmışdır. Bu iki kitab bu günlərdə "Səhiheyn" adı ilə əhli-sünnə məzhəbinin ən mühüm sənədləri kimi təqdim edilir. O zaman bu iki kitabın müəlliflərinin kafir adlandırılması ilə yanaşı nə dərəcədə müsəlmanların bədbinliyini özlərinə cəlb etmişlər.

Xətib Bağdadi yazır: “Məhəmməd ibn Yəhya dedi: “Bağdaddan bizim üçün yazdılar ki, Buxari Quranın kəlmələrinin məxluq olması barədə şəkk edir. Biz onu batil əqidəsindən çəkindirdik. Lakin, təsiri olmadı. Bundan sonra

səh:108

əgər bir kəs onun məclisində iştirak etsə, bizim məclislərdə iştirak etməyə haqqı yoxdur.”(1)

Müslim də şübhəlidir

Zohəli nəinki Buxarinin əqidəsini doğru saymır, özünə də hörmət qoymurdu. Bəlkə, onun şagirdi Müslim ibn Həccacı da onun kimi əqidəsi xarab sayırdı. Buna görə də onu öz məclisindən qovdu və onunla oturub durmağı heç kəsə icazə vermirdi.(2)

İbn Xəlləkan deyir: “Müslim bu əqidəsinə görə Hicazın və İraqın da nifrətini qazandı və bu şəhərlərdən də qovuldu.”(3)

Bu hadisələrdən məlum olur ki, Buxari və Müslim nəinki Nişapur əhalisi tərəfindən, hətta özlərinin xas əqidələrinə görə Bağdad alimləri tərəfindən tənqid olunmuş və qınanmışdır. Bununla da Nişapur şəhərindən qovulmuşlar.

Səhiheyn Əbu Zərənin nəzərində

Əbu Zər`ə hədis, rical və başqa elmlərdə böyük mütəxəssis bir alimdir. Fazil Nəvəvi onu belə təqdim edir:

اِنْتَهَی الْحَفْظِ اِلَی ارْبَعَبَةِ مِنْ اَهلِ خُرَاسَان اَبُوذَرْعَة

_ HəDIS əZBəRLəMəK Və BU FəNDə MəHARəT QAZANMAQ DöRD NəFəRə MəXSUSDUR. ONLARDAN BIRI Də ƏBU ZəR`əDIR. _(4)

Əbu Zər`ə belə elmi məqamı ilə Müslimü və onun timsalında olanları tənqid etmiş, onları zahiri mənaları tutan bir adam kimi təqdim etmiş və “Səhihi-Müslim”kitabının bir çox

səh:109


1- [1] . Bu əhvalat barədə “Tarixi-Bağdadi”-də geniş söhbət olunmuşdur. 2-ci cild; səh. 31-32; və 3-cü cild, səh. 415 və “İrşadus-sari”, 1-ci cild, səh. 38 və “Fəthul-bari”nin müqəddiməsi, 1-ci cild, səh. 978-i mütaliə edin.
2- [2] . “Dairatul-maarif” müəllifi Fərid Vəcdi, 5-ci cild; səh. 292 və ;Təzkirətul-hifaz;, 2-ci cild; səh. 589;
3- [3] . “Vafiyətul-Əyan”, 2-ci cild;. səh. 281;
4- [4] . “Təhzibul-əsma vəl-luğat”, 1-ci cild, səh. 68;

hədislərinin yanlış olduğunu bildirmişdir.

Xətib Bağdadi Səid ibn Ömər Bərzəidən nəql edir ki, dedi: “Mən Əbu Zər`ə ilə bir yerdə idim. Söhbət “Səhihi-Müslim” və ona oxşar kitablardan düşdü. Əbu Zər`ə dedi: Bunlar o şəxslərdir ki, vaxtından qabaq istəyirdilər məqam və şöhrətə çatsınlar. Özlərindən bir şey düzəldib kitab yazdılar. Öz kitablarını cilvələndirərək məqama yetişdilər.”(1)

Xətib Bağdadi yenə Səiddən nəql edərək belə deyir: “Əbu Zər`ənin yanında idim. “Səhihi-Müslim” kitabını onun yanına gətirdilər. Əbu Zər`ə baxdı. Növbə Müslimün Əsbat ibn Nəsrdən nəql etdiyi hədisə çatdı, belə dedi: - Bu hədis nə qədər də səhv və yanlışdır !

Sonra “Qutn” adına çatdıqda dedi:

-“Bu əvvəlkindən də lap pisdir”.(2)

Əbu Zər`ənin söhbətini Zəhəbi də nəql etmiş və یَشْتِفُونَ بِه (yəştifunə bih) “özlərini nümayiş etdilər” kəlməsinin əvəzinə  یَسْتِفُونَ بِه (yəstifunə bih) gətirmişdir. Yəni elə bir iş gördülər ki, onun vasitəsilə özlərini məşhurlaşdırdılar.(3)

Səhiheyn kitabları Nəvəvinin nəzərində

Fazil Nəvəvi Buxari və Müslimün səhihlərinə özü şərh yazmışdır. Onun rical elmində mütəxəssis olmasına və bu elm barədə saysız kitablar yazmasına baxmayaraq, bu iki kitabın hədislərinin bir miqdarının düzgün və səhihliyində şübhə etmiş, bəzən açıq şəkildə onun batil olduğunu bildirmişdir.

Səhihi-Müslimə yazdığı öz şərhinin müqəddiməsində belə deyir: “Müslim belə iddia edirdi ki: ”Mən bu kitabda təkcə öz

səh:110


1- [1] . “Tarixi-Bağdadi”, 4-cü cild; səh. 273-274;
2- [2] . Həmin mənbə .
3- [3] . “Mizanul-etidal”, 1-ci cild, səh. 126;

nəzərimdə səhih olan hədisləri toplamışam. Bəlkə də topladığım hədislərin səhihliyində fikir birliyi vardır.”

Nəvəvi bu cümlələrin nəqlindən sonra belə deyir: “Bu iddianı sübut etmək çətindir. Çünki, elə bir şəxslər tərəfindən nəql olunmuşdur ki, onların düz danışmağı və hədislərinin səhihliyi mübahisəlidir. Biz onların bəzilərinin adlarını qeyd etmişik.”(1)

Nəvəvi “Səhihi-Müslim” kitabının şərhində yazılmış hədis barədə belə deyir: “Əba Sələmə “Bədul vəhy mövzusunda” belə nəql edir ki, Peyğəmbərə (s) nazil olan ilk surə “ Muddəssir “ surəsidir. Lakin, “Bu hədis zəif, bəlkə də batildir. Çünki, Peyğəmbərə (s) nazil olan ilk surə “Ələq” surəsi olmuşdur.”(2)

Səhiheyn kitabları İbn Həcərin nəzərinrə

İbn Həcər deyir: “Huffaz” (yəni hədis əzbərləyənlər) Səhihi-Buxarinin 110 hədisində və bu hədislərdən Müslimün 32-dənə nəql etdiyi hədislərə irad etmişlər. Həmçinin, onların düzgün və səhihliyini qəbul etməmişlər.”(3)

Yenə də İbn Həcər “Fəthul-bari” kitabının müqəddiməsində Buxarinin ricalından 300 nəfərin adlarını çəkmişdir. Belə ki, keçmiş rical elminin alimləri və hədis yazarları onları zəif və etimadsız saymışlar. (4)

Səhiheyn kitabları Qazi Əbu Bəkr Baqilaninin və başqalarının nəzərində

Qazi Əbu Bəkr Baqilani “səhiheyn” kitabında nəql olunmuş Peyğəmbərin (s) Əbdullah ibn Ubəyyə namaz qılması və Ömərin

səh:111


1- [1] . “Səhihi-Müslim”ün şərhinin müqəddiməsi, səh. 16;
2- [2] . Həmin mənbə, 2-ci cild; səh. 207;
3- [3] . “Fəthul-bari”nin müqəddiməsi, 2-ci cild; səh. 18;
4- [4] . Həmin mənbə, 2-ci cild; səh. 111-183;

etirazını inkar etmişdir. İmamul Hərəmeyn demişdir: “Hədis elminin alimləri bu hədisi yanlış saymış və rədd etmişlər.”

İmam Qəzali “Mustəfa” kitabında demişdir: “Zahirən bu hədis səhih deyildir.”

Davudi demişdir: “Bu hədis düzgün hədis deyildir.”(1)

Səhiheyn kitabı İbn Həmmamın nəzərində

İbn Həmmam, “Hidayə” kitabının şərhində demişdir: “Ən səhih hədislərin “səhiheyn”-də olduğunu söyləyən hər kəsin sözü düz deyildir. Bu səhv və qəbulolunmaz bir məsələdir.”(2)

Bu ümumi surətdə söylənilənlər keçmiş alimlərin və “səhiheyn” kitablarını şərh edənlərin, bu iki kitab və onların müəllifləri barədə olan nəzərləri idi. Əgər bu iki kitabdan meydana gələn bütün şübhəli, doğru və düzgün olmayan məsələləri xırdalığına kimi toplayası olsaq, özü ayrıca böyük bir kitab olar. İndi isə əziz oxucuları əsrimizin böyük əhli-sünnə alimlərinin bu iki kitab barədə olan nəzərlərini diqqətinizə çatdırırıq.

Səhiheyn kitabları Şeyx Məhəmməd Əbduhun nəzərində

Seyyid Məhəmməd Rəşid Rza Misir alimi və Şeyx Məhəmməd Əbduhun seçilmiş şagirdlərindən biridir. O, öz ustadının nəzərlərini “Əl-mənar” adlı təfsir kitabında toplamışdır. Əvvəlcə İbn Həcərin sözlərini nəql etmişdir ki o, belə deyir: “Hafizlər səhiheynin 110 hədisinə irad tutmuşdur ki, Müslim bu hədislərin 32-ni öz kitabında nəql etmişdir. Başqa 78 hədisi Buxari özü xüsusi surətdə nəql etmişdir. Bundan əlavə,

səh:112


1- [1] . Həmin mənbə, 9-cu cild, “Bəraət” surəsinin təfsiri.
2- [2] . “Əzvaun əla sunnətil Məhəmmədiyyə (s) ”, səh. 312; Qeyd etmək lazımdır ki hafiz o kəsə deyilir ki 1000-dən çox hədisi sənəd və mənbə cəhətindən düzgün əzbər və hifz etmiş olsun.

hafizlər Buxarinin kitabında gəlmiş hədisçilərdən 80 nəfərdən çoxunu və Müslimün kitabında olan hədisçilərdən 160 nəfəri zəif və qeyri-mötəbər saymışlar.” İbn Həcər yenə əlavə edərək bildirir ki: “Səhiheyn kitablarında, hədislər içində mənim səhv tutduğum və qeyri-mötəbər saydığım hədislərin sayı 210 -dur. Bu sayın 70-dən çoxunu Buxari, yerdə qalanını isə Müslim nəql etmişdır “.(1)

Seyyid Məhəmməd Rəşid Rza sonra əlavə edir ki: “Əgər İbn Həcərin söylədiklərini oxusanız və onun hədislər barədə tutduğu iradlara nəzər etsəniz görəcəksiniz ki, o hədis elmini güclü bildiyi üçün belə iradlar etmişdir. Amma, onun Fəthul-Bari adlı şərhini oxusanız görərsiniz ki: O, çox hədislərə irad tutmuşdur. Onun iradları əvvəlcə nəql olunmuş bəzi hədislərə aid olmamışdır. Kitabında olan iradlar bəzən məna cəhətindən, bəzən hədislərin bir-biri ilə ziddiyyətli olmasından və bəzən də başqa cəhətlərdən qeyd olunmuşdur. İbn Həcərin adını çəkdiyi irad tutulmuş hədislərin xülasəsi həddindən artıq çoxdur. Hədislərdə olan iradlra baxmayaraq, onlara bəraət qazandırmaq və ya başqa yerə yozmaq üçün çox çalışmışdır. Onları doğru hədislər kimi qələmə verərək səy göstərmişdir ki, bəlkə bu yozumların bir qismi qaneedici olsun. Lakin, o hədislərdə elə hissələr var ki, heç vaxt oxucunu qane etmir.” (2)

Şeyx Məhəmməd Əbduh, Peyğəmbərin (s) “Əbdullah ibn Ubəyyə namaz qılması əhvalatı”-nda bu hədisin rədd olunması barədə bir neçə alimin sözlərini nəql etdikdən Sonra belə deyir: “Həqiqətən bu hədis əvvəl söylənilən rəvayətlə ziddiyyət təşkil edir. O kəslər ki, məzhəbin üsulu və qəti dəlillərinə (Qurani-

səh:113


1- [1] . Bu hissəni İbn Həcər “Hədyus-sari”-da 2-ci cild; səh. 81-də qeyd etmişdir.
2- [2] . Əzvaun ələs-sunnəti Məhəmmədiyyə səh. 274.

Kərim) şübhəli hədislərdən daha çox diqqət edirlər, bu hədisin cavabında heç bir cavabları yoxdur. Yeganə cavabları bu ola bilər ki, desinlər: “Bu hədis doğru deyildir.”(1)

Səhiheyn kitabları Əhməd Əminin nəzərində

Misirin tanınmış alimi professor Əhməd Əmin səhiheyn kitabları barədə deyir: “Hafizlər Buxarinin təqribən 80 nəfər hədisçilərinin zəif olduğunu bildirmişlər. Bu, böyük bir çətinliyin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Çünki, zəif sayılmış bu şəxslərin bir çoxu etibarı olmayan və yalançı şəxslərdir. Belə olduqda isə məsələ aydındır. Lakin, onlardan bəzilərinin tərcümeyi-halı qeyri-müəyyən və şəxsiyyətlərinin isə məlum olmadığı bildirilir. Belə olmağı işi çətinləşdirir. Səhihi-Buxarinin sənədlərdə istinad etdiyi, tərcümeyi-halı məlum olmayan belə şəxslərdən biri Əkrəmə Mövla ibn Əbbasdır. Bu şəxs öz hədisləri ilə aləmi doldurmuşdur. Lakin, rical alimlərindən bəziləri onun yalançı, xəvaricin yolunu gedən, əmirlərdən hədiyyə alan və çoxlu yalanlar nəql edən bir şəxs olduğunu bildirirlər.”

Professor Əhməd Əmin onun yalançılığını isbat etmək üçün bir neçə tarixi şahidləri qeyd etdikdən Sonra belə əlavə edir: “Buxarinin nəzərində Əkrəmə Mövla ibn Əbbas doğru şəxs kimi tanınmış və öz səhihində ondan çoxlu hədislər nəql etmişdir. Lakin, Müslimün nəzərində isə o doğru adam deyil və onun hədislərinə etimad etmək olmaz. Müslim ondan “həcc” mövzusunda başqa bir hədisi təsdiq etmək üçün yalnız bir hədis nəql etmişdir.”(2)

səh:114


1- [1] . “Əl-mənar”, 1-ci cild, səh. 671;
2- [2] . “Zuhəl İslam”, 2-ci cild; səh. 117-118; Buxarinin ustadı

Səhihi-Buxari kitabı Müslimənin nəzərində

Müslimənin yazdığına görə, “Buxari” öz “səhih”- kitabını qələmə alarkən onu başqasından oğurlayaraq səhv iş görmüşdür. Gördüyü bu qəbahət iş onsuz da onun zəif olan elmi şəxsiyyətinə, əxlaqına və yazdığı kitabın etibardan düşməsinə səbəb olmuşdur. Belə ki: -“ Əli ibn Mədini* “İləl” adlı bir kitab yazmışdır. O, bu kitabın qorunmasına çox əhəmiyyət verirdi ki heç kəsin əlinə düşməsin. Təsadüfən günlərin birində neçə günlük şəhər kənarında olan bağlarına getdi. Buxari bu fürsətdən sui- istifadə edib onun uşaqlarından birinin yanına getdi və pul verib onu aldadaraq “İləl” kitabını bir günlük oxumaq üçün ondan aldı. Kitab Buxarinin əlinə çatan kimi tez-tələsik onu neçə nəfər kitab nüsxəsi çıxaranların əlinə verdi ki, onu üzündən köçürsünlər. Sonra kitabın əslini Mədininin övladına qaytardı. Mədini qayıdandan sonra dərs zamanı gördü ki, Buxari onun dediyi hər mövzu haqqında Mədininin öz şəxsi nəzərləri və sözləri ilə cavab verir. Bir neçə dəfə təkrar olduqdan sonra Mədini başa düşdü ki,onun əsəri artıq köçürülüb. Bu hadisə onun narahatlığına və kədərlənməsinə səbəb oldu. Bu narahatlıq və qəm-qüssə Mədininin xəstələnib yorğan-döşəkə düşməsinə, sonra da vəfatına səbəb oldu. Buxari “İləl”-kitabından əldə etdiyi nüsxə vasitəsi ilə öz hədislərinin raviləri barədə hər hansı axtarış aparmağa lüzum qalmadığını görüb Xorasana qayıtdı. Orada “Səhih” kitabını yazdı. Əli ibn Mədininin böyük rolu və zəhməti olmuş bu “Səhih” adlanan kitab Buxarinin məşhurlaşmasına səbəb oldu.”(1)

səh:115


1- [1] . “Təhzibut-təhzib”, 9-cu cild, səh. 54;

Səhiheyn kitabları biz şiələrin nəzərində

Bura qədər əhli-sünnə alimlərindən bir çoxunun səhiheyn kitabları barədə olan nəzərlərini, onların bəzilərinin sənədinin, bəzilərinin hədislərinin mətinlərinin zəifliyi, bəzilərinin isə hər iki cəhətdən zəif olması barədə və bu iki kitaba olan iradlarını xülasə şəkildə əziz oxuculara təqdim etdik.

Lakin, məzmun baxımından bu iki kitab və bizim ona olan nəzərimiz bir çox əhli-sünnə alimləri ilə eynidir. Biz bu məsələdə də onlarla bir əqidədə və bir fikirdəyik.

Bizim əqidəmizə görə bu iki kitabın məzmunları arasında müxtəlif başlıqlarda nəql olunmuş səhih hədislər vardır. Təəssüflər olsun ki, bu kitablarda səhih və düzgün olmayan hədislər daha çox gözə dəyir. Belə hədislərin sayı bizim nəzərimizdə İbn Həcərin hafizlərdən nəql etdiyindən daha çoxdur. Hədis hafizləri belə nəql edirlər ki: “Yalnız 110 hədisi səhv bilmiş və onların mətnlərinə irad tutmuşlar.”

Bizim əqidəmizə görə, bu iki kitabın hədisçiləri arasında 300-dən artıq zəif və etibarsız şəxs vardır. İbn Həcərin dediyinə əsasən, əhli-sünnə alimləri və hədisçilər haqqında araşdırma aparan şəxslər onları zəif saymışlar.

Aşağıdakı dəlillər bu iki kitabın mətn və sənəd baxımından onun hədislərinin zəifliyi barədə bizim əqidə və nəzərimizi sübut edir:

1. Səhiheyn kitablarının sənədləri və hədisçilərindən bir çoxu nəinki mötəbər deyil, hətta onlar rical elmi nöqteyi- nəzərindən də rədd olunmuşlar.

2. Bu iki kitabın müəllifləri öz əqidə və əməllərində şəxsi qərəzə çox yer vermişlər.

3. Hədislərin nəql olunması və yazılması arasında (uydurma hədislərə diqqət etməklə ) çox məsafə vardır.

4. Buxari öz səliqə və nəzərinə əsasən hədislərin yarısını ixtisar etmişdir.

səh:116

5. Səhihi-Buxaridə hədisin mənası nəql olunmuşdur.

6. Səhihi-Buxari başqalarının vasitəsilə tamamlanmışdır.

7. Səhiheyn kitablarında əqli və dini dəlillərə əsasən bir-biri ilə təzad təşkil edən hədislər çox gözə dəyir.

Bunlar səhiheyn kitablarında gözə dəyən məsələlərdir. Bu da onların zəifliyini bildirir. Tədqiqat aparan bir şəxs bu kimi məsələlərə göz yummamalı və onların yanından etinasız ötüb keçməməlidir. Allahın köməyi ilə bu barədə gələcək səhifələrimizdə geniş surətdə söhbət edəcəyik.

səh:117

səh:118

Dördüncü hissə

İşarə

Səhiheynin Raviləri və Sənədləri

səh:119

səh:120

1. Səhiheyn kitablarının sənədlərinin zəifliyi

Səhiheynin hədislərinin zəifliyinə birinci dəlilimiz, bu iki kitabın etibarsızlığının səbəbi bəzi hədislərin sənəd və ravilərinin zəif olmasıdır.

Hədislərin sənədi kitabın mövzusu ilə kamil şəkildə əlaqəli olduğu üçün, hədis və rical elminin mühüm bəhslərindən sayılır. Bu da kitabın doğru və yanlış olmasını müəyyənləşdirmək üçün əsas meyar və ölçüdür.

Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, bu mövzu geniş şəkildə araşdırılmalıdır. Lakin, mətləblərin həcmini nəzərə almaqla, bu kitabın bir neçə səhifəsini xülasə şəkildə bu mövzu üçün ayırırıq. Bir neçə mövzunu araşdırdıqdan sonra bu nəticəyə gəlmişik ki, bu kitabların sənədlərinin zəifliyini göstərən ikinci dəlili oxuculara təqdim edək.

Rical elmi və Dirayətul-hədis

RICAL ELMI (1) Və DIRAYəTUL-HəDIS(2)

Hər bir rəvayətin səhih və etibarlı olmasını bilməkdən ötrü o hədisin ravisinin dini, imanı və əqidəsi araşdırılmalıdır. Çünki

səh:121


1- [1] . RICAL ELMI - HəDISçILəRIN Və RAVILəRIN DOğRUSUNU YALANDAN, ETIBARLıSıNı ETIBARSıZDAN AYıRAN ELMə DEYILIR.
2- [2] . DIRAYə - HəDISLəR HAQQıNDA TəHQIQAT APARıB DOğRU HəDISLəRI SəHV HəDISLəRDəN AYıRAN ELMə DEYILIR. (MüTəRCIM).

ravinin nəql etdiyi rəvayətlər hər cür yalan və təhriflərdən uzaq olmalıdır. Bu, elə bir mühüm məsələdir ki, bütün dövrlərdə bəşəriyyətin nəzər-diqqətini özünə cəlb etmişdir. Dünyanın heç bir nöqtəsində bir şəxsin doğruluğu sübuta çatmayınca onun sözlərini və ya yazılarını qəbul etmirlər. Xüsusilə də o zamanın mürəkkəb siyasi vəziyyətində vilayətin hakimiyyti ilə mübarizə apardıqda və bu kimi hallarda adətən həqiqətin təhrif olunma ehtimalı daha çox gözə dəyir.

Əgər bir şəxs bu barədə sadəlövhcəsinə davranaraq hər hədisi və ravini dəlilsiz və sənədsiz qəbul edərsə, faydasız fikirlərə və quru kəlmələrə etimad göstərərək səhvə düçar olmuşdur.

Quraini-Kərim müsəlmanlara imanı olmayan hər hansı bir ravinin sözlərinə inanmağı qadağan etmiş və bu mövzuda sadəlövhlüyün pis və Zər`ərli aqibətindən çəkindirmişdir. Bu kimi nəql olunmuş məsələlərin araşdırılmasını və onların üzərində tədqiqat aparılmasını lazım bilmişdir.(1)

Fitri anlayış və İslami olan bu əmr hədis elminin yaranmasi ilə iki başqa elmin (rical və dirayətul-hədis) də vücuda gəlməsinə səbəb oldu. Onlardan birincisi (rical elmi) ravilərin həyatını, ikincisi (dirayətul-hədis) isə ravilərin və hədislərin mətnlərində olan vəziyyəti araşdırmağı öz öhdəsinə götürmüşdür.

Bu iki elm sahəsində şiə və sünni məzhəblərindən böyük və şəxsiyyətli alimlər meydana çıxdı; rical və dirayətul-hədis üzrə qiymətli kitablar yazıldı.

səh:122


1- [1] . {یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِین}. -" Ey iman gətirənlər! Əgər bir fasiq sizə (pis) bir xəbər gətirsə, dərhal (onun doğruluğunu) yoxlayın. Yoxsa bilmədən bir qövmə pislik edər, sonra da etdiyinizə peşman olarsınız!" “Hucurat” surəsi, ayə-6;

Dirayətul-hədis alimlərinin ravilər barədə bir sıra ciddi şərtləri vardır. Bu da onu göstərir ki, ravinin imanlı və etibarlı olması nə qədər də mühümdür. Buna görə də ravi ədalətli, imanlı, doğruluğundan əlavə həm də güclü yaddaşa malik olmalıdır.

İman, hədisin qəbul olunmasının əsas şərtidir

Bu məsələyə işarə olundu, hər hansı bir hədisi və xəbəri qəbul etməyin bir neçə mühüm şərti vardır. O şərtlərin birincisi bu hədis və xəbəri söyləyən adamın, yəni ravinin imanlı olmasıdır. Dinləyici, ya oxucu ravinin doğruçu, düz danışan və imanlı olmasını yəqin etməlidir.

Mötəbər sənədlərə əsasən, “səhiheyn” kitablarında olan hədislərin ravilərinin bir qismi sabit fikrə və imana malik olmamışlar. Tarixi dəlillərə müraciət edərkən onların doğru yoldan sapmaları və etibarsız olmaları üzə çıxır və inkaredilməzdir.

“Səhiheyn” ravilərinin böyük bir qismi o adamlardır ki, qondarma hədis yazma, hədis saxtalaşdırma, Həzrət Əli (ə) ilə düşmənçilikdən başqa yalançı da olmuşlar.

Bu xüsusiyyətlər imanla düz gəlmir

Əgər yuxarıda sayılmış sifətlərdən biri hər hansı bir kəsdə olsa, onun hədisi etibardan düşəcək və sözlərinin heç bir qiyməti olmayacaqdır. Belə sifətlər isə imanlı və mömin şəxslərdə cəm ola bilməz. Bizim nəzərimizcə, imanla yalan hədis düzəltmək heç vaxt bir yerdə ola bilməz. Yəni, imanlı şəxs heç vaxt yalan hədis düzəltməz, rəvayət uydurmaz və yalan danışmaz. Belə sifətlərə malik olan şəxslərin etimadsızlığı gün kimi aydın olan bir məsələdir. Buna görə də o kəslərin etimadsızlığını sübut etməkdən ötrü dəlil gətirməkdən vaz keçirik. Amma, onların Həzrət Əli (ə) ilə düşmənçiliyini imanla düz gəlməməsinə aid

səh:123

bir neçə hədisi gətirmək istəyirik. Sonra “səhiheyn” kitablarının raviləri haqqında araşdırma aparacağıq.

İndi isə belə hədislərdən bir neçə nümunə:

1). Peyğəmbər (s) buyurdu: ”Ənsarla dostluq iman əlaməti, onlara kin bəsləyib düşmən olmaq isə nifaq əlamətidir.”(1)

2). Yenə buyurur ki: “Bir müsəlmana söyüş söyüb ona lənət oxumaq fasiqlik əlaməti və günah, bir müsəlmanla müharibə etmək isə küfr və dinsizlik əlamətidir.”(2)

3). Əli (ə) buyurur: “And olsun o Allaha ki, toxum dənəsini parçalayıb bəşər övladlarını yaratdı. Bu, Allah Peyğəmbərinin (s) mənimlə bağladığı əhd-peymandır ki, “məni mömindən başqa bir kəs sevməz və münafiqdən başqa bir kəs mənimlə düşmənçilik etməz.”(3)

Səhiheyn kitablarının ravilərindən bir dəstəsinin...

SəHIHEYN KITABLARıNıN RAVILəRINDəN BIR DəSTəSININ IMANıNıN MIQDARı Və BU IMANıN TəNQIDI

Səhiheyn kitablarından nəql olunan hədislərin məzmununa, iman və əqidə barədə söylənilən mətləblərə diqqət etməklə, qeyd olunan hədislərin ravilərinin doğru danışan və düzgünlüyünün çox əhəmiyyətli olması məlum oldu.

Əziz oxucu, siz səhiheyn kitablarının ricallarından bir qrupunun və bu iki kitabın hədis ravilərinin barəsində araşdırma apararaq hökm verə bilərsiniz. O cümlədən, onların hədislərinin bir qisminin səhih, ya yanlışlığına da diqqət edə bilərsiniz. Çünki, mülahizə olunduğu kimi, Peyğəmbərin (s)

səh:124


1- [1] .   حُبُّ الاَنْصارِعَلامَةُالایمان وَبُغْضُ الاَنْصَارِعَلامَةُالنِّفَاقِ .
2- [2] . قَالَ| : سبابُ الْمُسْلِمَ فُسُوقٌ وَقِتَالُهُ کُفْرٌ.
3- [3] . قَالَ عَلِی×: والذی خلق الحبةوبرءَالنسمةانه لعهدالنّبی الامّی| اِلیَّ ان لایحبُّنِی الاالمُؤمِنِ وَلایُبْغِضُنِی الامُنَافِق. “Səhihi-Buxari”, 1-ci cild, “Kitabul-iman”; “Səhihi-Muslum”, 1-ci cild, “Səbabu muslimi fsuqun və qitaluhu kufr” bölümü; “Sunəni-Nəsai”, 7-ci cild, səh. 111-112; bu barədə 12 hədis nəql olunmuşdur.

ənsara və Əliyə (ə) məhəbbət göstərmək, onları sevmək iman və onlarla ədavət və düşmənçiliyin nifaq əlaməti olduğunu bildirmişdir. Bu hədislər hər bir müsəlmanla müharibə etməyi küfr və imandan xaric olmaq kimi qiymətləndirir.

Tədqiqatçıların və rical alimlərinin nəzərinə əsasən, bu iki kitabın hədis ravilərinin bir çoxu möhkəm imana və əqidəyə malik olmamışlar. Tarixçilərin nəzərinə əsasən, bu ravilər arasında bir qrup yalan danışan və etimad olunmayan ravilər çox olmuşlar. O cümlədən, onlar arasında Əli (ə) ilə ədavət və düşmənçilik edənlər də az deyildir.

Necə ki, İbn Həcər Səhihi-Buxari kitabının hədislərinin mətnlərində və sənədlərində olan düyünləri açmaqla və bəzən də təəssübkeşliyi kənara qoymaqla bəzi həqiqətləri işıqlandırmışdır. O ravilərin adlarını qeyd etməklə bildirmişdir ki, keçmiş alimlər bu raviləri etimad olunmaz və zəif saymışlar. İbn Həcər neçə nəfərin adını sayaraq belə deyir: “Bunlar nasibi(1) və Əlinin (ə) qatı düşmənləridirlər.”(2)

 Şeyx Mötəzilə Əbu Cəfər İskafi bu barədə deyir: “ Müaviyə səhabə və tabeindən bir qrup şəxsi ona (Əliyə) tənə vurmağa və onun haqqında uydurma hədis nəql etməyə vadar etdi. Bu iş üçün çoxlu pul xərclədi. Belə ki, hər bir süst və imanı zəif olan şəxsi asanlıqla bu işə cəlb edirdi.” Sonra belə deyir: ” belə şəxslərdən Əbu Hüreyrə, Əmr ibn As, Muğeyrət ibni Şöbə və Zubeyrin oğlu Urvə idi. Onlar Əli (ə) barədə çoxlu yalanlar qoşmuşlar. Bu yolla Müaviyənin rəğbətini özlərinə cəlb edərək onu öz istədiyi ilə təmin edirdilər.”(3)

səh:125


1- [1] . Nasibi – Əli (ə) və onun övladları ilə döşmənlik edən, onlara söyüş və lənət göndərən şəxslərdir.(Mütərcim).
2- [2] . “Hədyus-sari”, 2-ci cild;
3- [3] . İbn Əbil Hədid “Nəhcül-bəlağənin şərhi” 4-cü cild, səh. 43.

Hörmətli oxucu! İskafinin saydığı Müaviyənin hədis uyduran şəxslərdən tanıtdırdığı bu bir neçə nəfər o şəxslərdirlər ki, səhiheyn kitablarında onların vasitəsilə çoxlu hədislər nəql olunmuşdur.

Ötən bəhslərdə alimlərdən bir neçə nəfərin bu iki kitabın raviləri barədə olan iradlarını nəql etmişdik. İbn Həcərin, Əbu Zər`ənin, Nəvəvinin və Əhməd Əmininin sözlərini əziz oxucuların xidmətinə çatdırmışdıq. (1)

Burada nümunə və şahid olaraq səhiheynin ricalından bir neçə nəfərin başqa alimlər tərəfindən də zəifliyini və onlar barədə olan sözlərini, ravilərin tərcümeyi-halını, yaşayış tarixini, məzhəbini və s. açıqlayırıq. Həmin tərcümeyi-hal bu ravilərin bir çoxunu tanımaqda gözəl meyar və ülgü ola bilər.

1. Əbu Hüreyrə

Səhiheyn kitablarında Əbu Hüreyrənin vasitəsilə bir çox hədislər nəql olunmuşdur. Bu hədislərin sayı 5374 ədəddir. Buxari, öz səhih kitabında Əbu Hüreyrədən 446 hədis nəql etmişdir.(2)

O, elə şəxslərdəndir ki, çox hədis nəql etməkdə tanınmış, bəlkə birinci yerdədir. Onun hədislərinin çoxluğunu belə müqayisə ilə bilmək olar ki, əhli-sünnənin “Məsanid” və başqa kitablarında dörd xəlifədən nəql olunmuş bütün hədislərin hamısının sayı 1411-dir ki, Əbu Hüreyrədən nəql olunmuş hədislərə nisbətən 27% azdır.

O, Yəmən əhlindəndir. Xeybər qalasının fəthindən sonra (hicrətin 7-ci ilində) Mədinəyə hicrət etmiş və İslam dinini qəbul etmişdir. Peyğəmbrlə (s) onun arasında münasibət,

səh:126


1- [1] . “Səhihi-Buxari” və “Səhihi-Müslim” elm və təhqiq baxımından.” müraciət edin.
2- [2] . “Hədyus-sari”, 2-ci cild;.

özünün dediyinə görə üç ildən artıq olmamışdır.(1)

Əbu Hüreyrə Müaviyənin əmrlərinə çox əməl edən, hədis uyduran qrupun üzvlərindən biri idi. O cümlədən, Əli (ə) və onun sülaləsinə nisbət çoxlu nalayiq sözlər demiş, Müaviyə və başqa üç xəlifələrin barəsində isə olmayan fəzilətləri uydurmuşdur.(2)

Əbu Hüreyrə o kəsdir ki, öz zamanında da çoxlu yalan hədislər deməkdə, yalançı olması ilə günahlandırılmış və bu ittihamlar qarşısında özünə bəraət qazandırmışdır.(3)

Əbu Hüreyrənin kisəsi

Elə ki Əbu Hüreyrə yalançılığının aşkar olmasını görürdü, öz yalanına etiraf etməklə, qarşı tərəfi çıxılmaz vəziyyətdə qoyur, özünü xilas edirdi.

Buxari öz “səhih” kitabında Əbu Hüreyrədən bir hədis nəql edir ki, onun axırı çox təəccüblü bir cümlə ilə diqqəti özünə cəlb edir:

فَقَالُوا....یَاأَبَاهُریره سَمِعْتَ هَذَامِنْ رَسُولِ الله| ؟ قَال:لا,هَذَامِنْ کِیس أَبِی هُرَیْرة .

Hədisin məzmunu belədir: Əbu Hüreyrə Peyğəmbərdən (s) bir hədis nəql etmişdir. Elə ki, onun axırı dinləyicilər üçün çox təəccüb edici və qəbul olunmaz oldu, cürət və cəsarət taparaq sual soruşdular: Əbu Hüreyrə! Bu cümləni də Peyğəmbərdən (s) eşitmisən?

Əbu Hüreyrə burada məcbur qalıb həqiqəti belə izah edib deyir: Xeyr, bu Əbu Hüreyrənin kisəsindəndir.(4)

Əbu Hüreyrənin tərcümeyi-halında onun dini, fərdi və ictimai şəxsiyyəti, eləcə də Müaviyənin təşkil etdiyi hədis

səh:127


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 2-ci cild; “Əlamətun-nubuvvəti fil İslam” bölümü; Əbu Hüreyrənin tərcüməsi “Təbəqat vəl-isabə”-də;
2- [2] . “Nəhcül-bəlağənin şərhi”; “İbn Əbil Hədid”, 4-cü cild, səh. 43;
3- [3] . “Səhihi-Buxari”; “Kitabul-uyun və kitabul muzariə”; “Musnədi-Əhməd ibn Hənbəl”; “Məsanidi-Əbu Hüreyrə”;
4- [4] . “Səhihi-Buxari”, 7-ci cild; “Kitabun-nəfəqat”, 1-ci bölüm;

uyduran heyətin üzvü olması barədə çoxlu qiymətli kitablar yazılmışdır.(1)

2. Əbu Musa Əşəri

Səhiheyn kitablarının ravilərindən biri də Əbu Musa Əşəridir. Adətən əhli-sünnə məzhəbinin rical və tərcümə olunmuş kitablarında Əbu Musa barədə fəzilətlər nəql olunmuşdur.(2) Buxari də öz səhihində ondan 57 hədis nəql etmişdir.(3) Lakin o, Həzrət Əlinin (ə) qatı düşmənlərindən və İslam aləmində çox acınacaqlı hadisələr törədənlərdən biri olmuşdur. Belə ki, Əli (ə) namazında onu gördüyü işlərinə görə nifrin etmişdir.(4)

Əli (ə) Kufənin yaxınlığına çatan zaman Əmmar Yasiri və Məhəmməd ibn Əbu Bəkri Kufə əhlinin yanına göndərdi. Əbu

səh:128


1- [1] . Mərhum Seyyid Şərafuddin yazdığı -“Əbu Hüreyrə” kitabı, Mərhum Əbu Rəyyə Misrinin yazdığı “Şeyxul muzirə” və s.. kimi kitablar. Mütərcim: Əbu Hüreyrədən nəql olan hədislər başqa səhabələrdən o cümlədən İbn Abbas, Əli (ə) , Əbu Zər, Miqdad, Səlman Farsi, hətta Əbu Bəkr, Ömər, Səd ibn Vəqqas və Aişənin nəql etdiyi hədislərdən çox gözə dəyir. Hansı ki, onun söylədiyi hədislərin əksəriyyətini heç kəs eşitməmiş və nəql etməmişlər. Səhihi-Buxari kitabında nəql olunan hədislərin çoxu isə Əbu Hüreyrədən nəql olunmuş rəvayətlərdir. Ummul-möminin Aişə onu bu işlərinə görə ittiham edərək “yalançı” olmasını bildirmişdir. İkinci xəlifə Ömər özü, Əbu Hüreyrəni bu işlərinə görə cəzalandırmışdır. “Təvilul muxtəlifil hədis” – ibn Quteybə Deynəvəri səh. 38-39, təzə çap səh. 41; فاِنَّ أَبا هریرة صحب رسول الله|  نحواُ مِنْ ثلاث سنین، وأکثر الروایة عنه و عمّر بعده نحوا ُمِنْ خَمْسینَ سنة، و کانت وَفاتُهُ، سنة تسع وخمسین، و فیها توفیت امًّ سلم، زوج النّبیّ|، و توفیت عائشة رضی الله عنها، قبلها بسنة. فلمّا أتی من الرّوایة عنه، مالمْ یأتِ بِمثله من صحبه منجلة أصحابه والسابقین الاوّلین الیه، أتّهموه وانکروا علیه، وقالوا کیْفَ سمِعْتَ هذَا وحْدک؟ و من سمعه معک؟ و کان عائشة رضی الله عنها، أشَدّهمْ إِنکاراً علَیْه، لتطاول الایام بهاوبه. و کان عمرُ أیضاً، شدیدا ًعلی من أکثر الروایة، أوأتی بخبر فی الحکم، لاشاهد له علیه... .
2- [2] .“Təzkiratul-hufaz”, 1-ci cild, səh. 21-22; və “Səhihi-Müslim”, 7-ci cild; “Səhabənin fəzilətləri” bölümü.
3- [3] . “Hədyus-sari”, 2-ci cild;
4- [4] . İbn Əbil Hədid “Nəhcül-bəlağənin şərhi”, 4-cü cild, səh. 79;

Musa o günlərdə Kufənin valisi idi. O hələ Osmanın zamanından bu vəzifəni qoruyub saxlamışdı.

Əli (ə) göndərdiyi iki səfirin vasitəsi ilə Kufə əhlindən kömək istədi. Kufənin başçılarından bir qrupu Əbu Musanın yanına tələsdilər və onun Əliyə (ə) kömək üçün Kufədən xaric olmaları barədə Əbu Musanın nəzərini öyrənmək istədilər. Əbu Musa onların cavabında dedi: Əgər axirət yolunu istəyirsinizsə budur ki, siz öz işinizlə məşğul olun və Kufədən kənara çıxmayın. Əgər Kufədən çıxmaqla atəşli və əzablı yolu istəsəniz, bu işin məsuliyyəti sizi özünə tərəf dəvət edən o kəsin (Əlinin (ə)) boynunadır.

Əbu Musanın söylədiyi həmin bir cümlə Kufədə olan o günki məqam və vəzifəli, nüfuzlu şəxslərin bir çoxunun və Kufə qəbilələrinin şeyxlərinin Həzrət Əliyə (ə) kömək göstərməmələrinə səbəb oldu.

Bu hissəni İbn Quteybə nəql edir. Sonra Əbu Musanın Əmmara və Məhəmməd ibn Əbu Bəkrə söylədiklərini və mənbər başında Kufə camaatına olan söhbətlərini nəql etmişdir. Bu da onun sözlərində və xütbələrində iki üzlülüyünü, etiqadsızlığını və onun azğınlığını, Əliyə (ə) qarşı düşmənçiliyini çox gözəl şəkildə açıqlayır: - Əbu Musa Əşəri haqla batilin arasında fərqi ayıra bilmirdi. O, həmin kəslərdən idi ki:

واستیقنتها أنفسهم ظلماً جَحَدُوا بِهَا

_ BILə-BILə (ƏLININ _(ə)_ VILAYəTINI Və üSTüNLüYüNü) INKAR EDəRəK öZLəRINə ZüLM EDIRDILəR. _

Onun Həzrət Əliyə (ə) kömək göstərməməsi barədə Kufə məscidində etdiyi xütbəsi nifaq toxumlarının bir çox Kufə qəbilələrinin tanınmış başçıları arasında səpilməsinə səbəb oldu və onun acı bəhrələri “Siffeyn” və başqa müharibələrdə öz nəticəsini göstərdi.

Əbu Musa o kəsdir ki, “həkəmeyn” hadisəsində hökm oxunan

səh:129

zaman Əbdullah ibn Öməri xilafət üçün Əlidən (ə) ləyaqətli və üstün bilirdi. Hökm oxuyaraq Əlini (ə) xilafətdən azad etdi.(1)

3. Əmr İbn Ass

Səhiheyn kitablarının ravilərindən və bu iki kitabın hədisçilərindən biri də Əmr ibn As ibn Vaildir. Onun Əli (ə) ilə müxalifətçilik etməyi və düşmənçiliyi, tarixdən azacıq belə olsun anlayışı olanlar üçün gizli və qaranlıq deyildir.

Əmr As yaşayışının tarixi səhifələri, Müaviyənin qondarma hədis düzəldən heyətləri arasında olması, Siffeyn döyüşündə Müaviyənin qoşunu sırasında iştirak etməsi, bu ədavətə möhkəm dəlildir. Əmr As Siffeyn döyüşünün sıravi iştirakçısı olmamış, bu qanlı döyüşlər onun hiylə və məkrli planları ilə hazırlanmışdı. Həkəmiyyət məsələsi onun xaincəsinə hazırladığı planların nəticəsi idi. Həmçinin, Quran vərəqələrinin nizələr üzərinə vurulması ilə bu məsələni əməli surətdə İslam aləmində, müsəlmanlar arasında hələ də düzəlməyən ayrı seçkiliyə, təriqətlərin yaranmasına və ən nəhayət Həzrət Əlinin (ə) şəhadəti ilə nəticələndi.

O cümlədən, zahirdə onun atası adlandırılmış As ibn Vail Peyğəmbərin (s) qatı və açıq düşmənlərindən biri idi. “Kovsər” surəsi As ibn Vailin Peyğəmbərə (s) söylədiyi tikanlı və təhqiramiz məsxərələrin nəticəsində nazil olmuşdur. Allah onun özünü “əbtər”, yəni “sonsuz” adlandırmışdır. Əmrin özü Əli (ə) ilə ədavət və düşmənçiliyindən əl çəkməmiş, imkan daxilində fürsət əldə etməklə səpdiyi nifaq və düşmənçilik toxumlarından faydalanmışdı.

Biz burada İmam Əlinin (ə) onun barəsində buyurduqları kəlamlardan bir neçə cümlə də qeyd edirik. O cümlədən, Əmr

səh:130


1- [1] . “Əlimaməti vəs-siyasəh” 1-ci cild,

Asın yalançılığı, onun Əlinin (ə) mübarək şəxsiyyəti barədə iftira və böhtanlarını da qeyd edirik. Bu cümlələr imanda məqam və rütbəsi olan bir şəxsin, Əlinin (ə) Asın oğlu Əmr barədə buyurduqlarıdır. Bu kəlamları əziz oxucuların qarşısında xatırladır və səhiheyn kitablarında Əmr Asın səhih adlanan hədislərinin sayını açıqlayırıq.

Əli (ə) buyurur:

عَجَباً لِإِبْنِ النَّابِغَة؟ یَزعَمُ لأَهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِیَّ دِعَابَةٌ، وَ إِنِّی امرؤ تِلْعَابَةً، أُعَافِسُ وَ أُمَارِسُ. لَقَدْ قَالَ بَاطِلاً، وَ نطق آثماً: أَمَّا وَ شَرُّ الْقَوْلِ الْکِذْبُ إِنَّهُ لَیَقُولُ فَیَکْذِبُ. وَ یَعِدُ فَیُخْلِفُ، وَیَسْأَلُ فَیَلْحَفُ، وَ یَسْأَلُ فَیَبْخَلُ، وَ یَخوَنُ الْعَهْدَ، وَ یَقْطَعُ الإِلَّ، فَإِذَا کَانَ عِنْدَ الْحَرْبِ فَأَیّ زَاجِرِ وَ آمِرِ هُوَ؟ مَا لَمْ تَأْخُذُ السُّیُوفُ مَأْخذَهَا فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ أَکْبَرُ مکیدته أَنْ یَمْنَحَ الْقَوْمُ سبّتة، أَمَا وَاللهِ إِنِّی لَیَمْنَعُنِی مِنَ اللَّعبِ ذکرُ الْمَوْتِ وَ إِنَّهُ لیَمْنُعهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ نِسْیَانُ الْأَخرة، وَ إِنَّهُ لَمْ یبابَع مُعَاوِیَةَ حَتَّی شَرَطَ لَهُ أَنْ یُؤْتِیهِ أَیَةَ وَ یَرضخُ لَهُ عَلَی تَرْکِ الدَِّینِ رَضِیخةً.

Zinakar qadının oğluna təəccüb edirəm ki, yalan yolla Şam əhlinə deyir: Mən (Əli) çox zarafat edən və qulaq oynadan bir kişiyəm. Bu iş də mənim ən çox sevdiyim bir işdir. O, yalan və düzgün olmayan söz demişdir. Bu sözü ilə günaha mürtəkib olmuşdur. Agah olun! Günahların ən pisi yalandır və Əmrin ağzına aldığı hər bir söz yalanla birdir. O, bir kəsə vədə verərsə ona xilaf edər, sual və soruşmaqda çox sözü olan, cavab verməkdə isə çox paxıl və bağladığı əhd-peymanında xəyanət edəndir. Qohumlarından uzaq gəzəndir. Elə ki, döyüş meydanında hazır olur, qılınclar nə qədər ki, işə düşməyib fəsad qaynatmaq, alov yandırmaq üçün çoxlu qanun və qaydaları dilində oynadır. Elə ki, qılınclar qınından çıxdı və döyüş başladı ən böyük hiyləsi budur ki, övrətini camaata göstərir. Bilin! And olsun Allaha ölümü yad etmək məni zarafat etməkdən və oyun oynamaqdan saxlayır. Axirəti unutmaq,

səh:131

Əmr Ası haqq sözü deməkdən saxlayır.(1)

O Müaviyədən hədiyyə almaq və Müaviyənin ona dinindən əl çəksin deyə böyük məbləğdə rüşvət (Misir hökumətinin) verməsi şərti ilə beyət(2) etmişdir.

Bu, Əlinin (ə) Əmr Asın əxlaqı və əqidəsi barədə olan buyurduqları idi. Əmr As, həmin şəxslərdən idi ki, Əli (ə) sübh və məğrib namazlarında ona nifrin edib lənət oxuyurdu.(3)

4. Əbdullah ibn Zubeyr

Əhli-sünnə məzhəbi arasında hədis ravisi kimi tanınmış və səhiheyn kitablarının hədisçilərindən biri də Zubeyr oğlu Əbdullahdır. Buxari öz səhih kitabında ondan on hədis nəql etmişdir. Əbdullah ibn Zubeyr Əlinin (ə) qatı düşmənlərindən, xəvaric, nasibi və müxalifətçilərindən biri idi. Cəməl döyüşündə atası Zubeyrin və Təlhənin olmasıyla qoşunun pişnamazı və imamətliyi ona həvalə olunmuşdu.(4)

Bəzi ravilərin yazdıqlarının məzmununa əsasən o, atası Zubeyri Əli (ə) ilə düşmən olmasına məcbur etmişdi. Çünki, Əli (ə) buyurmuşdur ki: “Zubeyr, oğlu böyüyənə kimi biz Əhli-beytlə idi.”(5) Yenə də nəql olunmuşdur ki, Əli (ə) Cəməl döyüşündə elə ki, Zubeyrlə üzləşdi, buyurdu: “Sənin ləyaqətsiz oğlun böyüyüb bizim aramızda təfriqə salana qədər, biz səni Əbdul Muttəlibin övladlarından və yaxşı kəslərdən sayırdıq.”(6)

səh:132


1- [1] . “Nəhcül-bəlağə”, 83-cü xütbə; və “Şeyx Tusinin “Əmali” adlı kitabı, səh. 82;
2- [2] . Hakimiyyəti tanımaq .(bir növ səs verməkdir) Mütərcim.
3- [3] . Təbəri 6-cı cild, səh. 40, “İstiab”- Əbil Əvəri Sələminin tərcümeye halı- İbn Əbil Hədid 5-ci cild; səh. 79; Əbdullah ibn zubeyrin tərcümeye halı- “İstiab”
4- [4] . İbn Əbil Hədid “Nəhcül-bəlağənin şərhi” 2-ci cild; səh. 168;
5- [5] . “İstiab”, 3-cü cild; səh. 906; İbn Əbil Hədid, 2-ci cild; səh. 167;
6- [6] . “Tarixi Təbəri”, 3-cü cild, səh. 488; “Vəl imamətu vəs-siyasət”, 1-ci cild, səh. 55-56; İbn Əbil Hədid, 4-cü cild, səh. 61-62; “İstiab”, Əbdullah ibn Zubeyrin şərhi halı.

Cəməl döyüşündə elə ki, Aişənin qoşunu “Bemaul-həvəb” adlı bir məkana yetişdi, o yerin itləri hürməklə səs-küy salmağa başladılar. Aişə Məhəmməd ibn Təlhədən sual edərək bu məkanın adını soruşdu. Təlhə dedi: “Maul-həvəb”. Aişə dedi: Mən belə məsləhət görürəm ki, buradan qayıdam. Məhəmməd dedi: Niyə? Aişə cavab verdi: Çünki, Allahın rəsulundan (s) eşitdim ki, öz arvadlarına nəhy edərkən belə buyurdu: Guya görürəm ki, sizlərdən birinə “həvəb” itləri hürəcək. Sonra buyurdu: “Ya Humeyra! Özünü gözlə ki o sən olmayasan.”

Məhəmməd ibn Təlhə dedi: Allah sənə rəhm etsin bu sözləri boşla və üstündən keç. Cəmiyyət və qoşun arasında təfriqəyə bais olma. Sonra Əbdullah ibn Zubeyr yaxınlaşdı və and içdi ki, tanıtdıranlar düzgün tanıtdırmayıblar və səhv deyiblər. Sonra Aişənin inamını artırmaq üçün 50 nəfəri yalandan şəhadət verərək sözünü təsdiq etməklərinə vadar etdi.(1)

Vaqidinin, İbnul Kəlbinin və başqa tarixçilərin nəqlinə əsasən, İbn Zubeyrin Əli (ə) ilə düşmənçiliyi və ədavəti o yerə qədər idi ki, o qarşıya çıxan hər bir fürsətdə Həzrətə hörmətsizlik edirdi. Bir müddət də xilafət iddiası etdi. 40 cümə namaz xütbəsindən Peyğəmbərin (s) adını sildi. Onun bu əməli camaata ağır gəldi və axırda etiraza səbəb oldu.

İbn Zubeyr öz əməlini belə açıqlayır: Mənim Peyğəmbərin (s) adını qeyd olunmamasında məqsədim budur ki, Peyğəmbərin (s) ləyaqətsiz və geridə qalmış qohumları vardır. Peyğəmbərin (s) adını qeyd etsəm onlar sevinəcəklər. Mən isə Allah elçisinin adını dilimə gətirməməkdə və onları əzməkdə məcburam.(2)

səh:133


1- [1] . “Tarixi Təbəri”, 3-cü cild, səh. 458; “Vəl imamət vəs-siyasət”, 1-ci cild, səh. 55-56; İbn Əbil Hədid 4-cü cild, səh. 61-62;
2- [2] . Həmin mənbədə.

5. İmran İbn Həttan

İmran ibn Həttan xəvaricin rəislərindən, fəqihlərindən və onların xətiblərindəndir. Əhli-sünnənin hədis ravilərindən və ricalından biri kimi tanınmışdır. Buxari öz səhih kitabında ondan hədislər nəql etmişdir.

İmranın Həzrət Əli (ə) ilə düşmənçiliyi o qədər həddini aşmışdır ki, öz məşhur şerlərində İbn Mülcəmi tərifləmiş və Həzrət Əlini (ə) öldürdüyü üçün behiştə daxil olacağını bildirmişdir. Onun nəzərincə, İbn Mülcəmin bu böyük cinayəti Allah qarşısında bütün dünya əhlinin əməllərindən fəzilətli olmasına və çəkisinin bütün camaatın əməllərindən ağır gəlməsinə səbəb olmuşdur. O, öz şerində deyir:

یَا ضَرْبَةً من تُقَی! مَا أَرَادَ بِهَا

إلاَّ لِیَبْلُغُ من ذِی الْعَرْشِ رِضْوَانًا

إِنِّی لَأَذْکُرُهُ حِینًا فَأَحْسِبُهُ

أَوْ فِی الْبَرِیَّةِ عِنْدَ الرَّحْمَانِ مِیزَانًا(1)

Əziz oxucu!

Bu, səhiheyn ravilərinin bir çoxunun həqiqi çöhrəsi idi. Belə şəxslər tərəfindən bu iki kitabda müxtəlif hədislər nəql olunmuşdur. Əziz oxuculardan xahişimiz budur ki, bir dəfə də yenidən Səhiheyn(2) kitablarının ravilərinə, onların tərcümeyi-halına diqqət etməklə, özünüz bu iki kitabın bütün hədislərinin səhihliyi barədə hökm verəsiniz.

Əvvəlki səhifələri oxumaqla həqiqətlərin üzərindən təəssübkeşlik pərdəsini götürün və Əbul Həsən Muqəddisi kimi sünni alimlərinin bəzilərinin yazılarını tapın. O yerdəki deyir:

Səhiheyn kitablarının hədislərini nəql edənlərin cərgəsində

səh:134


1- [1] . Təqvalı şəxs tərəfindən vurulan bu zərbə nə gözəl zərbədir. Çünki onu Allaha yaxınlaşmaq üçün vurmuşdur.
2- [2] . Tərcümeye halları qeyd olunan şəxslər İmran ibn Həttan istisna olmaqla hamısı Buxari və Müslimin ricalından sayılırlar. Lakin, İmran təkcə Buxarinin ricalındandır. Yeddinci babda Kitabul libas bab – Nəqzus-suvər və bab:-Lobsul-hərir və s.. yerlərdə ondan hədislər nəql olunmuşdur.

duran hər bir kəs hər növ eyib, naqislik və hər cürə irad və şübhələrdən munəzzəhdir...هذاجازالقنطرة (1)

Gördüyünüz kimi bu iqtibas nə qədər də yanlış və qərəzli deyilmişdir.

6-7. Buxari və Müslim (Buxari və Müslimin təəssübkeşliyi)

Bu iki kitabın zəifliyinin ikinci dəlili Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslim kitablarının hədislərinin bir qisminin səhih olmamasının və zəifliyinin səbəblərindən biri olan, onların fövqəladə təəssübkeşliyidir. Bu iki kitabın müəlliflərinin təəssübkeşliyinin həddindən artıq çox olması yazdıqları hədislərdə belə öz əksini tapmışdır. Belə ki, təəssübkeşlik Buxaridə Müslimə nisbətən daha çox gözə dəyir.

Necə ki, “hubb” – sevgi və “boğz”- kin-küdurət həddindən artıq və ifrat dərəcəsinə çatdıqda insanı həqiqətləri dərk etməkdən saxlayır və həqiqəti görməkdə onun gözlərini kor və eşitməkdə isə qulaqlarını kar edir. Təəssübkeşlik də insanı həqiqəti dərk etməkdən saxlayır və haqqın aşkar olmasına mane olur; insanı həqiqəti ört- basdır etməyə vadar edir. Həqiqətən təəssüb özü də “sevgi və nifrət”-in vücuda gəlməsində olan amillərdən biridir. Təəssüflər olsun ki, Buxari və Müslim fövqəladə şəkildə təəssübkeşliyə mübtəla olmuş və bu hal onlara qalib gəlmişdir.

İndi isə onların təəssübkeşliyindən bir neçə nümunəyə işarə edirik:

Səhiheyn kitabları və Əlinin (ə) fəzilətləri

Buxari və Müslimün təəssübkeşliyinin dəlillərindən biri də budur ki, onlar Əlinin (ə) mühüm və məşhur fəzilətlərini onun xilafət məqamına ləyaqətli olmasını və hər bir cəhətdən ön

səh:135


1- [1] . “İrşadus-sari”, 1-ci cild, səh. 21;

cərgədə olmasını bilərəkdən nəql etməmişlər.

Bu fəzilətlər və tarixi faktlar əhli-sünnə məzhəbləri arasında qəbul olunmuş məsələlərdən biridir.

“Qədiri-Xum hədisi”, “Təthir ayəsi”, “Tayir Məşəvinin hədisi”, “Qapıların bağlanması” və “Ənə mədinətul elm və Əliyyun babuha” və s...(1) kimi hədislər bu iki kitabda gətirilməmişdir.

Bu fəzilətləri on nəfərdən çox səhabə nəql etmişlər ki, əhli-sünnənin mötəbər kitablarında qeyd olunmuşdur.(2)

Buxari bu fəzilətləri nəql etmək istəməmiş, lakin Müaviyə üçün məxsus bir mövzu açaraq onun barəsində hədislər nəql etmişdir. Müaviyənin fəziləti barədə Peyğəmbərdən (s) heç bir hədis nəql olunduğunu tapmadığına görə, yalnız Abbasdan iki hədis nəql etmişdir. Onların biri, onun Peyğəmbərlə (s) söhbətini, digəri isə onu fəqih adlandırdığını qeyd etmişdir.(3)

Bəli, hədis toplayan, təfsir və tarix kitabı yazmağı özünə vəzifə bilən bir şəxs səhabələrdən birinin başqası (Müaviyə) barədə olan sözünü və tərifini nəql edə bilirsə, bəs necə ola bilər ki, tarixi əzəməti və əhəmiyyəti ilə tanınan “Qədiri-Xum” barəsində olan hədisi(4) və ya “Mən elm şəhəriyəm Əli isə onun qapısıdır” hədisini unudur.

Bu dırnaqarası etinasızlıq və unutqanlıq, Əmirəl-möminin Əlinin (ə) fəzilətlərini gizlətməkdən başqa bir şey deyildir.

Bəli, “səhiheyn” kitablarının müəllifləri öz istəklərinə uyğun

səh:136


1- [1] . “Təthir” ayəsi və “Qədiri-Xum” hədisini Müslim nəql etmişdir. Lakin “Qədiri-Xum” hadisəsi barədə bir hədis gətirmiş və onu da təhrif olunmuş növün nəql edib. Yüzlərlə “Qədiri-Xum” barədə olan səhih hədislərdən məhz onun bu hədisi seçməsi özü təhrifin bir növüdür.
2- [2] . “Qayətul-məram və əbəqatu vəl qədirə” müraciət olunsun.
3- [3] . “Səhihi-Buxari”, 5-ci cild; “Kitabul-fəzail”, “Zikru Müaviyə” bölümü;
4- [4] . “Mən kuntu mövlahu haza Əliyyun mövlahu”- Mən hər kimin aqasıyamsa Əli (ə) də onun ağasıdır.

olaraq bəzi həyati əhəmiyyətli məsələləri gizli saxlamaqla səy göstərmişlər ki, gələcəkdə də bu məsələlərdən heç kəsin xəbəri olmasın. Daha heç kəs xilafət məqamına kimin ləyaqətli olması barədə düşünməsin. Görəsən bu barədə- Peyğəmbərdən (s) hədis nəql olunmuşdurmu? - sualı heç kəsi düşündürməsin.

Bu məsələdə onlar müəyyən miqdarda öz məqsədlərinə nail olmuşlar. Buna görə də İbn Teymiyyə “Qədiri-Xum” hədisini rədd edərək belə deyir:

Bu hədis مَن کُنتُ مَولَاهُ فَعَلِیٌ (ع) مَولَاهُ  sihahda nəql olunmamışdır. Onu tarixçilər nəql etmişlər və düzgünlüyündə də ixtilaf vardır.”(1)

Müslimin şiələrə qarşı gülməli iftirası

Təəssüb və şəxsi qərəzin acı nəticələrindən biri də Müslimün öz səhih kitabının müqəddiməsində şiələrə qarşı yazdığı iftiradır. Elə ki, qondarma və yanlış hədislər barədə bəhs edir, izahlı surətdə belə deyir:

-“Qondarma hədislərdən biri də şiələrin Əli (ə) barədə nəql etdikləri hədislərdir. Belə ki, bu hədisdə deyilir ki, Əli (ə) buludların arasındadır.

إِنَّ الرَّافِضَةَ تَقُولُ إِنَّ عَلِیّاً فِی السِّحَابِ

Müəllif: Şiə hədisləri Rəsuli-Əkrəmin (s) zamanından yazılmış və şiələrin kəlam kitablarında geniş şəkildə qeyd olunmuşdur. O cümlədən, kitabxanalar şiə kitabları ilə doludur. Bu hədis kitablarının hər hansı birində belə bir hədis tapmaq olar?! Görəsən bütün şiə mühəddislərinin və tarixçilərinin əqidəsi bu deyil ki, Əli (ə) (ə) Kufədə, məscid və mehrab arasında İbn Mülcəm Muradinin əli ilə şəhadətə nail olmuş və indiki Nəcəfi-Əşrəfdə dəfn olunmuşdur?!

Səhihi-Buxarinin və Səhihi-Müslimün hədisləri içində qeyd

səh:137


1- [1] . “Minhacus-sünnə”, 4-cü cild, səh. 12;

olunan bu hədis kimi əsası olmayan bir çox hədislər vardır. Onlara səhih donu geyindirərək müsəlmanlar arasında yaymışlar. Bu günlərdə də sünnilər həmin mətləbləri oxuyaraq onların səhih olmasını güman edir və onlara etimad bəsləyərək öz hücumlarında bu hədislərdən dəlil kimi istifadə edirlər.

Bu məsələnin kökü haradadır?!

Tarixi məlumata əsasən, Peyğəmbər (s) Qədiri-Xum günü öz mübarək əmmaməsini (Səhab)-ı iftixar taci kimi Həzrət Əlinin (ə) başına qoydu. Bəzi vaxtlar Əli (ə) o əmmamə ilə Peyğəmbərin (s) yanına gedərkən, o Həzrət fərəhlənərək buyururdu:

أقبل علی فی السحاب

Şiələr və Həzrət Əlinin (ə) tərəfdarları da Peyğəmbərin (s) sözünü böyük iftixarla təkrarlayır və onun başqa səhabələrdən üstünlüyünə görə bu cümləni söyləyirdilər:

جَاءَ عَلِیُّ فِی السِّحَابِ (1)

Lakin Müslim hədisin əslini yazmamış, uydurma və qondarma bir hədisi onun yerinə qoyaraq şiələrə aid etmişdir.

Buxari və İmam Sadiq (ə)

Səhiheyn kitablarının ravilər bəhsində bu məsələ aydın olmuşdur ki, bu kitablarda xəvaricdən(2),nasibilərdən, Peyğəmbər (s) ailəsi ilə düşmənçilik edən şəxslərdən çoxlu hədislər nəql olunmuşdur. Xüsusilə, Buxari xəvaricin başçısı və onların fəqihlərindən olan İmran ibn Həttandan hədis nəql etmişdir. Buna baxmayaraq, Buxarinin iman və təqvası İmam Sadiqdən (ə) hətta bircə dənə belə olsun hədis nəql etməyə icazə verməmişdir.

səh:138


1- [1] . کان له  عمامة تسمی السحاب فوهبها علی بن ابی طالب کرم الله وجهه فکان ربماطلع علیه علی کرم الله وجهه فیقول:- أتاکم علی فی السحاب یعنی عمامته التی و هبها له . “Sireye Hələbi”, 3-cü cild, səh. 369 və “Əl-ğədir”, 1-ci cilddə bu dastanı geniş şəkildə mütaliə edə bilərsiniz.
2- [2] . Əli (ə) ilə düşmənlik edən qruplaşmalardan biri.

Bu məsələ o vaxt aydın olacaq ki, Buxarinin gözlərindən təəssübkeşlik pərdəsi götürülsün; zaman və məkan baxımından İmam Sadiqin (ə) şəxsiyyətinə və Buxariyə bir nəzər salaq.

1. Buxari zaman cəhətindən İmam Sadiqə (ə) çox yaxın olmuşdur. Təqribən 100 il o Həzrətdən (ə) sonra dünyasını dəyişmişdir.(1)

2. Buxari altı il Hicazda İmam Sadiqin (ə) elm ocağının mərkəzində olmuşdur. Hədis öyrənmək üçün şiə məzhəbinin mərkəzi olan Bağdad və Kufə şəhərlərində yaşamışdır. Bağdad və Kufəyə çox gedib-gəlmişdir. Belə ki, səfərlərinin sayını özü də yaddan çıxarmışdır.(2)

O gün İmam Sadiqin (ə) Hicaz və İraqdakı tələbələrinin sayı həddindən artıq çox idi. Fəzlin vəsiyyəti: O Həzrətin elmi o qədər idi ki, bütün əhli-sünnə camaatının qulaqlarına çatmışdı. Hətta İslam ölkələrinin ən ucqar nöqtələrinə belə gedib çıxmışdı. Onun elmindən xəbəri olan hər bir şəxs o Həzrətin (ə) qarşısında fiqh və hədis elmlərini bildiklərini iddia edə bilmirdi.

3. Buxari İmam Sadiqdən (ə) çoxlu hədis nəql edənlərin bir çoxundan hədislər nəql etmiş, lakin onların İmam Sadiqdən (ə) nəql etdikləri hədisləri isə tərk etmişdir. Bu şəxslər – Əbdul Vəhab Səqəfi, Xatəm ibn İsmail, Malik ibn Ənəs və Vəhəb ibn Xalid və s..- Buxarinin hədis nəql etdiyi adamlardan sayılırlar. (3)

İbn Teymiyyənin üzürlü səbəbi

Buxari İmam Sadiqdən (ə) hədis nəql etmədiyinə görə İbn Teymiyyə onun tərəfindən üzür istəyərək deyir: Buxari Yəhya ibn Səiddən Cəfər ibn Məhəmməd barəsində bir söz eşitmişdi. Buna görə də ondan hədis nəql etməmişdir.(4)

səh:139


1- [1] . İmam Sadiqin (ə) vəfati 148 –ci il, Buxari isə 256-cı ildə baş vermişdir.
2- [2] . Əvvəlki səhifələrə “Buxarinin şərhi halı” bəhsinə müraciət et.
3- [3] . Bihil cəmi beyni ricalus-səhiheynə müraciət olunsun.
4- [4] . “Minhacus-sunnə”, 4-cü cild, səh. 133.

İbn Teymiyyə bu məsələni üstü örtülü bəyan etmiş və Yəhya ibn Səidin sözlərinə işarə etməklə kifayətlənmişdir.

Biz isə deyirik: Əgər İmam Sadiq (ə) fəzilət, təqva, elm və bilik baxımından məchul olsaydı, yaxud Buxari raviləri tanımaqda məlumatsız bir şəxs idisə, İbn Teymiyyənin üzrünü qəbul edərdik və Buxarini bu işinə görə üzürlü sayardıq. Həmçinin onun təəssübkeş bir şəxs olduğunu güman etməzdik. Lakin, həqiqət və gerçəklik bu ehtimalların hamısını təkzib edir və onun təəssübkeşliyini sübuta yetirir.

Bundan qabaq işarə etdiyimiz kimi, İmam Sadiqin (ə) şəxsiyyəti və elmi elə bir mərhələdə deyildir ki, bir nəfərin sözünü əldə əsas tutub o Həzrətin mənəvi və elmi şəxsiyyətinə şübhə ilə yanaşsınlar.

Başqa cəhətdən, Buxari rical və şəxsiyyətləri tanımaqda ixtisas sahibi idi. O, öz “Ət-tarix” kitabını ricalın seçilməsi və tanınması üçün yazmışdır. Hətta ondan nəql olunmuşdur ki, belə deyir:

“Mənim yanımda əhvalatı və mətləbi olmayan hədis nəql edənlər azdır. Lakin, “Ət-tarix” adlı rical kitabımın bundan artıq geniş olmaması üçün çox açıqlama verməkdən çəkinmişəm.(1)

Belə şəraitin olması ilə onun İmam Sadiqdən (ə) hədis nəql etməməsini inad və düşmənçilikdən başqa bir şey hesab etmək olarmı?! Onun Peyğəmbər (s) ailəsindən üz çevirməsini bu ailə ilə düşmən olmasından başqa bir yerə yozmaq olarmı?!

Buxari və Müslimin Peyğəmbər ailəsi ilə aşkar düşmənçiliyi

Əziz oxucu, yazımızın bu hissəsində başqa bir nöqtəni də bu bəhsə əlavə etməyi lazım bildik. Bu vasitə ilə istəyirik ki, Buxari

səh:140


1- [1] . “Tarixi Bağdadi”, 2-ci cild; səh. 7; “Zuhal İslam”, 2-ci cild; səh. 112.

və Müslimün Peyğəmbər ailəsinə olan, ədavət və düşmənliyi, həmçinin İbn Teymiyyənin yersiz üzrü aydın olsun:

Bu kitablara müraciət edib diqqət yetirməklə bunu başa düşürük ki, bu iki kitabın müəllifləri (Buxari və Müslim) 2400 nəfərdən artıq ravidən hədis nəql etmişlər(1). Nəql etdikləri hədislərin ravilərinin çoxu ya nasibi, Peyğəmbər ailəsinin düşməni və yaxud da keçmişi məchul şəxslərdir. Bu iki müəllif ya Peyğəmbər övladlarından hədis nəql etmək istəməmiş və yaxud da əgər hədis nəql etmişlərsə də özlərinin Əhli-beytin (ə) əleyhinə olan iftira, yalan və uydurmalarını nəql etmişlər. Bu səbəbdən, bu kimi iftira və uydurma hədislərin oxucuda dərin təsir buraxması və özlərinin haqlı olmalarını sübuta yetirməkdən ötrü bu hədislərin Peyğəmbər (s) ailəsindən nəql olunduğunu söyləmişlər. Buna görə də Buxari və Müslimün bu kitablarına baxarkən görürük ki, onlar Peyğəmbərin (s) əzizi olan Həsən Müctəbadan (ə) başqa, Həsən adı ilə başlayan iyirmi altı nəfər ravidən, Peyğəmbərimizin zahid övladı olan Musa ibn Cəfərdən (ə) başqa, Musa adı ilə başlayan iyirmi üç ravidən və həmçinin elmi və fəziləti dostuna və düşməninə məlum olan Peyğəmbər övladı Əli ibn Musa Ər-Rzadan (ə) başqa, Əli adı ilə başlayan otuz doqquz ravidən hədis nəql etmişlər.(2) Bəli, Buxari və Müslim nə İmam Həsən Müctəbadan (ə), nə Həzrət Musa ibn Cəfərdən (ə), nə Həzrət Rza (ə), İmam Cavad (ə), İmam Hadidən (ə), nə də Buxari ilə həm əsr olan İmam Həsən Əsgəri (ə) və İmam Zamandan (ə) (3) bir dənə də olsun hədis nəql etməmiş,

səh:141


1- [1] . “Buxari” və “Müslim” bu ravilərin çoxunda müştərək bəzilərində isə ayrıdırlar.
2- [2] . Axır vaxtlarda İmam Rza (ə) tərəfindən buyurulmuş hədislər nazik iki cildli olan kitabda Cənab Ətaredi tərəfindən toplanılmış və çap olunmuşdur.
3- [3] . İmam Həsən Əsgəri (ə) Buxaridən dörd il sonra vəfat etmişdir.

həmçinin imamların şəhid, Zeyd ibn Əli ibnil Hüseyn və Həsən ibn Həsəni Musənna və onlarca imamların övladları kimi hədis raviləri və kitab sahibləri olan(1) şəxsiyyətli insanlardan hətta nümunə üçün də olsa hədis nəql etməmişlər. Buxari və Müslimün zəhmət çəkib imamlardan nəql etdikləri və gördükləri ən böyük iş ancaq bu olmuşdur ki, İmam Seyyidus-Sacidin və Zeynul Abidinə (ə) yalan və uydurma hədisləri nisbət vermişlər. Onun mübarək dilindən nəql etmişlər ki, Əmirəl-möminin (ə) və Fatimeyi-Zəhra (səlamullahi ələyha) namaza durmurdular. Rəsuli-Əkrəm (s) onları oyadardı. Əli (ə) Rəsuli-Əkrəmə (s) bir cümlə demişdi. O Həzrət də Əliyə (ə) irad edərək bu ayəni oxumuşdur:

{وَکَانَ الْإِنسَانُ أَکْثَرَ شَیْءٍ جَدَلًا}(2)

Həmçinin başqa bir hədisdə İmam Səccadın (ə) dilindən Həzrət Həmzənin şərab içib məst olmasını nəql etmişlər.(3) Elə bil Buxari və Müslimün əqidəsinə görə Əhli-beyt və Peyğəmbər ailəsinin bu iki hədisdən başqa səhih hədisləri nəql olunmayıbmış! Peyğəmbər itrətindən bu iki məsələdən savayı heç bir hökm və məsələ qalmayıbmış!! Allah elçisinin qardaşı Əli (ə) və onun cigər parəsi olan xanım Fatimə (s) yuxuya qalıb namaza oyanmaya bilərmi?! Bu ümmətin Harunu, Şubeyr və Şubbərin atası, Peyğəmbərin (s) elm şəhərinin qapısı olan Əli (ə) barədə -“İnsan isə (bütün məxluqat içərisində) ən çox mübahisə edəndir. (Haqqa boyun qoymaz, öyüd-nəsihət qəbul etməyib

səh:142


1- [1] . Şəhid Zeydin buyurduğu rəvayətlər dəfələrlə çap olunmuşdur.Hal hazırda da əlimizdə vardır.
2- [2] .“Kəhf” surəsi, 54-cü ayə;
3- [3] . Biz Allahın köməyi ilə bu iki hədisi və o cümlədən ismət xanedanının barəsində uydurulmuş başqa hədisləri bu kitabın üçüncü cildində qeyd edərək onun barəsində bəhs edəcəyik.

batilə uyar)” ayəsi(1) doğru ola bilərmi? və ya Seyyiduş-Şuhəda, Əsədullah və Əsədur-Rəsul (Allahın və Peyğəmbərin şiri) adı ilə məşhur olan, cənazəsinə yetmiş təkbirlə Peyğəmbər (s) namaz qılan bir şəxs murdar əti şərabla mahnı oxuyan qadının əli ilə içərək məst ola bilərmi?!

Məlumdur ki, yuxarıda adı çəkilmiş pak və müqəddəs insanlar haqqında deyilmiş iftiralar şəxsi qərəz və düşmənçilik xarakteri daşıyır.

səh:143


1- [1] . Həmin ayə.

səh:144

Beşinci hissə

İşarə

Səhiheynin  hədislərinin mətn cəhətindən zəifliyi

səh:145

səh:146

1

1. Hədisin deyilişi ilə yazılışı arasında olan fasilə

Səhiheyn hədislərinin zəifliyi barədə olan bizim birinci və ikinci dəlilimiz, bu iki kitabın müəlliflərinin təəssübkeşliyi və sənədlərinin zəif olmasıdır. Bu barədə kifayət qədər söhbət olundu. İndi isə əziz oxucularımızın diqqətini üçüncü dəlilə cəlb etmək istəyirik.

Kitabın ilk səhifələrində hədis barədə müxtəsər söhbət olundu. Hədis söyləməyin və yazılışının qadağan olunması və həmçinin Peyğəmbərin (s) vəfat tarixindən Ömər ibn Əbdul-Əzizin xilafət dövrünə kimi saxta və qondarma hədislər barədə araşdırma aparıldı. İndi isə Səhiheyn və bu iki kitabın bütün hədislərini səhih bilən bir çox şəxslər bu sualla üz-üzə dururlar:

Hədis yazılışının bir əsr boyu qadağan olunması və uzun müddət şifahi olaraq hədis söyləməyin qarşısı alinmışdı. Başqa tərəfdən isə bu dövrlərdə yalan hədis söyləyənlər çox olmuşdur. Əllərində olan bütün imkanlardan istifadə etmələrinə baxmayaraq, qondarma hədislərin tərəfdarları bu yolda kifayət qədər bəhrə əldə edə bilməmişlər. Bəli, bu uzun əsrlər boyu hədis elmi ciddi mənfi təsirlərə məruz qalmışdır.

Hədislərin mətnlərində hansı dəyişikliklər əmələ gəlmişdir?! İslam qanununda ən mühüm sənəd olan Peyğəmbər (s) sünnəsinin hansı həqiqətləri aradan getmiş və onun yerinə

səh:147

hansı səhv məsələlər qoyulmuşdur?!

Uzun müddət öz ata-babalarından hədis ünvanında məsələ nəql edənlər, hədislərin İslam hökmlərinin budaqları və kökü olduğuna etiqad bəsləyərək nəql edirdilər. Lakin o hədislərin əsas kökündən, düzgün olub-olmamasından heç bir xəbərləri yox idi.

Səhiheyn və bu iki kitabın bütün hədislərini səhih sayanlar öz qarşılarına çıxan bu suala tutarlı və qaneedici bir cavab verə bilməmişlər.

Əhli-sünnə yazıçılarının bəziləri öz yaddaşlarını kitabların və yazıların yerinə istifadə etmişlər.(1) Lakin, qeyd etmək lazımdır ki, yaddaşlar nə qədər güclü olsa belə, yazıların və sənədin yerini tuta bilməz.

Başqa bir tərəfdən, əgər hədislər az vasitə ilə kitablarda yazılmış olsaydı, qeyd olunan məsələdən qaçmaq üçün yaddaşa etimad etmək olardı. Lakin, səhiheyn kitablarını araşdırdıqda aydın olur ki, bəzən hədislər neçə vasitə ilə Peyğəmbərə (s) çatır. Bu da hədisin deyilişi ilə yazılışı arasında olan böyük məsafənin olması deməkdir. Bu özü də təbii bir məsələdir. Hər bir hədisin mənasını söyləyərkən istər–istəməz o hədisin sözlərində azaltma və artırma ehtimal olunur. Əgər bu məfhumi nəql bir neçə nəfərin vasitəsi ilə nəql olunarsa onda bu nəqlin vəziyyəti aydın olur. Bu da bizim səhiheynin hədislərinin zəifliyinə üçüncü dəlilimiz idi. İndi isə diqqətinizi dördüncü dəlilə cəlb edirik!

səh:148


1- [1] . Əbu Kəmal Əbdul Ğəni Əbdul Xaliq “Səhihi-Buxari”nin muqəddiməsi, Məkkə çapı-1376.

2

2. Yarımçıq yazılmış hədislər (Senzura olunmuş hədislər)

Səhihi-Buxarinin hədislərinin zəif olmasına və etibarsızlığına olan dördüncü dəlilimiz onun hədislərinin bir qisminin Buxari tərəfindən senzura(1) olunmasıdır.

Bu qəbahətli iş Buxaridə mənəvi hökmranlıq edən həmin təəssübkeşliyin təsiridir. Buna görə də şerlərdə məzmunu Əlinin (ə) fəzilətinə işarə olan hədislər və ya xəlifələrdən birinin cahilliyinə və səhvlərinə dəlil olan hədisləri kəsib atdığının şahidi oluruq. Bu əməllə hədisin əvvəlinin, ya onun axırının və bəzən də ortasından bir cümlənin ixtisar olması o fəzilətlərin və nöqsanların üzərinə pərdə asmışdır. Hədis elmi nəzərində hədislərdə dəyişiklik etmək və ya onların həqiqətini gizlətmək əmanətin qorunmasında xəyanətə mürtəkib olmaq deməkdir.

Bu əməl buna dəlildir ki, Buxari öz camesinin (səhihinin) yazılmasında bir mühəddis, təfsirçi və tarixçi kimi həqiqəti təmiz çatdırmaqla öz vəzifəsinə layiqincə əməl etməmişdir. Halbuki, öz vəzifəsinə əməl etməməklə yanaşı həm də öz səliqəsi və zövqünə uyğun gəlməyən hədisləri ixtisar etmişdir.

Belə həqiqətləri gizlətmək və ya onları ört-basdır etmək bir

səh:149


1- [1] . Bütöv bir hədisin bir hissəsini yazıb qalan hissəsini isə kəsib atılmasına deyilir.

mühəddis üçün ən böyük xəyanətə mürtəkib olmaq deməkdir. Çünki, həqiqəti gizlətmək və onu dəyişmək özü ilə bir çox fikirləri azdıracaqdır.

Bundan əlavə, Buxarinin öz zövqi ilə hədislərin başına açdığı oyunlar bizə bunu çatdırır ki, həqiqi səhih hədislərin ən mühüm hissələri o günlərdə Buxarinin əlində olmuşdur. Lakin, onun üslubu və zövqi ilə uyğun olmadığına görə onları öz kitabında yazmamışdır. Bununla da hədislərin mühüm hissələri tədricən aradan getmişdir. Öz kitabında hansısa bir hədisi yazmaq istəyən bir şəxs hədis yazmaqda belə “üslub”u seçərsə, onun zövqi ilə uyğun olmayan hədislərlə rəftarının necə olacağı məlumdur.

İndi isə sizə belə hədislərdən bir neçəsini nümunə olaraq gətiririk:

1. Cənabət hökmü

Bir nəfər Ömər ibn Xəttabdan sual etdi: Əgər cənabətli olsam, su tapa bilməsəm namaz qılmaqdan ötrü nə etməliyəm? Ömər cavabında dedi: Namaz qılma! Əmmar da həmin məclisdə idi. Peyğəmbərin təyəmmüm etmək əmrini hər ikisi eşitmişdilər. O, Öməri danlayaraq onun verdiyi hökmə etiraz etdi.

Şübhə yoxdur ki, belə hökm və cənabətli olan şəxsə namazı tərk etmək əmri Quranın və Peyğəmbərin (s) göstərişlərinin əksinədir. Həmçinin xəlifənin təyəmmüm hökmündən xəbərdar olmaması və ya onun İslam qanunlarından xəbərsiz olmasını (belə ki, bu məsələ ümumi bir məsələdir) çatdırır. Buxari xəlifənin abrını qorumaqdan ötrü bu hədisdə dəyişiklik etmiş və Ömərin  لَاتَصَل cavabını yəni “namaz qılma” cümləsini hədisdən silmişdir.

İndi də əziz oxucumuzdan istəyirik ki, Buxarinin hədisinin mətni ilə Müslimün, Nəsainin və İbn Macənin nəql etdikləri

səh:150

hədisin mətnlərini yanaşı qoysunlar, həqiqət onlar üçün aydın olsun.

... عَنْ شُعْبَة قَالَ حَدَّثَنِی الحکمُ عَنْ ذَرِّ، عَنْ سَعِیدِ بْنِ عَبْدِ الرّحْمَانَ بْنِ أَبزی عَنْ أَبِیهِ أَنَّ رَجُلاً أَتَی عُمَرَ، فَقَالَ إِنِّی أَجنبْتُ فَلَمْ أَجِدْ مَاءاً فَقَالَ: لاَ تُصَل! فَقَالَ عَمَّار: أَما تَذکُرُ یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ؟! إِذَ أَنَا وَ أَنْتَ فِی سریَّةٍ فَأَجنَبْنَا فَلَمْ نَجْدْ مَاءاً فَأَمَّا أَنْتَ فَلَمْ تُصَلِّ، وَ أَمَّا أَنَا فَتمعّکتُ فِی التُّرَابِ وَ صَلَّیْتُ، فَقَالَ النَّبِیُّ|: "إِنَّمَا یَکْفِیکَ أَنْ تَضْرِبَ بِیَدَیْکَ الأَرْضَ، ثُمَّ تَنْفَخَ، ثُمَّ تَمْسَحَ بِهِمَا وَجْهَکَ وَ کَفَّیْکَ"، فَقَالَ عُمَرُ: إِتَّقِ اللهَ یَا عَمَّار قَالَ: إِنْ شِئْتَ لَمْ أُحَدِّثْ بِهِ .(1)

حَدَّثَنَا آدَمُ قَالَ: حَدَّثَنَا شُعْبُةُ، حَدَّثَنَا الْحَکَمُ عَنْ ذَرّ، عَنْ سَعِیدِ بْنِ عَبْدُ الرَّحْمَانِ بْنِ أَبْزی عَنْ أَبِیهِ، قَالَ: جَاءَ رَجُلُ إِلَی عُمَرِ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ: إِنِّی أَجْنَبْتُ فَلَمْ أَصِبِ الْمَاءَ..:؟ فَقَالَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرِ لِعُمَرِ بْنِ الْخَطَّابِ: أَمَا تَذْکُرُ إِنَّا کُنَّا فِی سَفَرٍ أَنَا وَ أَنْتَ فَأَمَّا أَنْتَ فَلَمْ تُصَلِّ، وَ أَمَّا أَنَا فَتَمَعّکْتُ فَصَلَّیْتُ، فَذَکَرْتُ لِلنَّبِیِّ| ، فَقَالَ النَّبِیُّ| "إِنَّمَا یَکْفِیکَ هَکَذَا فَضَرَبَ النَّبِیُّ| بِکَفَّیْهِ الأَرْضَ، وَ نَفَخَ فِیهِمَا، ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ وَ کَفَیْهُ".(2)

Əziz oxucu, gördüyünüz kimi bu iki hədis sənəd və mətn baxımından eynidir. Onlar arasında Səhihi-Müslimdə gözə dəyən لَا تَصَل “namaz qılma” cümləsindən başqa heç bir fərq yoxdur. Lakin, Səhihi-Buxaridən bu cümlə silinmişdir.

2. Dəli qadının daşqalaq olunması

Mötəbər kitablarda və Səhihi-Buxarinin şərhlərində, müxtəlif mətnlərdə bir hədis nəql olunmuşdur. Onun məzmunu belədir:

Zinaya mürtəkib olmuş dəli bir qadını Ömərin yanına gətirdilər. Xəlifə, o qadının daşqalaq olunmasını əmr etdi. Əmirəl-möminin Əli (ə) bu məsələdən xəbər tutdu və bu

səh:151


1- [1] . “Səhihi-Müslim”, 1-ci cild, “Kitabut-təharət”, “Təyəmmüm bölümü”; “Sunəni-Nəsai”, 1-ci cild, “Təyəmmüm bölümü”; “Sunəni İbn Macə”, 1-ci cild, 91-ci bölüm;
2- [2] . “Səhihi-Buxari”, 1-ci cild, “Kitabut-təyəmmüm”. “əl-Mutəyəmmumu həl yənfəxu fihima”, hədis: 331;

hökmün icra olmasına mane oldu. Ömər hökmün icra olunmamasının səbəbini soruşduqda Həzrət (ə) cavabında buyurdu: Məgər neçə nəfərdən hökmün götürülməsini bilmirsənmi? Dəlidən onun dəliliyi aradan gedincə, uşaqdan yetkinliyə çatınca və həmçinin yuxuda olan şəxsdən oyanınca.(1)

Məsələnin daha aydın olması üçün Sunəni-Davuddan hədisin mətninə diqqət edin. Hədisi belə nəql edir:

...عَنْ ابْنِ عَبَّاس قَالَ: أُتِی عُمَرَ بِمَجْنُونَةٍ قَدْ زنتَ فاسْتَشَارَ فِیهاَ أَنَاساً فأَمَرَ بِهاَ أَنْ تُرْجَمَ، فمرّبهَا عَلِیُّ ابْنِ أَبِی طَالِب (ع) فَقَالَ: "مَا شَاْنُ هَدِهِ؟" قَالُوا: مَجْنُونَةٌ فَلاَنة زَنَت، فَأَمَرَ بِهَا عُمَرُ أَنْ تُرْجمَ قَالَ: فَقَالَ: "اِرْجِعُوا بِهَا" ثُمَّ أَتَاهُ فَقَالَ: "یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ! أَما عَلِمْتَ أَنَّ الْقَلَمَ قَدْ رُفِعَ عَنْ ثَلاثةٍ، عَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّی یُبْرَأ، وَ عَنِ النَّائِمِ حَتَّی یَسْتَیْقَظَ، عَنِ الصَّبِیِّ حَتَّی یَعْقَلَ؟!" قَالَ: بَلَی. قَالَ: "فَمَا بَالَ هَذِهِ تُرْجَمَ" قَالَ: فَأَرْسِلْهَا قَالَ: فَأَرْسِلْهَا، قَالَ: فَجَعَلَ یُکَبِّر.

Bu hədis az bir fərqlə Əhməd ibn Hənbəlin müsnədində, birinci cild səhifə yüz əlli dörddə qeyd olunmuşdur. İbn Əbdul Birr də “İstiab” kitabında bu hədisi gətirmiş və onun aşağısında bu cümləni də nəql edir:

فکان عمر یقول لولا علی لهلک عمر

“Əgər Əli olmasaydı, Ömər həlak olardı.”(2)

Lakin təəssüf ki, Buxari bu hədisi öz kitabında iki yerdə nəql etmiş, hər iki yerdə nəql edərkən Ömərin qəflətinə və ya cəhalətinə pərdə çəkmək üçün və yaxud Əlinin (ə) Ömərin və başqa səhabələrin əleyhinə qəzavət etməsi kimi həqiqəti tapdalamaq üçün o hədisin əvvəlini sənədi ilə bir yerdə kəsib atmışdır. Çünki, Əlinin (ə) qəzavətləri Peyğəmbərin (s) əmri və göstərişləri əsasında idi. Buxari isə həmin hədisi qısa şəkildə çıxardaraq belə nəql etmişdir:

səh:152


1- [1] . “İrşadus-sari”, 10-ci cild, səh. 9, “Sunən İbn Davud”, 2-ci cild; səh. 402, “Sunəni İbn Macə”, 2-ci cild; səh. 227;
2- [2] . “İstiab”, 3-cü cild, səh. 39 vərəqin aşağı hissəsində çap olunmuşdur.

... قَالَ عَلِیّ لِعُمَر: "أَما عَلِمْتَ أَنَّ الْقَلَمَ رُفِعَ عَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّی یَفیقَ، وَعَنِ الصَّبِیِّ حَتَّی یُدْرِکَ، وَ عَنِ النّائِمِ حَتَّی یَسْتَیْقِظَ؟"(1)

3. Şərabxorun cəzası

Səhihi-Müslimdə və başqa sihahlarda qeyd olunmuş hədislərin məzmununa əsasən Peyğəmbərin (s) zamanında şərab içməyin cəzası şallaq vurmaq və ədəbləndirmək idi. O Həzrət (s) qırx şallaq vururdu. (2)

 Əbu Bəkr də öz xilafəti dövründə Peyğəmbərin (s) həmin yolu ilə getmiş və qırx şəllaq vurdurmuşdur.

 Lakin, Əbu Bəkrin xilafətindən sonra Ömər bu hökmdə başqalarının sözünə baxdı və Əbdur-Rəhman ibn Ovfun məsləhəti ilə şərab içənə 40 şallaq əvəzinə 80 şallaq vurdu.

Bu məsəlinin izahına ehtiyac yoxdur. Xilafət məqamında olan və Peyğəmbərin (s) məqamını qəsb etmiş bir kəsin uzun müddət icra olunmuş bir hökmün icrasında başqaları ilə məsləhətləşməsini, Peyğəmbər (s) və əvvəlki xəlifənin əməlini tərk etməsini dərk etmək çox da çətin deyildir. Özünü müsəlmanların xəlifəsi sayan, lakin əmələ gələndə səhabələrdən birinin hökmünə və əmrinə ehtiyac duyan bir şəxs üçün belə bir sual qarşıya çıxacaq: Görəsən bu hökmü bilmirdimi? Tacirliyimi onu bu hökmü öyrənməkdən saxlamışdır? Yaxud Peyğəmbərinmi (s) əleyhinə əməl etmək istəyirdi ?

Necə olursa-olsun bu iş Buxarinin zövqünün əleyhinə olan bir işdir. Xilafət məqamını qorumaq üçün hədisin əvvəl

səh:153


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 8-ci cild, “Kitabu əl-Muharibin”, “La yərcimul məcnunu vəl məcnunə” bölümü, “Səhihi-Buxari”, 7-ci cild,, “Kitabu ət-Təlaq”, “ət-Təlaqu fil əğlaqi ...” bölümü;
2- [2] . Bu məsələ barədə əhli-sünnə kitablarında bəs qədər bəhs olunub araşdırılmışdır. Burada məqsədimiz, Şiə məzhəbinin bu məsələdə olan nəzərini gətirmək deyildir.

hissəsini, yəni Peyğəmbərin (s) şallaq vurmasını və Əbu Bəkrin o Həzrətdən (s) itaət etməsini nəql etmiş, lakin hədisin axır hissəsini, yəni Ömərin səhabələrlə məsləhətləşməsini isə hədisdən ixtisar etmişdir.

İndi də mətn və hədisin müqayisəsini əziz oxuculara təqdim edirik:

....عَنْ أَنَسِِ بْنِ مَالِکِ: إِنَّ النَّبِیَّ | أُتِی بِرَجُلٍ قَدْ شَرِبَ الْخَمْرَ، فَجَلْدَهُ بِجریدَتَیْنِ نَحْوَ أَرْبَعِینَ، قَالَ: وَ فَعَلَهُ أَبُوبَکْر، فَلَمَّا کَانَ عُمَرُ، اسْتَشَارَ النَّاسَ، فَقَالَ عَبْدُالرَّحْمَانِ ابْنِ عَوْف: اَخْفِ الْحُدُودَ ثَمَانِینَ فَأَمَرَ بِهِ عُمَرُ.(1)

... عَنْ أَنَسِ ابْنِ مَالِک أَنَّ النَّبِیَّ | ضَرَبَ فِی الْخَمْرِ بِالْجریدِ وَالنعالِ، وَ جَلَد أَبُوبَکْرِ أَرْبَعِینَ(2)

...عَنْ أَنَسِِ قَالَ: جَلَدَ النَّبِیّ | فِی الْخَمْرِ بِالْجَرِیدِ وَالنعالِ، وَجَلَد أَبُوبَکْرِ أَرْبَعِینَ.(3)

4. Sudan soruşmaq əhvalatı

Buxari “Etisam” kitabında bir hədis nəql etmişdir ki, hədisin mətni belədir:

...عن ثابت، عن انس، قال: کنّا عند عمر، فَقَالَ: نَهَیْنَا عَنِ التّکلّفِ (4)

Sabit, Ənəs ibn Malikdən nəql etmişdir: “Biz Ömərin yanında idik. O, dedi: Bizi əziyətə düşməkdən çəkindirmişlər.”

Bu hədisin Buxari tərəfindən bu cür nəql olunması onun kəsilərək bir miqdarının atılmasını bildirir. Çünki, hər bir kəs onun mətninə azacıq diqqət yetirsə, bu cümlələrin düz olmamasını anlayacaqdır. Bir sözlə, atılmış cümlələrin hədisin

səh:154


1- [1] . “Səhihi-Müslim”, 5-ci cild, “Kitabul-hudud”,”Həddul-Xəmr”, 8-ci bölümü, hədis: 1707;
2- [2] . “Səhihi-Buxari”, 8-ci cild, “Kitabul-hudud”, 2-ci bölüm, “Ma caə fi zərbin Şaribəl xəmr”, hədis: 6391;
3- [3] . “Səhihi-Buxari”, 8-ci cild, “Kitabul-hudud”, “əz-Zərbu bil-cəridi vən-nəal”;
4- [4] . “Səhihi-Buxari”, 9-cu cild, “Kitabul etisam”, “Ma yəkrihu min kəsrətis-sual və ...” bölümü;

mətnində olmaması əsassız deyildir. Bu da onu bildirir ki, hədis üzərində dəyişiklik etməklə düzəlişlər aparılmışdır!!

Şükürlər olsun ki, başqa mühəddis və alimlər bu hədisi bütöv nəql etmişlər. Bununla da Buxarinin hədislərə nisbət xəyanətinin üzərindən pərdəni götürmüşlər.

İbn Həcər Səhihi-Buxarinin şərhində hədisin mətnini belə nəql edir:

...إِنَّ رَجُلاً سَأَلَ عُمَر بْن خَطَّابِ عَنْ قَوْلِهِ: {وَ فَاکِهَةً وَ أَبّاً} مَاالْأَبّ؟! فَقَالَ عُمَر: نَهَیْنَا عَنِ الْتَّعَمّق وَالتکلّف.

Bir kişi Ömər ibn Xəttabdan وَفَاکِهَةً وَأَبًّا} {(1) “(Növbənöv) meyvələr və ot (ələf) yetişdirdik” ayəsində olan “Əbb” kəlməsinin mənasını soruşdu ki, "Əbb" nədir? Ömər onun cavabında dedi: Bizi belə məsələləri fikirləşərək əziyyətə düşməkdən çəkindirmişlər.

İbn Həcər deyir: Bu hədisin mətni Sabit tərəfindən iki yolla nəql olunmuşdur. Sonra isə belə deyir: Bu hədis başqa məzmunlarda da nəql olunmuşdur. Lakin bizim Ənəsdən nəql etdiyimiz Buxarinin qısaltdığı hədisi yaxşı tamamlaya bilər.(2)

Əziz oxucu! İbn Həcərin sözlərindən Səhihi-Buxaridə və Fəthul-bari kitabında nəql olunmuş hədisin mətnlərinin bir-biri ilə müqayisəsindən belə məlum olur ki:

Bu hədis də onlarla başqa hədislər kimi Buxarinin səliqə və zövqü ilə uyğun gəlməmiş və xəlifəyə olan xüsusi əlaqəsi ilə bir yerə sığmamışdır. Buna görə də Buxari ən gözəl çıxış yolu hədislərin əvvəllərini və ən mühüm cümlələrini kəsib atmaqla öz əqidəsinə bu yolla xidmət etmişdir. Ona görə də əvvəli və ya axırı kəsilərək atılmamış belə bir hədisi oxuyan hər hansı bir

səh:155


1- [1] . “Əbəsə” surəsi, 31-ci ayə;
2- [2] . “Fəthul-bari”, 17-ci cild, səh. 31;

şəxsin istər-istəməz zehnində bir sual onu düşündürəcəkdir. O da budur ki, əgər Qurani-Kərimin lüğətlərindən bir kəlmə və ya bir lüğətin mənası əziyyətə və zəhmətə səbəb olursa, onda gərək dini mövzuların heç biri barədə soruşulmasın və bundan sonra heç bir kəsin fikirləşməyə və sual etməyə haqqı yoxdur. Bəs elm və təlim barədə olan bu qədər fəzilətlər harada və nə vaxt faydalı olacaqdır? belə bir böyük mənsəbə sahib olan şəxs necə ola bilər ki, Müqəddəs Qurani-Kərimin lüğətlərinin mənasını yaxşı bilməsin?! (Nə yaxşı ki, ayənin aşağısında onun izahı gəlmişdir.)

Kiçik bir sualın qarşısında onun cavabı نَهَینَا olan bir şəxs böyük İslam ümmətinin rəhbərliyini necə öhdəsinə götürmüşdür?!

Bəlkə də belə sualların özü Buxarini vadar etmişdir ki, hədislərin başına oyun açmaqla onu qısa və naqis nəql etsin.

Bu hədisi bir qədər fərqli ifadələrlə tanınmış təfsirçilərdən Süyuti, İbn Kəsir, Zəməxşəri, Xazen, Bəğəvi və Hakim mustədrəkdə "Əbəsə" surəsinin təfsirində nəql etmişlər. Həmçinin Səhihi-Buxarini şərh edənlərdən İbn Həcər(1), Eyni(2) və Qəstəlani(3), lüğət bilənlərdən İbn Əsir nihayədə(4) gətirmişlər. Biz Allahın köməyi ilə kitabın ikinci cildinin xilafət bəhsində bu dörd hədis barədə geniş bəhs edəcəyik.

5-6. Osman və Səmurət ibn Cundəbin əhvalatı

Buxari bəzən hədislərdə gələn aşkar adları şəxs əvəzlikləri, kinayə və ya “filankəs” kəlməsi ilə dəyişməklə onların həqiqi məzmununu gizlətmişdir.

səh:156


1- [1] . “Fəthul-bari”, 17-ci cild, səh. 31;
2- [2] . “Umdətul-qari”, 10-cu cild, səh. 35;
3- [3] . “İrşadus-sari”, 10-cu cild, səh. 311;
4- [4] . “Əbb” lüğətinin m'nasında

1. Usamədən bir hədis nəql olunmuşdur. O, bu hədisdə Osmanın gördüyü işlərə irad etmişdir. Hədisin tərcüməsi belədir:

Usaməyə dedilər: Yaxşı olar ki, gedib Osmanla söhbət edəsən və onu bu işlərindən çəkindirəsən. Usamə cavabında dedi: Siz elə düşünürsünüz ki mənim söhbətim sizin qulağınıza çatmalıdır? Hansı ki mən xəlifə ilə ona irad etmədən bu barədə söhbət etmişəm. Usamə dedi: Mən Peyğəmbərdən (s) eşitdiyim məsələdən sonra mənə əmir və hakim olan hər kəsə yaxşı adam deyə bilmərəm. Çünki, Peyğəmbər (s) buyurmuşdur ki, Qiyamət günündə bir nəfəri gətirib cəhənnəm oduna atarlar. Onun bağırsaqları od-alov içində qarnından çölə çıxar. Şiddətli ağrıların çoxluğundan dəyirman uzun qulağı kimi öz başına fırlanar. Cəhənnəm əhli onun ətrafına toplaşaraq deyərlər: Niyə belə edirsən? Məgər yaxşılıqlara dəvət edib pisliklərdən çəkindirən sən deyildinmi? O isə deyər: Bəli! Mən yaxşılıqlara dəvət edirdim lakin özüm yaxşı işlər görmürdüm. Pis işlərdən çəkindirirdim, amma özüm pis işlər görürdüm.(1)

ƏZIZ OXUCU! Aşağıda mətnini yazaraq Səhihi-Müslimdən nəql etdiyimiz bu hədis Usamə ibn Zeydin Osmana olan açıq iradını bildirir. Usamə İslamın mübariz şəxsiyyətlərindən biridir ki, Peyğəmbər (s) vəfatı zamanı İslam bayrağını və qoşun başçılığını ona həvalə etmiş və böyük səhabələrə başçı təyin etmişdir. Üsamə həmin o şəxsdir ki, Peyğəmbər (s) son anlarında belə, onun qoşunundan üz döndərəni lənətləmişdir.

səh:157


1- [1] . عن شقیق عن اسا مة بن زید قال قیل له الا تدخل علی عثمان فتکلمه فقال اترون انی اکلمه الااسمعکم والله قد کلمته فیما بینی وبینه دون ان افتح امراً لا احب ان اگون اول من فتحه ولا اقول لا حدیکون علی امیراً انه خیرالناس بعدما سمعت رسول الله |  یقول یؤتی بارجل یوم القیامة فیلقی فی النار فتندلق اقتاب بطنه فیدوربها کمایدورالحماربالحی فیجتمع الیه اهل النار فیقولون یا فلان ! مالک الم تکن تأمر بالمعروف وتنهی عن المنکر فیقول بلی قد کنت آمربالمعروف ولاآتیه وانهی عن المنکر وآتیه . “Səhihi-Müslim”, 8-ci cild, “Kitabu Əz-zohdu vər-rəqaiq”, “Uqubəti mən yəmuru bil-məruf” bölümü; hədis: 2989;

Belə bir böyük şəxsiyyətin Peyğəmbərdən (s) eşitdiyi hədisə əsaslanaraq Osmanı dəyirman uzun qulaqlarından biri və cəhənnəmdə bağırsaqları çölə çıxmış, dəhşətli əzaba tutulmuş bir şəxs kimi tanıtdırmışdır.

Bu hədisi “Müslim” iki yolla nəql etmişdir. Hər ikisində də Osman kəlməsi gözə dəyir. Buxari də həmin hədisi iki müxtəlif yolla nəql etmişdir. Lakin, hədisə başqa don geyindirmək və onun istiqamətini dəyişmək üçün Peyğəmbər (s) və Usamənin belə bir açıq iradını, Osmanın üzərindən götürmüş və hər iki yerdə çox məharətlə davranmışdır. Bir yerdə Osman əvəzinə mətndə şəxs əvəzliyi gətirmiş və ...قیل لأُسامة الا تکلم هذا... yazmışdır.

Başqa yerdə isə Osman kəlməsini “filankəs” kəlməsi ilə əvəz etməklə ...قیل لأسامة: لَوْ أَتَیْتَ فُلَاناً فَکلَّمته.. nəql etmişdir.(1)

2. Yenə də Müslim səhihdə və Əhməd ibn Hənbəl müsnəddə Ömər tərəfindən Bəsrəyə hakim təyin olunmuş Sumərənin şərab satdığını nəql edirlər. Bu hadisənin mətnində Sumərənin adı iki dəfə gəlmişdir. Səhihi-Müslimdən və Müsnədi-Əhməddən bu hədisin mətnini və tərcüməsini burada qeyd edirik:

Tavus, İbn Abbasdan nəql edir: Ömərə Sumərənin şərab satdığını xəbər verdilər. Ömər dedi: Allah Sumərəni öldürsün. Məgər o Peyğəmbərin (s) yəhudilər barədə buyurduğu “Allah yəhudiləri öldürsün. Çünki Allah, heyvanların piyini onlara haram etmişdir. Lakin onlar Allahın əmrinin əksinə yağları bazara çıxardaraq satırdılar” kəlamını eşitməyibmi?!(2)

səh:158


1- [1] . Səhihi-Buxari 4-cü cild, bab-sifətun-nar; Səhihi-Buxari 9-cu cild, Kitabul fetən bab- Əlfetnətu əlləti təmucu ıəmovcul fəhr;
2- [2] . ... عمروبن دینار قال اخبرنی طاوس انه سمع ابن عباس یقول بلغ عمران سمرة باع خمراً فقال قاتل الله سمرة الم یعلم ان رسول الله| قال قاتل الله الیهود حرمت علیهم الشحوم فحملوها فباعوها. “Səhihi-Müslim”, 5-ci cild; “Kitabul buyu` bab-təhrimun beyul xəmri vəl meytə”; “Musnədi Əhməd ibn Hənbəl”, “Məsanidu Ömər ibn Xəttab” bölümü, 1-ci cild, səh. 25;

Bu hədisi Buxari də Sumərənin yerinə "Filankəs" ibarətini gətirməklə nəql etmişdir:

... بلغ عمر ان فلاناً باعَ خمراً، فَقَالَ: قَاتَلَ الله فلاناً أَلَمْ یَعْلَمْ....(1)

Səhihi-Buxarini şərh edənlərin çoxu, hətta Səhihi-Müslimü şərh edən Nəvəvinin özü də həmin hədisin şərhində Buxarinin bu hədisə xəyanət etdiyini bildirmişlər. Bu nəzər də onlar tərəfindən örtülü və gizli qalmamışdır.

Səhihi-Buxaridə hədislərin məfhumu

Səhihi-Buxarinin hədislərinin etimadsızlığına beşinci dəlilimiz, bu hədislərin bir qisminin mənalarının nəql olunması və Buxarinin hədis nəql edənlərdən eşitdiyi kəlmələrin yazılmamasıdır.

Xətib Bağdadi bu barədə Buxarinin özündən nəql edir ki: Mən Bəsrədə eşitdiyim hədislərin bir çoxunu Şamda və Şamda eşitdiyim bir çox hədisləri də Bəsrədə yazmışam. Ondan soruşdular: Ya Əba Əbdillah! Bu hədislər bütövmü yazılmışdır?! Buxari cavabında sakit qalaraq heç nə demədi.(2)

İbn Həcər deyir: Səhihi-Buxaridə baş vermiş nadir və təəccüblü işlərdən biri də budur ki, bu kitabda bir hədis bir sənədlə nəql olunmuş, həmin hədis digər bir yerdə həmin sənədlə, lakin başqa mətn və kəlmələrlə nəql olunmuşdur. Belə ki, "Sehrun-nəbiy (s)" hədisində bu məsələ çox aydın görünür.(3)

Müəllif: Əgər ətraflı araşdırılsa görərik ki, Səhihi-Buxarinin hədisləri arasında hədislərin mənalarının nəqli çoxdur.

Əziz oxucu! 16 il müddətində yazılmış, öz müəllifi tərəfindən belə kitab barədə çatışmamazlıqları etiraf

səh:159


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 3-cü cild, “Kitabul buyu”, لایذاب شحرالمیتةولایباع
2- [2] . “Tarixi Bağdad”, 2-ci cild; səh. 11;
3- [3] . “Fəthul-bari”, 10-ci cild, səh. 186;

olunmuş, həmçinin hədislərdən birini şəhərlərin birində eşidərək bir müddətdən sonra başqa bir şəhərdə yazılması və s. kimi belə vəziyyətdə olan bir kitab hansı etimadı doğrulda bilər?!

Yəqin ki bu neçə müddət ərzində hədislərin kəlmələri unudulmuş və öz yerini başqa kəlmələrə əvəz etmişdir. Bir sözlə söyləsək, bir çox hədislərin mənası dəyişilmişdir. Belə olduqda hədis öz həqiqətini itirəcək və əvvəlki hədisin mətnində olan nöqtələrin aradan getməsi ehtimalı çoxalacaqdır. Buna görə də, biz “Səhihi-Buxari”nin mövzularının mənasının nəql olunmasını onun hədislərinin zəif olmasının səbəblərindən biri kimi hesaba alırıq.

Səhihi-Buxarinin başqaları tərəfindən tamamlanması

Qəstəlani deyir: Bizim əlimizdə olan Səhihi-Buxarinin nüsxələri bablarla(1) ünvanlanmış, lakin bu bablarda heç bir hədis nəql olunmamışdır. Bundan əlavə, bəzi bablarda hədis nəql olunmuşdur ki, babların ünvanı bu hədislə uyğun deyildir. Münəzzəm olmayan bu hədislər və mətləblər bir çoxlarının iradına səbəb olmuşdur. Hafiz Əbuzər Hurəvi bu iradları həll etmək üçün belə cavab vermişdir:

Buna görə də Əbuzər Hurəvi Hafiz Əbu İshaqdan, o da Əbul Vəlid Bacidən nəql etmişdir ki: Mən Fərbərinin (Buxarinin kitab saxlayanı) yanında olan Səhihi-Buxarinin əsl nüsxəsini üzündən köçürərkən o nüsxədə tamamlanmamış və yazılmamış bir çox hədislər gördüm. Biz onların bəzilərini bir-birlərinə artırmaqla qaydaya saldıq. Bu yolla Səhihi-Buxari kamilləşdi və kitab şəkklinə düşdü.(2)

Burada belə bir sual qarşiya çixir: başqalari tərəfindən

səh:160


1- [1] . Bölüm:- yə`ni başlıq; mövzu.
2- [2] . “İrşadus-sari”, 1-ci cild, səh. 23.

nəzmə salinmiş və tamamlanmiş bu kitabin vəziyyəti qaydaya düşməzdən və tamamlanmazdan qabaq necə idi? Görəsən onu nəzmə salan kim idi? Görəsən bu şəxs özü də buxari kimi bu kitabin hədislərində öz bildiyini etmişdir? Öz səliqəsi ilə hədisləri kitabdan silmiş və başqa hədisləri azaldib çoxaltmaqla istədiyi hissəsini kəsib atmişdir?! Nə bilmək olar?! Bu məsələlər bizim üçün çox gizlidir. Lakin təkcə bunu deyə bilərik ki, belə olan şəraitdə başqa şəxslər tərəfindən tamamlanmiş olan bu kitab hərçənd onun əsli iradli olmasa belə, yenə öz dəyərini itirir və onun məzmununa qarşi bizim əqidə və etimadimizi zəiflədir. Biz də ürəyimizdə bu kitaba qarşi şəkk edəcəyik.

Bu da Səhihi-Buxarinin hədislərinin zəifliyinə olan altıncı dəlilimiz.

Nəticə:

Əziz oxucu!

İndiyə kimi sizə çatdırdığımız mətləblərin xülasəsi budur ki, səhih adı ilə tanınan bu iki kitabın vəziyyəti müəyyən bir həddə aydınlaşdı. Bu kitabların hədis raviləri və ricalları öz iç üzlərini bizə göstərdilər. Bundan əlavə bu iki kitabın müəlliflərinin təəssübkeşliyi məlum oldu. Səhihi-Buxaridə yarımçıq yazılmış və atılmış, mənaları nəql olunmuş hədislər barədə dəlillər açıqlandı. Bir sözlə bu iki kitabın sənəd və müəllif baxımından vəziyyəti aydın oldu. Belə acınacaqlı vəziyyətdə olan bir kitabı necə səhih adlandırmaq olar?! Peyğəmbər (s) tərəfindən necə təsdiq oluna bilər?! Bu hədislərin hamısının nəql olunmasına necə icazə verə bilər?!

Görəsən Peyğəmbər (s) belə təəssübkeş əməl ilə, hədislərin bir hissəsinin silinməsi və mənalarının dəyişdirilməsi ilə razıdırmı?! Bununla belə yenə də bu kitabın Peyğəmbər (s) tərəfindən öz kitabı kimi tanıtdırılması və onu oxumağa rəğbətləndirməsinə inanmaq olarmı?! Bu sualların cavabını

səh:161

ruhu və fikri azad olan əziz təhqiqatçı oxucunun öz öhdəsinə həvalə edirik.

Bunlar, əziz oxucuların ixtiyarında qoyduğumuz “Səhiheyn” hədislərinin zəifliyini çatdıran möhkəm dəlillərdir.

Yeddinci dəlilimizi tövhid babında, səkkizincini Nubuvvət və doqquzuncu dəlilimizi isə müxtəlif bablarda oxuyacaqsınız.

səh:162

Altinci hissə

İşarə

Tövhid,  Səhihi - Buxari  və Səhihi - Müslim  baxımından

səh:163

səh:164

1. Allahı görmək səhiheyn baxımından

Səhihi-Buxariyə və Səhihi-Müslimə etimad etməməyimizin səbəblərindən və dəlillərindən biri də iki kitabın mətnlərində səviyyənin aşağı olmasıdır. Çünki, bu iki kitabda elə hədislər vardır ki, dini və əqli qaydalarla heç cür əlaqəsi yoxdur, elə mətləblər vardır ki, onların tarixi rədd olunmuşdur.

Biz bu mövzunu üç fəsildə bəhs edəcəyik:

1. Tövhid bəhsi ;

2. Nubuvvət bəhsi;

3. Müxtəlif hədislər barədə.(1)

Bu fəsildə təkcə “Tövhid, səhiheyn baxımından” mövzusunda bəhs edəcəyik.

Tövhid məsələsi bütün ilahi dinlərin əsası və İslam dinində bütün məzhəblərdə çox diqqət olunan və əhəmiyyətli sayılan bir məsələdir. Təəssüflər olsun ki, bu iki kitabda müxtəlif cəhətlərdən təhrif olunmuş və qəbul olunmaz şeylər qəbul olunmuş məsələ kimi tanınmışdır. Başqa sözlə söyləsək, bu iki kitabda tövhid məsələsində çoxlu əsassız və həqiqətlə müxalif

səh:165


1- [1] . Qeyd etmək istəyirik ki, kitabın bu bölümünü fəqət tövhid bəhsi ilə tamamlayacağıq. Nubuvvət və muxtəlif hədislər barədə səhiheyndə olan mövzuları isə ikinci cilddə açıqlayacağıq.

olan mətləblər nəzərə çarpır. Biz də onları bir-bir burada araşdırmışıq.

Tövhid məsələsində mühüm və diqqəti cəlb edən məsələlərdən birincisi budur ki, bu iki kitabda nəql olunmuş hədislərin məzmununda Allah-təala bu aləmdə bir cism kimi tanıtdırılmışdır. Bu iki kitab Allahın gözlə görünməsinin mümkün olduğunu açıqlamışdır.

İndi isə bu hədislərdən bir neçə nümunəyə diqqət edin:

1.

عن جریر قال: کنا جلوساً عندالنبی | فنظر الی القمر لیلة، لیلةالبدر فقال: انکم ترون ربکم کماترون هذاالقمر، لا تضامون فی رؤیته، فان استطعتم ان لاتغلوا حتی صلاة قبل طلوع الشمس وقبل غروبها فافعلوا، ثم قرء: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوب.

Cərir deyir: “Bir gecə (on dördüncü gecə) Peyğəmbərin (s) hüzurunda idim. O Həzrət (s) aya baxaraq belə buyurdu:

- Bu ayı gördüyünüz kimi, Allahı da görəcəksiniz və Allahla görüşmək sizə heç bir çətinlik və narahatçılıq yaratmayacaqdır. Sübh və əsr namazlarında nə qədər bacarırsınızsa çalışın və maneələri aradan aparın. Sonra Peyğəmbər (s) bu ayəni oxudu:

{وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ}

_ GüN DOğMAMışDAN əVVəL, BATMAMışDAN əVVəL RəBBINə IBADəT EDIB şə NINə TəRIFLəR DE! _(1)

Bu hədisi Buxari və Müslim öz səhihində müxtəlif bablarda və müxtəlif sənədlərlə nəql etmişlər.

Eyninin şərhi: - Bədruddin Eyni, Səhihi-Buxarini şərh

səh:166


1- [1] . “Qaf” surəsi, 39-cu ayə; “Səhihi-Buxari”, 1-ci cild, Əsr namazının fəziləti; Fəcr namazının fəziləti; “Səhihi-Buxari”, 6-cı cild, “Qaf” surəsinin təfsiri; “Səhihi-Buxari”, 9-cu cild, “Kitabut-tövhid”; “Səhihi-Müslim”, 2-ci cild; “Sübh və Əsr namazının fəziləti və onların...” bölümü.

edənlərdən biridir. Bu hədis Kermanidən (o da Səhihi-Buxarini şərh edənlərdəndir) nəql edir ki:

فاء - hərfini  فأِنِ ستَطَعتُمcümləsində gətirmək, Allahı görmək mövzusunun ardınca gəlmişdir; Allah-təala ilə görüşməyə nail olmağın dəlili sübh və əsr namazını qoruyub vaxtında qılmaqdır. Hər bir kəsə zəhmət və çətinlik çəkmədən bu görüş mümkün deyildir.(1)

2. Əbu Hüreyrə deyir:

...عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ: إِنَّ أُنَاساً قَالُوا: یَا رَسُولُ الله! هَلْ نَرَی رَبُّنَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ: قَالَ: "هَلْ تُمَارُونَ فِی الْقَمَرِ لَیْلَةِ الْبَدْرِ لَیْسَ دُونَهُ سَحَابٌ؟" قَالُوا: لاَ یَا رَسُولَ الله! قاَلَ: "فَهَلْ تُمَارُونَ فِی الشَّمْسِ لَیْسَ دُونَهَا سَحاَبٌ؟" قَالُوا: لاَ. قاَلَ: "فَإِنَّکُمْ تَرُونَهُ، کَذَلِکَ یُحْشَرُ النَّاسُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ".

فَیَقُولُ: مَنْ کَانَ یَعْبُدُ شَیْئاً فَلْیَتَّبِع، فَمِنْهُمْ مَنْ یَتَّبِعُ الشَّمْسَ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَّتَّبِعُ الْقَمَرَ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَتَّبِعُ الطَّوَاغِیتَ وَ تَبْقَی هَذِهِ الأُمَّةُ فِیهَا منافقوها، فَیَأْتِیهِمُ اللهُ فِی غَیْرِالصُّورَةِ الَّتِی یَعْرِفُونَ فَیَقُولُ: أَنَا رَبُّکُمْ فَیَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللهِ مِنْکَ هَذاَ مَکاَنُنَا حَتَّی یَأْتِینَا رَبُّنَا، فَإِذَا أَتَیْنَا رَبُّنَا عَرَفْنَاهُ، فَیَأْتِیهِمُ اللهُ فِی الصُّورَةِ الَّتِی یَعْرِفُونَ، فَیَقُولُ: أَنَا رَبُّکُمْ فَیَقُولُونَ: أَنْتَ رَبُّنَا فَیَتَّبِعُونَهُ، وَ یُضْرَبُ جَسْرُ جَهَنَّمَ، قَالَ رَسُولُ الله: "فَأَکُونَ أَوَّلُ مَنْ یُجِیزُ مِنَ الرَّسُلِ بِأُمَّتِهِ وَ لاَ یَتَکَلَّمُ یَوْمَئِذٍ أَحَدٌ إِلاَّ الرَّسُلُ، وَ کَلاَمُ الرَّسُلِ یَوْمَئِذٍ: أَللَّهُمَّ! سَلِّمْ، أَللَّهُمَّ! سَلِّمْ، وَ بِهِ کَلاَلیبُ مِثْلُ شوک السعدانِ، أَمَا رَأَیْتُمْ شوک السعدانِ؟" قَالُوا: بَلَی. قَالَ: "فَإِنَّهَا مِثْلُ شَوْکِ السعدانِ غَیْر أَنَّهَا لاَ یَعْلَم عِظمَهَا إِلاَّ اللهُ، فَتَخَطَّفُ النَّاسَ بِأَعْمَالِهِمْ، مِنْهُم المَوبِقُ بِعَمَلِهِ، وَمِنْهُمُ الْمُخَردِلُ ثُمَّ یَنْجُو، حَتَّی إِذَا فَرَغَ اللهُ من القَضَاء بَیْنَ عِبَادِهِ وَ أَرَادَ أَنْ یَخْرُجَ مِنَ النَّارِ".

یَخْرُجُ مِمَّنْ کَانَ یَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ الله، أمر الْمَلَائِکَةَ أَنْ یُخْرِجُوهُمْ فَیَعْرِفُونَهُمْ بِعَلاَمَةِ السُّجُودِ وَحَرَّمَ اللهُ عَلَی النَّارِ أَنْ تَأْکَلَ من ابْنِ آدَمَ أَثرَ السُّجُودِ، فَیُخْرِجُونَهُمْ قَدِ امْتَحَشُوا، فَیَصبُّ عَلَیْهِمْ مَاءً، یُقَالُ لَهُ: مَاءُ الْحَیَاةِ، فَیُنْبِتُونَ نَبَاتَ الْحِبّةِ فِی حمیل السیلَ، وَ یَبْقَی رَجُلٌ مَقْبَلٌ وَجْهَهُ عَلَی النَّارِ، فَیَقُولُ: یَا رَبِّ! قَدْ قَشَبْنِی رِیحُهَا وَ أَحْرَقَنِی زکاؤُها فَاِصْرف

səh:167


1- [1] . “Umdətul-qari”, 25-ci cild; səh. 123;

وَجْهِی عَنِ النَّارِ، فَلاَ یَزَالُ یَدْعُو اللهَ، فَیَقُولُ الله: لَعَلَّکَ إِنْ أَعْطَیْتُکَ أَنْ تَسْأَلَنِی غَیره؟ فَیَقُولُ: لاَ وَ عِزَّتِکَ! لاَ أَسْئَلُکَ غَیْرَهُ. فَیَصْرِفُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ ثُمَّ یَقُولُ: بَعْدَ ذَلِکَ یَارَبّ! قَرِّبْنِی إِلَی بَابِ الْجَنَّةِ! فَیَقُولُ: أَلَیْسَ قَدْ زَعَمْتَ أَنْ لاَ تَسْئَلَنِی غَیْرَهُ؟ وَیْلَکَ یَا ابْنَ آدَم مَا أَغدرکَ؟ فَلاَ یَزَالُ یَدْعُو فَیَقُولُ: لَعَلّی إِنْ أَعْطَیْتُکَ ذَلِکَ: تَسْأَلَنِی غَیْرَهُ؟ فَیَقُولُ: لاَ وَ عِزَّتِکَ لاَ أَسْئَلُکَ غَیْرَهُ. فَیُعْطِی اللهُ من عهودِ وَ مَوَاثِیقَ أَنْ لاَ یَسْأَلَهُ غَیْرَهُ، فیقرّبه إِلَی بَابِ الْجَنَّةِ، فَإِذَا رَأَی مَا فِیهَا سَکتَ مَاشَاءَاللهُ أَنْ یَسْکُتَ، ثُمَّ یَقُولُ: یَا رَبّ! أَدْخِلْنِی الْجَنَّةَ، فَیَقُولُ اللهُ: أَوَلَیْسَ قَدْ زَعمتَ أَنْ لَا تَسْأَلَنِی غَیْرَهُ؟ وَیْلَکَ یَا ابْنَ آدم مَا أَغْدَرَکَ! فَیَقُولُ: یَا رَبّ! لاَ تَجْعَلَنِی أَشْقَی خَلقِکَ، فَلاَ یَزَالِ یَدْعُو حَتَّی یَضْحَکَ اللهُ، فَإِذَا ضَحِکَ مِنْهُ، أَذِنَ لَهُ بِالدُّخُولِ فِیهَا، فَإِذَا دَخَلَ فِیهَا قِیلَ: تَمُنَّ من کَذَا فَیَتَمَنِّی، ثُمَّ یُقَالُ: تَمُنَّ مِنْ کَذَا، فَیَتَمَنِّی حَتَّی یَنْقَطِعَ بِهِ الْأَمَانِیّ، فَیَقُولُ الله: هَذَا لَکَ وَمِثْله مِنه".

“Bir çoxları Peyğəmbərdən (s) sual etdilər ki, görəsən Allahı qiyamət günündə görəcəyikmi?!

Peyğəmbər (s) onların cavabında buyurdu: Siz qarşısında bulud olmayan on dörd gecəlik ayı görməkdə şəkkmi edirsiniz! Ərz etdilər: Xeyr, ya Rəsuləllah (s). Bu vaxt Həzrət (s) sual etdi: Əgər qarşısında bulud olmasa günəşi görməkdə də şəkkmi edirsiniz? Ərz etdilər: Xeyr. Buyurdu: Bəli, şübhəsiz ki, Allah-təalanı günəş və ay kimi görəcəksiniz!!

Sonra Peyğəmbər (s) buyurdu: Qiyamət günündə camaat həşrə gətirilərlər. Onlara elan olunar ki: Hər kəs yer üzündə (dünyada) pərəstiş etdiyi hər bir şeyə itaət etsin. Bir çoxları günəşə itaət edərlər, bir çoxları isə aya itaət edərlər.

Üçüncü tayfa saxta məbudlarının arxasınca düşər. Xülasəsi budur ki, hər bir kəs batil məbuduna itaət edər. Tənha mənim ümmətim onlar arasında olan münafiqlərlə qalarlar. Sonra Allah onu tanıdıqları qiyafəsindən başqa bir qiyafədə üzə çıxar və deyər: Mən sizin Allahınızam. Deyərlər: Biz səndən Allaha pənah aparırıq. Bizim Allahımız gəlməyincə burada qalacağıq ve heç bir yerə tərpənməyəcəyik. Biz onu çox gözəl tanıyırıq.

səh:168

Sonra Allah onu tanıdıqları qiyafədə gələcək və deyəcək: Mən sizin Allahınızam. Onlar: Bəli, sənsən bizim Allahımız deyəcəklər. Bu vaxt Allahın arxasınca yola düşərlər. Sonra cəhənnəmin ortasından bir körpü çəkiləcəkdir. Peyğəmbərlər arasında ümmətini bu körpüdən keçirən birinci peyğəmbər mən olacağam. O gün ənbiyalardan başqa heç kəs bir söz deyə bilməyəcəkdir. Peyğəmbərlərin sözləri də o gün çətin və qorxulu olacaq. Belə ki: Xudaya öz bəndələrini bu günün narahatçılığından və sıxıntısından saxla və cəhənnəmdə olan (muğilan) tikanlarından saxla.

Sonra Allahın elçisi (s): Muğilan tikanı görmüsünüzmü? Ərz etdilər ki: Bəli. Buyurdu: Cəhənnəmin tikanları muğilan tikanları kimidir. Lakin o tikanın böyüklüyünü Allahdan başqa heç kəs bilmir. Camaat öz pis əməllərinin nəticəsinə mübtəla olar, bir çoxları həlak olar və bir çoxları isə tikə-tikə olaraq atəş içində qalarlar. Sonra nicat taparlar.

Allahın elçisi sonra belə əlavə etdi: Allah, öz bəndələri arasında qəzavət edərək, hökm verdikdən sonra bir çoxlarını cəhənnəm odundan xilas edər və onun təkliyinə və yeganəliyinə şahidlik verən hər kəsi bağışlayar. Mələklərə əmr edər ki, onları cəhənnəm atəşindən çıxardın. Mələklər alınlarındakı səcdə əlamətindən onları tanıyarlar. Allah oda səcdə yerini yandırmağı haram edər.

Mələklər onları bədənləri yanmış və qaralmış halda oddan çıxararlar. Onların bədənlərinə həyat suyu çiləyərlər. Onların bədənlərinin ətləri sürətlə yerinə gəlib bitməyə başlayar. Məhşər əhlindən üzü oda tərəf olan bir kişi qalar. Ərz edər: Xudaya! Cəhənnəmin üfunəti məni zəhərlədi, şölələri məni yandırdı, üzümü oddan qaytar. Elə dua edər və Allahdan istəyini israr edər ki, Allah deyər: Əgər sənin istədiyini versəm, başqa bir şey də istəyəcəksən. Ərz edər: Yox, and olsun sənin

səh:169

izzətinə ki, bundan başqa bir şey istəmirəm; Allah onun üzünü oddan döndərər, ondan sonra deyər: Xudaya! Məni behiştin qapısına yaxınlaşdır. Allah onun cavabında deyər: -Məgər sən deyildinmi ki, deyirdin bir hacətdən başqa hacətim və istəyim yoxdur? Və başqa bir şey istəməyəcəksən? Vay olsun sənə ey Adəmin oğlu! Nə qədər hiyləgərsən?

O kişi öz istəyində və tələbində israr edər. Allah deyər: Əgər sənin istədiyini versəm məndən yenə də bir şey istəyəcəksən? Ərz edər: Yox! And olsun sənin izzətinə ki, bundan başqa bir hacətim və istəyim yoxdur. Allah onunla birgə möhkəm əhd-peyman bağlayar ki, yenidən başqa bir şey istəməsin. Sonra onu behiştin qapısına yaxınlaşdırar. Elə ki o, behiştin içində olanları görər, bir az sükut edər, sonra isə yenidən ərz edər: Xudaya! Məni behiştinə daxil et! Allah buyurar: Sən demirdinmi ki, başqa bir istəyim yoxdur?! Vay olsun sənə ey Adəmin oğlu! Nə qədər hiyləgərsən?! Ərz edər: Xudaya! Məni ən məhrum olunmuş bəndələrindən etmə! İstəyində o qədər israr edər ki, Allahın gülməyi gələr!! Elə ki onun gülməyi gəldi, onun üçün behiştə girmək icazəsi verilər. Behiştə daxil olduğu zaman ona deyilər: Ürəyin bizdən nə istəyirsə bizdən istə! Sonra ürəyi istədiyini onlara deyər.

Yenə də ona deyilər: Bizdən hər nə istəyirsənsə istə! Yenə ürəyi istədiyini deyər. Elə ki, istəkləri qurtarar, Allah deyər: İstədiklərini iki qat sənə yenə verərəm”.(1)

3.

səh:170


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 1-ci cild, “Kitabus-səlat”,“Fəzlus-sucud” bölümü, hədis: 547; həmin mənbə, 6-cı cild, “Kitabut-təfsir”, hədis: 4570; həmin mənbə, 9-cu cild, “Kitabut-tövhid”; “Vucuhun yəvməizin-nazirəh ilə rəbbiha nazirəh; hədis: 6997-7001; həmin mənbə, 8-ci cild, “Əs-siratu cisri cəhənnəm” bölümü, hədis: 6204; “Səhihi-Müslim”, 1-ci cild, “Mərifətu təriqur-royə`” bölümü, hədis: 182;

عَنْ أَبِی سَعِید الْخِدْرِی: إِنَّ أناساً فِی زَمَنِ النَّبِیِّ | قَالوُا: یَا رَسُولُ اللهِ! هَلْ نَرَی رَبّنَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ؟ قَالَ رَسُولُ الله | "نَعَمْ" قَالَ: "هَلْ تَضَارّونَ فِی رُؤْیَةِ الشَّمْسِ بِالظهیرة ضوءَ لَیْسَ فِیهَا سَحَابٌ؟" قَالوُا: لاَ. قاَلَ: "وَ هَلْ تُضَارُّونَ فِی رُؤْیَةِ الْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ ضَوْءَ لَیْسَ فِیهَا سَحَابٌ؟" قَالُوا: لَا. قاَلَ النَّبِیّ|: مَا تُضَارّونَ فِی رُؤیَةِ اللهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ، ألاکما تُضَارُّونَ فِی رُؤْیَةِ أحدهما، إِذَا کَانَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ لِیتبعِ کُلُّ أُمَّةِ مَا کَانَتْ تَعْبُدُ، فَلاَ یَبْقَی أَحَدٌ کَانَ یَعْبُدُ غَیْرَ اللهَ، مِنَ الْأَصْنَامِ وَالْأَنْصَاب، إِلاَّ یَتَسَاقِطُونَ فِی النَّارِ، حَتَّی إِذَا لَمْ یَبْقَ إِلاَّ مَنْ کَانَ یَعْبُدُ اللهَ مِنْ بَرّ وَ فَاجِر وَ غبرات أَهلِ الْکِتَابِ، فَیُدْعَی الْیَهُودُ، فَیُقَالُ لَهُمْ: منْ کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ؟ قَالُوا: نَعْبُدُ عَزِیزَ ابْنَ اللهِ، فَیُقَالُ لَهُمْ: کَذِبْتُمْ مَا أَتَّخَذَ اللهُ مِنْ صَاحِبَةِ وَ لَا وَلَدِ، فَمَاذَا تَبْغُونَ؟ فَقَالُوا: عَطَشُنَا یَا رَبَّنَا! فَاسْقِنَا! فَیُشَارُ: أَلاَ تَروونَ فَیَحْشرُونَ إِلَی النَّارِ کَأَنَّهَا سراب یَحْطِمُ بَعْضُهَا بَعْضاً، فَیَتَسَاقِطُونَ فِی النَّار.

ثُمَّ یُدْعی النَّصَارَی، فَیُقَالُ لَهُمْ: مَنْ کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ؟ قَالُوا: کُنَّا نَعْبُدُ الْمَسِیحَ ابْنَ الله فَیُقَالُ لَهُمْ: کَذِبْتُمْ، مَا اتَّخَذَ اللهُ من صَاحِبَةِ وَ لاَ وَلَدِ، فَیُقَالُ لَهُمْ: فَمَاذَا تَبْغُونَ؟ فَکَذَلِکَ مِثْل الأَوَّلِ، حَتَّی إِذَا لَمْ یَبْقَ إِلاَّ مَنْ کَانَ یُعْبدُاللهِ مِنْ بَرٍّ وَ فَاجِرٍ، أَتَاهُمْ رَبُّ الْعَالَمْینَ فِی أَدْنَی صُورَةِ من اللتی رَأَوْهُ فِیهَا، فَیُقاَلُ: مَاذَا تنظرون؟ تَتَبع کُلّ أُمّةِ مَا کَانَتْ تَعْبُدُ، قَالُوا: فَارقْنَا النَّاسَ فِی الدُّنْیَا عَلَی أفقرِ مَا کُنَّا إِلَیْهِمْ، وَ لَمْ نُصَاحِبُهُمْ وَ نَحْنُ نَنْتَظِرُ رَبَّنَا الّذِی کُنَّا نَعْبُدُ. فَیَقُولُ: أَنَا رَبّکُمْ. فَیَقُولُونَ: لاَ نُشْرکُ بِاللهِ شَیْأً مَرَّتَیْنِ أَوْ ثَلاثاً حَتَّی أَنَّ بَعْضَهُمْ لیَکَادُ أَنْ یَنْقَلِبَ فَیَقُولُ: هَلْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ عَلاَمَة فَتُعْرِفُونَهُ بِهَا فَیَقُولُونَ: الساق، فَیَکْشِفُ عَنْ سَاقِ...

Əbu Səid Xidri deyir: Bir çoxları Peyğəmbərdən (s) soruşdular ki: -Ya rəsuləllah! Biz Allahı qiyamət günündə görəcəyikmi? Cavab verdi: Bəli! Sonra buyurdu: Başınızın üstündə zöhr vaxtı qarşısında bulud olmayan parlayan günəşi görməkdə sizin aranızda kiçik bir ixtilaf təsəvvür olunmuşdur? Dedilər: Xeyr. Sonra buyurdu: Parıltısı bütün yerləri bürümüş və qarşısında bulud olmayan on dörd gecəlik ayı görməkdə ixtilaf edirsiniz? Dedilər: Xeyr, Ya Rəsuləllah!

Buyurdu: Qiyamət günündə də Allahı görməkdə bu cür

səh:171

kiçik bir ixtilaf və çətinlik olmayacaqdır.(Yəni necə ki günəşi və ayı hamı asanlıqla görə bilir, Allahı da belə görmək mümkün olacaqdır.)

Sonra Allahın elçisi (s) sözlərinə belə əlavə etdi: qiyamət günündə Allah tərəfindən elan olunacaq: Dünyada hər nəyə itaət edən ümmət bu gün də itaət etsin. Bu vaxt bütün bütpərəstlərin hamısı cəhənnəm oduna atılacaqlar. Allaha itaət edənlər günahkar olsalar da və əhli-kitabdan bir çoxları qalacaqlar. Sonra yəhudiləri ilahi məhkəməyə çağıracaqlar. Onlardan soruşacaqlar ki: Dünyada nəyə pərəstiş edirdiniz? Deyəcək: Allahın əziz oğluna! Onlara deyilər: Yalan söyləyərək böhtan atırsınız. Çünki, Allah özünə övlad seçməmişdir. İndi nə istəyirsiniz? Deyəcəklər: İlahi biz susuzuq, bizə su ver!! Cavab verilər: Bir müddət sizə su verilməyəcək. Bir-birinin ardınca qığılcım dalğaları kimi şölə saçan cəhənnəm oduna atılarlar.

Sonra Məsihiləri İlahi ədalət məhkəməsinə gətirərək soruşarlar: Kimə pərəstiş edirdiniz? Deyərlər: Allahın oğlu Məsihə. Deyilər: Bu yalan və iftiradır. Çünki, Allah özü üçün övlad seçməyibdir. Onlara da deyilər: Nə istəyirsiniz? Bu dəstə də yəhudilər kimi cəhənnəm atəşi içində yerləşərlər. Allaha pərəstiş edən günahkar və yaxşı iş görənlərdən başqa heç kəs qalmaz.

Bu yerdə Allah, onu gördükləri surətdə (və ya nəzərlərində tutduqları surətdə) lap yaxına onların arasına gələr.

Onlara deyilər: Nəyi gözləyirsiniz? Dünyada hər nədən pərəstiş edənlər ondan pərəstiş etsin. Cavabında deyərlər: Biz o dünyada köməyinə çox ehtiyacımız olan camaatdan uzaqlaşdıq və onlarla əlaqələrimizi kəsdik. İndi də pərəstiş etdiyimiz Allahı gözləyirik. Allah deyər: İndi mən sizin Allahınızam. Deyərlər: Biz heç bir şeyi Allahımıza şərik qərar vermirik. Bu

səh:172

cümləni üç-dörd dəfə təkrar edərlər. Allah onlara deyər: Allahı tanımağınız üçün sizinlə Allah arasında heç əlamət varmı? Deyərlər: Bəli, bu əlamət Allahın baldırıdır! Sonra Allah baldırını göstərər və onun qarşısında duran hər bir mömin səcdəyə düşər.(1)

"حتی أن بعضهم لیکاد أن ینقلب فیقول هل بینکم و بینه آیة فتعرفونه بها فیقولون الساق فیکشف عن سا قه فیسجدلله کل مؤمن... ."

4. Cərir ibn Əbdullah deyir: “Peyğəmbər (s) buyurdu: Siz öz Allahınızı aşkar şəkildə gözlərinizlə görəcəksiniz. إنَّکم سَتَرَوْنَ رَبَّکُمْ عَیَنَا" "(2)

Qəstəlani deyir: “Əyənən”, “ع” əyn hərfi kəsrəli olmaqla “Ayinətuş-şeyi iyanən” kəlməsindən götürülmüşdür. Gözlə görünən bir şeyə “əyanən” deyilir(3)

5.

...عَنْ صَهیب، عَنِ النَّبِیّ | قَالَ: "إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ قَالَ: یَقُولُ اللهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی: تُرِیدُونَ شَیْئاً أَزِیدُکُم! فَیَقُولُونَ: أَلَمْ تَبْیّضْ وُجُوهُنَا؟ أَلَمْ تُدْخِلْنَا الْجَنَّةَ وَ تُجَنِّبْنَا مِنَ النَّارِ؟! قَالَ: فَیَکْشِفُ الْحِجَابَ، فَمَا أُعطُوا شَیْئاً أَحبَّ إِلَیْهِمْ مِنَ النَّظْرِ إِلَی رَبِّهِمْ عَزَّ وَ جَّلَّ.

Suheyb nəql edir ki: Allahın elçisi (s) buyurdu: Qiyamət günü elə ki behişt əhli behiştə daxil olar, Allah deyər: İstəyirsinizmi sizə bundan da çox ehsan edim? Deyərlər: İlahi bizi üz ağ etdiyin ən böyük nemət bəs deyil? Bizi cəhənnəm odundan nicat verməklə behiştə daxil etmədinmi? (Görəsən bundan da böyük bir nemət varmıdır?).

Allahın elçisi buyurdu: Bu sual və cavabdan sonra maneələr

səh:173


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 6-cı cild, “Nisa” surəsinin təfsiri; hədis: 4581; “Səhihi-Müslim”, 1-ci cild, “Mərifətu təriqur-royət” bölümü; “Səhihi-Buxari”, 9-cu cild, “Kitabut-tövhid”, hədis: 701;
2- [2] . “Səhihi-Buxari”, 9-cu cild, “Kitabut-tövhid”,”Vucuhun yəvməizin nazirəh” bölümü;
3- [3] . “İrşadus-sari”; 10-cu cild, səh. 391;

və pərdələr götürülər və Allahın cəmalı görünər. Behişt əhlinə Allahın cəmalına baxmaqdan başqa ən böyük , üstün və sevimli bir nemət verilməz.(1)

6.

عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَبْدُ اللهِ بْنِ قَیْس عَنْ أَبِیهِ عَنْ رَسُولِ اللهِ | قَالَ: جَنّتان من فضّةِ آنِیتهما وَ مَا فِیهِمَا، وَ جَنَّتَانِ مِنْ ذَهبِ آنیتهما وَ مَا فِیهِمَا، وَ مَا بَیْنَ الْقومِ وَ بَیْنَ أَنْ یَنْظُرُوا إِلَی رَبِّهِمْ، الأرْدَاء الْکِبْرِیَاء عَلَی وَجْهَة فِی جنّةِ عَدْن.

Əbu Bəkr ibn Əbdullah ibn Qeys atasından nəql edir: “Peyğəmbər (s) buyurdu: Binası, qabları və başqa əşyaları gümüşdən olan iki behişt və binası, qabları və başqa əşyaları qızıldan olan başqa iki behişt vardır. Onlarla camaatın arasında allahlarına tamaşa etməkdə, “Ədn” adlı behişti tutmuş olan Allahın üzündəki Kibriya pərdəsindən başqa heç bir maneə yoxdur! (2)

Allahı görmək barədə olan bu beş hədis səhiheyn kitablarında nəql olunmuşdur. Eyni halda həmin hədislər bəzən də az fərq olmaqla başqa sihahlarda da nəql olunmuşdur.(3) Burada səhiheyndə olmayan, lakin başqa sunənlərdə nəql olunmuş daha bir hədisi əziz oxucularımıza təqdim edirik:

7.

عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ| :بَینا أَهْل الْجَنَّة فِی نَعِیمِهِمْ إِذْ سَطَحَ لَهُمْ نُور، فَرَفَعُوا رُؤُسَهُمْ، فَإِذاً الرّبِّ قَدْ أَشْرَفَ عَلَیْهِمْ مِنْ فَوْقِهِمْ، فَقَالَ: أَلسَّلاَمُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ الْجَنَّة! قَالَ: وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللهِ سَلاَمٌ قَوْلاً مِن رَّبِّ رحِیم قَالَ: فَیَنْظُرُ إِلَیْهِمْ وَ یَنْظُرُونَ إِلَیْهِ فَلاَ یَلْتَفِتُونَ إِلَی شَیء مِنَ

səh:174


1- [1] .“Səhihi-Müslim”, 1-ci cild, “İsbat və royətul mominin rəbbihim fil axirət”, bölümü;
2- [2] . “Səhihi-Muslüm”, 1-ci cild, “İsbat və royətul mominin rəbbihim fil axirət” bölümü; “Səhihi-Buxari”, 9-cu cild, “Kitabut-tövhid”, “Vəkanə ərşuhu ələl ma`” bölümü;
3- [3] . “Sunəni İbn Macə”, 1-ci cild, “Sunəni-Termizi”, 4-cü cild, “Royətur-rabb” bölümü.

النَّعِیمِ، مَا دَامُوا یَنْظُرُونَ إِلَیْهِ حَتَّی یَحْتَجِبْ عَنْهُمْ وَ یَبْقَی نُورُهُ وَ بَرَکَتُهُ عَلَیْهِمْ فِی دِیَارِهِمْ.

Cabir ibn Abdullah Ənsari Peyğəmbərdən (s) nəql edir: “Behişt əhli oranın nemətlərindən bəhrələnməkdən əlavə, onlar üçün bir nur görünər. Behişt əhli başlarını qaldırdıqda görərlər ki, bu Allahdır və yuxarıdan baxaraq onlara deyər: Salam olsun sizlərə ey behişt əhli!

Allahın elçisi bu vaxt belə buyurdu:

{سَلاَمٌ قَوْلاً مِنْ رَبِّ رَحِیمٍ}

ayəsinin mənası budur. Sonra Peyğəmbər (s) buyurdu: Allah behişt əhlinə, behişt əhli isə Allaha tamaşa edəcəklər! Allaha baxdıqları zaman onlar behişt nemətlərindən heç birinə diqqət etməyəcək və Allah pərdə arxasına keçincə heç bir nemətlərə meyl etməyəcəklər. Elə ki Allah qeyb oldu, onun nuru, xeyr və bərəkəti onların mənzillərində qalacaqdır.” (1)

Hədislərdən istifadə olunan mətləblər

Bu hədislərin hamısından belə başa düşülür ki:

1. Allah-təala qiyamət günündə həmin zahiri gözün və cismin vasitəsilə görünər və insanın gözünün şüasından Allahın vücuduna birləşər və Allahın cismi həmin şüanı gözdə öz əksini tapar.

إِنّکُمْ سترون ربّکم کما ترون هذا القمر

2. Allahı ancaq seçilmiş bəndələr görməz, bəlkə münafiq bəndələr də Allahı görməyə nail olacaqlar.

و تبقی هذه الأمّة فیها منافقوها فیأتیهم الله...

3. Allah-təala surətə və cismə malikdir. Hadisələr, dəyişmək, əvəz olmaq və hərəkət onun vücuduna ariz olmuşdur.

4. Allah, bəndələrinin qarşısında dayanır və məxsus məkana

səh:175


1- [1] . “Sunəni-ibn Macə”, 1-ci cild, “Ərrəddu ələlcəhmiyyə” bölümü.

və məhəllə malikdir.

5. Allahın müxtəlif qiyafələri və müxtəlif surətləri vardır. Bəzi qiyafələrində bəndələri üçün tanılası deyil. Lakin bəzi qiyafələrdə onu tanıyırlar və onun arxasınca gedirlər.

فیاتیهم الله فی غیرالصورةالتی یعرفون فیقول: اناربکم فیقولون نعوذبالله منک...فیاتیهم الله فی الصورةالتی یعرفون...

6. Bəzən də Allahın məxsus əlaməti olan baldırının vasıtəsilə onu taniyacaqlar. Nə qədər ki, baldırını göstərməyib, Allahın tanınması qeyri-mümkündür.

فیقول هل بینکم و بینه علامة فتعرفونه بها فیقولون: الساق فیکشف عن ساق... .

7. Nəhayət bu hədislərdə ələ gələn və çox gülməli olan axırıncı nöqtə, Allahın Adəm övladı və günahkar bəndəsi tərəfindən aldadılmasıdır.

Bunlar Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslimdə nəql olunmuş Allahın görünməsi barədə olan hədislərin xülasəsi idi. Bundan əlavə, bir çox mətləblər də istifadə olunur ki, onların bəzilərinə də işarə olundu.

Allahın görünməsi bəhsi əhəmiyyət kəsb etdiyinə görə əhli-sünnə və onların hədis əhlinin arasında bu məsələnin sabit və başverəcək bir iş olduğu və həmçinin əksinə, şiələr və onların rəhbərləri arasında bu məsələnin heç cür qəbul olunmadığı və bu məsələni onlardan heç bir kəs qəbul etmədiyi üçün bu mövzuda əhli-sünnə və əhli-şiə alimlərinin nəzərlərini araşdırırıq.

Əhli-sünnə alimlərinin nəzərində Allahın görünməsi

Əhli-sünnə alimləri nə deyirlər ?!

Əhli-sünnə alimlərinin və onların dörd məzhəb rəhbərlərinin, bəlkə onların bütün alimlərinin və hədisçilərinin Allahı görmək barədə olan nəzərləri hədislərin söylədiyi nəzərlərdir. Onlar Allahın nəinki görünməsini, hətta bu məsələni öz əqidələrinin

səh:176

əsli kimi qəbul edir və onu inkar edənləri isə İslamdan xaric olmuşlardan və kafirlərdən hesab edirlər.

İmam Əhməd ibn Hənbəl sünni məzhəbinin imamlarından biridir. O, Allahın barəsində bu əqidədə olmuş və müxalifləri İslam dinindən xaric olmuş bilir.(1)

 Malik və Şafei də hər ikisi əhli-sünnənin dörd rəhbərlərindən biri sayılırlar. Onlar da Allah-təalanın qiyamət günü görünməsində həmin əqidədədirlər.

Əşhəb deyir: İmam Malikə dedim: Ya Əba Əbdillah ! (onun kunyəsidir)

{وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نَاضِرَة إِلَی رَبِّهَا نَاظِرَةٌ}

 ayəsinin mənası budur ki camaat bu iki gözlə Allaha tamaşa edəcəklər? Dedi: Bəli! həmin iki gözlə. Dedim: bir çoxu deyirlər ki:

 (إِلَی رَبِّهَا نَاظِرَةٌ) – cümləsinin mənası budur ki, Allahın savab və əzabını gözləyərlər. Mənim cavabımda dedi: Onlar yalan deyirlər, camaat Allahın özünə tamaşa edəcəklər.(2)

Mozni ibn Horəmdən nəql edir ki: İmam Şafeidən eşitdim:

{کَلاَّ انَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ}  ayəsinin təfsirində belə dedi: Bu ayə buna dəlildir ki, Allahın övliyaları onu axirətdə görəcəklər. Həmçinin Rəbi` nəql edir: Günlərin bir günü İmam Şafeinin yanında idim. Ona Səiddən bir məktub gəldi.

O məktubda یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ} {کَلاَّ أنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ ayəsi barədə sual soruşulmuşdur. Şafei məktubun cavabında belə yazdı: “Allah qəzəb üzünü camaatdan gizlədəcək buna dəlildir ki, başqaları Allah sevindiyi anda onun üzünü görəcəklər. Rəbi` deyir: Şafeidən sual etdim. Sən özün bu məsələyə etiqad bəsləyirsən?

səh:177


1- [1] . “Əl-mənar”, 9-cu cild, səh. 145;
2- [2] . “Təzyinul-məmalik fi mənaqibi Malik”; təlif-Süyuti Məhəmməd Əbu Zohrənin nəqli ilə Malikin öz kitabında, səh. 88.

Cavabımda dedi: And olsun Allaha, əgər Məhəmməd ibn İdrisin (Şafei) qiyamət günündə Allahı görməyinə yəqini olmasa bu dünyada ona pərəstiş etməz.(1)

İsfiraini (vəfatı-429 h.q.) deyir ki: Rə`y və hədis səhabələrindən fiqh imamları Malikin, Şafeinin, Əbu Hənifənin, Əhməd ibn Hənbəlin, Sovərinin, İbn Əbi Leylanın səhabələri hamısı Allahın gözlə görünməsini sübut etmişlər.

Yenə də əlavə edir ki: Əhli-sünnənin hamısı Allahın axirət günündə özünü möminlərə göstərməsini qəbul edirlər və biz bu barədə ayrılıqda geniş şəkildə bəhslər cəm etmişik(2).

Əhməd Məhəmməd Şakir Əhməd ibn Hənbəlin müsnədinə yazdığı öz şərhində deyir:

Allahın görünməsi barəsində olan hədislər təvatir(3) həddinə və sübut mərhələsinə çatmışdır!!

Əgər bir kəs Allahın görünməsini inkar etsə, məzhəbin zəruri məsələlərindən birini inkar etmişdir. Allahın görünməsini təkcə cəhmiyyə(4), mötəzilə, imamiyyə və xəvariclər inkar etmişlər.(5)

Fazil Nəvəvi deyir: Əhli-sünnə məzhəbinin hamısının etiqadı budur ki: Allah-təalanı görmək əqlən mümkündür və mahal bir şey deyildir. Bu məsələni də qəbul edirlər ki, qiyamət günündə möminlər Allahla görüşməyə nail olacaqlar. Təkcə bir çox bidət əhli məsələn, mötəzilə nümayəndələri, xəvaric və murciə məzhəbinin nümayəndələri güman edirlər ki, Allahı

səh:178


1- [1] . “Təbəqatuş-Şafeiyyə”, 2-ci cild; səh. 81;
2- [2] . “Əlfərqu beynəl fərq Təbəe Qahirə”, səh. 313 və 335;
3- [3] . Hədis terminalogiyasından biri olub, o hədis toplusuna deyilir ki, onun yalan olması mümkün deyildir. (mütərcim).
4- [4] . İslam məzhəblərindən biri
5- [5] .“Musnəde Əhməd ibn Hənbəlin şərhi”, 14-ci cild, səh. 137, hədisin şərhi: 7703.

görmək mümkün olmayan bir işdir. Sonra deyir: Bu qrupun nəzərləri xəta və cahillik üzündən olan qorxulu məsələlərdəndir. Sonra yenə deyir:

Lakin Allahın görünməsi, əvvəlcə söylədiyimiz kimi, bu aləmdə də mümkün bir işdir.(1)

Allah-təalanın görünməsi barədə olan dəlilləri qeyd etdikdən sonra belə nəticə alır:

Səhih və düzü budur ki;- Peyğəmbər (s) merac gecəsi öz gözləri ilə Allahı görmüşdür: رَأَی رَبَّهُ بِعِیْنِی رَأْسِهِ Sonra Aişənin sözlərinə rədd cavabı yazmışdır. Çünki, Aişədən nəql olunmuşdur ki: "Peyğəmbər (s) merac gecəsi Allahı görməmişdir.”

 Diyar Bəkri deyir: Peyğəmbərin (s) xüsusiyyətlərindən biri bu idi ki, Allah-təalanı iki dəfə öz gözləri ilə görmüşdür.(2)

وَرُؤْیَتُهُ لِلْبَارِی مَرَّتَیْنِ

Bədruddin Eyni Allahı görmək barədə olan hədislərin şərhində belə deyir:

Bu hədisin məzmunu Allahı görməyin mümkün olmadığına qail olanların nəzərini rədd edir. Sonra əlavə edərək bildirir ki: Onların sözləri ən böyük nadanlıq və xətadan doğur. Çünki, Quran və sünnədən ələ gələn dəlillər Allahın görünməsini sübut edir. Bu dəlildən əlavə, İslam ümməti qədimdən ta bu günə qədər bu mənada nəzərləri birdir ki, Allah-təala qiyamət günündə özünü möminlərə göstərəcəkdir.

Sonra əlavə edir: Lakin, Allahın bu aləmdə də görünməsi mümkün bir işdir. Amma keçmiş və indiki kəlam alimlərinin çoxu buna qail olublar ki, Allahın dünyada görünməsi mümkün deyildir. Sonra deyir: Əşəri buna qail idi ki, bu dünyada da Allahı görmək mümkündür!!!(3)

səh:179


1- [1] . “Səhihi-Müslim”in şərhi, 3-cü cild, səh. 5;
2- [2] . “Tarixul-xəmis”, 1-ci cild, səh. 113-114;
3- [3] . “Umdətul-qari”, 18-ci cild, səh. 172.

Qəstəlani deyir: Bəli, şübhəsiz ki, Allahı açıq-aşkar görəcəyik!!(1)

İbn Həcər Bətaldan nəql edir: Əhli-sünnə, hədis və ümmətinin hamısı Allahı axirətdə görülməsinin caiz olduğuna qaildirlər.(2)

Şeyx Məhəmməd Əbduh deyir: Allahı görmək barədə düzgün və aşkar hədislər o qədər çoxdur ki, bir kəsə şəkk-şübhə və mücadilə üçün bir yer qalmır.(3)

səh:180


1- [1] . “İrşadus-sari”, 2-ci cild; səh. 109;
2- [2] . “Fəthul-bari”, 18-ci cild, səh. 195;
3- [3] . “Əl-mənar”, 9-cu cild, səh. 144;

2. Allahı görmək məsələsi ilə bağlı beş sual

İbn Həcər Məkkidən(1) Allahı görmək məsələsi barədə beş sual qeyd olunmuşdur. O, bu suallara cavab vermişdir. Əziz oxucuların bu beş sual və cavaba diqqət etmələrini xahiş edirik.

1. Sual: Əgər bir kəs bu dünyada ayıq halda həmin gözləri ilə Allahı gördüyünü iddia etsə və ya buna etiqadı olsa, onun iddiası düzdürmü? Bir halda ki, bəzi firqələr Allahı bu dünyada da görünməsinin mümkün olduğuna etiqad bəsləmişlər.

Cavab: Bu məsələ iki cəhətdən bəhs olunmalıdır. Onlardan biri budur ki, əhli-sünnə ardıcılları Allahın bu dünyada da görünməsinin mümkün olmasına etiqad bəsləmişlər. İkinci bəhs görünüşün necə baş verməsindədir. Əhli-sünnənin əksəriyyətinin əqidəsi bu barədə belədir ki, Allahın bu dünyada görünməsi başqa şəxslər üçün deyil, təkcə Peyğəmbər (s) üçün mümkün olmuşdur. O da yalnız merac gecəsində baş vermişdir.

2. Sual: Görəsən keçmiş dinlərə tabe olmuş möminlər də İslam

səh:181


1- [1] . İbn Həcər Məkki 973-cü hicri tarixində dünyadan getmişdir. O, əhli-sünnə alimlərindən biri və çoxlu kitab sahibi idi. O cümlədən onun yazdığı kitablar şiənin rəddi barədə"Əssəvaiqul Muhriqə" və "Əlfəta vəl hadisə " və s... misal vurmaq olar. Əlfətavəl hədisə kitabını 1390-cı hq tarixində Misrdə yeni çapa verilmiş və beş sual - cavab 147-149-216-218-ci səhifədə geniş şəkildə izah olunmuşdur.

dininin ardıcılları kimi Allahı qiyamət günündə görəcəklər?

Cavab: İbn Əbi Həmzə Malikinin dediyinə əsasən, keçmiş dinlərə itaət edənlər üçün iki ehtimal vardır. Lakin ən çox ehtimal olunan odur ki, onlar da müsəlmanlar kimi Allahı görəcəklər və hətta deyə bilərik ki, mələklər, cinlər və qadınlar da Allahı görməyə nail olacaqlar. Çünki, rəvayətdə gəlmişdir ki, Allahın bütün düz məxluqları onu görəcəklər. Xaliqiyyət ləfzi də umumiyyətə işarədir. Saydıqlarımızın hamısına da dəlalət edir.

3. Sual: Nəyə görə Allahı dünyada yox, axirətdə görmək mümkün olacaq?

Cavab: İmam Malikinin bəyanına əsasən, onun səbəbi axirət əhlinin əksinə olaraq, dünya əhlinə hökumət edən zəif bir qüvvəyə görədir. Axirət əhli həmişəlikdir və yüksək qüvvəyə malikdirlər. Amma Peyğəmbərin (s) merac gecəsində Allahı görməsinə müvəffəq olmasının necəliyinə gəldikdə isə, o da adi bir bəşər kimidir? Sualına cavabda gərək deyək ki, bu, Allahın təkcə öz Peyğəmbərinə inayət etdiyi məxsus, fövqəladə kəramət və lütf idi.

4. Sual: Behiştdə qadınlar da kişilər kimi Allahı görəcəklər?

Cavab: Xeyr! Çünki, bu məsələyə xüsusi bir dəlil yoxdur. Lakin, alimlərin bəziləri deyirlər ki: Onlar da kişilər kimi behiştdə Allahı görəcəklər. Rəvayətlərin məfhumu ümumiyyətə dəlalət etdiyinə görə qadınlara da şamil olur. Bəzən qadınların bayram günlərində, özü də kişilərlə bir yerdə deyil, xüsusi şəkildə Allahı görəcəklərini də söyləyirlər. Bu nəzəriyyə dəlil cəhətindən yüksək qüvvəyə malikdir. Lakin, Cəlaluddin Süyuti “Siddiqat”- (Quranda onların barəsində yaxşı yad olunan qadınlar )-ı istisna etmiş və belə demişdir: Bu qadınlar behiştdə kişilərlə bir yerdə də Allahı görəcəklər. Bu, Allahın belə qadınlara bağışladığı xüsusi lütfü və kəramətidir.

5. Sual: Qadınlar da kişilər kimi durduqları yerdə və behiştə girməzdən qabaq Allahı görəcəklər?

səh:182

Cavab: - Bəli, əhli-sünnənin bir çox alimlərinin əqidəsinə görə münafiq və kafirlər də durduqları yerdə Allahı görməyə müvəffəq olacaqlar. Lakin, az bir müddətdən sonra görə bilməyəcəklər. Amma behiştdə Allahı görmək peyğəmbərlərə, mursəllərə, siddiqlərə, İslam ümmətindən və hər ümmətdən olan möminlərə məxsus olmasında əhli-sünnənin nəzəri eynidir. Təkcə bu ümmətin qadınlarının görməsində ixtilaf vardır.

Bu batil əqidənin mənşəyi nədir?

Əvvəlki səhifələrdə işarə olunduğu kimi, əhli-sünnə alimlərinin sözlərindən belə anlaşılır ki, onların bu əqidələrinin sübutunda dəlilləri səhiheyndə və başqa etimad olunan kitablarında nəql olunmuş hədislərdən ibarətdir. Elə buna görə də bu hədislər onları Qurani-Kərimin ayələrində düşünülüb və təfəkkür etmələrindən saxlamışdır. Bəzən bu hədislərin əsərinin təsiri ayələrin bir hissəsini təvil etmiş(1) və hədisin məzmunu ilə uyğun mənada istifadə olunmuşdur.

İbn Həcər Allahın görünməsini söyləyən hədislər barədə belə deyir: Daru Qutni Allahın görünməsi barədə olan hədislərin nəql olunan yolunu təqribən iyirmiyə qədər toplamışdır.

Sonra deyir: Lakin, İbn Qəyyim bu barədə çox çalışmış və “havil-ərvah” kitabında 30-dan artıq toplamış və hamısının təriqinin də düzgün və səhih olduğunu bildirmişdir.

Sonra İbn Həcər, Daru Qutnidən nəql edir ki: İbn Muin demişdir: Mənim yanımda Allahı görmək barədə yeddi səhih hədis vardır.(2)

Şeyx Məhəmməd Əbduh deyir: Görməyi inkar edən ayələrin, onu sübut edən ayələrdən daha aşkar olduğu çox deyilmişdir.

səh:183


1- [1] . Dəyişmiş və başqa mənaya yozmuş.
2- [2] . Fəthul-bari 1-ci cild,7, səh.  309.

Məsələn: {لَنْ تَرَانِی} ayəsi və {لَا تُدْرِکُهُ اْلأَبْصَارُ} ayəsi(1) kimi.

Bu iki ayə sərahətlə Allahın görünməsini inkar edir. Lakin bunu sübut edən ayələr isə bundan ibarətdir

{وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ إِلَی رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} “Qiyamət günü bir çoxlarının üzləri sevincdən gülər və Allahlarına baxarlar"(2)

Bu ayədə “نظر”-lüğəti intizar mənasında, Quranda, danışıqda və ərəb kəlmələrində çox istifadə olunmuşdur. Məsələn:

{مَا یَنْظُرُونُ إِلاَّ صَیْحَةً وَاحِدَةً} ayəsi(3) və {هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِیلَهُ}  ayəsi(4) kimi.

Bu ayələrin hamısında “نظر” lüğəti intizar mənasındadır. Mucahid kimi keçmiş təfsirçilər də “ناظرة” – ni bəhs olunan ayələrdə intizar mənasını daşıdığını bildirmişlər.(5)

Əbduh yuxarıdaki mətləblərə diqqət edir, amma hədislərlə üz-üzə gəldikdə onlara göz yuma bilmir. Xülasə söyləsək, Quran ayələrinə çox sadə yanaşmışlar. Başqa sözlə söyləsək, Allahı görməyin mümkün olduğunu bildirən hədislərin təsirinə qapılaraq Quran ayələrində təvilə yol vermiş və belə demişdir: Səhih hədisdə Allahı görməyin sübutuna aşkar hədislər o qədər çoxdur ki, heç kəsə şəkk-şübhə yeri qalmır.(6)

Beləliklə, aydın oldu ki, Allahın görünməsinə olan əqidənin mənşəyi əhli-sünnə kitablarında gətirilmiş belə hədislərdir. Xüsusilə sihahda nəql olunan cism və oxşatmaq mənşəyi daha təsirli olmuş, belə hədislər Allahı tanımaqda Quranın nəzəri ilə uyğun gəlməyən yolu ötüb keçilməsi ilə nəticələnmişdir.

Bəli, bir vaxt bir binanın əyriliyi onun memarının vasitəsi ilə düzəlmiş olarsa, bu əyriliyin əsəri o binada əbədi qalacaqdır.

səh:184


1- [1] . “Ənam” surəsi, 103-cü ayə;
2- [2] . “Qiyamət” surəsi, 22-ci ayə;
3- [3] . “Yasin” suərsi, 49-cu ayə;
4- [4] . “Əraf” surəsi, 53-cü ayə;
5- [5] . Əlmənar 9-cu cild, səh. 134.
6- [6] . Əlmənar 9-cu cild, səh. 144.

Allahı yuxuda görmək olarmı ?

Əziz oxucu!

Səhiheynin ardıcıllarının Allahı görmələri barədə olan əqidələrini mülahizə etdiniz. Yaxşı olar ki əhli-sünnə alimlərinin Allahı yuxuda görmək əqidəsini də burada qeyd edək.

Onlar bu məsələni sübut etməkdən ötrü bir sıra hədislər nəql etmişlər. Bu hədislərin məzmununa əsasən, Peyğəmbər (s) bu nemətə nail olmuş və Allahı yuxuda görmüşdür.

Bu nəzəriyyəni daha da möhkəmlətmək üçün məsələni genişləndirərək, Peyğəmbərin (s) məqamını kiçiltmiş və bəzi alimlərin də yuxuda Allahla görüşməyə və Allahla öz aralarında dərdləşməyə nail olduğunu da bildirmişlər.

Bu yuxunu ən məşhur yuxu yozanlar maraqlı və şirin yuxu yozma ilə nəql etmişlər.

Belə əqidənin sahibləri Allahı yuxuda görməyə əlaqəsi olanlara yol göstərmiş və bu nemətə nail olmaq üçün onlara iki rəkətli məxsus bir namaz da öyrətmişlər.

Nəhayət, məşhur tarixçi Suheyli və “Rovzul-ənəf” kitabının sahibi (vəfatı-581 h.q.) bu barədə “Məsələtu royətillah fil mənami vən-nəbiy”(1) adlı kitab yazmış, Allahı yuxuda görmək mövzusunu geniş açıqlamış və bu barədə olan müxtəlif suallara cavab vermişdir.

Biz yuxarıda qeyd olunan mətləblərin geniş şəkildə araşdırılmasını oxucuların ixtiyarında qoyur, bu barədə mühakimə yürütməyi onların öz öhdələrinə buraxırıq.

Peyğəmbər (s) Allahı yuxuda görür.

Bu barədə Termizi öz sunənində bir neçə hədis nəql etmişdir. Onların hamısının məzmunu Peyğəmbərin (s) yuxuda Allahı gözəl qiyafədə görərək onunla söhbət etdiyini bildirir. İndi isə o hədislərdən birinin mətni və xülasə tərcüməsi ilə tanış olun:

səh:185


1- [1] . İbn Hişamin sirəsi, Taha Əbdur-raufun qələmi ilə ; Misr çapı 1391.

... عَنْ مَعَاذِ ابْنِ جَبَلِ قَالَ: احْتَبَسَ عَنَّا رَسُولُ الله | ذَاتَ غَدَاةِ مِنْ صَلاَةِ الصُّبْحِ حَتَّی کِدْنَا نَتَراءی عَیْنَ الشَّمْسِ فَخَرَجَ سَرِیعاً فَتَرَبَ بِالصّلاَةِ فَصَلّی رَسُولُ اللهِ وَ تَجَوَّزَ فِی صَلاَتِهِ فَلَمَّا سَلَّمَ دَعَا بِصُوتِهِ فَقَالَ لَنَا عَلَی مصافِکُمْ کَمَا أَنْتُمْ ثُمَّ إِنْقَتَلَ إِلَیْنَا فَقَالَ أَمَّا إِنِّی سَأُحَدِّثُکُمْ مَا حَبَسَنِی عَنْکُمْ الغَدَاةَ، إِنِّی قُمْتُ مِنَ اللَّیْلِ فَتَوَضَّأْتُ فَصَلَّیْتُ مَا قدر لِی فَنَعستُ فِی صَلاَتِی فاستقلتُ فَإِذَا أَنَا بربِّی تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِی أَحْسَنِ صُورَةِ، فَقَالَ: یَا مُحَمَّد! قُلْتُ رَبِّی لَبَّیْکَ قَالَ: فِیمَ یَخْتَصِمُ الْمَلأُ الْأَعْلَی قُلْتُ: لاَ أَدْرِی رَبِّ قَالَهَا: ثَلاَثاً قَالَ: فَرَأَیْتُهُ وَضَعَ کَفَّهُ بَیْنَ کتفِی قَدْ وَجَدْتُ برد أَنامِله بَیْنَ ثدییِّ...

Məaz ibn Cəbəl deyir: “Peyğəmbər (s) bir gün sübh namazına gecikdi. Günəşin çıxmasına az qalmış tələsik halda məscidə daxil oldu. Namazı qıldı və sonra buyurdu: Cərgələrinizi pozmayın. Bu vaxt gecikməyinin səbəbini belə izah etdi: Mən dünən ayıldım. Bir az namaz qıldıqdan sonra yuxuladım. Yuxuda Allahı gözəl bir qiyafədə gördüm. Allah buyurdu: Ya Məhəmməd! Dedim: Ləbbəyk ey mənim Rəbbim! Buyurdu: Muqərrəb mələklər hansı məsələdə bir-biri ilə mübahisə edirlər. Dedim: Bilmirəm. Bu sualı üç dəfə təkrar etdi və mənfi cavab eşitdi. Bir də gördüm ki, əlini mənim kürəyimə qoydu. Mən onun barmaqlarının sərinliyini sinəmdə hiss etdim. Bu vaxt mənə belə buyurdu: Ya Məhəmməd...”.(1)

Buxarinin bu hədisi təsdiq etməsi

Termizi yuxarıdaki hədisi nəql etdikdən sonra deyir: Bu hədis “həsən”(2) və “səhih”-dir. Mən onun səhihliyi barədə

səh:186


1- [1] . “Sunəni-Termizi”, 5-ci cild; “Sad” surəsinin təfsiri, hədis: 3332;
2- [2] . “Həsən” – şiə məzhəbinin nəzərinə əsasən , o hədisə deyilir ki onun sənədi məsuma qədər neçə sənədlə birləşsin və hədisin raviləri də imami məzhəbdirlər. Lakin onların ədaləti barədə rical kitablarında bir söz deyilməmişdir. Əhli-sünnə nəzərində isə həsən, o hədislərə deyilir ki, onun raviləri adil, lakin hədisi əzbərləməkdə çox zəifdirlər. (mütərcim).

Məhəmməd ibn İsmaildən soruşdum. O da bu hədisi təsdiq etdi və cavabında dedi: Bu hədis səhihdir.

Əhli-sünnə alimləri də Allahı yuxuda görürlər

Hafiz ibn Ərəbi Maliki (vəfatı 543 h.q.) Sunəni-Termiziyə yazdığı öz şərhində, həmin kitabdan nəql etdiyimiz hədisin şərhində belə deyir:

Şeyx, alimlərin və zahidlərin rəhbəri, ustad Əbu İshaq İsfəraini də Allahı yuxuda görmüş və ona demişdir: İlahi otuz, ya qırx ildir səndən bağışlanmağımı diləyirəm, lakin hələ də duamı qəbul etməmisən. Allah onun cavabında buyurdu: Ey Əba İshaq! Sən bizdən böyük bir hacəti, bizim dostluğumuzu və məhəbbətimizi istədin!(1)

Şərani(2), İbn Covzi(3) və Şəblənci(4) Əhməd ibn Hənbəldən nəql edirlər ki, o deyirdi: Mən Allahı yuxuda gördüm. Dedim: -İlahi, bəndələrinin sənə yaxın olmasına ən gözəl vasitə nədir? Buyurdu: Mənim sözlərimdir ey Əhməd! Dedim: Düşünərək ya düşünməyərək? Buyurdu: - Düşünərək və düşünməyərək!

Ruhul-məani təfsirinin sahibi Alusi Bağdadi (vəfatı-1270 h.q.) deyir:

“Allaha şükür edirəm ki, həyatımda üç dəfə Allahı yuxuda görmüşəm. Axırıncı dəfə 1246-cı ildə, ətrafı nurla bürünmüş və şərqə tərəf diqqət etdiyi halda gördüm. Mənə neçə cümlə nəsə byurdu. Yuxudan oyandıqdan sonra mən o cümlələri unutdum”.(5)

səh:187


1- [1] . “Arizətul əhvəzi”, Misr çapı 12-ci cild, səh. 117.
2- [2] . “Təbəqate Şərani”, Misr çapı, 1316, 1-ci cild, səh. 44.
3- [3] . “Mənaqebu Əhməd ibn Hənbəl”, Beyrut çapı, səh. 434.
4- [4] . “Nurul-Əbsar”, “Beyrut çapı”, səh. 225;
5- [5] . “Ruhul-məanı”, 9-cu cild, səh. 46;

Bu yuxunun yozumu

Darəmi öz “sunən” kitabında nəql edir ki, Peyğəmbər (s) Allahı yuxuda görmüşdür. Sonra bu yuxunu yozmağa başlayır və tanınmış yuxu yozan İbn Sirindən belə nəql edir: - Hər kim Allahı yuxuda görsə behiştə daxil olar.(1)

Allahı yuxuda görmək üçün qılınan namaz

Əhli-sünnə alimləri və hədisçiləri İbn Abbasdan nəql etmişlər ki, hər kim cümə günü zöhr və əsr namazları arasında iki rəkət namaz qılaraq onun birinci rəkətində “Həmd” surəsindən sonra bir dəfə “Ayətul-kursi”-ni və 25 dəfə “Fələq” surəsini, ikinci rəkətində isə “Həmd” surəsindən sonra “İxlas” surəsini və 25 dəfə “NAs” surəsini, salamdan sonra isə 50 dəfə لاحول ولاقوة الا بالله العلی العظیم “La həvla və la qüvvətə illa billahil-əliyyil-əzim”deyərsə, yuxuda Allahı görməmiş dünyadan getməz.

Süyuti də bu hədisi “Əl-ləaliəl-məsnuə”(2) və İbn Couzi “Əl-mozuat”(3) kitabında bu hədisi Əbu Talib Məkki və Əbu Hamid Qəzalidən nəql edir və bildirir ki, bu hədis qondarma hədisdir. Çünki, onun sənəd silsiləsində olanlar məchul və tanınmayan şəxslərdir.

Təəccüblü burasıdır ki, İbn Couzi bu hədisin inkarında onun “Royətullah fil-mənami” mətninə irad etməmişdir. Onun fikrincə hədisin mətni düzdür. Yalnız sənədlərində iradın olmasını bildirərərək belə demişdir:

هذا حدیث مجهول وفیه مجاهیل لایعرفون.

Allah-Təalanı görmək şiə imamlarının nəzərində

Şiə məzhəbinin rəhbərləri, yəni Peyğəmbər (s) sülaləsi Allahı

səh:188


1- [1] . “Darəminin mətni”, 2-ci cild; səh. 126;
2- [2] . 1-ci cild, səh. 52;
3- [3] . 2-ci cild, səh. 119;

gözlə görməyin qeyri-mümkün olduğunu bildirirlər. Şiə məzhəbinin nümayəndələri də öz rəhbərlərinin təlim-tərbiyəsinə əsasən, Allah-təalanı bu dünyada və axirət günündə görmək məsələsində onun qeyri-mümkün olduğuna etiqad bəsləmiş və Allahı bu kimi şeylərdən (məsələn: başqa cisimlər kimi günəş, ay və şüanın əksi kimi dərk etməyin mümkün olması kimi məsələlərdən) münəzzəh və üstün bilirlər.

Xülasə, bu, Peyğəmbər (s) Əhli-beytinin sözləri və nəzəriyyələridir. Gərək təkcə onların sözlərinə etiqad olunsun və qiyamət günündə Allah-təalanın yanında bu kimi şəxslərin və məsum sülalənin nəzərindən başqa heç bir üzürlü səbəb qəbul olunmayacaqdır. Çünki, Allah onları Quranda hər növ çirkinlik və pislikdən pak və hər cür azğınlıq və bihudə söz danışmaqdan münəzzəh və təmiz tanıtdırmışdır:

{إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا}

_EY ƏHLI-BEYT! ALLAH SIZDəN çIRKINLIKLəRI (GüNAHLARı) YOX ETMəK Və SIZI BüTüN PISLIKLəRDəN TəMIZLəMəK (PAK) ISTəYIR!_(1)

Peyğəmbər (s) da onları Qurani-məcidə yaxın və onunla bərabər, həmçinin hər ikisini "səqil" (ağır və çiyin sındıran əmanət) qərar vermişdir.

إِنّی تَار ِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَی_ْنِ کِتَابَ اللََّهِ وعِتْرَتِی

_ MəN SIZIN ARANıZDA IKI BöYüK Və AğıR əMANəT QOYURAM. ONLARDAN BIRI ALLAHıN MüQəDDəS KITABı QURAN, DIGəRI ISə MəNIM ƏHLI-BEYTIMDIR! _

Şiə məzhəbinin nəzəri budur ki, Allah-təalanın görünməsinin mümkün olmamasını əqli və nəqli dəlillər sübut edir. Bu barədə Quran ayələrindən əlavə, dini rəhbərlərimizdən nəql olunmuş rəvayətlər həmin əqli və nəqli mətləbləri izah edir və sadə dillə ümumi zehnlərə və fikirlərə onun dərkini aydınlaşdırır.

səh:189


1- [1] . “Əhzab”, surəsi, 33-cü ayə;

İndi isə əqli və nəqli dəlillərdən ibarət olan bir neçə nümunəni burada qeyd edirik:

Əqli və fəlsəfi dəlillər

ƏQLI Və FəLSəFI DəLILLəR(1)

1. Filosoflar deyirlər: Gözlə bir şeyi görmək və bir şeyin şüasının görünməsi o vaxt mümkündür ki, bir cəhətdə və müəyyən bir yerdə görünsün. Əgər bu məsafə müəyyən həddən az və ya çox olsa, görünən o şeyi görmək mümkün olmayacaqdır.

Hər bir mövcudun görünməsinin şərtləri vardır. Onlardan biri də budur ki, görünən şey görən şəxsin qarşısında olsun.

Məsələ burasındadır ki, bu cəhətlər Allah-təala barəsində keçərli deyildir və bizə onun mümkün olmamasını anladır. Çünki, bu cəhətlərdən heç birinin həqiqəti Allah-təala barəsində düzgün deyildir. Allah, heç yerdə və ya heç bir məkanda kimsəyə görünməmişdir. Allah və yaratdığı varlıqlar arasında məsafə yoxdur. Çünki, məsafənin lazım olması Allah-təalanın cism və məkana malik olması deməkdir. Allah-təalanın isə heç bir cism və məkana ehtiyacı yoxdur.

2. Allahı görmək və onunla görüşmək, əgər onun vücuduna əlaqə tapırsa, onun vücudunu gözlə görməyin lazımlığı, vücudunun məhdud bir məkanda və müəyyən bir nöqtədə olmasına və həmçinin başqa bir nöqtələrdə və məkanlarda vücudunun olmamasına gətirib çıxardır. Çünki, insanın baxışı Allahın vücudunun bütünlüklə deyil, təkcə bir qismini görür. Bunun da mənası o deməkdir ki, Allahın vücudu ayrı-ayrı hissələrə malikdir və onlardan da təşkil olunmuşdur. Müəyyən bir nöqtəni tutmuşdur. Bunların hamısı Allah-təala barəsində mümkün olmayan bir şeydir. Çünki, Allah-təala məhdud

səh:190


1- [1] . BU DəLILLəRIN FəLSəFI Və əQLI OLDUğUNA GöRə əZIZ OXUCULARıMıZA DIQQəTLI OLMALARıNı ISTəYIRIK. (MüTəRCIM).

deyildir və bir nöqtədə də qərar tutmamışdır. Nə ayrı-ayrı hissələrə malik olmuş və nə də tərkib tapmış, nə də bir məkanda yerləşərək başqa bir məkanı boşaltmışdır.

Bundan əlavə, görünən və görülməsi mümkün olan hər bir şeyin rənglərdən birinə malik olması lazımdır ki, görünməsi mümkün olsun. Hər bir rəng növünün Allah-təalanın vücuduna nisbət verilməsi özü də mümkün olmayan bir işdir.(1)

Qurani-Kərimdən dəlillər

Qurani-Kərimdə Allah-təalanın görünməsini inkar edən çoxlu ayələr vardır. Bu ayələr bu məsələnin mümkün olmadığını bəyan etmişdir. Misal olaraq, kitabımızın bu səhifəsində bu barədə iki ayəni gətiririk:

1. “Ənam” surəsində belə buyurur:

{لاَّ تُدْرِکُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ یُدْرِکُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ}

_"GöZLəR ONU (GöRüB) DəRK ETMəZ. O, GöZLəRI DəRK EDəR. O, LəTIFDIR (CISMLILIKDəN UZAQDıR), (HəR şEYDəN) XəBəRDARDıR!"_(2)

Mərhum Təbərsi deyir: - "İdrak" maddəsi "bəsər" kəlməsi ilə qeyd olanda {لَا تُدْرِکُهُ اْلأَبْصَارُ}- görməyin və görünməyin göz vasitəsi ilə olması mənasınadır.

Məsələ burdadır ki, əgər bir kəs desə ki,

أَََََدْرَکْتُهُ بِبَصَرِی وَمَارَأیْتُه

cavabında deyərlər ki, bu kəlam ziddiyyətlidir. Çünki, gözlə dərk etmək, həmin görmək deməkdir. Buna görə də "onu gözümlə dərk etdim, lakin görmədim" deyilsə bu doğru deyildir.(3)

səh:191


1- [1] . Əlavə məlumat əldə etmək üçün Əllamə və Quşçinin Nəsrəddin Tusunin “Təcridul-etiqad” kitabına yazdığı şərhinə, həmçinin başqa Kəlami və Fəlsəfi kitablara müraciət edə bilərsiniz!
2- [2] . Ənam surəsi ayə - 103.
3- [3] . “Məcməul-bəyan”; Sudan çapı, səh. 344.

2. “Bəqərə” surəsində isə belə buyurur:

{وَإِذْ قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ یَا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنفُسَکُمْ بِاتِّخَاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُواْ إِلَی بَارِئِکُمْ فَاقْتُلُواْ أَنفُسَکُمْ ذَلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ عِندَ بَارِئِکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ * وَإِذْ قُلْتُمْ یَا مُوسَی لَن نُّؤْمِنَ لَکَ حَتَّی نَرَی اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ}

_ O VAXTı DA XATıRLAYıN KI, MUSA öZ QöVMüNə: EY QöVMüM, SIZ BUZOVA SITAYIş ETMəKLə, HəQIQəTəN, öZüNüZə ZüLM ETDINIZ. BUNA GöRə Də YARADANıNıZA TəRəF üZ TUTARAQ TöVBə EDIN, öZüNüZü (BUZOVU TANRı BILəN ADAMLARıNıZı) öLDüRüN! BELə ETMəNIZ YARADANıNıZıN YANıNDA SIZIN üçüN XEYIRLIDIR! - DEMIşDI Və ALLAH DA TöVBəNIZI QəBUL ETMIşDI. ƏLBəTTə, O, TöVBəLəRI QəBUL EDəNDIR, BAğışLAYANDıR. (Və YADıNıZA SALıN KI) SIZ: YA MUSA, ALLAHı AşKAR SURəTDə GöRMəYINCə, HEç VAXT SəNə INANMAYACAğıQ ,- DEDIYINIZ ZAMAN GöZüNüZ GöRə-GöRə SIZI ILDıRıM VURMUşDU."_(1)

Bu iki ayə bir-birinə birləşir və bir-biri ilə bağlıdır. Allah-təalanın görünməsinin qeyri-mümkün olmasına dəlalət edir. Çünki, birinci ayədə özləri üçün buzova sitayiş etməyi din qərar verən şəxslərin əzaba düçar olduğunu bildirmişdir. Nəticədə isə onların tövbəsinin ən çətin cəzalarla, özlərini öldürməyi şərt bağlamışdır. İkinci ayədə isə əzab, Allah-təalanı görmək istəyənlər üçün qeyd olunmuşdur. Onların da cəzaları ildırımın nazil olması və asimani bəlaya düçar olmalarına işarədir.

_Bu mübarək ayə təmamilə aşkar şəkildə bizləri bu həqiqətə çatdırır ki, küfr, mürtəd olmaq və əzaba düçar olmağın səbəbi təkcə buzova pərəstiş etmək deyil, Allah-təalanı görmək istəmək özü də günah və asimani əzabın nazil olmasına səbəbdir. Məsələn, buzovpərəstlik ən böyük günahdır._

Diqqəti cəlb edən budur ki, Quranda Allahı görmək mövzusunda mümkün olmayan Bəni-İsrailin istəklərinə

səh:192


1- [1] . Bəqərə surəsi ayə - 54-55.

işarələr olunmuşdur. İşlənmiş ibarətlər və cümlələr bu işin ən böyük günah olduğunu və boyun əyməməyi çox aydınlaşdırır. Bir yerdə deyir:

{یَسْأَلُکَ أَهْلُ الْکِتَابِ أَن تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتَابًا مِّنَ السَّمَاء فَقَدْ سَأَلُواْ مُوسَی أَکْبَرَ مِن ذَلِکَ فَقَالُواْ أَرِنَا اللّهِ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ}

_ (YA RəSULUM!) KITAB əHLI (YəHUDILəR) SəNIN ONLARA GöYDəN (BIRDəFəLIK) BIR KITAB ENDIRMəYINI ISTəYIRLəR. HALBUKI ONLAR (VAXTILə) MUSADAN BUNDAN DAHA BöYüYüNü ISTəMIş Və: BIZə ALLAHı AşKAR GöSTəR! - DEMIşDILəR. Və öZ əDALəTSIZLIKLəRI üZüNDəN ONLARı ILDıRıM VURMUşDU. _(1)

Başqa bir yerdə isə deyirlər:

{وَقَالَ الَّذِینَ لَا یَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَیْنَا الْمَلَائِکَةُ أَوْ نَرَی رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنفُسِهِمْ وَعَتَوْ عُتُوًّا کَبِیرًا}

_ BIZIMLə QARşıLAşACAQLARıNA üMID ETMəYəNLəR (QIYAMəT GüNü DIRILIB HAQQ-HESAB üçüN HüZURUMUZDA DURACAQLARıNDA QORXMAYANLAR): "BIZə (MəHəMMəDIN HəQIQI PEYğəMBəR OLDUğUNU TəSDIQ EDəN) MəLəKLəR ENDIRILMəLI, YAXUD BIZ (ONUN DOğRU DANışıB-DANışMADığıNı BILMəK üçüN) RəBBIMIZI GöRMəLI IDIK!" - DEDILəR. HəQIQəTəN, ONLAR öZLəRI BARəSINDə TəKəBBüRə QAPıLDıLAR Və (ALLAHı BILAVASITə GöRMəK, ONUNLA DANışMAQ ISTəMəYə CüRəT ETMəKLə) AZğıNLAşıB HəDDI çOX AşDıLAR.! _(2)

Əgər Allah-təalanın görünməsi mümkün olsaydı onların istəkləri zülm, həddindən çıxmaq və əmrə itaətsizlik sayılmazdı.

Xüsusi şəkildə görməyə etiqad edən şəxslər deyirlər: - Allah-təalanın bəndələrinə əta etdiyi ən gözəl və ləzzətli nemətlərdən biri onun ən böyük inayəti və bəndələrinə diqqətinin olması və qiyamət günündə behiştdə bəndələrinə camalını göstərməsidir.

səh:193


1- [1] . Nisa surəsi ayə - 153.
2- [2] . “Furqan” surəsi, 21-ci ayə;

Görünməyin inkarı barədə Quranda ayələr çoxdur. Lakin, nümunə olaraq bu iki söylənilən ayələrlə kifayətlənirik.

Hədislərdən dəlillər

1.

مِنْ کَلاَم لَهُ (ع) وَ قَدْسَأَلُهُ ذَعلَبُ الْیَمَانِی فَقَالَ: هَلْ رَأَیْتَ رَبَّکَ یاَ أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ؟ فَقَالَ (ع): "أَفَأَعْبُدُ مَ اتَ أَرَی؟" قَالَ: وَ کَیْفَ تَرَاهُ؟ قَالَ: "لاَ تُدْرِکُهُ الْعُیُونُ بِمُشَاهِدَةِ الْعَیَانْ، وَ لَکِنْ تُدْرِکُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَایِقِ الأِیمَانِ...

Zələb Yəmani Əmirəl-möminin Əli ibn Əbi Talibdən (ə) sual etdi: Allah-təalanı görmüsənmi?! Cavabında Əli (ə) buyurdu: Görəsən mən görmədiyim Allaha ibadətmi edirəm?

Zələb sual etdi: Necə görürsən? Əmirəl-möminin (ə) buyurdu: Allah-təalanı başda olan gözlə görmək mümkün deyil. Lakin, onu imanın həqiqətindən bəhrələnən qəlbin nuru ilə dərk etmək olar...(1)

2.

 وسئل الصادق (ع): هَلْ یُری اللهُ فِی الْمَعَاد ؟ قَالَ (ع): "سُبْحَانَهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَنْ ذَلِکَ علوّاًَ کبیراً، إِنَّ الأَبْصَارَ لاَ تُدْرِکُ إِلاَّ مَالَهُ لونٌ وَکِیْفِیَّةٌ، وَاللهُ خَالِقُ الأَلْوَانِ وَالْکِیْفِیَّةِ "

İmam Sadiqdən (ə) sual etdilər: Qiyamət günündə Allah-təalanı görmək olarmı? İmam (ə) cavabında buyurdu: Allah-təala belə şeylərdən münəzzəh və üstündür. Çünki, göz təkcə rəng və keyfiyyətə malik olan şeyləri –cismləri görə bilər. Lakin Allah nə rəng, nə keyfiyyət və nə də necəliyə malikdir. Allah-təala onları vücuda gətirəndir.(2)

3.

....عن ابی عبدالله (ع) قال: جاء حبر إِلی أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (ع) فَقَال: یَاأَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ! هَلْ رَأَیْتَ

səh:194


1- [1] . “Nəhcül-bəlağə”, 179-cu xütbə;
2- [2] .“Üsuli-Kafi”, 3-cü cild, “İbtalur-röyə” bölümü, və “Biharul-ənvar”, 4-cü cild, “Nəfyur-röyəti” bölümü;

رَبَّکَ حِینَ عَبَدْتَهُ ؟ فَقَالَ (ع): وَیْلَکَ! مَا کُنْتُ أَعْبُدُ ربّاً لَمْ أَرَهُ قَالَ: وَکَیْفَ رَأَیْتَهُ ؟ قَالَ (ع): وَیْلَکَ ! لاَ تُدْرِکُهُ الْعُیُونُ فِی مَشَاهِدَةِ الأَبْصَارِ وَلَکِنْ رَأَتْهُ الْقُلُوبُ بِحَقَایِقِ الإِیمَانِ... .

İmam Sadiq (ə) buyurur: “Yəhudi alimlərindən biri Əmirəl-möminin Əlinin (ə) xidmətinə gəldi və ərz etdi: Ya Əli ! Pərəstiş etdiyin Allahı görmüsən? Əmirəl-möminin Əli (ə) buyurdu: Vay olsun sənə! Mən görünməyən Allaha pərəstiş etmirəm. Yəhudi sual etdi: Allahı necə görmüsən? Əli (ə) buyurdu: Allahı bu gözlərlə görmək mümkün deyil, ürəklərdə olan imanın həqiqəti ilə onu dərk edirlər.(1)

4.

عَنِ الأَشْعَثِ بْنِ حَاتَمْ قَالَ: قَالَ: ذُوالرئاسَتَیْنِ: قَلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَاء (ع): -جُعِلْتُ فِدَاکَ - أَخْبَرَنِی عَمَّا اخْتَلَفُ فِیهِ النَّاسِ مِنَ الرُؤْیَةِ! فَقَالَ: "یاَ أَبَاالْعَبَّاس! مَنْ وَصَفَ اللهُ بِخِلَافِ مَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ، فَقَدْ إِعْظَمَ الْفَریةَ عَلَی اللهِ، قَالَ: {لاَ تُدْرِکُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ یُدْرِکُ الأَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ... }

Fəzl ibn Səhl Zulriyasəteyn İmam Rzaya (ə) ərz etdi: “Camaatın ixtilaf etdiyi şey barədə, yəni Allahın görünməsi barədə mənə xəbər ver! Bu işin həqiqətini mənim üçün açıqla! Həzrət (ə) da cavabında buyurdu: Hər kəs Allahı, onun tərif etdiyindən başqa tərif edərsə, ən böyük böhtanı onun təkliyi barədə demişdir. Sonra bu ayəni oxudu:

{لَا تُدْرِکُهُ اْلأَبْصَارُ}

_ GöZLəR ONU (GöRüB) DəRK ETMəZ. O, GöZLəRI DəRK EDəR. _

Əhli-beytdən (ə) hədis kitablarında görməyi inkar edən onlarla hədis nəql olunmuşdur. Bu bir neçə hədis də kitabımızın bu hissəsində misal olaraq qeyd olunmuşdur.(2)

səh:195


1- [1] . “Üsuli-Kafi”, 3-cü cild, “İbtalur-röyə” bölümü, və “Biharul-ənvar”, 4-cü cild, “Nəfyur-röyəti” bölümü;
2- [2] . “Üsuli-Kafi”, “İbtalur-röyət” bölümü, “Biharul-ənvar”, təzə çapı, 4-cü cild, “Nəfyur-röyə” bölümü;

Allahın məkana ehtiyacı varmı?!

Allahın məkanı!

Səhihi-Müslim və Səhihi-Buxarinin tövhid məsələsində olan ikinci zəif nöqtə budur ki, bu iki kitabda Allah-təala məkana ehtiyaclı olan bir varlıq kimi tanıtdırılmış və onun üçün müxtəlif məkanlar müəyyən edilmişdir.

“Allahı görmək” bəhsində işarə etdiyimiz kimi, hər bir mövcudu görmək üçün ona müəyyən bir məkan lazımdır. Allahı görmək barədə hədislərə diqqət etdikdə səhiheyn Allahın məkana malik olmasını çatdırır.

Lakin məkan mövzusu sihahda (altı kitabda) ayrıca bəhs kimi qələmə alınmış və əhli-sünnə tərəfindən məkanı sübut etmək üçün bir çox kitablar yazılmışdır.

Səhiheynin (Buxari və Müslim) nəzərincə, Allahın məkanı namaz vaxtı namaz qılanın qarşısında və onun qibləsinə tərəfdir.

Sunənin (yəni Sunəni-Davud, Sunəni-Nəsai, Sunəni-Termizi və s..) nəzərincə isə Allahın məkanı ərşin üstündə, ərş vücuda gəlməzdən öncə isə Allahın buludlar arasında olduğunu bildirirlər.

İndi də bu mövzuda bir neçə hədisin tərcümə və mətni ilə tanış olaq.

səh:196

3. Allah, namaz qılanın qarşısında!

1.

عن عبدالله بن عمر: أَنَّ رَسُولَ اللهِ| رَأیِ بَصاقاً فِی جِدَارِ الْقِبْلَةِ فَحَکَّه بِیَدِهِ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَنِ النَّاسِ، فَقَالَ: "إِذَا کَانَ أَحَدُکُمْ یُصَلّی فَلاَ یَبْصقْ قِبَلِ وَجْهِهِ، فَإِنَّ اللهَ قِبَل وَجْهَهُ إِذَا صَلَّی".

Əbdullah ibn Ömər deyir: “Allahın Rəsulu (s) məscidin qibləsi tərəfində ağız suyu gördü və oranı təmizlədi. Sonra üzünü camaata tutaraq buyurdu: Sizlərdən hər biriniz namaz qılan zaman öz qarşınıza ağzınızın suyunu atmamalısınız. Çünki namaz qılınan vaxt Allah sizin qarşınızda dayanır.”(1)

2.

 عَنْ عَبْدِاللهِ )رَه( قَالَ: بینا النَّبِیّ| یُصَلّی رَأَی فِی قِبْلَةِ الْمَسْجِدِ نخامَةً فَحَکَّهَا بِیَدِهِ، ثُمَّ قَالَ: "إِنَّ أَحَدَکُمْ إِذَا کَانَ فِی الصَّلَوةِ فَإِنَّ اللهَ حَیالُ وَجْهِهِ، فَلاَ یَتَخَمَّنَّ حیالَ وَجْهِهِ فِی الصَّلَوةِ"

Əbdullahdan nəql olunmuşdur: “Peyğəmbər (s) namaz qılarkən məscidin qibləsində ağız suyu gördü. Əli ilə onu

səh:197


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 1-ci cild, “Kitabus-salat”, Həkkul-bəzaqi bil-yədi minəl-məscid” bölümü, hədis: 397-398; və 39-cu bölüm, və “Kitabus-səlat”, “Əbvabul-əməli fis-səlat”, 12-ci bölüm, “Ma yəcuzu minəl-bəsaq”, hədis: 1213; “Səhihi-Müslim”, 2-ci cild, “Kitabul-məsacid”, 13-cü bölüm, “Ənnəhyu ənil busaq fil məscidi fis-səlati və ğeyriha”, hədis: 548;

təmizlədi. Onun üzündən qəzəblənməsi və naraht olması bilinirdi. Sonra belə buyurdu: Sizlərdən hər biriniz namaz qılarkən Allah onun qarşısında durur. Namaz qılarkən öz qarşınıza ağzınızın suyunu atmayın.”(1)

3.

عَنْ أَبِی هُرَیْرَة: أَنَّ رَسُولَ اللهِ| یصلی رَأی نخامَةً فِی قِبْلَةِ الْمَسْجِدِ فَأَقبلِ عَلَی النَّاسِ، فَقَالَ: "مَا بَالَ أَحَدُکُمْ یَقُومُ مستقبلَ رَبِّهِ فَیتنَخّع أَمَامَهُ، أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَسْتَقْبِلَ، فَیَتَنَخَّع فِی وَجْهِه ؟! فَإِذَا تَنَخَّع أَحَدُکُمْ، فَلْیَتَنَخَّع عَنْ یَسَارِهِ تَحْتَ قَدَمِهِ، فَإِنْ لَمْ یَجِدْ فَلْیَفْعَلْ هَکَذَا.

ووصف القاسم، فَتفَل فِی ثَوْبِهِ، ثُمَّ مَسَحَ بَعْضَهُ عَلَی بَعْضِ.

Əbu Hüreyrə deyir: “Peyğəmbər (s) məscidin qibləsində ağız suyu gördü. Üzünü camaata tərəf çevirib buyurdu: Nəyə görə sizlərdən biri Allahla üz-üzə durarkən öz qarşısına ağzının və sinəsinin suyunu atır?! Sizin qarşınızda duraraq üzünüzə ağzının və sinəsinin suyunu atan bir kəsin bu əməlini sevirsinizmi?! Əgər sizlərdən hər kəs ağzının, ya sinəsinin suyunu atmaq istəsə, sol ayağının kənarına atsın. Mümkün olmasa əvvəlki kimi etsin.”(2)

Hədis ravisi Qasim dedi: Peyğəmbər (s) öz paltarının ətəyini açdı və ağzının suyunu ora atdı. Sonra ətəyini bir-birinə sürtdü. Ravinin özü də əyani surətdə bu işi gördü.

Bu hədisi Müslim iki yolla Əbu Hüreyrədən nəql edir.

Allah göydədirmi?

Altı sihah sahiblərindən üçü, sunən və məsanid müəlliflərinin bir çoxu Müaviyə ibn Həkəm Səkəmidən Peyğəmbər (s)

səh:198


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 1-ci cild, “Kitabus-səlat”, “Həl yəltəfetil əmru yənzil”, və 8-ci cild, “Kitabul-ədəb”, “Ma yəcuzu minəl-ğəzəbi vəş-şiddəti li əmrillah” bölümü;
2- [2] . Səhihi-Müslim 2-ci cild; bab Ənnəhyu ənil busaqi fil məscidi fis-səlati və ğeyrih- Sunən İbn Macə Kitabus-səlat bab-61.

tərəfindən onun kənizinin imanının yoxlanması barədə belə nəql etmişdir:

“Peyğəmbərə (s) ərz etdim: Bu kənizi azad edimmi?! Buyurdu onu mənim yanıma gətir. Elə ki kənizi Peyğəmbərin (s) yanına gətirdim, ondan soruşdu: Allah hardadır? Dedi: Göydə! Sonra sual etdi: Mən kiməm? Cavab verdi: Sən Allahın elçisisən.

Bu yerdə Peyğəmbər (s) buyurdu: “Bu kənizi azad et. Çünki onun imani var.”

فقال لها أین الله قالت فی السماء ، قال: من انا؟ قالت انت رسول الله|. قال اعتقها فانهن مؤمنة.(1)

Allah ərşdədirmi?

1.

عن ابن عباس بن عبدالمطلب قال: کنتُ فی البطحاءِ فِی عصابة، فیهم رسول الله | فمَرَّت به سحابةٌ فَنَظَرَ إِلَیْهَا، فَقَالَ: "ما تُسَمُّونَ هَذِهِ؟!" قَالُوا: السحابَ قال: "وَالْمُزْنُ؟!" قَالُوا: "وَالْمُزْنُ قَالَ: "وَالْعَنَانُ؟!" قَالُوا: وَالْعَنَانُ. قَالَ أَبُودَاوُد. لَمْ أَتْقَنْ الْعَنَانَ جَیّداً قَالَ | هَلْ تَدرونَ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ؟" قَالُوا: لاَ نَدْرِی قَالَ: "بُعْدَ مَا بَیْنَهُمَا إِمَّا وَاحِدَةٌ، أَوْ اثْنَتَانِ أَو ثَلاَث وَ سَبْعُونَ سنةً، ثُمَّ السَّمَاءُ فَوَقَهَا کَذَلِکَ، حَتَّی عَدَّدَ سَبْعَ سَمَواتِ ثُمَّ فَوْقَ السابِعَة بَحرٌ بَیْنَ أسفلِهِ وَأَعْلاَهُ مِثْلُ مَا بَیْنَ سَماَءِ، إِلَی سَمَاءِ، ثُمَّ فَوْقَ ذَلِکَ ثَمَانِیَةُ أَوْ عَالِ، بَیْنَ أَظْلاَفِهِمْ وَ رَکبهم مثلُ مَا بَیْنِ سَمَاء إِلَی سمَاءِ إِلَی سَمَاءِ ثُمَّ عَلَی ظُهُورِهِمْ العرش، بَیْنَ أسفلِهِ وَ أَعْلَاهُ مِثْلُ مَا بَیْنِ سماءِ إِلَی سَمَاءِ، ثُمَّ الله تَبَارَکَ وَ تَعَالَی، فَوْقَ ذَلِکَ!!!

Əhnəf ibn Qeys Abbas ibn Əbdul Muttəlibdən nəql edir:

səh:199


1- [1] . “Səhihi-Müslim”, 2-ci cild; “Kitabus-salat”, “Təhrimul-kəlami tis-səlat” bölümü; “Sunəni-Davud”, 1-ci cild, “Kitabus-səlati”, “Təşmitul atisus-səlat” böülümü; “Sunəni-Nəsai”, 2-ci cild; “Kitabul-iman”, “Filmərqəbətil-muminə” bölümü; “Sunəni-Nəsai”, 3-cü cild, “Kitabus-səhvi”,”Əlkəlamu fis-səlat” bölümü; “Muvəttəi Malik”, 2-ci cild; “Kitabur-riqaq”, “La yəhvəzu minəl itiqi fir-riqab” bölümü; “Musnədi-Əhməd”, 2-ci cild; səh. 291; və 5-ci cild; səh. 447, 448, 449;

“Bəthada (çay) Peyğəmbər (s) və bir neçə nəfərlə oturmuşdum. Səmada kiçik bulud parçası göründü. Peyğəmbər (s) o buluda baxdı və buyurdu: Sizdə bunun adı nədir?

Ərz etdilər: “Səhab”. Buyurdu: “Mozn”da deyirsiniz? Ərz etdilər: Mozn da deyirik. Buyurdu: “Ənan” da deyirsiniz? Dedilər: Ənan da deyirik.

Sonra Peyğəmbər (s) buyurdu: Yerlə göyün arasındaki fasilənin nə qədər olduğunu bilirsinizmi?

Cavab verdilər: Bilmirik. Buyurdu: Yerdən göyə qədər olan məsafə yetmiş bir, ya yetmiş iki, ya da yetmiş üç ildir. İkinci göyün də məsafəsi o qədərdir. Yeddi göyə qədər saydı. Sonra Peyğəmbər (s) buyurdu: Yeddinci göyün üstündə dərinliyi iki göyün arasında olan məsafə qədərində bir dəniz vardır. O dənizin üzərində səkkiz vəhşi bir qoç dayanmışlar. Onların dırnaqlarından dizlərinə qədər olan məsafə iki göyün arasında olan məsafə miqdarı qədərdir. Ərş o qoçların üstündədir. Ərşin aşağısı ilə yuxarı hissəsi arasında olan məsafə iki göyün arasında olan məsafə miqdarı qədərdir. Sonra buyurdu: Allah da o ərşin üstündədir!!”(1)

2.

عَنْ جبیر بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُبیربْنِ مَطعَم، عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ: قَالَ: أَتَی رَسُولُ اللهِ أَعْرَابِیٌّ فَقَالَ: یَا رَسُولَ الله! جَهَدتْ الْأَنْفُسُ، وُضَاعَتِ الْعیالُ، وَنَهکتِ الأَمْوَالُ، وَ هَلَکتِ الأَنْعَامُ، فَاسْتَسْقِ اللهَ لَنَا، فَإِنَّا نَسْتَشْفِعَ بِکَ عَلَی الله، وَنستشفِعَ بِاللهِ عَلَیْک. قَالَ رَسُولُ الله: "وَیْحَکَ! أَتَدْرِی مَا تَقُولُ؟" وَسَبَّحَ رَسُولُ اللهِ |، فَمَازَالَ یُسَبِّحُ، حَتَّی عُرِفَ ذَلِکَ فِی وُجُوه أَصْحَابِهِ. ثُمَّ قَالَ: "وَیْحَکَ! أَتَدْرِی مَاالله! إِنَّ عَرْشَه عَلَی سَمَاوَاتِهِ کَهَکَذَا، وَقَالَ بِأَصَابعه مثل القبّةِ عَلَیْهِ، وَإِنَّهُ لَیئَطّ بِهِ أَطیطَ الرحل بالراکبِ". قَالَ ابْنُ بَشَّارِ فِی حَدِیثِهِ: "إِنَّ اللهَ فَوقَ عَرْشِهِ، وَعَرْشُهُ فَوْقَ سَمَاوَاتَهِ"، وَ سَاقَ الْحَدِیث.

səh:200


1- [1] . “Sunəni Əbi Davud”, 4-cü cild, “Fil cəhmiyə” bölümü; “Sunəni ibn Macə”, 1-ci cild, “Fima inkərətil cəhmiyə” bölümü;

Cubeyr ibn Məhəmməd atasından, o da atası Cübeyr ibn Mətəmdən nəql etmişdir ki; “Çöl ərəblərindən biri Peyğəmbərin (s) yanına gəldi və ərz etdi: Ya Rəsuləllah! Quraqlığın olması və yağışın yağmaması nəticəsində bizim bədənimiz əziyyətə düşdü. Əhli-əyalımız xəstələndi, sərvətlərimiz əlimizdən çıxdı, mal-qaralarımız isə aradan getdi. Allahdan bizim üçün yağış istə! O ərəb sonra sözlərinə əlavə etdi: Biz səni Allah yanında və Allahı sənə şəfaətçi tuturuq.

Peyğəmbər (s) buyurdu: Vay olsun sənə! Nə danışdığını bilirsənmi?

Bu vaxt Peyğəmbər (s) Allaha həmd və səna oxudu. O qədər təsbih dedi ki, səhabələrin üzündə yorğunluq göründü. Sonra buyurdu: Vay olsun sənə ! Allahı heç vaxt bəndələrindən birinə şəfaətçi qərar vermirlər. Allah bəndəsi qarşısında şəfaət etməkdən üstündür. Vay olsun sənə! Bilirsən Allah kimdir?

Peyğəmbər (s) barmaqları ilə künbəzə oxşayan bir şey düzəltdi, sonra isə buyurdu: Allahın ərşi göylərin üstündə mənim əllərim kimidir. Ərş Allaha görə onun ağırlığının təsirindən dəvənin belindəki yük kimi səs salır!! Əbu Davud deyir: İbn Bəşar bu hədisi belə nəql etmişdir: Allah ərşin üstündə və ərş də göyün üstündə yerləşir. Ərş Allahın altında dəvənin yükü kimi səs salır.

Müəllif: Əbu Davud (sunən sahibi) bu hədisi neçə sənədlə nəql etmiş və onu səhih saymışdır.(1)

3.

عَنْ إِبْنِ مَسْعُودِ، قَالَ: "بین السماءِ الدُّنیَا وَالَّتی تلیها خَمْسُمِأَةِ عَامِ، وَ بَیْنَ کُلِّ سَمَاءِ السَّابِعَةِ وَالْکُرْسِی خَمسُمائَةِ عَامِ، وَ بَیْنَ الْکُرْسِی وَالْمَاءِ خَمْسُمِائَةِ عَامِ، وَالْعَرْشُ فَوْقَ الْمَاءِ، وَاللهِ فَوْقَ الْعَرْشِ، لاَ یَخْفی عَلَیْهِ شَیْءٌ مِنْ أَعْمَالِکُمْ".

səh:201


1- [1] . “Sunəni Əbi Davud”, 4-cü cild, “Filcəhmiyə” bölümü; “Sunəni İbn Macə”, 1-ci cild, “Cəhmiyyənin inkar etdiyi şeylər” bölümü;.

İbn Məsuddan nəql olunmuşdur: “Birinci göy ilə sonrakı göy arasında 500 il məsafə vardır. Göylərin hər birinin başqa göy arasındakı məsafə beş yüz ildir. Yeddinci göylə kürsi arasında da 500 il və kürsi ilə dəniz suyu arasında olan məsafə də 500 ildir. Allahın ərşi suyun üzərində yerləşir. Allah isə ərşin üstündədir. Sizin əməlləriniz onun üçün gizli və örtülü deyildir.”(1)

Allah buludlar arasında!

عَنْ أَبِی رزین قال: قُلْتُ یَا رَسُولُ الله؟ أَیْنَ کَانَ رَبّنا قَبْلَ أَنْ یخلق خلق؟ قَالَ: "کَانَ فِی غَمّاءَ، مَا تَحْتَهُ هَوَاءٌ، وَ مَا فَوْقَهُ هَوَاءٌ، وَ مَا ثٌمَّ خَلق، عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ".

Əbu Rəzin deyir: Peyğəmbərdən (s) soruşdum: Allah bütün mövcudları yaratmazdan öncə harda idi?

Buyurdu: Altında və üstündə hava olmayan buludlar arasında idi. Yer üzündə heç bir mövcud yox idi. Allahın ərşi suyun üzərində idi.(2)

Bu hədislərdən çıxarılan nəticələr

1. Allah məkana malikdir və mövcudları yaratmazdan əvvəl buludlar arasında imiş;

2. Allah mövcudları yaratdıqdan sonra ərşi, özü üçün məskən seçmiş və onun üzərində oturmuşdur. Ərş də Allahın ağırlığından minilmiş dəvənin cihazı kimi səs çıxarırmış;

3. Bir gün buludlar arasında olan Allah sonralar ərşin üzərinə çıxmış, bəndələrinin namaz qılan vaxtlarında öz məkanını dəyişərək ərşin üstündən yerə enmiş və namaz qılanla qiblə arasında dayanmışdır;

səh:202


1- [1] . Məhəmməd ibn Əbdul Vəhhabın (vəfatı 1206) yazdığı “Kitabut-tövhid”, Qahirə 1376, səh. 212; “Fəthul-məcid” (Kitabut-tövhidin şərhi), Şərh yazar: Şeyx Abdur-rəhman ibn Məhəmməd ibn Əbdul-vəhhab”, səh. 514;
2- [2] . “Sunəni ibn Macə”, 1-ci cild, “Fima inkərətil cəhmiyə” bölümü; “Sunəni Termizi”, 4-cü cild, “Hud” surəsinin təfsiri;

4. Allahın cism olduğunu bildirən yuxarıda söylənilən hədislərdən əlavə, göylər, ərş və kürsi barəsində mətləblər söylənildi. Dırnaqları ilə dizləri arasında beş yüz illik məsafə olan vəhşi qoçların üstündə ərşin yerləşməsi və onun da suyun üzərində olması və s.

Əziz oxucunun nəzərincə belə məsələlərin dəyəri əsl hədislərin dəyəri qədərdir?

Əhli-sünnə alimlərinin məkan barəsində əqidələri

Kəlam və qeyri-kəlam kitablarının bir qismindən əldə olunan məlumatlara görə əhli-sünnə alimləri və həmçinin dörd məzhəb rəhbərləri (Əhməd ibn Hənbəl, İmam Malik, Əbu Hənifə və Şafei)(1) başda olmaqla nəql olunmuş hədislərin məzmununa əsasən, Allahın ərşdə olmasına etiqad bəsləmişlər. İndiki əhli-sünnə alimləri də, keçmiş böyük alimlərinin yolunu gedərək bu əqidədə qalmışlar.

Əhməd ibn Hənbəl Allah barədə onun məkana malik olmasına və ərşin üstündə olduğuna etiqad edən şəxslərdən biridir. Allahın məkan sahibi olmamasını sübut edən, onun bütün məkanlara əhatəsinin olduğunu çatdıran və Quranın əqli və nəqli dəlillərindən biri sayılan.

{هُوَ مَعَکُمْ أیَْنَمَا کُنْتُمْ}  – "Harda olsanız Allah sizinlədir " ayəsi və bu kimi başqa ayələri isə başqa cür təfsir etmişdir. Əhməd ibn Hənbəlin nəzəri ilə uyğun gəlməyən bu ayənin təfsirində Allahın bu ayədən məqsədinin nə olduğunu belə izah edir: Bu ayədən məqsəd budur ki, siz harda olsanız Allah sizin əməllərinizdən xəbərdardır və sizin əməlləriniz onun üçün gizli deyildir.(2)

səh:203


1- [1] . Ad aparılan bu şəxslərın hər biri, dörd məzhəblərdən birinin binasını təşkil vermiş və bu günlərdə də dünya əhli-sünnə məzhəbi onlardan itaət edirlər.
2- [2] . “Əl-mənar”, 9-cu cild, səh. 131.

Əbu Hənifə də Allahın məkana sahib olmasına və onun ərşin üstündə dayanmasına etiqad etmişdir.

Zəhəbi "Əl-uluv" adlı kitabında Nuh Camedən nəql edir: Əbu Hənifənin ilk tanınan və məşhur olan dövrlərində Termizdən bir qadın Kufəyə varid oldu. O, Cəhmilərlə həməqidə idi. Əqidə məsələləri barədə camaatla bəhs edirdi. Ona bu şəhərdə əqli elmlərdə hamıdan üstün olan Əbu Hənifə adlı bir nəfərin olduğunu və onunla söhbət etməsini söylədilər. Nuh deyir: Mən Əbu Hənifənin məclisində idim. Həmin qadın məclisə gəldi və Əbu Hənifəyə dedi: Öz əqidəndən uzaqlaşdığın halda camaata əhkam məsələlərini öyrədən sənsən? De görüm pərəstiş etdiyin Allah hardadır?

Əbu Hənifə o qadının cavabında sakit durdu və yeddi gün heç nə demədi. Yeddi gündən sonra camaat arasında göründü. "Allah yerdə deyil, göydədir " adlı bir kitab da yazmışdı. Bir kişi ona dedi: Əbu Hənifə! Məgər bu cümləni {وَهُوَ مَعَکُم اَینَمَا کُنتُم} “Harda olsanız Allah sizinlədir " Quranda oxumamısan: Əbu Hənifə cavabında dedi: Bu cümlə səndən uzaqda olan bir kəsin yazıdığı "mən səninləyəm" cümləsi kimidir. Bir halda ki, sən ona görünmürsən.

Zəhəbi bu hadisənin nəqlindən sonra əlavə edərək bildirir ki, Beyhəqi demişdir: Əbu Hənifə Allahın yer üzündə olmamamsı barədə həqiqətə yetişmiş və düz söz demişdir. Ayənin təfsirində sözünün həqiqətini çatdırmaqla Allahın göydə olmasını söyləyən ayə və rəvayətlərin aid olmasından (yəni bəyanda qeydin olmaması) itaət etmişdir.(1)

səh:204


1- [1] . "Əluluvvu lil əliyyil ğəffar" kitabından, səh. 101, 103 və 120-də nəql olunmuşdur. Bu kitab Allahın ərşın üstündə olmasını isbat etmişdir və İmam Şəmsuddin Zəhəbi (vəfatı-748 h.q) tərəfindən yazılmış və 1388-ci ildə ikinci dəfə Qahirədə və Mədinə şəhərində Sələfiyyə kitab nəşrinin vasitəsilə çap olunmuşdur.

Malik əhli-sünnə məzhəbinin üçüncü rəhbəridir. O da öz növbəsində Allahın ərşdə olmasına etiqad bəsləmişdir. Bu barədə Abdullah öz atası Əhməd ibn Hənbəldən nəql edir: Malik ibn Ənəsin əqidəsi budur ki, Allah göydədir və onun elmi bütün yerləri əhatə etmişdir. Heç bir şey ondan gizli deyildir.(1)

İmam Şafei də bu əqidədə idi. Bu barədə Şeyxul-İslam Əbul Həsən Həkari və Hafiz Əbu Məhəmməd Müqəddəsi Əbi Surdan və Əbi Şueybdən nəql etmişlər ki: İmam Şafei deyirdi: Mənim əqidəm və görüşdüyüm bütün alimlərin Süfyan, İmam Malik və s. hamısının əqidəsi budur ki, Allahdan başqa haqq olan məbud yoxdur. Məhəmməd (s) onun göndərdiyi peyğəmbəridir. Allah göydə ərşin üstündədir və bəndələrinə istədiyi kimi yaxınlaşır, istədiyi kimi də göydən yerə enir.

İmam Şafeinin vəsiyyətində geniş dərc olunmuş cümlələrdən biri də budur ki, tövhid və Allahın yeganəliyinə şəhadətindən sonra deyir: Mənim əqidəm budur ki, Quran məxluq deyildir və Allah qiyamət günündə aşkar görünəcəkdir. Camaat onun yanında sözlərini eşidəcəkdir. Allahın yeri ərşin üstündədir.(2)

İbn Həcər Fəthul-bari kitabında İbn Teymiyyədən nəql edir: Allah bütün mövcudların və ərşin üstündədir.

Əvzaidən nəql edir ki: Biz əhli-sünnənin Allahın ərşin üstündə olması barədə nəzərlərimiz eynidir. Çünki sünnədə və hədislərdə yazılmışlara imanımız vardır.

İbn Həcər Əbu Ömər Təlmənkidən yenə nəql edir: Əhli-sünnə müsəlmanları bu məsələdə həməqidədirlər ki: - Allah öz zatı və vücudu ilə ərşin üzərindədir.

səh:205


1- [1] ."Əl-uluvvu lil əliyyil-ğəffar" kitabından, səh. 101, 103 və 120-də nəql olunmuşdur.
2- [2] . Həmin mənbə.

Başqa bir yerdə bu məsələni belə bir ifadə ilə açıqlamışdır: Əhli-sünnənin əqidəsi budur ki, Allah məcazən yox, həqiqətən ərşin üzərindədir! Həmçinin Quranda buyurulan {وَهُوَ مَعَکُم اَینَمَا کُنتُم} və bu kimi digər ayələr Allahın elminin özü ilə yox, camaatla olması və onları əhatə etməsi mənasındadır.

Hafiz Zəhəbi də Allahın məkana malik olmasına etiqad etmiş və öz əqidəsini sübut etmək üçün kitab da yazmışdır. O deyir: Əhli-sünnə və hədis itaətçiləri, bu məsələdə həmfikir və həməqidədədirlər ki, həqiqətən Allah zatən ərşin üzərindədir. Allahın ərşdə olmasını inkar etmək barədə eşitdiyim ilk söz Cəd ibn Derhəmin sözü idi. (1)

Məhəmməd Əşrəfin Sunəni Əbi Davuda yazdığı öz şərhində İbn Abbasdan nəql olunmuş hədisin axırında, ثُمَّ الله ُفَوقَ ذَلِک cümləsinin aşağısında deyir: Bu hədis bunu bildirir ki, Allah ərşin üstündədir. Bu məsələnin həqiqətlə uyğun olmasına Quran və hədislər özü şəhadət verir. Keçmiş məzhəb – səhabələrdən və tabeindən- və biz elm əhlinin də əqidəsi budur ki, Allah ərşin üstündədir. Heç bir izah və təfsir etmədən sonra belə deyir: Allahın ərşin üstündə olması məlum məsələdir. Lakin onun necəliyi bizə məlum deyildir. Amma Cəhmiyyə firqəsi ərşi və Allahın onun üstündə olmasını inkar etmiş, Allahın vücudunun bütün məkanlarda olmasını bildirmişdir. Öz əqidəsinin sübutu üçün batil dəlillər, yersiz və xoşagəlməz sözlər gətirmişdir. Məhəmməd Əşrəf sonra belə deyir: Əgər bizim alimlərimizin dəlillərini bilmək və Cəhmiyyənin sözlərinə rədd cavabları ilə tanış olmaq istəsəniz “Əl-Əsmau vəs-sifat”, “Əf`alul-ibad”, “Kitabul-uluv” və İbn Qəyyimin “Cyuşul-İslam” kitablarına müraciət edə bilərsiniz. (2)

səh:206


1- [1] . “Kitabut-tövhid” – kitabının şərhi Qahirə çapı - 1376, səh. 211.
2- [2] . “Əl-mənar” kitabı, 9-cu cild, səh. 180;

Bu əqidənin mənşəyi nədir?

Allahın görünməsi bəhsində işarə olunduğu kimi, belə əqidənin mənşəyi əhli-sünnə kitablarında Əbu Hüreyrə və onun kimi ravilərin nəql etdikləri bir çox hədislərin yazılması idi. Allahın məkana malik olması əqidəsinin mənşəyi də səhiheyn və sunən kitablarında olan belə hədislərin yazılmasından irəli gəlmişdir.

Bu əqidədə olan əhli-sünnə alimlərindən bəziləri öz sözlərində bu həqiqətə etiraf etmişlər:

İbn Həcər “Fəthul-bari” kitabında məkan barədə əqidəni Əvzaidən nəql etdikdən sonra onun “Bütün əhli-sünnə məzhəbinin nümayəndələri Allahın müəyyən bir məkanda olmasına əqidələri vardır” sözlərini izah edir. Bu cümləni də Əvzaidən nəql edir ki, bu məsələ, nəql olunmuş hədislərin məzmunudur. Biz sünnədə nəql olmuş bütün hədislərə iman gətirmişik və bizim əqidəmiz kamildir.

Əhli-sünnənin kəlam alimlərindən biri olan Əllamə Şeyx Əbdur-Rəhman 1347-ci hicri tarixində çap olunmuş “Tövhid” adlı kitabında alimlərin sözlərini və onların əqidələrinin nəqlindən və izahından sonra Allahın müəyyən bir məkana malik olması mövzusunda hədis nəql edir. Sonra belə deyir: Səhiheyn və səhiheyndən başqa kitablarda bu məsələnin və hədisin məzmunu təsdiq edən çoxlu hədislər vardır.(1)

3. Allah gülürmü ?!

Səhihi-Müslim və Səhihi-Buxaridə tövhid bəhsində olan üçüncü zəif məsələ bu iki kitabda nəql olunmuş “Allahın gülməsi” barədə yazılan hədislərdir. Əziz oxucunu bu hədislərdən bir neçə nümunəyə diqqət etməyə dəvət edirik.

1. Buxari və Müslimün Allahın görünməsi barədə öz

səh:207


1- [1] . “Kitabut-tövhid”, səh. 213.

kitablarında nəql etdikləri hədisdə Allahın gülməsi diqqəti özünə cəlb edir. Qeyd edirik ki, biz bu hədisi bir dəfə Allahın görünməsi mövzusunda geniş şəkildə gətirmişdik. İndi isə hədisin axır hissəsində olan cümlələri bir daha nəzərinizə çatdırırıq:

فیقول الله اولیس قدزعمت ان لاتسألنی غیره؟ ویلک یا ابن آدم مااغدرک! فیقول یا رب لاتجعلنی اشقی خلقک، فلا یزال یدعو حتی یضحک الله، فاذا ضحک منه، اذن له بالدخول فیها!!

Allah buyurar: Məgər sən demirdinmi ki, başqa bir istəyim yoxdur. Vay olsun sənə ey Adəmin oğlu! Nə qədər hiyləgərsən?! Ərz edər: Xudaya! Məni ən məhrum olunmuş bəndələrindən qərar vermə! O qədər israr edər ki, Allahın gülməyi gələr. Elə ki onun gülməyi gəldi, onun üçün behiştə girmək icazəsi verilər!!”

2.

فلما اصبح غداً الی رسول الله | فقال|: ضحک الله اللیلة او عجب من فعالکما!!

Əbu Hüreyrədən səhabələrin birinin qonaqpərvərliyi barədə nəql olunmuş hədisin axırında olan cümlə diqqəti özünə cəlb edir.

Sonrakı gün qonaqpərvər kişi Peyğəmbərin (s) xidmətinə gəldi. Peyğəmbər (s) buyurdu: “Bu gecə sizin qonaqpərvərliyinizə və rəftarınıza Allah-təala gülüb. Sizin işinizə təəccüb edib... .(1)

3.

عن ابی هریرة: ان رسول الله | قال: یضحک الله الی رجلین، یقتل احدهما الاخخر، فکلاهما یدخل الجنة فقالوا: کیف یا رسول الله؟! قال: یقاتل هذا فی سبیل الله عزوجل فیستشهد، ثم یتوب الله علی القاتل،فیسلم فیقاتل فی سبیل الله.

Əbu Hüreyrədən üç sənədlə iki müxtəlif mətnlərdə nəql olunmuş hədisdə deyilir: “Allah-təala iki nəfərə gülür! Biri

səh:208


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 5-ci cild; “Kitabu fəzailus-səhabə”, “Vəyu`sirunə əla ənfusihum” bölümü; hədis: 3578, və 4-cü cild, “Kitabut-təfsir”, həmin bölümü, hədis: 4707;

başqasını öldürdükdən sonra hər ikisi behiştə daxil olduqda. Ərz etdilər: Ey Allahın elçisi! Qatillə öldürülmüş adamın hər ikisinin behiştə daxil olması mümkündürmü?! Buyurdu: Onlardan biri Allah yolunda vuruşaraq şəhadətə yetişir, sonra onun qatili də tövbə edərək İslamı qəbul edir. O da Allah yolunda cihada gedir və şəhadətə nail olur.”(1)

4.

عن ابن مسعود: ان رسول الله | قال: آخر من یدخل الجنة رجل،فهو یمشی مرة، ویکبو مرة و تسفعه النار مرة، فاذا ماجاوزها، التفت الیها فقال: تبارک الذی نجانی منک، لقد اعطانی الله شیئاً، ما اعطاه احداً من الاولین، فترفع له شجرة، فیقول: ای رب ادننی من هذه الشجرة فلاستظل بظلها واشرب من مائها! فیقول الله عزوجل: یا ابن آدم! لعلی ان عطیتکها سألتنی غیرها؟ فیقول: لا. یا رب! ویعاهده ان لا یسئله غیرها، وربه یعذره، لانه یری، مالا صبرله علیه، فیدنیه منها، فیستظل بظلها، ویشرب من مائها، ثم ترفع له شجرة، هی أحسن من الاولی، فیقول: ای رب! ادننی من هذه! لاشرب من مائها ویستظل بظلها، لااسئلک غیرها. فیقول: یابن آدم! الم تعاهدنی ان لاتسئلنی غیرها؟! فیقول: لعلی ان ادنیتک منها تسئلنی غیرها؟ فیعاهده، ان لایسئله غیرها، و ربه یعذره، لانه یری مالا صبر له علیه، فیدنیه منها، فیظل بظلها، ویشرب من مائها، ثم ترفع له شجرة عند باب الجنة، هی أحسن من الاولیین، فیقول، ای رب ادننی من هذه لاستظل بظلها، واشرب من مائها! لااسئلک غیرها. فیقول: یابن آدم! الم تعاهدنی ان لاتسئلنی غیرها؟! قال: بلی یا رب، هذه لا أسئلک غیرها، وربه یعذره، لانه یری، مالا صبرله علیها، فیدنیه منها، فیسمع اصوات اهل الجنة فیقول: ای رب ادخلنیها! فیقول: یاابن آدم ما یصرینی منک؟ ایرضیک ان اعطیتک الدنیاومثلها معها؟ قال: یا رب استهزء منی وانت رب العالمین؟ فضحک ابن مسعود فقال: الاتسئلونی مم أضحک؟ فقالوا: مم تضحک؟ قال: هکذا ضحک رسول الله | فقالوا: مم تضحک یا رسول الله؟ قال من ضحک رب العالمین!! حین قال: اتستهزءنی وانت رب العالمین فیقول: انی لا استهزء منک؛ ولکنی علی ماأشاء قدیر.

səh:209


1- [1] . “Səhihi-Müslim”, 6-cı cild, “Kitabul-əmarə”, 35-ci bölüm, “Bəyanur-rəculəyn yəqtulu əhəduhuma əlaxəru yədxulanil cənnəh”, hədis: 1890;

* عن ابی رزین، قال، قال رسول الله | ضحک ربنا من قنوت عباده، وقرب غیره قال: قلت: یا رسول الله! أیضحک الرب؟! قال|: نعم. قلت: لن نعدم من رب یضحک خیراً.

İbn Məsud Peyğəmbərdən (s) nəql edir: “Behiştə axırıncı daxil olan şəxs bəzən yol gedən , bəzən isə yerə üzü üstə yıxılan və bəzən üzünü od yandıran bir kişi olacaqdır. Elə ki oddan keçdi ona baxar və Allaha şükürlər edər: -Məni sənin içindən nicat verən Allah böyükdür. Mənə elə bir nemət vermişdir ki, əvvəldən axıra heç bir kəsə bu neməti verməmişdir.

Sonra onun üçün bir ağac görünər. Ərz edər: Xudaya! Məni bu ağaca yaxınlaşdır ki, onun kölgəsindən bəhrələnim və suyundan içim. Allah onun cavabında deyər: Ey Adəm övladı! Bu ağacı sənə versəm mümkündür məndən başqa bir şey də istəyəsən! Ərz edər: Xeyr, İlahi! Allahla ondan başqa bir şey istəməməsinə söz verər və əhd bağlayar.

Allah onun üzrünü qəbul edər. Çünki o şəxs elə bir vəziyyətdə olar ki, nemətləri görər amma səbr etməyə taqəti olmaz. Onu ağacın kölgəsində rahatlanmasına və suyundan bəhrələnmsinə görə ağaca yaxınlaşdırar.

Sonra onun gözlərinə əvvəlkindən gözəl olan başqa bir ağac görünər. Ərz edər: - İlahi! Məni bu ağaca yaxın et ki onun suyundan içim və kölgəsində də rahatlıq tapım. Səndən daha başqa bir şey istəməyəcəm.

Allah deyər: Ey Adəm övladı! Mənimlə əhd-peyman bağlamaqla o ağacdan başqa bir şey istəmədiyinə söz verən sən deyildinmi? Sonra Allah deyər: -Əgər o ağaca səni yaxınlaşdırsam məndən başqa bir şey də istəyərsənmi?! O kişi ikinci ağacdan başqa bir şey istəməyəcəyinə söz verər və Allahla əhd bağlayar. Allah onun üzrünü qəbul edər. Çünki gördüyü nemətin qarşısında səbrini əldən verər. Beləcə kölgə və suyundan bəhrələnməsindən ötrü ikinci ağaca yaxınlaşar.

səh:210

Sonra behişt qapısının ağzında birinci və ikinci ağacdan daha gözəl və göyçək bir ağac görər. Ərz edər: İlahi! Məni bu ağaca yaxınlaşdır ki, onun kölgəsindən bəhrələnim və suyundan içim. Səndən başqa bir şey istəməyəcəm. Allah onun cavabında deyər: Ey Adəm övladı! O ağacdan başqa bir şey istəməyəcəyinə söz vermədinmi? Ərz edər: Bəli ey mənim Allahım! Səninlə belə bir əhd bağlamışdım. Amma üçüncü ağacı da mənə ver, səndən daha heç nə istəməyəcəm. Allah yenə də onun üzrünü qəbul edər. Çünki o kişi gördüyü nemətin qarşısında səbrini əldən verər. Allah onu ağaca və behişt qapısına yaxınlaşdırar. Elə ki, behişt əhlinin səsini eşidər, ərz edər: İlahi! Məni behiştə daxil et! Allah deyər: Ey Adəm övladı! Səni razı edəcək bir şey nədir? Əgər dünyanı iki qat sənə versəm, razı qalarsanmı? Deyər: İlahi, aləmlərin rəbbi sənsən, məni məsxərəyə qoyursan?!

Bu yerdə İbn Məsud güldü və dedi: Mənim gülməyimin səbəbini soruşmursunuzmu? Dedilər: Sənin gülməyinin səbəbi nədir? Peyğəmbər (s) belə gülmüşdür. Ərz etdilər: Ey Allahın elçisi gülməyinizin səbəbi nədir? Buyurdu: Mənim gülməyim Allahın gülməsinə görədir! Elə ki bəndəsi deyər: İlahi, aləmlərin rəbbi sənsən, mənə məsxərəyə qoyursan?! Allah deyər: Mən səni məsxərəyə qoymuram, istədiyim hər bir şeyə qadirəm”.(1)

Yaşasin gülən Allah!

Əbu Rəzin deyir: Peyğəmbər (s) buyurdu: Allah bəndələrinin itaətinə və ondan başqasına yaxınlaşanlara gülür. Əbu Rəzin deyir: Ərz etdim: -Ya Rəsuləllah! Allah da gülür?! Buyurdu: Bəli.

Mən o vaxt bu cümləni dedim: Yaşasın xeyr və yaxşılığa həmişə gülən Allah!

səh:211


1- [1] . “Sunən İbn Macə”, 1-ci cild, bab- Fima inkərətil cəhmiyə;

Hədisdən istifadə olan mətləblər:

Saxta olan bu hədislərin hamısından belə anlaşılır ki;

1. Allah da bəndəsi kimi gülür və təəccüb edir;

2. Qiyamət günündə Allah öz bəndələrindən birinin istəyinə müsbət cavab verirsə, əvvəlcə onunla Allah qarşısında daha başqa bir şey istəməyəcəyinə əhd bağlayır. Amma bəndəsi aldadaraq ona yalan vədə verir. Elə ki, bəndənin birinci istəyi qəbul olundu, fasiləsiz öz əhdini və vədəsini sındıraraq ikinci dəfə yenə istəyir. Bu dəfə də Allahı aldadaraq öz əhdində səhlənkarlıq edir. Üçüncü dəfə yenə bu işi görür.

Biz deyirik: Bu hədisləri səhih sayan şəxslərdən bir nəfər soruşmurmu ki, özünü rəhman və rəhim sifəti ilə tanıtdıran Allah, nəyə görə bir neməti bəndəsinə verməkdə onun əl-ayağını bağlayır. Onu istəməkdən çəkindirir. Bu əhd bağlamaq nə məsələsidir? Bəndənin öz əhdini sındırmasının mənası nədir?!

3.- Bağışlanmağa ləyaqəti olan və cəhənnəm odundan nicat tapan mömin, Allahı tanıyan bir bəndə özünü o qədər məğrur hiss edir ki, Allah qarşısında cürət taparaq cahil insanların sifətlərindən biri sayılan məsxərə və istehza kimi sifətləri Allaha nisbət verir və deyir:

"استهزء منی وانت رب العالمین"

Bu kimi saxta və uydurma hədislərdən Allahın dərgahına pənah aparır, bu kimi söz deyənlər tərəfindən Allaha istiğfar edərək bağışlanmasını istəyirik.

{یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِیدًا یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمَالَکُمْ وَیَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَمَن یُطِعْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِیمًا}

_ EY IMAN GəTIRəNLəR! ALLAHDAN QORXUN Və DOğRU SöZ SöYLəYIN! (ƏGəR BELə ETSəNIZ, ALLAH) əMəLLəRINIZI ISLAH EDəR Və_

səh:212

_GüNAHLARıNıZı BAğışLAYAR. HəR KəS ALLAHA Və PEYğəMBəRINə ITAəT ETSə, BöYüK BIR SəADəTə (CəNNəTə) NAIL OLAR."_(1)

4. Allah məkanını dəyişməyə möhtacdırmı?

Allah asimandan yerə enirmi?

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslimün hədislərinin dördüncü zəif nöqtəsi bu iki kitabın tövhid bəhsində Allahın aşağı asimana enməsi barədə olan hədisləridir. Bu hədislər müxtəlif sənədlərdə və mətnlərdə nəql olunmuşdur. Bu hədislərin bir ravi (Əbu Hüreyrə) tərəfindən nəql olunmasına baxmayaraq, biz bu hədislərdən bir neçəsini burada nəql edirik:

1.

عن ابی هریرة: ان رسول الله | قال: ینزل ربنا تبارک وتعالی من کل لیلة الی السماءالدنیا، حین یبقی ثلث اللیل الاخر، فیقول: من یدعونی فأستجیب له؟ ومن یسألنی فأعطیه؟ ومن یستغفرنی فأغفر له؟!

Əbu Hüreyrə Peyğəmbərdən (s) nəql edir: “Hər gecənin axır üçdə birində Allah aşağı asimana enərək deyir: Məni çağıran kimdir? İstədiyini qəbul edim! Məndən hacət istəyən kimdir? İstədiyini verim! Bağışlanmağını istəyən kimdir? Onu bağışlayım!”(2)

Bu hədisi Buxari iki yerdə nəql etmişdir. Bu iki yerdən birindəیَنزِلُ رَبُّنَا (yənzilu) ibarəti, digərində isə  یَتَنَزَّلُ رَبُّنَا (yətənəzzəlu) sözləri yazılmışdır. Amma Müslim bu hədisi یَنزِلُ رَبُّنَا ifadəsi ilə nəql etmişdir.

səh:213


1- [1] . Əhzab surəsi 70-71-ci ayə.
2- [2] . “Səhihi-Buxari”, 2-ci cild; “Kitabut-təhəccud”, “Ədduai vəs-səlati td axiril-ləyl” bölümü; “Səhihi-Buxari”, 9-cu cild, “Kitabut-tövhid”, “Qovlullahi təala: Yuridunə ən yubdilu kəlamullah!” bölümü; və 8-ci cild, “Kitabud-dəəvat”, “Ədduau nisfulləyl” bölümü; “Sunən ibn Macə”, 1-ci cild, 182-ci bölüm, “Səlat” bölümlərində.

2.- “Allahın enməsi” barədə Müslimün öz kitabında nəql etdiyi altı hədisdən birini nümunə üçün sizə nəql edirik:

ابا هریرة یقول: قال رسول الله|: ینزل الله فی السماء الدنیا لشطر اللیل، اولثلث اللیل الاخر، فیقول: من یدعونی فأستجیب له اویسألنی فاعطیه ثم یقول: من یقرض غیر عدیم ولا ظلوم: حدثنا هارون بن سعید، بهذا الاسناد... وزادثم یبسط یدیه تبارک وتعالی یقول، من یقرض غیر عدوم ولا ظلوم.

Əbu Hüreyrə deyir: “Peyğəmbər (s) buyurdu: Gecənin bir hissəsində ya axır üçdə birində Allah aşağı asimana enərək deyir: Məni çağıran kimdir? Onun duasını qəbul edim! Məndən istəyən kimdir? İstədiyini verim! Sonra deyir: Zülm etməyən, sərvətli və varlı olana borc verən kimdir?!”(1)

Müslim deyir: “Bu hədis Harun ibn Səidin vasitəsi ilə nəql olunmuşdur. Hədisin axırında bu cümlə də vardır: Allah öz əllərini açır! Sonra deyir: Adil və ehtiyacsız Allaha borc verən kimdir?”.

3.

قالت عایشة: ان رسول الله | قال: ما من یوم، اکثر من ان یعتق الله فیه عبداً من النار، من یوم عرفة، وانه لیدنو، ثم بباهی بهم الملائکة، فیقول: ما اراد هؤلاء؟

Aişə deyir: “Peyğəmbər (s) buyurdu: Allah-təala Ərəfə gününə qədər heç bir gündə öz bəndələrini bağışlamır. O gündə Allah öz bəndələrinin yanında olur. Öz bəndələrinə və mələklərə görə iftixar edər və deyər: Bunlar nə istəyirlər? Yaşayışdan əllərini üzməklə bu biyabana toplaşmaqda məqsədləri nədir?”(2)

Bu hədislərdən istifadə olunan mətləblər:

1. Allahın cism olması;

2. Allahın məkana möhtac olması;

səh:214


1- [1] . “Səhihi-Müslim”, 2-ci cild; “Əttərğibu fid duai vəz zikru fi axiril ləyl” bölümü;
2- [2] . “Səhihi-Müslim”, 7-ci cild; “Kitabul həcc”, “Fi fəzlul həcci vəl omrəti və yəvmin ərəfə” bölümü;

3. Allahın tərəf və cəhətə möhtac olması; əhli-sünnənin İbn Quteybə və İbn Əbdul-Berr kimi kəlam alimləri Allahın tərəf və cəhətə möhtac olmasına inanırlar. Bu hədisləri də öz əqidələri üçün sübut və dəlil bilirlər.(1)

4. Allahın məhdud olması və məkanını dəyişməsinə, bir yerdən başqa bir yerə köçməyə möhtac olması;

Kiçik bir araşdırma: Allahın nazil olması hədisi Əbu Hüreyrə tərəfindən nəql olunmuşdur. Mətnlərdə Allahın bəzən gecənin axır üçdə birində, bəzisində gecənin üçdə birində, bəzisində gecənin üçdə ikisindən sonra, xülasə gecənin bir hissəsi keçdikdən sonra və s. nazil olması ixtilaflı müəyyən olunmuşdur. Bundan əlavə, hədisin əsnasında müxtəlif ibarətlər gözə dəyir. Belə ki, bu altı hədisi bir saymaq olmur, hətta bu hədislərin arasında ikisini belə cəm etmək mümkün deyildir.(2)

Lakin, əvvəldə işarə etdiyimiz kimi, bu hədislərin hamısı Əbu Hüreyrədən nəql olunmuşdur. Hədislərə diqqət olunsa onların bir-biri ilə ziddiyyəti aydın olar. Yaxşı deyilib: - Yalan danışanın yaddaşı olmaz.

Hər halda bu hədislər də ağıl və Qurani-Kərimin xilafına olan tövhid barədə nəql olunmuş hədislərdir.

səh:215


1- [1] . “Umdətul-qari”, 8-ci cild, səh. 196-197;
2- [2] . “Səhihi-Buxari”, 2-ci cild; “Kitabut-təhəccud”; və 9-cu cild, “Kitabut-tövhid” və “Səhihi-Müslim” 2-ci cild; “Əttərğibu fid-duai vəz-zikr” bölümü – kitablarının mətnlərinə müraciət olunsun.

səh:216

4

4. Allah öz bəndələri ilə çiyin-çiyinə dayanib

Səhihi-Buxari, Səhihi-Müslim və Sunəni İbn Macə Allahın öz bəndələri ilə çiyin-çiyinə və yanaşı dayandığını bildirirlər. Səfvandan belə nəql edirlər ki:

عن صفوان بن محرز قال: بینا ابن عمر یطوف، اذعرض رجل فقال: یا ابا عبدالرحمان! او قال یا ابن عمر! أسمعت النبی | فی النجوی؟ فقال: سمعت النبی | یقول: یدنی المؤمن من ربه، وقال هشام: یدنوالمؤمن ، حتی یضع الله علیه کتفه، فیقرره بذنوبه تعرف ذنب کذا؟! یقول اعرف یقول رب اعرف مرتین، فیقول: سترتها فی الدنیا واعفرها لک لیوم.

Bir gün Əbdullah ibn Ömər Kəbə evini tavaf edirdi. Bir kişi ona yaxınlaşıb soruşdu: Ey Ömərin oğlu! Allahın öz bəndəsi ilə bir kənarda söhbət etməsi barədə Peyğəmbərdən (s) bir şey eşitmisənmi? Ömər cavabında dedi: Bəli eşitmişəm ki, Peyğəmbər (s) buyurdu: -Qiyamət günü bəndə Allaha o qədər yaxın olacaqdır ki, onun yanında duraraq bir-biri ilə söhbət edəcəklər. Allah bəndəsindən soruşacaq: Yadındadırmı filan günahı etmişdin? Bəndə deyər: Bəli, bəli. Bu yolla bəndə öz günahlarının hamısına etiraf edəcəkdir. Allah-təala deyər: Arxayın ol! Dünyada sənin günahlarını ifşa etmədiyim kimi, bu gün də onların hamısını bağışlayacağam.(1)

səh:217


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 6-cı cild, “Hud” surəsinin təfsiri; “Səhihi-Buxari”, 8-ci cild, “Kitabul ədəb”; “Səhihi-Buxari”, 3-cü cild; “Kitabul məzalim vəl qəzəb”; “Səhihi-Müslim”, 8-ci cild, “Qəbulu tovbətil qatil” bölümü; “Sunəni İbn Macə”, “Fima inkərətil cəhmiyə” bölümü;

Allahın müxtəlif əzaları vardır?!

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslimün hədislərinin bir qisminin əsassız olması və beşinci zəif nöqtəsi bu iki kitabın tövhid bəhsində Allah barədə müxtəlif hədislərin olmasıdır. Təəssüflər olsun ki, bu kitablarda Allah və tövhid barədə olan hədislərdən doğru və düzgün tövhidi dərk etmək və Allahı tanıma mümkün olmur. Çünki, bu iki kitabın və hədislərin nəzərincə Allah-təala təbii bir mövcud, maddi bir cism kimi müxtəlif bədən üzvlərindən təşkil olunmuşdur. O cümlədən, kamil bir insan kimi üz, əl, barmaq və müxtəlif əzalara malikdir.

Keçmiş bəhslərdə, xüsusən də Allahı görmək bəhsində bu hədislərin bir qismi ilə tanış oldunuz. İndi də belə hədislərdən bir qisminin mətn və tərcümələrinə diqqət edin. Bu hədislər Allahın məxsus üzvlərinin olmasını sübut edir.

Allahın üzü vardır

Səhihi-Buxari və Səhihi-Müslimdə olan müxtəlif rəvayət və hədislər əsasında insanın surəti kimi Allah üçün də surət təsəvvür olunmuşdur.

İndi isə onlardan bir neçə nümunəyə diqqət edin:

1.

عَنْ أَبِی هُرَیْرَة: عَنِ النَّبِِیّ | قَالَ: "خَلَقَ اللهُ آدَمَ عَلَی صُورَتِهِ، طُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعاً، فَلَمَّا خَلَقَهُ قَالَ: إِذْهَبْ فَسَلِّمْ عَلَی أُولَئِکَ النفرِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ جُلُوس، فَاسْتَمَعَ مَا یُحَیُّونَکَ، فَإِنَّهَا تَحِیَّتُکَ وَ تَحِیَّةُ ذُرِّیَّتُکَ. فَقَالَ: السَّلاَمُ عَلَیْکُمْ: فَقَالُوا: السَّلاَمُ عَلَیْکَ وَرَحْمَتُ اللهِ، فَزَادُوهُ وَ "رَحْمَةُ الله"، فَکُلّ مَنْ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ عَلَی صُورَةِ آدَم، فَلَمْ یَزَلْ الْخَلْقُ یَنْقُصُ بَعْدُ حَتَّی الآنَ."

Əbu Hüreyrə Peyğəmbərdən (s) nəql edir: “Allah-təala Adəmi (ə) altmış metr uzunluğunda və öz surətində xəlq etdi.

səh:218

Sonra ona əmr etdi: - Get! Oturmuş bir dəstə mələklərə salam ver və salamının cavabında sənə deyilənə qulaq as! Onların cavabı sənin və övladlarının salamı olacaqdır. Adəm (ə) mələklərin yanına gəldi və dedi: Əssəlamu ələykum. Mələklər dedilər: - Əssəlamu ələykum və rəhmətullah.

Onlar axırıncı cümləni (və rəhmətullah) əlavə etdilər. Bəs hər kəs cənnətə daxil olsa Adəmin (ə) surətində olacaqdır. İnsanlar Adəmdən (ə) sonra bu günümüzə kimi günbə-gün kiçilərək indiki vəziyyətə düşdülər.”(1)

2.

..عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ، عَنِ النَّبِیِّ|: "إِذَا قَاتَلَ أَحَدُکُمْ أَخَاهُ، فَلیَتجنَّب الْوَجْهَ، فَإِنَّ اللهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَی صُورَتِهِ".

Əbu Hüreyrə nəql edir: “Peyğəmbər (s) buyurdu: Sizlərdən hər biri qardaşı ilə dalaşdığı zaman dava edənin üzünə sillə vurmaq və Zər`ər yetirməkdən çəkinsin. Çünki Allah-təala insanı öz surətində yaratmışdır.”(2)

3. Müslim öz səhihində Əbu Hüreyrədən nəql edir: “Peyğəmbər (s) buyurdu:

"خَلَقَ آدَمَ عَلَی صُورَةِ الرَّحْمَان"

_ İNSAN, RəHMAN ALLAHıN SURəTINDə XəLQ OLUNMUşDUR. _(3)

4. Buxari “Ədəbul-mufrəd” kitabında Əbu Hüreyrədən nəql edir:

عَنْ أَبِی هُرَیْرَة قَالَ: "لاَ تَقُولُنَّ قَبَّحَ اللهُ وَجْهَکَ وَ وَجْهَ من أَشْبَهَ وَجْهَکَ، فَإِنَّ اللهَ عَزَّوَجّلَّ خَلَقَ آدَمَ عَلَی صُورَتِهِ".

səh:219


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 8-ci cild, “Kitabul-istezan”, “Bədəus-səlam” bölümü; hədis: 5873; “Səhihi-Müslim”, 8-ci cild, “Kitabul cənnəti və sefətu nəimuha; “Yədxulul cənnətə əqvamun əfedəthum mislu əfedətut-tayr”; hədis: 2841;
2- [2] . “Səhihi Müslim”, 8-ci cild, “Ənnəhyu ən zərbil vəch” bölümü;
3- [3] . İrşadus-sari 10-cu cild, səh. 491.

“Heç vaxt bir kəsə “Allah sənin və sənə oxşayan şəxsin üzünü pis etsin” deməyin. Çünki Allah insanı öz surətində yaratmışdır.”(1)

Hədislərdən istifadə olunan mətləblər:

1. Allahın cism olması və onun üçün surətin sübut olunması;

2. Allahın surəti ilə insanın surətinin oxşarlığı və bu oxşarlığa xatir insanın üzünə sillənin vurulmaması;

Araşdırma:

Mərhum Əllamə Şərafuddinin söylədiyi kimi, bu hədis “israiliyyat(2)”-dan olub, Tövratın mətnlərindən götürülmüşdür. Sifr təkvininin birinci ishahının(3) iyirmi yeddinci hissəsində belə yazılmışdır: “Allah insanı öz surətində xəlq etmişdir. İnsanı kişi və qadın yaratdı.”(4)

Müəllif: Tövratı diqqətlə mütaliə etdikdə görürük ki, bu məzmun və insanın surətinin Allah surətinə oxşaması Tövratda dəfələrlə qeyd olunmuşdur. Buna görə də Sifr təkvininin beşinci fəslinin birinci hissəsində belə yazılmışdır: “Allah Adəmi (ə) yaradan gün onu Allah surətində yaratdı.”

Pulos Tövratda gəlmiş bu cümlələri və ibarətləri belə təfsir edir: İnsanın Allahla oxşarlığı onun müqəddəsliyində, ədalətində və mənəviyyatındadır. Surətdən məqsəd insanın qiyafəsi yox, onun həqiqi simasıdır. (5)

Biz deyirik ki: Əgər Tövratda olan oxşarlıqdan məqsəd Pulosun söylədiyi məna olsa, bu cümlə cism və oxşarlıq

səh:220


1- [1] .  “Ədəbul mufrəd”, “ La təqul qəbbəhəllahu vəchək” bölümü;
2- [2] . İsrailiyyat yəhudi mənbələrindən götürülmüş hədislərə deyilir.
3- [3] . Tövratın beş kitabından birinin adıdır.
4- [4] . “Əbu Hüreyrə” kitabına müraciət edin.
5- [5] . Müqəddəs kitab Qamusa Adəm maddəsinə müraciət olunsun.

iradını bir miqdar islah edə bilər. Lakin təəssüflər olsun ki, bu mətləbi başqa dildən götürən və onu Tövratdan səhiheynə nəql edənlər, bu azmış kimi, bütün təfsir və şərh yollarını bağlamışlar. Bu kimi yanlış əhvalatları elə ibarətlərlə don geyindirərək nəql etmişlər ki, onları başqa mənaya yozmaq mümkün deyildir. Buna görə də ikinci hədisin mətnində belə deyilir: “Dalaşan zaman qarşı tərəfə sillə vurmaqdan çəkinin! Çünki Allah insanı öz surətində yaratmışdır.” Bu cümlə surətin qiyafə və məxsus üzv yox, onun mənəvi sima mənasına təfsir etmə ehtimalını aradan aparır.

Həzrət Adəmin (ə) eni neçə metr olmuşdur?!

Eyni Səhihi-Buxarinin şərhində yazır: Bu hədisdə Adəmin (ə) uzunluğu (altmış metr) təyin olunmuşdur. Lakin Adəmin (ə) eninin nə qədər olmasına işarə edilməmişdir. Başqa hədislərdə Adəmin (ə) eninin yeddi metr olması bildirilir.(1)

Biz deyirik: Eyninin sözünə əsasən, bu hədislərin nəticəsi və məzmunun (Adəmin qiyafəsi Allaha oxşayır. Onun uzunluğu altmış zira və eni yeddi ziradır) özü də düzəlmə və saxta olmasına bir dəlildir. Çünki:

1. İnsanın altmış metr olması onun baş sümüyünün iki ziradan çox olması deməkdir. Lakin qazıntılar nəticəsində tapılan keçmiş insanların baş sümükləri və daşlaşmış qalıqları bu günki insanların baş sümükləri ilə o qədər də fərqlənmir. İki metr olan baş sümüklərindən heç bir əsər- əlamət də gözə dəymir. Həmçinin altmış metr olan insanlardan kiçik bir əlamət olsa belə əldə edilməmişdir.

2. İnsanın altmış metr olması onun bədəninə uyğun olaraq, bədən üzvlərinin eninin yeddi metr yox, 18,7 metr malik olması deməkdir. Çünki, adətən insanın eni onun uzunluğunun

səh:221


1- [1] . “Umdətul-qari”, 22-ci cild, səh. 229;

yeddidə iki hissəsi qədərdir. Əbu Hüreyrənin hədisinə əsasən, (Adəmin (ə) eni yeddi metrdir) gərək Adəmin (ə) uzunluğu altmış metr yox, iyirmi dörd metr yarım olsun.

Buna görə də ya bu iki hədisdən birində Adəmin (ə) uzunluğu və eni barədə səhvə yol verilmiş, ya da Həzrət Adəm (ə) belə qiyafədə (altmış metr uzunu və yeddi metr eni) pis simalı insan olmuşdur. Lakin Qurani-məcid ikinci ehtimalı rədd edir və belə buyurur:

{لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ}

_ BIZ INSANı əN GöZəL BIçIMDə YARATDıQ! _(1)

Allahın gözü vardır

(Allah kor deyil)

1.

عَنْ نَافِعِ قَالَ: عَبْدُ الله: "ذَکَرَ النَّبِیُّ | یَوْماً، بَیْنَ ظهریّ النَّاسِ: "أَلْمَسِیحُ الدَّجَّال، فَقَالَ: إِنَّ اللهَ لَیْسَ بِأعوَر، أَلاَ إِنَّ الْمَسِیحَ الدجّال، أَعوَرُ الْعَیْنِ الیُمْنَی، کَانَ عَیْنُهُ عنبة طافیة".

Abdullah deyir: “Bir gün Peyğəmbər (s) camaat arasında Məsih Dəccal barədə söhbət edirdi. Söhbət əsnasında buyurdu: Allah kor deyil! Lakin Məsih Dəccalın sağ gözü kordur və öz çuxurundan üzüm dənəsi kimi çölə çıxmışdır.”(2)

2.

عَنْ عَبْدِ الله قَالَ: ذُکِرَ الدَّجَّالُ عِنْدَ النَّبِیِّ|. فَقَالَ: "لاَ یَخْفِی عَلَیْکُمْ أَنَّ اللهَ لَیْسَ بِأَعْوَرَ"، وَأَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی یَمِینِهِ، وَ قَالَ: "إِنَّ الْمَسِیحَ الدَّجَّالَ أَعْوَرُالْعَیْنِ الْیُمْنَی، کَانَ عَیْنُهُ عنبَةٌ طَافِیةٌ".

Abdullah yenə deyir: “Peyğəmbərin (s) huzurunda Dəccal barədə söhbət olundu. Peyğəmbər (s) buyurdu: Sizə bir şey

səh:222


1- [1] . “Tin” surəsi, 4-cü ayə;
2- [2] . “Səhihi-Buxari”, 4-cü cild, “Vəzkur fi kitabil Məryəm”, hədis: 3256-3257; “Səhihi-Buxari”, 5-ci cild, “Hiccətul-vida”, hədis: 4141; “Səhihi-Buxari”, 6-cı cild, “Zikrud-dəccal”; “Səhihi-Müslim”, 8-ci cild, “Zikrud-Dəccali və sefətih”, hədis: 2933;

aydın olsun ki, Allahın gözləri kor deyildir! Sonra Peyğəmbər (s) sağ əli ilə işarə edərək buyurdu: Lakin Dəccalın sağ gözü kordur və öz çuxurundan üzüm dənəsi kimi çölə çıxmışdır.”(1)

Bu hədislərdən istifadə olunan mətləblər:

Bu iki hədis, Səhiheynin nəzərində Allahın gözünün olmasını bəyan edir. Çünki bu hədislər bizə Dəccalı kor, Allahı isə görən kimi tanıtdırır. Korluqla görmək arasında olan müqayisə, o sifəti bir mövcud üçün isbat və başqası üçün onu isbat etdikdən sonra inkar edir (diqqət edin.)

Başqa sözlə desək, bu hədislərdə Allah və Dəccal arasında olan müqayisə, Dəccalın kor və Allahın isə görməsini çatdırır.

Allahın əli vardır

1.

أَبُو هُرَیْرَة عَنِ النَّبِیّ | قَالَ: "إِنَّ یَمِینَ اللهِ مَلْءَی لاَ یَغِیضها نَفقَتُهُ سحاءَ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ، أَرَأَیْتُمْ مَا أَنْفَقَ مُنْذُ خَلَقَ السَّمَاوَات وَالْأَرْض فَإِنَّهُ لَمْ یَنْقَصْ مَا فِی یَمِینِهِ، وَعَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ، وَ بِیَدِهِ لأُخْرَی الفیضُ أَوْ القَبْضُ.یَرْفَعُ وَ یَقْبِضُ".

Əbu Hüreyrə deyir: “Peyğəmbər (s) buyurdu: Allahın sağ əli doludur. Onun ehsan və nəfəqə verməsindən azalmır və gecə-gündüz ehsanı bəndələrinə tərəf axır. Görmürsünüz ki, yeri və göyü yaratdığı gündən bəndələrinə ehsan edir? Bu daimi ehsan, onun əlində olandan az deyildir. Onun nemətlərində heç bir nöqsan və naqislik olmamışdır. Allahın ərşi suyun üzərində qərar tutmuşdur.

Onun o biri əlində feyz və ehsan, ya da qəbz etmək və almaqdır. Bir çoxlarına məqam və sərvət verir. Başqalarının məqam və sərvətini onların əlindən alır.”(2)

səh:223


1- [1] .  “Səhihi-Buxari”, 9-cu cild, “Ma yəzkuru fiz-zati vən-nəut”, hədis: 6983;
2- [2] . “Səhihi-Buxari”, 9-cu cild, “Kitabut-tövhid”, 22-ci bölüm, “Və kanə ərşuhu ələl ma” hədis: 6983; “Səhihi-Buxari”, 6-cı cild, “Kitabut-təfsir”, “Kitabut-tövhid”, 19-cu cild, hədis: 6976; “Hud” surəsinin təfsiri, hədis: 4407;

2.

عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: "یَمین اللهِ مَلْءَی لاَ یَغِیضُها شَیْءٌ سَحَاءَ اللَّیْل وَالنَّهَار، وَبِیَدِهِ الأُخْرَی الْمِیزَان، یَرْفَعُ الْقِسْطَ وَ یَخْفِضُ. قال: أَرَأَیْتَ مَا أَنْفَقَ مُنْذُ خَلقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، فَإِنَّهُ لَمْ یَنْقُصْ مِمَّا فِی یَدَیْهِ شَیْئًا".

Əbu Hüreyrə deyir: “Peyğəmbər (s) buyurdu: Alahın sağ əli doludur. Gecə və gündüz ondan heç bir şey azalmır. Nemətləri başdan ayağa kimidir. Başqa əlində tərəzi tutmuşdur. Bir kəsin payını çox və digərinin payını isə az edir. Sonra buyurdu: Görmürsənmi yeri və göyü yaratdığı gündən infaq və ehsan edir? Və əlində olan şey azalmır?”(1)

3.

عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عُمَر أَنَّهُ قَالَ: "سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ | وَ هُوَعَلَی الْمِنْبَرِ، یَقُولُ: " یَأخِذُ الْجَبَّارُ سَمَاوَاتِهِ، وَ أَرَضَه، بِیَدِهِ (وَ قَبَضَ بِیَدِهِ فَجَعَلَ یَقْبِضُهَا وَ یَبْسِطُهَا) ثُمَّ یَقُولُ: أَنَا الْجَبَّارُ أَیْنَ الْجَبَّارُونَ؟ أَیْنَ الْمُتَکَبِّرُونَ ؟ وَ یَتَحَیَّلُ رَسُولُ اللهِ | عَنْ یَمِینِهِ وَعَنْ یَسَارِهِ، حَتَّی نَظَرْتُ إِلَی الْمِنْبَرِ یَتَحَرَّکُ مِنْ أَسْفَلِ شَیْءِ مِنْهُ، حَتَّی أَنِّی أَقُولُ: أُسَاقِطُ هُوَ رَسُولُ اللهِ |؟!"

ِAbdullah ibn Ömər deyir: “Peyğəmbərdən (s) eşitdim ki, mənbərdə belə buyurdu: “Cabbar olan Allah yerləri və göyləri əli ilə tutub. “Bu vaxt Peyğəmbər (s) əlini yumdu, açdı və yenə də yumdu”. Sonra Allah deyir: Mənəm Cabbar olan Allah, hardadır zor deyən və cabbar şəxslər? Hardadır təkəbbür edənlər? Dedi: Bu vaxt Peyğəmbər (s) mənbər başında sağa və sola tərəf meyl etdi. Bir vaxt gördüm ki, mənbərin aşağısı tərpənir. Öz-özümə dedim ki, Peyğəmbər (s) mənbərin başından yıxılmaz?”(2)

səh:224


1- [1] . “Sunən ibn Macə”, 1-ci cild, 13-cü bölüm, “Cəhmiyyənin inkar etdiyi şeylər”;
2- [2] . “Sunən ibn Macə”, 1-ci cild, 13-cü bölüm, “Cəhmiyyənin inkar etdiyi şeylər”;

Allahın barmağı var

(Allahın barmağı !)

1.

عَنْ عَبْدِ اللهِ قَالَ: جَاءَ حِبْرٌ مِنَ الْأَحْبَارِ إِلَی رَسُولِ الله | فَقَالَ: یَا مُحَمَّدُ! إِنَّا نَجَدُ أَنَّ اللهَ یَجْعَلُ السَّمَاوَاتِ عَلَی أَصْبَعِ وَالأَرَضِینَ عَلَی أَصْبَعِ وَالشَّجَرِ عَلَی أَصْبَعِ، وَالْمَاء عَلَی أَصْبَعِ، وَالثَّرَی عَلَی أَصْبَعِ، وَ سَایر الْخَلاَیِقِ عَلَی أَصْبَعِ، فَیَقُولُ، أَنَا الْملکُ. فَضَحَکَ النَّبِیّ | حَتَّی بَدَتْ نَوَاجِذُهُ، تَصْدِیقًا لِقَوْلِهِ الْحبرِ. ثُمَّ قَرَءَ رَسُولُ اللهِ|: "وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِیعًا قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ".

Əbdullah deyir: “Yəhudi alimlərindən biri Peyğəmbərin (s) hüzuruna gəldii. Ərz etdi: Ya Məhəmməd! Biz tövratda oxuyuruq ki, - Qüdrətli və qadir olan Allah qiyamət günündə, göylərdən, yerlərdən, ağaclardan, sulardan və torpaqlardan, xülasə bütün başqa mövcudlardan hər birini öz barmağı ilə götürər, sonra isə deyər: Bütün mövcudların həqiqi maliki və sultanı mənəm. Əbdullah deyir: Elə ki, yəhudinin kəlamı bura çatdı, Peyğəmbər (s) da onun sözlərini təsdiq etmək üçün təbəssüm etdi! Gülərkən o Həzrətin mübarək dişləri görsəndi. Sonra bu ayəni Allahın qüdrətinə işarə edərək yəhudinin sözlərinə şahid gətirdi:

{وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِیعًا قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ}

_ (MüşRIKLəR) ALLAHı LAZıMıNCA QIYMəTLəNDIRMəDILəR (UCA TUTMADıLAR). HALBUKI QIYAMəT GüNü YER BüTüNLüKLə ONUN OVCUNUN IçINDə OLACAQ, GöYLəR ISə ONUN SAğ əLI ILə BüKüLəCəKDIR (YERIN Də, GöYüN Də HöKMü ANCAQ ALLAHıN əLINDəDIR, BüTüN KAINAT ALLAHıN QüDRəTINə TABEDIR). (ALLAH MüşRIKLəRIN ONA) AID ETDIKLəRI SIFəTLəRDəN TAMAMILə UZAQ Və UCADıR! _(1)

səh:225


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 6-cı cild, “Kitabut-təfsir”, “Zumər surəsinin təfsiri”, 297-cibölüm, hədis: 4533-4534; Həmin mənbə, 9-cu cild, “Kitabut-tövhid”, 36-cı bölüm (Kəlamur-rəbbi) yəvməl qiyaməti”, hədis: 7075, 26-cı bölüm, “İnnəl-lahə yəmuddus-səmavati vəl-arzə”, hədis: 7013, 19-cu bölüm “Ləmma xələqtu biyədi”, hədis: 6979-6987, “Ma cəa fi qovlillah innə rəhmətullah...” bölümü; “Səhihi-Buxari”, “Kəlamur-rəbb”; “Səhihi-Müslim”, 8-ci cild, “Kitabu sifətul qiyaməti vəl cənnəti vənnar”, hədis: 2886; “Zumər” surəsi, 67-ci ayə;

Allah üçün barmağın isbatı səhiheyn və digər sunən hədislərində çoxlu nəql olunmuşdur. İndi isə Sunəni ibn Macədən və Termizidən bir hədisi də nəql edirik.

2.

الکلابی قال: سمعتُ رَسُولَ اللهِ | یَقُولُُ: "مَا مِنْ قَلْبٍ إِلاَّ بَیْنَ أَصبَعِینَ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَان، إِنْ شَاءَ أَقَامَهُ، وَ إِنْ شَاءَ أَذَاغه".

Kəlabi deyir: “Peyğəmbərdən (s) eşitdim, belə buyurdu: Heç bir qəlb Allahın barmaqlarından olan iki barmaq arasından başqa bir yerdə deyildir. Əgər istəsə onu sabit saxlayar və ya istəsə onu tərpədər.”(1)

Allah-təala barədə istifadə olunan, barmağa aid başqa hədislərdən belə başa düşülür:

1. Allah-təala da başqa mövcudlar kimi, ələ və barmağa malikdir.

2. Allah-təala da başqa mövcudlar və məxluqlar kimi məhduddur. Buna görə də ətraflara sağ və sol ələ malikdir.

Allahın beli

عَنْ أَبِی هُرَیْرَة: عَنِ النَّبِیّ | قَالَ: "خَلَقَ اللهُ، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْهُ، قَامُتِ الرَّحمَ، فَأَخَذَتْ بحقوِالرَّحْمنِ فَقَالَ: مه! قَالَتْ: هَذَا مَقَامُ الْعَائِذِ بِکَ مِنَ الْقَطیعَةِ.

قَالَ: أَلاَ تَرْضِینَ أَن أَصِلَ من وَصَلَک، وَ أَقطَعَ من قَطعَکَ؟ قَالَتْ: بَلَی یَا رَبّ قَالَ فَذَاکَ."

Əbu Hüreyrə deyir: “Peyğəmbər (s) buyurdu: Allah mövcudatı yaratdıqdan sonra rəhm və qohumluq əlaqəsi qalxaraq Allahın

səh:226


1- [1] . “Sunəni-Termizi”, 4-cü cild, “Ma caə fi ənnə qəlbəl-mumini bəynə usbəin...” bölümü, “Ənnəl-qulubə bəynə əsbəir-rəhman” bölümü, “Sunəni İbn Macə”, 1-ci cild, 13-cü bölüm, “Fima ənkərətil-cəhmiyyə”;

belini tutdu! Allah buyurdu: Sakit ol! Ərz etdi: Bura qohumluqdan əlaqəsini kəsən və sənin dərgahına pənah gətirənlərin yeridir. Allah cavabında buyurdu: Razı deyilsənmi sənin ehsan edənlərinə ehsan və səndən qohumluq əlaqəsini kəsənləri isə öz rəhmətimdən ümüdsüz edim? Ərz etdi: Bəli Pərvərdigara! Razıyam.

Allah buyurdu: Sənə ehsan edənlərlə və qohumluq əlaqəsini kəsənlərlə bu cür rəftar edəcəyəm....”(1)

Səhiheynin Allahı, baldırını göstərir

Əvvəlki bəhslərdə işarə olunduğu kimi, səhiheyndə nəql olunmuş hədislərdə Allahın əli, qolu, barmaqları, ayaqları hətta baldırının da olduğu nəql olunmuşdur. İndi isə diqqətinizi bu barədə olan bir hədisə yönəldirik:

عَنْ أَبِی سَعِیدِ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِیّ | یَقُولُ: یَکْشِفُ رَبُّنَا عَنْ سَاقِهِ، فَیَسْجُدُ لَهُ کُلُّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ، وَ یَبْقَی مَنْ کَانَ یَسْجُدُ فِی الدُّنْیَا ریاءً وَسمعةً... .

Əbu Səid deyir: “Peyğəmbərdən (s) eşitdim ki, belə buyurdu: Qiyamət günündə Allah-təala baldırını göstərər! Bütün imanlı kişi və qadınlar Allahın qarşısında səcdəyə düşərlər. Yer üzündə riya və sumə(2) üzündən səcdə edənlər qalarlar....”(3)

Bu hədisin araşdırılması

Bu hədisdən belə istifadə olunur ki, Allahı tanımağın əlamətlərindən biri də qiyamət günündə onun baldırının görünməsidir. Nə qədər ki Allahın baldırı görsənməyibdir, möminlər Allahın vücudunda və onu tanımaqda şəkk-şübhəyə düşəcəklər.

səh:227


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 6-cı cild, “Kitabut-təfsir”, “Məhəmməd” surəsinin təfsiri, 1-ci bölüm, hədis: 4552;
2- [2] . Özünü başqası üçün eşıtdirmək.
3- [3] . “Səhihi-Buxari”, 6-cı cild, “Kitabut-təfsir”, “Təfsiru yəvmə yəkşifu ən saqin təfsiri” bölümü, və həmin mənbə, “kitabut-tövhid” 24-cü bölüm, Qovlu “Vucuhun yəvməizizn nazirəh”, hədis: 7001, “Nun” surəsinin təfsiri, hədis: 4635;

{یَوْمَ یُکْشَفُ عَن سَاقٍ وَیُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ}

_ İş çəTINLəşəCəYI (BALDıRLAR AçıLACAğı, LüT-üRYAN VəZIYYəTDə QIYAMəTə GEDəCəKLəRI, QIYAMəT BüTüN DəHşəTI ILə GöRüNəCəYI, HəQIQəT AşKAR OLACAğı) Və SəCDəYə (NAMAZA) Də VəT OLUNACAQLARı GüN ONLAR (SəCDə ETMəYə) QADIR OLMAYACAQLAR. _(1)

Bu ayənin baldırla əlaqəsi olduğu üçün Buxari qeyd olunan ayəni təfsir olunmasına görə yuxarıdakı hədisi gətirmişdir. Çox gözəl olardı ki, təfsirçilərin bu ayənin mənası barədə olan sözlərinə diqqət edək:

Təbərsi {یَوْمَ یُکْشَفُ عَن سَاق} ayəsinin mənasında deyir: Yəni, o günki iş şiddətli və qorxulu bir mərhələyə çatar. Baldırın görünməsi məsələnin ciddi olduğuna, kinayə və qiyamət gününün qorxulu olmasına işarədir.

Bu məsələ müharibə hadisələrində, qorxu və təhlükə zamanı “paltarları yuxarı qaldırın ki, döyüş vaxtı fəaliyyətdə və təhlükə zamanı qaçdıqda mane olmasın” kimi məsəllərdən biridir.

{یُکْشَفُ عَن سَاقٍ} – bu kəlmə hər möhkəm işdə, qorxulu bir şeylə üz-üzə gəldikdə kinayə şəklində işlədilir. Təbərsi deyir: Həmin üstü örtülü məna ibn Abbasdan, Həsəndən, Mucahiddən, Qətadədən və Səid ibn Cubeyrdən nəql olunmuşdur. Təbərsi əlavə edərək bildirir: Əkrəmədən nəql olunmuşdur ki, bu ayənin mənasını İbn Abbasdan soruşdular. İbn Abbas belə cavab verdi: Əgər Qurandan bir məsələ sizin üçün aydın olmasa və bir lüğətin mənasını, onun hədəf və məqsədini bilmədinizsə, onu ərəb şerlərində tapın. Sonra İbn Abbas dedi: Məgər şairlərin sözlərini eşitməmisiniz ki deyirlər:

 وَقَامَتِ الحرَبُنَا عَلَی سَاقٍ – bizim müharibəmiz “saqə”-yə çəkildi. Bu cümlə də o yerdə deyilir ki, qəm-qüssə, müharibənin

səh:228


1- [1] . “Nun” surəsi, 42-ci ayə;

sıxıntısı axıra çatmışdır. Həmin üstü örtülü məna İmam Baqir (ə) və İmam Sadiqdən (ə) nəql olunmuşdur.(1)

Ayənin mənası barədə, Əl-Mənar sahibinin nəzəri

Şeyx Məhəmməd Əbduh ayənin təfsirində yuxarıda, məcməul bəyan və qədim təfsirçilər tərəfindən söylənilən həmin kinayəli mənanı şərh edir və onu geniş şəkildə məşhur təfsirçi Beyzavidən nəql edir. Sonra deyir: Bəziləri deyirlər: “Saq” kəlməsi burada Allah-təalanın zatıdır! Bu mətləb üçün Həzrət Əlidən (ə) bir cümlə nəql edir ki, buyurmuşdur: لَابُدَّ مِن قِتَالِهِم وَلَوتَلِفَت سَاقِی - “Özüm aradan getsəm də, gərək onlarla vuruşaq”

Əbduh sonra deyir: Bu mənaya görə desək ki, “saqın (baldırın) görünməsi” və Allah-təalanı görmək, pərdəni aradan götürmək mənasınadır, heç bir irad və şübhə olmayacaqdır. Onda hədisin mənası یَومَ یَکشِفُ رَبَّنَاعَن سَاقِهِ belə olacaqdır: “Allah qiyamət günündə pərdəni götürəcək və özünü camaata göstərəcəkdir”.(2)

Əziz oxucular! Təəssübün həqiqəti və Buxarinin “səhih” hədislərinin yersiz müdafiəsinin mənası, xurafi mətləblərin islahı məhz budur.

Allahın ayağı vardır

1.

عن أنس رضی الله عنه: عن النبی | قال: یلقی فی النار، وتقول هل من مزید؟ حتی یضع الله قدمه، فتقول: قط، قط !

Ənəs Peyğəmbərdən (s) nəql edir: “Qiyamət günündə cəhənnəm əhlini oda atarlar. Cəhənnəm yenə də artırılmasını istəyər və deyər: هَل مِن مَزِید ؟ -“Yenə qaldımı”? Allah-təala, ayağını

səh:229


1- [1] . “Məcməul-bəyan”, 10-cu cild, səh. 339.
2- [2] . “Əl-mənar”, 9-cu cild, səh. 140.

cəhənnəmə qoyar! Bu vaxt cəhənnəm deyər: Bəsdir, bəsdir!(1)

2. Əbu Hüreyrə deyir: “Cəhənnəmə deyilər: Doldunmu və doydunmu? Cəhənnəm cavabında deyər:

هَل مِن مَزِید؟ - “Yenə də varmıdır”? Allah öz ayağını cəhənnəmə qoyar. Cəhənnəm deyər: Bəsdir, bəsdir!”(2)

Bu mətləblər Səhihi-Buxaridə, bir neçə hədis sıra ilə müxtəlif sənəd və mətnlərlə nəql olunmuşdur. Müslim isə bu hədislərin ibarətlərinin bəzisində “ricl”, bəzisində isə “qədəm” yəni ayaq ifadələri ilə tə`bir olunmuş beş hədisi nəql etmişdir.

Şübhə və onun cavabı

Tövhid barəsində hədislərin bir qismi ilə tanış oldunuz. Bu hədislər əhli-sünnənin ən mühüm kitablarından nəql olunmuşdur. Hədislərin mətni onun qondarma olmasına şəhadət verir. Çünki, məkana malik olan Allah bəzən ərşin üzərində, bəzən buludlar arasında və bəzən də namaz qılanın qarşısında qərar tutur. Məxsus gecələrdə göydən yerə enən Allah cism, görünə bilən, gülməyi bacaran və s. kimi şeylərə malik olan bir varlıq və ən nəhayət insanın əzaları kimi əzalara malik olan Allah heç vaxt qəbulolunmaz bir həqiqətdir.(3)

Nəqli dəlillərdən əlavə, əql və fəlsəfə də başdan ayağa kimi özünə möhtac, məhdud, yaradılmış bir mövcudun nişanələrinə malik olan Allahı inkar edərək belə bir varlığı dünyanın xaliqi və yaradanı kimi qəbul etmir.

Lakin, hələ əhli-sünnənin əqidələrindən, onların alimlərinin və mühəddislərinin üsulundan hələ dəqiq məlumatı olmayan

səh:230


1- [1] .“Səhihi-Buxari”, 6-cı cild, “Kitabut-təfsir”, 33-cü bölüm, hədis: 4567-4568;
2- [2] .“Səhihi-Buxari”, 8-ci cild, “Kitabul-imani vən-nuzur”, hədis: 6284;
3- [3] . Mümkündür belə bir şeylər fərzən zehndə təsəvvür olunsun. Lakin, bunların heç birinin zehndən xaricdə həqiqəti yoxdur. Yəni, zehndən xaricdə onun bu kimi sifətlərə malik olması qeyri mümkündür.

bir çoxları mümkündür belə bir şübhəyə düşsünlər ki: - Hər bir kəlam və cümlə, hər ayə və hədis təvil və təfsir oluna bilər. Söylənilən hədislərin də bu kimi ümumi qanuna daxil olmasının nə Zərəri vardır? Mümkündür bu hədislər də həmin qanun çərçivəsində təfsir olunsun. Nəyə görə burada adət və üsuldan istifadə etmirsiniz? Nəyə görə bu hədisləri qəbul olunası mənalarda təfsir etmirsiniz?

Bu şübhələrin cavabında deyirik ki: Təəssüflər olsun ki, hədislər barədə müxtəlif səbəblər və cəhətlər bizi hər növ təfsir və mənanı yozmaqdan saxlamış və qarşısını almışdır.

Çünki:

1. Təfsir və mənanı yozmağın lazım olan yerləri o yerdə mümkündür ki, səhiheyndə və əhli-sünnənin etimad etdikləri başqa kitablarda Allahın görünməsi, cism olması və s... barədə nəql olunmuş çoxlu hədislərdən əlavə, gərək başqa bu hədislərin mənaları ilə müxalif olan hədislər də olsun ki, Allahın görünməsini, cism olmasını inkar etsin. Lakin, təəssüflər olsun ki, bu kitablarda və hədislər içində belə hədislər hətta misal ünvanında belə gözə dəymir. Axtarış zamanı biz bu kitablardan belə hədisləri tapa bilmədik.

2. Bu hədislərin bir hissəsi bir növ yazanların hədəfində elə bir şəkildə aşkar və aydın, onların deyilişi o qədər ciddidir ki, öz – özünə hər növ təvil və məna yozumunu aradan qaldırır. Belə ki, onun zahiri mənasını tutmaqdan başqa bir yol qalmır. Biz Allahın görünməsi barədə söylənilən “Siz Allahı ay parçası kimi görəcəksiniz” hədisinin mətninin mənasını başqa cür yaza bilərikmi?

“Mübahisə vaxtı bir-birinizə sillə vurmayın. Çünki, Allah insanı özünün surətində yaratmışdır” hədisinin mənasını başqa cür yoza bilərikmi?

Həmçinin, “Ərş bütün mövcudların üstündə və Allah da

səh:231

ərşin üstündə yerləşmişdir” və “Allah mövcudları yaratmazdan əvvəl buludlar arasında yerləşmişdir” kimi söylənilən hədislərdən Allahın cism, məhdud olmasından başqa bir məna düşünə bilərikmi? Görəsən bu kitabda tövhid barədə nəql olunmuş hədisləri qəbul olunmuş bir mənada yaza bilərikmi?

3. Üçüncü cəhəti budur ki, bu hədislər və onların məzmunu bu günlərdə bizim əlimizə çatmış təzə məsələlər deyildirki, onları düzgün başa düşək, ya onları başqa mənalara yozaq və ya təvil edək. Bu məsələlər Peyğəmbərin (s) vəfatından və İlahi elm qapılarının bağlanmasından sonra tədricən vücuda gəlmiş çətinliklərdir. Buxarinin dövründən Nəsainin dövrünə kimi bu məsələlər altı sihaha köçürülmüşdür. Araşdırdığımız məsələlər də həmin məsələlərdəndir. Biz bu mövzuların məsum imamların və əziz rəhbərlərimizin huzurunda onlardan sual olunduğunu görürük. Bu hədislərin mətni ya məzmunu İmam Baqir (ə), İmam Sadiq (ə) və Həzrət Rzadan (ə) sual olunmuşdur. Məsum imamlar bu sualların cavabında heç vaxt belə hədisləri nə təvil etmiş və nə də mənalarını başqa yerə yozmuşlar. Onlar bir başa bu hədisləri rədd etmişlər. Sual edənlər də belə hədislərdə təvil və məna yozumuna ehtimal verirdilərsə sual üçün gəlməz və onların barəsində izah istəməzdilər. Bu hədislərin bir hissəsini bəhsin axırında diqqətinizə çatdıracağıq.

Bu hədislər barədə əhli-sünnə alimlərinin nəzərləri

1. Müslim

Müslim öz səhihində Allahın görünməsinin sübutu üçün bir fəsl açmış və başqa bir fəsli də onu görməyin yolları barədə ayırmışdır. Allahın cism olmasını bildirən, görmək barədə olan hədislərin bir qismini bu fəsillərin hər ikisində gətirmişdir.

Aydındır ki, Müslimün nəzəri bu iki fəsildə gətirdiyi hədislərin hamısının səhih olduğunu və hər bir müsəlmanın

səh:232

da onun zahirinə etiqad bəsləməyinin vacib olmasıdır. Həmçinin onun nəzəri budur ki, bu kimi hədislər barədə kiçik bir təvilə(1) əl atmasına və ya onun cümlələrindən birinin mənasını dəyişərək başqa bir mənaya yozmasına heç bir müsəlmanın haqqı yoxdur.

2-3. İbn Macə və Əbi Davud

İbn Macə Qəzvini və Əbi Davud Səcestani əhli-sünnənin etimad olunan alimlərindən və altı sihah müəlliflərindəndirlər. Öz səhihində “Cəhmiyyənin inkar etdiyi məsələlər” adı ilə başlayan məxsus bir fəsldə Cəhmiyyə firqəsinin barəsində bir sıra məsələlər yazmışdır. O cümlədən, bu fəsillərdə Allahı görmək barədə olan hədisləri, məkan və Allahın cism olması – Allahın gülməsi, öz arxasına söykənməsi, Allahın zühuru və pərdə arxasında qalması və s. kimi hədisləri nəql etmişdir.

Cəhmiyyə o kəslərdəndir ki, imamiyyə məzhəbi kimi Allah-təala barədə onun görünməsinə və məkan sahibi olmasına etiqadı yoxudur və Allah-təalanı başqa cisimlər kimi bədən üzvlərinə malik olmasına etiqad bəsləmirlər. Həmçinin belə hədislərin zahirinə də etiqadlı deyillər. Bu fəslin “Cəhmiyyənin əqidəsinin rəddi və inkar olunması” adı ilə adlanması bunu göstərir ki, əhli-sünnənin nəzər sahibləri kimi tanınmış və etimad olunan bu iki şəxsin tövhid barəsində olan əqidələri, həmin hədislərin məzmunu və həmin kəlmələrin zahiri ilə uyğundur. Cəhmiyyə kimi bu hədislərə müxalif olanlar və onu təfsir edənlər onların nəzərində rədd olunmuş və hədisləri təfsir etmək isə İbn Macə və Əbi Davudun nəzərincə küfrə və kafirliyə səbəb olur və belə bir şəxs İslam dinindən xaric olmuşdur.

səh:233


1- [1] . Tə`vil: - Bir mənanı başqa bir mənaya dəyişmək və ya yozmaq.

4. İbn Teymiyyə

İbn Teymiyyə deyir: “Allahın göydən hər gecə aşağı enməsi və nazil olmasına gəldikdə, bu əhvalat hədis alimlərinin yanında sübuta çatmış məsələlərdən biridir! Həmçinin nüzul dastanı, Allahın şəban ayının 15-ci günündə də nazil olması barədə bir hədis nəql olunmuşdur ki, onun sənədi ixtilaflıdır.”

Sonra İbn Teymiyyə əlavə edərək bildirir ki: “Əhli-sünnənin hamısı bu məsələyə etiqad bəsləyirlər ki, Allah-təala aşağı enir və onun ərşi onsuz boş deyildir! Bu mətləb İshaq ibn Rahəveyhdən, Həmmad ibn Zeyddən və Əhməd ibn Hənbəl tərəfindən də nəql olunmuşdur.”(1)

5. Məhəmməd Əşrəf

Əbu Davudun sunənini şərh edən, وإنه لیئط به؛ أطیط الرحل بالراکب cümləsinin altında: “Dəvə minənin ağırlığının nəticəsində dəvənin yükünün səsi kimi Allahın ərşi də onun ağırlığına görə səs edəcək”. İmam Xitabinin sözlərini nəql etdikdən sonra onu tənqid edərək deyir:

“İmam Xitabinin sözlərində bir növ təfsir və təvil vardır. Lakin təvil və təfsir zahirin xilafınadır və heç cür ona ehtiyacımız yoxdur. Allahın sifətlərinə aid olan hədislərdə etimad olunan səhih yol budur ki, onları öz zahiri mənalarına buraxaq və hər cür təfsir və təvildən, həmçinin məna yozumundan uzaqlaşdıraq.”(2)

6. Bəğəvi

Bəğəvi “Şərhis-sünnə” kitabında deyir: “Allahın sifətləri barədə kitab və sünnədə gələnlər, məsələn surət, göz, barmaq, ayaq, gəlmək və getmək, asimandan aşağı nazil

səh:234


1- [1] . “Minhacus-sünnə”, 1-ci cild, səh. 262.
2- [2] . “Ovnul-məbud”, 4-cü cild, “Kitabus-sunnə”, 1-ci bölüm, “Fil-cəhmiyyə”, səh. 369; hədis: 4721;

olmaq, ərşin üzərində yerləşmək, gülmək və şadlanmaq və bu kimi şeylər hamısı Allah-təalanın sifətlərindən sayılır. Onların barəsində hədislər yazılmışdır. Gərək bu sifətlərin hamısına imanımız olsun. Hədislərin zahiri mənası gərək hifz olunub saxlansın. O cümlədən, hər növ təvil və təfsir və məna yozumundan da qorunsun.”(1)

Biz, ötən bəhslərimizdə Allahın cism olması barədə Nəvəvinin, Eyninin, Qəstəlaninin, Əhməd Məhəmməd Şakirin, Əbduh İsfəhaninin, Əhməd ibn Həmbəlin, İbn Teymiyyənin, Əbu Ömərin, Zəhəbinin və Şeyx Əbdur-Rəhmanın nəzərlərini və sözlərini nəql etmişdik. Onların əqidələrini və başqa əhli-sünnə alimlərin belə hədislərin zahirinə etiqad bəsləmələri barədə olan əqidələrini və bu hədislərin təfsir olunması və başqa mənaya yozulmasının caiz olmadığını əziz oxucularımıza bildirmişdik.(2) Bu məsələ bir sıra ümumi məsələlərdən biridir ki, müxtəsər şəkildə burada gətirilmişdir. Əgər əhli-sünnənin bütün alimlərinin bu barədə nəzər və sözlərini gətirəsi olsaq, özü ayrıca bir kitab şəkklinə düşər.

Diqqəti cəlb edən bir məsələ

Bura qədər tövhid barəsində altı səhih kitabdan nəql olunmuş hədislərdən bu məsələlər aydın olur ki, bu hədislərin məzmunu Allahı, onu görməyin mümkün olması, məkana və müxtəlif bədən üzvlərinə malik olması, xülasə şəkildə desək, Allahı təbii və maddi mövcud kimi tanıtdırır. Şübhəsiz ki, əhli-sünnə alimləri Allahı həmin hədislərin tanıtdırdığı sifətlərlə tanıyırlar. O cümlədən, öz tərəfdarlarına da Allahı bu cür tanımağı tövsiyə edirlər.

Burada bir məsələyə diqqət etmək lazımdır ki, əqidədə belə

səh:235


1- [1] . “Sunəni İbn Macə”, 1-ci cild, səh. 71;
2- [2] . Allahı görmə, baldırının görünməsi barədə olan bəhsə müraciət olunsun.

yolunu azmağı və düz yoldan uzaqlaşmağı, ən mühüm və həssas olan “Allahı tanımaq” kimi dinin əsaslı bir mövzusunda əyintiləri həmin hədislər əmələ gətirmişdir. Doğru olmayan bu əqidələrin kökü, əhli-sünnə alimlərinin nəzərincə düzgün və səhih saydıqları hədislərə gedib çıxır.

Əhli-sünnə alimlərinin özləri də bu məsələni etiraf etmişlər. Onlar öz əqidələrini açıqlayarkən sənədlərinin həmin hədislər olduğunu bildirirlər.

Biz əvvəlki səhifələrdə və bəhslərimizdə əhli-sünnə alimlərinin sözlərini və onların əqidələrini nəql edərkən həmin hədislərə istinad etdiklərinə işarə etdik. Onları yenidən sadalamağı, dəlil və şahid gətirməyi bu dəfə zəruri saymırıq. Bununla da əziz oxuculara tövsiyə edirik ki, bu məsələdə əhli-sünnənin əqidələrinin hədislərlə uyğun olub-olmamasına diqqət yetirsinlər.

Ötən bəhslərə nəzər saldıqda görürük ki, bu kimi hədislər müsəlmanları öz əqidələrindən azdırmış və əsrlər boyu onların əməllərində öz təsirini qoymuşdur. Buradan aydın olur ki, belə hədislərin olması və belə kitabların səhihliyinə etiqad bəsləmək və onların mənalarına inanmaq beləcə məzhəkəli, xurafi əqidəni müsəlmanlar arasında yaratmış və həqiqətdən uzaqlaşdırmışdı.

Məsələ burdadır ki, Muqatil ibn Süleyman, Davud Cəvaribi və onların tərəfdarları Allah-təala üçün təkcə cinsiyyət üzvünü istisna etməklə əl, ayaq, dil və iki gözün olmasına etiqad bəsləmişlər. Lakin, Məaz Ənbəri Allah-təala üçün kişilik cinsiyyət orqanının olmasına da etiqad bəsləmiş, öz əqidəsini və Allahın kişi olmasını sübut etmək üçün Qurani-Kərimin وَلَیسَ الذَّکَرُکَالأُنثَی} { ayəsini dəlil gətirmişdir.

Əhli-sünnənin bir çox kəlam və qeyri-kəlam alimləri Allahın insan kimi ətə, dəriyə və sümüyə malik olduğunu fərz etmişlər.

Bəzən Allahı kəcavədə oturmuş və qırmızı tüklü dəvənin

səh:236

üstündə əyləşmiş halda ərəfə gecələrində yer kürəsinə gətirirlər.

Bəzən deyirlər: “Allah elə gülür ki, gülərkən onun dişləri görünür.” Deyirlər: “Allah qiyamət günündə insan surətində mücəssəm olacaq və bəndələrinin hesabını çəkəcək.” Başqa yerdə nəql edirlər: “Şəban ayının 15-ci gecəsində göydən yerə enir və onun oturduğu yer ərşdədir. Həmişə də ərşin üstündə əyləşmişdir”. “Qiyamət günündə də bəndələrinin yanına gələr və özünü tanıtdırar. Öz bəndələrinə xitab edərək deyər: Mən sizin Allahınızam! Deyərlər: Biz səndən Allahımıza pənah aparırıq”. Yenə də deyilər: “Əgər Allahı görsəniz onu həqiqətən tanıyarsınız”.

Başqa yerdə əlavə edərək deyirlər: “Bizim və Allahın arasında bir əlamət var ki, o əlamət vasitəsi ilə onu tanıyarıq”. “Sonra Allah öz baldırını aşkar edər və o, tanına bilən başqa bir qiyafədə gələr, özünü tanıtdırar və onu tanıyarlar, qarşısında səcdəyə düşərlər.”

Nəql etmişlər ki, “cəhənnəmin od-alovu şölə saçar və nə qədər ki, Allah ayağını cəhənnəmə qoymayıb sakit olmaz. Elə ki, ayağını cəhənnəmə qoyar, cəhənnəmin od-alovu deyər: Bəsdir, bəsdir!”

Bu, sünni məzhəbinin kəlam alimlərinin bir çoxlarının tövhid və Allahı tanıma barədə olan nəzər və əqidələridir. Bu əqidənin bir qismi Allahla görüşmək, qiyamət günündə camaat arasına onun gəlməsi və s. kimi məsələlərdir ki, sünnilərin hamısının buna etiqadları vardır. Bu əqidələrin hamısını əziz oxucularımıza açıqladıq.

İbn Əbil-Hədid Mötəzili nəql edir ki: “Bu əqidənin kökü, sihahda nəql olunmuş çox təəccüblü hədislərdən ibarətdir.”(1)

O, bu sözləri ilə (necə ki əvvəlcə də işarə olunmuşdur) batil

səh:237


1- [1] . İbn Əbil Hədid, “Nəhcül-bəlağənin şərhi”, 49-cu xütbə, 3-cü cild, səh. 224-226.

və xurafi əqidənin nəqlindən sonra bildirir ki, bu əqidəni belə hədislər arasında olan bağlılıq əmələ gətirmişdir. Həmçinin bu əqidənin əmələ gəlməsinin səbəblərini və onun kökünü də bəyan etmişdir.

İbn Əbil-Hədid, Əmirəl-möminin Əlinin (ə)

یأتی علی الناس زمان لایبقی فیهم من القرآن إلاإسمه

xütbəsinin altında yenə bildirir: “Bu gün məscidlərdə oturan və tövhid bəhsində Allah-təalanın təşbihə, təcəssümə, onun surətə, nazil olmasına, bədən üzvlərinə malik olmasına qail olan şəxslər Allah-təalaya küframiz və cahilanə mətləbləri nisbət verirlər. Bunların hamısı fitnədir. Bu məsələlərdən uzaq olanları da onlara tərəf çəkirlər”.(1)

Müəllif: İbn Əbil Hədidin açıq və aydın olan bu sözlərindən məlum olur ki, bu əqidə onun zamanında da mövcud imiş və məscid sakinlərinin çoxları da belə xurafi əqidələrdə olmuşlar.

{وَاسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ}

_ RəBBINIZDəN BAğışLANMAğıNıZı DILəYIN Və ONA TöVBə EDIN. HəQIQəTəN, RəBBIM (BəNDəLəRINə) RəHM EDəNDIR, (ONLARı çOX) SEVəNDIR!"_(2)

səh:238


1- [1] . Həmin mənbə 19-ci cild, səh. 299.
2- [2] . “Hud” surəsi, 90-cı ayə;

5

5. Şiə hədislərinə bir baxiş

Bir suala cavab:

Mümkündür ki, oxucularımız arasında kimlərsə kitabın "səhiheyn nəzərində tövhid" bölməsini mütaliə etdikdən sonra, bizə etiraz edərək belə bir sual versinlər:

Baxmayaraq ki, əhli-sünnənin tövhid barədə hədis və rəvayətlərini nəql etdiniz, bu kitabların qiyafəsi və əhli-sünnə alimlərinin belə hədislərin məzmununa olan əqidələri bunu bildirir ki, əgər bir şəxs tövhid və Allahı tanımaq məsələlərində bu kimi kitablara müraciət etmək istəsə, həmçinin bu kitabların və belə əqidədə olan kəlam və qeyri-kəlam alimlərinin göstərişlərinə nəzər salsa, Allahı tanıma yolunu araşdırsa bir çox əsası olmayan etiqadi məsələlərlə üz-üzə gələcəkdir.

Lakin, burada belə bir şübhə qarşıya çıxır və o da budur ki, şiə məzhəbinin də kitabları arasında onların tövhid bəhslərinə aid olan bir miqdar hədisləri də gözə dəyir. Bu hədislər də Allahın cism və görünməsini bildirir. O cümlədən, səhiheyndə və başqa kitablarda tövhid barədə gətirdiyiniz hədislərin başqa nümunələrinə şiə kitablarının bəzilərində də rast gəlmək olur. Buna görə də sizin etirazınız təkcə əhli-sünnə məzhəbinə deyil, şiə məzhəbinin özünə də aid edilir.

səh:239

Cavab: Bu sualın cavabında bir neçə mətləbə diqqət olunması lazım görülür:

1. Hədis kitabları barədə nəzərlərin müxtəlif olması;

Şiə və sünni alimlərinin arasında hədis kitablarına və onların məzmunlarına yanaşmaqda çox mühüm fərqlər və ixtilaflar vardır. Çünki, əhli-sünnə iddia edirlər ki; Buxarinin səhihinin bütün hədisləri səhihdir. (Əgər bir kəs and içsə ki, səhiheynin bütün hədisləri həqiqətə uyğun və bu iki kitabın bütün möhtəvaları Peyğəmbərin (s) buyurduqlarıdır, onun andı düzdür və kəffarə də ona lazım deyildir.(1))

Bəli, bu nəzəriyyənin əksinə, şiə alimlərinin heç biri öz hədis kitabları barədə belə bir nəzəriyyə və əqidəyə malik deyillər. Hətta “dörd kitab”-ın tək-tək hədislərinin də istər mətn, istərsə də sənəd baxımından araşdırılmasını və bəhs olunmasını zəruri hesab edirlər. Şiə alimlərinin nəzərində bu kitablardan yalnız müəyyən bir miqdarı səhih sayılmış və qəbul edilmişdir. Yerdə qalan hissələrini isə “Muvəssəq”, “Həsən”, “Zəif” (2) hədislər təşkil etdiyini bildirirlər.

Bu, şiə məzhəbinin və onun alimlərinin öz hədisləri, kitablarının məzmunu barədə olan nəzəriyyələridir. (3)

Buna görə də şiə alimlərinin nəzərində şiə kitablarında bir hədisin olması nə qədər ki, səhih deyildir, onun səhihliyinə və

səh:240


1- [1] . Kitabın əvvəl hissələrinə müraciət edə bilərsiniz.
2- [2] . “Muvəssəq” – başqa məzhəbdən olan lakin imami olmayan, şiə ricalı tərəfindən təriflənən, yalan danışmayan ravilərin nəql etdikləri hədisə deyilir. “Həsən”- Raviləri bütün təbəqələrdə təriflənmiş olan və rəvayətinin sənədi məsumlara yetişən hədisə deyilir. “Zəif” – Həsən, muvəssəq və səhih hədislərin şəraitini özündə cəm etməyən hədisə deyilir. (mütərcim).
3- [3] . “Miratul-uqul vəz-zəriə”; Kafinin sözləri və Ayətullah Xoinin rical kitabının müqəddəməsinə müraciət olunsun.

qəbul olunmasına dəlalət etmir. Qeyd etməliyik ki, şiə məzhəbinin alimləri və mühəddisləri öz hədis kitablarında bəzi hədislər barədə iradları və şübhələri vardır.

2. Şiə kitablarında tövhid barədə olan hədislər;

Birinci mətləbi nəzərə alaraq bir məsələyə diqqət olunmalıdır. Əhli-sünnə kitablarında tövhid barədə nəql olunmuş hədislərin hamısında Allahın təcəssümünün (cism olmasına) sübutuna birbaşa dəlillər vardır. Bunların hamısının qarşısında hətta bir dənə də nümunə olsun, bu hədislərin məzmun və məhfumuna zidd olan və Allahın cism olmasını inkar edən hədislər gözə dəymir. Qeyd olunduğu kimi, bu kitablarda və hədislərdə Allahı tanımaq onun cism olmasına etiqad bəsləməkdən başqa bir şey deyildir. Lakin, şiə kitablarında və hədislərində əgər belə bir hədis küncdə - bucaqda tapılarsa, onunla üz-üzə yüzlərlə mötəbər və etimad olunmuş hədislər, onların əsas və mötəbər kitablarında mövcuddur. Bu hədislər də Allahın cism olmasını bildirən hədisləri kəskin şəkildə tənqid edərək onları rədd edir.

“İbtalur-royət”; “Ənnəhyu ənil cismi vəs-surət”; “Nəfyul hərəkəti vəl intiqal;” “Nəfyut-təşbih” və s. başqaları da, fəsillərdə və mövzularda gətirilərək bu kitablarda qeyd olunmuş və açıq şəkildə həqiqəti çatdırmışdır.(1)

Bu da şiə və əhli-sünnənin hədis kitabları və hədisləri arasında olan ən böyük və həssas dəyərlərdən biridir ki, bu mövzuda nəzərdə olan başqa şübhə və iradlara da cavab verə bilər.

3. Tövhid barədə olan hədislərə şiə alimlərinin nəzəri ;

Şiə kitablarında nəql olunan Allahın görünməsini, təşbih və hər növ cism olmasını inkar və batil edən hədis və rəvayətlər o qədər aydın, sənəd baxımından o qədər möhkəmdir ki, onların məzmununu şiə

səh:241


1- [1] . “Usuli-Kafi”, “Tövhidus-Səduq” və “Biharul-ənvar”-a müraciət olunsun;

məzhəbinin kəlam alimləri bütünlüklə qəbul etmişlər. Bu hədislər şiə məzhəbinin kəlam elmində ən mühüm bəhslərin bir qisminin sütunlarını təşkil edir. Hər bir hədis və rəvayətin məzmunu birbaşa və səhih olan hədislərlə zidd olarsa, alimlərin nəzərində müxalif hədislərin heç bir elmi dəyəri yoxdur. Bu kimi hədislərə də irad və şübhə etmək yersiz və mənasız sayılır.

4. Qondarma və saxta rəvayətlər;

Dördüncü diqqət olunası nöqtə budur:

Mümkündür etiraz edənlərin gətirəcəkləri dəlil bu kimi rəvayətlərin çoxunun sənəd silsiləsi barədə təhqiq olunması olsun. Aydındır ki, bu rəvayətlər sənəd cəhətindən zəif və onu nəql edənlər isə şiə rical tanıyanları tərəfindən etimad olunmayan, yalançı və saxta hədis uyduran şəxslər kimi tanınmışlar.

 Bəli, bu növ rəvayətləri Məqatil ibn Süleyman kimi Allahın cism olmasına qail olan şəxslər öz yanlış əqidəsini genişləndirmək üçün uydurmuşlar. Bu rəvayətlər üçün özlərindən sənəd silsiləsi də düzəltmiş və şiə rəhbərlərindən birinə nisbət vermişlər.

Yuxarıda söylənilən mətləblərə diqqət edərək, allahşünaslıq barədə şiə əqidələri aşağıdakı sənədlərdən əldə edilməlidir:

1. Əhli-sünnənin etimad etdikləri kitablara müraciət olunduğu kimi, bu mövzuda onların etimad etdikləri səhih hədislər və altı sihah kitablarına da müraciət etməklə onlar ətrafında da bəhs olunsun.

2. Onların kəlam alimlərinin sözlərinə diqqət yetirildiyi kimi, şiə alimlərinin də sözlərinə diqqət olunmalıdır.

Tövhid barədə şiə hədislərindən bir neçə nümunə

Biz Allahın görünməsini inkar edən bəhslərdə şiə sənədlərindən bir neçə hədis qeyd etmişdik. İndi isə şiə

səh:242

məzhəbinin allahşünaslıq əqidələrinin əsasını təşkil edən və onların etimad etdikləri rəvayətlərdən bir neçəsini yenə bu bəhsdə gətiririk ki, qeyd olunmuş şübhəyə cavab verilsin və həm də bu rəvayətlərin məzmunu əhli-sünnə məzhəbinin kitablarında gələn hədislərlə müqayisə olunaraq bu iki yolun elmi təfəkkürünün qiyməti və üstünlüyü məlum olsun. Əziz oxucularımızın özləri də bu iki allahşünaslıq məktəbi arasında insafla mühakimə yürütsünlər.

1.

عَنْ أَبِی بَصِیر: عَنْ أَبِی عَبْدِاللهِ (ع) قَالَ: "إِنَّ اللهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لاَ یُوصَفُ بِزَمَانِ وَ لاَ مَکَانِ، وَلاَ حَرَکَةِ وَ لاَ إِنْتِقَالِ، وَ لاَ سکونِ. بَلْ هُوَخَالِقُ الزَّمَانِ وَالْمَکَانِ وَالْحَرَکَةِ وَالسُّکُونِ، تَعَالیَ عَمَّا یَقُولُ الظَّالِمُونَ علواً کَبِیراً... .

Əbu Bəsir İmam Sadiqdən (ə) nəql edir ki; o Həzrət (ə) Allahın sifətlərini tərif etdikdə belə buyurdu: “Mütəal Allah zaman və məkanla tərif olunmaz. “Allah nə vaxt və harda idi” deyib soruşmaq düzgün deyildir. Hərəkət, dəyişmək, sakit qalmaqla da gərək tərif olunmasın. Həmçinin “Allah hardadır və məkanını haraya dəyişir“ deyilməsin. Çünki, bunların hamısına varlıq verən odur.

Zaman, məkan, hərəkət və sabitliyi yaradan da odur. O, zalımların onun barəsində ilahilik məqamına münasib olmayan sifətləri ona nisbət verməklərindən üstün və ucadır.”(1)

2.

عَنْ دَاوُدِ الرِّقِّی قَالَ: سَئَلْتُ أَبَا عَبْدِ الله (ع) عَنْ قَوْلِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ،{وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ} فَقَالَ: "مَا یَقُولُونَ؟" قُلْتُ: یَقُولُونَ: إِنَّ الْعَرْشَ کَانَ عَلَی الْمَاءِ وَالرَّبُّ فَوْقَهُ، فَقَالَ: "کَذَّبُوا عَنْ زَعْمٍ هَذَا، فَقَدْ صَیَّرَالله مَحْمُولاً وَ وَصْفَهُ بِصِفَةِ الْمَخْلُوقِ، وَلَزِمَهُ أَنَّ الشَّیْءَ الَّذِی یَحْمِلُهُ أَقْوَی مِنْهُ... .

səh:243


1- [1] . “Ət-tovhid”, Şeyx Səduq; 1-ci cild, 2-ci bölüm, “ət-Tövhidu vət-təşbih”, və “Ənnəhu ləysə bicismin” bölümü, və 8-ci bölüm, səh. 7-31 və 9-107; “Biharul ənvar”, 13-cü cild, və 14-cü bölüm, “Nəfyu cismu vəs-surəti vət-təşbih”, səh. 287; “Nəfyuz-zəmanu vəl hərəkət” səh. 309;

Davud Reqqi deyir: {وکان عرشه علی الما ء } İmam Sadiqdən (ə) _ ALLAHıN əRşI SUYUN üZəRINDəDIR _ ayəsinin təfsiri barədə sual etdim ki, su və ərş dedikdə məqsəd nədir? Həzrət (ə) buyurdu: Camaat bu ayənin təfsiri barədə nə deyirlər. Dedim: Deyirlər ki, ərş suyun üzərində, Allah da ərşin üstündə oturub. İmam Sadiq (ə) buyurdu: Yalan deyirlər! Allahın barəsində belə şeylər fikirləşənlər iki şeydən uzaqdırlar. Çünki, birincisi – Allahı daşınılan bir mövcud kimi güman etmişlər və onu öz məxluqlarının sifəti ilə tərif etmişlər. İkincisi - xəyal və güman etdikdə belə lazım gəlir ki, Allahı daşıyan ərş Allahın özündən çox güclü imiş... .(1)

3.

عَنْ یَعْقُوب السّراج، قال: قُلْتُ لأَبِی عَبْدِ اللهِ× إِنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا یَزْعَمُ إِنَّ لِلَّهِ صُورَةٌ مِثْلَ الإِنْسَان، وَ قَالَ آخر: إِنَّهُ فِی صُورَة إِمْرِءٍ جَعْدِ قَطَطْ، فَخَرَّ أَبُو عَبْدِالله (ع) سَاجِداً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ، فَقَالَ: "سُبْحَانَ اللهِ الَّذی لَیْسَ کَمْثْلِهِ شَیْء، وَلاَ تُدْرِکُهُ الأَبْصَارَ، وَ لاَ یُحِیطُ بِهِ عِلْمٌ، لَمْ یَلِدْ لأَنَّ الْوَالِدَ یَشْبَهُ أَبَاهُ، وَ لَمْ یُولَدْ فَیُشْبِهُ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ، وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ مِنْ خَلقَهُ کُفُواً أَحَد، تَعَالَی عَنْ صِفَةِ من سِوَاه، علوّاً کَبِیراً".

Yəqub Sərrac deyir: “İmam Sadiqə (ə) ərz etdim ki, bizim səhabələr və dostlarımız arasında elə şəxslər var ki, Allahın insan kimi üzünün olmasını xəyal edirlər. Elə kəslər var ki, xəyal edirlər Allah cavan surətindədir ki, üzünə hələ tük çıxmayıb və başının tükləri az, bir-birinə qarışıq və düyünlüdür. Yəqub deyir: İmam mənim sözlərimi eşitdikdə, səcdəyə düşdü və sonra başını qaldırdı və dedi: Allah münəzzəh və pakdır. Heç bir şey onun kimi, ya ona oxşar deyildir. Gözlər onu görməkdə acizdir. Bəşərin elmi və biliyi onun həqiqətinə və zatının necəliyinə yetişə bilməz. Allah özü

səh:244


1- [1] .   “Tohidu Səduq”, Həmin mənbə - və “əl-Kafi”, “Kitabut-tövhid”, “Babul ərşı vəl kursi”;

kimisin yaratmamışdır ki, kimsə ona oxşasın. Çünki, hər bir kəs öz atasına oxşarlığı var. O ata-anadan dünyaya gəlməyibdir ki, ondan qabaq olan şəxslərə oxşasın. Məxluqlar və yaranmışlar içində onunla müqayisə oluna bilən bir mövcud yoxdur. O, bu kimi məxluq sifətlərindən uzaq, uca və üstündür”.(1)

4.

...عَنْ یُونُسِ بْنِ ظِبْیَان قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی الصَّادِقِ جَعْفَرْ بْنِ مُحَمَّدِ(ع)، فَقُلْتُ: یَا ابْنَ رَسُولُ الله! إِنِّی دَخَلْتُ عَلَی مَالکَ وَ أَصْحَابِهِ، فَسَمِعْتُ بَعْضَهُمْ یَقُولُ: إِنَّ اللهَ وَجْهاً کَالْوُجُوه، وَ بَعْضَهُمْ یَقُولُ لَهُ یَدَان، وَاحْتَجّوا لِذَلِکَ بِقَوْلِهِ تَعَالَی:"بِیَدِی إِسْتَکْبَرْت".

وَ بَعْضَهُمْ یَقُولُ: هُوَ کَالْشَابّ مِنْ أَبْنَاءِ ثَلاَثِینَ سِنَةً، فَمَا عِنْدَکَ فِی هَذَا یَابْنَ رَسُولُ الله؟ قَالَ: "وَ کَانَ مُتَّکِئاً فَاسْتَوَی جَالِساً، وَ قَالَ: "أللَّهُمَّ عَفْوَکَ عَفْوَکَ"، ثُمَّ قَالَ: "یَا یُونُس! مَنْ زَعَمَ أَنَّ لِلَّهِ وَجْهاً کَالْوُجُوه، فَقَدْ أَشْرَکَ، وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ لِلَّهِ جَوَارِحَ کَجَوَارِحِ الْمَخْلُوقِین، فَهُوَ کَافِرٌ بِاللهِ، فَلاَ تَقبَلُوا شَهَادَتَهُ، وَلاَ تَأْکُلُوا ذَبِیحَتَهُ، تَعَالَی الله عَمَّا یَصِفهُ الْمُشَبِّهُونَ بِصِفَةِ مَخْلُوقِینَ، فَوَجْهُ اللهِ أَنْبِیَائُهُ وَ أَوْلِیَائُهُ وَ قَالَ: "خَلَقْتُ بِیَدِی اِسْتَکْبَرْتُ" أَلْیَدُ: أَلْقُدْرَةٌ، کَقَوْلِهِ وَأَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ. فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ اللهَ فِی شَیْء، أَوْ عَلَی شَیْءٍ أَوْ یَحول من شَیْء إِلَی شَیْءٍ، أَوْ یَخْلو مِنْهُ شَیْء، أَوْ یَشْغِل بِهِ شَیْء، فَقَدْ وَصْفَهُ بِصِفَةِ الْمَخْلُوقِین، وَاللهِ خَالِقُ کُلَّ شَیْءٍ، لاَ یُقَاسُ بِالْقِیَاسِ، وَلاَ یَشْبَهُ بِالنَّاسِ، لاَ یَخْلُو مِنْهُ مَکَانُ، وَلاَ یَشْتَغِلْ بِهِ مَکَانُ، قَرِیبٌ فِی بُعْدِهِ، بَعِیدٌ فِی قُرْبِهِ، ذَلِکَ اللهُ رَبُّنَا، لَا إِلَهَ غَیْرُه، فَمَنْ أَرَادَ الله وَ أَحَبَّهُ بِهَذِهِ الصَّفَةِ، فَهُوَ مِنَ الْمُوَحِّدِینَ، وَمَنْ أَحَبَّهُ بِغَیْرِ هَذِهِ الصِّفَة، فَاللهِ مِنْهُ بَرِیءٌ وَ نَحْنُ مِنْهُ بَرآء".

Yunis ibn Zebyan deyir: “Həzrət İmam Sadiqin (ə) yanına getdim və ərz etdim: Yəbnə Rəsulillah! Mən Malikin(2) yanında səhabələri ilə birgə oturmuşdum. Məclisdə olanların bəziləri deyirdilər ki, Allahın da mövcudlar kimi üzü və surəti vardır.

səh:245


1- [1] . “Tövhidi Səduq” və “Biharul-Ənvar”, “Nəfyul cismi vəs-surət” bölümü;
2- [2] . Malik, əhli təsənnün məzhəbinin dörd imamlarından biridir. 178-ci ildə vəfat etniş və Bəqi qəbirsanlığında dəfn olunmuşdur.

Bəziləri də deyirlər ki, Allahın iki əli vardır. Sübut üçün Allahın buyurduqlarını dəlil gətirirdilər ki, şeytana xitab edərək belə buyurmuşdur:

{قَالَ یَا إِبْلِیسُ مَا مَنَعَکَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْکُنتَ مِنَ الْعَالِینَ}

_ (ALLAH) BUYURDU: EY İBLIS! SəNə MəNIM öZ əLIMLə YARATDığıMA SəCDə ETMəYə Nə MANE OLDU?. TəKəBBüR GöSTəRDIN, YOXSA öZüNü YUXARı TUTDUN? _(1)

Bəziləri isə deyirlər ki, Allah otuz yaşlı kişi surətindədir.

Sizin bu məsələlər barədə əqidəniz nədir? Yunis deyir: İmam bir yerə söykənmişdir. Elə ki, mənim sözlərimi eşitdi, oturdu və dedi:

- أَللَّهُمَّ عَفْوَکَ عَفْوَکَ “İlahi bu iftira və töhmətlərin qarşısında səndən rəhmət və bağışlanmağımı istəyirəm”. Sonra dedi: Yunis! Allah barədə, “O, başqa mövcudlar kimi surətə malikdir” və s. belə xəyalda olan hər bir kəs Allaha şərik qoşmuşdur. Hər kəs Allah barədə xəyal edə ki, Allah da başqa mövcudlar kimidir və əzalara malikdir, Allaha küfr etmişdir. Belə şəxsin şahidliyini qəbul etməyin. Əgər bir heyvan kəsərsə, onun kəsdiyi heyvanın ətindən yeməyin. Allah onu məxluqlarının sifətlərinə oxşatmaqdan və bu kimi şeylərdən uca və üstündür.

İmam sonra buyurdu: Amma Allahı tanıtdıran, onun üzünün olmasına gəldikdə, məqsəd Peyğəmbər (s) və ənbiyalardır. {خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ} ayəsinə gəldikdə isə, “əl” burada qüdrət və güc mənasınadır. Necə ki, başqa ayədə də {وَأَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ} “Öz köməyi ilə sizə qüdrət və güc bəxş etdi." Məqsəd “güc, qüvvə və qüdrət”-dir.

Yunis! Hər kəs Allah barədə xəyal edə ki, O, nəyinsə

səh:246


1- [1] . “Sad” surəsi, 75-ci ayə;

üzərində və ya arasındadır, ya da bir yerdən başqa bir yerə hərəkət edir, yaxud xəyal edə ki, Allahdan uzaq və Allahsız və ya Allahla qarışıb, Allah və xaliqliyi, xəlq olunmuşların sifəti ilə tərif etmişdir. Bir halda ki, Allah tamam məxluqları xəlq edən və heç bir mövcudla müqayisə olunası deyil və cammaata oxşarlığı yoxdur. Heç bir məkan onsuz boş deyil, heç bir məkanı da doldurmur. Bu bizim Allahımızdır və ondan başqası bizim Allahımız deyildir.

Yunis! Hər kəs Allahi belə sifətlərlə tanımağı sevirsə, müvəhhid və Allaha itaət edəndir. Lakin, Allahı bundan başqa sifətlərlə tanımağı sevən şəxsdən Allah uzaqdır və biz Əhli-beyt (ə) də belə şəxslərdən uzaq gəzirik.” (1)

4.

...عَنْ یَعْقُوبِ بْنِ جَعْفَرِالْجَعْفَرِی، عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیم (ع) قَالَ: ذَکَرَ عِنْدَهُ قَوْمٌ یَزْعَمُونَ: إِنَّ اللهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَنْزِلُ إِلَی السَّمَاءِ الدُّنْیَاء. فَقَالَ: "إِنَّ اللهَ لاَ یَنْزِلُ وَ لاَ یَحْتَاجُ إِلَی أَنْ یَنْزِلَ، إِنَّمَا مَنْظَرهُ فِی الْقُرْبِ وَ الْبُعْدِ سَوَاءٌ، لَمْ یَبْعُدْ مِنْهُ قَرِیبُ، وَ لَمْ یَقْرُبْ مِنْهُ بَعِیدُ، وَ لَمْ یَحْتَجْ إِلَی شَیْءٍ، بَلْ یَحْتَاجُ إِلَیْهِ، وَ هُوَ ذُوالطول، لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیم.

أَمَّا قَوْلُ الْوَاصِفِینَ: إِنَّهُ یَنْزِلُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی، فَإِنَّمَا یَقُولُ ذَلِکَ، مَنْ یَنْسِبُهُ إِلَی نَقْصِ، أَوْ زِیَادَةِ، وَ کُلّ مُتَحَرِّکِ مُحْتَاجٌ إِلَی مَنْ یُحَرِّکُهُ أَوْ یَتَحَرَّکُ بِهِ، فَمَنْ ظَنَّ بِاللهِ الظنونَ هَلَکَ، فَاحْذَرُوا فِی صِفَاتِهِ منْ أَن تَقفوا لَهُ عَلَی حَدِّ تَحُدُّونَهُ بِنَقْصِ أَوْ زِیَادَةِ، أَوْ تَحْرِیکِ أَوْ تُحَرِّکِ، أَوْ زوَالِ أَوْ اسْتِنْزَالِ، أَوْ نهوضِ أَوْ قُعُودِ، فَإِنَّ اللهَ جَلَّ وَ عَزَّ عَنْ صِفَةِ الْوَاصِفِینَ، وَنعتِ النَّاعِتِینَ، وَ تَوَهُّمِ الْمُتَوَهِّمِینَ وَ تَوَکُّلِ عَلَی الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ، الَّذِی یَرَاکَ حِین تَقُومُ وَ تَقلّبک فِی السَّاجِدِینَ".

Yəqub ibn Cəfər deyir: “Yeddinci İmam Musa ibn Cəfərin (ə) hüzurunda, Allahın göydən yerə endiyini düşünən camaat barədə söhbət düşdü. İmam (ə) buyurdu: Alah yerə enmir və enməyə də ehtiyacı yoxdur. Çünki, mövcudlar yaxın və uzaq olmaqda ona nisbət bərabərdirlər. Nə yaxın ona uzaqdır və nə də uzaq ona yaxındır. Allah nəinki yerə enməyə möhtac deyil, bəlkə

səh:247


1- [1] . “Biharul-ənvar”, “Kitabut-tövhid”, 14-cü böıüm, “Nəfyul-cismi vəs-surət”.

heç bir işə ehtiyacı yoxdur. Vücuda gəlmiş hər bir şeyin ona ehtiyacı var. Qüdrətə malik olan, zatən ehtiyacsız olan da odur. Ondan başqa məbud və Allah yoxdur. O, güclü və həkimdir. İmam (ə) sözlərinə belə əlavə etdi: Amma söz, Allahı yerə enən və nazil olan kimi sifətlərlə tərif edən şəxslərə gəldikdə, onlar Allah barədə naqislik və çoxluğa qail olmuşlar. Çünki, hərəkət edən hər bir mövcudun, onu hərəkətə gətirə bilən bir vücuda ehtiyacı vardır və yaxud onun vasitəsi ilə hərəkətə gəlsin. Yəqub! Hər kəs Allah barədə belə batil şeyləri ağlına salsa, həlakətə düşər. Allahın vəsfində, onun üçün bir hədd olduğuna etiqad etmək, ona naqislik və çoxluğu nisbət verməkdən qorxun. Ona hərəkət və hərəkətə gəlmə və ya dəyişmək, oturmaq və durmaq kimi şeyləri nisbət verməkdən qorxun və çəkinin. Çünki, Allah belə vəsf edənlərin vəsfindən, xəyal pərəstlərin xəyalından üstündür. Əziz və mehriban olan Allaha təvəkkül et! O Allaha ki, hər halda səni görür. Sənin tənhalıqda Pərvərdigarına üz tutaraq namaz qılmağa qalxdığını və Allahı tanıyanlar və sitayiş edənlər arasında olmağını da görür”.(1)

səh:248


1- [1] . “Usuli-Kafi”; “Kitabut-tövhid”, “İbtalur-röyət, ən-Nəhyu ənil-cism, səh. 95; bölümü; “ət-Tövhidu Şeyx Səduq”, 1-ci cild, 12-ci bölüm, “ət-Tövhidu və nəfyut-təşbih” və 6-cı bölüm, “Ənnəhu ləysə bicismin”; 8-ci bölüm, səh. 31, 97, 107; “Ehticace-Təbərsi”, 3-cü cild, səh. 383; “Biharul ənvar”, 3-cü cild, 13-cü və 14-cü bölümlər, “Nəfyus-surəti vət-təşbih”, və “Nəfyuz-zamani vəl-məkani vəl-hərəkəti”;

Yeddinci hissə

İşarə

Nübuvvət "Səhihəyn" kitablarının nəzərində

səh:249

səh:250

1

1. “Quran baxımından peyğəmbərin məqamı”

Nübuvvət və ləyaqət:

Nübuvvət və risalət məqamı elə bir yüksək məqamdır ki, onu bəşər fikri ilə ölçmək mümkün deyildir. Bu məqam ruhi, əxlaqi və əqli baxımdan yüksək hazırlıq və ləyaqətin olmasını lazım bilir. İnsani kəmalata yetişməyən bir şəxs belə bir ilahi və asimani məqama nail ola bilməz. Qurani-Kərimin bir çox ayələrində bu məsələ öz əksini tapmışdır. Bu ayələrdə peyğəmbərlərin yüksək məqama sahib olmaları, həmçinin İslam peyğəmbəri barədə xüsusi dəyərlər və gözəl nümunələr qeyd olunmuşdur. İndi isə Qurani-Məcid baxımından nübuvvət məqamını tanımaq üçün belə ayələrdən bir neçəsini qeyd edirik.

1.

{اللَّهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلَائِکَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّه سَمِیعٌ بَصِیرٌ}

_"ALLAH MəLəKLəRDəN Də ELçILəR (PEYğəMBəRLəR) SEçəR, INSANLARDAN DA. HəQIQəTəN,, ALLAH (HəR şEYI) EşIDəNDIR, GöRəNDIR!_(1)_ _

Bu ayədən belə istifadə olunur ki, peyğəmbərlər bəşər övladları arasından seçilmiş şəxslərdir və İlahi məmuriyyət onlara həvalə olunmuşdur.

səh:251


1- [1] . “Həcc” surəsi, 75-ci ayə.

2.

{اللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ}

_ ALLAH PEYğəMBəRLIYI HARA (KIMə) GöNDəRəCəYINI ÖZü DAHA YAXşı BILIR._(1)_ _

Bu ayə bunu bildirir ki, peyğmbərlərdə şücaət, təmiz və saf nəfsin olması, əzəmətə və güclü ruh sahibi olmaları baxımından, qısa ibarətlə söyləsək, Allahı tanımaqda İlahi maarif və əxlaqi baxımdan elə hazırlanmışlar ki, İlahi risalət və nübuvvət məqamına seçilərək bu seçimi qəbul etməklə camaatı hidayət etməyi özlərində ləyaqət yaratmışlar. Bununla onlar insaniyyət və səadət yolunu camaata göstərir, zülmət və qaranlıqdan nura və işıqlığa tərəf hidayət edirlər. Bu mənanı Saleh (ə) peyğəmbərin qövmünün sözü də təsdiq edir. Onlar deyirdilər:

3.

{یَا صَالِحُ قَدْ کُنتَ فِینَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا}

_"EY SALEH! SəN BUNDAN əVVəL IçəRIMIZDə (BöYüYüMüZ, AğSAQQALıMıZ OLMAğA) üMID EDILəN BIR ADAM IDIN."_(2)

“ Səmud qövmü səndə müşahidə etdiyi kəmalat və inkişafın təsirilə camaata İlahi və tərəqqi yolunda rəhbərlik etmək və öz ictimai xidmətlərinlə onlara fayda verməyinin intizarında idilər.”

Bu ayə bunu bildirir ki, peyğəmbərlər besətdən öncə öz qövmləri və qəbilələri arasında, yaşadıqları mühitdə belə yüksək əxlaqi dəyərlərə malik olmuşlar.Beləki, cəmiyyət arasında camaat onları adi bir şəxs kimi tanımırdılar. Bəlkə peyğəmbərlərin əxlaqı, ruhi hazırlığı, ibadəti,  pərəstişi və daha artıq bir qüvvəyə və məqama malik olmaları camaatın intizarına səbəb olmuşdur. “Sən bundan əvvəl içərimizdə (böyüyümüz, ağsaqqalımız olmağa) ümid edilən bir adam idin”

səh:252


1- [1] . “Ənam” surəsi, 124-cü ayə.
2- 1. “Hud” surəsi, 62-ci ayə.

cümləsilə bu intizar öz əksini tapmışdır.

Nübuvvət maqamından öncəki hazırlıq və bir çox müqəddimələr təəssüb, inadkar və ləcacətə tutulmayan şəxslər tərəfindən peyğəmbərlərin ilk dəvətlərini müsbət cavablandırmış və onların əmrlərinə tabe olmuşlar.

Nübuvvət və ismət

Qurani-Kərimin bir çox ayələridən belə anlaşılır ki, peyğəmbərlər hər növ günah və xətalardan uzaq, hər cür səhv, azğın fikirlərdən və əməllərdən də pak olmuşlar. Buna aid Qurani-Kərimin ayələrindən bir neçə nümunəyə diqqət edin:

1.

{أُوْلَئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ}

Qeyd olunan bu ayədə Allah təala peyğəmbərlərdən on səkkiz nəfərin adlarını bəyan edərək, onların atalarından, övladlarından və qardaşlarından da peyğəmbərlər göndərdiyini belə söyləyir:

“Onlar (adları çəkilən peyğəmbərlər)(1) Allahın doğru yola yönəltdiyi kimsələrdir. Sən də onların haqq yolunu tutub get”(2)

“Sən də onların haqq yolunu tutub get” cümləsində qərinəyə əsasən onların hidayət yoluna itaət edilməsini əmr edir. Belə məlum olur ki, söylənilən bu hidayət ümumi hidayətlə fərqlidir. Bu növ hidayət peyğəmbərlərə və nəbilərə aid olunur. Şübhəsiz ki, belə bir xüsusiyyətin və üstünlüyün olması onlarda kiçik də olsa belə düz yoldan sapınmağa, günah və məsiyyət etməyə yol verməyəcəkdir.

Başqa ibarətlə söyləsək, bu növ hidayət başqa bir ayənin

səh:253


1- 2. İbrahim (ə) , İshaq (ə) , Yə’qub (ə) , Nuh (ə) , Davud (ə) , Süleyman (ə) , Əyyub (ə) , Yusif (ə) , Musa (ə) , Harun (ə) , Zəkəriyya (ə) , Yəhya (ə) , İsa (ə) , İlyas (ə) , İsmail (ə) , Əlyəsə’ (ə) , Yunis (ə) , Lut (ə) ;
2- 3. “Ənam” surəsi, 90-cı ayə.

mənasını da öz üzərində daşıyacaqdır.

{وَمَن یَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُّضِلٍّ}

“Allahın doğru yola saldığı kimsəni də heç kəs yoldan çıxara bilməz.”(1)

Belə olduqda isə bəhs olunan ayənin məfhumu qeyd olunan ayə ilə birgə belə olacaqdır:

Allah peyğəmbərləri elə hidayət etmişdir ki, kiçik də olsa belə onlara zəlalət, azğınlıq, günah, səhv, xəta və s.. yol tapmaz. Bu məbnaya əsasən başqaları da hidayətdə və düz yolda gərək onlara itaət etsinlər.

İndi isə Quran ayələrinin məzmununa əsasən sözü gedən hansı zəlalət və azğınlığın peyğəmbərlərə yol tapa bilmədiyinə nəzər salaq.

Qurani-Kərim özü bu mənanı açıqlayaraq belə buyurur:

{أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یَا بَنِی آدَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا الشَّیْطَانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ}

_ EY ADəM öVLADı! MəGəR MəN SIZDəN əHD ALMADıMMı KI, ŎEYTANA IBADəT ETMəYIN, O SIZIN AçıQ-AşKAR DüşMəNINIZDIR. _(2)_ _

Diqqət etdiyiniz kimi Şeytana itaət və pərəstişin nəhy olunması onun Şeytan vasitəsilə vucuda gələn hər növ məsiyyət və günahı zəlalət və azğınlıq adlandırmışdır. Bu üç ayənin məfhumunu nəzərə almaqla məlum olur ki, peyğəmbərlər və ənbiyalar Qurani-Kərimdə zəlalət adlanan hər növ günah və azğınlıqdan pak və uzaqdırlar.

Xülasə:

1. Peyğəmbərlər hidayətdə xüsusi məqama və rütbəyə malikdirlər;

2. Zəlalət və azğınlıq belə hidayət tapmış şəxslərə yol tapmaz;

səh:254


1- [1] . “Zumər” surəsi, 37-ci ayə.
2- 2. “Yasin” surəsi, 60-cı ayə.

3. Qurani-Kərimin şəhadətinə əsasən hər növ günah, məsiyyət və Allah təalanın əmrinə itaətsizlik zəlalət və azğınlıq adlanır;

Nəticə: Yuxarıda söylənilən üç məsələni əsas tutaraq bunu deməliyik ki, Qurani-Kərim baxımından peyğəmbərlər hər növ günah iş görməkdən uzaq olmuş və onların məqamları hər növ məsiyyət, xəta və səhvlərdən pak və münəzzəhdir.

2.

{وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ لِیُطَاعَ بِإِذْنِ اللّهِ...}

_ BIZ HəR BIR PEYğəMBəRI, ANCAQ ONA ALLAHıN IZNILə ITAəT OLUNSUN DEYə, GöNDəRDIK. _(1)

Bu ayədə peyğəmbərlərin göndərilməsindən hədəfin və məqsədin bir başa onların Allah təalanın əmrlərinə itaət olunması açıqlanır. Ayədən belə başa düşülür ki, peyğəmbərlər hər cəhətdən danışıqda və əməldə Allaha itaətkar olmuşlar.

Buna görə də, Allah təalanın iradə və istəyi məhz belədir. Çünki onların sözləri və əməlləri təbliğ üçün bir vasitədir. Bu səbəbdən də, qeyd olunan ayəyə asasən peyğəmbərlərin sözlərinə və əməllərinə gərək itaət olunsun.

Əgər peyğəmbərlərdən kiçik bir günah, səhv və xəta baş verərsə bir tərəfdən bu əməl Allahın bəyəndiyi və istəyib razı qaldığı kimi başa düşülür. Çünki Allah təala Özü onlara itaət olunmasını vacib və fərz buyurmuşdur.

Digər tərəfdən isə onlara itaət qadağan sayılacaqdır. Çünki Allah təala hər kəsi günah etməkdən çəkindirmişdir.

Başqa ibarətlə söyləsək, peyğəmbərlərin məsum olmalarının nəticəsi budur ki, Allah bir şeyə əmr etsin və eyni halda ondan çəkindirmiş olsun. Bir əməl onun sevmədiyi bir iş olsun və eyni halda sevdiyi və razı qaldığı iş kimi başa düşülsün. Bu da batil və qəbul olunmaz bir məsələdir.

səh:255


1- 3 . “Nisa” surəsi, 64-cü ayə.

{قَالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ إِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ}

(İblis) dedi: _"SəNIN IZZəTINə AND OLSUN KI, ONLARıN (ADəM öVLADıNıN) HAMıSıNı (HAQQ YOLDAN) AZDıRACAğAM.YALNıZ SəNIN SADIQ BəNDəLəRINDəN BAşQA! _(1)

Bu ayədə Şeytanın sözləri nəql olunmuşdur. O, Allahın seçilmiş və saleh bəndələrindən başqa bütün bəndələri aldadaraq yoldan azdıracağına and içmişdir. Əgər ənbiyalar kiçik bir günaha mürtəkib olsalar nəinki saleh və seçilmiş bəndələrdən bəlkə həmin aldanılmış və düz yoldan çıxmışlardan sayılarlar. Hansı ki, aləmlərin Rəbbi əvvəlki bir neçə ayədə peyğəmbərləri özünün saleh və seçilmiş bəndələri kimi tanıtdırmışdır. Bir ayədə belə buyurur:

{إِنَّا أَخْلَصْنَاهُم بِخَالِصَةٍ ذِکْرَی الدَّارِ}

_ BIZ YURDU (AXIRəT YURDUNU) ANMAQ XISLəTINI ONLARA MəXSUS ELəDIK. (ONLAR NAZ-NE MəTə, şAN-şöHRəTə UYMAYıB öMüRLəRINI ALLAHA IBADəT Və ITAəT IçINDə KEçIRəR, DüNYALARıNDAN DAHA çOX AXIRəTLəRI HAQıNDA DüşüNəRDILəR). _(2)

Müşahidə olunduğu kimi Şeytan Allahın saleh bəndələrini aldadaraq, düz yoldan çıxara bilməyəcəyinə özü iqrar etmişdir. Həmçinin Allah təala da seçdiyi peyğəmbərlərin xalis və saleh olmasına özü şəhadət vermiş, onların ixlas məqamını öz öhdəsinə götürmüş və təsiq etmişdir.

Bundan belə aydın olur ki, Şeytanın yalan və aldadıcı vəsvəsələri peyğəmbərləri öz toruna sala bilməz. Bunula da peyğəmbərlərdə günah və hər növ xətanın baş verməsinin düzgün olmaması bizə aydın olur.

Qarşıya çıxan bəzi ayələrdə peyğəmbərlərə günah nisbəti verilmişdirsə, qeyd olunan açıq-aydın ayələrin məzmunu ilə

səh:256


1- [1] .“Sad” surəsi, ayə 82-83.
2- [2] . “Sad” surəsi, ayə  46.

uyğun olmadığı üçün belə ayələrin gərək zahiri mənalarını açıq-aydın olan ayələrlə yanaşı qoyulub, rəvayətlərdə olduğu kimi – necə ki bu zəminədə müxtəlif kitablar da yazılmışdır - ayələrin hamısı ilə uyğun gələn  mənalarla açıqlanmalıdır.

İslam Peyğmbəri Məhəmməd (s) Quran ayələrində və hədislərdə

Quran baxımından İslam Peyğəmbərinin (s) hazırlığı:

Qurani-Kərimin bəzi aylərindən belə aydın olur ki, Həzrət Məhəmməd (s) besətdən öncə iman, əqidə və əxlaqi nöqteyi nəzərdən başqalarından fərqlənmiş və xas üstünlüyə malik olmuşdur.  Onun əcdadı və ata-babaları peyğəmbərlərdən sayılmış, əsl tövhidçi və büt pərəstliyə, şirkə tapınmayan, tək Allaha pərəstiş, ibadət və səcdə edən kəslərdən olmuşlar. İndi isə nümunə üçün söylədiklərimizə bir neçə ayəni misal gətiririk:

1.

{الَّذِی یَرَاکَ حِینَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَکَ فِی السَّاجِدِینَ}

_ O ALLAH KI, SəNI NAMAZA DURANDA Və SəCDə EDəNLəR IçINDə DOLANANDA DA GöRüR. _(1)_ _

İbn Abbas bu ayənin təfsirində axırıncı {وَتَقَلُّبَکَ فِی السَّاجِدِینَ} cümlədəki  məqsədi belə açıqlayır:

“Ey peyğəmbər! Allah səni peyğmbərlərin sülbündən başqa peyğəmbərlərin sülbünə köçürərək yaratdı və peyğəmbərliyə ləyaqətli bilərək seçdi.”(2)

İbn Abbasın təfsirini nəzərə alaraq, qeyd olunan ayədən belə başa düşülür ki, İslam peyğəmbəri Həzrət Məhəmmədin (s) pak

səh:257


1- [1] . “Şüəra” surəsi, ayə - 218-219.
2- [2] . Təbəqatil Kubra, 1-ci cild; səh. 25; “Məhəmməd ibn Səd”, “Təfsiri ibn Kəsir”, 3-cü cild; “Nəml” surəsinin təfsiri; səh. 352 (Misr çapı), “Davud və Suleyman”-ın dastanı səh. 365; “Kənzul-Ummal”, 6-cı cild, səh. 106.

nütfəsi Həzrət Adəmin (ə) dövründən atası Abdullaha kimi ənbiyaların və pak insanların sülbündən  Allaha səcdə edən başqa pak insanların sülbünə köçürülmüşdür. Bu hazırlıq peyğəmbərimizin nəinki tənha uşaqlıq dövründən hətta ondan da çox öncə Həzrət Adəmin (ə) zamanından başlanmışdır.

2. Əziz peyğəmbərimizin besətindən öncə vücudunda peyğəmbərliyə olan hazırlığı və həqiqətə işarə edən bu kimi bir çox ayələr bunu bildirir ki, həmin ayə Məkkə dövründə nazil olmuşdur. O zamanda Qureyş tayfasının böyükləri İslam peyğəmbəri Həzrət Məhəmmədə (s) irad tutaraq belə deyirdilər:

{قَالُواْ لَن نُّؤْمِنَ حَتَّی نُؤْتَی مِثْلَ مَا أُوتِیَ رُسُلُ اللّهِ}

_ ONLARA BIR AYə GəLDIYI ZAMAN: "ALLAHıN PEYğəMBəRLəRINə VERILDIYININ (NüBüVVəTIN, Mö CüZəLəRIN) MISLI BIZə VERILMəYINCə BIZ IMAN GəTIRMəYəCəYIK!" - DEYəRLəR. _(1)

Gərək biz də risalət və vəhy məqamına malik olaq.

Onların cavabında isə belə bir ayə nazil oldu:

{اللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ}

_ ALLAH PEYğəMBəRLIYI HARA (KIMə) GöNDəRəCəYINI ÖZü DAHA YAXşı BILIR. _(2)

Bu ayə, peyğəmbərlərin göndərilməsini ümumi şəkildə həmçinin İslam peyəmbərinin seçilməsini xüsusi şəkildə açıqlayır. Vəhy və risalət məqamı əvvəldən heç bir hazırlıq olmadan hər kəsin nail ola biləcəyi bir məqam deyildir.Əksinə, bu məqam və vəzifə hazırlığı və şəraiti olan şəxslərin ixtiyarında olmalıdır. Belə hazılıq onların vücudunda yaranmalıdır. Allah da belə şəraitə uyğun gələn şəxsləri bilən və tanıyandır.

3.

{وَإِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ}

səh:258


1- [1] . “Ənam” surəsi, ayə-124.
2- [2] . Həmin ayə.

_ ŎüBHəSIZ KI, SəN BöYüK BIR əXLAQ SAHIBISəN! _(1)

Bir şox təfsirçilər bu ayənin besətin əvvəl günlərində İslam peyğəmbəri Həzrəti Məhəmmədə (s) nazil olduğunu bildirirlər.(2)

Ayə çox gözəl şəkildə İslam peyğəmbərinin hər tərəfli ruhunun vəziyyəti barədə onun necəliyini bizə çatdırır. Tam şəkildə aşıqcasına Həzrət Məhəmmədin (s) əxlaqını, istedadını, ruhi hazırlığını ümumi surətdə bizə açıqlayır.

Ayənin nazil olma tarixinə əsaslanaraq, {وَإِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ} _ INNəKə Lə-əLA XULQIN əZIM _ cümləsi əziz  peyğəmbərimizin besətdən və risalət məqamına seçilməzdən əvvəl Həzrət Məhəmmədin (s) vücudunu əhatə etmiş, gözəl əxlaq və istedadlar onun pak ruhu ilə qarışmışdır. Şübhəsiz ki, qeyd olunan ayədən başqa heç bir ayə aydın, geniş və hər tərəfli təmiz bir mənanı bu şəkildə çatdırmamışdır. Həmçinin heç bir ayə “xulqin əzim” kəlməsinin mənasını açıqladığı kimi başqa bir ayə ona üstün bir tərif verməmişdir.

Çünki “Xulq” məzhəbi, ailəvi, insani, ictimai və hər şəxsi sifətə, yaxşı adətə, qiymətə və hər əmələ şamil olur. Allah təalanın İslam Peyğəmbərini insani sifətlə, ən üstün və uca məqama ﴿عَظِیمٍ﴾ əzəmət kəlməsinə işarə etməklə tanıtdırır. اللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} { _ ALLAH PEYğəMBəRLIYI HARA (KIMə) GöNDəRəCəYINI ÖZü DAHA YAXşı BILIR. _ ayəsi ilə də ikinci dəfə onun əxlaqi xislətlərinə, əzəmətli məqamına bir daha imza atmış və təsdiqləmişdir.

İmam Sadiq (ə) bu mənanı təsdiq etmək üçün belə buyurur:

səh:259


1- [1] . “Qələm” surəsi, ayə -4.
2- [2] . Əllamə Cəlaluddin Siyuti, “Əl-İtqan”, 7-ci cild; Cabirin nəqlinə əsasən; Diyar Bekrinin “Tarixul-Xəmis”ində, 1-ci cild; səh. 10; nəzərinə əsasən, “Nun vəl qələm” surəsi nazil olan ikinci surədir”. Həmin nəzəriyyəni Əllamə Təbatəbai “Əl-Mizan” kitabında 13-cü cild, səh. 250-də, Beyhəqidən və o da İbn Abbasdan və Mucahiddən nəql etmişlər.

{اِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَدَّبَ نَبِیَّهُ فَأحسَنَ أدَبِهِ فَلَمَّا أکمَلَ لَهُ الاَدَبَ قَالَ: وَإِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ}

_ UCA ALLAH PEYğəMBəRIN TəRBIYəLəNMəSINI öZ öHDəSINə GöTüRMüşDüR. ƏN GöZəL Və BəYəNILMIş YOLLA TəRBIYYə ETDI.ONUN TəRBIYYəSINI KAMIL DəRCəYə çATDıRDığı ZAMAN BELə BUYURDU:- ŎüBHəSIZ KI, SəN BöYüK BIR əXLAQ SAHIBISəN! _(1)

4.

{إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا}

_ EY ƏHLI-BEYT! ALLAH SIZDəN çIRKINLIYI (GüNAHı) YOX ETMəK Və SIZI TəRTəMIZ (PAK) ETMəK ISTəR! _(2)

Bu ayə Həzrət Məhəmmədə (s) və onun pak Əhli-beytinin barəsində nazil olmuşdur. Ayə, onların şirk və küfrdən pak və hər növ çirkinlikdən uzaq olmalarına dəlalət edir. Onların paklığını hər növ kiçik və böyük günahlardan uzaq olmalarını öz öhdəsinə götürmüşdür.

Çünki kiçik və böyük günaha, xətaya və səhvə mürtəkib olmaq “rics və mənəvi çirkinlik” sayılır. Bu ayənin məzmununa əsasən peyğəmbər (s) və onun Əhli-beyti bu kimi sifətlərdən pak olmuşlar.

Təbəri öz təfsirində Həzrət Məhəmməddən (s) nəql edərək belə deyir:

نَزَلَت هَذِهِ الآیَة فِی خَمسَة فِیَّ وَعَلِی وَحَسَن وَحُسَین وَفَاطِمَة

{إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ} ayəsi beş nəfər – Mən, Əli, Həsən, Hüseyn və Fatimə barədə nazil olmuşdur. (3)

Bu hədisi Muhibbuddin Təbəri “Zəxairul üqəba” kitabında, Siyuti “Dürrul mənsur” təfsir kitabında da Həzrət Məhəmməddən (s) nəql etmişlər.(4)

səh:260


1- [1] . “Nurus-səqəleyn” təfsiri, 5-ci cild; səh. 389-390.
2- [2] . “Əhzab” surəsi, ayə-33.
3- [3] . “Təbərinin təfsiri”, 22-ci cild, “Əhzab” surəsinin təfsiri, səh. 5.
4- [4] . “Zəxairul-Üqba”, səh. 24; “Dürrul-Mənsur” təfsiri 5-ci cild; “Əhzab” surəsinin təfsiri ﴾ ﴿إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ ayəsi səh. 198;

Rağib İsfəhani deyir: ﴾ ﴿ أَرَادَ“Əradə” kəlməsinin mənası budur ki, Allah bir işin həyata keçib və ya keçməməsinə hökm etsin. Məsələn:

{أَرَادَ بِکُمْ سُؤاً أَوْ أَرَادَ بِکُمْ رَحمَةً}(1)

Yenə də Rağib deyir ki; الرِّجْسَ﴾ ﴿ hər növ istər zahiri və ya istərsə də batini pisliyə və çirkinliyə  deyilir. Pislik və çirkinliklər dörd növdür. Çünki bəzən pislik və çirkinlik insanın öz təbeyətindədir. Bəzən də bir şeyin pisliyinə ağıl özü hökm edir. Bəzən isə pislik və çirkinlik şəriət baxımından , bəzən də şəriət və ağlın hər ikisinin hökmünə əsasən olur. Məsələn; Qumar oynamaq, meyit əti yemək və Allaha şərik qoşmaq kimi.(2)

Bu izahatdan sonra belə aydın olur ki, ayə, Peyğəmbər (s) və onun Əhli-beytini hər növ çirkin sifətlərdən və pis əxlaqdan uzaqlaşdırır. Çünki bu kimi sifətlər Allah təalanın bəyənmədiyi və razı qalmadığı sifətlərdir. Yəni “rics”-dir. Allahın hökmü və iradəsi ilə pislik və çirkinlikdən(3) pak və münəzzəh tanınan şəxslər bu kimi sifətlərin onlarda olması mümkün deyil.

Bu mübarək ayədən belə də başa düşmək olar ki, bu ailə hətta səhv üzündən olsa belə haram işlər görməkdən uzaqdırlar. Çünki haram işlər (şiə və mötəzilə firqəsinin əqidəsinə görə) fəsadlara malikdir. Həmin fəsadlar, onların haram olmasına səbəb olmuşdur. Baxmayaraq ki, səhv və xəta qüdrət və iradə ilə şərtlənən vəzifəni aradan götürür, amma hər halda haram işin qəbahətinin qoyduğu təsiri və onun zatında olan pisliyi aradan apara bilməz.

5.

{...أَرَأَیْتَ الَّذِی یَنْهَی عَبْدًا إِذَا صَلَّی}

_ GöRDüNMü O KIMSəNI (ƏBU CəHLI) KI, BIR BəNDəYə (SəNə)_

səh:261


1- [1] . “Mufrədati-Rağib”, “Rəvədə” maddəsi;
2- [2] . Həmin mənbə “Rics” maddəsi.
3- [3] . Söhbət “zahiri və batini çirkinlik”dən gedir. (Mütərcim)

_NAMAZ QıLDığı VAXT MANE OLUR? _(1) Bu ayə, peyğəmbərin (s) mədh və tərif edərək eyni zamanda xudpəsənd bir kişinin rəftarını pisləyərək irad tutduğunu bəyan edir. Bu şəxs həmişə peyğəmbər (s) namaz qıldıqda ona mane olurdu. Bu ayədən iki nöqtə əldə etmək olar;

1. Peyğəmbər (s) besət dövründən əvvəl;

Həzrət Məhəmməd (s) besət və risalət məqamına nail olmazdan öncə nəinki tövhid məqamına malik olmuş, hətta uca və böyük Allaha ibadət və pərəstiş də etmişdir. Çünki bu ayə “Ələq” surəsinin aylərindəndir. Məsum imamlardan (ə) nəql olunmuş bir çox rəvayətlərin məzmununa və bir çox təfsirçilərin nəzərinə əsasən “Ələq” surəsi peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmmədə (s) nazil olan ilk surədir.(2)

2. Bu ibadət, ərəb yarımadasında yaşayan camaatın ibadətinə və adət- ənənələrinə məxsus olmayan bir ibadət idi. Buna görə də onlar peyğəmbərin (s) bu əməli ilə müxalifət edib ona narahatçılıq törətməklə ibadətinə mane olurdular.

Ayə barədə qeyd olunan bu nəzəri əziz peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmmədin (s) besət dövründən əvvəl bəzən aşkar və bəzən də məxfi hallarda etdiyi ibadətləri barədə bir çox hədislər nəql etmək olar. Lakin biz burada onlardan fəqət biri ilə kifayətlənirik.

...السرائرمن جامع البزنطی عن زرارة؛ قاَلَ: سَمِعْتُ أَبَاجَعْفَر وَ أَبَاعَبْدَاللهِ یَقُولاَنِ :" حَجَّ رَسُولُ الله| عِشْرِینَ حجّةً مُسْتًسِرّاً مِنْهَا عَشْرَةَ حجج، أَوْ قَالَ: تِسْعَةَ (الوهم من الراوی) قَبْلَ النُّبُوَّةِ، وَ قَدْ کَانَ صَلّی قَبْلَ ذَلِکَ وَ هُوَ ابْنُ أَرْبَعَ سِنِینَ وَ هُوَ مَعَ أَبِی طَالِب فِی أَرْض بصری".

Sahibi Sərair Camei Bəzəntidən və o da Zuarədən nəql edir ki; “Mən bu mövzunu həm imam Baqirdən (ə) və həm də imam

səh:262


1- [1] . “Ələq” surəsi, ayə: 9-10;
2- [2] . Rəvayət barədə “Nurus-səqəlyn” və “Əlborhan” təfsir kitablarına, Təfsirçilərin nəzərləri barədə “Tibyan”, “Durrul-mənsur”, “Məcməul bəyan”, “Əlmizan”, Xazen və Bəğəvinin təfsirlərinə müraciət edə bilərsiz.

Sadiqdən (ə) eşitdim ki belə buyurdular: Allahın rəsulu Həzrət Məhəmməd (s) həcc əməllərini iyirmi dəfə gizli və məxfi yerinə yetirmişdir. Bu əməllərdən on və ya on doqquzunu (şəkk ravinin özündəndir) besət dövründən əvvəl yerinə yetirmişdir. Amma peyğəmbərin namaz qılmasına gəldikdə isə o, bu əməllərdən də qabaq var idi. Çünki o Həzrət (s) dörd yaşında ikən əmisi Əbu Taliblə Bəsrəyə səfər etdiyi vaxt namaz qılırdı.”(1)

Rəvayət baxımından islam Peyğəmbərinin hazırlığı

Həzrət peyğəmbərimizdən (s) və Əhli-beyt (ə) nəql olunmuş bir çox rəvayətlər Qurani-Kərimin ayələrindən istifadə olunan mətləbləri təsdiq edir. Bu hədislər düzgün sənədlərə əsasən qeyd olunmuşdur. Hədislər İslam peyğəmbərinin (s) besətdən əvvəl hazırlığının olmasını onun ibadət və pərəstiş etməsini sübut edir. İndi isə bu kimi rəvayətlərdən bir neçəsini burada qeyd edirik:

1.

(خرجت من لدن آدم من نکاح غیرسفاح)

İbn Səd “Təbəqat” kitabında Həzrət Məhəmməddən (s) nəql edir ki; “Mənim nütfəm asimani şəriətin buyurduğu evlənmə yolu ilə düzəlmişdir. Şəriətin buyurmadığı yolla yox.”(2)

2. Əmirəl möminin Əli ibn Əbi Talib (ə) öz Nəhcul-bəlağəsində buyurduğu “Qasiə” adlı geniş və fəsih xütbəsində peyğəmərimiz Məhəmməd (s) barədə belə buyurur:

... و لقد قرن اللهُ بِهِ مِن لدُن أن کانَ فَطِیماً أعظُمَ مَلَکِ مِن مَلاَرئِکَتِهِ یَسلُکُ بِهِ طَرِیقَ المَکَارِمِ، وَ مَحَاسِن اخلاَق العَالم، لَیلَه ونَهَارَه، وَ لَقَد کُنتُ معه أتَّبِعَه اِتََّبَاعَ الفَصِیل أثَرَأُمِّهِ، یرفَعُ لی فِی کُلَّ یَومٍ علما من اخلاَقِهِ ، وَیَامُرنِی بِالْاِقْتِدَاءِ بِه، وَلَقَدْ کَانَ یُجَاوِرُ فِی کُلِّ سَنَةٍ بِحَرَاءِ، فَأرَاهُ وَلاًیَرَاهُ غَیْرِی... .

səh:263


1- [1] . “Biharul-ənvar”, 15-ci cild; səh. 361.
2- [2] . “Təbəqat”, 1-ci cild; səh. 32.

“Həzrət Peyğəmbər (s) sütdən ayrılan zaman Allah təala öz mələklərindən birini peyğəmbərə (s) yaxın və onu qorumaq üçün məmur etdi. O, gecə-gündüz peyğəmbərə (s) gözəl və bəyənilmiş əxlaqi sifətləri, onun əldə etmə yollarını öyrədirdi. Mən də kölgə kimi ondan ayrılmırdım. Hər gün mənə əxlaq və elmin bir mərhələsini öyrədirdi. Məni öz fikirlərinə və yoluna itaət etməyə dəvət edirdi. Hər il Həra dağında tənha qalıb və başqalarının gözərindən uzaq olmaqla Allaha pərəstiş edirdi. Bunları məndən başqa heç bir kəs görmürdü...”(1)

3. İmam Məhəmməd Baqirin (ə) səhabələrindən biri buyurur:

{إِلَّا مَنِ ارْتَضَی مِن رَّسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا}

_ BəYəNIB SEçDIYI PEYğəMBəRDəN BAşQA! (QEYBI Nə BIR MəLəK, Nə Də BIR PEYğəMBəR BILəR. ONUN AçARLARı ANCAQ ALLAHıN əLINDəDIR. LAKIN ALLAH ISTəDIYI PEYğəMBəRə BIR Mö CüZə OLARAQ VəHY YOLU ILə QEYBDəN Bə ZI XəBəRLəR BILDIRəR). ALLAH ONLARıN öNüNDə Və ARXASıNDA (MəLəKLəRDəN IBARəT) GöZəTçILəR QOYAR. _(2) ayəsinin təfsiri barədə o Həzrətə (ə) sual verdi. İmam (ə) onun cavabında belə buyurdu:

“Allah təala öz peyğəmbərlərinə bir neçə mələk göndərir. Bu mələklər onların əməllərinə və rəftarlarına nəzarət edir və təbliğ etmə yolunu onlara öyrədirlər. Həzrət Məhəmmədə (s) də ana südündən ayrılan kimi Allah təala onun üçün də böyük bir mələyi məmur edərək, həmişə ona gözəl və bəyənilmiş əxlaqi sifətləri öyrənməkdə yol göstərsin. Pis və bəyənilməyən əxlaqi sifətlərdən isə qorusun. Hələ peyğəmbər (s) cavan ikən, risalət və nübuvvət məqamına seçilməzdən qabaq həmin mələk peyğəmbəri (s) belə çağırırdı:

səh:264


1- [1] . İbn Əbil Hədidin “Nəhcul-bəlağə”-yə yazdığı şərhində, 192-ci xütbə; “Fəzlul-vəhy” 238-ci cild;
2- [2] . “əl-Cin” surəsi, 27-ci ayə;

ألسَّلاَمُ عَلَیْکَ یَامُحَمَّد یَارَسُولُ الله|

(Əssəlamu-ələykə ya Məhəmməd ya rəsul-Allah)

Həzrət Məhəmməd (s) elə bilirdi ki, bu ucalan səs qapı və divardan gəlir. Səbr edirdi və heç nə görmürdü.(1)

4. Əmirəl möminin Əli ibn Əbi Talib (ə) buyurur:

أَنَا عَبْدُالله وَ أخُو رَسُولِهِ وَ أنَا الصِّدِّقُ الْأَکْبَر لاَ یَقُولَهَا بَعْدِی اِلاََّ کَاذِبٌ مُفتِرٌ صَلَّیْتُ قَبْلَ النَّاسِ بِسَبْعَ سِنِین

“Mən Allahın bəndəsi, Allah elçisinin qardaşıyam. Mən,“Siddiqul-əkbərəm.”(2) Yalançılardan və fitnə salanlardan başqa heç kəs bu iddianı məndən sonra edə bilməz. Mən yeddi il hamıdan əvvəl namaz qılmışam.”

Bu rəvayəti İbn Macə öz “Sünənində”(3) gətirmişdir.

عَبدت للَّه قَبْلَ أنْ یَعْبُده أحَد من هَذِه الأُمَّة تسع سنین

“Yeddi il hamıdan öncə Allaha ibadət və itaət etdim”(4)

İbn Əbil Hədid deyir: Həzrət Əlinin (ə) bu cümləsində məqsədi budur ki, O, yeddi yaşından on beş yaşına kimi, hələ əziz peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmməd (s) tərəfindən nübuvvət və risalət iddiasından xəbər olmayan zamanda belə səliqəli şagird kimi həmişə Allah rəsulunun (s) kənarında idi. Həzrət Məhəmməd (s) bu dövrlərdə Həzrət İbrahimin (ə) dininə itaət edirdi və “hənəfiyyə” yolunu getməklə camaatdan uzaq bir yerdə ibadətlə məşğul olurdu. Bəzən bir neçə günü Həra dağında keçirirdi. Bəli, bütün bu dövrlərin hamısında Həzrət Əli

səh:265


1- [1] . İbn Əbil Hədidin “Nəhcul-bəlağə”-yə yazdığı şərhində 13-cü cild, səh. 200. 192-ci xütbə;
2- [2] . İmam Əlinin (ə) ləqəblərindən biri .
3- [3] . Müqəddimə, 11-ci bölüm; 120-ci hədis; “Musnədi-Əhməd” ibn Hənbəl, 1-ci cild; “Musnədi-Əli ibn Əbi Talib”, səh. 99; “Təbərinin tarixi”ndə, 2-ci cild; “Zikrul-xəbəri ənma kanə əmrun-nəbiy” (s) səh. 310;
4- [4] . Nəsainin “Xəsais” kitabı 3-cü cild;

(ə) peyğəmbərimiz Məhəmməd (s) kimi Allaha ibadət edirdi.(1)

Müəllif: İbn Əbil Hədidin Əmirəl möminin Əlinin (ə) sözləri barədə etdiyi təfsir tam surətdə səhih və doğrudur. Lakin peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmmədin (s) besətdən əvvəl Həzrət İbrahimin (ə) dininə itaət etməsi barədə söylədikləri şiə təhqiqatçıları tərəfindən qəbul olunmazdır. Çünki onlar peyğəmbərimizin (s) ilk gündən öz dininin əmrlərinə əməl etməsinə etiqadları vardır. Sadəcə olaraq, qırx yaşına kimi ona bu hökmlərin təbliğ olunması Allah tərəfindən əmr olunmamışdır.

Həzrət Məhəmmədin (s) əxlaqı

Bura qədər ayə və hədislər əziz peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmmədin (s) uşaqlıq dövründən ta nübuvvət və risalət məqamına yetişmək üçün hazırlığı barədə bizə aydınlıq gətirdi. İndi isə insani və əxlaqi fəzilətlərdən yüksək bir dərəcəyə nail olması, ilk hazırlığın sonrakı kamilliyə yetişməyin nəticəsi olduğu barədə söhbət  edəcəyik. İslam peyğəmbərinin gözəl və heyrətə salan əxlaqına xülasə şəkildə işarə edəcəyik ki, onun əzəmət və böyüklüyü qabaqcadan bəlli olsun. Bu yolla fikir və düşüncələrimiz sonrakı bəhslərə hazır olsun.

Həzrət Məhəmməd (s) gözəl həyatı, onun əxlaqının səviyəsi, camaatla əlaqə və yaşayış tərzi barədə Qurani-Kərimin ayələrindən ələ gətirmək mümkündür. Belə ayələrdən üçünü nümunə üçün burada gətiririk:

1.

{لَقَدْ جَاءکُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْه ِمَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ}

_ SIZə öZüNüZDəN BIR PEYğəMBəR GəLDI KI, SIZIN əZIYYəTə (MəşəQQəTə) DüşMəYINIZ ONA AğıR GəLIR, O SIZDəN (SIZIN IMAN GəTIRMəYINIZDəN) öTRü TəşNəDIR, Mö MINLəRLə şəFQəTLI, MəRHəMəTLIDIR! _(2)

səh:266


1- [1] . İbn Əbil Hədidin “Nəhcul-bəlağəyə” yazdığı şərhi, 13-cü cild; səh. 248.
2- [2] .“Tövbə” surəsi, 128-ci ayə.

Bu ayə, Həzrət Məhəmmədin (s) müsəlmanlara qarşı atifəli, mehriban və məhəbbətinin olmasına dəlalət edir. Həmçinin peyğəmbərin müsəlmanlara olan məhəbbətinin təsirindən onların başına gələn narahatçılığın və qarşıdurmanın o Həzrətə (s) nə qədər ağır və çətin olduğunu açıqlayır.

2.

{فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ}

_ (YA RəSULUM!) ALLAHıN MəRHəMəTI SəBəBINə SəN ONLARLA (DöYüşDəN QAçıB, SONRA YANıNA QAYıDANLARLA) YUMşAQ RəFTAR ETDIN. ƏGəR SəRTüRəKLI OLSAYDıN, əLBəTTə, ONLAR SəNIN əTRAFıNDAN DAğıLıB GEDəRDILəR. ARTıQ SəN ONLARı əFV ET, ONLAR üçüN (ALLAHDAN) BAğışLANMAQ DILə. _(1)

Bu ayə də İslam peyğəmbəri Həzrət Məhəmmədin (s) gözəl və bəyənilmiş əxlaqından söhbət açır. Onun gözəl əxlaqı və mülayim davranışı aləmlərin Rəbbi olan Allahın rəhmətindən bariz bir nümunə olduğuna işarə olunur.

Əgər ikinci cümləyə diqqət etsək (وَلَوْ کُنتَ فَظًّا) – “Əgər sərt ürəkli olsaydın” لَوْ (ləuv) kəlməsi ilə işləndiyini görərik. Bununla ayədə peyğəmbər (s) üçün tünd xasiyyətin, sərt ürəyin və pis əxlaqın olmasının mümkün olmadığı bildirilir. Çünki لَوْ (ləuv) kəlməsi ərəb dilidə adətən bir şeyin baş vermədiyi yerdə işlənilir.

3.

{یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَن یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلَی طَعَامٍ غَیْرَ نَاظِرِینَ إِنَاهُ وَلَکِنْ إِذَا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذَلِکُمْ کَانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنکُمْ وَاللَّهُ لَا یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ}

_ EY IMAN GəTIRəNLəR! PEYğəMBəRIN EVLəRINə SIZə YEMəYə ICAZə_

səh:267


1- [1] . “Ali-İmran” surəsi, 159-cu ayə.

_VERILMəDəN (YEMəYə Də VəT OLUMADAN) GIRIB ONUN BIşMəSINI GöZLəMəYIN. LAKIN Də VəT OLUNDUQDA GEDIN Və (YEMəYINIZI) YEDIKDəN SONRA (ORADA BIR-BIRINIZLə) SöHBəTə QAPıLMADAN DAğıLıN. BU (SIZIN çOX OTURMAğıNıZ), PEYğəMBəRə əZIYYəT VERIR, AMMA O SIZDəN (BUNU SIZə DEMəKDəN) UTANıRDı. LAKIN ALLAH DOğRU SöZDəN çəKINMəZ. _(1)

Yenə də bu ayə Həzrət Məhəmmədin (s) səhabələrindən nə qədər həyalı, utancaq olması və onun (s) əxlaqının gözəlliyindən söhbət açır. Çünki səhabələrin bir çoxu icazəsiz o Həzrətin (s) evinə daxil olaraq, onunla yeməkdən əvvəl və sonra oturaraq, söhbət edirdilər. Baxmayaraq ki, səhabələrin bu əməlinə görə narahat olurdu lakin, bu əziyyət və narahlığa qatlaşaraq səbr və təhəmmül edirdi, onların qəlblərini sındırmasın deyə öz məhəbbətini onlardan kəsmirdi. Bu qədər səbr və dözüm əxlaqi xüsusiyyətlərin ən şərafətli sifətlərindəndir. Belə xüsusiyyəti İlahi peyğəmbərlərdən və rəhbərlərdən başqa dünyada qüdrətə və nüfuza sahib olanlar arasında tapmaq mümkün deyildir.

Vəhy və ictihad məsələsi

Qurani-Kərimin bir çox ayələrindən belə başa düşülür ki, Allah təala nübuvvət və risalət məqamına seçdiyi bir çox şəxslərə öz xitabı və vəhyinin vasitəsi ilə üstünlük bəxş etmişdir. Vəhyin və xitabın müxtəlif yolları vardır.(2) Bəlkə bu müxtəlif yolların hamısına Şura surəsində işarə olunmuşdur:

{وَمَا کَانَ لِبَشَرٍ أَن یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْیًا أَوْ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولًا فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مَا یَشَاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ}

səh:268


1- [1] . “Əhzab” surəsi, 53-cü ayə.
2- [2] . “Bəqərə” surəsi, 97-ci ayə; “Nəhl” surəsi, 2-ci və 102-ci ayələr; “Şüəra” surəsi, 193 və 194-cü ayələr; “Fatir” surəsi, 1-ci ayə; “Nəcm” surəsi, ayə 1-10; və “Təkvir” surəsi, 19-21-ci ayələrdə vəhyin növü barədə zikr olunmuşdur.

_ (HEç BIR BəşəR öVLADıNA ALLAHLA DANışMAQ MüMKüN OLMAZ, çüNKI BəşəR öVLADı OLAN PEYğəMBəRLəR MADDI ALəMDə, ZAMAN Və MəKAN DAXILINDə OLDUQLARı HALDA, ALLAH QEYRI-MADDIDIR, ZAMAN Və MəKAN XARICINDəDIR. ALLAHLA ONLAR ARASıNDA MINLəRLə ZüLMəT Və NUR PəRDəSI VARDıR. BUNA GöRə Də ALLAHıN PEYğəMBəRLəRLə BIR YERDə QARşı-QARşıYA DURUB DANışMASı QEYRI-MüMKüNDüR). ALLAH BəşəR öVLADı ILə (MUSANıN ANASı ILə OLDUğU KIMI) ANCAQ VəHYLə (ILHAM Və Rö YA ILə), YAXUD (MUSA KIMI) PəRDə ARXASıNDAN DANışAR (ALLAHıN KəLAMı EşIDILəR, AMMA ÖZü GöRüNMəZ). Və YA BIR ELçI (MəLəK) GöNDəRəR KI, O DA ALLAHıN IZNI ILə (GöNDəRILDIYI KIMSəYə) ONUN ISTəDIYINI VəHY EDəR. HəQIQəTəN,, O (HəR şEYDəN) UCADıR, HIKMəT SAHIBIDIR! _(1)

1. İlham yolu ilə nazil olan vəhy

Bütün Quran təfsirçilərinin bu ayə barədə olan nəzərlərindən belə başa düşülür ki, ayənin əvvəlində qeyd olunan vəhydən məqsəd ilham yolu ilə gələn vəhydir. Bu vəhyi Allah heç bir mələyin vasitəsi olmadan və ya səs icad etmədən, ayıq və yuxu halında bir çox məsələləri əziz peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmmədin (s) qəlbinə nazil etmişdir. Peyğəmbər (s) də bu növ söz və ya əmrin vəhy olduğunu dərk edib və həmin əmrə əsasən rəftar edir. Məsələn: Həzrət İbrahimin (ə) oğlunun qurban kəsilməsi kimi.

Quranın açıq aşkar ayələrinə görə bu vəhy ona yuxu halında olarkən əmr olunmuşdur.

2. Pərdə arxasında olunan vəhy

İkinci növdən məqsəd səs icad etmə yolu ilə vəhyin göndərilməsidir. Məsələn: Birinci hissədə mələk vasitəsi olmadan yerinə yetirilirdi. Lakin bəşər aləmində zehnin varlığı

səh:269


1- [1] . “Şura” surəsi, 51-ci ayə.

bu ehtimalı belə düşünür; bu növ söhbətin nəticəsi budur ki, hər iki tərəf söhbət edərkən bir-birilərini müşahidə etsinlər və görsünlər. Buna görə də pərdə arxasında olmaq söhbət zamanı Allahı görməyin mümkün olmamasına bir işarədir.

Bu səbəbdən peyğəmbərlərdən Həzrət Musaya (ə) olan vəhy çox vaxt həmin ikinci yolla, yəni səs icad etməyolu ilə nazil olurdu.

3. Mələk vasitəsi ilə

İşarə

Üçüncü növ vəhyin mövzusu, mələyin göndərilməsidir. Allah təala öz peyğəmbərlərinə istədiyi məsələləri mələk vasitəsi ilə çatdırırdı. Peyğəmbərlər üçün vəhy bəzən bu üç yolla bəzən isə bu üç yollardan birinin vasitəsi ilə baş tuturdu.

Başqa etibara görə vəhyi belə də bölmək olur:

1. Qurani vəhy:

Bəzən peyğəmbər Həzrət Məhəmmədə (s) Allah tərəfindən vəhy olunan ayələrin sözləri və tərkibləri Allah tərəfindən idi. Bu növ vəhyin mənası və məfhumu “Qurani vəhy” adlanır. Quran bu növ vəhyin vasitəsi ilə əmələ gəlmişdir.

2. Qurani olmayan vəhy:

Bəzən isə vəhyin məna və məfhumu Allah tərəfindən, lakin sözlər və tərkiblərin özü isə peyğəmbər (s) tərəfindən olmuşdur. Yəni, mətləb Allah tərəfindən peyğəmbərə vəhy olunmuş və o da onu öz bəyanı və cümlələri ilə camaata çatdırmışdır.Vəhyin belə növünə Qurani olmayan vəhy deyilir.

Peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmmədin (s) hədis ləri və sünnəsinin kökünü məhz bu kimi vəhylər təşkil edir.

Qurani olmayan vəhy

Qurani-Kərimin ayələrinə diqqət etməklə, mutaliə etdikdə görürük ki, əziz İslam peyğəmbəri Həzrət Məhəmmədə (s) Qurani vəhy nazil olduğu kimi bəzən Qurani olmayan vəhylər də nazil olmuşdur. Yuxu və ya oyaq hallarında da Allah

səh:270

tərəfindən əziz Peyğəmbərimizə (s) əmrlər olunmuşdur. Allahın elçisi də həmin əmrlərə və göstərişlərə əsasən onları yerinə yetirmişdir. Bəzi yerlərdə Allah təala Qurani olmayan vəhyin möhkəmlənməsi və təsdiqi üçün və yaxud başqa münasibətlərə görə Qurani vəhy də nazil edirdi.

Belə vəhylərdən bir neçəsini nümunə olaraq əziz oxucularımızın nəzər diqqətinə çatdırırıq:

1. Belə yerlərdən biri “Ənfal” surəsidir. Bu surə Bədr döyüşündə baş verən bəzi hadisələrdən bəhs edir. Ayələr bu döyüşün şənində (haqqında) nazil olmuşdur. Təfsirçilərin hamısı bu surənin “Bədr” döyüşündən sonra nazil olduğunu bildirirlər.

{کَمَا أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِن بَیْتِکَ بِالْحَقِّ} * {وَإِذْ یَعِدُکُمُ اللّهُ إِحْدَی الطَّائِفَتِیْنِ أَنَّهَا لَکُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذَاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ}

_ NECə KI, RəBBIN SəNI HAQQ (CIHAD) UğRUNDA öZ EVINDəN çıXARTDı... O ZAMAN ALLAH SIZə IKI DəSTəDəN BIRININ SIZIN OLMASıNı Və D EDIRDI. SIZ SILAHSıZ (QüVVəTSIZ) KARVANıN SIZIN OLMASıNı ARZU EDIRDINIZ. _(1)

Bu ayələrdə Qurani olmayan vəhy və əmrin döyüşə başlamazdan öncə olduğunu təsdiq edir.(2)

2. Peyğəmbərin (s) öz səhabələri ilə hicrətin altıncı ilində Məkkəyə ziyarət qəsdi ilə çıxması da bu nümunələrdən biridir. Bu əmr peyğəmbərə ilham və yuxu surətində çatdırılmışdır. Əziz peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmməd (s) də bu əmrə əsasən hərəkət etmişdir. Bu hərəkət Hüdeybiyyə sülhü ilə nəticələndiyi üçün həmin il peyğəmbər (s) həcc əməllərinin hamısını yerinə yetirə bilmədi. Həzrətin (s) səhabələrindən bir

səh:271


1- [1] . “Ənfal” surəsi, 5-ci və 7-ci ayələr;
2- [2] . Bu məsələnin izahı üçün “Ənfal” surəsinin təfsirinə, Təbərinin təfsir kitabına, Bəğəvinin təfsir kitabına, “Məcməul-bəyan”a, “İbn Kəsir”in və “Xazi”nin təfsir kitablarına müraciət edə bilərsiz.

çoxunun dedi-qoduları bu ayənin nazil olmasına səbəb oldu:

{اللَّهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُوسَکُمْ وَمُقَصِّرِینَ لَا تَخَافُونَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِن شَاءَ لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ}

_ AND OLSUN KI, ALLAH-TəALA ÖZ PEYğəMBəRININ (MəKKə FəTHI) Rö YASıNıN çIN OLDUğUNU TəSDIQ ETDI. (EY Mö MINLəR!) SIZ, INşALLAH, əMIN-AMANLıQLA, (Bə ZINIZ) BAşıNıZı QıRXDıRMış, (Bə ZINIZ SAçıNıZı) QıSALTMış HALDA Və (MüşRIKLəRDəN) QORXMADAN MəSCIDüLHəRAMA DAXIL OLACAQSıNıZ. _(1)

3. Qurani olmayan vəhyin nümunələrindən biri də Cümə surəsində qeyd olunmuşdur. Bu surədə Allah belə buyurur:

{یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نُودِی لِلصَّلوةِ مِن یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَیْعَ}

_ EY IMAN GəTIRəNLəR! CüMə GüNü NAMAZA çAğıRıLDığıNıZ ZAMAN ALLAHı ZIKR ETMəYə TəLəSIN Və ALış-VERIşI BURAXıN. _(2)

Bu ayənin məzmunundan və onun şəni nüzulu barədə söylənilən bir çox rəvayətlərdən, həmçinin onun təfsirindən belə aydın olur ki, bu ayə nazil olmazdan əvvəl cümə namazı vacib buyurulmuşdur. Müsəlmanlar da onu qılırdılar. Lakin bu ayə cümə namazının əhəmiyyətinə görə nazil olmuşdur. Çünki müsəlmanların bəziləri səhv edirdilər. Onların sərvətə və ticarətə olan hədsiz meyl və həvəsləri nəticəsində onlar namazdan qafil olurdular. Bu ayə onların namaza diqqətsiz yanaşdıqlarına təhdid edərək cümə namazı hazır olan vaxtda alış-veriş, kəsb və ticarətdən əl çəkmələrini və Allahı yad edərək, zikr etməkdə çalışmalarını tələb edir.

Aydındır ki, cümə namazı barədə bu ayədən başqa bir ayə Quranda mövcud deyildir və bu namazın qılınması barədə olunan əmr Qurani olmayan vəhy olmuşdur.

Sadaladığımız nümunələr Qurani və qeyri-Qurani vəhyin

səh:272


1- [1] . “Fəth” surəsi, 27-ci ayə.
2- [2] . “Cümə” surəsi, 9-cu ayə.

izahına aid idi. Yoxsa İslam qanunları barədə Qurani-Kərimdə ona heç bir işarə olunmayan onlarca hökm və əmrləri qeyd etmək olar. Bunların hamısı ilham və qeyri-Qurani vəhy yolu ilə gəlmişdir.

Görəsən Peyğəmbər (s) ictihad edirdimi?

Şiə məzhəbinin əqidəsi budur ki, peyğəmbərimiz (s) öz əmr, qanunlar və hökmlərində ictihad etmirdi. Bəlkə vəhyə əsaslanaraq bu yolla əməl edir və vəhy almadıqda isə vəhyin və İlahi əmrin nazil olmasını gözləyirdi. Qurani-Kərimdə bəzi ayələr və bir çox rəvayətlər bu nəzəriyyəni təsdiq edir. İndi isə nümunə üçün bir neçə ayəni burada qeyd edirik:

1.

{وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی}

_ O, üRəYI ISTəYəNI DANışMıR. BU, ANCAQ (ALLAH DəRGAHıNDAN) NAZIL OLAN BIR VəHYDIR. _(1)

Bu ayə peyğəmbərin (s) bir başa vəhyə və İlahi əmrlərə söykəndiyini təsdiq edir. Hər növ həvəs və istəkdən olan danışıqlarını və ya ictihadı ondan uzaqlaşdırır.

2.

{وَإِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا بَیِّنَاتٍ قَالَ الَّذِینَ لاَ یَرْجُونَ لِقَاءنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِن تِلْقَاء نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا یُوحَی إِلَیَّ... }

_ (MüşRIKLəRə) AYəLəRIMIZ AçıQ-AYDıN OXUNDUğU ZAMAN (QIYAMəT GüNü HAQQ-HESAB üçüN) BIZIMLə QARşıLAşACAQLARıNA üMID ETMəYəNLəR: "BUNDAN AYRı BIR QUR AN GəTIR Və YA ONU DəYIşDIR!" - DEYəRLəR. ONLARA DE: "MəN ONU öZBAşıNA (ISTəDIYIM KIMI) DəYIşə BILMəRəM. MəN ANCAQ MəNə GəLəN VəHYə TABE OLURAM. _(2)

Fəxri Razi geniş şəkildə bu ayənin təfsiri barədə belə deyir:

إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا یُوحَی إِلَیَّ (Mən ancaq mənə gələn vəhyə tabe

səh:273


1- [1] . “Nəcm” surəsi, 3-cü və 4-cü ayələr.
2- [2] . “Yunus” surəsi, 15-ci ayə.

oluram) cümləsi peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmmədin (s) vəhy olmadan əmr etmədiyini və öz-özünə ictihad edərək rəy vermədiyini və öz nəzərindən istifadə etmədiyini çatdırır.(1)

3.

{ قُل لاَّ أَقُولُ لَکُمْ عِندِی خَزَآئِنُ اللّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَلا أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا یُوحَی إِلَیَّ}

_ DE: "MəN SIZə DEMIRəM KI, MəNIM YANıMDA ALLAHıN XəZINəLəRI VARDıR. MəN QEYBI BILMIRəM Və SIZə Də DEMIRəM KI, MəN MəLəYəM. MəN YALNıZ öZüMə GəLəN VəHYə TABE OLURAM"_(2)

Fəxri Razi yenə öz təfsirində bu ayə barədə belə deyir:- Ayədən başa düşülən mətləb budur ki, bu ayə açıq aşkar Peyəmbərin (s) əhkamlardan və İlahi əmrlərdən heç birində ictihad etməmiş və özündən heç bir söz də deməmişdir.Əksinə, onun verdiyi bütün göstərişlərin hamısı İlahi vəhydən ibarət olub.

Bu məsələ {وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی} (_ O, üRəYI ISTəYəNI DANışMıR. BU, ANCAQ (ALLAH DəRGAHıNDAN) NAZIL OLAN BIR VəHYDIR _(3)) ayəsi ilə təsdiq olunmuşdur.(4)

4.

{إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاکَ اللّهُ}

_ (YA RəSULUM!) HəQIQəTəN,, BIZ SəNə QUR ANı HAQQ OLARAQ NAZIL ETDIK KI, ALLAHıN SəNə GöSTəRDIYI (öYRəTDIYI, BILDIRDIYI) ILə INSANLAR ARASıNDA HöKM EDəSəN. _(5)

Fəxri Razi bu ayənin təfsirində belə deyir:

Əvvəldə söylədiyimiz kimi aydın olur ki, لِتَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ بِمَاأَرَاکَ اللّه cümləsinin mənası “Allahın sənə göstərdiyi (öyrətdiyi, bildirdiyi) ilə

səh:274


1- [1] . “Fəxri Razinin təfsiri”, 1-ci çap; 17-ci cild; səh. 56;
2- [2] . “Ənam” surəsi, 50-ci ayə.
3- [3] . “Nəcm” surəsi, 3-cü və 4-cü ayələr.
4- [4] . “Fəxri Razinin təfsiri”, 1-ci çap; 12-ci cild; səh. 231.
5- [5] . “Nisa” surəsi, 105-ci ayə.

insanlar arasında hökm edəsən.” mənasınadır. Buna görə də alimə "görən" deyirlər. Çünki hər növ şək və şübhədən boş olan yəqini elm o qədər güclü və aşkardır ki elə bil insan gözü ilə hər şeyi görür.

Buna görə də Ömər deyirdi ki:- Heç kəsin “Mən Allah deyən kimi hökumət edəcəm” deməyə haqqı yoxdur. Çünki bu mərhələ peyğəmbərlərə Allah tərəfindən verilən bir məqamdır və peyğmbərlərdən savayı heç kəsə inayət olunmamışdır.

Fəxri Razi yenə də deyir: “Həqiqət aydınlaşdıqdan sonra belə deyirik:-Alimlər və təhqiqatçılar deyirlər ki, bu ayə Peyğəmbərin (s) vəhydən başqa heç bir əmrin vermədiyinə və heç bir yerdə İlahi göstəriş olmadan əmr vermədiyinə dəlalət edir. Çünki peyğəmbərin vəhydən başqa bir əmr vermədiyindən aydın olur ki, ictihad etmək və şəxsi rəyi izhar etmək peyğəmbərə (s) caiz deyildir.(1)

Həmin mətləbi Buxari də öz Səhihində təsdiq etmişdir. Lakin Peyğəmbərin (s) sözlərinin və əməllərinin vəhydən sərçeşmə tutduğuna gəldikdə isə belə bir xüsusi ünvanda mövzu açmışdır:

“Əgər Peyğəmbərdən (s) ona vəhyi nazil olmayan bir şey barəd, sual olunsaydı O (s), cavab verməzdi və yaxud "bilmirəm, onun hökmü hələ sabit olmayıb" deyə cavab verərdi. Ta həmin mövzuda Peyğəmbərə (s) vəhy nazil olardı. O, أَرَاکَ اللّه  (ərakəl-lahu) ayəsinə dəlil olaraq qiyas və ya şəxsi rəyi ilə bir söz deməzdi.” (2)

səh:275


1- [1] . “Fəxr Razinin təfsiri” 11-ci cild; səh. 33;
2- [2] . “Səhihi-Buxari” 9-cü cild; “Kitabul-etisamu bil kitabi və sunnə”, mövzu -8; “Ma kanən-Nəbiyyu yusəl”, hədis: 879; 6880. “Səhihi-Buxari” 9-cu cild, “Kitabul-etisamu bil kitabi və sunnə”; 9-cu və 3-cü bölüm; hədis: 686. “Kitabul fəraiz” 6-cı cild, 1-ci bölüm, hədis: 6344; “Kitabut-tövhid”, 29-cu bölüm, hədis: 7024; “Kitabul-mərza” 5-ci bölüm, hədis: 5327; 1-ci cild, “Kitabul-elm”, “Qovlullah” bölümü, “Və ma utitum min elmin illa qalilən”, hədis: 125; 4-cü cild, “Kitabut-təfsir”, “İsra” surəsinin təfsiri, 850-ci bölüm, “Və yəsəlunəkə ənir-Ruh” hədis: 4444;

səh:276

2. "Nübuvvət" Səhiheyn və Əhdeyn kitabları baxımından

"NüBUVVəT" SəHIHEYN Və ƏHDEYN(1) KITABLARı BAXıMıNDAN

Nübuvvət Tövrat və İncil baxımından

Əziz oxucu! Keçən fəsillərdə oxuduğunuz, Qurani-Kərimdə peyğəmbərlər xüsusilə İslam peyğəmbəri Həzrət Məhəmməd (s) barədə gələn ayələrin və imamlarımızdan nəql olunan rəvayətlərin xülasəsi idi. Bu mötəbər ayələrdə və rəvayətlərdə peyğəmbərlərin əsil əxlaqi, imani, ictimai və siyasi çöhrəsini görürük. Bu ayələr və rəvayətlər vasitəsilə onların nübuvvətdən əvvəl və sonrakı şəxsiyyət və fəaliyyətlərinə nəzər salır, onların böyük şəxsiyyətini və xüsusi mövqeyini zehnimizdə canlandırır, müqəddəsliyini, böyüklüyünü, ismətini və hər növ günahdan uzaq olduğunu isbat edirik.

Lakin müəyyən səbələr üzündən (bu səbəbləri burada şərh etmək bəhsimizin mövzusundan xaricdir) Tövratı  və İncili təhrif edənlər, peyğəmbərləri tamam başqa sima və çöhrə ilə bizə təqdim edirlər. Tövrat və İncildə nəinki peyğəmbərlər üçün ismət (günahsızlıq) sübut olunmayıb və peyğəmbərlər

səh:277


1- [1] . ƏHDEYN- ƏHDI QəDIM Və ƏHDI CəDID ADLANAN IKI KITABA DEYILIR. BU KITABLARDAN MəQSəD TöVRAT Və İNCILDIR .

paklıq, zahidlik, müqəddəslik və itaətkar kimi də təqdim olunmayıb. Bəlkə, bu iki kitabda peyğəmbərlik məqamı o qədər kiçildilib və peyğəmbərlərə yaraşmayan elə sifətlər sadalanıb ki, onların həqiqi çöhrəsini eybəcərləşdirmiş, hətta adi insanlardan da aşağı səviyyədə təqdim olunmuşdur. Bu kitablarda peyğəmbərləri əyyaş, kefcil, istək və şəhvətlərinin qarşısını ala bilməyən, heç bir əxlaqi və mənəvi dəyərləri olmayan şəxslər kimi təqdim etmişlər. İndi isə bu barədə Tövrat və İncildən bir neçə nümunə gətitririk.

1. Zəmanəmizdə olan Tövrat Həzrət Lut (ə) və onun qızları barədə belə deyir:

-“Elə ki Lut (ə) iki qızı ilə dağda sakin oldular, böyük qiz bacısına dedi:

- Atamız Lut qocalıb. Burada heç bir kişi xeylağı da yöxdur ki, bizimlə evlənsin. Gəl atamzı içirdək və onunla yatağa girək ta atamızın nəslini qoruyaq. O gecə öz atalarına şərab verdilər və böyük qız onunla cinsi əlaqəyə girdi. Lutun (ə) bu işdən xəbəri olmadı. Ertəsi gün böyük qız kiçik bacıya dedi:

- Dünən mən atamızla cinsi əlaqəyə girdim. Bu gecə də ona şərab verək sən də gəl onunla yat.

Həmin gecə yenə də ona şərab içirtdilər və kiçik qız da atası ilə cinsi əlaqəyə girdi. Lutun (ə) bu işdən yenə də xəbəri olmadı. Beləliklə, qızların ikisi də öz atalarından hamilə qaldı.

Böyük qız bir oğlan uşağı dünyaya gətirdi. Onun adını “Muab” qoydular. O, Muabilərin atası sayılırdı. Kiçik qız da bir oğlan uşağı dünyaya gətirdi. Onun adını “İbn İma” qoydular. O, isə “Bəni Əmun”-luların atası sayılırdı”.(1)

2. Yenə də həmin Tövratda belə oxuyuruq:

“Həzrət Davud (ə) imanlı döyüşçü “Üryanın” arvadı ilə zina

səh:278


1- [1] . Tövrat, sefri Təkvini İshah 19, 30-38-ci bəndlər.

etdi. Üryanın arvadı bu zinadan uşağa qaldı. Davud (ə) biabır olmamaq üçün Üryanı döyüş meydanından çağırdı və ona öz evinə getməyi əmr etdi. “Ürya” imtina etdi və dedi:

-Mənim sərkərdəm “Yuab” öz əsgərləri ilə döyüşdə ikən mən öz evimdə yeyib-içib, arvadımla yata bilmərəm. Sənin canına and olsun ki, belə işi heç vaxt görmərəm. Davud (ə), onu evə göndərməkdən məyus oldu və Üryanı bir gün öz yanında saxladı. Onunla yemək yeyib şərab içdi. Üryaya şərab içirdib onu məst etdi. Ertəsi gün “Yuaba” məktub yazıb “ Ürya ilə göndərdi ki, “Yuab” Üryanı müharibənin ən şiddətli yerinə, ön cərgəyə göndərsin və onun arxasını boş qoyun ki, nizələr və oxlar onu məhv etsin. Yuab, Davudun fərmanına uyğun olaraq hərəkət etdi. Beləliklə, Ürya öldürüldü. Üryanın ölüm xəbəri elə ki, onun arvadına çatdı, Ürya üçün matəm saxladı. Matəm günləri qurtardıqdan sonra Davud onu öz evinə apardı və rəsmən özünə arvad etdi. O zinadan bir oğlan uşağı dünyaya gəldi. Davudun bu işi Allahın xoşuna gəlmədi.(1)

İncildə gəlmişdir ki, Davudun başqa oğlu Suleyman peyğəmbər də bu qadından dünyaya gəlmişdir.(2)

3. Yuhənnanın İncilində belə oxuyuruq:

“Həzrət İsa Məsih (ə) bir gün toy məclisində idi. Onların şərabı qurtardı. İsa (ə) möcüzə göstərərək onlar üçün altı çəllək şərab hazırladı.(3)

Həmçinin Luqanın İncilində belə oxuyuruq ki;

“Həzrət İsa Məsih (ə) nəinki şərab içərdi hətta sərxoşluğa qurşanmış insanlardan biri idi.”(4)

Bunlar Tövrat və İncildə peyğəmbərlər haqqında yazılmış

səh:279


1- [1] . Tövrat, ikinci Samuel ishah – 11-12.
2- [2] . İncil Mətta, ishah hədis:-1.
3- [3] . Yuhənna 2-ci bölüm.
4- [4] . Luqa 7-ci bölüm, Mətta -11-ci bölüm.

iftiralardan bir neçə nümunə idi ki, bir peyğəmbəri məst edir və qızları ilə zina etdirirlər, onlardan oğlan uşağı dünyaya gətirirlər, gah da Davud kimi bir peyğəmbərin öz əsgərlərindən birinin arvadı ilə zina etdirirlər və o qadın uşağa qaldıqdan sonra rüsvayçılığın qarşısını almaq üçün Davud çıxış yolunu o zabiti öldürtdürməkdə görür. Nəhayət, o əsgər Davudun əmri ilə öldürülür. Öldürüldükdən sonra isə Davud onun arvadını ələ keçirir və Suleyman (ə) kimi peyğəmbər belə bir qadından dünyaya gəlir.

Başqa bir yerdə şərab düzəltməyi bir peyğəmbərin ən böyük möcüzəsi kimi qələmə verir və bu peyğəmbəri şərab içən və içkiyə qurşanan bir şəxs kimi təqdim edirlər.

Nübuvvət, Səhiheyn kitablarında

Təəssüflər olsun ki, “Səhihi Buxari və Səhihi Müslim” kitablarında da (əsl hədəfimiz bu iki kitabı araşdırmaqdır) həqiqətlər Tövrat və İncildəki kimi təhrif olunmuşdur. Bu iki kitabda da peyğəmbərlərin həqiqi çöhrəsi eybəcərləşdirilmiş və keçmiş peyğəmbərlərdən söz getdikdə, yəhudi və qeyri-yəhudi dastan yazarları və hekayə yazarları tərəfindan uydurulmuş, əfsanələr bu iki kitaba daxil edilmiş və müsəlmanlara səhih hədis adı ilə təqdim olunmuşdur.

Ən mühüm olanı budur ki, ancaq adı “Səhih” olan bu iki kitabda nəinki keçmiş peyğəmbərlərin həqiqi şəxsiyyəti dəyişdirilmiş, gülünc və təhqiramiz formaya salınmış hətta əziz İslam peyğəmbəri Həzrət Məhəmmədin (s) də həqiqi, mübarək, gözəl siması dəyişdirilmiş, Quran ayələri ilə və həqiqətlə uyuşma vəziyyətə salınmışdır.

Yalan uydurmağın tarixi

İslam peyğəmbəri Həzrət Məhəmmədin (s) həyatı barədə “Səhiheyn”-də gəlmiş hədisləri araşdırarkən bu həqiqət

səh:280

bizim üçün aydın olur ki, həqiqət təhrif edilib və dəyişdirilmişdir.

İslam peyğəmbəri haqqında yalan uydurmaq və şaiyə yaratmaq elə peyğəmbərimizin öz dövründən başlanmışdır. Peyğəmbər (s) hələ həyatda ikən bir çox insanlar o Həzrəti (s) çox sevdikləri üçün və bir çoxları da ona nifrət etdikləri üçün və bir qisim də başqa səbəblərdən peyğəbərimiz Həzrət Məhəmməd (s) haqqında yalanlar uydurmuş və həqiqətə uyğun olmayan şaiyələr yaymışlar. İş o yerə çatmışdır ki, peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmməd (s) mənbər üstə ümumi surətdə camaatı belə yalan uyduran şəxslərin varlığından agah etmiş və yalan uyduranları qorxudaraq bu nalayiq və təhlükəli işin nəticəsində çəkindirərək belə buyurmuşdur:

لا تَکْذِبُواعَلَیَّ مَنْ کَذَّبَ عَلَیَّ فلْیَلِجُ النَّارِ

_ EY CAMAAT! MəNIM üNVANıMA Və MəNIM ADıMDAN YALAN UYDURMAYıN. HəR KəS MəNIM DILIMDəN YALAN UYDURSA ONUN YERI CəHəNNəMDIR. _(1)

Bir gün Səlim ibn Qeys Əmirəl möminin Əlidən (ə) camaat arasında peyğəmbər haqqında gözəl hədislərin doğruluğu və səhvliyi barədə soruşdu. O Həzrət (ə) bu sualın cavabında maraqlı bir xütbə söylədi.(2) Və bu gözəl xütbəsində hədisləri və onları nəql edənləri neçə dəstəyə ayıraraq buyurdu və o xütbənin əvvəl cümlələri belədir:

إِنَّ فِی أَیْدِی النَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلاً وَ صِدْقاً وَکِذْباً وَ نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً وَ مُحْکَماً وَ مُتَشَابِهاً وَ حفْظاً وَ وَهْماً وَ لَقَدْ کَذَبَ عَلَی رَسُولِ اللهِ| عَلَی عَهْدِهِ... .

səh:281


1- [1] . “Səhihi-Buxari” 1-ci cild; “İsmun mən kəzzəbə ələn-Nəbiyy” (s) bölümü; hədis: 110-106, və 5-ci cild, 109-cu bölüm, “Mən sumiyə biəsmail-ənbiya”, hədis: 5844; və “Tuhəful-uqul”, səh. 45;
2- [2] . Çıxış etdi;

“Camaatın əlində olan hədislərin arasında haqla batil, doğru ilə yalan, nəsxlə mənsux(1), möhkəm və mütəşabih(2), həqiqətlərlə

səh:282


1- [1] .  Mütərcim: Nəsx, ərəb sözü olub, lüğətdə “bir şeyi yoxa çıxarmaq”, aradan aparmaq”, “dəyişdirmək” və “məhv etmək” mənalarına malikdir. Əllamə Təbətbai bu barədə yazmışdır ki; “Quranın (şəriət) hökmlərinə aid olan ayələr arasında sonradan nazil olub əvvəllər nazil və əməl olunmuş hökmün yerini tutan və əvvəlki hökmü qüvvədən salan müəyyən ayələr mövcuddur. (Belə olan halda) əvəlki ayələrə “Mənsux” (qüvvədən düşmüş), sonradan gələn ayələrə isə “Nasix” (qüvvəyə minmiş yeni hökm və ayə) deyilir... . Qurani-Kərimdə “nəsx”, “mənsux” hökmün etibar müddətinin sona çatdığını bildirir. Belə ki, birinci hökmün verilməsi məhdud və müvəqqəti bir məsləhət olduğu üçün onun hökm təsiri (qüvvədə olması) da məhdud və müvəqqəti olacaq. İkinci hökmün qüvvəyə minməsi ilə (öz yerini ona verəcəkdir). Qurani-Kərimin iyirmi üç il ərzində tədricən nazil olmasını ağılabatan saymaq olar. ( “Quran dər İslam” Əllamə Təbatəbai, səh. 48-49. Əllamə Mərifət isə bu barədə belə yazır: “Nəsx” zahiri baxımdan davam etməsi lazım olan keçmiş bir hökmün aradan qaldırılmasına deyilir. Belə ki, onların bir yerdə cəm olması (uyğunlaşması) mümkün olmasın...(“Ət-Tibyan fi ulumil-Quran”) 2/277.
2- [2] . Mütərcim: “Möhkəm və mütəşabih” - Ərəb dilinin lüğət alimləri “möhkəm” sözünün aydın, əsaslı, dayaqlı, başqasının dayaq nöqtəsi, əyrilik və azğınlıqdan saxlayan kimi mənalara malik olduğunu bildirmişlər. (Lisanul ərəb, İbn Mənzur, 3272, “Əqrəbul-məvarid”, Seruni , 1/697-698, “Müfrədatu əlfazil-Quran”, Rağib İsfəhani, səh:248-251, “Ət-Tərifat”, Corcani, səh:89, “Qamusul-Quran”, Qurəşi, 2/165,4/2-3; Rağib İsfəhani bu barədə belə yazmışdır: “Həkəmə ( حَکَمَ ) sözünün əsli islah üçün (müəyyən şeylərin)qarşısını almaq mənasındadır... Möhkəm isə istər ləfz, istərsə də mənasında heç bir şübhə olmayan sözə deyilir.”( “Müfrədatu əlfazil-Quran”, Rağib İsfəhani, səh:248-251;) “Mütəşabih” sözü isə oxşar, misli, məna və ya ləfz baxımından digər bir şeyə bənzər və qeyri-aydın mənalarına malikdir. “Şəbəh” ( الشبه ) sözünün əsli keyfiyyət baxımından oxşarlıq mənasına malikdir. Mütəşabih isə istər ləfz, istərsə də məna baxımından bir-birinə bənzəyən və buna görə də izah və təfsiri çətin olan sözlərə deyilir.” (“Müfrədatu əlfazil-Quran”, Rağib İsfəhani, səh:443;) Hər dörd mənanı (Nasix, mənsuz , möhkəm və mütəşabih) Qurani-Kərim “Ali İmran”surəsinin 7-ci ayəsində gözəl şəkildə açıqlamışdır. {هُوَ الَّذِی أَنزَلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ مِنْهُ آیَاتٌمُّحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِوَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم ْزَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا یَذَّکَّرُ إِلاَّ أُولُوا الألْبَابِ} “(Ya Rəsulum!) Sənə Kitabı (Qur’anı) nazil edən Odur. Onun (Kitabın) bir hissəsi (Qur’anın əslini, əsasını təşkil edən) möhkəm (mə’nası aydın, hökmü bəlli olan), digər qismi isə mütəşabih (çətin anlaşılan, dəqiq mə’nası bilinməyən, məğzi bəlli olmayan) ayələrdir. Ürəklərində əyrilik (şəkk-şübhə) olanlar fitnə-fəsad salmaq və istədikləri kimi mə’na vermək məqsədilə mütəşabih ayələrə uyarlar (tabe olarlar). Halbuki onların yozumunu (həqiqi mə’nasını) Allahdan (yaxud Allahdan və elmdə qüvvətli olanlardan) başqa heç kəs bilməz. Elmdə qüvvətli olanlar isə: " Biz onlara iman gətirdik, onların hamısı Rəbbimizin dərgahındandır", - deyərlər. Bunları ancaq ağıllı adamlar dərk edərlər.” Mütərcim: Bu mənalar hədislərdə də öz əksini tapmaqdadır.

qaranlıqlar bir-birinə qarışmışdır. Hətta, Allahın Rəsulunun (s) yaşadığı dövrdə onun adına yalan uydururdular.”(1)

O Həzrətin vəfatından sonra bu səbəblər get-gedə artmağa başladı və yavaş-yavaş camaatla peyğəmbər dövründə olan əsassız yalanların və şaiyələrin əsl səbəbləri arasında zaman məsafəsi yarandı. Bu zaman fasiləsi getdikcə çoxalır, camaat peyğəmbər dövrünün həqiqətlərindən uzaq düşməyə başladı. Peyğəmbərin (s) nübuvvətdən əvvəlki həyatı, vəhyin necə başlanmağı, peyğəmbərin daxili və ailə həyatı, müsəlmanlarla davranış və rəftarı, xülasə desək o Həzrətin (s) bütün həyat tərzi camaatın hədəf və istəklərinə uyğun olaraq rənglənib dəyişdirildi. Hər kəs öz xüsusi hədəf və məqsədlərini təmin etməkdən ötrü o Həzrətin dilindən yalan hədis uydururdu. Bu əqidə, hədəf və məqsədlərini sübut etməkdən ötrü Həzrət peyğəmbərin (s) həyatını nümunə gətirərək o həzrətdən hədis nəql edirdilər. Müaviyyənin vaxtına kimi ümumi vəziyyət belə davam edirdi. Müaviyyənin xilafəti dövründə hədis uydurma işi əsaslı və təhlükəli xarakter almağa başladı.

Onun əmri ilə hədis düzəltmə fabrikləri işə düşdü. Müaviyyə bu saxta hədisləri özünün cürbə-cür və gizli hədəfləri üçün istifadə edirdi. O cümlədən özünün qeyri

səh:283


1- [1] . İbn Əbil Hədid Mötəzilinin Nəhcul-bəlağəyə yazdığı şərhində; 1-ci cild1,səh. 38; Xütbə-203; Səlim ibn Qeysin kitabı səh. 104;

İslami hərəkətlərinə bəraət qazandırmaq üçün və oğlunun gələcəkdə müsəlmanların rəisliyinə çatması üçün ötrü heç bir fəaliyyətdən çəkinmirdi. Bu hədəf və qərəzinə çatmaqdan ötrü o, hədis düzəltmə fabriklərindən bacardıqca çox istifadə edirdi. Saxta hədislərdlə peyğəmbərin (s) böyük şəxsiyyətini kiçiltmək istəyirdi. Çalışırdı ki, peyğəmbərin (s) ulu şəxsiyyətini özü və oğlu Yezidin səviyyəsinə endirsin. Peyğəmbərin (s) şəxsiyyətini o qədər kiçiltsin ki, ta camaat gələcəkdə onun oğlu Yezidin cinayətkar şəxsiyyətini xəlifəliyə qəbul etməyə hazır olsunlar və Yezidin xilafətə gedən yolu hamarlansın. O, öz müxaliflərini müxtəlif böhtanlarla günahlandırır və məhv edirdi. Başqa bir tərəfdən istəyirdi güc vasitəsilə özünün və ailəsinin təhqir olunmuş və kiçik şəxsiyyətini ucaltsın və xilafəti dövründə etdiyi cinayətlərinə bəraət qazandırsın.(1)

Müaviyyədən sonrakı dövrdə də dövlət başına gələnlər hazırkı vəziyyəti öz xeyrləri üçün belə saxta hədislərin öz hakimiyyətlərinin və xilafətlərinin möhkəmlənməsində böyük təsirinin olduğunu görüb bu hədislərin qorunub saxlanması üçün əllərindən gələni əsirgəmədilər və belə hədislərin çoxalması üçün şərait yaratdılar.

Bu hədislər əldən-ələ və sinədən-sinəyə keçərək kitablara düşdü. Hamısından tez Səhihi Buxari və Səhihi Müslimdə özünə yer tutdu. Bu iki kitabdan da, hədis, tarix, təfsir hətta şiə kitablarına belə yol tapdı. Şiə müəlliflərindən bəziləri də, bu hədislərin bir qismini diqqət edib araşdırmadan hədis nəqli, tarix, ayələrin təfsiri adı ilə öz kitablarında gətirmişlər.

İndi isə dediklərimizə şahid olaraq Səhiheyn kitablarında keçmiş peyğəmbərlər barədə yalandan uydurulmuş hədislərdən

səh:284


1- [1] . “Hədis, Müaviyyənin dövründə” kitabının 1-ci cildinə müraciət edin.

beşini nümunə olaraq gətiririk. Sonra Allahın izni ilə bu iki kitabda İslam peyğəmbəri Həzrət Məhəmməd (s) haqqında gələn hədisləri tənqid etmək və araşdırmaq istəyirik.

1. İbrahim Peyğəmbərin yalan danışması və...

1. İBRAHIM PEYğəMBəRIN YALAN DANışMASı Və şəFAəT MəQAMıNDAN MəHRUM OLUNMASı

1.

".....عَنْ أَبِی هُرَیْرَة: إِنَّ النَّبِیَّ | قَالَ: "لَمْ یَکْذِبْ إِبْرَاهِیمُ النَّبِیّ× قطَّ إِلاَّ ثَلاَثَ کَذباتِ: ثِنْتِینِ فِی ذَاتِ اللهِ قولهِ:-" اِنِّی سَقِیمٌ" وَ قَوْلُهُ: "بَلْ فَعَلهُ کَبِیرُهُم هذا"، وَ وَاحدة فِی شَأْنِ سارَة فَإِنَّهُ قَدِمَ أَرْضَ جَبَّارِ، وَمَعَهُ سَارَةٌ، وَکَانَتْ أَحْسَنَ النَّاسِ، فَقَالَ لَهَا: إِنَّ هَذَا الْجبَّارُ إِنْ یَعْلَم إِنَّکِ إِمْرَأَتِی یَغْلِبُنِی عَلَیْکَِ، فَإِنْ سَئَلْکِ فَأَخْبِرِیهِ إِنَّکِ أُخْتِی، فِی الْإِسْلَام، فَإِنِّی لاَ أَعْلَمُ فِی الأَرْضِ مسلماً غَیْرَکِ وَغَیْرِی، فَلَمَّا دَخَلَ أَرْضَهُ رَأَهَا بَعْض أَهْلِ الْجَبَّارِ، فَأَتَاهُ، فَقَالَ: لَقَدْ قَدِمَ أَرْضَکَ اِمْرَأَةٌ لاَ یَنْبَغِی لَهَا أَنْ تَکُونَ إِلاَّ لَک، فَأَرْسَلَ إِلَیْهَا، فَأُتِیَ بِهَا، فَقَامَ إِبْرَاهِیمُ إِلَی الصَّلَوةِ، فَلَمَّا دَخَلَتْ عَلَیْهِ لَمْ یَتَمَالَکْ أَنْ بَسَطَ یَدَهُ إِلَیْهَا، فَقَبَضَتْ قَبضَةً شَدِیدةً، فَقَالَ لَهَا: ادْعِی اللهُ أَنْ یُطْلِقَ یَدِی وَلاَ أَضُرُّکِِ... ."

Əbu Hüreyrə Peyğəmbərdən (s) belə nəql edir ki, “İbrahim (ə) üç yerdə yalan danışmışdır. Onların ikisini Allaha, (اِنِّی سَقِیمٌ﴾ (1) –“Mən xəstəyəm!”, {بَلْ فِعْلُهُ کَبِیرُهُمْ} (2)–“Bəlkə, onların bu böyüyü bunu etmişdir!”, üçüncüsü isə zəmanəsində qadınlardan gözəl olan həyat yoldaşı “Sara” barəsində söyləmişdi. Eləki zalim bir padşahın ölkəsinə daxil oldular İbrahim (ə) orada Saraya dedi:

-Əgər bu zalım padşah bilsə ki, sən mənim həyat yoldaşımsan, səni zorla və əziyyətlə mənim əlimdən alacaq. Əgər sənin mənimlə olan əlaqəmi soruşsa deki, “Mən onun bacisiyam”. Çünki İslam baxımından və İslam əqidəsinə görə

səh:285


1- [1] . “Saffat” surəsi, ayə-89.
2- [2] . “Ənbiya” surəsi, ayə-63.

sən mənim bacımsan. Mən yer üzündə səndən və özümdən başqa müsəlman bir kəs tanımıram. Təsadüfən şahın məmurları Saranı gördülər və padşaha xəbər verdilər ki, sənin şəhərinə bir gözəl qadın gəlmişdir. Gərək o, səndən başqasına qismət olmasın.

O, əmr etdi ki, Saranı onun hüzuruna gətirsinlər. Şahın məmurları onu gətirmək istəyərkən Həzrət İbrahim (ə) dua və namazla məşğul idi. Şah Saranın gözəlliyini gördükdə özünü saxlaya bilmədi və əlini Saraya tərəf uzatdı. Elə o anda şahın əli qurudu. Şah Saraya dedi:

-Allahdan istə ki, mənim əlim əvvəlki vəziyyətə qayıtsın.(1)

2. İbrahim Peyğəmbərin şəfaət məqamından məhrum olunması

Yenə də Səhiheyndə Həzrət İbrahimin şəfaət etməsi barədə Əbu Hüreyrə müxtəlif məzmunlarda peyğəmbərdən belə nəql edir: Məşhər əhli öz günahlarının bağışlanmağı və kömək üçün peyğəmbərlərin yanına gedərlər. O peyğəmbərlərin hər biri öz günahlarından və səhvlərindən birini yada salarlar və onlara şəfaət etməkdən çəkinib camaatı başqa bir peyğəmbərin yanına göndərərlər. Belə-belə camaat axırıncı peyğəmbərin yanına gələrlər. O həzrət də camaatın istəklərinə müsbət cavab verər.

Bu hədisdə belə gəlmişdir ki;

فَیَقُولُونَ: أَنْتَ نَبِیُّ الله وَ خَلِیله مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ، إِشْفَعْ لَنَا إِلَی رَبِّکَ الاتَری إِلیَ مَا نَحْنُ فِیهِ، فَیُقُولُ لَهُمْ: إِنَّ رَبِّی قَدْ غَضِبَ الْیَوْمَ غَضَباً لَمْ یَغْضِبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ، وَلَنْ یَغْضبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ، وَ إِنِّی قَدْ کُنْتُ کَذَبْتُ ثَلاَثَ کَذْبَاتِ، نَفْسِی نَفْسِی نَفْسِی.

“Məhşər əhli, İbrahimin (ə) yanına gələrək ondan şəfaət istəyərlər. İbrahim (ə) onların cavabında belə deyər: - Mənim

səh:286


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 4-cü cild; “Qovlullah vət-təxəzəl-lahu İbrahimə Xalilə” bölümü; “Səhihi-Müslim”, 7-ci cild; “Kitabul-fəzail”; “Min fəzaili İbrahimul-Xəlil” bölümü;

şəfaət məqamım yoxdur. Çünki üç dəfə yalan danışmışam.”(1)

Bu İbrahim peyğəmbərin yalan danışması və yalan danışmağına görə şəfaətdən məhrum olunması barədə Səhiheyndə nəql olunmuş iki hədis idi ki, diqqətinizə çatdırdıq. Amma təhqiqat göstərir ki, bu iki hədis Qurani-Məcidlə və Əhli-beytin (ə) hədisləri ilə uyğun gəlmir. Eləcə də bu mətləb, yəhudilərin tövratından götürülərək Quran ayələrilə qarışdırılmış və müsəlmanlara təqdim olunmuşdur.

Çünki İbrahimin (ə) “اِنِّی سَقِیمٌ ”(2) – “ Mən xəstəyəm! ”, və

 “بَلْ فِعْلُهُ کَبِیرُهُمْ” (3)–“Bəlkə, onların böyüyü bunu etmişdir!” söyləməsi, mübahisə və cidal və bütpərəstləri qınamaqdan ötrü xüsusi bir üsuldur ki, onların əqidələrinin batilliyini və tutduqları yolun səhvliyini etiraf etmələri üçün deyilmişdir. Həzrət İbrahimin (ə) başqa bir yerdə günəşin, ayın, ulduzların çıxdığı zaman dediyi “Bu mənim Allahımdır”(4) və onların

səh:287


1- [1] . “Səhihi-Buxari” cild-6; “Bəni İsrail” surəsinin təfsiri. 203-cü bölüm; “Zabitu mən həməlna məə Nuh” hədis 4435; “Səhihi-Buxari” 3-cü cild; “Kitabul-ənbiya”, 12-ci bölüm, “یزفوّن ” 3182. 5-ci cild, “Kitabur-riqaq”, “Sifətul cinnəti vən-nar” bölümü, hədis: 6197; 6-cı cild, “Kitabut-tövhid”, 19-cu və 24-cü bölümlər, hədis: 6975-7002; “Səhihi-Müslim”, 1-ci cild, “Kitabul-iman”; 84-cü bölüm; “Ədna əhlul cənnəti mənzilətu fiha”, hədis: 194. (yeni nüsxələrdə);
2- [2] . “Saffat” surəsi, ayə-89.
3- [3] . “Ənbiya” surəsi, ayə-63.
4- [4] . “Ənam” surəsi, ayə-76-78. { فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأَی کَوْکَبًا قَالَ هَذَا رَبِّی فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لاأُحِبُّ الآفِلِینَ فَلَمَّا رَأَی الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّی فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِن لَّمْ یَهْدِنِی رَبِّی لأکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّینَ فَلَمَّا رَأَی الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّی هَذَآ أَکْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ یَاقَوْمِ إِنِّی بَرِیءٌ مِّمَّا تُشْرِکُونَ}  “Gecə qaranlığı (onu) bürüdükdə o, bir ulduz görüb: "Bu mənim Rəbbimdir!" dedi. (Ulduz) batdıqda isə: "Mən batanları sevmirəm", söylədi. (Sonra) doğan ayı görüb: "Bu mənim Rəbbimdir!" - dedi. (Ay) batdıqda isə: "Doğrudan da, əgər Rəbbim məni doğru yola yönəltməsəydi, mən zəlalətə düşənlərdən olardım", - söylədi. (Daha sonra) doğan günəşi görüb: "Bu mənim Rəbbimdir, bu, daha böyükdür!" - dedi. (Günəş) batdıqda isə dedi: "Ey camaatım, mən, həqiqətən, sizin Allaha şərik qoşduqlarınızdan (bütlərdən, səma cismlərindən) uzağam!”.

batdığı zaman “Bu sabit olmayan və batan mövcudları sevmirəm. Çünki bunlar ibadətə layiq deyillər” dediyi kimi. Bu elə bir həqiqətdir ki, Quran ayələrini oxuyarkən onu başa düşürük. Çünki Qurani-Məcidin ayələri onu aydınlaşdırır.

Bundan əlavə, ikinci hədisdə Həzrət İbrahim (ə) bu üç mövzunu (iki dəfə Allaha və bir dəfə Saraya yalan deməsi) özü üçün günah və şəfaətdən uzaq saymış və bu üç yalana görə şəfaət məqamından məhrum olmuşdur. Bu səbəbdən doğru nəzərə gəlmir. Fərz etsək ki, Həzrət İbrahim (ə) bu üç cümləni zəruri halda demiş olsa da yenə onun şəfaət məqamı ilə heç bir ziddiyyəti yoxdur. Çünki o zaman onun vəzifəsi bu olub. Bəlkə bu üç vəziyyət Həzrət İbrahimin (ə) imtahanlarından sayılır ki, din yolunda Pərvərdigarının əmrini icra etməkdən ötrü belə yalanlar danışmışdır. Belə müsibət və narahatlıqlar şəfaətə mane olmur, əksinə, peyğəmbərlərin şəfaət məqamını daha da ucaldır.

Burada bu nöqtəni də qeyd etmək lazımfır ki, əgər “اِنِّی سَقِیمٌ”(1)–“Mən xəstəyəm!”, “بَلْ فِعْلُهُ کَبِیرُهُمْ” (2)–“Bəlkə, onların bu böyüyü bunu etmişdir!” cümləsi yalan sayılsa onda gərək İbrahimin (ə) yalanlarının sayı üç yox altıya çatsın. Çünki Qurai – Məcid ayələrinə görə O,ulduz, ay və günəşin hər birini gördükdə deyirdi: “هذاربِّی” (3) “Bu mənim Rəbbimdir!”.

Bu iki hədisin Tövratla əlaqəsi

Bu iki hədisin Tövratla əlaqəsi çox aydındır. Çünki Həzrət İbrahim (ə) haqqında olan rəvayət Tövratda geniş surətdə

səh:288


1- [1] . “Saffat” surəsi, ayə-89.
2- [2] . “Ənbiya” surəsi, ayə-63.
3- [3] . “Ənam” surəsi, ayə-76-78.

gəlmişdir. Elə ki, Sara ilə o zalım padşahın qəziyyəsinə çatdıqda İslamın səhih rəvayətlərinin ziddinə olaraq bu qəziyyəni Əbu Hüreyrənin hədisində yazıldığı kimi gətirmişdir. Orada belə deyilir:

“...və gəlib Misirə yaxınlaşdılar. Misirə girməzdən əvvəl Həzrət İbrahim (ə) öz həyat yoldaşı Saraya dedi:

-Sən çox gözəlsən. Əgər Misir camaatı səni görsələr deyərlər ki, “Onun arvadıdır”. Sənə görə məni öldürərlər. Əgər səndən soruşsalar de ki, mənim bacımsan. Onda sənə görə mənə yaxşılıq edərlər və canım da salamat qalar.

Onlar Misrə girən kimi Misr camaatı onları gördü . Camaat və Fironun məmurları Saranın çox gözəl olduğunu görüb onu Fironun yanında tərifləyib saraya apardılar...(1)

Hədisin zəifliyi bəhsimizin mövzusudur

Əziz oxucu! Deyilmiş hədisin zəif olması daha çox nəzərə çarpır. Bu nöqtəyə də diqqət etməliyik ki, yuxarıdakı hədisin məzmununa görə Həzrət İbrahim (ə) həyat yoldaşı Saraya əmr edir, özünü onun bacısı kimi təqdim etsin ki, o zalım padşah Sara ilə evlənə bilsin. Bu yolla Həzrət İbrahim (ə) sağ qalsın və zalım padşahın əzab- əziyyətindən amanda qalsın. Həzrət İbrahim (ə) padşaha yaxınlaşaraq, onun yanında hörmət, məqam və sərvətə nail olsun. Belə çıxır ki, Həzrət İbrahim (ə) bu yalan sözü ilə öz xeyrinə çatmaqdan ötrü başqalarının onun qadınına sahiblənməsi üçün şərait yaratmışdır. (Peyğəmbərlərin müqəddəs sayılan nübuvvət məqamı bu kimi sifətlərdən uzaqdır. Həzrət İbrahim (ə) və başqa peyğəmbərlərin ünvanına deyilmiş belə böhtanlardan Allaha pənah aparırıq!!!)

səh:289


1- [1] . Tövrat, sefre təkvini, İshah:-12; 11-dən 16-ya kimi.

Əbu Hüreyrənin hədisində bu məsələ Tövratda olduğu kimi ifrata varılmasa da ondan çox da fərqlənmir. Bilirik ki, əvvəla həyat yoldaşını bacı kimi təqdim etməyin yuxarıda qeyd etdiyimiz məqsəddən başqa (hörmət, məqam və sərvətə çatmaq) məqsədi ola bilməz.

İkincisi, Əbu Hüreyrənin hədisinin məzmunu Tövratda gələn rəvayətin məzmunu ilə eynidir. İntəhası biraz yığcam və xülasə şəkildədir.

Əbu Hüreyrənin hədisi ilə Tövratdakı rəvayətin müqayisəsini və hakimliyini agah və təhqiqatçı oxucunun öhdəsinə buraxırıq. Bu bəhsi, Fəxri Razinin bu barədə olan incə bir nöqtəsi ilə başa çatdırırıq.

O, öz təfsirində(1) deyir:

“Həşviyyə”(2) məzhəbindən olan bəziləri nəql edirlər ki,Həzrət İbrahim (ə) üç dəfə yalan danışmışdır. Mən, bu cür hədislərin davamçılarına dedim:- Daha yaxşı olar ki, bu hədisləri qəbul etməyək. Onlar inkar edib mənə dedilər:-“Əgər bu hədisləri qəbul etməsək əslində onları nəql edənlərini və ravilərini qəbul etməmiş oluruq.” Onların cavabında belə dedim:-“Ey biçarələr! Əgər belə xəbər və hədisləri qəbul edib Həzrət İbrahim (ə) kimi peyğəmbəri yalançı kimi təqdim etməkdirsə, bu hədisləri rədd edib, təkzib etmək, onların ravilərini təkzib və rədd etməkdirsə, onda peyğəmlərin nübuvvət məqamını qoruyub- saxlamaq yaxşıdır? Yoxsa bir dəstə cahil, nadan və yalançının mövqeyini qoruyub saxlamaq daha yaxşıdır?

Həzrət Süleymanın (ə) doxsan doqquz arvadı ilə yatması

...عَنْ عَبْدالرَّحْمَانِ بْنِ هرْمز قَالَ: سَمِعْتُ أَبَاهُرَیْرَة، عَنْ رَسُول اللهِ | قَالَ: قَالَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ: لأ طَوَّفَنَّ اللَّیْلَةَ عَلَی مِائَةِ امْرَأَةِ أَوْ تَسْعَ وَ تِسْعِینَ،کُلَّهُنَّ یَأتِینَ بِفَارسِ یُجَاهِدُ فِی سَبِیلِ

səh:290


1- [1] . “Yusif” surəsinin 24-cü ayəsinin aşağısında.
2- [2] . “Həşviyyə” - Əhli-sünnə məzhəblərindən biridir.

الله، فَقَالَ لَهُ الْمُلْکُ (صَاحِبه) قُلْ: إِنْ شَاءَ اللهُ، فَلَمْ یَقُلْ: إِنْ شَاءَاللهُ، فَلَمْ تحْمِلْ مِنْهُنَّ إِلاَّ إِمْرَأَة وَاحِدَة جَائَتْ بِشِقِّ رجل، وَالَّذِی نَفْس مُحَمَّدِ بِیَدِهِ لَوْ قَالَ إِنْ شَاءَالله، لَجَاهِدُوا فِی سَبِیلِ اللهِ فرساناً أَجْمَعُونَ.

Əbu Hüreyrə peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmməddən (s) nəql edir ki; “Suleyman peyğəmbər bir gün dedi:

-Allaha and olsun ki, bu gecə  arvadlarımın döxsan doqquzu ya da yüzü ilə cinsi əlaqədə olacam ki, onların hər birindən cəngavər övlad dünyaya gəlsin və bu övladların hamısı Allah yolunda cihad etsinlər. Süleymanın yanında olan  mələk ona dedi ki, inşəllah de!

Həzrət Süleyman bu sözü deməkdən çəkindi. Nəticədə o arvadlardan yalnız biri uşağa qaldı. O da hələ insan olmamış ət parçası dünyaya gətirdi.

Allahın peyğəmbəri bu dastanı söylədikdən sonra belə buyurdu: Məhəmmədin Allahına and olsun! Əgər Süleyman “inşəllah” desəydi mütləq öz məqsədinə nail olardı və onun üçün mücahid və cəngavər övladlar dünyaya gələrdi”.(1)

Səhiheyndə səhih adı ilə təqdim olunmuş bu dastanda neçə dənə eyb nəzərə çarpır:

1. Hədisin mətnində olan ziddiyyət:

Bu hədislərin bəzilərində Həzrət Süleyman peyğəmbərin (ə) bir gecədə cinsi əlaqədə olduğu arvadlarının sayı altmış, bəzisində yetmiş, doxsan, doxsan doqquz və bəzən də yüz

səh:291


1- [1] .“Səhihi-Buxari”, 4-cü cild; “Kitabul-cihad, bölüm-23; “Mən tələbul vələdi lilcihad” hədis: 2664. 7-ci cild; “Kitabun-nikah”, 118-ci bölüm, “Qəvlur-rəculi gəuvvitənnəl-ləylə” bölümü, hədis: 4944; 8-ci cild, “Kitabul-i`mani vən-nuzur”, 3-cü bölüm, “Kəyfə kanət yəminuln-nəbiy” hədis:-6263. “Kitabu kəffarətul i`man”, 9-cu bölüm, hədis:-341, 9-cu cild, “Kitabut-tövhid”, 31-ci bölüm, hədis:-7031. “Səhihi-Buxari”, 4-cü cild; Kitabul ənbiya, bölüm-41, hədis: 3244; “Səhihi-Müslim” 5-ci cild, “Kitabul-iman”, 5-ci bölüm; “Əlistisna” hədis: 1654.

olduğu qeyd olunmuşdur. Bu hədislərin hamısı Səhihi Müslim və Səhihi Buxaridə gəlmişdir. Hədislərdə olan ixtilaf bu hədislərin saxta və uydurma olduğuna ən böyük dəlildir. Bu ziddiyyət onu göstərir ki, dastanların ravisi Həzrət Süleymanın arvadlarının sayını öz nəzər və istəklərinə uyğun yazmışdır. Səhiheyn kitablarının şərhçilərinin bəziləri də bu ziddiyyətləri başa düşmüşlər.(1)

2. İnsan fiziki cəhətdən nə qədər güclü olsa da belə bir işi bacarmaz. Əgər belə bir iş baş verərsə bu işi möcüzə və xariquladə bir iş saymaq lazımdır. Möcüzə və xariquladə işlərin bəhsindən burada vaz keçirik!

3. Zaman baxımından, bir gecə yüz qadınla yatmaq üçün kifayət etməz.

4. Həzrət Süleyman (ə)  peyğəmbər Allahın seçilmiş bəndələrindən idi və nübuvvət məqamının sahibi idi heç cür ağıla sığmır “inşəllah” deməyi bilərəkdən tərk etsin. Fərz etsək ki, unudub və ya yaddan çıxarıb necə ola bilər ki, məlaikə onun yadına salandan sonra da Həzrət Süleyman (ə) kimi bir peyğəmbər ki, xalqın hidayətçisidir, bilərəkdən “inşəllah” deməsin?!

Bu hərəkət o kəslərin hərəkətinə oxşayır ki, özlərini Allahdan müstəqil bilirlər və bütün işlərin öz əllərində olduğunu zənn edirlər və qadir Allahdan qəflətdədirlər.

səh:292


1- [1] . Nəvəvi “Səhihi-Müslimün” şərhində 11-ci bölüm, səh. 120.

3. Cinayətkar Peyğəmbər və Əzrailin kor olması

...عَنْ أَبِی هُرَیْرَةِ قال: أَرْسَلَ ملکُ الْمَوْتِ إِلَی مُوسَی، فَلَمَّا جَاءَهُ صکّه، فَرَجَعَ إِلَی ربّه، فَقَالَ: أَرسَلْتَنِی إِلیَ عَبْدٍ لاَ یُرِیدُ الْمَوْتَ، فَردّاللهُ عَینه، وَ قَال: إِرْجَع، فَقُلْ لَهُ: یَضَع یَدَهُ عَلَی مَتنِ ثُورِ، فَلَهُ بِکُلِّ مَا غَطَّت یَدهُ بِکُلِّ شعرة سنَةً، قَالَ: أَیّ رَبّ ثُمَّ مَاذَا؟ قَالَ: ثُمَّ الْمَوْت. قَالَ: فََلآن، فَسَأَلَ اللهُ أَنْ یُدْنِیهِ مِنَ الْاَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ رمیةً بِحجر، قَالَ: قاَلَ رَسُولُ اللهِ|: "فَلَوْکُنْتُ ثُمَّ لأَ رَیْتُکُمْ قَبْرَهُ إِلَی جَانِبِ الطَّرِیقِ عِنْدَ الْکثیبِ الأَحْمَرِ."

Əbu Hüreyrə deyir: “Allahın peyğəmbəri (s) buyurdu:

Əzrail Musanın canını almaq üçün onun yanına gəldi. Musa (ə) özünü müdafiə etməyə başladı. Əzrailin üzünə möhkəm bir şillə vurdu. Bu şillənin təsirindən Əzrail kor oldu. Allaha tərəf qayıdaraq ərz etdi:

-İlahi! Məni elə bəndənin yanına göndərmisən ki, ölmək istəmir. Allah onun gözünü sağaldıb Musanın yanına qayıtmağı əmr etdi. Get ona de! Əlini inəyin belinə qoysun. Əlinin altındakı tüklərin sayı qədər ona ömür verirəm.

Əzrail Musanın (ə) yanına qayıtdı. Hadisəni ona danışdı. Musa (ə) belə dedi:

-İlahi! Bu qədər ömrün axırı nədir?

Buyurdu:- axırı ölümdür!. Musa ərz(1) etdi:

səh:293


1- [1] . Kiçiyin böyüyə müraciətinə deyilir.

- İlahi! Axırı ölüm olduğuna görə elə indi ölmək üçün hazıram. Allahdan istədi ki, onu Beytul-müqəddəs torpağına yaxınlaşdırıb orada onun canını alsın. Bu vaxt Məhəmməd peyğmbər (s) belə buyurdu:

- Əgər Beytul-müqəddəsdə olsaydım Musanın qəbrini sizə göstərərdim. Qırmızı qumları olan təpənin kənarında küçə tərəfdə yerləşir.(1)

Bu hədis də Səhihi Buxari və Səhihi Müslimdə vardır. Bu fərqlə ki, Səhihi Müslimdə belə gəlmişdir; - فَلَمَّاجَاءَهُ صَکَّهُ فَفَقَأعَیْنُهُ (2)

Səaləbi özünün “Əlmuzaf vəl mənsub” kitabında “لَطْمَةُ مُوسَی” ünvanı altında bu dastanı nəql edib sonra deyir:

Bu hədis qədim əfsanələrdən və yalanlardandır ki, avam camaatın arasında məşhurlaşmışdır. Bu üzdən də avam camaat arasında deyirlər ki, “Əzrail kordur”. Bu haqda hətta şer də deyilmişdir. O şerin məzmunu belədir:

یاملک الموت لقیت مکرهاً

لطمة موسی ترکتک اعورا

_EY ƏZRAIL! PIS HADISə ILə QARşıLAşDıN SəN,_

_!__                                       __MUSANıN şILLəSI KOR ETDI SəNI__ _

Səaləbi öz sözünü bu cümlə ilə qurtarır; “Mən bu dastanın doğru və yalan olma məsuliyyətini öz üzərimə götürmürəm.”(3)

Müəllif: Səaləbi bu hədisi avamların əfsanəsi və dastanı kimi təqdim etmişdir. Biz də, aşağıdakı dəlillərə əsasən, sonradan hörmətli oxucuların nəzərinə çatdırılacaq, o hədisləri qoca nənələrin nəvələrinə danışdığı əfsanələrdən başqa bir şey saymırıq.

səh:294


1- [1] “Səhihi-Buxari”, 2-ci cild;, “Kitabul-cənaiz”, 67-ci bölüm, “Mən əhəbbud-dəfnə fil arzil-muqəddəsə”, hədis:-1274; 4-cü cild; “Kitabu bədul-xəlq”, 32-ci bölüm; “Vəfatu Musa” hədis: 3226; “Səhihi-Müslim”, 7-ci cild; “Kitabul-fəzail”, “Fəzailu Musa” bölümü, hədis: 2372;
2- [2] . Şillə ilə vurdu, gözü içəri girdi.
3- [3] . Mərhum Əllamə Seyyid Şərafuddinin “Əbu Hüreyrə” adlı kitabında.

Bu hədisi bisavad dastan yazarlar avam camaatın öhdəsinə buraxmışlar. Ona görə də bu hədisdə elə məsələlər var ki, uluhiyyət məqamı ilə uzlaşmır və nə də mələklərin və peyğəmbərlərin yüksək məqamı ilə uyğun gəlmir, ona görə ki;

1. Necə ola bilər ki, Allah, təkəbbürlü və heç bir səbəb olmadan vurub bir nəfərin gözünü çıxartmış bir şəxsi peyğəmbərlik məqamına seçsin və onu “Kəlimullah”(1) dərəcəsinə ucaltsın. Belə bir adam Allahın məmuru kimi Allahın əmrini ona çatdırıb, desin:

“أَجِبْ رَبُّکَ” (əcib rəbbukə).

2. İmranın oğlu Musa (ə) belə bir cinayəti törətdi cəzalanmaq əvəzinə Allah tərəfindən daha çox mükafata layiq görüldü və minlərlə il, ömür ona verildi. Bu qədər zülmün qarşısında bu qədər mükafat ?!

3. Allahın peyğəmbərlik məqamına seçdiyi, vəhyin əmini qərar verdiyi, münacat üçün seçdiyi, onu Ulul-əzm peyğəmbərlərdən biri qərar verdiyi Musa kimi bir peyğəmbərə belə bir şeyi necə nisbət vermək olar. Allah onu tərifləyərkən belə buyurmuşdur:

{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثَاقَهُمْ وَمِنکَ وَمِن نُّوحٍ وَإِبْرَاهِیمَ وَمُوسَی وَعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُم مِّیثَاقًا غَلِیظًا }

_ (YA RəSULUM!) XATıRLA KI, BIZ BIR ZAMAN PEYğəMBəRLəRDəN əHD ALMışDıQ: SəNDəN Də, NUHDAN DA, İBRAHIMDəN Də, MUSADAN DA, MəRYəM OğLU İSADAN DA! BIZ ONLARDAN MöHKəM BIR əHD ALMışDıQ. _(2)

{ وَاذْکُرْفِی الْکِتَابِ مُوسَی إِنَّهُ کَانَ مُخْلَصًاوَکَانَ رَسُولًانَّبِیًّا٭وَنَادَیْنَاهُ مِن جَانِبِ الطُّورِالْأَیْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِیًّا}

səh:295


1- [1] . Musa peyğəmbərin ləqəblərindən biri, mənasi Allahın kəlamı deməkdir.
2- [2] . “Əhzab” surəsi, ayə-7.

_ (YA RəSULUM!) KITABDA (QUR ANDA) MUSANı DA YAD ET! HəQIQəTəN, O, (öZ IBADəTINDə) çOX SəMIMI IDI. O (BIZIM TəRəFIMIZDəN İSRAIL OğULLARıNA GöNDəRILMIş) BIR ELçI, BIR PEYğəMBəR IDI. BIZ (MUSANı) TUR DAğıNıN SAğ TəRəFINDəN çAğıRDıQ Və (ALLAHLA DANışMAQ üçüN YALVARıB) GIZLI DUA EDəRKəN öZüMüZə YAXıNLAşDıRDıQ. _(1)_ _

{ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسَی فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَکَانَ عِندَ اللَّهِ وَجِیهًا}

_ EY IMAN GəTIRəNLəR! MUSAYA əZIYYəT VERəN KəSLəR KIMI OLMAYıN. ALLAH (MUSANı) ONLARıN DEDIKLəRINDəN (BöHTANLARıNDAN) TəMIZə çıXARTDı. O, ALLAH YANıNDA çOX HöRMəTLI (QəDIR-QIYMəTLI) IDI. _(2)

4- Ənbiya və Ulul-əzm peyğəmbərlərin Allahın əmrlərini təbliğ etməkdə olan mələkləri təhqir etməsi məsələsini qəbul etmək olarmı ?! Biz, “Firon”, “Nəmrud”, “Əbu Cəhl” kimi kafir, müşrik, mütəkəbbir şəxsləri belə mənfi cəhətlərinə görə qınayır və onları Allahın düşməni sayırıq. Onlar Allah və əmrləri qarşısında və Allah peyəmbərlərinin qarşısında inadkar və dikbaşlıq etdilər. Peyğəmbərləri rədd edib, onları təhqir etdilər. Əgər bu hədisi olduğu kimi qəbul etsək, o zaman “Musa (ə)” ilə “Firon” arasında heç bir fərq olmaz. Firon Allahın peyğəmbəri ilə necə davranmışdısa Musa da Allahın göndərdiyi mələklə elə davranaraq Allahın göndərdiyi mələyə təhqirlə rədd cavabı verdi.

5- Bunların hamısını bir kənara qoysaq, görəsən mələklərin həqiqəti nədir? və əslində mələklər necədirlər?! Görəsən mələklərin də cismi varmı? Onların da insanlar kimi gözü varmı ki, bir şillə ilə kor olsun ?!

Əlbəttə,, bu qondarma hədisləri nəql edənlərə bu iradlara

səh:296


1- [1] . “Məryəm” surəs,i ayə-51-52.
2- [2] . “Əhzab” surəsi, ayə-69.

cavab vermək üçün qondarma rəvayət və hədis uydurmaq çox da çətin bir şey deyil. Hər yerdə çətinliyə rast gəlsələr istədikləri vaxt öz kisələrindən hədis çıxarıb öz canlarını irad və tənqidlərdən qurtarırlar.

Baxanda görürük ki, bu dastanın müəllifi Əbu Hüreyrə axırıncı eybi gördükdə ona cavab vermək üçün belə demişdir:

إِنَّ مَلکَ الْمَوْتِ کَانَ یَأتِی النَّاسَ عَیَاناً حَتَّی أَتَی مُوسَی فلَطمَهُ فَفقأَ عَینَهُ....إِنَّ مَلکَ الْمَوْتِ إِنَّمَا جَاءَ إِلَی النَّاسِ خَفِیاً بَعْدَ مَوْتِ مُوسَی

“Musanın dövrünə qədər Əzrail insanların canını almaq üçün gələndə aşkar, insan surətində gələrdi. Musanın şilləsini görəndən sonra yəni, Musa öləndən sonra can almaq üçün gələrkən gizlin və gözlərdən uzaq gəlir.”(1)

Bu hədisdə olan bu qədər iradlarla bərabər hər halda maraqlı burasıdır ki, Müslim, öz “Səhih” adlı kitabında bu hədisi “Musanın fəzilətləri babında” gətirmişdir. Burada bir şeyi başa düşmək olmur ki, bir peyğəmbər üçün bu nə fəzilətdir ki, vurub bir mələyin gözünü kor etsin ?!!

Musanın daşla yarışa çıxması

....عن ابی هریرة،قال:قال رسول الله|: إِنَّ موسی کان رجلاً حیِیّاً، ستیراً لاَ یُری من جلدِه شئٌ استحیاءً منه، فآذاه من آذاه من بنی اسرائیل، فقالوا: ما یستتر هذا التستًُّرَ إِلا من عیب بجلده؛ إمَّا برص، و إِمَّا أَدرة و إمَّا آفة، وان الله اراد أن یبرِئَه مما قالوا لموسی، فخلا یوماً وحده، فوضع ثیابه علی الحجر، ثمّ إغتسل فلمّا فرغ أقبل إلی ثیابه لیأخذها، وانّ الحجر عدا بثوبه، فأخذ موسی عصاه، وطلب الحجر، فجعل یقول: ثوبی حجر! ثوبی حجر! حتی انتهی الی ملاءٍ من بنی إسرائیل، فرأوه عریاناً أحسن ممّا خلق الله، و ابرَأه ممّا یقولون،

səh:297


1- [1] . “Musnədi Əhməd ibn Hənbəl”, 2-ci cild; “Musnədi Əbi Hüreyrə” səh. 533, “Mustədrəki Səhiheyn” 2-ci cild;, “Kitabu təvarixul mutəqəddiminə minəl ənbiya vəl mursəlin...” (Bəyanu kanə məlikul mövti yətin-nas...) səh. 578, “Tarixi Təbəri” 1-ci cild, “Musanın tarixi”, səh. 305.

وقام الحجرُ وفاخذ بثوبه، فلبسه، وطفق بالحجر ضرباً بعصاه، فوالله أن بالحجر لندباً من اثر ضربه ثلاثاً او أربعاً او خمساً، فذالک قوله تعالی:

{یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسَی فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَکَانَ عِندَ اللَّهِ وَجِیهًا}

Əbu Hüreyrə peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmməddən (s) nəql edir ki; “Həzrət Musa (ə) çox həyalı adam idi. Çox həyalı olduğu üçün, elə geyinirdi ki, bədəninin heç yeri görünməsin. Hələ heç kəs onun bədənini görə bilməmişdi. Bəni İsraildən bir qrup şəxslər bu məsələni görüb Musa (ə) barədə şəkkə düşdülər. Bu üzdən Musaya əziyyət edib, deyirdilər:

“Çox güman ki, onun bədənində bir eybi və ya bərəs(1) və fətəq(2) kimi xəstəliyi var ki, öz bədənini belə gizlədir.”

Allah təala onu bu böhtanlardan təmizləmək istədi. Bu səbəbdən də, bir gün Həzrət Musa (ə) qusl  etmək üçün xəlvət bir yerdə öz paltarlarını soyunaraq daşın üzərinə qoydu. Elə ki, qusl edib qurtardı, istədi ki, paltarını geyinsin. O daş onun paltarını götürüb qaçdı. Həzrət Musa (ə) öz əsasını götütrüb daşın arxasıyca qaçaraq, qışqırırdı:

-“Ey daş! Mənim paltarımı qaytar. Ey daş! Mənim paltarımı qaytar.”

Çılpaq vəziyyətdə gəlib Bəni İsrail camaatının arasına çıxdı. Onu çılpaq vəziyyətdə müşahidə edib, gördülər ki, Həzrət Musanın (ə) nəinki eyib və nöqsanı yoxdur, bəlkə çox gözəl və kamil xilqətə malikdir. Beləcə Allah təala Musanı onların böhtanlarından qorudu. Bu yarışdan sonra daş yerində durdu. Musa (ə) öz paltarını götürərək əyninə geyindi. Daşa qəzəblənərək öz əsasını ona möhkəm vurdu. And olsun Allaha

səh:298


1- [1] . Bərəs – qotur və səpkilərə aid xəstəlik növü;
2- [2] . Fətəq- cinsiyyət orqanının şişməsilə yaranan xəstəlik (qrija);

ki, daşın üzərində zərbənin izi grünürdü. Camaatın Musaya (ə) əziyyəti barədə olan ayənin mənası belədir ki, buyurulur:

{یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسَی فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَکَانَ عِندَ اللَّهِ وَجِیهًا}

_ EY IMAN GəTIRəNLəR! MUSAYA əZIYYəT VERəN KəSLəR KIMI OLMAYıN. ALLAH (MUSANı) ONLARıN DEDIKLəRINDəN__ (BöHTANLARıNDAN) TəMIZə çıXARTDı. O, ALLAH YANıNDA çOX HöRMəTLI (QəDIR-QIYMəTLI) IDI. _(1)_-_(2)

Hədisi araşdırmazdan əvvəl hörmətli oxucuların diqqətini “Səhiheyni” şərh edən iki nəfərin bu hədis barədə olan nəzərinə cəlb etmək istəyirik.

Bədruddin Eyni “Səhihi-Buxari”nin şərhində belə deyir:

“Bu hədisdən belə düşünürük ki;

1. Lazım gəldikdə soyunub çılpaq olmaq və cinsi orqanlara baxmağın eybi yoxdur.

2. Bu hədis, Həzərət Musanın (ə) böyük möcüzə göstərməyini sübut edir. Xüsusən daş üzərində onun əsasının izinin qalması ən böyük möcüzədir. Baxmayaraq ki, Həzrət Musa (ə) daşın, onun paltarlarını öz iradəsilə aparmadığını, bəlkə Allahın əmri ilə olduğunu bilirdi.(3)

səh:299


1- [1] . “Əhzab” surəsi ayə-69.
2- [2] . “Səhihi-Buxari” 1-ci cild, “Kitabul-qüsl”; bölüm-20, “Mən iğtəsələ uryanən vəhdəi fil xəlvəti” hədis: 274, 3-cü cild; Kitabul ənbiya, 29-cu bölüm; ”Hədisul xəzəri mə-ə Musa” hədis:-2332. “Səhihi-Buxari”, 4-cü cild; “Kitabut-təfsir”, 283-cü bölüm, “Və qovluhu təala Kəlləzinə azu Musa”...hədis:-4521.; “Səhihi-Müslim”, 1-ci cild, “Kitabul-heyz”, 8-ci bölüm, “Cəvazul iğtisali uryanən fil xəlvəti”, hədis: 339; 7-ci cild; “Kitabul fəzail”, 42-ci bölüm; “Fəzailu Musa”;
3- [3] . “Umdətul-Qari”, 15-ci cild; səh. 302; “Kitabul-ğusl”, 20-ci bölüm; “Mən iğtəsələ uryanən vəhdəh fil xəlvəti”, hədis: 274; 3-cü cild; “Kitabul-ənbiya”, 29-cu bölüm; “Hədisul-Xəzəri mə`ə Musa” hədis: 2332; “Səhihi-Buxari” 4-cü cild; “Kitabut-təfsir”, 283-cü bölüm; “Və qovluhu təala Kəlləzinə azu Musa”...hədis: 4521; 302-ci cild;.

Nəvəvi də Səhihi Müslimin şərhində belə deyir:

Bu hədisdən Həzrət Musanın (ə) iki böyük möcüzə göstərməsi başa düşülür:

1. Daşın hərəkət etməsi və Musanın (ə) paltarlarını aparması;

2. Daşın üzərində əsanın izinin qalması;(1)

Müəllif: Səhih adı ilə təqdim olunmuş bu hədis barədə aşağıdakı suallar meydana çıxır:

1. Görəsən “Kəlimullah”-ı soyundurmaq və onun bütün bədən üzvlərini hətta cinsiyyət orqanlarını camaata göstərmək onun mövqeyini sarsıdıb peyğəmbərlik məqamını və şəxsiyyətini sual altına almırmı?

Xüsusən gülməli şəkildə, dərk edib, eşıtməyən cansız bir daşın arxasınca qaçaraq qışqırıb desin ki;

ثوبی حجر! ثوبی حجر! (“Ey daş! Mənim paltarımı qaytar. Ey daş! Mənim paltarımı qaytar.”)

2. Əgər bu hədisin doğru olduğunu fərz etsək, görəsən daşın hərəkət etməsi Allahın əmri ilə deyildimi? O zaman Həzrət Musanın (ə) daşa qəzəblənməsini necə başa düşmək olar ? Eləcə də daşı cəzalandırmağın nə faydası var ?!

3. Görəsən daşın Musanın (ə) paltarını qaçırması, ona öz ayıb yerlərini göstərib günah etməyə icazə verirmi ?! Yoxsa ağıl və şəriətin hökmünə əsasən lazım gəlir ki, Musa (ə) xəlvət bir yerdə gizlənərək özünü örtsün ?!

Eyninin və Nəvəvinin bu mövzunu Musanın möcüzəsi kimi qələmə vermələri əgər doğrudursa, bu işi möcüzə və xariquladə bir iş saymaq olar. Lakin diqqət etmək lazımdır ki, möcüzə Allah yoluna dəvət və ətrafdakıları aciz etməkdən ötrü

səh:300


1- [1] . Nəvəvinin şərhi 15-ci cild;Kitabul heyz; bölüm-8, “Cəvazul iğtisali uryanən fil xəlvəti” hədis: 339; 7-ci cild; Kitabul fəzail, 42-ci bölüm; ”Fəzailu Musa”.səh. 127. (Nəvəvinin şərhi 1-ci cild5;səh. 127; (Köhnə çap)).

peyğəmbərlər tərəfindən göstərilir. Hansı ki, burada göstərdiyi möcüzə heç də dəvət və təbliğ üçün deyildi.

Musanın (ə) bu xəstəlik böhtanından qurtarması onun hörmətsizliyinə icazə vermir, ayənin və möcüzənin nazil olmasına səbəb ola bilməz. Bir peyğəmbərin hər hansı bir xəstəliyə tutulmasının nə eybi vardır?. Məgər Şueyb peyğəmbər kor deyildirmi ?! Əyyub peyğəmbər xəsləliyə tutulmamışdırmı?! Məgər başqa peyəmbərlərdən heç biri xəstələnib, o xəstəlik üzündən dünyadan köçməmişdilərmi ?! Bunu nəzərə alaq ki, bu xəstəlik daxili səbəblər üzündən yaranmış və gizlində qalmışdır. Camaatın çoxunun da ondan xəbəri olmamışdır.

Amma həzrət Musaya (ə) olunan əziyyət mövzusuna gəldikdə, Əbu Hüreyrə Quran ayəsini öz nəzərinə uyğun olaraq, özünün uydurduğu hədisə uyğun təfsir etmişdir. Bədruddin Eyninin(1) işarə etdiyi kimi, Əmirəl möminin Əli (ə) və İbn Abbasdan da nəql olunan hədisə görə bu töhmətli əziyyətdən məqsəd “Harunun qətli” barədədir. Təfsirçilərdən bəziləri “Qarun və əxlaqsız qadın” bəziləri isə bunu “sehr və dəlilik”olduğunu bildirmişlər.(2) Bu dastanda gələn Quran ayəsi barədə olan bu təfsir, yalnız Əbu Hüreyrənin kisəsindən çıxmışdır və ona məxsusdur.

Musanın qarışqaların yuvasına od vurması

....قرصت نملة نبیاً من الانبیاء فامر بقریة النمل، فاحرقت، فاوحی الله الیه: ان قرصتک نملة احرقتَ امة من الامم تسبح الله

səh:301


1- [1] . “Umdətul-Qari” 15-ci cild; səh. 302; “Kitabul-ğusl”, 20-ci bölüm; “Mən iğtəsələ uryanən vəhdəh fil xəlvəti” hədis:-274. 3-cü cild; “Kitabul-ənbiya”, 29-cu bölüm; “Hədisul-Xəzəri mə`ə Musa” hədis: 2332. “Səhihi-Buxari”, 4-cü cild; “Kitabut-təfsir”, 28-ci bölüm; “Və qovluhu təala: “Kəlləzinə azu Musa”... hədis: 2145; “Səhihi-Müslim”, 1-ci cild, “Kitabul-heyz”, “Cəvazul-iğtisali uryanən fil-xəlvəti” bölümü, hədis: 339; “Fəzailu Musa” bölümü;
2- [2] . Təfsir kitablarına müraciət edin.

Əbu Hüreyrə nəql edir ki; “Bir gün qarışqalardan biri peyğəmbərlərdən birinin ayağını dişlədi. O peyğəmbər acıqlanaraq əmr etdi ki, qarışqaların yuvasına od vursunlar. Bu anda Allah tərəfindən belə bir fərman gəldi:

- Ey mənim peyğəmbərim! Bir qarışqanın dişləməsindən ötrü mənə təsbih deyən bir ümmətə odmu vurursan?!”

Buxari və Müslim bu hədisi də öz səhihində nəql etmişlər. (1)

Səhihi-Termizidə gələn başqa bir hədisin məzmununa görə Qəstəlani və İbn Həcər də onu təsdiq etmişlər, bir dişləməyə görə minlərlə canlı qarışqaya od vuran o daş ürəkli peyğəmbər, Allahın peyğəmbəri Musa (ə) imiş.(2)

Bu qəribə hədis, məlum deyil Əbu Hüreyrə onu hansı dastan və əfsanədən götürmüşdür, belə başa düşülür ki İmran oğlu Həzrət Musa (ə) bir qarışqanın günahı ücbatından minlərlə günahsız qarışqadan intiqam aldı. Halbuki, Əmirəl möminin Əli (ə) buyurur:

واللهِ لَوْ أعطیت الاَقالِیمَ السَّبْعَةَ بِمَاتَحْتَ أفلاکِها علی أنْ أعصِیَ اللهَ فی نمْلَةٍ أسلَبها جلب شَعِیرَةٍ مَا فَعَلتهُ (وإنّ دنیَاکم عنْدِی لاَهْوَنُ منْ وَرَقَةٍ فِی فَمِ جَرَادَةٍ تَقضَمُها)

“And olsun Allaha ki, yeddi iqlimi mənim ixtiyarıma versələr ki, qarışqanın ağzında apardığı ruzisini almaqla günaha batım heç vaxt belə bir iş görmərəm. Əli ibn Əbi Talibin əlindən kiçicik qarışqaya belə zülm olunmaz.”(3)

Yuxarıda sözü gedən məsələ  Allahın böyük peyğəmbərlərindən birinə nisbət verilmişdir və bu məsələ Allahın qadağan etdiyi və qəzəbləndiyi işlərdən biridir. O hədisin özünə görə də, bu məsələ Allah tərəfdən şiddətlə

səh:302


1- [1] . Səhihi-Buxari 4-cü cild; “Kitabul cihadi vəs-seyr”, 50-ci bölüm, hədis:-2856; və 4-cü cild, “Kitabu bədul-xəlq”, 16-cı bölüm, hədis: 314; “Səhihi-Müslim”, 7-ci cild; “Kitabu qətlul-həyat”, hədis: 2241; bölüm-39;
2- [2] . İrşadus-sari cild-6, səh. 114; “Fəthul-bari”, 7-ci cild; səh. 168;
3- [3] . “Nəhcul Bəlağə”, İbn Əbil Hədidin şərhi, səh. 138, 224-cü xütbə;

qınanmışdır. Bu iş heç cür peyğəmbərlərin bəşərə olan məhəbbəti, şəfqəti, dostluğu xüsusilə də incə ruhiyyələri ilə uzlaşmır. Bu əfsanəyə oxşar dastanda Əbu Hüreyrə Musa peyğəmbəri elə daş ürəkli və qəlbi paslanmış insan kimi tanıtdırmışdır ki, bu böyük peyğəmbəri fars dilli bir şair Firdovsinin səviyyəsindən də endirərək onun şəxsiyyətini kiçiltmişdir. Necə ki Firdovsinin şerində belə deyilir.

میاﺯﺍﺭ موری که دانه کش است

که جان دارد وجان شیرین وخوش است

_MəYAZAR MURI KE DANE KEş AST,_

_KE CAN DARəD Və CAN şIRIN Və XOş əST_

_ İNCITMə O QARışQANı KI, RUZI DALıNCADıR, O DA CANLıDıR HAMıNıN CANı öZüNə şIRINDIR. _

Diqqəti cəlb edən bir məqam

Bu beş dastan barədə diqqət olunmalı nöqtə budur ki, Əbu Hüreyrədən başqa onların heç birinin ravisi yoxdur. Peyğəmbərlərin məqamına vurulan bütün bu nisbətlər və iftiralar Şeyxul-muzirənin (Əbu Hüreyrənin) öz kisəsindən və onun hədis bazarından çıxmışdır. Bu yerdə təhqiqatçı alim Fəqid Misri “Əbu Riyə”nin sözü yadımıza düşür. O belə deyir: Əbu Hüreyrə Bəhreynə başçılığından çıxarıldıqdan və Mədinəyə qayıtdıqdan sonra Yəhudilərin böyük alimi “Kəəbul-əhbar” onu öz qanadları altına alaraq İsrailiyyatı(1) ona təlqin edirdi. Öz xurafalarını ona öyrədir və bəzən isə müsəlmanlar bilmədikləri şeylərdə “Kəəbul-əhbara” müraciət edirdilər. Xüsusilə də elə ki, “Qeys ibn Xurşə”nin söylədiyi “Yer kürəsində Musanın Tövratında hətta bir qarış qədəri belə yer yoxdur ki, onda baş verəcəklərdən danışılmasın və xəbər verilməsin” bu yalandan sonra müsəlmanların Kəəbul-əhbara olan diqqəti daha da çoxaldı. Əbu Hüreyrə də ondan bir şey

səh:303


1- [1] . Yəhudilərin vasitəsi ilə uydurumuş və yalan hədislər.

öyrənmək və onun fəxr olunacaq bir tələbəsi olması üçün onun yanına tələsirdi. Beləliklə,, Kəəb və Əbu Hüreyrədən hədislər və rəvayətlərin axını müsəlmanlara üz tutdu. Xüsusilə də Ömərin vəfatından və taziyanəsinin itməsi ilə onlara hazır bir mühüt düzəldi. Bu hədislərin axını Kəəb və Əbu Hüreyrə sağ olunca müsəlmanlar arasında çox tez yayılmağa başladı.

“Əburyə” əlavə edir ki; Təhqiqatçı və alimlərdən biri deyir: Əbu Hüreyrə və Kəəbul-əhbar əl-ələ verib xurafaların və uydurma hədislərin vasitəsi ilə İslamı alt-üst edərək onun həqiqi simasını dəyişdilər.

Sonra belə deyir: Təəccüblüsü  budur ki, Əbu Hüreyrə və Kəəb barədə edilən iradlara və onların yalançı olmaları barədə əsasların isbata keçməsinə baxmayaraq yenə də müsəlmanların əksəriyyətini təşkil edən “əhli-sünnə” məzhəbi bu iki nəfərə etimad göstərir və onlara inanırlar. Onların hədislərini qəbul edirlər. Hansı ki, bu kimi rəvayətlərin arasında ağılla və doğru rəvayətlərlə uyğun gəlməyən bir çox məsələlərə inanırlar və onları təsdiq edirlər. Bu vaxt Kəəbi, səhabəyə tabe olanların ən yaxşısı düzəldir və Əbu Hüreyrəni Raviyətu İslam (çox rəvayət nəql edən kəs) kimi tanıtdırırlar.(1)

səh:304


1- [1] . “Şeyxul-muzirə” səh. 90;

4. Peyğəmbərin (s) atasının və anasının imanı

Əvvəlki fəsillərdə, “Səhiheyn” kitabları baxımından keçmiş Peyğəmbərlərin simaları ilə tanış olduq. Bu fəsldə isə bu iki kitabların hədislərindən İslam Peyğəmbərinin (s) siması ilə tanış olacağıq. Belə ki, məqsədimiz Peyğəmbərin yaşayış dövrünu iki hissəyə: “Besətdən öncə” və “besətdən sonra”-kı dövrlərə bölməkdir.

Besətdən əvvəlki dövr

Bu dövrdə Rəsuli–Əkrəmə (s)  “Səhiheyn” kitablarının vurduğu rəva olmayan nisbətlərin hər biri üçün ayrıca bəhsə və izaha ehtiyac vardır.

Bu mövzumuzda “Müslimün” öz səhih adlı kitabında Peyğəmbərin anasının və atasının müşrik kimi tanıtdırılması barədə söhbət açacağıq. O öz kitabında belə nəql edir:

1.

عَنْ أَنَس: إِنَّ رَجُلاً قَالَ: یَا رَسُول اللهِ أَیْنَ أَبِی؟ قَالَ: "فِی النَّار"، فَلَمَّا قفی دَعَاهُ، فَقَالَ: "إِنَّ أَبِی وَ أَبَاکَ فِی النَّار".

Ənəs deyir: “Bir kişi Peyğəmbərin (s)  yanına gəlib soruşdu: Ya Rəsulullah! Mənim atam haradadır? Peyğəmbər (s) buyurdu: Sənin atan (cəhənnəm) odun içindədir. Elə ki, o

səh:305

kişi getdi, Peyğəmbər onu çağırdı və buyurdu: Mənim və sənin atan hər ikisi cəhənnəm odundadır.”(1)

2.

عَنْ أَبِی هُرَیْرَة، قَالَ: زَارَ النَّبِیُّ | قَبر أمّه فَبکَی من حَوْلَهُ. فَقَالَ: "اِستَأذَنْتُ رَبِّی فِی أَنْ أَسْتَغْفِرَ لَهَا، فَلَمْ یُؤْذِنْ لِی واِسْتَأْذِنْتَهُ فِی أنْ أزورَ قَبْرَهَا فَأَذِنَ لِی، فزَوروا القبور فَإِنَّهَا تُذَکِّرُ الْمَوتَ."

Əbu Hüreyrə deyir: “Peyğəmbər (s) anasının qəbrini ziyarət etdi və ağladı. O həzrətin yanında kim vardısa hamısını ağlatdı. Bu vaxt Allahın Rəsulu (s)  buyurdu: Mən Allahımdan anamın bağışlanmasını istəməyim üçün icazə istəmişdim. Ancaq mənə belə bir icazə verilmədi. Allahdan onun qəbrini ziyarət etməyimə icazə istədim. Bu istəyimi qəbul etdi. Sizlər də qəbrləri ziyarət edin ki, qəbrləri ziyarət etmək ölümü yada salmaq deməkdir.”(2)

Bu iki hədisi uyduranlar Peyğəmbərin (s)  öz dili ilə atasının və anasının cəhənnəm əhlindən və müşriklərdən olduğunu sübut etmək istəmişlər. Peyğəmbərin (s)  və möminlərin müşriklərə dua edib onların bağışlanmasını istəməyə haqları olmadığı üçün, o Həzrətin (s) anasına da dua edib, bağışlanmaq tələbinə icazə yoxdur.

Bu iki hədisin yalan və qondarma olması açıq aydındır. Çünki əvvəldə işarə etdiyimiz dəlillərdən başqa səhih hədislərin məzmununa və tarixi sənədlərə əsasən cahiliyyət dövründə başda Əbdul-Müttəlibin, Əbi Talibin və Peyğəmbərin

səh:306


1- [1] . “Səhihi-Müslim”, 1-ci cild, “Kitabul-iman”, 88-ci bölüm, “Bəyanu ənnə mən matə ələl-kufri fəhuvə fin-nar”, hədis: 203; “Sünəni-İbn Macə”, 1-ci cild, hədis: 1572; və “Sünəni-Əbi Davud”, 2-ci cild, 18-ci bölüm, “Fi zəraril-muşrikin”, “Kitabus-sunnə”, hədis: 4718; səh. 532;
2- [2] . “Səhihi-Müslim”, 3-cü cild, “Kitabul-cənaiz”, 36-cı bölüm, “İstezanun-Nəbiy (s)   rəbbəhu fi ziyarəti qəbri ummihi”, hədis: 976; “Sünəni Əbi Davud”, 2-ci cild, “Ziyarətul-qubur”, hədis: 3234; səh. 195;

(s) atası Abdullahın ailəsi olmaqla ərəb yarımadasının camaatının bir çoxu xalis Tövhid dininə pərəstiş edir və tək Allahçılıq əqidəsində idilər. Onlar büt pərəstlikdən və ərəb yarımadasında yaşayan əksər camaatın əqidəsindən uzaq idilər. Bu dəstə bəzən Məkkə camaatı arasında və bəzən də dağlarda ibadətlə məşğul olurdular.(1) Peyğəmbərin (s) ailəsi barədə burada təkcə iki hədisi sizə nəql edirik:

1.

عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نَبَاتة، قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (ع) یَقُولُ: "وَ اللهِ مَا عَبَدَ أَبِی وَ لاَ جَدِّی عَبْدُ الْمُطَّلِبِ وَ لاَ هَاشِمٌ وَ لاَ عَبْدُ مَنَافِ صَنَماً قَطَّ. قَیلَ: فَمَا کَانُوا یَعْبُدُونَ؟ قَالَ: کَانُوا یُصَلُّونَ إِلَی الْبَیْتِ عَلَی دِینِ إِبْرَاهِیمَ مُتَمَسِّکِینَ بِهِ."

Əsbə` ibn Nəbatə deyir: “Əmirəl-möminin Əli (ə) buyurur: “Allaha and olsun ki, mənim atam Əbu Talib, əcdadım Əbdul-Müttəlib və Haşimlə Əbdu Mənaf heç vaxt bütə pərəstiş etməmişlər. Soruşdular: Ya Əmirəl-möminin (ə) bəs nəyə pərəstiş edirdilər? Buyurudu: Onlar İbrahimin (ə) dinində olub, onun məzhəbinə itaət edərək Kəbəyə tərəf namaz qılırdılar.”(2)

2.

"یَا عَلِیّ إِنَّ عَبْدَالمُطَّلِب کَانَ لاَ یَسْتَقْسِمُ بالأَزلاَمِ، وَ لاَ یَعبدُ الأَصْنَامَ، وَ لاَ یَأْکُل ماَذُبِحَ عَلَی النُصُبِ، وَ یَقُولُ: أضنَا عَلَی دِینِ إِبْرَاهِیمَ."

Allahın Rəsulu (s) sülaləsinin rəisi Əbdul-Müttəlibin barəsində Əmirəl-mömininə belə buyurur: “O, cahil camaatın əməllərindən, büt pərəstlikdən və bütlərin adına kəsilmiş heyvanların ətini yeməkdən uzaq idi və deyirdi ki, “Mən cəddim İbrahimin dininə itaət edənəm.”(3)

səh:307


1- [1] . Müraciət edin: “İbn Hişamın sirəsi”, 1-ci cild, səh. 252; “Nəhcül-bəlağənin şərhi”, İbn Əbil Hədid, 1-ci cild, səh. 1,20; “əl-Muhbir” Bağdadi, səh. 171;
2- [2] . “Kəmalud-din”, “Biharul-ənvar”ın nəqlinə əsasən, 15-ci cild, səh. 144;
3- [3] . “Xisal”, “Biharul-ənvar”ın nəqlinə əsasən, 15-ci cild, səh. 127 və “Mən la yəhzuruhul-fəqih”, “ən-Nəvadir” bölümü;

Əhməd ibn Hənbəlin “Müsnəd”ində, ibn Sədin “Təbəqat”ında olan nəqlə əsasən Əbuzər Qəffari də cahiliyyət dövründə Tövhid dininə və təkpərəstliyə itaət edənlərdən idi.(1)

Bu iki hədisi düzəldənlər bütpərəst və şirk dinlərini qorumaq üçün Quranın hökmlərinə və Peyğəmbərə (s) qarşı çıxaraq cəbhə meydanlarında onunla döyüşən və ya dünyaya hərislik üzündən məcbur olub zahirdə iman gətirən ancaq həqiqətdə isə şirk və bütpərəst dinində ölən atalarının ləyaqətsiz işlərinə pərdə asmaq istəyiblər. Onlar hədislər vasitəsilə gözdən pərdə asmaq üçün Peyğəmbərin (s) anasını ataları (babaları) ilə birgə bir sırada qoyaraq onlara böhtan atıb bütpərəst və müşrik olduğunu söyləmişlər.

Ancaq ən təəccüblüsü budur ki, müsəlmanların əksəriyyəti bu hədisləri səhih və doğru sayır, ona söykənərək məzmunlarına etiqad bəsləyirlər.

Allahın elçisi haram olan ət yeyibmi?

Əziz oxucu, İslam Peyğəmbərimizin (s) atası və anasının müşrik olması barədə söylənilən qondarma hədislərə diqqət etməklə, o həzrətin (s) özü barəsində uydurulmuş və besətdən öncə bütpərəst dininə pərəstiş etməsi kimi tanınması məsələsinə də nəzər salsaq, belə hədislərin nə qədər də dəyərsiz, qiymətsiz və yalan olduğunu başa düşərik.

...أخْبَرَنِی سالم أنّهُ سَمِعَ عَبْدَالله یُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ الله | أنَّهُ لَقَی زَیدِ بنَ عُمَروبنَ نُفیْلِ بأسفلِ بَلدح قبل أن یُنَزِّلَ عَلَی رَسُول الله | الوحی، فَقَدّمَ رَسُولُ الله | سفرَتاً فِیها لَحْمٌ، فَأبی أن یأکلَ مِنْها، ثُمَّ قَالَ: إِنِّی لاآکُلُ مِمَّا تَذْبَحُونَ علَی أنْصابِکُمْ، وَلاآکل إِلامِمَّا ذُکِرَاِسْمُ اللهِ عَلَیه.

Abdullah ibn Ömər Peyğəmbərdən (s) nəql edərək belə deyir: “O həzrət nübuvvət dövründən və besətdən əvvəl “Zeyd

səh:308


1- [1] . “Müsnədi-Əhməd”, 5-ci cild, səh. 174; “Təbəqat”, 4-cü cild, səh. 136;

ibn Əmr ibn Nofəl”-lə Bəldəh dağının ətəyində görüşdü. Onun üçün bir süfrə açdı. O süfrədə ət də var idi. “Zeyd” o əti yeməkdən çəkindi və özünü qorudu. Səbəbini isə belə izah etdi: Mən, sizin bütlərin(1) adına kəsdiyiniz ətlərdən yemirəm. Təkcə Allahın adına kəsilmiş heyvanların ətindən yeyirəm.”

Bu hədisi Buxari öz səhihinin yeddinci cildində “Ma zubihə ələn-nusubi vəl əsnam” bölümündə nəql etmişdir.

Yenə həmin mövzuda Abdullah ibn Ömərdən başqa bir hədisi kitabın beşinci cildində əlavələri ilə birgə Zeyd ibn Əmr ibn Nofəlin hədisi bölümündə nəql etmişdir. Bu hədisdən belə istifadə olunur ki;

1.- Zeyd ibn Əmr cahiliyyət dövründən və besətdən əvvəl, Peyğəmbərimiz həzrət Məhəmmədə (s)  nisbət tövhid məsələlərini çox yaxşı bilirmiş.

2.- İslam Peyğəmbəri (s) də cahiliyyət dövrünün adamları kimi bütə və “ənsaba” malik idi və öz kəsdiyi heyvanlarını da bütlərin adı ilə kəsmişdir:

فَإِنِّی لاَ آکُلُ مِمَّا تَذْبَحُونَ عَلَی أَنْصَابِکُمْ

Lakin Zeyd, büt və bütpərəstlikdən uzaq, tövhid və yeganəpərəstliyə addım atanlardan idi.

Bu hədisdən daha açıq və aydın başa düşülən başqa bir hədis “Əhməd ibn Hənbəlin” öz müsnədində Nofəl ibn Hişam ibn Səd ibn Zeydən nəql olunan hədisidir.

عَنْ نُفَلِ بْنِ هِشَام بنِ سَعْدِبْنِ زِیْد، عَنْ أَبِیه، عَنْ جَدِّه...وَمَرَّبالنبی (یَعنی زیدبن عمروبن نفیل)ومعه أبُوسُفْیانِ بنِ الحرث یأکلانِ منْ سفرة لهُمَا فَدَعَواه إِلَی الغداء، فَقالَ:یَابْنَ أَخِی

səh:309


1- [1] . Cahiliyyət dövründə ərəblər bəzən mücəssəmələrə sitayiş edirdilər. Lüğətdə ona “sənəm” deyilir. Onun cəm forması isə “əsnam” adlanır. Bəzən isə ağac və daşdan düzəlmiş bütləri torpağa basdırıb və onun qarşısında ibadət və sitayiş edirdilər. Belə mücəssəmələrə “Nusub və Ənsab” deyilir.

إِنِّی لاَآکُلُ مَاذُبِحَ عَلَی النُصُبِ، قَالَ:فَمَارُؤِی النبِیُّ | مِنْ یَومِه ذَاکَ یَأکُلُ مِمَّاذُبِحَ عَلَی النُصُبِ حَتَّی بُعِثَ.

“Peyğəmbər (s) Əbu Süfyanla ət yeyirdi. Onlar Zeydi ət yeməyə dəvət etdilər. Ancaq Zeyd, nəinki o əti yeməkdən çəkindi, hətta Peyğəmbər (s) özü də Zeydin bu əməlini görüb ona itaət etdi. O gündən ta besətə kimi həzrət Peyğəmbər (s) “əncab və əsnam”, həmçinin başqa bütlərin adına kəsilmiş olan heyvanların ətindən yeməyi və kəsməyi tərk etdi.” (1)

Sonraki əsrlərin tarixçiləri və tərcümeyi hal yazarları da bu mətləbi mötəbər və səhih saydıqları bu iki sənəddən götürmüş və öz kitablarında nəql etmişlər. Məsələn: İbn Əbdul Birr(2), Əhmədin müsnədindən və Əbul Fərəc İsfəhani(3) də Buxarinin səhih adlı kitabından bu məsələni qeyd etmişlər.

Zeyd ibn Əmr ibn Nofəl kimdir?

Yüksək titul və məqama sahib çıxmış bu şəxs, yəni Zey ibn Əmr ibn Nofəl, Buxarinin Allahı tanıma mövzusuna əsasən elə bir dərəcəyə çatmışdır ki, hətta Allahın elçisi Məhəmməd (s)  besət və Peyğəmbərlik dövründən əvvəl bu məqamı və ali rütbəni dərk etməmişdir. İkinci xəlifə ilə yaxın qohumluğu vardır. Onun əmisi oğlu, həmçinin arvadının atası sayılırdı.(4) Tarixçilər və tərcümeyi hal yazarları onun barəsində çox yazmışlar. O cümlədən, demişlər ki; O, cahiliyyət dövründə “Hünəfa” və təkallahçı, tövhid məzhəbçisi və Allahı tanıma məsələsində isə Həzrət İbrahim Xəlil Peyğəmbərin (ə) ardıcıllarından idi. O, Ərəbistan yarımadasının müxtəlif əqidələrə malik olan camaatının əqidələrindən və bütpərəstlikdən uzaq olan bir şəxs

səh:310


1- [1] . “Musnədi-Əhməd”, 1-ci cild; səh. 189.
2- [2] . “İsti`ab”, 2-ci cild, səh. 4. “Əl-isabə” lüğətinin vərəqaltısında çap olmuşdur.
3- [3] .“Əğani”, 3-cü cild; səh. 120.
4- [4] . “Usdul-ğabə” , 4-cü cild; səh. 78; Atikə Zeydin qızı, Ömərin isə arvadı idi.

idi. Yeganə Allaha pərəstiş edib, namaz qılır, ibadət edirdi. Səcdələrində dilinə gətirdiyi cümlələri onun İbrahimin (ə) dininə itaət edən və təkallahlığına dəlil və sübutdur.(1)

Peyğəmbərlər barədə o cümlədən həzrət Peyğəmbərimiz Məhəmməd (s) barədə qeyd olunan Qur`an ayələrindən və rəvayətlərindən aydın olan məsələləri kitabın əvvəlində qısa şəkildə açıqladıq. Əvvəlki bəhsdə də Peyğəmbərin ailəsinin getdiyi yolu və onların əqidələrini açıqlayaraq söylədik ki, düzgün, möhkəm və doğru rəvayətlərin və sənədlərin məzmununa əsasən əziz Peyğəmbərimizin ailəsi başda Əbdul Müttəlib və Əbu Talib olmaqla tövhid dinində idi. O cümlədən bütlərin adı ilə kəsilmiş heyvanların ətini yeməkdən çəkinmişlər. Əvvəlki səhifələrimizdə qeyd etdiyimiz kimi Peyğəmbərin nübuvvətə hazırlığı və belə bir ailədə böyüməsi, tərbiyə alması və s.. inkar olunmaz bir məsələdir. İnanmaq olarmı ki, İslam Peyğəmbəri (s) belə bir ailənin və öz ata-alarından öyrəndiyi əqidə və tə`limlərini qorumaq əvəzinə bütpərəstlik əqidəsinə inansın və ona itaət etsin?! Görəsən Allahın elçisi tövhid baxımından Zeyd ibn Əmr və başqaları qədər belə bir məqama nail olmamışdır?! O həzrətin (s), öz heyvanlarını bütlərin adına kəsib yeməsi, lakin Zeyd ibn Əmr isə, İbrahimin dinində qalıb Allaha ibadət edib və Allahı, Peyğəmbərimizdən (s)  yaxşı tanıyaraq, bütlərin adına kəsilmiş heyvanların ətini yeməməsi nə dərəcədə doğrudur? Bununla belə Peyğəmbərimizi (s) Allahın xoşuna gələn bir işə yə`ni haram ət yeməməsinə dəvət edib, yol göstərməsi çox gülünc nəzərə çarpmırmı? Nəticədə Peyğəmbərimiz həzrət Məhəmməd (s)  bu dəvəti qə`bul edir və be`sət dövrünə qədər

səh:311


1- [1] . Bu barədə geniş məlumat almaq üçün “Usdul-ğabə” kitabının 2-ci cildi; səh.-237-239 və “Əğani” kitabının 3-cü cildi; 29-cu səhfəsinə müraciət edə bilərsiniz.

gözəl və bəyənilmiş bir sünnəti əməl kimi onu yerinə yetirir?!

Bizim əqidəmizə əsasən, xəlifələr və onların ailələri barədə uydurulmuş yüzlərcə hədislərdən sayılan bu iki hədis, ikinci xəlifənin əmisi oğlu və onun ailəsinin xeyrinə düzəldilmiş və qəbilə təəssüblü xarakter daşıyan hədislərdən biri sayılır. Sözümüzü təsdiq edən əsas, bu iki hədisin Ömərin oğlu Abdullahdan və Zeyd ibn Nofəlin nəvəsi Nofəl ibn Hişam ibn Sə`ddən nəql olunmasıdır. Çünki bu iki nəfərdən başqa bu hədisləri söyləyən olmamışdır.

Lakin bu iki hədisi uyduran və düzüb-qoşan onu nəql edənlər bunu yaddan çıxarmışlar ki, hədislər məzmun baxımından Qur`an və səhih hədislərilə uyğun gəlmir. Bu iftiralar və böhtanlar, nübuvvət məqamına ən böyük xəyanət və əziz Peyğəmbərimizin (s) müqəddəsliyinə vurulan bağışlanmaz ləkələrdən sayılır.

Biz, Zeydin cahiliyyət dövründə tövhidçi və yeganə pərəst olmadığını söyləmişdik. Onun bütpərəst dinində olmasını da söyləmirik. Zeyd, Əhli-beyt aşiqlərinin sənədlərində(1) nəql olunan rəvayətlərin məzmununa əsasən tövhid və yeganəpərəstliyin bərpası üçün çalışan şəxslərdən biri olub bütpərəstlikdən uzaq bir şəxs idi. Bəlkə, biz bunu söyləmək istəyirik ki; həzrət Peyğəmbər Məhəmməd (s)  və onun barədə söylənilən bu iki hədis, həmçinin Zeyd barədə təəccüb doğuran bu şişirtmələr uydurulmuş hədislərdir. Bu iki hədisi düzəldənlər, xüsusi hədəflərinə və məqsədlərinə çatmaq üçün düzəltmişlər. Beləcə də bu kimi hədislər əhli-sünnə kitablarında və sənədlərində səhih adı ilə möhürlənərək müsəlmanlara ötürülmüş və onların qəbul etdikləri doğru hədislər kimi qələmə verilmişdir.

səh:312


1- [1] .“Kəmalud-din”, səh.-115; “Biharul ənvar” 15-ci cild, səh. 205-də olan nəqlə əsasən.

5. “Ürəyin parçalanması dastanı”

عَن انَس بنِ مالِک، قَالَ:کَانَ أَبُوذَرّ یُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ الله | قَالَ:فُرِجَ عَنْ سَقفِ بیتِی وَأَنَابِمَکَّة، فَنَزَلَ جَبْرَئیلُ فَفَرجَ صَدْری،ثُمَّ غَسَّلَه بِمَاءٍ زَمْزَم، ثُمَّ جَاءَ بَطَسْت مِنْ ذَهب مُمْتَلِی حِکْمَةً وَإِیمَاناً،فَأفرَغَهُ فِی صَدْرِی، ثُمَّ أَطبَقَهُ،ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِی فَعَرَجَ بِی إِلَی السمَاءِالدنْیَا.

Ənəs ibn Malik Əbuzərdən, o da həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql edir: Mən Məkkədə olarkən evin tavanı parçalandı. Cəbrail (ə) nazil oldu. O, mənim sinəmi parçaladı və zəmzəm suyu ilə yudu. Sonra hikmət və imanla dolu qızıl bir teşt gətirdi. Onu mənim sinəmə tökdü. Sonra sinənin yaralarını sağaltdı. Bu vaxt mənim əlimi tutaraq birinci asimana qədər qaldırdı.”

Buxari bu hədisi müxtəlif və bir-birinə zidd olan məzmunlarda nəql etmişdir. Səhihi-Müslimdə də bu hədis, azacıq fərqlə baçqa cür qeyd olunmuşdur.

Yenə də Ənəs ibn Malik deyir:

...عنْ أَنَس بنِ مَالِک:أَنَّ رَسُولَ لله |  أَتَاهُ جَبرَئِیلُ وَهُوَ یَلْعَبُ مَعَ الغلمانِ، فَأَخَذَهُ، فَصَرَعَهُ، فَشَقَّ عَنْ قَلْبِه، فَاسْتَخْرَجَ القَلْبَ مِنْهُ عُلْقَةً، فَقَالَ: هَذَاحَظُّ الشیطَانِ مِنْکَ، ثُمَّ غَسَّلَهُ فِی طَسْتِ مِنْ ذَهَبِ بِمَاءِ زَمْزَمَ، ثُمَّ أمه:ثُمَّ أَعَادَه فِی مَکَانِه، وَجَاءَالغلمَانُ یَسْعُونَ إِلی أمَّه یَعْنِی ظِئْرَهُ،فَقَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدا ً| قَدْ قُتِلَ، فَأَسْتَقْبَلُوهُ وَهُوَمُنْتَقِعُ اللون. قَال أَنَس:وَقَدْ کُنْتُ أَری أَثرَذَلِکَ المخِیطِ فِی صَدْرِه.

səh:313

“İslam peyəmbəri uşaqlıq dövründə, uşaqlarla oynayarkən Cəbrail (ə) gəldi. O, həzrəti (s) tutaraq yerə uzatdı. Sonra onun sol tərəfini (1)yardı və ürəyini çıxartdı. Onun arasından laxta qanı təmizlədi və dedi: Bu, şeytanın sənin vucudunda olan ağalığının təsiri idi. Sonra Peyğəmbərin (s) ürəyini qızıl bir teştin içində zəmzəm suyu ilə yudu və yarasını sağaltdı. Bu vaxt Peyğəmbəri (s) öz yerinə qaytardı. Həzrət Peyğəmbərlə (s) oynayan uşaqlar o həzrətin (s) dayəsi Bəni Sə`d qəbiləsindən olan Həlimənin yanına qaçdılar və Məhəmmədin (s) ölüm xəbərini ona dedilər. Onlar Peyğəmbərin yanına qayıtdılar. Onun rəngi dəyişmişdi. Ənəs (hədisi nəql edən) deyir: Mən, Allahın elçisinin (s) sinəsində əməl yerini görürdüm. ”(2)

Bu hədis, səhiheyndə nəql olunan və təəccüb doğuran hədislərdən biridir. Bir çox tarixçilər də bu hədisləri öz kitablarında gətirmişlər.(3)

Bir çox təfsirçilər də səhiheynə olan istək və məhəbbətlərini aşkar edərək bu dastanı } أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ { (4) ayəsinin izahında öz təfsir kitablarında qeyd etmişlər.(5)

Lakin bizim əqidəmizə əsasən bu hədis, müxtəlif cəhətlərə görə araşdırılmalı və üzərində bəhs olunmalı bir  hədisdir. Bu

səh:314


1- [1] . Qolun alt tərəfi , qabırğaların yan hissəsi.
2- [2] . “Səhihi-Müslim”, 1-ci cild; “İsrau bi-Rəsulillah” bölümü, hədis: 163.
3- [3] . Təbərinin “Tarix” kitabı; “Tarixul-xəmis” və İbn Sə`din “Təbəqat” kitabında; “Murucuz-zəhəb” və İbn Hişam öz kitabında.;
4- [4] . “(Ya Peyğəmbər!) Məgər Biz (haqqı bilmək, elm və hikmət dəryası etmək üçün) sənin köksünü (qəlbini) açıb genişlətmədikmi?! (Allahın öz lütfü ilə köksünü açıb genişlətdiyi kimsənin qəlbinə Şeytan vəsvəsə sala bilməz. O, qüdsiyyət kəsb edər, vəhy qəbul etməyə layiq olar!)” Şərh surəsi ayə-1.
5- [5] . “Təfsiri Xazin ibn Kəsir”; “Təfsiri Əd-dürrul-mənsur”; “Təfsiri Alusi”; “Təfsiri Nişaburi”;

kimi cəhətlərə diqqət etmək onun həqiqətini işıqlandırar və həqiqətin üzərindən pərdəni götürər.

1. Zaman baxımından ziddiyyətli olması

Bu hədis, zaman və Peyğəmbərimiz həzrət Məhəmmədin (s) yaşı baxımından bir çox fərqlərlə nəql olunmuş və heç bir ortaq nöqtəyə malik deyildir. Buna görə bu kimi bə`zi hədislərdə “sinənin yarılması və ya açılması məsələsini Peyğəmbərimizin (s) uşaqlıq dövrünə, uşaqlarla oynayan dövrünə nisbət verilir. Ancaq, bə`zi başqa hədislər bu hadisənin Peyğəmbərimizin (s) be`səti dövrünə aid olduğunu və bu cərrahi əməldən sonra bir başa me`rac mövzusunun baş verməsi vurğulanır. Buna görə də, zaman baxımından bu mövzular ( uşaqlıq dövrü və Peyğəmbərlik dövrü ) qırx il müddətində ixtilaflı olduğu meydana çıxır.

2. Məkan baxımından ziddiyyətli olması

Bu hədis, məkan və hədisin baş verdiyi yer baxımından da bir-birinə çox ziddiyyətli nəql olunmuşdur. Çünki bu hədislərin bə`zisində həzrət Məhəmmədin (s) Məscidul-həram və Hətim ya Hicri İsmaildə olması bildirilir. Bə`zisində isə o həzrətin (s) biyabanlıqda, bəzisində isə Peyğəmbərimizin (s) öz evində baş verdiyini və evinin tavanının yırtılması nəzər diqqəti özünə cəlb edir. Həmçinin bə`zi hədislərdə həzrət Məhəmmədin (s) ürəyini götürərək qızıl teştdə zəmzəm suyu ilə yuyulması və başqa hədislərdə isə həzrətin (s) ürəyini yumaq üçün zəmzəm quyusunun kənarına aparılması açıqca bəyan olunmuşdur.(1)

Görəsən belə ziddiyyətli və biri-birinin əksini çatdıran bir çox hədisləri doğru saymaq olarmı? Görəsən bünların hansı

səh:315


1- [1] . Qeyd olunan birinci hədisin altındakı ünvanlarda tətbiq olunsun.

birinin məzmununu qə`bul edək? Biri-birinə zidd olan bu hədislərin hansı birini seçib doğru sayaq?!

3. Bu mövzu, Peyğəmbərimizin (s) isməti ilə uyğun deyildir

Ənəs ibn Malikin nəql etdiyi bu hədisin mövzusu çox zəif və “mərdud”(1) hədislərdən sayılır. Çünki İslam Peyğəmbəri (s) hər növ şeytani pisliklərdən və çirkinliklərdən uzaq və pak idi. Buna görə də o həzrətin (s)  mübarək cismində şeytan üçün bir pay və ya yer yox idi ki, o həzrətin (s) sinəsini parçalayaraq o hissəsini onun cismindən götürüb təmizləsinlər.

4. Şərlər cismə aid deyildir

Söylədiklərimizdən əlavə, ümumiyyətlə şər, fəsad və bu kimi şeylər cismə aid olmayan şeylərdir. Onları cisimdən kəsməklə qurtaran deyildir. Həmçinin xeyr və yaxşılıq açıq-aşkar bir maddə deyildir. Məsələn: Qida maddələri kimi iynə vasitəsi ilə insanın cisminə köçürülən bir maddə deyildir. Yaxud elm və hikmət, xarici baxımdan bir qabdan başqa bir qaba köçürülən(2) cismi maddələrdən sayılmır.

Sinənin açılmasından məqsəd nədir?

Amma, Qurani Kərimdə qeyd olunmuş “Sədr” kəlməsinin şərhinə gəlincə “şəqqus-sədr” “sinənin parçalanması və ya açılması” məsələsi ilə heç bir rabitəsi yoxdur. Bəlkə ondan məqsədin genişlik, Peyğəmbərin (s) qəlbini genişləndirməkdir. Dini vəzifəsini düzgün və doğru çatdırmaqda bütün çətinlikləri və narahatçılıqları qə`bul edib ona dözmək üçün

səh:316


1- [1] .“Mərdud” – hədisin bütün və ya bə`zi raviləri adil və Cə`fəri məzhəbində olması, bir sənədlə məşhurun rəvayətinin qarşısında nəql etdikləri münkər və ya mərdud (kənara atılmış) hədislərə deyilir.
2- [2] . Bu iradı Fəxri Razi Qazı Əbdul Cabbardan nəql etmişdir.

hazırlıq deməkdir. Bu, həmin qəlbin genişlənməsidir ki, həzrət Musa (ə) Allahın dərgahına üz tutaraq öz dualarında istəyirdi və belə söyləyirdi:

{وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی*قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی}

_ (MUSA) DEDI: "EY RəBBIM! (PEYğəMBəRLIYI YERINə YERINə YETIRMəYə QADIR OLMAQ, FIRONLA DANışMAğA CüR əT ETMəK Və BU YOLDA BüTüN MəşəQQəTLəRə TAB GəTIRə BILMəK üçüN) KöKSüMü AçıB GENIşLəT. İşIMI YüNGüLLəşDIR; _(1)

Tarix və hədis kitablarında “şəqqus - sədr” rəvayətlərinə bir baxış

Qeyd olunan şübhələrə əsasən belə hədislərin məzmununa bel bağlamaq olmaz. “Şəqqus-sədr” mövzusunu həqiqətə uyğun və doğru saymaq olmaz. Hər nə olsa da söylədiyimiz kimi bu hədislərin, əhli-sünnənin tarix və hədis kitablarına düşməsi, sənədlər arasında özünə yer tapması və həmçinin həqiqətən baş vermiş kimi qələmə alınması nəzər diqqəti özünə cəlb edir.

Şiə məzhəbinin bə`zi alimləri və təhqiqatçılarının bu barədə ehtiyatla danışmağının səbəbi bəlkə də həmin hədislərin çox nəql olunması olmuşdur. Bununla belə e`tiraf edirlər ki, bu hədis şiə məzhəbinin hədis kitablarında doğru və inandırıcı yolla nəql olunmamışdır.

Mərhum Əllamə Məclisi (Allah ondan razı olsun) belə deyir: “Həzrət Peyğəmbərin (s) uşaqlıq dövründə baş vermiş şəqqus-sədr dastanı, əhli sünnə rəvayətlərində çoxlu və geniş şəkildə qeyd olunmuşdur. Lakin bizim (şi`ə məzhəbinin) rəvayətlərimizdə bununla belə inandırıcı və doğru sənədlər əsasında nəql olunmamışdır. Ancaq onun mənfi hədis olması da söylənilməmişdir. Bu işin baş verməsini ağıl özü də inkar

səh:317


1- [1] . “Taha” surəsi ayə 25-26.

etmir. Buna görə də biz, onun doğru və yalan olmasında susanlardanıq. Lakin keçmiş alimlərimizin əksəriyyəti bu məsələdən üz çevirmişlər.” Sonra belə deyir: Hərçənd bu hadisənin baş verməsi ehtimalı çoxdur.”(1)

Qətiyyətlə gərək deyək:

Qeyd olunan dörd dəlilə əsasən və həmçinin keçmiş alimlərin bu məsələyə biganə yanaşmasına nəzər salmaqla bir daha bu hadisənin olması ehtimalına yer qalmır. Əgər belə bir mühüm hadisə baş versəydi məsum imamlar (ə) da bu məsələni açıqlayardılar. Çünki əziz Peyğəmbərimiz (s) bu mövzudan da çox kiçik və az əhəmiyyətli sayılan mövzularda hədislər söyləmişlər. Əgər bu mövzunu da zikr etsəydilər hədis kitablarında(2) zəbt olub bizlərə nəql olunardı. Hansı ki, Əllamə Məclisinin söylədiklərinə əsasən bu hadisə doğru və inandırıcı sənəd əsasında nəql olunmamışdır.

Əsrimizin böyük təhqiqatçılarından biri də bu hədisləri öz təfsirində bir növ məcazi mənaya alıb. Bu yolla rəvayətin əslini səhih və doğru olduğunu bildirmiş və mövzunu maddi aləmdən xaricdə olduğunu bildirmişdir. Ancaq bu yol hədislərin zahiri mə`nası ilə uyğun deyildir:

1. Bu hədislərdə həzrət Peyğəmbərimizlə (s) bir yerdə oynayan uşaqların Məhəmmədin (s) ölüm xəbərini Sə`d qəbiləsindən olan Həliməyə(3) çatdırmaları və o həzrətin yanına qayıdarkən onun rənginin dəyişməsi və pərişan halda olması zikr olunmuşdur.

2. Ənəs, (hədisi nəql edən) belə deyir: “Mən uzun illər mütəmaddi olaraq həzrət Peyğəmbərimiz Məhəmmədin (s) sinəsində olan mələklərin yarıq və tikiş yerini görürdüm!!”

səh:318


1- [1] . “Biharul ənvar” 16-cı cild; səh. 140.
2- [2] . “Came” hədis kitablarında .
3- [3] . Həzrət peyğəmbərimizin (s) dayəsi;

Diqqət etdiyiniz kimi bu iki mətləb hədislərin məcazi mənada olması mövzusu ilə düz gəlmir. Bəs, açıq söyləməliyik ki, bu dastanın əsli və əsaslı kökü yoxdur. Həmçinin Musa (ə) ilə daşın müsabiqəsi, Əzrailin (ə) kor olması dastanları da buna oxşar dastanlardandır.

Görəsən Peyğəmbər (s) öz nübuvvətində şəkk edirdimi?

Vəhyin başlanması dastanı

ابن شَهاب، عن عروة بنِ الزبیر، عَنْ عَایشة أمّ المُؤمِنِین إِنَّهاقَالتْ: أَوَّلُ مابَدَأَبِهِ رَسُولُ اللهِ| مِنَ الوَحی الرؤیَاالصالحة فی النوم، لاَیَرَی رُؤیا ًإِلاَّ جَاءَتْ مِثلُ فَلَقِ الصبحِ، ثُمَّ حَبَّبَ إِلَیْهِ الخلاء، وَکَانَ یَخْلُوبِغَارِحَراءَ فَیَتحَنَّث فِیه وَهُوَالتعبّداللیالی ذوات العَددِ قبل أَنْ یَنزعَ إِلَی أَهله ویَتَزَوَّدُ لِذَلک، ثُمَّ یَرْجِعُ إِلَی خَدِیجَة فَیَتَزَوَّدُ لِمِثْلِهَاحَتَّی جَاءَه الحقّ وهوَفِی غَارِحِراءَ فَجَاءَه الملکُ، فَقَالَ: إِقْرَأ، قَالَ مَا أَنَا بِقَارءی قَالَ: فَأَخَذَنِی الثانیة حَتَّی بَلَغ مِنِّ الجهد.

ثُمَّ أَرْسَلَنِی فَقَال: إِقْرَأْ. قُلْتُ: مَا أَنابِقَارءی قَالَ فَأخَذَنِی فَغَطَّنِی الثَانِیةَ حَتَّی بَلَغَ مِنِّی الجهدَ ثُمَّ أَرْسَلْنِی فَقَالَ: إِقْرأْ، فَقُلْتُ:ما أَنَا بِقَارءی فَأَخَذَنِی فَغَطَّنِی الثَالِثَة، ثُمَّ أَرْسَلَنِی، فَقَالَ إِقْرَأْ بِسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ خَلَقَ الأِنسَانَ مِن عَلَقِ إِقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ، فَرَجِعَ بِهَا رَسُولُ الله | یَرجُفُ فؤادُه، فَدَخَلَ خَدِیجَة بِنت خُوِیْلَدْ، فَقَالَ:

زَمِّلُونِی زَمِّلُونِی، فَزَمِّلُوهُ حَتَّی ذَهَبَ عَنه الروعُ، فَقَالَ لِلخَدِیجَة: وَأَخْبِرْهاالخبر، لَقَدْ خَشَیتُ عَلی نَفْسِی، فَقَالَتْ خَدِیخَةُ: کَلاَّ وَللهِ مَایُخْزِیکَ اللهُ أَبَداً، إِنَّکَ لَتَصِل الرحَم وَتَحْمِلُ الکلَّ، وَتَکْسِبُ المعدُومَ، تُقْرِئ الضیفَ وتُعِینُ عَلَی نَوَائِب الحقّ.

فَانْطَلَقَت بِهِ خَدِیجَة حَتَّی أَتَتْ وَرَقَة بنِ نُفَل بنِ أَسَدبنِ عَبدالعزّی ابن عمّ خَدِیجَة وَکَانَ امرءاً تَنَصَّرَفِی الجَاهِلِیَّة وَ کَانَ یَکْتُبُ الکِتَاب العبرانیّ، فَیَکْتُبُ مِنَ الإِنْجِیل بِالعِبْرَانِیَّةِ مَاشَاءَاللهُ أَنْ یَکْتِبَ،وَکَانَ شِیخاًکَبِیراً قَدْ عَمی، فَقَالَتْ لَهُ خَدِیجَةُ: یابنَ عَمِّ اِسْمَع من ابنِ أَخِیکَ، فَقَالَ لَهُ وَرَقَة: یابْنَ أَخِی مَاذَا تَرَی؟ فَأَخْبَرَه رَسُولااللهُ خبر مَارَأَی، فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ: هَذا الناموسُ الذی نَزَّلَ اللهُ عَلَی مُوسَی، یَالَیْتَنِی فِهَا جذعًا، لَیْتَنِی أَکونُ حَیًّا، إِذ ْیُخْرِجُکَ قَومُوکَ، فَقَالَ له رَسُولُ الله|: أو

səh:319

مخرجی هم قَالَ: نَعَمْ، لَمْ یَأتِ رَجُِلُ بِمِثلِ مَا جِئتَ بِهِ إِلاَّ عودی وَ إِنْ یُدْرِکنِی یومُک اَنصُرْکَ نَصْرًا، مُؤزَّراً، ثُمَّ لَمْ یَنثب وَرَقَة أَنْ توفّی و فتر الوَحی.

İbn Şəhab(1) Ürvət ibni Zubeyrdən və o da Aişədən nəql edir ki; Vəhy mövzusu Rəsuli-Əkrəmə (s) doğru yuxunun görülməsilə başladı. Çünki Peyğəmbərin (s) gördüyü yuxular sübh kimi aydın idi. Sonra camaatdan uzaqlaşaraq Həra mağarasında tək və tənha ibadətlə məşğul olmağa başladı. O həzrət (s), bir müddət özünə yemək tədarükü görmüşdü. Yemək qurtardıqdan sonra isə Xədicənin yanına gələrdi. Həra dağında qalıb ibadətlə məşğul olmaq üçün yemək tədarükü götürdükdən sonra yenə oraya qayıdardı. Bir gün Həra dağında mağarada olarkən ona vəhy nazil oldu. Vaxt başında mələk nazil olaraq ona dedi: Məhəmməd oxu! Allahın elçisi (s): "Mən oxuya bilmirəm" söylədi. Bu vaxt Peyğəmbər (s) belə buyurdu: O mələk məni tutdu və elə sıxdı ki, narahat oldum. Sonra məni azad etdi və dedi:- Oxu! Mənsə, oxuya bilmədiyimi söylədim. Mələk yenə məni tutaraq elə möhkəm sıxdı ki, narahat oldum. Yenə dedi: Oxu! Mənsə: - Oxuya bilmirəm dedim.

Mələk üçüncü dəfə də məni tutaraq möhkəm sıxdı və mənə dedi:

{اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَم عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ}

“(Ya Peyğəmbər! Qur’ani-Kərimi bütün məxluqatı) yoxdan yaradan Rəbbinin adı ilə (bismillah deyərək) oxu! O, insanı laxtalanmış qandan yaratdı. (Ya Peyğəmbər!) Oxu! Sənin Rəbbin

səh:320


1- [1] . “Səhihi-Buxari”, 1-ci cild, “Bəd`ul-vəhyi” bölümü; 4-cü cild; “Bəd`ul-xəlq” kitabı, hədis: 3066; 6-cı cild, “Ət-təfsir” kitabı; “Ələq” surəsinin təfsiri; hədis: 6370; və 9-cu cild, “Tə`bir” bölümü, hədis: 6581; “Səhihi-Müslim”, 1-ci cild; “Bəd`ul-vəhyi bi-Rəsulillah ” bölümü; hədis: 160;

ən böyük kərəm sahibidir! O Rəbbin ki, qələmlə (yazmağı) öyrətdi. (O Rəbbin ki,) insana bilmədiklərini öyrətdi.”(1)

Allahın elçisi (s) bu dəfə iztirab və həyəcanla bu ayəni oxudu.

Sonra həzrət Peyğəmbər (s) narahat halda, ürəyi döyünərək Xədicənin evinə getdi və ona dedi: - Mənim üstümü örtün! Mənim üstümü örtün.! O həzrətin (s) üstünə bir libas örtdülər. Bir az sakitləşdikdən sonra baş vermiş hadisəni Xədicəyə açıqladı və ona dedi: - Xədicə! Mən qarşıma çıxan bu məsələ barədə qorxuram. Xədicə dedi: - Xeyr, belə deyil. And olsun Allaha ki, Allah səni heç vaxt xar və peşman etməyəcəkdir. Çünki sən sileyi-rəhm edir, zəiflərə əl tutur və dara düşənlərə yardım edirsən. Sən, qayğıkeş, haqq və ədalət tərəfdarısan.

Sonra Xədicə Allahın elçisini (s) öz əmisi oğlu Vərəqət ibni Nofəlin yanına apardı. Vərəqə qocalıqdan öz gözlərinin nurunu itirmişdi. O, hələ cahiliyyət və bütpərəst dövründə məsihiyyət dininə itaət edirdi. İbri yazı xətti ilə yaxından tanış idi. Qədim kitabları oxumuş və İncilin müxtəlif nüsxələrini ibri yazı xətti ilə yazmışdır.

Xədicə Vərəqəyə xitab etdi və dedi: - Əmi oğlu! Qardaşın oğlu Məhəmmədin söylədiklərini dinlə!

Vərəqə dedi: Qardaş oğlu nə görmüsən? Allahın elçisi (s) də gördüklərini və başına gələnləri Vərəqəyə anlatdı. Vərəqə Allahın elçisinə (s)  belə dedi: Məhəmməd! Bu, Allahın Musaya göndərdiyi həmin namus və şəriətdir. Ey kaş mən cavan olaydım və ey kaş sənin qohumların səni öz şəhərindən və diyarından çıxardan zaman sağ olaydım.

Allahın elçisi (s) buyurdu: - Məni öz şəhərimdən qovacaqlarmı? Vərəqə cavab verdi: - Bəli, çünki heç kəs sənin gətirdiyini gətirməmişdir. Əgər mən o gün sağ olsam sənə kömək və xidmət edəcəm.

səh:321


1- [1] . “Ələq” surəsi , ayə: 1-5.

Sonra çox keçmədi ki, Vərəqə dünyasını dəyişdi və vəhy kəsildi.

Səhiheyndə zikr olunan  وَإِنِّی خِفْتُ عَلَی نَفْسِی “mən özümə görə qorxuram” cümləsi açıq şəkildə nəql olumuş və “xovf” kəlməsinin əlaqələndiyi kəlmə düşmüşdür.

Lakin İbn Sə`d Təbəqat kitabında hadisəni bundan da açıq yazmış və qorxunun səbəbinin nə olduğunu iki hədisdə qeyd etmişdir.

وَ إِنِّی خَشِیتُ أَنْ أَکُونَ کَاهناً وَ أَنِّ أَخْشَی أَنْ یَکُونَ فِیَّ جنن

Yəni: “Kahin və dəli olmaqdan qorxuram.”(1)

Təbəri də “Vəhyin başlanması” dastanını və sözü gedən hədisin məzmunu barədə Əbdullah ibn Zubeyrdən hədis nəql etmişdir.

و لَمْ یَکُنْ مِنْ خَلْقِ الله أبغضُ عَلَیَّ من شَاعِرِ أَوْ مَجْنُونِ کُنْتُ لاَ أَطِیقُ أَنْ أَنْظَرَ إِلَیْهِمَا قُلْتُ: إِنَّ الأَبعدَ یَعْنِی نَفْسَهُ لَشاعر أَوْ مَجْنُون لاَ تُحَدِّثُ بِهَا عَنِّی أَبَداً لأ عمدَنَّ إِلَی حَالِقِ من الجبل، فلأطرحَنَّ نَفْسِی منه، فلأقَتُلُها و لأَستریحَنَّ، قَالَ: فَخَرَجْتُ أرِیدُ بِذلِک حَتَّی إِذَا کُنتُ فِی وسط الجبلِ سَمِعْتُ صَوْتاً مِنَ السَّمَاءِ یَقُول: یَا مُحَمَّد أَنْتَ رَسُولُ الله.

Peyğəmbər (s) buyurdu: “Mənim nəzərimdə camaatın ən pisi onların şairləri və dəliləri idi. Beləki, onlıarın üzünə baxdıqda onlara nifrət edirdim. Elə ki, mələk mənə nazil olub oxumağıma əmr etdi, fikirləşdim ki, mən də çarəsiz şair və dəli olacam. Qohum və əqrəbalarım olan Qureyş tayfası, mənə gələcəkdə dəli və şair deməsinlər deyə yaxşı olar ki, özümü dağın başından ataraq öldürüm. Ta rahat olum. Bu niyyətlə hərəkət etdim. Dağın ortasında bir səs eşitdim: - Ey Məhəmməd ! Sən Allahın elçisisən “(2)

səh:322


1- [1] . “Təbəqat”, 1-ci cild, “Zikru nuzulul vəhyi əla Rəsulillah” (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm); səh. 129 və 130.
2- [2] . Təbərinin “Tarix” kitab, 3-cü cild, səh.-1141; “Zikru vəl xəbəru ən ma kanə min əmri Rəsulillah” (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm);

İbn Sə`din və Təbərinin nəql etdikləri hədisdən belə başa düşülür ki, bu cümlənin وَإِنِّی خِفْتُ عَلَی نَفْسِی mə`nası, hədisin özündə zikr olunan “Mən kahin , şair və dəli olmaqdan qorxuram” deməkdir.

Vəhyin başlanması dastanına olan şübhələr

Tarixçilər bu hədisin qondarma olmasına baxmayaraq yenə də onu tarix kitablarında nəql etmişlər. Lakin Buxari və Müslimün bu hədisi səhih və doğru hədis sırasında öz kitablarında qeyd etmələri, bizim e`tiraz və şübhəmizə səbəb sayılır.

Bu hədisdən belə başa düşülür ki;

1.- Əziz İslam Peyğəmbəri həzrət Məhəmməd (s) vəhy və Qur`anın nazil olmasından və Cəbrailin (ə) enməsindən sonra öz nübuvvətində tərddüddə idi. O, belə düşünürdü ki, cinlər onun bədəninə girib. Onlar cahiliyyət dövründə camaatın əqidəsi kimi kahinliyi və şairliyi o həzrətə nisbət vermək istəyirlər. Hansı ki, o həzərt (s) kahinlərdən, şairlərdən və dəlilərdən uzaq qaçaraq özünü dağdan atmağı düşünürdü. Ancaq, Xədicə və Vərəqə onu belə fikirlərdən daşındıraraq kömək etdilər. Qorxu və iztirablarını aradan qaldırmaqla bu məsələnin cinlərlə heç bir əlaqəsinin olmadığını, bəlkə vəhy və nübuvvət olduğunu söylədilər.

Necə mümkündür ki, Peyğəmbərin (s) özü vəhy nazil olan anda öz risalət və nübuvvətindən xəbərsiz olsun? Hansı ki, neçə illər öncə kahinlər və rahiblər o həzrətin risalətindən və nübuvvətindən xəbərdar idilər?! Ola bilərmi Allah bir kəsi Peyğəmbərliyə seçsin halbuki, Peyğəmbər bu asimani məsuliyyətdən xəbərsiz olsun və onun İlahi vəhy və şeytani ilhamla fərqini bilməsin?! Bir halda ki, həzrət İsa (ə) beşikdə ikən Peyğəmbərliyindən açıq şəkildə söz açır və آتَانِیَ الْکِتَابَ وَجَعَلَنِی نَبِیًّا} { “O mənə kitab (İncil) verdi, özümü də

səh:323

Peyğəmbər seçdi.”(1) - deyir. İlk mərhələdə həzrət Musaya (ə) vəhy nazil olarkən nübuvvət məqamına seçildikdə

{وَأَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمَا یُوحَی}

_ MəN SəNI (PEYğəMBəR) SEçDIM. (SəNə) VəHY OLUNANı DINLə! _(2)_ _

bu məsələ ona günəş kimi aydın olur və məsuliyyətini yerinə yetirmək üçün belə deyir:

{وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی*رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی}

_"EY RəBBIM! (PEYğəMBəRLIYI YERINə YETIRMəYə QADIR OLMAQ, FIR ONLA DANışMAğA CüR əT ETMəK Və BU YOLDA BüTüN MəşəQQəTLəRə TAB GəTIRə BILMəK üçüN) KöKSüMü AçıB GENIşLəT. İşIMI YüNGüLLəşDIR; _(3)

Bu peyğəmbərimizə verilən hansı nübuvvət və risalət məqamı idi ki, onun vücuduna qorxu salmışdır? Bu hansı risalət məqamıdır ki, öz həyat yoldaşının və məsihi bir şəxsin sözləri ilə sabit olmuş və onun bütün narahatçılığı aradan getmişdir?! Gərək belə deyək ki, bu cür qadın və belə bir məsihi şəxs nübuvvət məqamına Allahın elçisi həzrət Məhəmməddən (s) daha da çox layiqlidirlər. Bu hədisin məzmununa əsasən Xədicə və Vərəqə İslam dinini qə`bul etməkdə Peyğəmbərin özündən çox öndədirlər.

2.- Cəbrailin (ə) “Oxu” sözünə həzrət Peyğəmbərimizin (s) “مَا أََنَا بِقَارِی” “Mən oxuya bilmirəm” söyləməsi bunu çatdırır ki, əziz Peyğəmbərimiz mələyin məqsədini ya hədəfini başa düşməmişdir. Çünki mələyin məqsədi bu idi ki, (Ya Məhəmməd (s)) mən söylədiyimi mənimlə birgə dilinə gətir və söylə. Lakin Allahın elçisi birinci dəfə elə başa düşmüşdür ki, əmrə əsasən hasısa lövhə üzərindəki yazıları

səh:324


1- [1] . “Məryəm” surəsi ayə: 30.
2- [2] . “Taha” surəsi ayə: 13.
3- [3] . “Taha” surəsi ayə: 25-26.