سرشناسه:حرعاملی، محمدبن حسن، 1033 - 1104ق.
عنوان و نام پدیدآور: ترجمه وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه
تالیف: محمد بن الحسن الحر العاملی؛ تحقیق: محمدرضا الحسینی الجلالی / ترجمه: گروهی از محققین مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
مشخصات نشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1400 ه ش
مشخصات ظاهری:30 ج.
موضوع:احادیث شیعه -- قرن 11ق.
موضوع:احادیث احکام
شناسه افزوده: متن عربی موسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث(قم)
رده بندی کنگره:BP135/ح4ت7 ی1300
رده بندی دیویی:297/212
شماره کتابشناسی ملی:1321690
ص: 1
ص: 2
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
الحمد للّه الذی فطر العقول علی معرفته، و وهبها العلم بوجوب وجوده، و وحدانیّته، و تنزیهة عن النقص، و کماله، و حکمته.
الذی عامل عباده بالفضل العمیم، فلم یرض لهم المقام علی الجهل الذمیم، بل أرسل الیهم رسلا یعلّمونهم دینه القویم، و یهدونهم الی الحق و الی صراط مستقیم، فأوضح بذلک القصد، لئلّا یکون للناس علی اللّه حجّة.
و أشهد أن لا اله إلّا اللّه وحده لا شریک له، الدالّ علی طریق الهدایة، بما أبان من براهین النبوّة و الولایة، و سهّل من مسالک الروایة و الدرایة.
و أشهد أنّ محمدا عبده و رسوله، أرسله رأفة و رحمة، و أتمّ علینا به النعمة، و کشف عنّا به کلّ غمة، و أکمل له الدین، و أیّده علی المعاندین، صلّی اللّه علیه و آله الهادین المهتدین صلاة دائمة إلی یوم الدین.
أمّا بعد:
فیقول الفقیر إلی اللّه الغنیّ، محمّد بن الحسن، الحرّ العاملیّ، عامله اللّه بلطفه الخفیّ: لا شکّ أنّ العلم أشرف الصفات و أفضلها، و أعظمها مزیة
ص: 3
و أکملها، إذ هو الهادی من ظلمات الجهالة، المنقذ من لجج الضلالة، الذی توضع لطالبه أجنحة الملائکة الأبرار، و یستغفر له الطیر فی الهواء و الحیتان فی البحار، و یفضل نوم حامله علی عبادة العبّاد، و مداده علی دماء الشهداء یوم المعاد.
و لا ریب أنّ علم الحدیث أشرف العلوم و أوثقها، عند التحقیق، بل منه یستفید اکثرها بل کلّها صاحب النظر الدقیق، فهی ببذل العمر النفیس فیه حقیق.
و کیف لا؟ و هو مأخوذ عن المخصوصین بوجوب الاتّباع، الجامعین لفنون العلم بالنصّ و الإجماع، المعصومین عن الخطأ و الخطل، المنزّهین عن الخلل و الزلل.
فطوبی لمن صرف فیه نفیس الأوقات، و أنفق فی تحصیله بواقی الأیّام و الساعات، و طوی لأجله و ثیر مهاده، و وجّه الیه وجه سعیه و جهاده، و نأی عمّا سواه بجانبه، و کان علیه اعتماده فی جمیع مطالبه، و جعله عماد قصده، و نظام أمره، و بذل فی طلبه و تحقیقه جمیع عمره، فتنزّه (1) قلبه فی بدیع ریاضه، و ارتوی صداه من نمیر حیاضه، و استمسک فی دینه بأوثق الأسباب، و اعتصم بأقوال المعصومین عن الخطأ و الارتیاب.
و قد کنت کثیرا ما اطالب فکری و قلمی، و أستنهض عزماتی و هممی، الی تألیف کتاب کافل ببلوغ الأمل، کاف فی العلم و العمل، یشتمل علی أحادیث المسائل الشرعیة، و نصوص الأحکام الفرعیة المرویّة فی الکتب المعتمدة الصحیحة التی نصّ علی صحّتها علماؤنا نصوصا صریحة، یکون مفزعا لی فی مسائل الشریعة، و مرجعا یهتدی به من شاء من الشیعة،
ص: 4
و أکون شریکا فی ثواب کل من اقتبس من أنواره (1)، و اهتدی بأعلامه و مناره، و استضاء بشموسه و أقماره.
و أیّ کنز أعظم من ذلک الثواب المستمرّ سببه و موجبه إن شاء اللّه الی یوم الحساب؟!
فإنّ من طالع کتب الحدیث، و اطّلع علی ما فیها من الأحادیث، و کلام مؤلّفیها وجدها لا تخلو من التطویل، و بعد التأویل، و صعوبة التحصیل، و تشتّت الأخبار، و اختلاف الاختیار، و کثرة التکرار، و اشتمال الموسوم منها بالفقه علی ما لا یتضمن شیئا من الأحکام الفقهیّة، و خلّوه من کثیر من أحادیث المسائل الشرعیّة.
و إن کانت بجملتها کافیة لاولی الألباب، نافیة للشک و الارتیاب، وافیة بمهمّات مقاصد ذوی الأفهام، شافیة فی تحقیق امّهات الأحکام.
و کنت کلّما برح بی الشغف و الغرام، و هممت بالشروع فی ذلک المرام، تأمّلت ما فیه من الخطب الجسیم، و الخطر العظیم، فلم أزل متوقّف الأنظار، لما فی ذلک الخاطر من الأخطار.
و دواعی الرغبة فی تهذیب العلم و تسهیل العمل لکامن العزم مثیرة، حتی استخرت اللّه، فظهر الأمر به مرارا کثیرة.
و تذکرت قول أمیر المؤمنین علیه السلام: إذا هبت أمرا فقع فیه، فإنّ شدّة توّقیة أعظم (2) من الوقوع فیه.
و قوله علیه السلام: قرنت الهیبة بالخیبة، و الحیاء بالحرمان (3)
ص: 5
و خفت أن یکون الخاطر الذی عاقنی عن هذا المهمّ من خطوات (1) الشیطان، لما فیه من عظیم النفع لی و للإخوان من أهل الإیمان.
فشرعت فی جمعه، لنفسی، و لولدی، و لمن أراد الاهتداء به من بعدی، و بذلت فی هذا المرام جهدی، و أعملت فکری فی تصحیحه و تهذیبه، و تسهیل الأخذ منه و إتقان ترتیبه.
ملتقطا لجواهر تلک الأخبار من معادنها، جامعا لتلک النصوص الشریفة من مظانّها، ناظما لغوالی تلک اللآلئ فی سلک واحد، مؤلّفا بین شوارد هاتیک الفوائد الفرائد، مفردا لکل مسألة بابا بقدر الإمکان، متتبّعا لما ورد فی هذا الشأن.
سواء کان الحکم من المسائل الضروریة، أم الأحکام النظریة، إلّا أنّی لا أستقصی کلّ ما ورد فی المسائل الضروریة و الآداب الشرعیة، و إنّما أذکر فی ذلک جملة من الأحادیث المرویّة، لأنّ الضروریّ و النظریّ یختلف باختلاف الناظرین، فما یکون ضروریا عند قوم یکون نظریا عند آخرین، و لیکون الرجوع الی أهل العصمة فی کلّ ما تخاف فیه زلة أو وصمة، و العمل بکلام الأئمة فی جمیع المطالب المهمّة تارکا للاحادیث التی لا تتضمّن شیئا من الأحکام، و للأخبار المشتملة علی الأدعیة الطویلة، و الزیارات، و الخطب المنقولة عنهم علیهم السلام.
مستقصیا للفروع الفقهیّة، و الأحکام المرویّة، و السنن الشرعیّة، و الآداب الدینیّة و الدنیویّة، و إن خرجت عمّا اشتملت علیه کتب فقه الإمامیّة لما فیه من الحفظ لأحادیث المعصومین، و جمع الأوامر و النواهی المتعلقة بأفعال المکلّفین، و لیکون الرجوع إلیهم لا إلی غیرهم فی امور الدنیا
ص: 6
و الدین.
و لم أنقل فیه الأحادیث إلّا من الکتب المشهورة المعوّل علیها، التی لا تعمل الشیعة إلّا بها، و لا ترجع إلّا إلیها.
مبتدئا باسم من نقلت الأحادیث عن کتابه.
ذاکرا للطرق، و الکتب، و ما یتعلّق بها فی آخر الکتاب، إبقاءا للإشعار بأخذ الأخبار من تلک الکتب، و حذرا من الإطناب، مقتدیا فی ذلک بالشیخ الطوسی، و الصدوق ابن بابویه القمیّ.
و أخّرت أسانیدهما إلی آخر الکتاب، لما ذکرناه فی هذا الباب.
و لم أقتصر فیه علی کتب الحدیث الأربعة، و إن کانت أشهر ممّا سواها بین العلماء، لوجود کتب کثیرة معتمدة، من مؤلّفات الثقات الأجلاء، و کلّها متواترة النسبة الی مؤلّفیها، لا یختلف العلماء و لا یشکّ الفضلاء فیها.
و ما أنقله من غیر الکتب الأربعة اصرّح باسم الکتاب الذی أنقله منه، و إن کان الحق عدم الفرق، و أنّ التصریح بذلک مستغنی عنه.
فعلیک بهذا الکتاب (الکافی) فی (تهذیب) (من لا یحضره الفقیه) ب (محاسن) (الاستبصار) الشافی من (علل الشرائع) أهل (التوحید) بدواء (الاحتجاج) مع (قرب الإسناد) الی (طبّ الأئمة) الأطهار، السالک ب (الإخوان) فی (نهج البلاغة) الی ریاض (ثواب الأعمال) و (مجالس) (مدینة العلم) و مناهل (عیون الأخبار)، الهادی الی أشرف (الخصال) ب (مصباح) (کمال الدین) و (کشف الغمة) عن أهل (البصائر) و الأبصار.
و من طالعه اطّلع علی ما اتفق لجماعة من الأصحاب فی هذا الباب، مثل:
حکمهم علی کثیر من الروایات بأنها ضعیفة.
مع وجودها بطرق اخری، هی عندهم أیضا صحیحة.
ص: 7
و دعواهم فی کثیر من المسائل أنّها غیر منصوصة.
مع ورودها فی نصوص صریحة.
و حصرهم لأدلة بعض المسائل فی حدیث واحد، أو أحادیث یسیرة.
مع کون النصوص علیها کثیرة.
و لم أذکر فی الجمع بین الأخبار و تأویلها إلّا الوجوه القریبة، و التفسیرات الصادرة عن الأفکار المصیبة، مع مراعاة التلخیص و الاختصار، حذرا من الإطالة و الإکثار و سمّیته «کتاب تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة».
و أرجو من اللّه جزیل الثواب، و أن یجعله من أکبر الذخائر لیوم الحساب.
و ها أنا أشرع فی المقصود، مستعینا بالملک المعبود، مستمدّا للتوفیق من واجب الوجود، و مفیض الکرم و الجود
ص: 8
أبواب مقدّمة العبادات.
کتاب الطهارة.
کتاب الصلاة.
کتاب الزکاة.
کتاب الخمس.
کتاب الصیام.
کتاب الاعتکاف.
کتاب الحجّ.
کتاب الجهاد.
کتاب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر.
کتاب التجارة.
کتاب الرهن.
کتاب الحجر.
کتاب الضمان.
کتاب الصلح.
کتاب الشرکة.
کتاب المضاربة.
کتاب المزارعة و المساقاة.
کتاب الودیعة.
کتاب العاریة.
کتاب الإجارة.
ص: 9
کتاب الوکالة.
کتاب الوقوف و الصدقات.
کتاب السکنی و الحبیس.
کتاب الهبات.
کتاب السبق و الرمایة.
کتاب الوصایا.
کتاب النکاح.
کتاب الطلاق.
کتاب الخلع و المباراة.
کتاب الظهار.
کتاب الإیلاء و الکفّارات.
کتاب اللعان.
کتاب العتق.
کتاب التدبیر و المکاتبة و الاستیلاد.
کتاب الإقرار.
کتاب الجعالة.
کتاب الأیمان.
کتاب النذر و العهد.
کتاب الصید و الذبائح.
کتاب الأطعمة و الأشربة.
کتاب الغصب.
کتاب الشفعة.
کتاب إحیاء الموات.
ص: 10
کتاب اللقطة.
کتاب الفرائض و المواریث.
کتاب القضاء.
کتاب الشهادات.
کتاب الحدود.
کتاب القصاص.
کتاب الدیات.
خاتمة الکتاب.
و اللّه الموفّق للصواب، و لنشرع فی التفصیل، سائلین من اللّه الهدایة و التسهیل.
ص: 11
ص: 12
(1) بَابُ وُجُوبِ اَلْعِبَادَاتِ اَلْخَمْسِ اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّکَاةِ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْحَجِّ وَ اَلْجِهَادِ
******
ترجمه:
باب عبادتهای پنجگانه نماز زکات روزه و حج و جهاد
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ اَلْکُلَیْنِیُّ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ اَلْأَشْعَرِیِّ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ اَلْکُوفِیِّ عَنْ عَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ اَلْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسٍ عَلَی اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّکَاةِ وَ اَلْحَجِّ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْوَلاَیَةِ ...اَلْحَدِیثَ .
******
ترجمه:
امام باقر «علیه السلام»فرمودند: دین اسلام بر پنج چیز بنا شده است. نماز و زکات و حج و روزه و ولایت.
ص : 13
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلصَّلْتِ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسَةِ أَشْیَاءَ: عَلَی اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّکَاةِ وَ اَلْحَجِّ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْوَلاَیَةِ. قَالَ زُرَارَةُ فَقُلْتُ وَ أَیُّ شَیْءٍ مِنْ ذَلِکَ أَفْضَلُ ؟ فَقَالَ : اَلْوَلاَیَةُ أَفْضَلُ لِأَنَّهَا مِفْتَاحُهُنَّ وَ اَلْوَالِی هُوَ اَلدَّلِیلُ عَلَیْهِنَّ . قُلْتُ ثُمَّ اَلَّذِی یَلِی ذَلِکَ فِی اَلْفَضْلِ ؟ فَقَالَ : اَلصَّلاَةُ . قُلْتُ : ثُمَّ اَلَّذِی یَلِیهَا فِی اَلْفَضْلِ؟ قَالَ : اَلزَّکَاةُ لِأَنَّهُ قَرَنَهَا بِهَا وَ بَدَأَ بِالصَّلاَةِ قَبْلَهَا . قُلْتُ فَالَّذِی یَلِیهَا فِی اَلْفَضْلِ ؟قَالَ : اَلْحَجُّ. قُلْتُ : مَا ذَا یَتْبَعُهُ؟ قَالَ اَلصَّوْمُ اَلْحَدِیثَ . وَ رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلصَّلْتِ بِالْإِسْنَادِ اَلْمَذْکُورِ .
******
ترجمه:
زراره از امام باقر « علیه السلام »نقل می کند که: دین اسلام بر پنج چیز، یعنی نماز و زکات و حج و روزه و ولایت، بنا شده است.
زراره گفت: پرسیدم: کدام یک از این ها برتر است؟ فرمود: ولایت برتر است، زیرا کلید همه آن هاست و ولی، راهنمای آن هاست.
گفتم: پس چیزی که در فضیلت بعد از آن است؟ فرمود: نماز.
گفتم: سپس چیزی که در فضیلت بعد از آن است؟ فرمود: زکات، زیرا آن را با نماز همراه کرده و نماز را پیش از آن ذکر کرده است.
گفتم: چیزی که در فضیلت بعد از آن است؟ فرمود: حج.
گفتم: چه چیزی بعد از آن می آید؟ فرمود: روزه.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلنُّعْمَانِ عَنِ اِبْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: أَ لاَ أُخْبِرُکَ بِالْإِسْلاَمِ أَصْلِهِ وَ فَرْعِهِ وَ ذِرْوَةِ سَنَامِهِ ؟ قُلْتُ : بَلَی جُعِلْتُ فِدَاکَ! قَالَ : أَمَّا أَصْلُهُ فَالصَّلاَةُ وَ فَرْعُهُ اَلزَّکَاةُ وَ ذِرْوَةُ سَنَامِهِ اَلْجِهَادُ .ثُمَّ قَالَ إِنْ شِئْتَ أَخْبَرْتُکَ بِأَبْوَابِ اَلْخَیْرِ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ اَلصَّوْمُ جُنَّةٌ اَلْحَدِیثَ . وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلنُّعْمَانِ ؛ وَ رَوَاهُ اَلشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ اِبْنِ رِبَاطٍ عَنِ اِبْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : نَحْوَهُ وَ رَوَاهُ اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلنُّعْمَانِ : مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ: اَلْجِهَادُ . وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اَلْعَزِیزِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ نَحْوَهُ وَ رَوَاهُ اَلشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی ؛ وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اَلْعَزِیزِ ؛ وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از سلیمان بن خالد، از ابوجعفر علیه السلام نقل است که فرمود: آیا تو را از اصل اسلام و شاخه اش و اوج قله اش آگاه نکنم؟ گفتم: آری، فدایت شوم! فرمود: اصلش نماز است، شاخه اش زکات است و اوج قله اش جهاد است. سپس فرمود: اگر بخواهی، تو را از درهای خیر آگاه می کنم. گفتم: بله. فرمود: روزه سپری است.
ص : 14
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ اَلْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَلْجَبَّارِ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَیْثٍ : أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : أَ لاَ أَقُصُّ عَلَیْکَ دِینِی فَقَالَ بَلَی قُلْتُ أَدِینُ اَللَّهَ بِشَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً (رَسُولُ اَللَّهِ) صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ إِقَامِ اَلصَّلاَةِ وَ إِیتَاءِ اَلزَّکَاةِ وَ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجِّ اَلْبَیْتِ وَ اَلْوَلاَیَةِ وَ ذَکَرَ اَلْأَئِمَّةَ عَلَیهِمُ السَّلاَمُ فَقَالَ یَا عَمْرُو هَذَا دِینُ اَللَّهِ وَ دِینُ آبَائِیَ اَلَّذِی أَدِینُ اَللَّهَ بِهِ فِی اَلسِّرِّ وَ اَلْعَلاَنِیَةِ اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
عمرو بن حریث به حضرت صادق علیه السلام می گوید : آیا دینم را برای شما قصه ( تعریف ) نکنم .فرمودند :بله بگو ، گفت: من دینداری می کنم به شهادت به یگانگی خداوند و اینکه حضرت محمد صلوات الله علیه وآله رسول خداست و به اقامه نماز و پرداخت زکات و گرفتن روزه ماه رمضان و انجام مراسم حج خانه خدا و ولایت و ذکر کرد نام ائمه برحق را ،پس حضرت تصدیق کردند و فرمودند: ای عمرو این دین خدا و دین پدران من است که خدا را در نهان و آشکار به آن دینداری می کنم.
ص : 15
وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسَةِ أَشْیَاءَ ، عَلَی اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّکَاةِ وَ اَلْحَجِّ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْوَلاَیَةِ اَلْحَدِیثَ . وَ رَوَاهُ اَلشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ؛ وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ مُرْسَلاً .
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمودند: دین اسلام بر پنج ستون بنا شده است نماز و زکات و حج و روزه و ولایت...
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنَ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ جَمِیعاً عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَبْدِ اَلْحَمِیدِ بْنِ أَبِی اَلْعَلاَءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی جُمْلَةِ حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ اِفْتَرَضَ عَلَی أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ خَمْسَ فَرَائِضَ اَلصَّلاَةَ وَ اَلزَّکَاةَ وَ اَلصِّیَامَ وَ اَلْحَجَّ وَ وَلاَیَتَنَا.
أَقُولُ: الْجِهَادُ مِنْ تَوَابِعِ الْوَلَایَةِ وَ لَوَازِمِهَا لِمَا یَأْتِی وَ یَدْخُلُ فِیهِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْه
ترجمه:
از عبدالحمید بن ابی العلاء، از ابوعبدالله علیه السلام در ضمن حدیثی نقل است که فرمود: همانا خداوند بر امت محمد صلی الله علیه وآله پنج فریضه واجب کرده است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت ما.
می گویم: جهاد از توابع و لوازم ولایت است، زیرا همان طور که خواهد آمد، امر به معروف و نهی از منکر در آن داخل است و دلایلی بر این مطلب خواهد آمد.
ص : 16
وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ اِبْنِ اَلْعَرْزَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: أَثَافِیُّ اَلْإِسْلاَمِ ثَلاَثَةٌ : اَلصَّلاَةُ وَ اَلزَّکَاةُ وَ اَلْوَلاَیَةُ ، لاَ تَصِحُّ وَاحِدَةٌ (مِنْهَا إِلاَّ بِصَاحِبَتِهَا) .
ترجمه:
از ابن عرزمی، از پدرش، از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود: پایه های اسلام سه چیز است: نماز، زکات و ولایت. هیچ یک از این ها بدون دیگری درست نیست.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلثَّقَفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ جَمِیعاً عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ أَعْطَی مُحَمَّداً صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ شَرَائِعَ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی إِلَی أَنْ قَالَ: ثُمَّ اِفْتَرَضَ عَلَیْهِ فِیهَا اَلصَّلاَةَ وَ اَلزَّکَاةَ وَ اَلصِّیَامَ وَ اَلْحَجَّ وَ اَلْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَلنَّهْیَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ اَلْجِهَادَ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ وَ زَادَهُ اَلْوُضُوءَ وَ أَحَلَّ لَهُ اَلْمَغْنَمَ وَ اَلْفَیْءَ وَ جَعَلَ لَهُ اَلْأَرْضَ مَسْجِداً وَ طَهُوراً وَ أَعْطَاهُ اَلْجِزْیَةَ وَ أَسْرَ اَلْمُشْرِکِینَ وَ فِدَاهُمْ اَلْحَدِیثَ . وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ اَلثَّقَفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از ابان بن عثمان، از کسی که او ذکر کرده، از ابوعبدالله علیه السلام نقل است که فرمود: همانا خداوند به محمد صلی الله علیه وآله شریعت های نوح، ابراهیم، موسی و عیسی را عطا کرد تا اینکه فرمود: سپس در آن ها بر او نماز، زکات، روزه، حج، امر به معروف، نهی از منکر و جهاد در راه خدا را واجب کرد و وضو را به آن افزود و غنیمت و فیء را برایش حلال کرد و زمین را برای او مسجد و پاک کننده قرار داد و جزیه و اسیر گرفتن مشرکین و فدیه آن ها را به او عطا کرد.
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنْ عَجْلاَنَ أَبِی صَالِحٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَوْقِفْنِی عَلَی حُدُودِ اَلْإِیمَانِ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ اَلْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اَللَّهِ وَ صَلاَةُ اَلْخَمْسِ وَ أَدَاءُ اَلزَّکَاةِ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجُّ اَلْبَیْتِ وَ وَلاَیَةُ وَلِیِّنَا وَ عَدَاوَةُ عَدُوِّنَا وَ اَلدُّخُولُ مَعَ اَلصَّادِقِینَ .
ترجمه:
از عجلان ابی صالح نقل است که گفت: به ابوعبدالله علیه السلام عرض کردم: مرا بر حدود ایمان آگاه کن. فرمود: شهادت به اینکه هیچ معبودی جز الله نیست و اینکه محمد رسول خدا صلی الله علیه وآله است، و اقرار به آنچه از نزد خدا آمده، و برپایی نمازهای پنج گانه، و پرداخت زکات، و روزه ماه رمضان، و حج بیت الله، و ولایت ولی ما، و دشمنی با دشمن ما، و همراهی با صادقین.
ص : 17
وَ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ اَلزِّیَادِیِّ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ اَلْوَشَّاءِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ عَنِ اَلْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسٍ عَلَی اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّکَاةِ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْحَجِّ وَ اَلْوَلاَیَةِ وَ لَمْ یُنَادَ بِشَیْءٍ مَا نُودِیَ بِالْوَلاَیَةِ.
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ اَلثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مِثْلَهُ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ اَلسِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنِ اَلْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از ابی حمزه، از ابی جعفر علیه السلام نقل است که فرمود: اسلام بر پنج پایه بنا شده است: بر نماز، زکات، روزه، حج و ولایت، و به هیچ چیز به اندازه ولایت دعوت نشده است.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُثَنًّی اَلْحَنَّاطِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ عَجْلاَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسٍ اَلْوَلاَیَةِ وَ اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّکَاةِ وَ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ اَلْحَجِّ.
ترجمه:
امام باقر علیه الاسلام فرمودند : اسلام بر پنج پایه بنا شده است ، ولایت و نماز و زکات و روزه ماه رمضان و حج.
ص : 18
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ اَلسِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَمِعْتُهُ یَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَنِ اَلدِّینِ اَلَّذِی اِفْتَرَضَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی اَلْعِبَادِ مَا لاَ یَسَعُهُمْ جَهْلُهُ وَ لاَ یَقْبَلُ مِنْهُمْ غَیْرَهُ مَا هُوَ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اَللَّهِ وَ إِقَامُ اَلصَّلاَةِ وَ إِیتَاءُ اَلزَّکَاةِ وَ حِجُّ اَلْبَیْتِ مَنِ اِسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ اَلْوَلاَیَةُ...اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
از ابی بصیر نقل است که گفت: شنیدم که از اباعبدالله علیه السلام درباره دینی که خداوند عزوجل بر بندگان واجب کرده و نادانی آن ها را در آن جایز نیست و جز آن را از آن ها نمی پذیرد، پرسید که چیست؟ فرمود: شهادت به اینکه هیچ معبودی جز الله نیست و اینکه محمد رسول خداست، و برپایی نماز، و پرداخت زکات، و حج بیت برای کسی که توانایی راه یافتن به آن را دارد، و روزه ماه رمضان، و ولایت...
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ اَلسِّمْطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: اَلْإِسْلاَمُ هُوَ اَلظَّاهِرُ اَلَّذِی عَلَیْهِ اَلنَّاسُ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ إِقَامُ اَلصَّلاَةِ وَ إِیتَاءُ اَلزَّکَاةِ وَ حِجُّ اَلْبَیْتِ وَ صِیَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَهَذَا اَلْإِسْلاَمُ .
ترجمه:
از سفیان بن السمط، از ابوعبدالله علیه السلام در حدیثی نقل است که فرمود: اسلام همان ظاهر است که مردم بر آن هستند، شهادت به اینکه هیچ معبودی جز الله نیست و اینکه محمد رسول خدا صلی الله علیه وآله است، و برپایی نماز، و پرداخت زکات، و حج بیت، و روزه ماه رمضان، پس این است اسلام.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : فِی حَدِیثِ اَلْإِسْلاَمِ وَ اَلْإِیمَانِ - قَالَ : وَ اِجْتَمَعُوا عَلَی اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّکَاةِ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْحَجِّ ، فَخَرَجُوا بِذَلِکَ مِنَ اَلْکُفْرِ وَ أُضِیفُوا إِلَی اَلْإِیمَانِ.
ترجمه:
از حمران بن اعین، از ابی جعفر علیه السلام در حدیث(فرق اسلام وایمان) اسلام و ایمان نقل است که فرمود: و بر نماز، زکات، روزه و حج اتفاق کردند، پس با این ها از کفر خارج شدند و به ایمان ملحق شدند.
ص : 19
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ آدَمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اَلرَّزَّاقِ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسٍ : شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ إِقَامِ اَلصَّلاَةِ وَ إِیتَاءِ اَلزَّکَاةِ وَ حِجِّ اَلْبَیْتِ وَ صِیَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ .
ترجمه:
محمد بن سالم از امام ابوجعفر (محمد باقر) علیه السلام روایت کرده که در حدیثی فرمود: «اسلام بر پنج پایه بنا نهاده شده است: گواهی دادن به اینکه هیچ معبودی [به حق] جز الله نیست و اینکه محمد (ص) بنده و فرستاده اوست، برپاداشتن نماز، دادن زکات، حج خانه [کعبه] و روزه ماه رمضان.»
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْقَاسِمِ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّ اَلشِّیعَةَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلَی تَرْکِ اَلصَّلاَةِ لَهَلَکُوا وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلَی تَرْکِ اَلزَّکَاةِ لَهَلَکُوا وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلَی تَرْکِ اَلْحَجِّ لَهَلَکُوا.
ترجمه:
یونس بن ظبیان از امام ابوعبدالله (جعفر صادق) علیه السلام روایت کرده که در حدیثی فرمود: «به راستی که اگر شیعیان [همگی] بر ترک نماز اتفاق کنند، قطعاً هلاک می شوند. و اگر بر ترک زکات اتفاق کنند، قطعاً هلاک می شوند. و اگر بر ترک حج اتفاق کنند، قطعاً هلاک می شوند.»
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : أَخْبِرْنِی عَنِ اَلْفَرَائِضِ اَلَّتِی فَرَضَ اَللَّهُ عَلَی اَلْعِبَادِ ،مَا هِیَ؟ فقَالَ : شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اَللَّهِ وَ إِقَامُ اَلصَّلَوَاتِ اَلْخَمْسِ وَ إِیتَاءُ اَلزَّکَاةِ وَ حِجُّ اَلْبَیْتِ وَ صِیَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ اَلْوَلاَیَةُ فَمَنْ أَقَامَهُنَّ وَ سَدَّدَ وَ قَارَبَ وَ اِجْتَنَبَ کُلَّ مُسْکِرٍ دَخَلَ اَلْجَنَّةَ .
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلنَّضْرِ عَنْ یَحْیَی اَلْحَلَبِیِّ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ : مِثْلَهُ
ترجمه:
از سلیمان بن خالد نقل است که گفت: به ابوعبدالله علیه السلام عرض کردم: مرا از فرایضی که خداوند بر بندگان واجب کرده آگاه کن، آن ها چیستند؟ فرمود: شهادت به اینکه هیچ معبودی جز الله نیست و اینکه محمد رسول خداست، و برپایی نمازهای پنج گانه، و پرداخت زکات، و حج بیت، و روزه ماه رمضان، و ولایت. پس هر کس این ها را برپا دارد و درست انجام دهد و تقرب جوید و از هر چیز مست کننده ای پرهیز کند، وارد بهشت می شود.
قَالَ اِبْنُ بَابَوَیْهِ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسَةِ أَشْیَاءَ عَلَی اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّکَاةِ وَ اَلْحَجِّ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْوَلاَیَةِ.
ترجمه:
امام باقر علیه سلام فرمودند : دین اسلام بر پنج چیز بنا شده است که آنها عبارتنداز : نماز و زکات و حج و روزه و ولایت.
ص : 20
قَالَ وَ خَطَبَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَوْمَ اَلْفِطْرِ فَقَالَ: اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضَ إِلَی أَنْ قَالَ: وَ أَطِیعُوا اَللَّهَ فِیمَا فَرَضَ عَلَیْکُمْ وَ أَمَرَکُمْ بِهِ مِنْ إِقَامِ اَلصَّلاَةِ وَ إِیتَاءِ اَلزَّکَاةِ وَ حِجِّ اَلْبَیْتِ وَ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ اَلْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَلنَّهْیِ عَنِ اَلْمُنْکَرِ.
ترجمه:
امیرالمؤمنین علیه السلام در روز عید فطر خطبه ای خواند و فرمود: سپاس خدایی را که آسمان ها و زمین را آفرید... تا اینکه فرمود: و خدا را در آنچه بر شما واجب کرده و به آن امر نموده، اطاعت کنید، از جمله برپایی نماز، پرداخت زکات، حج بیت، روزه ماه رمضان، امر به معروف و نهی از منکر.
وَ فِی کِتَابِ اَلْمَجَالِسِ وَ کِتَابِ صِفَاتِ اَلشِّیعَةِ وَ کِتَابِ اَلتَّوْحِیدِ وَ کِتَابِ إِکْمَالِ اَلدِّینِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی اَلدَّقَّاقِ وَ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْوَرَّاقِ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ عَنْ أَبِی تُرَابٍ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُوسَی اَلرُّوبَانِیِّ عَنْ عَبْدِ اَلْعَظِیمِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْحَسَنِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی سَیِّدِی عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فَقُلْتُ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَعْرِضَ عَلَیْکَ دِینِی، فَقَالَ هَاتِ یَا أَبَا اَلْقَاسِمِ ، فَقُلْتُ : إِنِّی أَقُولُ: إِنَّ اَللَّهَ وَاحِدٌ ...إِلَی أَنْ قَالَ: وَ أَقُولُ: إِنَّ اَلْفَرَائِضَ اَلْوَاجِبَةَ بَعْدَ اَلْوَلاَیَةِ : اَلصَّلاَةُ وَ اَلزَّکَاةُ وَ اَلصَّوْمُ وَ اَلْحَجُّ وَ اَلْجِهَادُ وَ اَلْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَلنَّهْیُ عَنِ اَلْمُنْکَرِ. فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَا أَبَا اَلْقَاسِمِ هَذَا وَ اَللَّهِ دِینُ اَللَّهِ اَلَّذِی اِرْتَضَاهُ لِعِبَادِهِ فَاثْبُتْ عَلَیْهِ ثَبَّتَکَ اَللَّهُ بِالْقَوْلِ اَلثَّابِتِ فِی اَلْحَیَاةِ اَلدُّنْیَا وَ فِی اَلْآخِرَةِ .
ترجمه:
از عبدالعظیم بن عبدالله حسنی نقل است که گفت: بر مولایم علی بن محمد علیه السلام وارد شدم و گفتم: می خواهم دینم را بر شما عرضه کنم. فرمود: بگو ای ابوالقاسم. گفتم: من می گویم که خداوند یکتاست... تا اینکه گفتم: و می گویم که فرایض واجب پس از ولایت عبارت اند از: نماز، زکات، روزه، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر. پس علی بن محمد علیه السلام فرمود: ای ابوالقاسم، به خدا سوگند این همان دین خداست که برای بندگانش پسندیده است، پس برآن ثابت قدم باش، خداوند تو را با سخن استوار در زندگی دنیا و آخرت ثابت بدارد.
وَ فِی کِتَابِ اَلْعِلَلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِسْمَاعِیلَ اَلنَّیْسَابُورِیِّ : أَنَّ اَلْعَالِمَ کَتَبَ إِلَیْهِ یَعْنِی اَلْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّ اَللَّهَ لَمَّا فَرَضَ عَلَیْکُمُ اَلْفَرَائِضَ لَمْ یَفْرِضْ [ذَلِکَ] عَلَیْکُمْ بِحَاجَةٍ مِنْهُ إِلَیْهِ بَلْ رَحْمَةً مِنْهُ إِلَیْکُمْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ لِیَمِیزَ اَلْخَبِیثَ مِنَ اَلطَّیِّبِ إِلَی أَنْ قَالَ: فَفَرَضَ عَلَیْکُمُ اَلْحَجَّ وَ اَلْعُمْرَةَ وَ إِقَامَ اَلصَّلاَةِ وَ إِیتَاءَ اَلزَّکَاةِ وَ اَلصَّوْمَ وَ اَلْوَلاَیَةَ اَلْحَدِیثَ . وَ رَوَاهُ اَلشَّیْخُ فِی کِتَابِ اَلْمَجَالِسِ وَ اَلْأَخْبَارِ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اَللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْحَلَبِیِّ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ اَلْجَوْهَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ؛ وَ رَوَاهُ اَلْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ اَلرِّجَالِ عَنْ بَعْضِ اَلثِّقَاتِ بِنَیْسَابُورَ قَالَ: خَرَجَ تَوْقِیعٌ مِنْ أَبِی مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ وَ ذَکَرَهُ بِطُولِهِ .
ترجمه:
از اسحاق بن اسماعیل نیشابوری نقل است که عالم (یعنی حسن بن علی علیه السلام) به او نوشت: همانا خداوند هنگامی که فرایض را بر شما واجب کرد، این را به دلیل نیازی که به آن ها داشته باشد واجب نکرد، بلکه از روی رحمت به شما واجب نمود، هیچ معبودی جز او نیست، تا ناپاک را از پاک جدا کند... تا اینکه فرمود: پس بر شما حج و عمره، برپایی نماز، پرداخت زکات، روزه و ولایت را واجب کرد...
ص : 21
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ اَلْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ اَلسَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جَابِرٍ عَنْ زَیْنَبَ بِنْتِ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَتْ قَالَتْ فَاطِمَةُ عَلَیْهَا اَلسَّلاَمُ فِی خُطْبَتِهَا: فَرَضَ اَللَّهُ اَلْإِیمَانَ تَطْهِیراً مِنَ اَلشِّرْکِ وَ اَلصَّلاَةَ تَنْزِیهاً عَنِ اَلْکِبْرِ وَ اَلزَّکَاةَ زِیَادَةً فِی اَلرِّزْقِ وَ اَلصِّیَامَ تَثْبِیتاً لِلْإِخْلاَصِ وَ اَلْحَجَّ تَسْنِیَةً لِلدِّینِ وَ اَلْجِهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلاَمِ وَ اَلْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَامَّةِ اَلْحَدِیثَ . وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِعِدَّةِ أَسَانِیدَ طَوِیلَةٍ ؛ وَ رَوَاهُ فِی اَلْفَقِیهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از زینب بنت علی علیه السلام نقل است که گفتند:(مادرم) فاطمه علیه السلام در خطبه اش فرمودند: خداوند ایمان را برای پاکسازی از شرک، نماز را برای دوری از تکبر، زکات را برای افزایش روزی، روزه را برای تثبیت اخلاص، حج را برای استحکام دین، جهاد را برای عزت اسلام، و امر به معروف را برای اصلاح جامعه واجب کرد...
ص : 22
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ اَلْعَبْدِیِّ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ اَلْهَاشِمِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ عَبْدِ اَلرَّزَّاقِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مَعْمَرٍ بن [عَنْ] قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : جَاءَنِی جَبْرَئِیلُ فَقَالَ لِی یَا أَحْمَدُ اَلْإِسْلاَمُ عَشَرَةُ أَسْهُمٍ وَ قَدْ خَابَ مَنْ لاَ سَهْمَ لَهُ فِیهَا أَوَّلُهَا شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ هِیَ اَلْکَلِمَةُ وَ اَلثَّانِیَةُ اَلصَّلاَةُ وَ هِیَ اَلطُّهْرُ وَ اَلثَّالِثَةُ اَلزَّکَاةُ وَ هِیَ اَلْفِطْرَةُ وَ اَلرَّابِعَةُ اَلصَّوْمُ وَ هُوَ اَلْجُنَّةُ وَ اَلْخَامِسَةُ اَلْحَجُّ وَ هُوَ اَلشَّرِیعَةُ وَ اَلسَّادِسَةُ اَلْجِهَادُ وَ هُوَ اَلْعِزُّ وَ اَلسَّابِعَةُ اَلْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ هُوَ اَلْوَفَاءُ وَ اَلثَّامِنَةُ اَلنَّهْیُ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ هُوَ اَلْحُجَّةُ وَ اَلتَّاسِعَةُ اَلْجَمَاعَةُ وَ هِیَ اَلْأُلْفَةُ وَ اَلْعَاشِرَةُ اَلطَّاعَةُ وَ هِیَ اَلْعِصْمَةُ.
ترجمه:
از انس نقل است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: جبرئیل نزد من آمد و گفت: ای احمد، اسلام ده سهم دارد و هرکس سهمی در آن نداشته باشد، زیانکار است. اولین آن شهادت به اینکه هیچ معبودی جز الله نیست و آن کلمه (توحید) است، دومین آن نماز است و آن پاکی است، سومین آن زکات است و آن فطرت است، چهارمین آن روزه است و آن سپر است، پنجمین آن حج است و آن شریعت است، ششمین آن جهاد است و آن عزت است، هفتمین آن امر به معروف است و آن وفاداری است، هشتمین آن نهی از منکر است و آن حجت است، نهمین آن جماعت است و آن الفت است، و دهمین آن طاعت است و آن عصمت است.
وَ فِی اَلْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنِ اِبْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ جَمِیعاً عَنِ اَلْعَلاَءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ اَلثُّمَالِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسٍ إِقَامِ اَلصَّلاَةِ وَ إِیتَاءِ اَلزَّکَاةِ وَ حِجِّ اَلْبَیْتِ وَ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ اَلْوَلاَیَةِ لَنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ ، فَجُعِلَ فِی أَرْبَعٍ مِنْهَا رُخْصَةٌ وَ لَمْ یُجْعَلْ فِی اَلْوَلاَیَةِ رُخْصَةٌ مَنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ مَالٌ لَمْ تَکُنْ عَلَیْهِ اَلزَّکَاةُ وَ مَنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ مَالٌ فَلَیْسَ عَلَیْهِ حَجٌّ وَ مَنْ کَانَ مَرِیضاً صَلَّی قَاعِداً وَ أَفْطَرَ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ اَلْوَلاَیَةُ صَحِیحاً کَانَ أَوْ مَرِیضاً أَوْ ذَا مَالٍ أَوْ لاَ مَالَ لَهُ فَهِیَ لاَزِمَةٌ.
ترجمه:
از ابی حمزه ثمالی نقل است که گفت: ابوجعفر علیه السلام فرمود: اسلام بر پنج پایه بنا شده است: برپایی نماز، پرداخت زکات، حج بیت، روزه ماه رمضان و ولایت ما اهل بیت. در چهار مورد از این ها رخصت (تخفیف) قرار داده شده، اما در ولایت هیچ رخصتی نیست. کسی که مالی نداشته باشد، زکات بر او واجب نیست؛ کسی که مالی نداشته باشد، حج بر او واجب نیست؛ کسی که بیمار باشد، می تواند نشسته نماز بخواند و در ماه رمضان روزه نگیرد؛ اما ولایت، چه شخص سالم باشد یا بیمار، چه دارا باشد یا بی مال، بر او لازم است.
ص : 23
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ اَلْبُنْدَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ اَلْحَمَّادِیِّ عَنْ صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْبَغْدَادِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ اَلْحِمْصِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَیَّاشٍ عَنْ شُرَحْبِیلَ بْنِ مُسْلِمٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ عَنِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ: أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّهُ لاَ نَبِیَّ بَعْدِی وَ لاَ أُمَّةَ بَعْدَکُمْ، أَلاَ فَاعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ صَلُّوا خَمْسَکُمْ وَ صُومُوا شَهْرَکُمْ وَ حُجُّوا بَیْتَ رَبِّکُمْ وَ أَدُّوا زَکَاةَ أَمْوَالِکُمْ طِیبَةً بِهَا نُفُوسُکُمْ وَ أَطِیعُوا وُلاَةَ أَمْرِکُمْ تَدْخُلُوا جَنَّةَ رَبِّکُمْ.
ترجمه:
از ابی اُمامه، از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل است که فرمود: ای مردم، همانا پس از من پیامبری نیست و پس از شما امتی نیست. پس پروردگارتان را بپرستید، پنج نمازتان را بخوانید، ماه رمضان را روزه بگیرید، به خانه پروردگارتان حج کنید، زکات اموالتان را با رضایت خاطر بپردازید و از اولیای امر خود اطاعت کنید تا وارد بهشت پروردگارتان شوید.
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: اَلْمُحَمَّدِیَّةُ اَلسَّمْحَةُ إِقَامُ اَلصَّلاَةِ وَ إِیتَاءُ اَلزَّکَاةِ وَ صِیَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجُّ اَلْبَیْتِ اَلْحَرَامِ وَ اَلطَّاعَةُ لِلْإِمَامِ وَ أَدَاءُ حُقُوقِ اَلْمُؤْمِنِ.
( تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة , جلد 1 , صفحه 24 )
ترجمه:
یونس بن ظبیان از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: آیین محمدیِ آسان [و میانه رو] عبارت است از: برپاداشتن نماز، پرداخت زکات، روزه ماه رمضان، حج خانه خدا، اطاعت از امام و ادای حقوق مؤمنان.
ص : 24
وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلْقَطَّانِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ حَبِیبٍ عَنْ تَمِیمِ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِی مُعَاوِیَةَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: وَ اَللَّهِ مَا کَلَّفَ اَللَّهُ اَلْعِبَادَ إِلاَّ دُونَ مَا یُطِیقُونَ ، إِنَّمَا کَلَّفَهُمْ فِی اَلْیَوْمِ وَ اَللَّیْلَةِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ کَلَّفَهُمْ فِی کُلِّ أَلْفِ دِرْهَمٍ خَمْسَةً وَ عِشْرِینَ دِرْهَماً وَ کَلَّفَهُمْ فِی اَلسَّنَةِ صِیَامَ ثَلاَثِینَ یَوْماً وَ کَلَّفَهُمْ حَجَّةً وَاحِدَةً وَ هُمْ یُطِیقُونَ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ.
ترجمه:
اسماعیل بن مهران گوید امام صادق علیه السلام فرمودند : بخدا قسم که خداوند به بندگان تکلیف نفرموده مگر کمتر از آنچه را که توانائی آن دارند : در شبانه روزی فقط پنج نماز تکلیف کرده و در هر هزار درهم بیست و پنج درهم تکلیفشان نموده و در یک سال روزه سی روز را به آنان تکلیف نموده و یک بار حج (در تمام عمر) تکلیفشان نموده با اینکه آنان توانائی بیش از این را دارند.
وَ فِی کِتَابِ صِفَاتِ اَلشِّیعَةِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ أَبِی نَجْرَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ : مَنْ عَادَی شِیعَتَنَا فَقَدْ عَادَانَا إِلَی أَنْ قَالَ : شِیعَتُنَا اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ اَلزَّکٰاةَ وَ یَحُجُّونَ اَلْبَیْتَ اَلْحَرَامَ وَ یَصُومُونَ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ یُوَالُونَ أَهْلَ اَلْبَیْتِ وَ یَبْرَءُونَ مِنْ أَعْدَائِنَا أُولَئِکَ أَهْلُ اَلْإِیمَانِ وَ اَلتُّقَی وَ (اَلْأَمَانَةِ) مَنْ رَدَّ عَلَیْهِمْ فَقَدْ رَدَّ عَلَی اَللَّهِ وَ مَنْ طَعَنَ عَلَیْهِمْ فَقَدْ طَعَنَ عَلَی اَللَّهِ اَلْحَدِیثَ .
( تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة , جلد 1 , صفحه 24 )
ترجمه:
پسر ابی نجران گفت: از امام رضا علیه السّلام شنیدم که فرمود:هر کس با شیعیان ما دشمنی ورزد، با ما دشمنی ورزیده،تا اینجاکه فرمودند : شیعیان ما کسانی هستند که نماز بر پا می دارند، زکات می دهند، حجّ خانه خدا را بجا می آورند، ماه رمضان روزه می گیرند، اهل بیت پیامبر را دوست می دارند و از دشمنانشان بیزاری می جویند. آنها اهل ایمان و تقوی و اهل ورع و پرهیزکاریند(امانتدارند). هر کس آنها را نپذیرد، خدا را نپذیرفته و هر کس به آنها طعنه زند و سرزنششان نماید ، خدا را سرزنش کرده...
وَ فِی اَلْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ اَلْمُتَوَکِّلِ عَنِ اَلسَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنِ اَلصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسِ دَعَائِمَ عَلَی اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّکَاةِ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْحَجِّ وَ وَلاَیَةِ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ.
ترجمه:
امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند: اسلام بر پنج ستون بنا شده بر نماز بر زکات بر روزه و حج و ولایت امیر مؤمنان حضرت علی علیه السلام و امامان از فرزندانش علیهم السلام.
ص : 25
اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ اَلْیَمَانِیِّ رَفَعَ اَلْحَدِیثَ إِلَی عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ : إِنَّ أَفْضَلَ مَا یَتَوَسَّلُ بِهِ اَلْمُتَوَسِّلُونَ إِلَی اَللَّهِ اَلْإِیمَانُ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اَلْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ وَ کَلِمَةُ اَلْإِخْلاَصِ فَإِنَّهَا اَلْفِطْرَةُ وَ إِقَامُ اَلصَّلاَةِ فَإِنَّهَا اَلْمِلَّةُ وَ إِیتَاءُ اَلزَّکَاةِ فَإِنَّهَا مِنْ فَرَائِضِ اَللَّهِ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنْ عَذَابِهِ وَ حِجُّ اَلْبَیْتِ فَإِنَّهُ مَنْفَاةٌ لِلْفَقْرِ وَ مَدْحَضَةٌ لِلذَّنْبِ اَلْحَدِیثَ . وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ مُرْسَلاً ؛ وَ رَوَاهُ فِی اَلْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی : مِثْلَهُ .
ترجمه:
ابراهیم بن عمر یمانی این حدیث را به صورت مرفوع به امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) نسبت داده که آن حضرت می فرمود: برترین چیزی که توسل جویان به وسیله آن به خداوند متوسل می شوند، ایمان به خدا و پیامبرش، جهاد در راه خدا و کلمه اخلاص (شهادتین) است که همان فطرت [پاک انسانی] است؛ و برپاداشتن نماز که آیین [ملّت و كيش اسلام] است؛ و پرداخت زکات که از واجبات الهی است؛ و روزه ماه رمضان که سپری از عذاب اوست؛ و حج خانه خدا که فقر را می زداید و گناه را محو می کند.
اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلطُّوسِیُّ فِی مَجَالِسِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ اَلثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ : بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسِ دَعَائِمَ إِقَامِ اَلصَّلاَةِ وَ إِیتَاءِ اَلزَّکَاةِ وَ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجِّ بَیْتِ اَللَّهِ اَلْحَرَامِ وَ اَلْوَلاَیَةِ لَنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ .
وَ رَوَاهُ اَلطَّبَرِیُّ فِی بِشَارَةِ اَلْمُصْطَفَی عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلطُّوسِیِّ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
ابو حمزه ثمالی گوید : امام باقر علیه السلام فرمود : اسلام بر پنج پایه نهاده شده : بر پا داشتن نماز، و پرداخت زکات ، و روزه ماه رمضان ، و حجّ خانه خدا ، و ولایت ما اهل بیت.
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ اَلْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی عَشَرَةِ أَسْهُمٍ عَلَی شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ هِیَ اَلْمِلَّةُ وَ اَلصَّلاَةِ وَ هِیَ اَلْفَرِیضَةُ وَ اَلصَّوْمِ وَ هُوَ اَلْجُنَّةُ وَ اَلزَّکَاةِ وَ هِیَ اَلْمُطَهِّرَةُ وَ اَلْحَجِّ وَ هُوَ اَلشَّرِیعَةُ وَ اَلْجِهَادِ وَ هُوَ اَلْعِزُّ وَ اَلْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ هُوَ اَلْوَفَاءُ وَ اَلنَّهْیِ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ هُوَ اَلْحُجَّةُ وَ اَلْجَمَاعَةِ وَ هِیَ اَلْأُلْفَةُ وَ اَلْعِصْمَةِ وَ هِیَ اَلطَّاعَةُ.
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی اَلْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ اَلْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ : مِثْلَهُ وَ رَوَاهُ فِی اَلْعِلَلِ : کَمَا مَرَّ .
ترجمه:
زراره بن اعین از امام باقر (علیه السلام) از پدران بزرگوارش روایت کرده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: اسلام بر ده پایه استوار شده است:
شهادت به یگانگی خدا که آیین (ملت) است.نماز که فریضه واجب است.روزه که سپر (از آتش) است.
زکات که پاک کننده (از گناهان و مال) است.حج که راه و روش (شرعت) است.جهاد که مایه عزت است.
امر به معروف که وفا (به عهد خدا) است.نهی از منکر که حجت و دلیل (برای مؤمن) است.
جماعت که مایه الفت و همدلی است.عصمت (پیروی از امام معصوم) که همان طاعت (فرمانبری از خدا) است.
ص : 26
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی اَلْمُفَضَّلِ عَنِ اَلْفَضْلِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْمُسَیَّبِ عَنْ هَارُونَ بْنِ عَمْرٍو أَبِی مُوسَی اَلْمُجَاشِعِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ وَ عَنِ اَلْمُجَاشِعِیِّ عَنِ اَلرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ عَنْ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ: بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسِ خِصَالٍ : عَلَی اَلشَّهَادَتَیْنِ وَ اَلْقَرِینَتَیْنِ- قِیلَ لَهُ : أَمَّا اَلشَّهَادَتَانِ فَقَدْ عَرَفْنَاهُمَا فَمَا اَلْقَرِینَتَانِ ؟ قَالَ اَلصَّلاَةُ وَ اَلزَّکَاةُ فَإِنَّهُ لاَ تُقْبَلُ إِحْدَاهُمَا إِلاَّ بِالْأُخْرَی وَ اَلصِّیَامِ وَ حِجِّ اَلْبَیْتِ مَنِ اِسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ خَتَمَ ذَلِکَ بِالْوَلاَیَةِ اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
...امام رضا علیه السلام از پدران گرامیشان از رسول الله صلی الله علیه و آله فرمودند : بنای اسلام بر پنج صفت است : بر شهادتین و قرینتین . گفتند شهادتین را می دانیم ، ولی قرینتین چیست؟ فرمودند : نماز و زکات است که هیچ یک بدون دیگری پذیرفته نمی شود و روزه و حج بیت الله الحرام برای هرکس توان آن را داشته باشد و(این) پنج صفت را با ولایت تکمیل نمود.
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ فِی اَلْمَجَالِسِ وَ اَلْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی کَهْمَسٍ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ رُزَیْقٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ : قُلْتُ لَهُ أَیُّ اَلْأَعْمَالِ أَفْضَلُ بَعْدَ اَلْمَعْرِفَةِ ؟ فَقَالَ مَا مِنْ شَیْءٍ بَعْدَ اَلْمَعْرِفَةِ یَعْدِلُ هَذِهِ اَلصَّلاَةَ وَ لاَ بَعْدَ اَلْمَعْرِفَةِ وَ اَلصَّلاَةِ شَیْءٌ یَعْدِلُ اَلزَّکَاةَ وَ لاَ بَعْدَ ذَلِکَ شَیْءٌ یَعْدِلُ اَلصَّوْمَ وَ لاَ بَعْدَ ذَلِکَ شَیْءٌ یَعْدِلُ اَلْحَجَّ وَ فَاتِحَةُ ذَلِکَ کُلِّهِ مَعْرِفَتُنَا وَ خَاتِمَتُهُ مَعْرِفَتُنَا وَ لاَ شَیْءَ بَعْدَ ذَلِکَ کَبِرِّ اَلْإِخْوَانِ وَ اَلْمُوَاسَاةِ بِبَذْلِ اَلدِّینَارِ وَ اَلدِّرْهَمِ إِلَی أَنْ قَالَ : وَ مَا رَأَیْتُ شَیْئاً أَسْرَعَ غِنًی وَ لاَ أَنْفَی لِلْفَقْرِ مِنْ إِدْمَانِ حِجِّ هَذَا اَلْبَیْتِ وَ صَلاَةٌ فَرِیضَةٌ تَعْدِلُ عِنْدَ اَللَّهِ أَلْفَ حَجَّةٍ وَ أَلْفَ عُمْرَةٍ مَبْرُورَاتٍ مُتَقَبَّلاَتٍ وَ لَحَجَّةٌ عِنْدَهُ خَیْرٌ مِنْ بَیْتٍ مَمْلُوٍّ ذَهَباً لاَ بَلْ خَیْرٌ مِنْ مِلْءِ اَلدُّنْیَا ذَهَباً وَ فِضَّةً یُنْفِقُهُ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ وَ اَلَّذِی بَعَثَ مُحَمَّداً صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً لَقَضَاءُ حَاجَةِ اِمْرِئٍ مُسْلِمٍ وَ تَنْفِیسُ کُرْبَتِهِ أَفْضَلُ مِنْ حَجَّةٍ وَ طَوَافٍ وَ حَجَّةٍ وَ طَوَافٍ حَتَّی عَقَدَ عَشَرَةً ...اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
می گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: کدام عمل پس از معرفت (شناخت امام) برتر است؟ فرمود: پس از معرفت، هیچ چیزی با این نماز برابری نمی کند. و پس از معرفت و نماز، هیچ چیزی با زکات برابری نمی کند. و پس از آن، هیچ چیزی با روزه برابری نمی کند. و پس از آن، هیچ چیزی با حج برابری نمی کند. و آغازگر همه اینها، معرفت ما (اهل بیت) است و پایان بخش آن نیز معرفت ماست. و پس از آن، هیچ چیزی مانند برادری و مواسات (همیاری) با بخشیدن دینار و درهم (به برادر مؤمن) نیست.
تا اینکه فرمود: و هیچ چیزی را سریع تر در رساندن به بی نیازی و نابودکننده تر برای فقر، از مداومت بر حج این خانه (کعبه) ندیدم. و یک نماز واجب نزد خداوند، برابر با هزار حج و هزار عمره پذیرفته شده است. و یک حج نزد او، بهتر از خانه های پر از طلاست؛ نه، بلکه بهتر از پر کردن دنیا از طلا و نقره است که در راه خدا انفاق شود.
قسم به کسی که محمد (صلی الله علیه و آله) را به حق به عنوان بشارت دهنده و هشداردهنده برانگیخت، برآورده کردن حاجت یک مسلمان و گشایش سختی او، برتر از یک حج و یک طواف و یک حج و یک طواف است... تا آنکه ده بار (این عبارت را) تکرار فرمود.
ص : 27
عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ اَلْمُرْتَضَی فِی رسَالَةِ اَلْمُحْکَمِ وَ اَلْمُتَشَابِهِ نَقْلاً مِنْ تَفْسِیرِ اَلنُّعْمَانِیِّ بِإِسْنَادِهِ اَلْآتِی عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ أَمَّا مَا فَرَضَهُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ اَلْفَرَائِضِ فِی کِتَابِهِ فَدَعَائِمُ اَلْإِسْلاَمِ وَ هِیَ خَمْسُ دَعَائِمَ وَ عَلَی هَذِهِ اَلْفَرَائِضِ بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ . فَجَعَلَ سُبْحَانَهُ لِکُلِّ فَرِیضَةٍ مِنْ هَذِهِ اَلْفَرَائِضِ أَرْبَعَةَ حُدُودٍ لاَ یَسَعُ أَحَداً جَهْلُهَا أَوَّلُهَا اَلصَّلاَةُ ثُمَّ اَلزَّکَاةُ ، ثُمَّ اَلصِّیَامُ ، ثُمَّ اَلْحَجُّ ، ثُمَّ اَلْوَلاَیَةُ وَ هِیَ خَاتِمَتُهَا وَ اَلْحَافِظَةُ لِجَمِیعِ اَلْفَرَائِضِ وَ اَلسُّنَنِ...اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
از امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در حدیثی نقل شده که فرمود: اما واجباتی که خداوند عزوجل در کتابش مقرر فرموده، ستون های اسلام هستند و این ستون ها پنج عددند و اسلام بر این واجبات بنا شده است. پس خداوند سبحان برای هر یک از این واجبات، چهار حد و مرز قرار داده که ناآگاهی از آنها برای هیچکس جایز نیست. اولین آنها نماز است، سپس زکات، سپس روزه، سپس حج و پس از آن ولایت که پایان بنده این واجبات و حافظ و نگهبان تمام فرائض و سنت هاست.
عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : إِنَّ اَللَّهَ یَدْفَعُ بِمَنْ یُصَلِّی مِنْ شِیعَتِنَا عَمَّنْ لاَ یُصَلِّی مِنْ شِیعَتِنَا وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلَی تَرْکِ اَلصَّلاَةِ لَهَلَکُوا وَ إِنَّ اَللَّهَ یَدْفَعُ بِمَنْ یُزَکِّی مِنْ شِیعَتِنَا عَمَّنْ لاَ یُزَکِّی مِنْ شِیعَتِنَا وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلَی تَرْکِ اَلزَّکَاةِ لَهَلَکُوا وَ إِنَّ اَللَّهَ لَیَدْفَعُ بِمَنْ یَحُجُّ مِنْ شِیعَتِنَا عَمَّنْ لاَ یَحُجُّ مِنْ شِیعَتِنَا وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلَی تَرْکِ اَلْحَجِّ لَهَلَکُوا وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اَللّٰهِ اَلنّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ اَلْأَرْضُ
ترجمه:
... از امام صادق علیه السلام فرمودند : به راستی خدا به وسیله آنها که نماز می خوانند از شیعه های ما دفاع ( رفع عذاب ) می کند از آنها که نماز نمی خوانند از شیعه های ما ، و اگر همه ترک نماز کنند هلاک شوند ، و خدا دفاع می کند به آنها که زکاة پردازند از شیعیان ما از آنها که زکات ندهند و اگر به ترک زکات اتفاق کنند هلاک شوند و به راستی خدا به هر کس از شیعه های ما که حج کنند دفاع کنند از آنها که حج نکنند و اگر به ترک حج اتفاق کنند هر آینه هلاک شوند و این است قول خدا عز و جل (252 سوره بقره): «و اگر خدا دفاع نکند در باره برخی مردم به برخی دیگر هر آینه زمین تباه گردد و خدا تفضل دارد به همه جهانیان» به خدا این آیه نازل شد جز در باره شما و دیگری از آن مقصود نیست.
ص : 28
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ : مَا کَلَّفَ اَللَّهُ اَلْعِبَادَ إِلاَّ مَا یُطِیقُونَ إِنَّمَا کَلَّفَهُمْ فِی اَلْیَوْمِ وَ اَللَّیْلَةِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ کَلَّفَهُمْ مِنْ کُلِّ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ خَمْسَةَ دَرَاهِمَ وَ کَلَّفَهُمْ صِیَامَ شَهْرٍ فِی اَلسَّنَةِ وَ کَلَّفَهُمْ حَجَّةً وَاحِدَةً وَ هُمْ یُطِیقُونَ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمودند : خداوند بندگان را تکلیف بیش از طاقتشان نکرده ، همانا بدرستیکه، قطعا تکلیف ایشان در روز وشب پنج نماز است و برای آنها از هر دویست درهم به پرداخت پنج درهم دستور داده ، و وظیفه کرده روزه یک ماه در سال را و نیز یک حج در عمر را واجب کرده در حالی که ایشان به بیش از اینها طاقت دارند ...
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ اَلدِّینِ اَلَّذِی لاَ یَقْبَلُ اَللَّهُ مِنَ اَلْعِبَادِ غَیْرَهُ وَ لاَ یَعْذِرُهُمْ عَلَی جَهْلِهِ ؟ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ اَلصَّلَوَاتُ اَلْخَمْسُ وَ صِیَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ اَلْغُسْلُ مِنَ اَلْجَنَابَةِ وَ حِجُّ اَلْبَیْتِ وَ اَلْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اَللَّهِ جُمْلَةً وَ اَلاِئْتِمَامُ بِأَئِمَّةِ اَلْحَقِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ ... اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
از امام صادق علیه السلام سوال شد از دینی که خداوند قبول نمی کند از بندگانش غیر از آن را و عذری در جاهل بودن آنها قرار نداده است (یعنی فراگیری آن واجب است ) پس ایشان فرمودند : شهادت به یگانگی خداوند و اینکه حضرت محمد صلی الله علیه وآله فرستاده خداست و نمازهای پنجگانه و روزه ماه رمضان و غسل از جنابت و گزاردن حج خانه خدا و اقرار به آنچه از جانب خدا کلا آمده و پیروی از امامان برحق از آل محمد ... تا آخر حدیث
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ اَلْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: عَشْرٌ مَنْ لَقِیَ اَللَّهَ بِهِنَّ دَخَلَ اَلْجَنَّةَ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اَللَّهِ وَ اَلْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اَللَّهِ وَ إِقَامُ اَلصَّلاَةِ وَ إِیتَاءُ اَلزَّکَاةِ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجُّ اَلْبَیْتِ وَ اَلْوَلاَیَةُ لِأَوْلِیَاءِ اَللَّهِ وَ اَلْبَرَاءَةُ مِنْ أَعْدَاءِ اَللَّهِ وَ اِجْتِنَابُ کُلِّ مُسْکِرٍ. وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی ثَوَابِ اَلْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلصَّفَّارِ عَنِ اَلْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ وَ اِسْمُهُ عَبْدُ اَلرَّحْمَنِ بْنِ مُسْلِمٍ .
ترجمه:
...امام محمد باقرعلیه السلام فرمودند : ده خصلت است که هر که با آنها خدا
را دیدار و ملاقات کند بهشت می رود، گواهی و شهادت به یگانگی خدا دادن، و آنکه حضرت محمدصلی الله علیه وآله فرستاده ورسول اوست، و اقرار بدآنچه از نزد خدای آورده ، و نماز گزاردن ، زکات دادن و روزه گرفتن در ماه رمضان ، حج خانه کعبه گزاردن ، دوستی با دوستان خدا ، و بیزاری از دشمنان خدا ، و کناره گیری از هر نوشابه مستی آوری.
ص : 29
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ أَبِی أَیُّوبَ
ترجمه:
محمد بن مسلم می گوید: شنیدم که امام باقر (علیه السلام) می فرمود: هر چیزی که اقرار و تسلیم [در برابر آن] به دنبال داشته باشد، ایمان است و هر چیزی که انکار و ردّ [آن] به دنبال داشته باشد، کفر است.
ص : 30
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ کَثِیرٍ اَلرَّقِّیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ سُنَنُ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ کَفَرَائِضِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ؟ فَقَالَ إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ فَرَائِضَ مُوجَبَاتٍ عَلَی اَلْعِبَادِ ، فَمَنْ تَرَکَ فَرِیضَةً مِنَ اَلْمُوجَبَاتِ فَلَمْ یَعْمَلْ بِهَا ، وَ جَحَدَهَا کَانَ کَافِراً ؛ وَ أَمَرَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِأُمُورٍ کُلُّهَا حَسَنَةٌ ، فَلَیْسَ مَنْ تَرَکَ بَعْضَ مَا أَمَرَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ عِبَادَهُ مِنَ اَلطَّاعَةِ بِکَافِرٍ ، وَ لَکِنَّهُ تَارِکٌ لِلْفَضْلِ مَنْقُوصٌ مِنَ اَلْخَیْرِ .
ترجمه:
داوود بن کثیر رقی می گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: آیا سنت های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) مانند واجبات قطعی خدای عزوجل هستند؟ [آیا ترک هر دو یک حکم دارد؟]
فرمود: به راستی که خداوند عزوجل واجباتی را به صورت ضروری های قطعی بر عبادت مقرر کرده است. پس هر کس یکی از این واجبات قطعی را ترک کند و به آن عمل نکند و [اصلاً] آن را انکار نماید، کافر است.
اما رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به اموری دستور داده است که همه آنها نیکوست. پس کسی که برخی از دستوراتی را که خداوند عزوجل بندگانش را به اطاعت از آنها فرمان داده ترک کند، کافر نیست؛ اما او ترک کننده فضیلت و دارای نقصان در خیر است.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ : اَلْکُفْرُ أَعْظَمُ مِنَ اَلشِّرْکِ فَمَنِ اِخْتَارَ عَلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَبَی اَلطَّاعَةَ وَ أَقَامَ عَلَی اَلْکَبَائِرِ ، فَهُوَ کَافِرٌ وَ مَنْ نَصَبَ دِیناً غَیْرَ دِینِ اَلْمُؤْمِنِینَ فَهُوَ مُشْرِکٌ . وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ کَمَا یَأْتِی .
ترجمه:
زراره از امام باقر (علیه السلام) در حدیثی روایت کرده که فرمود: کفر از شرک بزرگ تر است. پس هر کس [غیر از] خداوند عزوجل را برگزیند و از اطاعت [او] سرپیچی کند و بر گناهان کبیره پایدار بماند، کافر است. و هر کس دینی غیر از دین مؤمنان را برپا دارد، مشرک است.
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ فِی حَدِیثٍ : اَلْکُفْرُ أَقْدَمُ مِنَ اَلشِّرْکِ . ثُمَّ ذَکَرَ کُفْرَ إِبْلِیسَ ، ثُمَّ قَالَ : فَمَنِ اِجْتَرَی عَلَی اَللَّهِ فَأَبَی اَلطَّاعَةَ وَ أَقَامَ عَلَی اَلْکَبَائِرِ ، فَهُوَ کَافِرٌ ؛ یَعْنِی مُسْتَخِفٌّ کَافِرٌ .
ترجمه:
زراره از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده که آن حضرت در حدیثی فرمود: کفر [از نظر رخداد] پیش از شرک است. سپس به کفر ابلیس اشاره کرد و پس از آن فرمود: پس هر کس بر خدا جسارت کند و از اطاعت [او] سرپیچی نماید و بر گناهان کبیره پایدار بماند، او کافر است؛ یعنی [انسان] سبک کننده و کافری است.
ص : 31
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ اَلسَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً ؛ قَالَ : إِمَّا آخِذٌ فَهُوَ شَاکِرٌ ،وَ إِمَّا تَارِکٌ فَهُوَ کَافِرٌ .
ترجمه:
حمران بن اعین می گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره سخن خداوند عزوجل پرسیدم که می فرماید: «به راستی که ما راه را به او نشان دادیم، یا سپاسگزار است یا ناسپاس.» امام فرمود: یا [این هدایت را] می پذیرد که در این صورت سپاسگزار (شاکر) است، یا آن را رها می کند که در این صورت ناسپاس (کافر) است.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنِ اِبْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ فَقَالَ تَرْکُ اَلْعَمَلِ اَلَّذِی أَقَرَّ بِهِ مِنْهُ اَلَّذِی یَدَعُ اَلصَّلاَةَ مُتَعَمِّداً لاَ مِنْ سُکْرٍ وَ لاَ مِنْ عِلَّةٍ .
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ : نَحْوَهُ .
ترجمه:
عبید بن زراره می گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره سخن خداوند عزوجل پرسیدم که می فرماید: «و هر کس به ایمان کفر ورزد، قطعاً عملش نابود شده است.» امام فرمود: [منظور] ترک عملی است که به [وجوب] آن اقرار کرده است؛ یعنی کسی که نماز را عمداً نه به سبب مستی یا بیماری ترک کند.
وَ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ: مِنْ ذَلِکَ أَنْ یَتْرُکَ اَلصَّلاَةَ مِنْ غَیْرِ سُقْمٍ وَ لاَ شُغْلٍ.
ترجمه:
...زراره مثل حدیث قبل را نقل می کند جز اینکه حضرت فرمودند : نماز را ترک می کند به غیر مریضی و گرفتاری شغلی.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ اِبْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: لَوْ أَنَّ اَلْعِبَادَ إِذَا جَهِلُوا وَقَفُوا وَ لَمْ یَجْحَدُوا لَمْ یَکْفُرُوا.
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ بِالْإِسْنَادِ .
ترجمه:
زراره از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: اگر بندگان هنگامی که [در امری] نادانند، توقف کنند و [آن را] انکار ننمایند، کافر نمی شوند.
ص : 32
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ بُرَیْدٍ عَنْ أَبِی عَمْرٍو اَلزُّبَیْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: اَلْکُفْرُ فِی کِتَابِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی خَمْسَةِ أَوْجُهٍ : فَمِنْهَا کُفْرُ اَلْجُحُودِ عَلَی وَجْهَیْنِ ، وَ اَلْکُفْرُ بِتَرْکِ مَا أَمَرَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ کُفْرُ اَلْبَرَاءَةِ وَ کُفْرُ اَلنِّعَمِ فَأَمَّا کُفْرُ اَلْجُحُودِ فَهُوَ اَلْجُحُودُ بِالرُّبُوبِیَّةِ ؛ وَ اَلْجُحُودُ عَلَی مَعْرِفَةٍ ، وَ هُوَ أَنْ یَجْحَدَ اَلْجَاحِدُ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّهُ حَقٌّ قَدِ اِسْتَقَرَّ عِنْدَهُ ، وَ قَدْ قَالَ اَللَّهُ تَعَالَی : « وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اِسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ »(1) إِلَی أَنْ قَالَ : وَ اَلْوَجْهُ اَلرَّابِعُ مِنَ اَلْکُفْرِ تَرْکُ مَا أَمَرَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ هُوَ قَوْلُ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : « أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ اَلْکِتٰابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ »(2) فَکَفَّرَهُمْ بِتَرْکِ مَا أَمَرَهُمُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ نَسَبَهُمْ إِلَی اَلْإِیمَانِ وَ لَمْ یَقْبَلْهُ مِنْهُمْ ، وَ لَمْ یَنْفَعْهُمْ عِنْدَهُ ؛ فَقَالَ :« فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذٰلِکَ مِنْکُمْ إِلاّٰ خِزْیٌ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ یُرَدُّونَ إِلیٰ أَشَدِّ اَلْعَذٰابِ»(3) اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام) فرمود: کفر در کتاب خداوند عزوجل بر پنج وجه است:
1. کفر جحود (که خود دو گونه است)2. کفر به سبب ترک آنچه خداوند عزوجل به آن امر کرده
3. کفر برائت4. کفر نعمت
اما کفر جحود، انکار ربوبیت است؛ و [دیگری] انکار با معرفت [و آگاهی] است، که آن هنگامی است که انکارکننده، در حالی انکار می کند که می داند آن [امر] حق است و در دلش استقرار یافته. و خداوند متعال فرموده: «و آنها [این آیات] را انکار کردند در حالی که دل هایشان به آن یقین داشت» (نمل: 14).
[امام سپس پس از بیان سایر اقسام فرمود:] و وجه چهارم از کفر، ترک آن چیزی است که خداوند عزوجل به آن امر کرده است. و این همان سخن خداوند عزوجل است: «آیا به بخشی از کتاب ایمان می آورید و به بخشی کفر می ورزید؟» (بقره: 85). پس خداوند آنان را به سبب ترک آنچه که به آن امرشان کرده بود، تکفیر کرد و [با این حال] آنان را به ایمان نسبت داد، ولی آن [ایمان] را از آنان نپذیرفت و برایشان سودی نداشت. پس فرمود: «پس جزای کسی از شما که چنین کند، جز خواری در زندگی دنیا نیست و روز قیامت به سخت ترین عذاب بازگردانده می شوند» (بقره: 85).
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَنِ اَلرَّجُلِ یَرْتَکِبُ اَلْکَبِیرَةَ فَیَمُوتُ ، هَلْ یُخْرِجُهُ ذَلِکَ مِنَ اَلْإِسْلاَمِ ؟ وَ إِنْ عُذِّبَ کَانَ عَذَابُهُ کَعَذَابِ اَلْمُشْرِکِینَ ؟ أَمْ لَهُ مُدَّةٌ وَ اِنْقِطَاعٌ ؟ فَقَالَ : مَنِ اِرْتَکَبَ کَبِیرَةً مِنَ اَلْکَبَائِرِ فَزَعَمَ أَنَّهَا حَلاَلٌ أَخْرَجَهُ ذَلِکَ مِنَ اَلْإِسْلاَمِ وَ عُذِّبَ أَشَدَّ اَلْعَذَابِ ؛ وَ إِنْ کَانَ مُعْتَرِفاً أَنَّهُ ذَنْبٌ وَ مَاتَ عَلَیْهَا أَخْرَجَهُ مِنَ اَلْإِیمَانِ وَ لَمْ یُخْرِجْهُ مِنَ اَلْإِسْلاَمِ ، وَ کَانَ عَذَابُهُ أَهْوَنَ مِنْ عَذَابِ اَلْأَوَّلِ .
ترجمه:
عبدالله بن سنان می گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم درباره مردی که مرتکب گناه کبیره می شود و سپس می میرد. آیا این [گناه] او را از اسلام خارج می کند؟ و اگر عذاب شود، آیا عذابش مانند عذاب مشرکان است؟ یا برایش مدت [و محدودیت] دارد و [سپس] قطع می شود؟
فرمود: هر کس گناه کبیره ای را مرتکب شود و گمان کند که آن [گناه] حلال است، این [اعتقاد] او را از اسلام خارج می کند و به شدیدترین عذاب دچار می شود. اما اگر معترف باشد که آن [کار] گناه است و با همان حالت بر آن بمیرد، او را از ایمان خارج می کند ولی از اسلام خارج نمی کند و عذابش از عذاب دسته اول (حلال کننده گناه) آسان تر است.
ص : 33
وَ عَنْهُ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ فِی حَدِیثٍ : فَقِیلَ لَهُ : أَرأَیْتَ اَلْمُرْتَکِبَ لِلْکَبِیرَةِ یَمُوتُ عَلَیْهَا أَ تُخْرِجُهُ مِنَ اَلْإِیمَانِ وَ إِنْ عُذِّبَ بِهَا فَیَکُونُ عَذَابُهُ کَعَذَابِ اَلْمُشْرِکِینَ أَوْ لَهُ اِنْقِطَاعٌ ؟ قَالَ : یَخْرُجُ مِنَ اَلْإِسْلاَمِ إِذَا زَعَمَ أَنَّهَا حَلاَلٌ ، وَ لِذَلِکَ یُعَذَّبُ بِأَشَدِّ اَلْعَذَابِ ؛ وَ إِنْ کَانَ مُعْتَرِفاً بِأَنَّهَا کَبِیرَةٌ وَ أَنَّهَا عَلَیْهِ حَرَامٌ وَ أَنَّهُ یُعَذَّبُ عَلَیْهَا وَ أَنَّهَا غَیْرُ حَلاَلٍ ، فَإِنَّهُ مُعَذَّبٌ عَلَیْهَا ، وَ هُوَ أَهْوَنُ عَذَاباً مِنَ اَلْأَوَّلِ ، وَ یُخْرِجُهُ مِنَ اَلْإِیمَانِ وَ لاَ یُخْرِجُهُ مِنَ اَلْإِسْلاَمِ .
ترجمه:
از مسعدة بن صدقة نقل شده که امام صادق (علیه السلام) در حدیثی فرمود: از آن حضرت پرسیدند: «نظرتان در مورد کسی که مرتکب گناه کبیره می شود و بر آن می میرد چیست؟ آیا او را از ایمان خارج می کند؟ و اگر به سبب آن عذاب شود، آیا عذابش مانند عذاب مشرکان خواهد بود؟ یا برایش قطع [و پایان] است؟» امام فرمود: «اگر گمان کند که آن [گناه] حلال است، از اسلام خارج می شود و به همین دلیل به شدیدترین عذاب دچار می گردد. اما اگر معترف باشد که آن گناه کبیره است و بر او حرام است و به سبب آن عذاب می شود و حلال نیست، پس قطعاً به خاطر آن عذاب می شود؛ و عذابش از گروه اول آسان تر است. و این [عمل] او را از ایمان خارج می کند، ولی از اسلام خارج نمی کند».
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ دَاوُدَ بْنِ اَلْحُصَیْنِ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ: فِی رَجُلَیْنِ مِنْ أَصْحَابِنَا بَیْنَهُمَا مُنَازَعَةٌ فِی دَیْنٍ أَوْ مِیرَاثٍ قَالَ : یَنْظُرَانِ إِلَی مَنْ کَانَ مِنْکُمْ قَدْ رَوَی حَدِیثَنَا وَ نَظَرَ فِی حَلاَلِنَا وَ حَرَامِنَا وَ عَرَفَ أَحْکَامَنَا ،فَلْیَرْضَوْا بِهِ حَکَماً ؛ فَإِنِّی قَدْ جَعَلْتُهُ عَلَیْکُمْ حَاکِماً؛ فَإِذَا حَکَمَ بِحُکْمِنَا فَلَمْ یَقْبَلْهُ مِنْهُ فَإِنَّمَا اِسْتَخَفَّ بِحُکْمِ اَللَّهِ وَ عَلَیْنَا رَدَّ ، وَ اَلرَّادُّ عَلَیْنَا اَلرَّادُّ عَلَی اَللَّهِ وَ هُوَ عَلَی حَدِّ اَلشِّرْکِ بِاللَّهِ .
ترجمه:
عمر بن حنظله از امام صادق (علیه السلام) در حدیثی طولانی روایت کرده است: [سؤال شد] در مورد دو تن از شیعیان ما که بین آنها در مورد دین [قرض] یا میراث نزاعی پیش آمده است. امام فرمود: «باید بنگرند به کسی از میان شما که حدیث ما را روایت کرده و در حلال و حرام ما نظر [و اجتهاد] کرده و احکام ما را می شناسد، پس باید به داوری او رضایت دهند؛ چرا که من او را حاکم بر شما قرار داده ام. پس هنگامی که به حکم ما داوری کرد و [یکی از طرفین] آن را از او نپذیرد، در حقیقت حکم خدا را سبک شمرده است و [حکم] ما را رد کرده است؛ و ردکننده بر ما، ردکننده بر خداست و این در حد شرک به خداست.»
ص : 34
وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی اَلصَّبَّاحِ اَلْکِنَانِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قِیلَ لِأَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مَنْ شَهِدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ کَانَ مُؤْمِناً ؟ قَالَ فَأَیْنَ فَرَائِضُ اَللَّهِ؟ إِلَی أَنْ قَالَ : ثُمَّ قَالَ: فَمَا بَالُ مَنْ جَحَدَ اَلْفَرَائِضَ کَانَ کَافِراً .
ترجمه:
ابوالصباح کنانی از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: به امیرالمؤمنین (علیه السلام) گفته شد: «آیا کسی که گواهی دهد هیچ معبودی [به حق] جز الله نیست و محمد (صلی الله علیه و آله) فرستاده خداست، مؤمن است؟» امام فرمود: «پس فرائض خدا کجا رفت؟» [راوی می گوید] تا آنکه فرمود: «پس چرا کسی که فرائض [الهی] را انکار کند، کافر است؟»
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ آدَمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اَلرَّزَّاقِ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ لَمَّا أَذِنَ لِمُحَمَّدٍ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی اَلْخُرُوجِ مِنْ مَکَّةَ إِلَی اَلْمَدِینَةِ أَنْزَلَ عَلَیْهِ اَلْحُدُودَ وَ قِسْمَةَ اَلْفَرَائِضِ وَ أَخْبَرَهُ بِالْمَعَاصِی اَلَّتِی أَوْجَبَ اَللَّهُ عَلَیْهَا وَ بِهَا اَلنَّارَ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا وَأَنْزَلَ فِی بَیَانِ اَلْقَاتِلِ « وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِیهٰا وَ غَضِبَ اَللّٰهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذٰاباً عَظِیماً »(1) وَ لاَ یَلْعَنُ اَللَّهُ مُؤْمِناً ،وَ قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ :« إِنَّ اَللّٰهَ لَعَنَ اَلْکٰافِرِینَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً. *`خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً »(2) وَ أَنْزَلَ فِی مَالِ اَلْیَتَامَی « إِنَّ اَلَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ اَلْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً »(3) وَ أَنْزَلَ فِی اَلْکَیْلِ «وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ»(4) وَ لَمْ یَجْعَلِ اَلْوَیْلَ لِأَحَدٍ حَتَّی یُسَمِّیَهُ کَافِراً ؛ قَالَ اَللَّهُ تَعَالَی :« فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ »(5) وَ أَنْزَلَ فِی اَلْعَهْدِ « إِنَّ اَلَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اَللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی اَلْآخِرَةِ »(6) اَلْآیَةَ وَ اَلْخَلاَقُ: اَلنَّصِیبُ ،فَمَنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ فِی اَلْآخِرَةِ فَبِأَیِّ شَیْءٍ یَدْخُلُ اَلْجَنَّةَ ؟ وَ أَنْزَلَ بِالْمَدِینَةِ « اَلزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ اَلزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ »(7) فَلَمْ یُسَمِّ اَللَّهُ اَلزَّانِیَ مُؤْمِناً وَ لاَ اَلزَّانِیَةَ مُؤْمِنَةً وَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لَیْسَ یَمْتَرِی فِیهِ أَهْلُ اَلْعِلْمِ أَنَّهُ قَالَ لاَ یَزْنِی اَلزَّانِی حِینَ یَزْنِی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَإِنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِکَ خُلِعَ عَنْهُ اَلْإِیمَانُ کَخَلْعِ اَلْقَمِیصِ وَ نَزَلَ بِالْمَدِینَةِ :« وَ اَلَّذِینَ یَرْمُونَ اَلْمُحْصَنٰاتِ إِلَی قَوْلِهِ: وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْفٰاسِقُونَ `إِلاَّ اَلَّذِینَ تٰابُوا »(8) فَبَرَّأَهُ اَللَّهُ مَا کَانَ مُقِیماً عَلَی اَلْفِرْیَةِ مِنْ أَنْ یُسَمَّی بِالْإِیمَانِ، قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ :« أَ فَمَنْ کٰانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کٰانَ فٰاسِقاً لاٰ یَسْتَوُونَ »(9) وَ جَعَلَهُ اَللَّهُ مُنَافِقاً قَالَ اَللَّهُ :« إِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ هُمُ اَلْفٰاسِقُونَ »(10) وَ جَعَلَهُ مَلْعُوناً فَقَالَ :« إِنَّ اَلَّذِینَ یَرْمُونَ اَلْمُحْصَنٰاتِ اَلْغٰافِلاٰتِ اَلْمُؤْمِنٰاتِ لُعِنُوا فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ »النور23 .
ترجمه:
محمد بن سالم از امام باقر (علیه السلام) در حدیثی طولانی روایت کرده که فرمود: هنگامی که خداوند به محمد (صلی الله علیه و آله) اذن داد تا از مکه به مدینه هجرت کند، بر او حدود [احکام کیفری] و تقسیم فرائض [احکام مالی مانند ارث و زکات] را نازل کرد و او را از گناهانی که خداوند بر آنها آتش را واجب کرده و برای عامل به آنها آتش فراهم کرده، آگاه ساخت.
و در بیان [حکم] قاتل نازل کرد: «و هر کس مؤمنی را عمداً بکشد، پس کیفرش دوزخ است؛ در حالی که جاودانه در آن می ماند و خدا بر او خشم می گیرد و او را لعنت می کند و عذابی بزرگ برایش آماده ساخته است» (نساء: 93). و خداوند مؤمن را لعنت نمی کند. و خداوند عزوجل فرموده: «به راستی خداوند کافران را لعنت کرده و آتشی سوزان برایشان آماده ساخته است، جاودانه در آن می مانند؛ نه یاوری می یابند و نه مددکاری» (احزاب: 64-65).
و در مورد مال یتیمان نازل کرد: «کسانی که اموال یتیمان را به ستم می خورند، تنها آتش در شکم های خود می خورند و به زودی در آتشی سوزان درآیند» (نساء: 10).
و در مورد کم فروشی نازل کرد: «وای بر کم فروشان!» (مطففین: 1). و [خداوند] «ویل» را برای کسی قرار نداده مگر اینکه او را کافر نامیده است. خداوند متعال فرموده: «پس وای بر کافران از حضور در روزی بزرگ» (مریم: 37).
و در مورد پیمانشکنی نازل کرد: «کسانی که پیمان خدا و سوگندهایشان را به بهایی اندک می فروشند، آنان را در آخرت بهره ای نیست» (آل عمران: 77). و «خلاق» به معنای بهره و سهم است. پس کسی که در آخرت بهره ای ندارد، با چه چیزی داخل بهشت می شود؟و در مدینه [این آیه] را نازل کرد: «زناکار، جز زن زناکار یا مشرک را به زنی نمی گیرد و زن زناکار را جز زناکار یا مشرک به زنی نمی گیرد و این [ازدواج] بر مؤمنان حرام شده است» (نور: 3). پس خداوند، مرد زناکار را مؤمن و زن زناکار را مؤمنه نام ننهاده است.
و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود—که اهل علم در آن تردیدی ندارند—: «زناکار در هنگام زنا، مؤمن نیست.» زیرا هنگامی که چنین کند، ایمان از او کنده می شود، همان گونه که پیراهن از تن کنده می شود.
و در مدینه [این آیه] نازل شد: «و کسانی که زنان پاکدامن را متهم می کنند... تا آنکه می فرماید:... و آنان همان فاسقانند، مگر کسانی که توبه کنند» (نور: 4-5). پس خداوند او [تهمت زن] را—تا زمانی که بر آن تهمت باقی است—از اینکه به ایمان نامیده شود، مبرّا دانست.
خداوند عزوجل فرموده: «آیا کسی که مؤمن است، مانند کسی که فاسق است، یکسانند؟ آنها برابر نیستند» (سجده: 18).
و خداوند او [تهمت زن] را منافق قرار داده است. خداوند فرموده: «به راستی که منافقان، آنها همان فاسقانند» (توبه: 67).
و او را ملعون قرار داده است. پس فرموده: «کسانی که زنان پاکدامنِ غافلِ مؤمن را متهم می کنند، در دنیا و آخرت لعنت شده اند» (نور: 23).
ص : 35
اَلْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ شُعْبَةَ فِی تُحَفِ اَلْعُقُولِ عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ یَخْرُجُ مِنَ اَلْإِیمَانِ بِخَمْسِ جِهَاتٍ مِنَ اَلْفِعْلِ کُلُّهَا مُتَشَابِهَاتٌ مَعْرُوفَاتٌ : اَلْکُفْرِ وَ اَلشِّرْکِ وَ اَلضَّلاَلِ وَ اَلْفِسْقِ وَ رُکُوبِ اَلْکَبَائِرِ ؛ فَمَعْنَی اَلْکُفْرِ : کُلُّ مَعْصِیَةٍ عُصِیَ اَللَّهُ بِهَا بِجِهَةِ اَلْجَحْدِ وَ اَلْإِنْکَارِ وَ اَلاِسْتِخْفَافِ وَ اَلتَّهَاوُنِ فِی کُلِّ مَا دَقَّ وَ جَلَّ وَ فَاعِلُهُ کَافِرٌ ؛ وَ مَعْنَاهُ مَعْنَی کُفْرٍ مِنْ أَیِّ مِلَّةٍ کَانَ وَ مِنْ أَیِّ فِرْقَةٍ کَانَ بَعْدَ أَنْ یَکُونَ بِهَذِهِ اَلصِّفَاتِ فَهُوَ کَافِرٌ... إِلَی أَنْ قَالَ : فَإِنْ کَانَ هُوَ اَلَّذِی مَالَ بِهَوَاهُ إِلَی وَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ اَلْمَعْصِیَةِ بِجِهَةِ اَلْجُحُودِ وَ اَلاِسْتِخْفَافِ وَ اَلتَّهَاوُنِ فَقَدْ کَفَرَ ، وَ إِنْ هُوَ مَالَ بِهَوَاهُ إِلَی اَلتَّدَیُّنِ بِجِهَةِ اَلتَّأْوِیلِ وَ اَلتَّقْلِیدِ وَ اَلتَّسْلِیمِ وَ اَلرِّضَا بِقَوْلِ اَلْآبَاءِ وَ اَلْأَسْلاَفِ فَقَدْ أَشْرَکَ.
ترجمه:
حسن بن علی بن شعبه در کتاب تحف العقول از امام صادق (علیه السلام) در حدیثی روایت کرده که فرمود: و [انسان] از پنج جهت از ایمان خارج می شود که همه از نظر فعل شبیه به هم و شناخته شده هستند: کفر، شرک، ضلالت، فسق و ارتکاب کبائر.
پس معنای کفر: هر معصیتی که خداوند به جهت جحود (انکار)، إنکار، استخفاف (سبک شمردن) و تهاون (بی اعتنایی) در آن نافرمانی شود در هر امر کوچک و بزرگی و فاعل آن کافر است. و معنای آن، معنای کفر است از هر ملت و فرقه ای که باشد؛ پس اگر با این صفات [مرتکب معصیت شود]، کافر است.
... تا آنکه فرمود: پس اگر کسی که به جهت هوای نفس، به سمتی از جهات معصیت به جهت جحود، استخفاف و تهاون متمایل شود، قطعاً کافر شده است. و اگر به جهت هوای نفس، به سمتی از تدین (دینداری) به جهت تأویل (تفسیر نادرست)، تقلید (پیروی کورکورانه)، تسلیم (در برابر باطل) و رضا به قول آباء و اسلاف (پدران و پیشینیان) متمایل شود، قطعاً مشرک شده است.
عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَوْلُ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ :« إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ اَلسَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً»(1) قَالَ إِمَّا آخِذٌ فَشَاکِرٌ وَ إِمَّا تَارِکٌ فَکَافِرٌ .
ترجمه:
از محمد بن ابی عمیر روایت شده که گفت: به امام باقر (علیه السلام) درباره سخن خداوند عزوجل که فرمود: «إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ اَلسَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً» (سوره انسان، آیه 3) عرض کردم. ایشان فرمودند: «یا پذیرنده است و شکرگزار، یا رهاکننده است و کافر.»
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ فِی کِتَابِ عِقَابِ اَلْأَعْمَالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ اَلْأَسَدِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ اَلنَّخَعِیِّ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ اَلْقُمِّیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ : لاَ یَنْظُرُ اَللَّهُ إِلَی عَبْدِهِ وَ لاَ یُزَکِّیهِ إِذَا تَرَکَ فَرِیضَةً مِنْ فَرَائِضِ اَللَّهِ أَوِ اِرْتَکَبَ کَبِیرَةً مِنَ اَلْکَبَائِرِ قَالَ قُلْتُ: لاَ یَنْظُرُ اَللَّهُ إِلَیْهِ قَالَ : نَعَمْ قَدْ أَشْرَکَ بِاللَّهِ قُلْتُ أَشْرَکَ بِاللَّهِ قَالَ نَعَمْ إِنَّ اَللَّهَ أَمَرَهُ بِأَمْرٍ وَ أَمَرَهُ إِبْلِیسُ بِأَمْرٍ فَتَرَکَ مَا أَمَرَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ صَارَ إِلَی مَا أَمَرَ بِهِ إِبْلِیسُ ، فَهَذَا مَعَ إِبْلِیسَ فِی اَلدَّرْکِ اَلسَّابِعِ مِنَ اَلنَّارِ .
ترجمه:
از مفضل بن عمر، از امام صادق (علیه السلام) در حدیثی نقل شده که فرمود: خداوند به بنده اش نظر [رحمت] نمی افکند و او را پاکیزه نمی گرداند اگر یکی از واجبات الهی را ترک کند یا گناه کبیره ای از گناهان کبیره مرتکب شود. عرض کردم: خداوند به او نظر نمی کند؟ فرمود: بله، او به خدا شرک ورزیده است. گفتم: شرک به خدا؟ فرمود: آری، خداوند به او فرمانی داده و ابلیس نیز به او فرمانی داده است. پس او آنچه را که خداوند عزوجل به آن امر کرده ترک نمود و به سوی آنچه ابلیس به آن امر کرده روی آورد. بنابراین، او همراه ابلیس در طبقه هفتم آتش [جهنم] قرار دارد.
وَ فِی کِتَابِ اَلتَّوْحِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ اَلْوَلِیدِ قَالَ : وَ أَوْرَدَهُ فِی جَامِعِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلصَّفَّارِ عَنِ اَلْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحِیمِ اَلْقَصِیرِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: اَلْإِسْلاَمُ قَبْلَ اَلْإِیمَانِ وَ هُوَ یُشَارِکُ اَلْإِیمَانَ ؛ فَإِذَا أَتَی اَلْعَبْدُ بِکَبِیرَةٍ مِنْ کَبَائِرِ اَلْمَعَاصِی أَوْ صَغِیرَةٍ مِنْ صَغَائِرِ اَلْمَعَاصِی اَلَّتِی نَهَی اَللَّهُ عَنْهَا کَانَ خَارِجاً مِنَ اَلْإِیمَانِ وَ ثَابِتاً عَلَیْهِ اِسْمُ اَلْإِسْلاَمِ ، فَإِنْ تَابَ وَ اِسْتَغْفَرَ عَادَ إِلَی اَلْإِیمَانِ وَ لَمْ یُخْرِجْهُ إِلَی اَلْکُفْرِ وَ اَلْجُحُودِ وَ اَلاِسْتِحْلاَلِ ؛ وَ إِذَا قَالَ لِلْحَلاَلِ:« هَذَا حَرَامٌ » وَ لِلْحَرَامِ «هَذَا حَلاَلٌ» وَ دَانَ بِذَلِکَ فَعِنْدَهَا یَکُونُ خَارِجاً مِنَ اَلْإِیمَانِ وَ اَلْإِسْلاَمِ إِلَی اَلْکُفْرِ.
وَ رَوَاهُ اَلْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ اَلْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از عبدالرحیم قصیر، از امام صادق (علیه السلام) در حدیثی نقل شده که فرمود: اسلام پیش از ایمان است و با ایمان همراهی می کند. پس هرگاه بنده گناه کبیره ای از گناهان کبیره یا گناه صغیره ای از گناهان صغیره ای که خداوند از آن نهی کرده مرتکب شود، از ایمان خارج می شود، اما نام اسلام بر او باقی می ماند. اگر توبه کند و استغفار نماید، به ایمان بازمی گردد و این [گناه] او را به کفر و انکار و حلال شمردن [حرام] نمی کشاند. اما اگر برای حلال بگوید: «این حرام است» و برای حرام بگوید: «این حلال است» و به این باور پایبند باشد، در این صورت از ایمان و اسلام به سوی کفر خارج می شود.
ص : 37
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ اَلصَّفَّارُ فِی کِتَابِ بَصَائِرِ اَلدَّرَجَاتِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ یَعْنِی اِبْنَ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی اَلْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ یُونُسَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : أَ رَأَیْتَ مَنْ لَمْ یُقِرَّ (بِأَنَّکُمْ فِی لَیْلَةِ اَلْقَدْرِ کَمَا ذُکِرَتْ) ، وَ لَمْ یَجْحَدْهُ؟ قَالَ أَمَّا إِذَا قَامَتْ عَلَیْهِ اَلْحُجَّةُ مِمَّنْ یَثِقُ بِهِ فِی عِلْمِنَا فَلَمْ یَثِقْ بِهِ فَهُوَ کَافِرٌ وَ أَمَّا مَنْ لَمْ یَسْمَعْ ذَلِکَ فَهُوَ فِی عُذْرٍ حَتَّی یَسْمَعَ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ .
ترجمه:
از عمر بن یزید نقل شده که گفت: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: نظرتان درباره کسی که [به حضور شما در شب قدر، آن گونه که ذکر شده] اقرار نکند، اما آن را انکار هم نکند چیست؟ فرمود: اگر دلیل و حجت از سوی کسی که به علم ما اطمینان دارد بر او اقامه شود و او به آن اطمینان نکند، کافر است. اما کسی که این [مطلب] را نشنیده باشد، در عذر است تا زمانی که آن را بشنود. سپس امام صادق (علیه السلام) فرمود: به خدا ایمان می آورد و برای مؤمنان ایمان می ورزد.
أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلنَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ اَلْحَلَبِیِّ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ یَعْنِی لَیْثَ بْنَ اَلْبَخْتَرِیِّ اَلْمُرَادِیَّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : أَ رَأَیْتَ اَلرَّادَّ عَلَیَّ هَذَا اَلْأَمْرِ کَالرَّادِّ عَلَیْکُمْ ؟ فَقَالَ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ مَنْ رَدَّ عَلَیْکَ هَذَا اَلْأَمْرَ فَهُوَ کَالرَّادِّ عَلَی رَسُولِ اَللَّهِ وَ عَلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ .
وَ رَوَاهُ اَلْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ اَلْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ جَمِیعاً عَنِ اَلنَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
لیث بن بختری مرادی گفت: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: آیا کسی که این امر [ولایت و امامت] را از من رد کند، مانند کسی است که آن را از شما رد کند؟ فرمود: ای ابومحمد، کسی که این امر را از تو رد کند، مانند کسی است که آن را از رسول خدا (صلی الله علیه وآله) و از خداوند عزوجل رد کرده است.
ص : 38
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ یَعْقُوبَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنِ اِجْتَرَی عَلَی اَللَّهِ فِی اَلْمَعْصِیَةِ وَ اِرْتِکَابِ اَلْکَبَائِرِ فَهُوَ کَافِرٌ وَ مَنْ نَصَبَ دِیناً غَیْرَ دِینِ اَللَّهِ فَهُوَ مُشْرِکٌ .
( تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة , جلد 1 , صفحه 38 )
ترجمه:
زراره می گوید امام باقر علیه السلام فرمودند : هرکس در معصیت خدا گستاخ و بی پروا شود و گناهان کبیره به جای آورد ، کافر است. و هر کس دینی جز دین خداوند علم کند ، مشرک است.
مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اَلْعَزِیزِ اَلْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ اَلرِّجَالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ اَلْمَرَاغِیِّ قَالَ وَرَدَ تَوْقِیعٌ عَلَی اَلْقَاسِمِ بْنِ اَلْعَلاَءِ : وَ ذَکَرَ تَوْقِیعاً شَرِیفاً یَقُولُ فِیهِ :فَإِنَّهُ لاَ عُذْرَ لِأَحَدٍ مِنْ مَوَالِینَا فِی اَلتَّشْکِیکِ فِیمَا یُؤَدِّیهِ عَنَّا ثِقَاتُنَا ، قَدْ عَرَفُوا بِأَنَّا نُفَاوِضُهُمْ سِرَّنَا وَ نُحَمِّلُهُمْ إِیَّاهُ إِلَیْهِمْ....اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
از احمد بن ابراهیم مراغی نقل شده که گفت: توقیعی (نامه ای با امضای امام) به قاسم بن علاء وارد شد. او توقیع شریفی را ذکر کرد که در آن آمده است: «هیچ عذری برای هیچ یک از موالیان ما (پیروان و شیعیان) در تردید کردن درباره آنچه مورد اعتماد ما از جانب ما به آن ها می رساند وجود ندارد، زیرا آن ها می دانند که ما اسرار خود را با افراد مورد اعتماد در میان می گذاریم و آن ها را مأمور رساندن آن به ایشان می کنیم...»
بَابُ اِشْتِرَاطِ اَلْعَقْلِ فِی تَعَلُّقِ اَلتَّکْلِیفِ
******
ترجمه:
باب شرط است عقل داشتن برای مکلف شدن
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ قَالَ حَدَّثَنِی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا مِنْهُمْ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی اَلْعَطَّارُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ اَلْعَلاَءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: لَمَّا خَلَقَ اَللَّهُ اَلْعَقْلَ اِسْتَنْطَقَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ وَ عِزَّتِی وَ جَلاَلِی مَا خَلَقْتُ خَلْقاً هُوَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْکَ وَ لاَ أَکْمَلْتُکَ إِلاَّ فِیمَنْ أُحِبُّ ؛ أَمَا إِنِّی إِیَّاکَ آمُرُ وَ إِیَّاکَ أَنْهَی وَ إِیَّاکَ أُعَاقِبُ وَ إِیَّاکَ أُثِیبُ.
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ؛ وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی اَلْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ اَلْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ اَلْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از محمد بن مسلم، از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که فرمود: هنگامی که خداوند عقل را آفرید، آن را به سخن آورد، سپس به او گفت: «برو جلو»، پس عقل پیش آمد. سپس فرمود: «برو عقب»، پس عقل بازگشت. آن گاه خداوند فرمود: «به عزت و جلالم سوگند، هیچ مخلوقی را نیافریدم که نزد من محبوب تر از تو باشد و من تو را جز در کسانی که دوست دارم کامل نکردم. آگاه باش که من به تو امر می کنم، از تو نهی می کنم، تو را مجازات می کنم و تو را پاداش می دهم.»
ص : 39
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ اِبْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنِ اَلْعَلاَءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: لَمَّا خَلَقَ اَللَّهُ اَلْعَقْلَ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ فَقَالَ وَ عِزَّتِی مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَحْسَنَ مِنْکَ إِیَّاکَ آمُرُ وَ إِیَّاکَ أَنْهَی وَ إِیَّاکَ أُثِیبُ وَ إِیَّاکَ أُعَاقِبُ.
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنِ اَلسِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْعَلاَءِ بْنِ رَزِینٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از محمد بن مسلم، از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که فرمود: هنگامی که خداوند عقل را آفرید، به او گفت: «برو جلو»، پس عقل پیش آمد. سپس فرمود: «برو عقب»، پس عقل بازگشت. آن گاه خداوند فرمود: «به عزتم سوگند، هیچ مخلوقی نیافریدم که از تو بهتر باشد. تو را امر می کنم، تو را نهی می کنم، تو را پاداش می دهم و تو را مجازات می کنم.»
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی اَلْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّمَا یُدَاقُّ اَللَّهُ اَلْعِبَادَ فِی اَلْحِسَابِ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ ، عَلَی قَدْرِ مَا آتَاهُمْ مِنَ اَلْعُقُولِ فِی اَلدُّنْیَا.
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از ابوجارود، از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که فرمود: خداوند در روز قیامت، بندگان را در حسابرسی [اعمال] به میزان عقلی که در دنیا به آن ها عطا کرده است، مورد محاسبه دقیق قرار می دهد.
ص : 40
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ اَلْأَحْمَرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ اَلدَّیْلَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَلثَّوَابَ عَلَی قَدْرِ اَلْعَقْلِ اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند: بدرستیکه پاداش به اندازه عقل است ....
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلنَّوْفَلِیِّ عَنِ اَلسَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : إِذَا بَلَغَکُمْ عَنْ رَجُلٍ حُسْنُ حَالٍ فَانْظُرُوا فِی حُسْنِ عَقْلِهِ فَإِنَّمَا یُجَازَی بِعَقْلِهِ.
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنِ اَلنَّوْفَلِیِّ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از سکونی، از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمودند: «هرگاه درباره مردی به شما خبر خوش حالی (وضعیت خوب) رسید، به نیکویی عقل او بنگرید، زیرا او تنها به [میزان] عقلش پاداش داده می شود.»
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ هِشَامٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : لَمَّا خَلَقَ اَللَّهُ اَلْعَقْلَ قَالَ لَهُ: أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ،ثُمَّ قَالَ لَهُ: أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ،ثُمَّ قَالَ : وَ عِزَّتِی وَ جَلاَلِی مَا خَلَقْتُ خَلْقاً هُوَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْکَ ،بِکَ آخُذُ وَ بِکَ أُعْطِی، وَ عَلَیْکَ أُثِیبُ.
ترجمه:
از هشام نقل شده که گفت: امام صادق (علیه السلام) فرمود: هنگامی که خداوند عقل را آفرید، به او گفت: «برو جلو»، پس عقل پیش آمد. سپس فرمود: «برو عقب»، پس عقل بازگشت. آن گاه خداوند فرمود: «به عزت و جلالم سوگند، هیچ مخلوقی را نیافریدم که نزد من محبوب تر از تو باشد. به واسطه تو [از انسان] می گیرم، به واسطه تو [به انسان] می دهم و به واسطه تو پاداش می دهم.»
ص : 41
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عُبَیْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْوَلِیدِ اَلْوَصَّافِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ فِی حَدِیثٍ: أَوْحَی اَللَّهُ إِلَی مُوسَی عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ ، أَنَا أُؤَاخِذُ عِبَادِی عَلَی قَدْرِ مَا أَعْطَیْتُهُمْ مِنَ اَلْعَقْلِ.
ترجمه:
از عبیدالله بن ولید وصافی، از امام باقر (علیه السلام) در حدیثی نقل شده که فرمود: خداوند به موسی (علیه السلام) وحی کرد: «من بندگانم را به میزان عقلی که به آن ها عطا کرده ام، مورد مؤاخذه قرار می دهم.»
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ وَهْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ خَلَقَ اَلْعَقْلَ فَقَالَ لَهُ أَقْبِلْ [فَأَقْبَلَ] ، ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ [فَأَدْبَرَ] ، (ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ) ، ثُمَّ قَالَ لاَ وَ عِزَّتِی وَ جَلاَلِی مَا خَلَقْتُ شَیْئاً أَحَبَّ إِلَیَّ مِنْکَ لَکَ اَلثَّوَابُ وَ عَلَیْکَ اَلْعِقَابُ.
ترجمه:
از ابوبصیر، از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمود: خداوند عقل را آفرید و به او گفت: «برو جلو»، پس عقل پیش آمد. سپس فرمود: «برو عقب»، پس عقل بازگشت. (سپس دوباره فرمود: «برو جلو».) آن گاه خداوند فرمود: «به عزت و جلالم سوگند، هیچ چیزی را نیافریدم که نزد من محبوب تر از تو باشد. برای توست پاداش و بر توست عقاب.»
وَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنْهُمْ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ: أَنَّ اَللَّهَ خَلَقَ اَلْعَقْلَ فَقَالَ لَهُ : أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ،ثُمَّ قَالَ لَهُ : أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ: فَقَالَ : وَ عِزَّتِی وَ جَلاَلِی مَا خَلَقْتُ شَیْئاً أَحْسَنَ مِنْکَ وَ أَحَبَّ إِلَیَّ مِنْکَ ، بِکَ آخُذُ وَ بِکَ أُعْطِی.
ترجمه:
و از برخی از اصحاب ما، به صورت مرفوع از امامان علیهم السلام در حدیثی نقل شده است: هنگامی که خداوند عقل را آفرید، به او فرمود: پیش آی، پس عقل پیش آمد. سپس فرمود: بازگرد، پس عقل بازگشت. آنگاه خداوند فرمود: به عزت و جلالم سوگند، چیزی را بهتر و محبوب تر از تو نیافریده ام؛ به وسیله تو می گیرم و به وسیله تو عطا می کنم.
بَابُ اِشْتِرَاطِ اَلتَّکْلِیفِ بِالْوُجُوبِ وَ اَلتَّحْرِیمِ بِالاِحْتِلاَمِ أَوِ اَلْإِنْبَاتِ مُطْلَقا أَوْ بُلُوغِ اَلذَّکَرِ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَة وَ اَلْأُنْثَی تِسْعَ سِنِینَ وَ اِسْتِحْبَابِ تَمْرِینِ اَلْأَطْفَالِ عَلَی اَلْعِبَادَةِ قَبْلَ ذَلِکَ
******
ترجمه:
باب شرایط مکلف به واجبات و حرامها احتلام ویا روییدن مو زیر عانه پسر و دختر و در پسر تمام شدن پانزده سا ل و در دختر تمام شدن نه سال
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ أَوْلاَدَ اَلْمُسْلِمِینَ مَوْسُومُونَ عِنْدَ اَللَّهِ شَافِعٌ وَ مُشَفَّعٌ فَإِذَا بَلَغُوا اِثْنَتَیْ عَشْرَةَ سَنَةً کُتِبَتْ لَهُمُ اَلْحَسَنَاتُ فَإِذَا بَلَغُوا اَلْحُلُمَ کُتِبَتْ عَلَیْهِمُ اَلسَّیِّئَاتُ. وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی کِتَابِ اَلتَّوْحِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ اَلْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلصَّفَّارِ عَنِ اَلْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
...طلحة بن زید گوید امام صادق علیه السلام فرمودند: فرزندان مسلمانان نزد خداوند نشان دار هستند؛ شفاعت کننده و مورد شفاعت واقع شونده اند. هنگامی که به دوازده سالگی برسند، حسنات برایشان نوشته می شود، و زمانی که به سن بلوغ برسند، سیئات نیز بر آنان نوشته می شود.
ص : 42
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اَلْعَزِیزِ اَلْعَبْدِیِّ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ حُمْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قُلْتُ لَهُ مَتَی یَجِبُ عَلَی اَلْغُلاَمِ أَنْ یُؤْخَذَ بِالْحُدُودِ اَلتَّامَّةِ وَ تُقَامَ عَلَیْهِ وَ یُؤْخَذَ بِهَا؟ قَالَ: إِذَا خَرَجَ عَنْهُ اَلْیُتْمُ وَ أَدْرَکَ؛ قُلْتُ: فَلِذَلِکَ حَدٌّ یُعْرَفُ بِهِ؟ فَقَالَ: إِذَا اِحْتَلَمَ أَوْ بَلَغَ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً أَوْ أَشْعَرَ أَوْ أَنْبَتَ قَبْلَ ذَلِکَ أُقِیمَتْ عَلَیْهِ اَلْحُدُودُ اَلتَّامَّةُ وَ أُخِذَ بِهَا وَ أُخِذَتْ لَهُ :قُلْتُ: فَالْجَارِیَةُ مَتَی تَجِبُ عَلَیْهَا اَلْحُدُودُ اَلتَّامَّةُ وَ تُؤْخَذُ بِهَا وَ یُؤْخَذُ لَهَا ؟، قَالَ :إِنَّ اَلْجَارِیَةَ لَیْسَتْ مِثْلَ اَلْغُلاَمِ ،إِنَّ اَلْجَارِیَةَ إِذَا تَزَوَّجَتْ وَ دُخِلَ بِهَا وَ لَهَا تِسْعُ سِنِینَ ذَهَبَ عَنْهَا اَلْیُتْمُ وَ دُفِعَ إِلَیْهَا مَالُهَا وَ جَازَ أَمْرُهَا فِی اَلشِّرَاءِ وَ اَلْبَیْعِ وَ أُقِیمَتْ عَلَیْهَا اَلْحُدُودُ اَلتَّامَّةُ وَ أُخِذَ لَهَا بِهَا قَالَ وَ اَلْغُلاَمُ لاَ یَجُوزُ أَمْرُهُ فِی اَلشِّرَاءِ وَ اَلْبَیْعِ وَ لاَ یَخْرُجُ مِنَ اَلْیُتْمِ حَتَّی یَبْلُغَ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً أَوْ یَحْتَلِمَ أَوْ یُشْعِرَ أَوْ یُنْبِتَ قَبْلَ ذَلِکَ .
وَ رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ اَلسَّرَائِرِ نَقْلاً مِنْ کِتَابِ اَلْمَشِیخَةِ لِلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ : مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ أَسْقَطَ قَوْلَهُ: عَنْ حُمْرَانَ .
ترجمه:
حمران گفت: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: چه زمانی بر پسر واجب می شود که حدود کامل بر او جاری شود و به آن گرفته شود؟ فرمود: زمانی که یتیمی از او برطرف شود و به بلوغ برسد. گفتم: آیا برای آن حدی وجود دارد که شناخته شود؟ فرمود: اگر محتلم شود یا به پانزده سالگی برسد یا پیش از آن مو در بدنش ظاهر شود یا موی شرمگاه بروید، حدود کامل بر او جاری می شود و به آن گرفته می شود و برای او نیز گرفته می شود. گفتم: دختر چه زمانی مشمول حدود کامل می شود و به آن گرفته می شود و برای او نیز گرفته می شود؟ فرمود: دختر مانند پسر نیست؛ اگر ازدواج کند و با او آمیزش شود و نه سال داشته باشد، یتیمی از او برطرف می شود، مالش به او داده می شود، و در خرید و فروش اختیار دارد، و حدود کامل بر او جاری می شود و برای او نیز گرفته می شود. فرمود: اما پسر تا زمانی که به پانزده سالگی برسد یا محتلم شود یا مو در بدنش ظاهر شود یا پیش از آن موی شرمگاه بروید، از یتیمی خارج نمی شود و در خرید و فروش اختیار ندارد.
ص : 43
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ اَلْخَرَّازِ عَنْ یَزِیدَ اَلْکُنَاسِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: اَلْجَارِیَةُ إِذَا بَلَغَتْ تِسْعَ سِنِینَ ذَهَبَ عَنْهَا اَلْیُتْمُ وَ زُوِّجَتْ وَ أُقِیمَتْ عَلَیْهَا اَلْحُدُودُ اَلتَّامَّةُ لَهَا وَ عَلَیْهَا ...اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمودند: هنگامی که دختر به نه سالگی برسد، یتیمی از او برداشته می شود، می تواند ازدواج کند، و حدود کامل الهی برای او برقرار می شود؛ چه به سود او و چه بر عهده اش.
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ: فِی غُلاَمٍ صَغِیرٍ لَمْ یُدْرِکْ اِبْنِ عَشْرِ سِنِینَ زَنَی بِامْرَأَةٍ مُحْصَنَةٍ قَالَ لاَ تُرْجَمُ لِأَنَّ اَلَّذِی نَکَحَهَا لَیْسَ بِمُدْرِکٍ وَ لَوْ کَانَ مُدْرِکاً رُجِمَتْ .
ترجمه:
امام صادق علیه السلام در حدیثی فرمودند: درباره پسری خردسال که هنوز به سن ده سالگی نرسیده و با زنی محصنه زنا کرده است، فرمود: آن زن سنگسار نمی شود، زیرا کسی که با او آمیزش کرده، به سن بلوغ نرسیده است؛ و اگر بالغ بود، زن سنگسار می شد.
ص : 44
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ اَلْخَرَّازِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَعْفَرٍ فِی حَدِیثٍ: أَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ دَخَلَ بِعَائِشَةَ ، وَ هِیَ بِنْتُ عَشْرِ سِنِینَ وَ لَیْسَ یُدْخَلُ بِالْجَارِیَةِ حَتَّی تَکُونَ اِمْرَأَةً .
ترجمه:
اسماعیل بن جعفر در حدیثی نقل می کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله با عایشه ازدواج کرد در حالی که او دختر ده ساله بود، و با دختر نباید آمیزش شود تا زمانی که زن شده باشد.
عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ اَلْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ اَلْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ اَلْیَتِیمِ مَتَی یَنْقَطِعُ یُتْمُهُ قَالَ إِذَا اِحْتَلَمَ وَ عَرَفَ اَلْأَخْذَ وَ اَلْعَطَاءَ .
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی بن جعفر علیهما السلام نقل می کند که فرمود: از ایشان درباره ی یتیم پرسیدم که چه زمانی یتیمی اش پایان می پذیرد؟ فرمود: هنگامی که محتلم شود و گرفتن و دادن را بشناسد.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْفَضْلِ : أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی أَبِی اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ مَا حَدُّ اَلْبُلُوغِ ؟ قَالَ : مَا أَوْجَبَ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ اَلْحُدُودَ
ترجمه:
علی بن فضل نقل می کند که به امام ابی الحسن علیه السلام نوشت: حد بلوغ چیست؟ امام فرمود: آنچه موجب اجرای حدود بر مؤمنان شود.
وَ عَنِ اَلسِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی اَلْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: عَرَضَهُمْ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَوْمَئِذٍ -یَعْنِی بَنِی قُرَیْظَةَ -عَلَی اَلْعَانَاتِ ،فَمَنْ وَجَدَهُ أَنْبَتَ قَتَلَهُ، وَ مَنْ لَمْ یَجِدْهُ أَنْبَتَ أَلْحَقَهُ بِالذَّرَارِیِّ .
ترجمه:
امام باقر علیه السلام از پدرش نقل می کند که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن روز بنی قریظه را بر آلت تناسلی شان عرضه کرد؛ هر کس را که نشانه بلوغ (رویش مو) در او بود ، او را کشت، و هر کس را که نیافت، به کودکان ملحق کرد.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ : فِی وَصِیَّةِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِعَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ : یَا عَلِیُّ لاَ یُتْمَ بَعْدَ اِحْتِلاَمٍ.
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام ازپدرواجدادشان نقل کرده اند دروصیت پیغمبر صلی الله علیه وآله به امیرالمومنین علیه السلام است که فرمودند یا علی : بعد از بالغ شدن یتیم بودن نیست.
ص : 45
قَالَ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ: عَلَی اَلصَّبِیِّ إِذَا اِحْتَلَمَ اَلصِّیَامُ وَ عَلَی اَلْمَرْأَةِ إِذَا حَاضَتِ اَلصِّیَامُ.
ترجمه:
در خبر دیگر است که (معصوم) فرمودند : بر یک نوجوان هنگامی که محتلم می شود روزه واجب می شود و بر دختر هنگامی که حیض شد روزه واجب می گردد.
وَ فِی اَلْخِصَالِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلسَّکُونِیِّ عَنِ اَلْحَضْرَمِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مُعَاوِیَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْأَعْمَشِ عَنِ اِبْنِ ظَبْیَانَ قَالَ: أُتِیَ عُمَرُ بِامْرَأَةٍ مَجْنُونَةٍ قَدْ زَنَتْ فَأَمَرَ بِرَجْمِهَا فَقَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ اَلْقَلَمَ یُرْفَعُ عَنْ ثَلاَثَةٍ؟ عَنِ اَلصَّبِیِّ حَتَّی یَحْتَلِمَ ،وَ عَنِ اَلْمَجْنُونِ حَتَّی یُفِیقَ ، وَ عَنِ اَلنَّائِمِ حَتَّی یَسْتَیْقِظَ .
ترجمه:
.... ابو ظبیان می گوید: زن دیوانه ای را نزد عمر آوردند که زنا کرده بود، عمر دستور داد که او را سنگسار کنند، آن زن را از کنار حضرت علی (علیه السلام) عبور دادند، حضرتش پرسید: او کیست؟ گفتند: زن دیوانه ای است که زنا کرده و عمر دستور داده که سنگسار شود، حضرت فرمود: (عجله نکنید و نزد عمر آمد) آیا نمی دانی که از سه کس قلم برداشته شده: کودک (نوجوان) تا وقتی که به بلوغ برسد، و دیوانه تا وقتی که به هوش آید، و خوابیده تا وقتی که بیدار شود.
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ اَلسَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ اَلْغُلاَمِ مَتَی تَجِبُ عَلَیْهِ اَلصَّلاَةُ ؟ فَقَالَ إِذَا أَتَی عَلَیْهِ ثَلاَثَ عَشْرَةَ سَنَةً، فَإِنِ اِحْتَلَمَ قَبْلَ ذَلِکَ فَقَدْ وَجَبَتْ عَلَیْهِ اَلصَّلاَةُ وَ جَرَی عَلَیْهِ اَلْقَلَمُ؛ وَ اَلْجَارِیَةُ مِثْلُ ذَلِکَ، إِنْ أَتَی لَهَا ثَلاَثَ عَشْرَةَ سَنَةً أَوْ حَاضَتْ قَبْلَ ذَلِکَ فَقَدْ وَجَبَتْ عَلَیْهَا اَلصَّلاَةُ وَ جَرَی عَلَیْهَا اَلْقَلَمُ .
ترجمه:
عمار ساباطی از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود: از ایشان پرسیدم پسر چه زمانی نماز بر او واجب می شود؟ فرمود: وقتی که به سیزده سالگی برسد، و اگر پیش از آن محتلم شود، نماز بر او واجب می شود و قلم (تکلیف) بر او جاری می گردد. و دختر نیز همین طور است؛ اگر به سیزده سالگی برسد یا پیش از آن حیض ببیند، نماز بر او واجب می شود و قلم بر او جاری می گردد.
بَابُ وُجُوبِ اَلنِّیَّةِ فِی اَلْعِبَادَاتِ اَلْوَاجِبَةِ وَ اِشْتِرَاطِهَا بِهَا مُطْلَقا
******
ترجمه:
باب وجوب نیت در عبادات واجب و شرط بودن آن در همه موارد
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ قَالَ: لاَ عَمَلَ إِلاَّ بِنِیَّةٍ.
ترجمه:
اباحمزه از امام زین العابدین علیه السلام فرمودند: هیچ عملی بی نیت قبول نیست .
ص : 46
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی إِسْمَاعِیلَ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ اَلْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عُثْمَانَ اَلْعَبْدِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : لاَ قَوْلَ إِلاَّ بِعَمَلٍ ، وَ لاَ قَوْلَ وَ عَمَلَ إِلاَّ بِنِیَّةٍ ، وَ لاَ قَوْلَ وَ عَمَلَ وَ نِیَّةَ إِلاَّ بِإِصَابَةِ اَلسُّنَّةِ.
وَ رَوَاهُ اَلشَّیْخُ مُرْسَلاً عَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : نَحْوَهُ وَ رَوَاهُ اَلْمُفِیدُ فِی اَلْمُقْنِعَةِ مُرْسَلاً ؛ وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ بِالْإِسْنَادِ .
ترجمه:
از ابو عثمان عبدی از جعفر بن محمد از پدرانش از امیرالمؤمنین علی علیه السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: هیچ گفتاری بدون عمل پذیرفته نیست، و هیچ گفتار و عملی بدون نیت پذیرفته نیست، و هیچ گفتار و عمل و نیتی پذیرفته نیست مگر اینکه مطابق با سنت باشد .
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ فِی اَلْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ اَلْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ اَلْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ اَلثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ قَالَ: لاَ حَسَبَ لِقُرَشِیٍّ وَ لاَ عَرَبِیٍّ إِلاَّ بِتَوَاضُعٍ، وَ لاَ کَرَمَ إِلاَّ بِتَقْوًی، وَ لاَ عَمَلَ إِلاَّ بِنِیَّةٍ (وَ لاَ عِبَادَةَ إِلاَّ بِتَفَقُّهٍ) ...اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
ابوحمزه ثمالی از امام علی بن الحسین علیهما السلام نقل می کند که فرمودند:
«هیچ حسب و شرافتی برای قریشی و عربی نیست مگر با فروتنی؛ و هیچ بزرگواری نیست مگر با تقوا؛ و هیچ عملی پذیرفته نیست مگر با نیت؛ و هیچ عبادتی کامل نیست مگر با فهم و شناخت (فقاهت)....
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ اَلصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ اَلدَّرَجَاتِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْبَرْقِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ اَلْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عُثْمَانَ اَلْعَبْدِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : لاَ قَوْلَ إِلاَّ بِعَمَلٍ (وَ نِیَّةٍ) وَ لاَ قَوْلَ وَ لاَ عَمَلَ إِلاَّ بِنِیَّةٍ .
ترجمه:
از ابو عثمان عبدی از امام جعفر صادق علیه السلام از پدرش از امیرالمؤمنین علی علیه السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:
«هیچ گفتاری نیست مگر با عمل ، و هیچ گفتار و عملی نیست مگر با نیت.»
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ أَبِی عُرْوَةَ اَلسُّلَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ یَحْشُرُ اَلنَّاسَ عَلَی نِیَّاتِهِمْ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ .
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمودند : همانا خداوند مردم را در روز قیامت بر اساس نیاتشان محشور می کند .
ص : 48
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ اَلطُّوسِیُّ قَالَ رُوِیَ عَنِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ قَالَ: اَلْأَعْمَالُ بِالنِّیَّاتِ.
ترجمه:
شیخ طوسی رحمه الله نقل کرده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند :ارزش و اعتبار اعمال به نیت هاست
قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ : إِنَّمَا اَلْأَعْمَالُ بِالنِّیَّاتِ وَ إِنَّمَا لاِمْرِئٍ مَا نَوَی.
ترجمه:
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: بدرستیکه اعمال به نیات است وفقط برای هر انسانی آن چیزی است که نیت می کند.
وَ فِی اَلْمَجَالِسِ وَ اَلْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ اَلْآتِی عَنْ أَبِی ذَرٍّ عَنْ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی وَصِیَّتِهِ لَهُ قَالَ: یَا أَبَا ذَرٍّ، لِیَکُنْ لَکَ فِی کُلِّ شَیْءٍ نِیَّةٌ، حَتَّی فِی اَلنَّوْمِ وَ اَلْأَکْلِ.
ترجمه:
از وصایای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به ابوذر غفاری رضوان الله علیه:
ای ابوذر، باید در هر چیزی نیتی برایت باشد، حتی در خواب و خوردن.
وَ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی اَلْمُفَضَّلِ عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ حَمْزَةَ اَلْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : لاَ حَسَبَ إِلاَّ بِالتَّوَاضُعِ وَ لاَ کَرَمَ إِلاَّ بِالتَّقْوَی وَ لاَ عَمَلَ إِلاَّ بِنِیَّةٍ.
ترجمه:
امام رضاعلیه السلام از پدران گرامیشان علیهم السلام ازپیامبرخدا صلی الله علیه وآله نقل میکنند که فرمودند : حسب (و شرفی) نیست جز با تواضع، و کرامتی نیست جز با تقوا، و عملی نیست جز با نیّت.
وَ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی اَلْمُفَضَّلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ اَلْعَبَّاسِ اَلْمُوسَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ حَمْزَةَ اَلْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : لاَ حَسَبَ إِلاَّ بِالتَّوَاضُعِ وَ لاَ کَرَمَ إِلاَّ بِالتَّقْوَی وَ لاَ عَمَلَ إِلاَّ بِنِیَّةٍ.
ترجمه:
از محمد بن علی بن حمزه علوی، از پدرش، از امام رضا، از پدرانش علیهم السلام، نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
هیچ حسبی نیست مگر با فروتنی، و هیچ بزرگواری نیست مگر با تقوا، و هیچ عملی نیست مگر با نیت.
بَابُ اِسْتِحْبَابِ نِیَّةِ اَلْخَیْرِ وَ اَلْعَزْمِ عَلَیْهِ
******
ترجمه:
باب مستحب است نیت خیر داشتن و قصد بر آن
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَلْعَبْدَ اَلْمُؤْمِنَ اَلْفَقِیرَ لَیَقُولُ: یَا رَبِّ اُرْزُقْنِی حَتَّی أَفْعَلَ کَذَا وَ کَذَا مِنَ اَلْبِرِّ وَ وُجُوهِ اَلْخَیْرِ ، فَإِذَا عَلِمَ اَللَّهُ ذَلِکَ مِنْهُ بِصِدْقِ نِیَّةٍ کَتَبَ اَللَّهُ لَهُ مِنَ اَلْأَجْرِ مِثْلَ مَا یَکْتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ ؛ إِنَّ اَللَّهَ وَاسِعٌ کَرِیمٌ.
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
ابی بصیرمی گوید امام صادق علیه السلام فرمود: بنده مؤمنِ فقیر وقتی می گوید: «پروردگارا، به من روزی بده تا بتوانم کارهای نیک و خیر انجام دهم»، اگر خداوند صداقت نیت او را بداند، برای او همان پاداشی را می نویسد که اگر آن کارها را انجام داده بود، دریافت می کرد؛ زیرا خداوند بخشنده و کریم است.
ص : 49
وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ حَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ حَدِّ اَلْعِبَادَةِ اَلَّتِی إِذَا فَعَلَهَا فَاعِلُهَا کَانَ مُؤَدِّیاً ؟فَقَالَ :حُسْنُ اَلنِّیَّةِ بِالطَّاعَةِ .
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
ابوبصیر گفت: از امام صادق علیه السلام پرسیدم درباره ی حد عبادتی که اگر انجام دهد انجام دهنده، وظیفه خود را انجام داده باشد ؟ فرمود: نیت نیکو در اطاعت.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلنَّوْفَلِیِّ عَنِ اَلسَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : نِیَّةُ اَلْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ ،وَ نِیَّةُ اَلْکَافِرِ شَرٌّ مِنْ عَمَلِهِ، وَ کُلُّ عَامِلٍ یَعْمَلُ عَلَی نِیَّتِهِ.
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنِ اَلنَّوْفَلِیِّ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از سکونی از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: نیت مؤمن بهتر از عمل اوست، و نیت کافر بدتر از عمل اوست، و هر کسی بر اساس نیت خود عمل می کند.
ص : 50
وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْمِنْقَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : إِنَّمَا خُلِّدَ أَهْلُ اَلنَّارِ فِی اَلنَّارِ لِأَنَّ نِیَّاتِهِمْ کَانَتْ فِی اَلدُّنْیَا أَنْ لَوْ خُلِّدُوا فِیهَا أَنْ یَعْصُوا اَللَّهَ أَبَداً وَ إِنَّمَا خُلِّدَ أَهْلُ اَلْجَنَّةِ فِی اَلْجَنَّةِ ، لِأَنَّ نِیَّاتِهِمْ کَانَتْ فِی اَلدُّنْیَا أَنْ لَوْ بَقُوا فِیهَا أَنْ یُطِیعُوا اَللَّهَ أَبَداً ؛ فَبِالنِّیَّاتِ خُلِّدَ هَؤُلاَءِ وَ هَؤُلاَءِ ؛ ثُمَّ تَلاَ قَوْلَهُ تَعَالَی:« قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلیٰ شٰاکِلَتِهِ »(1) ، قَالَ عَلَی نِیَّتِهِ.
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْقَاسَانِیِّ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ؛ وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی اَلْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
ابوهاشم گفت امام صادق علیه السلام فرمودند : همانا دوزخیان در دوزخ جاویدند زیرا در دنیا نیت دارند که اگر جاوید بمانند در آن همیشه نافرمانی خدا کنند و همانا اهل بهشت در آن جاویدند برای آنکه نیت آن ها در دنیا این است که اگر همیشه در آن بمانند از خدا اطاعت کنند پس آنان و اینان به وسیله نیت، جاوید بمانند، سپس قول خدا تعالی را خواند (84 سوره اسراء): «بگو هر کس عمل می کند بر طبع و منش خود» فرمود: یعنی بر نیت خود.
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ اَلْمِنْقَرِیِّ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ عُیَیْنَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ: وَ اَلنِّیَّةُ أَفْضَلُ مِنَ اَلْعَمَلِ ،أَلاَ وَ إِنَّ اَلنِّیَّةَ هِیَ اَلْعَمَلُ؛ ثُمَّ تَلاَ قَوْلَهُ تَعَالَی :« قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلیٰ شٰاکِلَتِهِ »(2) یَعْنِی عَلَی نِیَّتِهِ.
ترجمه:
از سفیان بن عیینه از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود:
«نیت از عمل برتر است؛ آگاه باشید که نیت همان عمل است.» سپس این آیه را تلاوت فرمود: «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِ» (سوره اسراء، آیه 84) و فرمود: یعنی بر اساس نیت خود عمل می کند
ص : 51
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی جَعَلَ لآِدَمَ فِی ذُرِّیَّتِهِ أَنَّ مَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ ، فَلَمْ یَعْمَلْهَا کُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ ، وَ مَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ وَ عَمِلَهَا کُتِبَتْ لَهُ عَشْراً ، وَ مَنْ هَمَّ بِسَیِّئَةٍ لَمْ تُکْتَبْ عَلَیْهِ ، وَ مَنْ هَمَّ بِهَا وَ عَمِلَهَا کُتِبَتْ عَلَیْهِ سَیِّئَةٌ.
ترجمه:
زرارة از یکی از آن دو امام علیهما السلام نقل می کند که فرمود:
همانا خداوند تبارک و تعالی برای فرزندان آدم چنین قرار داده است: کسی که قصد انجام کار نیکی کند ولی آن را انجام ندهد، برای او یک حسنه نوشته می شود؛ و اگر قصد نیکی کند و آن را انجام دهد، ده حسنه برایش نوشته می شود؛ و کسی که قصد گناه کند ولی آن را انجام ندهد، چیزی بر او نوشته نمی شود؛ اما اگر قصد گناه کند و آن را انجام دهد، یک گناه برایش نوشته می شود
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَلْمُؤْمِنَ لَیَهُمُّ بِالْحَسَنَةِ وَ لاَ یَعْمَلُ بِهَا فَتُکْتَبُ لَهُ حَسَنَةٌ ، وَ إِنْ هُوَ عَمِلَهَا کُتِبَتْ لَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ ؛ وَ إِنَّ اَلْمُؤْمِنَ لَیَهُمُّ بِالسَّیِّئَةِ أَنْ یَعْمَلَهَا فَلاَ یَعْمَلُهَا فَلاَ تُکْتَبُ عَلَیْهِ.
ترجمه:
ابوبصیر از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود:
مؤمن قصد انجام کار نیکی می کند ولی آن را انجام نمی دهد، پس برای او یک حسنه نوشته می شود؛ و اگر آن را انجام دهد، ده حسنه برایش نوشته می شود؛ و مؤمن قصد انجام گناه می کند ولی آن را انجام نمی دهد، پس چیزی بر او نوشته نمی شود.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَوْ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی قَالَ لآِدَمَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَا آدَمُ ، جَعَلْتُ لَکَ أَنَّ مَنْ هَمَّ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ بِسَیِّئَةٍ لَمْ تُکْتَبْ عَلَیْهِ فَإِنْ عَمِلَهَا کُتِبَتْ عَلَیْهِ سَیِّئَةٌ ، وَ مَنْ هَمَّ مِنْهُمْ بِحَسَنَةٍ فَإِنْ لَمْ یَعْمَلْهَا کُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ، وَ إِنْ هُوَ عَمِلَهَا کُتِبَتْ لَهُ عَشْراً اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
از بُکَیر از امام صادق علیه السلام یا امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمود:
خداوند متعال به حضرت آدم علیه السلام فرمود: ای آدم، برایت قرار دادم که هر کس از فرزندانت قصد انجام گناهی کند ولی آن را انجام ندهد، بر او نوشته نمی شود؛ و اگر آن را انجام دهد، یک گناه برایش نوشته می شود؛ و هر کس از آنان قصد انجام کار نیکی کند، اگر آن را انجام ندهد، یک حسنه برایش نوشته می شود؛ و اگر آن را انجام دهد، ده حسنه برایش نوشته می شود.
سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ فِی بَصَائِرِ اَلدَّرَجَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی اَلْخَطَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْحَنَّاطِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ مُوسَی عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ: رَحِمَ اَللَّهُ فُلاَناً یَا عَلِیُّ لَمْ تَشْهَدْ جَنَازَتَهُ قُلْتُ لاَ قَدْ کُنْتُ أُحِبُّ أَنْ أَشْهَدَ جَنَازَةَ مِثْلِهِ فَقَالَ قَدْ کُتِبَ لَکَ ثَوَابُ ذَلِکَ بِمَا نَوَیْتَ .
ترجمه:
علی بن ابی حمزه از امام موسی کاظم علیه السلام نقل می کند که در حدیثی فرمود:
«خدا رحمت کند فلانی را، ای علی! تو در تشییع جنازه اش حاضر نبودی؟.» گفتم: نه، ولی دوست داشتم در تشییع جنازه کسی مثل او شرکت کنم. فرمود: «پاداش آن برایت نوشته شده، به خاطر نیتی که داشتی.»
ص : 52
اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْمُغِیرَةِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِذَا هَمَّ اَلْعَبْدُ بِالسَّیِّئَةِ لَمْ تُکْتَبْ عَلَیْهِ وَ إِذَا هَمَّ بِحَسَنَةٍ کُتِبَتْ لَهُ.
( تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة , جلد 1 , صفحه 52 )
ترجمه:
جَمِیلِ بْنِ دَرَّاج می گوید امام صادق عَلَیْهِ السَّلَام فرمود: اگر بنده خدا قصد گناه کند چیزی بر او نوشته نمی شود، ولی اگر قصد کار نیک و حسنه ای کند، برایش ثبت می گردد.
أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنِ اَلْوَشَّاءِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ اَلْمُثَنَّی اَلْحَنَّاطِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مَنْ حَسُنَتْ نِیَّتُهُ زَادَ اَللَّهُ تَعَالَی فِی رِزْقِهِ.
ترجمه:
مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِم گفت امام صادق علیه السّلام فرمودند : هر کس دارای حسن نیت باشد خداوند در رزق و روزیش توسعه میدهد.
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی اَلْمَغْرَاءِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ وَ یُونُسَ قَالاَ: سَأَلْنَا أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ»(1) ، أَ قُوَّةٌ فِی اَلْأَبْدَانِ أَوْ قُوَّةٌ فِی اَلْقَلْبِ ؟ قَالَ فِیهِمَا جَمِیعاً .
ترجمه:
اسحاق بن عمار و یونس گویند: از امام صادق علیه السلام درباره آیه :« آنچه را به شما ( از آیات و دستورات خداوندی ) داده ایم ، با قدرت بگیرید »(2) پرسیدیم که آیا مقصود نیروی بدنی است یا توان روحی؟ حضرت فرمودند: هر دو با هم.
وَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا بَلَغَ بِهِ خَیْثَمَةَ بْنَ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ اَلْجُعْفِیَّ قَالَ: سَأَلَ عِیسَی بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْقُمِّیُّ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ : مَا اَلْعِبَادَةُ ؟ فَقَالَ : حُسْنُ اَلنِّیَّةِ بِالطَّاعَةِ مِنَ اَلْوَجْهِ اَلَّذِی یُطَاعُ اَللَّهُ مِنْهُ .
وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ :قَالَ : حُسْنُ اَلنِّیَّةِ بِالطَّاعَةِ مِنَ اَلْوَجْهِ اَلَّذِی أُمِرَ بِهِ .
وَ رَوَاهُ اَلْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ شَاذَانَ بْنِ اَلْخَلِیلِ قَالَ وَ کَتَبْتُ مِنْ کِتَابِهِ بِإِسْنَادِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی عِیسَی بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْقُمِّیِّ : نَحْوَهُ وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ خَیْثَمَةَ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
خیثمة بن عبدالرحمن جعفی گفت: عیسی بن عبدالله قمی از امام صادق علیه السلام پرسید، در حالی که من حاضر بودم: «عبادت چیست؟» امام فرمود: «نیت نیکو در اطاعت، از آن راهی که خداوند از آن راه اطاعت می شود.»
و در حدیثی دیگر فرمود: «نیت نیکو در اطاعت، از آن راهی که به آن دستور داده شده است.»
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ بَابَوَیْهِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ اَلْجَهْمِ عَنِ اَلْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ: قَالَ اَلصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مَا ضَعُفَ بَدَنٌ عَمَّا قَوِیَتْ عَلَیْهِ اَلنِّیَّةُ.
وَ رَوَاهُ أَیْضاً مُرْسَلاً ؛ وَ رَوَاهُ فِی اَلْأَمَالِی عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
فضیل بن یسار نقل می کند که امام صادق جعفر بن محمد علیهما السلام فرمود:
«هیچ بدنی در برابر کاری که نیت آن قوی باشد، ناتوان نمی شود.»
ص : 53
وَ فِی کِتَابِ اَلْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَبِیبِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ اَلْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی اَلْخَطَّابِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ صَبِیحٍ اَلْأَسَدِیِّ عَنْ زَیْدٍ اَلشَّحَّامِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : إِنِّی سَمِعْتُکَ : تَقُولُ نِیَّةُ اَلْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ ، فَکَیْفَ تَکُونُ اَلنِّیَّةُ خَیْراً مِنَ اَلْعَمَلِ ؟ قَالَ لِأَنَّ اَلْعَمَلَ رُبَّمَا کَانَ رِیَاءً لِلْمَخْلُوقِینَ وَ اَلنِّیَّةُ خَالِصَةٌ لِرَبِّ اَلْعَالَمِینَ ، فَیُعْطِی عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی اَلنِّیَّةِ مَا لاَ یُعْطِی عَلَی اَلْعَمَلِ .
ترجمه:
زید شحّام نقل کرده که وی گفت: محضر مبارک حضرت ابی عبد اللَّه علیه السّلام عرض کردم: شنیده ام که فرموده اید : نیّت مؤمن از عملش بهتر است . سؤالم این است که چگونه نیّت بهتر از عمل می باشد؟ حضرت فرمودند: زیرا عمل بسا از روی ریاء صورت گرفته، در حالی که نیت خالص برای پروردگار می باشد (چون بین خود و خداوند است ) از این رو حق تعالی در مقابل نیّت چیزی عطاء می فرماید که در قبال عمل منظور نمی کند.
قَالَ: وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : إِنَّ اَلْعَبْدَ لَیَنْوِی مِنْ نَهَارِهِ أَنْ یُصَلِّیَ بِاللَّیْلِ فَتَغْلِبُهُ عَیْنُهُ فَیَنَامُ، فَیُثْبِتُ اَللَّهُ لَهُ صَلاَتَهُ، وَ یَکْتُبُ نَفَسَهُ تَسْبِیحاً ،وَ یَجْعَلُ نَوْمَهُ عَلَیْهِ صَدَقَةً.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود:
بنده ای از روز نیت می کند که شب را به نماز بپردازد، اما خواب بر او غلبه می کند و می خوابد؛ پس خداوند نماز او را برایش ثبت می کند، و نفس کشیدنش را تسبیح می نویسد، و خوابش را برای او صدقه قرار می دهد.
ص : 54
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَی عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ اَلنُّعْمَانِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ اَلْأَنْصَارِیِّ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ: نِیَّةُ اَلْمُؤْمِنِ أَفْضَلُ مِنْ عَمَلِهِ وَ ذَلِکَ لِأَنَّهُ یَنْوِی مِنَ اَلْخَیْرِ مَا لاَ یُدْرِکُهُ وَ نِیَّةُ اَلْکَافِرِ شَرٌّ مِنْ عَمَلِهِ وَ ذَلِکَ لِأَنَّ اَلْکَافِرَ یَنْوِی اَلشَّرَّ وَ یَأْمُلُ مِنَ اَلشَّرِّ مَا لاَ یُدْرِکُهُ.
ترجمه:
از حسن بن حسین انصاری، از برخی راویانش، از امام باقر علیه السلام نقل شده که می فرمود:
نیت مؤمن از عملش برتر است، زیرا او نیت انجام کارهای خیری را دارد که به آن ها نمی رسد؛ و نیت کافر از عملش بدتر است، زیرا او نیت انجام شرّی را دارد که به آن نمی رسد.
وَ فِی اَلْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ اَلْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ اَلسَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : مَنْ تَمَنَّی شَیْئاً وَ هُوَ لِلَّهِ رِضًا لَمْ یَخْرُجْ مِنَ اَلدُّنْیَا حَتَّی یُعْطَاهُ.
وَ فِی ثَوَابِ اَلْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی : مِثْلَهُ .
وَ فِی اَلْمَجَالِسِ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ إِسْحَاقَ اَلتَّاجِرِ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
امام علی علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «هر کس آرزوی چیزی کند که مورد رضای خدا باشد، از دنیا نمی رود مگر آن که آن را به دست آورد.»
وَ فِی اَلْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلرَّازِیِّ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ صَدَقَ لِسَانُهُ زَکَا عَمَلُهُ، وَ مَنْ حَسُنَتْ نِیَّتُهُ زَادَ اَللَّهُ فِی رِزْقِهِ وَ مَنْ حَسُنَ بِرُّهُ بِأَهْلِهِ زَادَ اَللَّهُ فِی عُمُرِهِ.
وَ رَوَاهُ اَلْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُثَنًّی اَلْحَنَّاطِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود:
«کسی که زبانش راستگو باشد، عملش پاکیزه می شود؛ و کسی که نیتش نیکو باشد، خداوند روزی اش را زیاد می کند؛ و کسی که با خانواده اش نیکی کند، خداوند عمرش را طولانی می گرداند.»
ص : 55
وَ فِی اَلتَّوْحِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ اَلْمُتَوَکِّلِ عَنِ اَلسَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ فَلَمْ یَعْمَلْهَا کُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ ،فَإِنْ عَمِلَهَا کُتِبَتْ لَهُ عَشْراً وَ یُضَاعِفُ اَللَّهُ لِمَنْ یَشَاءُ إِلَی سَبْعِمِائَةٍ؛ وَ مَنْ هَمَّ بِسَیِّئَةٍ فَلَمْ یَعْمَلْهَا لَمْ تُکْتَبْ عَلَیْهِ ، حَتَّی یَعْمَلَهَا فَإِنْ لَمْ یَعْمَلْهَا ،کُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ وَ إِنْ عَمِلَهَا أُجِّلَ تِسْعَ سَاعَاتٍ، فَإِنْ تَابَ وَ نَدِمَ عَلَیْهَا لَمْ تُکْتَبْ عَلَیْهِ ، وَ إِنْ لَمْ یَتُبْ وَ لَمْ یَنْدَمْ عَلَیْهَا کُتِبَتْ عَلَیْهِ سَیِّئَةٌ.
ترجمه:
حمزه بن حمران نقل می کند که امام صادق علیه السلام فرمود:
کسی که قصد انجام کار نیکی کند ولی آن را انجام ندهد، برای او یک حسنه نوشته می شود؛ و اگر آن را انجام دهد، ده حسنه برایش نوشته می شود، و خداوند برای هر که بخواهد، پاداش را تا هفت صد برابر افزایش می دهد.
و کسی که قصد انجام گناه کند ولی آن را انجام ندهد، چیزی بر او نوشته نمی شود؛ اگر آن را انجام ندهد، یک حسنه برایش نوشته می شود؛ و اگر آن را انجام دهد، ثبت آن تا نه ساعت به تأخیر می افتد؛ اگر در این مدت توبه کند و پشیمان شود، آن گناه برایش نوشته نمی شود؛ و اگر توبه نکند و پشیمان نشود، آن گناه برایش ثبت می شود.
عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ اَلْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ اَلْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: لَوْ کَانَتِ اَلنِّیَّاتُ مِنْ أَهْلِ اَلْفِسْقِ یُؤْخَذُ بِهَا أَهْلُهَا إِذاً لَأُخِذَ کُلُّ مَنْ نَوَی اَلزِّنَا بِالزِّنَا وَ کُلُّ مَنْ نَوَی اَلسَّرِقَةَ بِالسَّرِقَةِ وَ کُلُّ مَنْ نَوَی اَلْقَتْلَ بِالْقَتْلِ ، وَ لَکِنَّ اَللَّهَ عَدْلٌ کَرِیمٌ لَیْسَ اَلْجَوْرُ مِنْ شَأْنِهِ ، وَ لَکِنَّهُ یُثِیبُ عَلَی نِیَّاتِ اَلْخَیْرِ أَهْلَهَا وَ إِضْمَارِهِمْ عَلَیْهَا ،وَ لاَ یُؤَاخِذُ أَهْلَ اَلْفِسْقِ حَتَّی یَفْعَلُوا... اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
مسعدة بن صدقة از امام جعفر بن محمد علیهما السلام نقل می کند که فرمود:
اگر بنا بود که خداوند بندگان فاسق را به نیت هایشان مؤاخذه کند، هر کسی که نیت زنا کرده، به زنا مؤاخذه می شد، و هر کسی که نیت سرقت کرده، به سرقت مؤاخذه می شد، و هر کسی که نیت قتل کرده، به قتل مؤاخذه می شد؛
اما خداوند، عادل و کریم است و ظلم در شأن او نیست. او بندگان را به نیت های نیک پاداش می دهد، حتی اگر فقط در دلشان باشد، ولی اهل فسق را تا زمانی که عمل نکنند، مؤاخذه نمی کند...
اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلطُّوسِیُّ فِی اَلْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی اَلْمُفَضَّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ اَلْهَاشِمِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنِ اَلْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ أَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ: نِیَّةُ اَلْمُؤْمِنِ أَبْلَغُ مِنْ عَمَلِهِ وَ کَذَلِکَ (نِیَّةُ) اَلْفَاجِرِ.
ترجمه:
فضیل بن یسار از امام باقر علیه السلام از پدرانش علیهم السلام نقل می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«نیت مؤمن از عملش رساتر و تأثیرگذارتر است، و همچنین نیت فاجر (گناهکار) نیز چنین است.
ص : 56
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنْ أَبِی اَلْوَلِیدِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ اَلصَّیْقَلِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مَنْ صَدَقَ لِسَانُهُ زَکَا عَمَلُهُ ، وَ مَنْ حَسُنَتْ نِیَّتُهُ زِیدَ فِی رِزْقِهِ ، وَ مَنْ حَسُنَ بِرُّهُ بِأَهْلِ بَیْتِهِ زِیدَ فِی عُمُرِهِ.
ترجمه:
حسن بن زیاد صیقل نقل می کند که امام صادق علیه السلام فرمود:
«کسی که زبانش راستگو باشد، عملش پاکیزه می شود؛ و کسی که نیتش نیکو باشد، روزی اش افزوده می شود؛ و کسی که به خانواده اش نیکی کند، عمرش طولانی می گردد.»
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ فِی اَلْمَجَالِسِ وَ اَلْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی ذَرٍّ عَنِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی وَصِیَّتِهِ لَهُ قَالَ: یَا أَبَا ذَرٍّ، هُمَّ بِالْحَسَنَةِ وَ إِنْ لَمْ تَعْمَلْهَا لِکَیْ لاَ تُکْتَبَ مِنَ اَلْغَافِلِینَ.
ترجمه:
وصیت شریف از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به ابوذر رضی الله عنه:
پیامبر فرمود: «ای ابوذر! به کار نیک نیت کن اگر آن را انجام ندهی تا از جمله غافلان نوشته نشوی.»
وَ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی اَلْمُفَضَّلِ عَنْ عُبَیْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ اَلْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اَلْعَظِیمِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْحَسَنِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ بِکَرَمِهِ وَ فَضْلِهِ یُدْخِلُ اَلْعَبْدَ بِصِدْقِ اَلنِّیَّةِ وَ اَلسَّرِیرَةِ اَلصَّالِحَةِ اَلْجَنَّةَ .
ترجمه:
عبدالعظیم بن عبدالله حسنی از امام باقر علیه السلام از پدرانش علیهم السلام نقل می کند که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:
«همانا خداوند، به کرم و فضل خود، بنده را با نیت صادق و باطن پاک وارد بهشت می گرداند.»
بَابُ کَرَاهَةِ نِیَّةِ اَلشَّرِّ
******
ترجمه:
باب مکروه است نیت شر داشتن
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ أَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ کَانَ یَقُولُ: مَنْ أَسَرَّ سَرِیرَةً رَدَّاهُ اَللَّهُ رِدَاهَا إِنْ خَیْراً فَخَیْرٌ وَ إِنْ شَرّاً فَشَرٌّ.
ترجمه:
از عمر بن یزید نقل شده است که از امام صادق علیه السلام در حدیثی آمده که رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرمود: «هرکس رازی را در دل پنهان کند، خداوند آن را به صورت پوششی بر او می پوشاند؛ اگر خیر باشد، خیر است و اگر شر باشد، شر است.»
ص : 57
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ اَلسِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مَا مِنْ عَبْدٍ یُسِرُّ خَیْراً إِلاَّ لَمْ تَذْهَبِ اَلْأَیَّامُ حَتَّی یُظْهِرَ اَللَّهُ لَهُ خَیْراً وَ مَا مِنْ عَبْدٍ یُسِرُّ شَرّاً إِلاَّ لَمْ تَذْهَبِ اَلْأَیَّامُ حَتَّی یُظْهِرَ اَللَّهُ لَهُ شَرّاً.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ اَلنَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ اَلْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : نَحْوَهُ .
ترجمه:
از ابوبصیر نقل شده است که امام صادق علیه السلام فرمود: «هیچ بنده ای نیست که خیری را در دل پنهان کند، مگر اینکه روزگار نگذرد جز آنکه خداوند خیری را برای او آشکار سازد، و هیچ بنده ای نیست که شرّی را در دل پنهان کند، مگر اینکه روزگار نگذرد جز آنکه خداوند شرّی را برای او آشکار سازد.»
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَفْصٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلسَّائِحِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ اَلْمَلَکَیْنِ هَلْ یَعْلَمَانِ بِالذَّنْبِ إِذَا أَرَادَ اَلْعَبْدُ أَنْ یَفْعَلَهُ أَوِ اَلْحَسَنَةِ ؟ فَقَالَ :رِیحُ اَلْکَنِیفِ وَ اَلطَّیِّبِ سَوَاءٌ؟ قُلْتُ : لاَ، قَالَ: إِنَّ اَلْعَبْدَ إِذَا هَمَّ بِالْحَسَنَةِ خَرَجَ نَفَسُهُ طَیِّبَ اَلرِّیحِ، فَقَالَ صَاحِبُ اَلْیَمِینِ لِصَاحِبِ اَلشِّمَالِ : قُمْ فَإِنَّهُ قَدْ هَمَّ بِالْحَسَنَةِ ، فَإِذَا فَعَلَهَا کَانَ لِسَانُهُ قَلَمَهُ وَ رِیقُهُ مِدَادَهُ فَأَثْبَتَهَا لَهُ، وَ إِذَا هَمَّ بِالسَّیِّئَةِ خَرَجَ نَفَسُهُ مُنْتِنَ اَلرِّیحِ ، فَیَقُولُ صَاحِبُ اَلشِّمَالِ لِصَاحِبِ اَلْیَمِینِ: قِفْ فَإِنَّهُ قَدْ هَمَّ بِالسَّیِّئَةِ، فَإِذَا هُوَ فَعَلَهَا کَانَ لِسَانُهُ قَلَمَهُ وَ رِیقُهُ مِدَادَهُ فَأَثْبَتَهَا عَلَیْهِ .
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی کِتَابِ صِفَاتِ اَلشِّیعَةِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
عبد اللَّه بن موسی بن جعفر گوید: از پدرم (موسی بن جعفر علیه السّلام) پرسیدم از دو فرشته (موکل) بر انسان که آیا هر گاه بنده قصد گناه کند یا قصد کار نیک کند میدانند؟ فرمود: بوی مستراح و بوی عطر یکی است؟ گفتم: نه، فرمود: همانا بنده چون آهنگ کار نیک کند نفسش خوشبو بیرون آید، پس فرشته دست راست بفرشته دست چپ گوید: برخیز (و دنبال کار خود رو) زیرا این بنده آهنگ کار خوب کرده، و هنگامی که آن کار خوب را انجام داد زبانش قلم او باشد و آب دهانش مرکب او و آن را برای او ثبت کند، و هر گاه آهنگ گناه کند نفسش بد بو بیرون آید، پس فرشته دست چپ بدست راستی گوید: توقف کن (و دست نگهدار) زیرا او آهنگ گناه کرده، و چون آن گناه را بجا آورد زبانش قلم او است و مرکبش آب دهان او، و آن گناه را بر او ثبت کند.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ فِی کِتَابِ عِقَابِ اَلْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ اَلْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلصَّفَّارِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَلْمُؤْمِنَ لَیَنْوِی اَلذَّنْبَ فَیُحْرَمُ رِزْقَهُ.
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَزْدِی گفت امام صادق علیه السّلام فرمودند: همانا چون مؤمنی قصد گناه کند از روزی اش محروم ماند.
ص : 58
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ اَلْأَشْعَثِ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ اَلْأَنْصَارِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ لِی: یَا جَابِرُ یُکْتَبُ لِلْمُؤْمِنِ فِی سُقْمِهِ مِنَ اَلْعَمَلِ اَلصَّالِحِ مَا کَانَ یُکْتَبُ فِی صِحَّتِهِ، وَ یُکْتَبُ لِلْکَافِرِ فِی سُقْمِهِ مِنَ اَلْعَمَلِ اَلسَّیِّئِ مَا کَانَ یُکْتَبُ فِی صِحَّتِهِ ؛ثُمَّ قَالَ: قَالَ یَا جَابِرُ مَا أَشَدَّ هَذَا مِنْ حَدِیثٍ.
ترجمه:
از جابر نقل شده است که امام باقر علیه السلام به من فرمودند: «ای جابر! برای مؤمن در هنگام بیماری، همان اعمال صالحی که در زمان سلامتی اش برای او نوشته می شد، ثبت می گردد، و برای کافر در هنگام بیماری، همان اعمال سیئه ای که در زمان سلامتی اش برای او نوشته می شد، ثبت می گردد.» سپس فرمود: «ای جابر! این حدیث چقدر سخت و سنگین است.»
بَابُ وُجُوبِ اَلْإِخْلاَصِ فِی اَلْعِبَادَةِ وَ اَلنِّیَّةِ
******
ترجمه:
باب واجب است اخلاص در عبادت و نیت
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : فِی قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «حَنِیفاً مُسْلِماً»(1) ، قَالَ : خَالِصاً مُخْلِصاً لَیْسَ فِیهِ شَیْءٌ مِنْ عِبَادَةِ اَلْأَوْثَانِ.
ترجمه:
از عبدالله بن مسکان نقل شده است که امام صادق علیه السلام درباره سخن خداوند عزوجل «حنیفاً مسلماً» (سوره آل عمران، آیه 67) فرمود: «یعنی خالص و مخلص، که در آن هیچ گونه شائبه ای از پرستش بت ها وجود ندارد.»
ص : 59
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ اَلسَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ: وَ بِالْإِخْلاَصِ یَکُونُ اَلْخَلاَصُ.
ترجمه:
از سکونی نقل شده است که امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمؤمنین علیه السلام در حدیثی فرمود: «با اخلاص است که رهایی و نجات حاصل می شود.»
وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّ أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ کَانَ یَقُولُ: طُوبَی لِمَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ اَلْعِبَادَةَ، وَ اَلدُّعَاءَ ،وَ لَمْ یَشْغَلْ قَلْبَهُ بِمَا تَرَی عَیْنَاهُ ،وَ لَمْ یَنْسَ ذِکْرَ اَللَّهِ بِمَا تَسْمَعُ أُذُنَاهُ، وَ لَمْ یَحْزُنْ صَدْرَهُ بِمَا أُعْطِیَ غَیْرُهُ.
ترجمه:
علی بن اسباط نقل کرده که حضرت رضا علیه السّلام ازگفته امیر المؤمنین علیه السّلام میفرمودند : خوشا به حال کسی که عبادت و دعایش را برای خدا خالص کند و دلش را بآنچه چشمش میبیند مشغول ندارد و بدان چه گوشش میشنود، یاد خدا را فراموش نکند، و برای آنچه بدیگری داده شده اندوهگین نشود.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْمِنْقَرِیِّ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ عُیَیْنَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: اَلْإِبْقَاءُ عَلَی اَلْعَمَلِ حَتَّی یَخْلُصَ أَشَدُّ مِنَ اَلْعَمَلِ، وَ اَلْعَمَلُ اَلْخَالِصُ اَلَّذِی لاَ تُرِیدُ أَنْ یَحْمَدَکَ عَلَیْهِ أَحَدٌ إِلاَّ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.
ترجمه:
از سفیان بن عیینه نقل شده است که امام صادق علیه السلام در حدیثی فرمود: «پایداری بر عمل تا خالص شود، دشوارتر از خود عمل است، و عمل خالص عملی است که نخواهی کسی جز خداوند عزوجل تو را به خاطر آن ستایش کند.»
ص : 60
وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «إِلاّٰ مَنْ أَتَی اَللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»(1)؟ قَالَ : اَلسَّلِیمُ اَلَّذِی یَلْقَی رَبَّهُ وَ لَیْسَ فِیهِ أَحَدٌ سِوَاهُ ؛ قَالَ وَ کُلُّ قَلْبٍ فِیهِ شَکٌّ أَوْ شِرْکٌ فَهُوَ سَاقِطٌ ، وَ إِنَّمَا أَرَادُوا بِالزُّهْدِ فِی اَلدُّنْیَا لِتَفْرُغَ قُلُوبُهُمْ لِلْآخِرَةِ .
ترجمه:
گفتم: از او (امام صادق علیه السلام) درباره سخن خداوند عزوجل «مگر کسی که با قلبی سلیم به سوی خدا آید» (سوره شعراء، آیه 89) پرسیدم. فرمود: «قلب سلیم، قلبی است که پروردگارش را ملاقات کند در حالی که هیچ کس جز او در آن نیست.» فرمود: «و هر قلبی که در آن شک یا شرک باشد، ساقط و فروافتاده است. و مقصود آن ها از زهد در دنیا این بود که قلب هایشان برای آخرت خالی و آماده شود.»
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: کُنَّا جُلُوساً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ إِذْ قَالَ لَهُ رَجُلٌ: أَ تَخَافُ أَنْ أَکُونَ مُنَافِقاً ! فَقَالَ لَهُ : إِذَا خَلَوْتَ فِی بَیْتِکَ نَهَاراً أَوْ لَیْلاً أَ لَیْسَ تُصَلِّی ؟ فَقَالَ : بَلَی، فَقَالَ: فَلِمَنْ تُصَلِّی؟ قَالَ: لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، قَالَ: فَکَیْفَ تَکُونُ مُنَافِقاً وَ أَنْتَ تُصَلِّی لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لاَ لِغَیْرِهِ ؟.
ترجمه:
عبدالله بن سنان گوید : در خدمت امام صادق علیه السلام نشسته بودیم ، یکی از حضار مجلس از آن حضرت پرسید : آیا شما برمن واهمه داری که منافق باشم؟ حضرت به او فرمودند : وقتی روز یا شب در خانه ات تنها می شوی آیا نماز می خوانی؟ گفت : بله ، حضرت فرمودند : برای چه کسی می خوانی ؟ پاسخ داد : فقط برای خداوند عزوجل ، پس حضرت فرمودند : بنابر این چگونه می شود منافق باشی و حال آنکه نماز را فقط برای خدا خوانده ای ، نه غیر خدا؟.
أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یُونُسَ عَنِ اِبْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : فِی قَوْلِ اَللَّهِ :« حَنِیفاً مُسْلِماً »(2) ، قَالَ : خَالِصاً مُخْلِصاً لاَ یَشُوبُهُ شَیْءٌ .
ترجمه:
...امام صادق علیه السلام در تفسیر آیة : «حق گرایی مسلمان بود»(3) فرمودند : با اخلاص که با چیزی آمیخته نیست.
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَحِیمٌ یَشْکُرُ اَلْقَلِیلَ، إِنَّ اَلْعَبْدَ لَیُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ یُرِیدُ بِهِمَا وَجْهَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَیُدْخِلُهُ اَللَّهُ بِهِمَا اَلْجَنَّةَ... اَلْحَدِیثَ .
وَ رَوَاهُ اَلْکُلَیْنِیُّ وَ اَلصَّدُوقُ وَ اَلشَّیْخُ کَمَا یَأْتِی إِنْ شَاءَ اَللَّهُ .
ترجمه:
از اسماعیل بن یسار نقل شده است که شنیدم امام صادق علیه السلام می فرمود: «همانا پروردگار شما مهربان است و به عمل اندک سپاس می گزارد. به راستی که بنده ای دو رکعت نماز می خواند که با آن ها تنها رضایت خداوند عزوجل را می جوید، و خداوند به خاطر آن دو رکعت او را وارد بهشت می کند...»
ص : 61
وَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: أَنَا خَیْرُ شَرِیکٍ، مَنْ أَشْرَکَ مَعِی غَیْرِی فِی عَمَلِهِ لَمْ أَقْبَلْهُ إِلاَّ مَا کَانَ لِی خَالِصاً.
ترجمه:
از علی بن سالم نقل شده است که شنیدم امام صادق علیه السلام می فرمود: خداوند عزوجل فرموده است: «من بهترین شریک هستم. هرکس در عملش دیگری را با من شریک کند، آن عمل را نمی پذیرم، مگر آنچه برای من خالص باشد.»
وَ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِذَا أَحْسَنَ اَلْمُؤْمِنُ ضَاعَفَ اَللَّهُ عَمَلَهُ لِکُلِّ حَسَنَةٍ سَبْعَمِائَةٍ ، فَأَحْسِنُوا أَعْمَالَکُمُ اَلَّتِی تَعْمَلُونَهَا لِثَوَابِ اَللَّهِ ...إِلَی أَنْ قَالَ: وَ کُلُّ عَمَلٍ تَعْمَلُهُ لِلَّهِ فَلْیَکُنْ نَقِیّاً مِنَ اَلدَّنَسِ.
ترجمه:
از عمر بن یزید نقل شده است که امام صادق علیه السلام در حدیثی فرمود: «هرگاه مؤمن عمل نیکی انجام دهد، خداوند پاداش آن عمل را برای هر حسنه هفتصد برابر می کند. پس اعمال خود را که برای پاداش خداوند انجام می دهید، نیکو کنید... تا آنجا که فرمود: و هر عملی که برای خدا انجام می دهید، باید پاک و خالی از هرگونه آلودگی باشد.»
وَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَا بَیْنَ اَلْحَقِّ وَ اَلْبَاطِلِ إِلاَّ قِلَّةُ اَلْعَقْلِ؛ قِیلَ : وَ کَیْفَ ذَلِکَ یَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ؟ ، قَالَ: إِنَّ اَلْعَبْدَ لَیَعْمَلُ اَلْعَمَلَ اَلَّذِی هُوَ لِلَّهِ رِضًا فَیُرِیدُ بِهِ غَیْرَ اَللَّهِ، فَلَوْ أَنَّهُ أَخْلَصَ لِلَّهِ لَجَاءَهُ اَلَّذِی یُرِیدُ فِی أَسْرَعَ مِنْ ذَلِکَ .
وَ رَوَاهُ اَلْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ کَذَا اَلْحَدِیثَانِ اَللَّذَانِ قَبْلَهُ .
ترجمه:
از برخی از اصحاب ما نقل شده است که امام باقر علیه السلام فرمود: «فاصله بین حق و باطل جز کمی عقل نیست.» گفته شد: «ای فرزند رسول خدا، این چگونه است؟» فرمود: «بنده عملی را انجام می دهد که برای رضایت خداوند است، اما با آن قصد غیر خدا را دارد. اگر او برای خدا خالص می کرد، آنچه می خواهد در زمانی کوتاه تر به او می رسید.»
بَابُ مَا یَجُوزُ قَصْدُهُ مِنْ غَایَاتِ اَلنِّیَّةِ وَ مَا یُسْتَحَبُّ اِخْتِیَارُهُ مِنْهَا
******
ترجمه:
باب آنچه از نیت ها جایز است قصد شود و آنچه از آن ها انتخابش مستحب است.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: اَلْعِبَادَةُ ثَلاَثَةٌ ،قَوْمٌ عَبَدُوا اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَوْفاً فَتِلْکَ عِبَادَةُ اَلْعَبِیدِ، وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی طَلَبَ اَلثَّوَابِ فَتِلْکَ عِبَادَةُ اَلْأُجَرَاءِ، وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حُبّاً لَهُ فَتِلْکَ عِبَادَةُ اَلْأَحْرَارِ؛ وَ هِیَ أَفْضَلُ اَلْعِبَادَةِ.
ترجمه:
از هارون بن خارجه نقل شده است که امام صادق علیه السلام فرمود: «عبادت کنندگان سه گروه اند: گروهی خداوند عزوجل را از روی ترس عبادت می کنند، این عبادت بردگان است. گروهی خداوند تبارک و تعالی را به طمع پاداش عبادت می کنند، این عبادت مزدبگیران است. و گروهی خداوند عزوجل را از روی محبت به او عبادت می کنند، این عبادت آزادگان است و آن برترین عبادت است.»
ص : 62
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ فِی اَلْعِلَلِ وَ اَلْمَجَالِسِ وَ اَلْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ اَلسِّنَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ عَنْ عُبَیْدِ اَللَّهِ بْنِ مُوسَی اَلْحَبَّالِ اَلطَّبَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ اَلْخَشَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِحْصَنٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ، قَالَ: قَالَ اَلصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : إِنَّ اَلنَّاسَ یَعْبُدُونَ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی ثَلاَثَةِ أَوْجُهٍ؛ فَطَبَقَةٌ یَعْبُدُونَهُ رَغْبَةً فِی ثَوَابِهِ فَتِلْکَ عِبَادَةُ اَلْحُرَصَاءِ وَ هُوَ اَلطَّمَعُ وَ آخَرُونَ یَعْبُدُونَهُ خَوْفاً مِنَ اَلنَّارِ فَتِلْکَ عِبَادَةُ اَلْعَبِیدِ وَ هِیَ رَهْبَةٌ، وَ لَکِنِّی أَعْبُدُهُ حُبّاً لَهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَتِلْکَ عِبَادَةُ اَلْکِرَامِ ،وَ هُوَ اَلْأَمْنُ لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ "« وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ »(1) وَ لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ :« قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اَللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اَللّٰهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ » ، فَمَنْ أَحَبَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّهُ اَللَّهُ ،وَ مَنْ أَحَبَّهُ اَللَّهُ تَعَالَی کَانَ مِنَ اَلْآمِنِینَ.
ترجمه:
از یونس بن ظبیان نقل شده است که امام صادق، جعفر بن محمد علیه السلام فرمود: «مردم خداوند عزوجل را به سه صورت عبادت می کنند: گروهی او را به امید پاداش عبادت می کنند، این عبادت حریصان است و آن طمع است. گروهی دیگر او را از ترس آتش جهنم عبادت می کنند، این عبادت بردگان است و آن ترس است. اما من خداوند عزوجل را از روی محبت به او عبادت می کنم، این عبادت کریمان است و آن امنیت است، به دلیل سخن خداوند عزوجل: «و آنان در آن روز از هراس در امان اند» (سوره نمل، آیه 89) و به دلیل سخن خداوند عزوجل: «بگو اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشاید» (سوره آل عمران، آیه 31). پس هرکس خداوند عزوجل را دوست بدارد، خداوند نیز او را دوست می دارد، و هرکس که خداوند او را دوست بدارد، از ایمنان خواهد بود.»
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحُسَیْنِ اَلرَّضِیُّ اَلْمُوسَوِیُّ فِی نَهْجِ اَلْبَلاَغَةِ عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اَللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْکَ عِبَادَةُ اَلتُّجَّارِ، وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اَللَّهَ رَهْبَةً فَتِلْکَ عِبَادَةُ اَلْعَبِیدِ، وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اَللَّهَ شُکْراً فَتِلْکَ عِبَادَةُ اَلْأَحْرَارِ.
ترجمه:
محمد بن حسین رضی موسوی در نهج البلاغه از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرده است که فرمود: «برخی از مردم خداوند را از روی رغبت عبادت می کنند، این عبادت تاجران است. برخی خداوند را از روی ترس عبادت می کنند، این عبادت بردگان است. و برخی خداوند را از روی شکر و سپاس عبادت می کنند، این عبادت آزادگان است.»
ص : 63
بَابُ عَدَمِ جَوَازِ اَلْوَسْوَسَةِ فِی اَلنِّیَّةِ وَ اَلْعِبَادَةِ
******
ترجمه:
باب جایز نیست وسوسه در نیت و عبادت
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: ذَکَرْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ رَجُلاً مُبْتَلًی بِالْوُضُوءِ وَ اَلصَّلاَةِ ،وَ قُلْتُ هُوَ رَجُلٌ عَاقِلٌ؛ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ :وَ أَیُّ عَقْلٍ لَهُ وَ هُوَ یُطِیعُ اَلشَّیْطَانَ؟ فَقُلْتُ لَهُ: وَ کَیْفَ یُطِیعُ اَلشَّیْطَانَ ؟فَقَالَ : سَلْهُ هَذَا اَلَّذِی یَأْتِیهِ مِنْ أَیِّ شَیْءٍ هُوَ ؟ فَإِنَّهُ یَقُولُ لَکَ : مِنْ عَمَلِ اَلشَّیْطَانِ .
ترجمه:
از عبدالله بن سنان نقل شده است که به امام صادق علیه السلام گفتم: «مردی در وضو و نماز وسواس دارد و گفتم او مرد عاقلی است.» امام صادق علیه السلام فرمود: «چه عقلی دارد در حالی که از شیطان اطاعت می کند؟» گفتم: «چگونه از شیطان اطاعت می کند؟» فرمود: «از او بپرس این وسواسی که به او روی می آورد از چیست؟ او به تو خواهد گفت: از کار شیطان است.»
بَابُ تَحْرِیمِ قَصْدِ اَلرِّیَاءِ وَ اَلسُّمْعَةِ بِالْعِبَادَةِ
******
ترجمه:
باب حرمت قصد ریا و شهرت طلبی در عبادت.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ اَلْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَلْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ فَضْلٍ أَبِی اَلْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَا یَصْنَعُ أَحَدُکُمْ أَنْ یُظْهِرَ حَسَناً وَ یُسِرَّ سَیِّئاً ، أَلَیْسَ یَرْجِعُ إِلَی نَفْسِهِ فَیَعْلَمَ أَنَّ ذَلِکَ لَیْسَ کَذَلِکَ؟ وَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ :« بَلِ اَلْإِنْسٰانُ عَلیٰ نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ »(1) ، إِنَّ اَلسَّرِیرَةَ إِذَا صَلَحَتْ قَوِیَتِ اَلْعَلاَنِیَةُ. وَ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ عَنِ اَلْفَضْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مِثْلَهُ.
ترجمه:
از ابی عباس نقل شده است که امام صادق علیه السلام فرمود: «چگونه یکی از شما عمل نیکی را آشکار می کند و عمل بدی را در نهان انجام می دهد؟ آیا به خودش رجوع نمی کند و نمی داند که این گونه نیست؟ خداوند عزوجل می فرماید: «بلکه انسان خودش بر حال خویش بیناست» (سوره قیامت، آیه 14). همانا اگر نیت درونی (سریره) صالح باشد، عمل آشکار (علانیه) نیز قوی و استوار می شود.»
ص : 64
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی اَلْبِلاَدِ عَنْ سَعْدٍ اَلْإِسْکَافِ قَالَ: لاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ قَالَ: عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: کَانَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ عَابِدٌ ،فَأُعْجِبَ بِهِ دَاوُدُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ ، فَأَوْحَی اَللَّهُ إِلَیْهِ لاَ یُعْجِبْکَ شَیْءٌ مِنْ أَمْرِهِ فَإِنَّهُ مُرَاءٍ... اَلْحَدِیثَ .
وَ رَوَاهُ اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی اَلْبِلاَدِ : مِثْلَهُ .
( تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة , جلد 1 , صفحه 64 )
ترجمه:
سَعْد إِسْکَاف گفت امام باقر عَلَیْهِ السَّلاَم فرمودند: در بنی اسرائیل عابدی بود که حضرت داود عَلَیْهِ السَّلاَم به جهت دیدن او شگفت زده شده بود، خداوند متعال برایش وحی فرستاد: عمل او تو را به شگفتی نیندازد، چون که او ریاکار است...
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ أَظْهَرَ لِلنَّاسِ مَا یُحِبُّ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ بَارَزَ اَللَّهَ بِمَا کَرِهَهُ لَقِیَ اَللَّهَ وَ هُوَ مَاقِتٌ لَهُ.
ترجمه:
از داود نقل شده است که امام صادق علیه السلام فرمود: «هرکس برای مردم آنچه را خداوند عزوجل دوست دارد آشکار کند، اما در نهان با آنچه خداوند آن را ناپسند می دارد با خدا رویارویی کند، خداوند را ملاقات می کند در حالی که خداوند از او خشمگین است.»
وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلنَّوْفَلِیِّ عَنِ اَلسَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : سَیَأْتِی عَلَی اَلنَّاسِ زَمَانٌ تَخْبُثُ فِیهِ سَرَائِرُهُمْ وَ تَحْسُنُ فِیهِ عَلاَنِیَتُهُمْ طَمَعاً فِی اَلدُّنْیَا ، لاَ یُرِیدُونَ بِهِ مَا عِنْدَ رَبِّهِمْ، یَکُونُ دِینُهُمْ رِیَاءً لاَ یُخَالِطُهُمْ خَوْفٌ ؛ یَعُمُّهُمُ اَللَّهُ بِعِقَابٍ، فَیَدْعُونَهُ دُعَاءَ اَلْغَرِیقِ فَلاَ یَسْتَجِیبُ لَهُمْ.
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی عِقَابِ اَلْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از سکونی نقل شده است که امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: «زمانی بر مردم خواهد آمد که باطن هایشان پلید می شود و ظاهرشان به خاطر طمع به دنیا نیکو می گردد. آن ها با اعمالشان رضایت پروردگارشان را نمی جویند. دینشان ریا خواهد بود و ترسی (از خدا) در آن ها وجود ندارد. خداوند آن ها را به عذابی عمومی گرفتار می کند، پس مانند غریق (کسی که در حال غرق شدن است) او را می خوانند، اما خداوند دعایشان را مستجاب نمی کند.»
ص : 65
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: إِنِّی لَأَتَعَشَّی مَعَ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ إِذْ تَلاَ هَذِهِ اَلْآیَةَ « بَلِ اَلْإِنْسٰانُ عَلیٰ نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ `وَ لَوْ أَلْقیٰ مَعٰاذِیرَهُ »(1) ، ثُمَّ قَالَ: مَا یَصْنَعُ اَلْإِنْسَانُ أَنْ یَتَقَرَّبَ إِلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِخِلاَفِ مَا یَعْلَمُ اَللَّهُ؟ إِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ کَانَ یَقُولُ: مَنْ أَسَرَّ سَرِیرَةً رَدَّاهُ اَللَّهُ رِدَاهَا إِنْ خَیْراً فَخَیْراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَرّاً .
ترجمه:
از عمر بن یزید نقل شده است که گفت: «من با امام صادق علیه السلام شام می خوردم که ایشان این آیه را تلاوت کردند: «بلکه انسان خودش بر حال خویش بیناست، هرچند عذرهایش را پیش آورد» (سوره قیامت، آیات 14 و 15). سپس فرمود: «چگونه انسان می تواند با چیزی که برخلاف آنچه خداوند می داند به خدا تقرب جوید؟ همانا رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرمود: هرکس رازی را در دل پنهان کند، خداوند آن را به صورت پوششی بر او می پوشاند؛ اگر خیر باشد، خیر است و اگر شر باشد، شر است.»
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْأَشْعَرِیِّ عَنِ اِبْنِ اَلْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : أَنَّهُ قَالَ لِعَبَّادِ بْنِ کَثِیرٍ اَلْبَصْرِیِّ فِی اَلْمَسْجِدِ: وَیْلَکَ یَا عَبَّادُ! إِیَّاکَ وَ اَلرِّیَاءَ ، فَإِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِغَیْرِ اَللَّهِ وَکَلَهُ اَللَّهُ إِلَی مَنْ عَمِلَ لَهُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام بعباد بن کثیر بصری در مسجد فرمود: وای بر تو ای عباد از ریا، بپرهیز که هر که برای غیر خدا کار کند، خدا او را بکسی که برایش کار کرده واگذارد.
وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنِ اِبْنِ شَمُّونٍ عَنِ اَلْأَصَمِّ عَنْ مِسْمَعٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : مَا زَادَ خُشُوعُ اَلْجَسَدِ عَلَی مَا فِی اَلْقَلْبِ فَهُوَ عِنْدَنَا نِفَاقٌ.
ترجمه:
از مسمع نقل شده است که امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «هرگاه خشوع ظاهری بدن بیش از آنچه در قلب است باشد، نزد ما این نفاق است.»
ص : 66
وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ ،قَالَ: قَالَ لِیَ اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : وَیْحَکَ یَا اِبْنَ عَرَفَةَ ! اِعْمَلُوا لِغَیْرِ رِیَاءٍ وَ لاَ سُمْعَةٍ ، فَإِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِغَیْرِ اَللَّهِ وَکَلَهُ اَللَّهُ إِلَی مَا عَمِلَ : وَیْحَکَ ! مَا عَمِلَ أَحَدٌ عَمَلاً إِلاَّ رَدَّاهُ اَللَّهُ بِهِ إِنْ خَیْراً فَخَیْراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَرّاً .
ترجمه:
از محمد بن عرفه نقل شده است که امام رضا علیه السلام به من فرمود: «وای بر تو ای پسر عرفه! برای غیر از ریا و شهرت عمل کنید، زیرا هرکس برای غیر خدا عمل کند، خداوند او را به همان چیزی که برایش عمل کرده واگذار می کند. وای بر تو! هیچ کس عملی انجام نمی دهد مگر اینکه خداوند آن را به صورت پوششی بر او می پوشاند؛ اگر خیر باشد، خیر است و اگر شر باشد، شر است.»
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ بَشِیرٍ اَلنَّبَّالِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ أَرَادَ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْقَلِیلِ مِنْ عَمَلِهِ أَظْهَرَ اَللَّهُ لَهُ أَکْثَرَ مِمَّا أَرَادَهُ بِهِ، وَ مَنْ أَرَادَ اَلنَّاسَ بِالْکَثِیرِ مِنْ عَمَلِهِ فِی تَعَبٍ مِنْ بَدَنِهِ وَ سَهَرٍ مِنْ لَیْلِهِ أَبَی اَللَّهُ إِلاَّ أَنْ یُقَلِّلَهُ فِی عَیْنِ مَنْ سَمِعَهُ.
ترجمه:
از یحیی بن بشیر نبّال، از کسی که او ذکر کرده، از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: «هرکس با عمل اندکش خدا را قصد کند، خداوند برای او بیش از آنچه قصد کرده آشکار می سازد. و هرکس با عمل بسیارش، همراه با رنج بدن و بیداری شبانه، مردم را قصد کند، خداوند جز این نمی خواهد که او را در نظر کسانی که از او شنیده اند، کوچک کند.»
وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْأَشْعَرِیِّ عَنِ اِبْنِ اَلْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : اِخْشَوُا اَللَّهَ خَشْیَةً لَیْسَتْ بِتَعْذِیرٍ ، وَ اِعْمَلُوا لِلَّهِ فِی غَیْرِ رِیَاءٍ وَ لاَ سُمْعَةٍ ، فَإِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِغَیْرِ اَللَّهِ وَکَلَهُ اَللَّهُ إِلَی عَمَلِهِ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ .
وَ رَوَاهُ اَلْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ؛ وَ رَوَی اَلَّذِی قَبْلَهُ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ : مِثْلَهُ.
ترجمه:
از ابن قداح، از ابوعبدالله، از پدرش علیهماالسلام نقل شده که گفت: علی علیه السلام فرمود: از خدا بترسید ترسی که با عذرتراشی نباشد، و برای خدا عمل کنید بدون ریا و شهرت طلبی، زیرا هرکس برای غیر خدا عمل کند، خدا در روز قیامت او را به عملش واگذار می کند.
وَ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ اَلْحَلَبِیِّ عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: لَوْ أَنَّ عَبْداً عَمِلَ عَمَلاً یَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اَللَّهِ وَ اَلدَّارَ اَلْآخِرَةَ وَ أَدْخَلَ فِیهِ رِضَی أَحَدٍ مِنَ اَلنَّاسِ کَانَ مُشْرِکاً.
ترجمه:
از حمران، از ابوجعفر علیه السلام نقل شده که گفت: اگر بنده ای عملی انجام دهد که با آن رضایت خدا و سرای آخرت را بجوید، اما رضایت یکی از مردم را در آن داخل کند، مشرک است.
ص : 67
وَ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : یَا أَیُّهَا اَلنَّاسُ ! إِنَّمَا هُوَ اَللَّهُ وَ اَلشَّیْطَانُ ، وَ اَلْحَقُّ وَ اَلْبَاطِلُ ، وَ اَلْهُدَی وَ اَلضَّلاَلَةُ، وَ اَلرُّشْدُ وَ اَلْغَیُّ ، وَ اَلْعَاجِلَةُ وَ اَلْعَاقِبَةُ ،وَ اَلْحَسَنَاتُ وَ اَلسَّیِّئَاتُ؛ فَمَا کَانَ مِنْ حَسَنَاتٍ فَلِلَّهِ، وَ مَا کَانَ مِنْ سَیِّئَاتٍ فَلِلشَّیْطَانِ .
وَ رَوَاهُ اَلْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَبِیهِ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از پدرش، از کسی که آن را به ابوجعفر علیه السلام نسبت داده، نقل شده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: ای مردم! همانا فقط خدا و شیطان است، حق و باطل است، هدایت و گمراهی است، رشد و گمراهی است، دنیا و آخرت است، نیکی ها و بدی ها است؛ پس هرچه از نیکی هاست برای خداست و هرچه از بدی هاست برای شیطان است.
عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ قَالَ : فِی رِوَایَةِ أَبِی اَلْجَارُودِ ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَنْ تَفْسِیرِ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ « فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً »(1) فَقَالَ : مَنْ صَلَّی مُرَاءَاةَ اَلنَّاسِ فَهُوَ مُشْرِکٌ ... إِلَی أَنْ قَالَ: وَ مَنْ عَمِلَ عَمَلاً مِمَّا أَمَرَ اَللَّهُ بِهِ مُرَاءَاةَ اَلنَّاسِ فَهُوَ مُشْرِکٌ، وَ لاَ یَقْبَلُ اَللَّهُ عَمَلَ مُرَاءٍ .
ترجمه:
در روایت ابوجارود، از ابوجعفر علیه السلام نقل شده که گفت: از رسول خدا صلی الله علیه وآله درباره تفسیر سخن خداوند عزوجل «پس هرکس که امید دیدار پروردگارش را دارد، باید عملی صالح انجام دهد و در عبادت پروردگارش هیچ کس را شریک نکند» (سوره کهف، آیه 110) سؤال شد. ایشان فرمود: هرکس برای ریا و خودنمایی به مردم نماز بخواند، مشرک است... تا اینکه فرمود: و هرکس عملی را که خدا به آن امر کرده برای ریا و خودنمایی به مردم انجام دهد، مشرک است و خداوند عمل ریاکار را قبول نمی کند.
ص : 68
عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ اَلْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ اَلْإِسْنَادِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ، عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ، عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : مَنْ تَزَیَّنَ لِلنَّاسِ بِمَا یُحِبُّ اَللَّهُ وَ بَارَزَ اَللَّهَ فِی اَلسِّرِّ بِمَا یَکْرَهُ اَللَّهُ لَقِیَ اَللَّهَ، وَ هُوَ عَلَیْهِ غَضْبَانُ، لَهُ مَاقِتٌ.
وَ رَوَاهُ اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از حسین بن علوان، از جعفر، از پدرش، از علی علیه السلام نقل شده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: هرکس برای مردم خود را با آنچه خدا دوست دارد بیاراید و در نهان با آنچه خدا ناپسند می دارد با خدا رویارویی کند، خدا را ملاقات می کند در حالی که خدا بر او خشمگین است و از او بیزار است.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ عِیسَی اَلْفَرَّاءِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ، قَالَ: سَمِعْتُ اَلصَّادِقَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مَنْ کَانَ ظَاهِرُهُ أَرْجَحَ مِنْ بَاطِنِهِ خَفَّ مِیزَانُهُ.
وَ فِی اَلْمَجَالِسِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ : مِثْلَهُ .
( تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة , جلد 1 , صفحه 68 )
ترجمه:
از عبدالله بن ابی یعفور نقل شده که گفت: شنیدم امام صادق علیه السلام می فرمود: ابوجعفر علیه السلام فرمود: هرکس ظاهرش از باطنش سنگین تر باشد، ترازوی (اعمال) او سبک می شود.
وَ فِی عِقَابِ اَلْأَعْمَالِ : عَنْ أَبِیهِ، عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِیَادٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ : أَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ سُئِلَ : فِیمَا اَلنَّجَاةُ غَداً ؟ فَقَالَ: إِنَّمَا اَلنَّجَاةُ فِی أَنْ لاَ تُخَادِعُوا اَللَّهَ فَیَخْدَعَکُمْ ، فَإِنَّهُ مَنْ یُخَادِعِ اَللَّهَ یَخْدَعْهُ وَ یَخْلَعْ مِنْهُ اَلْإِیمَانَ؛ وَ نَفْسَهُ یَخْدَعُ لَوْ یَشْعُرُ، قِیلَ لَهُ: فَکَیْفَ یُخَادِعُ اَللَّهَ؟ قَالَ : یَعْمَلُ بِمَا أَمَرَهُ اَللَّهُ ثُمَّ یُرِیدُ بِهِ غَیْرَهُ؛ فَاتَّقُوا اَللَّهَ فِی اَلرِّیَاءِ! فَإِنَّهُ اَلشِّرْکُ بِاللَّهِ؛ إِنَّ اَلْمُرَائِیَ یُدْعَی یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ بِأَرْبَعَةِ أَسْمَاءٍ : یَا کَافِرُ، یَا فَاجِرُ، یَا غَادِرُ، یَا خَاسِرُ، حَبِطَ عَمَلُکَ وَ بَطَلَ أَجْرُکَ، فَلاَ خَلاَصَ لَکَ اَلْیَوْمَ، فَالْتَمِسْ أَجْرَکَ مِمَّنْ کُنْتَ تَعْمَلُ لَهُ .
وَ رَوَاهُ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلصَّفَّارِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ ؛ وَ رَوَاهُ فِی اَلْمَجَالِسِ وَ مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ أَیْضاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هَارُونَ اَلْفَامِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ .
ترجمه:
از مسعده بن زیاد، از جعفر بن محمد، از پدرش، از پدرانش علیهم السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه وآله سؤال شد: نجات فردا در چیست؟ فرمود: همانا نجات در این است که خدا را فریب ندهید که او شما را فریب دهد، زیرا هرکس خدا را فریب دهد، خدا او را فریب می دهد و ایمان را از او می گیرد؛ و او خود را فریب می دهد اگر بداند. به او گفته شد: چگونه خدا را فریب می دهد؟ فرمود: عملی را که خدا به آن امر کرده انجام می دهد، سپس با آن غیر خدا را قصد می کند. پس از خدا در ریا بترسید! زیرا آن شرک به خداست. همانا ریاکار در روز قیامت با چهار نام خوانده می شود: ای کافر، ای فاجر، ای خیانتکار، ای زیان دیده، عملت تباه شد و پاداشت باطل گشت، امروز برایت نجاتی نیست، پس پاداشت را از کسی بخواه که برای او عمل کردی.
ص : 69
بَابُ بُطْلاَنِ اَلْعِبَادَةِ اَلْمَقْصُودِ بِهَا اَلرِّیَاءُ
******
ترجمه:
باب عبادتی که بقصد ریا باشد باطل است
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ ،فِی کِتَابِ عِقَابِ اَلْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی، عَنِ اَلْعَمْرَکِیِّ اَلْخُرَاسَانِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِمْ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : یُؤْمَرُ بِرِجَالٍ إِلَی اَلنَّارِ... إِلَی أَنْ قَالَ: فَیَقُولُ لَهُمْ خَازِنُ اَلنَّارِ: یَا أَشْقِیَاءُ! مَا (کَانَ) حَالُکُمْ؟ قَالُوا: کُنَّا نَعْمَلُ لِغَیْرِ اَللَّهِ، فَقِیلَ لَنَا: خُذُوا ثَوَابَکُمْ مِمَّنْ عَمِلْتُمْ لَهُ.
وَ فِی اَلْعِلَلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِیهِ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از علی بن جعفر، از برادرش موسی بن جعفر علیه السلام، از پدرش، از پدرانش صلوات الله علیهم نقل شده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: به مردانی امر می شود که به سوی آتش (جهان) برده شوند... تا اینکه فرمود: خازن آتش به آن ها می گوید: ای بدبختان! حال شما چه بود؟ گفتند: ما برای غیر خدا عمل می کردیم، پس به ما گفته شد: پاداش خود را از کسی که برای او عمل کردید بگیرید.
ص : 70
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ اَلْمُتَوَکِّلِ، عَنِ اَلسَّعْدَآبَادِیِّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ أَبِیهِ وَ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلنُّعْمَانِ، عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مَا عَلَی أَحَدِکُمْ لَوْ کَانَ عَلَی قُلَّةِ جَبَلٍ حَتَّی یَنْتَهِیَ إِلَیْهِ أَجَلُهُ؟! أَ تُرِیدُونَ تُرَاءُونَ اَلنَّاسَ؟! إِنَّ مَنْ عَمِلَ لِلنَّاسِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی اَلنَّاسِ، وَ مَنْ عَمِلَ لِلَّهِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی اَللَّهِ؛ إِنَّ کُلَّ رِیَاءٍ شِرْکٌ.
ترجمه:
از یزید بن خلیفه نقل شده که گفت: ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام فرمود: چه بر یکی از شما اگر بر قله کوهی باشد تا مرگش به او برسد؟!(چه اتفاقی برایتان می افتاد اگرآنچنان منزوی ومترود بودید مثل کسیکه سرقله ای زندگی کند وبه هیچ وجهی زمینه ریا وخود نمایی نداشته باشی ) آیا می خواهید برای مردم خودنمایی کنید؟! همانا هرکس برای مردم عمل کند، پاداشش بر مردم است، و هرکس برای خدا عمل کند، پاداشش بر خداست؛ همانا هر ریایی شرک است.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلنَّوْفَلِیِّ عَنِ اَلسَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ اَلنَّبِیُّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : إِنَّ اَلْمَلَکَ لَیَصْعَدُ بِعَمَلِ اَلْعَبْدِ مُبْتَهِجاً بِهِ، فَإِذَا صَعِدَ بِحَسَنَاتِهِ یَقُولُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : اِجْعَلُوهَا فِی سِجِّینٍ! إِنَّهُ لَیْسَ إِیَّایَ أَرَادَ بِهِ .
ترجمه:
از سکونی، از ابوعبدالله علیه السلام نقل شده که گفت: پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: همانا فرشته برای بالابردن عمل بنده شادمانه حرکت می کند، اما هنگامی که حسنات او بالا می برد، خداوند عزوجل می فرماید: آن را در سجین قرار دهید! زیرا او با آن مرا قصد نکرده است.
ص : 71
وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ، عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ أَبِی اَلْمَغْرَاءِ، عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : کُلُّ رِیَاءٍ شِرْکٌ إِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِلنَّاسِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی اَلنَّاسِ، وَ مَنْ عَمِلَ لِلَّهِ ، کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی اَللَّهِ.
ترجمه:
یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَة نقل می کند امام صادق علیه السّلام فرمود: هر ریایی شرک است، هر که برای مردم کار کند باید ثوابش را از مردم بخواهد،و هر که برای خدا کار کند پاداشش به عهده خداست.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ أَبِیهِ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: اِجْعَلُوا أَمْرَکُمْ هَذَا لِلَّهِ وَ لاَ تَجْعَلُوهُ لِلنَّاسِ، فَإِنَّهُ مَا کَانَ لِلَّهِ فَهُوَ لِلَّهِ، وَ مَا کَانَ لِلنَّاسِ فَلاَ یَصْعَدُ إِلَی اَللَّهِ .
ترجمه:
از علی بن عقبه، از پدرش نقل شده که گفت: شنیدم ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام می فرمود: کار خود را برای خدا قرار دهید و آن را برای مردم قرار ندهید، زیرا آنچه برای خدا باشد، برای خداست، و آنچه برای مردم باشد، به سوی خدا بالا نمی رود.
وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ، عَنِ اَلنَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ، عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ، عَنْ جَرَّاحٍ اَلْمَدَائِنِیِّ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : فِی قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ:« فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً »(1) قَالَ: اَلرَّجُلُ یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ اَلثَّوَابِ لاَ یَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اَللَّهِ إِنَّمَا یَطْلُبُ تَزْکِیَةَ اَلنَّاسِ یَشْتَهِی أَنْ یُسْمِعَ بِهِ اَلنَّاسَ، فَهَذَا اَلَّذِی أَشْرَکَ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ؛ ثُمَّ قَالَ: مَا مِنْ عَبْدٍ أَسَرَّ خَیْراً فَذَهَبَتِ اَلْأَیَّامُ أَبَداً حَتَّی یُظْهِرَ اَللَّهُ لَهُ خَیْراً، وَ مَا مِنْ عَبْدٍ یُسِرُّ شَرّاً فَذَهَبَتِ اَلْأَیَّامُ حَتَّی یُظْهِرَ اَللَّهُ لَهُ شَرّاً.
وَ رَوَاهُ اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنِ اَلنَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ ؛ وَ اَلَّذِی قَبْلَهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ ؛ وَ اَلَّذِی قَبْلَهُمَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ : مِثْلَهُ.
ترجمه:
از جراح مدائنی، از ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام نقل شده که درباره سخن خداوند عزوجل: «پس هرکس امید دیدار پروردگارش را دارد، باید عملی صالح انجام دهد و در عبادت پروردگارش هیچ کس را شریک نکند» (سوره کهف، آیه 110) فرمود: مردی که عملی برای پاداش انجام می دهد، اما رضایت خدا را با آن نمی جوید، بلکه تنها به دنبال ستایش مردم است و آرزو دارد که مردم از آن بشنوند، این همان کسی است که در عبادت پروردگارش شریک آورده است. سپس فرمود: هیچ بنده ای خیری را در نهان انجام نمی دهد مگر اینکه روزها می گذرند تا خداوند برای او خیری آشکار کند، و هیچ بنده ای شری را در نهان انجام نمی دهد مگر اینکه روزها می گذرند تا خداوند برای او شری آشکار کند.
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ، عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: یَقُولُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: أَنَا خَیْرُ شَرِیکٍ، فَمَنْ عَمِلَ لِی وَ لِغَیْرِی فَهُوَ لِمَنْ عَمِلَهُ غَیْرِی.
ترجمه:
هِشَامِ بْنِ سَالِم می گوید برقی از پدرش از ابن ابو عمیر از هشام بن سالم از ابو عبد الله علیه السلام از خداوند سبحان، نقل کرده که حضرت حق فرموده اند : من بهترین شریک هستم. پس اگر کسی عملی را برای من و دیگری انجام بدهد، آن عمل مورد قبول من نیست بلکه برای دیگری(غیرخدا) است.
ص : 72
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحُسَیْنِ اَلرَّضِیُّ فِی نَهْجِ اَلْبَلاَغَةِ عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: کَمْ مِنْ صَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ صَوْمِهِ إِلاَّ اَلظَّمَأُ وَ اَلْجُوعُ، وَ کَمْ مِنْ قَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ قِیَامِهِ إِلاَّ [اَلسَّهَرُ وَ] اَلْعَنَاءُ، حَبَّذَا صَوْمُ اَلْأَکْیَاسِ وَ إِفْطَارُهُمْ.
ترجمه:
محمد بن حسین رضی در نهج البلاغه از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرده که فرمود: چه بسیار روزه داری که از روزه اش جز تشنگی و گرسنگی نصیبی ندارد، و چه بسیار شب زنده داری که از شب زنده داری اش جز بیداری و رنج بهره ای ندارد. خوشا به حال روزه و افطار خردمندان.
اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلطُّوسِیُّ فِی اَلْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلتَّمَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ یَحْیَی بْنِ دَاوُدَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِی عَمْرٍو عَنِ اَلْمَقْبُرِیِّ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : رُبَّ صَائِمٍ حَظُّهُ مِنْ صِیَامِهِ اَلْجُوعُ وَ اَلْعَطَشُ، وَ رُبَّ قَائِمٍ حَظُّهُ مِنْ قِیَامِهِ اَلسَّهَرُ.
ترجمه:
أَبو هُرَیْرَة گفت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمودند: چه بسیار روزه داری که بهره اش از روزه جز گرسنگی و تشنگی نباشد و چه بسیار شب زنده داری که بهره اش ازبیداری شبانه جز بی خوابی نباشد.
اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: یُجَاءُ بِالْعَبْدِ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ قَدْ صَلَّی، فَیَقُولُ: یَا رَبِّ قَدْ صَلَّیْتُ اِبْتِغَاءَ وَجْهِکَ؛ فَیُقَالُ لَهُ: بَلْ صَلَّیْتَ لِیُقَالَ: مَا أَحْسَنَ صَلاَةَ فُلاَنٍ! اِذْهَبُوا بِهِ إِلَی اَلنَّارِ ثُمَّ ذَکَرَ مِثْلَ ذَلِکَ فِی اَلْقِتَالِ وَ قِرَاءَةِ اَلْقُرْآنِ وَ اَلصَّدَقَةِ.
ترجمه:
از ابوبصیر نقل شده که گفت: شنیدم ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام می فرمود: در روز قیامت بنده ای را می آورند که نماز خوانده است، پس می گوید: پروردگارا، من برای جلب رضایت تو نماز خواندم. به او گفته می شود: بلکه تو برای این نماز خواندی که گفته شود: چه نیکو نماز فلانی! او را به سوی آتش ببرید. سپس مانند این را درباره جنگیدن (در راه خدا)، قرائت قرآن و صدقه دادن ذکر کرد.
وَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ قَالَ اَللَّهُ تَعَالَی: أَنَا أَغْنَی اَلْأَغْنِیَاءِ عَنِ اَلشَّرِیکِ فَمَنْ أَشْرَکَ مَعِی غَیْرِی فِی عَمَلٍ لَمْ أَقْبَلْهُ إِلاَّ مَا کَانَ لِی خَالِصاً.
ترجمه:
از علی بن سالم نقل شده که گفت: شنیدم ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام می فرمود: خداوند تعالی فرمود: من بی نیازترین بی نیازان از شریک هستم، پس هرکس در عملی با من دیگری را شریک کند، آن را نمی پذیرم مگر آنچه برای من خالص باشد.
ص : 73
بَابُ کَرَاهِیَةِ اَلْکَسَلِ فِی اَلْخَلْوَةِ وَ اَلنَّشَاطِ بَیْنَ اَلنَّاسِ
******
ترجمه:
باب ناخوشایندیِ تنبلی در خلوت و نشاط در میان مردم
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ اَلنَّوْفَلِیِّ، عَنِ اَلسَّکُونِیِّ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : ثَلاَثُ عَلاَمَاتٍ لِلْمُرَائِی: یَنْشَطُ إِذَا رَأَی اَلنَّاسَ، وَ یَکْسَلُ إِذَا کَانَ وَحْدَهُ، وَ یُحِبُّ أَنْ یُحْمَدَ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ فِی وَصِیَّةِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِعَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: یَا عَلِیُّ لِلْمُرَائِی ثَلاَثُ عَلاَمَاتٍ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ .
ترجمه:
از سکونی، از ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام نقل شده که گفت: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ریاکار سه نشانه دارد: هنگامی که مردم را می بیند، با نشاط می شود، و هنگامی که تنها است، کسل می شود، و دوست دارد در همه کارهایش ستایش شود.
بَابُ کَرَاهَةِ ذِکْرِ اَلْإِنْسَانِ عِبَادَتَهُ لِلنَّاسِ
******
ترجمه:
باب ناخوشایندیِ اینکه انسان عبادت خود را برای مردم بازگو کند
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ :« فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اِتَّقیٰ»(1) قَالَ :قَوْلُ اَلْإِنْسَانِ: صَلَّیْتُ اَلْبَارِحَةَ وَ صُمْتُ أَمْسِ، وَ نَحْوَ هَذَا؛ ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: إِنَّ قَوْماً کَانُوا یُصْبِحُونَ فَیَقُولُونَ: صَلَّیْنَا اَلْبَارِحَةَ وَ صُمْنَا أَمْسِ، فَقَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: لَکِنِّی أَنَامُ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهَارَ، وَ لَوْ أَجِدُ بَیْنَهُمَا شَیْئاً لَنِمْتُهُ .
وَ رَوَاهُ اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ .
ترجمه:
جمیل بن درّاج گوید:از امام صادق علیه السّلام پرسیدم که: تفسیر فرمودۀ خداوند عزّ و جلّ «شخصیّت خود را پاک و مبرّی نکنید، خدا به کسانی که پرهیزگارند آگاه تر است»(2) چیست؟ حضرت فرمودند: آن است که انسان بگوید: دیشب نماز شب خواندم،و دیروز روزه دار بودم، و مانند اینها، بعد امام علیه السّلام فرمودند: گروهی هستند که چون صبح بیرون آیند،می گویند: دیشب نماز خواندیم و دیروز روزه گرفتیم.پس حضرت علیّ علیه السّلام فرمودند: لکن من شب و روز می خوابم و اگر میان روز و شب زمانی می یافتم،در آن هم می خوابیدم.
ص : 74
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: اَلْإِبْقَاءُ عَلَی اَلْعَمَلِ أَشَدُّ مِنَ اَلْعَمَلِ؛ قَالَ: وَ مَا اَلْإِبْقَاءُ عَلَی اَلْعَمَلِ؟ قَالَ یَصِلُ اَلرَّجُلُ بِصِلَةٍ وَ یُنْفِقُ نَفَقَةً لِلَّهِ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ فَکُتِبَتْ لَهُ سِرّاً، ثُمَّ یَذْکُرُهَا فَتُمْحَی فَتُکْتَبُ لَهُ عَلاَنِیَةً، ثُمَّ یَذْکُرُهَا فَتُمْحَی وَ تُکْتَبُ لَهُ رِیَاءً
ترجمه:
از علی بن اسباط، از برخی از اصحابش، از ابوجعفر (امام باقر) علیه السلام نقل شده که فرمود: پایداری(نگهداری کردن) بر عمل دشوارتر از خود عمل است. گفته شد: پایداری بر عمل چیست؟ فرمود: مردی صدقه ای می دهد یا هزینه ای برای خدا خرج می کند، تنها برای او و بدون شریک، پس آن در نهان برایش نوشته می شود. سپس آن را (نزد دیگران) ذکر می کند، پس آن محو می شود و به صورت آشکار برایش نوشته می شود. سپس دوباره آن را ذکر می کند، پس محو می شود و به عنوان ریا برایش نوشته می شود.
ص : 75
بَابُ عَدَمِ کَرَاهَةِ سُرُورِ اَلْإِنْسَانِ بِاطِّلاَعِ غَیْرِهِ عَلَی عَمَلِهِ بِغَیْرِ قَصْدِهِ
******
ترجمه:
باب کراهت ندارد شادی انسان از آگاه شدن دیگران به عمل او بدون قصد و نیت قبلی
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ اَلرَّجُلِ یَعْمَلُ اَلشَّیْءَ مِنَ اَلْخَیْرِ فَیَرَاهُ إِنْسَانٌ فَیَسُرُّهُ ذَلِکَ؟ قَالَ: لاَ بَأْسَ، مَا مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ وَ هُوَ یُحِبُّ أَنْ یَظْهَرَ لَهُ فِی اَلنَّاسِ اَلْخَیْرُ، إِذَا لَمْ یَکُنْ صَنَعَ ذَلِکَ لِذَلِکَ .
ترجمه:
از زراره، از ابوجعفر (امام باقر) علیه السلام نقل شده که گفت: از او درباره مردی پرسیدم که کار خیری انجام می دهد و انسانی آن را می بیند و این او را خوشحال می کند. فرمود: اشکالی ندارد، هیچ کس نیست مگر اینکه دوست دارد خیرش در میان مردم آشکار شود، مشروط بر اینکه آن کار را برای این منظور انجام نداده باشد.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ اَلْأَسَدِیِّ، عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْمَرْزُبَانِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْجَعْدِ عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِی عِمْرَانَ اَلْجُونِیِّ، عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلصَّامِتِ، قَالَ: قَالَ أَبُو ذَرٍّ رَحِمَهُ اَللَّهُ: قُلْتُ یَا رَسُولَ اَللَّهِ ، اَلرَّجُلُ یَعْمَلُ لِنَفْسِهِ وَ یُحِبُّهُ اَلنَّاسُ قَالَ تِلْکَ عَاجِلُ بُشْرَی اَلْمُؤْمِنِ .
ترجمه:
عبد اللّٰه صامت، از ابوذر که گفت :از پیامبر اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله سؤال کردم چطور می شود که انسان کار نیک و عبادت را برای خودش انجام میدهد و مردم او را دوست میدارند؟ حضرت فرمودند: این بشارت و مژده زودرسی است برای مؤمن که خداوند این پاداش دنیوی را باو میدهد.
بَابُ جَوَازِ تَحْسِینِ اَلْعِبَادَةِ لِیُقْتَدَی بِالْفَاعِلِ وَ لِلتَّرْغِیبِ فِی اَلْمَذْهَبِ
******
ترجمه:
باب جایز بودن نیکو جلوه دادن عبادت برای اینکه از انجام دهنده آن پیروی شود و برای تشویق در آیین
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلنُّعْمَانِ، عَنْ أَبِی أُسَامَةَ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ فِی حَدِیثٍ: کُونُوا دُعَاةً إِلَی أَنْفُسِکُمْ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ ، وَ کُونُوا زَیْناً وَ لاَ تَکُونُوا شَیْناً.
ترجمه:
از ابی اسامه، از ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام نقل شده که در حدیثی فرمود:(دیگران را) به سوی خودتان دعوت کنید بدون زبان هایتان، و زینت باشید و ننگ نباشید.
ص : 76
وَ عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْحَجَّالِ، عَنِ اَلْعَلاَءِ، عَنِ اِبْنِ أَبِی یَعْفُورٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : کُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ، لِیَرَوْا مِنْکُمُ اَلْوَرَعَ وَ اَلاِجْتِهَادَ وَ اَلصَّلاَةَ وَ اَلْخَیْرَ، فَإِنَّ ذَلِکَ دَاعِیَةٌ.
ترجمه:
ابن ابی یعفور از امام صادق علیه السّلام روایت کرده که فرمودند: مردم را با غیر زبان خود (با اعمال و رفتار خوب خود) براه حق دعوت نمائید باید مردم از شما ورع و کوشش و نماز و اعمال خیر ببینندکه این (حالت از رفتار و کردار شما)خود دعوت کننده(بسوی حق)است.
مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ (فِی آخِرِ اَلسَّرَائِرِ ) نَقْلاً مِنْ کِتَابِ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ ، عَنْ عُبَیْدٍ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: اَلرَّجُلُ یَدْخُلُ فِی اَلصَّلاَةِ فَیُجَوِّدُ صَلاَتَهُ وَ یُحَسِّنُهَا رَجَاءَ أَنْ یَسْتَجِرَّ بَعْضَ مَنْ یَرَاهُ إِلَی هَوَاهُ؟ قَالَ: لَیْسَ هَذَا مِنَ اَلرِّیَاءِ .
ترجمه:
عبید گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی نماز می گزارد و نمازش را نیکو ادا می کند و دوست میدارد مردم را به طرف خود متوجه سازد، (آیا این ریا محسوب می شود؟) حضرت فرمودند: این کار ریا به حساب نمی آید.
بَابُ اِسْتِحْبَابِ اَلْعِبَادَةِ فِی اَلسِّرِّ وَ اِخْتِیَارِهَا عَلَی اَلْعِبَادَةِ فِی اَلْعَلاَنِیَةِ إِلاَّ فِی اَلْوَاجِبَاتِ
******
ترجمه:
باب مستحب بودن عبادت در پنهان و برگزیدن آن بر عبادت آشکار، مگر در واجبات
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ، عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْأَزْدِیِّ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِیَائِی عِنْدِی عَبْداً مُؤْمِناً ذَا حَظٍّ مِنْ صَلاَحٍ، أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ، وَ عَبَدَ اَللَّهَ فِی اَلسَّرِیرَةِ، وَ کَانَ غَامِضاً فِی اَلنَّاسِ، فَلَمْ یُشَرْ إِلَیْهِ بِالْأَصَابِعِ، وَ کَانَ رِزْقُهُ کَفَافاً فَصَبَرَ عَلَیْهِ، فَعُجِّلَتْ بِهِ اَلْمَنِیَّةُ، فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّتْ بَوَاکِیهِ.
وَ رَوَاهُ اَلْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ اَلْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ : نَحْوَهُ .
ترجمه:
از بکر بن محمد ازدی، از ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام نقل شده که فرمود: خداوند عزوجل فرمود: همانا از محبوب ترین دوستانم که همه غبطه اورا می خورند نزد من، بنده ای مؤمن است که بهره ای از صلاح دارد، عبادت پروردگارش را نیکو انجام می دهد، و خدا را در نهان عبادت می کند، و در میان مردم گمنام است، به گونه ای که با انگشت به او اشاره نمی شود، و روزیش به اندازه کفاف است و بر آن صبر می کند، پس مرگش زود فرا می رسد، ارثش اندک است و گریه کنندگان بر او کم هستند.
ص : 77
وَ عَنْهُ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مِرْدَاسٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی، وَ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ جَمِیعاً، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَمَّارٍ اَلسَّابَاطِیِّ، قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : یَا عَمَّارُ اَلصَّدَقَةُ وَ اَللَّهِ فِی اَلسِّرِّ أَفْضَلُ مِنَ اَلصَّدَقَةِ فِی اَلْعَلاَنِیَةِ، وَ کَذَلِکَ وَ اَللَّهِ اَلْعِبَادَةُ فِی اَلسِّرِّ أَفْضَلُ مِنْهَا فِی اَلْعَلاَنِیَةِ.
ترجمه:
عمّار ساباطی از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که: آن امام به من فرمودند: ای عمّار صدقه دادن نهان به خدا قسم از صدقۀ آشکار بهتر است، و همچنین به خدا قسم عبادت در نهان از عبادت آشکار بهتر است.
وَ بِهَذَا اَلْإِسْنَادِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: وَ کَذَلِکَ وَ اَللَّهِ عِبَادَتُکُمْ فِی اَلسِّرِّ مَعَ إِمَامِکُمُ اَلْمُسْتَتِرِ فِی دَوْلَةِ اَلْبَاطِلِ وَ تَخَوُّفُکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ فِی دَوْلَةِ اَلْبَاطِلِ وَ حَالِ اَلْهُدْنَةِ ، أَفْضَلُ مِمَّنْ یَعْبُدُ اَللَّهَ فِی ظُهُورِ اَلْحَقِّ مَعَ إِمَامِ اَلْحَقِّ اَلظَّاهِرِ فِی دَوْلَةِ اَلْحَقِّ اَلْحَدِیثَ .
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی کِتَابِ إِکْمَالِ اَلدِّینِ عَنِ اَلْمُظَفَّرِ بْنِ جَعْفَرٍ اَلْعَلَوِیِّ عَنْ حَیْدَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ جَمِیعاً عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ هِشَامٍ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ : نَحْوَهُ .
( تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة , جلد 1 , صفحه 77 )
ترجمه:
با همین سند، از ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام نقل شده که فرمود: و به خدا سوگند، عبادت شما در نهان همراه با امام پنهان شما در دوران دولت باطل و ترس شما از دشمنتان در دولت باطل و در حالت هدنه (آتش بس)، برتر است از کسی که خدا را در زمان ظهور حق همراه با امام حق آشکار در دولت حق عبادت می کند.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ، عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ اَلْحَذَّاءِ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِیَائِی عِنْدِی رَجُلاً خَفِیفَ اَلْحَالِ، ذَا حَظٍّ مِنْ صَلاَةٍ، أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ بِالْغَیْبِ، وَ کَانَ غَامِضاً فِی اَلنَّاسِ، جُعِلَ رِزْقُهُ کَفَافاً فَصَبَرَ عَلَیْهِ، عُجِّلَتْ مَنِیَّتُهُ، فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّتْ بَوَاکِیهِ.
ترجمه:
أَبوعُبَیْدَه حَذَّاء گفت امام باقر علیه السّلام فرمودند: رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمودند: خدای عز و جل فرماید: براستی خوشبخت ترین دوستانم نزد من مردی است سبک حال، دارای بهره ای از نماز ، که در نهانی خدای خود را عبادت می کند و گمنام در بین مردم به سر می برد و روزی او به اندازه نیاز و رفع ضرورت باشد و بر آن شکیبا بوده و مرگش زودرس باشد و بعد از خود ارث کمی بر جای گذارد و گریه کنندگان بر مرگ او کم می باشند.
ص : 78
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ یُونُسَ، عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ، عَنْ زَیْدٍ اَلشَّحَّامِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَا أَحْسَنَ مِنَ اَلرَّجُلِ! یَغْتَسِلُ أَوْ یَتَوَضَّأُ فَیُسْبِغُ اَلْوُضُوءَ، ثُمَّ یَتَنَحَّی حَیْثُ لاَ یَرَاهُ أَنِیسٌ فَیُشْرِفُ عَلَیْهِ، وَ هُوَ رَاکِعٌ أَوْ سَاجِدٌ.... اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
زَیْد شَّحَّام گفته امام صادق علیه السلام فرمودند:چقدر خوب و نیکوست که شخص غسل کند و یا وضو بگیرد و آنگاه به گوشه ای رود تا کسی او را نبیند،و به نماز ایستد.پس خداوند عزّ و جلّ بر او نظر افکند،در حالی که او در حال رکوع و سجده است....
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ فِی ( اَلْمَجَالِسِ وَ اَلْأَخْبَارِ) عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اَللَّهِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَی، عَنِ اِبْنِ عُقْدَةَ، عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یُوسُفَ، عَنِ اَلْحُصَیْنِ بْنِ مُخَارِقٍ، عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ ، عَنْ آبَائِهِ، عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : أَنَّ رَجُلاً وَفَدَ إِلَیْهِ مِنْ أَشْرَافِ اَلْعَرَبِ ؛ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : هَلْ فِی بِلاَدِکَ قَوْمٌ قَدْ شَهَرُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْخَیْرِ لاَ یُعْرَفُونَ إِلاَّ بِهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَهَلْ فِی بِلاَدِکَ قَوْمٌ قَدْ شَهَرُوا أَنْفُسَهُمْ بِالشَّرِّ لاَ یُعْرَفُونَ إِلاَّ بِهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَهَلْ فِی بِلاَدِکَ قَوْمٌ یَجْتَرِحُونَ اَلسَّیِّئَاتِ وَ یَکْتَسِبُونَ اَلْحَسَنَاتِ؟ قَالَ نَعَمْ، قَالَ: تِلْکَ خِیَارُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ اَلنُّمْرُقَةُ اَلْوُسْطَی، یَرْجِعُ إِلَیْهِمُ اَلْغَالِی وَ یَنْتَهِی إِلَیْهِمُ اَلْمُقَصِّرُ .
ترجمه:
از حصین بن مخارق، از امام صادق علیه السلام، از پدرانش، از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده که مردی از اشراف عرب نزد او آمد. علی علیه السلام به او فرمود: آیا در سرزمینت مردمی هستند که خود را با خیر شهره کرده اند و جز به آن شناخته نمی شوند؟ گفت: بله. فرمود: آیا در سرزمینت مردمی هستند که خود را با شر شهره کرده اند و جز به آن شناخته نمی شوند؟ گفت: بله. فرمود: آیا در سرزمینت مردمی هستند که گناهان را مرتکب شوند و حسنات را کسب کنند؟ گفت: بله. فرمود: اینان بهترین های امت محمد صلی الله علیه وآله هستند، میانه روها، که تندرو به سوی آن ها بازمی گردد و کوتاه آمده به آن ها می رسد.
وَ عَنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْعَلَوِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ اَلْمُکَتِّبِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْکُوفِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ شَهَرَ نَفْسَهُ بِالْعِبَادَةِ فَاتَّهِمُوهُ عَلَی دِینِهِ، فَإِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَکْرَهُ شُهْرَةَ اَلْعِبَادَةِ وَ شُهْرَةَ اَللِّبَاسِ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّمَا فَرَضَ عَلَی اَلنَّاسِ فِی اَلْیَوْمِ وَ اَللَّیْلَةِ سَبْعَ عَشْرَةَ رَکْعَةً، مَنْ أَتَی بِهَا لَمْ یَسْأَلْهُ اَللَّهُ عَمَّا سِوَاهَا وَ إِنَّمَا أَضَافَ إِلَیْهَا رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: مِثْلَیْهَا لِیَتِمَّ بِالنَّوَافِلِ مَا یَقَعُ فِیهَا مِنَ اَلنُّقْصَانِ، وَ إِنَّ اَللَّهَ لاَ یُعَذِّبُ عَلَی کَثْرَةِ اَلصَّلاَةِ وَ اَلصَّوْمِ، وَ لَکِنَّهُ یُعَذِّبُ عَلَی خِلاَفِ اَلسُّنَّةِ .
ترجمه:
از علی بن فضال، از پدرش، از ابوالحسن رضا علیه السلام نقل شده که فرمود: هرکس خود را با عبادت شهره کند، او را در دینش متهم کنید، زیرا خداوند عزوجل شهرت در عبادت و شهرت در لباس را ناپسند می دارد. سپس فرمود: همانا خداوند در روز و شب هفده رکعت (نماز واجب) بر مردم فرض کرده است، هرکس آن ها را انجام دهد، خداوند از او درباره غیر آن سؤال نمی کند. و همانا رسول خدا صلی اللهعلیه وآله دو برابر آن را (به صورت نوافل) افزود تا نقصان در نمازهای واجب با نوافل کامل شود. و همانا خداوند بر کثرت نماز و روزه عذاب نمی کند، بلکه بر مخالفت با سنت عذاب می کند.
ص : 79
عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ اَلْحِمْیَرِیُّ فِی ( قُرْبِ اَلْإِسْنَادِ ) عَنِ اَلسِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِی اَلْبَخْتَرِیِّ، عَنْ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ جَدِّهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : أَعْظَمُ اَلْعِبَادَةِ أَجْراً أَخْفَاهَا.
( تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة , جلد 1 , صفحه 79 )
ترجمه:
پیامبر صلی الله علیه و آله : عبادتی اجر بیشتر دارد که نهان تر و مخفی تر باشد.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: اَلاِشْتِهَارُ بِالْعِبَادَةِ رِیبَةٌ اَلْحَدِیثَ .
وَ رَوَاهُ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلصَّفَّارِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ اَلثُّمَالِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ) وَ رَوَاهُ فِی اَلْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ اَلسِّنَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْکُوفِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ اَلنَّخَعِیِّ عَنْ عَمِّهِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ .
ترجمه:
یُونُسَ بْنِ ظَبْیَان از حضرت صادق عليه السّلام روايت كرده كه فرمود:شهرت يافتن به عبادت مايۀ تهمت است.
بَابُ اِسْتِحْبَابِ اَلْإِتْیَانِ بِکُلِّ عَمَلٍ مَشْرُوعٍ رُوِیَ لَهُ ثَوَابٌ عَنْهُمْ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ
******
ترجمه:
باب مستحب بودن انجام هر عمل مشروعی که درباره آن از ایشان (علیهم السلام) ثوابی روایت شده است
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ بَابَوَیْهِ فِی کِتَابِ ثَوَابِ اَلْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ هِشَامٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ بَلَغَهُ شَیْءٌ مِنَ اَلثَّوَابِ عَلَی (شَیْءٍ مِنَ اَلْخَیْرِ) فَعَمِلَهُ کَانَ لَهُ أَجْرُ ذَلِکَ (وَ إِنْ کَانَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لَمْ یَقُلْهُ) .
ترجمه:
صفوان بن مهران گوید: امام صادق علیه السّلام فرمودند: هر کس راجع بعمل نیکی، ثوابی بشنود و بخاطر و رسیدن به ثواب آن ، عمل خیر را بجا آورد، آن ثواب را بدو خواهند داد (اگر چه پیغمبرخدا صلی الله علیه وآله نیز آن ثواب را برای آن عمل نگفته باشد).
ص : 80
وَ فِی عُیُونِ اَلْأَخْبَارِ: عَنْ عَبْدِ اَلْوَاحِدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ، عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا اَلْحَسَنِ عَلِیَّ بْنَ مُوسَی اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: « فَمَنْ یُرِدِ اَللّٰهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ»(1) قَالَ : مَنْ یُرِدِ اَللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ بِإِیمَانِهِ فِی اَلدُّنْیَا إِلَی جَنَّتِهِ وَ دَارِ کَرَامَتِهِ فِی اَلْآخِرَةِ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلتَّسْلِیمِ لِلَّهِ وَ اَلثِّقَةِ بِهِ وَ اَلسُّکُونِ إِلَی مَا وَعَدَهُ مِنْ ثَوَابِهِ حَتَّی یَطْمَئِنَّ إِلَیْهِ... اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
از حمدان بن سلیمان نقل شده که گفت: از ابوالحسن علی بن موسی الرضا علیه السلام درباره سخن خداوند عزوجل: «پس هرکس که خدا بخواهد هدایتش کند، سینه اش را برای اسلام گشاده می سازد» (سوره انعام، آیه 125) سؤال کردم. فرمود: هرکس که خدا بخواهد او را با ایمانش در دنیا به سوی بهشتش و خانه کرامتش در آخرت هدایت کند، سینه اش را برای تسلیم به خدا، اعتماد به او، و آرامش به وعده پاداشش گشاده می کند تا به آن اطمینان یابد...
أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ بَلَغَهُ عَنِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ شَیْءٌ مِنَ اَلثَّوَابِ فَعَمِلَهُ کَانَ أَجْرُ ذَلِکَ لَهُ، وَ إِنْ کَانَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لَمْ یَقُلْهُ.
ترجمه:
از هشام بن سالم، از ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام نقل شده که فرمود: هرکس چیزی از پاداش از پیامبر صلی الله علیه وآله به او برسد و به آن عمل کند، پاداش آن برای اوست، حتی اگر رسول خدا صلی الله علیه وآله آن را نگفته باشد.
ص : 81
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ اَلنَّضْرِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ بَلَغَهُ عَنِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ شَیْءٌ مِنَ اَلثَّوَابِ فَفَعَلَ ذَلِکَ طَلَبَ قَوْلِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ کَانَ لَهُ ذَلِکَ اَلثَّوَابُ وَ إِنْ کَانَ اَلنَّبِیُّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لَمْ یَقُلْهُ.
ترجمه:
محمدبن مروان از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرمودند: کسی که برایش در عملی، ثوابی از حضرت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله رسیده باشد و آن کار را به خاطر حدیث پیامبرصلی الله علیه وآله انجام دهد، به آن ثواب می رسد گرچه پیامبرصلی الله علیه وآله آن را نگفته باشد.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْقَاسَانِیِّ، عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْقَاسِمِ اَلْجَعْفَرِیِّ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : مَنْ وَعَدَهُ اَللَّهُ عَلَی عَمَلٍ ثَوَاباً فَهُوَ مُنْجِزُهُ لَهُ، وَ مَنْ أَوْعَدَهُ عَلَی عَمَلٍ عِقَاباً فَهُوَ فِیهِ بِالْخِیَارِ.
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی اَلتَّوْحِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ وَ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از عبدالله بن قاسم جعفری، از ابوعبدالله (امام صادق)، از پدرانش علیهم السلام نقل شده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: هرکس که خداوند به او برای عملی پاداشی وعده داده باشد، حتماً آن را به او می رساند، و هرکس که خداوند او را برای عملی به عذاب تهدید کرده باشد، در آن اختیار دارد (که عذاب کند یا ببخشد).
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ سَمِعَ شَیْئاً مِنَ اَلثَّوَابِ عَلَی شَیْءٍ فَصَنَعَهُ کَانَ لَهُ، وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ عَلَی مَا بَلَغَهُ.
وَ رَوَاهُ اِبْنُ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ اَلْإِقْبَالِ نَقْلاً مِنْ کِتَابِ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ اَلَّذِی هُوَ مِنْ جُمْلَةِ اَلْأُصُولِ عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
مرحوم شیخ کلینی ازهِشَامِ بْنِ سَالِم نقل کرده اند که حضرت صادق علیه السّلامفرمودند: گر کسی ثوابی را بر چیزی بشنود و آن را انجام دهد، ثوابش را خواهد برد، اگر چه در واقع، خبر مطابق آنچه شنیده، نباشد.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ عِمْرَانَ اَلزَّعْفَرَانِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: مَنْ بَلَغَهُ ثَوَابٌ مِنَ اَللَّهِ عَلَی عَمَلٍ فَعَمِلَ ذَلِکَ اَلْعَمَلَ اِلْتِمَاسَ ذَلِکَ اَلثَّوَابِ أُوتِیَهُ، وَ إِنْ لَمْ یَکُنِ اَلْحَدِیثُ کَمَا بَلَغَهُ.
ترجمه:
از محمد بن مروان نقل شده که گفت: شنیدم ابوجعفر (امام باقر) علیه السلام می فرمود: هرکس که پاداشی از جانب خدا درباره عملی به او برسد و آن عمل را برای طلب آن پاداش انجام دهد، آن پاداش به او داده می شود، حتی اگر حدیث به همان صورتی که به او رسیده نباشد.
ص : 82
أَحْمَدُ بْنُ فَهْدٍ فِی عُدَّةِ اَلدَّاعِی قَالَ: رَوَی اَلصَّدُوقُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ، بِطُرُقِهِ إِلَی اَلْأَئِمَّةِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ : أَنَّ مَنْ بَلَغَهُ شَیْءٌ مِنَ اَلْخَیْرِ فَعَمِلَ بِهِ کَانَ لَهُ مِنَ اَلثَّوَابِ مَا بَلَغَهُ، وَ إِنْ لَمْ یَکُنِ اَلْأَمْرُ کَمَا نُقِلَ إِلَیْهِ.
ترجمه:
از محمد بن یعقوب(مرحوم کلینی)، از طریق سندهایش به ائمه علیهم السلام نقل شده که: هرکس چیزی از خیر به او برسد و به آن عمل کند، پاداشی که به او رسیده برایش خواهد بود، حتی اگر آن مطلب چنان که به او نقل شده نباشد.
عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ اَلْإِقْبَالِ، عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ بَلَغَهُ شَیْءٌ مِنَ اَلْخَیْرِ فَعَمِلَ بِهِ کَانَ لَهُ [أَجْرُ] ذَلِکَ وَ إِنْ (لَمْ یَکُنِ اَلْأَمْرُ کَمَا بَلَغَهُ) .
( تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة , جلد 1 , صفحه 82 )
ترجمه:
مرحوم سیدبن طاووس روایت کرده که امام صادق علیه السلام فرمودند: هرکس چیزی از خیر به او برسد و به آن عمل کند، پاداشی که به او رسیده برایش خواهد بود، حتی اگر آن مطلب چنان که به او نقل شده نباشد.
بَابُ تَأَکُّدِ اِسْتِحْبَابِ حُبِّ اَلْعِبَادَةِ وَ اَلتَّفَرُّغِ لَهَا
******
ترجمه:
باب تأکید بر مستحب بودن دوست داشتن عبادت و اختصاص دادن وقت برای آن
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: فِی اَلتَّوْرَاةِ مَکْتُوبٌ: یَا اِبْنَ آدَمَ تَفَرَّغْ لِعِبَادَتِی أَمْلَأْ قَلْبَکَ غِنًی وَ لاَ أَکِلْکَ إِلَی طَلَبِکَ وَ عَلَیَّ أَنْ أَسُدَّ فَاقَتَکَ وَ أَمْلَأَ قَلْبَکَ خَوْفاً مِنِّی وَ إِنْ لاَ تَفَرَّغْ لِعِبَادَتِی أَمْلَأْ قَلْبَکَ شُغُلاً بِالدُّنْیَا ثُمَّ لاَ أَسُدَّ فَاقَتَکَ وَ أَکِلْکَ إِلَی طَلَبِکَ.
ترجمه:
از عمر بن یزید، از ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام نقل شده که فرمود: در تورات نوشته شده است: ای فرزند آدم، خود را برای عبادتم آزاد کن، تا دلت را از بی نیازی پر کنم و تو را به تلاشت واگذار نکنم، و بر من است که فقرت را برطرف کنم و دلت را از ترس خودم پر کنم. اما اگر خود را برای عبادتم آزاد نکنی، دلت را از مشغول شدن به دنیا پر می کنم، سپس فقرت را برطرف نمی کنم و تو را به تلاشت واگذار می کنم.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ یُونُسَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : أَفْضَلُ اَلنَّاسِ مَنْ عَشِقَ اَلْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا وَ أَحَبَّهَا بِقَلْبِهِ وَ بَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَهَا، فَهُوَ لاَ یُبَالِی عَلَی مَا أَصْبَحَ مِنَ اَلدُّنْیَا، عَلَی عُسْرٍ أَمْ عَلَی یُسْرٍ.
ترجمه:
رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: بهترین مردم کسی است که عاشق عبادت است و آن را در آغوش کشد و در دل دوست دارد و با تن آن را انجام دهد و برای آن خود را فارغ سازد (دل به کار دیگری مشغول نسازد) چنین شخصی باک ندارد که در دنیا به سختی زندگی کند یا در رفاه باشد.
ص : 83
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: قَالَ اَللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی: یَا عِبَادِیَ اَلصِّدِّیقِینَ! تَنَعَّمُوا بِعِبَادَتِی فِی اَلدُّنْیَا، فَإِنَّکُمْ تَتَنَعَّمُونَ بِهَا فِی اَلْآخِرَةِ.
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی اَلْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از ابوجمیله نقل شده که گفت: ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی فرمود: ای بندگان راستین من! در دنیا از عبادتم لذت ببرید، زیرا شما در آخرت نیز از آن لذت خواهید برد.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ اَلْأَحْوَلِ عَنْ سَلاَّمِ بْنِ اَلْمُسْتَنِیرِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ فِی حَدِیثٍ: کَفَی بِالْمَوْتِ مَوْعِظَةً وَ کَفَی بِالْیَقِینِ غِنًی وَ کَفَی بِالْعِبَادَةِ شُغُلاً.
ترجمه:
از سلام بن مستنیر، از ابوجعفر (امام باقر) علیه السلام نقل شده که در حدیثی فرمودند: مرگ به عنوان پنددهنده کافی است، یقین به عنوان بی نیازی کافی است، و عبادت به عنوان سرگرمی (مشغولیت) کافی است.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ (فِی کِتَابِ اَلْعِلَلِ) عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ اَلْوَلِیدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلصَّفَّارِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیِّ، عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ اَلنَّهِیکِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلطَّاطَرِیِّ، عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ، عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ! مَا مَعْنَی قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ « وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ »(1) فَقَالَ: خَلَقَهُمْ لِلْعِبَادَةِ .
ترجمه:
جمیل بن دراج نقل کرده، به امام صادق علیه السلام عرض کردم: فدایتان شوم! معنای این سخن خداوند عزّ و جلّ: « جن و انس را نیافریدم جز برای آن که مرا بپرستند»(2) چیست؟ ایشان فرمودند: آنها را برای عبادت خلق کرده.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ اَلْمُتَوَکِّلِ، عَنِ اَلسَّعْدَآبَادِیِّ، عَنِ اَلْبَرْقِیِّ، عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ، عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: « وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ»(3) قَالَ: خَلَقَهُمْ لِلْعِبَادَةِ قُلْتُ خَاصَّةً أَمْ عَامَّةً قَالَ لاَ بَلْ عَامَّةً .
ترجمه:
جمیل بن دراج نقل کرده، از امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند عزّ و جلّ: « جن و انس را نیافریدم جز برای آن که مرا بپرستند»(4) پرسیدم؛ ایشان فرمودند: آنها را برای عبادت خلق کرد. عرض کردم: همه آنها را یا بعضی از آنها را؟ ایشان فرمودند: همه آنها را.
ص : 84
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ اَلسِّنَانِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْکُوفِیِّ، عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ اَلنَّخَعِیِّ، عَنْ عَمِّهِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ اَلنَّوْفَلِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: « وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ »(1) قَالَ: خَلَقَهُمْ لِیَأْمُرَهُمْ بِالْعِبَادَةِ.
قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ:« وَ لاٰ یَزٰالُونَ مُخْتَلِفِینَ *`إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ»(2) قَالَ: خَلَقَهُمْ لِیَفْعَلُوا مَا یَسْتَوْجِبُونَ بِهِ رَحْمَتَهُ فَیَرْحَمَهُمْ .
ترجمه:
أبوبصیر نقل کرده، از امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند عزّ و جلّ: « جن و انس را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند»(3) پرسیدم؛ ایشان فرمودند: یعنی آن ها را خلق کرد تا به عبادت خود امرشان کند. و درباره این سخن خداوند عزّ و جلّ: « در حالی که پیوسته در اختلافند * مگر کسانی که پروردگار تو به آنان رحم کرده و برای همین آنان را آفریده است»(4) از ایشان پرسیدم؛ حضرت فرمودند: آنها را آفرید تا کاری که مستوجب رحمت اوست را انجام دهند تا خداوند به آنان رحم کند.
بَابُ تَأَکُّدِ اِسْتِحْبَابِ اَلْجِدِّ وَ اَلاِجْتِهَادِ فِی اَلْعِبَادَةِ
******
ترجمه:
باب تأکید بر مستحب بودن جدیت و تلاش فراوان در عبادت
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ أَبِی اَلْمَغْرَاءِ، عَنْ زَیْدٍ اَلشَّحَّامِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدِ بْنِ هِلاَلٍ اَلثَّقَفِیِّ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ لَهُ: أُوصِیکَ بِتَقْوَی اَللَّهِ وَ اَلْوَرَعِ وَ اَلاِجْتِهَادِ.
ترجمه:
عمرو بن سعید گفت: امام صادق عَلَیْهِ السَّلَام فرمود: تو را به تقوای الهی،پاکدامنی وکوشش (در انجام وظایف ) توصیه می نمایم.
ص : 85
وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: جَاءَ جَبْرَئِیلُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ إِلَی اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ، فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ عِشْ مَا شِئْتَ فَإِنَّکَ مَیِّتٌ، وَ أَحْبِبْ مَنْ شِئْتَ، فَإِنَّکَ مُفَارِقُهُ وَ اِعْمَلْ مَا شِئْتَ فَإِنَّکَ لاَقِیهِ .
ترجمه:
از هشام بن سالم، از ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام نقل شده که فرمود: جبرئیل علیه السلام نزد پیامبر صلی الله علیه وآله آمد و گفت: ای محمد، هرچه می خواهی زندگی کن، زیرا تو خواهی مُرد؛ و هرکه را می خواهی دوست بدار، زیرا از او جدا خواهی شد؛ و هرچه می خواهی انجام ده، زیرا آن را ملاقات خواهی کرد.
وَ عَنْهُ، عَنْ، أَبِیهِ، وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ، عَنِ اَلْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً، عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ اَلْحَجَّاجِ وَ حَفْصِ بْنِ اَلْبَخْتَرِیِّ وَ سَلَمَةَ بَیَّاعِ اَلسَّابِرِیِّ جَمِیعاً، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ إِذَا أَخَذَ کِتَابَ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فَنَظَرَ فِیهِ قَالَ: مَنْ یُطِیقُ هَذَا! مَنْ یُطِیقُ ذَا! قَالَ: ثُمَّ یَعْمَلُ بِهِ، وَ کَانَ إِذَا قَامَ إِلَی اَلصَّلاَةِ تَغَیَّرَ لَوْنُهُ حَتَّی یُعْرَفَ ذَلِکَ فِی وَجْهِهِ؛ وَ مَا أَطَاقَ أَحَدٌ عَمَلَ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ مِنْ وُلْدِهِ مِنْ بَعْدِهِ إِلاَّ عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ .
ترجمه:
از حفص بن بختری و سلمة بیاع سابری، هر دو از ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام نقل کرده اند که فرمود: علی بن الحسین علیه السلام هنگامی که کتاب علی علیه السلام را می گرفت و در آن نگاه می کرد، می گفت: چه کسی توان این را دارد! چه کسی توان آن را دارد! سپس به آن عمل می کرد. و هنگامی که برای نماز برمی خاست، رنگ چهره اش تغییر می کرد تا جایی که این تغییر در صورتش آشکار می شد. و هیچ یک از فرزندان علی علیه السلام پس از او نتوانستند به مانند عمل او عمل کنند، جز علی بن الحسین علیه السلام.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلنُّعْمَانِ، عَنْ أَبِی أُسَامَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: عَلَیْکَ بِتَقْوَی اَللَّهِ وَ اَلْوَرَعِ وَ اَلاِجْتِهَادِ ... اَلْحَدِیثَ .
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ جَمِیعاً عَنْ أَبِی أُسَامَةَ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
ابو اسامه گوید: از امام صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمودند: بر شما باد به رعایت تقوای الهی و پارسایی، و تلاش و کوشش...
ص : 86
وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ، عَنِ أَبِی کَهْمَسٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدِ بْنِ هِلاَلٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: أَوْصِنِی، قَالَ: أُوصِیکَ بِتَقْوَی اَللَّهِ وَ اَلْوَرَعِ وَ اَلاِجْتِهَادِ... اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
عمرو بن سعید بن هلال گوید: بامام صادق علیه السّلام عرضکردم: مرا سفارشی کنید. حضرت فرمودند: تورا سفارش میکنم بتقوای خدائی، و پارسائی و کوشش...
وَ عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلاَّنٍ، عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ اَلْخُرَاسَانِیِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: شِیعَتُنَا اَلشَّاحِبُونَ اَلذَّابِلُونَ اَلنَّاحِلُونَ اَلَّذِینَ إِذَا جَنَّهُمُ اَللَّیْلُ اِسْتَقْبَلُوهُ بِحُزْنٍ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمودند: شیعیان ما همان رنگ پریدگان ، خشک لبان ، لاغرانند، کسانی که چون شب همه جا را فرا گرفت از آن استقبال می کنند (برای عبادت ) ومحزونند .
وَ عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ، مَنْصُورٍ بُزُرْجَ، عَنْ مُفَضَّلٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : إِیَّاکَ وَ اَلسَّفِلَةَ! فَإِنَّمَا شِیعَةُ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ مَنْ عَفَّ بَطْنُهُ وَ فَرْجُهُ، وَ اِشْتَدَّ جِهَادُهُ وَ عَمِلَ لِخَالِقِهِ، وَ رَجَا ثَوَابَهُ، وَ خَافَ عِقَابَهُ فَإِذَا رَأَیْتَ أُولَئِکَ فَأُولَئِکَ شِیعَةُ جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ .
ترجمه:
از مفضل نقل شده که گفت: ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام فرمود: از افراد پست و فرومایه برحذر باش! همانا شیعیان علی علیه السلام کسانی هستند که شکم و شرمگاهشان پاکدامن است، جهادشان سخت و جدی است، برای خالق خود عمل می کنند، به پاداش او امید دارند، و از عذابش می ترسند. پس اگر چنین کسانی را دیدی، آن ها شیعیان جعفر علیه السلام هستند.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ، عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ، عَنِ اِبْنِ أَبِی یَعْفُورٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ شِیعَةَ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ کَانُوا خُمْصَ اَلْبُطُونِ ذُبُلَ اَلشِّفَاهِ أَهْلَ رَأْفَةٍ وَ عِلْمٍ وَ حِلْمٍ یُعْرَفُونَ بِالرَّهْبَانِیَّةِ فَأَعِینُوا عَلَی مَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ بِالْوَرَعِ وَ اَلاِجْتِهَادِ.
ترجمه:
از ابن ابی یعفور، از ابوعبدالله (امام صادق) علیه السلام نقل شده که فرمود: همانا شیعیان علی علیه السلام شکم های گرسنه، لب های خشکیده، اهل رأفت، دانش و بردباری بودند، به رهبانیت شناخته می شدند. پس با ورع و تلاش به آنچه بر آن هستید، یاری کنید.
ص : 87
وَ عَنْهُمْ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّ أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: أَمَا وَ اَللَّهِ لَقَدْ عَهِدْتُ أَقْوَاماً عَلَی عَهْدِ خَلِیلِی رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ، وَ إِنَّهُمْ لَیُصْبِحُونَ وَ یُمْسُونَ شُعْثاً غُبْراً خُمْصاً، بَیْنَ أَعْیُنِهِمْ کَرُکَبِ اَلْمِعْزَی، یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیَاماً، یُرَاوِحُونَ بَیْنَ أَقْدَامِهِمْ وَ جِبَاهِهِمْ یُنَاجُونَ رَبَّهُمْ وَ یَسْأَلُونَهُ فَکَاکَ رِقَابِهِمْ مِنَ اَلنَّارِ، وَ اَللَّهِ لَقَدْ رَأَیْتُهُمْ مَعَ هَذَا وَ هُمْ خَائِفُونَ مُشْفِقُونَ.
وَ عَنْهُمْ عَنِ اِبْنِ خَالِدٍ عَنِ اَلسِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلصَّلْتِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ : نَحْوَهُ .
ترجمه:
از معروف بن خربوذ، از ابوجعفر (امام باقر) علیه السلام نقل شده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: به خدا سوگند، در زمان دوستم رسول خدا صلی الله علیه وآله اقوامی را دیدم که صبح و شام ژولیده و غبارآلود و گرسنه بودند، میان چشمانشان مانند زانوی بز (از شدت عبادت) پینه بسته بود، شب ها برای پروردگارشان در حال سجده و قیام بودند، میان پاها و پیشانی هایشان (در عبادت) جابه جا می شدند، با پروردگارشان نجوا می کردند و از او رهایی گردن هایشان از آتش را می طلبیدند، و به خدا سوگند، با این حال آن ها ترسان و هراسان بودند.
وَ عَنْهُمْ عَنِ اِبْنِ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ عِیسَی اَلنَّهْرَسِیرِیِّ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : مَنْ عَرَفَ اَللَّهَ وَ عَظَّمَهُ مَنَعَ فَاهُ مِنَ اَلْکَلاَمِ ،وَ بَطْنَهُ مِنَ اَلطَّعَامِ، وَ عَنَّی نَفْسَهُ بِالصِّیَامِ وَ اَلْقِیَامِ؛ قَالُوا : بِآبَائِنَا وَ أُمَّهَاتِنَا یَا رَسُولَ اَللَّهِ ! هَؤُلاَءِ أَوْلِیَاءُ اَللَّهِ قَالَ إِنَّ أَوْلِیَاءَ اَللَّهِ سَکَتُوا فَکَانَ سُکُوتُهُمْ ذِکْراً، وَ نَظَرُوا فَکَانَ نَظَرُهُمْ عِبْرَةً ، وَ نَطَقُوا فَکَانَ نُطْقُهُمْ حِکْمَةً، وَ مَشَوْا فَکَانَ مَشْیُهُمْ بَیْنَ اَلنَّاسِ بَرَکَةً، لَوْ لاَ اَلْآجَالُ اَلَّتِی قَدْ کُتِبَتْ عَلَیْهِمْ لَمْ تَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِی أَجْسَادِهِمْ خَوْفاً مِنَ اَلْعِقَابِ وَ شَوْقاً إِلَی اَلثَّوَابِ .
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ فِی اَلْمَجَالِسِ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی اَلْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ اَلْکُوفِیِّ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
امام صادق علیه السلام از قول پیامبر صلّی الله علیه و آله فرموده اند: هر کس خدا را بشناسد و او را تعظیم کند، دهانش را از سخن گفتن و شکمش را از طعام خوردن باز می دارد و خویشتن را با نماز و روزه به رنج و زحمت می اندازد. راوی روایت می گوید،گفتم: ای رسول خدا ! پدر و مادرمان فدایت باد ! آیا ایشان اولیای خدایند؟ فرمودند: همانا اولیای خدا چون سکوت کنند، خاموشی ایشان اندیشه است و چون به چیزی بنگرند، نگریستن ایشان عبرت است و چون سخن گویند گفتارشان حکمت است و چون میان مردم راه بروند، راه رفتن ایشان برکت است و اگر مدت زندگانی که برای آنان رقم زده شده است وجود نداشت ، هر آیینه ،از بیم عذاب و شوق به بهشت جانهایشان در بدنهایشان پایدار نمی ماند .
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ، عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ، عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ، عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ، عَنْ أَبِی بَصِیر،ٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : أَنَّ أَبَاهُ قَالَ لِجَمَاعَةٍ مِنَ اَلشِّیعَةِ : وَ اَللَّهِ إِنِّی لَأُحِبُّ رِیحَکُمْ وَ أَرْوَاحَکُمْ فَأَعِینُوا عَلَی ذَلِکَ بِوَرَعٍ وَ اِجْتِهَادٍ ،وَ اِعْلَمُوا أَنَّ وَلاَیَتَنَا لاَ تُنَالُ إِلاَّ بِالْعَمَلِ وَ اَلاِجْتِهَادِ، مَنِ اِئْتَمَّ مِنْکُمْ بِعَبْدٍ فَلْیَعْمَلْ بِعَمَلِهِ... اَلْحَدِیثَ .
وَ رَوَاهُ اَلْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی اَلْمِقْدَامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : نَحْوَهُ .
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام فرمودند: به درستیکه پدرم امام باقرعلیه السلام برای جمعی از شیعیان فرمودند:به خدا سوگند، من بوی شما و ارواح شما را دوست دارم. پس با ورع و پرهیز از گناه و کوشش در کار خیر،ما(آل محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)را در این دوستی یاری کنید و بدانید که ولایت ما جز با پارسایی و کوشش در فهم دقیق دینی به دست نمی آید. هر کدام از شما که از جماعتی پیروی می کند،باید مانند آنها رفتار کند...
ص : 88
وَ عَنْ أَبِیهِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: وَ اَللَّهِ! إِنْ کَانَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ لَیَأْکُلُ أَکْلَ اَلْعَبْدِ، وَ یَجْلِسُ جِلْسَةَ اَلْعَبْدِ؛ وَ إِنْ کَانَ لَیَشْتَرِی اَلْقَمِیصَیْنِ اَلسُّنْبُلاَنِیَّیْنِ فَیُخَیِّرُ غُلاَمَهُ خَیْرَهُمَا، ثُمَّ یَلْبَسُ اَلْآخَرَ، فَإِذَا جَازَ أَصَابِعَهُ قَطَعَهُ، وَ إِذَا جَازَ کَعْبَهُ حَذَفَهُ؛ وَ لَقَدْ وَلِیَ خَمْسَ سِنِینَ مَا وَضَعَ آجُرَّةً عَلَی آجُرَّةٍ وَ لاَ لَبِنَةً عَلَی لَبِنَةٍ، وَ لاَ أَقْطَعَ قَطِیعاً، وَ لاَ أَوْرَثَ بَیْضَاءَ وَ لاَ حَمْرَاءَ؛ وَ إِنْ کَانَ لَیُطْعِمُ اَلنَّاسَ خُبْزَ اَلْبُرِّ وَ اَللَّحْمَ وَ یَنْصَرِفُ إِلَی مَنْزِلِهِ وَ یَأْکُلُ خُبْزَ اَلشَّعِیرِ وَ اَلزَّیْتَ وَ اَلْخَلَّ، وَ مَا وَرَدَ عَلَیْهِ أَمْرَانِ کِلاَهُمَا لِلَّهِ رِضًا إِلاَّ أَخَذَ بِأَشَدِّهِمَا عَلَی بَدَنِهِ، وَ لَقَدْ أَعْتَقَ أَلْفَ مَمْلُوکٍ مِنْ کَدِّ یَدِهِ وَ تَرِبَتْ فِیهِ یَدَاهُ وَ عَرِقَ فِیهِ وَجْهُهُ، وَ مَا أَطَاقَ عَمَلَهُ أَحَدٌ مِنَ اَلنَّاسِ؛ وَ إِنْ کَانَ لَیُصَلِّی فِی اَلْیَوْمِ وَ اَللَّیْلَةِ أَلْفَ رَکْعَةٍ؛ وَ إِنْ کَانَ أَقْرَبُ اَلنَّاسِ شَبَهاً بِهِ عَلِیَّ بْنَ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ ، وَ مَا أَطَاقَ عَمَلَهُ أَحَدٌ مِنَ اَلنَّاسِ بَعْدَهُ... اَلْحَدِیثَ .
وَ رَوَاهُ اَلطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ اَلْبَیَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ : نَحْوَهُ .
ترجمه:
...امام باقر علیه السّلام فرمودند: به خدا سوگند که سنت امام علی علیه السّلام این بود که مانند بندگان غذا می خورد و بر زمین می نشست و دو جامه سنبلانی خریداری می کرد و خدمت کارش را وا می داشت که نیکوترین آن را بردارد و خود جامه دیگر را بر تن می کرد. هرگاه آستین پیراهن از انگشتان او درازتر بود آن را می برید و اگر دامن پیراهن از قوزک پا بلندتر می شد، آن را قیچی می کرد.حضرت علی علیه السّلام پنج سال حکومت داشت، اما نه آجری نهاد و نه خشتی بر خشتی دیگر و نه صاحب زمینی شد و نه سکه طلا یا نقره ای از خود باقی گذاشت. حضرت علی علیه السّلام به مردمان نان گندم و گوشت می داد و خود به خانه می رفت و نان جوین و زیتون و سرکه می خورد. حضرت علی علیه السلام هرگاه با دو کار نیک و خداپسندانه مواجه می شد کاری را انجام می داد که دشوارتر بود. او از دستمزد خود هزار بنده آزاد کرد که در راه آزادکردن آنها دست او خاک آلود بود و رخسار او عرق ریزان .کسی توانایی کار و بار او نبود. او در هر شب و روز هزار رکعت نماز می گزارد و شبیه ترین کسان به او، امام علی بن حسین علیه السّلام بود و پس از او کسی طاقت عبادت او را نداشت...
وَ فِی اَلْعِلَلِ: عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْکُوفِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ اَلْبَرْمَکِیِّ، عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ اَلْهَیْثَمِ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ، عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ، عَنْ أَبِیهِ، قَالَ: سَأَلْتُ مَوْلاَةً لِعَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ بَعْدَ مَوْتِهِ، فَقُلْتُ: صِفِی لِی أُمُورَ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ ، فَقَالَتْ أُطْنِبُ أَوْ أَخْتَصِرُ فَقُلْتُ بَلِ اِخْتَصِرِی قَالَتْ مَا أَتَیْتُهُ بِطَعَامٍ نَهَاراً قَطُّ وَ لاَ فَرَشْتُ لَهُ فِرَاشاً بِلَیْلٍ قَطُّ .
ترجمه:
حسن بن علی بن ابی حمزه، از پدرش نقل کرده که وی گفت: از یکی از کنیزان علی بن الحسین علیهما السّلام بعد از رحلت حضرت سؤال کرده و گفتم: امور علی بن الحسین علیهما السّلام را برای من توصیف نما؟ کنیز گفت: مفصّل توصیف کنم یا مختصر نمایم؟گفتم:مختصر بگو. گفت: نه روز هرگز برایش طعام بردم و نه شب برای جنابش بستر پهن کردم.
ص : 89
وَ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ: عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْعَسْکَرِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِیسَی، عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ : فِی قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ :« وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ اَلدُّنْیٰا »(1) ، قَالَ: لاَ تَنْسَ صِحَّتَکَ وَ قُوَّتَکَ وَ فَرَاغَکَ وَ شَبَابَکَ وَ نَشَاطَکَ، أَنْ تَطْلُبَ بِهَا اَلْآخِرَةَ.
ترجمه:
در کتاب معانی الاخبار .... امیر المؤمنین علی علیه السّلام در تفسیر این آیه که آیۀ 77 سورۀ بیست و هشتم(قصص) است«و فراموش مکن بهرۀ خود را از دنیا»،فرموده است،یعنی فراموش مکن که از تندرستی و نیرو و آسایش و جوانی و نشاط خود،جهان دیگر را طلب کنی .
وَ فِی عُیُونِ اَلْأَخْبَارِ: عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ اَلْهَمَذَانِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ عَبْدِ اَلسَّلاَمِ بْنِ صَالِحٍ اَلْهَرَوِیِّ، فِی حَدِیثٍ: أَنَّ اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ (کَانَ رُبَّمَا یُصَلِّی) فِی یَوْمِهِ وَ لَیْلَتِهِ أَلْفَ رَکْعَةٍ، وَ إِنَّمَا یَنْفَتِلُ مِنْ صَلاَتِهِ سَاعَةً فِی صَدْرِ اَلنَّهَارِ، وَ قَبْلَ اَلزَّوَالِ، وَ عِنْدَ اِصْفِرَارِ اَلشَّمْسِ؛ فَهُوَ فِی هَذِهِ اَلْأَوْقَاتِ قَاعِدٌ فِی مُصَلاَّهُ یُنَاجِی رَبَّهُ .
ترجمه:
از عبدالسلام بن صالح هروی، در حدیثی نقل شده که امام رضا علیه السلام (گاهی) در روز و شب خود هزار رکعت نماز می خواندند، و تنها در اوایل روز، پیش از زوال (ظهر)، و هنگام زرد شدن خورشید (نزدیک غروب) از نمازشان فارغ می شدند؛ و در این اوقات در مصلای خود نشسته و با پروردگارشان نجوا می کردند.
ص : 90
وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ نُعَیْمِ بْنِ شَاذَانَ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ اَلْعَبَّاسِ، عَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ: أَنَّهُ کَانَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَلِیلَ اَلنَّوْمِ بِاللَّیْلِ، کَثِیرَ اَلسَّهَرِ، یُحْیِی أَکْثَرَ لَیَالِیهِ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَی اَلصُّبْحِ، وَ کَانَ کَثِیرَ اَلصِّیَامِ، فَلاَ یَفُوتُهُ صِیَامُ ثَلاَثَةِ أَیَّامٍ فِی اَلشَّهْرِ، وَ یَقُولُ: ذَلِکَ صَوْمُ اَلدَّهْرِ، وَ کَانَ کَثِیرَ اَلْمَعْرُوفِ وَ اَلصَّدَقَةِ فِی اَلسِّرِّ، وَ أَکْثَرُ ذَلِکَ یَکُونُ مِنْهُ فِی اَللَّیَالِی اَلْمُظْلِمَةِ؛ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ رَأَی مِثْلَهُ فِی فَضْلِهِ فَلاَ تُصَدِّقْهُ .
ترجمه:
ابراهیم بن عباس مروی است که گفت : حضرت ابی الحسن الرضا علیه السّلام آن بزرگوار در شب کم خواب و بسیار بیدار بود و اکثر شبها را از اول شب تا صبح احیاء می گرفت و بسیار روزه می گرفت ، و روزه گرفتن در هر ماه سه روز از او فوت نمیشد، و نیز حضرت میفرمودند: روزه گرفتن در هر ماه سه روز مثل روزه گرفتن جمیع ایام عمر است؛ و در پنهانی بسیار احسان به مردم میکردند و صدقه میداد و اکثر آن در شبهای تار بود پس اگر کسی بپندارد که در فضل مثل او را دیده است او را تصدیق نکنید.
وَ فِی اَلْخِصَالِ: عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ اَلْأَنْصَارِیِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی اَلْمِقْدَامِ، عَنْ أَبِیهِ، قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : یَا أَبَا اَلْمِقْدَامِ! إِنَّمَا شِیعَةُ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ اَلشَّاحِبُونَ اَلنَّاحِلُونَ اَلذَّابِلُونَ، ذَابِلَةٌ شِفَاهُهُمْ، خَمِیصَةٌ بُطُونُهُمْ، مُتَغَیِّرَةٌ أَلْوَانُهُمْ، مُصْفَرَّةٌ وُجُوهُهُمْ؛ إِذَا جَنَّهُمُ اَللَّیْلُ اِتَّخَذُوا اَلْأَرْضَ فِرَاشاً، وَ اِسْتَقْبَلُوا اَلْأَرْضَ بِجِبَاهِهِمْ کَثِیرٌ سُجُودُهُمْ، کَثِیرَةٌ دُمُوعُهُمْ، کَثِیرٌ دُعَاؤُهُمْ، کَثِیرٌ بُکَاؤُهُمْ، یَفْرَحُ اَلنَّاسُ وَ هُمْ مَحْزُونُونَ .
ترجمه:
...ابی مقدام گوید: امام باقر علیه السلام مرا فرمودند: ای ابا مقدام شیعه حضرت علی علیه السّلام فقط افرادی هستند که رنگ رخسارشان دگرگون شده و اندامشان لاغر گشته و خشکیده و لبهایشان خشک و شکمهایشان خالی است و رنگشان پریده و صورتشان زرد است ، چون تاریکی شب آنان را فرا گیرد ، زمین را بستر گیرند و پیشانی بر زمین نهند سجده ها کنند و اشگها بریزند بسیار دعا کنند و بسیار بگریند مردم شادی کنند و آنان غمگینند.
مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ اَلنُّعْمَانِ اَلْمُفِیدُ فِی اَلْإِرْشَادِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ کُلْثُومٍ، عَنِ اَلصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: وَ اَللَّهِ مَا أَکَلَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ مِنَ اَلدُّنْیَا حَرَاماً قَطُّ حَتَّی مَضَی لِسَبِیلِهِ، وَ مَا عُرِضَ لَهُ أَمْرَانِ (کِلاَهُمَا) لِلَّهِ رِضًا إِلاَّ أَخَذَ بِأَشَدِّهِمَا عَلَیْهِ فِی دِینِهِ وَ مَا نَزَلَتْ بِرَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ نَازِلَةٌ قَطُّ إِلاَّ دَعَاهُ ثِقَةً بِهِ (وَ مَا أَطَاقَ أَحَدٌ) عَمَلَ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مِنْ هَذِهِ اَلْأُمَّةِ غَیْرُهُ وَ إِنْ کَانَ لَیَعْمَلُ عَمَلَ رَجُلٍ کَانَ وَجْهُهُ بَیْنَ اَلْجَنَّةِ وَ اَلنَّارِ یَرْجُو ثَوَابَ هَذِهِ وَ یَخَافُ عِقَابَ هَذِهِ وَ لَقَدْ أَعْتَقَ مِنْ مَالِهِ أَلْفَ مَمْلُوکٍ فِی طَلَبِ وَجْهِ اَللَّهِ وَ اَلنَّجَاةِ مِنَ اَلنَّارِ مِمَّا کَدَّ بِیَدَیْهِ وَ رَشَحَ مِنْهُ جَبِینُهُ وَ إِنْ کَانَ لَیَقُوتُ أَهْلَهُ بِالزَّیْتِ وَ اَلْخَلِّ وَ اَلْعَجْوَةِ وَ مَا کَانَ لِبَاسُهُ إِلاَّ اَلْکَرَابِیسَ ، إِذَا فَضَلَ شَیْءٌ عَنْ یَدِهِ (دَعَا بِالْجَلَمِ) فَقَطَعَهُ وَ مَا أَشْبَهَهُ مِنْ وُلْدِهِ وَ لاَ أَهْلِ بَیْتِهِ أَحَدٌ أَقْرَبُ شَبَهاً بِهِ فِی لِبَاسِهِ وَ فِقْهِهِ مِنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ ، وَ لَقَدْ دَخَلَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ اِبْنُهُ عَلَیْهِ فَإِذَا هُوَ قَدْ بَلَغَ مِنَ اَلْعِبَادَةِ مَا لَمْ یَبْلُغْهُ أَحَدٌ فَرَآهُ قَدِ اِصْفَرَّ لَوْنُهُ مِنَ اَلسَّهَرِ وَ رَمَصَتْ عَیْنَاهُ مِنَ اَلْبُکَاءِ وَ دَبِرَتْ جَبْهَتُهُ وَ اِنْخَزَمَ أَنْفُهُ مِنَ اَلسُّجُودِ وَ وَرِمَتْ سَاقَاهُ وَ قَدَمَاهُ مِنَ اَلْقِیَامِ فِی اَلصَّلاَةِ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ ، فَلَمْ أَمْلِکْ حِینَ رَأَیْتُهُ بِتِلْکَ اَلْحَالِ اَلْبُکَاءَ فَبَکَیْتُ رَحْمَةً لَهُ فَإِذَا هُوَ یُفَکِّرُ فَالْتَفَتَ إِلَیَّ بَعْدَ هُنَیْهَةٍ مِنْ دُخُولِی فَقَالَ یَا بُنَیَّ أَعْطِنِی بَعْضَ تِلْکَ اَلصُّحُفِ اَلَّتِی فِیهَا عِبَادَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ ، فَأَعْطَیْتُهُ فَقَرَأَ فِیهَا شَیْئاً یَسِیراً ثُمَّ تَرَکَهَا مِنْ یَدِهِ تَضَجُّراً وَ قَالَ مَنْ یَقْوَی عَلَی عِبَادَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ .
ترجمه:
حسن بن محمد بن یحیی(بسند خود)از سعید بن کلثوم روایت کند که گفت: شرفیاب محضر امام صادق علیه السّلام بودم، پس نام امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام بمیان آمد،امام صادق علیه السّلام بسیار او را ستود، و آنچه شایستۀ آن بزرگوار بود مدحش کرد آنگاه فرمودند: بخدا علی بن ابی طالب علیه السّلام (کسی بود که) هرگز چیز حرامی از دنیا نخورد تا از دنیا رفت، و هرگز باو پیشنهاد انجام دو کاری که مورد خوشنودی خدا بود نشد جز اینکه انجام هر کدام سخت تر و دشوارتر بود بر عهده گرفت، و هیچ پیش آمد ناگوار و اندوهناکی برای رسول خدا صلّی الله علیه و آله پیش نیامد جز اینکه برای برطرف کردن آن حضرت علی علیه السّلام را میطلبید، و این بخاطر آن اعتمادی بود که باو داشت، و کسی از این امت تاب انجام عمل رسول خدا صلّی الله علیه و آله را جز آن جناب نداشت، و عمل او عمل مردی بود که خود را گویا میان بهشت و دوزخ میدید، که امیدوار در ثواب این و ترسناک از عقاب آن بود، و همانا از دارائی خویش هزار بنده خرید و در راه خدا و برای رهائی از دوزخ آزاد کرد، که بهای آن را از دسترنج خود و عرق پیشانی داد و با این حال خوراک خانواده و زن و بچۀ خود را از زیتون و سرکه و خرما تهیه میکرد و مصرف می نمودند، و جامه اش جز کرباس نبود که هر گاه آستین آن بلندتر از دستش بود مقراض را میخواست و آن را قیچی میکرد، و کسی در میان فرزندان و خانوادۀ او از علی بن الحسین باو در جامه و دانش شبیه تر نبود، و همانا پسرش أبو جعفر حضرت باقرعلیه السلام بر او درآمد و پدر را دید، در عبادت بدان جا رسیده که أحدی بدان حال در نیامده، دید بواسطۀ بیداری شب رنگش زرد شده، و از بسیاری گریه چشمانش مجروح گشته، پیشانی و بینی او از بسیاری سجده پینه بسته، و از بس برای نماز روی پا ایستاده پاها و ساق پایشان ورم کرده، امام باقر علیه السلام می فرمودند: چون او را باین حال دیدم نتوانستم خودداری کنم و از روی دلسوزی برای او گریستم،و او در آن حال سر بجیب تفکر فرو برده بود، پس از لختی که از رفتن من بدان جا گذشت بمن رو کرده فرمود: ای پسرم: برخی از کتابهائی که عبادت حضرت علی بن ابی طالب علیه السّلام در آن نوشته شده بمن بده، من آن را بدستشان دادم، اندکی از آن را خواندند، آنگاه با اندوه آن را بزمین نهاده و فرمودند: آیا کسی وجود دارد؟ که تاب نیروی عبادت حضرت علی علیه السّلام را داشته باشد!
ص : 91
وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ یُصَلِّی فِی اَلْیَوْمِ وَ اَللَّیْلَةِ أَلْفَ رَکْعَةٍ وَ کَانَتِ اَلرِّیحُ تُمِیلُهُ مِثْلَ اَلسُّنْبُلَةِ .
ترجمه:
...از امام باقر علیه السلام روایت شده است که: حضرت علی بن حسین علیه السّلام در شبانه روز هزار رکعت نماز می گزارد و نسیم او را می جنباند همچنان که گیاه سنبله را می جنباند .
ص : 92
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحُسَیْنِ اَلْمُوسَوِیُّ اَلرَّضِیُّ فِی نَهْجِ اَلْبَلاَغَةِ عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی خُطْبَةٍ لَهُ قَالَ: وَ عَلَیْکُمْ بِالْجِدِّ وَ اَلاِجْتِهَادِ وَ اَلتَّأَهُّبِ وَ اَلاِسْتِعْدَادِ وَ اَلتَّزَوُّدِ فِی مَنْزِلِ اَلزَّادِ.
ترجمه:
نهج البلاغه:امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:بر شما باد به تلاش و کوشش، آمادگی و مهیا شدن، و جمع آوری زاد و توشه آخرت در محل جمع آوری توشه (که این دنیای زودگذر می باشد).
اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلطُّوسِیُّ فِی اَلْأَمَالِی قَالَ: رُوِیَ أَنَّ أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ خَرَجَ ذَاتَ لَیْلَةٍ مِنَ اَلْمَسْجِدِ وَ کَانَتْ لَیْلَةً قَمْرَاءَ فَأَمَّ اَلْجَبَّانَةَ وَ لَحِقَهُ جَمَاعَةٌ یَقْفُونَ أَثَرَهُ فَوَقَفَ عَلَیْهِمْ، ثُمَّ قَالَ: مَنْ أَنْتُمْ؟ قَالُوا : شِیعَتُکَ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ ! فَتَفَرَّسَ فِی وُجُوهِهِمْ، ثُمَّ قَالَ: فَمَا لِی لاَ أَرَی عَلَیْکُمْ سِیمَاءَ اَلشِّیعَةِ ؟! قَالُوا: وَ مَا سِیمَاءُ اَلشِّیعَةِ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ ؟ قَالَ: صُفْرُ اَلْوُجُوهِ مِنَ اَلسَّهَرِ عُمْشُ اَلْعُیُونِ مِنَ اَلْبُکَاءِ ، حُدْبُ اَلظُّهُورِ مِنَ اَلْقِیَامِ خُمْصُ اَلْبُطُونِ مِنَ اَلصِّیَامِ، ذُبُلُ اَلشِّفَاهِ مِنَ اَلدُّعَاءِ عَلَیْهِمْ غَبَرَةُ اَلْخَاشِعِینَ
ترجمه:
روایت شده است که شبی امیر مؤمنان از مسجد خارج شد و آن شب مهتابی بود. پس به جانب بیابان رفتند . و گروهی نیز به دنبال حضرت حرکت کردند. پس حضرت ایستاد و فرمود: شما کیستید؟ گفتند: ای امیر مؤمنان! ما شیعیان تو هستیم. پس حضرت در چهره هایشان خیره شد، آنگاه فرمود: پس مرا چه شده است که سیمای شیعیان را بر شما نمی بینم؟! عرضه داشتند: ای امیر مؤمنان! سیمای شیعیان چگونه است؟ امام فرمودند: چهره هایشان از شب بیداری زرد،چشمانشان از شدت گریستن کم سو گشته است،پشتشان از فراوانی نماز خمیده شده، شکم هایشان از روزه لاغر، لبانشان از کثرت دعا پژمرده شده است و بر آنان گرد و غبار انسان های فروتن نشسته است.
وَ عَنْ أَبِیهِ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْحَفَّارِ، عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَلِیٍّ اَلدِّعْبِلِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَلِیٍّ أَخِی دِعْبِلِ بْنِ عَلِیٍّ، عَنِ اَلرِّضَاعلیه السلام، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : أَنَّهُ قَالَ لِخَیْثَمَةَ : أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّا لاَ نُغْنِی مِنَ اَللَّهِ شَیْئاً ،وَ أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّهُ لاَ یُنَالُ مَا عِنْدَ اَللَّهِ إِلاَّ بِالْعَمَلِ، وَ أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّ أَعْظَمَ اَلنَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلاً ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ، وَ أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّهُمْ إِذَا قَامُوا بِمَا أُمِرُوا أَنَّهُمْ هُمُ اَلْفَائِزُونَ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ .
ترجمه:
با سند برادر دعبل خزاعی از حضرت رضاعلیه السلام از پدران خود از حضرت باقر علیهم السّلام، که به خیثمه فرمودند: ابلاغ کن(برسان و بگو) به شیعیان ما که : ما نمیتوانیم شما را در دادگاه الهی بی نیاز از عمل بنمائیم. و بآنان برسان که بثوابهای الهی و بالطاف خداوندی انسان نمیرسد مگر از راه عمل، بآنها بگو که پر حسرت ترین مردم در روز قیامت کسی است که در بارۀ عدل و داد سخنرانی کند و مردم را بآن ترغیب نماید ولی خودش عملا راه خلاف را برود و بآنها ابلاغ کن که اگر بوظائف خود قیام کنند و آنچه بآنان دستور داده شود انجام دهند روز قیامت رستگار و کامیابند.
ترجمه دیگر:
...حضرت باقر علیه السّلام به خیثمه فرمودند: به شیعیان ما بگو که هیچ کسی به آن چه نزد خداوند است دست نمی یابد مگر در سایۀ عمل. به شیعیان ما بگو که بزرگترین افسوس مردمان در روز قیامت را کسی دارد که از عدل سخن بگوید و سپس از آن به غیرش روی گرداند و به شیعیان ما بگو که اگر به آنچه فرمان داده شده اند،قیام کنند،در روز قیامت از رستگاران اند.
ص : 93
بَابُ اِسْتِحْبَابِ اِسْتِوَاءِ اَلْعَمَلِ وَ اَلْمُدَاوَمَةِ عَلَیْهِ وَ أَقَلُّهُ سَنَةٌ
******
ترجمه:
باب مستحب بودن پایداری در عمل و مداومت بر آن، و اینکه کمترین مدت آن یک سال است
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ، عَنْ أَبِی عَلِیٍّ اَلْأَشْعَرِیِّ، عَنْ عِیسَی بْنِ أَیُّوبَ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ، عَنِ اَلْعَلاَءِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: إِنِّی لَأُحِبُّ أَنْ أَقْدَمَ عَلَی رَبِّی وَ عَمَلِی مُسْتَوٍ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از حضرت باقر علیه السّلام روایت می کند که: حضرت سجاد علیه السّلام میفرمودند: من دوست دارم در حالی که عملم ثابت ( مقبول و درست) باشد به محضر پروردگارم وارد شوم.
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: إِنِّی لَأُحِبُّ أَنْ أُدَاوِمَ عَلَی اَلْعَمَلِ وَ إِنْ قَلَّ.
ترجمه:
معاویه بن عمار روایت کرده که حضرت علی بن الحسین علیهما السلام میفرمودند: من دوست دارم که عمل را ادامه دهم اگر چه کم باشد.
ص : 94
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ نَجِیَّةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَا مِنْ شَیْءٍ أَحَبَّ إِلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ عَمَلٍ یُدَاوَمُ عَلَیْهِ وَ إِنْ قَلَّ.
ترجمه:
امام باقر علیه السّلام فرمودند: چیزی نزد خدای عز و جل دوست داشتنی تر از عملی که ادامه دار باشد نیست، اگر چه اندک باشد.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنِ اَلْحَلَبِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : إِذَا کَانَ اَلرَّجُلُ عَلَی عَمَلٍ فَلْیَدُمْ عَلَیْهِ سَنَةً، ثُمَّ یَتَحَوَّلُ عَنْهُ إِنْ شَاءَ إِلَی غَیْرِهِ؛ وَ ذَلِکَ أَنَّ لَیْلَةَ اَلْقَدْرِ یَکُونُ فِیهَا فِی عَامِهِ ذَلِکَ مَا شَاءَ اَللَّهُ أَنْ یَکُونَ.
ترجمه:
از حلبی نقل شده که ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: هنگامی که مردی کاری را آغاز کرد، باید تا پایان سال بر آن پایداری کند، سپس اگر خواست، می تواند آن را رها کرده و به کار دیگری روی آورد؛ زیرا در شب قدر آن سال، آنچه خداوند برای او بخواهد مقدر می شود و او از برکات آن بهره مند خواهد شد.
وَ عَنْهُ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی، عَنْ حَرِیزٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ: أَحَبُّ اَلْأَعْمَالِ إِلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا دَاوَمَ اَلْعَبْدُ عَلَیْهِ وَ إِنْ قَلَّ.
وَ رَوَاهُ اِبْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ اَلسَّرَائِرِ نَقْلاً مِنْ کِتَابِ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
زراره از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که فرمودند: محبوبترین اعمال پیش خداوند متعال آن عملی است که بنده آن عمل را ادامه دهد گرچه کم و اندک باشد.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ، عَنْ عَبْدِ اَلْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : إِیَّاکَ أَنْ تَفْرِضَ عَلَی نَفْسِکَ فَرِیضَةً فَتُفَارِقَهَا اِثْنَیْ عَشَرَ هِلاَلاً.
ترجمه:
سلیمان بن خالد، گوید: امام صادق علیه السّلام فرمودند: مبادا بر خود کاری را لازم کنی و قبل از کامل شدن دوازده ماه، از آن دست برداری.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلنَّوْفَلِیِّ عَنِ اَلسَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : مَا أَقْبَحَ اَلْفَقْرَ بَعْدَ اَلْغِنَی وَ أَقْبَحَ اَلْخَطِیئَةَ بَعْدَ اَلْمَسْکَنَةِ وَ أَقْبَحُ مِنْ ذَلِکَ اَلْعَابِدُ لِلَّهِ ثُمَّ یَدَعُ عِبَادَتَهُ.
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام از قول رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده اند: چه زشت است فقر بعد از غنا و چه زشت است گناه بعد از تنگدستی و درویشی و زشت تر از آن عابدی است که پس از عبادت برای خدا ، ترک عبادت کرده است.
ص : 95
بَابُ اِسْتِحْبَابِ اَلاِعْتِرَافِ بِالتَّقْصِیرِ فِی اَلْعِبَادَةِ
******
ترجمه:
باب مستحب بودن اعتراف به کوتاهی در عبادت
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِی خَلَفٍ، عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ مُوسَی عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ: لِبَعْضِ وُلْدِهِ: یَا بُنَیَّ! عَلَیْکَ بِالْجِدِّ لاَ تُخْرِجَنَّ نَفْسَکَ مِنْ حَدِّ اَلتَّقْصِیرِ فِی عِبَادَةِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ طَاعَتِهِ، فَإِنَّ اَللَّهَ لاَ یُعْبَدُ حَقَّ عِبَادَتِهِ.
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ؛ وَ رَوَاهُ اِبْنُ إِدْرِیسَ فِی اَلسَّرَائِرِ نَقْلاً مِنْ کِتَابِ اَلْمَشِیخَةِ لِلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ : وَ رَوَاهُ اَلطُّوسِیُّ فِی اَلْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام به یکی از فرزندانش فرمودند: ای فرزندم! همواره تلاش کوشش کن، و مبادا خودت را در عبادت و طاعت خدای عز و جل بی تقصیر بدانی ، زیرا خدا چنان که شایسته است، پرستش نشده.
وَ بِالْإِسْنَادِ، عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ اَلْفَضْلِ بْنِ یُونُسَ وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ اَلْأَشْعَرِیِّ، عَنْ عِیسَی بْنِ أَیُّوبَ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ ، عَنِ اَلْفَضْلِ بْنِ یُونُسَ، عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: أَکْثِرْ مِنْ أَنْ تَقُولَ:« اَللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلْنِی مِنَ اَلْمُعَارِینَ وَ لاَ تُخْرِجْنِی مِنَ اَلتَّقْصِیرِ» قَالَ: قُلْتُ: أَمَّا اَلْمُعَارُونَ فَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّ اَلرَّجُلَ یُعَارُ اَلدِّینَ ثُمَّ یَخْرُجُ مِنْهُ، فَمَا مَعْنَی« لاَ تُخْرِجْنِی مِنَ اَلتَّقْصِیرِ» فَقَالَ: کُلُّ عَمَلٍ تُرِیدُ بِهِ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَکُنْ فِیهِ مُقَصِّراً عِنْدَ نَفْسِکَ، فَإِنَّ اَلنَّاسَ کُلَّهُمْ فِی أَعْمَالِهِمْ فِیمَا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ اَللَّهِ مُقَصِّرُونَ، إِلاَّ مَنْ عَصَمَهُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ .
ترجمه:
از فضل بن یونس نقل شده که ابوالحسن (علیه السلام) فرمود: «بسیار بگو: خدایا، مرا از جمله معارین (کسانی که دین به آن ها عاریه داده شده و سپس از آن خارج می شوند) قرار مده، و مرا از تقصیر (کوتاهی) خارج مکن.» فضل گفت: پرسیدم: «معارین را فهمیدم که به مردی اشاره دارد که دین به او عاریه داده شده و سپس از آن خارج می شود، اما معنای 'مرا از تقصیر خارج مکن' چیست؟» فرمود: «هر عملی که برای خدای عزوجل انجام می دهی، خود را در آن نزد خودت مقصر بدان؛ زیرا همه مردم در اعمالشان در برابر خدا مقصرند، مگر کسی که خداوند عزوجل او را حفظ کند.»
ص : 96
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنَ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: لاَ تَسْتَکْثِرُوا کَثِیرَ اَلْخَیْرِ وَ لاَ تَسْتَقِلُّوا قَلِیلَ اَلذُّنُوبِ... اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
از سماعة نقل شده که گفت: شنیدم ابوالحسن (علیه السلام) می فرماید: «خیر بسیار را زیاد نپندارید و گناه اندک را کوچک نشمارید...»
وَ عَنْهُمْ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ بَعْضِ اَلْعِرَاقِیِّینَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْمُثَنَّی اَلْحَضْرَمِیِّ، عَنْ أَبِیهِ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زَیْدٍ، عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : یَا جَابِرُ لاَ أَخْرَجَکَ اَللَّهُ مِنَ اَلنَّقْصِ وَ اَلتَّقْصِیرِ.
ترجمه:
جابر گوید: امام باقر علیه السّلام فرمودند: ای جابر! خداوند تو را از ناقص دانستن عملت و مقصر دانستن در عبادت بیرون نبرد.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ کَثِیرٍ، عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ اَلْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: لاَ یَتَّکِلِ اَلْعَامِلُونَ لِی عَلَی أَعْمَالِهِمُ اَلَّتِی یَعْمَلُونَهَا لِثَوَابِی، فَإِنَّهُمْ لَوِ اِجْتَهَدُوا وَ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ أَعْمَارَهُمْ فِی عِبَادَتِی کَانُوا مُقَصِّرِینَ غَیْرَ بَالِغِینَ فِی عِبَادَتِهِمْ کُنْهَ عِبَادَتِی فِیمَا یَطْلُبُونَ عِنْدِی مِنْ کَرَامَتِی وَ اَلنَّعِیمِ فِی جِنَانِی وَ رَفِیعِ اَلدَّرَجَاتِ اَلْعُلَی فِی جِوَارِی؛ وَ لَکِنْ بِرَحْمَتِی فَلْیَثِقُوا، وَ فَضْلِی فَلْیَرْجُوا، وَ إِلَی حُسْنِ اَلظَّنِّ بِی فَلْیَطْمَئِنُّوا ... اَلْحَدِیثَ .
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ : مِثْلَهُ .
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی اَلتَّوْحِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ؛ وَ رَوَاهُ اَلطُّوسِیُّ فِی مَجَالِسِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنِ اِبْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ .
وَ رَوَاهُ أَیْضاً عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْرَوَیْهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ اَلرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از ابوعبیده حذاء نقل شده که ابوجعفر (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود: خداوند عزوجل فرموده است: «کسانی که برای من عمل می کنند، به اعمالی که برای ثواب من انجام می دهند، تکیه نکنند؛ زیرا اگر آن ها تمام عمرشان را در عبادتم بکوشند و خود را به زحمت اندازند، باز هم در عبادتشان مقصرند و به حقیقت عبادتم که در پی کرامت من، نعمت های بهشتی ام و درجات عالی در جوارم هستند، نمی رسند. بلکه به رحمتم اطمینان کنند، به فضلم امیدوار باشند و به حسن ظن به من آرامش یابند...»
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ فِی اَلْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلصَّفَّار،ِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَلْحَمِیدِ، عَنْ عَامِرِ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ اَلْوَلِید،ِ عَنْ سَعْدٍ اَلْإِسْکَافِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: ثَلاَثٌ قَاصِمَاتُ اَلظَّهْرِ: رَجُلٌ اِسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ، وَ نَسِیَ ذُنُوبَهُ، وَ أُعْجِبَ بِرَأْیِهِ.
وَ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَلْحَمِیدِ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
...امام باقر علیه السّلام فرمودند: سه خصلت کمر شکنند: مردی که عملش را، زیاد شمارد، و گناهانش را فراموش کند، و رأی خود را بپسندد.
ص : 97
وَ فِی اَلْخِصَالِ: عَنْ أَبِیهِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی، عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ اَلْحَجَّاجِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ إِبْلِیسُ : إِذَا اِسْتَمْکَنْتُ مِنِ اِبْنِ آدَمَ فِی ثَلاَثٍ لَمْ أُبَالِ مَا عَمِلَ، فَإِنَّهُ غَیْرُ مَقْبُولٍ مِنْهُ: إِذَا اِسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ، وَ نَسِیَ ذَنْبَهُ، وَ دَخَلَهُ اَلْعُجْبُ.
ترجمه:
از عبدالرحمن بن حجاج نقل شده که ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: ابلیس گفت: «هرگاه بر فرزند آدم در سه چیز مسلط شوم، دیگر برایم مهم نیست که چه عملی انجام دهد، زیرا از او پذیرفته نمی شود: هنگامی که عملش را زیاد بشمارد، گناهش را فراموش کند و خودبینی (عجب) در او راه یابد.
ص : 98
بَابُ تَحْرِیمِ اَلْإِعْجَابِ بِالنَّفْسِ وَ بِالْعَمَلِ وَ اَلْإِدْلاَلِ بِهِ
******
ترجمه:
باب حرام بودن خودپسندی نسبت به نفس و عمل و تفاخر به آن
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ کَثِیرٍ، عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: قَالَ اَللَّهُ تَعَالَی: إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ اَلْمُؤْمِنِینَ لَمَنْ یَجْتَهِدُ فِی عِبَادَتِی فَیَقُومُ مِنْ رُقَادِهِ وَ لَذِیذِ وِسَادِهِ فَیَجْتَهِدُ لِیَ اَللَّیَالِیَ، فَیُتْعِبُ نَفْسَهُ فِی عِبَادَتِی، فَأَضْرِبُهُ بِالنُّعَاسِ اَللَّیْلَةَ وَ اَللَّیْلَتَیْنِ نَظَراً مِنِّی لَهُ وَ إِبْقَاءً عَلَیْهِ، فَیَنَامُ حَتَّی یُصْبِحَ، فَیَقُومُ وَ هُوَ مَاقِتٌ لِنَفْسِهِ زَارِئٌ عَلَیْهَا وَ لَوْ أُخَلِّی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَا یُرِیدُ مِنْ عِبَادَتِی لَدَخَلَهُ اَلْعُجْبُ مِنْ ذَلِکَ، فَیُصَیِّرُهُ اَلْعُجْبُ إِلَی اَلْفِتْنَةِ بِأَعْمَالِهِ، فَیَأْتِیهِ مِنْ ذَلِکَ مَا فِیهِ هَلاَکُهُ لِعُجْبِهِ بِأَعْمَالِهِ وَ رِضَاهُ عَنْ نَفْسِهِ، حَتَّی یَظُنَّ أَنَّهُ قَدْ فَاقَ اَلْعَابِدِینَ وَ جَازَ فِی عِبَادَتِهِ حَدَّ اَلتَّقْصِیرِ فَیَتَبَاعَدُ مِنِّی عِنْدَ ذَلِکَ وَ هُوَ یَظُنُّ أَنَّهُ یَتَقَرَّبُ إِلَیَّ... اَلْحَدِیثَ .
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ وَ اَلطُّوسِیُّ : کَمَا تَقَدَّمَ .
ترجمه:
از ابوعبیده نقل شده که ابوجعفر (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود: خداوند متعال فرموده است: «از میان بندگان مؤمنم، کسانی هستند که در عبادتم بسیار می کوشند، از خواب و آرامش بسترشان برمی خیزند و شب ها برای من تلاش می کنند و خود را در عبادتم به زحمت می اندازند. پس من از روی لطف و برای حفظ آن ها، یک شب یا دو شب خواب آلودگی بر آن ها چیره می کنم. در نتیجه، تا صبح می خوابند و وقتی بیدار می شوند، از خود ناراضی و سرزنش گر هستند. اما اگر من آن ها را آزاد بگذارم تا هرچه می خواهند عبادت کنند، خودبینی (عجب) به آن ها راه می یابد و این خودبینی آن ها را به فتنه در اعمالشان می کشاند، به گونه ای که به سبب خودپسندی در اعمالشان و رضایت از خود، به هلاکت می رسند، تا جایی که گمان می کنند از دیگر عابدان پیشی گرفته اند و در عبادتشان از حد تقصیر فراتر رفته اند. در این حال، از من دور می شوند، درحالی که تصور می کنند به من نزدیک شده اند...»
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ اَلْحَجَّاجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ اَلرَّجُلُ یَعْمَلُ اَلْعَمَلَ وَ هُوَ خَائِفٌ مُشْفِقٌ ثُمَّ یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ اَلْبِرِّ فَیَدْخُلُهُ شِبْهُ اَلْعُجْبِ بِهِ فَقَالَ هُوَ فِی حَالِهِ اَلْأُولَی وَ هُوَ خَائِفٌ أَحْسَنُ حَالاً مِنْهُ فِی حَالِ عُجْبِهِ .
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
عبد الرحمن بن حجاج گوید: بامام صادق علیه السّلام عرض کردم: مردی عملی (گناهی) می کند و از آن ترسان و هراسان می شود، سپس کار نیکی میکند و او را شبه عجبی می گیرد حضرت صادق علیه السلام فرمودند: حال نخست او که ترس است بهتر از حال عجب و خودبینی اش می باشد.
ص : 99
وَ بِالْإِسْنَادِ، عَنْ یُونُسَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی حَدِیثٍ: قَالَ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ لِإِبْلِیسَ ، أَخْبِرْنِی بِالذَّنْبِ اَلَّذِی إِذَا أَذْنَبَهُ اِبْنُ آدَمَ اِسْتَحْوَذْتَ عَلَیْهِ؟ قَالَ: إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اِسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِی عَیْنِهِ ذَنْبُهُ؛ وَ قَالَ: قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِدَاوُدَ یَا دَاوُدُ ! بَشِّرِ اَلْمُذْنِبِینَ وَ أَنْذِرِ اَلصِّدِّیقِینَ! قَالَ: کَیْفَ أُبَشِّرُ اَلْمُذْنِبِینَ وَ أُنْذِرُ اَلصِّدِّیقِینَ؟ قَالَ: یَا دَاوُدُ! بَشِّرِ اَلْمُذْنِبِینَ أَنِّی أَقْبَلُ اَلتَّوْبَةَ وَ أَعْفُو عَنِ اَلذَّنْبِ، وَ أَنْذِرِ اَلصِّدِّیقِینَ أَنْ لاَ یُعْجَبُوا بِأَعْمَالِهِمْ، فَإِنَّهُ لَیْسَ عَبْدٌ أَنْصِبُهُ لِلْحِسَابِ إِلاَّ هَلَکَ.
ترجمه:
از یونس، از برخی از اصحابش، از ابوعبدالله (علیه السلام) نقل شده که گفت: رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در حدیثی فرمود: موسی بن عمران (علیه السلام) به ابلیس گفت: «مرا از گناهی آگاه کن که وقتی فرزند آدم آن را مرتکب شود، تو بر او چیره می شوی؟» ابلیس گفت: «هنگامی که او از خودش خوشش بیاید، عملش را زیاد بشمارد و گناهش در نظرش کوچک جلوه کند.»
و نیز فرمود: خداوند عزوجل به داود گفت: «ای داود! گناهکاران را بشارت ده و صدیقان (راست کاران) را هشدار ده!» داود گفت: «چگونه گناهکاران را بشارت دهم و صدیقان را هشدار دهم؟» خداوند فرمود: «ای داود! به گناهکاران بشارت ده که من توبه را می پذیرم و از گناه درمی گذرم، و به صدیقان هشدار ده که به اعمالشان مغرور نشوند، زیرا هیچ بنده ای نیست که او را برای حسابرسی برپا کنم، مگر اینکه هلاک می شود.»
وَ عَنْهُ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ اَلْحَجَّاجِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَلرَّجُلَ لَیُذْنِبُ اَلذَّنْبَ فَیَنْدَمُ عَلَیْهِ وَ یَعْمَلُ اَلْعَمَلَ فَیَسُرُّهُ ذَلِکَ فَیَتَرَاخَی عَنْ حَالِهِ تِلْکَ فَلَأَنْ یَکُونَ عَلَی حَالِهِ تِلْکَ خَیْرٌ لَهُ مِمَّا دَخَلَ فِیهِ.
وَ رَوَاهُ اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از عبدالرحمن بن حجاج روایت شده که امام صادق علیه السلام فرمود: همانا گاهی انسان مرتکب گناهی می شود و سپس پشیمان می گردد و کاری انجام می دهد که او را خوشحال می کند (و جایگزین گناه می کند)، اما در آن حالت (خوشحالی و رضایت) تعلل می ورزد و کوتاهی می کند. همانا برای او بهتر بود که در همان حالت (پشیمانی و ندامت) باقی می ماند تا به آنچه که وارد آن شده (رضایت از عمل جایگزین و تعلل در عمل) روی می آورد.
وَ عَنْهُ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ اَلْحَلاَّلِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ، عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ اَلْعُجْبِ اَلَّذِی یُفْسِدُ اَلْعَمَلَ؟ فَقَالَ: اَلْعُجْبُ دَرَجَاتٌ: مِنْهَا أَنْ یُزَیَّنَ لِلْعَبْدِ سُوءُ عَمَلِهِ فَیَرَاهُ حَسَناً فَیُعْجِبَهُ وَ یَحْسَبَ أَنَّهُ یُحْسِنُ صُنْعاً، وَ مِنْهَا أَنْ یُؤْمِنَ اَلْعَبْدُ بِرَبِّهِ فَیَمُنَّ عَلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ لِلَّهِ عَلَیْهِ فِیهِ اَلْمَنُّ .
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ : مِثْلَهُ
ترجمه:
علی بن سوید می گوید: از امام کاظم علیه السلام درباره عُجبی که عمل را تباه می کند، پرسیدم. فرمود: عُجب درجات و مراتبی دارد: از جمله اینکه برای بنده، عمل بدش زینت داده شود و آن را خوب ببیند، پس آن عمل او را به عُجب بیندازد و گمان کند که کار نیکو انجام می دهد. و از جمله اینکه بنده به پروردگارش ایمان بیاورد، پس بر خداوند عزوجل منت بگذارد، در حالی که خداوند بر او در این نعمت منت دارد.
ص : 100
وَ عَنْهُ، عَنْ مُوسَی بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مُوسَی، عَنْ مُوسَی بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ مَیْمُونِ بْنِ عَلِیٍّ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : إِعْجَابُ اَلْمَرْءِ بِنَفْسِهِ دَلِیلٌ عَلَی ضَعْفِ عَقْلِهِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام فرمودند: حضرت علی علیه السّلام فرمودند: خودبینی مرد، دلیل کم عقلی اوست.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ رَجُلٍ یَرْفَعُهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ عَلِمَ أَنَّ اَلذَّنْبَ خَیْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ اَلْعُجْبِ وَ لَوْ لاَ ذَلِکَ مَا اُبْتُلِیَ مُؤْمِنٌ بِذَنْبٍ أَبَداً.
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی اَلْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام فرمودند: براستی خدا می داند که گناه برای مؤمن بهتر از خودپسندی است، و اگر چنین نبود هرگز مؤمنی را گرفتار گناه نمی ساخت.
وَ عَنْهُ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ أَخِیهِ أَبِی عَامِرٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ دَخَلَهُ اَلْعُجْبُ هَلَکَ.
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام فرمودند: هرکس عجب (خود پسندی ) پیدا کند، هلاک و نابود می شود.
ص : 101
وَ عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّد،ٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ نَضْرِ بْنِ قِرْوَاشٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: أَتَی عَالِمٌ عَابِداً ! فَقَالَ لَهُ: کَیْفَ صَلاَتُکَ؟ فَقَالَ: مِثْلِی یُسْأَلُ عَنْ صَلاَتِهِ؟ وَ أَنَا أَعْبُدُ اَللَّهَ مُنْذُ کَذَا وَ کَذَا! قَالَ: فَکَیْفَ بُکَاؤُکَ؟ فَقَالَ: أَبْکِی حَتَّی تَجْرِیَ دُمُوعِی؛ فَقَالَ لَهُ اَلْعَالِمُ: فَإِنَّ ضَحِکَکَ وَ أَنْتَ خَائِفٌ، أَفْضَلُ مِنْ بُکَائِکَ وَ أَنْتَ مُدِلٌّ ، إِنَّ اَلْمُدِلَّ لاَ یَصْعَدُ مِنْ عَمَلِهِ شَیْءٌ.
وَ رَوَاهُ اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنِ اَلنَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام فرمودند: مردِ عالمی نزد عابدی رفت و به او گفت: چطور نماز می خوانی؟در پاسخش گفت: از چون منی پرسند که چطور نماز می خوانی؟ من از آغاز چنین و چنان خدا را عبادت می کنم،گفت: چگونه است گریۀ تو؟ گفت: به اندازه ای گریم که اشکم روان شود. آن عالم گفت: به راستی اگر بخندی و از خدا ترسان باشی بهتر است که گریه کنی و به خود ببالی، راستی هر که بر خود ببالد، هیچ کرداری از او بالا نرود.
وَ عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی دَاوُدَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحَدِهِمَا عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ قَالَ: دَخَلَ رَجُلاَنِ اَلْمَسْجِدَ: أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَ اَلْآخَرُ فَاسِقٌ، فَخَرَجَا مِنَ اَلْمَسْجِدِ وَ اَلْفَاسِقُ صِدِّیقٌ وَ اَلْعَابِدُ فَاسِقٌ! وَ ذَلِکَ أَنَّهُ یَدْخُلُ اَلْعَابِدُ اَلْمَسْجِدَ مُدِلاًّ بِعِبَادَتِهِ یُدِلُّ بِهَا فَتَکُونُ فِکْرَتُهُ فِی ذَلِکَ، وَ تَکُونُ فِکْرَةُ اَلْفَاسِقِ فِی اَلتَّنَدُّمِ عَلَی فِسْقِهِ وَ یَسْتَغْفِرُ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مِمَّا صَنَعَ مِنَ اَلذُّنُوبِ.
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی اَلْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : نَحْوَهُ .
ترجمه:
...امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام فرمودند: دو مرد داخل مسجد شوند که یکی عابد و دیگری فاسق باشد، و از مسجد خارج شوند، در حالی که فرد فاسق صدیق شده باشد و انسان عابد فاسق و گنه کار شده، و این برای آنست که عابد داخل مسجد شود، در حالتی که بعبادتش ببالد و بآن بنازد و فکرش در آن باره باشد ولی فکر فاسق در باره ندامت و پشیمانی از فسقش باشد و از خدای عز و جل راجع بگناهانی که کرده آمرزش خواهد.
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ، عَنِ اِبْنِ سِنَانٍ، عَنِ اَلْعَلاَءِ، عَنْ خَالِدٍ اَلصَّیْقَلِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ فَوَّضَ اَلْأَمْرَ إِلَی مَلَکٍ مِنَ اَلْمَلاَئِکَةِ، فَخَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعَ أَرَضِینَ، فَلَمَّا رَأَی أَنَّ اَلْأَشْیَاءَ قَدِ اِنْقَادَتْ لَهُ قَالَ: مَنْ مِثْلِی؟ فَأَرْسَلَ اَللَّهُ إِلَیْهِ نُوَیْرَةً مِنَ اَلنَّارِ، قُلْتُ: وَ مَا اَلنُّوَیْرَةُ؟ قَالَ: نَارٌ مِثْلُ اَلْأَنْمُلَةِ، فَاسْتَقْبَلَهَا بِجَمِیعِ مَا خَلَقَ، فَتَخَیَّلَ لِذَلِکَ حَتَّی وَصَلَتْ إِلَی نَفْسِهِ، لِمَا دَخَلَهُ اَلْعُجْبُ .
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی عِقَابِ اَلْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ اَلْعَلاَءِ عَنْ أَبِی خَالِدٍ اَلصَّیْقَلِ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
خالد صیقل نقل می کند که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند: خداوند اختیار و قدرتی به یکی از ملائکه داد، آن فرشته هم با آن قدرت و اختیار خدا دادی هفت آسمان و هفت زمین آفرید و چون مشاهده کرد که این همه موجودات منقاد و مطیع او هستند. بخود بالید و گفت کیست که مثل من باشد؟ خداوند قادر و توانا مختصر آتشی بمقدار یک بند انگشت بطرف او فرستاد آن فرشته با تمامی آنچه آفریده بود با آن آتش مواجه شد، همۀ آنها در مقابل این آتش مغلوب شده و این آتش از آنها گذشت و عبور کرد تا رسید بخود آن فرشته، فقط بجرم عجب و خودپسندی.
ص : 102
وَ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ، عَنْ أَبِی حَمْزَةَ اَلثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ أَوْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی حَدِیثٍ: ثَلاَثٌ مُهْلِکَاتٌ: شُحٌّ مُطَاعٌ، وَ هَوًی مُتَّبَعٌ، وَ إِعْجَابُ اَلْمَرْءِ بِنَفْسِهِ.وَ هُوَ مُحْبِطٌ لِلْعَمَلِ وَ هُوَ دَاعِیَةُ اَلْمَقْتِ مِنَ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ
ترجمه:
رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم فرمودند: سه چیز موجب هلاکت و نابودی انسان است: بخلی که از آن اطاعت شود، هوی و هوسی که پیروی گردد. و عجب و غرور انسان به خود( که موجب نابودی عمل و باعث خشم خداوند سبحان است ،«وَ هُوَ مُحْبِطٌ لِلْعَمَلِ وَ هُوَ دَاعِیَةُ اَلْمَقْتِ مِنَ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ»).
وَ عَنْ هَارُونَ بْنِ اَلْجَهْمِ، عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ مُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: فِی حَدِیثٍ: ثَلاَثٌ مُوبِقَاتٌ: شُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًی مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ اَلْمَرْءِ بِنَفْسِهِ.
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْبَرْقِیِّ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام فرمودند: سه چیز موجب هلاکت و نابودی انسان است: بخلی که از آن اطاعت شود، هوی و هوسی که پیروی گردد. و عجب و غرور انسان به خود
ص : 103
وَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو اَلنَّصِیبِیِّ، عَنِ اَلسَّرِیِّ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ آبَائِهِ، عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ فِی وَصِیَّةِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، لِأَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: لاَ مَالَ أَعْوَدُ مِنَ اَلْعَقْلِ وَ لاَ وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ اَلْعُجْبِ ... اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
از سری بن خالد روایت شده که امام صادق علیه السلام از پدرانش از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در وصیتی به امیرالمؤمنین علیه السلام نقل فرمود: هیچ مالی سودمندتر از خرد نیست و هیچ تنهایی وحشت ناک تر از خودپسندی نیست.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ فِی وَصِیَّةِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِعَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: یَا عَلِیُّ! ثَلاَثٌ مُهْلِکَاتٌ: شُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًی مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ اَلْمَرْءِ بِنَفْسِهِ.
ترجمه:
در وصیت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم است که به حضرت علی علیه السلام فرمودند: سه چیز موجب هلاکت و نابودی انسان است: بخلی که از آن اطاعت شود، هوی و هوسی که پیروی گردد. و عجب و غرور انسان به نسبت خود.
وَ بِإِسْنَادِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ، یَعْنِی اِبْنَ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ إِنْ کَانَ اَلْمَمَرُّ عَلَی اَلصِّرَاطِ حَقّاً فَالْعُجْبُ لِمَا ذَا !
ترجمه:
از ابان بن عثمان از امام صادق علیه السلام در حدیثی نقل شده که فرمود: و اگر عبور از پل صراط حقیقت دارد، پس عجب (خودپسندی) برای چیست؟! (یعنی انسان خودپسند چگونه می تواند از این پل خطرناک بگذرد؟)
وَ فِی اَلْعِلَلِ وَ فِی اَلتَّوْحِیدِ: عَنْ طَاهِرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یُونُسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ اَلْهَرَوِیِّ، عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مُهَاجِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ یَحْیَی، عَنْ صَدَقَةَ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ صَدَقَةَ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَنْ جَبْرَئِیلَ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قَالَ اَللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی: مَا یَتَقَرَّبُ إِلَیَّ عَبْدِی بِمِثْلِ أَدَاءِ مَا اِفْتَرَضْتُ عَلَیْهِ،... وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ اَلْمُؤْمِنِینَ لَمَنْ یُرِیدُ اَلْبَابَ مِنَ اَلْعِبَادَةِ فَأَکُفُّهُ عَنْهُ لِئَلاَّ یَدْخُلَهُ عُجْبٌ فَیُفْسِدَهُ.
ترجمه:
انس، از نبیّ اکرم صلّی اللّٰه علیه و اله نقل کرده که آن حضرت نیز از جبرئیل علیه السّلام حکایت کردند که وی گفت: خداوند تبارک و تعالی فرمود: ... بنده من با هیچ عمل و کرداری به اندازه انجام آنچه را که بر او واجب کرده ام به من نزدیک نمی شود .... و بعضی از بندگان مؤمن میخواهد عبادت زیاد بنماید ولی من آنها را باز میدارم از آن که مبادا به عجب و خود پسندی گرفتار شود که آن فساد می شود..
ص : 104
وَ فِی اَلْأَمَالِی وَ یُقَالُ لَهُ: اَلْمَجَالِسُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ، عَنْ عُبَیْدِ اَللَّهِ بْنِ مُوسَی، عَنْ عَبْدِ اَلْعَظِیمِ اَلْحَسَنِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْهَادِی، عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مَنْ دَخَلَهُ اَلْعُجْبُ هَلَکَ.
ترجمه:
از عبدالعظیم حسنی روایت شده که از امام هادی علیه السلام از پدرانش نقل کرده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هر کس که عجب (خودپسندی) در او راه یابد، هلاک می شود.
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ (فِی اَلْمَجَالِسِ وَ اَلْأَخْبَارِ) عَنْ جَمَاعَةٍ، عَنْ أَبِی اَلْمُفَضَّلِ، عَنْ عُبَیْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ اَلْعَلَوِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ، عَنْ أَبِیهِ اَلْقَاسِمِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ، عَنْ أَبِیهِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ، عَنِ اَلصَّادِقِ، عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : لَوْ لاَ أَنَّ اَلذَّنْبَ خَیْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ اَلْعُجْبِ مَا خَلَّی اَللَّهُ بَیْنَ عَبْدِهِ اَلْمُؤْمِنِ وَ بَیْنَ ذَنْبٍ أَبَداً.
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام از قول پدران بزرگوارش، از گفته رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمودند: اگر گناه برای مؤمن بهتر از عجب خودبزرگ بینی نبود،پروردگار هرگز نمی گذاشت که بندۀ مؤمنش گناه کند.
اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنِ اَلثُّمَالِیِّ عَنْ أَحَدِهِمَا عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ قَالَ إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ: إِنَّ مِنْ عِبَادِی لَمَنْ یَسْأَلُنِی اَلشَّیْءَ مِنْ طَاعَتِی لِأُحِبَّهُ، فَأَصْرِفُ ذَلِکَ عَنْهُ لِکَیْلاَ یُعْجِبَهُ عَمَلُهُ.
ترجمه:
خداوند متعال می فرماید: بعضی از بندگان مؤمنم از من طلب توفیق در طاعتم را می کنند، من هم چون او را دوست دارم این توفیق را از او سلب می کنم تا بر اثر آن عمل گرفتار خود پسندی نگردد.
ص : 105
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ اَلثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : ثَلاَثٌ مُنْجِیَاتٌ خَوْفُ اَللَّهِ فِی اَلسِّرِّ وَ اَلْعَلاَنِیَةِ وَ اَلْعَدْلُ فِی اَلرِّضَا وَ اَلْغَضَبِ وَ اَلْقَصْدُ فِی اَلْغِنَی وَ اَلْفَقْرِ وَ ثَلاَثٌ مُهْلِکَاتٌ هَوًی مُتَّبَعٌ وَ شُحٌّ مُطَاعٌ وَ إِعْجَابُ اَلْمَرْءِ بِنَفْسِهِ.
ترجمه:
از ثمالی از امام سجاد علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سه چیز نجات بخش است: ترس از خدا در نهان و آشکار، عدالت در خشنودی و خشم، و میانه روی در توانگری و فقر. و سه چیز هلاک کننده است: هوای نفس پیروی شده، بخل اطاعت شده، و خودپسندی انسان از خویشتن.
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحُسَیْنِ اَلرَّضِیُّ اَلْمُوسَوِیُّ فِی نَهْجِ اَلْبَلاَغَةِ عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: سَیِّئَةٌ تَسُوؤُکَ خَیْرٌ عِنْدَ اَللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُکَ.
ترجمه:
سید رضی در نهج البلاغه آورده است که حضرت امیر مؤمنان علیه السّلام فرمودند: گناهی که تو را محزون کند، نزد خدا از عمل نیکی که خود پسندت نماید، بهتر است.
قَالَ وَ قَالَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: اَلْإِعْجَابُ یَمْنَعُ اَلاِزْدِیَادَ.
ترجمه:
حضرت علی علیه السلام فرمودند: تکبر و خودبزرگ بینی از رشد و پیشرفت جلوگیری می کند.
قَالَ وَ قَالَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: عُجْبُ اَلْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ.
ترجمه:
حضرت امیر مؤمنان علیه السّلام فرمودند: عجب و تکبر انسان یکی از چیزهایی است که بر عقل او حسد می برد.
اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلطُّوسِیُّ فِی مَجَالِسِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْرَوَیْهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ اَلرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: اَلْمُلُوکُ حُکَّامٌ عَلَی اَلنَّاسِ وَ اَلْعِلْمُ حَاکِمٌ عَلَیْهِمْ وَ حَسْبُکَ مِنَ اَلْعِلْمِ أَنْ تَخْشَی اَللَّهَ وَ حَسْبُکَ مِنَ اَلْجَهْلِ أَنْ تُعْجَبَ بِعِلْمِکَ.
ترجمه:
از داود بن سلیمان از امام رضا از پدرانش از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: پادشاهان حاکمان بر مردم هستند و علم حاکم بر آنان است. و از علم برای تو همین بس که از خدا بترسی و از جهل برای تو همین بس که به علم خود مغرور شوی.
بَابُ جَوَازِ اَلسُّرُورِ بِالْعِبَادَةِ مِنْ غَیْرِ عُجْبٍ وَ حُکْمِ تَجَدُّدِ اَلْعُجْبِ فِی أَثْنَاءِ اَلصَّلاَةِ
******
ترجمه:
باب جایز بودن شادی از عبادت بدون خودپسندی و حکم پدید آمدن خودپسندی در هنگام نماز
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِی اَلْعَبَّاسِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مَنْ سَرَّتْهُ حَسَنَتُهُ وَ سَاءَتْهُ سَیِّئَتُهُ فَهُوَ مُؤْمِنٌ .
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام علیه السّلام فرمودند: کسی که عمل نیک، خوشحالش کند و کار بد، ناراحتش سازد، او مؤمن است.
ص : 106
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ عَمْرٍو اَلنَّخَعِیِّ وَ اَلْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ سُلَیْمَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: سُئِلَ اَلنَّبِیُّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَنْ خِیَارِ اَلْعِبَادِ؟ فَقَالَ: اَلَّذِینَ إِذَا أَحْسَنُوا اِسْتَبْشَرُوا وَ إِذَا أَسَاءُوا اِسْتَغْفَرُوا وَ إِذَا أُعْطُوا شَکَرُوا وَ إِذَا اُبْتُلُوا صَبَرُوا وَ إِذَا غَضِبُوا غَفَرُوا .
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی اَلْأَمَالِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ اَلنَّخَعِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از علی از سلیمان از راویانی از امام باقر علیه السلام روایت شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره بهترین بندگان پرسیده شد؟ فرمود: کسانی که وقتی نیکی کنند شادمان گردند و وقتی بدی کنند طلب آمرزش نمایند و وقتی به آنها عطا شود سپاسگزار باشند و وقتی مورد آزمایش قرار گیرند صبر کنند و وقتی خشمگین شوند ببخشایند.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قِیلَ لَهُ وَ أَنَا حَاضِرٌ: اَلرَّجُلُ یَکُونُ فِی صَلاَتِهِ خَالِیاً فَیَدْخُلُهُ اَلْعُجْبُ؟ فَقَالَ: إِذَا کَانَ أَوَّلَ صَلاَتِهِ بِنِیَّةٍ یُرِیدُ بِهَا رَبَّهُ فَلاَ یَضُرُّهُ مَا دَخَلَهُ بَعْدَ ذَلِکَ فَلْیَمْضِ فِی صَلاَتِهِ، وَ لْیَخْسَأِ اَلشَّیْطَانَ .
ترجمه:
یونس بن عمّار گوید: من در خدمت امام صادق علیه السّلام بودم که به حضرتش گفته شد: شخصی در نماز است و ذهن او خالی از هرفکر است، ولی ناگاه عجب و خودپسندی او را فرامی گیرد.
حضرت فرمودند: اگر از ابتدای نماز قصد تقرّب به پروردگار در نیّت او بوده است، چنین حالی به او ضرری نمی رساند، نماز خود را ادامه دهد و شیطان را از خود براند.
ص : 107
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ فِی کِتَابِ صِفَاتِ اَلشِّیعَةِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ اَلْحِمْیَرِیِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : مَنْ سَرَّتْهُ حَسَنَتُهُ وَ سَاءَتْهُ سَیِّئَتُهُ فَهُوَ مُؤْمِنٌ .
ترجمه:
از مسعده بن صدقه از امام صادق علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس که کار نیکش او را شاد کند و کار بدش او را ناراحت کند، پس او مؤمن است.
بَابُ جَوَازِ اَلتَّقِیَّةِ فِی اَلْعِبَادَاتِ وَ وُجُوبِهَا عِنْدَ خَوْفِ اَلضَّرَرِ
******
ترجمه:
باب جایز بودن تقیه در عبادات و واجب بودن آن هنگام ترس از ضرر
عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ اَلْمُرْتَضَی فِی رِسَالَةِ اَلْمُحْکَمِ وَ اَلْمُتَشَابِهِ نَقْلاً مِنْ تَفْسِیرِ اَلنُّعْمَانِیِّ بِإِسْنَادِهِ اَلْآتِی عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ : وَ أَمَّا اَلرُّخْصَةُ اَلَّتِی صَاحِبُهَا فِیهَا بِالْخِیَارِ، فَإِنَّ اَللَّهَ نَهَی اَلْمُؤْمِنَ أَنْ یَتَّخِذَ اَلْکَافِرَ وَلِیّاً، ثُمَّ مَنَّ عَلَیْهِ بِإِطْلاَقِ اَلرُّخْصَةِ لَهُ عِنْدَ اَلتَّقِیَّةِ فِی اَلظَّاهِرِ أَنْ یَصُومَ بِصِیَامِهِ وَ یُفْطِرَ بِإِفْطَارِهِ وَ یُصَلِّیَ بِصَلاَتِهِ وَ یَعْمَلَ بِعَمَلِهِ وَ یُظْهِرَ لَهُ اِسْتِعْمَالَ ذَلِکَ مُوَسَّعاً عَلَیْهِ فِیهِ وَ عَلَیْهِ أَنْ یَدِینَ اَللَّهَ تَعَالَی فِی اَلْبَاطِنِ بِخِلاَفِ مَا یُظْهِرُ لِمَنْ یَخَافُهُ مِنَ اَلْمُخَالِفِینَ اَلْمُسْتَوْلِینَ عَلَی اَلْأُمَّةِ: قَالَ اَللَّهُ تَعَالَی « لاٰ یَتَّخِذِ اَلْمُؤْمِنُونَ اَلْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اَللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اَللّٰهُ نَفْسَهُ »(1) ، فَهَذِهِ رَحْمَةٌ تَفَضَّلَ اَللَّهُ بِهَا عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ رَحْمَةً لَهُمْ لِیَسْتَعْمِلُوهَا عِنْدَ اَلتَّقِیَّةِ فِی اَلظَّاهِرِ وَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : إِنَّ اَللَّهَ یُحِبُّ أَنْ یُؤْخَذَ بِرُخَصِهِ کَمَا یُحِبُّ أَنْ یُؤْخَذَ بِعَزَائِمِهِ.
ترجمه:
علی بن الحسین المرتضی در رساله محکم و متشابه از تفسیر نعمانی با سند خود از علی علیه السلام نقل کرده که فرمود: اما رخصتی که صاحب آن اختیار دارد، این است که خداوند مؤمن را از دوستی با کافر نهی کرده، سپس با گشایش رخصت برای او در موارد تقیه، در ظاهر اجازه داده که با روزه ی آنان روزه بگیرد، با افطار آنان افطار کند، با نماز آنان نماز بخواند و مطابق عمل آنان عمل کند و این رفتار را به صورت گسترده برای او آشکار ساخته است. و بر اوست که در باطن، بر خلاف آنچه برای حفظ خود از مخالفان مسلط بر امت ظاهر می کند، دین خدا را رعایت نماید. خداوند متعال می فرماید: «مؤمنان، کافران را به جای مؤمنان دوست و سرپرست خود نگیرند و هر کس چنین کند، هیچ رابطه ای با خدا ندارد مگر اینکه از آنان تقیه کنید (و خود را حفظ نمایید) و خداوند شما را از عذاب خود می ترساند». این رحمتی است که خداوند بر مؤمنان منت نهاده تا آن را در موارد تقیه در ظاهر به کار گیرند. و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: همانا خداوند دوست دارد که رخصت هایش مورد استفاده قرار گیرد همان گونه که دوست دارد عزیمت ها و واجباتش انجام شود.
بَابُ اِسْتِحْبَابِ اَلاِقْتِصَادِ فِی اَلْعِبَادَةِ عِنْدَ خَوْفِ اَلْمَلَلِ
******
ترجمه:
باب مستحب بودن میانه روی در عبادت هنگام ترس از خستگی و کسالت
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ اَلْبَخْتَرِیِّ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: اِجْتَهَدْتُ فِی اَلْعِبَادَةِ وَ أَنَا شَابٌّ فَقَالَ لِی أَبِی یَا بُنَیَّ دُونَ مَا أَرَاکَ تَصْنَعُ فَإِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً رَضِیَ مِنْهُ بِالْیَسِیرِ .
ترجمه:
از حفص بن البختری و دیگران از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: در جوانی به شدت عبادت می کردم. پدرم به من فرمود: پسرم، کمتر از آنچه می بینم انجام بده (این همه بر خود سخت مگیر)، زیرا هنگامی که خداوند عزوجل بنده ای را دوست بدارد، از عمل کم او نیز راضی می شود.
ص : 108
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: لاَ تُکَرِّهُوا إِلَی أَنْفُسِکُمُ اَلْعِبَادَةَ.
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام فرمودند: عبادت را بر خودتان سخت و اجبارى نکنید
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ ، عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ اَلْجَهْمِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَرَّ بِی أَبِی وَ أَنَا بِالطَّوَافِ وَ أَنَا حَدَثٌ وَ قَدِ اِجْتَهَدْتُ فِی اَلْعِبَادَةِ فَرَآنِی وَ أَنَا أَتَصَابُّ عَرَقاً فَقَالَ لِی یَا جَعْفَرُ یَا بُنَیَّ إِنَّ اَللَّهَ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً أَدْخَلَهُ اَلْجَنَّةَ وَ رَضِیَ عَنْهُ بِالْیَسِیرِ .
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام فرمودند: پدرم از کنار من گذشت در حالی که من مشغول زیارت خانه خدا بودم ، من جوان بودم و در عبادت تلاش می کردم. پدرم مرا دید که عرق از من سرازیر است به من فرمود: ای جعفر، ای پسرم ، چون خدا بنده ای را دوست بدارد، او را به بهشت می برد و با عمل کم از او راضی می شود.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ، عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: إِنَّ اَللَّهَ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً فَعَمِلَ [عَمَلاً] قَلِیلاً جَزَاهُ بِالْقَلِیلِ اَلْکَثِیرَ، وَ لَمْ یَتَعَاظَمْهُ أَنْ یَجْزِیَ بِالْقَلِیلِ اَلْکَثِیرَ لَهُ.
ترجمه:
حنان بن سدیر گوید: شنیدم امام صادق علیه السّلام فرمودند: چون خدای عز و جل بنده ای را دوست بدارد و او عمل کوچکی انجام دهد، خدا او را پاداش بزرگ دهد و بعمل کم پاداش زیاد دادن بر او بزرگ و سنگین نباشد.
ص : 109
وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ اَلْأَحْوَلِ عَنْ سَلاَّمِ بْنِ اَلْمُسْتَنِیرِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : أَلاَ إِنَّ لِکُلِّ عِبَادَةٍ شِرَّةً ثُمَّ تَصِیرُ إِلَی فَتْرَةٍ فَمَنْ صَارَتْ شِرَّةُ عِبَادَتِهِ إِلَی سُنَّتِی فَقَدِ اِهْتَدَی وَ مَنْ خَالَفَ سُنَّتِی فَقَدْ ضَلَّ وَ کَانَ عَمَلُهُ فِی تَبَارٍ أَمَا إِنِّی أُصَلِّی وَ أَنَامُ وَ أَصُومُ وَ أُفْطِرُ وَ أَضْحَکُ وَ أَبْکِی فَمَنْ رَغِبَ عَنْ مِنْهَاجِی وَ سُنَّتِی فَلَیْسَ مِنِّی وَ قَالَ کَفَی بِالْمَوْتِ مَوْعِظَةً وَ کَفَی بِالْیَقِینِ غِنًی وَ کَفَی بِالْعِبَادَةِ شُغُلاً.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام از رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله، فرمودند: همانا برای هر عبادتی شور و جنبشی است و سپس بسستی و آرامش گراید، پس هر که شور و جنبش عبادتش بسوی سنت من باشد، هدایت شده ، و هر که مخالفت کند با سنت من ، گمراه گشته و عملش بهلاکت کشیده شود، همانا من نماز میگزارم و میخوابم و روزه میگیرم و افطار میکنم و میخندم و میگریم و هر که از طریقه و روش من روبگرداند، از من نیست. و فرمود: برای موعظه و پند مرگ کافی است و برای بی نیازی یقین کافی است و برای مشغول بودن عبادت بس است.
وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِی اَلْجَارُودِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : إِنَّ هَذَا اَلدِّینَ مَتِینٌ فَأَوْغِلُوا فِیهِ بِرِفْقٍ وَ لاَ تُکَرِّهُوا عِبَادَةَ اَللَّهِ إِلَی عِبَادِ اَللَّهِ فَتَکُونُوا کَالرَّاکِبِ اَلْمُنْبَتِّ اَلَّذِی لاَ سَفَراً قَطَعَ وَ لاَ ظَهْراً أَبْقَی.
وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُقَرِّنٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمودند: به درستی که این دین محکم و متین است پس با آرامش در آن وارد شوید و عبادت را به بنده های خدا تحمیل نکنید تا چون سوار درمانده ای باشید که نه مسافت را پیموده و نه مرکبی را بر جای گذاشته.
وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ، عَنِ اَلْخَشَّابِ، عَنِ اِبْنِ بَقَّاحٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : یَا عَلِیُّ إِنَّ هَذَا اَلدِّینَ مَتِینٌ فَأَوْغِلْ فِیهِ بِرِفْقٍ وَ لاَ تُبَغِّضْ إِلَی نَفْسِکَ عِبَادَةَ رَبِّکَ إِنَّ اَلْمُنْبَتَّ یَعْنِی اَلْمُفْرِطَ لاَ ظَهْراً أَبْقَی وَ لاَ أَرْضاً قَطَعَ فَاعْمَلْ عَمَلَ مَنْ یَرْجُو أَنْ یَمُوتَ هَرِماً وَ اِحْذَرْ حَذَرَ مَنْ یَتَخَوَّفُ أَنْ یَمُوتَ غَداً.
ترجمه:
از عمرو بن جمیع از امام صادق علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی! همانا این دین استوار است، پس با نرمی و ملایمت در آن پیش رو و عبادت پروردگارت را بر خودت مبغوض و ناخوشایند مساز. زیرا رهرو بی تاب (یعنی افراط کننده) نه پشتی باقی گذارد و نه زمینی پیموده است. پس چنان عمل کن که گویا امید داری در پیرمردی بمیری و چنان بترس که گویا می ترسی فردا بمیری.
ص : 110
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ کَانَ أَبِی یَقُولُ: مَا مِنْ أَحَدٍ أَبْغَضَ إِلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ رَجُلٍ یُقَالُ لَهُ کَانَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَفْعَلُ کَذَا وَ کَذَا فَیَقُولُ لاَ یُعَذِّبُنِیَ اَللَّهُ عَلَی أَنْ أَجْتَهِدَ فِی اَلصَّلاَةِ وَ اَلصَّوْمِ کَأَنَّهُ یَرَی أَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ تَرَکَ شَیْئاً مِنَ اَلْفَضْلِ عَجْزاً عَنْهُ .
وَ رَوَاهُ اَلْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
از محمد بن مروان از امام صادق علیه السلام در حدیثی نقل شده که فرمود: پدرم می فرمود: هیچ کس نزد خداوند عزوجل منفورتر از کسی نیست که به او گفته شود رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین و چنان می کرد، ولی او در پاسخ گوید: خداوند مرا به خاطر اجتهاد در نماز و روزه عذاب نمی کند! گویی او گمان می برد که رسول خدا صلی الله علیه و آله به دلیل ناتوانی، چیزی از فضیلت را ترک کرده است.
اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلطُّوسِیُّ ( فِی اَلْأَمَالِی وَ یُقَالُ لَهُ اَلْمَجَالِسُ ) عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِی عُمَرَ بْنِ مَهْدِیٍّ، عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی، عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ اَلْأَعْمَشِ، عَنْ تَمِیمِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: اِقْتِصَادٌ فِی سُنَّةٍ خَیْرٌ مِنِ اِجْتِهَادٍ فِی بِدْعَةٍ؛ ثُمَّ قَالَ: تَعَلَّمُوا مِمَّنْ عَلِمَ فَعَمِلَ.
ترجمه:
از عبدالله از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: میانه روی در سنت، بهتر از تلاش فراوان در بدعت است. سپس فرمود: از کسی بیاموزید که می داند و عمل می کند.
ص : 111
بَابُ اِسْتِحْبَابِ تَعْجِیلِ فِعْلِ اَلْخَیْرِ وَ کَرَاهَةِ تَأْخِیرِهِ
******
ترجمه:
باب مستحب بودن شتاب ورزی در انجام کار خیر و ناخوشایندیِ به تأخیر انداختن آن
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلنُّعْمَانِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: إِذَا هَمَّ أَحَدُکُمْ بِخَیْرٍ فَلاَ یُؤَخِّرْهُ، فَإِنَّ اَلْعَبْدَ رُبَّمَا صَلَّی اَلصَّلاَةَ أَوْ صَامَ اَلْیَوْمَ، فَیُقَالُ لَهُ: اِعْمَلْ مَا شِئْتَ بَعْدَهَا فَقَدْ غُفِرَ لَکَ.
ترجمه:
حمزه بن حمران می گوید شنیدم که امام صادق علیه السّلام فرمودند: هر گاه یکی از شما قصد و اراده کار خیری کند، نباید به تأخیرش اندازد، زیرا بنده گاهی یک نماز میخواند یا یک روزه میگیرد و باو گفته می شود، پس از این هر چه خواهی بکن، که خدا ترا آمرزید
وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُرَازِمِ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ کَانَ أَبِی یَقُولُ: إِذَا هَمَمْتَ بِخَیْرٍ فَبَادِرْ، فَإِنَّکَ لاَ تَدْرِی مَا یَحْدُثُ.
ترجمه:
مُرَازِمِ بْنِ حَکِیم نقل می کند که امام صادق علیه السّلام فرمودند: پدرم همیشه می فرمودند:چون آهنگ کار نیکی کردی شتاب کن،زیرا تو نمی دانی چه پیش خواهد آمد.
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ اَلْعَلاَءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: إِنَّ اَللَّهَ ثَقَّلَ اَلْخَیْرَ عَلَی أَهْلِ اَلدُّنْیَا کَثِقْلِهِ فِی مَوَازِینِهِمْ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ ، وَ إِنَّ اَللَّهَ خَفَّفَ اَلشَّرَّ عَلَی أَهْلِ اَلدُّنْیَا کَخِفَّتِهِ فِی مَوَازِینِهِمْ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ .
ترجمه:
محمدبن مسلم گفت شنیدم امام باقر علیه السّلام فرمودند: براستی که خداوند کار خیر و خوب را بر مردم دنیا سنگین قرار داده همانند سنگینی آن در ترازوی عملشان در روز قیامت، و خدای عز و جل کار شر را بر مردم دنیا سبک و آسان کرده مانند سبکی آن در ترازوی عملشان در قیامت.
وَ عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ، عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : اِفْتَتِحُوا نَهَارَکُمْ بِخَیْرٍ، وَ أَمْلُوا عَلَی حَفَظَتِکُمْ فِی أَوَّلِهِ خَیْراً وَ فِی آخِرِهِ خَیْراً ، یُغْفَرْ لَکُمْ مَا بَیْنَ ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ.
ترجمه:
ابو جمیله گفت که حضرت صادق علیه السّلام فرمود: روز خود را با(کار) خیر و نیکی شروع کنید و بر فرشتگانی که اعمال شما را ضبط میکنند عمل خیر را در اول و آخر روز املاء کنید که ان شاء اللّٰه آنچه که ما بین اول و آخر روز از شما صادر می شود مشمول عفو و مغفرت الهی خواهد بود
ص : 112
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ اِبْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : إِنَّ اَللَّهَ یُحِبُّ مِنَ اَلْخَیْرِ مَا یُعَجَّلُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام از قول رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند: همانا خداوند دوست دارد در خیر و خوبی عجله کرد.
وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِذَا هَمَمْتَ بِشَیْءٍ مِنَ اَلْخَیْرِ فَلاَ تُؤَخِّرْهُ فَإِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رُبَّمَا اِطَّلَعَ عَلَی اَلْعَبْدِ وَ هُوَ عَلَی شَیْءٍ مِنَ اَلطَّاعَةِ فَیَقُولُ وَ عِزَّتِی وَ جَلاَلِی لاَ أُعَذِّبُکَ بَعْدَهَا أَبَداً وَ إِذَا هَمَمْتَ بِسَیِّئَةٍ فَلاَ تَعْمَلْهَا فَإِنَّهُ رُبَّمَا اِطَّلَعَ اَللَّهُ عَلَی اَلْعَبْدِ وَ هُوَ عَلَی شَیْءٍ مِنَ اَلْمَعْصِیَةِ فَیَقُولُ وَ عِزَّتِی وَ جَلاَلِی لاَ أَغْفِرُ لَکَ بَعْدَهَا أَبَداً.
ترجمه:
از هشام بن سالم از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هنگامی که قصد انجام کار خیری کردی، آن را به تأخیر مینداز، زیرا خداوند عزوجل گاهی بر بنده ای نظر می کند در حالی که مشغول کاری از طاعت است، پس می فرماید: به عزت و جلالم سوگند، پس از این هرگز تو را عذاب نمی کنم. و هنگامی که قصد انجام گناهی کردی، آن را انجام مده، زیرا گاهی خداوند بر بنده ای نظر می کند در حالی که مشغول معصیت است، پس می فرماید: به عزت و جلالم سوگند، پس از این هرگز تو را نمی بخشم.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ بَشِیرِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِذَا أَرَدْتَ شَیْئاً مِنَ اَلْخَیْرِ فَلاَ تُؤَخِّرْهُ فَإِنَّ اَلْعَبْدَ یَصُومُ اَلْیَوْمَ اَلْحَارَّ یُرِیدُ مَا عِنْدَ اَللَّهِ فَیُعْتِقُهُ اَللَّهُ بِهِ مِنَ اَلنَّارِ اَلْحَدِیثَ .
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ فِی اَلْمَجَالِسِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیِّ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
...بشیر یسار از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که فرمودند: وقتی قصد کار خیری کردی آن را به تاخیر نینداز. چراکه گاهی بنده ای روز گرمی را روزه می گیرد تا به آنچه نزد خدا است برسد و خدا به سبب آن او را از آتش رها می کند...
وَ عَنْهُمْ عَنْهُ عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنِ اِبْنِ بُکَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ هَمَّ بِخَیْرٍ فَلْیُعَجِّلْهُ وَ لاَ یُؤَخِّرْهُ، فَإِنَّ اَلْعَبْدَ رُبَّمَا عَمِلَ اَلْعَمَلَ فَیَقُولُ اَللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَدْ غَفَرْتُ لَکَ وَ لاَ أَکْتُبُ عَلَیْکَ شَیْئاً أَبَداً وَ مَنْ هَمَّ بِسَیِّئَةٍ، فَلاَ یَعْمَلْهَا فَإِنَّهُ رُبَّمَا عَمِلَ اَلْعَبْدُ اَلسَّیِّئَةَ فَیَرَاهُ اَلرَّبُّ سُبْحَانَهُ فَیَقُولُ لاَ وَ عِزَّتِی وَ جَلاَلِی لاَ أَغْفِرُ لَکَ بَعْدَهَا أَبَداً.
ترجمه:
ابن بکیر از یکی از اصحاب از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرده که فرمودند: کسی که تصمیم بعمل خیری گرفت پس باید تعجیل نماید و تاخیر ننماید، که بنده چه بسا عملی را انجام میدهد و خداوند متعال باو میگوید. من تو را بخشیدم و دیگر در نامۀ عملت چیزی را که بر ضرر تو باشد ثبت نخواهم کرد. و کسی که تصمیم بر گناهی گرفت مبادا آن را انجام دهد که ممکن است بنده ای عمل زشتی را انجام دهد و خداوند متعال او را به بیند و بگوید: قسم بعزت و جلالم دیگر تو را نمی آمرزم.
ص : 113
وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ اَلْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَلْجَبَّارِ عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِذَا هَمَّ أَحَدُکُمْ بِخَیْرٍ أَوْ صِلَةٍ فَإِنَّ عَنْ یَمِینِهِ وَ شِمَالِهِ شَیْطَانَیْنِ فَلْیُبَادِرْ لاَ یَکُفَّاهُ عَنْ ذَلِکَ.
ترجمه:
از امام صادق علیه السّلام فرمود:هنگامی که کسی از شما تصمیم عمل خیر یا صلۀ رحم را گرفت پس باید متوجه باشد که در سمت راستش شیطانی و در سمت چپش شیطان دیگری هست بنا بر این پیش از آنکه آن دو شیطان او را از این کار منصرف سازند فورا آن را انجام دهد مبادا او را ازانجام آن باز دارند.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی اَلْجَارُودِ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: مَنْ هَمَّ بِشَیْءٍ مِنَ اَلْخَیْرِ فَلْیُعَجِّلْهُ فَإِنَّ کُلَّ شَیْءٍ فِیهِ تَأْخِیرٌ فَإِنَّ لِلشَّیْطَانِ فِیهِ نَظْرَةً.
ترجمه:
امام باقر علیه السّلام فرمود: کسی که قصد کار خیری کند، باید بشتابد، زیرا هر چه در آن تأخیر رود، شیطان را نسبت بآن مهلتی پیدا شود(و برای انصرافش را چاره می اندیشد).
مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ اَلسَّرَائِرِ نَقْلاً مِنْ کِتَابِ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: اِعْلَمْ أَنَّ أَوَّلَ اَلْوَقْتِ أَبَداً أَفْضَلُ فَتَعَجَّلِ اَلْخَیْرَ مَا اِسْتَطَعْتَ... اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
حضرت باقر علیه السّلام فرمودند: بدان که اول وقت، همیشه افضل از وسط و آخر وقت است. پس تا می توانی اعمال خیر را زودتر انجام ده و تاخیر مینداز...
اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلطُّوسِیُّ فِی اَلْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنِ اِبْنِ اَلزَّیَّاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سَلاَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلْعَامِرِیِّ عَنْ أَبِی مَعْمَرٍ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَیَّاشٍ عَنِ اَلْفُجَیْعِ اَلْعُقَیْلِیِّ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِذَا عَرَضَ لَکَ شَیْءٌ مِنْ أَمْرِ اَلْآخِرَةِ فَابْدَأْ بِهِ وَ إِذَا عَرَضَ لَکَ شَیْءٌ مِنْ أَمْرِ اَلدُّنْیَا فَتَأَنَّهُ حَتَّی تُصِیبَ رُشْدَکَ.
ترجمه:
از فجیع عقیلی از امام حسن مجتبی از پدرشان امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده که فرمود: هنگامی که کاری از امور آخرت برایت پیش آمد، آن را آغاز کن (و بر هر کاری مقدم بدار) و هنگامی که کاری از امور دنیا برایت پیش آمد، در آن درنگ کن تا راه درست آن را بیابی.
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ فِی اَلْمَجَالِسِ وَ اَلْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی ذَرٍّ فِی وَصِیَّةِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ: یَا أَبَا ذَرٍّ! اِغْتَنِمْ خَمْساً قَبْلَ خَمْسٍ: شَبَابَکَ قَبْلَ هَرَمِکَ، وَ صِحَّتَکَ قَبْلَ سُقْمِکَ، وَ غِنَاکَ قَبْلَ فَقْرِکَ وَ فَرَاغَکَ قَبْلَ شُغْلِکَ وَ حَیَاتَکَ قَبْلَ مَوْتِکَ یَا أَبَا ذَرٍّ! إِیَّاکَ وَ اَلتَّسْوِیفَ بِأَمَلِکَ، فَإِنَّکَ بِیَوْمِکَ وَ لَسْتَ بِمَا بَعْدَهُ یَا أَبَا ذَرٍّ! إِذَا أَصْبَحْتَ فَلاَ تُحَدِّثْ نَفْسَکَ بِالْمَسَاءِ وَ إِذَا أَمْسَیْتَ فَلاَ تُحَدِّثْ نَفْسَکَ بِالصَّبَاحِ وَ خُذْ مِنْ صِحَّتِکَ قَبْلَ سُقْمِکَ.
ترجمه:
محمد بن حسن در مجالس و اخبار با سند خود از ابوذر در وصیت رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمود: ای ابوذر! پنج چیز را قبل از پنج چیز غنیمت شمار: جوانیات را قبل از پیریات، سلامتت را قبل از بیماریات، بی نیازیات را قبل از فقرت، فراغتت را قبل از مشغولیتت، و زندگیت را قبل از مرگت. ای ابوذر! از به تأخیر انداختن (کارها) با آرزوهایت بپرهیز(درلحظه زندگی کن)، زیرا تو در اختیار روزت هستی و روز بعدت در اختیار تو نیست. ای ابوذر! هنگامی که صبح کردی، خود را به شب مینداز(برای شب برنامه ریزی نکن) و هنگامی که شب کردی، خود را به صبح مینداز. و از سلامتت قبل از بیماریت بهره بگیر.
ص : 114
بَابُ عَدَمِ جَوَازِ اِسْتِقْلاَلِ شَیْءٍ مِنَ اَلْعِبَادَةِ وَ اَلْعَمَلِ اِسْتِقْلاَلا یُؤَدِّی إِلَی اَلتَّرْکِ
******
ترجمه:
باب جایز نبودن کم اهمیت دانستن بخشی از عبادت و عمل، به گونه ای که این کم اهمیت دانستن باعث ترک آن شود
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ بَشِیرِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ لاَ تَسْتَقِلَّ مَا یُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَوْ شِقَّ تَمْرَةٍ.
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام فرمودند: آنچه که باعث تقرب به خدای عزوجل می شود را کم نشمارید ، اگر چه (تصدق به )پاره خرمائی باشد.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَارِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : حَدِیثٌ رُوِیَ لَنَا أَنَّکَ قُلْتَ إِذَا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ؟ فَقَالَ: قَدْ قُلْتُ ذَلِکَ؛ قَالَ: قُلْتَ وَ إِنْ زَنَوْا أَوْ سَرَقُوا أَوْ شَرِبُوا اَلْخَمْرَ؟ فَقَالَ لِی: إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ! وَ اَللَّهِ مَا أَنْصَفُونَا أَنْ نَکُونَ أُخِذْنَا بِالْعَمَلِ وَ وُضِعَ عَنْهُمْ، إِنَّمَا قُلْتُ: إِذَا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ مِنْ قَلِیلِ اَلْخَیْرِ وَ کَثِیرِهِ فَإِنَّهُ یُقْبَلُ مِنْکَ .
ترجمه:
محمد بن مارد گوید: بحضرت صادق علیه السّلام عرضکردم: برای ما حدیثی روایت شده که شما فرموده اید: چون معرفت (بامامت ما) پیدا کردی پس هر چه خواهی بکن؟ فرمودند: آری، من این را گفته ام، گوید: عرضکردم: اگر چه زنا کنند، یا دزدی کنند یا شراب بنوشند؟ بمن فرمود:« إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ » بخدا سوگند با ما بانصاف رفتار نکردند که خود ما بکردارمان مؤاخذه شویم ولی تکلیف از آنها برداشته شده باشد؟ همانا من گفتم: چون معرفت (بامام خود) پیدا کردی هر چه خواهی کم یا بیش کار خیر انجام ده که از تو پذیرفته شود.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ فِی حَدِیثٍ: تَصَدَّقْ بِالشَّیْءِ وَ إِنْ قَلَّ فَإِنَّ کُلَّ شَیْءٍ یُرَادُ بِهِ اَللَّهُ وَ إِنْ قَلَّ بَعْدَ أَنْ تَصْدُقَ اَلنِّیَّةُ فِیهِ عَظِیمٌ إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ: «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ `وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ»(1) .
ترجمه:
از عمر بن یزید از امام رضا علیه السلام روایت شده که در حدیثی فرمود: حتی به مقدار کم هم صدقه بده، زیرا هر چیزی که برای خدا انجام شود - هرچند کم - اگر با نیت خالص همراه باشد، بزرگ و با ارزش است. همانا خداوند متعال می فرماید: «پس هر کس به اندازه ذره ای نیکی کند، آن را می بیند و هر کس به اندازه ذره ای بدی کند، آن را می بیند».
ص : 115
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ اَلْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْمُغِیرَةِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: إِیَّاکُمْ وَ اَلْکَسَلَ إِنَّ رَبَّکُمْ رَحِیمٌ یَشْکُرُ اَلْقَلِیلَ إِنَّ اَلرَّجُلَ لَیُصَلِّی اَلرَّکْعَتَیْنِ تَطَوُّعاً یُرِیدُ بِهِمَا وَجْهَ اَللَّهِ فَیُدْخِلُهُ اَللَّهُ بِهِمَا اَلْجَنَّةَ ، وَ إِنَّهُ لَیَتَصَدَّقُ بِالدِّرْهَمِ تَطَوُّعاً یُرِیدُ بِهِ وَجْهَ اَللَّهِ فَیُدْخِلُهُ اَللَّهُ بِهِ اَلْجَنَّةَ ، وَ إِنَّهُ لَیَصُومُ اَلْیَوْمَ تَطَوُّعاً یُرِیدُ بِهِ وَجْهَ اَللَّهِ فَیُدْخِلُهُ اَللَّهُ بِهِ اَلْجَنَّةَ .
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ مُرْسَلاً .
وَ رَوَاهُ فِی ثَوَابِ اَلْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ .
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَار گفت حضرت صادق علیه السّلام فرمودند: بر شما باد که از تنبلی و سستی بدور باشید، همانا پروردگار شما مهربان است، بپاس اندک عملی پاداش بزرگ می دهد براستی چنین است که گاه شخص برای رضا و خشنودی خداوند تعالی دو رکعت نماز میگزارد و خدا بخاطر همان دو رکعت او را داخل بهشت می برد، و بسا که شخص یکدرهم صدقه میدهد که بر او واجب هم نیست ولی این عمل را فقطّ بمنظور رضای خداوند عزّ و جلّ انجام میدهد و خدای تبارک و تعالی نیز بواسطۀ یکدرهم تصدّق او را ببهشت می برد، و بسا بنده که یک روز روزه میگیرد و منظورش از آن تحصیل رضای خداوند عزّ و جلّ است پس خدای متعال نیز بواسطه همان عمل او را ببهشت میفرستد.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلنُّعْمَانِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَمَّا رُوِیَ عَنْ أَبِیهِ : إِذَا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ وَ أَنَّهُمْ یَسْتَحِلُّونَ بَعْدَ ذَلِکَ کُلَّ مُحَرَّمٍ ،فَقَالَ :مَا لَهُمْ لَعَنَهُمُ اَللَّهُ إِنَّمَا قَالَ أَبِی عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ إِذَا عَرَفْتَ اَلْحَقَّ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ مِنْ خَیْرٍ یُقْبَلُ مِنْکَ .
ترجمه:
فضیل بن عثمان روایت می کنند که به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: برای ما حدیثی روایت شده که شما فرموده اید: چون معرفت (بامامت ما) پیدا کردی پس هر چه خواهی بکنید و ایشان(عده ای) بعد ازمعرفت، محرمات را حلال میدانند ؛ پس امام علیه السلام فرمودند: ایشان را چه شده ، لعنت خدا بر ایشان باد، بدرستی که پدرم فرمودند: چون معرفت (بامام خود) پیدا کردی هر چه خواهی کم یا زیاد از کارهای خیر انجام دهید که از شما پذیرفته شود.
ص : 116
وَ فِی اَلْخِصَالِ وَ فِی مَعَانِی اَلْأَخْبَارِ وَ فِی کِتَابِ إِکْمَالِ اَلدِّینِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی اَلْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ اَلْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ أَخْفَی أَرْبَعَةً فِی أَرْبَعَةٍ أَخْفَی رِضَاهُ فِی طَاعَتِهِ فَلاَ تَسْتَصْغِرَنَّ شَیْئاً مِنْ طَاعَتِهِ فَرُبَّمَا وَافَقَ رِضَاهُ وَ أَنْتَ لاَ تَعْلَمُ وَ أَخْفَی سَخَطَهُ فِی مَعْصِیَتِهِ فَلاَ تَسْتَصْغِرَنَّ شَیْئاً مِنْ مَعْصِیَتِهِ فَرُبَّمَا وَافَقَ سَخَطُهُ (مَعْصِیَتَهُ) وَ أَنْتَ لاَ تَعْلَمُ وَ أَخْفَی إِجَابَتَهُ فِی دَعْوَتِهِ فَلاَ تَسْتَصْغِرَنَّ شَیْئاً مِنْ دُعَائِهِ فَرُبَّمَا وَافَقَ إِجَابَتَهُ وَ أَنْتَ لاَ تَعْلَمُ وَ أَخْفَی وَلِیَّهُ فِی عِبَادِهِ فَلاَ تَسْتَصْغِرَنَّ عَبْداً مِنْ عَبِیدِ اَللَّهِ ، فَرُبَّمَا یَکُونُ وَلِیَّهُ وَ أَنْتَ لاَ تَعْلَمُ.
ترجمه:
امیر المؤمنین علیه السّلام فرمودند: بدرستی که خدای تبارک و تعالی چهار چیز را در چهار چیز پنهان نموده /خوشنودی خود را در فرمانبرداریش ، پس هیچ اطاعتی را کوچک مشمار که بسا خوشنودی خداوند در همان باشد و تو ندانی /و خشم خود را در میان گناهان پنهان کرده پس هیچ گناهی را کوچک مپندارد که شاید خشم خدا در همان باشد و تو ندانی /و اجابت خویش را در میان دعاهایش پنهان نموده پس هیچ دعائی را کوچک ندان(نشمار) که بسا همان دعای مستجاب باشد و تو ندانی /و ولی(حجت) خود را در میان بندگان خود پنهان داشته پس بهیچ بنده ای از بندگان خدا با چشم حقارت منگر که شاید همان ولی خدا باشد و تو ندانی.
وَ فِی اَلْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنِ اَلسَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ عَبْدِ اَلْعَظِیمِ اَلْحَسَنِیِّ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْفَضْلِ عَنْ خَالِهِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ لِمُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ : یَا مُحَمَّدَ بْنَ مُسْلِمٍ! لاَ یَغُرَّنَّکَ اَلنَّاسُ مِنْ نَفْسِکَ فَإِنَّ اَلْأَمْرَ یَصِلُ إِلَیْکَ دُونَهُمْ وَ لاَ تَقْطَعَنَّ اَلنَّهَارَ عَنْکَ کَذَا وَ کَذَا فَإِنَّ مَعَکَ مَنْ یُحْصِی عَلَیْکَ وَ لاَ تَسْتَصْغِرَنَّ حَسَنَةً تَعْمَلُهَا فَإِنَّکَ تَرَاهَا حَیْثُ (تَسُرُّکَ وَ لاَ تَسْتَصْغِرَنَّ سَیِّئَةً تَعْمَلُ بِهَا فَإِنَّکَ تَرَاهَا حَیْثُ) تَسُوؤُکَ وَ أَحْسِنْ فَإِنِّی لَمْ أَرَ شَیْئاً قَطُّ أَشَدَّ طَلَباً وَ لاَ أَسْرَعَ دَرْکاً مِنْ حَسَنَةٍ مُحْدَثَةٍ لِذَنْبٍ قَدِیمٍ. اَلْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ اَلزُّهْدِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ .
ترجمه:
از عبد العظیم بن عبد اللّٰه حسنی، از مردی از حضرت محمّد بن علی علیه السّلام نقل کرده که آن حضرت به محمّد بن مسلّم فرمودند: ای محمّد در مقام قیاس خود با مردم مغرور مفتون نفس خویش نشوی و نپنداری که از دیگران برتر هستی؛ زیرا حقیقت امر به تو رسیده ولی به آنها نرسیده است. و نیز روز ومشغله های آن تو را از انجام واجبات و ترک محرّمات باز ندارد زیرا با تو کسی است که اعمال و کردارت را احصاء نموده و می شمارد و همچنین عمل نیک و پسندیده ای را که انجام می دهی کوچک نشمار زیرا آن را در جایی خواهی دید که مسرور و شادمانت می کند و کردار زشتی که از تو سر می زند را حقیر و ناچیز ندان چه آنکه آن را در جایی خواهی دید که بد حال و اندوهناکت خواهد نمود و کار نیک را انجام بده؛ زیرا هرگز ندیده ام چیزی مطلوب تر و سریع التأثیرتر از کار نیک و عمل پسندیده ای تازه ای که بعد ازگناه قدیمی انجام شود.
ص : 117
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : اِعْلَمُوا أَنَّهُ لاَ یَصْغَرُ مَا ضَرَّ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ ، وَ لاَ یَصْغَرُ مَا یَنْفَعُ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ ، فَکُونُوا فِیمَا أَخْبَرَکُمُ اَللَّهُ کَمَنْ عَایَنَ.
ترجمه:
حضرت صادق علیه السّلام فرمودند: امیر المؤمنین علیه السّلام فرموده اند: آنچه که در روز قیامت سود دهد را نباید کوچک شمرد وآنچه که در روز قیامت زیان رساند را نمی توان کوچک شمرد، پس در آنچه خدای عز و جل بشما آگاهی داده مانند کسی باشید که بچشم خود دیده باشد.
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحُسَیْنِ اَلرَّضِیُّ اَلْمُوسَوِیُّ فِی نَهْجِ اَلْبَلاَغَةِ عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: اِفْعَلُوا اَلْخَیْرَ وَ لاَ تُحَقِّرُوا مِنْهُ شَیْئاً فَإِنَّ صَغِیرَهُ کَبِیرٌ وَ قَلِیلَهُ کَثِیرٌ وَ لاَ یَقُولَنَّ أَحَدُکُمْ إِنَّ أَحَداً أَوْلَی بِفِعْلِ اَلْخَیْرِ مِنِّی فَیَکُونَ وَ اَللَّهِ کَذَلِکَ إِنَّ لِلْخَیْرِ وَ لِلشَّرِّ أَهْلاً فَمَهْمَا تَرَکْتُمُوهُ مِنْهُمَا کَفَاکُمُوهُ أَهْلُهُ.
ترجمه:
محمد بن حسین رضی موسوی در نهج البلاغه از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرده که فرمود: کار خیر انجام دهید و هیچ چیز از آن را کوچک مشمارید؛ زیرا کوچکِ آن بزرگ و کمِ آن بسیار است. و هیچ یک از شما نگوید که دیگری به انجام کار خیر از من سزاوارتر است؛ پس به خدا سوگند چنین خواهد شد (که خیر از شما فاصله می گیرد). همانا برای خیر و شر اهل و انجام دهنده ای است. هر مقدار از آن دو (خیر یا شر) را که ترک کنید، اهلش آن را از شما کفایت می کند.
ص : 118
وَ قَالَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: قَلِیلٌ مَدُومٌ عَلَیْهِ خَیْرٌ مِنْ کَثِیرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ.
ترجمه:
امیر مؤمنان علیه السّلام فرمودند: عمل کم و اندک که دوام داشته باشد بهتر از عمل زیادی است که ملالت آور و خسته کننده باشد.
اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلطُّوسِیُّ فِی اَلْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ اَلْوَابِشِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِذَا أَحْسَنَ اَلْعَبْدُ اَلْمُؤْمِنُ ضَاعَفَ اَللَّهُ عَمَلَهُ بِکُلِّ حَسَنَةٍ سَبْعَمِائَةِ ضِعْفٍ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «..وَ اَللّٰهُ یُضٰاعِفُ لِمَنْ یَشٰاءُ...»(1) .
ترجمه:
حضرت صادق علیه السّلام فرمودند: هنگامی که بنده عملش را نیکو نمود خداوند عملش را نیز چندین برابرمی کند تا جائی که برای هر حسنه هفتصد برابر ثبت می نماید و این قول در گفتار خداوند در قرآن است که فرموده: «...و خداوند برای هر کس که بخواهد [آن را] چند برابر می کند...»(2)
بَابُ بُطْلاَنِ اَلْعِبَادَةِ بِدُونِ وَلاَیَةِ اَلْأَئِمَّةِ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ وَ اِعْتِقَادِ إِمَامَتِهِمْ
******
ترجمه:
باب باطل بودن عبادت بدون ولایت ائمه علیهم السلام و اعتقاد به امامت ایشان
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ اَلْعَلاَءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: کُلُّ مَنْ دَانَ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِعِبَادَةٍ یُجْهِدُ فِیهَا نَفْسَهُ وَ لاَ إِمَامَ لَهُ مِنَ اَللَّهِ فَسَعْیُهُ غَیْرُ مَقْبُولٍ وَ هُوَ ضَالٌّ مُتَحَیِّرٌ وَ اَللَّهُ شَانِئٌ لِأَعْمَالِهِ ...إِلَی أَنْ قَالَ: وَ إِنْ مَاتَ عَلَی هَذِهِ اَلْحَالِ مَاتَ مِیتَةَ کُفْرٍ وَ نِفَاقٍ وَ اِعْلَمْ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ أَئِمَّةَ اَلْجَوْرِ وَ أَتْبَاعَهُمْ لَمَعْزُولُونَ عَنْ دِینِ اَللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَ أَضَلُّوا فَأَعْمَالُهُمُ اَلَّتِی یَعْمَلُونَهَا کَرَمٰادٍ اِشْتَدَّتْ بِهِ اَلرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ لاٰ یَقْدِرُونَ مِمّٰا کَسَبُوا عَلیٰ شَیْءٍ ذٰلِکَ هُوَ اَلضَّلاٰلُ اَلْبَعِیدُ .
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که گفت: شنیدم امام باقر علیه السلام می فرمود: هر کس که خداوند عزوجل را با عبادتی که در آن بر خود سخت می گیرد بپرستد، در حالی که امام و پیشوایی از جانب خدا ندارد، پس تلاشش پذیرفته نیست و او گمراه و حیران است و خداوند از اعمالش بیزار است تا آنکه فرمود: و اگر در این حال بمیرد، به مرگ کفر و نفاق مرده است. و بدان ای محمد! که همانا امامان ستمگر و پیروانشان از دین خدا دورند، قطعاً گمراه شده و گمراه کرده اند. پس اعمالی که انجام می دهند، همچون خاکستری است که در روز طوفانی، باد شدیدی بر آن بوزد. آنها نمی توانند از آنچه کسب کرده اند چیزی به دست آورند. این است گمراهی دور و دراز.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلصَّلْتِ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: ذِرْوَةُ اَلْأَمْرِ وَ سَنَامُهُ وَ مِفْتَاحُهُ وَ بَابُ اَلْأَشْیَاءِ وَ رِضَی اَلرَّحْمَنِ اَلطَّاعَةُ لِلْإِمَامِ بَعْدَ مَعْرِفَتِهِ... أَمَا لَوْ أَنَّ رَجُلاً قَامَ لَیْلَهُ وَ صَامَ نَهَارَهُ وَ تَصَدَّقَ بِجَمِیعِ مَالِهِ وَ حَجَّ جَمِیعَ دَهْرِهِ وَ لَمْ یَعْرِفْ وَلاَیَةَ وَلِیِّ اَللَّهِ فَیُوَالِیَهُ وَ یَکُونَ جَمِیعُ أَعْمَالِهِ بِدَلاَلَتِهِ إِلَیْهِ مَا کَانَ لَهُ عَلَی اَللَّهِ حَقٌّ فِی ثَوَابِهِ وَ لاَ کَانَ مِنْ أَهْلِ اَلْإِیمَانِ.
وَ رَوَاهُ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلصَّلْتِ بِالْإِسْنَادِ .
ترجمه:
از زراره از امام باقر علیه السلام در حدیثی نقل شده که فرمود: اوج کار و بلندای آن و کلیدش و درِ همه چیزها و خشنودی خداوند رحمان، اطاعت از امام پس از شناخت اوست... آگاه باشید! اگر مردی همه شب را به عبادت بایستد و همه روز را روزه بگیرد و تمام مالش را صدقه دهد و تمام عمرش حج به جا آورد، ولی ولایت ولی خدا را نشناسد تا با او دوستی کند و تمام اعمالش با راهنمایی او به سوی او باشد، هیچ حقی بر خدا در ثواب ندارد و از اهل ایمان نخواهد بود.
ص : 119
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: مَنْ لَمْ یَأْتِ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ ، بِمَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ حَسَنَةٌ وَ لَمْ یُتَجَاوَزْ لَهُ عَنْ سَیِّئَةٍ.
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام فرمودند: هر کس با آن عقیده که شماها دارید در قیامت حاضر نشود خداوند عز و جل از او هیچ حسنه ای را نپذیرد و از گناه او در نگذرد ...
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ یُونُسَ فِی حَدِیثٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ لِعَبَّادِ بْنِ کَثِیرٍ : اِعْلَمْ أَنَّهُ لاَ یَتَقَبَّلُ اَللَّهُ مِنْکَ شَیْئاً حَتَّی تَقُولَ قَوْلاً عَدْلاً.
ترجمه:
...یونس می گوید: امام صادق علیه السّلام به عباد بن کثیر بصری صوفی فرمودند: بدان خداوند از تو چیزی نمی پذیرد مگر به دادگری سخن بگویی.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ جَمِیعاً عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَبْدِ اَلْحَمِیدِ بْنِ أَبِی اَلْعَلاَءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ اَللَّهِ لَوْ أَنَّ إِبْلِیسَ سَجَدَ لِلَّهِ بَعْدَ اَلْمَعْصِیَةِ وَ اَلتَّکَبُّرِ عُمُرَ اَلدُّنْیَا مَا نَفَعَهُ ذَلِکَ وَ لاَ قَبِلَهُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَا لَمْ یَسْجُدْ لآِدَمَ کَمَا أَمَرَهُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَسْجُدَ لَهُ وَ کَذَلِکَ هَذِهِ اَلْأُمَّةُ اَلْعَاصِیَةُ اَلْمَفْتُونَةُ بَعْدَ نَبِیِّهَا صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ بَعْدَ تَرْکِهِمُ اَلْإِمَامَ اَلَّذِی نَصَبَهُ نَبِیُّهُمْ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لَهُمْ فَلَنْ یَقْبَلَ اَللَّهُ لَهُمْ عَمَلاً وَ لَنْ یَرْفَعَ لَهُمْ حَسَنَةً حَتَّی یَأْتُوا اَللَّهَ مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ وَ یَتَوَلَّوُا اَلْإِمَامَ اَلَّذِی أُمِرُوا بِوَلاَیَتِهِ وَ یَدْخُلُوا مِنَ اَلْبَابِ اَلَّذِی فَتَحَهُ اَللَّهُ وَ رَسُولُهُ لَهُمْ.
ترجمه:
أَبواَلْعَلاَء می گوید امام صادق علیه السلام فرمودند:بخدا قسم ! اگر ابلیس بعد از گناه و تکبر خود به حضرت آدم علیه السّلام تا دنیا عمر دارد برای خدا عز و جل سجده ( عبادت ) کند برای او سودی ندارد و خدای عزوجل از او نپذیرد تا آنکه طبق دستورش برای آدم سجده کند و چنین باشند این امت گنهکار و فریب خورده پس از پیغمبر خود و پس از اینکه واگذاشتند امامی را که پیغمبرشان برایشان معین کرد و منصوب نمود و هرگز خدا تبارک و تعالی از آن ها عملی را نپذیرد و حسنه ای را برای آنها بالا نبرد تا از آن راهی که خدا عز و جل برای آن ها مقرر ساخته بروند و پیروی کنند از آن امامی که خداوند بولایت او فرمان داده است و از آن دری درآیند که خدا و رسولش برای آن ها گشوده است.
وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی اَلْمِقْدَامِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: مَنْ لاَ یَعْرِفِ اَللَّهَ وَ مَا یَعْرِفِ اَلْإِمَامَ مِنَّا أَهْلَ اَلْبَیْتِ ، فَإِنَّمَا یَعْرِفُ وَ یَعْبُدُ غَیْرَ اَللَّهِ هَکَذَا وَ اَللَّهِ ضَلاَلاً.
ترجمه:
... امام باقر علیه السّلام می فرمودند:هرکس خدا را بحق نشناسد و امام از خاندان ما را نشناسد،همانا آنچه شناخته و پرستیده جز خداست این طورکه ملاحظه می کنید این خود گمراهی است.
ص : 120
وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ اِبْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ نَجِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: اَلنَّاسُ سَوَادٌ وَ أَنْتُمُ اَلْحَاجُّ.
ترجمه:
حضرت صادق علیه السّلام فرمودند: مردم همه(درتاریکی و) سیاهی(درحرکت) هستند ،شما مثل حجاج بطرف(خداوند) درحرکت هستید.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ (عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْعَبَّاسِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ ) عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ فُضَیْلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: أَمَا وَ اَللَّهِ مَا لِلَّهِ عَزَّ ذِکْرُهُ حَاجٌّ غَیْرُکُمْ وَ لاَ یَتَقَبَّلُ إِلاَّ مِنْکُمْ اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
فضیل از ابوجعفر علیه السلام نقل کرده که فرمود: به خدا سوگند، برای خداوند عزّوجلّ حاجی جز شما (شیعیان) نیست و خداوند جز از شما حدیث (سخن یا عمل) را نمی پذیرد.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ أَبِی طَلْحَةَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ کَثِیرٍ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ: إِنَّ أَهْلَ اَلْمَوْقِفِ لَکَثِیرٌ فَقَالَ غُثَاءٌ یَأْتِی بِهِ اَلْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکَانٍ لاَ وَ اَللَّهِ مَا اَلْحَجُّ إِلاَّ لَکُمْ لاَ وَ اَللَّهِ مَا یَتَقَبَّلُ اَللَّهُ إِلاَّ مِنْکُمْ .
وَ رَوَاهُ اَلطُّوسِیُّ فِی اَلْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنِ اِبْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
معاذ بن کثیر می گوید:(در موقف عرفات) به ابوعبدالله علیه السلام گفت: به راستی اهل موقف (محل وقوف در حج) بسیارند. فرمود: غثاء (خاشاک)هستند که موج از هر جایی می آورد. نه، به خدا سوگند، حج جز برای شما (شیعیان) نیست. نه، به خدا سوگند، خداوند جز از شما چیزی را نمی پذیرد.
ص : 121
أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیُّ فِی اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنِ اِبْنِ مُسْکَانَ عَنِ اَلْکَلْبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ: قَالَ مَا أَکْثَرَ اَلسَّوَادَ یَعْنِی اَلنَّاسَ قُلْتُ أَجَلْ فَقَالَ أَمَا وَ اَللَّهِ مَا یَحُجُّ (أَحَدٌ) لِلَّهِ غَیْرُکُمْ .
ترجمه:
کلبی از ابوعبدالله علیه السلام در حدیثی نقل کرده که فرمود: چه بسیار است سیاهی (یعنی مردم)! گفتم: آری. فرمود: به خدا سوگند، هیچ کس جز شما (شیعیان) برای خدا حج نمی کند.
وَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : یَا عَبَّادُ مَا عَلَی مِلَّةِ إِبْرَاهِیمَ أَحَدٌ غَیْرُکُمْ وَ مَا یَقْبَلُ اَللَّهُ إِلاَّ مِنْکُمْ وَ لاَ یَغْفِرُ اَلذُّنُوبَ إِلاَّ لَکُمْ.
ترجمه:
عبّاد بن زیاد می گوید: حضرت صادق علیه السلام به من فرمودند: ای عبّاد! بر ملّت ابراهیم و آیین او کسی غیر از شما نیست و خداوند هیچ عملی را از غیر شما نمی پذیرد و گناهان افراد دیگر غیر از شما را نمی آمرزد.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ اَلثُّمَالِیِّ قَالَ: قَالَ لَنَا عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ ، أَیُّ اَلْبِقَاعِ أَفْضَلُ فَقُلْنَا اَللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ اِبْنُ رَسُولِهِ أَعْلَمُ فَقَالَ لَنَا أَفْضَلُ اَلْبِقَاعِ مَا بَیْنَ اَلرُّکْنِ وَ اَلْمَقَامِ ، وَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً عُمِّرَ مَا عُمِّرَ نُوحٌ فِی قَوْمِهِ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاَّ خَمْسِینَ عَاماً یَصُومُ اَلنَّهَارَ وَ یَقُومُ اَللَّیْلَ فِی ذَلِکَ اَلْمَکَانِ ثُمَّ لَقِیَ اَللَّهَ بِغَیْرِ وَلاَیَتِنَا لَمْ یَنْفَعْهُ ذَلِکَ شَیْئاً .
وَ فِی عِقَابِ اَلْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ :
مِثْلَهُ وَ رَوَاهُ اَلطُّوسِیُّ فِی مَجَالِسِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْمُفِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ اَلْجِعَابِیِّ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ : مِثْلَهُ .
ترجمه:
... ابو حمزه ازحضرت علی بن الحسین علیه السّلام نقل کرد که ایشان از ما پرسیدند: کدام یک از مکانها بهتر است؟ گفتیم: خدا و پیامبر و پسر پیامبر بهتر می دانند؛ حضرت خود جواب فرمودند: بهترین مکان ها ما بین رکن و مقام است ، اگر مردی باندازه نوح در میان مردم عمر کند نهصد و پنجاه سال روزها روزه بدارد و شبها شب زنده دار باشد در همین محل(بمیرد و) خدا را ملاقات کند بدون ولایت ما این اعمال او را سودش نمی رساند.
در کتب دیگر به نقل از دیگران این روایت نیز آمده است.
ص : 122
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْوَشَّاءِ عَنْ کَرَّامٍ اَلْخَثْعَمِیِّ عَنْ أَبِی اَلصَّامِتِ عَنِ اَلْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : یَا مُعَلَّی لَوْ أَنَّ عَبْداً عَبَدَ اَللَّهَ مِائَةَ عَامٍ مَا بَیْنَ اَلرُّکْنِ وَ اَلْمَقَامِ ، یَصُومُ اَلنَّهَارَ وَ یَقُومُ اَللَّیْلَ حَتَّی یَسْقُطَ حَاجِبَاهُ عَلَی عَیْنَیْهِ وَ یَلْتَقِیَ تَرَاقِیهِ هَرَماً جَاهِلاً بِحَقِّنَا لَمْ یَکُنْ لَهُ ثَوَابٌ.
ترجمه:
معلّی بن خنیس می گوید: امام صادق علیه السّلام به من فرمودند: ای معلّی! اگر بنده ای یکصد سال در میان (بهترین مکانها ) رکن و مقام ، با روزه گرفتن روزها و شب زنده داری شبها خدا را عبادت کند تا آنکه از شدّت پیری ابروهایش روی چشمانش را فرا گیرد و استخوانهای گردنش در سینه اش فرو رود، امّا حق ما را نشناسد هیچ ثوابی برای او نخواهد بود.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنِ اَلصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِیهِ عُقْبَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُیَسِّرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّ أَفْضَلَ اَلْبِقَاعِ مَا بَیْنَ اَلرُّکْنِ اَلْأَسْوَدِ وَ اَلْمَقَامِ ، وَ بَابِ اَلْکَعْبَةِ وَ ذَاکَ حَطِیمُ إِسْمَاعِیلَ ، وَ وَ اَللَّهِ لَوْ أَنَّ عَبْداً صَفَّ قَدَمَیْهِ فِی ذَلِکَ اَلْمَکَانِ وَ قَامَ اَللَّیْلَ مُصَلِّیاً حَتَّی یَجِیئَهُ اَلنَّهَارُ وَ صَامَ اَلنَّهَارَ حَتَّی یَجِیئَهُ اَللَّیْلُ وَ لَمْ یَعْرِفْ حَقَّنَا وَ حُرْمَتَنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ ، لَمْ یَقْبَلِ اَللَّهُ مِنْهُ شَیْئاً أَبَداً.
ترجمه:
میسر گفت:حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:بهترین محل ها در نزد خداوند بین رکن حجرالاسود و مقام و درب کعبه است و این محل همان مکان حضرت اسماعیل علیه السّلام است و قسم بخدا اگر بنده ای بپا بایستد در این محل شب را تا صبح نماز بخواند و روز را تا شب روزه بدارد ولی عارف بحق و حرمت ما اهل بیت نباشد خداوند هرگز از او عملی را قبول نخواهد کرد.
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ اَلسُّلَمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: نَزَلَ جَبْرَئِیلُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَلَی اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ اَلسَّلاَمُ یُقْرِئُکَ اَلسَّلاَمَ وَ یَقُولُ خَلَقْتُ اَلسَّمَاوَاتِ اَلسَّبْعَ وَ مَا فِیهِنَّ وَ اَلْأَرَضِینَ اَلسَّبْعَ وَ مَا عَلَیْهِنَّ وَ مَا خَلَقْتُ مَوْضِعاً أَعْظَمَ مِنَ اَلرُّکْنِ وَ اَلْمَقَامِ ، وَ لَوْ أَنَّ عَبْداً دَعَانِی مُنْذُ خَلَقْتُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرَضِینَ ثُمَّ لَقِیَنِی جَاحِداً لِوَلاَیَةِ عَلِیٍّ لَأَکْبَبْتُهُ فِی سَقَرَ .
ترجمه:
محمّد بن جعفر بن محمّد از پدرش، از آباء گرامش علیهم السّلام نقل کرد که جبرئیل بر پیامبر اکرم نازل شد و گفت: یا محمّد! سلام (خداوند) سلامت میرساند و می فرماید: آسمان های هفتگانه و آنچه در آنها است و زمین های هفتگانه و هر چه در آنها است را آفریدم، مکانی را عظیم الشان تر از رکن و مقام نیافریده ام، اگر بنده ای از اول خلقت آسمان ها و زمین ها مرا در آنجا بخواند، سپس با انکار ولایت علی علیه السلام به ملاقات من بیاید، او را به رو در آتش جهنم می اندازم.
ص : 123
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ اَلدَّیْلَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُیَسِّرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ: قَالَ أَیُّ اَلْبِقَاعِ أَعْظَمُ حُرْمَةً قَالَ: قُلْتُ: اَللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ اِبْنُ رَسُولِهِ أَعْلَمُ، قَالَ: یَا مُیَسِّرُ مَا بَیْنَ اَلرُّکْنِ وَ اَلْمَقَامِ رَوْضَةٌ مِنْ رِیَاضِ اَلْجَنَّةِ ، وَ مَا بَیْنَ اَلْقَبْرِ وَ اَلْمِنْبَرِ رَوْضَةٌ مِنْ رِیَاضِ اَلْجَنَّةِ ، وَ وَ اَللَّهِ لَوْ أَنَّ عَبْداً عَمَّرَهُ اَللَّهُ مَا بَیْنَ اَلرُّکْنِ وَ اَلْمَقَامِ ، وَ مَا بَیْنَ اَلْقَبْرِ وَ اَلْمِنْبَرِ یَعْبُدُهُ أَلْفَ عَامٍ ثُمَّ ذُبِحَ عَلَی فِرَاشِهِ مَظْلُوماً کَمَا یُذْبَحُ اَلْکَبْشُ اَلْأَمْلَحُ ثُمَّ لَقِیَ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِغَیْرِ وَلاَیَتِنَا لَکَانَ حَقِیقاً عَلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُکِبَّهُ عَلَی مَنْخِرَیْهِ فِی نَارِ جَهَنَّمَ .
ترجمه:
میسرگفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام رسیدم. ایشان فرمودند: میسر! کدام محل احترامش از همه جا در نزد خدا بیشتر است؟ عرض کردم: خدا و پیامبر و پسر پیامبرش می دانند. حضرت فرمودند: میسر! بین رکن و مقام که باغی از باغ های بهشت است و مابین قبر و منبر پیامبر که باغی از باغ های بهشت است، اگر بنده ای را خداوند عمر طولانی بدهد و او هزار سال بین رکن و مقام و بین قبر و منبر عبادت کند و بعد او را در رختخوابش مظلوم بکشند، مثل کشتن گوسفند سفید، سپس بدون ولایت ما به ملاقات پروردگار رود، بر خدا لازم است که او را به صورت میان آتش جهنم اندازد.
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ اَلْفَضْلِ بْنِ کَثِیرٍ اَلْمَدَائِنِیِّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ أَبِی سَعِیدٍ اَلْبَلْخِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: إِنَّ لِلَّهِ فِی وَقْتِ کُلِّ صَلاَةٍ یُصَلِّیهَا هَذَا اَلْخَلْقُ لَعْنَةً قَالَ قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ لِمَ قَالَ بِجُحُودِهِمْ حَقَّنَا وَ تَکْذِیبِهِمْ إِیَّانَا .
ترجمه:
ابوسعید بلخی گفته است که شنیدم ابوالحسن علیه السلام می فرمود: همانا برای خداوند در زمان هر نمازی که این خلق به جا می آورند، لعنتی است. گفتم: فدایت شوم، چرا؟ فرمود: به دلیل انکار حق ما و تکذیب ما.
وَ فِی اَلْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی اَلْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ اَلْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ صَبَّاحٍ اَلْمَدَائِنِیِّ عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ : أَنَّ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ کَتَبَ إِلَیْهِ کِتَاباً فِیهِ أَنَّ اَللَّهَ لَمْ یَبْعَثْ نَبِیّاً قَطُّ یَدْعُو إِلَی مَعْرِفَةِ اَللَّهِ لَیْسَ مَعَهَا طَاعَةٌ فِی أَمْرٍ وَ لاَ نَهْیٍ وَ إِنَّمَا یَقْبَلُ اَللَّهُ مِنَ اَلْعِبَادِ بِالْفَرَائِضِ اَلَّتِی اِفْتَرَضَهَا اَللَّهُ عَلَی حُدُودِهَا مَعَ مَعْرِفَةِ مَنْ دَعَا إِلَیْهِ وَ مَنْ أَطَاعَ وَ حَرَّمَ اَلْحَرَامَ ظَاهِرَهُ وَ بَاطِنَهُ وَ صَلَّی وَ صَامَ وَ حَجَّ وَ اِعْتَمَرَ وَ عَظَّمَ حُرُمَاتِ اَللَّهِ کُلَّهَا وَ لَمْ یَدَعْ مِنْهَا شَیْئاً وَ عَمِلَ بِالْبِرِّ کُلِّهِ وَ مَکَارِمِ اَلْأَخْلاَقِ کُلِّهَا وَ تَجَنَّبَ سَیِّئَهَا [وَ مَنْ] زَعَمَ أَنَّهُ یُحِلُّ اَلْحَلاَلَ وَ یُحَرِّمُ اَلْحَرَامَ بِغَیْرِ مَعْرِفَةِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ، لَمْ یُحِلَّ لِلَّهِ حَلاَلاً وَ لَمْ یُحَرِّمْ لَهُ حَرَاماً وَ أَنَّ مَنْ صَلَّی وَ زَکَّی وَ حَجَّ وَ اِعْتَمَرَ وَ فَعَلَ ذَلِکَ کُلَّهُ بِغَیْرِ مَعْرِفَةِ مَنِ اِفْتَرَضَ اَللَّهُ عَلَیْهِ طَاعَتَهُ فَلَمْ یَفْعَلْ شَیْئاً مِنْ ذَلِکَ إِلَی أَنْ قَالَ: لَیْسَ لَهُ صَلاَةٌ وَ إِنْ رَکَعَ وَ إِنْ سَجَدَ وَ لاَ لَهُ زَکَاةٌ وَ لاَ حَجٌّ وَ إِنَّمَا ذَلِکَ کُلُّهُ یَکُونُ بِمَعْرِفَةِ رَجُلٍ مَنَّ اَللَّهُ عَلَی خَلْقِهِ بِطَاعَتِهِ وَ أَمَرَ بِالْأَخْذِ عَنْهُ اَلْحَدِیثَ .
ترجمه:
مفضل بن عمر نقل کرده که ابوعبدالله علیه السلام در نامه ای به او نوشت: خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد که به معرفت خدا دعوت کند، مگر اینکه همراه آن، طاعت در امر و نهی نیز بوده است. خداوند تنها از بندگانش به واسطه انجام واجبات در حدود تعیین شده، همراه با معرفت کسی که به سوی خدا دعوت کرده و کسی که اطاعتش کرده و حرام را در ظاهر و باطن حرام کرده، می پذیرد. کسی که نماز بخواند، روزه بگیرد، حج و عمره به جا آورد، حرمت های خداوند را بزرگ بدارد و چیزی از آن فروگذار نکند، و به تمام نیکی ها و مکارم اخلاق عمل کند و از بدی ها دوری جوید. کسی که ادعا کند حلال را حلال و حرام را حرام می کند بدون معرفت پیامبر صلی الله علیه وآله، نه برای خدا حلالی کرده و نه حرامی. و کسی که نماز بخواند، زکات دهد، حج و عمره به جا آورد و همه این ها را بدون معرفت کسی که خداوند اطاعتش را واجب کرده انجام دهد، هیچ یک از این اعمال را انجام نداده است. تا اینکه فرمود: برای او نه نمازی است، حتی اگر رکوع و سجود کند، و نه زکاتی و نه حجی. همه این ها تنها با معرفت مردی که خداوند به واسطه اطاعتش بر خلقش منت نهاده و امر کرده که از او حدیث بگیرند، محقق می شود.
ص : 124
عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اَللَّهِ عَنِ اَلسِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنِ اَلْحَارِثِ عَنْ عَمْرٍو عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : فِی قَوْلِهِ تَعَالَی «وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ثُمَّ اِهْتَدیٰ»(1) ، قَالَ أَ لاَ تَرَی کَیْفَ اِشْتَرَطَ وَ لَمْ تَنْفَعْهُ اَلتَّوْبَةُ وَ اَلْإِیمَانُ وَ اَلْعَمَلُ اَلصَّالِحُ حَتَّی اِهْتَدَی وَ اَللَّهِ لَوْ جَهَدَ أَنْ یَعْمَلَ مَا قُبِلَ مِنْهُ حَتَّی یَهْتَدِیَ قَالَ قُلْتُ: إِلَی مَنْ جَعَلَنِیَ اَللَّهُ فِدَاکَ قَالَ إِلَیْنَا .
ترجمه:
تفسیر علی بن ابراهیم قمی: حارث بن یحیی از حضرت باقر علیه السّلام درباره آیه «و به یقین، من آمرزنده کسی هستم که توبه کند و ایمان بیاورد و کار شایسته نماید و به راه راست راهسپر شود.»(2) روایت می کند که فرمودند: دقت می کنید چگونه(خداوند) شرط کرده؟ توبه و ایمان و عمل صالح برایش سودی ندارد، مگر وقتی که هدایت یابد. قسم به خدا اگر کوشش خود را به کار برد که عمل کند، از او پذیرفته نمی شود تا هدایت یابد. گفتم: هدایت به سوی چه کس، خدا مرا فدایت کند؟ فرمود: به سوی ما.
بَابُ أَنَّ مَنْ کَانَ مُؤْمِنا ثُمَّ کَفَرَ ثُمَّ آمَنَ لَمْ یَبْطُلْ عَمَلُهُ فِی إِیمَانِهِ اَلسَّابِقِ
******
ترجمه:
باب اینکه کسی که ابتدا مؤمن بوده، سپس کافر شده، و بعد دوباره ایمان آورده، اعمال او در دوران ایمان سابق باطل نمی گردد.
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ کَانَ مُؤْمِناً فَحَجَّ وَ عَمِلَ فِی إِیمَانِهِ ثُمَّ أَصَابَتْهُ فِی إِیمَانِهِ فِتْنَةٌ فَکَفَرَ ثُمَّ تَابَ وَ آمَنَ قَالَ یُحْسَبُ لَهُ کُلُّ عَمَلٍ صَالِحٍ عَمِلَهُ فِی إِیمَانِهِ وَ لاَ یَبْطُلُ مِنْهُ شَیْءٌ.
ترجمه:
زراره از ابوجعفر علیه السلام نقل کرده که فرمود: کسی که مؤمن باشد و حج کند و در ایمان خود عمل صالح انجام دهد، سپس در ایمانش فتنه ای به او برسد و کافر شود، اما بعد توبه کند و دوباره ایمان بیاورد، هر عمل صالحی که در ایمانش انجام داده برای او محاسبه می شود و هیچ چیز از آن باطل نمی گردد.
ص : 125
بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ قَضَاءِ اَلْمُخَالِفِ عِبَادَتَهُ إِذَا اِسْتَبْصَرَ سِوَی اَلزَّکَاةِ إِذَا دَفَعَهَا إِلَی غَیْرِ اَلْمُسْتَحِقِّ وَ اَلْحَجِّ إِذَا تَرَکَ رُکْنا مِنْهُ
******
ترجمه:
باب واجب نبودن قضای عبادت های مخالف در صورت هدایت یافتن، مگر در مورد زکات اگر به غیر مستحق داده شده باشد و حج اگر رکنی از آن ترک شده باشد.
مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ اَلْقَاسِمِ عَنْ صَفْوَانَ وَ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ اَلْعِجْلِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: کُلُّ عَمَلٍ عَمِلَهُ وَ هُوَ فِی حَالِ نَصْبِهِ وَ ضَلاَلَتِهِ ثُمَّ مَنَّ اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ عَرَّفَهُ اَلْوَلاَیَةَ فَإِنَّهُ یُؤْجَرُ عَلَیْهِ إِلاَّ اَلزَّکَاةَ فَإِنَّهُ یُعِیدُهَا لِأَنَّهُ وَضَعَهَا فِی غَیْرِ مَوَاضِعِهَا لِأَنَّهَا لِأَهْلِ اَلْوَلاَیَةِ ، وَ أَمَّا اَلصَّلاَةُ وَ اَلْحَجُّ وَ اَلصِّیَامُ فَلَیْسَ عَلَیْهِ قَضَاءٌ. مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ اِبْنِ أُذَیْنَةَ قَالَ: کَتَبَ إِلَیَّ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ ثُمَّ ذَکَرَ مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ أَسْقَطَ لَفْظَ "اَلْحَجِّ" .
ترجمه:
اذینه گوید: امام صادق علیه السّلام طی نامه ای به من نوشتند: هرعبادتی را که ناصبی در حال ضلالت و گمراهی یا در حال عناد با مکتب حق به جا آورده باشند، بعد از رسیدن به توفیق شناخت و معرفت ولایت ، به اجر و پاداش آن می رسد، جز زکات فریضه که باید مجددا بپردازد، زیرا زکات فریضه را به نااهلان پرداخته است. اهل زکات، فقط عارفان به مقام ولایت می باشند. ولی نماز و حج و روزه قضا ندارند.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ فِی حَدِیثٍ: وَ کَذَلِکَ اَلنَّاصِبُ إِذَا عَرَفَ فَعَلَیْهِ اَلْحَجُّ وَ إِنْ کَانَ قَدْ حَجَّ.
ترجمه:
ابو بصیر از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است، که فرمودند:( اگر مردی که حجّ بر ذمّه دارد، مرد فقیری را بحجّ بفرستد، هر گاه بعدها آن فقیر توانگر شود، باید حجّ بجا آورد، )و همچنین شخص ناصبی زمانی که بمعرفت برسد،(وشیعه شود) اگر چه حجّ بجا آورده باشد، حجّ بر ذمّه دارد و باید بجا آورد.
ص : 126
وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ کَتَبَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ اَلْهَمْدَانِیُّ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : إِنِّی حَجَجْتُ وَ أَنَا مُخَالِفٌ وَ کُنْتُ صَرُورَةً فَدَخَلْتُ مُتَمَتِّعاً بِالْعُمْرَةِ إِلَی اَلْحَجِّ فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَعِدْ حَجَّکَ .
ترجمه:
علی بن مهزیار گفته است که ابراهیم بن محمد بن عمران همدانی به ابوجعفر علیه السلام نوشت: من حج کردم در حالی که مخالف (ولایت) بودم و صروره (کسی که برای اولین بار حج می کند) بودم، و به صورت متمتع به عمره برای حج وارد شدم. امام به او نوشت: حجت را دوباره انجام بده.
مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ اَلشَّهِیدُ فِی اَلذِّکْرَی نَقْلاً مِنْ کِتَابِ اَلرَّحْمَةِ لِسَعْدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ مُسْنَداً عَنْ رِجَالِ اَلْأَصْحَابِ عَنْ عَمَّارٍ اَلسَّابَاطِیِّ قَالَ: قَالَ سُلَیْمَانُ بْنُ خَالِدٍ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ وَ أَنَا جَالِسٌ إِنِّی مُنْذُ عَرَفْتُ هَذَا اَلْأَمْرَ أُصَلِّی فِی کُلِّ یَوْمٍ صَلاَتَیْنِ أَقْضِی مَا فَاتَنِی قَبْلَ مَعْرِفَتِی قَالَ لاَ تَفْعَلْ فَإِنَّ اَلْحَالَ اَلَّتِی کُنْتَ عَلَیْهَا أَعْظَمُ مِنْ تَرْکِ مَا تَرَکْتَ مِنَ اَلصَّلاَةِ .
وَ رَوَاهُ اَلْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ اَلرِّجَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلْبَرَاثِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ فَارِسٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ اَلْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَمَّارٍ اَلسَّابَاطِیِّ
ترجمه:
عمار ساباطی گوید: سلیمان بن خالد ، در حالی که من نیز نشسته بودم به امام صادق علیه السلام گفت : من از زمانی که این امر (ولایت) را شناختم، در هر روز دو نماز می خوانم و آنچه را که قبل از معرفتم از من فوت شده را قضا می کنم. حضرتش فرمودند: انجام نده، که حالی که تو بر آن بوده ای ، از ترک آنچه که از نماز ترک کردی بزرگ تر است.
ص : 127
وَ فِی اَلذِّکْرَی نَقْلاً مِنْ کِتَابِ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ اَلْمِیثَمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ إِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ کُوفِیَّانِ کَانَا زَیْدِیَّیْنِ ، فَقَالاَ إِنَّا کُنَّا نَقُولُ بِقَوْلٍ وَ إِنَّ اَللَّهَ مَنَّ عَلَیْنَا بِوَلاَیَتِکَ فَهَلْ یُقْبَلُ شَیْءٌ مِنْ أَعْمَالِنَا فَقَالَ أَمَّا اَلصَّلاَةُ وَ اَلصَّوْمُ وَ اَلْحَجُّ وَ اَلصَّدَقَةُ فَإِنَّ اَللَّهَ یُتْبِعُکُمَا ذَلِکَ وَ یُلْحِقُ بِکُمَا وَ أَمَّا اَلزَّکَاةُ فَلاَ لِأَنَّکُمَا أَبْعَدْتُمَا حَقَّ اِمْرِئٍ مُسْلِمٍ وَ أَعْطَیْتُمَاهُ غَیْرَهُ .
ترجمه:
محمد بن حکیم گفته است: نزد ابوعبدالله علیه السلام بودم که دو کوفی زیدی وارد شدند. آنها گفتند: ما بر قولی (اعتقاد زیدی) بودیم و خداوند به ما با ولایت تو منت نهاد. آیا چیزی از اعمال ما پذیرفته می شود؟ فرمود: اما نماز و روزه و حج و صدقه، خداوند آن را بر شما دو نفر دنبال می کند و(پاداش آنهارا) به شما می رساند؛ اما زکات نه، زیرا شما دو نفر حق مردی مسلمان(شیعه) را دور کردید و آن را به دیگری دادید.
ص : 128
ص: 129
ص: 130
ص: 131
ص: 132
(1) 1 بَابُ أَنَّهُ طَاهِرٌ مُطَهِّرٌ یَرْفَعُ الْحَدَثَ وَ یُزِیلُ الْخَبَثَ
******
ترجمه:
باب اینکه آب پاک و پاک کننده نجاست و برطرف کننده حدث خباثت است
322- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ بِأَسَانِیدِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ وَ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ التُّرَابَ طَهُوراً کَمَا جَعَلَ الْمَاءَ طَهُوراً.
******
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
خداوند آنگونه که آب را پاک کننده قرار داده خاک را نیز پاک کننده قرار داده است.
323- 2- (3) قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع کُلُّ مَاءٍ طَاهِرٌ إِلَّا مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ قَذِرٌ.
******
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرموده:
هر آبى پاك است مگر اينكه خود بدانى كه ناپاك است (يعنى علم حاصل كنى).
324- 3- (4) قَالَ وَ قَالَ ع الْمَاءُ یُطَهِّرُ وَ لَا یُطَهَّرُ (5).
******
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: آب پاك مى كند، ولى خود، پاك نمى شود.
{در حاشیه نسخه خطی آمده است: مقصود از گفته «آب پاک کننده است و پاک نمی شود» این است که آب، غیر خود را پاک می کند، اما چیزی آن را پاک نمی کند. گروهی از علمای ما ذکر کرده اند که آب نجس با ریختن آب کر بر آن یا اتصال به آب جاری و مانند آن پاک می شود، همان طور که بعداً خواهد آمد. اما آب با کامل شدن به مقدار کر پاک نمی شود، همان طور که در بحث آب مضاف و مستعمل بعداً خواهد آمد.}
325- 4- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الطُّوسِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ
ص: 133
فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ بَنُو إِسْرَائِیلَ إِذَا أَصَابَ أَحَدَهُمْ قَطْرَةُ بَوْلٍ قَرَضُوا لُحُومَهُمْ بِالْمَقَارِیضِ وَ قَدْ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَیْکُمْ بِأَوْسَعِ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ جَعَلَ لَکُمُ الْمَاءَ طَهُوراً فَانْظُرُوا کَیْفَ تَکُونُونَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1).
******
ترجمه:
داود بن گفت امام صادق عليه السّلام فرمودند: اسرائيليان (يهوديان) را چنين رسم بوده كه چون به يكى از آنان قطره اى بول ميرسيد گوشتهاى خود را با قيچى مى بريدند، در صورتى كه خداوند عزّ و جلّ كار را بر شما امّت به توسّط احكامى كه وسعت آن باندازۀ فاصلۀ زمين تا آسمان است، آسان ساخته، آب را(هم) برايتان پاك كننده قرار داده است.
326- 5- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ أَبِی دَاوُدَ الْمُنْشِدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْمَاءُ کُلُّهُ طَاهِرٌ حَتَّی یُعْلَمَ أَنَّهُ قَذِرٌ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَهُ (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ أَبِی دَاوُدَ الْمُنْشِدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (4) وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ غَیْرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیِّ بِإِسْنَادٍ لَهُ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (5).
******
ترجمه:
حَمَّادِ بْنِ عُثْمَان گويد: امام صادق عليه السّلام فرمودند:
همۀ آب ها پاكند، مگر ناپاكى آن معلوم شود.
327- 6- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ الْکُلَیْنِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْمَاءُ یُطَهِّرُ وَ لَا یُطَهَّرُ.
ص: 134
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
******
ترجمه:
امام صادق از پیامبر صلوات الله علیهما نقل فرمود: آب پاک می کند ولی خود با چیزی پاک نمی شود.
328- 7- (2) أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنِ ابْنِ أُخْتِ الْأَوْزَاعِیِّ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ الْیَسَعِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ عَلِیٌّ ع الْمَاءُ یُطَهِّرُ وَ لَا یُطَهَّرُ.
وَ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع عَنِ النَّبِیِّ ص مِثْلَهُ.
******
ترجمه:
امام صادق علیه السلام نقل کرده است که امام علی علیه السلام فرمود: آب پاک می کند ولی خود با چیزی پاک نمی شود.
329- 8- (3) وَ سَیَأْتِی فِی أَحَادِیثِ الْوُضُوءِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع کَانَ یَقُولُ عِنْدَ النَّظَرِ إِلَی الْمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَ الْمَاءَ طَهُوراً وَ لَمْ یَجْعَلْهُ نَجِساً.
******
ترجمه:
امير المؤمنين على عليه السّلام می فرمودند:
ستايش از آن خداوندى است كه آب را پاك و پاكيزه قرار داد و ناپاكش نساخت.
330- 9- (4) جَعْفَرُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ قَالَ: قَالَ ع خَلَقَ اللَّهُ الْمَاءَ طَهُوراً لَا یُنَجِّسُهُ شَیْ ءٌ إِلَّا مَا غَیَّرَ لَوْنَهُ أَوْ طَعْمَهُ أَوْ رِیحَهُ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ مُرْسَلًا فِی أَوَّلِ السَّرَائِرِ وَ نَقَلَ أَنَّهُ مُتَّفَقٌ عَلَی رِوَایَتِهِ (5).
******
ترجمه:
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: خداوند آب را پاک آفرید، چیزی آن را نجس نمی کند مگر آن که چیزی رنگ، بو و طعم آن را تغییر دهد.
331- 10- (6) مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُفِیدُ فِی الْمُقْنِعَةِ عَنِ الْبَاقِرِ ع قَالَ: أَفْطِرْ عَلَی الْحُلْوِ فَإِنْ لَمْ تَجِدْهُ فَأَفْطِرْ عَلَی الْمَاءِ فَإِنَّ الْمَاءَ طَهُورٌ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثَ کَثِیرَةٍ جِدّاً (7).
******
ترجمه:
مرحوم شیخ مفید از امام باقر علیه السلام نقل کرده که فرمودند : با شیرینی و حلوا افطار کن و اگر نیافتی با آب افطار کن چرا که آب طهور است.
ص: 135
(1) 2 بَابُ أَنَّ مَاءَ الْبَحْرِ طَاهِرٌ مُطَهِّرٌ وَ کَذَا مَاءُ الْبِئْرِ وَ مَاءُ الثَّلْجِ
******
ترجمه:
باب آب دریا پاک و پاک کننده است
332- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مَاءِ الْبَحْرِ أَ طَهُورٌ هُوَ قَالَ نَعَمْ (3).
******
ترجمه:
عبد اللّه بن سنان گويد: از امام صادق عليه السّلام در مورد آب دريا پرسيدم كه آيا پاك كننده است؟
فرمود: آرى.
333- 2- (4) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ مَاءِ الْبَحْرِ أَ طَهُورٌ هُوَ قَالَ نَعَمْ.
وَ رَوَاهُمَا الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
ابوبکرحضرمی گويد: از امام صادق عليه السّلام در مورد آب دريا پرسيدم كه آيا پاك كننده است؟
فرمود: آرى.
334- 3- (6) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَلَوِیِّ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مَاءِ الْبَحْرِ أَ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ قَالَ لَا بَأْسَ.
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی علیه السلام نقل کرده است که فرمود: از ایشان درباره آب دریا سؤال کردم که آیا با آن وضو گرفته می شود؟ فرمود: اشکالی ندارد.
335- 4- (7) جَعْفَرُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ قَالَ: قَالَ ع وَ قَدْ سُئِلَ عَنِ الْوُضُوءِ بِمَاءِ الْبَحْرِ فَقَالَ هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُ
ص: 136
مَیْتَتُهُ (1).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3) وَ أَحَادِیثُ مَاءِ الثَّلْجِ تَأْتِی فِی بَحْثِ التَّیَمُّمِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (4) وَ أَحَادِیثُ مَاءِ الْبِئْرِ تَأْتِی قَرِیباً (5).
******
ترجمه:
از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره آب دریا سؤال شد، فرمود: آبش پاک و مردارش حلال است.
{در حاشیه نسخه خطی آمده است: مقصود از گفته «حلال است میتَه آن»، اشاره به جواز خوردن ماهی است که زنده از آب بیرون آورده شود و سپس بمیرد، زیرا ظاهراً میتَه (مردار) است، اما پاک محسوب می شود.}
(6) 3 بَابُ نَجَاسَةِ الْمَاءِ بِتَغَیُّرِ طَعْمِهِ أَوْ لَوْنِهِ أَوْ رِیحِهِ بِالنَّجَاسَةِ لَا بِغَیْرِهَا مِنْ أَیِّ قِسْمٍ کَانَ الْمَاءُ
******
ترجمه:
باب نجس شدن آب به سبب تغییر طعم یا رنگ یا بوی آن به وسیله نجاست، نه به سبب چیز دیگری، فارغ از اینکه آب از چه نوعی باشد.
336- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُفِیدِ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: کُلَّمَا غَلَبَ الْمَاءُ عَلَی رِیحِ الْجِیفَةِ فَتَوَضَّأْ مِنَ الْمَاءِ وَ اشْرَبْ فَإِذَا تَغَیَّرَ الْمَاءُ وَ تَغَیَّرَ (8) الطَّعْمُ فَلَا تَوَضَّأْ مِنْهُ وَ لَا تَشْرَبْ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (9).
ص: 137
******
ترجمه:
يكى از راويان گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
هر آبى كه بر بوى مردار چيره باشد، از آن آب وضو بگير و بياشام، و آن گاه كه آب دگرگون شد و مزۀ آن تغيير كرد نبايستى از آن وضو بگيرى و بياشامى.
337- 2- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ یَعْنِی ابْنَ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْمَاءِ الْآجِنِ (2) یُتَوَضَّأُ مِنْهُ إِلَّا أَنْ تَجِدَ مَاءً غَیْرَهُ فَتَنَزَّهَ مِنْهُ (3).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (4)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی حُصُولِ التَّغَیُّرِ مِنْ نَفْسِهِ أَوْ بِمُجَاوَرَةِ جِسْمٍ طَاهِرٍ لِمَا مَضَی (6) وَ یَأْتِی (7) وَ هُوَ حَسَنٌ.
******
ترجمه:
حلبى گويد: امام صادق عليه السّلام دربارۀ آب نیزارها فرمود:
از آن آب وضو بگير، مگر هنگامى كه آب ديگرى بيابى. در اين صورت از آن آب آلوده استفاده مكن.
می گویم: مرحوم شیخ آن را بر تغییر یافتن به خودی خود یا به واسطه مجاورت با جسم پاک حمل کرده است، به دلیل آنچه پیش تر بیان شد.
338- 3- (8) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یَاسِینَ الضَّرِیرِ عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ : أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ اَلْمَاءِ اَلنَّقِيعِ تَبُولُ فِيهِ اَلدَّوَابُّ فَقَالَ «إِنْ تَغَيَّرَ اَلْمَاءُ فَلاَ تَتَوَضَّأْ مِنْهُ وَ إِنْ لَمْ تُغَيِّرْهُ أَبْوَالُهَا فَتَوَضَّأْ مِنْهُ وَ كَذَلِكَ اَلدَّمُ إِذَا سَالَ فِي اَلْمَاءِ وَ أَشْبَاهُهُ» . (9).
******
ترجمه:
ابوبصیر از ابوعبدالله علیه السلام نقل کرده که از ایشان درباره آب نقيع (آب راکد) که حیوانات در آن ادرار می کنند، سؤال شد. فرمود: اگر آب تغییر کند، از آن وضو نگیر، و اگر ادرار حیوانات آن را تغییر ندهد، از آن وضو بگیر. همچنین درباره خون نیز همین طور است؛ اگر در آب جاری شود و مانند آن (موارد مشابه).
{در حاشیه نسخه خطی آمده است: ممکن است مقصود، ادرار حیواناتی باشد که گوشتشان خورده می شود، و در این صورت، توجه به تغییر آب، اشاره به از بین رفتن حالت مطلق آب و تبدیل آن به آب مضاف دارد. و اگرچه حکم درباره خون و موارد مشابه به دلیل نجاست است. همچنین ممکن است مقصود، ادرار حیواناتی باشد که گوشتشان خورده نمی شود، و در این صورت، حکم به دلیل نجاست است.}
339- 4- (10) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی
ص: 138
عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ الْیَمَانِیِّ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْقَمَّاطِ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ فِی الْمَاءِ یَمُرُّ بِهِ الرَّجُلُ وَ هُوَ نَقِیعٌ فِیهِ الْمَیْتَةُ وَ (1) الْجِیفَةُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنْ کَانَ الْمَاءُ قَدْ تَغَیَّرَ رِیحُهُ أَوْ طَعْمُهُ فَلَا تَشْرَبْ وَ لَا تَتَوَضَّأْ مِنْهُ وَ إِنْ لَمْ یَتَغَیَّرْ رِیحُهُ وَ طَعْمُهُ فَاشْرَبْ وَ تَوَضَّأْ.
******
ترجمه:
از ابراهیم بن عمر یمانی از ابی خالد قماط نقل شده که از امام صادق (ع) شنید درباره آبی که مرد از آن کنارآن عبور می کند و در آن لاشه مردار است. امام صادق (ع) فرمود: اگر آب بو یا مزه اش تغییر کرده، نباید از آن بنوشی و وضو بگیری؛ و اگر بو یا مزه اش تغییر نکرده، می توانی بنوشی و وضو بگیری.
340- 5- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ کُرٍّ مِنْ مَاءٍ مَرَرْتُ بِهِ وَ أَنَا فِی سَفَرٍ قَدْ بَالَ فِیهِ حِمَارٌ أَوْ بَغْلٌ أَوْ إِنْسَانٌ قَالَ لَا تَوَضَّأْ (3) مِنْهُ وَ لَا تَشْرَبْ مِنْهُ.
قَالَ الشَّیْخُ الْمُرَادُ بِهِ إِذَا تَغَیَّرَ لَوْنُهُ أَوْ طَعْمُهُ أَوْ رَائِحَتُهُ وَ اسْتَدَلَّ بِأَحَادِیثَ کَثِیرَةٍ تَأْتِی أَقُولُ: وَ یُمْکِنُ الْحَمْلُ عَلَی الْکَرَاهَةِ مَعَ وُجُودِ غَیْرِهِ بِقَرِینَةِ اشْتِمَالِهِ عَلَی مَا لَیْسَ بِنَجَاسَةٍ.
******
ترجمه:
از ابوبصیر نقل شده که گفت: از امام درباره حوض آبی (به حجم کر) پرسیدم که در سفر از کنار آن گذشتم و در آن الاغ یا قاطر یا انسان ادرار کرده بود. امام فرمود: از آن وضو نگیر و از آن ننوش.
مرحوم شیخ (طوسی) گفته اند مراد از این روایت زمانی است که رنگ یا مزه یا بوی آب تغییر کرده باشد و با احادیث زیادی که خواهد آمد استدلال کرده است.
می گویم: و ممکن است بر کراهت حمل شود در صورتی که آب دیگری موجود باشد، به قرینه اینکه این آب حاوی چیزی است که نجس نیست.
می گویم: و ممکن است بر کراهت حمل شود در صورتی که آب دیگری موجود باشد، به قرینه اینکه این آب حاوی چیزی است که نجس نیست.
341- 6- (4) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَمُرُّ بِالْمَاءِ وَ فِیهِ دَابَّةٌ مَیْتَةٌ قَدْ أَنْتَنَتْ قَالَ إِذَا کَانَ النَّتْنُ الْغَالِبَ عَلَی الْمَاءِ فَلَا یَتَوَضَّأْ وَ لَا یَشْرَبْ.
******
ترجمه:
از ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) پرسيدم: اگر انسان از کنار آبى بگذرد كه در ميان آن جانورى مرده و متلاشى افتاده باشد، آيا بايد از آن آب پرهيز كند؟ ابو عبد اللّه فرمود : اگر عفونت مرده بر آب چيره باشد، آن آب آلوده خواهد بود از آن آب وضو نسازند و نياشامند.
342- 7- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَیْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْحِیَاضِ یُبَالُ فِیهَا قَالَ لَا بَأْسَ إِذَا غَلَبَ لَوْنُ الْمَاءِ لَوْنَ الْبَوْلِ.
******
ترجمه:
علاء بن فضیل گوید از امام صادق علیه السلام سوال کردم از حوضی که در آن ادرار کرده باشند
فرمود: اشکال ندارد اگر رنگ آب به رنگ بول غلبه کند.
343- 8- (6) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ
ص: 139
عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَاوِیَةٌ مِنْ مَاءٍ سَقَطَتْ فِیهَا فَأْرَةٌ أَوْ جُرَذٌ أَوْ صَعْوَةٌ (1) مَیْتَةٌ قَالَ إِذَا تَفَسَّخَ فِیهَا فَلَا تَشْرَبْ مِنْ مَائِهَا وَ لَا تَتَوَضَّأْ وَ صُبَّهَا وَ إِنْ کَانَ غَیْرَ مُتَفَسِّخٍ فَاشْرَبْ مِنْهُ وَ تَوَضَّأْ وَ اطْرَحِ الْمَیْتَةَ إِذَا أَخْرَجْتَهَا طَرِیَّةً وَ کَذَلِکَ الْجَرَّةُ وَ حُبُّ الْمَاءِ وَ الْقِرْبَةُ وَ أَشْبَاهُ ذَلِکَ مِنْ أَوْعِیَةِ الْمَاءِ قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع- إِذَا کَانَ الْمَاءُ أَکْثَرَ مِنْ رَاوِیَةٍ لَمْ یُنَجِّسْهُ شَیْ ءٌ تَفَسَّخَ فِیهِ أَوْ لَمْ یَتَفَسَّخْ إِلَّا أَنْ یَجِی ءَ لَهُ رِیحٌ تَغْلِبُ عَلَی رِیحِ الْمَاءِ (2).
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که گفت: به ایشان گفتم: ظرف آبی که موش یا موش صحرایی یا پرنده کوچکی مرده در آن افتاده است. فرمود: اگر در آب متلاشی شده، از آن آب ننوش و وضو نگیر و آن را بریز. و اگر متلاشی نشده، از آن بنوش و وضو بگیر و جسد مرده را وقتی که تازه است بیرون بینداز. و همین حکم برای خمره، سبو، مشک و چنین ظرف های آب است.
و امام باقر (ع) فرمود: هنگامی که آب بیشتر از یک آب انبار (کر) باشد، هیچ چیزی آن را نجس نمی کند، چه در آن متلاشی شده باشد یا نه، مگر اینکه بویی بیاید که بر بوی آب غلبه کند.
344- 9- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: إِذَا کَانَ الْمَاءُ أَکْثَرَ مِنْ رَاوِیَةٍ وَ ذَکَرَ بَقِیَّةَ الْحَدِیثِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی أَنَّ الْمُرَادَ إِذَا بَلَغَ حَدَّ الْکُرِّ وَ کَذَلِکَ أَوْعِیَةُ الْمَاءِ حَمَلَهَا عَلَی أَنَّهَا تَسَعُ الْکُرَّ لِمَا یَأْتِی مِنَ الْمُعَارِضَاتِ الصَّرِیحَةِ (5) مَعَ احْتِمَالِ هَذَا وَ أَمْثَالِهِ لِلتَّقِیَّةِ فَیُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَیْهَا.
******
ترجمه:
زراره گويد: حضرتش فرمود: هرگاه آب بيشتر از يك مشك باشد،...ادامه حدیث بالا
می گویم: مرحوم شیخ (طوسی) این روایت را بر این حمل کرده که مراد زمانی است که آب به حد کر برسد. و همچنین ظرف های آب را بر این حمل کرده که گنجایش کر را داشته باشند، به دلیل معارضات صریحی که خواهد آمد. با توجه به احتمال تقیه در این روایت و امثال آن، می توان آن را بر تقیه حمل کرد.
345- 10- (6) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: مَاءُ الْبِئْرِ وَاسِعٌ لَا یُفْسِدُهُ شَیْ ءٌ إِلَّا أَنْ یَتَغَیَّرَ.
ص: 140
******
ترجمه:
حضرت امام رضا علیه السلام فرمودند:
آب چاه بسيار است و چيزى آن را فاسد(نجس) نمى كند، مگر آن كه آب به وسيلۀ نجاست، تغيير يابد.
346- 11- (1) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا حَاضِرٌ عَنْ غَدِیرٍ أَتَوْهُ وَ فِیهِ جِیفَةٌ فَقَالَ إِنْ کَانَ الْمَاءُ قَاهِراً وَ لَا تُوجَدُ مِنْهُ الرِّیحُ فَتَوَضَّأْ.
******
ترجمه:
عبد الله بن سنان گوید مردی از حضرت امام صادق علیه السلام سوالی پرسيد ومن حاضر بودم : آبگيرى كه در آن مردار باشد حكم آن چيست؟ فرمود: اگر آب چنان غالب است كه بوى مردار در آن سرايت نكرده (اشكال ندارد) وضو بگیر.
347- 12- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: مَاءُ الْبِئْرِ وَاسِعٌ لَا یُفْسِدُهُ (3) شَیْ ءٌ إِلَّا أَنْ یَتَغَیَّرَ رِیحُهُ أَوْ طَعْمُهُ فَیُنْزَحُ حَتَّی یَذْهَبَ الرِّیحُ وَ یَطِیبَ طَعْمُهُ لِأَنَّ لَهُ مَادَّةً.
******
ترجمه:
مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیل گفته که حضرت رضا علیسه السلام فرمودند: آب چاه زیاد است و چیزی آن را فاسد [نجس] نمیکند مگر اینکه طعم و بویش تغییر کند پس از آن می کشند تا بو برطرف شده و خوش طعم شود چو برای آن منبع است
عَنْ غَدِیرٍ فِیهِ جِیفَةٌ فَقَالَ إِنْ کَانَ الْمَاءُ قَاهِراً لَهَا لَا یُوجَدُ الرِّیحُ مِنْهُ فَتَوَضَّأْ وَ اغْتَسِلْ.348- 13- (4) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنْ غَدِیرٍ فِیهِ جِیفَةٌ فَقَالَ إِنْ کَانَ الْمَاءُ قَاهِراً لَهَا لَا یُوجَدُ الرِّیحُ مِنْهُ فَتَوَضَّأْ وَ اغْتَسِلْ.
******
ترجمه:
از حضرت امام صادق علیه السلام سوالی پرسيد : آبگيرى كه در آن مردار باشد حكم آن چيست؟ فرمود: اگر آب چنان غالب است كه بوى مردار در آن سرايت نكرده اشكال ندارد، وضو بساز و غسل کن .
349- 14- (5) قَالَ وَ قَالَ الرِّضَا ع لَیْسَ یُکْرَهُ مِنْ قُرْبٍ وَ لَا بُعْدٍ بِئْرٌ یَعْنِی قَرِیبَةً مِنَ الْکَنِیفِ یُغْتَسَلُ مِنْهَا وَ یُتَوَضَّأُ مَا لَمْ یَتَغَیَّرِ الْمَاءُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7) وَ بَعْضُ أَحَادِیثِ هَذَا الْبَابِ مُطْلَقٌ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی تَقْیِیدِهِ فِی غَیْرِ الْجَارِی وَ الْبِئْرِ بِبُلُوغِ الْکُرِّیَّةِ (8).
******
ترجمه:
حضرت رضا عليه السّلام فرمود: دورى و نزديكى بالوعه (آبريز) به چاهى كه از آن استفاده مى شود ضرر نميرساند، ولى بايد آب چاه اوصافش تغيير نكند.
می گویم: آنچه قبلاً گذشت بر این مطلب دلالت دارد و آنچه خواهد آمد نیز بر آن دلالت می کند. برخی از احادیث این باب مطلق هستند و آنچه خواهد آمد بر تقیید آن (در مورد آب های راکد غیر از جاری و چاه) به رسیدن به مقدار کر دلالت دارد.
ص: 141
(1) 4 بَابُ الْحُکْمِ بِطَهَارَةِ الْمَاءِ إِلَی أَنْ یُعْلَمَ وُرُودُ النَّجَاسَةِ عَلَیْهِ فَإِنْ وُجِدَتِ النَّجَاسَةُ فِیهِ بَعْدَ اسْتِعْمَالِهِ وَ شُکَّ فِی تَقَدُّمِ وُقُوعِهَا وَ تَأَخُّرِهِ حُکِمَ بِالطَّهَارَةِ
******
ترجمه:
باب حکم به پاکی آب است تا زمانی که ورود نجاست به آن یقینی شود. پس اگر نجاست بعد از استفاده از آب در آن یافت شود و در تقدّم یا تأخر وقوع آن شک شود، به طهارت حکم می شود.
350- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی السَّابَاطِیِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ یَجِدُ فِی إِنَائِهِ فَأْرَةً وَ قَدْ تَوَضَّأَ مِنْ ذَلِکَ الْإِنَاءِ مِرَاراً أَوِ اغْتَسَلَ مِنْهُ أَوْ غَسَلَ ثِیَابَهُ وَ قَدْ کَانَتِ الْفَأْرَةُ مُتَسَلِّخَةً فَقَالَ إِنْ کَانَ رَآهَا فِی الْإِنَاءِ قَبْلَ أَنْ یَغْتَسِلَ أَوْ یَتَوَضَّأَ أَوْ یَغْسِلَ ثِیَابَهُ ثُمَّ فَعَلَ ذَلِکَ بَعْدَ مَا رَآهَا فِی الْإِنَاءِ فَعَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ ثِیَابَهُ وَ یَغْسِلَ کُلَّ مَا أَصَابَهُ ذَلِکَ الْمَاءُ وَ یُعِیدَ الْوُضُوءَ وَ الصَّلَاةَ وَ إِنْ کَانَ إِنَّمَا رَآهَا بَعْدَ مَا فَرَغَ مِنْ ذَلِکَ وَ فَعَلَهُ فَلَا یَمَسَّ مِنْ ذَلِکَ (3) الْمَاءِ شَیْئاً وَ لَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ ءٌ لِأَنَّهُ لَا یَعْلَمُ مَتَی سَقَطَتْ فِیهِ ثُمَّ قَالَ لَعَلَّهُ أَنْ یَکُونَ إِنَّمَا سَقَطَتْ فِیهِ تِلْکَ السَّاعَةَ الَّتِی رَآهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی (4) مِثْلَهُ وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
از عمار بن موسی ساباطی نقل شده که از امام صادق (ع) پرسید درباره مردی که در ظرفش موشی می یابد و بارها از آن ظرف وضو گرفته یا غسل کرده یا لباسهایش را شسته است، در حالی که موش متلاشی شده بود. امام فرمود: اگر آن را در ظرف دیده قبل از اینکه غسل کند یا وضو بگیرد یا لباسهایش را بشوید، سپس بعد از دیدن آن، آن اعمال را انجام داده، پس بر او واجب است لباسهایش را بشوید و هر چه که آن آب به آن رسیده را بشوید و وضو و نماز را اعاده کند. و اگر بعد از اتمام آن اعمال و انجامشان آن را دیده، پس نباید به آن آب دست بزند و چیزی بر عهده او نیست، زیرا نمی داند چه زمانی در آن افتاده است. سپس فرمود: شاید فقط در همان ساعتی که آن را دیده، در آن افتاده باشد.
351- 2- (6) وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْمَاءُ کُلُّهُ طَاهِرٌ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّهُ قَذِرٌ.
ص: 142
أَقُولُ: وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ أَیْضاً (1) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (2).
******
ترجمه:
امام صادق علیه السلام
آب پاک است تا وقتی که بدانی نجس شده
(3) 5 بَابُ عَدَمِ نَجَاسَةِ الْمَاءِ الْجَارِی بِمُجَرَّدِ الْمُلَاقَاةِ لِلنَّجَاسَةِ مَا لَمْ یَتَغَیَّرْ
******
ترجمه:
باب نجس نشدن آب جاری بصرف ملاقات نجاست با آن مادامی که تغییر نکرده باشد.
352- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِیٍّ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَنْ یَبُولَ الرَّجُلُ فِی الْمَاءِ الْجَارِی وَ کُرِهَ أَنْ یَبُولَ فِی الْمَاءِ الرَّاکِدِ.
******
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) فرمود : مانعى ندارد كه انسان در آب روان بول كند. ولی بول كردن در آب راكد كراهت دارد.
353- 2- (5) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَبُولُ فِی الْمَاءِ الْجَارِی قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ إِذَا کَانَ الْمَاءُ جَارِیاً.
******
ترجمه:
عنبسه بن مصعب گوید: از امام صادق علیه السلام سوال کردم از ادرار کرد مرد در آب
فرمود: اشکال ندارد اگر آب جاری باشد
354- 3- (6) وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِالْبَوْلِ فِی الْمَاءِ الْجَارِی.
******
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) فرمود : مانعى ندارد كه انسان در آب روان بول كند.
355- 4- (7) وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَاءِ الْجَارِی یُبَالُ فِیهِ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
ص: 143
******
ترجمه:
سماعه گویداز ایشان سوال کردم از ادرار در آب جاری فرمود: اشکال ندارد
356- 5- (1) وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَمُرُّ بِالْمَیْتَةِ فِی الْمَاءِ قَالَ یَتَوَضَّأُ مِنَ النَّاحِیَةِ الَّتِی لَیْسَ فِیهَا الْمَیْتَةُ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَائِنَا عَلَی الْجَارِی وَ الْکُرِّ مِنَ الرَّاکِدِ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
******
ترجمه:
سماعه گوید سوال کردم از ایشان از مردی عبور می کند از آبی که مردار داخل آن افتاده
فرمود: از جایی که مردار نیست وضو بگیرد.
می گویم: گروهی از علمای ما این روایت را بر آب جاری و آب راکد به مقدارکرباشد حمل کرده اند و آنچه خواهد آمد بر این مطلب دلالت دارد.
357- 6- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِی مَسْرُوقٍ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَوْ أَنَّ مِیزَابَیْنِ سَالا أَحَدُهُمَا مِیزَابُ بَوْلٍ وَ الْآخَرُ مِیزَابُ مَاءٍ فَاخْتَلَطَا ثُمَّ أَصَابَکَ مَا کَانَ بِهِ بَأْسٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (4) أَقُولُ: الْمَاءُ هُنَا وَ إِنْ کَانَ مُطْلَقاً إِلَّا أَنَّ أَقْوَی أَفْرَادِهِ وَ أَوْلَاهَا بِهَذَا الْحُکْمِ الْمَاءُ الْجَارِی وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ مَاءِ الْحَمَّامِ وَ مَاءِ الْمَطَرِ وَ مَاءِ الْبِئْرِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (5).
******
ترجمه:
از محمد بن مروان از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: اگر دو ناودان جاری شوند، یکی ناودان بول و دیگری ناودان آب، سپس با هم مخلوط شوند و به تو برسد، به آن اشکالی نیست(نجس نمی شوی).
می گویم: آب در اینجا اگرچه مطلق است، اما قوی ترین مصادیق آن و شایسته ترین آنها برای این حکم، آب جاری است. و آنچه خواهد آمد بر این مطلب در احادیث آب حمام، آب باران، آب چاه و غیر آن دلالت دارد.
(6) 6 بَابُ عَدَمِ نَجَاسَةِ مَاءِ الْمَطَرِ حَالَ نُزُولِهِ بِمُجَرَّدِ مُلَاقَاةِ النَّجَاسَةِ
******
ترجمه:
باب نجس نبودن آب باران در حال بارش بصرف ملاقات با نجاست
358- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا
ص: 144
عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ السَّطْحِ یُبَالُ عَلَیْهِ فَتُصِیبُهُ السَّمَاءُ فَیَکِفُ (1) فَیُصِیبُ الثَّوْبَ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ مَا أَصَابَهُ مِنَ الْمَاءِ أَکْثَرُ مِنْهُ.
******
ترجمه:
از هشام بن سالم نقل شده که از امام صادق (ع) پرسید درباره پشت بامی که روی آن ادرار می شود، سپس باران بر آن می بارد وباهم مخلوط می شود و به لباس می رسد. امام فرمود: اشکالی ندارد، زیرا آبی که به آن رسیده بیشتر است (از نجاست).
359- 2- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَیْتِ یُبَالُ عَلَی ظَهْرِهِ وَ یُغْتَسَلُ مِنَ الْجَنَابَةِ ثُمَّ یُصِیبُهُ الْمَطَرُ أَ یُؤْخَذُ مِنْ مَائِهِ فَیُتَوَضَّأُ بِهِ لِلصَّلَاةِ فَقَالَ إِذَا جَرَی فَلَا بَأْسَ بِهِ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَمُرُّ فِی مَاءِ الْمَطَرِ وَ قَدْ صُبَّ فِیهِ خَمْرٌ فَأَصَابَ ثَوْبَهُ هَلْ یُصَلِّی فِیهِ قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَهُ فَقَالَ لَا یَغْسِلُ ثَوْبَهُ وَ لَا رِجْلَهُ وَ یُصَلِّی فِیهِ وَ لَا بَأْسَ بِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (3).
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی (ع) نقل شده که گفت: از ایشان پرسیدم درباره خانه ای که روی پشت بام آن ادرار می شود و از جنابت غسل می کنند، سپس باران بر آن می بارد. آیا از آب آن می توان برداشت و با آن برای نماز وضو گرفت؟ فرمود: هنگامی که (باران) جاری شود، اشکالی ندارد.
و از ایشان پرسیدم درباره مردی که در آب باران راه می رود و در آن شراب ریخته شده و به لباسش می رسد. آیا قبل از شستن آن می تواند در آن نماز بخواند؟ فرمود: نه لباسش را بشوید و نه پایش را و در آن نماز بخواند و اشکالی ندارد.
360- 3- (4) وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ وَ زَادَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْکَنِیفِ یَکُونُ فَوْقَ الْبَیْتِ فَیُصِیبُهُ الْمَطَرُ فَیَکِفُ فَیُصِیبُ الثِّیَابَ أَ یُصَلَّی فِیهَا قَبْلَ أَنْ تُغْسَلَ قَالَ إِذَا جَرَی مِنْ مَاءِ الْمَطَرِ فَلَا بَأْسَ (5).
وَ
رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ وَ زَادَ وَ یُصَلَّی فِیهَا.
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ (6).
******
ترجمه:
از عبدالله بن حسن از جدش علی بن جعفر مانند روایت قبلی نقل شده و اضافه کرده که: از ایشان پرسیدم درباره دستشویی که روی پشت بام است و باران به آن می بارد و جمع می شود و به لباس ها می رسد. آیا قبل از شسته شدن می توان در آنها نماز خواند؟ فرمود: هنگامی که از آب باران جاری شده باشد، اشکالی ندارد.
361- 4- (7) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی مِیزَابَیْنِ
ص: 145
سَالا أَحَدُهُمَا بَوْلٌ وَ الْآخَرُ مَاءُ الْمَطَرِ فَاخْتَلَطَا فَأَصَابَ ثَوْبَ رَجُلٍ لَمْ یَضُرَّهُ ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (1)
وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْوَهُ (2).
******
ترجمه:
هشام بن حكم گويد: امام صادق عليه السّلام دربارۀ دو ناودانى كه از يكى از آن ها بول و از ديگرى آب باران جارى است و اين دو با هم مخلوط شده، به لباس فردى مى خورد، فرمود: ضررى بر او نمى رسانند.
362- 5- (3) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْکَاهِلِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ یَسِیلُ عَلَیَّ مِنْ مَاءِ الْمَطَرِ أَرَی فِیهِ التَّغَیُّرَ وَ أَرَی فِیهِ آثَارَ الْقَذَرِ فَتَقْطُرُ الْقَطَرَاتُ عَلَیَّ وَ یَنْتَضِحُ (4) عَلَیَّ مِنْهُ وَ الْبَیْتُ یُتَوَضَّأُ عَلَی سَطْحِهِ فَیَکِفُ عَلَی ثِیَابِنَا قَالَ مَا بِذَا بَأْسٌ لَا تَغْسِلْهُ کُلُّ شَیْ ءٍ یَرَاهُ مَاءُ الْمَطَرِ فَقَدْ طَهُرَ (5).
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی أَنَّ الْقَطَرَاتِ وَ مَا وَصَلَ إِلَی الثِّیَابِ مِنْ غَیْرِ
ص: 146
النَّاحِیَةِ الَّتِی فِیهَا التَّغَیُّرُ وَ آثَارُ الْقَذَرِ لِمَا مَرَّ (1) أَوْ أَنَّ التَّغَیُّرَ بِغَیْرِ النَّجَاسَةِ وَ الْقَذَرَ بِمَعْنَی الْوَسَخِ وَ یَخُصُّ بِغَیْرِ النَّجَاسَةِ.
******
ترجمه:
از کاهلی از مردی از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده که گفت: گفتم: آب باران بر من جاری می شود که در آن تغییر (رنگ یا بو) و اثرات کثیفی می بینم و قطرات آن بر من می چکد و بر من پاشیده می شود. و در خانه روی پشت بام وضو می گیرند و آب بر لباس های ما جمع می شود. امام فرمود: این اشکالی ندارد، آن را نشوی. هر چیزی که آب باران به آن برسد پاک می شود.{در کتاب مستدرک الوسائل، حاشیه ای درباره این حدیث در همان باب آمده است. متن آن را برایتان می آورم:
"و بدان که از جمله اموری که باید متذکر شد اگرچه خارج از وضع کتاب است این است که مرسله کاهلی که عمده ادله عنوان باب است و در الکافی روایت شده، شامل سه سؤال است. مرحوم شیخ در اصل، اولی را حذف کرده و متن دومی را اینگونه نقل کرده: «گفتم: آب باران بر من جاری می شود. در آن تغییر و اثرات کثیفی می بینم. پس قطرات بر من می چکد و از آن بر من پاشیده می شود... الخ».
آغاز این سؤال با ذیل آن تناسب ندارد، زیرا جریان یافتن غیر از چکیدن و پاشیدن است. پس نمی توان آن را بیان برای این مسئله قرار داد، مانند گفتارشان «وضو گرفت پس شست». و دیدن تغییر و اثرات کثافت در آب نازل شده (باران) بعید است، مگر اینکه مراد، آب جاری از ناودان و مانند آن باشد که خلاف ظاهر است. پس ناگزیر باید به برخی تکلفات متوسل شد. و متن خبر در برخی نسخ الکافی و نسخه صاحب الوافی اینگونه است: «گفتم: و آب باران بر من جاری می شود» با حذف «مِن» و جرّ کلمه «آب» و رفع کلمه «باران»... الخ. و بر این اساس، توضیح سؤال بدون نیاز به تکلف به ویژه بر اساس آنچه به خط مجلسی(ره) دیدم که در نسخه مزیدی «فَیَطْفُرُ القَطَرات»... الخ آمده ممکن است. و آنچه مرحوم شیخ در اصل برای توجیه خبر گفته، با نسخه مذکور (مزیدی) مناسب است نه با نسخه خودش. و الله ولی التوفیق."}
می گویم: این روایت بر این حمل می شود که قطرات و آنچه به لباس رسیده، از سمتی نباشد که در آن تغییر و آثار کثافت وجود دارد به دلیل آنچه قبلاً گذشت یا اینکه تغییر به دلیل نجاست نباشد و قذَر به معنای وسخ (کثافت غیرنجس) باشد و این حکم مخصوص غیر نجاسات است.
363- 6- (2) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی طِینِ الْمَطَرِ أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِهِ أَنْ یُصِیبَ الثَّوْبَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ إِلَّا أَنْ یُعْلَمَ أَنَّهُ قَدْ نَجَّسَهُ شَیْ ءٌ بَعْدَ الْمَطَرِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (3)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (4)
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
از محمد بن اسماعیل از برخی از اصحاب ما از امام رضا (ع) درباره گل باران نقل شده که: اشکالی ندارد اگر تا سه روز به لباس برسد، مگر اینکه یقین شود چیزی بعد از باران آن را نجس کرده است....
364- 7- (6) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ یَعْنِی الصَّادِقَ ع عَنْ طِینِ الْمَطَرِ یُصِیبُ الثَّوْبَ فِیهِ الْبَوْلُ وَ الْعَذِرَةُ وَ الدَّمُ فَقَالَ طِینُ الْمَطَرِ لَا یُنَجِّسُ.
أَقُولُ: هَذَا مَخْصُوصٌ بِوَقْتِ نُزُولِ الْمَطَرِ أَوْ بِزَوَالِ النَّجَاسَةِ وَقْتَ الْمَطَرِ.
******
ترجمه:
مرحوم محمد بن علی بن الحسین (شیخ صدوق) گفت: از امام صادق (ع) درباره گل باران که به لباسی می رسد که در آن بول و مدفوع و خون است پرسیده شد. فرمود: گل باران نجس نمی کند.
می گویم: این حکم مخصوص زمان نزول باران یا زوال نجاست در وقت باران است.
365- 8- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْکَنِیفِ یَکُونُ خَارِجاً فَتَمْطُرُ السَّمَاءُ فَتَقْطُرُ عَلَیَّ الْقَطْرَةُ قَالَ لَیْسَ بِهِ بَأْسٌ.
ص: 147
******
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده که گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم درباره دستشویی که در بیرون است و آسمان باران می بارد و قطره ای (از آب باران) بر من می چکد. فرمود: اشکالی ندارد.
366- 9- (1) عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَطَرِ یَجْرِی فِی الْمَکَانِ فِیهِ الْعَذِرَةُ فَیُصِیبُ الثَّوْبَ أَ یُصَلِّی فِیهِ قَبْلَ أَنْ یُغْسَلَ قَالَ إِذَا جَرَی بِهِ الْمَطَرُ فَلَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ بِعُمُومِهِ وَ إِطْلَاقِهِ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
******
ترجمه:
علی بن جعفر در کتابش از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام
پرسیدم از آب باران که در محلی جریان پیدا می کند که در آن محل عذره است و به لباس انسان برخورد می کند. آیا می تواند قبل از شستن آن لباس با آن نماز بخواند؟ فرمود: وقتی آب باران جاری شود اشکالی ندارد.
(4) 7 بَابُ عَدَمِ نَجَاسَةِ مَاءِ الْحَمَّامِ إِذَا کَانَ لَهُ مَادَّةٌ بِمُجَرَّدِ مُلَاقَاةِ النَّجَاسَةِ
******
ترجمه:
باب نجس نشدن آب حمام وقتی که منبع داشته باشد و با نجاست ملاقات کند
367- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ یَعْنِی ابْنَ عِیسَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا تَقُولُ فِی مَاءِ الْحَمَّامِ قَالَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمَاءِ الْجَارِی.
******
ترجمه:
از داود بن سرحان نقل است که گفت: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: چه می فرمایید درباره آب حمام؟ فرمودند: مانند آب جاری است .
368- 2- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْحَمَّامُ یَغْتَسِلُ فِیهِ الْجُنُبُ وَ غَیْرُهُ أَغْتَسِلُ مِنْ مَائِهِ قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ أَنْ یَغْتَسِلَ مِنْهُ الْجُنُبُ وَ لَقَدِ اغْتَسَلْتُ فِیهِ ثُمَّ جِئْتُ فَغَسَلْتُ رِجْلَیَّ وَ مَا غَسَلْتُهُمَا إِلَّا مِمَّا لَزِقَ بِهِمَا مِنَ التُّرَابِ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم كه بامام ششم(عليه السّلام)گفتم:حمامى است كه جنب و دیگران در آن غسل می كنند من از آبش غسل كنم؟فرمود:آرى باكى ندارد كه جنب در آن غسل مي كند منهم در آن غسل كردم و آمدم پاهايم را شستم،و آنها را نشستم مگر براى خاكى كه بآنها چسبيده بود.
369- 3- (7) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ
ص: 148
مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع جَائِیاً مِنَ الْحَمَّامِ وَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ دَارِهِ قَذَرٌ فَقَالَ لَوْ لَا مَا بَیْنِی وَ بَیْنَ دَارِی مَا غَسَلْتُ رِجْلِی وَ لَا نَحَیْتُ (1) مَاءَ الْحَمَّامِ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که گفت: امام باقر (ع) را دیدم که از حمام می آمد و بین او و خانه اش کثیفی بود. فرمود: اگر آنچه بین من و خانه ام است نبود، پایم را نمی شستم و آب حمام را پاک نمی کردم.
370- 4- (2) وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ حَبِیبٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَاءُ الْحَمَّامِ لَا بَأْسَ بِهِ إِذَا کَانَتْ لَهُ مَادَّةٌ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود
آب حمام اشکالی ندارد اگر برای آن منبع باشد
371- 5- (4) وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مَاءِ الْحَمَّامِ فَقَالَ ادْخُلْهُ بِإِزَارٍ وَ لَا تَغْتَسِلْ مِنْ مَاءٍ آخَرَ إِلَّا أَنْ یَکُونَ فِیهِمْ (5) جُنُبٌ أَوْ یَکْثُرَ أَهْلُهُ فَلَا یُدْرَی فِیهِمْ جُنُبٌ أَمْ لَا.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی عَدَمِ الْمَادَّةِ وَ أَقْرَبُ مِنْهُ حَمْلُهُ عَلَی جَوَازِ الِاغْتِسَالِ بِغَیْرِ مَائِهِ حِینَئِذٍ وَ زَوَالِ مَرْجُوحِیَّةِ الِاغْتِسَالِ بِمَاءٍ آخَرَ بَلْ هَذَا عَیْنُ مَدْلُولِهِ إِذْ لَا دَلَالَةَ لَهُ عَلَی النَّجَاسَةِ حَتَّی یَحْتَاجَ إِلَی التَّأْوِیلِ ذَکَرَهُ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی (6) وَ غَیْرُهُ.
******
ترجمه:
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل است که از یکی از آن دو (امام باقر یا صادق علیهما السلام) پرسیدم درباره آب حمام. فرمود: با لنگ وارد حمام شو و از آبی غیر از آب آن غسل نکن، مگر اینکه در میان آنها (افراد حاضر در حمام) کسی باشد که جنب است یا تعداد افراد آنقدر زیاد باشد که ندانیم آیا جنب در میان آنها هست یا نه.
می گویم: مرحوم شیخ (طوسی) این حدیث را بر نبود ماده (منبع) حمل کرده است، اما نزدیک تر به معنای آن، حمل بر جواز غسل با آبی غیر از آب حمام در آن موقعیت است و برطرف شدن کراهت غسل با آب دیگر. بلکه این دقیقاً معنای حدیث است، زیرا دلیلی بر نجاست آب وجود ندارد که نیاز به تأویل داشته باشد. این مطلب را صاحب کتاب «المنتقی» و دیگران ذکر کرده اند.
372- 6- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْهَاشِمِیِّ قَالَ: سُئِلَ عَنِ الرِّجَالِ یَقُومُونَ عَلَی
ص: 149
الْحَوْضِ فِی الْحَمَّامِ لَا أَعْرِفُ الْیَهُودِیَّ مِنَ النَّصْرَانِیِّ وَ لَا الْجُنُبَ مِنْ غَیْرِ الْجُنُبِ قَالَ تَغْتَسِلُ مِنْهُ وَ لَا تَغْتَسِلُ مِنْ مَاءٍ آخَرَ فَإِنَّهُ طَهُورٌ.
******
ترجمه:
از ابوالحسن هاشمی نقل است که گفت: از ایشان (امام) درباره مردانی که در حمام کنار حوض ایستاده اند پرسیده شد، که نمی دانم کدام یک یهودی است، کدام نصرانی، و کدام جنب است یا غیرجنب. فرمود: از همان آب غسل کن و از آب دیگری غسل نکن، زیرا آن آب پاک کننده است.
373- 7- (1) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ أَخْبِرْنِی عَنْ مَاءِ الْحَمَّامِ یَغْتَسِلُ مِنْهُ الْجُنُبُ وَ الصَّبِیُّ وَ الْیَهُودِیُّ وَ النَّصْرَانِیُّ وَ الْمَجُوسِیُّ فَقَالَ إِنَّ مَاءَ الْحَمَّامِ کَمَاءِ النَّهَرِ یُطَهِّرُ بَعْضُهُ بَعْضاً.
******
ترجمه:
از ابن ابی یعفور نقل است که از ابوعبدالله (امام صادق علیه السلام) گفت: پرسیدم درباره آب حمام که جنب، کودک، یهودی، نصرانی و مجوسی از آن غسل می کنند. فرمود: آب حمام مانند آب رودخانه است که برخی از آن، برخی دیگر را پاک می کند.
374- 8- (2) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع قَالَ: ابْتَدَأَنِی فَقَالَ مَاءُ الْحَمَّامِ لَا یُنَجِّسُهُ شَیْ ءٌ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
******
ترجمه:
از اسماعیل بن جابر نقل است که از ابوالحسن اوّل (علیه السلام) گفت: مرا مورد خطاب قرار داد و فرمود: آب حمام را هیچ چیزی نجس نمی کند.
(5) 8 بَابُ نَجَاسَةِ مَا نَقَصَ عَنِ الْکُرِّ مِنَ الرَّاکِدِ بِمُلَاقَاةِ النَّجَاسَةِ لَهُ إِذَا وَرَدَتْ عَلَیْهِ وَ إِنْ لَمْ یَتَغَیَّرْ
******
ترجمه:
باب نجاست آنچه کمتر از کر است از آب راکد با ملاقات نجاست با آن، اگرچه تغییر نکند.
375- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ رَعَفَ فَامْتَخَطَ فَصَارَ بَعْضُ ذَلِکَ الدَّمِ قَطْراً (7) صِغَاراً فَأَصَابَ إِنَاءَهُ
ص: 150
هَلْ یَصْلُحُ لَهُ الْوُضُوءُ مِنْهُ فَقَالَ إِنْ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً یَسْتَبِینُ فِی الْمَاءِ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ کَانَ شَیْئاً بَیِّناً فَلَا تَتَوَضَّأْ مِنْهُ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ رَعَفَ وَ هُوَ یَتَوَضَّأُ فَتَقْطُرُ قَطْرَةٌ فِی إِنَائِهِ هَلْ یَصْلُحُ الْوُضُوءُ مِنْهُ قَالَ لَا (1).
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ (2)
أَقُولُ: الَّذِی یُفْهَمُ مِنْ أَوَّلِ الْحَدِیثِ إِصَابَةُ الدَّمِ الْإِنَاءَ وَ الشَّکُّ فِی إِصَابَةِ الْمَاءِ کَمَا یَظْهَرُ مِنَ السُّؤَالِ وَ الْجَوَابِ فَلَا إِشْکَالَ فِیهِ.
******
ترجمه:
على بن جعفر گويد: از برادرم امام كاظم عليه السّلام پرسيدم: مردى است كه خون دماغ شده و مقدار از آن خون به صورت لخته هاى كوچك در آمده و به ظرفش مى رسد، آيا او مى تواند در آن ظرف وضو بگيرد؟
فرمود: اگر چيزى در آب آشكار و محسوس نباشد، اشكالى ندارد، ولى اگر چيزى واضح بود، نبايد از آن وضو بگيرد.
و از حضرتش پرسيدم: مردى است كه در حال وضو، خون دماغ مى شود و قطره اى در ظرفش مى چكد، آيا مى تواند در آن وضو بگيرد؟ فرمود: نه.
{در حاشیه نسخه خطی آمده است: «برخی گمان کرده اند که این حدیث دلالت دارد بر عدم نجاست آب به واسطه چیزی مانند خون که با چشم دیده نمی شود. اما حقیقت این است که این حدیث هیچ دلالتی بر این موضوع ندارد، چنان که متأخران نیز این گونه فهمیده اند و ما نیز آن را ذکر کرده ایم. برخی در دلالت این حدیث و احادیث مشابه بر نجاست منازعه کرده اند، به این دلیل که لفظ نجاست در آن نیامده است، و این تعسف است، زیرا بیشتر احادیث مربوط به نجاسات نیز همین گونه اند و بیش از این عبارات چیزی ندارند. علاوه بر این، مضمون این باب مورد اجماع اصحاب است، جز ابن ابی عقیل. همچنین، این احادیث را آنچه بعداً خواهد آمد تأیید می کند، با وجود مخالفت با تقیه و موافقت با احتیاط و اجماع و غیره. به علاوه، احادیثی که درباره نجاست آب به واسطه تغییر آن هستند، در آن ها نیز لفظ نجاست نیامده است.»}
می گویم: آنچه از ابتدای حدیث فهمیده می شود، این است که خون به ظرف اصابت کرده و شک در این است که آیا به آب هم رسیده یا نه، چنان که از سؤال و پاسخ پیداست. بنابراین، در این مورد اشکالی وجود ندارد.
376- 2- (3) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ مَعَهُ إِنَاءَانِ فِیهِمَا مَاءٌ وَقَعَ فِی أَحَدِهِمَا قَذَرٌ لَا یَدْرِی أَیُّهُمَا هُوَ وَ لَیْسَ یَقْدِرُ عَلَی مَاءٍ غَیْرِهِ قَالَ یُهَرِیقُهُمَا جَمِیعاً وَ یَتَیَمَّمُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (4)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ مِثْلَهُ.
ص: 151
******
ترجمه:
سماعه گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم:كسى كه دو ظرف آب دارد، در يكى از آن، نجاستى افتاده و نمى داند كدام يك نجس است و آب ديگرى هم ندارد،
فرمود: هر دو آب را به زمين بريزد و به جاى وضو، تيمّم كند.
377- 3- (1) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ شِهَابِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ الْجُنُبِ یَسْهُو فَیَغْمِسُ یَدَهُ فِی الْإِنَاءِ قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَهَا أَنَّهُ لَا بَأْسَ إِذَا لَمْ یَکُنْ أَصَابَ یَدَهُ شَیْ ءٌ.
******
ترجمه:
شهاب گويد: امام صادق عليه السّلام درباره فرد جنبى كه از روى فراموشى دست خود را پيش از شستن در ظرفى فرو برده، فرمود: اگر دستش آلوده نباشد، ايرادى ندارد.
378- 4- (2) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْهُمْ ع قَالَ: إِذَا أَدْخَلْتَ یَدَکَ فِی الْإِنَاءِ قَبْلَ أَنْ تَغْسِلَهَا فَلَا بَأْسَ إِلَّا أَنْ یَکُونَ أَصَابَهَا قَذَرٌ بَوْلٌ أَوْ جَنَابَةٌ فَإِنْ أَدْخَلْتَ یَدَکَ فِی الْمَاءِ (3) وَ فِیهَا شَیْ ءٌ مِنْ ذَلِکَ فَأَهْرِقْ ذَلِکَ الْمَاءَ.
******
ترجمه:
ابو بصير از ائمّه عليهم السّلام نقل مى كند كه حضرتش فرمود:
آن گاه كه دست هايت را پيش از شستن، در ظرف داخل كنى، ايرادى ندارد، مگر آن كه آلوده به ادرار يا جنابت باشد، در اين صورت اگر دستت آلوده باشد، آن آب را بيرون بريز.
379- 5- (4) وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ مُیَسِّرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ الْجُنُبِ یَنْتَهِی إِلَی الْمَاءِ الْقَلِیلِ فِی الطَّرِیقِ وَ یُرِیدُ أَنْ یَغْتَسِلَ مِنْهُ وَ لَیْسَ مَعَهُ إِنَاءٌ یَغْرِفُ بِهِ وَ یَدَاهُ قَذِرَتَانِ قَالَ یَضَعُ یَدَهُ ثُمَّ یَتَوَضَّأُ (5) ثُمَّ یَغْتَسِلُ هَذَا مِمَّا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ (6).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
أَقُولُ: هَذَا مُحْتَمِلٌ لِلتَّقِیَّةِ فَلَا یُقَاوِمُ مَا سَبَقَ (8) وَ یَأْتِی (9) وَ قَرِینَةُ التَّقِیَّةِ ذِکْرُ الْوُضُوءِ مَعَ غُسْلِ الْجَنَابَةِ فَیُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوْ عَلَی أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقَذَرِ
ص: 152
الْوَسَخُ لَا النَّجَاسَةُ أَوِ الْمُرَادُ بِالْمَاءِ الْقَلِیلِ مَا بَلَغَ الْکُرَّ مِنْ غَیْرِ زِیَادَةٍ فَإِنَّهُ قَلِیلٌ فِی الْعُرْفِ.
******
ترجمه:
محمّد بن ميسّر گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: انسان جنبى كه در راه به آب قليل مى رسد، مى خواهد از آن غسل كند؛ ولى دست هايش نجس است و ظرفى نيز همراه ندارد تا از آن بردارد، چه كند؟
فرمود: دست هاى خود را بشويد،وضو گرفته سپس غسل كند. اين از همان مواردى است كه خداى بزرگ فرموده است:«خدا در دين براى شما تنگى قرار نداده است».
می گویم: این حدیث احتمال تقیه دارد، بنابراین نمی تواند با آنچه پیش تر آمده مقابله کند. نشانه تقیه، ذکر وضو همراه با غسل جنابت است. پس می توان آن را بر تقیه حمل کرد یا اینکه مراد از «قذر» (نجاست) را چیزی خاص در نظر گرفت.
380- 6- (1) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنْ مَاءٍ شَرِبَتْ مِنْهُ دَجَاجَةٌ فَقَالَ إِنْ کَانَ فِی مِنْقَارِهَا قَذَرٌ لَمْ تَتَوَضَّأْ مِنْهُ وَ لَمْ تَشْرَبْ وَ إِنْ لَمْ یُعْلَمْ فِی مِنْقَارِهَا قَذَرٌ تَوَضَّأْ مِنْهُ وَ اشْرَبْ.
******
ترجمه:
از امام صادق عليه السلام پرسيدند: آبى كه مرغ خانگى از آن نوشيده حكمش چيست؟ فرمود: اگر ميدانى كه در منقار او نجاستى بوده، از آن وضو مساز، و مياشام و چنانچه معلوم نباشد كه در منقارش از نجاست چيزى بوده ميتوانى وضو گرفته و بياشامى.
381- 7- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُدْخِلُ یَدَهُ فِی الْإِنَاءِ وَ هِیَ قَذِرَةٌ قَالَ یُکْفِئُ الْإِنَاءَ.
قَالَ فِی الْقَامُوسِ کَفَأَهُ کَمَنَعَهُ کَبَّهُ وَ قَلَبَهُ کَأَکْفَأَهُ (3) أَقُولُ: الْمُرَادُ إِرَاقَةُ مَائِهِ وَ هُوَ کِنَایَةٌ عَنِ التَّنْجِیسِ.
******
ترجمه:
محمد بن ابی نصر گوید - از ابو الحسن الرضا (علیه السلام ) پرسيدم: اگر كسى دست آلودۀ خود را در ظرف آب فرو ببرد چه حکمی دارد؟فرمودند: بايد ظرف آب را به فاضلاب بريزد.
در القاموس آمده است: «کفأه» به معنای «منعه» (جلوگیری کرد)، «کبّه» (واژگون کرد) و «قلبه» (برگرداند) است، مانند «أکفأه».
می گویم: مراد، ریختن آب آن است و این کنایه از نجس شدن است.
382- 8- (4) وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَعِیدٍ الْأَعْرَجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْجَرَّةِ تَسَعُ مِائَةَ رِطْلٍ مِنْ مَاءٍ یَقَعُ فِیهَا أُوقِیَّةٌ مِنْ دَمٍ أَشْرَبُ مِنْهُ وَ أَتَوَضَّأُ قَالَ لَا.
******
ترجمه:
سعید اعرج گوید از ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) پرسيدم: اگر در خمرۀ آبى كه صد رطل آب، ظرفيت دارد، چند مثقال خون بريزد، مى توانم از آب خمره بياشامم و وضو بگيرم؟ ابو عبد اللّه علیه السلام فرمود : خیر.
383- 9- (5) وَ عَنْهُ عَنْ أَخِیهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ أَصَابَ الرَّجُلَ جَنَابَةٌ فَأَدْخَلَ یَدَهُ فِی الْإِنَاءِ فَلَا بَأْسَ إِذَا لَمْ یَکُنْ أَصَابَ یَدَهُ شَیْ ءٌ مِنَ الْمَنِیِّ.
ص: 153
******
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) فرمود : اگر كسى جنب باشد، مانعى ندارد كه دست خود را در ظرف آب فروببرد، در صورتى كه دست او به منى آلوده نباشد.
384- 10- (1) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یَمَسُّ الطَّسْتَ أَوِ الرَّکْوَةَ (2) ثُمَّ یُدْخِلُ یَدَهُ فِی الْإِنَاءِ قَبْلَ أَنْ یُفْرِغَ عَلَی کَفَّیْهِ قَالَ یُهَرِیقُ مِنَ الْمَاءِ ثَلَاثَ حَفَنَاتٍ وَ إِنْ لَمْ یَفْعَلْ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ کَانَتْ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ فَأَدْخَلَ یَدَهُ فِی الْمَاءِ فَلَا بَأْسَ بِهِ إِنْ لَمْ یَکُنْ أَصَابَ یَدَهُ شَیْ ءٌ مِنَ الْمَنِیِّ وَ إِنْ کَانَ أَصَابَ یَدَهُ فَأَدْخَلَ یَدَهُ فِی الْمَاءِ قَبْلَ أَنْ یُفْرِغَ عَلَی کَفَّیْهِ فَلْیُهَرِقِ الْمَاءَ کُلَّهُ.
******
ترجمه:
از سماعة نقل است که گفت: از ایشان (امام) درباره مردی پرسیدم که طشت یا رکوة (ظرف کوچک چرمی که برای نوشیدن آب استفاده می شود) را لمس می کند، سپس دستش را در ظرف آب فرو می برد قبل از اینکه روی دست هایش آب بریزد. فرمود: سه کف آب از آن بریزد، و اگر این کار را نکرد، اشکالی ندارد. اما اگر دستش به جنابت آلوده شده باشد و آن را در آب فرو برد، اشکالی ندارد به شرطی که چیزی از منی به دستش نرسیده باشد. ولی اگر منی به دستش رسیده و قبل از اینکه روی دست هایش آب بریزد، دستش را در آب فرو برد، باید تمام آب را بریزد.
385- 11- (3) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجُنُبِ یَحْمِلُ الرَّکْوَةَ أَوِ التَّوْرَ (4) فَیُدْخِلُ إِصْبَعَهُ فِیهِ قَالَ وَ قَالَ إِنْ کَانَتْ یَدُهُ قَذِرَةً فَأَهْرَقَهُ (5)- وَ إِنْ کَانَ لَمْ یُصِبْهَا قَذَرٌ فَلْیَغْتَسِلْ مِنْهُ هَذَا مِمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ (6).
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ یَعْنِی ابْنَ عَمْرٍو عَنْ أَبِی بَصِیرٍ مِثْلَهُ (7).
******
ترجمه:
از ابوبصیر نقل است که از ابوعبدالله (امام صادق علیه السلام) گفت: از ایشان درباره فرد جنبی که رکوة یا تور (ظرف آب) را حمل می کند و انگشتش را در آن فرو می برد، پرسیدم. فرمود: اگر دستش نجس باشد، آب را بریزد، و اگر نجاستی به دستش نرسیده باشد، از آن غسل کند. این از همان چیزی است که خداوند متعال فرموده: «در دین بر شما هیچ سختی قرار نداده است» (سوره حج، آیه 78).
386- 12- (8) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ (9) عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ الْکُوفِیِّ عَنْ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَائِطٍ لَهُ فَحَضَرَتِ
ص: 154
الصَّلَاةُ فَنَزَحَ دَلْواً لِلْوُضُوءِ مِنْ رَکِیٍّ لَهُ فَخَرَجَ عَلَیْهِ قِطْعَةُ عَذِرَةٍ یَابِسَةٍ فَأَکْفَأَ (1) رَأْسَهُ وَ تَوَضَّأَ بِالْبَاقِی.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی عَذِرَةِ مَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ فَإِنَّهَا لَا تُنَجِّسُ الْمَاءَ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ عَلَی أَنَّ الْمُرَادَ بِالْبَاقِی مَا بَقِیَ فِی الْبِئْرِ لَا فِی الدَّلْوِ وَ عَلَی أَنَّ الدَّلْوَ کَانَ کُرّاً وَ غَیْرِ ذَلِکَ.
******
ترجمه:
از ابومریم انصاری نقل است که گفت: با ابوعبدالله (امام صادق علیه السلام) در باغی از ایشان بودم. هنگام نماز فرا رسید، پس ایشان دلو آبی از چاه برای وضو کشیدند. تکه ای مدفوع خشک در آن پیدا شد. ایشان سر دلو را خالی کردند و با آب باقی مانده وضو گرفتند.
می گویم: مرحوم شیخ (طوسی) این را بر مدفوع حیوانی که گوشتش خورده می شود حمل کرده است، زیرا آن آب را نجس نمی کند. همچنین محتمل است که بر تقیه حمل شود، یا اینکه مراد از «باقی» آبی باشد که در چاه باقی مانده، نه در دلو، یا اینکه دلو به اندازه کُر بوده است، و یا موارد دیگر.
387- 13- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّجَاجَةِ وَ الْحَمَامَةِ وَ أَشْبَاهِهِمَا تَطَأُ الْعَذِرَةَ ثُمَّ تَدْخُلُ فِی الْمَاءِ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ لِلصَّلَاةِ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ یَکُونَ الْمَاءُ کَثِیراً قَدْرَ کُرٍّ مِنْ مَاءٍ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
از علی بن جعفر نقل است که از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) گفت: از ایشان درباره مرغ یا کبوتر و مانند آن ها که روی مدفوع می نشیند و سپس وارد آبی می شود که برای وضو گرفتن برای نماز استفاده می شود، پرسیدم. فرمود:خیر(وضونگیرد)، مگر اینکه آب زیاد باشد، به مقدار کُر
388- 14- (4) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ مَعَهُ إِنَاءَانِ فِیهِمَا مَاءٌ وَقَعَ فِی أَحَدِهِمَا قَذَرٌ لَا یَدْرِی أَیُّهُمَا هُوَ (وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ) (5) وَ لَیْسَ یَقْدِرُ عَلَی مَاءٍ
ص: 155
غَیْرِهِمَا قَالَ یُهَرِیقُهُمَا جَمِیعاً وَ یَتَیَمَّمُ.
******
ترجمه:
از عمار ساباطی نقل است که از ابوعبدالله (امام صادق علیه السلام) در حدیثی گفت: از ایشان درباره مردی پرسیده شد که دو ظرف آب دارد و در یکی از آن ها نجاستی افتاده، اما نمی داند کدام یک است (و وقت نماز فرا رسیده) و به غیر از این دو ظرف به آب دیگری دسترسی ندارد. فرمود: هر دو را بریزد و تیمم کند.
389- 15- (1) عَلِیُّ بْنُ عِیسَی الْإِرْبِلِیُّ فِی کِتَابِ کَشْفِ الْغُمَّةِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الدَّلَائِلِ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَمَّا کَانَ فِی اللَّیْلَةِ الَّتِی وُعِدَ فِیهَا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع- قَالَ لِمُحَمَّدٍ یَا بُنَیَّ ابْغِنِی (2) وَضُوءاً قَالَ فَقُمْتُ فَجِئْتُهُ بِمَاءٍ فَقَالَ لَا تَبْغِ هَذَا فَإِنَّ فِیهِ شَیْئاً مَیْتاً قَالَ فَخَرَجْتُ فَجِئْتُ بِالْمِصْبَاحِ فَإِذَا فِیهِ فَأْرَةٌ مَیْتَةٌ فَجِئْتُهُ بِوَضُوءٍ غَیْرِهِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عِمْرَانَ [عَنْ رَجُلٍ] (3) عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع (4)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عُمَارَةَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) (5).
******
ترجمه:
از جعفر حمیری نقل است که از ابوعبدالله (امام صادق علیه السلام) گفت: در شبی که به علی بن الحسین (امام سجاد علیه السلام) وعده(شهادت) داده شده بود، به محمد (امام باقر علیه السلام) فرمود: ای پسرم، برایم آب وضو بیاور. گفت: برخاستم و برایش آب آوردم. فرمود: این را نیاور، زیرا چیزی مرده در آن است. گفت: بیرون رفتم و چراغی آوردم، دیدم موشی مرده در آن است. سپس برایش آب وضوی دیگری آوردم....
390- 16- (6) عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ جَرَّةِ (7) مَاءٍ فِیهِ أَلْفُ رِطْلٍ وَقَعَ فِیهِ أُوقِیَّةُ بَوْلٍ هَلْ یَصْلُحُ شُرْبُهُ أَوِ الْوُضُوءُ مِنْهُ قَالَ لَا یَصْلُحُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ الْکُرِّ (8) وَ النَّجَاسَاتِ (9)
ص: 156
وَ الْأَسْآرِ (1) وَ تَعْلِیلِ غَسْلِ الْیَدَیْنِ بِاحْتِمَالِ النَّجَاسَةِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ مِمَّا هُوَ کَثِیرٌ جِدّاً (2) وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ (3) وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ ذَلِکَ (4) وَ هُوَ عَامٌّ قَابِلٌ لِلتَّخْصِیصِ أَوْ مُطْلَقٌ قَابِلٌ لِلتَّقْیِیدِ مَعَ إِمْکَانِ حَمْلِهِ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِ لِمَذَاهِبِ کَثِیرٍ مِنَ الْعَامَّةِ وَ مُخَالَفَتِهِ لِإِجْمَاعِ الشِّیعَةِ أَوِ الْمَشْهُورِ بَیْنَهُمْ وَ لَا یُوَافِقُهُ إِلَّا الشَّاذُّ النَّادِرُ مَعَ مُخَالَفَةِ الِاحْتِیَاطِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (5).
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی علیه السلام نقل کرده است که فرمود: از ایشان درباره کوزه آبی که هزار رطل آب دارد و نیم رطل ادرار در آن ریخته شده، سؤال کردم که آیا نوشیدن آب یا وضو گرفتن با آن رواست؟ فرمود: درست نیست. علی بن جعفر از برادرش موسی علیه السلام نقل کرده است که فرمود: از ایشان درباره کوزه آبی که هزار رطل آب دارد و نیم رطل ادرار در آن ریخته شده، سؤال کردم که آیا نوشیدن آب یا وضو گرفتن با آن رواست؟ فرمود: درست نیست.
می گویم: احادیثی که بر این مطلب دلالت دارند در بحث های مربوط به کُر، نجاسات، و اسباب (علل) و تعلیل شستن دست ها به دلیل احتمال نجاست و غیره آمده اند که بسیار زیادند. پیش تر احادیثی ذکر شد که ظاهرشان منافات دارد و در ادامه نیز احادیثی خواهد آمد که ظاهرشان چنین است. این احادیث عام و قابل تخصیص یا مطلق و قابل تقیید هستند، با امکان حمل بر تقیه، زیرا با مذاهب بسیاری از عامه (اهل سنت) موافق و با اجماع یا نظر مشهور شیعه مخالف اند و تنها با نظر شاذ و نادر موافق اند، ضمن اینکه با احتیاط نیز در تعارض است و غیره.
{در حاشیه نسخه خطی از شیخ مصنف (قدس سره) آمده است: «علامه در تذکره (جلد 1، صفحه 3) گفته است: آب قلیل با ملاقات نجاست، نجس می شود، و این نظر اکثریت علمای ما است. سپس آن را از جماعتی از عامه (اهل سنت) نقل کرده تا اینکه گفته است: ابن ابی عقیل از ما گفته است: هیچ تفاوتی بین آب قلیل و کثیر نیست، جز اینکه هر دو تنها با تغییر (در رنگ، بو یا طعم) نجس می شوند. این نظر از ابن عباس، حذیفه، ابوهریره، حسن، سعید بن مسیب، عکرمه، ابن ابی لیلی، جابر بن یزید نقل شده و مالک، اوزاعی، ثوری، داود و ابن المنذر نیز همین را گفته اند.» پایان نقل. در پایان کلام، اشاره ای به ترجیح این نظر با استناد به حدیث مشهور عمر بن حنظله وجود دارد.
و آنچه برخی از معاصران پنداشته اند که هیچ تفاوتی بین ورود نجاست به آب و ورود آب به نجاست نیست، با تواتر احادیث که به تفاوت این دو دلالت دارند، رد می شود؛ مانند احادیث مربوط به شستن دست ها قبل از فرو بردن آن ها در ظرف آب. این تفصیل در حدیث سماعه قبلاً بیان شد و در احادیث متعدد دیگری نیز خواهد آمد. همه احادیث این باب شامل ورود نجاست به آب است و همه احادیث مربوط به تطهیر نجاسات، شامل ورود آب به نجاست است. پس چگونه می توان بین این دو تفاوتی قائل نشد؟}
ص: 157
(1) 9 بَابُ عَدَمِ نَجَاسَةِ الْکُرِّ مِنَ الْمَاءِ الرَّاکِدِ بِمُلَاقَاةِ النَّجَاسَةِ بِدُونِ التَّغْیِیرِ
******
ترجمه:
باب نجس نشدن آب کر با ملاقات نجاست بدون تغییر
391- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الطُّوسِیُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ سُئِلَ عَنِ الْمَاءِ تَبُولُ فِیهِ الدَّوَابُّ وَ تَلَغُ فِیهِ الْکِلَابُ وَ یَغْتَسِلُ فِیهِ الْجُنُبُ قَالَ إِذَا کَانَ الْمَاءُ قَدْرَ کُرٍّ لَمْ یُنَجِّسْهُ شَیْ ءٌ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیَّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ (3)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (4)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (5).
******
ترجمه:
از ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) پرسيدم: اگر جانوران در بركۀ آب بول کنند و سگها از آن بياشامند و اشخاص جنب در آن غسل كنند، آيا
آب بركه قابل استفاده خواهد بود؟ فرمودند : اگر مقدار آب به ظرفيت يك كر باشد، هيچ نجاستى آن آب را نجس نمى كند.
392- 2- (6) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ یَعْنِی ابْنَ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا کَانَ الْمَاءُ قَدْرَ کُرٍّ لَمْ یُنَجِّسْهُ شَیْ ءٌ.
******
ترجمه:
معاویة بن عمار از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند: "اگر آب به اندازه یک کر (حدود 377 لیتر) باشد، هیچ چیزی نمی تواند آن را نجس کند."
393- 3- (7) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ لَا تَشْرَبْ مِنْ سُؤْرِ الْکَلْبِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ حَوْضاً کَبِیراً یُسْتَقَی مِنْهُ.
ص: 158
******
ترجمه:
از ابوبصیر نقل است که از ابوعبدالله (امام صادق علیه السلام) در حدیثی گفت: از باقی مانده آبی که سگ از آن نوشیده، ننوش، مگر اینکه حوض بزرگی باشد که از آن آب می نوشند.
394- 4- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّجَاجَةِ وَ الْحَمَامَةِ وَ أَشْبَاهِهِمَا تَطَأُ الْعَذِرَةَ ثُمَّ تَدْخُلُ فِی الْمَاءِ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ لِلصَّلَاةِ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ یَکُونَ الْمَاءُ کَثِیراً قَدْرَ کُرٍّ مِنْ مَاءٍ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ (2).
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند: "از ایشان درباره مرغ و کبوتر و مانند آنها که روی عذره (فضولات) راه می روند و سپس وارد آب می شوند، پرسیدم: آیا می توان از این آب برای وضو استفاده کرد؟ ایشان فرمودند: 'نه، مگر اینکه آب زیاد باشد، به اندازه یک کر (حدود 377 لیتر) از آب.'"
395- 5- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ یَعْنِی ابْنَ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الْغَدِیرُ فِیهِ مَاءٌ مُجْتَمِعٌ تَبُولُ فِیهِ الدَّوَابُّ وَ تَلَغُ فِیهِ الْکِلَابُ وَ یَغْتَسِلُ فِیهِ الْجُنُبُ قَالَ إِذَا کَانَ قَدْرَ کُرٍّ لَمْ یُنَجِّسْهُ شَیْ ءٌ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند: "به ایشان گفتم: در مورد غدیر (برکه) آبی که در آن جمع شده است، حیوانات در آن ادرار می کنند، سگ ها از آن می نوشد و جنب در آن غسل می کند.' امام فرمودند: 'اگر آب به اندازه یک کر (حدود 377 لیتر) باشد، هیچ چیزی نمی تواند آن را نجس کند...
396- 6- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی جَمِیعاً عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِذَا کَانَ الْمَاءُ قَدْرَ کُرٍّ لَمْ یُنَجِّسْهُ شَیْ ءٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
معاویه بن عمار گفت: شنیدم امام ابوعبدالله (علیه السلام) می فرمود: "اگر آب به اندازه یک کر (حدود 377 لیتر) باشد، هیچ چیزی نمی تواند آن را نجس کند."
397- 7- (6) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ
ص: 159
الْمَاءِ الَّذِی لَا یُنَجِّسُهُ شَیْ ءٌ فَقَالَ کُرٌّ قُلْتُ وَ مَا الْکُرُّ (1) قَالَ ثَلَاثَةُ أَشْبَارٍ فِی ثَلَاثَةِ أَشْبَارٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ (2)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
اسماعیل بن جابر گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره آبی که چیزی نمی تواند آن را نجس کند، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'کر.' گفتم: 'کر چیست؟' فرمودند: 'سه وجب در سه وجب.'"
398- 8- (4) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ الثَّوْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا کَانَ الْمَاءُ فِی الرَّکِیِّ کُرّاً لَمْ یُنَجِّسْهُ شَیْ ءٌ قُلْتُ وَ کَمِ الْکُرُّ قَالَ ثَلَاثَةُ أَشْبَارٍ وَ نِصْفٌ عُمْقُهَا فِی ثَلَاثَةِ أَشْبَارٍ وَ نِصْفٍ عَرْضِهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ (5)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُخَالَفَةِ حُکْمِ الْبِئْرِ لِحُکْمِ الْغَدِیرِ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی کَوْنِ الْبِئْرِ غَیْرَ نَابِعٍ فَإِنَّهُ یَصْدُقُ عَلَیْهِ اسْمُ الْبِئْرِ عُرْفاً وَ إِنْ لَمْ یَصْدُقْ عَلَیْهِ شَرْعاً لِمَا یَأْتِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ (6) وَ قَدْ أَشَارَ إِلَیْهِ الشَّیْخُ أَیْضاً.
ص: 160
******
ترجمه:
حسن بن صالح الثوری از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند: "اگر آب در چاه به اندازه یک کر (حدود 377 لیتر) باشد، هیچ چیزی نمی تواند آن را نجس کند." گفتم: "کر چقدر است؟" فرمود: "سه و نیم وجب عمق و سه و نیم وجب عرض
می گویم : مرحوم شیخ این حدیث را بر اساس تقیه تفسیر کرده است، زیرا حکم چاه با حکم غدیر متفاوت است و ممکن است به این معنا باشد که چاه غیر نابع (چاه غیر جاری) است، بنابراین از لحاظ عرفی به آن چاه گفته می شود اگرچه از نظر شرعی چنین نباشد.
399- 9- (1) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنِ الْمَاءِ السَّاکِنِ تَکُونُ فِیهِ الْجِیفَةُ قَالَ یُتَوَضَّأُ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ وَ لَا یُتَوَضَّأُ مِنْ جَانِبِ الْجِیفَةِ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن الحسین گفت: از امام صادق (علیه السلام) درباره آب ساکن که در آن لاشه ای وجود دارد، سؤال شد. ایشان فرمودند: "از طرف دیگر آن آب وضو بگیرید و از طرفی که لاشه است، وضو نگیرید."
400- 10- (2) قَالَ: وَ أَتَی أَهْلُ الْبَادِیَةِ رَسُولَ اللَّهِ ص فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ حِیَاضَنَا هَذِهِ تَرِدُهَا السِّبَاعُ وَ الْکِلَابُ وَ الْبَهَائِمُ فَقَالَ لَهُمْ ص لَهَا مَا أَخَذَتْ أَفْوَاهُهَا وَ لَکُمْ سَائِرُ ذَلِکَ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص أَتَی الْمَاءَ فَأَتَاهُ أَهْلُ الْمَاءِ فَقَالُوا وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (3).
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی بُلُوغِ الْکُرِّ لِأَنَّ تِلْکَ الْحِیَاضَ لَا تَنْقُصُ عَنِ الْکُرِّ بَلْ تَزِیدُ عَلَیْهِ غَالِباً وَ لِمَا مَضَی (4) وَ یَأْتِی (5).
******
ترجمه:
گفت: "اهل بادیه نزد رسول الله (صلی الله علیه وآله) آمدند و گفتند: 'ای رسول خدا، این حوض های ما توسط حیوانات وحشی، سگ ها و چهارپایان مورد استفاده قرار می گیرند.' رسول الله (صلی الله علیه وآله) به آن ها فرمود: 'آنچه در دهانشان قرار می گیرد، برای آن ها است و باقی آن برای شما.'
می گویم: "این حکم حمل رسیدن به مقدار کر است، زیرا این حوض ها کمتر از کر نمی شوند بلکه غالباً بیشتر از آن است."
401- 11- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ یَعْنِی الْبَرْمَکِیَّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ شِهَابِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ قَالَ: أَتَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع أَسْأَلُهُ فَابْتَدَأَنِی فَقَالَ إِنْ شِئْتَ فَسَلْ یَا شِهَابُ- وَ إِنْ شِئْتَ أَخْبَرْنَاکَ بِمَا جِئْتَ لَهُ قُلْتُ أَخْبِرْنِی قَالَ جِئْتَ تَسْأَلُنِی عَنِ الْغَدِیرِ یَکُونُ فِی جَانِبِهِ الْجِیفَةُ أَتَوَضَّأُ مِنْهُ أَوْ لَا قَالَ نَعَمْ قَالَ تَوَضَّأْ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ إِلَّا أَنْ یَغْلِبَ (الْمَاءَ الرِّیحُ فَیُنْتِنَ) (7)
ص: 161
وَ جِئْتَ تَسْأَلُ عَنِ الْمَاءِ الرَّاکِدِ (مِنَ الْکُرِّ مِمَّا لَمْ یَکُنْ فِیهِ تَغَیُّرٌ أَوْ رِیحٌ غَالِبَةٌ قُلْتُ فَمَا التَّغَیُّرُ) (1) قَالَ الصُّفْرَةُ فَتَوَضَّأْ مِنْهُ وَ کُلُّ مَا غَلَبَ [عَلَیْهِ] (2) کَثْرَةُ الْمَاءِ فَهُوَ طَاهِرٌ.
******
ترجمه:
شهاب بن عبد ربه گفت: نزد امام ابوعبدالله (علیه السلام) رفتم تا از او سوالی بپرسم. ایشان پیش دستی کردند و فرمودند: "اگر می خواهی، بپرس ای شهاب؛ و اگر می خواهی، ما تو را از آنچه برایش آمده ای، آگاه سازیم." گفتم: "آگاه ساز." فرمودند: "آمده ای تا از من درباره برکه ای که در یک طرف آن لاشه ای وجود دارد، بپرسی؛ آیا می توان از آن وضو گرفت یا نه؟" ایشان فرمودند: "اگر در آن آب بوی بد وجود داشته باشد." و آمده ای تا درباره آب راکد (به اندازه کر) که تغییری در آن نیست یا بوی غالبی ندارد، بپرسی. گفتم: "تغییر چیست؟" فرمودند: "زردی." پس از آن وضو بگیر و هر آبی که آب زیادی بر آن اطلاق می شود پاک است.
402- 12- (3) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ الْجَمَّالِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْحِیَاضِ الَّتِی مَا بَیْنَ مَکَّةَ إِلَی الْمَدِینَةِ (4) تَرِدُهَا السِّبَاعُ وَ تَلَغُ فِیهَا الْکِلَابُ وَ تَشْرَبُ مِنْهَا الْحَمِیرُ وَ یَغْتَسِلُ فِیهَا (5) الْجُنُبُ وَ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ قَالَ وَ کَمْ قَدْرُ الْمَاءِ قَالَ إِلَی نِصْفِ السَّاقِ وَ إِلَی الرُّکْبَةِ فَقَالَ تَوَضَّأْ مِنْهُ.
******
ترجمه:
صفوان بن مهران الجمال گفت: از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره حوض های بین مکه و مدینه پرسیدم که حیوانات وحشی، سگ ها، الاغ ها از آن می نوشند و جنب در آن غسل می کند و از آن وضو می گیرند. ایشان فرمود: "مقدار آب چقدر است؟" گفتم: "تا نیمه ساق و تا زانو." فرمود: "از آن وضو بگیر."
403- 13- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَاءِ السَّاکِنِ وَ الِاسْتِنْجَاءِ مِنْهُ وَ الْجِیفَةُ فِیهِ (7) فَقَالَ تَوَضَّأْ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ وَ لَا تَتَوَضَّأْ مِنْ جَانِبِ الْجِیفَةِ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (8) إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: تَکُونُ فِیهِ الْجِیفَةُ وَ تَرَکَ قَوْلَهُ وَ الِاسْتِنْجَاءِ مِنْهُ.
وَ قَدْ جَمَعَ بَیْنَهُمَا الشَّیْخُ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ (9) وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ (10)
ص: 162
وَ
رَوَی الَّذِی قَبْلَهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ إِلَی الرُّکْبَةِ وَ أَقَلَّ قَالَ تَوَضَّأْ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی بُلُوغِ الْکُرِّیَّةِ لِمَا تَقَدَّمَ (1).
******
ترجمه:
علی بن ابی حمزه گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره آب ساکن و استنجاء از آن و وجود لاشه در آن پرسیدم. ایشان فرمودند: 'از طرف دیگر آب وضو بگیر و از طرفی که لاشه است، وضو نگیر.'"
صدوق نیز این روایت را مرسل (بدون ذکر سند) نقل کرده است با این تفاوت که گفته: "لاشه در آن باشد" و "استنجا از آن" را حذف کرده است.
می گویم : این روایت حمل می شود بر اینکه آب به اندازه کر باشد .
404- 14- (2) وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّا نُسَافِرُ فَرُبَّمَا بُلِینَا بِالْغَدِیرِ مِنَ الْمَطَرِ یَکُونُ إِلَی جَانِبِ الْقَرْیَةِ فَتَکُونُ فِیهِ الْعَذِرَةُ وَ یَبُولُ فِیهِ الصَّبِیُّ وَ تَبُولُ فِیهِ الدَّابَّةُ وَ تَرُوثُ فَقَالَ إِنْ عَرَضَ فِی قَلْبِکَ مِنْهُ شَیْ ءٌ فَقُلْ هَکَذَا یَعْنِی افْرِجِ الْمَاءَ بِیَدِکَ ثُمَّ تَوَضَّأْ فَإِنَّ الدِّینَ لَیْسَ بِمُضَیِّقٍ فَإِنَّ اللَّهَ یَقُولُ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ (3).
أَقُولُ: مِثْلُ الْغَدِیرِ الْمَذْکُورِ یَزِیدُ عَنِ الْکُرِّ غَالِباً أَوْ مَحْمُولٌ عَلَی الْکُرِّ وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یُرَادَ مِنَ السُّؤَالِ حَالَ نُزُولِ الْمَطَرِ لِمَا مَرَّ (4).
******
ترجمه:
سماعة بن مهران از ابی بصیر نقل می کند که گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: ما سفر می کنیم و گاهی با برکه ای از آب باران که در کنار روستا است، روبرو می شویم که در آن فضولات وجود دارد و کودکان و حیوانات در آن ادرار می کنند و مدفوع می کنند." ایشان فرمودند: "اگر در دلت نسبت به آن چیزی ایجاد شد، با دستت آب را کنار بزن و سپس وضو بگیر؛ چراکه دین تنگ نیست. زیرا خداوند می فرماید: 'در دین برای شما سختی قرار نداده است.' (سوره حج، آیه 22-78)"
و می گویم: "مانند غدیر مذکور غالباً بیشتر از کر است یا به کر حمل می شود و ممکن است منظور از سوال هنگام نزول باران باشد."
405- 15- (5) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی مَنْ یَسْأَلُهُ عَنِ الْغَدِیرِ یَجْتَمِعُ فِیهِ مَاءُ السَّمَاءِ وَ یُسْتَقَی فِیهِ مِنْ بِئْرٍ فَیَسْتَنْجِی فِیهِ الْإِنْسَانُ مِنْ بَوْلٍ أَوْ یَغْتَسِلُ فِیهِ الْجُنُبُ مَا حَدُّهُ الَّذِی لَا یَجُوزُ فَکَتَبَ لَا تَوَضَّأْ (6) مِنْ مِثْلِ هَذَا إِلَّا مِنْ ضَرُورَةٍ إِلَیْهِ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی بُلُوغِ الْکُرِّیَّةِ وَ اسْتِحْبَابِ الِاجْتِنَابِ مَعَ عَدَمِ الضَّرُورَةِ وَ لَوْ لِحُصُولِ النِّفْرَةِ بِسَبَبِ الِاسْتِنْجَاءِ.
******
ترجمه:
محمد بن اسماعیل بن بزیع گفت: "به کسی نامه نوشتم تا از او درباره برکه که در آن آب باران جمع شده و از چاهی پر می شود، سوال کنم که آیا انسان می تواند از آن برای استنجا از ادرار یا غسل جنابت استفاده کند؟" ایشان پاسخ دادند: "از چنین آبی وضو نگیر، مگر در صورت ضرورت."
می گویم : "این به شرط رسیدن به مقدار کر است و مستحب است که در صورت عدم ضرورت، از آن پرهیز کنید، حتی به دلیل نفرت ناشی از استنجا."
406- 16- (7) وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زَکَّارِ بْنِ فَرْقَدٍ
ص: 163
عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع (1) أَکُونُ فِی السَّفَرِ فَآتِی الْمَاءَ النَّقِیعَ وَ یَدِی قَذِرَةٌ فَأَغْمِسُهَا فِی الْمَاءِ قَالَ لَا بَأْسَ.
قَالَ الشَّیْخُ الْمُرَادُ بِهِ إِذَا کَانَ الْمَاءُ کُرّاً.
******
ترجمه:
عثمان بن زیاد گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: 'در سفر هستم و به آب نقیع (آب جمع شده) دسترسی دارم و دستم کثیف است؛ آیا می توانم دستم را در آن آب فرو برم؟' ایشان فرمودند: 'اشکالی ندارد.'
مرحوم شیخ می گوید: "مقصود این است که اگر آب به مقدار کر باشد."
407- 17- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ یُونُسَ عَنْ بَکَّارِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یَضَعُ الْکُوزَ الَّذِی یَغْرِفُ بِهِ مِنَ الْحُبِّ فِی مَکَانٍ قَذِرٍ ثُمَّ یُدْخِلُهُ الْحُبَّ قَالَ یَصُبُّ مِنَ الْمَاءِ ثَلَاثَةَ أَکُفٍّ ثُمَّ یَدْلُکُ الْکُوزَ.
أَقُولُ: یَحْتَمِلُ کَوْنُ الْحُبِّ کُرّاً وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یُرَادَ بِقَوْلِهِ ثُمَّ یُدْخِلُهُ الْحُبَّ ثُمَّ یُرِیدُ إِدْخَالَهُ الْحُبَّ کَمَا فِی قَوْلِهِ تَعَالَی إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ (3) وَ غَیْرِ ذَلِکَ فَمَعْنَاهُ یَغْسِلُ الْکُوزَ أَوَّلًا قَبْلَ إِدْخَالِهِ الْحُبَّ بِقَرِینَةِ الدَّلْکِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یُرَادَ بِالْقَذَرِ الْوَسَخُ دُونَ النَّجَاسَةِ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی مَضْمُونِ الْبَابِ (4) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
******
ترجمه:
بكّار بن ابى بكر گويد: به امام صادق عليه السّلام عرض كردم: كسى كوزه اى را كه با آن از خم آب برمى دارد، در جاى نجس مى گذارد، آيا مى تواند آن را داخل خم كند؟
فرمود: سه كف آب بر كوزه بريزد، سپس آن را بمالد(تمیز کند)، بعد مى تواند داخل خم كند.
"
می گویم: "این احتمال دارد که حب کر باشد و احتمال دارد که منظور از گفتن 'سپس آن را در حب فرو می برد' یعنی 'سپس می خواهد آن را در حب فرو ببرد' همچنان که در آیه 'هرگاه برای نماز برخاستید، صورت هایتان را بشویید' آمده است (سوره مائده، آیه 5-6). و معنایش این است که ابتدا کاسه را بشویید قبل از اینکه آن را در حب فرو ببرید به قرینه مالیدن. و احتمال دارد که این حدیث بر اساس تقیه باشد و احتمال دارد که منظور از کثیف، کثیفی بدون نجاست باشد."
408- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 164
الْمَاءُ الَّذِی لَا یُنَجِّسُهُ شَیْ ءٌ قَالَ ذِرَاعَانِ عُمْقُهُ فِی ذِرَاعٍ وَ شِبْرٍ سَعَتُهُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا (1)
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالسَّعَةِ کُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الطُّولِ وَ الْعَرْضِ فَفِیهِ اعْتِبَارُ أَرْبَعَةِ أَشْبَارٍ فِی الْعُمْقِ وَ ثَلَاثَةٍ فِی الطُّولِ وَ ثَلَاثَةٍ فِی الْعَرْضِ لِمَا یَأْتِی فِی أَحَادِیثِ الْمَوَاقِیتِ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِالذِّرَاعِ الْقَدَمَانِ (2).
******
ترجمه:
اسماعیل بن جابر گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: 'آبی که هیچ چیزی نمی تواند آن را نجس کند، چقدر است؟' ایشان فرمودند: 'دو ذراع عمق و یک ذراع و نیم عرض.'"
می گویم: "مراد از عرض، هر کدام از طول و عرض است؛ بنابراین، در عمق چهار شبر (وجب) و در طول و عرض سه شبر در نظر گرفته شده است، چنان که در احادیث مواقت ذکر شده که مراد از ذراع، دو پا است."
409- 2- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْمَجَالِسِ قَالَ رُوِیَ أَنَّ الْکُرَّ هُوَ مَا یَکُونُ ثَلَاثَةَ أَشْبَارٍ طُولًا فِی ثَلَاثَةِ أَشْبَارٍ عَرْضاً فِی ثَلَاثَةِ أَشْبَارٍ عُمْقاً.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن الحسین در مجالس گفت: روایت شده است که کر چیزی(ظرفی) است که سه وجب طول، سه وجب عرض و سه وجب عمق دارد.
410- 3- (4) وَ فِی کِتَابِ الْمُقْنِعِ قَالَ رُوِیَ أَنَّ الْکُرَّ ذِرَاعَانِ وَ شِبْرٌ فِی ذِرَاعَیْنِ وَ شِبْرٍ.
أَقُولُ: یُمْکِنُ أَنْ یُرَادَ بِالذِّرَاعِ هُنَا عَظْمُ الذِّرَاعِ وَ هُوَ یَزِیدُ عَنِ الشِّبْرِ یَسِیراً فَیَصِیرُ مُوَافِقاً لِرِوَایَةِ أَبِی بَصِیرٍ.
******
ترجمه:
و در کتاب مقنع آمده است که روایت شده که کر به اندازه دو ذراع و یک شبر در دو ذراع و یک شبر است.
می گویم: ممکن است منظور از ذراع در اینجا، استخوان ذراع باشد که کمی بیشتر از شبر است و با روایت ابی بصیر هماهنگ می شود.
411- 4- (5) وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قُلْتُ وَ مَا الْکُرُّ قَالَ ثَلَاثَةُ أَشْبَارٍ فِی ثَلَاثَةِ أَشْبَارٍ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِأَحَدِ الْبُعْدَیْنِ الْعُمْقُ وَ بِالْآخَرِ کُلٌّ مِنَ الطُّولِ وَ الْعَرْضِ فَهُوَ مُوَافِقٌ لِرِوَایَةِ الْمَجَالِسِ.
******
ترجمه:
و در حدیث اسماعیل بن جابر از امام ابوعبدالله (علیه السلام) آمده است که گفتم: "کر چیست؟" فرمودند: "سه وجب در سه وجب."
می گویم: "منظور از یکی از ابعاد، عمق است و دیگری شامل طول و عرض می شود، بنابراین با روایت مجالس مطابقت دارد."
412- 5- (6) وَ تَقَدَّمَ حَدِیثُ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 165
قَالَ: قُلْتُ وَ کَمِ الْکُرُّ قَالَ ثَلَاثَةُ أَشْبَارٍ وَ نِصْفٌ عُمْقُهَا فِی ثَلَاثَةِ أَشْبَارٍ وَ نِصْفٍ عَرْضِهَا.
أَقُولُ: ذِکْرُ الْعَرْضِ یُغْنِی عَنْ ذِکْرِ الطُّولِ لِأَنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ یُسَاوِیَهُ أَوْ یَزِیدَ عَلَیْهِ.
******
ترجمه:
و حدیث حسن بن صالح از امام ابوعبدالله (علیه السلام) آمده است: گفتم: "کر چقدر است؟" فرمودند: "سه و نیم وجب عمق و سه و نیم وجب عرض."
می گویم: "ذکر عرض کفایت از ذکر طول می کند زیرا حتماً باید با آن برابر باشد یا بیشتر."
413- 6- (1) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْکُرِّ مِنَ الْمَاءِ کَمْ یَکُونُ قَدْرُهُ قَالَ إِذَا کَانَ الْمَاءُ ثَلَاثَةَ أَشْبَارٍ وَ نِصْفٍ [نِصْفاً] فِی مِثْلِهِ ثَلَاثَةُ أَشْبَارٍ وَ نِصْفٌ فِی عُمْقِهِ فِی الْأَرْضِ فَذَلِکَ الْکُرُّ مِنَ الْمَاءِ.
******
ترجمه:
ابن مسکان از ابی بصیر نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره اندازه کر از آب پرسیدم. ایشان فرمودند: 'اگر آب سه وجب و نیم در سه وجب و نیم در عمق زمین باشد، این مقدار کر از آب است.'"
414- 7- (2) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْکُرُّ مِنَ الْمَاءِ نَحْوُ حُبِّی هَذَا وَ أَشَارَ إِلَی حُبٍّ مِنْ تِلْکَ الْحِبَابِ الَّتِی تَکُونُ بِالْمَدِینَةِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ قَالَ الشَّیْخُ لَا یَمْتَنِعُ أَنْ یَکُونَ الْحُبُّ یَسَعُ مِنَ الْمَاءِ مِقْدَارَ الْکُرِّ.
******
ترجمه:
عبدالله بن مغیره از برخی از اصحاب ما از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند: "کر از آب تقریباً به اندازه این حب من است." و به حبی از آن حب ها که در مدینه است، اشاره کرد.
می گویم : "ممتنع نیست که این حب اندازه کر از آب را در خود جای دهد."
415- 8- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا کَانَ الْمَاءُ قَدْرَ قُلَّتَیْنِ لَمْ یُنَجِّسْهُ شَیْ ءٌ وَ الْقُلَّتَانِ جَرَّتَانِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (5)
ص: 166
أَقُولُ: ذَکَرَ الشَّیْخُ أَنَّهُ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ وَرَدَ مَوْرِدَ التَّقِیَّةِ وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ مِقْدَارُ الْقُلَّتَیْنِ هُوَ مِقْدَارَ الْکُرِّ لِأَنَّ الْقُلَّةَ هِیَ الْجَرَّةُ الْکَبِیرَةُ فِی اللُّغَةِ انْتَهَی وَ نَقَلَ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ عَنِ ابْنِ الْجُنَیْدِ أَنَّهُ قَالَ الْکُرُّ قُلَّتَانِ وَ مَبْلَغُ وَزْنِهِ أَلْفٌ وَ مِائَتَا رِطْلٍ وَ عَنِ ابْنِ دُرَیْدٍ أَنَّهُ قَالَ الْقُلَّةُ فِی الْحَدِیثِ مِنْ قِلَالِ هَجَرَ وَ هِیَ عَظِیمَةٌ زَعَمُوا أَنَّ الْوَاحِدَةَ تَسَعُ خَمْسَ قِرَبٍ (1) انْتَهَی ثُمَّ إِنَّ اخْتِلَافَ أَحَادِیثِ الْأَشْبَارِ یَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَی اخْتِلَافِ وَزْنِ الْمَاءِ خِفَّةً وَ ثِقْلًا وَ الْحَمْلَ عَلَی اخْتِلَافِ الْأَشْبَارِ طُولًا وَ قَصْراً وَ الْحَمْلَ عَلَی أَنَّ الْأَقَلَّ کَافٍ وَ اعْتِبَارَ الْأَکْثَرِ عَلَی وَجْهِ الِاسْتِحْبَابِ وَ الِاحْتِیَاطِ ذَکَرَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَائِنَا وَ هَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (2).
******
ترجمه:
عبدالله بن مغیره از برخی از اصحابش از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند: "اگر آب به مقدار دو قله باشد، هیچ چیزی نمی تواند آن را نجس کند و دو قله برابر با دو جره (ظرف بزرگ) است."
مرحوم شیخ گفته است: "احتمال دارد که این روایت به دلیل تقیه باشد و احتمال دارد که مقدار دو قله همان مقدار کر باشد، زیرا در زبان، قله همان جره بزرگ است." محقق در کتاب "المعتبر" از ابن جنید نقل کرده که گفته: "کر برابر با دو قله است و وزن آن هزار و دویست رطل است." و ابن درید نیز گفته: "قله در حدیث به قلال هجر اشاره دارد و آن بسیار بزرگ است؛ گفته شده که یک قله پنج قربه (ظرف بزرگ) را در خود جای می دهد." همچنین اختلاف در احادیث مربوط به اشبار (ابعاد) ممکن است به دلیل تفاوت در وزن آب (سبک یا سنگین بودن) و تفاوت در طول و عرض اشبار (کوتاه یا بلند بودن) باشد. و همچنین ممکن است که حداقل مقدار کفایت کند و در نظر گرفتن مقدار بیشتر به عنوان استحباب و احتیاط باشد، که این نظر را گروهی از علمای ما ذکر کرده اند و این نزدیک ترین نظر است. والله اعلم.
416- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْکُرُّ مِنَ الْمَاءِ الَّذِی لَا یُنَجِّسُهُ شَیْ ءٌ أَلْفٌ وَ مِائَتَا رِطْلٍ.
ص: 167
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ قَوْلَهُ الَّذِی لَا یُنَجِّسُهُ شَیْ ءٌ (1).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا (2)
قَالَ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ وَ عَلَی هَذِهِ عَمَلُ الْأَصْحَابِ وَ لَا أَعْرِفُ مِنْهُمْ رَادّاً لَهَا (3).
******
ترجمه:
ابن ابی عمیر از برخی از اصحاب ما از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند: "یک کر از آب که هیچ چیزی نمی تواند آن را نجس کند، هزار و دویست رطل است.
مرحوم محقق در کتاب معتبر گفته است: «و بر این (نظر) عمل اصحاب است و من کسی را از میان آن ها نمی شناسم که آن را رد کرده باشد.»
417- 2- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ قَالَ رُوِیَ لِی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ الْکُرَّ سِتُّمِائَةِ رِطْلٍ (5).
******
ترجمه:
و به اسنادش از ابن ابی عمیر گفت: "از عبدالله بن مغیره که به ابی عبدالله (علیه السلام) می رساند ، روایت شده است که کر ششصد رطل است."
418- 3- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ یَعْنِی ابْنَ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ الْکُرُّ سِتُّمِائَةِ رِطْلٍ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالْحَدِیثِ الْأَوَّلِ الرِّطْلُ الْعِرَاقِیُّ لِأَنَّهُ یُقَارِبُ اعْتِبَارَ الْأَشْبَارِ وَ لِأَنَّهُمْ أَفْتَوُا السَّائِلَ عَلَی عَادَةِ بَلَدِهِ وَ لِذَلِکَ اعْتُبِرَ فِی الصَّاعِ رِطْلُ الْعِرَاقِ وَ لِأَنَّهُ یُوَافِقُ حَدِیثَ السِّتِّمِائَةِ فَإِنَّ الْمُرَادَ بِهِ الرِّطْلُ الْمَکِّیُّ وَ هُوَ رِطْلَانِ بِالْعِرَاقِیِّ وَ لَا یَجُوزُ أَنْ یُرَادَ بِالسِّتِّمِائَةِ رِطْلُ الْعِرَاقِیِّ وَ لَا الْمَدَنِیِّ لِأَنَّهُ مَتْرُوکٌ بِالْإِجْمَاعِ ذَکَرَ ذَلِکَ کُلَّهُ الشَّیْخُ وَ یَأْتِی فِی أَحَادِیثِ الْمَاءِ الْمُضَافِ مَا یَدُلُّ عَلَی إِطْلَاقِهِمُ الرِّطْلَ عَلَی
ص: 168
الْعِرَاقِیِّ (1) وَ قَدْ تَقَدَّمَ تَقْدِیرَاتٌ مُجْمَلَةٌ لِلْکُرِّ کُلُّهَا مَحْمُولَةٌ عَلَی التَّقْدِیرِ بِالْأَرْطَالِ أَوِ الْأَشْبَارِ لِوُضُوحِ دَلَالَتِهَا وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (2).
******
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که در حدیث فرمودند: "و کر ششصد رطل است."
می گویم: "منظور از حدیث اول، رطل عراقی است، زیرا با در نظر گرفتن اشبار نزدیک است و به سائل بر اساس عادت کشورش فتوا داده شده است و به همین دلیل در صاع، رطل عراقی در نظر گرفته شده و با حدیث ششصد نیز همخوانی دارد، زیرا منظور از آن رطل مکّی است که دو رطل به عراقی است. و نمی توان منظور از ششصد را رطل عراقی یا مدنی گرفت، زیرا اجماعاً ترک شده است. مرحوم شیخ همه این موارد را ذکر کرده است و در احادیث آب مضاف چیزی که بر اطلاق رطل به عراقی دلالت کند، آمده است. همچنین تقدیرهای کلی برای کر وجود دارد که همه بر اساس رطل یا شبر محاسبه شده اند و دلالت واضحی دارند. والله اعلم."
(3) 12 بَابُ وُجُوبِ اجْتِنَابِ الْإِنَاءَیْنِ إِذَا کَانَ أَحَدُهُمَا نَجِساً وَ اشْتَبَهَا
******
ترجمه:
باب وجوب اجتناب از دو ظرف اگر یکی از آن ها نجس باشد و اشتباه شود.
419- 1- (4) قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ مَعَهُ إِنَاءَانِ وَقَعَ فِی أَحَدِهِمَا قَذَرٌ وَ لَا یَدْرِی أَیُّهُمَا هُوَ وَ لَیْسَ یَقْدِرُ عَلَی مَاءٍ غَیْرِهِمَا قَالَ یُهَرِیقُهُمَا وَ یَتَیَمَّمُ.
وَ حَدِیثُ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
حدیث سماعة از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که دو ظرف آب دارد، در یکی از آن ها نجاست افتاده و نمی داند کدام یک است و آب دیگری ندارد: ایشان فرمودند: "آن ها را بریزد و تیمم کند."
(6) 13 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ اسْتِعْمَالِ الْمَاءِ النَّجِسِ فِی الطَّهَارَةِ وَ لَا عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَ جَوَازِ اسْتِعْمَالِهِ حِینَئِذٍ فِی الْأَکْلِ وَ الشُّرْبِ خَاصَّةً
******
ترجمه:
باب عدم جواز استفاده از آب نجس در طهارت و حتی در ضرورت و جواز استفاده از آن در آن زمان فقط در خوردن و نوشیدن.
420- 1- (7) قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ رَجُلٍ رَعَفَ وَ هُوَ یَتَوَضَّأُ فَتَقْطُرُ قَطْرَةٌ فِی إِنَائِهِ هَلْ یَصْلُحُ الْوُضُوءُ مِنْهُ قَالَ لَا.
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که از او درباره مردی پرسید که در حال وضو گرفتن دچار خونریزی بینی شده و قطره ای خون در ظرف آب وضو می ریزد. آیا می توان از آن وضو گرفت؟ ایشان فرمودند: "نه."
421- 2- (8) وَ حَدِیثُ سَعِیدٍ الْأَعْرَجِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ
ص: 169
الْجَرَّةِ تَسَعُ مِائَةَ رِطْلٍ یَقَعُ فِیهَا أُوقِیَّةٌ مِنْ دَمٍ أَشْرَبُ مِنْهُ وَ أَتَوَضَّأُ قَالَ لَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ غَیْرُ ذَلِکَ مِمَّا یَدُلُّ عَلَی هَذَا الْمَعْنَی (1) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا وَ عَلَی حُکْمِ الِاضْطِرَارِ فِی کِتَابِ الْأَطْعِمَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (2).
******
ترجمه:
سعید الاعرج نقل می کند که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسید: "جره ای (ظرفی) که صد رطل آب دارد، اگر در آن یک اوقیه (واحد اندازه گیری) خون بیفتد، آیا می توان از آن نوشید و وضو گرفت؟" ایشان فرمودند: "نه."
(3) 14 بَابُ عَدَمِ نَجَاسَةِ مَاءِ الْبِئْرِ بِمُجَرَّدِ الْمُلَاقَاةِ مِنْ غَیْرِ تَغَیُّرٍ وَ حُکْمِ النَّزْحِ
******
ترجمه:
باب عدم نجاست آب چاه به مجرد ملاقات و بدون تغییر و حکم کشیدن آب.
422- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: مَاءُ الْبِئْرِ وَاسِعٌ لَا یُفْسِدُهُ شَیْ ءٌ إِلَّا أَنْ یَتَغَیَّرَ بِهِ.
******
ترجمه:
محمد بن اسماعیل بن بزیع از امام رضا (علیه السلام) نقل می کند که فرمودند: "آب چاه وسیع است و چیزی آن را فاسد نمی کند مگر آنکه تغییر یابد (بوسیله نجاست) ."
423- 2- (5) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْحَبْلِ یَکُونُ مِنْ شَعْرِ الْخِنْزِیرِ یُسْتَقَی بِهِ الْمَاءُ مِنَ الْبِئْرِ هَلْ یُتَوَضَّأُ مِنْ ذَلِکَ الْمَاءِ قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ (6) بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ أَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِکَ الْمَاءِ مَاءُ الْبِئْرِ لَا مَاءُ الدَّلْوِ وَ إِنْ أُرِیدَ بِهِ
ص: 170
مَاءُ الدَّلْوِ فَإِنَّ الْحَبْلَ لَا یُلَاقِیهِ بَعْدَ الِانْفِصَالِ عَنِ الْبِئْرِ وَ یَحْتَمِلُ کَوْنُ الدَّلْوِ کُرّاً.
******
ترجمه:
زرارة از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که پرسید: "طنابی که از موی خوک باشد و با آن از چاه آب کشیده شود، آیا می توان از آن آب وضو گرفت؟" ایشان فرمودند: "اشکالی ندارد."
می گویم: "ظاهراً منظور از این آب، آب چاه است نه آب دلو. و اگر منظور آب دلو باشد، طناب پس از جدا شدن از چاه با آن تماس نمی گیرد و احتمال دارد که دلو به اندازه کر باشد."
424- 3- (1) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ شَعْرُ الْخِنْزِیرِ یُعْمَلُ حَبْلًا وَ یُسْتَقَی بِهِ مِنَ الْبِئْرِ الَّتِی یُشْرَبُ مِنْهَا أَوْ یُتَوَضَّأُ مِنْهَا فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
******
ترجمه:
حسین بن زرارة از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که در حدیثی فرمودند: "به او گفتم: 'موی خوک که به طناب تبدیل شده و با آن از چاهی که آب نوشیده و وضو گرفته می شود، آب کشیده می شود.' ایشان فرمودند: 'اشکالی ندارد.'"
425- 4- (2) وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَبَّادِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی الْبِئْرِ یَکُونُ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ الْکَنِیفِ خَمْسُ أَذْرُعٍ أَقَلُّ أَوْ أَکْثَرُ یُتَوَضَّأُ مِنْهَا قَالَ لَیْسَ یُکْرَهُ مِنْ قُرْبٍ وَ لَا بُعْدٍ یُتَوَضَّأُ مِنْهَا وَ یُغْتَسَلُ مَا لَمْ یَتَغَیَّرِ الْمَاءُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (3) وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
محمد بن القاسم از ابی الحسن (علیه السلام) نقل می کند که درباره چاهی پرسید که پنج ذراع کمتر یا بیشتر از کنیف (چاه فاضلاب) فاصله دارد. آیا می توان از آن وضو گرفت؟ ایشان فرمودند: "نزدیکی یا دوری از آن مکروه نیست؛ از آن می توان وضو گرفت و غسل کرد تا زمانی که آب تغییر نکرده باشد."
426- 5- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع بِئْرٌ یُسْتَقَی مِنْهَا وَ یُتَوَضَّأُ بِهِ وَ غُسِلَ مِنْهُ الثِّیَابُ وَ عُجِنَ (6) بِهِ ثُمَّ عُلِمَ أَنَّهُ
ص: 171
کَانَ فِیهَا مَیِّتٌ قَالَ لَا بَأْسَ وَ لَا یُغْسَلُ مِنْهُ الثَّوْبُ وَ لَا تُعَادُ مِنْهُ الصَّلَاةُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
ابی بصیر گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: 'چاهی که از آن آب کشیده می شود و با آن وضو گرفته می شود و لباس ها شسته می شود و با آن خمیر تهیه می شود، سپس معلوم شود که در آن مرده ای بوده است.' ایشان فرمودند: 'اشکالی ندارد و نیازی به شستشوی مجدد لباس ها یا اعاده نماز نیست.'"
427- 6- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: مَاءُ الْبِئْرِ وَاسِعٌ لَا یُفْسِدُهُ (4) شَیْ ءٌ إِلَّا أَنْ یَتَغَیَّرَ رِیحُهُ أَوْ طَعْمُهُ فَیُنْزَحُ حَتَّی یَذْهَبَ الرِّیحُ وَ یَطِیبَ طَعْمُهُ لِأَنَّ لَهُ مَادَّةً.
******
ترجمه:
محمد بن اسماعیل از امام رضا (علیه السلام) نقل می کند: "آب چاه وسیع است و چیزی آن را فاسد نمی کند، مگر آنکه بوی آن یا طعم آن تغییر کند؛ در این صورت باید آنقدر از آن بیرون کشیده شود تا بو برود و طعمش خوب شود، زیرا که برای آن مادّه ای (منبعی) وجود دارد."
428- 7- (5) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی رَجُلٍ أَسْأَلُهُ أَنْ یَسْأَلَ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع- فَقَالَ مَاءُ الْبِئْرِ وَاسِعٌ لَا یُفْسِدُهُ شَیْ ءٌ إِلَّا أَنْ یَتَغَیَّرَ رِیحُهُ أَوْ طَعْمُهُ فَیُنْزَحُ مِنْهُ حَتَّی یَذْهَبَ الرِّیحُ وَ یَطِیبَ طَعْمُهُ لِأَنَّ لَهُ مَادَّةً.
******
ترجمه:
محمد بن اسماعیل بن بزیع گفت: "نامه ای به مردی نوشتم تا از ابوالحسن الرضا (علیه السلام) بپرسد؛ ایشان فرمودند: 'آب چاه وسیع است و چیزی آن را فاسد نمی کند، مگر آنکه بوی آن یا طعم آن تغییر کند. در این صورت باید از آن بیرون کشیده شود تا بو برود و طعمش خوب شود، زیرا که برای آن منبعی وجود دارد.'"
429- 8- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ یَعْنِی ابْنَ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ بِئْرِ مَاءٍ وَقَعَ فِیهَا زَبِیلٌ (7) مِنْ عَذِرَةٍ رَطْبَةٍ أَوْ یَابِسَةٍ أَوْ زَبِیلٌ مِنْ سِرْقِینٍ أَ یَصْلُحُ الْوُضُوءُ مِنْهَا قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَلَوِیِ
ص: 172
عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره چاه آبی پرسیدم که در آن زباله از مدفوع تر یا خشک یا زباله از فضولات حیوانی افتاده باشد. آیا می توان از آن وضو گرفت؟" ایشان فرمودند: "اشکالی ندارد."
430- 9- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی طَالِبٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْفَأْرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ فَیَتَوَضَّأُ الرَّجُلُ مِنْهَا وَ یُصَلِّی وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ أَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ وَ یَغْسِلُ ثَوْبَهُ فَقَالَ لَا یُعِیدُ الصَّلَاةَ وَ لَا یَغْسِلُ ثَوْبَهُ.
******
ترجمه:
معاویة بن عمار از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند درباره موشی که در چاه می افتد و مردی از آن وضو می گیرد و نماز می خواند و نمی داند. آیا باید نمازش را اعاده کند و لباسش را بشوید؟ ایشان فرمودند: "نیازی به اعاده نماز و شستن لباس نیست.
431- 10- (3) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ یَعْنِی ابْنَ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ لَا یُغْسَلُ الثَّوْبُ وَ لَا تُعَادُ الصَّلَاةُ مِمَّا وَقَعَ فِی الْبِئْرِ إِلَّا أَنْ یُنْتِنَ فَإِنْ أَنْتَنَ غُسِلَ الثَّوْبُ وَ أَعَادَ (4) الصَّلَاةَ وَ نُزِحَتِ الْبِئْرُ.
******
ترجمه:
معاویة بن عمار از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که ایشان فرمودند: "شنیدم که می گفتند: 'لباس شسته نمی شود و نماز اعاده نمی شود به خاطر چیزی که در چاه افتاده است مگر آنکه بو بگیرد؛ اگر بو بگیرد، لباس شسته می شود و نماز اعاده می شود و چاه نیز تخلیه می شود.'
432- 11- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ یَعْنِی ابْنَ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْفَأْرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ لَا یُعْلَمُ بِهَا إِلَّا بَعْدَ مَا یُتَوَضَّأُ مِنْهَا أَ یُعَادُ الْوُضُوءُ (6) فَقَالَ لَا.
******
ترجمه:
ابان بن عثمان از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که پرسیده شد: "اگر موشی در چاه بیفتد و فقط بعد از وضو گرفتن از آن متوجه شود، آیا وضو اعاده می شود؟" ایشان فرمودند: "نه."
433- 12- (7) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ وَ أَبِی یُوسُفَ یَعْقُوبَ بْنِ عُثَیْمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا وَقَعَ فِی الْبِئْرِ الطَّیْرُ وَ الدَّجَاجَةُ
ص: 173
وَ الْفَأْرَةُ فَانْزَحْ مِنْهَا سَبْعَ دِلَاءٍ قُلْنَا فَمَا تَقُولُ فِی صَلَاتِنَا وَ وُضُوئِنَا وَ مَا أَصَابَ ثِیَابَنَا فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
******
ترجمه:
ابی یوسف یعقوب بن عثیم از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند: "اگر پرنده، مرغ یا موش در چاه بیفتد، باید هفت دلو از آن بیرون کشیده شود." گفتیم: "نظر شما در مورد نماز و وضوی ما و آنچه به لباس های ما اصابت کرده چیست؟" ایشان فرمودند: "اشکالی ندارد."
434- 13- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی عُیَیْنَةَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْفَأْرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ قَالَ إِذَا خَرَجَتْ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ تَفَسَّخَتْ فَسَبْعَ دِلَاءٍ قَالَ وَ سُئِلَ عَنِ الْفَأْرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ فَلَا یَعْلَمُ بِهَا أَحَدٌ إِلَّا بَعْدَ أَنْ یَتَوَضَّأَ مِنْهَا أَ یُعِیدُ وُضُوءَهُ وَ صَلَاتَهُ وَ یَغْسِلُ مَا أَصَابَهُ فَقَالَ لَا قَدِ اسْتَعْمَلَ أَهْلُ الدَّارِ وَ رَشُّوا وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی قَدِ اسْتَقَی مِنْهَا أَهْلُ الدَّارِ وَ رَشُّوا.
******
ترجمه:
ابو عیینه گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره موشی که در چاه می افتد پرسیده شد. ایشان فرمودند: 'اگر موش ازچاه بیرون بیاید، اشکالی ندارد. اما اگر متلاشی شود، هفت دلو آب بیرون کشیده شود.' همچنین درباره موشی که در چاه بیفتد و کسی از آن خبر نداشته باشد تا پس از وضو گرفتن از آن پرسیده شد. آیا وضو و نماز باید اعاده شوند و آنچه به لباس برخورد کرده شسته شود؟ ایشان فرمودند: 'نه، اهل خانه از آن استفاده کرده اند و آب پاشیده اند.' و در روایتی دیگر فرمودند: 'اهل خانه از آن آب کشیده اند و آب پاشیده اند.'"
435- 14- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی طَرِیقِ مَکَّةَ- فَصِرْنَا إِلَی بِئْرٍ فَاسْتَقَی غُلَامُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع دَلْواً فَخَرَجَ فِیهِ فَأْرَتَانِ (3) فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَرِقْهُ فَاسْتَقَی آخَرَ فَخَرَجَ فِیهِ فَأْرَةٌ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَرِقْهُ قَالَ فَاسْتَقَی الثَّالِثَ فَلَمْ یَخْرُجْ فِیهِ شَیْ ءٌ فَقَالَ صُبَّهُ فِی الْإِنَاءِ فَصَبَّهُ فِی الْإِنَاءِ.
وَ
رَوَاهُ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ نَحْوَهُ وَ زَادَ فِی آخِرِهِ (فَصَبَّهُ فَتَوَضَّأَ مِنْهُ وَ شَرِبَ) (4).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ مَا نَقَصَ عَنِ الْکُرِّ حَدِیثٌ قَرِیبٌ مِنْ هَذَا (5).
******
ترجمه:
علی بن حدید از برخی از اصحاب ما نقل می کند: "با امام ابوعبدالله (علیه السلام) در راه مکه بودم. به چاهی رسیدیم و غلام امام ابوعبدالله (علیه السلام) دلو را از چاه پر کرد و دو موش در آن پیدا شد. امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمودند: 'آن را بریز.' غلام دوباره دلو را از چاه پر کرد و یک موش دیگر پیدا شد. امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمودند: 'آن را بریز.' بار سوم که دلو را از چاه پر کرد، هیچ چیزی در آن نبود. امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمودند: 'آن را در ظرف بریز.' و غلام آن را در ظرف ریخت."
436- 15- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ
ص: 174
ع عَنِ الْبِئْرِ یَقَعُ فِیهَا زَبِیلُ عَذِرَةٍ یَابِسَةٍ أَوْ رَطْبَةٍ فَقَالَ لَا بَأْسَ إِذَا کَانَ فِیهَا مَاءٌ کَثِیرٌ.
******
ترجمه:
عمار گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره چاه آبی که زباله ای از مدفوع خشک یا تر در آن افتاده است، پرسیده شد. ایشان فرمودند: 'اگر در چاه آب زیادی باشد، اشکالی ندارد.'"
437- 16- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی زِیَادٍ النَّهْدِیِّ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ جِلْدِ الْخِنْزِیرِ یُجْعَلُ دَلْواً یُسْتَقَی بِهِ الْمَاءُ قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (2)
قَالَ الشَّیْخُ الْوَجْهُ أَنَّهُ لَا بَأْسَ أَنْ یُسْتَقَی بِهِ لَکِنْ یُسْتَعْمَلُ ذَلِکَ فِی سَقْیِ الدَّوَابِّ وَ الْأَشْجَارِ وَ نَحْوِ ذَلِکَ.
******
ترجمه:
زرارة گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره پوست خوک که به عنوان دلو استفاده شود و آب کشیده شود پرسیدم. ایشان فرمودند: 'اشکالی ندارد.'"
مرحوم شیخ گفته اند: توجیه آن این است که اشکالی ندارد با آن آب کشیده شود، اما باید برای سیراب کردن حیوانات و درختان و موارد مشابه استفاده شود."
438- 17- (3) وَ عَنْهُ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَیْرِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْبِئْرِ یَقَعُ فِیهَا الْفَأْرَةُ أَوْ غَیْرُهَا مِنَ الدَّوَابِّ فَتَمُوتُ فَیُعْجَنُ مِنْ مَائِهَا أَ یُؤْکَلُ ذَلِکَ الْخُبْزُ قَالَ إِذَا أَصَابَتْهُ النَّارُ فَلَا بَأْسَ بِأَکْلِهِ.
******
ترجمه:
محمد بن عبدالله بن زبیر از پدربزرگش نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره چاهی که موش یا حیوان دیگری در آن می افتد و می میرد و آب آن برای خمیر کردن استفاده می شود، پرسیدم. آیا آن نان خوردنی است؟ ایشان فرمودند: 'اگر به آتش برسد، خوردن آن اشکالی ندارد.'"
439- 18- (4) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی عَجِینٍ عُجِنَ وَ خُبِزَ ثُمَّ عُلِمَ أَنَّ الْمَاءَ کَانَتْ فِیهِ مَیْتَةٌ قَالَ لَا بَأْسَ أَکَلَتِ النَّارُ مَا فِیهِ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالْمَاءِ هُنَا إِمَّا مَا بَلَغَ کُرّاً أَوْ مَاءُ الْبِئْرِ بِقَرِینَةِ مَا سَبَقَ وَ غَیْرِهِ وَ التَّعْلِیلُ غَیْرُ جَارٍ عَلَی الْحَقِیقَةِ وَ مِثْلُهُ کَثِیرٌ وَ یُمْکِنُ أَنْ یَکُونَ اعْتِبَارُ إِصَابَةِ النَّارِ لِزَوَالِ کَرَاهِیَةِ سُؤْرِ الْفَأْرَةِ وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا وَ صَرَّحَ بِأَنَّهُ فِی مَاءِ الْبِئْرِ (5).
ص: 175
******
ترجمه:
محمد بن ابی عمیر از کسی که آن را روایت کرده است از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که درباره خمیری که با آب عجین شده و پخته شده است و سپس معلوم شده که در آن آب مرده ای بوده است، فرمودند: "اشکالی ندارد، زیرا آتش آنچه در آن بوده است را از بین برده است."
می گویم: "منظور از آب در اینجا یا آبی است که به حد کر رسیده است یا آب چاه، به قرینه آنچه قبلاً ذکر شده است و غیره، و تعلیل به معنای دقیق کلمه درست نیست و موارد مشابه زیادی وجود دارد. ممکن است منظور این باشد که با برخورد آتش، کراهت سؤر موش از بین می رود. و مرحوم صدوق آن را به صورت مرسل روایت کرده و تصریح کرده که در آب چاه بوده است."
440- 19- (1) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ بَابَوَیْهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ عُثَیْمٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ سَامِّ أَبْرَصَ وَجَدْنَاهُ فِی الْبِئْرِ قَدْ تَفَسَّخَ فَقَالَ إِنَّمَا عَلَیْکَ أَنْ تَنْزَحَ مِنْهَا سَبْعَ دِلَاءٍ فَقَالَ لَهُ فَثِیَابُنَا قَدْ صَلَّیْنَا فِیهَا نَغْسِلُهَا وَ نُعِیدُ الصَّلَاةَ قَالَ لَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ عُثَیْمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (2) أَقُولُ: یَظْهَرُ مِنْ هَذَا أَنَّ النَّزْحَ لَا یَدُلُّ عَلَی النَّجَاسَةِ وَ لَهُ نَظَائِرُ تَأْتِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ (3).
******
ترجمه:
یعقوب بن عثیم نقل می کند که از ابا جعفر (علیه السلام) درباره سوسماری که در چاه پیدا شده و متلاشی شده بود، پرسید. ایشان فرمودند: "تنها باید هفت دلو از آن بیرون کشیده شود." او پرسید: "لباس هایمان که با آن نماز خوانده ایم، آیا باید شسته شوند و نماز اعاده شود؟" ایشان فرمودند: "نه."
می گویم: "به نظر می رسد که نزح ( کشیدن آب) نشان دهنده نجاست نیست و موارد مشابهی وجود دارد که ان شاءالله خواهد آمد."
441- 20- (4) قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع کَانَتْ فِی الْمَدِینَةِ بِئْرٌ وَسَطَ مَزْبَلَةٍ فَکَانَتِ الرِّیحُ تَهُبُّ وَ تُلْقِی فِیهَا الْقَذَرَ وَ کَانَ النَّبِیُّ ص یَتَوَضَّأُ مِنْهَا.
******
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام) فرمودند: "در مدینه چاهی در وسط زباله دانی بود که باد می وزید و کثافت را در آن می ریخت. و پیامبر (ص) از آن وضو می گرفت."
442- 21- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی رَجُلٍ أَسْأَلُهُ أَنْ یَسْأَلَ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الْبِئْرِ تَکُونُ فِی الْمَنْزِلِ لِلْوُضُوءِ فَیَقْطُرُ فِیهَا قَطَرَاتٌ مِنْ بَوْلٍ أَوْ دَمٍ أَوْ یَسْقُطُ فِیهَا شَیْ ءٌ مِنْ عَذِرَةٍ کَالْبَعْرَةِ وَ نَحْوِهَا مَا الَّذِی یُطَهِّرُهَا حَتَّی یَحِلَّ الْوُضُوءُ مِنْهَا لِلصَّلَاةِ فَوَقَّعَ ع بِخَطِّهِ فِی کِتَابِی یُنْزَحُ دِلَاءٌ مِنْهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ
ص: 176
وَ
بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: أَوْ یَسْقُطُ فِیهَا شَیْ ءٌ مِنْ غَیْرِهِ کَالْبَعْرَةِ (1).
أَقُولُ: هَذَا الْخَبَرُ مِنْ شُبُهَاتِ الْقَائِلِینَ بِانْفِعَالِ الْبِئْرِ بِالْمُلَاقَاةِ وَ لَیْسَ بِصَرِیحٍ فِی ذَلِکَ فَإِنَّ دَلَالَةَ التَّقْرِیرِ هُنَا ضَعِیفَةٌ لِأَنَّهُ یَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ عَلَی إِرَادَةِ الطَّهَارَةِ اللُّغَوِیَّةِ أَعْنِی النَّظَافَةَ وَ عَلَی اسْتِحْبَابِ الِاجْتِنَابِ قَبْلَ النَّزْحِ وَ عَلَی إِرَادَةِ دَفْعِ احْتِمَالِ التَّغَیُّرِ وَ زَوَالِ النِّفْرَةِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ وَ الْإِجْمَالُ فِی هَذَا وَ فِی أَحَادِیثِ النَّزْحِ مِنْ أَمَارَاتِ الِاسْتِحْبَابِ مَعَ کَثْرَةِ الِاخْتِلَافِ جِدّاً کَمَا تَرَی وَ ثُبُوتِ النَّزْحِ مَعَ عَدَمِ النَّجَاسَةِ کَوُقُوعِ الْجُنُبِ وَ مَا لَا نَفْسَ لَهُ وَ وُجُودِ التَّصْرِیحِ بِجَوَازِ الِاسْتِعْمَالِ قَبْلَ النَّزْحِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ وَ قَدْ حَقَّقَ ذَلِکَ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی وَ غَیْرُهُ (2).
******
ترجمه:
محمد بن اسماعیل بن بزیع گفت: "نامه ای به مردی نوشتم تا از ابوالحسن الرضا (علیه السلام) بپرسد؛ ایشان فرمودند: 'چاهی که در منزل برای وضو باشد و چند قطره ادرار یا خون در آن بیفتد یا چیزی از مدفوع مثل تکه ای کوچک از فضولات، چه چیزی آن را پاک می کند تا وضو گرفتن برای نماز از آن جایز باشد؟ ایشان در نامه اش فرمودند: از آن چند دلو آب کشیده شود.'"
می گویم: "این روایت از شبهات کسانی است که به تأثیر تماس چاه بر نجاست اعتقاد دارند و دلالت آن ضعیف است، زیرا احتمال تقیه یا طهارت به معنای لغویش یعنی پاکیزگی باشد . همچنین به استحباب اجتناب قبل از کشیدن آب و دفع احتمال تغییر و زوال نفرت اشاره دارد. و این کلیت در احادیث نزح از نشانه های استحباب است با وجود اختلاف بسیار زیاد در آنچه مشاهده می شود و اثبات نزح با عدم نجاست در مثل افتادن جنابت و آنچه نفس ندارد و وجود تصریح به جواز استفاده قبل از نزح و غیره. و این مسئله را صاحب المنتقی و دیگران تحقیق کرده اند."
443- 22- (3) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ وَ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَتَیْتَ الْبِئْرَ وَ أَنْتَ جُنُبٌ فَلَمْ تَجِدْ دَلْواً وَ لَا شَیْئاً تَغْرِفُ بِهِ فَتَیَمَّمْ بِالصَّعِیدِ فَإِنَّ رَبَّ الْمَاءِ رَبُّ الصَّعِیدِ (4)- وَ لَا تَقَعْ فِی الْبِئْرِ وَ لَا تُفْسِدْ عَلَی الْقَوْمِ مَاءَهُمْ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی (5)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
ص: 177
أَقُولُ: وَ هَذَا أَیْضاً مِمَّا اسْتَدَلُّوا بِهِ لِلنَّجَاسَةِ وَ ضَعْفُهُ ظَاهِرٌ لِقِیَامِ الْقَرِینَةِ الْوَاضِحَةِ عَلَی أَنَّ الْمُسَوِّغَ لِلتَّیَمُّمِ عَدَمُ الْوُصْلَةِ إِلَی الْمَاءِ وَ أَنَّ الْمُقْتَضِیَ لِلنَّهْیِ عَنِ الْإِفْسَادِ مَا یَتَرَتَّبُ عَلَی الْوُقُوعِ مِنْ إِثَارَةِ الْحَمْأَةِ (1) وَ هِیَ بِالنَّظَرِ إِلَی الشُّرْبِ وَ نَحْوِهِ إِفْسَادٌ وَ هُوَ أَعَمُّ مِنَ النَّجَاسَةِ فَلَا یَدُلُّ عَلَیْهَا بِخِلَافِ الْإِفْسَادِ فِی خَبَرِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ فَإِنَّهُ شَامِلٌ بِعُمُومِهِ لِلنَّجَاسَةِ إِنْ لَمْ تَکُنْ مُرَادَةً بِخُصُوصِهَا قَالَهُ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی (2) وَ یُؤَیِّدُهُ أَنَّهُ لَیْسَ فِیهِ تَصْرِیحٌ بِوُجُودِ نَجَاسَةٍ عَلَی بَدَنِ الْجُنُبِ فَیَتَعَیَّنُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِفْسَادِ مَا ذُکِرَ أَوْ حُصُولُ النِّفْرَةِ أَوْ إِسْرَاعُ التَّغَیُّرِ أَوْ یَکُونُ النَّهْیُ عَنِ الْوُقُوعِ لِمَا فِیهِ مِنَ الْخَطَرِ وَ التَّعَرُّضِ لِلْهَلَاکِ الْمُوجِبِ لِفَسَادِ الْمَاءِ سَرِیعاً لَوْ مَاتَ فِیهَا وَ مَعَ قِیَامِ هَذِهِ الِاحْتِمَالاتِ وَ غَیْرِهَا لَا یَتِمُّ الِاسْتِدْلَالُ وَ مَا یَأْتِی مِنَ الْأَمْرِ بِالنَّزْحِ (3) لَا یَدُلُّ عَلَی النَّجَاسَةِ کَمَا لَا یَخْفَی وَ أَحَادِیثُ الطَّهَارَةِ أَوْضَحُ دَلَالَةً وَ أَبْعَدُ مِنَ التَّقِیَّةِ بَلْ لَا مُعَارِضَ لَهَا عِنْدَ التَّحْقِیقِ وَ یُؤَیِّدُهَا أَحَادِیثُ طَهَارَةِ الْمَاءِ وَ أَحَادِیثُ التَّغَیُّرِ وَ أَحَادِیثُ الْمَاءِ الْجَارِی لِأَنَّهُ فَرْدٌ مِنْهُ قَالَهُ جَمَاعَةٌ وَ فَسَّرُوا الْجَارِیَ بِالنَّابِعِ جَرَی أَمْ لَا وَ أَحَادِیثُ الْکُرِّ لِأَنَّهُ کُرٌّ غَالِباً وَ أَحَادِیثُ الْمَادَّةِ وَ غَیْرُ ذَلِکَ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی اعْتِبَارِ الْکُرِّیَّةِ فِی مَاءِ الْبِئْرِ (4) وَ أَنَّ الشَّیْخَ حَمَلَهُ عَلَی التَّقِیَّةِ.
******
ترجمه:
عنسبة بن مصعب از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمودند: "اگر به چاه آمدی و جنب بودی و دلو یا چیزی برای کشیدن آب پیدا نکردی، تیمم با خاک بکن زیرا خدای آب، خدای خاک نیز هست."
می گویم: "این نیز از مواردی است که برای نجاست استفاده شده است و ضعف آن آشکار است، زیرا دلیل آشکار است که عدم دسترسی به آب مجوز تیمم است و دلیل نهی از فساد آنچه که ناشی از افتادن است، تحریک گل است که از نظر نوشیدن و مانند آن فساد است و این عمومی تر از نجاست است. بنابراین، به خلاف فساد در حدیث محمد بن اسماعیل، که شامل نجاست با عموم خود است، اگر خصوص آن منظور نشود، چنین نیست. صاحب المنتقی آن را گفته است و تأیید می کند که در آن تصریحی به وجود نجاست بر بدن جنب نیست، بنابراین منظور از فساد همان چیزی است که ذکر شد یا ایجاد نفرت یا تسریع تغییر، یا نهی از افتادن به دلیل خطر و مواجهه با هلاکت که موجب فساد سریع آب می شود اگر در آن بمیرد. با وجود این احتمالات و غیره، استدلال کامل نمی شود و آنچه که از امر به نزح آمده است، دلالت بر نجاست ندارد، بلکه چیزی را که دلالت بر عدم آن دارد، نشان می دهد. احادیث طهارت روشن تر و دورتر از تقیه است و مخالفتی با آنها نیست. احادیث طهارت آب و احادیث تغییر آب و احادیث آب جاری که آن را نوعی از آن دانسته اند، آن را تأیید می کنند. جماعتی آن را گفته اند و آب جاری را به چشمه ای که جاری است یا نیست، تفسیر کرده اند و احادیث کر که آن را غالباً کر دانسته اند و احادیث ماده و غیره. آنچه که دلالت بر اعتبار کر در آب چاه دارد و اینکه شیخ آن را به تقیه حمل کرده است، پیشتر بیان شد."
ص: 178
(1) 15 بَابُ مَا یُنْزَحُ مِنَ الْبِئْرِ لِمَوْتِ الثَّوْرِ وَ الْحِمَارِ وَ الْبَعِیرِ وَ النَّبِیذِ وَ الْمُسْکِرِ وَ انْصِبَابِ الْخَمْرِ
******
ترجمه:
باب مقداری که باید از چاه کشیده شود به علت مردن گاو، خر، شتر، شراب، مسکر و ریختن شراب.
444- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ سَقَطَ فِی الْبِئْرِ دَابَّةٌ صَغِیرَةٌ أَوْ نَزَلَ فِیهَا جُنُبٌ نُزِحَ مِنْهَا سَبْعُ دِلَاءٍ فَإِنْ مَاتَ فِیهَا ثَوْرٌ أَوْ صُبَّ فِیهَا خَمْرٌ نُزِحَ الْمَاءُ کُلُّهُ.
وَ
رَوَاهُ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ وَ قَالَ: (إِنْ مَاتَ فِیهَا ثَوْرٌ أَوْ نَحْوُهُ) (3)
******
ترجمه:
عبدالله بن سنان از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمودند: "اگر حیوان کوچکی در چاه بیفتد یا جنب در آن واردشود، هفت دلو از آن آب کشیده شود. اما اگر در آن گاوی بمیرد یا شراب در آن ریخته شود، تمام آب آن کشیده شود."
445- 2- (4) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ یَعْنِی ابْنَ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ کُرْدَوَیْهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْبِئْرِ یَقَعُ فِیهَا قَطْرَةُ دَمٍ أَوْ نَبِیذٍ مُسْکِرٍ أَوْ بَوْلٍ أَوْ خَمْرٍ قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا ثَلَاثُونَ دَلْواً.
******
ترجمه:
کردویه گفت: "از امام ابوالحسن (علیه السلام) درباره چاهی که قطره ای خون، نبیذ مسکر، ادرار یا شراب در آن می افتد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'از آن سی دلو آب کشیده شود.'"
446- 3- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ (6) عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ بَشِیرٍ (7) عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع بِئْرٌ قَطَرَتْ فِیهَا قَطْرَةُ دَمٍ أَوْ خَمْرٍ قَالَ الدَّمُ وَ الْخَمْرُ وَ الْمَیِّتُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ فِی ذَلِکَ کُلُّهُ وَاحِدٌ یُنْزَحُ مِنْهُ عِشْرُونَ دَلْواً فَإِنْ غَلَبَ الرِّیحُ نُزِحَتْ حَتَّی تَطِیبَ.
******
ترجمه:
زراره گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: 'چاهی که قطره ای خون یا شراب در آن بیفتد چه حکمی دارد؟' ایشان فرمودند: 'خون، شراب، مرده و گوشت خوک در این مورد یکسان هستند؛ بیست دلو از آن آب کشیده شود، و اگر بوی آن غالب شود، آنقدر از آن آب کشیده شود تا بوی آن برود.
447- 4- (8) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ
ص: 179
ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْبِئْرِ یَبُولُ فِیهَا الصَّبِیُّ أَوْ یُصَبُّ فِیهَا بَوْلٌ أَوْ خَمْرٌ فَقَالَ یُنْزَحُ الْمَاءُ کُلُّهُ.
أَقُولُ: سَیَأْتِی حُکْمُ الْبَوْلِ (1) وَ أَنَّ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی التَّغَیُّرِ.
******
ترجمه:
معاویه بن عمار از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمودند: "اگر کودک در چاه ادرار کند یا ادرار یا شراب در آن ریخته شود، تمام آب آن کشیده شود."
می گویم: "حکم ادرار خواهد آمد و این مربوط به تغییرآب چاه است."
448- 5- (2) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ یَعْنِی ابْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدِ بْنِ هِلَالٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَمَّا یَقَعُ فِی الْبِئْرِ مَا بَیْنَ الْفَأْرَةِ وَ السِّنَّوْرِ إِلَی الشَّاةِ فَقَالَ کُلَّ ذَلِکَ نَقُولُ سَبْعُ دِلَاءٍ قَالَ حَتَّی بَلَغْتُ الْحِمَارَ وَ الْجَمَلَ فَقَالَ کُرٌّ مِنْ مَاءٍ قَالَ وَ أَقَلُّ مَا یَقَعُ فِی الْبِئْرِ عُصْفُورٌ یُنْزَحُ مِنْهَا دَلْوٌ وَاحِدٌ (3).
******
ترجمه:
عمرو بن سعید بن هلال گفت: "از ابا جعفر (علیه السلام) درباره چیزهایی که در چاه می افتند، از موش تا گربه و تا گوسفند پرسیدم. ایشان فرمودند: 'برای همه ی اینها هفت دلو آب کشیده شود.' تا اینکه به حمار و جمل رسیدیم، ایشان فرمودند: یک'کر از آب کشیده شود.' سپس پرسیدم: 'کمترین چیزی که در چاه می افتد چیست؟' ایشان فرمودند: 'گنجشک، که برای آن یک دلو آب کشیده شود.'"
449- 6- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ یَعْنِی ابْنَ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا سَقَطَ فِی الْبِئْرِ شَیْ ءٌ صَغِیرٌ فَمَاتَ فِیهَا فَانْزَحْ مِنْهَا دِلَاءً وَ إِنْ وَقَعَ فِیهَا جُنُبٌ فَانْزَحْ مِنْهَا سَبْعَ دِلَاءٍ وَ إِنْ مَاتَ فِیهَا بَعِیرٌ أَوْ صُبَّ فِیهَا خَمْرٌ فَلْتُنْزَحْ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ زَادَ فِیهِ (فَلْیُنْزَحِ الْمَاءُ کُلُّهُ) (5).
أَقُولُ: ذَکَرَ جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَائِنَا أَنَّ الْأَقَلَّ فِی هَذَا الْبَابِ وَ غَیْرِهِ مَحْمُولٌ عَلَی الْإِجْزَاءِ وَ الْأَکْثَرَ عَلَی الْأَفْضَلِیَّةِ.
******
ترجمه:
حلبي از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمودند: "اگر چیزی کوچک در چاه بیفتد و بمیرد، چند دلو از آن آب کشیده شود. و اگر جنب در چاه بیفتد، هفت دلو از آن آب کشیده شود. و اگر در آن شتری بمیرد یا شراب در آن ریخته شود، چاه تخلیه شود."
ص: 180
(1) 16 بَابُ مَا یُنْزَحُ مِنَ الْبِئْرِ لِبَوْلِ الصَّبِیِّ وَ الرَّجُلِ وَ غَیْرِهِمَا
******
ترجمه:
باب مقداری که باید از چاه کشیده شود به علت ادرار کودک و مرد و دیگران.
450- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ حَدَّثَنِی عِدَّةٌ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُنْزَحُ مِنْهَا سَبْعُ دِلَاءٍ إِذَا بَالَ فِیهَا الصَّبِیُّ أَوْ وَقَعَتْ فِیهَا فَأْرَةٌ أَوْ نَحْوُهَا.
******
ترجمه:
منصور بن حازم گفت: "چند نفر از امام ابوعبدالله (علیه السلام) برایم نقل کردند که فرمودند: 'اگر کودک در چاه ادرار کند یا موشی در آن بیفتد یا چیزی مشابه، هفت دلو از آن آب کشیده شود.'"
451- 2- (3) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ بَوْلِ الصَّبِیِّ الْفَطِیمِ یَقَعُ فِی الْبِئْرِ فَقَالَ دَلْوٌ وَاحِدٌ قُلْتُ بَوْلُ الرَّجُلِ قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا أَرْبَعُونَ دَلْواً.
******
ترجمه:
علی بن ابی حمزه از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره ادرار کودک از شیر گرفته شده در چاه پرسیدم. ایشان فرمودند: 'یک دلو از آن آب کشیده شود.' گفتم: 'ادرار مرد چطور؟' ایشان فرمودند: 'چهل دلو از آن آب کشیده شود.'"
452- 3- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ کُرْدَوَیْهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ بِئْرٍ یَدْخُلُهَا مَاءُ الْمَطَرِ فِیهِ الْبَوْلُ وَ الْعَذِرَةُ وَ أَبْوَالُ الدَّوَابِّ وَ أَرْوَاثُهَا وَ خُرْءُ الْکِلَابِ قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا ثَلَاثُونَ دَلْواً وَ إِنْ کَانَتْ مُبْخِرَةً (5).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ کُرْدَوَیْهِ مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
کردویه گفت: "از امام ابوالحسن (علیه السلام) درباره چاهی که آب باران وارد آن می شود و در آن ادرار، مدفوع، ادرار حیوانات و مدفوع آنها و فضولات سگ وجود دارد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'از آن سی دلو آب کشیده شود و اگر بوی بدی دارد، بیشتر کشیده شود.'"
453- 4- (7) مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی أَوَّلِ السَّرَائِرِ قَالَ: الْأَخْبَارُ مُتَوَاتِرَةٌ عَنِ الْأَئِمَّةِ الطَّاهِرَةِ ع بِأَنْ یُنْزَحَ لِبَوْلِ الْإِنْسَانِ أَرْبَعُونَ دَلْواً.
******
ترجمه:
محمد بن ادریس در اوایل السرائر گفت: "اخبار متواتری از ائمه طاهره (علیهم السلام) درباره این که برای ادرار انسان چهل دلو آب کشیده شود، آمده است."
454- 5- (8) وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ کُرْدَوَیْهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی الْبِئْرِ
ص: 181
یَقَعُ فِیهَا قَطْرَةُ دَمٍ أَوْ نَبِیذٍ مُسْکِرٍ أَوْ بَوْلٍ أَوْ خَمْرٍ قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا ثَلَاثُونَ دَلْواً.
******
ترجمه:
و پیشتر حدیث کردویه از امام ابوالحسن (علیه السلام) در مورد چاهی که قطره ای خون، نبیذ مسکر، ادرار یا شراب در آن می افتد آمده است: "از آن سی دلو آب کشیده شود."
455- 6- (1) وَ حَدِیثُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الرِّضَا ع فِی الْبِئْرِ یَقْطُرُ فِیهَا قَطَرَاتٌ مِنْ بَوْلٍ أَوْ دَمٍ قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا دِلَاءٌ.
******
ترجمه:
حدیث محمد بن اسماعیل از امام رضا (علیه السلام) درباره چاهی که چند قطره ادرار یا خون در آن بیفتد، می گوید: "چند دلو از آن آب کشیده شود."
456- 7- (2) وَ حَدِیثُ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْبِئْرِ یَبُولُ فِیهَا الصَّبِیُّ أَوْ یُصَبُّ فِیهَا بَوْلٌ أَوْ خَمْرٌ قَالَ یُنْزَحُ الْمَاءُ کُلُّهُ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی حُصُولِ التَّغَیُّرِ وَ حَمَلَ حَدِیثَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَلَی الصَّبِیِّ الَّذِی لَمْ یَأْکُلِ الطَّعَامَ وَ قَالَ غَیْرُهُ إِنَّ الْأَقَلَّ یُجْزِی وَ الْأَکْثَرَ أَفْضَلُ.
******
ترجمه:
معاویه بن عمار از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمودند: "اگر کودک در چاه ادرار کند یا ادرار یا شراب در آن ریخته شود، تمام آب آن کشیده شود."
می گویم: مرحوم شیخ این را به تغییرآب چاه حمل کرده و حدیث علی بن ابی حمزه را به کودکی که غذا نخورده باشد، تعبیر کرده است البته که حداقل کافی است و بیشتر بهتر است."
(3) 17 بَابُ مَا یُنْزَحُ مِنَ الْبِئْرِ لِلسِّنَّوْرِ وَ الْکَلْبِ وَ الْخِنْزِیرِ وَ مَا أَشْبَهَهَا
******
ترجمه:
باب مقداری که باید از چاه کشیده شود به علت افتادن گربه، سگ، خوک و امثال آن ها.
457- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرٌ قَالَ کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِذَا مَاتَ الْکَلْبُ فِی الْبِئْرِ نُزِحَتْ وَ قَالَ أَبُو (5) جَعْفَرٍ ع إِذَا وَقَعَ فِیهَا ثُمَّ أُخْرِجَ مِنْهَا حَیّاً نُزِحَ مِنْهَا سَبْعُ دِلَاءٍ.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ نَزْحَ الْجَمِیعِ عَلَی التَّغْیِیرِ.
******
ترجمه:
ابو مریم گفت: "جعفر به ما گفت که امام ابوجعفر (علیه السلام) می فرمود: 'اگر سگی در چاه بمیرد، چاه تخلیه شود.' و امام ابوجعفر (علیه السلام) فرمود: 'اگر در چاه بیفتد و سپس زنده بیرون آورده شود، هفت دلو از آن آب کشیده شود.'"
می گویم: مرحوم شیخ این را به تغییرآب چاه حمل کرده است."
458- 2- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
ص: 182
أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبِئْرِ تَقَعُ فِیهَا الْحَمَامَةُ وَ الدَّجَاجَةُ وَ الْفَأْرَةُ أَوِ الْکَلْبُ أَوِ الْهِرَّةُ فَقَالَ یُجْزِیکَ أَنْ تَنْزَحَ مِنْهَا دِلَاءً فَإِنَّ ذَلِکَ یُطَهِّرُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی.
******
ترجمه:
علی بن یقطین از امام ابوالحسن موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره چاهی که در آن کبوتری، مرغی، موشی، سگی یا گربه ای بیفتد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'از آن چند دلو آب کشیده شود؛ این، ان شاءالله، آن را پاک می کند.'"
459- 3- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیٍّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْفَأْرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ فَقَالَ سَبْعُ دِلَاءٍ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الطَّیْرِ وَ الدَّجَاجَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ قَالَ سَبْعُ دِلَاءٍ وَ السِّنَّوْرِ عِشْرُونَ أَوْ ثَلَاثُونَ أَوْ أَرْبَعُونَ دَلْواً وَ الْکَلْبُ وَ شِبْهُهُ.
وَ رَوَاهُ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
محمد از علی نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره موشی که در چاه می افتد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'هفت دلو از آن آب کشیده شود.' و از ایشان درباره پرنده و مرغی که در چاه می افتد پرسیدم. ایشان فرمودند: 'هفت دلو از آن آب کشیده شود.' و درباره گربه (سنور)، ایشان فرمودند: 'بیست یا سی یا چهل دلو آب کشیده شود و همینطور برای سگ و موارد مشابه.'"
460- 4- (3) وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْفَأْرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ أَوِ الطَّیْرِ قَالَ إِنْ أَدْرَکْتَهُ قَبْلَ أَنْ یُنْتِنَ نَزَحْتَ مِنْهَا سَبْعَ دِلَاءٍ وَ إِنْ کَانَتْ سِنَّوْراً أَوْ أَکْبَرَ مِنْهُ نَزَحْتَ مِنْهَا ثَلَاثِینَ دَلْواً أَوْ أَرْبَعِینَ دَلْواً وَ إِنْ أَنْتَنَ حَتَّی یُوجَدَ رِیحُ النَّتْنِ فِی الْمَاءِ نَزَحْتَ الْبِئْرَ حَتَّی یَذْهَبَ النَّتْنُ مِنَ الْمَاءِ.
******
ترجمه:
سماعة گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره موشی که در چاه می افتد یا پرنده ای پرسیدم. ایشان فرمودند: 'اگر پیش از اینکه بو بگیرد آن را ببینید، هفت دلو از آن آب کشیده شود. و اگر گربه یا بزرگتر از آن باشد، سی یا چهل دلو از آن آب کشیده شود. و اگر بو بگیرد و بوی تعفن آن در آب پیدا شود، چاه تخلیه شود تا بوی گندش از آب برود.'"
461- 5- (4) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ وَ (5) أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی الْبِئْرِ تَقَعُ فِیهَا الدَّابَّةُ وَ الْفَأْرَةُ وَ الْکَلْبُ وَ الْخِنْزِیرُ (6) وَ الطَّیْرُ
ص: 183
فَیَمُوتُ قَالَ یُخْرَجُ ثُمَّ یُنْزَحُ مِنَ الْبِئْرِ دِلَاءٌ ثُمَّ اشْرَبْ مِنْهُ وَ تَوَضَّأْ.
******
ترجمه:
برید بن معاویه از امام ابوعبدالله و امام ابوجعفر (علیهم السلام) درباره چاهی که در آن حیوان، موش، سگ، خوک یا پرنده ای بیفتد و بمیرد، نقل می کند که فرمودند: "آن را بیرون بیاورید و سپس چند دلو از چاه آب کشیده شود. سپس از آن بنوش و وضو بگیر."
462- 6- (1) وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ الْفَضْلِ الْبَقْبَاقِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْبِئْرِ یَقَعُ فِیهَا الْفَأْرَةُ أَوِ الدَّابَّةُ أَوِ الْکَلْبُ أَوِ الطَّیْرُ فَیَمُوتُ قَالَ یُخْرَجُ ثُمَّ یُنْزَحُ مِنَ الْبِئْرِ دِلَاءٌ ثُمَّ یُشْرَبُ مِنْهُ وَ یُتَوَضَّأُ.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ الْإِجْمَالَ هُنَا عَلَی التَّفْصِیلِ السَّابِقِ.
******
ترجمه:
ابوالعباس الفضل البقباق گفت: "امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره چاهی که موش، حیوان، سگ یا پرنده ای در آن بیفتد و بمیرد، فرمود: 'آن را بیرون بیاورید و سپس چند دلو از چاه آب کشیده شود. سپس از آن بنوشید و وضو بگیرید.'"
می گویم: "شیخ این بیان کلی را بر جزئیات قبلی حمل کرده است."
463- 7- (2) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْفَأْرَةِ وَ السِّنَّوْرِ وَ الدَّجَاجَةِ وَ الْکَلْبِ وَ الطَّیْرِ قَالَ فَإِذَا (3) لَمْ یَتَفَسَّخْ أَوْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُ الْمَاءِ فَیَکْفِیکَ خَمْسُ دِلَاءٍ وَ إِنْ تَغَیَّرَ الْمَاءُ فَخُذْ مِنْهُ حَتَّی تَذْهَبَ الرِّیحُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (4)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (6)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی خُرُوجِ الْکَلْبِ حَیّاً (7).
******
ترجمه:
جمیل بن دراج از ابی اسامه زید الشحام از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که درباره موش، گربه، مرغ، سگ و پرنده فرمودند: "اگر آب چاه بو نگیرد یا طعم آن تغییر نکند، پنج دلو از آن آب کشیده شود. و اگر آب تغییر کرده یا بو گرفته باشد، چاه تخلیه شود تا بوی آن برود."
می گویم: مرحوم شیخ این را به خروج سگ زنده تعبیر کرده است."
464- 8- (8) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ
ص: 184
السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنْ بِئْرٍ یَقَعُ فِیهَا کَلْبٌ أَوْ فَأْرَةٌ أَوْ خِنْزِیرٌ قَالَ تُنْزَحُ (1) کُلُّهَا.
******
ترجمه:
عمار ساباطی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که در پاسخ به پرسشی درباره چاهی که در آن سگی، موشی یا خوکی بیفتد، فرمودند: "تمام آب آن کشیده شود."
465- 9- (2) وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الدَّمُ وَ الْخَمْرُ وَ الْمَیِّتُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ فِی ذَلِکَ کُلُّهُ وَاحِدٌ یُنْزَحُ مِنْهَا عِشْرُونَ دَلْواً.
******
ترجمه:
و حدیث زراره از امام ابوعبدالله (علیه السلام) که فرمود: "خون، شراب، مرده و گوشت خوک در این مورد یکسان هستند؛ بیست دلو از آن آب کشیده شود."
466- 10- (3) وَ حَدِیثُ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ یُنْزَحُ لِلسِّنَّوْرِ سَبْعُ دِلَاءٍ.
******
ترجمه:
و حدیث عمرو بن سعید از امام ابوجعفر (علیه السلام) که فرمود: "برای گربه (سنور) هفت دلو از آن آب کشیده شود."
467- 11- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَمَّا یَقَعُ فِی الْآبَارِ فَقَالَ أَمَّا الْفَأْرَةُ وَ أَشْبَاهُهَا فَیُنْزَحُ مِنْهَا سَبْعُ دِلَاءٍ إِلَّا أَنْ یَتَغَیَّرَ الْمَاءُ فَیُنْزَحُ حَتَّی یَطِیبَ فَإِنْ سَقَطَ فِیهَا کَلْبٌ فَقَدَرْتَ أَنْ تَنْزَحَ مَاءَهَا فَافْعَلْ وَ کُلُّ شَیْ ءٍ وَقَعَ فِی الْبِئْرِ لَیْسَ لَهُ دَمٌ مِثْلُ الْعَقْرَبِ وَ الْخَنَافِسِ وَ أَشْبَاهِ ذَلِکَ فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ (5)
أَقُولُ: قَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُ الْجَمْعِ هُنَا (6).
******
ترجمه:
ابو بصیر گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره چیزهایی که در چاه ها می افتند، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'اما موش و اشباه آن، هفت دلو از آن آب کشیده شود، مگر اینکه آب تغییر کند که در این صورت تا زمان خوب شدن آب، آن را بیرون بکشید. و اگر سگی در آن بیفتد، اگر توانستی تمام آب را بیرون بکش، انجام بده. و هر چیزی که در چاه می افتد و خون ندارد، مثل عقرب و سوسک ها و اشباه آن ها، مشکلی ندارد.'"
ص: 185
******
ترجمه:
(1) 18 بَابُ مَا یُنْزَحُ لِلدَّجَاجَةِ وَ الْحَمَامَةِ وَ الطَّیْرِ وَ الشَّاةِ وَ نَحْوِهَا
******
ترجمه:
باب مقداری که باید از چاه کشیده شود به علت افتادن مرغ، کبوتر، پرنده، گوسفند و امثال آن ها
468- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْفَأْرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ أَوِ الطَّیْرِ قَالَ إِنْ أَدْرَکْتَهُ قَبْلَ أَنْ یُنْتِنَ نَزَحْتَ مِنْهَا سَبْعَ دِلَاءٍ.
******
ترجمه:
سماعة گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره موشی که در چاه می افتد یا پرنده ای پرسیدم. ایشان فرمودند: 'اگر پیش از اینکه بو بگیرد آن را ببینید، هفت دلو از آن آب کشیده شود.'"
469- 2- (3) وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیٍّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْفَأْرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ قَالَ سَبْعُ دِلَاءٍ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الطَّیْرِ وَ الدَّجَاجَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ قَالَ سَبْعُ دِلَاءٍ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
قاسم از علی نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره موشی که در چاه می افتد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'هفت دلو از آن آب کشیده شود.' و از ایشان درباره پرنده و مرغی که در چاه می افتد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'هفت دلو از آن آب کشیده شود...
470- 3- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ کَلُّوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ عَلِیّاً ع کَانَ یَقُولُ الدَّجَاجَةُ وَ مِثْلُهَا تَمُوتُ فِی الْبِئْرِ یُنْزَحُ مِنْهَا دَلْوَانِ أَوْ ثَلَاثَةٌ فَإِذَا کَانَتْ شَاةً وَ مَا أَشْبَهَهَا فَتِسْعَةٌ أَوْ عَشَرَةٌ.
******
ترجمه:
اسحاق بن عمار از جعفر از پدرش نقل می کند که علی (علیه السلام) می گفت: "اگر مرغ یا چیزی مشابه آن در چاه بمیرد، دو یا سه دلو از آن آب کشیده شود. و اگر گوسفند یا چیزی مشابه آن باشد، نه یا ده دلو آب کشیده شود."
471- 4- (5) وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الدَّابَّةِ الصَّغِیرَةِ سَبْعُ دِلَاءٍ.
******
ترجمه:
و پیشتر در حدیثی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره حیوان کوچک آمده است که برای آن هفت دلو آب کشیده شود.
472- 5- (6) وَ عَنْهُ ع إِذَا وَقَعَ فِی الْبِئْرِ الطَّیْرُ وَ الدَّجَاجَةُ وَ الْفَأْرَةُ فَانْزَحْ مِنْهَا سَبْعَ دِلَاءٍ.
ص: 186
******
ترجمه:
و از ایشان (علیه السلام) نقل شده است که فرمودند: "اگر پرنده، مرغ یا موش در چاه بیفتند، هفت دلو از آن آب کشیده شود."
473- 6- (1) وَ عَنْهُ ع فِی الْعُصْفُورِ دَلْوٌ وَاحِدٌ.
******
ترجمه:
و از ایشان (علیه السلام) نقل شده است که در مورد گنجشک فرمودند: "یک دلو."
474- 7- (2) وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی الشَّاةِ سَبْعُ دِلَاءٍ.
******
ترجمه:
و از امام ابوجعفر (علیه السلام) نقل شده است که در مورد گوسفند فرمودند: "هفت دلو."
475- 8- (3) وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الطَّیْرِ خَمْسُ دِلَاءٍ.
وَ تَقَدَّمَ أَیْضاً تَقْدِیرَاتٌ مُجْمَلَةٌ وَ تَقَدَّمَ وَجْهُ الْجَمْعِ (4).
******
ترجمه:
و از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل شده است که درباره پرنده فرمودند: "پنج دلو."
و پیشتر نیز اندازه های کلی آمده و وجه جمع نیز توضیح داده شده است.
(5) 19 بَابُ مَا یُنْزَحُ لِلْفَأْرَةِ وَ الْوَزَغَةِ وَ السَّامِّ أَبْرَصَ وَ الْعَقْرَبِ وَ نَحْوِهَا
******
ترجمه:
باب مقداری که باید از چاه کشیده شود به علت افتادن موش، مارمولک، سوسمار سمی، عقرب و امثال آن ها.
476- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمُکَارِی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا وَقَعَتِ الْفَأْرَةُ فِی الْبِئْرِ فَتَسَلَّخَتْ فَانْزَحْ مِنْهَا سَبْعَ دِلَاءٍ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی فَتَفَسَّخَتْ (7).
******
ترجمه:
ابو سعید مکاری از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اگر موشی در چاه بیفتد و متلاشی شود، هفت دلو از آن آب کشیده شود." و در روایتی دیگر فرمود: "اگر متلاشی شود."
477- 2- (8) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ وَ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْفَأْرَةِ وَ الْوَزَغَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا ثَلَاثُ دِلَاءٍ.
وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (9).
ص: 187
******
ترجمه:
معاویه بن عمار گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره موش و قورباغه که در چاه بیفتند، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'سه دلو از آن آب کشیده شود.'"
478- 3- (1) وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیٍّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْفَأْرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ قَالَ سَبْعُ دِلَاءٍ.
وَ تَقَدَّمَ حَدِیثٌ آخَرُ مِثْلُهُ (2) قَالَ الشَّیْخُ مَا تَضَمَّنَ السَّبْعَ دِلَاءٍ مَحْمُولٌ عَلَی أَنَّهَا قَدْ تَفَسَّخَتْ وَ الثَّلَاثَةَ إِذَا لَمْ تَتَفَسَّخْ لِمَا سَبَقَ (3).
******
ترجمه:
قاسم از علی نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره موشی که در چاه می افتد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'هفت دلو از آن آب کشیده شود.'
مرحوم شیخ گفت: 'آنچه شامل هفت دلو است، به زمانی که موش متلاشی شده باشد، و سه دلو به زمانی که متلاشی نشده باشد، مربوط است.'"
479- 4- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْفَأْرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ قَالَ إِذَا مَاتَتْ وَ لَمْ تُنْتِنْ فَأَرْبَعِینَ دَلْواً وَ إِذَا انْتَفَخَتْ فِیهِ وَ نَتُنَتْ نُزِحَ الْمَاءُ کُلُّهُ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِأَنَّ الْوُجُوبَ فِی هَذَا الْمِقْدَارِ لَمْ یَعْتَبِرْهُ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِنَا.
******
ترجمه:
ابو خدیجه از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "در مورد موشی که در چاه بیفتد پرسیده شد، فرمودند: 'اگر بمیرد و بو نگیرد، چهل دلو از آن آب کشیده شود. و اگر در آن باد کند و بو بگیرد، تمام آب آن کشیده شود.'
مرحوم شیخ گفت: 'این به استحباب حمل شده است زیرا هیچ یک از اصحاب ما این مقدار را واجب نمی دانند.'"
480- 5- (5) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ جَمِیعاً عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ هَارُونَ بْنِ حَمْزَةَ الْغَنَوِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْفَأْرَةِ وَ الْعَقْرَبِ وَ أَشْبَاهِ ذَلِکَ یَقَعُ فِی الْمَاءِ (6) فَیَخْرُجُ حَیّاً هَلْ یُشْرَبُ مِنْ ذَلِکَ الْمَاءِ وَ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ قَالَ یُسْکَبُ مِنْهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ قَلِیلُهُ وَ کَثِیرُهُ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ یُشْرَبُ مِنْهُ وَ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ غَیْرَ الْوَزَغِ فَإِنَّهُ لَا یُنْتَفَعُ بِمَا یَقَعُ فِیهِ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِهَذَا اسْتِحْبَابُ الِاجْتِنَابِ لَا لِلنَّجَاسَةِ بَلْ لِخَوْفِ السَّمِّ کَمَا یُفْهَمُ مِنْ کَلَامِ الصَّدُوقِ (7).
******
ترجمه:
هارون بن حمزه غنوی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره موش و عقرب و اشباه آنها که در آب می افتند و زنده بیرون می آیند، پرسیدم. آیا از آن آب می توان نوشید و وضو گرفت؟ ایشان فرمودند: 'آب را سه بار بریزید. چه کم و چه زیاد، هر دو به یک اندازه است. سپس از آن بنوشید و وضو بگیرید، مگر وزغ که نمی توان از آن بهره برد.'
می گویم : "مراد از این استحباب اجتناب است، نه برای نجاست، بلکه برای ترس از سم، همانطور که از کلام صدوق فهمیده می شود."
481- 6- (8) وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا یَدُلُ
ص: 188
عَلَی الِاکْتِفَاءِ بِنَزْحِ ثَلَاثَةِ دِلَاءٍ لِلْفَأْرَةِ بَلْ دَلْوَیْنِ.
******
ترجمه:
پیشتر در حدیثی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) آمده است که برای موش به سه دلو آب اکتفا می شود، بلکه دو دلو.
482- 7- (1) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ عُثَیْمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع سَامُّ أَبْرَصَ وَجَدْنَاهُ قَدْ تَفَسَّخَ فِی الْبِئْرِ قَالَ إِنَّمَا عَلَیْکَ أَنْ تَنْزَحَ مِنْهَا سَبْعَ دِلَاءٍ.
******
ترجمه:
یعقوب بن عثیم گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: 'سام أبرص(مارسمی خالدار) را در حالی که در چاه متلاشی شده بود، پیدا کردیم.' ایشان فرمودند: 'تنها باید هفت دلو از آن آب کشیده شود.'"
483- 8- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ السَّامِّ أَبْرَصَ (یَقَعُ فِی الْبِئْرِ) (3) فَقَالَ لَیْسَ بِشَیْ ءٍ حَرِّکِ الْمَاءَ بِالدَّلْوِ (فِی الْبِئْرِ) (4).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ (5)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ عُثَیْمٍ وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ مِثْلَهُ (6) قَالَ الشَّیْخُ الْخَبَرُ الْأَوَّلُ مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِأَنَّ مَا لَیْسَ لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ لَا یَفْسُدُ بِمَوْتِهِ الْمَاءُ وَ السَّامُّ أَبْرَصَ مِنْ ذَلِکَ.
******
ترجمه:
جابر بن یزید جعفی گفت: "از امام ابوجعفر (علیه السلام) درباره سام أبرص که در چاه بیفتد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'چیزی نیست، آب را با دلو در چاه حرکت دهید.مرحوم شیخ گفته است که حدیث اول بر استحباب حمل شده است زیرا آنچه نفس سائلة ندارد، با مرگش آب را فاسد نمی کند و سام أبرص نیز از این دسته است."
484- 9- (7) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ بِئْرٌ یَخْرُجُ فِی مَائِهَا قِطَعُ جُلُودٍ قَالَ لَیْسَ بِشَیْ ءٍ إِنَّ الْوَزَغَ رُبَّمَا طُرِحَ جِلْدُهُ وَ قَالَ یَکْفِیکَ دَلْوٌ مِنْ مَاءٍ.
ص: 189
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ عُثَیْمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِلَّا أَنَّهُ قَالَ دَلْوٌ وَاحِدٌ (1).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ عُثَیْمٍ نَحْوَهُ (2).
******
ترجمه:
عبدالله بن مغیره از کسی که نامش را ذکر کرده بود از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که گفتم: "چاهی که در آب آن تکه های پوست بیرون می آید." ایشان فرمودند: "چیزی نیست. وزغ گاهی پوست خود را می اندازد." و ایشان فرمودند: "یک دلو آب کافی است."
485- 10- (3) وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثَ مُتَعَدِّدَةٍ الْأَمْرُ بِنَزْحِ سَبْعِ دِلَاءٍ لِلْفَأْرَةِ.
******
ترجمه:
و در احادیث متعددی آمده است که برای موش هفت دلو آب کشیده شود.
486- 11- (4) وَ فِی بَعْضِهَا خَمْسُ دِلَاءٍ.
******
ترجمه:
و در برخی از آنها پنج دلو.
487- 12- (5) وَ فِی حَدِیثٍ یُنْزَحُ الْمَاءُ کُلُّهُ.
وَ حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّغَیُّرِ.
******
ترجمه:
و در حدیثی آمده است که تمام آب کشیده شود. و مرحوم شیخ آن را بر تغییر (آب) حمل کرده است.
488- 13- (6) وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی عَدَمِ وُجُوبِ نَزْحِ شَیْ ءٍ لِلْعَقْرَبِ وَ أَشْبَاهِهِ (7).
******
ترجمه:
پیش تر اشاره شده است که دلیلی بر واجب بودن کشیدن آب برای عقرب و اشباه آن وجود ندارد.
489- 14- (8) عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ فَأْرَةٍ وَقَعَتْ فِی بِئْرٍ فَمَاتَتْ هَلْ یَصْلُحُ الْوُضُوءُ مِنْ مَائِهَا قَالَ انْزَحْ مِنْ مَائِهَا سَبْعَ دِلَاءٍ ثُمَّ تَوَضَّأْ وَ لَا بَأْسَ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ فَأْرَةٍ وَقَعَتْ فِی بِئْرٍ فَأُخْرِجَتْ وَ قَدْ تَقَطَّعَتْ هَلْ یَصْلُحُ الْوُضُوءُ مِنْ مَائِهَا قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا عِشْرُونَ دَلْواً إِذَا تَقَطَّعَتْ ثُمَّ یُتَوَضَّأُ وَ لَا بَأْسَ.
******
ترجمه:
علی بن جعفر در کتابش از برادرش (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره موشی که در چاه بیفتد و بمیرد، پرسیدم. آیا وضو گرفتن از آن آب جایز است؟ ایشان فرمودند: 'هفت دلو از آن آب کشیده شود، سپس وضو بگیرید و مشکلی ندارد.' و پرسیدم درباره موشی که در چاه بیفتد و بیرون آورده شود و تکه تکه شده باشد. آیا وضو گرفتن از آن آب جایز است؟ ایشان فرمودند: 'بیست دلو از آن آب کشیده شود، اگر تکه تکه شده باشد، سپس وضو بگیرید و مشکلی ندارد.'"
490- 15- (9) وَ سَیَأْتِی فِی حَدِیثِ مِنْهَالٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْأَمْرُ
ص: 190
بِنَزْحِ عَشْرِ دِلَاءٍ لِلْعَقْرَبِ.
أَقُولُ: قَدْ عَرَفْتَ وَجْهَ الِاخْتِلَافِ وَ وَجْهَ الْجَمْعِ سَابِقاً (1).
******
ترجمه:
و در حدیث منهال از ابوعبدالله (امام صادق علیه السلام) خواهد آمد که دستور به کشیدن ده دلو (آب) برای عقرب داده شده است.
و در حدیث منهال از امام ابوعبدالله (علیه السلام) آمده است که درباره عقرب فرمودند: "ده دلو."
می گویم: "پیشتر وجه اختلاف و وجه جمع را شناختید."
(2) 20 بَابُ مَا یُنْزَحُ لِلْعَذِرَةِ الْیَابِسَةِ وَ الرَّطْبَةِ وَ خُرْءِ الْکِلَابِ وَ مَا لَا نَصَّ فِیهِ
******
ترجمه:
باب مقداری که باید از چاه کشیده شود به علت افتادن مدفوع خشک و تر، فضله سگ و آنچه که نصی درباره آن نیست.
491- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ یَعْنِی ابْنَ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ الصَّفَّارِ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنَ بَحْرٍ (4) عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْعَذِرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ فَقَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا عَشْرُ دِلَاءٍ فَإِنْ ذَابَتْ فَأَرْبَعُونَ أَوْ خَمْسُونَ دَلْواً.
******
ترجمه:
ابو بصیر گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره عذره ای که در چاه بیفتد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'ده دلو از آن آب کشیده شود. اگر ذوب شود، چهل یا پنجاه دلو.'
492- 2- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْعَذِرَةِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا عَشْرُ دِلَاءٍ فَإِنْ ذَابَتْ فَأَرْبَعُونَ أَوْ خَمْسُونَ دَلْواً.
******
ترجمه:
علی بن ابی حمزه گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره عذره ای که در چاه بیفتد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'ده دلو از آن آب کشیده شود. اگر ذوب شود، چهل یا پنجاه دلو.'"
493- 3- (6) وَ قَدْ سَبَقَ حَدِیثُ کُرْدَوَیْهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی بِئْرٍ یَدْخُلُهَا مَاءُ الْمَطَرِ فِیهِ الْبَوْلُ وَ الْعَذِرَةُ وَ أَبْوَالُ الدَّوَابِّ وَ أَرْوَاثُهَا وَ خُرْءُ
ص: 191
الْکِلَابِ قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا ثَلَاثُونَ دَلْواً وَ إِنْ کَانَتْ مُبْخِرَةً (1).
******
ترجمه:
و پیشتر حدیث کردویه از امام ابوالحسن (علیه السلام) آمده است که فرمود: "در چاهی که آب باران در آن وارد می شود و در آن ادرار، عذره، ادرار و مدفوع حیوانات، و مدفوع سگ ها وجود دارد، سی دلو از آن آب کشیده شود و اگر بوی بد داشته باشد.
494- 4- (2) وَ نُقِلَ عَنِ الشَّیْخِ فِی الْمَبْسُوطِ أَنَّهُ رَوَی عَنْهُمْ ع أَنَّهُمْ قَالُوا یُنْزَحُ مِنْهَا أَرْبَعُونَ دَلْواً وَ إِنْ کَانَتْ مُبْخِرَةً.
أَقُولُ: اسْتَدَلَّ بَعْضُهُمْ بِهَذَا عَلَی مَا لَا نَصَّ فِیهِ (3) وَ بَعْضُهُمْ بِمَا قَبْلَهُ (4) وَ بَعْضُهُمْ بِأَحَادِیثِ الطَّهَارَةِ عَلَی عَدَمِ وُجُوبِ نَزْحِ شَیْ ءٍ بِغَیْرِ نَصٍّ (5) وَ بَعْضُهُمْ بِشُبُهَاتِ النَّجَاسَةِ عَلَی نَزْحِ الْجَمِیعِ.
******
ترجمه:
و از مرحوم شیخ در کتاب "المبسوط" نقل شده است که ایشان از ائمه (علیهم السلام) روایت کرده اند که فرمودند: "چهل دلو از آن آب کشیده شود، اگر بوی بد داشته باشد."
می گویم: "برخی از آنها با این حدیث بر چیزی استدلال کرده اند که نصی در آن نیست و برخی دیگر با حدیث قبلی و برخی دیگر با احادیث طهارت بر عدم وجوب کشیدن چیزی بدون نص، و برخی دیگر با شبهات نجاست بر کشیدن همه ی آب استدلال کرده اند."
495- 5- (6) وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ عَمَّارٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْبِئْرِ یَقَعُ فِیهَا زِنْبِیلُ عَذِرَةٍ یَابِسَةٍ أَوْ رَطْبَةٍ فَقَالَ لَا بَأْسَ إِذَا کَانَ فِیهَا مَاءٌ کَثِیرٌ.
******
ترجمه:
و پیشتر حدیث عمار آمده است که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره چاهی که در آن سبدی از عذره خشک یا تر بیفتد، پرسیده شد. ایشان فرمودند: 'مشکلی نیست اگر در آن آب زیادی باشد.'"
496- 6- (7) وَ حَدِیثُ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ بِئْرِ مَاءٍ وَقَعَ فِیهَا زِنْبِیلٌ مِنْ عَذِرَةٍ رَطْبَةٍ أَوْ یَابِسَةٍ أَوْ زِنْبِیلٌ مِنْ سِرْقِینٍ أَ یَصْلُحُ الْوُضُوءُ مِنْهَا فَقَالَ لَا بَأْسَ.
أَقُولُ: حَمَلَهُمَا الشَّیْخُ عَلَی الْمَصْنَعِ الزَّائِدِ عَنِ الْکُرِّ أَوْ عَلَی أَنَّهُ لَا بَأْسَ بَعْدَ النَّزْحِ (8) وَ هُمَا بَعِیدَانِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ حُکْمُ هَذَا الِاخْتِلَافِ وَ أَمْثَالِهِ (9).
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره چاه آبی که در آن سبدی از عذره تر یا خشک یا سبدی از کود حیوانی بیفتد، پرسیدم. آیا وضو گرفتن از آن آب جایز است؟ ایشان فرمودند: 'مشکلی نیست.'"
می گویم: "شیخ این را بر چاهی که بیش از کر آب دارد یا بر اینکه بعد از کشیدن آب مشکلی نیست، حمل کرده است. هر دو دور از ذهن است و پیشتر حکم این اختلاف و امثال آن آمده است."
ص: 192
(1) 21 بَابُ مَا یُنْزَحُ مِنَ الْبِئْرِ لِمَوْتِ الْإِنْسَانِ وَ لِلدَّمِ الْقَلِیلِ وَ الْکَثِیرِ
******
ترجمه:
باب مقداری که باید از چاه کشیده شود به علت مردن انسان و برای خون کم و زیاد.
497- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ ذَبَحَ شَاةً فَاضْطَرَبَتْ فَوَقَعَتْ فِی بِئْرِ مَاءٍ وَ أَوْدَاجُهَا تَشْخُبُ دَماً هَلْ یُتَوَضَّأُ مِنْ ذَلِکَ (3) الْبِئْرِ قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا مَا بَیْنَ الثَّلَاثِینَ إِلَی الْأَرْبَعِینَ دَلْواً ثُمَّ یُتَوَضَّأُ مِنْهَا وَ لَا بَأْسَ بِهِ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ ذَبَحَ دَجَاجَةً أَوْ حَمَامَةً فَوَقَعَتْ فِی بِئْرٍ هَلْ یَصْلُحُ أَنْ یُتَوَضَّأَ مِنْهَا قَالَ یُنْزَحُ (4) مِنْهَا دِلَاءٌ یَسِیرَةٌ ثُمَّ یُتَوَضَّأُ مِنْهَا وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یَسْتَقِی مِنْ بِئْرٍ فَیَرْعُفُ فِیهَا هَلْ یُتَوَضَّأُ مِنْهَا قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا دِلَاءٌ یَسِیرَةٌ (5).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ أَبِی الْحَسَنِ ع (6)
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَلَوِیِّ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ ع عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع (7)
وَ رَوَی الصَّدُوقُ الْمَسْأَلَةَ الْأُولَی بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ (8)
ص: 193
وَ رَوَی الشَّیْخُ الْمَسْأَلَةَ الْأَخِیرَةَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
علی بن جعفر گفت: "از ایشان درباره مردی که گوسفندی را ذبح کرد و گوسفند تکان خورد و در چاه آب افتاد و خون از رگ هایش جاری شد، پرسیدم. آیا وضو گرفتن از آن چاه جایز است؟ ایشان فرمودند: 'بین سی تا چهل دلو از آن آب کشیده شود، سپس وضو بگیرید و مشکلی ندارد.' و پرسیدم درباره مردی که مرغ یا کبوتر را ذبح کرد و در چاه افتاد. آیا وضو گرفتن از آن چاه جایز است؟ ایشان فرمودند: 'چند دلو از آن آب کشیده شود، سپس وضو بگیرید.' و پرسیدم درباره مردی که از چاه آب می کشد و در چاه خونریزی می کند. آیا وضو گرفتن از آن چاه جایز است؟ ایشان فرمودند: 'چند دلو از آن آب کشیده شود.'
498- 2- (2) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ وَ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ ذَبَحَ طَیْراً فَوَقَعَ بِدَمِهِ فِی الْبِئْرِ فَقَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا دِلَاءٌ هَذَا إِذَا کَانَ ذَکِیّاً فَهُوَ هَکَذَا وَ مَا سِوَی ذَلِکَ مِمَّا یَقَعُ فِی بِئْرِ الْمَاءِ فَیَمُوتُ فِیهِ فَأَکْثَرُهُ الْإِنْسَانُ یُنْزَحُ مِنْهَا سَبْعُونَ دَلْواً وَ أَقَلُّهُ الْعُصْفُورُ یُنْزَحُ مِنْهَا دَلْوٌ وَاحِدٌ وَ مَا سِوَی ذَلِکَ فِی مَا بَیْنَ هَذَیْنِ.
قَالَ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ إِنَّ رُوَاتَهَا ثِقَاتٌ وَ هِیَ مَعْمُولٌ عَلَیْهَا بَیْنَ الْأَصْحَابِ (3).
******
ترجمه:
عمار ساباطی گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که پرنده ای را ذبح کرد و آن پرنده با خون خود در چاه افتاد، پرسیده شد. ایشان فرمودند: 'چند دلو از آن آب کشیده شود، این اگر ذبح شده باشد، همین گونه است. و هر چه که در چاه آب بیفتد و در آن بمیرد، بیشترینش انسان است که هفتاد دلو از آن کشیده شود، و کمترینش گنجشک است که یک دلو کشیده شود و ما بقی هر چه بین این دو است.'
مرحوم محقق در "المعتبر" گفته است: 'راویان این حدیث ثقه هستند و میان اصحاب بدان عمل می شود.'"
499- 3- (4) وَ قَدْ سَبَقَ حَدِیثُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنِ الرِّضَا ع فِی الْبِئْرِ تَقْطُرُ فِیهَا قَطَرَاتٌ مِنْ بَوْلٍ أَوْ دَمٍ إِلَی أَنْ قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا دِلَاءٌ.
******
ترجمه:
و پیشتر حدیث محمد بن اسماعیل بن بزیع از امام رضا (علیه السلام) آمده است که در چاهی که قطرات ادرار یا خون در آن می چکد، تا آنکه فرمود: "چند دلو از آن کشیده شود."
500- 4- (5) وَ حَدِیثُ زُرَارَةَ قَالَ: الدَّمُ وَ الْخَمْرُ وَ الْمَیِّتُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ فِی ذَلِکَ کُلُّهُ وَاحِدٌ یُنْزَحُ مِنْهَا عِشْرُونَ دَلْواً.
******
ترجمه:
و حدیث زراره گفت: "خون، شراب، میت و گوشت خوک در این موارد همه یکی هستند؛ بیست دلو از آن کشیده شود."
501- 5- (6) وَ حَدِیثُ کُرْدَوَیْهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی الْبِئْرِ یَقَعُ فِیهَا قَطْرَةُ دَمٍ أَوْ نَبِیذٍ مُسْکِرٍ أَوْ بَوْلٍ أَوْ خَمْرٍ قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا ثَلَاثُونَ دَلْواً.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.
******
ترجمه:
و حدیث کردوی از امام ابوالحسن (علیه السلام) درباره چاهی که در آن قطره ای از خون یا شراب مسکر یا ادرار یا شراب بیفتد، آمده است که فرمود: "سی دلو از آن کشیده شود."
مرحوم شیخ این را بر استحباب حمل کرده است.
ص: 194
(1) 22 بَابُ مَا یُنْزَحُ لِوُقُوعِ الْمَیْتَةِ وَ اغْتِسَالِ الْجُنُبِ
******
ترجمه:
باب مقداری که باید از چاه کشیده شود به علت افتادن مرده و غسل جنب.
502- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الْبِئْرِ یَقَعُ فِیهَا الْمَیْتَةُ فَقَالَ إِنْ کَانَ لَهَا رِیحٌ نُزِحَ مِنْهَا عِشْرُونَ دَلْواً (3).
******
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام ابوجعفر (علیه السلام) درباره چاهی که میته در آن بیفتد، پرسید. ایشان فرمودند: "اگر بوی بد داشته باشد، بیست دلو از آن کشیده شود."
503- 2- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ یَعْنِی ابْنَ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع مِثْلَهُ وَ زَادَ وَ قَالَ إِذَا دَخَلَ الْجُنُبُ الْبِئْرَ نُزِحَ مِنْهَا سَبْعُ دِلَاءٍ.
******
ترجمه:
محمد بن مسلم از یکی از آن دو امام (علیهما السلام) نقل می کند که مثل آن را گفته و افزود: "اگر جنب در چاه وارد شود، هفت دلو از آن کشیده شود."
504- 3- (5) وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: إِذَا دَخَلَ الْجُنُبُ الْبِئْرَ نُزِحَ مِنْهَا سَبْعَةُ (6) دِلَاءٍ.
******
ترجمه:
محمد از یکی از امام (علیهما السلام) نقل می کند که فرمودند: "اگر جنب در چاه وارد شود، هفت دلو از آن کشیده شود."
505- 4- (7) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَحْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْجُنُبِ یَدْخُلُ الْبِئْرَ فَیَغْتَسِلُ مِنْهَا (8) قَالَ یُنْزَحُ مِنْهَا سَبْعُ دِلَاءٍ.
******
ترجمه:
ابو بصیر گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره جنب که وارد چاه شود و در آن غسل کند، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'هفت دلو از آن کشیده شود.'"
506- 5- (9) وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ زُرَارَةَ أَنَّهُ یُنْزَحُ لِلْمَیْتَةِ عِشْرُونَ دَلْواً.
******
ترجمه:
پیشتر در حدیث زراره آمده است که برای میته بیست دلو آب کشیده شود.
507- 6- (10) وَ فِی حَدِیثِ الْحَلَبِیِّ لِوُقُوعِ الْجُنُبِ سَبْعُ دِلَاءٍ.
ص: 195
******
ترجمه:
و در حدیث حلبی آمده است که برای جنب که در چاه بیفتد، هفت دلو آب کشیده شود.
508- 7- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مِنْهَالٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْعَقْرَبُ تُخْرَجُ مِنَ الْبِئْرِ مَیْتَةً قَالَ اسْتَقِ مِنْهُ عَشَرَةَ دِلَاءٍ قَالَ قُلْتُ: فَغَیْرُهَا مِنَ الْجِیَفِ قَالَ الْجِیَفُ کُلُّهَا سَوَاءٌ إِلَّا جِیفَةً قَدْ أُجِیفَتْ فَإِنْ کَانَتْ جِیفَةً قَدْ أُجِیفَتْ فَاسْتَقِ مِنْهَا مِائَةَ دَلْوٍ فَإِنْ غَلَبَ عَلَیْهَا الرِّیحُ بَعْدَ مِائَةِ دَلْوٍ فَانْزَحْهَا کُلَّهَا.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ. (2)
******
ترجمه:
منهال گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: عقرب مرده از چاه بیرون آورده شد." ایشان فرمودند: "ده دلو از آن آب کشیده شود." گفتم: "غیر از آن از لاشه ها چطور؟" ایشان فرمودند: "همه لاشه ها یکسان هستند مگر لاشه ای که متعفن شده باشد، اگر لاشه ای متعفن شده باشد، صد دلو از آن آب کشیده شود و اگر بعد از صد دلو همچنان بوی بد داشته باشد، تمام آب چاه را بکش."
می گویم: مرحوم شیخ این را بر استحباب حمل کرده است."
(3) 23 بَابُ حُکْمِ التَّرَاوُحِ وَ مَا یُنْزَحُ مِنَ الْبِئْرِ مَعَ التَّغَیُّرِ
******
ترجمه:
باب حکم تراوح (مدت زمان) و مقداری که باید از چاه کشیده شود در صورت تغییر
509- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: وَ سُئِلَ عَنْ بِئْرٍ یَقَعُ فِیهَا کَلْبٌ أَوْ فَأْرَةٌ أَوْ خِنْزِیرٌ قَالَ تُنْزَفُ (5) کُلُّهَا قَالَ الشَّیْخُ یَعْنِی إِذَا تَغَیَّرَ الْمَاءُ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَإِنْ غَلَبَ عَلَیْهِ الْمَاءُ فَلْیُنْزَفْ یَوْماً إِلَی اللَّیْلِ یُقَامُ (6) عَلَیْهَا قَوْمٌ یَتَرَاوَحُونَ اثْنَیْنِ اثْنَیْنِ فَیَنْزِفُونَ یَوْماً إِلَی اللَّیْلِ وَ قَدْ طَهُرَتْ.
ص: 196
وَ قَدْ تَقَدَّمَ أَحَادِیثُ کَثِیرَةٌ مُتَفَرِّقَةٌ فِی الْأَبْوَابِ السَّابِقَةِ فِی حُکْمِ تَغَیُّرِ مَاءِ الْبِئْرِ بِالنَّجَاسَةِ وَقَعَ الْأَمْرُ فِی أَکْثَرِهَا بِنَزْحِ مَا یَذْهَبُ مَعَهُ التَّغَیُّرُ وَ فِی بَعْضِهَا بِنَزْحِ الْجَمِیعِ وَ یَنْبَغِی أَنْ یُحْمَلَ عَلَی عَدَمِ زَوَالِ التَّغَیُّرِ بِنَزْحِ الْبَعْضِ أَوْ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ إِنْ لَمْ یُحْمَلْ أَصْلُ النَّزْحِ فِی جَمِیعِ الصُّوَرِ مَعَ عَدَمِ التَّغَیُّرِ عَلَیْهِ لِمَا عَرَفْتَ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (1).
******
ترجمه:
عمار ساباطی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) در حدیثی طولانی نقل می کند که فرمود: "از ایشان درباره چاهی که در آن سگ، موش یا خوک بیفتد، پرسیده شد." ایشان فرمودند: "تمام آب چاه کشیده شود." شیخ (رحمه الله) گفته است یعنی اگر آب تغییر کند، سپس امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "اگر آب بر آن غالب باشد، چاه به مدت یک روز تا شب پاک شود؛ گروهی دو نفر دو نفر بر چاه ایستاده و آب آن را بکشند تا پاک شود."
و پیشتر احادیث زیادی به صورت متفرق در باب های گذشته در حکم تغییر آب چاه به دلیل نجاست آمده است. در بیشتر آن ها حکم بر کشیدن آبی که با آن تغییر از بین می رود داده شده است، و در برخی بر کشیدن همه ی آب حکم شده است. باید آن را بر عدم زوال تغییر با کشیدن بخشی از آب یا بر استحباب حمل کرد، اگر اصل کشیدن در تمام صور با عدم تغییر بر آن حمل نشود. و خدا داناتر است.
(2) 24 بَابُ أَحْکَامِ تَقَارُبِ الْبِئْرِ وَ الْبَالُوعَةِ
******
ترجمه:
باب احکام تقارب چاه و بالوعه(چاه فاضلاب)
510- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ أَبِی بَصِیرٍ کُلُّهُمْ قَالُوا قُلْنَا لَهُ بِئْرٌ یُتَوَضَّأُ مِنْهَا یَجْرِی الْبَوْلُ قَرِیباً مِنْهَا أَ یُنَجِّسُهَا قَالَ فَقَالَ إِنْ کَانَتِ الْبِئْرُ فِی أَعْلَی (4) الْوَادِی وَ الْوَادِی یَجْرِی فِیهِ الْبَوْلُ مِنْ تَحْتِهَا فَکَانَ بَیْنَهُمَا قَدْرُ ثَلَاثَةِ أَذْرُعٍ أَوْ أَرْبَعَةِ أَذْرُعٍ لَمْ یُنَجِّسْ ذَلِکَ شَیْ ءٌ وَ إِنْ کَانَ أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ نَجَّسَهَا (5) قَالَ وَ إِنْ کَانَتِ الْبِئْرُ فِی أَسْفَلِ الْوَادِی وَ یَمُرُّ الْمَاءُ عَلَیْهَا وَ کَانَ بَیْنَ الْبِئْرِ وَ بَیْنَهُ تِسْعَةُ (6) أَذْرُعٍ لَمْ یُنَجِّسْهَا وَ مَا کَانَ أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ فَلَا یُتَوَضَّأُ
ص: 197
مِنْهُ قَالَ زُرَارَةُ فَقُلْتُ لَهُ فَإِنْ کَانَ مَجْرَی الْبَوْلِ بِلَصْقِهَا (1)- وَ کَانَ لَا یَثْبُتُ عَلَی الْأَرْضِ فَقَالَ مَا لَمْ یَکُنْ لَهُ قَرَارٌ فَلَیْسَ بِهِ بَأْسٌ وَ إِنِ اسْتَقَرَّ مِنْهُ قَلِیلٌ فَإِنَّهُ لَا یَثْقُبُ الْأَرْضَ وَ لَا قَعْرَ لَهُ (2) حَتَّی یَبْلُغَ الْبِئْرَ وَ لَیْسَ عَلَی الْبِئْرِ مِنْهُ بَأْسٌ فَیُتَوَضَّأُ مِنْهُ إِنَّمَا ذَلِکَ إِذَا اسْتَنْقَعَ کُلُّهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (3) وَ
عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (4) إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ فِی الْکِتَابَیْنِ قَوْلَهُ وَ إِنْ کَانَ أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ نَجَّسَهَا.
وَ عَلَی تَقْدِیرِ ثُبُوتِهَا لَا بُدَّ مِنْ تَأْوِیلِهَا لِأَنَّ الْعَلَّامَةَ قَالَ فِی الْمُنْتَهَی إِنَّ الْقَائِلِینَ بِانْفِعَالِ الْبِئْرِ بِالْمُلَاقَاةِ مُتَّفِقُونَ عَلَی عَدَمِ حُصُولِ التَّنَجُّسِ بِمُجَرَّدِ التَّقَارُبِ فَلَا بُدَّ مِنْ تَأْوِیلِهِ عِنْدَهُمْ لِمُخَالَفَتِهِ لِإِجْمَاعِهِمْ (5) وَ ذَکَرَ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَی التَّغَیُّرِ أَوْ عَلَی الِاسْتِقْذَارِ وَ أَنَّ التَّنْجِیسَ وَ النَّهْیَ مَحْمُولَانِ عَلَی غَیْرِ الْحَقِیقَةِ لِضَرُورَةِ الْجَمْعِ (6).
******
ترجمه:
از زراره، محمد بن مسلم و ابوبصیر همگی نقل کرده اند که گفتیم: به ایشان (امام صادق علیه السلام) گفتیم: چاهی که از آن برای وضو استفاده می شود و ادرار در نزدیکی آن جاری است، آیا این ادرار آن را نجس می کند؟ فرمود: اگر چاه در بالای دره باشد و ادرار در پایین آن در دره جاری باشد، و بین چاه و ادرار به اندازه سه یا چهار ذراع فاصله باشد، چیزی آن را نجس نمی کند. اما اگر فاصله کمتر از این باشد، چاه نجس می شود. همچنین فرمود: اگر چاه در پایین دره باشد و آب (حاوی ادرار) از روی آن عبور کند و بین چاه و محل ادرار نُه ذراع فاصله باشد، چاه نجس نمی شود. اما اگر فاصله کمتر از این باشد، نباید از آن آب برای وضو استفاده کرد.
زراره گفت: به ایشان عرض کردم: اگر مسیر ادرار به چاه بچسبد و ادرار روی زمین ثابت نماند (جاری باشد)، چه حکمی دارد؟ فرمود: اگر ادرار مستقر نشود (روی زمین نماند و جذب نشود)، اشکالی ندارد. و اگر مقدار کمی از آن مستقر شود، به زمین نفوذ نمی کند و به عمق چاه نمی رسد، پس چاه از آن ضرری نمی بیند و می توان از آن برای وضو استفاده کرد. این (نجاست) تنها زمانی است که تمام ادرار در زمین جمع و راکد شود.
از حسین بن عبیدالله، از حسن بن حمزه علوی، از علی بن ابراهیم نقل شده است که همانند حدیث قبلی است، جز اینکه در دو کتاب (یا نسخه)، عبارت «وَ إِنْ کَانَ أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ نَجَّسَهَا» (و اگر فاصله کمتر از این باشد، چاه نجس می شود) حذف شده است.
و بر فرض ثبوت این عبارت، ناچار باید آن را تأویل کرد، زیرا علامه در کتاب «منتهی» گفته است که قائلان به نجس شدن چاه به واسطه ملاقات با نجاست، همگی متفق اند که صرف نزدیکی (به نجاست) باعث نجس شدن نمی شود. بنابراین، نزد آن ها این عبارت باید تأویل شود، زیرا با اجماع آن ها مخالف است. صاحب کتاب «منتقی» نیز گفته است که این حدیث بر تغییر (در رنگ، بو یا طعم آب) یا بر استقذار (نجاست) حمل می شود، و تنجیس و نهی در آن بر معنای غیرحقیقی حمل می شود، به دلیل ضرورت جمع بین احادیث.
511- 2- (7) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی إِسْمَاعِیلَ السَّرَّاجِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ قُدَامَةَ بْنِ أَبِی زَیْدٍ الْجَمَّازِ (8) عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
ص: 198
سَأَلْتُهُ کَمْ أَدْنَی مَا یَکُونُ بَیْنَ الْبِئْرِ بِئْرِ الْمَاءِ وَ الْبَالُوعَةِ فَقَالَ إِنْ کَانَ سَهْلًا فَسَبْعُ أَذْرُعٍ وَ إِنْ کَانَ جَبَلًا فَخَمْسُ أَذْرُعٍ ثُمَّ قَالَ إِنَّ الْمَاءَ یَجْرِی إِلَی الْقِبْلَةِ إِلَی یَمِینٍ وَ یَجْرِی عَنْ یَمِینِ الْقِبْلَةِ إِلَی یَسَارِ الْقِبْلَةِ وَ یَجْرِی عَنْ یَسَارِ الْقِبْلَةِ إِلَی یَمِینِ الْقِبْلَةِ وَ لَا یَجْرِی مِنَ الْقِبْلَةِ إِلَی دُبُرِ الْقِبْلَةِ.
******
ترجمه:
از قدامه بن ابی زید الجمال، از برخی از اصحاب ما، از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل شده که فرمود: "از ایشان پرسیدم حداقل فاصله بین چاه آب و بالوعه چقدر باید باشد. ایشان فرمودند: 'اگر زمین هموار باشد، هفت ذراع، و اگر کوهستانی باشد، پنج ذراع.' سپس فرمود: 'آب به سمت قبله به سمت راست جریان دارد و از سمت راست قبله به سمت چپ قبله و از سمت چپ قبله به سمت راست قبله جریان دارد و از قبله به سمت پشت قبله جریان ندارد.'"
512- 3- (1) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَالُوعَةِ تَکُونُ فَوْقَ الْبِئْرِ قَالَ إِذَا کَانَتْ فَوْقَ الْبِئْرِ فَسَبْعَةُ أَذْرُعٍ وَ إِذَا کَانَتْ أَسْفَلَ مِنَ الْبِئْرِ فَخَمْسَةُ أَذْرُعٍ مِنْ کُلِّ نَاحِیَةٍ وَ ذَلِکَ کَثِیرٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (2)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ.
******
ترجمه:
از حسن بن رباط از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل شده که گفت: "از ایشان درباره بالوعه که بالای چاه باشد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'اگر بالای چاه باشد، هفت ذراع و اگر پایین تر از چاه باشد، پنج ذراع از هر طرف. و این مقدار زیاد است.'"
513- 4- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ أَنَّهُ قَالَ: نَزَلْنَا فِی دَارٍ فِیهَا بِئْرٌ إِلَی جَنْبِهَا بَالُوعَةٌ لَیْسَ بَیْنَهُمَا إِلَّا نَحْوٌ مِنْ ذِرَاعَیْنِ فَامْتَنَعُوا مِنَ الْوُضُوءِ مِنْهَا فَشَقَّ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ فَدَخَلْنَا عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَأَخْبَرْنَاهُ فَقَالَ تَوَضَّئُوا مِنْهَا فَإِنَّ لِتِلْکَ الْبَالُوعَةِ مَجَارِیَ تَصُبُّ فِی وَادٍ یَنْصَبُّ فِی الْبَحْرِ (4).
******
ترجمه:
از حسن بن رباط از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل شده که گفت: "از ایشان درباره بالوعه که بالای چاه باشد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'اگر بالای چاه باشد، هفت ذراع و اگر پایین تر از چاه باشد، پنج ذراع از هر طرف. و این مقدار زیاد است.'"
{در حاشیه نسخه دوم از مخطوط آمده است: «محتمل است که علم ایشان (امام علیه السلام) به این امر بوده و اینکه اخبار به آن به معنای حقیقی باشد، اما این بعید است. همچنین محتمل است که این یک قضیه ممکنه باشد، اشاره ای به این که فرض این امر، حتی با احتمال بعید، اقتضا می کند که از آن آب نفرت نشود و به ملاقات (با نجاست) یقین حاصل نشود، زیرا همان طور که گذشت، هر آبی پاک است تا زمانی که علم به نجس بودن آن پیدا شود.}
514- 5- (5) وَ فِی کِتَابِ الْمُقْنِعِ قَالَ رُوِیَ إِذَا کَانَ بَیْنَهُمَا ذِرَاعٌ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ کَانَ مُبْخِراً إِذَا کَانَ الْبِئْرُ عَلَی أَعْلَی الْوَادِی.
ص: 199
******
ترجمه:
و در کتاب المقنع گفته شده است که روایت شده: "اگر بین چاه و بالوعه یک ذراع فاصله باشد، مشکلی ندارد و اگر بوی بد داشته باشد، وقتی چاه در بالای دره قرار دارد."
515- 6- (1) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْبِئْرِ یَکُونُ إِلَی جَنْبِهَا الْکَنِیفُ فَقَالَ لِی إِنَّ مَجْرَی الْعُیُونِ کُلِّهَا مِنْ (2) مَهَبِّ الشَّمَالِ فَإِذَا کَانَتِ الْبِئْرُ النَّظِیفَةُ فَوْقَ الشَّمَالِ وَ الْکَنِیفُ أَسْفَلَ مِنْهَا لَمْ یَضُرَّهَا إِذَا کَانَ بَیْنَهُمَا أَذْرُعٌ وَ إِنْ کَانَ الْکَنِیفُ فَوْقَ النَّظِیفَةِ فَلَا أَقَلَّ مِنِ اثْنَیْ عَشَرَ ذِرَاعاً وَ إِنْ کَانَتْ تُجَاهاً بِحِذَاءِ الْقِبْلَةِ وَ هُمَا مُسْتَوِیَانِ فِی مَهَبِّ الشَّمَالِ فَسَبْعَةُ أَذْرُعٍ.
******
ترجمه:
محمد بن سلیمان دَیْلَمی از پدرش نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره چاهی که در کنار آن دستشویی باشد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'جریان همه چشمه ها از سمت شمال است. بنابراین، اگر چاه تمیز بالاتر از سمت شمال باشد و دستشویی پایین تر از آن، ضرری ندارد اگر بین آن ها چند ذراع فاصله باشد. و اگر دستشویی بالاتر از چاه باشد، فاصله نباید کمتر از دوازده ذراع باشد و اگر در مقابل هم و در جهت قبله باشند و در یک سطح قرار داشته باشند، فاصله هفت ذراع باشد.'"
516- 7- (3) وَ قَدْ سَبَقَ حَدِیثُ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی الْبِئْرِ یَکُونُ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ الْکَنِیفِ خَمْسَةُ أَذْرُعٍ وَ أَقَلُّ وَ أَکْثَرُ یُتَوَضَّأُ مِنْهَا قَالَ لَیْسَ یُکْرَهُ مِنْ قُرْبٍ وَ لَا بُعْدٍ یُتَوَضَّأُ مِنْهَا وَ یُغْتَسَلُ مَا لَمْ یَتَغَیَّرِ الْمَاءُ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّ الْأَخْبَارَ الْمُتَقَدِّمَةَ کُلَّهَا مَحْمُولَةٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ (4).
******
ترجمه:
پیشتر حدیث محمد بن قاسم از امام ابوالحسن (علیه السلام) آمده است که درباره چاهی که فاصله آن با دستشویی پنج ذراع یا بیشتر و کمتر باشد، گفته است که وضو گرفتن و غسل کردن از آن آب مشکلی ندارد تا زمانی که آب تغییر نکند.
مرحوم شیخ گفته است: "این نشان می دهد که احادیث پیشین همگی بر استحباب حمل می شوند."
517- 8- (5) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیِّ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبِئْرِ یَتَوَضَّأُ مِنْهَا الْقَوْمُ وَ إِلَی جَانِبِهَا بَالُوعَةٌ قَالَ إِنْ کَانَ بَیْنَهُمَا عَشَرَةُ أَذْرُعٍ وَ کَانَتِ الْبِئْرُ الَّتِی یَسْتَقُونَ مِنْهَا مِمَّا یَلِی الْوَادِیَ فَلَا بَأْسَ.
أَقُولُ: قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ هَذَا وَ مَا أَشْبَهَهُ مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.
******
ترجمه:
از علاء، از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل شده که گفت: "از ایشان درباره چاهی که مردم از آن وضو می گیرند و در کنار آن بالوعه ای قرار دارد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'اگر بین آن ها ده ذراع فاصله باشد و چاهی که از آن آب می کشند در جهت وادی باشد، مشکلی ندارد.'
می گویم: 'دانسته ای که این و مانند آن بر استحباب حمل می شود.'"
ص: 200
(1) 1 بَابُ أَنَّ الْمُضَافَ لَا یَرْفَعُ حَدَثاً وَ لَا یُزِیلُ خَبَثاً
******
ترجمه:
باب اینکه آب مضاف رفع حدث نمی کند و از بین برنده نجاست نیست.
518- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یَاسِینَ الضَّرِیرِ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ مَعَهُ اللَّبَنُ أَ یَتَوَضَّأُ مِنْهُ لِلصَّلَاةِ قَالَ لَا إِنَّمَا هُوَ الْمَاءُ وَ الصَّعِیدُ.
******
ترجمه:
از ابو بصیر، از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل شده که گفت: "از ایشان درباره مردی که با خود شیر دارد آیا از آن برای وضو گرفتن جهت نماز استفاده کند ؟ ایشان فرمودند: 'نه، این(طهارت) فقط آب و خاک است.'"
519- 2- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ یَعْنِی ابْنَ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ بَعْضِ الصَّادِقِینَ قَالَ: إِذَا کَانَ الرَّجُلُ لَا یَقْدِرُ عَلَی الْمَاءِ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَی اللَّبَنِ فَلَا یَتَوَضَّأْ بِاللَّبَنِ إِنَّمَا هُوَ الْمَاءُ أَوِ التَّیَمُّمُ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ أَکْثَرُ أَحَادِیثِ کِتَابِ الطَّهَارَةِ الْمُتَفَرِّقَةِ فِی أَبْوَابِ
ص: 201
الْمَاءِ (1) وَ النَّجَاسَاتِ (2) وَ التَّیَمُّمِ (3) وَ الْوُضُوءِ (4) وَ الْغُسْلِ (5) وَ غَیْرِ ذَلِکَ (6) وَ مَا یُوهِمُ خِلَافَ ذَلِکَ سَیَأْتِی وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ وَ کُلُّهُ مُوَافِقٌ لِلْعَامَّةِ (7).
******
ترجمه:
عبدالله بن مغیره از یکی از صادقین (علیهم السلام) نقل می کند که فرمودند: "اگر مردی نتواند به آب دسترسی داشته باشد و فقط شیر در دسترس باشد، نباید با شیر وضو بگیرد؛ فقط آب یا تیمم معتبر است."
می گویم: "بیشتر احادیث کتاب طهارت که در بخش های مختلف آمده است، دلالت بر این دارند. در بخش های آب، نجاسات، تیمم، وضوء، غسل و دیگر موارد آمده است. و هر چه خلاف این را توهم دارد، بیان می شود و همه آن موافق با عامه است."
520- 1- (9) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ بَعْضِ الصَّادِقِینَ قَالَ: إِذَا کَانَ الرَّجُلُ لَا یَقْدِرُ عَلَی الْمَاءِ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَی اللَّبَنِ فَلَا یَتَوَضَّأْ بِاللَّبَنِ إِنَّمَا هُوَ الْمَاءُ أَوِ التَّیَمُّمُ فَإِنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی الْمَاءِ وَ کَانَ نَبِیذاً فَإِنِّی سَمِعْتُ حَرِیزاً یَذْکُرُ فِی حَدِیثٍ أَنَّ النَّبِیَّ ص قَدْ تَوَضَّأَ بِنَبِیذٍ وَ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی الْمَاءِ.
قَالَ الشَّیْخُ أَجْمَعَتِ الْعِصَابَةُ عَلَی أَنَّهُ لَا یَجُوزُ الْوُضُوءُ بِالنَّبِیذِ (10) أَقُولُ: وَ یَأْتِی فِی النَّجَاسَاتِ وَ الْأَطْعِمَةِ مَا یَدُلُّ عَلَی نَجَاسَةِ النَّبِیذِ (11)
ص: 202
وَ تَحْرِیمِهِ (1) وَ وُجُوبِ اجْتِنَابِهِ (2) فَیَجِبُ حَمْلُ هَذَا عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُعَارَضَةِ الْأَحَادِیثِ الْمُتَوَاتِرَةِ وَ لِلْإِجْمَاعِ وَ لِمُوَافَقَتِهِ لِأَشْهَرِ مَذَاهِبِ الْعَامَّةِ أَوْ یُحْمَلُ عَلَی مَا سَیَأْتِی فِی بَیَانِ النَّبِیذِ الْمَذْکُورِ (3).
******
ترجمه:
عبدالله بن مغیره از یکی از صادقین (علیهم السلام) نقل می کند که فرمودند: "اگر مردی نتواند به آب دسترسی داشته باشد و فقط شیر در دسترس باشد، نباید با شیر وضو بگیرد؛ فقط آب یا تیمم معتبر است. اگر آب در دسترس نبود و شراب موجود بود، من شنیدم که حریز در حدیثی ذکر کرده است که پیامبر (صلی الله علیه وآله) با شراب وضو گرفتند و دسترسی به آب نداشتند."
مرحوم شیخ گفته است: "اجماع اصحاب این است که وضو گرفتن با شراب جایز نیست." می گویم: "در نجاسات و طعام ها چیزی دلالت بر وجوب اجتناب از آن دارد. بنابراین، باید این حدیث را بر تقیه حمل کرد به دلیل معارضت با احادیث متواتر و اجماع و موافقت با مشهورترین مذاهب عامه، یا باید آن را بر چیزی که در بیان شراب ذکر شده، حمل کرد."
521- 2- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ أَخْبَرَنِی سَمَاعَةُ بْنُ مِهْرَانَ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخَیَّاطِ (5) عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْکَلْبِیِّ النَّسَّابَةِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ النَّبِیذِ فَقَالَ حَلَالٌ فَقَالَ إِنَّا نَنْبِذُهُ فَنَطْرَحُ فِیهِ الْعَکَرَ وَ مَا سِوَی ذَلِکَ فَقَالَ شَهْ شَهْ (6) تِلْکَ الْخَمْرَةُ الْمُنْتِنَةُ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَأَیَّ نَبِیذٍ تَعْنِی فَقَالَ إِنَّ أَهْلَ الْمَدِینَةِ شَکَوْا إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص تَغَیُّرَ الْمَاءِ وَ فَسَادَ طَبَائِعِهِمْ فَأَمَرَهُمْ أَنْ یَنْبِذُوا فَکَانَ الرَّجُلُ یَأْمُرُ خَادِمَهُ أَنْ یَنْبِذَ لَهُ فَیَعْمِدُ إِلَی کَفٍّ مِنْ تَمْرٍ فَیَقْذِفُ بِهِ فِی الشَّنِّ (7) فَمِنْهُ شُرْبُهُ وَ مِنْهُ طَهُورُهُ فَقُلْتُ وَ کَمْ کَانَ عَدَدُ التَّمْرِ الَّذِی فِی الْکَفِّ فَقَالَ مَا حَمَلَ الْکَفُّ فَقُلْتُ وَاحِدَةً أَوِ اثْنَتَیْنِ فَقَالَ رُبَّمَا کَانَتْ وَاحِدَةً وَ رُبَّمَا کَانَتِ اثْنَتَیْنِ فَقُلْتُ وَ کَمْ کَانَ یَسَعُ
ص: 203
الشَّنُّ مَاءً فَقَالَ مَا بَیْنَ الْأَرْبَعِینَ إِلَی الثَّمَانِینَ إِلَی مَا فَوْقَ ذَلِکَ فَقُلْتُ بِأَیِّ الْأَرْطَالِ فَقَالَ أَرْطَالِ مِکْیَالِ الْعِرَاقِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
از کلبی نسابه نقل شده که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره نبید (نوشیدنی تخمیری) پرسید. ایشان فرمودند: "حلال است." او گفت: "ما آن را درست می کنیم و در آن عکر (ته نشین) و چیزهای دیگری می ریزیم." ایشان فرمودند: "نه، نه، این شراب بدبو است." گفتم: "فدایت شوم، پس چه نوع نبیدی منظور شماست؟" ایشان فرمودند: "اهالی مدینه به رسول الله (صلی الله علیه وآله) از تغییر طعم آب و فساد مزاج ها شکایت کردند. ایشان دستور دادند که نبید درست کنند. هر مردی به خدمتکارش دستور می داد که یک کف پر از خرما را در مشک بیندازد. از آن هم می نوشیدند و هم برای طهارت استفاده می کردند." پرسیدم: "چند خرما در آن کف دست بود؟" فرمودند: "به اندازه ای که کف دست جا بگیرد." گفتم: "یک خرما یا دو خرما؟" فرمودند: "گاهی یک خرما و گاهی دو خرما." پرسیدم: "مشک چقدر آب را نگه می داشت؟" فرمودند: "بین چهل تا هشتاد ارطال یا بیشتر." گفتم: "با چه نوع ارطال؟" فرمودند: "ارطال مکیال عراق."
522- 3- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: لَا بَأْسَ بِالْوُضُوءِ بِالنَّبِیذِ لِأَنَّ النَّبِیَّ ص قَدْ تَوَضَّأَ بِهِ وَ کَانَ ذَلِکَ مَاءً قَدْ نُبِذَتْ فِیهِ تُمَیْرَاتٌ وَ کَانَ صَافِیاً فَوْقَهَا فَتَوَضَّأَ بِهِ.
أَقُولُ: فَالنَّبِیذُ الْمَذْکُورُ لَمْ یَخْرُجْ عَنْ کَوْنِهِ مَاءً مُطْلَقاً فَلَا إِشْکَالَ فِی شُرْبِهِ وَ الطَّهَارَةِ بِهِ لِمَا تَقَدَّمَ (3).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: "اشکالی در وضو گرفتن با نبید وجود ندارد، زیرا پیامبر (صلی الله علیه وآله) با آن وضو گرفتند و آن آب بود که در آن چند خرما انداخته شده بود و صاف بود، بنابراین با آن وضو گرفتند."
می گویم: "بنابراین، نبید مذکور از حالت آب مطلق خارج نشده است، پس اشکالی در نوشیدن و طهارت با آن نیست همانطور که قبلاً بیان شد."
523- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الرَّجُلُ یَغْتَسِلُ بِمَاءِ الْوَرْدِ وَ یَتَوَضَّأُ بِهِ لِلصَّلَاةِ قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ثُمَّ قَالَ هَذَا خَبَرٌ شَاذٌّ أَجْمَعَتِ الْعِصَابَةُ عَلَی تَرْکِ الْعَمَلِ بِظَاهِرِهِ قَالَ وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ الْمُرَادُ بِمَاءِ الْوَرْدِ الْمَاءَ الَّذِی وَقَعَ فِیهِ الْوَرْدُ فَإِنَّ ذَلِکَ یُسَمَّی مَاءَ وَرْدٍ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ مُعْتَصَراً مِنْهُ (6) أَقُولُ: وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا مَرَّ (7) وَ لَا رَیْبَ أَنَّ مَا أَشَارَ إِلَیْهِ
ص: 204
الشَّیْخُ لَمْ یَخْرُجْ عَنْ إِطْلَاقِ الِاسْمِ فَتَجُوزُ الطَّهَارَةُ بِهِ لِدُخُولِهِ تَحْتَ النَّصِّ.
******
ترجمه:
یونس از امام ابوالحسن (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از ایشان درباره مردی که با آب گلاب غسل می کند و با آن برای نماز وضو می گیرد، پرسیدم. ایشان فرمودند: 'مشکلی ندارد.'"
مرحوم شیخ به سند خود از محمد بن یعقوب نیز این را روایت کرده و سپس گفته است: "این خبر شاذ است و اصحاب بر ترک عمل به ظاهر آن اجماع کرده اند. و احتمال دارد که منظور از آب گلاب، آبی باشد که گل در آن قرار داده شده، زیرا آن نیز به آب گلاب نامیده می شود، حتی اگر عصاره گل نباشد."
می گویم: "ممکن است این بر تقیه حمل شود به دلیل آنچه گذشت و هیچ شکی نیست که آنچه مرحوم شیخ اشاره کرده، از اطلاق نام آب خارج نشده و بنابراین، طهارت با آن جایز است زیرا تحت نص قرار دارد."
524- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: لَا یُغْسَلُ بِالْبُزَاقِ شَیْ ءٌ غَیْرُ الدَّمِ.
******
ترجمه:
از غیاث، از امام ابوعبدالله (علیه السلام)، از پدرش (علیه السلام) نقل شده که فرمود: "با بزاق (آب دهان) چیزی جز خون(داخل دهان) شسته نشود."
525- 2- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یُغْسَلَ الدَّمُ بِالْبُصَاقِ.
******
ترجمه:
از غیاث بن ابراهیم، از امام ابوعبدالله (علیه السلام)، از پدرش، از امام علی (علیه السلام) نقل شده که فرمود: "اشکالی ندارد که خون با بزاق (آب دهان) شسته شود."
526- 3- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ قَالَ رُوِیَ أَنَّهُ لَا یُغْسَلُ بِالرِّیقِ شَیْ ءٌ إِلَّا الدَّمُ.
أَقُولُ: یَجِبُ حَمْلُ هَذِهِ الْأَخْبَارِ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوْ عَلَی جَوَازِ إِزَالَةِ الدَّمِ بِالرِّیقِ وَ إِنِ احْتَاجَ بَعْدَهُ إِلَی التَّطْهِیرِ بِالْمَاءِ لِمَا سَبَقَ وَ غَیْرِهِ (5).
******
ترجمه:
محمد بن یعقوب گفت: "روایت شده که با آب دهان چیزی جز خون(داخل دهان) شسته نمی شود."
می گویم: "باید این اخبار را بر تقیه یا جواز از بین بردن خون با آب دهان حمل کرد، حتی اگر بعد از آن نیاز به تطهیر با آب باشد."
(6) 5 بَابُ نَجَاسَةِ الْمُضَافِ بِمُلَاقَاةِ النَّجَاسَةِ وَ إِنْ کَانَ کَثِیراً وَ کَذَا الْمَائِعَاتُ
******
ترجمه:
باب نجاست آب مضاف با ملاقات نجاست و حتی اگر زیاد باشد، همچنین مایعات دیگر.
527- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی
ص: 205
عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا وَقَعَتِ الْفَأْرَةُ فِی السَّمْنِ فَمَاتَتْ فَإِنْ کَانَ جَامِداً فَأَلْقِهَا وَ مَا یَلِیهَا وَ کُلْ مَا بَقِیَ وَ إِنْ کَانَ ذَائِباً فَلَا تَأْکُلْهُ وَ اسْتَصْبِحْ بِهِ وَ الزَّیْتُ مِثْلُ ذَلِکَ.
******
ترجمه:
زراره از امام ابوجعفر (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اگر موش در چربی بیفتد و بمیرد، اگر چربی جامد باشد، آن را و اطرافش را بردار و مابقی را بخور. اما اگر ذوب شده باشد، آن را نخور و از آن برای روشنایی استفاده کن. و درباره روغن نیز همین حکم است."
528- 2- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ وَقَعَتْ فَأْرَةٌ فِی خَابِیَةٍ فِیهَا سَمْنٌ أَوْ زَیْتٌ فَمَا تَرَی فِی أَکْلِهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَا تَأْکُلْهُ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ الْفَأْرَةُ أَهْوَنُ عَلَیَّ مِنْ أَنْ أَتْرُکَ طَعَامِی مِنْ أَجْلِهَا قَالَ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ ع- إِنَّکَ لَمْ تَسْتَخِفَّ بِالْفَأْرَةِ وَ إِنَّمَا اسْتَخْفَفْتَ بِدِینِکَ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الْمَیْتَةَ مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ.
******
ترجمه:
از جابر، از امام ابوجعفر (علیه السلام) نقل شده که فرمود: "مردی نزد ایشان آمد و گفت: 'موشی در خابیه ای (خمره ای) که در آن چربی یا روغن بود، افتاد. نظر شما درباره خوردن آن چیست؟' امام ابوجعفر (علیه السلام) فرمودند: 'آن را نخور.' مرد گفت: 'موش از نظر من اهمیتی ندارد که به خاطر آن از غذایم صرف نظر کنم.' امام ابوجعفر (علیه السلام) فرمودند: 'تو موش را ناچیز نشمرده ای، بلکه دینت را خوار شمرده ای. خداوند از هر چیزی میته را حرام کرده است.'"
529- 3- (2) وَ عَنْهُ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ عَلِیّاً ع سُئِلَ عَنْ قِدْرٍ طُبِخَتْ وَ إِذَا فِی الْقِدْرِ فَأْرَةٌ قَالَ یُهَرَاقُ مَرَقُهَا وَ یُغْسَلُ اللَّحْمُ وَ یُؤْکَلُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ (3)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
أَقُولُ: وَ النُّصُوصُ فِی ذَلِکَ کَثِیرَةٌ تَأْتِی فِی النَّجَاسَاتِ (5) وَ کِتَابِ الْأَطْعِمَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (6).
******
ترجمه:
از سکونی، از امام جعفر (علیه السلام)، از پدرش نقل شده که امام علی (علیه السلام) درباره دیگی که در آن موش پیدا شده است، پرسیده شد. ایشان فرمودند: "آبگوشت آن ریخته شود و گوشت شسته شده و خورده شود."
ص: 206
(1) 6 بَابُ کَرَاهَةِ الطَّهَارَةِ بِمَاءٍ أُسْخِنَ بِالشَّمْسِ فِی الْآنِیَةِ وَ أَنْ یُعْجَنَ بِهِ
******
ترجمه:
باب مکروه بودن طهارت با آبی که درظرف با تابش خورشید گرم شده و اینکه با آن خمیر درست شود.
530- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْعُبَیْدِیِّ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَی عَائِشَةَ- وَ قَدْ وَضَعَتْ قُمْقُمَتَهَا فِی الشَّمْسِ فَقَالَ یَا حُمَیْرَاءُ مَا هَذَا قَالَتْ أَغْسِلُ رَأْسِی وَ جَسَدِی قَالَ لَا تَعُودِی فَإِنَّهُ یُورِثُ الْبَرَصَ (3).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا (4)
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
ابراهيم بن عبد الحميد،از حضرت ابى الحسن عليه السّلام،حضرت فرمودند:رسول خدا صلّى اللّٰه عليه و آله بر عائشه وارد شدند در حالى كه وى ظرف آبش را در آفتاب گذارده بود حضرت فرمودند:اى حميراء اين چيست؟ عرض كرد:سر و بدنم را با آن مى شويم. حضرت فرمودند:اين كار را تكرار مكن زيرا موجب برص مى شود.
531- 2- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی الْحُسَیْنِ الْفَارِسِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْمَاءُ الَّذِی تُسَخِّنُهُ الشَّمْسُ لَا تَتَوَضَّئُوا بِهِ وَ لَا تَغْتَسِلُوا بِهِ وَ لَا تَعْجِنُوا بِهِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الْبَرَصَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (7)
ص: 207
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
از اسماعیل بن ابی زیاد، از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل شده که فرمود: "پیامبر (صلی الله علیه وآله) گفتند: 'با آبی که توسط آفتاب گرم شده است، وضو نگیرید، غسل نکنید و خمیر درست نکنید، زیرا این باعث بروز برص می شود.'"
532- 3- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ یَعْلَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَنْ یَتَوَضَّأَ الْإِنْسَانُ بِالْمَاءِ الَّذِی یُوضَعُ فِی الشَّمْسِ.
أَقُولُ: هَذَا یَدُلُّ عَلَی نَفْیِ التَّحْرِیمِ وَ مَا تَقَدَّمَ عَلَی الْکَرَاهِیَةِ (3) فَلَا مُنَافَاةَ بَیْنَهُمَا وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی الْکَرَاهَةِ فِی آدَابِ الْحَمَّامِ فِی أَحَادِیثِ النُّورَةِ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ (4).
******
ترجمه:
محمد بن سنان از برخی از اصحاب ما، از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اشکالی ندارد که انسان با آبی که در آفتاب گذاشته شده است، وضو بگیرد."
می گویم: "این دلالت بر نفی تحریم دارد و آنچه قبلاً آمده، بر کراهت دلالت دارد. بنابراین، بین این دو منافاتی نیست و احادیثی که بر کراهت دلالت دارند، در آداب حمام در احادیث نوره روز چهارشنبه ذکر شده اند."
(5) 7 بَابُ کَرَاهَةِ الطَّهَارَةِ بِالْمَاءِ الَّذِی یُسَخَّنُ بِالنَّارِ فِی غُسْلِ الْأَمْوَاتِ وَ جَوَازِهِ فِی غُسْلِ الْأَحْیَاءِ
******
ترجمه:
باب مکروه بودن طهارت با آبی که با آتش گرم شده در غسل اموات و جواز آن در غسل احیا.
533- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ (7) عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَا یُسَخَّنُ الْمَاءُ لِلْمَیِّتِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مَحَلِّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (8).
ص: 208
******
زراره نقل می کند که امام ابوجعفر (علیه السلام) فرمودند: "آب برای میت گرم نمی شود."
534- 2- (1) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ تُصِیبُهُ الْجَنَابَةُ فِی أَرْضٍ بَارِدَةٍ وَ لَا یَجِدُ الْمَاءَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ ذَکَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ اضْطُرَّ إِلَیْهِ وَ هُوَ مَرِیضٌ فَأَتَوْهُ بِهِ مُسَخَّناً فَاغْتَسَلَ فَقَالَ لَا بُدَّ مِنَ الْغُسْلِ (2).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ بِعُمُومِهِ وَ إِطْلَاقِهِ (4).
******
ترجمه:
محمد بن مسلم می گوید: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که در سرزمین سردی جنب شود و آب پیدا نکند، پرسیدم. تا اینکه امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتند که او مجبور به استفاده از آن بود و بیمار بود، بنابراین آب گرم برایش آوردند و او غسل کرد. پس امام فرمودند: 'باید غسل کند.'"
(5) 8 بَابُ أَنَّ الْمَاءَ الْمُسْتَعْمَلَ فِی الْوُضُوءِ طَاهِرٌ مُطَهِّرٌ وَ کَذَا بَقِیَّةُ مَائِهِ
******
ترجمه:
باب اینکه آب استفاده شده در وضو پاک و پاک کننده است، همینطور باقی مانده آب آن.
535- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ ص إِذَا تَوَضَّأَ أُخِذَ مَا یَسْقُطُ مِنْ وُضُوئِهِ فَیَتَوَضَّئُونَ بِهِ (7).
ص: 209
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1).
******
ترجمه:
زراره از یکی از ایشان (علیهم السلام) نقل می کند که فرمود: "وقتی پیامبر (صلی الله علیه وآله) وضو می گرفتند، آنچه از وضوی ایشان می ریخت، گرفته می شد و با آن وضو می گرفتند."
536- 2- (2) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ أَمَّا الْمَاءُ الَّذِی یَتَوَضَّأُ الرَّجُلُ بِهِ فَیَغْسِلُ بِهِ وَجْهَهُ وَ یَدَهُ فِی شَیْ ءٍ نَظِیفٍ فَلَا بَأْسَ أَنْ یَأْخُذَهُ غَیْرُهُ وَ یَتَوَضَّأَ بِهِ.
******
ترجمه:
عبدالله بن سنان از امام ابوعبدالله (علیه السلام) در حدیثی نقل می کند که فرمود: "اما آبی که مردی با آن وضو می گیرد و در ظرف تمیزی صورت و دستش را می شوید، اشکالی ندارد که دیگری آن را بگیرد و با آن وضو بگیرد."
537- 3- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ عَلِیٌّ ع أَ یُتَوَضَّأُ مِنْ فَضْلِ وَضُوءِ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِینَ- أَحَبُّ إِلَیْکَ أَوْ یُتَوَضَّأُ مِنْ رَکْوٍ أَبْیَضَ مُخَمَّرٍ قَالَ لَا بَلْ مِنْ فَضْلِ وَضُوءِ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِینَ- فَإِنَّ أَحَبَّ دِینِکُمْ إِلَی اللَّهِ الْحَنِیفِیَّةُ السَّمْحَةُ السَّهْلَةُ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: "از امام علی (علیه السلام) پرسیده شد که آیا وضو گرفتن از باقیمانده وضوی جماعت مسلمانان را بیشتر دوست دارند یا وضو گرفتن از ظرفی سفید و پوشیده؟ ایشان فرمودند: 'نه، بلکه از باقیمانده وضوی جماعت مسلمانان، زیرا دینی که بیشتر مورد علاقه خداوند است، دین حنیف ساده و آسان است.'"
538- 4- (4) أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ ابْنِ الْعَرْزَمِیِّ عَنْ حَاتِمِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع کَانَ یَشْرَبُ وَ هُوَ قَائِمٌ ثُمَّ شَرِبَ مِنْ فَضْلِ وَضُوئِهِ قَائِماً فَالْتَفَتَ إِلَی الْحَسَنِ ع فَقَالَ (5) یَا بُنَیَّ إِنِّی رَأَیْتُ جَدَّکَ رَسُولَ اللَّهِ ص صَنَعَ هَکَذَا (6).
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7).
******
ترجمه:
حاتم بن اسماعیل از امام ابوعبدالله (علیه السلام)، از پدرش نقل می کند که امیرالمؤمنین (علیه السلام) ایستاده آب می نوشید و سپس از باقیمانده وضویش نیز ایستاده نوشید. سپس به امام حسن (علیه السلام) نگاه کرد و فرمود: "پسرم، من دیدم که جدت رسول الله (صلی الله علیه وآله) چنین کرد."
ص: 210
(1) 9 بَابُ حُکْمِ الْمَاءِ الْمُسْتَعْمَلِ فِی الْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ مَا یَنْتَضِحُ مِنْ قَطَرَاتِ مَاءِ الْغُسْلِ فِی الْإِنَاءِ وَ غَیْرِهِ وَ حُکْمِ الْغُسَالَةِ (2)
******
ترجمه:
باب حکم آب استفاده شده در غسل جنابت و قطرات آب غسل در ظرف و غیر آن و حکم غساله.
متن حاشیه نسخه خطی اول:
"ابن ادریس گفته است: ظاهر آیات و روایات دلالت بر طهارت آب مستعمل در وضو و غسل و رفع حدث با آن دارد، و حکم کرده که هم پاک است (طاهر) و هم پاک کننده (مطهر). همچنین گروهی از علمای ما به این قول هستند."
متن حاشیه نسخه خطی دوم (تکمله):
"شهید در کتاب الذکری ذکر کرده که آب مستعمل در غسل مستحب، اولی به جواز استفاده مجدد است نسبت به آب وضو، و اینکه اختلاف نظر مخصوص آب مستعمل در غسل جنابت است. جمعی از محققین نیز جواز استفاده مجدد از آن را ترجیح داده اند."
539- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنِ الْفُضَیْلِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْجُنُبِ یَغْتَسِلُ فَیَنْتَضِحُ مِنَ الْأَرْضِ فِی الْإِنَاءِ فَقَالَ لَا بَأْسَ هَذَا مِمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ (4).
******
ترجمه:
فضیل نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره کسی که جنب شده و غسل می کند و آب از زمین به ظرف می پاشد، پرسید. امام فرمود: "اشکالی ندارد؛ این از جمله مواردی است که خداوند تعالی فرموده است: 'ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ' (حج، 22:78)."
540- 2- (5) وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَخْرُجُ مِنَ الْحَمَّامِ فَیَمْضِی کَمَا هُوَ لَا یَغْسِلُ رِجْلَیْهِ حَتَّی یُصَلِّیَ.
******
ترجمه:
زراره نقل می کند که گفت: "دیدم که امام ابوجعفر (علیه السلام) از حمام خارج می شد و همانطور که بود، می رفت و پاهایش را تا زمانی که نماز می خواند، نمی شست."
541- 3- (6) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْحَمَّامُ یَغْتَسِلُ فِیهِ الْجُنُبُ وَ غَیْرُهُ أَغْتَسِلُ مِنْ مَائِهِ قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ أَنْ یَغْتَسِلَ مِنْهُ الْجُنُبُ وَ لَقَدِ اغْتَسَلْتُ فِیهِ ثُمَّ جِئْتُ فَغَسَلْتُ رِجْلَیَّ وَ مَا غَسَلْتُهُمَا إِلَّا بِمَا لَزِقَ بِهِمَا مِنَ التُّرَابِ.
ص: 211
أَقُولُ: وَ قَدْ تَقَدَّمَ هَذَا وَ غَیْرُهُ بِمَعْنَاهُ فِی أَحَادِیثِ مَاءِ الْحَمَّامِ (1).
******
ترجمه:
محمد بن مسلم می گوید: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: 'حمامی که جنب و غیر جنب در آن غسل می کند، آیا می توانم از آب آن حمام غسل کنم؟' ایشان فرمودند: 'بله، اشکالی ندارد که جنب از آن آب غسل کند. من خودم در آن غسل کردم و سپس پاهایم را شستم، و پاهایم را تنها از خاکی که به آن چسبیده بود، شستم.'"
542- 4- (2) وَ عَنْهُ عَنْ أَخِیهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَصَابَ الرَّجُلَ جَنَابَةٌ فَأَرَادَ الْغُسْلَ فَلْیُفْرِغْ عَلَی کَفَّیْهِ فَلْیَغْسِلْهُمَا دُونَ الْمِرْفَقِ ثُمَّ یُدْخِلُ یَدَهُ فِی إِنَائِهِ ثُمَّ یَغْسِلُ فَرْجَهُ ثُمَّ لْیَصُبَّ عَلَی رَأْسِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِلْ ءَ کَفَّیْهِ ثُمَّ یَضْرِبُ بِکَفٍّ مِنْ مَاءٍ عَلَی صَدْرِهِ وَ کَفٍّ بَیْنَ کَتِفَیْهِ ثُمَّ یُفِیضُ الْمَاءَ عَلَی جَسَدِهِ کُلِّهِ فَمَا انْتَضَحَ مِنْ مَائِهِ فِی إِنَائِهِ بَعْدَ مَا صَنَعَ مَا وَصَفْتُ لَکَ فَلَا بَأْسَ.
******
ترجمه:
سماعة از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اگر مردی جنب شود و بخواهد غسل کند، باید ابتدا به دستانش آب بریزد و آنها را تا زیر مرفق بشوید، سپس دستش را در ظرف آب فرو برد و فرج خود را بشوید. سپس سه مرتبه به اندازه کف دستش آب روی سر خود بریزد، و یک کف آب بر روی سینه و یک کف آب بین شانه هایش بزند، سپس آب را بر تمام بدن خود بریزد. اگر بعد از انجام این مراحل، چیزی از آب در ظرف باقی مانده باشد، اشکالی ندارد."
543- 5- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: فِی الرَّجُلِ الْجُنُبِ یَغْتَسِلُ فَیَنْتَضِحُ مِنَ الْمَاءِ فِی الْإِنَاءِ فَقَالَ لَا بَأْسَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ کَمَا مَرَّ (4) وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
فضیل بن یسار نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی جنب که غسل می کند و آب از بدنش به ظرف می پاشد، فرمود: "اشکالی ندارد؛ این از جمله مواردی است که خداوند تعالی فرموده است: 'ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ' (حج، 22:78)."
544- 6- (6) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ شِهَابِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: فِی الْجُنُبِ یَغْتَسِلُ فَیَقْطُرُ الْمَاءُ عَنْ جَسَدِهِ فِی
ص: 212
الْإِنَاءِ وَ یَنْتَضِحُ الْمَاءُ مِنَ الْأَرْضِ فَیَصِیرُ فِی الْإِنَاءِ إِنَّهُ لَا بَأْسَ بِهَذَا کُلِّهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ نَحْوَهُ (1).
******
ترجمه:
شهاب بن عبد ربه از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "در مورد فرد جنب که غسل می کند و آب از بدنش به ظرف می چکد و آب از زمین به ظرف پاشیده می شود، اشکالی در این موارد نیست."
545- 7- (2) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَغْتَسِلُ فِی مُغْتَسَلٍ یُبَالُ فِیهِ وَ یُغْتَسَلُ مِنَ الْجَنَابَةِ فَیَقَعُ فِی الْإِنَاءِ مَا (3) یَنْزُو مِنَ الْأَرْضِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
******
ترجمه:
عمر بن یزید نقل می کند که به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: "در مکانی که در آن ادرار می شود و غسل جنابت انجام می گیرد، غسل می کنم و آب از زمین به ظرف می پاشد." ایشان فرمودند: "اشکالی ندارد.
546- 8- (4) وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ حَنَانٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَجُلًا یَقُولُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- إِنِّی أَدْخُلُ الْحَمَّامَ فِی السَّحَرِ وَ فِیهِ الْجُنُبُ وَ غَیْرُ ذَلِکَ فَأَقُومُ فَأَغْتَسِلُ فَیَنْتَضِحُ عَلَیَّ بَعْدَ مَا أَفْرُغُ مِنْ مَائِهِمْ قَالَ أَ لَیْسَ هُوَ جَارٍ قُلْتُ بَلَی قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ قَوْلَهُ عَنْ حَنَانٍ (5).
******
ترجمه:
حنان نقل می کند: شنیدم که مردی به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفت: "من در سحرگاه به حمام می روم، و در آنجا افراد جنب و غیره هستند. من غسل می کنم و بعد از اینکه از آب آنها تمام می شود، آب بر من پاشیده می شود." امام فرمود: "آیا آب جریان دارد؟" مرد پاسخ داد: "بله." امام فرمود: "اشکالی ندارد."
547- 9- (6) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْمَاضِی ع قَالَ: سُئِلَ عَنْ مُجْتَمَعِ الْمَاءِ فِی الْحَمَّامِ مِنْ غُسَالَةِ النَّاسِ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ لَا بَأْسَ.
ص: 213
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (1)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (2).
******
ترجمه:
از ابی یحیی الواسطی، از برخی اصحاب ما، از امام ابی الحسن الماضی (علیه السلام) نقل شده که فرمود: "درباره آب جمع شده در حمام از شستن مردم که به لباس می رسد، سوال شد. ایشان فرمودند: 'اشکالی ندارد.'"
548- 10- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَهُ أَغْتَسِلُ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ فِی الْکَنِیفِ الَّذِی یُبَالُ فِیهِ وَ عَلَیَّ نَعْلٌ سِنْدِیَّةٌ فَأَغْتَسِلُ وَ عَلَیَّ النَّعْلُ کَمَا هِیَ فَقَالَ إِنْ کَانَ الْمَاءُ الَّذِی یَسِیلُ مِنْ جَسَدِکَ یُصِیبُ أَسْفَلَ قَدَمَیْکَ فَلَا تَغْسِلْ [أَسْفَلَ] (4) قَدَمَیْکَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ نَحْوَهُ (5).
******
ترجمه:
هشام بن سالم نقل می کند که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسید: "من از جنابت و غیره در مکانی که در آن ادرار می شود، غسل می کنم و کفش سندیه به پا دارم. من با همان کفش غسل می کنم." امام فرمودند: "اگر آبی که از بدنت جاری می شود به کف پایت می رسد، کف پایت را نشوی."
549- 11- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی السَّابَاطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَغْتَسِلُ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ ثَوْبُهُ قَرِیبٌ مِنْهُ فَیُصِیبُ الثَّوْبَ مِنَ الْمَاءِ الَّذِی یَغْتَسِلُ مِنْهُ قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ بِهِ.
******
ترجمه:
عمار بن موسی الساباطی نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که از جنابت غسل می کند و لباسش نزدیک اوست و آب غسل به لباسش می پاشد، پرسیدم. امام فرمودند: 'بله، اشکالی ندارد.'"
550- 12- (7) وَ عَنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَغْتَسِلُ
ص: 214
مِنَ الْجَنَابَةِ فَیَقَعُ الْمَاءُ عَلَی الصَّفَا فَیَنْزُو فَیَقَعُ عَلَی الثَّوْبِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ الْکُرِّ مَا یَتَضَمَّنُ جَوَازَ الْوُضُوءِ مِنْ مَاءٍ قَدِ اغْتَسَلَ فِیهِ الْجُنُبُ إِذَا کَانَ کُرّاً (1) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
******
ترجمه:
برید بن معاویه نقل می کند که گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: 'من از جنابت غسل می کنم و آب بر سنگ می ریزد و به لباس می چکد.' امام فرمودند: 'اشکالی ندارد.'"
می گویم: "و در احادیث مربوط به آب کر آمده که وضو گرفتن از آبی که جنب در آن غسل کرده، اگر آب کر باشد، مجاز است."
551- 13- (3) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَنْ یُتَوَضَّأَ بِالْمَاءِ الْمُسْتَعْمَلِ فَقَالَ الْمَاءُ الَّذِی یُغْسَلُ بِهِ الثَّوْبُ أَوْ یَغْتَسِلُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الْجَنَابَةِ لَا یَجُوزُ أَنْ یُتَوَضَّأَ مِنْهُ وَ أَشْبَاهِهِ وَ أَمَّا [الْمَاءُ] (4) الَّذِی یَتَوَضَّأُ الرَّجُلُ بِهِ فَیَغْسِلُ بِهِ وَجْهَهُ وَ یَدَهُ فِی شَیْ ءٍ نَظِیفٍ فَلَا بَأْسَ أَنْ یَأْخُذَهُ غَیْرُهُ وَ یَتَوَضَّأَ بِهِ.
أَقُولُ: یُمْکِنُ حَمْلُ هَذَا عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِ لِلْعَامَّةِ وَ أَنْ یُحْمَلَ عَلَی وُجُودِ نَجَاسَةٍ تُغَیِّرُ الْمَاءَ بِقَرِینَةِ آخِرِهِ وَ أَنْ یُحْمَلَ عَلَی الْکَرَاهَةِ جَمْعاً بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَا مَضَی (5) وَ یَأْتِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ (6).
******
ترجمه:
عبدالله بن سنان از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اشکالی ندارد که با آب مستعمل وضو گرفته شود. اما آب که با آن لباس شسته شده یا مردی از جنابت با آن غسل کرده، برای وضو گرفتن مجاز نیست. اما آبی که مردی با آن وضو می گیرد و با آن صورت و دست خود را در ظرف تمیزی می شوید، اشکالی ندارد که دیگری آن را گرفته و با آن وضو بگیرد."
می گویم: "این حدیث می تواند بر تقیه حمل شود برای موافقت آن با عامه، و نیز می تواند بر وجود نجاستی که آب را تغییر می دهد حمل شود، با اشاره به پایان حدیث. همچنین می تواند بر کراهت حمل شود تا بین این حدیث و آنچه گذشته، جمع بندی صورت گیرد."
552- 14- (7) وَ رَوَی الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی وَ غَیْرِهِ عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَصَابَهُ قَطْرَةٌ مِنْ طَشْتٍ فِیهِ وَضُوءٌ فَقَالَ إِنْ کَانَ مِنْ بَوْلٍ أَوْ قَذَرٍ فَیَغْسِلُ مَا أَصَابَهُ.
ص: 215
وَ رَوَی الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ (1) عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ مِثْلَهُ (2) (3).
******
ترجمه:
عیص بن قاسم نقل می کند که گفت: "از امام پرسیدم درباره مردی که قطره ای از طشت که در آن وضو است به او اصابت کرد." امام فرمود: "اگر از بول یا کثافت باشد، آنچه را که به آن اصابت کرده است، بشوید."
{در حاشیه نسخه خطی آمده است: در حدیث ابن سنان و حدیث عیص بن قاسم صراحتی درباره نجاست آب غساله وجود ندارد و من متن دیگری جز این دو به یاد ندارم. آنها نیز صراحتاً گفته اند که متن دیگری جز این وجود ندارد. با این حال، گروهی از اصحاب پس از جدایی (آب غساله) به نجاست آن حکم کرده اند و این احتیاط است. همچنین دلایلی بر طهارت آب استنجاء خواهد آمد و در این باب، طهارت ذکر شده، ولی صریح نیست و مشابه آن نیز بعداً خواهد آمد.}
(4) 10 بَابُ اسْتِحْبَابِ نَضْحِ أَرْبَعِ أَکُفٍّ مِنَ الْمَاءِ لِمَنْ خَشِیَ عَوْدَ مَاءِ الْغُسْلِ أَوِ الْوُضُوءِ إِلَیْهِ کَفٍّ أَمَامَهُ وَ کَفٍّ خَلْفَهُ وَ کَفٍّ عَنْ یَمِینِهِ وَ کَفٍّ عَنْ یَسَارِهِ ثُمَّ یَغْتَسِلُ أَوْ یَتَوَضَّأُ
******
ترجمه:
باب استحباب پاشیدن چهار کف از آب(به چهارطرف خود) برای کسی که نگران بازگشت آب غسل یا وضو به او است: یک کف در جلو، یک کف در پشت، یک کف از طرف راست و یک کف از طرف چپ، سپس غسل کند یا وضو بگیرد.
553- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ وَ أَبِی قَتَادَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصِیبُ الْمَاءَ فِی سَاقِیَةٍ أَوْ مُسْتَنْقَعٍ أَ یَغْتَسِلُ مِنْهُ لِلْجَنَابَةِ أَوْ یَتَوَضَّأُ مِنْهُ لِلصَّلَاةِ إِذَا کَانَ لَا یَجِدُ غَیْرَهُ وَ الْمَاءُ لَا یَبْلُغُ صَاعاً لِلْجَنَابَةِ وَ لَا مُدّاً لِلْوُضُوءِ وَ هُوَ مُتَفَرِّقٌ فَکَیْفَ یَصْنَعُ وَ هُوَ یَتَخَوَّفُ أَنْ تَکُونَ السِّبَاعُ قَدْ شَرِبَتْ مِنْهُ فَقَالَ إِنْ کَانَتْ یَدُهُ نَظِیفَةً فَلْیَأْخُذْ کَفّاً مِنَ الْمَاءِ بِیَدٍ وَاحِدَةٍ فَلْیَنْضِحْهُ خَلْفَهُ وَ کَفّاً أَمَامَهُ وَ کَفّاً عَنْ یَمِینِهِ وَ کَفّاً عَنْ شِمَالِهِ فَإِنْ خَشِیَ أَنْ لَا یَکْفِیَهُ غَسَلَ رَأْسَهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ مَسَحَ جِلْدَهُ بِیَدِهِ فَإِنَّ ذَلِکَ یُجْزِیهِ وَ إِنْ کَانَ الْوُضُوءُ غَسَلَ وَجْهَهُ وَ مَسَحَ یَدَهُ عَلَی ذِرَاعَیْهِ وَ رَأْسِهِ وَ رِجْلَیْهِ وَ إِنْ کَانَ الْمَاءُ مُتَفَرِّقاً فَقَدَرَ أَنْ یَجْمَعَهُ وَ إِلَّا اغْتَسَلَ مِنْ هَذَا وَ مِنْ هَذَا وَ إِنْ کَانَ فِی مَکَانٍ وَاحِدٍ وَ هُوَ قَلِیلٌ لَا یَکْفِیهِ لِغُسْلِهِ فَلَا عَلَیْهِ أَنْ یَغْتَسِلَ وَ یَرْجِعَ الْمَاءَ فِیهِ فَإِنَّ ذَلِکَ یُجْزِیهِ.
ص: 216
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنَ أَحْمَدَ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْهَاشِمِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ نَحْوَهُ (1) وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ (2) وَ
رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ نَحْوَهُ إِلَی قَوْلِهِ ثُمَّ مَسَحَ جِلْدَهُ بِیَدِهِ قَالَ ذَلِکَ یُجْزِیهِ.
إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (3) أَقُولُ: حَکَی الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ فِی تَفْسِیرِ نَضْحِ الْأَکُفِّ قَوْلَیْنِ أَحَدُهُمَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ رَشُّ الْأَرْضِ لِتَجْتَمِعَ أَجْزَاؤُهَا فَیَمْتَنِعَ سُرْعَةُ انْحِدَارِ مَا یَنْفَصِلُ مِنْ بَدَنِهِ إِلَی الْمَاءِ وَ الثَّانِی أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ بَلُّ جَسَدِهِ قَبْلَ الِاغْتِسَالِ لِیَتَعَجَّلَ قَبْلَ أَنْ یَنْحَدِرَ مَا یَنْفَصِلُ مِنْهُ وَ یَعُودَ إِلَی الْمَاءِ (4) قَالَ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی وَ عَجُزُ الْخَبَرِ صَرِیحٌ فِی نَفْیِ الْبَأْسِ فَحُکْمُ النَّضْحِ لِلِاسْتِحْبَابِ وَ أَمْرُهُ سَهْلٌ وَ کَوْنُ مُتَعَلَّقِهِ الْأَرْضَ هُوَ الْأَرْضَی (5).
******
ترجمه:
علی بن جعفر از امام ابی الحسن الاول (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از امام درباره مردی که آب را در جویبار یا مستنقعی می یابد و برای جنابت یا وضو برای نماز از آن استفاده می کند، پرسیدم، در صورتی که آب کافی برای جنابت یا وضو ندارد و آب پراکنده است و او می ترسد که حیوانات وحشی از آن نوشیده باشند. امام فرمودند: 'اگر دستش تمیز است، کف دست آب بگیرد و پشت سر خود بریزد و کف دست آب به سمت جلو، سمت راست و سمت چپ بپاشد. اگر می ترسد که آب کافی نباشد، سه مرتبه سرش را بشوید و پوست خود را با دست بمالد، که این کافی است. اگر وضو می گیرد، صورتش را بشوید و دست ها، سر و پاهایش را مسح کند. اگر آب پراکنده است، باید آن را جمع کند و اگر نتواند، از اینجا و آنجا غسل کند. اگر آب در یک مکان است و کم است و برای غسل کافی نیست، مشکلی نیست که غسل کرده و آب را به آن بازگرداند، که این کافی است.'"
می گویم: "در کتاب معتبر در تفسیر 'نضح الأکف' دو قول ذکر شده است: اول اینکه منظور از آن پاشیدن آب بر زمین است تا اجزای آن جمع شده و سرعت انحراف آنچه از بدن جدا می شود به آب جلوگیری شود. دوم اینکه منظور خیس کردن بدن قبل از غسل است تا زودتر قبل از اینکه آنچه از بدن جدا می شود به آب بازگردد.
صاحب کتاب المنتقی گفته است: پایان حدیث به صراحت نفی هرگونه اشکال را بیان می کند، بنابراین حکم نضح (پاشیدن آب) برای استحباب است و امر آن آسان است و این که موضوع آن زمین باشد، مناسب تر است.
554- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ قَالَ حَدَّثَنِی صَاحِبٌ لِی ثِقَةٌ (7)
أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَنْتَهِی إِلَی الْمَاءِ الْقَلِیلِ فِی الطَّرِیقِ فَیُرِیدُ أَنْ یَغْتَسِلَ وَ لَیْسَ مَعَهُ إِنَاءٌ وَ الْمَاءُ فِی وَهْدَةٍ فَإِنْ هُوَ اغْتَسَلَ رَجَعَ غُسْلُهُ فِی الْمَاءِ کَیْفَ یَصْنَعُ
ص: 217
قَالَ یَنْضِحُ بِکَفٍّ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ کَفّاً مِنْ خَلْفِهِ وَ کَفّاً عَنْ یَمِینِهِ وَ کَفّاً عَنْ شِمَالِهِ ثُمَّ یَغْتَسِلُ.
وَ رَوَاهُ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْجَامِعِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُیَسِّرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع (1)
وَ نَقَلَهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ مِنْ کِتَابِ نَوَادِرِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُیَسِّرٍ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
ابن مسکان نقل می کند که دوست معتمدی به او گفته است: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که به مقدار کمی آب در راه برخورد می کند و می خواهد غسل کند ولی ظرفی ندارد و آب در گودی است، پرسیدم. اگر او غسل کند، آب غسلش به آب برمی گردد، چه باید بکند؟" امام فرمود: "باید با دست خود آب را جلو، پشت، سمت راست و سمت چپ بریزد و سپس غسل کند.
555- 3- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْکَاهِلِیِّ (4) قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِذَا أَتَیْتَ مَاءً وَ فِیهِ قِلَّةٌ فَانْضِحْ عَنْ یَمِینِکَ وَ عَنْ یَسَارِکَ وَ بَیْنَ یَدَیْکَ وَ تَوَضَّأْ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (5).
******
ترجمه:
الکاهلی نقل می کند که گفت: "شنیدم امام ابوعبدالله (علیه السلام) می فرمود: 'وقتی به آبی می رسی که کم است، سمت راست، سمت چپ و جلوی خود را با دست بپاش و سپس وضو بگیر.'"
(6) 11 بَابُ کَرَاهَةِ الِاغْتِسَالِ بِغُسَالَةِ الْحَمَّامِ مَعَ عَدَمِ الْعِلْمِ بِنَجَاسَتِهَا وَ أَنَّ الْمَاءَ النَّجِسَ لَا یَطْهُرُ بِبُلُوغِهِ کُرّاً
******
ترجمه:
باب مکروه بودن غسل با غساله حمام در صورت عدم علم به نجاست آن و اینکه آب نجس با رسیدن به کر پاک نمی شود.
556- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ
ص: 218
الْأَوَّلِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ أَوْ سَأَلَهُ غَیْرِی عَنِ الْحَمَّامِ قَالَ ادْخُلْهُ بِمِئْزَرٍ وَ غُضَّ بَصَرَکَ وَ لَا تَغْتَسِلْ مِنَ الْبِئْرِ الَّتِی یَجْتَمِعُ فِیهَا مَاءُ الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یَسِیلُ فِیهَا مَا یَغْتَسِلُ بِهِ الْجُنُبُ وَ وَلَدُ الزِّنَا وَ النَّاصِبُ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ هُوَ شَرُّهُمْ.
******
ترجمه:
حمزه بن احمد از امام ابی الحسن (علیه السلام) نقل می کند که گفت: خودم یا کس دیگری از ایشان درباره حمام پرسیدم. ایشان فرمود: 'با لنگ وارد آن شو و چشمانت را فرو بگیر، و از چاهی که آب حمام در آن جمع می شود، غسل نکن، زیرا آبی که جنب، زنازاده و دشمن ما اهل بیت با آن غسل کرده اند، در آن جریان دارد، و این بدترین آنهاست.'"
557- 2- (1) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: مَنِ اغْتَسَلَ مِنَ الْمَاءِ الَّذِی قَدِ اغْتُسِلَ فِیهِ فَأَصَابَهُ الْجُذَامُ فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ فَقُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ ع إِنَّ أَهْلَ الْمَدِینَةِ یَقُولُونَ إِنَّ فِیهِ شِفَاءً مِنَ الْعَیْنِ فَقَالَ کَذَبُوا یَغْتَسِلُ فِیهِ الْجُنُبُ مِنَ الْحَرَامِ وَ الزَّانِی وَ النَّاصِبُ الَّذِی هُوَ شَرُّهُمَا وَ کُلٌّ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ ثُمَّ یَکُونُ فِیهِ شِفَاءٌ مِنَ الْعَیْنِ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن جعفر از امام ابی الحسن الرضا (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "کسی که با آبی که قبلاً در آن غسل شده، غسل کند و به جذام مبتلا شود، فقط خودش را سرزنش کند." به امام ابی الحسن (علیه السلام) گفتم: "اهل مدینه می گویند که این آب شفا دهنده چشم است." امام فرمود: "دروغ می گویند، زیرا با آن آب جنب، زانی و دشمن ما اهل بیت غسل می کنند و او بدترین آنهاست، پس چگونه می تواند شفا دهنده باشد؟"
558- 3- (2) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا تَغْتَسِلْ مِنْ غُسَالَةِ مَاءِ الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُغْتَسَلُ فِیهِ مِنَ الزِّنَا وَ یَغْتَسِلُ فِیهِ وَلَدُ الزِّنَا وَ النَّاصِبُ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ هُوَ شَرُّهُمْ.
******
ترجمه:
علی بن حکم از مردی از امام ابی الحسن (علیه السلام) نقل می کند که در حدیثی فرمود: "از غساله آب حمام غسل نکن، زیرا با آن آب زانی، زنازاده و دشمن ما اهل بیت غسل کرده اند و او بدترین آنهاست."
559- 4- (3) وَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَغْتَسِلْ مِنَ الْبِئْرِ الَّتِی تَجْتَمِعُ فِیهَا غُسَالَةُ الْحَمَّامِ فَإِنَّ فِیهَا غُسَالَةَ وَلَدِ الزِّنَا وَ هُوَ لَا یَطْهُرُ إِلَی سَبْعَةِ آبَاءٍ وَ فِیهَا غُسَالَةُ النَّاصِبِ وَ هُوَ شَرُّهُمَا إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَخْلُقْ خَلْقاً شَرّاً مِنَ الْکَلْبِ وَ إِنَّ النَّاصِبَ أَهْوَنُ عَلَی اللَّهِ مِنَ الْکَلْبِ.
ص: 219
******
ترجمه:
ابن ابی یعفور از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از چاهی که غساله حمام در آن جمع می شود، غسل نکن؛ زیرا در آن، غساله زنازاده است که تا هفت نسل پاک نمی شود و همچنین غساله دشمن ما اهل بیت در آن است که او بدترین آنهاست. خداوند موجودی بدتر از سگ نیافریده است و دشمن ما نزد خدا پست تر از سگ است."
560- 5- (1) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ إِیَّاکَ أَنْ تَغْتَسِلَ مِنْ غُسَالَةِ الْحَمَّامِ فَفِیهَا تَجْتَمِعُ غُسَالَةُ الْیَهُودِیِّ وَ النَّصْرَانِیِّ وَ الْمَجُوسِیِّ- وَ النَّاصِبِ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ هُوَ شَرُّهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَخْلُقْ خَلْقاً أَنْجَسَ مِنَ الْکَلْبِ وَ إِنَّ النَّاصِبَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ لَأَنْجَسُ مِنْهُ.
أَقُولُ: هَذِهِ الْأَحَادِیثُ لَهَا مُعَارِضَاتٌ تَقَدَّمَ بَعْضُهَا فِی هَذِهِ الْأَبْوَابِ (2) وَ بَعْضُهَا فِی أَحَادِیثِ مَاءِ الْحَمَّامِ (3) وَ یَأْتِی بَاقِیهَا فِی بَحْثِ النَّجَاسَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (4) وَ لَهَا مُعَارِضَاتٌ عَامَّةٌ تُؤَیِّدُ جَانِبَ الطَّهَارَةِ وَ لِذَلِکَ حَمَلْنَا هَذِهِ الْأَحَادِیثَ عَلَی الْکَرَاهَةِ عَلَی أَنَّهُ قَدْ فُرِضَ فِیهَا الْعِلْمُ بِحُصُولِ النَّجَاسَةِ فَلَا إِشْکَالَ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
******
ترجمه:
ابن ابی یعفور از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از چاهی که غساله حمام در آن جمع می شود، غسل نکن؛ زیرا در آن، غساله زنازاده است که تا هفت نسل پاک نمی شود و همچنین غساله دشمن ما اهل بیت در آن است که او بدترین آنهاست. خداوند موجودی بدتر از سگ نیافریده است و دشمن ما نزد خدا پست تر از سگ است."
"می گویم: این احادیث معارضاتی دارند که برخی از آنها در همین ابواب آمده و برخی دیگر در احادیث مربوط به آب حمام ذکر شده و بقیه آن ها در مباحث نجاسات مطرح خواهند شد، ان شاء الله تعالی. همچنین معارضات عمومی ای دارند که جانب طهارت را تأیید می کنند. بنابراین، ما این احادیث را بر کراهت حمل می کنیم به این شرط که علم به حصول نجاست داشته باشیم، و در این صورت اشکالی وجود ندارد. والله اعلم."
(5) 12 بَابُ جَوَازِ الطَّهَارَةِ بِالْمِیَاهِ الْحَارَّةِ الَّتِی یُشَمُّ مِنْهَا رَائِحَةُ الْکِبْرِیتِ وَ کَرَاهَةِ الِاسْتِشْفَاءِ بِهَا
******
ترجمه:
باب جواز طهارت با آب های گرم که از آن ها بوی گوگرد به مشام می رسد و مکروه بودن استفاده درمانی از آن ها.
وَ هِیَ الْمِیَاهُ الْحَارَّةُ الَّتِی تَکُونُ فِی الْجِبَالِ یُشَمُّ مِنْهَا رَائِحَةُ الْکِبْرِیتِ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین می گوید: "اما آب های حمام ها، پیامبر (صلی الله علیه وآله) تنها از استفاده درمانی آن ها نهی کرده است و از وضو گرفتن با آن ها نهی نکرده است. این آب های گرم در کوه ها وجود دارند و بوی گوگرد از آن ها به مشام می رسد."
562- 2- (1) قَالَ وَ قَالَ ع إِنَّهَا مِنْ فَوْحِ (2) جَهَنَّمَ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین می گوید: "و گفت، به درستی که این آب ها از بخارات جهنم هستند."
563- 3- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ الِاسْتِشْفَاءِ بِالْحَمَّاتِ (4)- وَ هِیَ الْعُیُونُ الْحَارَّةُ الَّتِی تَکُونُ فِی الْجِبَالِ الَّتِی تُوجَدُ مِنْهَا رَائِحَةُ الْکِبْرِیتِ فَإِنَّهَا مِنْ فَوْحِ (5) جَهَنَّمَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6) أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ بَعْضِهِمْ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ (7).
******
ترجمه:
مسعده بن صدقه از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) از استفاده درمانی چشمه های گرم که در کوه ها قرار دارند و بوی گوگرد از آنها به مشام می رسد، نهی کرده است؛ زیرا آنها از بخارات جهنم هستند."
564- 4- (8) وَ عَنْ بَعْضِهِمْ عَنْ هَارُونَ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: إِنَّ النَّبِیَّ ص نَهَی أَنْ یُسْتَشْفَی بِالْحَمَّاتِ الَّتِی تُوجَدُ فِی الْجِبَالِ.
******
ترجمه:
مسعده بن زیاد از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که از پدرانش روایت کرده اند: "پیامبر (صلی الله علیه وآله) از استفاده درمانی چشمه های گرم که در کوه ها یافت می شوند، نهی کرده است."
عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنِ الْأَحْوَلِ یَعْنِی مُحَمَّدَ بْنَ النُّعْمَانِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَخْرُجُ مِنَ الْخَلَاءِ فَأَسْتَنْجِی بِالْمَاءِ فَیَقَعُ ثَوْبِی فِی ذَلِکَ الْمَاءِ الَّذِی اسْتَنْجَیْتُ بِهِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ مِثْلَهُ وَ زَادَ لَیْسَ عَلَیْکَ شَیْ ءٌ (1).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2).
******
ترجمه:
احول، یعنی محمد بن نعمان، نقل می کند که گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: 'از دستشویی بیرون می آیم و با آب استنجاء می کنم و لباسم در آن آب می افتد که با آن استنجاء کرده ام.' امام فرمود: 'اشکالی ندارد.'
566- 2- (3) وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ رَجُلٍ عَنِ الْعَیْزَارِ (4) عَنِ الْأَحْوَلِ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ الرَّجُلُ یَسْتَنْجِی فَیَقَعُ ثَوْبُهُ فِی الْمَاءِ الَّذِی اسْتَنْجَی (5) بِهِ فَقَالَ لَا بَأْسَ فَسَکَتَ فَقَالَ أَ وَ تَدْرِی لِمَ صَارَ لَا بَأْسَ بِهِ قَالَ قُلْتُ: لَا وَ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ (6) الْمَاءَ أَکْثَرُ مِنَ الْقَذَرِ.
******
ترجمه:
احول نقل می کند که به امام ابوعبدالله (علیه السلام) در حدیثی گفت: "مردی استنجاء می کند و لباسش در آبی که با آن استنجاء کرده، می افتد." امام فرمود: "اشکالی ندارد." سپس سکوت کرد و گفت: "آیا می دانی چرا اشکالی ندارد؟" گفتم: "نه، به خدا." امام فرمود: "زیرا آب بیشتر از قذر (ناپاکی) است."
567- 3- (7) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْکَاهِلِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ أَمُرُّ فِی الطَّرِیقِ فَیَسِیلُ عَلَیَّ الْمِیزَابُ فِی أَوْقَاتٍ أَعْلَمُ أَنَّ النَّاسَ یَتَوَضَّئُونَ قَالَ لَیْسَ بِهِ بَأْسٌ لَا تَسْأَلْ عَنْهُ.
أَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوُضُوءِ الِاسْتِنْجَاءُ.
******
ترجمه:
الکاهلی از مردی نقل می کند که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسید: "در راه می روم و میزاب(ناودان) بر من جاری می شود، در زمان هایی که می دانم مردم وضو می گیرند." امام فرمود: "اشکالی ندارد، درباره آن سوال نکن."
می گویم: "ظاهراً منظور از 'وضو' استنجاء است."
568- 4- (8) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ
ص: 222
عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَسْتَنْجِی ثُمَّ یَقَعُ ثَوْبِی فِیهِ وَ أَنَا جُنُبٌ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
******
ترجمه:
محمد بن نعمان از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "به ایشان گفتم: 'استنجاء می کنم و سپس لباسم در آن می افتد و من جنب هستم.' امام فرمود: 'اشکالی ندارد.'"
569- 5- (1) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عُتْبَةَ الْهَاشِمِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَقَعُ ثَوْبُهُ عَلَی الْمَاءِ الَّذِی اسْتَنْجَی بِهِ أَ یُنَجِّسُ ذَلِکَ ثَوْبَهُ قَالَ لَا.
******
ترجمه:
عبدالکریم بن عتبه هاشمی نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که لباسش روی آبی که با آن استنجاء کرده، می افتد و آیا آن لباس را نجس می کند، پرسیدم." امام فرمود: "نه."
(2) 14 بَابُ جَوَازِ الْوُضُوءِ بِبَقِیَّةِ مَاءِ الِاسْتِنْجَاءِ وَ کَرَاهَةِ اعْتِیَادِهِ إِلَّا مَعَ غَسْلِ الْیَدِ قَبْلَ دُخُولِ الْإِنَاءِ
******
ترجمه:
باب جواز وضو با باقی مانده آب استنجا و مکروه بودن عادت به آن مگر با شستن دست قبل از داخل کردن آن به ظرف.
570- 1- (3) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَلَوِیِّ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ فِی الْکَنِیفِ بِالْمَاءِ یُدْخِلُ یَدَهُ فِیهِ أَ یَتَوَضَّأُ مِنْ فَضْلِهِ لِلصَّلَاةِ قَالَ إِذَا أَدْخَلَ یَدَهُ وَ هِیَ نَظِیفَةٌ فَلَا بَأْسَ وَ لَسْتُ أُحِبُّ أَنْ یَتَعَوَّدَ ذَلِکَ إِلَّا أَنْ یَغْسِلَ یَدَهُ قَبْلَ ذَلِکَ.
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره مردی که در دستشویی با آب وضو می گیرد و دستش را در آب می کند، پرسیدم. آیا می تواند با بقیه آن آب برای نماز وضو بگیرد؟ امام فرمود: 'اگر دستش تمیز است، اشکالی ندارد، اما دوست ندارم که به این کار عادت کند مگر اینکه قبل از آن دستش را بشوید.'"
ص: 223
ص: 224
(1) 1 بَابُ نَجَاسَةِ سُؤْرِ الْکَلْبِ وَ الْخِنْزِیرِ
******
ترجمه:
باب نجاست سؤر(نیم خورده) سگ و خوک
571- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنِ الْفَضْلِ أَبِی الْعَبَّاسِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا أَصَابَ ثَوْبَکَ مِنَ الْکَلْبِ رُطُوبَةٌ فَاغْسِلْهُ وَ إِنْ مَسَّهُ جَافّاً فَاصْبُبْ عَلَیْهِ الْمَاءَ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
فضل، ابوالعباس نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "اگر لباس تو با رطوبت سگ تماس پیدا کرد، آن را بشوی. و اگر خشک بود، آب بر روی آن بریز...
572- 2- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنْ خِنْزِیرٍ شَرِبَ مِنْ إِنَاءٍ کَیْفَ یُصْنَعُ بِهِ قَالَ یُغْسَلُ سَبْعَ مَرَّاتٍ (4).
******
ترجمه:
علی بن جعفر از امام موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که در حدیثی فرمود: "از او درباره ظرفی که خوک از آن نوشیده است، پرسیدم. امام فرمود: 'هفت بار شسته شود.'"
573- 3- (5) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدٍ یَعْنِی ابْنَ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْکَلْبِ
ص: 225
یَشْرَبُ مِنَ الْإِنَاءِ قَالَ اغْسِلِ الْإِنَاءَ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
محمد، یعنی ابن مسلم، از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از او درباره سگ پرسیدم که از ظرف می نوشد." امام فرمود: "ظرف را بشوی...
574- 4- (1) وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنِ الْفَضْلِ أَبِی الْعَبَّاسِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ فَضْلِ الْهِرَّةِ وَ الشَّاةِ وَ الْبَقَرَةِ وَ الْإِبِلِ وَ الْحِمَارِ وَ الْخَیْلِ وَ الْبِغَالِ وَ الْوَحْشِ وَ السِّبَاعِ فَلَمْ أَتْرُکْ شَیْئاً إِلَّا سَأَلْتُهُ عَنْهُ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ حَتَّی انْتَهَیْتُ إِلَی الْکَلْبِ فَقَالَ رِجْسٌ نِجْسٌ لَا تَتَوَضَّأْ بِفَضْلِهِ وَ اصْبُبْ ذَلِکَ الْمَاءَ وَ اغْسِلْهُ بِالتُّرَابِ أَوَّلَ مَرَّةٍ ثُمَّ بِالْمَاءِ.
******
ترجمه:
فضل ابوالعباس نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره باقی مانده آب گربه، گوسفند، گاو، شتر، الاغ، اسب، قاطر، وحوش و درندگان پرسیدم. هیچ چیزی را نگذاشتم مگر اینکه درباره آن پرسیدم. امام فرمود: 'اشکالی ندارد.' تا اینکه به سگ رسیدم. امام فرمود: 'نجس و ناپاک است، با باقی مانده آب آن وضو نگیر، آن آب را بریز و ظرف را ابتدا با خاک و سپس با آب بشوی.'"
575- 5- (2) وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا وَلَغَ الْکَلْبُ فِی الْإِنَاءِ فَصُبَّهُ.
******
ترجمه:
حریز از کسی که به او اطلاع داده نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "اگر سگ در ظرفی زبان بزند، آن آب را بریز."
576- 6- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ شُرَیْحٍ قَالَ: سَأَلَ عُذَافِرٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا عِنْدَهُ عَنْ سُؤْرِ السِّنَّوْرِ وَ الشَّاةِ وَ الْبَقَرَةِ وَ الْبَعِیرِ وَ الْحِمَارِ وَ الْفَرَسِ وَ الْبَغْلِ وَ السِّبَاعِ یُشْرَبُ مِنْهُ أَوْ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ فَقَالَ نَعَمِ اشْرَبْ مِنْهُ وَ تَوَضَّأْ قَالَ قُلْتُ: لَهُ الْکَلْبُ قَالَ لَا قُلْتُ أَ لَیْسَ هُوَ سَبُعٌ قَالَ لَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ نَجَسٌ لَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ نَجَسٌ.
وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ مَیْسَرَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
معاویه بن شریح نقل می کند که عذافر از امام ابوعبدالله (علیه السلام) و من نیز حضور داشتم، درباره باقی مانده آب گربه، گوسفند، گاو، شتر، الاغ، اسب، قاطر و درندگان پرسید: "آیا می توان از آنها نوشید و با آن وضو گرفت؟" امام فرمود: "بله، از آن بنوش و وضو بگیر." گفتم: "سگ چه؟" امام فرمود: "نه." گفتم: "آیا او درنده نیست؟" امام فرمود: "نه، به خدا که او نجس است، نه به خدا که او نجس است."
577- 7- (5) وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
ص: 226
لَیْسَ بِفَضْلِ السِّنَّوْرِ بَأْسٌ أَنْ یُتَوَضَّأَ مِنْهُ وَ یُشْرَبَ وَ لَا یُشْرَبُ سُؤْرُ الْکَلْبِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ حَوْضاً کَبِیراً یُسْتَقَی مِنْهُ.
******
ترجمه:
ابوبصیر از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اشکالی ندارد که از باقی مانده آب گربه برای وضو استفاده شود و از آن نوشید. اما باقی مانده آب سگ نباید نوشیده شود، مگر اینکه یک حوض بزرگ باشد که از آن آب برداشت می شود."
578- 8- (1) وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَخْلُقْ خَلْقاً أَنْجَسَ مِنَ الْکَلْبِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2) وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ (3).
******
ترجمه:
"و در حدیث عبدالله بن ابی یعفور از امام ابوعبدالله (علیه السلام) آمده است: 'خداوند موجودی نجس تر از سگ نیافریده است.'
می گویم: و مواردی وجود دارد که بر این مطلب دلالت دارد و نیز مواردی وجود دارد که ظاهر آنها منافات دارد و ما وجه آنها را بیان خواهیم کرد."
(4) 2 بَابُ طَهَارَةِ سُؤْرِ السِّنَّوْرِ وَ عَدَمِ کَرَاهَتِهِ
******
ترجمه:
باب طهارت سؤر گربه و عدم کراهت آن.
579- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْهِرَّةِ أَنَّهَا مِنْ أَهْلِ الْبَیْتِ وَ یُتَوَضَّأُ مِنْ سُؤْرِهَا.
******
ترجمه:
معاویه بن عمار از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "گربه از اهل بیت(انسان) است و می توان از باقی مانده آب او وضو گرفت."
580- 2- (6) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ ع إِنَّ الْهِرَّ سَبُعٌ وَ لَا بَأْسَ بِسُؤْرِهِ وَ إِنِّی لَأَسْتَحْیِی مِنَ اللَّهِ أَنْ أَدَعَ طَعَاماً لِأَنَّ الْهِرَّ أَکَلَ مِنْهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (7).
******
ترجمه:
زراره از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که در کتاب علی (علیه السلام) فرمود: "گربه درنده است و اشکالی در استفاده از باقی مانده آب او نیست، و من از خدا حیا می کنم که غذایی را که گربه از آن خورده است، رها کنم."
581- 3- (8) وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی
ص: 227
عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْکَلْبِ یَشْرَبُ مِنَ الْإِنَاءِ قَالَ اغْسِلِ الْإِنَاءَ وَ عَنِ السِّنَّوْرِ قَالَ لَا بَأْسَ أَنْ تَتَوَضَّأَ مِنْ فَضْلِهَا إِنَّمَا هِیَ مِنَ السِّبَاعِ.
******
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از او درباره سگ پرسیدم که از ظرف می نوشد." امام فرمود: "ظرف را بشوی." و درباره گربه فرمود: "اشکالی ندارد که با باقی مانده آب او وضو بگیری، او از درندگان است."
582- 4- (1) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ کَانَ عَلِیٌّ ع یَقُولُ لَا تَدَعْ فَضْلَ السِّنَّوْرِ أَنْ تَتَوَضَّأَ مِنْهُ إِنَّمَا هِیَ سَبُعٌ.
******
ترجمه:
ابوالصباح از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "علی (علیه السلام) می گفت: 'باقی مانده آب گربه را رها مکن و از آن وضو بگیر، او درنده است.'"
583- 5- (2) وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ عَلِیّاً ع قَالَ: إِنَّمَا هِیَ مِنْ أَهْلِ الْبَیْتِ.
******
ترجمه:
سماعه از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "علی (علیه السلام) گفت: 'گربه ازافراد خانواده است.'"
584- 6- (3) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْوُضُوءِ مِمَّا وَلَغَ الْکَلْبُ فِیهِ وَ السِّنَّوْرُ أَوْ شَرِبَ مِنْهُ جَمَلٌ أَوْ دَابَّةٌ أَوْ غَیْرُ ذَلِکَ أَ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ أَوْ یُغْتَسَلُ قَالَ نَعَمْ إِلَّا أَنْ تَجِدَ غَیْرَهُ فَتَنَزَّهَ عَنْهُ.
أَقُولُ: حُکْمُ الْکَلْبِ هُنَا مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوْ عَلَی بُلُوغِ الْمَاءِ کُرّاً لِمَا سَبَقَ فِی حَدِیثِ أَبِی بَصِیرٍ (4) وَ غَیْرِهِ (5) وَ قَالَ صَاحِبُ الْقَامُوسِ الْکَلْبُ کُلُّ سَبُعٍ عَقُورٍ وَ غَلَبَ عَلَی هَذَا النَّابِحِ (6) انْتَهَی أَقُولُ: فَیُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی السِّبَاعِ غَیْرَ الْکَلْبِ وَ الْخِنْزِیرِ.
******
ترجمه:
ابن مسکان از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره وضو گرفتن از آبی که سگ، گربه، شتر، یا حیوان دیگری از آن نوشیده، پرسیدم. آیا می توان با آن وضو گرفت یا غسل کرد؟" امام فرمود: "بله، مگر اینکه آب دیگری پیدا کنی، پس از آن دوری کن."
می گویم: "حکم سگ در اینجا به جهت تقیه یا به دلیل رسیدن آب به کرّ است، همچنان که در حدیث ابوبصیر و غیره آمده است. صاحب قاموس می گوید که سگ هر درنده ای را شامل می شود و غالباً به نباح (پارس کننده) اطلاق می شود. بنابراین، می توان آن را به درندگان غیر از سگ و خوک نسبت داد."
585- 7- (7) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع
ص: 228
إِنِّی لَا أَمْتَنِعُ مِنْ طَعَامٍ طَعِمَ مِنْهُ السِّنَّوْرُ وَ لَا مِنْ شَرَابٍ شَرِبَ مِنْهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل می کند که صادق (علیه السلام) فرمود: "من از غذایی که گربه از آن خورده است یا از نوشیدنی که گربه از آن نوشیده است، اجتناب نمی کنم."
586- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ سَعِیدٍ الْأَعْرَجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ سُؤْرِ الْیَهُودِیِّ- وَ النَّصْرَانِیِّ فَقَالَ لَا.
******
ترجمه:
سعید اعرج نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره (نوشیدن از)باقی مانده آب یهودی و نصرانی پرسیدم." امام فرمود: "نه."
587- 2- (5) وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ کَرِهَ سُؤْرَ وَلَدِ الزِّنَا وَ سُؤْرَ الْیَهُودِیِّ وَ النَّصْرَانِیِّ وَ الْمُشْرِکِ- وَ کُلِّ مَا (6) خَالَفَ الْإِسْلَامَ- وَ کَانَ أَشَدُّ ذَلِکَ عِنْدَهُ سُؤْرَ النَّاصِبِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
******
ترجمه:
الوشاء نقل می کند که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) شنیده است: "امام از باقی مانده آب که توسط فرزند زنا، یهودی، نصرانی، مشرک و هر که اسلام را مخالفت می کند، مصرف شده، کراهت داشت. و بدترین آنها نزد امام، باقی مانده آب ناصبی بود."
588- 3- (8) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ
ص: 229
عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَتَوَضَّأُ مِنْ کُوزِ أَوْ إِنَاءِ غَیْرِهِ إِذَا شَرِبَ مِنْهُ عَلَی أَنَّهُ یَهُودِیٌّ فَقَالَ نَعَمْ فَقُلْتُ مِنْ ذَلِکَ الْمَاءِ الَّذِی شَرِبَ مِنْهُ قَالَ نَعَمْ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی مَنْ ظَنَّهُ یَهُودِیّاً وَ لَمْ یَتَحَقَّقْهُ فَلَا یُحْکَمُ عَلَیْهِ بِالنَّجَاسَةِ إِلَّا مَعَ الْیَقِینِ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی النَّجَاسَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (1).
******
ترجمه:
عمار ساباطی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از او درباره مردی پرسیدم که آیا می تواند از کوزه یا ظرف دیگری که یهودی از آن نوشیده، وضو بگیرد." امام فرمود: "بله." گفتم: "از همان آبی که از آن نوشیده است؟" امام فرمود: "بله."
می گویم: مرحوم شیخ این حدیث را بر کسی حمل کرده که گمان کرده یهودی است و از نجاست او مطمئن نبوده است، بنابراین حکم بر نجاست او نمی شود مگر با یقین. همچنین می توان آن را بر تقیه حمل کرد و در آینده مواردی که بر این دلالت دارند، خواهد آمد ان شاء الله.
(2) 4 بَابُ طَهَارَةِ أَسْآرِ أَصْنَافِ الْأَطْیَارِ وَ إِنْ أَکَلَتِ الْجِیَفَ مَعَ خُلُوِّ مَوْضِعِ الْمُلَاقَاةِ مِنْ عَیْنِ النَّجَاسَةِ
******
ترجمه:
باب طهارت سؤر اصناف پرندگان حتی اگر مردار خورده باشند به شرطی که محل تماس خالی از نجاست باشد
589- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: فَضْلُ الْحَمَامَةِ وَ الدَّجَاجِ لَا بَأْسَ بِهِ وَ الطَّیْرِ.
******
ترجمه:
ابوبصیر از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "باقی مانده آب کبوتر و مرغ و پرنده ها اشکالی ندارد."
590- 2- (4) وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَمَّا تَشْرَبُ مِنْهُ الْحَمَامَةُ فَقَالَ کُلُّ مَا أُکِلَ لَحْمُهُ فَتَوَضَّأْ مِنْ سُؤْرِهِ وَ اشْرَبْ وَ عَنْ مَاءٍ شَرِبَ مِنْهُ بَازٌ أَوْ صَقْرٌ أَوْ عُقَابٌ فَقَالَ کُلُّ شَیْ ءٍ مِنَ الطَّیْرِ یُتَوَضَّأُ مِمَّا یَشْرَبُ مِنْهُ إِلَّا أَنْ تَرَی فِی مِنْقَارِهِ دَماً فَإِنْ رَأَیْتَ فِی مِنْقَارِهِ دَماً فَلَا تَوَضَّأْ مِنْهُ وَ لَا تَشْرَبْ.
وَ رَوَاهُمَا الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5).
ص: 230
******
ترجمه:
عمار بن موسی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از او درباره آبی که کبوتر از آن می نوشد، پرسیدند." امام فرمود: "هرحیوانی که گوشتش خورده می شود، با باقی مانده آب آن وضو بگیر و از آن بنوش." و درباره آبی که باز، شاهین یا عقاب از آن نوشیده است، فرمود: "با باقی مانده آب هر پرنده ای وضو بگیر، مگر اینکه در منقارش خون ببینی. اگر در منقارش خون دیدی، با آن وضو نگیر و از آن ننوش."
591- 3- (1) وَ زَادَ فِی الْأَخِیرِ وَ سُئِلَ عَنْ مَاءٍ شَرِبَتْ مِنْهُ الدَّجَاجَةُ قَالَ إِنْ کَانَ فِی مِنْقَارِهَا قَذَرٌ لَمْ تَتَوَضَّأْ مِنْهُ وَ لَمْ تَشْرَبْ وَ إِنْ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ فِی مِنْقَارِهَا قَذَراً تَوَضَّأْ مِنْهُ وَ اشْرَبْ.
******
ترجمه:
"و در ادامه فرمود: و از ایشان درباره آبی که مرغ از آن نوشیده است، پرسیدند. امام فرمود: 'اگر در منقار او آلودگی باشد، از آن وضو نگیر و از آن ننوش. و اگر نمی دانی که در منقار او آلودگی وجود دارد، از آن وضو بگیر و از آن بنوش.'"
592- 4- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بِالْإِسْنَادِ وَ ذَکَرَ الزِّیَادَةَ وَ زَادَ وَ کُلُّ مَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ فَلْیَتَوَضَّأْ مِنْهُ وَ لْیَشْرَبْهُ وَ سُئِلَ عَمَّا (3) یَشْرَبُ مِنْهُ بَازٌ أَوْ صَقْرٌ أَوْ عُقَابٌ قَالَ کُلُّ شَیْ ءٍ مِنَ الطَّیْرِ یُتَوَضَّأُ مِمَّا یَشْرَبُ مِنْهُ إِلَّا أَنْ تَرَی فِی مِنْقَارِهِ دَماً (4)- فَلَا تَتَوَضَّأْ مِنْهُ وَ لَا تَشْرَبْ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (5)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
******
ترجمه:
محمد بن احمد به اسناد نقل می کند و اضافه می کند: "هر چیزی که گوشتش خورده می شود، از باقی مانده آب آن وضو بگیرد و بنوشد." و از او درباره آبی که باز، شاهین یا عقاب از آن نوشیده است، پرسیدند. امام فرمود: "با باقی مانده آب هر پرنده ای وضو بگیر، مگر اینکه در منقارش خون ببینی. اگر در منقارش خون دیدی، با آن وضو نگیر و از آن ننوش."
(8) 5 بَابُ طَهَارَةِ سُؤْرِ بَقِیَّةِ الدَّوَابِّ حَتَّی الْمُسُوخِ وَ کَرَاهَةِ سُؤْرِ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ
******
ترجمه:
باب طهارت سؤر بقیه حیوانات حتی مسخ شده ها و مکروه بودن سؤر حیوانی که گوشت آن خورده نمی شود.
593- 1- (9) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ تَتَوَضَّأَ مِمَّا شَرِبَ مِنْهُ مَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ.
ص: 231
******
ترجمه:
عبدالله بن سنان از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اشکالی ندارد که با باقی مانده آب حیوانی که گوشت آن خورده می شود، وضو بگیری."
594- 2- (1) وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ کَانَ یَکْرَهُ سُؤْرَ کُلِّ شَیْ ءٍ لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ.
******
ترجمه:
الوشاء از کسی که ذکر کرده است از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که: "او از باقی مانده آب هرحیوانی که گوشت آن خورده نمی شود، کراهت داشت."
595- 3- (2) وَ عَنْ أَبِی دَاوُدَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَخِیهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ هَلْ یُشْرَبُ سُؤْرُ شَیْ ءٍ مِنَ الدَّوَابِّ وَ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ قَالَ أَمَّا الْإِبِلُ وَ الْبَقَرُ وَ الْغَنَمُ (3) فَلَا بَأْسَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4) وَ کَذَا مَا قَبْلَهُ (5).
******
ترجمه:
از سماعة نقل شده که گفت: از او پرسیدم آیا آب باقی مانده از نوشیدن حیوانات را می توان نوشید یا با آن وضو گرفت؟ فرمود: درباره شتر، گاو و گوسفند اشکال ندارد.
596- 4- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ سُؤْرِ الدَّوَابِّ وَ الْغَنَمِ وَ الْبَقَرِ أَ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ وَ یُشْرَبُ قَالَ لَا بَأْسَ.
******
ترجمه:
جمیل بن دراج نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره باقی مانده آب چهارپایان، گوسفند و گاو پرسیدم. آیا می توان از آن وضو گرفت و نوشید؟" امام فرمود: "اشکالی ندارد."
597- 5- (7) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص کُلُّ شَیْ ءٍ یَجْتَرُّ (8) فَسُؤْرُهُ حَلَالٌ وَ لُعَابُهُ حَلَالٌ.
ص: 232
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1).
******
ترجمه:
عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب (علیه السلام) از پدرانش نقل می کند که رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود: "هر چیزی که نشخوار می کند، باقی مانده آب آن و لعاب آن حلال است."
598- 6- (2) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ فَضْلِ (3) الْبَقَرَةِ وَ الشَّاةِ وَ الْبَعِیرِ یُشْرَبُ مِنْهُ وَ یُتَوَضَّأُ قَالَ لَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از او درباره باقی مانده آب گاو، گوسفند و شتر پرسیدم، آیا می توان از آن نوشید و وضو گرفت؟" امام فرمود: "اشکالی ندارد."
(6) 6 بَابُ کَرَاهَةِ سُؤْرِ الْجَلَّالِ (7)
******
ترجمه:
باب مکروه بودن سؤرحیوان نجاست خوار
{ در حاشیه نسخه خطی آمده است که لفظش این است: «علماء ما بر کراهت سور جلال (حیوان نجاستخوار) با حدیث هشام و احادیث آنچه گوشت آن خورده نمی شود استدلال کرده اند، و دلالت دومی آشکار و واضح است و دلالت اولی بر آن استوار است که آنها بر تساوی حکم عرق و سور در اینجا اجماع کرده اند، بلکه در همه موارد، و فرق آن ایجاد قول ثالث است و نیز اینکه بدن حیوان هرگز از عرق خالی نیست یا مرطوب یا خشک، پس سور به آن می رسد و حکم آن حکم اوست، و به هر حال ضعف دلالت با احادیث آنچه گوشت آن خورده نمی شود جبران می شود» از آن، قبلاً.}
599- 1- (8) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ (9) عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَأْکُلُوا لُحُومَ الْجَلَّالَةِ (10)- فَإِنْ أَصَابَکَ مِنْ عَرَقِهَا فَاغْسِلْهُ.
ص: 233
أَقُولُ: وَ سَیَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَبْوَابِ النَّجَاسَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (1) وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی کَرَاهِیَةِ سُؤْرِ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ (2) وَ هَذَا مِنْهُ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الطَّهَارَةِ هُنَا کَحَدِیثِ الْفَضْلِ (3) وَ غَیْرِهِ (4).
******
ترجمه:
هشام بن سالم از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "گوشت حیوانات جلاّل (حیواناتی که از نجاست تغذیه می کنند) را نخورید، و اگر عرق آنها به شما رسید، آن را بشویید.
600- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ سُؤْرِ الْحَائِضِ فَقَالَ لَا تَوَضَّأْ مِنْهُ وَ تَوَضَّأْ مِنْ سُؤْرِ الْجُنُبِ إِذَا کَانَتْ مَأْمُونَةً ثُمَّ تَغْسِلُ یَدَیْهَا قَبْلَ أَنْ تُدْخِلَهُمَا الْإِنَاءَ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَغْتَسِلُ هُوَ وَ عَائِشَةُ فِی إِنَاءٍ وَاحِدٍ وَ یَغْتَسِلَانِ جَمِیعاً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (7).
******
ترجمه:
عیص بن قاسم نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره باقی مانده آب حائض پرسیدم." امام فرمود: "از آن وضو نگیر و از باقی مانده آب جنب وضو بگیر، اگر مطمئن هستی که او پاک است و قبل از آنکه دستانش را در ظرف آب فرو کند، آنها را شسته باشد. و رسول خدا (صلی الله علیه وآله) خود و عایشه هر دو در یک ظرف هم دستان خودرا شسته و غسل می کردند."
601- 2- (8) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْعِیصِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع هَلْ یَغْتَسِلُ الرَّجُلُ وَ الْمَرْأَةُ مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ فَقَالَ نَعَمْ یُفْرِغَانِ عَلَی أَیْدِیهِمَا قَبْلَ أَنْ یَضَعَا أَیْدِیَهُمَا فِی الْإِنَاءِ.
ص: 234
******
ترجمه:
عیص نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسیدم، آیا مرد و زن می توانند از یک ظرف آب غسل کنند؟" امام فرمود: "بله، به شرطی که قبل از قرار دادن دستانشان در ظرف، آب را روی دستانشان بریزند."
602- 3- (1) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ شِهَابِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْجُنُبِ یَسْهُو فَیَغْمِسُ یَدَهُ فِی الْإِنَاءِ قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَهَا أَنَّهُ لَا بَأْسَ إِذَا لَمْ یَکُنْ أَصَابَ یَدَهُ شَیْ ءٌ.
******
ترجمه:
شهاب بن عبد ربه نقل می کند که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره جنبی که سهواً دستش را قبل از شستن در ظرف آب فرو می برد، پرسید. امام فرمود: "اشکالی ندارد، اگر چیزی به دستش اصابت نکرده باشد."
603- 4- (2) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَبُولُ وَ لَمْ یَمَسَّ یَدَهُ شَیْ ءٌ أَ یَغْمِسُهَا فِی الْمَاءِ قَالَ نَعَمْ وَ إِنْ کَانَ جُنُباً.
******
ترجمه:
محمد بن مسلم از یکی از دو امام (علیهما السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره مردی که ادرار می کند و چیزی به دستش نمی رسد، پرسیدم. آیا می تواند دستش را در آب فرو کند؟" امام فرمود: "بله، حتی اگر جنب باشد."
604- 5- (3) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْهَاشِمِیِّ فِی حَدِیثٍ قَالَ: سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یَدْخُلُ الْحَمَّامَ وَ هُوَ جُنُبٌ فَتَمَسُّ یَدُهُ الْمَاءَ قَبْلَ (4) أَنْ یَغْسِلَهَا قَالَ لَا بَأْسَ وَ قَالَ أَدْخُلُ الْحَمَّامَ فَأَغْتَسِلُ فَیُصِیبُ جَسَدِی بَعْدَ الْغُسْلِ جُنُباً أَوْ غَیْرَ جُنُبٍ قَالَ لَا بَأْسَ.
******
ترجمه:
ابوالحسن هاشمی در حدیثی نقل می کند: "از امام درباره مردی که جنب وارد حمام می شود و دستش قبل از شستن به آب برخورد می کند، پرسیدند. امام فرمود: 'اشکالی ندارد.' و فرمود: 'وارد حمام می شوم و غسل می کنم و پس از غسل، بدنم را جنب یا غیر جنب لمس می کند. امام فرمود: 'اشکالی ندارد.'
605- 6- (5) الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی أَمَالِیهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَخْلَدٍ عَنِ الرَّزَّازِ عَنْ حَامِدِ بْنِ سَهْلٍ (عَنْ أَبِی غَسَّانَ) (6) عَنْ شَرِیکٍ عَنْ سِمَاکٍ عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ مَیْمُونَةَ قَالَتْ أَجْنَبْتُ أَنَا وَ رَسُولُ اللَّهِ ص فَاغْتَسَلْتُ مِنْ جَفْنَةٍ وَ فَضَلَتْ (7) فِیهَا فَضْلَةٌ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَغْتَسِلُ (8)
ص: 235
فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ ص إِنَّهَا فَضْلَةٌ مِنِّی أَوْ قَالَتْ اغْتَسَلْتُ فَقَالَ لَیْسَ الْمَاءُ جَنَابَةً.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
******
ترجمه:
میمونه نقل می کند که گفت: "من و رسول خدا (صلی الله علیه وآله) هر دو جنب شدیم و من از تشت آبی غسل کردم و مقداری از آب باقی ماند. سپس رسول خدا (صلی الله علیه وآله) آمد تا غسل کند.
گفتم: 'یا رسول الله، این باقی مانده از من است.' یا گفت: 'غسل کردم.'حضرت فرمود: 'آب جنابت نیست.'"
(3) 8 بَابُ طَهَارَةِ سُؤْرِ الْحَائِضِ وَ کَرَاهَةِ الْوُضُوءِ مِنْ سُؤْرِهَا إِذَا لَمْ تَکُنْ مَأْمُونَةً
******
ترجمه:
باب طهارت سؤر حائض و مکروه بودن وضو با سؤر او در صورتی که مورد اعتماد نباشد
606- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ عَنْبَسَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اشْرَبْ مِنْ سُؤْرِ الْحَائِضِ وَ لَا تَتَوَضَّ مِنْهُ.
******
ترجمه:
عنسبه از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از باقی مانده آب حائض بنوش، ولی از آن وضو نگیر."
607- 2- (5) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْحَائِضِ یُشْرَبُ مِنْ سُؤْرِهَا قَالَ نَعَمْ وَ لَا تَتَوَضَّ مِنْهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
حسین بن ابی علاء نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره حائض پرسیدم: آیا می توان از باقی مانده آب او نوشید؟" امام فرمود: "بله، اما از آن وضو نگیر."
608- 3- (7) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 236
أَ یَتَوَضَّأُ الرَّجُلُ مِنْ فَضْلِ الْمَرْأَةِ قَالَ إِذَا کَانَتْ تَعْرِفُ الْوُضُوءَ وَ لَا تَتَوَضَّ (1) مِنْ سُؤْرِ الْحَائِضِ.
******
ترجمه:
ابن ابی یعفور نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسیدم: آیا مرد می تواند با باقی مانده آب زن وضو بگیرد؟" امام فرمود: "اگر زن وضو گرفتن را می داند، بله. اما از باقی مانده آب حائض وضو نگیر."
609- 4- (2) عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْحَائِضِ قَالَ تَشْرَبُ (3) مِنْ سُؤْرِهَا وَ لَا تَتَوَضَّأُ (4) مِنْهُ.
******
ترجمه:
علی بن جعفر در کتاب خود از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از او درباره حائض پرسیدم." امام فرمود: "از باقی مانده آب او بنوش، اما از آن وضو نگیر."
610- 5- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ بِفَضْلِ الْحَائِضِ قَالَ إِذَا کَانَتْ مَأْمُونَةً فَلَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی هَذَا الْقَیْدِ أَیْضاً (6) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
******
ترجمه:
علی بن یقطین از ابوالحسن (علیه السلام) نقل می کند: "درباره مردی که با باقی مانده آب حائض وضو می گیرد، پرسیدند." امام فرمود: "اگر مطمئن باشی که او پاک است، اشکالی ندارد."
611- 6- (8) وَ عَنْهُ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُؤْرُ الْحَائِضِ تَشْرَبُ مِنْهُ وَ لَا تَوَضَّأُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا مَرَّ (9).
******
ترجمه:
عنسبه بن مصعب از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از باقی مانده آب حائض بنوش، ولی از آن وضو نگیر.
612- 7- (10) وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ الْأَحْمَرِ
ص: 237
عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ هَلْ یُتَوَضَّأُ مِنْ فَضْلِ وَضُوءِ (1) الْحَائِضِ قَالَ لَا.
******
ترجمه:
ابوبصیر از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از او پرسیدم: آیا می توان با باقی مانده وضوی حائض وضو گرفت؟" امام فرمود: "نه."
613- 8- (2) وَ عَنْهُ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ حَجَّاجٍ الْخَشَّابِ عَنْ أَبِی هِلَالٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَرْأَةُ الطَّامِثُ أَشْرَبُ مِنْ فَضْلِ شَرَابِهَا وَ لَا أُحِبُّ أَنْ أَتَوَضَّأَ مِنْهُ (3).
******
ترجمه:
ابو هلال نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "از باقی مانده نوشیدنی زن حائض می نوشم، ولی دوست ندارم با آن وضو بگیرم."
614- 9- (4) مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ سُؤْرَ الْحَائِضِ لَا بَأْسَ بِهِ أَنْ تَتَوَضَّأَ مِنْهُ إِذَا کَانَتْ تَغْسِلُ یَدَیْهَا.
أَقُولُ: قَدْ عَرَفْتَ وَجْهَ الْجَمْعِ بَیْنَ الْأَخْبَارِ مِنَ الْعُنْوَانِ وَ هُوَ الَّذِی یُفْهَمُ مِنْ کَلَامِ الشَّیْخِ وَ غَیْرِهِ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (5).
******
ترجمه:
رفاعه از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: وضو گرفتن از باقی مانده آب حائض اشکالی ندارد، به شرطی که او دستانش را بشوید."
می گویم: "شما وجه جمع بین اخبار را از عنوان فهمیدید و این همان چیزی است که از کلام مرحوم شیخ و دیگران فهمیده می شود و در ادامه مواردی که منظور را می رساند، خواهد آمد."
(6) 9 بَابُ طَهَارَةِ سُؤْرِ الْفَأْرَةِ وَ الْحَیَّةِ وَ الْعَظَایَةِ وَ الْوَزَغِ وَ الْعَقْرَبِ وَ أَشْبَاهِهِ وَ اسْتِحْبَابِ اجْتِنَابِهِ وَ طَهَارَةِ سُؤْرِ الْخُنْفَسَاءِ
******
ترجمه:
باب طهارت سؤر موش، مار، سوسمار، وزغ، عقرب و امثال آن ها و استحباب اجتناب از آن ها و طهارت سؤر خنفساء(سوسک).
615- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ
ص: 238
الْعَظَایَةِ (1) وَ الْحَیَّةِ وَ الْوَزَغِ یَقَعُ فِی الْمَاءِ فَلَا یَمُوتُ أَ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ لِلصَّلَاةِ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ فَأْرَةٍ وَقَعَتْ فِی حُبِّ دُهْنٍ وَ أُخْرِجَتْ قَبْلَ أَنْ تَمُوتَ أَ یَبِیعُهُ مِنْ مُسْلِمٍ قَالَ نَعَمْ وَ یَدَّهِنُ مِنْهُ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که در حدیثی فرمود: "از او درباره سوسمار، مار و وزغی که در آب می افتند و نمی میرند، پرسیدم. آیا می توان برای نماز وضو گرفت؟" امام فرمود: "اشکالی ندارد." و پرسیدم درباره موشی که در ظرف روغن می افتد و قبل از مردن بیرون آورده می شود. آیا می توان آن را به مسلمان فروخت؟ امام فرمود: "بله، و می توان از آن روغن استفاده کرد."
616- 2- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ ع کَانَ یَقُولُ لَا بَأْسَ بِسُؤْرِ الْفَأْرَةِ إِذَا شَرِبَتْ مِنَ الْإِنَاءِ أَنْ یُشْرَبَ مِنْهُ وَ یُتَوَضَّأَ مِنْهُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از اسحاق بن عمار، از ابوعبدالله (ع) نقل شده که ابوجعفر (ع) می فرمود: اشکالی ندارد که اگر موش از ظرفی آب بنوشد، از همان ظرف آب نوشیده شود و با آن وضو گرفته شود.
617- 3- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ وُهَیْبٍ عَنْ حَفْصٍ (6) عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ حَیَّةٍ دَخَلَتْ حُبّاً (7) فِیهِ مَاءٌ وَ خَرَجَتْ مِنْهُ قَالَ إِذَا وَجَدَ مَاءً غَیْرَهُ فَلْیُهَرِقْهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَهُ (8).
ص: 239
******
ترجمه:
ابوبصیر نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره ماری که وارد ظرف آبی شده و سپس خارج شده است، پرسیدم." امام فرمود: "اگر آب دیگری پیدا شد، آن آب را بریز."
618- 4- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ جَمِیعاً عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ هَارُونَ بْنِ حَمْزَةَ الْغَنَوِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْفَأْرَةِ وَ الْعَقْرَبِ وَ أَشْبَاهِ ذَلِکَ یَقَعُ فِی الْمَاءِ فَیَخْرُجُ حَیّاً هَلْ یُشْرَبُ مِنْ ذَلِکَ الْمَاءِ وَ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ (2)- قَالَ یُسْکَبُ مِنْهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ قَلِیلُهُ وَ کَثِیرُهُ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ یُشْرَبُ مِنْهُ وَ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ غَیْرَ الْوَزَغِ فَإِنَّهُ لَا یُنْتَفَعُ بِمَا یَقَعُ فِیهِ.
******
ترجمه:
هارون بن حمزه الغنوی نقل می کند که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسیدم: "اگر موش، عقرب و مانند آن در آب بیفتند و زنده بیرون بیایند، آیا می توان از آن آب نوشید و وضو گرفت؟" امام فرمود: "باید آن آب را سه مرتبه ریخت، و کمی یا زیادی آن تفاوتی ندارد، سپس می توان از آن نوشید و وضو گرفت. اما اگر وزغ در آب بیفتد، نمی توان از آن استفاده کرد."
619- 5- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْخُنْفَسَاءِ تَقَعُ فِی الْمَاءِ أَ یُتَوَضَّأُ بِهِ (4) قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ بِهِ قُلْتُ فَالْعَقْرَبُ قَالَ أَرِقْهُ.
******
ترجمه:
از ابو عبد اللّه صادق (ع) پرسيدم: اگر سوسك سياهى در ظرف آب بيفتد، روا هست كه از آن آب وضو بسازند؟ ابو جعفر گفت: آرى مانعى ندارد. من گفتم: اگر عقرب در ظرف آب بيفتد چه صورت دارد؟ ابو جعفر گفت: آب را به فاضلاب بريز.
620- 6- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ جَرَّةٍ وُجِدَ فِیهَا خُنْفَسَاءُ قَدْ مَاتَتْ قَالَ أَلْقِهَا وَ تَوَضَّأْ مِنْهُ وَ إِنْ کَانَ عَقْرَباً فَأَرِقِ الْمَاءَ وَ تَوَضَّأْ مِنْ مَاءٍ غَیْرِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
سماعه نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره ظرف آبی که در آن سوسک بزرگ مرده ای یافت شده است، پرسیدم." امام فرمود: "آن را دور بینداز و از آن وضو بگیر. و اگر عقربی در آن باشد، آب را بریز و با آب دیگری وضو بگیر."
621- 7- (7) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی أَنَّ النَّبِیَّ ص نَهَی عَنْ أَکْلِ سُؤْرِ الْفَأْرِ.
ص: 240
******
ترجمه:
حسین بن زید از جعفر بن محمد (علیه السلام) از پدرانشان نقل می کند که در حدیث مناهی، پیامبر (صلی الله علیه وآله) از خوردن باقی مانده آب موش نهی کرده است.
622- 8- (1) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِسُؤْرِ الْفَأْرِ أَنْ یُشْرَبَ مِنْهُ وَ یُتَوَضَّأَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ (2).
******
ترجمه:
ابو البختری از جعفر بن محمد (علیه السلام) نقل می کند که از پدرشان نقل کرده اند که علی (علیه السلام) فرمود: "اشکالی ندارد اگر باقی مانده آب موش نوشیده شود و با آن وضو گرفته شود."
(3) 10 بَابُ طَهَارَةِ سُؤْرِ مَا لَیْسَ لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ وَ إِنْ مَاتَ
******
ترجمه:
باب طهارت سؤر موجوداتی که نفس سائله ندارند حتی اگر بمیرند
623- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْخُنْفَسَاءِ وَ الذُّبَابِ وَ الْجَرَادِ وَ النَّمْلَةِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ یَمُوتُ فِی الْبِئْرِ وَ الزَّیْتِ وَ السَّمْنِ وَ شِبْهِهِ قَالَ کُلُّ مَا لَیْسَ لَهُ دَمٌ فَلَا بَأْسَ بِهِ.
******
ترجمه:
عمار ساباطی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از او درباره سوسک بزرگ ، مگس، ملخ، مورچه و مانند آن که در چاه، روغن، چربی و مانند آن می میرند، پرسیدند." امام فرمود: "هر موجودی که خون ندارد، اشکالی ندارد."
624- 2- (5) وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ یَعْنِی أَحْمَدَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع قَالَ: لَا یُفْسِدُ الْمَاءَ إِلَّا مَا کَانَتْ لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ.
******
ترجمه:
حفص بن غیاث از جعفر بن محمد (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "آب را فقط چیزی که دارای جان(خون) سائل است، فاسد می کند."
625- 3- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع کُلُّ شَیْ ءٍ یَسْقُطُ فِی الْبِئْرِ لَیْسَ
ص: 241
لَهُ دَمٌ مِثْلُ الْعَقَارِبِ وَ الْخَنَافِسِ وَ أَشْبَاهِ ذَلِکَ فَلَا بَأْسَ.
******
ترجمه:
ابن مسکان نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "هر چیزی که در چاه بیفتد و خون(جهنده) نداشته باشد، مانند عقرب ها و سوسک بزرگ و مانند آن ها، اشکالی ندارد."
626- 4- (1) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُفْسِدُ الْمَاءَ إِلَّا مَا کَانَتْ لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
محمد بن یحیی رفیعه از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "آب را تنها چیزی که دارای جان(خون) سائل است، فاسد می کند."
627- 5- (3) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَلَوِیِّ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْعَقْرَبِ وَ الْخُنْفَسَاءِ وَ أَشْبَاهِهِنَّ تَمُوتُ فِی الْجَرَّةِ أَوِ الدَّنِّ (4)- یُتَوَضَّأُ مِنْهُ لِلصَّلَاةِ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره عقرب، سوسک بزرگ و مانند آن ها که در ظرف یا بشکه آب می میرند، پرسیدم. آیا می توان برای نماز با آن آب وضو گرفت؟" امام فرمود: "اشکالی ندارد."
628- 1- (8) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا وَ مَا أَحْسَبُهُ إِلَّا (عَنْ) (9) حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ قَالَ: قِیلَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی
ص: 242
الْعَجِینِ یُعْجَنُ مِنَ الْمَاءِ النَّجِسِ کَیْفَ یُصْنَعُ بِهِ قَالَ یُبَاعُ مِمَّنْ یَسْتَحِلُّ أَکْلَ الْمَیْتَةِ.
******
ترجمه:
حفص بن البختری نقل می کند: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره خمیری که با آب نجس تهیه شده، چه باید کرد؟" امام فرمود: "به کسانی که خوردن مردار را حلال می دانند، فروخته شود."
629- 2- (1) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُدْفَنُ وَ لَا یُبَاعُ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ الْأَوَّلُ عَلَی الْجَوَازِ.
******
ترجمه:
ابن ابی عمیر از برخی اصحاب امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: (خمیر با آب نجس )دفن شود و فروخته نشود."
می گویم: "این مربوط به استحباب است و آنچه قبلاً ذکر شد، مربوط به جواز است."
630- 3- (2) وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ الْبِئْرِ أَنَّ الْعَجِینَ الْمَذْکُورَ إِذَا أَصَابَتْهُ النَّارُ فَلَا بَأْسَ بِأَکْلِهِ إِلَّا أَنَّ الْمَاءَ هُنَاکَ مِنْ مَاءِ الْبِئْرِ وَ قَدْ عَرَفْتَ عَدَمَ نَجَاسَتِهِ بِالْمُلَاقَاةِ.
******
ترجمه:
و در احادیث مرتبط با چاه ذکر شده که اگر خمیر مذکور به آتش برخورد کند، خوردن آن اشکالی ندارد؛ زیرا آب آن از آب چاه است و می دانید که در صورت تماس، نجس نمی شود.
ص: 243
ص: 244
(1) 1 بَابُ أَنَّهُ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِلَّا الْیَقِینُ بِحُصُولِ الْحَدَثِ دُونَ الظَّنِّ وَ الشَّکِ
******
ترجمه:
باب اینکه وضو را تنها یقین به حصول حدث باطل می کند نه گمان و شک.
631- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لَهُ الرَّجُلُ یَنَامُ وَ هُوَ عَلَی وُضُوءٍ أَ تُوجِبُ الْخَفْقَةُ (3) وَ الْخَفْقَتَانِ عَلَیْهِ الْوُضُوءَ فَقَالَ یَا زُرَارَةُ قَدْ تَنَامُ الْعَیْنُ وَ لَا یَنَامُ الْقَلْبُ وَ الْأُذُنُ فَإِذَا نَامَتِ الْعَیْنُ وَ الْأُذُنُ وَ الْقَلْبُ وَجَبَ الْوُضُوءُ قُلْتُ فَإِنْ حُرِّکَ إِلَی جَنْبِهِ شَیْ ءٌ وَ لَمْ یَعْلَمْ بِهِ قَالَ لَا حَتَّی یَسْتَیْقِنَ (4) أَنَّهُ قَدْ نَامَ حَتَّی یَجِی ءَ مِنْ ذَلِکَ أَمْرٌ بَیِّنٌ وَ إِلَّا فَإِنَّهُ عَلَی یَقِینٍ مِنْ وُضُوئِهِ وَ لَا تَنْقُضِ (5) الْیَقِینَ أَبَداً بِالشَّکِّ وَ إِنَّمَا تَنْقُضُهُ بِیَقِینٍ آخَرَ.
******
ترجمه:
زراره نقل می کند که گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: مردی که در حال وضو خوابیده است، آیا یک یا دو بار چرت زدن او وضو را باطل می کند؟" امام فرمود: "ای زراره، چشم ممکن است بخوابد، اما قلب و گوش نمی خوابند. اگر چشم، گوش و قلب خوابیدند، وضو واجب می شود." گفتم: "اگر چیزی کنار او حرکت کند و او متوجه نشود، چه باید کرد؟" امام فرمود: "نه تا زمانی که مطمئن شود که خوابیده است، باید وضو بگیرد. وگرنه، او بر یقین وضوی خود است و نباید هرگز یقین را با شک باطل کند، بلکه با یقین دیگری آن را باطل می کند."
632- 2- (6) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُوجَبُ الْوُضُوءُ إِلَّا مِنْ غَائِطٍ أَوْ بَوْلٍ
ص: 245
أَوْ ضَرْطَةٍ تَسْمَعُ صَوْتَهَا أَوْ فَسْوَةٍ تَجِدُ رِیحَهَا.
******
ترجمه:
زراره از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "وضو فقط به خاطر مدفوع، ادرار، یا باد شکمی که صدای آن شنیده می شود یا بادی که بوی آن حس می شود، واجب می شود."
633- 3- (1) وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ الشَّیْطَانَ یَنْفُخُ فِی دُبُرِ الْإِنْسَانِ حَتَّی یُخَیَّلَ إِلَیْهِ أَنَّهُ قَدْ خَرَجَ مِنْهُ رِیحٌ وَ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِلَّا رِیحٌ تَسْمَعُهَا أَوْ تَجِدُ رِیحَهَا.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
معاویه بن عمار نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "شیطان در پشت انسان می دمد تا به او خیالی دهد که از او باد خارج شده است، در حالی که وضو تنها با بادی که صدایش شنیده یا بویش حس شود، باطل می شود."
634- 4- (3) وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ أَخِیهِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ قَالَ الْحَدَثُ تَسْمَعُ صَوْتَهُ أَوْ تَجِدُ رِیحَهُ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
سماعه نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسیدم چه چیزی وضو را باطل می کند." امام فرمود: "رخدادی که صدایش را بشنوی یا بویش را حس کنی..."
635- 5- (4) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ قَالَ لِلصَّادِقِ ع أَجِدُ الرِّیحَ فِی بَطْنِی حَتَّی أَظُنَّ أَنَّهَا قَدْ خَرَجَتْ فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْکَ وُضُوءٌ حَتَّی تَسْمَعَ الصَّوْتَ أَوْ تَجِدَ الرِّیحَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ إِبْلِیسَ- یَجْلِسُ بَیْنَ أَلْیَتَیِ الرَّجُلِ فَیُحْدِثُ لِیُشَکِّکَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ مِثْلَهُ (5) أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ الْوَسْوَسَةِ فِی النِّیَّةِ مَا یَدُلُّ عَلَی هَذَا الْمَعْنَی (6).
******
ترجمه:
عبدالرحمن بن ابی عبدالله نقل می کند که به امام صادق (علیه السلام) گفت: "بوی را در شکمم احساس می کنم، تا حدی که گمان می کنم از من خارج شده است." امام فرمود: "بر تو وضو واجب نیست تا زمانی که صدا را بشنوی یا بوی آن را حس کنی." سپس فرمود: "شیطان بین دو باسن مرد می نشیند و او را به شک می اندازد."
636- 6- (7) وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ
ص: 246
الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: مَنْ کَانَ عَلَی یَقِینٍ فَشَکَّ فَلْیَمْضِ عَلَی یَقِینِهِ فَإِنَّ الشَّکَّ لَا یَنْقُضُ الْیَقِینَ الْوُضُوءُ (1) بَعْدَ الطَّهُورِ عَشْرُ حَسَنَاتٍ فَتَطَهَّرُوا وَ إِیَّاکُمْ وَ الْکَسَلَ فَإِنَّ مَنْ کَسِلَ لَمْ یُؤَدِّ حَقَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ تَنَظَّفُوا بِالْمَاءِ مِنْ نَتْنِ الرِّیحِ الَّذِی یُتَأَذَّی بِهِ تَعَهَّدُوا أَنْفُسَکُمْ فَإِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ مِنْ عِبَادِهِ الْقَاذُورَةَ الَّذِی یَتَأَنَّفُ بِهِ مَنْ جَلَسَ إِلَیْهِ إِذَا خَالَطَ النَّوْمُ الْقَلْبَ وَجَبَ الْوُضُوءُ إِذَا غَلَبَتْکَ عَیْنُکَ وَ أَنْتَ فِی الصَّلَاةِ فَاقْطَعِ الصَّلَاةَ وَ نَمْ فَإِنَّکَ لَا تَدْرِی (2) لَعَلَّکَ أَنْ تَدْعُوَ عَلَی نَفْسِکَ.
******
ترجمه:
امام علی (علیه السلام) در حدیث الأربع مائة فرمود: "کسی که بر یقین باشد و شک کند، باید بر یقین خود باقی بماند، زیرا شک، یقین را نقض نمی کند. وضو پس از(وضو) طهارت، ده حسنه دارد. پس طهارت را به جا آورید و از تنبلی پرهیز کنید، زیرا کسی که تنبل باشد، حق خداوند عز و جل را ادا نمی کند. با آب خود را از بوی بد که اذیت می کند، پاک کنید. از خود مراقبت کنید، زیرا خداوند از بندگانش که کثیف هستند و موجب تنفر دیگران می شوند، بیزار است. اگر خواب به قلب نفوذ کرد، وضو واجب می شود. اگر در حال نماز خواب بر شما غلبه کرد، نماز را قطع کنید و بخوابید، زیرا نمی دانید شاید علیه خود دعا کنید."
637- 7- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا اسْتَیْقَنْتَ أَنَّکَ قَدْ أَحْدَثْتَ فَتَوَضَّأْ وَ إِیَّاکَ أَنْ تُحْدِثَ وُضُوءاً أَبَداً حَتَّی تَسْتَیْقِنَ أَنَّکَ قَدْ أَحْدَثْتَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
أَقُولُ: هَذَا مَخْصُوصٌ بِالْوُضُوءِ مَعَ قَصْدِ الْوُجُوبِ لِمَا مَضَی (5) وَ یَأْتِی (6) مِنِ اسْتِحْبَابِ تَجْدِیدِ الْوُضُوءِ مِنْ غَیْرِ حَدَثٍ.
******
ترجمه:
عبدالله بن بکیر از پدرش نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "اگر یقین داری که حادثه ای رخ داده است، وضو بگیر و مبادا هرگز وضویی بگیری مگر اینکه یقین کنی حادثه ای رخ داده است."
می گویم: "این مربوط به وضو با قصد وجوب است که در گذشته ذکر شده و استحباب تجدید وضو بدون رخداد حادثه نیز می آید.
638- 8- (7) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أُذُنَانِ وَ عَیْنَانِ تَنَامُ الْعَیْنَانِ وَ لَا تَنَامُ الْأُذُنَانِ وَ ذَلِکَ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ فَإِذَا نَامَتِ الْعَیْنَانِ وَ الْأُذُنَانِ انْتَقَضَ الْوُضُوءُ.
ص: 247
******
ترجمه:
سعد نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "چشم ها و گوش ها، چشم ها می خوابند ولی گوش ها نمی خوابند و این وضو را باطل نمی کند؛ ولی اگر چشم ها و گوش ها هر دو بخوابند، وضو باطل می شود."
639- 9- (1) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یَتَّکِئُ فِی الْمَسْجِدِ فَلَا یَدْرِی نَامَ أَمْ لَا هَلْ عَلَیْهِ وُضُوءٌ قَالَ إِذَا شَکَّ فَلَیْسَ عَلَیْهِ وُضُوءٌ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یَکُونُ فِی الصَّلَاةِ فَیَعْلَمُ أَنَّ رِیحاً قَدْ خَرَجَتْ فَلَا یَجِدُ رِیحَهَا وَ لَا یَسْمَعُ صَوْتَهَا قَالَ یُعِیدُ الْوُضُوءَ وَ الصَّلَاةَ وَ لَا یَعْتَدُّ بِشَیْ ءٍ مِمَّا صَلَّی إِذَا عَلِمَ ذَلِکَ یَقِیناً.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ (2).
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره مردی که در مسجد تکیه داده و نمی داند خوابیده است یا نه، پرسیدم. آیا بر او وضو واجب است؟" امام فرمود: "اگر شک دارد، بر او وضو واجب نیست." و پرسیدم درباره مردی که در حال نماز است و می داند بادی از او خارج شده ولی بوی آن را حس نمی کند و صدای آن را نمی شنود، امام فرمود: "باید وضو و نماز را دوباره انجام دهد و چیزی از نماز قبلی محسوب نمی شود اگر یقین داشته باشد."
640- 10- (3) وَ رَوَی الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ عَنْهُ ع قَالَ: إِذَا وَجَدَ أَحَدُکُمْ فِی بَطْنِهِ شَیْئاً فَأَشْکَلَ عَلَیْهِ أَ خَرَجَ مِنْهُ شَیْ ءٌ أَمْ لَا لَمْ یَخْرُجْ (4) مِنَ الْمَسْجِدِ حَتَّی یَسْمَعَ صَوْتاً أَوْ یَجِدَ رِیحاً.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
******
ترجمه:
و محقق در کتاب "المعتبر" از امام (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اگر یکی از شما در شکمش چیزی احساس کرد و برایش مشخص نشد که آیا از او چیزی خارج شده یا نه، نباید از مسجد خارج شود تا زمانی که صدایی بشنود یا بویی حس کند."
(6) 2 بَابُ أَنَّ الْبَوْلَ وَ الْغَائِطَ وَ الرِّیحَ وَ الْمَنِیَّ وَ الْجَنَابَةَ تَنْقُضُ الْوُضُوءَ
******
ترجمه:
باب اینکه بول و غائط و ریح و منی و جنابت وضو را باطل می کنند.
641- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ وَ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: لَا
ص: 248
یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِلَّا مَا خَرَجَ مِنْ طَرَفَیْکَ أَوِ النَّوْمُ.
******
ترجمه:
زراره از یکی از دو امام (علیهما السلام) نقل می کند که فرمود: "وضو فقط به وسیله چیزی که از دو طرف (پیش و پس) خارج شود یا خواب، باطل می شود."
642- 2- (1) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ فَقَالا مَا یَخْرُجُ مِنْ طَرَفَیْکَ الْأَسْفَلَیْنِ مِنَ الذَّکَرِ وَ الدُّبُرِ مِنَ الْغَائِطِ وَ الْبَوْلِ أَوْ مَنِیٍّ أَوْ رِیحٍ وَ النَّوْمُ حَتَّی یُذْهِبَ الْعَقْلَ وَ کُلُّ النَّوْمِ یُکْرَهُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ تَسْمَعُ الصَّوْتَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ مِثْلَهُ (2) وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ حَتَّی یُذْهِبَ الْعَقْلَ (3)
******
ترجمه:
زراره نقل می کند که گفت: "به امام ابوجعفر و امام ابوعبدالله (علیهماالسلام) گفتم: چه چیزی وضو را باطل می کند؟" ایشان فرمودند: "هر چیزی که از دو طرف پایین (ذکر و دبر) خارج شود، مانند مدفوع، ادرار، منی، یا باد. و همچنین خوابی که عقل را ببرد. و هر نوع خوابی مکروه است، مگر اینکه صدا شنیده شود."
643- 3- (4) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ عُثْمَانَ یَعْنِی ابْنَ عِیسَی عَنْ أُدَیْمِ بْنِ الْحُرِّ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَیْسَ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِلَّا مَا خَرَجَ مِنْ طَرَفَیْکَ الْأَسْفَلَیْنِ.
******
ترجمه:
أُدَیْم بن حر نقل می کند که شنید امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "وضو تنها به وسیله چیزی که از دو طرف پایین (ذکر و دبر) خارج شود، باطل می شود."
644- 4- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَالِمٍ أَبِی الْفَضْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَیْسَ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِلَّا مَا خَرَجَ مِنْ طَرَفَیْکَ الْأَسْفَلَیْنِ اللَّذَیْنِ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْکَ بِهِمَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
ص: 249
******
ترجمه:
سالم أبو الفضل از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "وضو تنها به وسیله چیزی که از دو طرف پایین که خداوند به شما نعمت داده است، خارج شود، باطل می شود."
645- 5- (1) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرُّعَافِ وَ الْحِجَامَةِ وَ کُلِّ دَمٍ سَائِلٍ فَقَالَ لَیْسَ فِی هَذَا وُضُوءٌ إِنَّمَا الْوُضُوءُ مِنْ طَرَفَیْکَ اللَّذَیْنِ أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِمَا عَلَیْکَ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ الْمُرَادِیِّ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ ذَکَرَ بَدَلَ الرُّعَافِ الْقَیْ ءَ (2)
******
ترجمه:
ابو بصیر از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از او درباره خون ریزی بینی، حجامت و هر نوع خون سائل پرسیدم." امام فرمود: "در این موارد وضو واجب نیست، بلکه وضو از دو طرفی است که خداوند به شما نعمت داده است."
646- 6- (3) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ آدَمَ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ النَّاسُورِ (4) أَ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ قَالَ إِنَّمَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ ثَلَاثٌ الْبَوْلُ وَ الْغَائِطُ وَ الرِّیحُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (5)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (6) أَقُولُ: الْحَصْرُ إِضَافِیٌّ بِالنِّسْبَةِ إِلَی النَّاسُورِ وَ نَحْوِهِ وَ کَذَا بَعْضُ أَحَادِیثِ الْحَصْرِ أَعْنِی مَا لَهُ مُخَصِّصٌ لَمْ یَظْهَرْ کَوْنُهُ مِنْ بَابِ التَّقِیَّةِ.
ص: 250
******
ترجمه:
زکریا بن آدم نقل می کند که گفت: "از امام رضا (علیه السلام) درباره ناسور (نوعی زخم مزمن) پرسیدم. آیا وضو را باطل می کند؟" امام فرمود: "وضو را تنها سه چیز باطل می کند: ادرار، مدفوع، و باد."
می گویم: "تخصیص به طور نسبی نسبت به ناسور و مانند آن است و همچنین برخی از احادیث تخصیص که به معنای آن است که تخصیص ندارد و از باب تقیه نیست."
647- 7- (1) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا وَجَبَ الْوُضُوءُ مِمَّا خَرَجَ مِنَ الطَّرَفَیْنِ خَاصَّةً وَ مِنَ النَّوْمِ دُونَ سَائِرِ الْأَشْیَاءِ (2)- لِأَنَّ الطَّرَفَیْنِ هُمَا طَرِیقُ النَّجَاسَةِ وَ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ طَرِیقٌ تُصِیبُهُ النَّجَاسَةُ مِنْ نَفْسِهِ إِلَّا مِنْهُمَا فَأُمِرُوا بِالطَّهَارَةِ عِنْدَ مَا تُصِیبُهُمْ تِلْکَ النَّجَاسَةُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
فضل بن شاذان از امام رضا (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "وضو فقط برای آنچه که از دو طرف خاص (یعنی ذکر و دبر) و از خواب خارج می شود، واجب است؛ زیرا این دو طرف مسیر نجاست هستند و انسان هیچ راهی ندارد که نجاست او را از خود او بگیرد، مگر از این دو طرف. بنابراین، دستور داده شد که هنگام مواجهه با این نجاست از خودشان، طهارت کنند."
648- 8- (3) وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی عَنِ الْفَضْلِ قَالَ: سَأَلَ الْمَأْمُونُ الرِّضَا ع عَنْ مَحْضِ (4) الْإِسْلَامِ- فَکَتَبَ إِلَیْهِ فِی کِتَابٍ طَوِیلٍ وَ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِلَّا غَائِطٌ أَوْ بَوْلٌ أَوْ رِیحٌ أَوْ نَوْمٌ أَوْ جَنَابَةٌ.
******
ترجمه:
فضل نقل می کند که مأمون از امام رضا (علیه السلام) درباره ماهیت اسلام خالص سؤال کرد و امام در نامه ای طولانی نوشت: "وضو را تنها مدفوع، ادرار، باد، خواب یا جنابت باطل می کند."
649- 9- (5) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِلَّا مَا خَرَجَ مِنْ طَرَفَیْکَ اللَّذَیْنِ جَعَلَ (6) اللَّهُ لَکَ أَوْ قَالَ اللَّذَیْنِ أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِمَا (7) عَلَیْکَ.
******
ترجمه:
محمد بن اسماعیل بن بزیع از امام ابی الحسن الرضا (علیه السلام) نقل می کند که در حدیثی طولانی فرمود: امام ابوجعفر (علیه السلام) فرمود: "وضو تنها به وسیله چیزی که از دو طرفی که خداوند برای تو قرار داده یا به تو نعمت داده است، خارج شود، باطل می شود."
650- 10- (8) وَ بِأَسَانِیدِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ فِی جَوَابِ الْعِلَلِ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: وَ عِلَّةُ التَّخْفِیفِ فِی الْبَوْلِ وَ الْغَائِطِ لِأَنَّهُ أَکْثَرُ وَ أَدْوَمُ مِنَ الْجَنَابَةِ فَرَضِیَ فِیهِ بِالْوُضُوءِ لِکَثْرَتِهِ وَ مَشَقَّتِهِ وَ مَجِیئِهِ بِغَیْرِ إِرَادَةٍ مِنْهُمْ (9)
ص: 251
وَ لَا شَهْوَةٍ وَ الْجَنَابَةُ لَا تَکُونُ إِلَّا بِالاسْتِلْذَاذِ مِنْهُمْ وَ الْإِکْرَاهِ (1) لِأَنْفُسِهِمْ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ هُنَا وَ فِی کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (3).
******
ترجمه:
محمد بن سنان در جواب علل از امام رضا (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "علت تخفیف در مورد بول و غائط این است که آن ها بیشتر و دائمی تر از جنابت هستند، بنابراین به وضو راضی شده اند زیرا زیاد و مشقت بار است و بدون اراده آن ها می آید و بدون شهوت. اما جنابت تنها با لذت و اکراه بر خودشان رخ می دهد."
(4) 3 بَابُ أَنَّ النَّوْمَ الْغَالِبَ عَلَی السَّمْعِ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ عَلَی أَیِّ حَالٍ کَانَ وَ أَنَّهُ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ شَیْ ءٌ مِنَ الْأَشْیَاءِ غَیْرُ الْأَحْدَاثِ الْمَنْصُوصَةِ
******
ترجمه:
باب اینکه خواب غالب بر شنوایی وضو را باطل می کند به هر حالتی که باشد و هیچ چیز جز احداث منصوصه وضو را باطل نمی کند.
651- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ وَ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِلَّا مَا خَرَجَ مِنْ طَرَفَیْکَ أَوِ النَّوْمُ.
******
ترجمه:
زراره از یکی از دو امام (علیهما السلام) نقل می کند که فرمود: "وضو فقط به وسیله چیزی که از دو طرف (ذکر و دبر) خارج شود یا خواب، باطل می شود."
652- 2- (6) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ (7) قَالا سَأَلْنَا الرِّضَا ع عَنِ الرَّجُلِ یَنَامُ عَلَی
ص: 252
دَابَّتِهِ فَقَالَ إِذَا ذَهَبَ النَّوْمُ بِالْعَقْلِ فَلْیُعِدِ الْوُضُوءَ.
******
ترجمه:
محمد بن عبدالله نقل می کند که از امام رضا (علیه السلام) درباره مردی که روی دابّه (حیوانی که بر آن سوار می شود) خوابیده است، پرسیدیم. امام فرمود: "اگر خواب عقل را از بین ببرد، باید وضو را تجدید کند."
653- 3- (1) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ عَوَّاضٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ مَنْ نَامَ وَ هُوَ رَاکِعٌ أَوْ سَاجِدٌ أَوْ مَاشٍ عَلَی أَیِّ الْحَالاتِ فَعَلَیْهِ الْوُضُوءُ.
******
ترجمه:
عبدالحمید بن عواض از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "شنیدم ایشان می فرمودند: کسی که در حال رکوع، سجده یا راه رفتن خوابیده باشد، در هر حالتی که باشد، بر او وضو واجب است."
654- 4- (2) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِلَّا حَدَثٌ وَ النَّوْمُ حَدَثٌ.
******
ترجمه:
اسحاق بن عبدالله اشعری از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "وضو تنها به وسیله رخدادی (حدَث) و خواب هم رخداد است، باطل می شود."
655- 5- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَنَامُ وَ هُوَ سَاجِدٌ قَالَ یَنْصَرِفُ وَ یَتَوَضَّأُ.
******
ترجمه:
سماعه نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که در حال سجده خوابیده است، پرسیدم." امام فرمود: "او باید از سجده برخیزد و وضو بگیرد."
656- 6- (4) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ الْکِنَانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَخْفِقُ وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ فَقَالَ إِنْ کَانَ لَا یَحْفَظُ حَدَثاً مِنْهُ إِنْ کَانَ فَعَلَیْهِ الْوُضُوءُ وَ إِعَادَةُ الصَّلَاةِ وَ إِنْ کَانَ یَسْتَیْقِنُ أَنَّهُ لَمْ یُحْدِثْ فَلَیْسَ عَلَیْهِ وُضُوءٌ وَ لَا إِعَادَةٌ.
******
ترجمه:
ابو صبّاح کنانی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره مردی که در نماز چرت می زند پرسیدم." امام فرمود: اگر در زمان چرت زدن خودش را از حدث حفظ نکرده باید وضو بگیرد و نماز را تکرار کند. و اگر یقین دارد که رخدادی از او صادر نشده است، وضو و تکرار نماز بر او واجب نیست.
مَا یَعْنِی بِذَلِکَ إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ (1) قَالَ إِذَا قُمْتُمْ مِنَ النَّوْمِ- قُلْتُ یَنْقُضُ النَّوْمُ الْوُضُوءَ فَقَالَ نَعَمْ إِذَا کَانَ یَغْلِبُ عَلَی السَّمْعِ وَ لَا یُسْمَعُ الصَّوْتُ.
******
ترجمه:
ابن بکیر نقل می کند که گفت: "به امام ابی عبدالله (علیه السلام) گفتم: خداوند تعالی می فرماید: وقتی برای نماز برخیزید (سوره مائده، آیه 6)، این به چه معناست؟" امام فرمود: "وقتی از خواب برخیزید." گفتم: "آیا خواب وضو را باطل می کند؟" امام فرمود: "بله، اگر خواب بر شنیدن غلبه کند و صدای آن شنیده نشود.
658- 8- (2) وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخَفْقَةِ وَ الْخَفْقَتَیْنِ فَقَالَ مَا أَدْرِی مَا الْخَفْقَةِ وَ الْخَفْقَتَیْنِ (3)- إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ (4)- إِنَّ عَلِیّاً ع کَانَ یَقُولُ مَنْ وَجَدَ طَعْمَ النَّوْمِ فَإِنَّمَا أُوجِبَ عَلَیْهِ الْوُضُوءُ.
******
ترجمه:
زید شحّام نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره یک یا دو چرت (خفقة) پرسیدم." امام فرمود: "من نمی دانم یک یا دو چرت چه هستند. خداوند تعالی می فرماید: بَلِ الإِنسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (سوره قیامت، آیه 14). امام علی (علیه السلام) می فرمود: کسی که طعم خواب را چشیده است، بر او وضو واجب است."
659- 9- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ مَنْ وَجَدَ طَعْمَ النَّوْمِ قَائِماً أَوْ قَاعِداً فَقَدْ وَجَبَ عَلَیْهِ الْوُضُوءُ.
******
ترجمه:
عبدالرحمن بن حجاج نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسیدم و ایشان مانند همان روایت را بیان کردند اما درادامه آن فرمود: هر کسی که طعم خواب را چشید چه ایستاده چه نشسته، وضو بر او واجب است."
660- 10- (6) وَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَیْسَ یُرَخَّصُ فِی النَّوْمِ فِی شَیْ ءٍ مِنَ الصَّلَاةِ.
******
ترجمه:
ابن سنان (عبدالله) از عمر بن یزید از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "در هیچ بخشی از نماز خواب مجاز نیست."
661- 11- (7) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یَرْقُدُ وَ هُوَ قَاعِدٌ هَلْ عَلَیْهِ وُضُوءٌ فَقَالَ لَا وُضُوءَ عَلَیْهِ
ص: 254
مَا دَامَ قَاعِداً إِنْ لَمْ یَنْفَرِجْ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا مَرَّ (1) أَوْ عَلَی عَدَمِ غَلَبَةِ النَّوْمِ عَلَی السَّمْعِ لِمَا مَضَی (2) وَ یَأْتِی (3).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل می کند که گفت: "موسی بن جعفر (علیه السلام) درباره مردی که در حالی که نشسته خوابیده است، پرسیده شد. آیا بر او وضو واجب است؟" امام فرمود: "تا زمانی که نشسته است و (پاهایش) از هم جدا نشده است، وضو بر او واجب نیست."
می گویم: "این حکم بر تقیه حمل می شود به دلایلی که گذشته یا بر عدم غلبه خواب بر شنیدن به دلایلی که گذشت."
662- 12- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الرَّجُلِ یَخْفِقُ رَأْسُهُ وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ قَائِماً أَوْ رَاکِعاً فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ وُضُوءٌ.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ (5) وَ یَحْتَمِلُ الْإِنْکَارُ أَیْضاً.
******
ترجمه:
سماعه بن مهران نقل می کند که گفت: "از امام پرسیدم درباره مردی که در حالت نماز سرش چرت می زند، ایستاده یا در رکوع." امام فرمود: "وضو بر او واجب نیست."
می گویم: "این حکم پیش تر گفته شده و احتمال انکار نیز دارد."
663- 13- (6) وَ فِی الْعِلَلِ وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِالسَّنَدِ الْآتِی عَنِ الْفَضْلِ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: (إِنَّمَا) (7) وَجَبَ الْوُضُوءُ مِمَّا خَرَجَ مِنَ الطَّرَفَیْنِ خَاصَّةً وَ مِنَ النَّوْمِ دُونَ سَائِرِ الْأَشْیَاءِ (8)- لِأَنَّ الطَّرَفَیْنِ هُمَا طَرِیقُ النَّجَاسَةِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ أَمَّا النَّوْمُ فَإِنَّ النَّائِمَ إِذَا غَلَبَ عَلَیْهِ النَّوْمُ یُفْتَحُ کُلُّ شَیْ ءٍ مِنْهُ وَ اسْتَرْخَی فَکَانَ أَغْلَبُ الْأَشْیَاءِ عَلَیْهِ (9) فِیمَا یَخْرُجُ مِنْهُ الرِّیحَ فَوَجَبَ عَلَیْهِ الْوُضُوءُ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ.
أَقُولُ: وَ أَحَادِیثُ الْحَصْرِ کَثِیرَةٌ تَقَدَّمَ بَعْضُهَا (10) وَ یَأْتِی الْبَاقِی (11).
ص: 255
******
ترجمه:
فضل از امام رضا (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "وضو فقط برای آنچه که از دو طرف خاص (یعنی ذکر و دبر) و از خواب خارج می شود، واجب است؛ زیرا این دو طرف مسیر نجاست هستند... و اما خواب، وقتی خواب بر انسان غلبه کند، همه چیز از او باز می شود و استرخاء می کند و شایع ترین چیزی که از او خارج می شود، باد است؛ بنابراین وضو به این علت واجب است." می گویم: "و احادیث حصر زیاد هستند که برخی از آن ها پیش تر بیان شده و برخی دیگر در آینده خواهند آمد."
664- 14- (1) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی شُعَیْبٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُمْرَانَ أَنَّهُ سَمِعَ عَبْداً صَالِحاً ع یَقُولُ مَنْ نَامَ وَ هُوَ جَالِسٌ لَا یَتَعَمَّدُ النَّوْمَ فَلَا وُضُوءَ عَلَیْهِ.
أَقُولُ: قَدْ تَقَدَّمَ الْوَجْهُ فِی مِثْلِهِ (2).
******
ترجمه:
عمران بن حمران نقل می کند که شنید عبد صالح (علیه السلام) می فرماید: "کسی که در حالت نشسته خوابیده باشد و خواب را عمداً انجام نداده باشد، وضو بر او واجب نیست."
665- 15- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ بَکْرِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع هَلْ یَنَامُ الرَّجُلُ وَ هُوَ جَالِسٌ فَقَالَ کَانَ أَبِی یَقُولُ إِذَا نَامَ الرَّجُلُ وَ هُوَ جَالِسٌ مُجْتَمِعٌ فَلَیْسَ عَلَیْهِ وُضُوءٌ وَ إِذَا نَامَ مُضْطَجِعاً فَعَلَیْهِ الْوُضُوءُ.
******
ترجمه:
بکر بن ابی بکر حضرمی نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسیدم: آیا مردی که در حالت نشسته خوابیده باشد، نیاز به وضو دارد؟" امام فرمود: "پدرم می گفت: اگر مردی در حالی که نشسته و جمع شده خوابید، وضو بر او واجب نیست و اگر دراز کشیده خوابید، وضو بر او واجب است."
666- 16- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ هَلْ یُنْقَضُ وُضُوؤُهُ إِذَا نَامَ وَ هُوَ جَالِسٌ قَالَ إِنْ کَانَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فِی الْمَسْجِدِ فَلَا وُضُوءَ عَلَیْهِ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ فِی حَالِ ضَرُورَةٍ.
أَقُولُ: قَدْ عَرَفْتَ وَجْهَهُ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی أَنَّهُ یَتَیَمَّمُ لِتَعَذُّرِ الْوُضُوءِ لِلتَّصْرِیحِ فِیهِ بِالضَّرُورَةِ وَ لِمَا یَأْتِی فِی التَّیَمُّمِ (5) وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7)
******
ترجمه:
عبدالله بن سنان از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که در مورد مردی که آیا وضویش هنگام خواب در حالت نشسته باطل می شود، پرسید. امام فرمود: "اگر در روز جمعه در مسجد باشد، وضوی او باطل نمی شود؛ زیرا این حالت ضروری است."
می گویم: "توجیه این حکم پیش تر بیان شده و احتمال دارد که به علت تعذر وضو گرفتن، به تیمم بسنده شود؛ زیرا به وضوح در آن به ضرورت اشاره شده و در تیمم آمده است."
ص: 256
(1) 4 بَابُ حُکْمِ مَا أَزَالَ الْعَقْلَ مِنْ إِغْمَاءٍ وَ جُنُونٍ وَ سُکْرٍ وَ غَیْرِهَا
******
ترجمه:
باب حکم آنچه که عقل را از بین می برد از غش، جنون، مستی و غیره.
667- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ بِهِ عِلَّةٌ لَا یَقْدِرُ عَلَی الِاضْطِجَاعِ وَ الْوُضُوءُ یَشْتَدُّ عَلَیْهِ وَ هُوَ قَاعِدٌ مُسْتَنِدٌ بِالْوَسَائِدِ فَرُبَّمَا أَغْفَی وَ هُوَ قَاعِدٌ عَلَی تِلْکَ الْحَالِ قَالَ یَتَوَضَّأُ قُلْتُ لَهُ إِنَّ الْوُضُوءَ یَشْتَدُّ عَلَیْهِ لِحَالِ عِلَّتِهِ فَقَالَ إِذَا خَفِیَ عَلَیْهِ الصَّوْتُ فَقَدْ وَجَبَ عَلَیْهِ الْوُضُوءُ وَ قَالَ یُؤَخِّرُ الظُّهْرَ وَ یُصَلِّیهَا مَعَ الْعَصْرِ یَجْمَعُ بَیْنَهُمَا وَ کَذَلِکَ الْمَغْرِبُ وَ الْعِشَاءُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
أَقُولُ: اسْتَدَلَّ بِهِ الشَّیْخُ عَلَی الْحُکْمِ الْمَذْکُورِ وَ لَیْسَ بِصَرِیحٍ لَکِنَّ الشَّیْخَ نَقَلَ الْإِجْمَاعَ عَلَی أَنَّ زَوَالَ الْعَقْلِ مُطْلَقاً یَنْقُضُ الطَّهَارَةَ مَعَ مُوَافَقَتِهِ لِلِاحْتِیَاطِ وَ أَحَادِیثُ حَصْرِ النَّوَاقِضِ تَدُلُّ عَلَی عَدَمِ النَّقْضِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
******
ترجمه:
معمر بن خلاد نقل می کند که گفت: "از امام ابوالحسن (علیه السلام) درباره مردی که دچار بیماری است و نمی تواند دراز بکشد و وضو گرفتن برایش سخت است و در حالت نشسته با استفاده از بالش ها می نشیند و شاید در همین حال چرت بزند، پرسیدم." امام فرمود: "باید وضو بگیرد." گفتم: "وضو گرفتن برایش به دلیل بیماری اش سخت است." امام فرمود: "اگر صدا بر او غلبه کند، وضو بر او واجب است." همچنین فرمود: "نماز ظهر را تأخیر بیندازد و با نماز عصر جمع بخواند و همین طور نماز مغرب و عشاء."
می گویم: مرحوم شیخ به این حدیث برای حکم مذکور استناد کرد، اگرچه صریح نیست، اما مرحوم شیخ اجماع را نقل کرده است که از بین رفتن عقل به طور مطلق وضو را باطل می کند با موافقت با احتیاط و احادیث حصر نواقض نشان می دهد که وضو باطل نمی شود. خداوند داناتر است."
ص: 257
(1) 5 بَابُ أَنَّ مَا یَخْرُجُ مِنَ الدُّبُرِ مِنْ حَبِّ الْقَرْعِ وَ الدِّیدَانِ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِلَّا أَنْ یَکُونَ مُتَلَطِّخاً بِالْعَذِرَةِ (2)
******
ترجمه:
باب اینکه آنچه از دبر بیرون می آید مانند دانه کدو و کرم، وضو را باطل نمی کند مگر اینکه به عذره آلوده باشد.
( در حاشیه نسخه خطی آمده است: اگر از یکی از دو راه (دبر یا فرج) کرم یا دیگر حشرات، سنگریزه، خون غیر از سه نوع خون (حیض، نفاس، استحاضه)، مو، یا مواد دیگر یا روغنی که در احلیل قطره شده، بیرون بیاید وضو را باطل نمی کند مگر اینکه چیزی از نواقض وضو همراه داشته باشد. علمای ما برای اصل و آنچه از احادیث نقل شده به آن معتقدند. و ابو حنیفه و اصحاب او، شافعی، ثوری، اوزاعی، احمد، ابو اسحاق و ابو ثور گفته اند که ناقض وضو است به دلیل عدم جدایی از رطوبت و این ممنوع است. این موضوع در تذکره آمده است.)
668- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحَسَنِ ابْنِ أَخِی فُضَیْلٍ عَنْ فُضَیْلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَخْرُجُ مِنْهُ مِثْلُ حَبِّ الْقَرْعِ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ وُضُوءٌ.
******
ترجمه:
فضیل از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که درباره مردی که چیزی شبیه به دانه های کدو از او خارج می شود، امام فرمود: "بر او وضو واجب نیست.
669- 2- (4)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ إِذَا کَانَتْ مُتَلَطِّخَةً (5) بِالْعَذِرَةِ أَعَادَ الْوُضُوءَ.
******
ترجمه:
مرحوم کلینی نقل می کند و روایت شده است: "اگر چیزی که خارج می شود آلوده به مدفوع باشد، وضو باید تکرار شود."
670- 3- (6) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ ظَرِیفٍ یَعْنِی ابْنَ نَاصِحٍ (7) عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَیْسَ فِی حَبِّ الْقَرْعِ وَ الدِّیدَانِ الصِّغَارِ وُضُوءٌ إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْقَمْلِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (8)
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (9).
ص: 258
******
ترجمه:
عبدالله بن یزید از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "در مورد دانه های کدو و کرم های کوچک، وضو واجب نیست؛ زیرا این ها به منزله شپش هستند."
671- 4- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَسْقُطُ مِنْهُ الدَّوَابُّ (2) وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ یَمْضِی فِی (3) صَلَاتِهِ وَ لَا یَنْقُضُ ذَلِکَ وُضُوءَهُ.
******
ترجمه:
حریز نقل می کند که از کسی شنیده که امام ابوعبدالله (علیه السلام) در مورد مردی که در حال نماز حیوانات (مانند شپش یا حشره) از او می افتند، فرمود: "او باید به نماز خود ادامه دهد و این وضوی او را باطل نمی کند."
672- 5- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ فِی صَلَاتِهِ فَیَخْرُجُ مِنْهُ حَبُّ الْقَرْعِ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ إِنْ کَانَ خَرَجَ نَظِیفاً مِنَ الْعَذِرَةِ فَلَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ ءٌ (5) وَ لَمْ یُنْقَضْ وُضُوؤُهُ وَ إِنْ خَرَجَ مُتَلَطِّخاً بِالْعَذِرَةِ فَعَلَیْهِ أَنْ یُعِیدَ الْوُضُوءَ وَ إِنْ کَانَ فِی صَلَاتِهِ قَطَعَ الصَّلَاةَ وَ أَعَادَ الْوُضُوءَ وَ الصَّلَاةَ.
******
ترجمه:
عمار بن موسی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که درباره مردی که در حال نماز دانه کدو از او خارج می شود، پرسیده شد. امام فرمود: "اگر آن دانه به طور تمیز (بدون آلودگی به مدفوع) خارج شده باشد، وضو باطل نمی شود و نیازی به انجام دوباره وضو نیست. اما اگر با مدفوع آلوده شده باشد، باید وضو را تجدید کند. و اگر در حال نماز باشد، باید نماز را قطع کرده، وضو را تجدید کرده و نماز را دوباره بخواند."
673- 6- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أَخِی فُضَیْلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ: فِی الرَّجُلِ یَخْرُجُ مِنْهُ مِثْلُ حَبِّ الْقَرْعِ قَالَ عَلَیْهِ وُضُوءٌ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی کَوْنِهِ مُتَلَطِّخاً بِالْعَذِرَةِ لِلتَّفْصِیلِ السَّابِقِ وَ هُوَ قَرِیبٌ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِ لَهَا وَ وَجْهُ إِطْلَاقِهِ مُلَاحَظَتُهَا وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْکَارِیِّ وَ یَحْتَمِلُ حُصُولُ الْغَلَطِ مِنَ النَّاسِخِ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ طَرِیقِ الْکُلَیْنِیِّ (7) فِی رِوَایَةِ هَذَا الْحَدِیثِ بِعَیْنِهِ وَ فِیهِ لَیْسَ عَلَیْهِ وُضُوءٌ
ص: 259
فَکَأَنَّ لَفْظَ لَیْسَ سَقَطَ مِنْ نُسْخَةِ الشَّیْخِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَصْرُ النَّوَاقِضِ فِی عِدَّةِ أَحَادِیثَ (1) وَ هُوَ دَالٌّ عَلَی الْمَقْصُودِ هُنَا.
******
ترجمه:
ابن برادر فضیل از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "در مورد مردی که چیزی شبیه دانه کدو از او خارج شود، وضو بر او واجب است."
می گویم: مرحوم شیخ این حدیث را به حالتی حمل کرده که آن چیز با مدفوع آلوده شده باشد، و این تفسیر نزدیک است و ممکن است این را به تقیه حمل کند؛ زیرا موافق آن است. همچنین احتمال دارد که حمل بر استفهام انکاری باشد و احتمال دارد که اشتباه از سوی ناسخ رخ داده باشد؛ زیرا در روایت کلینی همین حدیث آمده است و در آن نوشته شده که وضو بر او واجب نیست
(2) 6 بَابُ أَنَّ الْقَیْ ءَ وَ الْمِدَّةَ (3) وَ الْقَیْحَ وَ الْجُشَاءَ (4) وَ الضَّحِکَ وَ الْقَهْقَهَةَ وَ الْقَرْقَرَةَ فِی الْبَطْنِ لَا یَنْقُضُ شَیْ ءٌ مِنْهَا الْوُضُوءَ
******
ترجمه:
باب اینکه قی، مدّه(آبخونه)، قیح(عفونت)، آروغ، خنده، قهقهه و غرغر شکم هیچ کدام وضو را باطل نمی کنند.
674- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَتَجَشَّأُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ شَیْ ءٌ أَ یُعِیدُ الْوُضُوءَ قَالَ لَا.
******
ترجمه:
حسین بن ابی علاء نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که در حال آروغ زدن چیزی از او خارج می شود، پرسیدم. آیا باید وضو را تکرار کند؟ امام فرمود: "نه."
675- 2- (6) وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ أَبِی دَاوُدَ جَمِیعاً عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا قَاءَ الرَّجُلُ وَ هُوَ عَلَی طُهْرٍ فَلْیَتَمَضْمَضْ.
******
ترجمه:
عبید بن زراره از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اگر مردی در حالی که بر وضو است، قی کند، باید مضمضه (شستشوی دهان) انجام دهد."
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
{ابو اسامه نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره قی (استفراغ) پرسیدم که آیا وضو را باطل می کند؟" امام فرمود: "نه."
در حاشیه نسخه خطی آمده است که لفظش این است: علامه در التذکرة گفته است: قی (استفراغ) وضو را باطل نمی کند، چه کم باشد و چه زیاد، و همچنین چیزی که از غیر دو طریق (سبيلین) خارج شود مانند خون، بزاق، خون دماغ و غیر آن. علمای ما به این نظر رفته اند و آن را از جماعتی از صحابه و دیگران نقل کرده اند، به دلیل اصل و به استناد قول ائمه (ع) که فرموده اند: «وضو را جز آنچه از دو طرف (سبيلین) خارج شود یا خواب، باطل نمی کند.» اما ابوحنیفه گفته است: اگر قی به اندازه ای باشد که دهان را پر کند، وضو را واجب می کند وگرنه خیر. و غیر او گفته اند اگر نجس باشد و جاری شود، وضو را واجب می کند. و روایت دیگری هست که اگر مقدار خارج شده به اندازه ای باشد که از شستن آن چشم پوشی می شود، یعنی به اندازه یک وجب، وضو را واجب نمی کند.}
677- 4- (2) وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْقَهْقَهَةُ لَا تَنْقُضُ الْوُضُوءَ وَ تَنْقُضُ الصَّلَاةَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
زراره از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "خنده ی بلند وضو را باطل نمی کند ولی نماز را باطل می کند."
678- 5- (4) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْقَلْسِ وَ هِیَ الْجُشْأَةُ یَرْتَفِعُ الطَّعَامُ مِنْ جَوْفِ الرَّجُلِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونَ تَقَیَّأَ وَ هُوَ قَائِمٌ فِی الصَّلَاةِ قَالَ لَا یَنْقُضُ ذَلِکَ وُضُوءَهُ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5) وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ وَ ذَکَرَ أَنَّهُ کَانَ عِنْدَهُ بِخَطِّ الشَّیْخِ الطُّوسِیِّ وَ أَنَّ اسْمَهُ کِتَابُ نَوَادِرِ الْمُصَنِّفِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ (6).
ص: 261
******
ترجمه:
سماعه نقل می کند که گفت: "از امام درباره قلس (آروغ) که غذا از معده مرد بالا می آید بدون اینکه استفراغ کرده باشد و او در حال نماز ایستاده باشد، پرسیدم." امام فرمود: "این وضو را باطل نمی کند....
679- 6- (1) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ یَعْنِی ابْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ الْقَیْ ءِ وَ الرُّعَافِ وَ الْمِدَّةِ أَ تَنْقُضُ الْوُضُوءَ أَمْ لَا قَالَ لَا تَنْقُضُ شَیْئاً.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ مِثْلَهُ (2) إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ الْمِدَّةِ (3) وَ الدَّمِ.
قَالَ الْجَوْهَرِیُّ الْمِدَّةُ مَا یَجْتَمِعُ فِی الْجُرْحِ مِنَ الْقَیْحِ (4).
******
ترجمه:
ابراهیم بن ابی محمود نقل می کند که گفت: "از امام رضا (علیه السلام) درباره قی (استفراغ)، خونریزی بینی (رعاف) و مِدّه (ترشح زخم) پرسیدم که آیا وضو را باطل می کنند یا نه؟ امام فرمود: "این ها چیزی را باطل نمی کنند."
الجوهر می گوید: "مده همان چرکی است که در زخم جمع می شود."
680- 7- (5) وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَخِیهِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الرُّعَافِ وَ الْحِجَامَةِ وَ الْقَیْ ءِ قَالَ لَا یَنْقُضُ هَذَا شَیْئاً مِنَ الْوُضُوءِ وَ لَکِنْ یَنْقُضُ الصَّلَاةَ.
******
ترجمه:
علی بن یقطین نقل می کند که گفت: "از امام ابوالحسن (علیه السلام) درباره خونریزی بینی (رعاف)، حجامت و قی (استفراغ) پرسیدم. امام فرمود: "این ها چیزی از وضو را باطل نمی کنند، اما نماز را باطل می کنند."
681- 8- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ غَالِبِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رَوْحِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِیمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْقَیْ ءِ قَالَ لَیْسَ فِیهِ وُضُوءٌ وَ إِنْ تَقَیَّأْتَ مُتَعَمِّداً.
******
ترجمه:
روح بن عبدالرحیم نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره قی (استفراغ) پرسیدم. امام فرمود: 'وضو لازم نیست، حتی اگر عمداً قی کرده باشی.'"
682- 9- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 262
قَالَ: لَیْسَ فِی الْقَیْ ءِ وُضُوءٌ.
******
ترجمه:
ابو بصیر از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "وضو برای قی (استفراغ) واجب نیست.
683- 10- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ رَهْطٍ سَمِعُوهُ یَقُولُ إِنَّ التَّبَسُّمَ فِی الصَّلَاةِ لَا یَنْقُضُ الصَّلَاةَ وَ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِنَّمَا یَقْطَعُ الضَّحِکُ الَّذِی فِیهِ الْقَهْقَهَةُ (2).
أَقُولُ: ذَکَرَ الشَّیْخُ أَنَّ الْقَطْعَ مَخْصُوصٌ بِالصَّلَاةِ لِأَنَّهُ إِنَّمَا یُسْتَعْمَلُ فِیهَا لَا فِی الْوُضُوءِ.
******
ترجمه:
ابوعمیر : جمعی شنیدند که فرمود: "لبخند در نماز وضو را باطل نمی کند و نماز را نیز باطل نمی کند. تنها خنده بلند که شامل قهقهه است، نماز را باطل می کند."
{در حاشیه نسخه خطی آمده است که لفظش این است: علامه در التذکرة گفته است: قهقهه (خنده بلند) وضو را باطل نمی کند، حتی اگر در نماز رخ دهد، ولی نماز را باطل می کند. اکثر علمای ما به این نظر رفته اند و سپس آن را از برخی از علمای عامه نقل کرده و به اصل و احادیث حصر استدلال کرده است تا اینکه گفته: ابن جنید از ما گفته است: کسی که در نمازش قهقهه کند، نمازش قطع می شود و وضویش را تجدید می کند به دلیل روایت سماعة. و ابوحنیفه گفته است: قهقهه در نماز وضو را واجب می کند و این نظر از حسن و نخعی روایت شده و ثوری نیز به آن قائل است. و از اوزاعی دو روایت نقل شده است... از آن، قبلاً.}
می گویم: مرحوم شیخ ذکر کرده که قطع شدن مخصوص نماز است؛ زیرا این اصطلاح تنها در مورد نماز استفاده می شود، نه در وضو."
684- 11- (3) وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ أَخِیهِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ قَالَ الْحَدَثُ تَسْمَعُ صَوْتَهُ أَوْ تَجِدُ رِیحَهُ وَ الْقَرْقَرَةُ فِی الْبَطْنِ إِلَّا شَیْئاً تَصْبِرُ عَلَیْهِ وَ الضَّحِکُ فِی الصَّلَاةِ وَ الْقَیْ ءُ.
أَقُولُ: قَوْلُهُ إِلَّا شَیْئاً تَصْبِرُ عَلَیْهِ أَیْ تَحْبِسُهُ وَ لَا تُخْرِجُهُ وَ مَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِکَ مِنَ الرِّیحِ فَإِخْرَاجُهُ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ دُونَ مُجَرَّدِ الْقَرْقَرَةِ.
******
ترجمه:
سماعه نقل می کند که گفت: "از امام درباره چیزی که وضو را باطل می کند، پرسیدم. امام فرمود: 'حدثی که صدایش را بشنوی یا بویش را احساس کنی و قَرْقَرَة (صدای غرغر) در شکم، مگر اینکه آن را نگه داری و خارج نشود، و خنده در نماز و قی (استفراغ) وضو را باطل می کند.'"
می گویم: سخن او که «مگر چیزی که بر آن صبر کنی» یعنی آن را نگه داری و بیرون نیاوری، و معلوم است که این درباره باد (نفخ) است، پس بیرون آوردن آن وضو را باطل می کند، نه صرفاً قرقره (صدای شکم).
685- 12- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الرُّعَافُ وَ الْقَیْ ءُ وَ التَّخْلِیلُ یُسِیلُ الدَّمَ إِذَا اسْتَکْرَهْتَ شَیْئاً یَنْقُضُ الْوُضُوءَ وَ إِنْ لَمْ تَسْتَکْرِهْهُ لَمْ
ص: 263
یَنْقُضِ الْوُضُوءَ.
أَقُولُ: حَمَلَهُمَا الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِمَا لِلْعَامَّةِ وَ جَوَّزَ حَمْلَهُمَا عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.
******
ترجمه:
ابو عبیده حذاء از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "رعاف (خونریزی بینی)، قی (استفراغ) و تخلیل (که خون جاری می شود)، وضو را باطل می کند اگر از چیزی که نفرت داری باشد؛ و اگر آن چیز را نفرت نداری، وضو را باطل نمی کند."
می گویم: مرحوم شیخ این حدیث را به تقیه حمل کرده است چون موافق با احادیث عامه است و احتمال داده که این حدیث مستحب باشد."
686- 13- (1) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع لَا یَقْطَعُ التَّبَسُّمُ الصَّلَاةَ وَ تَقْطَعُهَا الْقَهْقَهَةُ وَ لَا تَنْقُضُ الْوُضُوءَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (3).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن الحسین نقل می کند که امام صادق (علیه السلام) فرمود: "لبخند نماز را باطل نمی کند ولی خنده بلند (قهقهه) نماز را باطل می کند و وضو را باطل نمی کند."
(4) 7 بَابُ أَنَّهُ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ رُعَافٌ وَ لَا حِجَامَةٌ وَ لَا خُرُوجُ دَمٍ غَیْرُ الْحَیْضِ وَ الِاسْتِحَاضَةِ وَ النِّفَاسِ
******
ترجمه:
باب اینکه خون دماغ، حجامت و خروج خون غیر از حیض، استحاضه و نفاس وضو را باطل نمی کنند.
687- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یَأْخُذُهُ الرُّعَافُ وَ الْقَیْ ءُ فِی الصَّلَاةِ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یَنْفَتِلُ فَیَغْسِلُ أَنْفَهُ وَ یَعُودُ فِی صَلَاتِهِ وَ إِنْ تَکَلَّمَ فَلْیُعِدْ صَلَاتَهُ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ وُضُوءٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
محمد بن مسلم نقل می کند که گفت: "از امام باقر (علیه السلام) درباره مردی که در نماز دچار خونریزی بینی (رعاف) و قی (استفراغ) می شود، پرسیدم. امام فرمود: 'او باید از نماز خارج شود، بینی خود را بشوید و به نماز بازگردد. و اگر در این میان سخن گفت، باید نماز خود را تکرار کند و وضو بر او واجب نیست.'"
688- 2- (7) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ
ص: 264
رَجُلٍ رَعَفَ فَلَمْ یَرْقَأْ رُعَافُهُ حَتَّی دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ قَالَ یَحْشُو أَنْفَهُ بِشَیْ ءٍ ثُمَّ یُصَلِّی وَ لَا یُطِیلُ إِنْ خَشِیَ أَنْ یَسْبِقَهُ الدَّمُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
حلبی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "در مورد مردی که خونریزی بینی (رعاف) داشته و خونریزی او تا وقت نماز قطع نمی شود، از ایشان پرسیدم. امام فرمود: 'باید چیزی در بینی خود بگذارد و سپس نماز بخواند و نباید نماز را طولانی کند اگر نگران است که خون بر آن غلبه کند.'"
689- 3- (3) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ تَخْرُجُ بِهِ الْقُرُوحُ لَا تَزَالُ تَدْمَی کَیْفَ یُصَلِّی قَالَ یُصَلِّی وَ إِنْ کَانَتِ الدِّمَاءُ تَسِیلُ.
أَقُولُ: وَ فِی مَعْنَاهُ أَحَادِیثُ أُخَرُ تَأْتِی فِی مَحَلِّهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (4).
******
ترجمه:
علاء از محمد از یکی از امامان (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره مردی که زخم های او دائماً خونریزی می کنند و چگونه باید نماز بخواند، پرسیدم." امام فرمود: "او باید نماز بخواند حتی اگر خون ها در حال جاری شدن باشند."
690- 4- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ لَوْ رَعَفْتُ دَوْرَقاً (6) مَا زِدْتُ عَلَی أَنْ أَمْسَحَ مِنِّی الدَّمَ وَ أُصَلِّیَ.
******
ترجمه:
جابر از امام باقر (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "شنیدم که ایشان می فرمود: اگر دَورَقی (ظرفی برای نوشیدن) خونریزی داشته باشم، تنها به پاک کردن خون از خودم بسنده می کنم و نماز می خوانم."
691- 5- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِذَا قَاءَ الرَّجُلُ وَ هُوَ عَلَی طُهْرٍ فَلْیَتَمَضْمَضْ وَ إِذَا رَعَفَ وَ هُوَ عَلَی وُضُوءٍ فَلْیَغْسِلْ أَنْفَهُ فَإِنَّ ذَلِکَ یُجْزِیهِ وَ لَا یُعِیدُ وُضُوءَهُ.
ص: 265
******
ترجمه:
ابو بصیر نقل می کند که گفت: "شنیدم امام ابوعبدالله (علیه السلام) می فرمود: 'اگر مردی در حالی که بر طهارت است، قی (استفراغ) کند، باید مضمضه (شستشوی دهان) انجام دهد و اگر در حالی که بر وضو است، دچار خونریزی بینی (رعاف) شود، باید بینی خود را بشوید؛ و این برای او کافی است و نیازی به تجدید وضو نیست.'
692- 6- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ (عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ) (2) عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَعْقُوبَ الْهَاشِمِیِّ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْحِجَامَةِ أَ فِیهَا وُضُوءٌ قَالَ لَا الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از عبدالأعلی، از ابوعبدالله (ع) نقل شده که گفت: از ایشان درباره حجامت پرسیدم که آیا برای آن وضو لازم است؟ فرمود: خیر... .
693- 7- (3) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ (4) عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ (5) مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی حَبِیبٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ فِی الرَّجُلِ یَرْعُفُ وَ هُوَ عَلَی وُضُوءٍ قَالَ یَغْسِلُ آثَارَ الدَّمِ وَ یُصَلِّی.
******
ترجمه:
ابو حبیب اسدی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "در مورد مردی که در حالی که بر وضو است، دچار خونریزی بینی (رعاف) می شود، گفت: 'او باید آثار خون را بشوید و سپس نماز بخواند.'
694- 8- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی هِلَالٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع أَ یَنْقُضُ الرُّعَافُ وَ الْقَیْ ءُ وَ نَتْفُ الْإِبْطِ الْوُضُوءَ فَقَالَ وَ مَا تَصْنَعُ بِهَذَا هَذَا قَوْلُ الْمُغِیرَةِ بْنِ سَعِیدٍ لَعَنَ اللَّهُ الْمُغِیرَةَ- یُجْزِیکَ مِنْ الرُّعَافِ وَ الْقَیْ ءِ أَنْ تَغْسِلَهُ وَ لَا تُعِیدُ الْوُضُوءَ.
******
ترجمه:
از ابوهلال نقل شده که گفت: از ابوعبدالله (ع) پرسیدم آیا خون دماغ، استفراغ و کندن موهای زیر بغل وضو را باطل می کند؟ فرمود: این چه سؤالی است؟ این سخن مغیره بن سعید است، خدا مغیره را لعنت کند! برای خون دماغ و استفراغ کافی است که آن را بشویی و نیازی به تجدید وضو نیست.
695- 9- (7) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَخَذَهُ تَقْطِیرٌ مِنْ قُرْحِهِ (8) إِمَّا دَمٌ وَ إِمَّا غَیْرُهُ قَالَ فَلْیَضَعْ (9) خَرِیطَةً وَ لْیَتَوَضَّأْ وَ لْیُصَلِّ فَإِنَّمَا ذَلِکَ بَلَاءٌ ابْتُلِیَ بِهِ فَلَا
ص: 266
یُعِیدَنَّ إِلَّا مِنَ الْحَدَثِ الَّذِی یُتَوَضَّأُ مِنْهُ.
******
ترجمه:
سماعه نقل می کند که گفت: "از امام درباره مردی که از زخم او، خواه خون باشد یا چیز دیگر، چکه می کند و پرسیدم چه باید کند؟" امام فرمود: "باید کیسه ای بگذارد و وضو بگیرد و نماز بخواند، زیرا این بلایی است که به آن مبتلا شده است و نیازی به تجدید وضو ندارد مگر اینکه حادثه ای رخ دهد که وضو را باطل کند.
696- 10- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرُّعَافِ وَ الْحِجَامَةِ وَ کُلِّ دَمٍ سَائِلٍ فَقَالَ لَیْسَ فِی هَذَا وُضُوءٌ إِنَّمَا الْوُضُوءُ مِنْ طَرَفَیْکَ اللَّذَیْنِ أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِمَا عَلَیْکَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ (2)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
ابو بصیر از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که گفت: "از ایشان درباره رعاف (خونریزی بینی)، حجامت و هر خون جاری دیگری پرسیدم." امام فرمود: "برای این موارد وضو واجب نیست، بلکه وضو از طرفین (دبر وقبل) است که خداوند به تو نعمت داده است."
697- 11- (4) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع یَقُولُ کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ فِی الرَّجُلِ یُدْخِلُ یَدَهُ فِی أَنْفِهِ فَیُصِیبُ خَمْسَ أَصَابِعِهِ الدَّمُ قَالَ یُنَقِّیهِ وَ لَا یُعِیدُ الْوُضُوءَ.
******
ترجمه:
حسن بن علی وشاء نقل می کند که گفت: "شنیدم امام ابوالحسن (علیه السلام) می فرمود: امام ابوعبدالله (علیه السلام) می گفت در مورد مردی که دستش را در بینی اش می کند و پنج انگشتش به خون آغشته می شود، باید آن را پاک کند و نیازی به تجدید وضو نیست."
698- 12- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ الْحُرِّ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَصَابَهُ دَمٌ سَائِلٌ قَالَ یَتَوَضَّأُ وَ یُعِیدُ قَالَ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ سَائِلًا تَوَضَّأَ وَ بَنَی قَالَ وَ یَصْنَعُ ذَلِکَ بَیْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ.
أَقُولُ: یَأْتِی تَأْوِیلُهُ (6).
******
ترجمه:
عبید بن زراره نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که به او خون حیوانی که خون جهنده اصابت کرده، پرسیدم." امام فرمود: "باید وضو بگیرد و نماز را تکرار کند." و امام فرمود: "اگرحیوان خون جهنده نباشد، وضو بگیرد و ادامه دهد. و این کار را بین صفا و مروه انجام دهد."
699- 13- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ بِنْتِ إِلْیَاسَ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ رَأَیْتُ أَبِی صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ رَعَفَ بَعْدَ مَا تَوَضَّأَ دَماً سَائِلًا فَتَوَضَّأَ.
ص: 267
أَقُولُ: حَمَلَهُمَا الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ جَوَّزَ حَمْلَهُمَا عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ عَلَی غَسْلِ الْمَوْضِعِ فَإِنَّهُ یُسَمَّی وُضُوءاً بِقَرِینَةِ مَا سَبَقَ مِنْ حَدِیثِ أَبِی بَصِیرٍ (1) وَ أَبِی حَبِیبٍ (2) وَ غَیْرِ ذَلِکَ (3) قَالَ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی (4) الْحَمْلُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لَیْسَ فِی الْحَقِیقَةِ بِتَأْوِیلٍ لِأَنَّ مُجَرَّدَ الْفِعْلِ لَا إِشْعَارَ فِیهِ بِالْوُجُوبِ انْتَهَی وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی حُصُولِ حَدَثٍ آخَرَ مِنْ رِیحٍ وَ نَحْوِهَا وَ عَلَی تَجْدِیدِ الْوُضُوءِ.
******
ترجمه:
حسن بن علی بن بنت إلیاس نقل می کند که گفت: "شنیدم امام می فرمود: دیدم پدرم (صلوات الله علیه) بعد از وضو، دچار خونریزی شدید شد و وضو گرفت."
می گویم: مرحوم شیخ این حدیث را به تقیه و مستحب بودن حمل کرده و گفته است که غسل موضع (محل خون) را وضو نامیده اند. صاحب المنتقی گفته است که حمل بر استحباب در حقیقت تفسیر نیست زیرا خود فعل هیچ الزامی را القا نمی کند. و احتمال دارد که حادثه دیگری مانند خروج باد رخ داده باشد و همچنین شاید برای تجدید وضو بوده ."
700- 14- (5) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ اسْتَاکَ أَوْ تَخَلَّلَ فَخَرَجَ مِنْ فَمِهِ دَمٌ أَ یَنْقُضُ ذَلِکَ الْوُضُوءَ قَالَ لَا وَ لَکِنْ یَتَمَضْمَضُ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ (6) عَنْ رَجُلٍ کَانَ فِی صَلَاتِهِ فَرَمَاهُ رَجُلٌ فَشَجَّهُ فَسَالَ الدَّمُ فَقَالَ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ وَ لَکِنَّهُ یَقْطَعُ الصَّلَاةَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ حَصْرِ النَّوَاقِضِ وَ غَیْرِهَا (7) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ وَ عَلَی اسْتِثْنَاءِ دَمِ الْحَیْضِ وَ الِاسْتِحَاضَةِ وَ النِّفَاسِ (8).
******
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از ایشان درباره مردی که مسواک زد یا خلال کرد و از دهانش خون آمد، پرسیدم؛ آیا این وضو را باطل می کند؟" امام فرمود: "نه، ولی باید مضمضه (شستشوی دهان) کند." و فرمود: "از ایشان درباره مردی که در نماز بود و دیگری او را زخمی کرد و خون جاری شد، پرسیدم؛ آیا این وضو را باطل می کند؟" امام فرمود: "نه، ولی نماز را باطل می کند."
ص: 268
(1) 8 بَابُ أَنَّ إِنْشَادَ الشِّعْرِ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ
******
ترجمه:
باب اینکه انشاد شعر وضو را باطل نمی کند
701- 1- التهذیب 1- 16- 37، و الاستبصار 1- 86- 275.(2)الفقیه 1- 63- 142.
أَقُولُ: وَ یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ حَصْرِ النَّوَاقِضِ فِی عِدَّةِ أَحَادِیثَ (3).
******
ترجمه:
معاویه بن میسره نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره سرودن شعر پرسیدم؛ آیا وضو را باطل می کند؟" امام فرمود: "نه.
702- 2- (4) وَ مَا رُوِیَ مِنْ إِنْشَادِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع الشِّعْرَ فِی بَعْضِ الْخُطَبِ عَلَی الْمِنْبَرِ وَ لَمْ یُنْقَلْ أَنَّهُ خَرَجَ لِلْوُضُوءِ.
******
ترجمه:
و آنچه روایت شده که امیرالمؤمنین (علیه السلام) در بعضی از خطبه ها بر منبر شعر سروده و نقل نشده که برای وضو خارج شده باشند.
703- 3- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَخِیهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ نَشِیدِ الشِّعْرِ هَلْ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ أَوْ ظُلْمِ الرَّجُلِ صَاحِبَهُ أَوِ الْکَذِبِ فَقَالَ نَعَمْ إِلَّا أَنْ یَکُونَ شِعْراً یَصْدُقُ فِیهِ أَوْ یَکُونَ یَسِیراً مِنَ الشِّعْرِ الْأَبْیَاتَ الثَّلَاثَةَ وَ الْأَرْبَعَةَ فَأَمَّا أَنْ یُکْثِرَ مِنَ الشِّعْرِ الْبَاطِلِ فَهُوَ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ حَکَی بَعْضُ عُلَمَائِنَا انْعِقَادِ الْإِجْمَاعِ عَلَی عَدَمِ الْوُجُوبِ وَ ذَلِکَ دَالٌّ عَلَی تَرْجِیحِ الْأَوَّلِ.
******
ترجمه:
سماعه نقل می کند که گفت: "از امام درباره سرودن شعر پرسیدم؛ آیا وضو را باطل می کند یا نه؟ یا اینکه ظلم به دیگری یا دروغ گفتن وضو را باطل می کند یا نه؟" امام فرمود: "بله، مگر اینکه شعری باشد که در آن صداقت باشد یا شعری کوتاه با سه یا چهار بیت باشد؛ اما اگر از شعر باطل زیاد استفاده شود، وضو را باطل می کند."
می گویم: مرحوم شیخ این حدیث را به مستحب بودن حمل کرده و برخی از علمای ما اجماع بر عدم وجوب وضو گرفته اند و این نشان دهنده ترجیح اولی است."
ص: 269
(1) 9 بَابُ أَنَّ الْقُبْلَةَ وَ الْمُبَاشَرَةَ وَ الْمُضَاجَعَةَ وَ مَسَّ الْفَرْجِ مُطْلَقاً وَ نَحْوَ ذَلِکَ مِمَّا دُونَ الْجِمَاعِ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ
******
ترجمه:
باب اینکه بوسیدن، لمس کردن، همبستر شدن و لمس فرج به طور مطلق و مانند آن ها غیر از جماع وضو را باطل نمی کند.
704- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْمَرْأَةِ تَکُونُ فِی الصَّلَاةِ فَتَظُنُّ أَنَّهَا قَدْ حَاضَتْ قَالَ تُدْخِلُ یَدَهَا فَتَمَسُّ الْمَوْضِعَ فَإِنْ رَأَتْ شَیْئاً انْصَرَفَتْ وَ إِنْ لَمْ تَرَ شَیْئاً أَتَمَّتْ صَلَاتَهَا.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
عمار بن موسی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که در مورد زنی که در حال نماز است و گمان می کند که حائض شده است، فرمود: "باید دستش را داخل ببرد و موضع را لمس کند؛ اگر چیزی دید، از نماز منصرف شود و اگر چیزی ندید، نماز را ادامه دهد."
705- 2- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَیْسَ فِی الْمَذْیِ مِنَ الشَّهْوَةِ وَ لَا مِنَ الْإِنْعَاظِ (5) وَ لَا مِنَ الْقُبْلَةِ وَ لَا مِنْ مَسِّ الْفَرْجِ وَ لَا مِنَ الْمُضَاجَعَةِ وُضُوءٌ وَ لَا یُغْسَلُ مِنْهُ الثَّوْبُ وَ لَا الْجَسَدُ.
******
ترجمه:
از ابن ابی عمیر، از چند نفر از اصحاب ما، از ابوعبدالله (ع) نقل شده که فرمود: در مذی (ترشح ناشی از شهوت)، نه از برانگیختگی، نه از بوسه، نه از لمس فرج، و نه از همبستری، وضو لازم نیست و لباس و بدن به خاطر آن شسته نمی شود.
706- 3- (6) وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ وَ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ وَ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَیْسَ فِی الْقُبْلَةِ وَ لَا الْمُبَاشَرَةِ وَ لَا مَسِّ الْفَرْجِ وُضُوءٌ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ زُرَارَةَ (7)
ص: 270
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1)
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ لَا الْمُلَامَسَةِ (2)
******
ترجمه:
زراره از امام باقر (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "برای بوسه، مباشرت(درآغوش گرفتن) و لمس فرج، وضو لازم نیست."
707- 4- (3) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع مَا تَقُولُ فِی الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ ثُمَّ یَدْعُو جَارِیَتَهُ فَتَأْخُذُ بِیَدِهِ حَتَّی یَنْتَهِیَ إِلَی الْمَسْجِدِ فَإِنَّ مَنْ عِنْدَنَا یَزْعُمُونَ أَنَّهَا الْمُلَامَسَةُ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا بِذَلِکَ بَأْسٌ وَ رُبَّمَا فَعَلْتُهُ وَ مَا یُعْنَی بِهَذَا أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ (4) إِلَّا الْمُوَاقَعَةُ فِی الْفَرْجِ (5).
******
ترجمه:
ابو مریم نقل می کند که گفت: "به امام باقر (علیه السلام) گفتم: چه می گویید درباره مردی که وضو می گیرد و سپس کنیزش را صدا می زند تا دستش را بگیرد و او را به مسجد ببرد؟ زیرا کسانی که نزد ما هستند، می گویند این لمس کردن است." امام فرمود: "نه، به خدا قسم، این هیچ اشکالی ندارد و من نیز گاهی این کار را انجام داده ام. و آنچه در آیه 'أو لامَسْتُمُ النِّساءَ' (نساء 4:43 و مائده 5:6) آمده، به معنای همبستری است."
708- 5- (6) وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْقُبْلَةِ تَنْقُضُ الْوُضُوءَ قَالَ لَا بَأْسَ.
******
ترجمه:
حلبی نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره بوسه پرسیدم؛ آیا وضو را باطل می کند؟" امام فرمود: "نه، اشکالی ندارد."
709- 6- (7) وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَسَّ فَرْجَ امْرَأَتِهِ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ ءٌ وَ إِنْ شَاءَ غَسَلَ یَدَهُ وَ الْقُبْلَةُ لَا یُتَوَضَّأُ مِنْهَا.
******
ترجمه:
عبدالرحمن بن ابی عبدالله از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از ایشان درباره مردی که فرج زن خود را لمس کرده، پرسیدم." امام فرمود: "هیچ چیزی بر او واجب نیست، ولی اگر خواست می تواند دستش را بشوید. و برای بوسه وضو واجب نیست."
710- 7- (8) وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَعْبَثُ بِذَکَرِهِ فِی الصَّلَاةِ الْمَکْتُوبَةِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
ص: 271
******
ترجمه:
معاویه بن عمار نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که در نماز واجب (مکتوبه) با ذکر خود بازی می کند، پرسیدم." امام فرمود: "اشکالی ندارد."
711- 8- (1) وَ عَنْهُ عَنْ أَخِیهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَمَسُّ ذَکَرَهُ أَوْ فَرْجَهُ أَوْ أَسْفَلَ مِنْ ذَلِکَ وَ هُوَ قَائِمٌ یُصَلِّی یُعِیدُ وُضُوءَهُ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ إِنَّمَا هُوَ مِنْ جَسَدِهِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی قَوَاطِعِ الصَّلَاةِ وَ غَیْرِهَا (2) وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ حَصْرِ النَّوَاقِضِ (3).
******
ترجمه:
سماعه نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که در حال نماز است و ذکر یا فرج یا پایین تر از آن را لمس می کند، پرسیدم؛ آیا باید وضوی خود را تجدید کند؟" امام فرمود: "نه، اشکالی ندارد؛ این قسمت ها هم از بدن او هستند."
712- 9- (4) وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا قَبَّلَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ مِنْ شَهْوَةٍ أَوْ مَسَّ فَرْجَهَا أَعَادَ الْوُضُوءَ.
******
ترجمه:
ابو بصیر از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اگر مردی از روی شهوت زنی را ببوسد یا فرج او را لمس کند، باید وضوی خود را تجدید کند."
713- 10- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ ثُمَّ یَمَسُّ بَاطِنَ دُبُرِهِ قَالَ نَقَضَ وُضُوءَهُ وَ إِنْ مَسَّ بَاطِنَ إِحْلِیلِهِ فَعَلَیْهِ أَنْ یُعِیدَ الْوُضُوءَ وَ إِنْ کَانَ فِی الصَّلَاةِ قَطَعَ الصَّلَاةَ وَ یَتَوَضَّأُ وَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ وَ إِنْ فَتَحَ إِحْلِیلَهُ أَعَادَ الْوُضُوءَ وَ أَعَادَ الصَّلَاةَ.
أَقُولُ: یَجِبُ حَمْلُ الْحَدِیثَیْنِ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِمَا لَهَا قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْأَصْحَابِ (6).
ص: 272
******
ترجمه:
عمار بن موسی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از ایشان درباره مردی که وضو گرفته و سپس باطن دبر خود را لمس کرده، پرسیدند." امام فرمود: "وضوی او باطل شده است و اگر باطن احلیل خود را لمس کند، باید وضوی خود را تجدید کند و اگر در نماز باشد، نماز را قطع کند و وضو بگیرد و نماز را دوباره بخواند. و اگر احلیل خود را باز کند، وضو و نماز را تجدید کند."
می گویم: "باید این دو حدیث را به تقیه حمل کرد، زیرا با آن موافق هستند و این را جمعی از اصحاب گفته اند.
714- 11- (1) الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا (2)- أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْجِمَاعُ (خَاصَّةً) «3».(3).
******
ترجمه:
فضل بن حسن طبرسی در مجمع البیان از امام علی (علیه السلام) درباره آیه "أو لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا" (نساء 4:43) نقل می کند که مراد از آن، همبستری است (فقط).
715- 12- (4) مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: (اللَّمْسُ) (5) هُوَ الْجِمَاعُ وَ لَکِنَّ اللَّهَ سَتِیرٌ (6) یُحِبُّ السَّتْرَ فَلَمْ یُسَمِّ کَمَا تُسَمُّونَ.
******
ترجمه:
حلبی نقل می کند که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) شنید که فرمود: "(لمس) یعنی جماع، ولی خداوند پوشاننده است و پوشش را دوست دارد، پس نام نبرده است، همان طور که شما نام می برید."
716- 13- (7) وَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اللَّمْسُ الْجِمَاعُ.
******
ترجمه:
منصور بن حازم از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "لمس یعنی جماع."
717- 14- (8) وَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَأَلَهُ قَیْسُ بْنُ رُمَّانَةَ فَقَالَ لَهُ أَتَوَضَّأُ ثُمَّ أَدْعُو الْجَارِیَةَ فَتُمْسِکُ بِیَدِی فَأَقُومُ فَأُصَلِّی أَ عَلَیَّ وُضُوءٌ قَالَ لَا قَالَ فَإِنَّهُمْ یَزْعُمُونَ أَنَّهُ اللَّمْسُ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا اللَّمْسُ إِلَّا الْوِقَاعَ یَعْنِی الْجِمَاعَ ثُمَّ قَالَ کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ ع بَعْدَ مَا کَبِرَ یَتَوَضَّأُ ثُمَّ یَدْعُو الْجَارِیَةَ فَتَأْخُذُ بِیَدِهِ فَیَقُومُ فَیُصَلِّی.
******
ترجمه:
حلبی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که قیس بن رمانه از ایشان پرسید: "آیا اگر وضو بگیرم و سپس کنیزم را صدا بزنم تا دستم را بگیرد و من را به نماز ببرم، وضویم باطل می شود؟" امام فرمود: "نه." قیس گفت: "آنها می گویند این لمس است." امام فرمود: "نه، به خدا قسم، لمس فقط به معنای همبستری است." سپس امام فرمود: "ابو جعفر (علیه السلام) بعد از اینکه پیر شد، وضو می گرفت و سپس کنیزش را صدا می زد تا دستش را بگیرد و او را به نماز ببرد."
(9) 10 بَابُ أَنَّ مُلَاقَاةَ الْبَوْلِ وَ الْغَائِطِ لِلْبَدَنِ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ
******
ترجمه:
باب اینکه ملاقات بول و غائط با بدن وضو را باطل نمی کند.
718- 1- (10) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ
ص: 273
أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع رَجُلٌ وَطِئَ عَلَی عَذِرَةٍ فَسَاخَتْ (1) رِجْلُهُ فِیهَا أَ یَنْقُضُ ذَلِکَ وُضُوءَهُ وَ هَلْ یَجِبُ عَلَیْهِ غَسْلُهَا فَقَالَ لَا یَغْسِلُهَا إِلَّا أَنْ یَقْذَرَهَا وَ لَکِنَّهُ یَمْسَحُهَا حَتَّی یَذْهَبَ أَثَرُهَا وَ یُصَلِّی.
******
ترجمه:
زراره نقل می کند که گفت: "به امام باقر (علیه السلام) گفتم: مردی بر عذره ای (مدفوع) پا گذاشته و پایش در آن فرو رفته است، آیا این وضو را باطل می کند و آیا باید پایش را بشوید؟" امام فرمود: "نه، نیاز به شستن ندارد، مگر اینکه از آن کثیفی احساس نفرت کند. بلکه باید آن را پاک کند تا اثر آن از بین برود و سپس نماز بخواند."
719- 2- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَطَأُ فِی الْعَذِرَةِ أَوِ الْبَوْلِ أَ یُعِیدُ الْوُضُوءَ قَالَ لَا وَ لَکِنْ یَغْسِلُ مَا أَصَابَهُ.
أَقُولُ: وَ یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ أَحَادِیثُ الْحَصْرِ لِلنَّوَاقِضِ وَ قَدْ تَقَدَّمَتْ (3) وَ یَنْبَغِی الْجَمْعُ بَیْنَهُمَا بِالتَّخْیِیرِ بَیْنَ الْغَسْلِ وَ الْمَسْحِ أَوْ تَخْصِیصِ الْغَسْلِ بِمَا إِذَا أَصَابَتِ النَّجَاسَةُ غَیْرَ أَسْفَلِ الْقَدَمِ لِمَا یَأْتِی فِی النَّجَاسَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (4).
******
ترجمه:
حلبی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اگر مردی بر عذره (مدفوع) یا بول پا بگذارد، آیا وضوی خود را تجدید می کند؟" امام فرمود: "نه، ولی باید آنچه به پایش اصابت کرده را بشوید."
می گویم: "و این دلالت دارد بر احادیثی که نواقض وضو را محدود کرده اند. باید میان غسل و مسح اختیار گذاشت و یا غسل را به مواردی که نجاست به غیر از کف پا اصابت کرده تخصیص داد، به آنچه در باب نجاسات می آید، ان شاء الله."
(5) 11 بَابُ أَنَّ لَمْسَ الْکَلْبِ وَ الْکَافِرِ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ
******
ترجمه:
باب اینکه لمس سگ و کافر وضو را باطل نمی کند.
720- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 274
عَنِ الْکَلْبِ السَّلُوقِیِّ (1) فَقَالَ إِذَا مَسِسْتَهُ فَاغْسِلْ یَدَکَ.
******
ترجمه:
محمد بن مسلم نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره سگ سلوقی (نوعی سگ شکاری) پرسیدم." امام فرمود: "اگر آن را لمس کردی، دستانت را بشوی."
721- 2- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَافَحَ مَجُوسِیّاً قَالَ یَغْسِلُ یَدَهُ وَ لَا یَتَوَضَّأُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا یَأْتِی فِی النَّجَاسَاتِ (3).
******
ترجمه:
محمد بن مسلم از یکی از دو امام (علیهما السلام) نقل می کند که فرمود: "از ایشان درباره مردی که با یک مجوسی دست داده پرسیدم." امام فرمود: "باید دستش را بشوید و نیازی به وضو گرفتن ندارد."
722- 3- (4) وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْکَلْبِ یُصِیبُ شَیْئاً مِنْ جَسَدِ الرَّجُلِ (5) قَالَ یَغْسِلُ الْمَکَانَ الَّذِی أَصَابَهُ.
أَقُولُ: وَ یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ أَیْضاً أَحَادِیثُ حَصْرِ النَّوَاقِضِ وَ قَدْ تَقَدَّمَتْ «6».(6).
******
ترجمه:
محمد بن مسلم نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره اینکه اگر سگی به بخشی از بدن مردی اصابت کند، پرسیدم." امام فرمود: "باید محلی که سگ اصابت کرده را بشوید."
می گویم: "و این همچنین با احادیثی که نواقض وضو را محدود می کنند، تطابق دارد."
723- 4- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ مَسَّ کَلْباً فَلْیَتَوَضَّأْ.
******
ترجمه:
ابو بصیر از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "هر کس سگی را لمس کند، باید وضو بگیرد."
724- 5- (8) وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عِیسَی بْنِ عُمَرَ مَوْلَی الْأَنْصَارِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَحِلُّ لَهُ أَنْ یُصَافِحَ الْمَجُوسِیَّ فَقَالَ لَا فَسَأَلَهُ أَ یَتَوَضَّأُ إِذَا صَافَحَهُمْ قَالَ نَعَمْ إِنَّ مُصَافَحَتَهُمْ تَنْقُضُ الْوُضُوءَ.
ص: 275
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ الْوُضُوءَ فِی هَذَیْنِ الْحَدِیثَیْنِ عَلَی غَسْلِ الْیَدِ لِأَنَّ ذَلِکَ یُسَمَّی وُضُوءاً قَالَ لِإِجْمَاعِ الطَّائِفَةِ عَلَی أَنَّ ذَلِکَ لَا یُوجِبُ نَقْضَ الْوُضُوء
******
ترجمه:
عیسی بن عمر مولای انصار نقل می کند که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسید که آیا برای مردی جایز است که با مجوسی دست بدهد؟ امام فرمود: "نه." سپس پرسید که اگر با آنها دست دهد، آیا باید وضو بگیرد؟ امام فرمود: "بله، مصافحه با آنها وضو را باطل می کند."
می گویم: مرحوم شیخ وضو را در این دو حدیث به غسل دست حمل کرده است، زیرا این را وضو می نامند. او گفت اجماع طایفه بر این است که این موجب نقض وضو نمی شود."
(1) 12 بَابُ أَنَّ الْمَذْیَ وَ الْوَذْیَ وَ الْوَدْیَ وَ الْإِنْعَاظَ وَ النُّخَامَةَ وَ الْبُصَاقَ وَ الْمُخَاطَ لَا یَنْقُضُ شَیْ ءٌ مِنْهَا الْوُضُوءَ لَکِنْ یُسْتَحَبُّ الْوُضُوءُ مِنَ الْمَذْیِ عَنْ شَهْوَةٍ (2)
******
ترجمه:
باب اینکه مذی، وذی، ودی، انگیختگی، خلط، تف و مخاط وضو را باطل نمی کنند ولی بهتر است وضو گرفتن بعد از خروج مذی به خاطر شهوت.
725- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَحَدَهُمَا ع عَنِ الْمَذْیِ (4)- فَقَالَ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ وَ لَا یُغْسَلُ مِنْهُ ثَوْبٌ وَ لَا جَسَدٌ إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمُخَاطِ وَ الْبُصَاقِ (5).
******
ترجمه :
برید بن معاویه نقل می کند که گفت: "از یکی از دو امام (علیهما السلام) درباره مذی پرسیدم." امام فرمود: "مذی وضو را باطل نمی کند و نیازی به شستن لباس یا بدن از آن نیست؛ مذی به منزله مخاط و بزاق است."
726- 2- (6) وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع (7) قَالَ: إِنْ سَالَ مِنْ ذَکَرِکَ شَیْ ءٌ مِنْ مَذْیٍ أَوْ وَدْیٍ وَ أَنْتَ فِی الصَّلَاةِ فَلَا تَغْسِلْهُ وَ لَا تَقْطَعْ لَهُ الصَّلَاةَ وَ لَا تَنْقُضْ لَهُ الْوُضُوءَ وَ إِنْ بَلَغَ عَقِبَیْکَ فَإِنَّمَا ذَلِکَ بِمَنْزِلَةِ النُّخَامَةِ وَ کُلُّ شَیْ ءٍ خَرَجَ مِنْکَ بَعْدَ الْوُضُوءِ فَإِنَّهُ مِنَ الْحَبَائِلِ (8) أَوْ مِنَ الْبَوَاسِیرِ وَ لَیْسَ بِشَیْ ءٍ فَلَا تَغْسِلْهُ مِنْ ثَوْبِکَ إِلَّا أَنْ تَقْذَرَهُ.
ص: 276
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ وَ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْوَهُ (1) وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ (2)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
زراره از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "اگر از ذکرت مذی یا ودی جاری شود و در حال نماز باشی، آن را نشوی و نمازت را قطع نکن و وضویت را باطل نکن. حتی اگر به پشت پاهایت برسد، آن همچون خلط است. هر چیزی که بعد از وضو از تو خارج شود، از بواسیر یا چیزهای دیگر است و اهمیتی ندارد؛ آن را از لباس هایت نشوی، مگر اینکه از آن نفرت داشته باشی."
727- 3- (4) وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الْمَذْیِ یَسِیلُ حَتَّی یُصِیبَ الْفَخِذَ قَالَ لَا یَقْطَعُ صَلَاتَهُ وَ لَا یَغْسِلُهُ مِنْ فَخِذِهِ إِنَّهُ لَمْ یَخْرُجْ مِنْ مَخْرَجِ الْمَنِیِّ إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ النُّخَامَةِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
محمد بن مسلم نقل می کند که گفت: "از امام باقر (علیه السلام) درباره مذی که جاری می شود تا به ران برسد، پرسیدم." امام فرمود: "نمازش را قطع نمی کند و آن را از ران خود نمی شوید، زیرا از محل منی خارج نشده است؛ این همچون خلط است.
728- 4- (6) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا نَرَی فِی الْمَذْیِ وُضُوءاً وَ لَا غَسْلًا مَا أَصَابَ الثَّوْبَ مِنْهُ إِلَّا فِی الْمَاءِ الْأَکْبَرِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (7).
******
ترجمه:
عنسبه بن مصعب نقل می کند که گفت: "شنیدم امام ابوعبدالله (علیه السلام) می فرمود: 'ما برای مذی نه وضو و نه شستشو (لباس) را لازم نمی دانیم، مگر در مورد آب بزرگ (منی).'"
729- 5- (8) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ
ص: 277
أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَذْیُ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ قَالَ لَا وَ لَا یُغْسَلُ مِنْهُ الثَّوْبُ وَ لَا الْجَسَدُ إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْبُزَاقِ وَ الْمُخَاطِ.
******
ترجمه:
زید الشحام نقل می کند که گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: آیا مذی وضو را باطل می کند؟" امام فرمود: "نه، و لباس و بدن نیز نیازی به شستشو ندارد؛ مذی به منزله بزاق و مخاط است."
730- 6- (1) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِی مَسْرُوقٍ النَّهْدِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَخْرُجُ مِنَ الْإِحْلِیلِ الْمَنِیُّ وَ الْمَذْیُ وَ الْوَذْیُ وَ الْوَدْیُ فَأَمَّا الْمَنِیُّ فَهُوَ الَّذِی یَسْتَرْخِی لَهُ الْعِظَامُ وَ یَفْتُرُ مِنْهُ الْجَسَدُ وَ فِیهِ الْغُسْلُ وَ أَمَّا الْمَذْیُ یَخْرُجُ مِنْ شَهْوَةٍ وَ لَا شَیْ ءَ فِیهِ وَ أَمَّا الْوَدْیُ فَهُوَ الَّذِی یَخْرُجُ بَعْدَ الْبَوْلِ وَ أَمَّا الْوَذْیُ فَهُوَ الَّذِی یَخْرُجُ مِنَ الْأَدْوَاءِ وَ لَا شَیْ ءَ فِیهِ.
******
ترجمه:
ابن رباط از برخی از اصحاب ما از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از احلیل (آلت تناسلی) منی، مذی، وذی و ودی خارج می شود. اما منی چیزی است که استخوان ها را شل کرده و بدن را بی حال می کند و باید غسل شود. اما مذی از شهوت خارج می شود و در آن چیزی (واجب) نیست. اما ودی چیزی است که پس از ادرار خارج می شود و اما وذی چیزی است که از بیماری ها خارج می شود و در آن هم چیزی (واجب) نیست."
731- 7- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَذْیِ فَقَالَ إِنَّ عَلِیّاً ع کَانَ رَجُلًا مَذَّاءً فَاسْتَحْیَا أَنْ یَسْأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ص لِمَکَانِ فَاطِمَةَ ع- فَأَمَرَ الْمِقْدَادَ أَنْ یَسْأَلَهُ وَ هُوَ جَالِسٌ فَسَأَلَهُ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ ص لَیْسَ بِشَیْ ءٍ.
******
ترجمه:
اسحاق بن عمار از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از ایشان درباره مذی پرسیدم." امام فرمود: "علی (علیه السلام) مردی بود که مذی بسیاری داشت و از آنجا که خجالت می کشید به دلیل حضور فاطمه (علیها السلام)، خود مستقیماً از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بپرسد، به مقداد دستور داد که از ایشان بپرسد. مقداد نیز از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پرسید و پیامبر فرمود: 'این چیزی نیست (اشکالی ندارد).'"
732- 8- (3) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَذْیِ فَقَالَ مَا هُوَ عِنْدِی إِلَّا کَالنُّخَامَةِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ نَحْوَهُ (4)
ص: 278
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
عمر بن حنظله نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مذی پرسیدم." امام فرمود: "برای من، مذی چیزی جز خلط نیست."
733- 9- (2) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَذْیِ فَأَمَرَنِی بِالْوُضُوءِ مِنْهُ ثُمَّ أَعَدْتُ عَلَیْهِ سَنَةً أُخْرَی فَأَمَرَنِی بِالْوُضُوءِ مِنْهُ وَ قَالَ إِنَّ عَلِیّاً ع أَمَرَ الْمِقْدَادَ- أَنْ یَسْأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ص وَ اسْتَحْیَا أَنْ یَسْأَلَهُ فَقَالَ فِیهِ الْوُضُوءُ قُلْتُ وَ إِنْ لَمْ أَتَوَضَّأْ قَالَ لَا بَأْسَ.
******
ترجمه:
محمد بن اسماعیل از امام ابوالحسن (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "از ایشان درباره مذی پرسیدم؛ ایشان مرا به وضو گرفتن از آن امر کرد. سال دیگری دوباره از او پرسیدم و او دوباره مرا به وضو گرفتن از آن امر کرد و فرمود: 'علی (علیه السلام) مقداد را امر کرد تا از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بپرسد و او به دلیل حضور فاطمه (علیها السلام) خجالت کشید که خود بپرسد. رسول خدا فرمود: 'در آن وضو است.'" پرسیدم: "اگر وضو نگیرم، اشکالی دارد؟" فرمود: "نه، مشکلی ندارد."
734- 10- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمُکَارِی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَذْیُ یَخْرُجُ مِنَ الرَّجُلِ قَالَ أَحُدُّ لَکَ فِیهِ حَدّاً قَالَ قُلْتُ: نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ فَقَالَ إِنْ خَرَجَ مِنْکَ عَلَی شَهْوَةٍ فَتَوَضَّأْ وَ إِنْ خَرَجَ مِنْکَ عَلَی غَیْرِ ذَلِکَ فَلَیْسَ عَلَیْکَ فِیهِ وُضُوءٌ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ الْقُبْلَةِ أَنَّ الْمَذْیَ عَنْ شَهْوَةٍ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ فَیُحْمَلُ هَذَا وَ أَمْثَالُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوِ الِاسْتِحْبَابِ (4).
******
ترجمه:
ابو بصیر نقل می کند که گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: مذی از مرد خارج می شود." امام فرمود: "آیا برای تو حدی در این مورد تعیین کنم؟" گفتم: "بله، فدایت شوم." امام فرمود: "اگر مذی از روی شهوت خارج شود، وضو بگیر؛ و اگر بدون شهوت خارج شود، نیازی به وضو نیست.
می گویم: "در احادیث بوسه آمده که مذی از روی شهوت است وضو را باطل نمی کند. پس این روایت و امثال آن به تقیه یا استحباب حمل می شود."
735- 11- (5) وَ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَخِیهِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْمَذْیِ أَ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ قَالَ إِنْ کَانَ مِنْ شَهْوَةٍ نَقَضَ.
******
ترجمه:
علی بن یقطین نقل می کند که گفت: "از امام ابوالحسن (علیه السلام) درباره مذی پرسیدم؛ آیا وضو را باطل می کند؟" امام فرمود: "اگر از روی شهوت باشد، وضو را باطل می کند."
736- 12- (6) وَ عَنْهُ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنِ
ص: 279
الْکَاهِلِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْمَذْیِ فَقَالَ مَا کَانَ مِنْهُ لِشَهْوَةٍ (1) فَتَوَضَّأْ مِنْهُ.
******
ترجمه:
الکاهلی نقل می کند که گفت: "از امام ابوالحسن (علیه السلام) درباره مذی پرسیدم." امام فرمود: "هر مذی که از روی شهوت باشد، وضو بگیر."
737- 13- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ فِی کِتَابِ الْمَشِیخَةِ (3)
أَقُولُ: وَ یَأْتِی وَجْهُ نَفْیِ الْغُسْلِ فِی مَحَلِّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (4).
******
ترجمه:
از عمر بن یزید نقل شده است که گفت: در روز جمعه در مدینه غسل کردم و لباس هایم را پوشیدم و خود را خوشبو ساختم. سپس خدمتکاری از کنارم گذشت و من با او شوخی کردم، به گونه ای که مذی از من خارج شد، اما از او منی خارج شد. این موضوع باعث نگرانی ام شد، پس از اباعبدالله (ع) درباره آن پرسیدم. ایشان فرمودند: نه بر تو وضو لازم است و نه بر او غسل.
با اسناد به حسن بن محبوب در کتاب مشیخه: "می گویم: و وجه نفی غسل در محل خود خواهد آمد، ان شاء الله."
738- 14- (5) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ثَلَاثٌ یَخْرُجْنَ مِنَ الْإِحْلِیلِ وَ هُنَّ الْمَنِیُّ وَ فِیهِ (6) الْغُسْلُ وَ الْوَدْیُ فَمِنْهُ الْوُضُوءُ لِأَنَّهُ یَخْرُجُ مِنْ دَرِیرَةِ (7) الْبَوْلِ قَالَ وَ الْمَذْیُ لَیْسَ فِیهِ وُضُوءٌ إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ مَا یَخْرُجُ مِنَ الْأَنْفِ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی مَنْ تَرَکَ الِاسْتِبْرَاءَ بَعْدَ الْبَوْلِ وَ خَرَجَ مِنْهُ شَیْ ءٌ لِأَنَّهُ یَکُونُ مِنْ بَقِیَّةِ الْبَوْلِ انْتَهَی وَ یُمْکِنُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.
******
ترجمه:
ابن سنان یعنی عبدالله از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: "سه چیز از احلیل خارج می شود: منی که در آن غسل واجب است، ودی که وضو می طلبد زیرا از بقایای ادرار است، و مذی که وضو ندارد و به منزله چیزی است که از بینی خارج می شود."
مرحوم شیخ فرمود: "این حدیث بر کسی که بعد از ادرار استبراء نکرده و چیزی از او خارج شده، حمل می شود، زیرا این از بقایای ادرار است. همچنین می تواند بر تقیه یا استحباب حمل شود."
739- 15- (8) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ
ص: 280
أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْوَدْیُ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمُخَاطِ وَ الْبُزَاقِ.
******
ترجمه:
حریز نقل می کند که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) شنیده که فرمود: "ودی وضو را باطل نمی کند؛ بلکه به منزله مخاط و بزاق است."
740- 16- (1) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُمْذِی وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ مِنْ شَهْوَةٍ أَوْ مِنْ غَیْرِ شَهْوَةٍ قَالَ الْمَذْیُ مِنْهُ الْوُضُوءُ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّعَجُّبِ لَا الْإِخْبَارِ قَالَ وَ یُمْکِنُ أَنْ نَحْمِلَهُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِأَنَّهُ یُوَافِقُ مَذْهَبَ أَکْثَرِ الْعَامَّةِ انْتَهَی وَ یُمْکِنُ الْحَمْلُ عَلَی الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْکَارِیِّ (2).
******
ترجمه:
یعقوب بن یقطین نقل می کند که گفت: "از امام ابوالحسن (علیه السلام) درباره مردی که در حال نماز مذی دارد، پرسیدم؛ چه از روی شهوت و چه از غیر شهوت." امام فرمود: "مذی وضو را باطل می کند."
می گویم: مرحوم شیخ این روایت را بر تعجب حمل کرده نه بر اخبار؛ و ممکن است که آن را بر تقیه حمل کنیم، زیرا با مذهب اکثر عوام موافق است. و ممکن است که آن را بر استفهام انکاری حمل کنیم."
741- 17- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ الْمَذْیِ فَأَمَرَنِی بِالْوُضُوءِ مِنْهُ ثُمَّ أَعَدْتُ عَلَیْهِ فِی سَنَةٍ أُخْرَی فَأَمَرَنِی بِالْوُضُوءِ مِنْهُ وَ قَالَ إِنَّ عَلِیّاً ع أَمَرَ الْمِقْدَادَ بْنَ الْأَسْوَدِ أَنْ یَسْأَلَ النَّبِیَّ ص وَ اسْتَحْیَا أَنْ یَسْأَلَهُ فَقَالَ فِیهِ الْوُضُوءُ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ قَالَ وَ یُمْکِنُ أَنْ یَکُونَ الرَّاوِی تَرَکَ بَعْضَ الْخَبَرِ لِمَا مَرَّ فِی رِوَایَةِ هَذَا الْخَبَرِ بِعَیْنِهِ مِنْ جَوَازِ تَرْکِ الْوُضُوءِ (4) وَ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ مُمْکِنٌ وَ یَکُونُ أَمْرُ الْمِقْدَادِ مَنْسُوخاً.
******
ترجمه:
محمد بن اسماعیل بن بزیع نقل می کند که گفت: "از امام رضا (علیه السلام) درباره مذی پرسیدم؛ امام مرا به وضو گرفتن از آن امر کرد. سال دیگری دوباره از او پرسیدم و او دوباره مرا به وضو گرفتن از آن امر کرد و فرمود: 'علی (علیه السلام) مقداد بن اسود را امر کرد تا از پیامبر (صلی الله علیه و آله) بپرسد و او به دلیل حضور فاطمه (علیها السلام) خجالت کشید که خود بپرسد. پیامبر فرمود: 'در آن وضو است.'"
می گویم: مرحوم شیخ این حدیث را بر استحباب حمل کرده است. و ممکن است که راوی بخشی از خبر را ترک کرده باشد؛ چنانکه در روایت این خبر به چشم می خورد که ترک وضو جایز است. همچنین می تواند بر تقیه حمل شود و امر مقداد منسوخ شده باشد."
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل می کند که گفت: "امیر المؤمنین (علیه السلام) برای مذی وضو و شستن لباسی که مذی به آن اصابت کرده را لازم نمی دانست."
743- 19- (1) قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ الْمَذْیَ وَ الْوَدْیَ بِمَنْزِلَةِ الْبُصَاقِ وَ الْمُخَاطِ فَلَا یُغْسَلُ مِنْهُمَا الثَّوْبُ وَ لَا الْإِحْلِیلُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا (3) وَ فِی النَّجَاسَاتِ (4).
******
ترجمه:
گفته شد و روایت شده است که مذی و ودی به منزله بزاق و مخاط هستند؛ پس نیازی به شستن لباس و احلیل از آنها نیست.
(5) 13 بَابُ حُکْمِ الْبَلَلِ الْمُشْتَبِهِ الْخَارِجِ بَعْدَ الْبَوْلِ وَ الْمَنِیِ
******
ترجمه:
باب حکم رطوبت مشتبه که خارج می شود بعد از بول و منی.
744- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ أَبِی دَاوُدَ جَمِیعاً عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ بَالَ ثُمَّ تَوَضَّأَ ثُمَّ قَامَ إِلَی الصَّلَاةِ ثُمَّ وَجَدَ بَلَلًا قَالَ لَا یَتَوَضَّأُ إِنَّمَا ذَلِکَ مِنَ الْحَبَائِلِ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ لَا شَیْ ءَ عَلَیْهِ وَ لَا یَتَوَضَّأُ وَ لَمْ یَزِدْ عَلَی ذَلِکَ (7)
******
ترجمه:
ابن ابی یعفور نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که ادرار کرده و سپس وضو گرفته و سپس به نماز ایستاده و بعد بللی پیدا کرده، پرسیدم." امام فرمود: "نیازی به وضو گرفتن ندارد، زیرا این از حبابیل (مثانه) است."
745- 2- (8) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَبُولُ ثُمَّ یَسْتَنْجِی ثُمَّ یَجِدُ بَعْدَ ذَلِکَ بَلَلًا قَالَ إِذَا بَالَ فَخَرَطَ مَا بَیْنَ الْمَقْعَدَةِ وَ الْأُنْثَیَیْنِ ثَلَاثَ
ص: 282
مَرَّاتٍ وَ غَمَزَ مَا بَیْنَهُمَا ثُمَّ اسْتَنْجَی فَإِنْ سَالَ حَتَّی یَبْلُغَ السُّوقَ فَلَا یُبَالِی.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1).
******
ترجمه:
عبد الملک بن عمرو نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که ادرار می کند و سپس خود را می شوید و بعد از آن بللی پیدا می کند، فرمود: "اگر هنگام ادرار کردن، سه بار بین مقعد و بیضه ها را فشار دهد و سپس خود را بشوید، اگر بعد از آن بللی بیاید تا به ساق ها برسد، نیازی به نگرانی ندارد."
746- 3- (2) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَبُولُ قَالَ یَنْتُرُهُ ثَلَاثاً ثُمَّ إِنْ سَالَ حَتَّی یَبْلُغَ السُّوقَ (3) فَلَا یُبَالِی.
******
ترجمه:
حفص بن بختری نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که ادرار می کند، فرمود: "سه بار آن را تکان دهد و سپس اگر بللی بیاید تا به ساق ها برسد، نیازی به نگرانی ندارد."
747- 4- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِی مَسْرُوقٍ النَّهْدِیِّ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع إِنِّی أَبُولُ ثُمَّ أَتَمَسَّحُ بِالْأَحْجَارِ فَیَجِی ءُ مِنِّی الْبَلَلُ (5)- مَا یُفْسِدُ سَرَاوِیلِی قَالَ لَیْسَ بِهِ بَأْسٌ.
******
ترجمه:
سماعه نقل می کند که گفت: "به امام ابوالحسن موسی (علیه السلام) گفتم: من ادرار می کنم و سپس با سنگ ها خود را پاک می کنم و از من بللی می آید که شلوارم را خراب می کند." امام فرمود: "اشکالی ندارد."
748- 5- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَنِ اغْتَسَلَ وَ هُوَ جُنُبٌ قَبْلَ أَنْ یَبُولَ ثُمَّ یَجِدُ بَلَلًا فَقَدِ انْتَقَضَ غُسْلُهُ وَ إِنْ کَانَ بَالَ ثُمَّ اغْتَسَلَ ثُمَّ وَجَدَ بَلَلًا فَلَیْسَ یَنْقُضُ غُسْلَهُ وَ لَکِنْ عَلَیْهِ الْوُضُوءُ لِأَنَّ الْبَوْلَ لَمْ یَدَعْ شَیْئاً.
******
ترجمه:
محمد بن مسلم نقل می کند که امام باقر (علیه السلام) فرمود: "کسی که جنب است و قبل از ادرار کردن غسل کند و سپس بللی پیدا کند، غسلش باطل می شود. اما اگر ادرار کند و سپس غسل کند و بعد بللی پیدا کند، غسلش باطل نمی شود ولی باید وضو بگیرد زیرا ادرار چیزی باقی نمی گذارد."
حَدِیثٍ قَالَ: فَإِنْ کَانَ بَالَ قَبْلَ أَنْ یَغْتَسِلَ فَلَا یُعِیدُ غُسْلَهُ وَ لَکِنْ یَتَوَضَّأُ وَ یَسْتَنْجِی.
أَقُولُ: ذَکَرَ الشَّیْخُ أَنَّهُمَا مَحْمُولَانِ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ أَوْ عَلَی خُرُوجِ شَیْ ءٍ مِنْ نَوَاقِضِ الْوُضُوءِ بِقَرِینَةِ الِاسْتِنْجَاءِ.
******
ترجمه:
سماعه در حدیثی نقل می کند: "اگر قبل از غسل ادرار کرده باشد، نیازی به تکرار غسل نیست، اما باید وضو بگیرد و خود را پاک کند."
می گویم: "شیخ این دو حالت را بر استحباب یا بر خروج چیزی از نواقض وضو حمل کرده است."
750- 7- (1) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَجُلًا سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع- فَقَالَ إِنِّی رُبَّمَا بُلْتُ فَلَا أَقْدِرُ عَلَی الْمَاءِ وَ یَشْتَدُّ ذَلِکَ عَلَیَّ فَقَالَ إِذَا بُلْتَ وَ تَمَسَّحْتَ فَامْسَحْ ذَکَرَکَ بِرِیقِکَ فَإِنْ وَجَدْتَ شَیْئاً فَقُلْ هَذَا مِنْ ذَاکَ (2).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ (3)
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (4).
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (5) أَقُولُ: یَنْبَغِی أَنْ یَکُونَ الْمَسْحُ بِالرِّیقِ فِی غَیْرِ مَحَلِّ النَّجَاسَةِ لِئَلَّا تَتَعَدَّی.
ص: 284
******
ترجمه:
حنان بن سدیر نقل می کند که گفت: "شنیدم مردی از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسید: 'گاهی ادرار می کنم و به آب دسترسی ندارم و این برایم مشکل می شود.' امام فرمود: 'اگر ادرار کردی و خود را با سنگ پاک کردی، آلت خود را با بزاقت پاک کن. اگر چیزی پیدا کردی، بگو این همان است.
( وجه حدیث سماعه و حنان این است که بواطن نجس نمی شود و ملاقاه بلل طاهر از مخرج اغلب متیقن نیست و آن طاهر و ناقض طهارت نیست، پس با آن مشکلی ندارد و احتمال تقیه از آن وجود دارد.)
می گویم: "پاک کردن با بزاق باید در غیر محل نجاست باشد تا بجای دیگر منتقل نشود."
751- 8- (1) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع فِی الْخَصِیِّ یَبُولُ فَیَلْقَی مِنْ ذَلِکَ شِدَّةً وَ یَرَی الْبَلَلَ بَعْدَ الْبَلَلِ قَالَ یَتَوَضَّأُ وَ یَنْتَضِحُ فِی النَّهَارِ مَرَّةً وَاحِدَةً.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ سَعْدَانَ مِثْلَهُ (2) وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ (3) عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ (بْنِ) (4) عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ ثُمَّ یَنْضِحُ ثَوْبَهُ (5).
أَقُولُ: یَحْتَمِلُ کَوْنُ الْبَلَلِ مُشْتَبِهاً وَ النَّضْحِ مُسْتَحَبّاً وَ الْوُضُوءِ غَیْرَ مَأْمُورٍ بِهِ إِلَّا مَرَّةً بِسَبَبِ الْبَوْلِ فَلَا یَکُونُ وَاجِباً لِأَجْلِ الْبَلَلِ وَ یَحْتَمِلُ کَوْنُ الْبَلَلِ مَعْلُوماً أَنَّهُ مِنَ الْبَوْلِ وَ حِینَئِذٍ فَالْوُضُوءُ وَاجِبٌ وَ کَذَا النَّضْحُ.
******
ترجمه:
از سعدین (بن) عبدالرحمن نقل شده است که گفت: به ابوالحسن (ع) نامه نوشتم و موضوعی مشابه (مورد قبلی) را ذکر کرد.
می گویم: ممکن است رطوبت (بلل) مشکوک باشد و در این صورت، شستن (نضح) مستحب است و وضو گرفتن جز یک بار به دلیل بول، لازم نیست، بنابراین وضو به خاطر رطوبت واجب نخواهد بود. همچنین ممکن است رطوبت به طور یقین از بول باشد، در این صورت وضو واجب است و شستن (نضح) نیز همین طور.
752- 9- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی قَالَ: کَتَبَ إِلَیْهِ رَجُلٌ هَلْ یَجِبُ الْوُضُوءُ مِمَّا خَرَجَ مِنَ الذَّکَرِ بَعْدَ الِاسْتِبْرَاءِ فَکَتَبَ نَعَمْ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ تَارَةً وَ عَلَی التَّقِیَّةِ أُخْرَی لِمُوَافَقَتِهِ
ص: 285
لِلْعَامَّةِ وَ حَمَلَهُ الْعَلَّامَةُ عَلَی کَوْنِ الْخَارِجِ مِنْ بَقِیَّةِ الْبَوْلِ وَ الْجَمِیعُ مُتَّجِهٌ (1) وَ قَدْ تَقَدَّمَتْ أَحَادِیثُ اشْتِرَاطِ الْیَقِینِ بِحُصُولِ الْحَدَثِ (2) وَ أَحَادِیثُ حَصْرِ النَّوَاقِضِ وَ فِیهَا دَلَالَةٌ عَلَی الْمَطْلُوبِ هُنَا (3).
******
ترجمه:
محمد بن عیسی نقل می کند که گفت: "مردی به امام نوشت و پرسید: آیا وضو از آنچه پس از استبراء از ذکر خارج می شود، واجب است؟" امام پاسخ داد: "بله."
می گویم: مرحوم شیخ این حکم را به استحباب نسبت داده، و در برخی موارد به تقیه نسبت داده است. زیرا با مذهب عامه موافق است. و علامه این را به عنوان باقی مانده ی ادرار دانسته است و همه ی این تفسیرات درست هستند. همچنین احادیثی درباره شرط یقین به وقوع حدث و احادیثی درباره حصر نواقض وضو وجود دارد که نشان می دهد این حکم نیز در این چارچوب قابل درک است."
753- 10- (4) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع قُلْتُ الرَّجُلُ یَبُولُ وَ یَنْتَفِضُ وَ یَتَوَضَّأُ ثُمَّ یَجِدُ الْبَلَلَ بَعْدَ ذَلِکَ قَالَ لَیْسَ ذَلِکَ شَیْئاً (5) إِنَّمَا ذَلِکَ مِنَ الْحَبَائِلِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی أَحْکَامِ الْخَلْوَةِ وَ الْجَنَابَةِ وَ غَیْرِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ (7)
******
ترجمه:
اسماعیل بن عبد الخالق نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسیدم: مردی ادرار می کند و تکان می خورد و سپس وضو می گیرد و بعد از آن بللی پیدا می کند." امام فرمود: "این چیزی نیست؛ این از حبابیل (مثانه) است."
(8) 14 بَابُ أَنَّ تَقْلِیمَ الْأَظْفَارِ وَ الْحَلْقَ وَ نَتْفَ الْإِبْطِ وَ أَخْذَ الشَّعْرِ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ وَ لَکِنْ یُسْتَحَبُّ مَسْحُ الْمَوْضِعِ بِالْمَاءِ إِذَا کَانَ بِالْحَدِیدِ
******
ترجمه:
باب اینکه تقلیم ناخن ها، تراشیدن، کندن موی زیر بغل و کوتاه کردن مو وضو را باطل نمی کند، اما مستحب است که محل با آب مسح شود اگر با ابزار فلزی باشد.
754- 1- (9) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ
ص: 286
شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ عَلَی طُهْرٍ فَیَأْخُذُ مِنْ أَظْفَارِهِ أَوْ شَعْرِهِ أَ یُعِیدُ الْوُضُوءَ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ یَمْسَحُ رَأْسَهُ وَ أَظْفَارَهُ بِالْمَاءِ قَالَ قُلْتُ: فَإِنَّهُمْ یَزْعُمُونَ أَنَّ فِیهِ الْوُضُوءَ فَقَالَ إِنْ خَاصَمُوکُمْ فَلَا تُخَاصِمُوهُمْ وَ قُولُوا هَکَذَا السُّنَّةُ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
محمد حلبی نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که بر طهارت است و ناخن یا موی خود را می گیرد، پرسیدم؛ آیا باید وضو را تکرار کند؟" امام فرمود: "نه، ولی سر و ناخن هایش را با آب پاک کند." گفتم: "آنها (برخی افراد) می گویند که وضو واجب است." امام فرمود: "اگر با شما مجادله کردند، شما با آنها مجادله نکنید و بگویید این است سنت.
755- 2- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع الرَّجُلُ یُقَلِّمُ أَظْفَارَهُ وَ یَجُزُّ شَارِبَهُ وَ یَأْخُذُ مِنْ شَعْرِ لِحْیَتِهِ وَ رَأْسِهِ هَلْ یَنْقُضُ ذَلِکَ وُضُوءَهُ فَقَالَ یَا زُرَارَةُ کُلُّ هَذَا سُنَّةٌ وَ الْوُضُوءُ فَرِیضَةٌ وَ لَیْسَ شَیْ ءٌ مِنَ السُّنَّةِ یَنْقُضُ الْفَرِیضَةَ وَ إِنَّ ذَلِکَ لَیَزِیدُهُ تَطْهِیراً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
زراره نقل می کند که گفت: "به امام باقر (علیه السلام) گفتم: مردی ناخن های خود را کوتاه می کند، سبیلش را اصلاح می کند، و از موی ریش و سر خود می گیرد؛ آیا این وضوی او را باطل می کند؟" امام فرمود: "ای زراره، همه اینها سنت است و وضو فریضه است؛ و هیچ چیز از سنت، فریضه را باطل نمی کند. بلکه این کارها طهارت او را افزایش می دهد."
756- 3- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَعِیدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَعْرَجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع آخُذُ مِنْ أَظْفَارِی وَ مِنْ شَارِبِی وَ أَحْلِقُ رَأْسِی أَ فَأَغْتَسِلُ قَالَ لَا لَیْسَ عَلَیْکَ غُسْلٌ قُلْتُ فَأَتَوَضَّأُ قَالَ لَا لَیْسَ عَلَیْکَ وُضُوءٌ قُلْتُ فَأَمْسَحُ عَلَی أَظْفَارِی الْمَاءَ فَقَالَ (5) هُوَ طَهُورٌ لَیْسَ عَلَیْکَ مَسْحٌ.
ص: 287
******
ترجمه:
سعید بن عبدالله الاعرج نقل می کند که گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: ناخن هایم را کوتاه می کنم، سبیلم را اصلاح می کنم، و سرم را می تراشم؛ آیا باید غسل کنم؟" امام فرمود: "نه، غسل بر تو واجب نیست." گفتم: "پس وضو بگیرم؟" امام فرمود: "نه، وضو بر تو واجب نیست." گفتم: "پس آب بر ناخن هایم بمالم؟" امام فرمود: "نیازی به مسح نیست."
757- 4- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الرَّجُلُ یَقْرِضُ مِنْ شَعْرِهِ بِأَسْنَانِهِ أَ یَمْسَحُهُ بِالْمَاءِ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ قَالَ لَا بَأْسَ إِنَّمَا ذَلِکَ فِی الْحَدِیدِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (2) أَقُولُ: ذَکَرَ الشَّیْخُ أَنَّ الْمَسْحَ الْمَذْکُورَ فِی الْحَدِیدِ مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ هُوَ حَسَنٌ.
******
ترجمه:
عمار الساباطی نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "مردی که با دندان هایش از موی خود می کند، آیا قبل از نماز باید آن را با آب پاک کند؟" امام فرمود: "اشکالی ندارد، این (احکام) در مورد آهن است."
می گویم: مرحوم شیخ ذکر کرده که مسح مذکور در مورد آهن (قیچی)حمل بر استحباب می شود و این پسندیده است."
758- 5- (3) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ إِذَا قَصَّ أَظْفَارَهُ بِالْحَدِیدِ أَوْ جَزَّ شَعْرَهُ أَوْ حَلَقَ قَفَاهُ فَإِنَّ عَلَیْهِ أَنْ یَمْسَحَهُ بِالْمَاءِ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ سُئِلَ فَإِنْ صَلَّی وَ لَمْ یَمْسَحْ مِنْ ذَلِکَ بِالْمَاءِ قَالَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ لِأَنَّ الْحَدِیدَ نَجِسٌ وَ قَالَ لِأَنَّ الْحَدِیدَ لِبَاسُ أَهْلِ النَّارِ- وَ الذَّهَبَ لِبَاسُ أَهْلِ الْجَنَّةِ.
وَ
بِالْإِسْنَادِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (4) إِلَّا أَنَّهُ قَالَ یَمْسَحُ بِالْمَاءِ وَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ.
أَقُولُ: ذَکَرَ الشَّیْخُ أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ دُونَ الْإِیجَابِ لِأَنَّهُ شَاذٌّ مُخَالِفٌ لِلْأَخْبَارِ الْکَثِیرَةِ انْتَهَی وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا مَرَّ فِی الْحَدِیثِ الْأَوَّلِ وَ یَأْتِی أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَی طَهَارَةِ الْحَدِیدِ (5)
ص: 288
وَ فِی أَحَادِیثِ حَصْرِ النَّوَاقِضِ السَّابِقَةِ دَلَالَةٌ عَلَی الْمَقْصُودِ هُنَا (1) وَ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ الرُّعَافِ أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
******
ترجمه:
عمار نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که با آهن ناخن هایش را کوتاه می کند، یا مویش را اصلاح می کند، یا پشت سرش را می تراشد، فرمود: "باید آن را قبل از نماز با آب پاک کند." پرسید: "اگر نماز بخواند و بدون مسح باشد، چه می شود؟" امام فرمود: "نمازش را اعاده کند، زیرا آهن نجس است و لباس اهل جهنم است و طلا لباس اهل بهشت است."
می گویم: مرحوم شیخ این حکم را بر استحباب حمل کرده و نه بر الزام؛ زیرا این حدیث مخالف اخبار بسیاری است. و ممکن است که این حکم بر تقیه حمل شود، همانطور که در حدیث اول گذشت. همچنین احادیثی درباره طهارت آهن وجود دارد که به این موضوع اشاره دارند و در احادیث مربوط به رُعاف نیز این مطلب آمده است."
759- 6- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَأْخُذُ مِنْ أَظْفَارِهِ وَ شَارِبِهِ أَ یَمْسَحُهُ بِالْمَاءِ فَقَالَ لَا هُوَ طَهُورٌ.
******
ترجمه:
اسماعیل بن جابر نقل می کند که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسید که مردی ناخن های خود را کوتاه می کند و سبیلش را اصلاح می کند؛ آیا باید آن ها را با آب پاک کند؟ امام فرمود: "نه، این ها طهارت است."
760- 7- (4) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَخَاهُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع عَنْ رَجُلٍ أَخَذَ مِنْ شَعْرِهِ وَ لَمْ یَمْسَحْهُ بِالْمَاءِ ثُمَّ یَقُومُ فَیُصَلِّی قَالَ یَنْصَرِفُ فَیَمْسَحُهُ بِالْمَاءِ وَ لَا (یُعِیدُ صَلَاتَهُ) (5) تِلْکَ.
******
ترجمه:
علی بن جعفر نقل می کند که از برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) پرسید درباره مردی که موی خود را کوتاه کرده و آن را با آب پاک نکرده و سپس به نماز ایستاده. امام فرمود: "برگردد و آن را با آب پاک کند و نیازی به اعاده نماز نیست."
(6) 15 بَابُ أَنَّ أَکْلَ مَا غَیَّرَتِ النَّارُ بَلْ مُطْلَقَ الْأَکْلِ وَ الشُّرْبِ وَ اسْتِدْخَالَ أَیِّ شَیْ ءٍ کَانَ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ
******
ترجمه:
باب اینکه خوردن هرچه که با آتش تغییر یافته باشد بلکه مطلق خوردن و نوشیدن و وارد کردن هر چیزی وضو را باطل نمی کند.
761- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَلْبَانِ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ وَ أَبْوَالِهَا وَ لُحُومِهَا فَقَالَ لَا تَوَضَّأْ مِنْهُ الْحَدِیثَ.
ص: 289
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
محمد بن مسلم نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره شیر، ادرار و گوشت شتر، گاو و گوسفند پرسیدم." امام فرمود: "از آن وضو نگیر...
762- 2- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع هَلْ یُتَوَضَّأُ مِنَ الطَّعَامِ أَوْ شُرْبِ اللَّبَنِ أَلْبَانِ الْبَقَرِ وَ الْإِبِلِ وَ الْغَنَمِ وَ أَبْوَالِهَا وَ لُحُومِهَا فَقَالَ لَا یُتَوَضَّأُ مِنْهُ.
******
ترجمه:
سلیمان بن خالد نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسیدم: آیا از خوردن غذا یا نوشیدن شیر، شیر گاو، شتر، گوسفند، ادرار و گوشت آنها وضو می گیرند؟" امام فرمود: "نه، از آن وضو نمی گیرند."
763- 3- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الْوُضُوءِ مِمَّا غَیَّرَتِ النَّارُ فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْکَ فِیهِ وُضُوءٌ إِنَّمَا الْوُضُوءُ مِمَّا یَخْرُجُ لَیْسَ مِمَّا یَدْخُلُ.
******
ترجمه:
بکیر بن أعین نقل می کند که گفت: "از امام باقر (علیه السلام) درباره وضو گرفتن از چیزی که آتش تغییر داده است، پرسیدم." امام فرمود: "وضو بر تو واجب نیست؛ وضو از چیزی است که خارج می شود نه از چیزی که وارد می شود."
764- 4- (4) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ تَوَضَّأَ ثُمَّ أَکَلَ لَحْماً وَ سَمْناً (5)- هَلْ لَهُ أَنْ یُصَلِّیَ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَغْسِلَ یَدَهُ قَالَ نَعَمْ وَ إِنْ کَانَ لَبَناً لَمْ یُصَلِّ حَتَّی یَغْسِلَ یَدَهُ وَ یَتَمَضْمَضَ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی وَ قَدْ أَکَلَ اللَّحْمَ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَغْسِلَ یَدَهُ وَ إِنْ کَانَ (6) لَبَناً لَمْ یُصَلِّ حَتَّی یَغْسِلَ یَدَهُ وَ یَتَمَضْمَضَ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ عَلَی کُلِّ حَالٍ یَدُلُّ عَلَی نَفْیِ نَقْضِ الْوُضُوءِ.
******
ترجمه:
عمار الساباطی نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که وضو گرفته و سپس گوشت و پیه می خورد، پرسیدم؛ آیا بدون شستن دست می تواند نماز بخواند؟" امام فرمود: "بله، ولی اگر شیر خورده باشد، نباید نماز بخواند تا دست هایش را بشوید و دهانش را بشوید. پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز بدون شستن دست هایش از خوردن گوشت نماز می خواند؛ ولی اگر شیر خورده بود، تا شستن دست و دهان، نماز نمی خواند."
می گویم: مرحوم شیخ این حکم را بر استحباب حمل کرده است و در هر صورت دلالت بر نفی نقض وضو دارد."
765- 5- (7) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ
ص: 290
الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ مُثَنًّی الْحَنَّاطِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص تَوَضَّئُوا مِمَّا یَخْرُجُ مِنْکُمْ (1) وَ لَا تَوَضَّئُوا (2) مِمَّا یَدْخُلُ فَإِنَّهُ یَدْخُلُ طَیِّباً وَ یَخْرُجُ خَبِیثاً.
أَقُولُ: وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ حَصْرِ النَّوَاقِضِ مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3) وَ یَأْتِی فِی الْأَطْعِمَةِ فِی أَحَادِیثِ عَدَمِ وُجُوبِ غَسْلِ الْیَدِ قَبْلَ الطَّعَامِ وَ لَا بَعْدَهُ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4).
******
ترجمه:
ابن عباس نقل می کند که گفت: "رسول الله (صلی الله علیه و آله) فرمود: 'از آنچه از شما خارج می شود، وضو بگیرید و از آنچه وارد می شود، وضو نگیرید؛ زیرا آنچه وارد می شود، پاک است و آنچه خارج می شود، ناپاک.'"
می گویم: "در احادیث حصر نواقض وضو نیز به این موضوع اشاره شده است و در احادیث مربوط به غذاها نیز آمده است که شستن دست قبل و بعد از غذا واجب نیست."
(5) 16 بَابُ أَنَّ اسْتِدْخَالَ الدَّوَاءِ وَ خُرُوجَ النَّدَی وَ الصُّفْرَةِ مِنَ الْمَقْعَدَةِ وَ النَّاصُورِ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ
******
ترجمه:
باب اینکه وارد کردن دارو و خروج ترشحات و زردی از مقعد و ناسور(بواسیر) وضو را باطل نمی کند.
766- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ أَنْ یَسْتَدْخِلَ الدَّوَاءَ ثُمَّ یُصَلِّیَ وَ هُوَ مَعَهُ أَ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ قَالَ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ وَ لَا یُصَلِّی حَتَّی یَطْرَحَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ بِالْإِسْنَادِ السَّابِقِ (8).
ص: 291
******
ترجمه:
علی بن جعفر نقل می کند که از برادرش موسی (علیه السلام) پرسید: "آیا مردی که دارویی داخل بدنش قرار داده، می تواند نماز بخواند؟ آیا این وضوی او را باطل می کند؟" امام پاسخ داد: "نه، وضوی او را باطل نمی کند، اما نباید نماز بخواند تا زمانی که آن را خارج کند."
767- 2- (1) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ آدَمَ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ النَّاصُورِ (2) أَ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ قَالَ إِنَّمَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ ثَلَاثٌ الْبَوْلُ وَ الْغَائِطُ وَ الرِّیحُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ کَمَا مَرَّ وَ کَذَا الصَّدُوقُ (3).
******
ترجمه:
زکریا بن آدم نقل می کند که گفت: "از امام رضا (علیه السلام) درباره ناسور (یک نوع زخم چرکین) پرسیدم؛ آیا وضو را باطل می کند؟" امام فرمود: "فقط سه چیز وضو را باطل می کند: ادرار، مدفوع و باد (نفخ)."
768- 3- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ صَفْوَانَ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا الْحَسَنِ ع وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ إِنَّ بِی جُرْحاً فِی مَقْعَدَتِی فَأَتَوَضَّأُ ثُمَّ أَسْتَنْجِی ثُمَّ أَجِدُ بَعْدَ ذَلِکَ النَّدَی وَ الصُّفْرَةَ تَخْرُجُ مِنَ الْمَقْعَدَةِ أَ فَأُعِیدُ الْوُضُوءَ قَالَ قَدْ أَنْقَیْتَ قَالَ نَعَمْ قَالَ لَا وَ لَکِنْ رُشَّهُ بِالْمَاءِ وَ لَا تُعِدِ الْوُضُوءَ.
وَ
عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ إِنَّ بِی خُرَاجاً (5).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ صَفْوَانَ مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
صفوان نقل می کند که گفت: "مردی از امام ابوالحسن (علیه السلام) و در حضور من پرسید: 'در مقعد من زخمی وجود دارد و من وضو می گیرم و سپس خود را می شویم و بعد از آن رطوبت و زردی از مقعد خارج می شود؛ آیا باید دوباره وضو بگیرم؟' امام فرمود: 'آیا آن را پاک کرده ای؟' مرد گفت: 'بله.' امام فرمود: 'نه، نیازی به وضو گرفتن نیست، بلکه کمی آب روی آن بپاش و وضویت را اعاده نکن.'"
769- 4- (7) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلَ الرِّضَا ع رَجُلٌ وَ ذَکَرَ نَحْوَ حَدِیثِ صَفْوَانَ.
ص: 292
أَقُولُ: وَ فِی أَحَادِیثِ حَصْرِ النَّوَاقِضِ دَلَالَةٌ عَلَی مَضْمُونِ الْبَابِ وَ تَقَدَّمَ أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (1).
******
ترجمه:
ابن ابی نصر نقل می کند که گفت: "مردی از امام رضا (علیه السلام) درباره همان چیزی که صفوان ذکر کرده بود، پرسید.ومثل همان روایت را ذکر کرد
(2) 17 بَابُ أَنَّ قَتْلَ الْبَقَّةِ وَ الْبُرْغُوثِ وَ الْقَمْلَةِ وَ الذُّبَابِ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ وَ کَذَا الْکَذِبُ عَلَی اللَّهِ وَ عَلَی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْأَئِمَّةِ ع
******
ترجمه:
باب اینکه کشتن پشه، کک، شپش و مگس وضو را باطل نمی کند و همچنین دروغ بستن به خدا و پیامبر او و ائمه.
770- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَقْتُلُ الْبَقَّةَ وَ الْبُرْغُوثَ وَ الْقَمْلَةَ وَ الذُّبَابَ فِی الصَّلَاةِ أَ یَنْقُضُ صَلَاتَهُ وَ وُضُوءَهُ قَالَ لَا.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ مِثْلَهُ (4) أَقُولُ: أَحَادِیثُ حَصْرِ النَّوَاقِضِ السَّابِقَةُ دَالَّةٌ عَلَی جَمِیعِ مَضْمُونِ الْبَابِ (5) وَ یَأْتِی فِی کِتَابِ الصَّوْمِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ مَا ظَاهِرُهُ انْتِقَاضُ الْوُضُوءِ بِالْکَذِبِ عَلَی اللَّهِ وَ عَلَی رَسُولِهِ ص وَ عَلَی الْأَئِمَّةِ ع وَ أَنَّ الشَّیْخَ حَمَلَهُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ عَلَی نَقْصِ الثَّوَابِ (6).
******
ترجمه:
حلبی نقل می کند که از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که در نماز پشه، کک، شپش و مگس را می کشد، پرسید؛ آیا این نماز و وضوی او را باطل می کند؟ امام فرمود: "نه، این کار نماز و وضوی او را باطل نمی کند."
می گویم: "احادیث حصر نواقض وضو قبلاً به این موضوع اشاره داشته اند و در کتاب روزه، ان شاء الله، آمده است که دروغ گفتن به خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله) و ائمه (علیهم السلام) وضو را باطل می کند و مرحوم شیخ این حکم را بر استحباب و نقص ثواب حمل کرده است."
ص: 293
(1) 18 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ إِعَادَةِ الْوُضُوءِ عَلَی مَنْ تَرَکَ الِاسْتِنْجَاءَ وَ تَوَضَّأَ وَ صَلَّی وَ وُجُوبِ إِعَادَةِ الصَّلَاةِ حِینَئِذٍ
******
ترجمه:
باب عدم وجوب اعاده وضو بر کسی که استنجا را ترک کرده و وضو گرفته و نماز خوانده و وجوب اعاده نماز در این صورت.
771- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَخِیهِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی الرَّجُلِ یَبُولُ فَیَنْسَی غَسْلَ ذَکَرِهِ ثُمَّ یَتَوَضَّأُ وُضُوءَ الصَّلَاةِ قَالَ یَغْسِلُ ذَکَرَهُ وَ لَا یُعِیدُ الْوُضُوءَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ نَحْوَهُ (3).
******
ترجمه:
علی بن یقطین نقل می کند که از امام ابوالحسن (علیه السلام) درباره مردی که ادرار می کند و فراموش می کند که آلتش را بشوید و سپس وضوی نماز می گیرد، پرسید. امام فرمود: "آلتش را بشوید و نیازی به اعاده وضو نیست."
772- 2- (4) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَبُولُ وَ یَنْسَی أَنْ یَغْسِلَ ذَکَرَهُ حَتَّی یَتَوَضَّأَ وَ یُصَلِّیَ قَالَ یَغْسِلُ ذَکَرَهُ وَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ وَ لَا یُعِیدُ الْوُضُوءَ.
******
ترجمه:
ابن بُکیر از برخی از اصحاب ما نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "اگر مردی ادرار کند و فراموش کند که آلتش را بشوید تا وضو بگیرد و نماز بخواند، باید آلتش را بشوید و نماز را اعاده کند، اما نیازی به اعاده وضو نیست."
773- 3- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی قَالَ حَدَّثَنِی عَمْرُو بْنُ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَبُولُ وَ أَتَوَضَّأُ وَ أَنْسَی اسْتِنْجَائِی ثُمَّ أَذْکُرُ بَعْدَ مَا صَلَّیْتُ قَالَ اغْسِلْ ذَکَرَکَ وَ أَعِدْ صَلَاتَکَ وَ لَا تُعِدْ وُضُوءَکَ.
******
ترجمه:
صفوان بن یحیی نقل می کند که عمرو بن ابی نصر گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: 'ادرار کردم و وضو گرفتم و فراموش کردم که خود را بشویم و سپس بعد از نماز یادم آمد.' امام فرمود: 'آلتت را بشوی و نماز را اعاده کن، ولی نیازی به اعاده وضو نیست.'"
774- 4- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ
ص: 294
قَالَ: ذَکَرَ أَبُو مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیُّ أَنَّ الْحَکَمَ بْنَ عُتَیْبَةَ بَالَ یَوْماً وَ لَمْ یَغْسِلْ ذَکَرَهُ مُتَعَمِّداً فَذَکَرْتُ ذَلِکَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فَقَالَ بِئْسَ مَا صَنَعَ عَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ ذَکَرَهُ وَ یُعِیدَ صَلَاتَهُ وَ لَا یُعِیدُ وُضُوءَهُ.
******
ترجمه:
ابن أذینه نقل می کند که: "ابو مریم انصاری گفت که حکم بن عتیبه یک روز ادرار کرد و عمدی آلتش را نشست. این را به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم. امام فرمود: 'بسیار بد کرد؛ باید آلتش را بشوید و نمازش را اعاده کند، ولی نیازی به اعاده وضو نیست.'"
775- 5- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ (2) عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَزَّازِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَبُولُ فَیَنْسَی أَنْ یَغْسِلَ ذَکَرَهُ وَ یَتَوَضَّأُ قَالَ یَغْسِلُ ذَکَرَهُ وَ لَا یُعِیدُ وُضُوءَهُ.
******
ترجمه:
عمرو بن ابی نصر نقل می کند که گفت: "از امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره مردی که ادرار می کند و فراموش می کند که آلتش را بشوید و وضو می گیرد، پرسیدم." امام فرمود: "آلتش را بشوید و نیازی به اعاده وضو نیست."
776- 6- (3) وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ الْقَصَبَانِیِّ عَنِ الْمُثَنَّی الْحَنَّاطِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی صَلَّیْتُ فَذَکَرْتُ أَنِّی لَمْ أَغْسِلْ ذَکَرِی بَعْدَ مَا صَلَّیْتُ أَ فَأُعِیدُ قَالَ لَا.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی عَدَمِ إِعَادَةِ الْوُضُوءِ دُونَ الصَّلَاةِ وَ هُوَ جَیِّدٌ جِدّاً لِمَا صَرَّحَ بِهِ هَذَا الرَّاوِی بِعَیْنِهِ سَابِقاً (4) وَ لِمَا یَأْتِی (5).
******
ترجمه:
عمرو بن ابی نصر نقل می کند که گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: 'نماز خواندم و یادم آمد که آلت خود را بعد از نماز نشستم؛ آیا نمازم را اعاده کنم؟' امام فرمود: 'نه.'"
می گویم: مرحوم شیخ این حکم را بر عدم اعاده وضوحمل کرده است نه اعاده نماز و این تفسیر بسیار خوب است، زیرا این روایت دقیقاً این موضوع را تصریح کرده است."
777- 7- (6) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ (7) وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: تَوَضَّأْتُ یَوْماً وَ لَمْ أَغْسِلْ ذَکَرِی ثُمَّ صَلَّیْتُ (8) فَسَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع- فَقَالَ
ص: 295
اغْسِلْ ذَکَرَکَ وَ أَعِدْ صَلَاتَکَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
زراره نقل می کند که گفت: "روزی وضو گرفتم و آلت خود را نشستم، سپس نماز خواندم و از امام ابوعبدالله (علیه السلام) پرسیدم. امام فرمود: 'آلتت را بشوی و نمازد را اعاده کن.'"
778- 8- (3) وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنْ (4) أَهْرَقْتَ الْمَاءَ وَ نَسِیتَ أَنْ تَغْسِلَ ذَکَرَکَ حَتَّی صَلَّیْتَ فَعَلَیْکَ إِعَادَةُ الْوُضُوءِ وَ غَسْلُ ذَکَرِکَ.
قَالَ الشَّیْخُ یَعْنِی إِذَا لَمْ یَکُنْ قَدْ تَوَضَّأَ فَأَمَّا إِذَا تَوَضَّأَ وَ نَسِیَ غَسْلَ الذَّکَرِ لَا غَیْرُ فَلَا یَجِبُ عَلَیْهِ إِعَادَةُ الْوُضُوءِ ثُمَّ اسْتَدَلَّ بِمَا تَقَدَّمَ (5) أَقُولُ: وَ یَجُوزُ أَنْ یُرَادَ بِالْوُضُوءِ الِاسْتِنْجَاءُ فَإِنَّهُ یُطْلَقُ عَلَیْهِ کَثِیراً فِی الْأَحَادِیثِ وَ یَکُونُ الْعَطْفُ تَفْسِیرِیّاً وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی خُرُوجِ شَیْ ءٍ مِنَ الْبَوْلِ عِنْدَ الِاسْتِبْرَاءِ بَعْدَ الْوُضُوءِ فَإِنَّهُ أَکْثَرِیٌّ غَالِبٌ.
******
ترجمه:
ابو بصیر نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "اگر آبی را ریختی و فراموش کردی که آلتت را بشویی و بعد نماز خواندی، باید وضو را اعاده کنی و آلتت را بشویی."
مرحوم شیخ می گوید: "این یعنی اگر وضو نگرفته بودی؛ اما اگر وضو گرفته و فراموش کرده باشی که آلت را بشویی، نیازی به اعاده وضو نیست." و سپس به احادیث پیشین استناد کرده است.
می گویم: "ممکن است منظور از وضو، استنجاء باشد، زیرا در احادیث بسیار به این معنی به کار رفته است و عطف تفسیری باشد و احتمال دارد که این حکم به دلیل خروج چیزی از ادرار هنگام استبراء بعد از وضو باشد که در اغلب موارد این گونه است."
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ فِیهِ وَ فِی الَّذِی قَبْلَهُ لِمَا تَقَدَّمَ فِی مَسِّ الْفَرْجِ (1) وَ اللَّهُ أَعْلَمُ وَ یَأْتِی أَحَادِیثُ فِی هَذَا الْمَعْنَی فِی أَحْکَامِ الْخَلْوَةِ وَ فِی النَّجَاسَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (2) وَ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ حَصْرِ النَّوَاقِضِ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (3).
******
ترجمه:
سلیمان بن خالد نقل می کند که امام باقر (علیه السلام) درباره مردی که وضو گرفته و فراموش کرده که آلتش را بشوید، فرمود: "آلتش را بشوید و وضو را اعاده کند."
می گویم: مرحوم شیخ این حکم را بر استحباب حمل کرده است و احتمال دارد این حکم به دلیل تقیه باشد، همانطور که در مس الفرج گذشت. و خدا داناتر است. و احادیثی در این زمینه در احکام خلوت و نجاسات نیز وجود دارد، ان شاء الله.
780- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِمَا عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: إِذَا کَانَ الرَّجُلُ یَقْطُرُ مِنْهُ الْبَوْلُ وَ الدَّمُ إِذَا کَانَ حِینَ الصَّلَاةِ اتَّخَذَ کِیساً وَ جَعَلَ فِیهِ قُطْناً ثُمَّ عَلَّقَهُ عَلَیْهِ وَ أَدْخَلَ ذَکَرَهُ فِیهِ ثُمَّ صَلَّی یَجْمَعُ بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ یُؤَخِّرُ الظُّهْرَ وَ یُعَجِّلُ الْعَصْرَ بِأَذَانٍ وَ إِقَامَتَیْنِ وَ یُؤَخِّرُ الْمَغْرِبَ وَ یُعَجِّلُ الْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَ إِقَامَتَیْنِ وَ یَفْعَلُ ذَلِکَ فِی الصُّبْحِ.
******
ترجمه:
حریز بن عبدالله نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "اگر مردی دچار قطره های ادرار و خون باشد، هنگام نماز کیسه ای تهیه کرده و داخل آن پنبه بگذارد، سپس آن را به خود ببندد و ذکر خود را داخل کیسه قرار دهد و سپس نماز بخواند. او باید نماز ظهر و عصر را به هم پیوسته بخواند؛ ظهر را کمی به تأخیر اندازد و عصر را زودتر بخواند، با یک اذان و دو اقامه. و مغرب را به تأخیر اندازد و عشاء را زودتر بخواند، با یک اذان و دو اقامه. و همین کار را برای نماز صبح انجام دهد."
781- 2- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یَعْتَرِیهِ الْبَوْلُ وَ لَا یَقْدِرُ عَلَی حَبْسِهِ قَالَ فَقَالَ لِی إِذَا لَمْ یَقْدِرْ عَلَی حَبْسِهِ فَاللَّهُ أَوْلَی بِالْعُذْرِ یَجْعَلُ خَرِیطَةً.
******
ترجمه:
منصور بن حازم نقل می کند که گفت: "به امام ابوعبدالله (علیه السلام) گفتم: مردی که دچار ادرارهای مکرر است و نمی تواند آن را نگه دارد، چه باید بکند؟" امام فرمود: "اگر نمی تواند آن را نگه دارد، خداوند عذر او را پذیرفته است. باید کیسه ای تهیه کند.
782- 3- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ
ص: 297
أَبِی نَصْرٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الْمَبْطُونِ فَقَالَ یَبْنِی عَلَی صَلَاتِهِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
محمد بن مسلم نقل می کند که گفت: "از امام باقر (علیه السلام) درباره کسی که مبتلا به بیماری شکم است، پرسیدم." امام فرمود: "بر نمازش بنا کند (و ادامه دهد)."
783- 4- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَیَّاشِیِّ أَبِی النَّضْرِ یَعْنِی مُحَمَّدَ بْنَ مَسْعُودٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ نُصَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: صَاحِبُ الْبَطَنِ الْغَالِبِ یَتَوَضَّأُ ثُمَّ یَرْجِعُ (3) فِی صَلَاتِهِ فَیُتِمُّ مَا بَقِیَ.
******
ترجمه:
محمد بن مسلم نقل می کند که از امام باقر (علیه السلام) گفت: "کسی که بیماری شکم غالب دارد، وضو می گیرد و سپس به نماز بازمی گردد و ادامه می دهد آنچه باقی مانده است."
784- 5- (4) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنْ تَقْطِیرِ الْبَوْلِ قَالَ یَجْعَلُ خَرِیطَةً إِذَا صَلَّی.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
******
ترجمه:
حلبی نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) درباره قطره ریزی ادرار پرسیده شد. امام فرمود: "هنگام نماز کیسه ای تهیه کند."
ص: 298
(1) 1 بَابُ وُجُوبِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ وَ تَحْرِیمِ النَّظَرِ إِلَی عَوْرَةِ الْمُسْلِمِ غَیْرِ الْمُحَلَّلِ رَجُلًا کَانَ أَوِ امْرَأَةً
******
ترجمه:
باب وجوب ستر عورت و تحریم نگاه به عورت مسلمان غیر محرم، چه مرد باشد و چه زن.
785- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَنْظُرِ الرَّجُلُ إِلَی عَوْرَةِ أَخِیهِ.
******
ترجمه:
حریز نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "مرد نباید به عورت برادرش نگاه کند."
786- 2- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع عَنِ النَّبِیِّ ص فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: إِذَا اغْتَسَلَ أَحَدُکُمْ فِی فَضَاءٍ مِنَ الْأَرْضِ فَلْیُحَاذِرْ عَلَی عَوْرَتِهِ وَ قَالَ لَا یَدْخُلَنَّ أَحَدُکُمُ الْحَمَّامَ إِلَّا بِمِئْزَرٍ وَ نَهَی أَنْ یَنْظُرَ الرَّجُلُ إِلَی عَوْرَةِ أَخِیهِ الْمُسْلِمِ وَ قَالَ مَنْ تَأَمَّلَ عَوْرَةَ أَخِیهِ الْمُسْلِمِ- لَعَنَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ وَ نَهَی الْمَرْأَةَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَی عَوْرَةِ الْمَرْأَةِ وَ قَالَ مَنْ نَظَرَ إِلَی عَوْرَةِ أَخِیهِ الْمُسْلِمِ أَوْ عَوْرَةِ غَیْرِ أَهْلِهِ مُتَعَمِّداً أَدْخَلَهُ اللَّهُ مَعَ الْمُنَافِقِینَ الَّذِینَ کَانُوا یَبْحَثُونَ عَنْ عَوْرَاتِ النَّاسِ وَ لَمْ یَخْرُجْ مِنَ الدُّنْیَا حَتَّی یَفْضَحَهُ اللَّهُ إِلَّا أَنْ یَتُوبَ.
ص: 299
******
ترجمه:
حسین بن زید نقل می کند که امام صادق (علیه السلام) از پدرانش و آنها از پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حدیث مناهی نقل کردند که فرمود: "اگر یکی از شما در فضای باز زمین غسل می کند، باید از عورت خود محافظت کند. و فرمود: هیچ یک از شما نباید بدون پوشش وارد حمام شود. و نهی کرد از اینکه مرد به عورت برادر مسلمانش نگاه کند. و فرمود: هر کس به عورت برادر مسلمانش نگاه کند، هفتاد هزار فرشته او را لعنت می کنند. و نهی کرد از اینکه زن به عورت زن دیگر نگاه کند. و فرمود: هر کس به عورت برادر مسلمانش یا عورت غیر اهلش عمداً نگاه کند، خداوند او را با منافقانی که به دنبال عیوب مردم بودند، محشور می کند و از دنیا نمی رود تا اینکه خداوند او را رسوا کند، مگر اینکه توبه کند."
787- 3- (1) قَالَ: وَ سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکی لَهُمْ (2)- فَقَالَ کُلُّ مَا کَانَ فِی کِتَابِ اللَّهِ- مِنْ ذِکْرِ حِفْظِ الْفَرْجِ فَهُوَ مِنَ الزِّنَا إِلَّا فِی هَذَا الْمَوْضِعِ فَإِنَّهُ لِلْحِفْظِ مِنْ أَنْ یُنْظَرَ إِلَیْهِ.
******
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام) درباره قول خداوند عزوجل «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ» (نور 24:30) پرسیده شد. امام فرمود: "هرچه در کتاب خدا درباره حفظ فرج ذکر شده است، مربوط به جلوگیری از زنا است، مگر در این آیه که منظور حفظ از نگاه دیگران است."
788- 4- (3) وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ فَغَضَّ طَرْفَهُ عَنِ النَّظَرِ إِلَی عَوْرَةِ أَخِیهِ آمَنَهُ اللَّهُ مِنَ الْحَمِیمِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.
******
ترجمه:
عبدالله بن سنان نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: "هر کس وارد حمام شود و چشم خود را از نگاه به عورت برادرش باز دارد، خداوند او را از حرارت جهنم در روز قیامت ایمن می کند."
789- 5- (4) عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمُرْتَضَی فِی رِسَالَةِ الْمُحْکَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ نَقْلًا مِنْ تَفْسِیرِ النُّعْمَانِیِّ بِسَنَدِهِ الْآتِی عَنْ عَلِیٍّ ع فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکی لَهُمْ (5)- مَعْنَاهُ لَا یَنْظُرُ أَحَدُکُمْ إِلَی فَرْجِ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ أَوْ یُمَکِّنُهُ مِنَ النَّظَرِ إِلَی فَرْجِهِ ثُمَّ قَالَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ (6) أَیْ مِمَّنْ یُلْحِقُهُنَّ النَّظَرَ کَمَا جَاءَ فِی حِفْظِ الْفُرُوجِ فَالنَّظَرُ سَبَبُ إِیقَاعِ الْفِعْلِ مِنَ الزِّنَا وَ غَیْرِهِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی فِی آدَابِ الْحَمَّامِ وَ کِتَابِ النِّکَاحِ (7).
******
ترجمه:
علی بن الحسین المرتضی در رساله "محکم و متشابه" از تفسیر نعمانی به سند خود از امام علی (علیه السلام) درباره قول خداوند عزوجل «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ» (نور 24:30) نقل می کند: "معنای آن این است که هیچ یک از شما به فرج برادر مؤمن خود نگاه نکند و یا او را از نگاه به فرج خود منع کند." سپس فرمود: "بگو به زنان مؤمن که از نگاه به نامحرم چشم پوشی کنند و فرج های خود را حفظ کنند (نور 24:31)؛ یعنی از کسانی که به آنها نگاه می کنند. نگاه سبب وقوع فعل زنا و غیر آن است."
ص: 300
(1) 2 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ وَ اسْتِدْبَارِهَا عِنْدَ التَّخَلِّی وَ کَرَاهَةِ اسْتِقْبَالِ الرِّیحِ وَ اسْتِدْبَارِهَا وَ اسْتِحْبَابِ اسْتِقْبَالِ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ
******
ترجمه:
باب عدم جواز استقبال قبله و استدبار آن هنگام تخلی و کراهت استقبال باد و استدبار آن و استحباب استقبال مشرق و مغرب
790- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ رَفَعَهُ قَالَ: خَرَجَ أَبُو حَنِیفَةَ مِنْ عِنْدِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی ع قَائِمٌ وَ هُوَ غُلَامٌ فَقَالَ لَهُ أَبُو حَنِیفَةَ- یَا غُلَامُ أَیْنَ یَضَعُ الْغَرِیبُ بِبَلَدِکُمْ فَقَالَ اجْتَنِبْ أَفْنِیَةَ الْمَسَاجِدِ وَ شُطُوطَ الْأَنْهَارِ وَ مَسَاقِطَ الثِّمَارِ وَ مَنَازِلَ النُّزَّالِ وَ لَا تَسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ بِغَائِطٍ وَ لَا بَوْلٍ وَ ارْفَعْ ثَوْبَکَ وَ ضَعْ حَیْثُ شِئْتَ.
******
ترجمه:
علی بن ابراهیم نقل می کند که: "ابو حنیفه از نزد امام ابوعبدالله (علیه السلام) خارج شد در حالی که امام ابوالحسن موسی (علیه السلام) که هنوز جوان بود، ایستاده بود. ابو حنیفه به او گفت: 'ای جوان، مسافر در شهر شما کجا باید متوقف شود؟' امام موسی (علیه السلام) پاسخ داد: 'از ورودی مساجد، کنار رودها، زیر درختان میوه، و محل های نشیمن مردم دوری کن. به قبله ادرار و مدفوع نکن. لباس خود را بالا ببر و هر کجا که خواستی توقف کن.'"
791- 2- (3) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ قَالَ: سُئِلَ أَبُو الْحَسَنِ ع مَا حَدُّ الْغَائِطِ قَالَ لَا تَسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ وَ لَا تَسْتَدْبِرْهَا وَ لَا تَسْتَقْبِلِ الرِّیحَ وَ لَا تَسْتَدْبِرْهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ (4) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ ع ثُمَّ ذَکَرَ مِثْلَهُ (5) وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا عَنِ الرِّضَا ع مِثْلَهُ (6).
ص: 301
******
ترجمه:
محمد بن یحیی نقل می کند که: "از امام ابوالحسن (علیه السلام) درباره حد و آداب غائط (دستشویی کردن) پرسیده شد. امام فرمود: 'به سمت قبله و یا پشت به قبله نباشید و به سمت باد و یا پشت به باد نباشید.'"
792- 3- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی إِذَا دَخَلْتُمُ الْغَائِطَ فَتَجَنَّبُوا الْقِبْلَةَ.
******
ترجمه:
حسین بن زید از امام صادق (علیه السلام) از پدرانش نقل می کند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حدیث مناهی فرمود: "وقتی به غائط (دستشویی) می روید، از قبله دوری کنید."
793- 4- (2) قَالَ: وَ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ بِبَوْلٍ أَوْ غَائِطٍ.
******
ترجمه:
نقل شده که پیامبر (صلی الله علیه و آله) نهی کردند از اینکه کسی به سمت قبله ادرار یا غائط کند.
794- 5- (3) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص إِذَا دَخَلْتَ الْمَخْرَجَ فَلَا تَسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ وَ لَا تَسْتَدْبِرْهَا وَ لَکِنْ شَرِّقُوا أَوْ غَرِّبُوا (4).
******
ترجمه:
عیسی بن عبدالله هاشمی از پدرش از جدش نقل می کند که امام علی (علیه السلام) فرمود: پیامبر (صلی الله علیه و آله) گفت: "وقتی به دستشویی می روید، به سمت قبله نباشید و پشت به قبله نیز نباشید، بلکه به سمت شرق یا غرب بنشینید."
{برخی بر این نظرند که بر اساس این حدیث، واجب است برای انجام این عمل رو به مشرق یا مغرب ایستاد، و به دلیل حرام بودن رو کردن یا پشت کردن به قبله، این کار تنها با رو به مشرق یا مغرب بودن ممکن است، زیرا گفته اند علیهم السلام: «ما بین المشرق و المغرب قبله است».
اما این نظر مردود است، زیرا دستورات در چنین مواردی غالباً برای استحباب است، به ویژه پس از نهی. بلکه ذکر این دستورات پس از نهی، بیشتر برای جواز است تا جایی که بسیاری از علما قاطعانه گفته اند این گونه روایات دلالت بر وجوب ندارند. همچنین، حدیث مربوط به قبله مختص به افراد ناسی (فراموشکار) است و خداوند داناتر است.}
795- 6- (5) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ (6) عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ أَوْ غَیْرِهِ رَفَعَهُ قَالَ: سُئِلَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ ع
ص: 302
مَا حَدُّ الْغَائِطِ قَالَ لَا تَسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ وَ لَا تَسْتَدْبِرْهَا وَ لَا تَسْتَقْبِلِ الرِّیحَ وَ لَا تَسْتَدْبِرْهَا.
******
ترجمه:
عبد الحمید بن ابی علاء یا کسی دیگر نقل می کند که: "از امام حسن بن علی (علیه السلام) درباره حد و آداب غائط (دستشویی کردن) پرسیده شد. امام فرمود: 'به سمت قبله نباشید و پشت به قبله نباشید و به سمت باد نباشید و پشت به باد نباشید.'"
796- 7- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِی مَسْرُوقٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع- وَ فِی مَنْزِلِهِ کَنِیفٌ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ مَنْ بَالَ حِذَاءَ الْقِبْلَةِ ثُمَّ ذَکَرَ فَانْحَرَفَ عَنْهَا إِجْلَالًا لِلْقِبْلَةِ وَ تَعْظِیماً لَهَا لَمْ یَقُمْ مِنْ مَقْعَدِهِ ذَلِکَ حَتَّی یُغْفَرَ لَهُ.
وَ
رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بَهْرَامَ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ بَالَ حِذَاءَ الْقِبْلَةِ ثُمَّ ذَکَرَ مِثْلَهُ (2).
أَقُولُ: صَدْرُ الْحَدِیثِ غَیْرُ صَرِیحٍ فِی الْمُنَافَاةِ لِاحْتِمَالِ انْتِقَالِ ذَلِکَ الْکَنِیفِ إِلَیْهِ عَلَی تِلْکَ الْحَالِ أَوْ کَوْنِهِ غَیْرَ مِلْکٍ لَهُ وَ عَلَی الْأَوَّلِ فَعَدَمُ تَغْیِیرِهِ إِمَّا لِقُرْبِ الْعَهْدِ أَوْ عَدَمِ الْإِمْکَانِ أَوْ ضِیقِ الْبِنَاءِ أَوْ لِلتَّقِیَّةِ أَوْ لِإِمْکَانِ الْجُلُوسِ مَعَ الِانْحِرَافِ عَنِ الْقِبْلَةِ أَوْ لِعَدَمِ الْحَاجَةِ إِلَیْهِ لِوُجُودِ غَیْرِهِ أَوْ نَحْوِ ذَلِکَ ثُمَّ إِنَّ الْفَارِقَ بَیْنَ الْقِبْلَةِ وَ الرِّیحِ بِالتَّحْرِیمِ وَ الْکَرَاهَةِ ثُبُوتُ حُرْمَةِ الْقِبْلَةِ وَ شَرَفِهَا بِالضَّرُورَةِ وَ عَمَلُ الْأَصْحَابِ وَ زِیَادَةُ النُّصُوصِ وَ الْمُبَالَغَةُ وَ التَّشْدِیدُ وَ الِاحْتِیَاطُ وَ غَیْرُ ذَلِکَ وَ یَأْتِی أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (3).
******
ترجمه:
محمد بن اسماعیل نقل می کند که: "بر امام ابوالحسن رضا (علیه السلام) وارد شدم و در منزل او دستشویی ای دیدم که به سمت قبله بود. از او شنیدم که می گفت: 'کسی که به سمت قبله ادرار کند، سپس متوجه شود و از آن جهت برای احترام به قبله و بزرگداشت آن منحرف شود، از جای خود برنمی خیزد تا اینکه بخشیده شود.'" می گویم: "صدر حدیث به صراحت نفی نمی کند که ممکن است آن دستشویی به او منتقل شده باشد یا ملک او نباشد. در حالت اول، عدم تغییر ممکن است به دلیل تازه بودن، عدم امکان تغییر، محدودیت ساختمان، تقیه یا امکان نشستن با انحراف از قبله باشد. تفاوت میان قبله و باد در این مورد حرام بودن قبله و مکروه بودن باد است. حرمت قبله و شرافت آن به دلیل ضرورت و عمل اصحاب و کثرت نصوص و مبالغه و تاکید و احتیاط ثابت است و الله اعلم."
ص: 303
(1) 3 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَغْطِیَةِ الرَّأْسِ وَ التَّقَنُّعِ عِنْدَ قَضَاءِ الْحَاجَةِ
******
ترجمه:
باب استحباب پوشاندن سر و کلاه گذاشتن هنگام قضای حاجت.
797- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُفِیدُ فِی الْمُقْنِعَةِ قَالَ: إِنَّ تَغْطِیَةَ الرَّأْسِ إِنْ کَانَ مَکْشُوفاً عِنْدَ التَّخَلِّی سُنَّةٌ مِنْ سُنَنِ النَّبِیِّ ص.
******
ترجمه:
محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید) در کتاب "المقنعة" می گوید: "پوشاندن سر اگر در هنگام تخلیه (دستشویی) باز باشد، از سنت های پیامبر (صلی الله علیه و آله) است."
798- 2- (3) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ أَوْ رَجُلٍ عَنْهُ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ کَانَ یَعْمَلُهُ إِذَا دَخَلَ الْکَنِیفَ یُقَنِّعُ رَأْسَهُ وَ یَقُولُ سِرّاً فِی نَفْسِهِ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ تَمَامَ الْحَدِیثِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (4).
******
ترجمه:
علی بن اسباط یا مردی از جانب او نقل می کند از کسی که روایت کرده از امام ابوعبدالله (علیه السلام) که ایشان هنگام ورود به کنیف (دستشویی)، سر خود را می پوشاند و در دل خود می گفت: "بسم الله و بالله....
799- 3- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی الْمَجَالِسِ وَ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (6) عَنْ أَبِی ذَرٍّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص فِی وَصِیَّتِهِ لَهُ قَالَ: یَا أَبَا ذَرٍّ اسْتَحْیِ (7) مِنَ اللَّهِ فَإِنِّی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَأَظَلُّ حِینَ أَذْهَبُ إِلَی الْغَائِطِ مُتَقَنِّعاً بِثَوْبِی اسْتِحْیَاءً (8) مِنَ الْمَلَکَیْنِ اللَّذَیْنِ مَعِی یَا أَبَا ذَرٍّ أَ تُحِبُّ أَنْ تَدْخُلَ الْجَنَّةَ- فَقُلْتُ نَعَمْ فِدَاکَ أَبِی وَ أُمِّی قَالَ فَاقْصُرِ الْأَمَلَ وَ اجْعَلِ الْمَوْتَ نُصْبَ عَیْنِکَ وَ اسْتَحْیِ مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَیَاءِ.
******
ترجمه:
ابو ذر از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل می کند که در وصیتش به او فرمود: "ای ابو ذر، از خداوند حیا کن. به خدایی که جانم در دست اوست، سوگند که هرگاه به دستشویی می روم، سر خود را می پوشانم از حیا از دو فرشته ای که با من هستند. ای ابو ذر، آیا دوست داری به بهشت وارد شوی؟" گفتم: "بله، پدر و مادرم فدایت شوند." پیامبر فرمود: "آرزوها را کوتاه کن، مرگ را همیشه در نظر داشته باش و از خداوند به حق حیا کن."
ص: 304
(1) 4 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّبَاعُدِ عَنِ النَّاسِ عِنْدَ التَّخَلِّی وَ شِدَّةِ التَّسَتُّرِ وَ التَّحَفُّظِ
******
ترجمه:
باب استحباب دوری از مردم هنگام تخلی و شدت پوشیدگی و مراقبت
800- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ إِذَا سَافَرْتَ مَعَ قَوْمٍ فَأَکْثِرِ اسْتِشَارَتَهُمْ إِلَی أَنْ قَالَ وَ إِذَا أَرَدْتَ قَضَاءَ حَاجَتِکَ فَأَبْعِدِ الْمَذْهَبَ (3) فِی الْأَرْضِ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ أَوْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
حماد بن عیسی نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: لقمان به پسرش گفت: "اگر با گروهی سفر می کنی، زیاد با آن ها مشورت کن." سپس گفت: "وقتی خواستی حاجت خود را برآوری، تا جایی که می توانی از مردم دور شو."
801- 2- (5) الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَا أُوتِیَ لُقْمَانُ الْحِکْمَةَ لِحَسَبٍ وَ لَا مَالٍ وَ لَا بَسْطٍ فِی جِسْمٍ وَ لَا جَمَالٍ وَ لَکِنَّهُ کَانَ رَجُلًا قَوِیّاً فِی أَمْرِ اللَّهِ مُتَوَرِّعاً فِی اللَّهِ سَاکِناً سِکِّیتاً وَ ذَکَرَ جُمْلَةً مِنْ أَوْصَافِهِ وَ مَدَائِحِهِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ عَلَی بَوْلٍ وَ لَا غَائِطٍ قَطُّ وَ لَا اغْتِسَالٍ لِشِدَّةِ تَسَتُّرِهِ وَ تَحَفُّظِهِ فِی أَمْرِهِ إِلَی أَنْ قَالَ فَبِذَلِکَ أُوتِیَ الْحِکْمَةَ وَ مُنِحَ الْقَضِیَّةَ (6).
******
ترجمه:
فضل بن حسن طبرسی در کتاب "مجمع البیان" از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند: "لقمان حکمت را نه به دلیل حسب و نسب و نه به دلیل مال و نه به دلیل بزرگی جسم و نه به دلیل زیبایی دریافت کرد، بلکه او مردی بود که در امور خداوند قوی و در راه خدا با تقوا بود، ساکت و آرام بود." او مجموعه ای از اوصاف و مدایح او را ذکر کرد و سپس گفت: "هیچ کس او را در حال ادرار یا غائط و حتی در حال غسل ندید، به دلیل شدت پوشیدگی و احتیاط او در کارهایش. به همین دلیل او حکمت را دریافت کرد و به قضایا مسلط شد."
802- 3- (7) وَ رَوَی الشَّهِیدُ الثَّانِی فِی شَرْحِ النَّفْلِیَّةِ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ لَمْ یُرَ عَلَی بَوْلٍ وَ لَا غَائِطٍ.
ص: 305
******
ترجمه:
شهید ثانی در "شرح النفلية" از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل می کند که: "او هرگز در حالت ادرار یا غائط دیده نشد."
803- 4- (1) قَالَ وَ قَالَ ع مَنْ أَتَی الْغَائِطَ فَلْیَسْتَتِرْ.
******
ترجمه:
امام (علیه السلام) فرمود: "کسی که به غائط (دستشویی) می رود، باید خود را بپوشاند."
804- 5- (2) عَلِیُّ بْنُ عِیسَی الْإِرْبِلِیُّ فِی کَشْفِ الْغُمَّةِ عَنْ جُنَیْدِ (3) بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فِی حَدِیثٍ قَالَ: نَزَلْنَا النَّهْرَوَانَ فَبَرَزْتُ عَنِ الصُّفُوفِ وَ رَکَزْتُ رُمْحِی وَ وَضَعْتُ تُرْسِی إِلَیْهِ وَ اسْتَتَرْتُ مِنَ الشَّمْسِ فَإِنِّی لَجَالِسٌ إِذْ وَرَدَ عَلَیَّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع- فَقَالَ یَا أَخَا الْأَزْدِ مَعَکَ طَهُورٌ قُلْتُ نَعَمْ فَنَاوَلْتُهُ الْإِدَاوَةَ (4) فَمَضَی حَتَّی لَمْ أَرَهُ وَ أَقْبَلَ وَ قَدْ تَطَهَّرَ فَجَلَسَ فِی ظِلِّ التُّرْسِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
******
ترجمه:
علی بن عیسی اربلی در "کشف الغمه" از جنید بن عبدالله نقل می کند: "ما در نهروان مستقر شدیم و من از صفوف خارج شدم و نیزه ام را کاشتم و سپرم را به آن تکیه دادم و از آفتاب پنهان شدم. در حالی که نشسته بودم، امیر المؤمنین (علیه السلام) بر من وارد شد و گفت: ای برادر ازدی، آیا پاک کننده (آب) همراه داری؟ گفتم بله، و ادوات (آب) را به او دادم. او رفت تا از دید من خارج شد و بازگشت، در حالی که تطهیر کرده بود، و در سایه سپر نشست."
(6) 5 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّسْمِیَةِ وَ الِاسْتِعَاذَةِ وَ الدُّعَاءِ بِالْمَأْثُورِ عِنْدَ دُخُولِ الْمَخْرَجِ وَ الْخُرُوجِ مِنْهُ وَ الْفَرَاغِ وَ النَّظَرِ إِلَی الْمَاءِ وَ الْوُضُوءِ
******
ترجمه:
باب استحباب تسمیه و استعاذه و دعای مأثور هنگام ورود به مخرج و خروج از آن و فراغت و نگاه به آب و وضو
805- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِذَا دَخَلْتَ الْمَخْرَجَ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْخَبِیثِ الْمُخْبِثِ الرِّجْسِ النِّجْسِ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ- فَإِذَا خَرَجْتَ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی عَافَانِی مِنَ الْخَبِیثِ الْمُخْبِثِ وَ أَمَاطَ عَنِّی الْأَذَی- وَ إِذَا تَوَضَّأْتَ فَقُلْ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِنَ التَّوَّابِینَ وَ اجْعَلْنِی مِنَ
ص: 306
الْمُتَطَهِّرِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
معاویه بن عمار نقل می کند که: "شنیدم امام ابوعبدالله (علیه السلام) فرمود: 'وقتی به دستشویی می روی، بگو بسم الله، اللهم انی اعوذ بک من الخبیث المخبث الرجس النجس الشیطان الرجیم.' و وقتی از دستشویی بیرون می آیی، بگو بسم الله، الحمدلله الذی عافانی من الخبیث المخبث و اماط عنی الأذی. و وقتی وضو می گیری، بگو اشهد ان لا اله الا الله، اللهم اجعلنی من التوابین و اجعلنی من المتطهرین و الحمد لله رب العالمین.'"
806- 2- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ الْغَائِطَ فَقُلْ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الرِّجْسِ النِّجْسِ الْخَبِیثِ الْمُخْبِثِ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ- وَ إِذَا فَرَغْتَ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی عَافَانِی مِنَ الْبَلَاءِ وَ أَمَاطَ عَنِّی الْأَذَی.
******
ترجمه:
ابو بصیر از یکی از امامان نقل می کند که فرمود: "هنگامی که به دستشویی می روید، بگویید: اعوذ بالله من الرجس النجس الخبیث المخبث الشیطان الرجیم. و هنگامی که فارغ شدید، بگویید: الحمدلله الذی عافانی من البلاء و أماط عنی الأذی."
807- 3- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ یَعْنِی ابْنَ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ کَانَ إِذَا خَرَجَ مِنَ الْخَلَاءِ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی رَزَقَنِی لَذَّتَهُ وَ أَبْقَی قُوَّتَهُ فِی جَسَدِی وَ أَخْرَجَ عَنِّی أَذَاهُ یَا لَهَا نِعْمَةً (4) ثَلَاثاً.
******
ترجمه:
عبدالله بن میمون قداح از امام ابوعبدالله (علیه السلام) از پدرانش از امام علی (علیه السلام) نقل می کند که ایشان فرمودند: "هرگاه از دستشویی خارج می شدند،سه بار می گفتند: الحمدلله الذی رزقنی لذته و ابقی قوته فی جسدی و اخرج عنی أذاه. یا لها نعمة.
808- 4- (5) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص إِذَا انْکَشَفَ أَحَدُکُمْ لِبَوْلٍ أَوْ غَیْرِ ذَلِکَ فَلْیَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ یَغُضُّ بَصَرَهُ.
******
ترجمه:
محمد بن حسین از حسن بن علی از پدرش از پدرانش از جعفر (علیه السلام) نقل می کند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: "هرگاه یکی از شما برای ادرار یا غیر از آن برهنه شد، بگوید بسم الله، زیرا شیطان چشم خود را می بندد."
809- 5- (6) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا أَرَادَ دُخُولَ الْمُتَوَضَّإِ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الرِّجْسِ النِّجْسِ الْخَبِیثِ الْمُخْبِثِ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ اللَّهُمَّ أَمِطْ عَنِّی الْأَذَی وَ أَعِذْنِی مِنَ
ص: 307
الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ إِذَا اسْتَوَی جَالِساً لِلْوُضُوءِ قَالَ اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنِّی الْقَذَی وَ الْأَذَی وَ اجْعَلْنِی مِنَ الْمُتَطَهِّرِینَ- وَ إِذَا انْزَحَرَ (1) قَالَ اللَّهُمَّ کَمَا أَطْعَمْتَنِیهِ طَیِّباً فِی عَافِیَةٍ فَأَخْرِجْهُ مِنِّی خَبِیثاً فِی عَافِیَةٍ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین می گوید: "پیامبر (صلی الله علیه و آله) هرگاه می خواست وارد محل وضو شود، می گفت: اللهم انی اعوذ بک من الرجس النجس الخبیث المخبث الشیطان الرجیم، اللهم اَمِط عنی الأذی و أعذنی من الشیطان الرجیم. و هنگامی که برای وضو نشسته بود، می گفت: اللهم اذهب عنی القذی و الأذی و اجعلنی من المتطهرین. و هنگامی که آماده می شد، می گفت: اللهم کما اطعمتنیه طیبا فی عافیة فاخرجه منی خبیثا فی عافیة."
810- 6- (2) قَالَ: وَ کَانَ ع إِذَا دَخَلَ الْخَلَاءَ یَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْحَافِظِ الْمُؤَدِّی- فَإِذَا خَرَجَ مَسَحَ بَطْنَهُ وَ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَخْرَجَ عَنِّی أَذَاهُ وَ أَبْقَی فِیَّ قُوَّتَهُ فَیَا لَهَا مِنْ نِعْمَةٍ لَا یَقْدِرُ الْقَادِرُونَ قَدْرَهَا.
******
ترجمه:
امام (علیه السلام) فرمود: "وقتی وارد خلاء (دستشویی) می شد، می گفت: الحمد لله الحافظ المؤدی. و وقتی خارج می شد، شکمش را مسح می کرد و می گفت: الحمدلله الذی اخرج عنی أذاه و ابقی فیّ قوته، فیالها من نعمة لا یقدر القادرون قدرها."
یعنی: "سپاس خدایی را که حافظ و نگهدارنده است. سپاس خدایی را که اذیت و آزار را از من دور کرد و نیروی آن را در بدنم باقی گذاشت. چه نعمتی است که قدرتمندان قادر به درک آن نیستند."
811- 7- (3) قَالَ: وَ کَانَ الصَّادِقُ ع إِذَا دَخَلَ الْخَلَاءَ یُقَنِّعُ رَأْسَهُ وَ یَقُولُ فِی نَفْسِهِ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ رَبِّ أَخْرِجْ مِنِّی الْأَذَی سَرْحاً بِغَیْرِ حِسَابٍ وَ اجْعَلْنِی لَکَ مِنَ الشَّاکِرِینَ فِیمَا تَصْرِفُهُ عَنِّی مِنَ الْأَذَی وَ الْغَمِّ الَّذِی لَوْ حَبَسْتَهُ عَنِّی هَلَکْتُ لَکَ الْحَمْدُ اعْصِمْنِی مِنْ شَرِّ مَا فِی هَذِهِ الْبُقْعَةِ وَ أَخْرِجْنِی مِنْهَا سَالِماً وَ حُلْ بَیْنِی وَ بَیْنَ طَاعَةِ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ کَمَا مَرَّ (4).
******
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام) فرمود: "هرگاه وارد خلاء (دستشویی) می شد، سر خود را می پوشاند و در دل خود می گفت: بسم الله و بالله و لا اله الا الله. رب، از من اذیت و آزار را دور کن به طوری که بی حساب (خیلی زیاد)از من بیرون شود و من را از شاکرین در مقابل نعمت هایت قرار ده. از اذیت و غمی که اگر نگه دارنده(آن) بودی من را هلاک می کرد، سپاس خدا را به جا می آورم. من را از شر این مکان محافظت کن و سالم از آن بیرون ببر. بین من و طاعت شیطان رجیم حائل شو."
812- 8- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَفَعَهُ إِلَی الصَّادِقِ ع أَنَّهُ قَالَ: مَنْ کَثُرَ عَلَیْهِ السَّهْوُ فِی الصَّلَاةِ فَلْیَقُلْ إِذَا دَخَلَ الْخَلَاءَ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الرِّجْسِ النِّجْسِ الْخَبِیثِ الْمُخْبِثِ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ.
******
ترجمه:
سعد بن عبدالله نقل می کند که به امام صادق (علیه السلام) گفت: "کسی که در نماز خود زیاد دچار سهوی می شود، باید وقتی به دستشویی می رود بگوید: بسم الله و بالله، اعوذ بالله من الرجس النجس الخبیث المخبث الشیطان الرجیم."
813- 9- (6) قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ ع إِذَا انْکَشَفَ أَحَدُکُمْ لِبَوْلٍ أَوْ لِغَیْرِ ذَلِکَ فَلْیَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ یَغُضُّ بَصَرَهُ عَنْهُ حَتَّی یَفْرُغَ.
ص: 308
وَ رَوَاهُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
امام ابوجعفر باقر (علیه السلام) فرمود: "هرگاه یکی از شما برای ادرار یا غیر از آن برهنه شد، بگوید بسم الله، زیرا شیطان چشم خود را می بندد تا اینکه او فارغ شود."
814- 10- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ صَبَّاحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سُئِلَ وَ هُوَ عِنْدَهُ مَا السُّنَّةُ فِی دُخُولِ الْخَلَاءِ قَالَ یَذْکُرُ اللَّهَ وَ یَتَعَوَّذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ فَإِذَا فَرَغْتَ قُلْتَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَخْرَجَ مِنِّی مِنَ الْأَذَی فِی یُسْرٍ وَ عَافِیَةٍ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ مِثْلَهُ (3) أَقُولُ: وَ أَمَّا الدُّعَاءُ عِنْدَ النَّظَرِ إِلَی الْمَاءِ فَسَیَأْتِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (4).
******
ترجمه:
ابو اسامه از امام ابوعبدالله (علیه السلام) نقل می کند که در حدیثی از ایشان سوال شد: "سنت در ورود به خلاء (دستشویی) چیست؟" امام فرمود: "ذکر خدا بگوید و از شیطان رجیم به خدا پناه برد. و وقتی فارغ شد، بگوید: الحمدلله علی ما اخرج منی من الأذی فی یسر و عافیة."
(5) 6 بَابُ کَرَاهَةِ الْکَلَامِ عَلَی الْخَلَاءِ
******
ترجمه:
باب کراهت صحبت کردن در حین تخلی.
815- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یُجِیبَ الرَّجُلُ آخَرَ (7)- وَ هُوَ عَلَی الْغَائِطِ أَوْ یُکَلِّمَهُ حَتَّی یَفْرُغَ.
ص: 309
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ (1) وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ (2) عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ وَ غَیْرِهِ جَمِیعاً مِثْلَهُ.
******
ترجمه:
صفوان از امام ابوالحسن رضا (علیه السلام) نقل می کند که ایشان فرمودند: "پیامبر (صلی الله علیه و آله) نهی کردند که کسی در حال دستشویی کردن پاسخ دیگری را بدهد یا با او صحبت کند تا وقتی که فارغ شود."
816- 2- (3) وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ النَّخَعِیِّ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا تَتَکَلَّمْ عَلَی الْخَلَاءِ فَإِنَّهُ مَنْ تَکَلَّمَ عَلَی الْخَلَاءِ لَمْ تُقْضَ لَهُ حَاجَةٌ.
وَ رَوَاهُ فِی الْفَقِیهِ مُرْسَلًا (4)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ نَحْوَهُ (5).
******
ترجمه:
از پدرش از ابی بصیر نقل می کند که امام ابوعبدالله (علیه السلام) به او فرمود: "در دستشویی صحبت نکن، زیرا کسی که در دستشویی صحبت کند، حاجتش برآورده نمی شود."
(6) 7 بَابُ عَدَمِ کَرَاهَةِ ذِکْرِ اللَّهِ وَ تَحْمِیدِهِ وَ قِرَاءَةِ آیَةِ الْکُرْسِیِّ عَلَی الْخَلَاءِ
******
ترجمه:
باب عدم کراهت ذکر الله و تحمید او و خواندن آیت الکرسی در حالت تخلی.
817- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَکْتُوبٌ فِی التَّوْرَاةِ الَّتِی لَمْ تُغَیَّرْ أَنَّ مُوسَی سَأَلَ رَبَّهُ فَقَالَ إِلَهِی إِنَّهُ یَأْتِی عَلَیَّ مَجَالِسُ أُعِزُّکَ وَ أُجِلُّکَ أَنْ أَذْکُرَکَ فِیهَا فَقَالَ یَا مُوسَی إِنَّ ذِکْرِی حَسَنٌ عَلَی کُلِّ حَالٍ.
******
ترجمه:
از ابو حمزه از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "در توراتِ اصیل نوشته شده که موسی (ع) از پروردگارش پرسید: 'ای خدای من، گاهی در مجالسی حاضر می شوم که از یاد تو خودداری می کنم و تو را بزرگ می دارم.' خداوند فرمود: 'ای موسی، یاد من در هر حالتی خوب است.'"
818- 2- (8) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ
ص: 310
عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِذِکْرِ اللَّهِ وَ أَنْتَ تَبُولُ فَإِنَّ ذِکْرَ اللَّهِ حَسَنٌ عَلَی کُلِّ حَالٍ فَلَا تَسْأَمْ مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ.
******
ترجمه:
از حلبی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اشکالی ندارد که هنگام ادرار کردن ذکر خدا بگویی، زیرا ذکر خدا در هر حالتی خوب است. پس از یاد خدا خسته نشو."
819- 3- (1) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ أَوْحَی إِلَی مُوسَی ع یَا مُوسَی- لَا تَفْرَحْ بِکَثْرَةِ الْمَالِ وَ لَا تَدَعْ ذِکْرِی عَلَی کُلِّ حَالٍ فَإِنَّ کَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِی الذُّنُوبَ وَ إِنَّ تَرْکَ ذِکْرِی یُقْسِی الْقُلُوبَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (2) وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر از پدرش (ع) نقل شده که فرمود: "خداوند به موسی (ع) وحی کرد: 'ای موسی، به زیادی مال شادی مکن و در هر حالی یاد من را ترک مکن، زیرا زیادی مال باعث فراموشی گناهان می شود و ترک یاد من، دل ها را سخت می کند.'"
820- 4- (4) وَ فِی کِتَابِ التَّوْحِیدِ وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأُشْنَانِیِّ الْعَدْلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْرَوَیْهِ الْقَزْوِینِیِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْفَرَّاءِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ ع عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّ مُوسَی لَمَّا نَاجَی رَبَّهُ قَالَ یَا رَبِّ أَ بَعِیدٌ أَنْتَ مِنِّی فَأُنَادِیَکَ أَمْ قَرِیبٌ فَأُنَاجِیَکَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنَا جَلِیسُ مَنْ ذَکَرَنِی فَقَالَ مُوسَی یَا
ص: 311
رَبِّ إِنِّی أَکُونُ فِی حَالٍ أُجِلُّکَ أَنْ أَذْکُرَکَ فِیهَا قَالَ یَا مُوسَی اذْکُرْنِی عَلَی کُلِّ حَالٍ.
وَ رَوَاهُ فِی الْفَقِیهِ مُرْسَلًا (1).
******
ترجمه:
از داود بن سلیمان الفراء از امام رضا (ع) از پدرانش (ع) از پیامبر (ص) نقل شده که موسی (ع) هنگامی که با پروردگارش مناجات می کرد، گفت: "ای پروردگارم، آیا از من دور هستی که تو را صدا کنم یا نزدیک هستی که با تو نجوا کنم؟" خداوند به او وحی فرمود: "من همنشین کسی هستم که یاد من کند." موسی (ع) گفت: "ای پروردگارم، گاهی در حالتی هستم که تو را بزرگ می دارم و در آن حالت یاد تو نمی کنم." خداوند فرمود: "ای موسی، در هر حالتی مرا یاد کن."
821- 5- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ حَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ أَبِی الْمُسْتَهِلِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ مُوسَی ع قَالَ یَا رَبِّ تَمُرُّ بِی حَالاتٌ أَسْتَحْیِی أَنْ أَذْکُرَکَ فِیهَا فَقَالَ یَا مُوسَی ذِکْرِی عَلَی کُلِّ حَالٍ حَسَنٌ.
******
ترجمه:
از سلیمان بن خالد از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "موسی (ع) گفت: 'ای پروردگارم، حالات و موقعیت هایی برایم پیش می آید که از یاد تو در آن ها خجالت می کشم.' خداوند فرمود: 'ای موسی، یاد من در هر حالتی خوب است.'"
822- 6- (3) وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ الْحَائِضُ وَ الْجُنُبُ یَقْرَءَانِ شَیْئاً قَالَ نَعَمْ مَا شَاءَا إِلَّا السَّجْدَةَ- وَ یَذْکُرَانِ اللَّهَ تَعَالَی عَلَی کُلِّ حَالٍ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل شده که گفت: "پرسیدم: 'آیا زن حائض و شخص جنب می توانند چیزی بخوانند؟' امام فرمود: 'بله، هر چه بخواهند به جز آیات سجده. و می توانند در هر حالتی یاد خدا کنند.'"
823- 7- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّسْبِیحِ فِی الْمَخْرَجِ وَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ- قَالَ لَمْ یُرَخَّصْ فِی الْکَنِیفِ فِی أَکْثَرَ مِنْ آیَةِ الْکُرْسِیِّ- وَ یَحْمَدُ اللَّهَ وَ آیَةٍ (5).
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ (6) بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ (7) آیَةِ
ص: 312
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الْکَرَاهَةِ بِمَعْنَی نُقْصَانِ الثَّوَابِ لِمَا مَضَی (1) وَ یَأْتِی (2).
******
ترجمه:
از عمر بن یزید نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره تسبيح در دستشويي و قرائت قرآن پرسیدم. امام فرمود: 'بیش از آیه الکرسی در دستشويي رخصت داده نشده است.' و (در ادامه) حمد و آیه 'الحمدلله رب العالمين' را ذکر کرده است."
می گویم: این حکم به مکروه بودن حمل می شود به معنای کاهش ثواب برای آنچه گذشته است
824- 8- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ) (4) عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ أَ تَقْرَأُ النُّفَسَاءُ وَ الْحَائِضُ وَ الْجُنُبُ وَ الرَّجُلُ یَتَغَوَّطُ (5) الْقُرْآنَ- فَقَالَ یَقْرَءُونَ مَا شَاءُوا.
******
ترجمه:
از عبید الله بن علی حلبی از امام صادق (ع) نقل شده که گفت: "از او پرسیدم: آیا زن نفاس دیده، زن حائض، شخص جنب و مردی که در حال قضای حاجت است، می توانند قرآن بخوانند؟" امام فرمود: "هر چه بخواهند می توانند بخوانند."
825- 9- (6) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَ دَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ کَانَ أَبِی یَقُولُ إِذَا عَطَسَ أَحَدُکُمْ وَ هُوَ عَلَی خَلَاءٍ فَلْیَحْمَدِ اللَّهَ فِی نَفْسِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (8).
******
ترجمه:
از مسعدة بن صدقه از امام صادق (ع) از پدرش (ع) نقل شده که فرمود: "پدرم می گفت: 'هرگاه یکی از شما در حال قضای حاجت عطسه کرد، در دل خود الحمدلله بگوید.'"
ص: 313
(1) 8 بَابُ عَدَمِ کَرَاهَةِ حِکَایَةِ الْأَذَانِ عَلَی الْخَلَاءِ وَ اسْتِحْبَابِهِ (2)
******
ترجمه:
باب عدم کراهت حکایت اذان در حالت تخلی و استحباب آن.
{در حاشیه نسخه خطی آمده است که شهید ثانی در برخی از کتاب هایش ذکر کرده که در این مسئله اصلاً نص صریحی وجود ندارد و موارد مشابه آن بسیار زیاد است. دلیل این امر غالباً این است که آنها (علما) به مطالعه کتاب تهذیب اکتفا می کردند. برای اطلاعات بیشتر، به کتاب «الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة» مراجعه کنید.}
826- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ لَهُ یَا مُحَمَّدَ بْنَ مُسْلِمٍ لَا تَدَعَنَّ ذِکْرَ اللَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ وَ لَوْ سَمِعْتَ الْمُنَادِیَ یُنَادِی بِالْأَذَانِ وَ أَنْتَ عَلَی الْخَلَاءِ فَاذْکُرِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قُلْ کَمَا یَقُولُ الْمُؤَذِّنُ.
وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "ای محمد بن مسلم، ذکر خدا را در هر حالی ترک مکن و حتی اگر در حال قضای حاجت باشی و ندای اذان را بشنوی، یاد خداوند عزیز و جلیل کن و همان را بگو که مؤذن می گوید."
827- 2- (5) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ النَّخَعِیِّ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنْ سَمِعْتَ الْأَذَانَ وَ أَنْتَ عَلَی الْخَلَاءِ فَقُلْ مِثْلَ مَا یَقُولُ الْمُؤَذِّنُ وَ لَا تَدَعْ ذِکْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی تِلْکَ الْحَالِ لِأَنَّ ذِکْرَ اللَّهِ حَسَنٌ عَلَی کُلِّ حَالٍ.
- ثُمَّ ذَکَرَ حَدِیثَ مُوسَی ع کَمَا سَبَقَ (6).
******
ترجمه:
از ابوبصیر نقل شده که گفت: "امام صادق (ع) فرمود: 'اگر اذان را شنیدی و در حال قضای حاجت بودی، همان طور که مؤذن می گوید، بگو و ذکر خداوند عزیز و جلیل را در آن حال ترک مکن، زیرا ذکر خدا در هر حالتی خوب است.'"
828- 3- (7) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ السِّنَانِیِّ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الْقَاسِمِ الْعَلَوِیِّ عَنْ
ص: 314
جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ الْکُوفِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ الْمَرْوَزِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ مُقْبِلٍ الْمَدِینِیِّ (1) قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع لِأَیِّ عِلَّةٍ یُسْتَحَبُّ لِلْإِنْسَانِ إِذَا سَمِعَ الْأَذَانَ أَنْ یَقُولَ کَمَا یَقُولُ الْمُؤَذِّنُ وَ إِنْ کَانَ عَلَی الْبَوْلِ وَ الْغَائِطِ فَقَالَ لِأَنَّ ذَلِکَ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ.
أَقُولُ: سَیَأْتِی فِی أَحَادِیثِ حِکَایَةِ الْأَذَانِ مَا هُوَ مُطْلَقٌ عَامٌّ یَشْمَلُ هَذِهِ الْحَالَةَ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (2).
******
ترجمه:
از سلیمان بن مقبل مدینی نقل شده که گفت: "به امام کاظم (ع) گفتم: 'به چه دلیلی مستحب است که انسان وقتی صدای اذان را می شنود، همان را بگوید که مؤذن می گوید، حتی اگر در حال ادرار یا مدفوع باشد؟' امام فرمود: 'زیرا این کار باعث افزایش روزی می شود.'"
می گویم: در احادیث حکایت اذان مواردی آمده که به طور کلی این حالت را نیز شامل می شود و خداوند داناتر است.
(3) 9 بَابُ وُجُوبِ الِاسْتِنْجَاءِ وَ إِزَالَةِ النَّجَاسَاتِ لِلصَّلَاةِ
******
ترجمه:
باب وجوب استنجا و از بین بردن نجاسات برای نماز.
829- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا صَلَاةَ إِلَّا بِطَهُورٍ وَ یُجْزِیکَ مِنَ الِاسْتِنْجَاءِ ثَلَاثَةُ أَحْجَارٍ بِذَلِکَ جَرَتِ السُّنَّةُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص- وَ أَمَّا الْبَوْلُ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ غَسْلِهِ.
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "نماز بدون طهارت پذیرفته نمی شود و از استنجا با سه سنگ کفایت می کند؛ این سنت از رسول خدا (ص) جاری شده است. اما برای بول، حتماً باید شسته شود."
830- 2- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ ذَکَرَ وَ هُوَ فِی صَلَاتِهِ أَنَّهُ لَمْ یَسْتَنْجِ مِنَ الْخَلَاءِ قَالَ یَنْصَرِفُ وَ یَسْتَنْجِی مِنَ الْخَلَاءِ وَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ.
ص: 315
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل شده که گفت: "از او درباره مردی که در حال نماز یادش می آید که استنجا نکرده است، پرسیدم. امام فرمود: 'نماز را ترک کند، استنجا کند و دوباره نماز را بخواند.'"
831- 3- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ لِبَعْضِ نِسَائِهِ مُرِی نِسَاءَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْ یَسْتَنْجِینَ بِالْمَاءِ وَ یُبَالِغْنَ فَإِنَّهُ مَطْهَرَةٌ لِلْحَوَاشِی وَ مَذْهَبَةٌ لِلْبَوَاسِیرِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ (2)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (3)
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از مسعدة بن زیاد از امام صادق (ع) از پدرش (ع) از پدرانش (ع) نقل شده که پیامبر (ص) به برخی از زنان خود فرمود: "به زنان مؤمنین بگو که با آب استنجا کنند و در این کار مبالغه کنند، زیرا این کار پاک کننده برای بدن و دفع کننده بواسیر است."
832- 4- (5) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا اسْتَنْجَی أَحَدُکُمْ فَلْیُوتِرْ بِهَا وَتْراً إِذَا لَمْ یَکُنِ الْمَاءُ.
******
ترجمه:
از عیسی بن عبدالله از پدرش از جدش از امام علی (ع) نقل شده که رسول خدا (ص) فرمود: "هرگاه یکی از شما استنجا کند، اگر آب نباشد، آن را با عدد فرد انجام دهد."
833- 5- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْوُضُوءُ الَّذِی افْتَرَضَهُ (7) اللَّهُ عَلَی الْعِبَادِ لِمَنْ جَاءَ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ بَالَ قَالَ یَغْسِلُ ذَکَرَهُ وَ یُذْهِبُ الْغَائِطَ ثُمَّ یَتَوَضَّأُ مَرَّتَیْنِ مَرَّتَیْنِ.
******
ترجمه:
از یونس بن یعقوب نقل شده که گفت: "به امام صادق (ع) گفتم: 'وضویی که خداوند بر بندگان واجب کرده برای کسی که از قضای حاجت یا بول آمده باشد، چیست؟' امام فرمود: 'او باید آلت خود را بشوید و غائط را برطرف کند، سپس دو بار وضو بگیرد.'"
834- 6- (8) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ
ص: 316
أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: یُجْزِی مِنَ الْغَائِطِ الْمَسْحُ بِالْأَحْجَارِ وَ لَا یُجْزِی مِنَ الْبَوْلِ إِلَّا الْمَاءُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
******
ترجمه:
از برید بن معاویه از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "برای پاک شدن از غائط، مسح با سنگ ها کافی است؛ اما برای پاک شدن از بول، فقط آب کفایت می کند."
(3) 10 بَابُ حُکْمِ مَنْ نَسِیَ الِاسْتِنْجَاءَ حَتَّی تَوَضَّأَ وَ صَلَّی
******
ترجمه:
باب حکم کسی که استنجا را فراموش کرده و وضو گرفته و نماز خوانده است.
835- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَنْسَی أَنْ یَغْسِلَ دُبُرَهُ بِالْمَاءِ حَتَّی صَلَّی إِلَّا أَنَّهُ قَدْ تَمَسَّحَ بِثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ قَالَ إِنْ کَانَ فِی وَقْتِ تِلْکَ الصَّلَاةِ فَلْیُعِدِ الصَّلَاةَ وَ لْیُعِدِ الْوُضُوءَ وَ إِنْ کَانَ قَدْ مَضَی (5) وَقْتُ تِلْکَ الصَّلَاةِ الَّتِی صَلَّی فَقَدْ جَازَتْ صَلَاتُهُ وَ لْیَتَوَضَّأْ لِمَا یَسْتَقْبِلُ مِنَ الصَّلَاةِ.
أَقُولُ: لَعَلَّ الْمُرَادَ بِالْوُضُوءِ هُنَا الِاسْتِنْجَاءُ فَإِنَّهُ کَثِیراً مَا یُطْلَقُ عَلَیْهِ أَوْ إِعَادَةُ الصَّلَاةِ وَ الْوُضُوءِ مَحْمُولَةٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ أَوْ نَحْوُ ذَلِکَ مِمَّا یَأْتِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ (6).
******
ترجمه:
از عمار ساباطی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی یادش بیاید که دُبر خود را با آب نشسته و تنها با سه سنگ تمیز کرده است، و نماز خوانده، اگر در وقت آن نماز باشد، باید نماز و وضو را دوباره انجام دهد. و اگر وقت آن نماز گذشته است، نمازش قبول است و باید برای نمازهای آینده وضو بگیرد."
می گویم: شاید منظور از وضو در اینجا استنجا باشد، زیرا این کلمه به کرات به آن اطلاق می شود. یا اینکه اعاده نماز و وضو مستحب باشد، یا چیزی شبیه به آن که در آینده خواهد آمد، ان شاء الله.
836- 2- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْحَسَنِ وَ الْحَسَنِ بْنِ
ص: 317
عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ وَ یَنْسَی أَنْ یَغْسِلَ ذَکَرَهُ وَ قَدْ بَالَ فَقَالَ یَغْسِلُ ذَکَرَهُ وَ لَا یُعِیدُ الصَّلَاةَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی مَا یَأْتِی (1) فِی أَحَادِیثِ النَّجَاسَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی.
******
ترجمه:
از هشام بن سالم از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی وضو بگیرد و فراموش کند که آلت خود را پس از بول بشوید، باید آلت خود را بشوید و نیازی به تکرار نماز نیست."
837- 3- (2) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَوْ أَنَّ رَجُلًا نَسِیَ أَنْ یَسْتَنْجِیَ مِنَ الْغَائِطِ حَتَّی یُصَلِّیَ لَمْ یُعِدِ الصَّلَاةَ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَهُ أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی نِسْیَانِ الِاسْتِنْجَاءِ بِالْمَاءِ مَعَ کَوْنِهِ قَدِ اسْتَنْجَی بِالْأَحْجَارِ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی خُرُوجِ الْوَقْتِ لِمَا یَأْتِی (3).
******
ترجمه:
از عمار بن موسی نقل شده که گفت: "شنیدم امام صادق (ع) فرمود: 'اگر مردی فراموش کند که از غائط استنجا کند تا نماز بخواند، نیازی به تکرار نماز نیست.'"
می گویم: مرحوم شیخ این را بر نسیان استنجا با آب حمل کرده است، در حالی که با سنگ ها استنجا کرده و همچنین ممکن است بر گذشتن وقت نماز حمل شود.
838- 4- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ ذَکَرَ وَ هُوَ فِی صَلَاتِهِ أَنَّهُ لَمْ یَسْتَنْجِ مِنَ الْخَلَاءِ قَالَ یَنْصَرِفُ وَ یَسْتَنْجِی مِنَ الْخَلَاءِ وَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ وَ إِنْ ذَکَرَ وَ قَدْ فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ فَقَدْ (5) أَجْزَأَهُ ذَلِکَ وَ لَا إِعَادَةَ عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ (6)
ص: 318
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (1)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی مَا تَقَدَّمَ نَقْلُهُ وَ یُمْکِنُ فِیهِ مَا ذَکَرْنَا سَابِقاً (2).
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل شده که گفت: "از او درباره مردی که در حال نماز یادش می آید که استنجا نکرده است، پرسیدم. امام فرمود: 'نماز را ترک کند، استنجا کند و دوباره نماز را بخواند. و اگر بعد از نماز یادش بیاید، آن نماز کفایت می کند و نیازی به اعاده ندارد.'"
839- 5- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا دَخَلْتَ الْغَائِطَ فَقَضَیْتَ الْحَاجَةَ فَلَمْ تُهْرِقِ الْمَاءَ ثُمَّ تَوَضَّأْتَ وَ نَسِیتَ أَنْ تَسْتَنْجِیَ فَذَکَرْتَ بَعْدَ مَا صَلَّیْتَ فَعَلَیْکَ الْإِعَادَةُ وَ إِنْ کُنْتَ أَهْرَقْتَ الْمَاءَ فَنَسِیتَ أَنْ تَغْسِلَ ذَکَرَکَ حَتَّی صَلَّیْتَ فَعَلَیْکَ إِعَادَةُ الْوُضُوءِ وَ الصَّلَاةِ وَ غَسْلُ ذَکَرِکَ لِأَنَّ الْبَوْلَ مِثْلُ (4) الْبِرَازِ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ لَفْظَ الصَّلَاةِ (5).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ (7) وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (8) وَ فِی النَّوَاقِضِ (9) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی النَّجَاسَاتِ (10).
******
ترجمه:
از سماعه نقل شده که گفت: "امام صادق (ع) فرمود: 'اگر وارد دستشویی شدی و حاجت را برطرف کردی ولی آب نریختی، سپس وضو گرفتی و فراموش کردی که استنجا کنی و بعد از نماز به یادت آمد، باید نماز را دوباره بخوانی. و اگر آب ریختی و فراموش کردی که آلت خود را بشویی و نماز خواندی، باید وضو و نماز و شستن آلت خود را دوباره انجام دهی، زیرا بول مانند غائط است.'"
ص: 319
(1) 11 بَابُ اسْتِحْبَابِ الِاسْتِبْرَاءِ لِلرَّجُلِ قَبْلَ الِاسْتِنْجَاءِ مِنَ الْبَوْلِ
******
ترجمه:
باب استحباب استبراء برای مرد قبل از استنجا از بول.
840- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا إِبْرَاهِیمَ ع عَنْ رَجُلٍ یَبُولُ بِاللَّیْلِ فَیَحْسَبُ أَنَّ الْبَوْلَ أَصَابَهُ فَلَا یَسْتَیْقِنُ فَهَلْ یُجْزِیهِ أَنْ یَصُبَّ عَلَی ذَکَرِهِ إِذَا بَالَ وَ لَا یَتَنَشَّفَ قَالَ یَغْسِلُ مَا اسْتَبَانَ أَنَّهُ أَصَابَهُ وَ یَنْضِحُ مَا یَشُکُّ فِیهِ مِنْ جَسَدِهِ أَوْ ثِیَابِهِ وَ یَتَنَشَّفُ قَبْلَ أَنْ یَتَوَضَّأَ.
قَالَ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی الْمُرَادُ بِالتَّنَشُّفِ هُنَا الِاسْتِبْرَاءُ وَ بِالْوُضُوءِ الِاسْتِنْجَاءُ (3).
******
ترجمه:
از عبدالرحمن بن حجاج نقل شده که گفت: "از امام کاظم (ع) درباره مردی که شب هنگام بول می کند و فکر می کند که بول به او اصابت کرده ولی مطمئن نیست، پرسیدم. آیا کافی است که بر آلت خود آب بریزد و خشک نکند؟ امام فرمود: 'آنچه که به یقین به او اصابت کرده باشد، بشوید و آنچه را که مشکوک است، از بدن یا لباسش بپاشد و قبل از وضو گرفتن خشک کند.'"
صاحب کتاب المنتقی گفته است: "منظور از تنشف در اینجا استبراء و منظور از وضوء استنجاء است."
841- 2- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع رَجُلٌ بَالَ وَ لَمْ یَکُنْ مَعَهُ مَاءٌ قَالَ یَعْصِرُ أَصْلَ ذَکَرِهِ إِلَی طَرَفِهِ (5) ثَلَاثَ عَصَرَاتٍ وَ یَنْتُرُ طَرَفَهُ فَإِنْ خَرَجَ بَعْدَ ذَلِکَ شَیْ ءٌ فَلَیْسَ مِنَ الْبَوْلِ وَ لَکِنَّهُ مِنَ الْحَبَائِلِ (6).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (8)
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزٍ (9)
ص: 320
أَقُولُ: وَ یَأْتِی فِی أَحَادِیثِ الِاسْتِنْجَاءِ مَا یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ تَرْکِ الِاسْتِبْرَاءِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (1) وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که گفت: "به امام باقر (ع) گفتم: 'مردی بول کرده و آب در دسترس ندارد.' امام فرمود: 'باید پایه آلت خود را به سمت نوک آن سه بار فشار دهد و سپس نوک آن را فشار دهد. اگر بعد از آن چیزی خارج شود، از بول نیست بلکه از حبائل (ترشحات غیر بول) است.'"
(4) 12 بَابُ کَرَاهَةِ الِاسْتِنْجَاءِ بِالْیَمِینِ إِلَّا لِضَرُورَةٍ وَ کَذَا مَسُّ الذَّکَرِ بِالْیَمِینِ وَقْتَ الْبَوْلِ
******
ترجمه:
باب کراهت استنجا با دست راست مگر در صورت ضرورت و همچنین لمس کردن آلت با دست راست هنگام بول
842- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یَسْتَنْجِیَ الرَّجُلُ بِیَمِینِهِ.
******
ترجمه:
از یونس از برخی از اصحاب ما از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "رسول خدا (ص) نهی کرد که مرد با دست راست خود استنجا کند."
843- 2- (6) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الِاسْتِنْجَاءُ بِالْیَمِینِ مِنَ الْجَفَاءِ.
******
ترجمه:
از سکونی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "استنجا با دست راست نوعی ظلم است."
844- 3- (7) قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ أَنَّهُ إِذَا کَانَتْ بِالْیَسَارِ عِلَّةٌ.
وَ رَوَاهُمَا الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (8).
******
ترجمه:
مرحوم کلینی روایت کرده است که اگر در دست چپ عارضه یا مشکلی باشد، استنجا با دست راست مجاز است.
845- 4- (9) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ ع الِاسْتِنْجَاءُ بِالْیَمِینِ مِنَ الْجَفَاءِ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده است که امام (ع) فرمود: "استنجا با دست راست از بی ادبی است."
846- 5- (10) قَالَ وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّهُ لَا بَأْسَ إِذَا کَانَتِ الْیَسَارُ مُعْتَلَّةً.
ص: 321
******
ترجمه:
مرحوم محدث کلینی همچنین روایت کرده است که اگر دست چپ معتل یا ناتوان باشد، استنجا با دست راست بدون اشکال است
847- 6- (1) قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِذَا بَالَ الرَّجُلُ فَلَا یَمَسَّ ذَکَرَهُ بِیَمِینِهِ.
******
ترجمه:
و امام باقر (ع) فرمود: "هرگاه مردی بول کند، نباید آلت خود را با دست راست لمس کند."
848- 7- (2) وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع عَنِ النَّبِیِّ ص قَالَ: الْبَوْلُ قَائِماً مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ مِنَ الْجَفَاءِ وَ الِاسْتِنْجَاءُ بِالْیَمِینِ مِنَ الْجَفَاءِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ الِاسْتِنْجَاءِ بِیَدٍ فِیهَا خَاتَمٌ (3).
******
ترجمه:
از سکونی از امام صادق (ع) از پدرانش (ع) از پیامبر (ص) نقل شده که فرمود: "بول کردن در حالت ایستاده بدون عذر از بی ادبی است و استنجا با دست راست نیز از بی ادبی است."
(4) 13 بَابُ أَنَّ الْوَاجِبَ فِی الِاسْتِنْجَاءِ إِزَالَةُ عَیْنِ النَّجَاسَةِ دُونَ الرِّیحِ مَعَ حُصُولِ مُسَمَّی الْغَسْلِ
******
ترجمه:
باب اینکه واجب در استنجا، از بین بردن عین نجاست بدون بو با حصول مسمای شستن است.
849- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِلِاسْتِنْجَاءِ حَدٌّ قَالَ لَا یُنَقَّی مَا ثَمَّةَ قُلْتُ فَإِنَّهُ یُنَقَّی مَا ثَمَّةَ وَ یَبْقَی الرِّیحُ قَالَ الرِّیحُ لَا یُنْظَرُ إِلَیْهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
از ابن مغیره از امام کاظم (ع) نقل شده که گفت: "از او پرسیدم: 'آیا برای استنجا حدی وجود دارد؟' امام فرمود: 'آنچه که در آنجاست تمیز شود.' گفتم: 'آنچه که در آنجاست تمیز شده ولی بوی آن باقی مانده است.' امام فرمود: 'بویی که باقی مانده، مورد توجه قرار نمی گیرد.'"
850- 2- (7) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ هَارُونَ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُجْزِیکَ
ص: 322
مِنَ الْغَسْلِ وَ الِاسْتِنْجَاءِ مَا بَلَّتْ (1) یَمِینَکَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
******
ترجمه:
از هارون بن حمزه از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "ازشستن و استنجا، آنچه که دست راستت را خیس کند، کافی است."
(3) 14 بَابُ اسْتِحْبَابِ الِابْتِدَاءِ فِی الِاسْتِنْجَاءِ بِالْمَقْعَدَةِ ثُمَّ بِالْإِحْلِیلِ وَ اسْتِحْبَابِ مُبَالَغَةِ النِّسَاءِ فِیهِ
******
ترجمه:
باب استحباب ابتداء در استنجا به مقعده سپس به احلیل و استحباب مبالغه زنان در آن.
851- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَسْتَنْجِیَ بِالْمَاءِ (5)- یَبْدَأُ بِالْمَقْعَدَةِ أَوْ بِالْإِحْلِیلِ فَقَالَ بِالْمَقْعَدَةِ ثُمَّ بِالْإِحْلِیلِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
أَقُولُ: وَ قَدْ سَبَقَ مَا یَدُلُّ عَلَی اسْتِحْبَابِ مُبَالَغَةِ النِّسَاءِ فِی أَحَادِیثِ وُجُوبِ الِاسْتِنْجَاءِ (7).
******
ترجمه:
از عمار ساباطی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "از او درباره مردی که می خواهد با آب استنجا کند، پرسیدم: آیا باید ابتدا از مقعد شروع کند یا از آلت تناسلی؟ امام فرمود: 'از مقعد، سپس از آلت تناسلی.'"
می گویم: در احادیث قبلی، بر مبالغه زنان در استنجا تأکید شده است.
ص: 323
(1) 15 بَابُ کَرَاهَةِ الْجُلُوسِ لِقَضَاءِ الْحَاجَةِ عَلَی شُطُوطِ الْأَنْهَارِ وَ الْآبَارِ وَ الطُّرُقِ النَّافِذَةِ وَ تَحْتَ الْأَشْجَارِ الْمُثْمِرَةِ وَقْتَ وُجُودِ الثَّمَرِ وَ عَلَی أَبْوَابِ الدُّورِ وَ أَفْنِیَةِ الْمَسَاجِدِ وَ مَنَازِلِ النُّزَّالِ وَ الْحَدَثِ قَائِماً وَ أَنَّهُ لَا یُکْرَهُ ذَلِکَ فِی غَیْرِ مَوَاضِعِ النَّهْیِ
******
ترجمه:
باب کراهت نشستن برای قضای حاجت در کنار رودها، چاه ها، راه های نافذه، زیر درختان میوه دار هنگام وجود میوه، درب خانه ها، در حیاط مساجد و منازل نزال و تخلی ایستاده و اینکه کراهتی ندارد در غیر از موارد نهی.
852- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع أَیْنَ یَتَوَضَّأُ الْغُرَبَاءُ قَالَ یَتَّقِی (3) شُطُوطَ الْأَنْهَارِ وَ الطُّرُقَ النَّافِذَةَ وَ تَحْتَ الْأَشْجَارِ الْمُثْمِرَةِ وَ مَوَاضِعَ اللَّعْنِ فَقِیلَ لَهُ وَ أَیْنَ مَوَاضِعُ اللَّعْنِ قَالَ أَبْوَابُ الدُّورِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (5)
وَ
رَوَاهُ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ السِّنَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ النَّخَعِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ النَّوْفَلِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْکَابُلِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (6)
******
ترجمه:
از عاصم بن حمید از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "مردی به امام سجاد (ع) گفت: 'غریبه ها کجا وضو بگیرند؟' امام فرمود: 'از کنار رودخانه ها، راه های عبوری، زیر درختان میوه دار و مکان های لعنت دوری کنند.' پرسیدند: 'مکان های لعنت کجاست؟' امام فرمود: 'درهای خانه ها.'"
853- 2- (7) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ رَفَعَهُ قَالَ: خَرَجَ أَبُو حَنِیفَةَ مِنْ عِنْدِ أَبِی
ص: 324
عَبْدِ اللَّهِ ع- وَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی ع قَائِمٌ وَ هُوَ غُلَامٌ فَقَالَ لَهُ أَبُو حَنِیفَةَ یَا غُلَامُ أَیْنَ یَضَعُ الْغَرِیبُ بِبَلَدِکُمْ فَقَالَ اجْتَنِبْ أَفْنِیَةَ الْمَسَاجِدِ وَ شُطُوطَ الْأَنْهَارِ وَ مَسَاقِطَ الثِّمَارِ وَ مَنَازِلَ النُّزَّالِ وَ لَا تَسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ بِغَائِطٍ وَ لَا بَوْلٍ وَ ارْفَعْ ثَوْبَکَ وَ ضَعْ حَیْثُ شِئْتَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
از علی بن ابراهیم نقل شده که گفت: "ابو حنیفه از نزد امام صادق (ع) خارج شد و امام موسی کاظم (ع) در حالی که هنوز جوان بود، ایستاده بود. ابو حنیفه به او گفت: 'ای پسر، غریبه ها در شهر شما کجا باید بروند؟' امام موسی کاظم (ع) پاسخ داد: 'از جلوی مساجد، کنار رودخانه ها، زیر درختان میوه دار، و منازل مردم دوری کن و به سمت قبله غائط یا بول نکن و لباس خود را بالا ببر و هر جا که می خواهی، بگذار.'"
854- 3- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یُتَغَوَّطَ عَلَی شَفِیرِ بِئْرِ مَاءٍ یُسْتَعْذَبُ مِنْهَا أَوْ نَهَرٍ یُسْتَعْذَبُ أَوْ تَحْتَ شَجَرَةٍ فِیهَا ثَمَرَتُهَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْخِصَالِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
از سکونی از امام صادق (ع) از پدرش (ع) از پدرانش (ع) نقل شده که پیامبر (ص) نهی کرد که بر لبه چاه آبی که از آن آب شیرین برداشت می شود، یا کنار رودخانه ای که از آن آب شیرین برداشت می شود، یا زیر درختی که میوه دارد، غائط کنند.
855- 4- (4) وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبْدُونٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَیْرِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ الْأَوْدِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ الْکَرْخِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص ثَلَاثٌ مَلْعُونٌ مَنْ فَعَلَهُنَّ الْمُتَغَوِّطُ فِی ظِلِّ النُّزَّالِ وَ الْمَانِعُ الْمَاءَ الْمُنْتَابَ (5) وَ سَادُّ الطَّرِیقِ الْمَسْلُوکِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْکَرْخِیِّ (6)
ص: 325
وَ رَوَاهُ أَیْضاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ الْکَرْخِیِّ (1)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْکَرْخِیِّ (2)
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْمَشِیخَةِ لِلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ (3)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (4).
******
ترجمه:
از ابراهیم بن ابی زیاد الکرخی از امام صادق (ع) نقل شده که رسول خدا (ص) فرمود: "سه نفر لعنت شده اند: کسی که در سایه گاه مسافران قضای حاجت کند، کسی که از آب عمومی منع کند، و کسی که راه عبوری را ببندد."
856- 5- (5) وَ زَادَ فِی خَبَرٍ آخَرَ مَنْ سَدَّ طَرِیقاً بَتَرَ اللَّهُ عُمُرَهُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَیْضاً فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا نَحْوَهُ مِنْ غَیْرِ زِیَادَةٍ (6).
******
ترجمه:
و در خبری دیگر اضافه شده: "هر کس راهی را ببندد، خدا عمرش را کوتاه می کند."
و مرحوم صدوق نیز این روایت را در کتاب "المقنع" بدون این زیاده آورده است.
857- 6- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی الْمَجَالِسِ وَ الْأَخْبَارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنِ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یُوسُفَ عَنِ الْحُصَیْنِ (8) بْنِ مُخَارِقٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص نَهَی أَنْ یَتَغَوَّطَ الرَّجُلُ عَلَی شَفِیرِ بِئْرٍ یُسْتَعْذَبُ مِنْهَا أَوْ عَلَی شَفِیرِ نَهَرٍ یُسْتَعْذَبُ مِنْهُ أَوْ تَحْتَ شَجَرَةٍ فِیهَا ثَمَرُهَا.
******
ترجمه:
از حصین بن مخارق از امام صادق (ع) از پدرانش (ع) نقل شده که پیامبر (ص) نهی کرد که مرد بر لبه چاهی که از آن آب شیرین برداشت می شود، یا کنار رودخانه ای که از آن آب شیرین برداشت می شود، یا زیر درختی که میوه دارد، غائط کند.
858- 7- (9) أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ أَبِی
ص: 326
الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع أَنَّ أَبَا حَنِیفَةَ قَالَ لَهُ وَ هُوَ صَبِیٌّ یَا غُلَامُ أَیْنَ یَضَعُ الْغَرِیبُ فِی بَلْدَتِکُمْ هَذِهِ قَالَ یَتَوَارَی خَلْفَ الْجِدَارِ وَ یَتَوَقَّی أَعْیُنَ الْجَارِ وَ شُطُوطَ الْأَنْهَارِ وَ مَسَاقِطَ الثِّمَارِ وَ لَا یَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ وَ لَا یَسْتَدْبِرُهَا فَحِینَئِذٍ یَضَعُ حَیْثُ یَشَاءُ.
******
ترجمه:
احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی در کتاب "الاحتجاج" از امام موسی کاظم (ع) نقل کرده است که ابو حنیفه به او که هنوز پسربچه بود، گفت: "ای پسر، غریبه ها در این شهر شما کجا باید بروند؟" امام موسی کاظم (ع) پاسخ داد: "پشت دیوار پناه بگیرند، از دید همسایه دوری کنند، از کنار رودخانه ها و محل سقوط میوه ها دوری کنند و به سمت قبله نایستند و پشت به قبله نکنند، پس از آن هر جا که می خواهند، بروند."
859- 8- (1) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ع قَالَ: إِنَّمَا نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یَضْرِبَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ خَلَاءَهُ (2) تَحْتَ شَجَرَةٍ أَوْ نَخْلَةٍ قَدْ أَثْمَرَتْ لِمَکَانِ الْمَلَائِکَةِ الْمُوَکَّلِینَ بِهَا قَالَ وَ لِذَلِکَ یَکُونُ الشَّجَرَةُ (3) وَ النَّخْلُ أُنْساً إِذَا کَانَ فِیهِ حَمْلُهُ لِأَنَّ الْمَلَائِکَةَ تَحْضُرُهُ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ (4) عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی جُمْلَةِ حَدِیثٍ طَوِیلٍ (5).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین از امام باقر (ع) نقل کرده است که فرمود: "رسول خدا (ص) نهی کرد که کسی از مسلمانان در زیر درخت یا نخلی که میوه داده باشد، قضای حاجت کند، زیرا ملائکه ای که به آنجا موکل هستند، حضور دارند. و به همین دلیل، درخت و نخل در زمان باروری انس دارند، چون ملائکه در آن حضور دارند."
860- 9- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع قَالَ: وَ کُرِهَ الْبَوْلُ عَلَی شَطِّ نَهَرٍ جَارٍ وَ کُرِهَ أَنْ یُحْدِثَ إِنْسَانٌ تَحْتَ شَجَرَةٍ أَوْ نَخْلَةٍ قَدْ أَثْمَرَتْ وَ کُرِهَ أَنْ یُحْدِثَ الرَّجُلُ وَ هُوَ قَائِمٌ.
******
ترجمه:
از انس بن محمد از پدرش از امام صادق (ع) از پدرانش (ع) نقل شده که در وصیت پیامبر (ص) به امام علی (ع) آمده است: "بول کردن بر کنار رودخانه جاری، و قضای حاجت زیر درخت یا نخلی که میوه دارد، و قضای حاجت در حالت ایستاده مکروه است."
861- 10- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ
ص: 327
الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یَبُولَ أَحَدٌ تَحْتَ شَجَرَةٍ مُثْمِرَةٍ أَوْ عَلَی قَارِعَةِ الطَّرِیقِ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از حسین بن زید از امام صادق (ع) از پدرش از پدرانش از امیرالمومنین (ع) در حدیث مناهی نقل شده که رسول خدا (ص) نهی کرد که کسی زیر درختی که میوه می دهد یا در وسط راه بول کند.
862- 11- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ اللَّهَ کَرِهَ لَکُمْ أَیَّتُهَا الْأُمَّةُ أَرْبَعاً وَ عِشْرِینَ خَصْلَةً وَ نَهَاکُمْ عَنْهَا إِلَی أَنْ قَالَ وَ کَرِهَ الْبَوْلَ عَلَی شَطِّ نَهَرٍ جَارٍ وَ کَرِهَ أَنْ یُحْدِثَ الرَّجُلُ تَحْتَ شَجَرَةٍ مُثْمِرَةٍ قَدْ أَیْنَعَتْ أَوْ نَخْلَةٍ قَدْ أَیْنَعَتْ یَعْنِی أَثْمَرَتْ.
وَ فِی الْأَمَالِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ الْقُرَشِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
از زید بن علی بن حسین از پدرش از امام صادق جعفر بن محمد (ع) از پدرانش نقل شده که رسول خدا (ص) فرمود: "خداوند برای شما ای امت، بیست و چهار خصلت را ناپسند دانست و از آنها نهی کرد. تا آنجا که فرمود: 'بول کردن بر کنار رودخانه جاری و قضای حاجت زیر درخت یا نخلی که میوه داده باشد، مکروه است.'"
863- 12- (3) وَ فِی الْخِصَالِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی (4) عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: لَا تَبُلْ عَلَی الْمَحَجَّةِ (5) وَ لَا تَتَغَوَّطْ عَلَیْهَا.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ (6).
******
ترجمه:
از امام علی (ع) در حدیث الاربعمائة نقل شده که فرمود: "روی راه (محجّه) بول نکنید و روی آن غائط نکنید."
ص: 328
(1) 16 بَابُ کَرَاهَةِ التَّخَلِّی عَلَی الْقَبْرِ وَ التَّغَوُّطِ بَیْنَ الْقُبُورِ وَ أَنْ یَسْتَعْجِلَ الْمُتَغَوِّطُ وَ جُمْلَةٍ مِنَ الْمَکْرُوهَاتِ
******
ترجمه:
باب کراهت تخلی بر روی قبر و قضای حاجت بین قبور و اینکه متغوط عجله کند و جمعی از مکروهات
864- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ تَخَلَّی عَلَی قَبْرٍ أَوْ بَالَ قَائِماً أَوْ بَالَ فِی مَاءٍ قَائِمٍ (3) أَوْ مَشَی فِی حِذَاءٍ وَاحِدٍ أَوْ شَرِبَ قَائِماً أَوْ خَلَا فِی بَیْتٍ وَحْدَهُ وَ بَاتَ عَلَی غَمَرٍ (4) فَأَصَابَهُ شَیْ ءٌ مِنَ الشَّیْطَانِ لَمْ یَدَعْهُ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ وَ أَسْرَعُ مَا یَکُونُ الشَّیْطَانُ إِلَی الْإِنْسَانِ وَ هُوَ عَلَی بَعْضِ هَذِهِ الْحَالاتِ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "هر کسی که بر قبری تخلی کند یا ایستاده بول کند یا در آب ایستاده بول کند یا با یک کفش راه برود یا ایستاده آب بنوشد یا در خانه ای تنها خلوت کند و با دل مشغولی بخوابد، و چیزی از شیطان به او برسد، آن را ترک نمی کند مگر اینکه خدا بخواهد. و شیطان سریع ترین زمانی که به انسان می رسد، وقتی است که او در یکی از این حالات باشد."
865- 2- (5) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع قَالَ: ثَلَاثَةٌ یُتَخَوَّفُ مِنْهَا الْجُنُونُ التَّغَوُّطُ بَیْنَ الْقُبُورِ وَ الْمَشْیُ فِی خُفٍّ وَاحِدٍ وَ الرَّجُلُ یَنَامُ وَحْدَهُ.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْخِصَالِ (6) عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْمَرْوَزِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی (7) عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْخَالِدِیِّ عَنْ
ص: 329
مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ صَالِحٍ التَّمِیمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ.
******
ترجمه:
از ابراهیم بن عبدالحمید از امام کاظم (ع) نقل شده که فرمود: "سه چیز هستند که از آنها جنون ترسیده می شود: قضای حاجت بین قبرها، راه رفتن با یک لنگه کفش، و مردی که تنها بخوابد."
866- 3- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: لَا تُعَجِّلُوا الرَّجُلَ عِنْدَ طَعَامِهِ حَتَّی یَفْرُغَ وَ لَا عِنْدَ غَائِطِهِ حَتَّی یَأْتِیَ عَلَی حَاجَتِهِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ (2).
******
ترجمه:
و به اسناد از امام علی (ع) در حدیث الاربعمائة نقل شده که فرمود: "مرد را هنگام غذا خوردن عجله ندهید تا آنکه غذایش را تمام کند و هنگام قضای حاجت نیز عجله ندهید تا آنکه کارش را به انجام برساند."
(3) 17 بَابُ کَرَاهَةِ الِاسْتِنْجَاءِ بِیَدٍ فِیهَا خَاتَمٌ عَلَیْهِ اسْمُ اللَّهِ وَ کَرَاهَةِ اسْتِصْحَابِهِ عِنْدَ التَّخَلِّی وَ عِنْدَ الْجِمَاعِ وَ عَدَمِ تَحْرِیمِ ذَلِکَ وَ کَذَا خَاتَمٌ عَلَیْهِ شَیْ ءٌ مِنَ الْقُرْآنِ وَ کَذَا دِرْهَمٌ وَ دِینَارٌ وَ عَلَیْهِ اسْمُ اللَّهِ
******
ترجمه:
باب کراهت استنجا با دست که در آن انگشتری ای باشد که اسم خدا بر آن نقش شده و کراهت همراه داشتن آن هنگام تخلی و جماع و عدم تحریم آن و همچنین انگشتری که بر آن چیزی از قرآن باشد و همین طور درهم و دیناری که بر آن اسم خدا نقش شده باشد.
867- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْمُثَنَّی عَنْ أَبِی أَیُّوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَدْخُلُ الْخَلَاءَ وَ فِی یَدِی خَاتَمٌ فِیهِ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَی قَالَ لَا وَ لَا تُجَامِعْ فِیهِ.
******
ترجمه:
از ابی ایوب نقل شده که گفت: "به امام صادق (ع) گفتم: 'آیا می توانم با حلقه ای که یکی از نام های خدا بر آن حک شده وارد دستشویی شوم؟' امام فرمود: 'نه، و همچنین نباید با آن جماع کنی.'"
868- 2- (5) قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ أَیْضاً أَنَّهُ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَسْتَنْجِیَ مِنَ الْخَلَاءِ فَلْیُحَوِّلْهُ مِنَ الْیَدِ الَّتِی یَسْتَنْجِی بِهَا.
ص: 330
******
ترجمه:
مرحوم کلینی همچنین روایت کرده است که اگر کسی بخواهد از دستشویی استنجا کند، باید حلقه را از دستی که با آن استنجا می کند، بردارد.
869- 3- (1) وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّانِی ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّا رُوِّینَا فِی الْحَدِیثِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَانَ یَسْتَنْجِی وَ خَاتَمُهُ فِی إِصْبَعِهِ وَ کَذَلِکَ کَانَ یَفْعَلُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع- وَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ رَسُولِ اللَّهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ قَالَ صَدَقُوا قُلْتُ فَیَنْبَغِی لَنَا أَنْ نَفْعَلَ فَقَالَ إِنَّ أُولَئِکَ کَانُوا یَتَخَتَّمُونَ فِی الْیَدِ الْیُمْنَی وَ إِنَّکُمْ أَنْتُمْ تَتَخَتَّمُونَ فِی الْیُسْرَی الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از حسین بن خالد از امام موسی کاظم (ع) نقل شده که گفت: "به ایشان گفتم: 'ما در حدیث روایت کردیم که رسول خدا (ص) در حالی که انگشترش در انگشتش بود، استنجا می کرد، و امیرالمومنین (ع) نیز چنین می کرد و نقش انگشتر رسول خدا (ص) "محمد رسول الله" بود.' امام فرمود: 'درست گفتند.' گفتم: 'پس ما نیز باید چنین کنیم؟' امام فرمود: 'آنها در دست راستشان انگشتر می گذاشتند و شما در دست چپتان انگشتر می گذارید.'"
870- 4- (2) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مَنْ نَقَشَ عَلَی خَاتَمِهِ اسْمَ اللَّهِ فَلْیُحَوِّلْهُ عَنِ الْیَدِ الَّتِی یَسْتَنْجِی بِهَا فِی الْمُتَوَضَّإِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْخِصَالِ (3) بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (4) عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ.
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل شده که امیرالمومنین (ع) فرمود: "هر کس بر انگشترش نام خدا را حک کرده است، باید آن را در هنگام وضو گرفتن از دستی که با آن استنجا می کند، بردارد."
871- 5- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا یَمَسُّ الْجُنُبُ دِرْهَماً وَ لَا دِینَاراً عَلَیْهِ اسْمُ اللَّهِ تَعَالَی وَ لَا یَسْتَنْجِی وَ عَلَیْهِ خَاتَمٌ فِیهِ اسْمُ اللَّهِ وَ لَا یُجَامِعُ وَ هُوَ عَلَیْهِ وَ لَا یَدْخُلُ الْمَخْرَجَ وَ هُوَ عَلَیْهِ.
ص: 331
******
ترجمه:
از عمار ساباطی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "جنب نباید درهم یا دیناری که نام خداوند بر آن نقش شده را لمس کند، و نباید با انگشتری که نام خدا بر آن استنجا کند، جماع کند یا به دستشویی برود."
872- 6- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ یَعْنِی مُعَاوِیَةَ بْنَ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الرَّجُلُ یُرِیدُ الْخَلَاءَ وَ عَلَیْهِ خَاتَمٌ فِیهِ اسْمُ اللَّهِ تَعَالَی فَقَالَ مَا أُحِبُّ ذَلِکَ قَالَ فَیَکُونُ اسْمُ مُحَمَّدٍ ص قَالَ لَا بَأْسَ.
قَالَ الشَّیْخُ الْمُرَادُ لَا بَأْسَ بِإِدْخَالِهِ الْخَلَاءَ دُونَ أَنْ یَسْتَنْجِیَ وَ هُوَ فِی یَدِهِ.
******
ترجمه:
از ابی القاسم، یعنی معاویه بن عمار، از امام صادق (ع) نقل شده که گفت: "به او گفتم: 'مردی می خواهد به دستشویی برود و انگشتری با نام خدا در دست دارد.' امام فرمود: 'من این را دوست ندارم.' گفتم: 'اگر نام محمد (ص) بر روی آن باشد؟' امام فرمود: 'مشکلی نیست.'"
مرحوم شیخ نیز گفته است: "مشکلی نیست که آن را به دستشویی ببرد، به شرطی که با آن استنجا نکند."
873- 7- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَزَّازِ عَنْ غِیَاثٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّهُ کَرِهَ أَنْ یَدْخُلَ الْخَلَاءَ وَ مَعَهُ دِرْهَمٌ أَبْیَضُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ مَصْرُوراً.
أَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّهُ مَخْصُوصٌ بِمَا یَکُونُ عَلَیْهِ اسْمُ اللَّهِ ذَکَرَهُ بَعْضُ عُلَمَائِنَا (3).
******
ترجمه:
از غیاث از امام صادق (ع) از پدرش نقل شده که فرمود: "او (پدرش) از اینکه کسی به دستشویی برود و درهم سفید همراه داشته باشد، ناراحت بود، مگر اینکه نیاز داشته باشد."
می گویم: به نظر می رسد این حکم مخصوص درهمی است که نام خدا بر آن باشد، همانطور که برخی از علمای ما ذکر کرده اند.
874- 8- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ أَبِی- الْعِزَّةُ لِلَّهِ جَمِیعاً وَ کَانَ فِی یَسَارِهِ یَسْتَنْجِی بِهَا وَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع الْمُلْکُ لِلَّهِ وَ کَانَ فِی یَدِهِ الْیُسْرَی یَسْتَنْجِی بِهَا.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ (5)
ص: 332
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ إِمَّا عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِ لَهَا وَ کَوْنِ رَاوِیهِ عَامِّیّاً أَوْ عَلَی بَیَانِ الْجَوَازِ وَ نَفْیِ التَّحْرِیمِ دُونَ الْکَرَاهَةِ أَشَارَ إِلَی ذَلِکَ الشَّیْخُ.
******
ترجمه:
از وهب بن وهب از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "نقش انگشتر پدرم 'العزة لله جمیعاً' بود و در دست چپش بود و با آن استنجا می کرد. و نقش انگشتر امیرالمومنین (ع) 'الملک لله' بود و در دست چپش بود و با آن استنجا می کرد."
می گویم: این مطلب یا مربوط به تقیه است به دلیل موافقت با آن و راوی بودن فرد عامی، یا بیان جواز و نفی حرمت بدون کراهت است، همانطور که مرحوم شیخ اشاره کرده است.
875- 9- (1) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْمَجَالِسِ وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی عُقْبَةَ الصَّیْرَفِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا ع الرَّجُلُ یَسْتَنْجِی وَ خَاتَمُهُ فِی إِصْبَعِهِ وَ نَقْشُهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَ أَکْرَهُ ذَلِکَ لَهُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ وَ لَیْسَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص- وَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْ آبَائِکَ یَفْعَلُ ذَلِکَ وَ خَاتَمُهُ فِی إِصْبَعِهِ قَالَ بَلَی وَ لَکِنْ أُولَئِکَ کَانُوا یَتَخَتَّمُونَ فِی الْیَدِ الْیُمْنَی فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ انْظُرُوا لِأَنْفُسِکُمُ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از حسین بن خالد صیرفی نقل شده که گفت: "به امام علی بن موسی الرضا (ع) گفتم: 'مردی که می خواهد استنجا کند و انگشتری که روی آن نوشته "لا اله الا الله" در انگشتش دارد، چه کند؟' امام فرمود: 'من این کار را برای او نمی پسندم.' گفتم: 'فدایت شوم، آیا رسول خدا (ص) و هر کدام از پدران شما نیز چنین نمی کردند و انگشترشان در انگشتشان بود؟' امام فرمود: 'بله، اما آنها انگشتر را در دست راست می گذاشتند، پس از خدا بترسید و به خودتان بنگرید.'"
876- 10- (2) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُجَامِعُ وَ یَدْخُلُ الْکَنِیفَ وَ عَلَیْهِ الْخَاتَمُ فِیهِ ذِکْرُ اللَّهِ أَوِ الشَّیْ ءُ مِنَ الْقُرْآنِ أَ یَصْلُحُ ذَلِکَ قَالَ لَا.
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش امام موسی (ع) نقل شده که گفت: "از او درباره مردی که جماع کند و وارد دستشویی شود در حالی که انگشتری با ذکر خدا یا چیزی از قرآن همراه دارد، پرسیدم. امام فرمود: 'خیر.'"
(3) 18 بَابُ أَنَّهُ یُسْتَحَبُّ لِمَنْ دَخَلَ الْخَلَاءَ تَذَکُّرُ مَا یُوجِبُ الِاعْتِبَارَ وَ التَّوَاضُعَ وَ الزُّهْدَ وَ تَرْکَ الْحَرَامِ
******
ترجمه:
باب اینکه مستحب است برای کسی که به خلاء وارد می شود به یاد آوردن آنچه موجب عبرت، تواضع، زهد و ترک حرام شود.
877- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ کَانَ عَلِیٌّ ع یَقُولُ مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ بِهِ مَلَکٌ مُوَکَّلٌ یَلْوِی عُنُقَهُ حَتَّی یَنْظُرَ إِلَی حَدَثِهِ ثُمَّ یَقُولُ لَهُ الْمَلَکُ یَا ابْنَ آدَمَ هَذَا رِزْقُکَ فَانْظُرْ مِنْ أَیْنَ أَخَذْتَهُ وَ إِلَی مَا صَارَ فَیَنْبَغِی لِلْعَبْدِ عِنْدَ ذَلِکَ أَنْ یَقُولَ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی الْحَلَالَ وَ جَنِّبْنِی الْحَرَامَ.
ص: 333
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده است که امام علی (ع) فرمود: "هیچ بنده ای نیست مگر آنکه فرشته ای به او موکل است که گردنش را بچرخاند تا به مدفوع خود نگاه کند، سپس آن فرشته به او می گوید: 'ای فرزند آدم، این رزق توست، پس ببین که از کجا به دست آورده ای و به کجا تبدیل شده است.' و در این هنگام بنده باید بگوید: 'اللهم ارزقنی الحلال و جنبنی الحرام.'
878- 2- (1) وَ فِی کِتَابِ الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْغَائِطِ فَقَالَ تَصْغِیرٌ لِابْنِ آدَمَ لِکَیْ لَا یَتَکَبَّرَ وَ هُوَ یَحْمِلُ غَائِطَهُ مَعَهُ.
******
ترجمه:
از سکونی از امام جعفر صادق (ع) از پدرش نقل شده که فرمود: "از او درباره غائط پرسیدم. فرمود: 'برای کوچک شمردن ابن آدم است تا مغرور نشود و بداند که غائط خود را با خود حمل می کند.'"
879- 3- (2) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ دَاوُدَ الْجَمَّازِ (3) عَنِ الْعِیصِ بْنِ أَبِی مَهِیبَةَ (4) قَالَ: شَهِدْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ سَأَلَهُ عَمْرُو بْنُ عُبَیْدٍ- فَقَالَ مَا بَالُ الرَّجُلِ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَقْضِیَ حَاجَةً إِنَّمَا یَنْظُرُ إِلَی سُفْلِهِ وَ مَا یَخْرُجُ مِنْهُ ثَمَّ فَقَالَ إِنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ یُرِیدُ ذَلِکَ إِلَّا وَکَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مَلَکاً یَأْخُذُ بِعُنُقِهِ لِیُرِیَهُ مَا یَخْرُجُ مِنْهُ أَ حَلَالٌ أَوْ حَرَامٌ.
******
ترجمه:
از عیص بن ابی مهیبه نقل شده که گفت: "امام صادق (ع) را دیدم و عمرو بن عبید از او پرسید: 'چرا مرد وقتی می خواهد حاجت خود را انجام دهد، به پایین خود و آنچه از او خارج می شود نگاه می کند؟' امام فرمود: 'هیچ کسی نیست که بخواهد این کار را انجام دهد، مگر اینکه خداوند عز و جل فرشته ای را به او موکل می کند که گردنش را می گیرد تا به او نشان دهد که آنچه از او خارج می شود، حلال است یا حرام.'"
880- 4- (5) وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع عَجِبْتُ لِابْنِ آدَمَ أَوَّلُهُ نُطْفَةٌ وَ آخِرُهُ جِیفَةٌ وَ هُوَ قَائِمٌ بَیْنَهُمَا وِعَاءً لِلْغَائِطِ ثُمَّ یَتَکَبَّرُ.
******
ترجمه:
از محمد بن ابی عمیر از غیر واحد از امام صادق (ع) از پدرش از جدش نقل شده که امیرالمومنین (ع) فرمود: "از ابن آدم در شگفتم؛ اولش نطفه ای است و آخرش جیفه ای است و در میان این دو حالتی، ظرفی برای غائط است، سپس تکبر می ورزد."
881- 5- (6) وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ صَبَّاحٍ (7) الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قِیلَ لَهُ الْإِنْسَانُ عَلَی تِلْکَ الْحَالِ
ص: 334
یَعْنِی الْخَلَاءَ وَ لَا یَصْبِرُ حَتَّی یَنْظُرَ إِلَی مَا یَخْرُجُ مِنْهُ فَقَالَ إِنَّهُ لَیْسَ فِی الْأَرْضِ آدَمِیٌّ إِلَّا وَ مَعَهُ مَلَکَانِ مُوَکَّلَانِ بِهِ فَإِذَا کَانَ عَلَی تِلْکَ الْحَالِ ثَنَیَا رَقَبَتَهُ ثُمَّ قَالا یَا ابْنَ آدَمَ انْظُرْ إِلَی مَا کُنْتَ تَکْدَحُ (1) لَهُ فِی الدُّنْیَا إِلَی مَا هُوَ صَائِرٌ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
از صباح حذاء از ابی اسامه از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده که فرمود: "به او گفته شد که انسان در آن حال (در حال خلاء) نمی تواند صبر کند و باید به آنچه از او خارج می شود نگاه کند. امام فرمود: 'هیچ انسانی در زمین نیست مگر اینکه دو فرشته به او موکل هستند. وقتی او در آن حال است، آنها گردنش را می پیچانند و می گویند: ای فرزند آدم، نگاه کن به آنچه که در دنیا برایش تلاش می کردی و به چه چیزی تبدیل شده است.'"
(3) 19 بَابُ مَا یُسْتَحَبُّ أَنْ یُقَالَ لِلْحَافِظَیْنِ عِنْدَ إِرَادَةِ قَضَاءِ الْحَاجَةِ
******
ترجمه:
باب آنچه مستحب است هنگام اراده قضای حاجت به(دو ملک ) نگهبانان گفته شود.
882- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْعُبَیْدِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع کَانَ إِذَا أَرَادَ قَضَاءَ الْحَاجَةِ وَقَفَ عَلَی بَابِ الْمَذْهَبِ (5)- ثُمَّ الْتَفَتَ یَمِیناً وَ شِمَالًا إِلَی مَلَکَیْهِ فَیَقُولُ أَمِیطَا عَنِّی فَلَکُمَا اللَّهُ عَلَیَّ أَنْ لَا أُحْدِثَ حَدَثاً حَتَّی أَخْرُجَ إِلَیْکُمَا.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع نَحْوَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ لَا أُحْدِثَ بِلِسَانِی شَیْئاً (6).
******
ترجمه:
از ابراهیم بن عبدالحمید نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) شنیدم که فرمود: 'امیرالمومنین (ع) هرگاه می خواست قضای حاجت کند، در درب مذهب می ایستاد، سپس به دو طرف، راست و چپ به فرشتگانش نگاه می کرد و می گفت: "از من دور شوید، برایتان خدا را دارم، تا هنگامی که به شما بازگردم، عمل ناخوشایندی انجام ندهم."
ص: 335
(1) 20 بَابُ کَرَاهَةِ طُولِ الْجُلُوسِ عَلَی الْخَلَاءِ
******
ترجمه:
باب کراهت طولانی نشستن بر تخلی.
883- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ طُولُ الْجُلُوسِ عَلَی الْخَلَاءِ یُورِثُ الْبَاسُورَ قَالَ فَکَتَبَ هَذَا عَلَی بَابِ الْحُشِّ (3).
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که گفت: "از امام باقر (ع) شنیدم که فرمود: 'لقمان به پسرش گفت: طولانی نشستن بر روی توالت باعث بواسیر می شود.' سپس این مطلب را بر درب دستشویی نوشت."
884- 2- (4) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع طُولُ الْجُلُوسِ عَلَی الْخَلَاءِ یُورِثُ الْبَاسُورَ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده است که امام باقر (ع) فرمود: "طولانی نشستن بر روی توالت باعث بواسیر می شود."
885- 3- (5) وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ الْبَجَلِیِّ (6) عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ طُولُ الْجُلُوسِ عَلَی الْخَلَاءِ یُورِثُ الْبَوَاسِیرَ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که گفت: "از امام باقر (ع) شنیدم که فرمود: 'طولانی نشستن بر روی توالت باعث بواسیر می شود.'"
886- 4- (7) وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْأَدَمِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ غَزْوَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: طُولُ الْجُلُوسِ عَلَی الْخَلَاءِ یُورِثُ الْبَاسُورَ.
ص: 336
******
ترجمه:
از اسماعیل بن ابی زیاد از امام صادق (ع) از پدرانش از امام علی (ع) نقل شده که فرمود: "طولانی نشستن بر روی توالت باعث بواسیر می شود."
887- 5- (1) الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عِنْدَ ذِکْرِ حِکَمِ لُقْمَانَ قَالَ: وَ قِیلَ إِنَّ مَوْلَاهُ دَخَلَ الْمَخْرَجَ فَأَطَالَ فِیهِ الْجُلُوسَ فَنَادَاهُ لُقْمَانُ طُولُ الْجُلُوسِ عَلَی الْحَاجَةِ یُفْجَعُ (2) مِنْهُ الْکَبِدُ وَ یُورَثُ مِنْهُ الْبَاسُورُ (3) وَ یُصْعِدُ الْحَرَارَةَ إِلَی الرَّأْسِ فَاجْلِسْ هَوْناً وَ قُمْ هَوْناً قَالَ فَکَتَبَ حِکْمَتَهُ عَلَی بَابِ الْحُشِّ.
******
ترجمه:
الفضل بن حسن طبرسی در کتاب مجمع البیان در ذکر حکمت های لقمان نقل کرده است: "گفته شده که مولای او وارد دستشویی شد و برای مدت طولانی در آنجا نشسته بود. لقمان به او ندا داد: 'طولانی نشستن بر روی حاجت باعث درد کبد می شود، بواسیر را به همراه دارد و حرارت را به سر می برد. به آرامی بنشین و به آرامی برخیز.' سپس این حکمت را بر درب دستشویی نوشت."
(4) 21 بَابُ کَرَاهَةِ السِّوَاکِ فِی الْخَلَاءِ
******
ترجمه:
باب کراهت استفاده از مسواک در خلاء.
888- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَشْیَمَ قَالَ: أَکْلُ الْأُشْنَانِ یُذِیبُ الْبَدَنَ وَ التَّدَلُّکُ بِالْخَزَفِ یُبْلِی الْجَسَدَ وَ السِّوَاکُ فِی الْخَلَاءِ یُورِثُ الْبَخَرَ.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
از حسن بن اشیم نقل شده که گفت: "خوردن اشنان بدن را ذوب می کند، مالیدن بدن با خزف (ظروف سفالی) بدن را از بین می برد و مسواک زدن در دستشویی باعث بوی بد دهان می شود."
ص: 337
(1) 22 بَابُ کَرَاهَةِ الْبَوْلِ فِی الصُّلْبَةِ وَ اسْتِحْبَابِ ارْتِیَادِ (2) مَکَانٍ مُرْتَفِعٍ لَهُ أَوْ مَکَانٍ کَثِیرِ التُّرَابِ
******
ترجمه:
باب کراهت ادرار کردن در مکان صلب و استحباب انتخاب مکانی مرتفع برای آن یا مکانی پر از خاک.
889- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مِنْ فِقْهِ الرَّجُلِ أَنْ یَرْتَادَ مَوْضِعاً لِبَوْلِهِ.
******
ترجمه:
از سکونی از امام صادق (ع) نقل شده که رسول خدا (ص) فرمود: "از فقه و دانش مرد این است که مکانی مناسب برای ادرارش انتخاب کند."
890- 2- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَشَدَّ النَّاسِ تَوَقِّیاً عَنِ الْبَوْلِ (5) کَانَ إِذَا أَرَادَ الْبَوْلَ یَعْمِدُ إِلَی مَکَانٍ مُرْتَفِعٍ مِنَ الْأَرْضِ أَوْ إِلَی مَکَانٍ مِنَ الْأَمْکِنَةِ یَکُونُ فِیهِ التُّرَابُ الْکَثِیرُ کَرَاهِیَةَ أَنْ یَنْضِحَ عَلَیْهِ الْبَوْلُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (6) وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (7).
******
ترجمه:
از عبدالله بن مسکان از ابی عبدالله (ع) روایت است که فرمود: رسول خدا (ص) بیش از همه مردم از بول دوری می جست. هنگامی که قصد بول داشت به مکانی مرتفع از زمین یا به جایی از مکان ها که در آن خاک فراوان باشد می رفت، از آن رو که کراهت داشت بول بر او بپاشد.
891- 3- (8) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ
ص: 338
سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: بِتُّ مَعَ الرِّضَا ع فِی سَفْحِ جَبَلٍ فَلَمَّا کَانَ آخِرُ اللَّیْلِ قَامَ فَتَنَحَّی وَ صَارَ عَلَی مَوْضِعٍ مُرْتَفِعٍ فَبَالَ وَ تَوَضَّأَ وَ قَالَ مِنْ فِقْهِ الرَّجُلِ أَنْ یَرْتَادَ لِمَوْضِعِ بَوْلِهِ وَ بَسَطَ سَرَاوِیلَهُ وَ قَامَ عَلَیْهِ وَ صَلَّی صَلَاةَ اللَّیْلِ.
******
ترجمه:
از سلیمان جعفری نقل شده که گفت: "شب را با امام رضا (ع) در دامنه کوهی گذراندم. هنگامی که آخر شب شد، امام برخاست، به مکانی مرتفع رفت و ادرار کرد و وضو گرفت. سپس فرمود: 'از فقه و دانش مرد این است که مکانی مناسب برای ادرارش انتخاب کند.' او شلوارش را پهن کرد و بر آن ایستاد و نماز شب را خواند."
(1) 23 بَابُ وُجُوبِ التَّوَقِّی مِنَ الْبَوْلِ
******
ترجمه:
باب وجوب پرهیز از ادرار (و مراقبت از پاشش آن)
892- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا تَسْتَحْقِرَنَّ بِالْبَوْلِ وَ لَا تَتَهَاوَنَنَّ بِهِ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "ادرار را دست کم نگیر و با آن سهل انگاری نکن....
893- 2- (3) وَ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ وَ فِی الْمَجَالِسِ أَیْضاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ أَبِی الْحُسَیْنِ الْکُوفِیِّ الْأَسَدِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَرْبَعَةٌ یُؤْذُونَ أَهْلَ النَّارِ عَلَی مَا بِهِمْ مِنَ الْأَذَی یُسْقَوْنَ مِنَ الْحَمِیمِ وَ الْجَحِیمِ یُنَادُونَ بِالْوَیْلِ وَ الثُّبُورِ (أَحَدُهُمْ یَجُرُّ أَمْعَاءَهُ) (4) إِلَی أَنْ قَالَ فَیُقَالُ لَهُ مَا بَالُ الْأَبْعَدِ قَدْ آذَانَا عَلَی مَا بِنَا مِنَ الْأَذَی فَیَقُولُ إِنَّ الْأَبْعَدَ کَانَ لَا یُبَالِی أَیْنَ أَصَابَ الْبَوْلُ مِنْ جَسَدِهِ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از حفص بن غیاث از امام صادق (ع) از پدرانش نقل است که رسول خدا (ص) فرمود: چهار گروه در دوزخ، به دلیل آزارشان، اهل آتش را بیش از آنچه خودشان در عذابند، آزار می دهند. به آن ها از حمیم (آب جوشان) و جحیم (آتش سوزان) می نوشانند و با فریادهای «وای» و «نابودی» ندا می شوند. (یکی از آن ها کسی است که روده هایش را می کشد) ... تا آنجا که گفته می شود: به او می گویند: چه شده که این دورافتاده (یکی از این چهار نفر) ما را بیش از آنچه خودمان در عذابیم، آزار می دهد؟ او پاسخ می دهد: زیرا این دورافتاده (در دنیا) باکی نداشت که بول به کجای بدنش اصابت کند.
894- 3- (5) وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ
ص: 339
الْهَمْدَانِیِّ عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع قَالَ: عَذَابُ الْقَبْرِ یَکُونُ مِنَ النَّمِیمَةِ وَ الْبَوْلِ وَ عَزَبِ الرَّجُلِ عَنْ أَهْلِهِ.
******
ترجمه:
از زید بن علی، از پدرش، از جدش، از علی بن ابی طالب (ع) نقل است که فرمود: عذاب قبر از سه چیز است: سخن چینی، (بی احتیاطی در) بول، و دوری گزیدن مرد از خانواده اش.
895- 4- (1) أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ جُلَّ عَذَابِ الْقَبْرِ فِی (2) الْبَوْلِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی (3)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (5).
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "بیشترین عذاب قبر در ادرار است."
(6) 24 بَابُ کَرَاهَةِ الْبَوْلِ فِی الْمَاءِ جَارِیاً وَ رَاکِداً وَ جُمْلَةٍ مِنَ الْمَنَاهِی
******
ترجمه:
باب کراهت ادرار کردن در آب روان و راکد و جمعی از نهی ها
896- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع أَنَّهُ قَالَ: لَا تَشْرَبْ وَ أَنْتَ قَائِمٌ وَ لَا تَبُلْ فِی مَاءٍ نَقِیعٍ وَ لَا تَطُفْ بِقَبْرٍ (8) وَ لَا تَخْلُ فِی بَیْتٍ وَحْدَکَ وَ لَا تَمْشِ بِنَعْلٍ
ص: 340
وَاحِدَةٍ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ أَسْرَعُ مَا یَکُونُ إِلَی الْعَبْدِ إِذَا کَانَ عَلَی بَعْضِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ وَ قَالَ إِنَّهُ مَا أَصَابَ أَحَداً شَیْ ءٌ عَلَی هَذِهِ الْحَالِ فَکَادَ أَنْ یُفَارِقَهُ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم، از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق علیهما السلام) نقل است که فرمود: در حال ایستاده آب ننوش، و در آب راکد بول نکن، و اطراف قبر طواف نکن، و در خانه به تنهایی خلوت نکن، و با یک لنگه کفش راه نرو؛ زیرا شیطان در این حالت ها سریع تر از هر زمان دیگر به سوی بنده می آید. و فرمود: هر کس در این حالت ها دچار چیزی شود، نزدیک است که آن (مشکل) از او جدا نشود، مگر اینکه خداوند عزوجل بخواهد.
897- 2- (1) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ سَعْدَانَ عَنْ حَکَمٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ یَبُولُ الرَّجُلُ فِی الْمَاءِ قَالَ نَعَمْ وَ لَکِنْ یُتَخَوَّفُ عَلَیْهِ مِنَ الشَّیْطَانِ.
******
ترجمه:
از حکم از مردی از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده که فرمود: "به او گفتم: 'مرد در آب ادرار کند؟' امام فرمود: 'بله، اما از شیطان بر او ترسیده می شود.'"
898- 3- (2) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ عَنِ الْحُسَیْنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مِسْمَعٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِنَّهُ نَهَی أَنْ یَبُولَ الرَّجُلُ فِی الْمَاءِ الْجَارِی إِلَّا مِنْ ضَرُورَةٍ وَ قَالَ إِنَّ لِلْمَاءِ أَهْلًا.
******
ترجمه:
از مسمع از امام صادق (ع) نقل شده که امیرالمومنین (ع) فرمود: "مرد را از ادرار کردن در آب جاری نهی کرد مگر از روی ضرورت و فرمود: 'آب اهل دارد.'"
899- 4- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّ الْبَوْلَ فِی الْمَاءِ الرَّاکِدِ یُورِثُ النِّسْیَانَ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: و روایت شده که بول کردن در آب راکد، فراموشی می آورد.
900- 5- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: وَ نَهَی أَنْ یَبُولَ أَحَدٌ فِی الْمَاءِ الرَّاکِدِ فَإِنَّهُ یَکُونُ مِنْهُ ذَهَابُ الْعَقْلِ.
******
ترجمه:
از حسین بن زید از امام صادق جعفر بن محمد (ع) از پدرانش از رسول خدا (ص) در حدیثی از نهی ها نقل شده که فرمود: "و نهی کرد کسی را که در آب راکد ادرار کند؛ زیرا باعث از بین رفتن عقل می شود."
901- 6- (5) وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی
ص: 341
عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَشْرَبْ وَ أَنْتَ قَائِمٌ وَ لَا تَطُفْ بِقَبْرٍ وَ لَا تَبُلْ فِی مَاءٍ نَقِیعٍ فَإِنَّهُ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ فَأَصَابَهُ شَیْ ءٌ فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ وَ مَنْ فَعَلَ شَیْئاً مِنْ ذَلِکَ لَمْ یَکَدْ (1) یُفَارِقُهُ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی حَدِیثِ التَّخَلِّی عَلَی قَبْرٍ (2) وَ مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ وَ عَلَی نَفْیِ التَّحْرِیمِ فِی أَحَادِیثِ الْمَاءِ الْجَارِی (3) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ (4).
******
ترجمه:
از حلبی، از ابی عبدالله (ع) نقل است که فرمود: در حال ایستاده آب ننوش، و اطراف قبر طواف نکن، و در آب راکد بول نکن؛ زیرا هر کس این کارها را انجام دهد و دچار چیزی شود، جز خودش را سرزنش نکند. و هر کس یکی از این کارها را انجام دهد، به سختی از آن (مشکل) رها می شود، مگر اینکه خداوند بخواهد.
(5) 25 بَابُ کَرَاهَةِ اسْتِقْبَالِ الشَّمْسِ أَوِ الْقَمَرِ بِالْعَوْرَةِ عِنْدَ التَّخَلِّی
******
ترجمه:
باب کراهت نشستن روبروی خورشید یا ماه هنگام قضای حاجت
902- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یَسْتَقْبِلَ الرَّجُلُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ بِفَرْجِهِ وَ هُوَ یَبُولُ.
******
ترجمه:
از سکونی از امام جعفر صادق (ع) از پدرش از پدرانش نقل شده که رسول خدا (ص) فرمود: "مرد را نهی کرد از اینکه در حال ادرار، فرج خود را به سمت خورشید و ماه بگیرد."
903- 2- (7) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی الْکَاهِلِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یَبُولَنَّ أَحَدُکُمْ وَ فَرْجُهُ بَادٍ لِلْقَمَرِ یَسْتَقْبِلُ بِهِ.
******
ترجمه:
از عبد الله بن یحیی الکاهلی از امام صادق (ع) نقل شده که رسول خدا (ص) فرمود: "هیچ یک از شما نباید ادرار کند در حالی که فرج او به سمت ماه نمایان باشد."
904- 3- (8) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ لَا تَسْتَقْبِلِ الْهِلَالَ وَ لَا تَسْتَدْبِرْهُ یَعْنِی فِی التَّخَلِّی.
ص: 342
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده است: "و در خبر دیگری آمده است: ماه نو (هلال) را نباید روبرو و یا پشت سر قرار داد، یعنی در حالت تخلی."
905- 4- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: وَ نَهَی أَنْ یَبُولَ الرَّجُلُ وَ فَرْجُهُ بَادٍ لِلشَّمْسِ أَوِ الْقَمَرِ.
******
ترجمه:
و به اسناد در حدیث مناهی نقل شده که فرمود: "مرد را نهی کرد از اینکه در حال ادرار، فرج او به سمت خورشید یا ماه نمایان باشد."
906- 5- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ قَالَ وَ رُوِیَ أَیْضاً لَا تَسْتَقْبِلِ الشَّمْسَ وَ لَا الْقَمَرَ.
******
ترجمه:
مرحوم محمد بن یعقوب نقل کرده است: "و همچنین روایت شده است که خورشید و ماه را نباید روبرو قرار داد
(3) 26 بَابُ أَنَّ أَقَلَّ مَا یُجْزِی فِی الِاسْتِنْجَاءِ مِنَ الْبَوْلِ مِثْلَا مَا عَلَی الْحَشَفَةِ وَ یُسْتَحَبُّ الثَّلَاثُ وَ یُجْزِی الصَّبُّ وَ لَا یَجِبُ الدَّلْکُ
******
ترجمه:
باب اینکه کمترین چیزی که در استنجا از بول کفایت می کند، مثل(دوبرابر) آنچه بر حشفه است و مستحب است سه بار و کفایت می کند ریختن آب و مالش واجب نیست.
907- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْبَوْلِ یُصِیبُ الْجَسَدَ قَالَ صُبَّ عَلَیْهِ الْمَاءَ مَرَّتَیْنِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
از حسین بن ابی العلاء نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره ادرار که به بدن می رسد پرسیدم. امام فرمود: 'دو بار روی آن آب بریز.'"
908- 2- (6) قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ أَنَّهُ یُجْزِی أَنْ یُغْسَلَ بِمِثْلِهِ مِنَ الْمَاءِ إِذَا کَانَ عَلَی رَأْسِ الْحَشَفَةِ وَ غَیْرِهِ.
******
ترجمه:
مرحوم کلینی گفته است: روایت شده که اگر بول بر سر حشفه یا جای دیگر باشد، شستن با مقدار مشابهی از آب کافی است.
909- 3- (7) قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّهُ مَاءٌ لَیْسَ بِوَسَخٍ فَیَحْتَاجَ أَنْ یُدْلَکَ.
******
ترجمه:
روایت شده است که بول، هرچند نجس است، اما ماهیت آن مانند آب است و نجاست سنگینی محسوب نمی شود. بنابراین، برای پاک کردن آن نیازی به مالیدن (دست کشیدن) نیست
910- 4- (8) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ
ص: 343
النَّحْوِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَوْلِ یُصِیبُ الْجَسَدَ قَالَ صُبَّ عَلَیْهِ الْمَاءَ مَرَّتَیْنِ.
******
ترجمه:
از ابی اسحاق نحوی از امام صادق (ع) نقل شده که گفت: "از او درباره ادرار که به بدن می رسد پرسیدم. امام فرمود: 'دو بار روی آن آب بریز.
911- 5- (1) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِی مَسْرُوقٍ النَّهْدِیِّ عَنْ مَرْوَکِ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ نَشِیطِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ کَمْ یُجْزِی مِنَ الْمَاءِ فِی الِاسْتِنْجَاءِ مِنَ الْبَوْلِ فَقَالَ مِثْلَا مَا عَلَی الْحَشَفَةِ مِنَ الْبَلَلِ.
******
ترجمه:
از نشیط بن صالح از امام صادق (ع) نقل شده که گفت: "از او پرسیدم چقدر آب برای استنجا از ادرار کافی است؟ امام فرمود: دوبرابر اندازه ای که بر حشفه از رطوبت است.'"
912- 6- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: کَانَ یَسْتَنْجِی مِنَ الْبَوْلِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ مِنَ الْغَائِطِ بِالْمَدَرِ وَ الْخِرَقِ.
أَقُولُ: ذَکَرَ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی أَنَّ ضَمِیرَ کَانَ عَائِدٌ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع (3).
******
ترجمه:
از زراره نقل شده که گفت: "از ادرار سه بار استنجا می کرد و از مدفوع با سنگ و پارچه."
می گویم: صاحب منتقی گفته است که ضمیر "کان" به ابی جعفر (ع) باز می گردد.
913- 7- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مَرْوَکِ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ نَشِیطٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُجْزِی مِنَ الْبَوْلِ أَنْ یَغْسِلَهُ بِمِثْلِهِ.
قَالَ الشَّیْخُ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ قَوْلُهُ بِمِثْلِهِ رَاجِعاً إِلَی الْبَوْلِ لَا إِلَی مَا بَقِیَ عَلَی الْحَشَفَةِ وَ ذَلِکَ أَکْثَرُ مِمَّا اعْتَبَرْنَاهُ (5).
******
ترجمه:
از نشیط از برخی از اصحابمان از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "برای ادرار کافی است که به اندازه آن(مقداری که بول کرده) آب بریزید."
مرحوم شیخ گفت: "احتمال دارد که قول ایشان به اندازه آن' به ادرار برگردد، نه به آنچه بر حشفه باقی مانده است، و این بیشتر از آن است که ما آن را معتبر می دانیم.
{آنچه مرحوم شیخ در اینجا ذکر کرده، بسیار نزدیک به معنای حدیث است، بلکه دقیقاً همان معنای حدیث است. اگر مقصود، شستن به اندازه ای باشد که معادل بول باقی مانده بر حشفه باشد، این تفسیر بسیار بعید و دور از ذهن است. آری، افزودن (آب بیشتر) به عنوان استحباب حمل می شود، و در این مورد، شستن دو مرتبه کافی تلقی شده است، زیرا بول به ندرت بیش از این مقدار نیاز به تطهیر دارد. پس در این موضوع تأمل کن.
در حاشیه نسخه خطی آمده است: "آنچه که شیخ اینجا ذکر کرده، بسیار نزدیک و در واقع عین دلالت حدیث است."
و اگر مراد 'به اندازه آنچه بر حشفه باقی مانده' باشد، تأویلی بسیار دور است. بله، زیاد بودن آن به استحباب حمل می شود و در آن، دو بار ریختن آب معتبر است؛ زیرا ادرار به ندرت بیشتر از آن است.}
914- 8- (6) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ
ص: 344
وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ دَاوُدَ الصَّرْمِیِّ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ ع غَیْرَ مَرَّةٍ یَبُولُ وَ یَتَنَاوَلُ کُوزاً صَغِیراً وَ یَصُبُّ الْمَاءَ عَلَیْهِ مِنْ سَاعَتِهِ.
قَالَ الشَّیْخُ قَوْلُهُ یَصُبُّ عَلَیْهِ الْمَاءَ یَدُلُّ عَلَی أَنَّ قَدْرَ الْمَاءِ أَکْثَرُ مِنْ مِقْدَارِ بَقِیَّةِ الْبَوْلِ لِأَنَّهُ لَا یَنْصَبُّ إِلَّا مِقْدَارٌ یَزِیدُ عَلَی ذَلِکَ أَقُولُ: قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ مُجَرَّدَ الْفِعْلِ لَا یَدُلُّ عَلَی الْوُجُوبِ فَیُحْمَلُ مَا زَادَ عَلَی الْمِثْلَیْنِ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.
******
ترجمه:
از داود صرمی نقل شده که گفت: "چند بار دیدم که امام حسن (ع) ادرار می کرد و یک کوزه کوچک برمی داشت و فوراً آب روی آن می ریخت."
مرحوم شیخ گفت: "اینکه امام آب روی آن می ریخت، نشان می دهد که مقدار آب بیشتر از مقدار باقی مانده ادرار است؛ زیرا آب به مقدار زیادی ریخته می شود."
می گویم: "شما می دانید که تنها عمل نشان دهنده وجوب نیست؛ بنابراین چیزی که بیشتر از دو بار ریخته شود، به استحباب حمل می شود."
915- 9- (1) مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَوْلِ یُصِیبُ الْجَسَدَ قَالَ صُبَّ عَلَیْهِ الْمَاءَ مَرَّتَیْنِ فَإِنَّمَا هُوَ مَاءٌ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّهُ لَا یُجْزِی هُنَا غَیْرُ الْمَاءِ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
******
ترجمه:
از احمد بن محمد بن ابی نصر البزنطی نقل شده که گفت: "از ایشان درباره ادرار که به بدن می رسد پرسیدم. امام فرمود: 'دو بار روی آن آب بریز؛ زیرا این هم آب است.'"
(4) 27 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ الِاسْتِنْجَاءِ مِنَ النَّوْمِ وَ الرِّیحِ وَ عَدَمِ اسْتِحْبَابِهِ أَیْضاً
******
ترجمه:
باب عدم وجوب استنجا از خواب و باد معده و همچنین عدم استحباب آن.
916- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع یَسْتَیْقِظُ مِنْ نَوْمِهِ یَتَوَضَّأُ وَ لَا یَسْتَنْجِی وَ قَالَ کَالْمُتَعَجِّبِ مِنْ رَجُلٍ سَمَّاهُ بَلَغَنِی أَنَّهُ إِذَا خَرَجَتْ مِنْهُ الرِّیحُ اسْتَنْجَی.
ص: 345
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنِ الرِّضَا ع (1).
******
ترجمه:
از سلیمان بن جعفر جعفری نقل شده که گفت: "دیدم که امام حسن (ع) از خواب بیدار شد و وضو گرفت و استنجا نکرد و گفت: 'مثل اینکه تعجب کرده از مردی نام برد و گفت: شنیده ام که هر وقت باد از او خارج می شود، استنجا می کند.'"
917- 2- (2) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنَ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ تَخْرُجُ (3) مِنْهُ الرِّیحُ أَ عَلَیْهِ أَنْ یَسْتَنْجِیَ قَالَ لَا.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از عمار ساباطی از امام صادق (ع) نقل شده که گفت: "از او درباره مردی که باد از او خارج می شود پرسیدم. آیا باید استنجا کند؟ امام فرمودند :خیر.
(5) 28 بَابُ أَنَّهُ إِذَا خَرَجَ أَحَدُ الْحَدَثَیْنِ وَجَبَ غَسْلُ مَخْرَجِهِ دُونَ مَخْرَجِ الْآخَرِ
******
ترجمه:
باب اینکه اگر یکی از دو حدث خارج شود، شستن محل آن واجب است نه محل دیگری.
918- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِذَا بَالَ الرَّجُلُ وَ لَمْ یَخْرُجْ مِنْهُ شَیْ ءٌ غَیْرُهُ فَإِنَّمَا عَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ إِحْلِیلَهُ وَحْدَهُ وَ لَا یَغْسِلَ مَقْعَدَتَهُ وَ إِنْ خَرَجَ مِنْ مَقْعَدَتِهِ شَیْ ءٌ وَ لَمْ یَبُلْ فَإِنَّمَا عَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ الْمَقْعَدَةَ وَحْدَهَا وَ لَا یَغْسِلَ الْإِحْلِیلَ.
******
ترجمه:
از عمار از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده که فرمود: "اگر مرد ادرار کند و چیزی غیر از آن خارج نشود، باید فقط احلیل خود را بشوید و مقعد را نشوید. و اگر از مقعد چیزی خارج شود و ادرار نکند، باید فقط مقعد را بشوید و احلیل را نشوید."
ص: 346
(1) 29 بَابُ أَنَّ الْوَاجِبَ فِی الِاسْتِنْجَاءِ غَسْلُ ظَاهِرِ الْمَخْرَجِ دُونَ بَاطِنِهِ
******
ترجمه:
باب اینکه واجب در استنجا، شستن ظاهر مخرج بدون باطن آن است.
919- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا ع یَقُولُ فِی الِاسْتِنْجَاءِ یُغْسَلُ (3) مَا ظَهَرَ مِنْهُ عَلَی الشَّرْجِ وَ لَا یُدْخَلُ فِیهِ الْأَنْمُلَةُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (4)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (5).
******
ترجمه:
از ابراهیم بن ابی محمود نقل شده که گفت: "شنیدم امام رضا (ع) درباره استنجا فرمود: 'آنچه که بر روی مقعد ظاهر است، شسته شود و انگشت در آن وارد نشود.'"
920- 2- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّمَا عَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا یَعْنِی الْمَقْعَدَةَ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ بَاطِنَهَا.
******
ترجمه:
از عمار از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده که فرمود: "تنها باید آنچه که ظاهر است، یعنی مقعد، را بشوید و نیازی به شستن داخل آن نیست."
921- 3- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ طَهُورِ الْمَرْأَةِ فِی النِّفَاسِ إِذَا طَهُرَتْ وَ کَانَتْ لَا تَسْتَطِیعُ أَنْ تَسْتَنْجِیَ بِالْمَاءِ أَنَّهَا إِنِ اسْتَنْجَتْ اعْتَقَرَتْ (8) هَلْ لَهَا رُخْصَةٌ أَنْ
ص: 347
تَتَوَضَّأَ مِنْ خَارِجٍ وَ تُنَشِّفَهُ بِقُطْنٍ أَوْ خِرْقَةٍ قَالَ نَعَمْ لَتَتَّقِی (1) مِنْ دَاخِلٍ بِقُطْنٍ أَوْ بِخِرْقَةٍ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی حَدِیثِ الْقُعُودِ لِلِاسْتِنْجَاءِ (2) وَ فِی أَحَادِیثِ النَّجَاسَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (3).
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل شده که گفت: "از او درباره طهارت زن در نفاس پرسیدم که اگر پاک شد و نتوانست با آب استنجا کند، زیرا اگر استنجا کند، دچار سختی می شود، آیا برای او رخصت است که از خارج وضو بگیرد و آن را با پنبه یا پارچه خشک کند؟ امام فرمود: 'بله، از داخل با پنبه یا پارچه محافظت کند.'"
(4) 30 بَابُ التَّخْیِیرِ فِی الِاسْتِنْجَاءِ مِنَ الْغَائِطِ بَیْنَ الْأَحْجَارِ الثَّلَاثَةِ غَیْرِ الْمُسْتَعْمَلَةِ وَ الْمَاءِ وَ اسْتِحْبَابِ الْجَمْعِ وَ جَعْلِ الْعَدَدِ وَتْراً إِنِ احْتَاجَ إِلَی الْأَکْثَرِ
******
ترجمه:
باب تخییر در استنجا از غائط بین سه سنگ غیر مستعمل و آب و استحباب جمع بین آنها و قرار دادن تعداد به صورت فرد اگر نیاز به بیشتر باشد.
922- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّمَسُّحِ بِالْأَحْجَارِ فَقَالَ کَانَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ ع یَمْسَحُ بِثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ.
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که گفت: "از او درباره پاک کردن با سنگ ها پرسیدم. امام فرمود: 'حسین بن علی (ع) با سه سنگ پاک می کرد.'"
923- 2- (6) وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: یُجْزِی مِنَ الْغَائِطِ الْمَسْحُ بِالْأَحْجَارِ وَ لَا یُجْزِی مِنَ الْبَوْلِ إِلَّا الْمَاءُ.
******
ترجمه:
از برید بن معاویه از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "برای پاک شدن از مدفوع، با سنگ ها کافی است و برای پاک شدن از ادرار فقط آب کافی است."
924- 3- (7) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ
ص: 348
عِیسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: جَرَتِ السُّنَّةُ فِی أَثَرِ الْغَائِطِ بِثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ أَنْ یَمْسَحَ الْعِجَانَ (1) وَ لَا یَغْسِلَهُ وَ یَجُوزُ أَنْ یَمْسَحَ رِجْلَیْهِ وَ لَا یَغْسِلَهُمَا.
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "سنت در پاک کردن بعد از مدفوع با سه سنگ است که عجان(مقعد) را با آن ها پاک کند و نشوید. و جایز است که پاهای خود را هم باسنگ پاک کند و نشوید."
925- 4- (2) وَ بِالْإِسْنَادِ یَعْنِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: جَرَتِ السُّنَّةُ فِی الِاسْتِنْجَاءِ بِثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ أَبْکَارٍ وَ یُتْبَعُ بِالْمَاءِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ وُجُوبِ الِاسْتِنْجَاءِ وَ غَیْرِهَا (3) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
******
ترجمه:
و به اسناد یعنی از احمد بن محمد از برخی از اصحاب ما که آن را به امام صادق (ع) نسبت داده است، نقل شده که فرمود: "سنت در استنجا با سه سنگکه قبلا استفاده نشده باشد است و پس از آن با آب پیگیری می شود."
(5) 31 بَابُ وُجُوبِ الِاقْتِصَارِ عَلَی الْمَاءِ فِی الِاسْتِنْجَاءِ مِنَ الْبَوْلِ
******
ترجمه:
باب وجوب اکتفا کردن بر آب در استنجا از بول.
926- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا انْقَطَعَتْ دِرَّةُ الْبَوْلِ فَصُبَّ الْمَاءَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
ص: 349
إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
از جمیل بن دراج از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "هرگاه جریان ادرار قطع شد، آب بریز."
927- 2- (2) وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ بَالَ فِی مَوْضِعٍ لَیْسَ فِیهِ مَاءٌ فَمَسَحَ ذَکَرَهُ بِحَجَرٍ وَ قَدْ عَرِقَ ذَکَرُهُ وَ فَخِذَاهُ قَالَ یَغْسِلُ ذَکَرَهُ وَ فَخِذَیْهِ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از عیص بن قاسم نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مردی که در مکانی ادرار کرده که در آن آب نیست و ذکر خود را با سنگ پاک کرده و ذکر و ران هایش عرق کرده، پرسیدم. امام فرمود: 'ذکر و ران های خود را بشوید...
928- 3- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ بَنُو إِسْرَائِیلَ إِذَا أَصَابَ أَحَدَهُمْ قَطْرَةُ بَوْلٍ قَرَضُوا لُحُومَهُمْ بِالْمَقَارِیضِ وَ قَدْ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَیْکُمْ بِأَوْسَعِ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ جَعَلَ لَکُمُ الْمَاءَ طَهُوراً فَانْظُرُوا کَیْفَ تَکُونُونَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (4).
******
ترجمه:
از داود بن فرقد از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "بنی اسرائیل اگر قطره ای ادرار به آن ها می رسید، گوشت های خود را با قیچی می بریدند و خداوند بر شما وسعت داده است، به وسعت آنچه بین آسمان و زمین است و آب را برای شما طهارت قرار داده است، پس ببینید که چگونه خواهید بود."
929- 4- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ غَالِبِ (6) بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رَوْحِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِیمِ قَالَ: بَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا قَائِمٌ عَلَی رَأْسِهِ وَ مَعِی إِدَاوَةٌ (7) أَوْ قَالَ کُوزٌ فَلَمَّا انْقَطَعَ شَخْبُ (8) الْبَوْلِ قَالَ بِیَدِهِ هَکَذَا إِلَیَّ فَنَاوَلْتُهُ الْمَاءَ فَتَوَضَّأَ مَکَانَهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (9).
ص: 350
******
ترجمه:
از روح بن عبد الرحیم نقل شده که گفت: "امام صادق (ع) ادرار می کرد و من بالای سرش بودم و با خود طرف کوچک پوستی یا یک کوزه داشتم. وقتی جریان ادرار قطع شد، با دستش به من اشاره کرد و من آب را به او دادم و او در همان جا وضو گرفت."
930- 5- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یَبُولُ وَ لَا یَکُونُ عِنْدَهُ الْمَاءُ فَیَمْسَحُ ذَکَرَهُ بِالْحَائِطِ قَالَ کُلُّ شَیْ ءٍ یَابِسٍ ذَکِیٌّ (2).
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ لِأَنَّهُ عَادَةُ الْمُخَالِفِینَ أَوْ عَلَی الْجَوَازِ لِمَنْعِ تَعَدِّی النَّجَاسَةِ وَ إِنْ لَمْ تَحْصُلِ الطَّهَارَةُ بَلْ لَا دَلَالَةَ لَهُ عَلَیْهَا أَصْلًا وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (3) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
******
ترجمه:
از محمد بن خالد از عبد الله بن بکیر نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) پرسیدم: مردی که ادرار می کند و آب ندارد، آیا می تواند آلت خود را با دیوار پاک کند؟ امام فرمود: 'هر چیز خشک و پاک است.'"
می گویم: "این به معنای تقیه است؛ زیرا عادت مخالفین است، یا بر جواز برای جلوگیری از انتقال نجاست، هرچند طهارت حاصل نشود و هیچ دلالتی بر آن ندارد و قبلاً نیز به مقصود اشاره شده است."
(5) 32 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ غَسْلِ مَا بَیْنَ الْمَخْرَجَیْنِ وَ لَا مَسْحِهِ
******
ترجمه:
باب عدم وجوب شستن ما بین مخرجین و عدم مسح آن.
931- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُمَا یَقُولَانِ عُفِیَ عَمَّا بَیْنَ الْأَلْیَیْنِ وَ الْحَشَفَةِ لَا یُمْسَحُ وَ لَا یُغْسَلُ.
******
ترجمه:
از بکیر بن أعین از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نقل شده که گفت: "شنیدم هر دو می گفتند: 'عفو شده است از آنچه که بین الیین و حشفه است، نه مسح می شود و نه شسته می شود.'"
(7) 33 بَابُ کَرَاهَةِ الْبَوْلِ قَائِماً مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ إِلَّا أَنْ یَطَّلِیَ بِالنُّورَةِ وَ کَرَاهَةِ أَنْ یُطَمِّحَ الرَّجُلُ بِبَوْلِهِ فِی الْهَوَاءِ مِنْ مُرْتَفِعٍ
******
ترجمه:
باب کراهت بول کردن به صورت ایستاده بدون علت، مگر آنکه با نوره پوشانده شود(درحال نوره زدن باشد )، و کراهت پرتاب کردن بول به هوا توسط مرد از جای بلند.
932- 1- (8) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِ
ص: 351
عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: نَهَی النَّبِیُّ ص أَنْ یُطَمِّحَ (1) الرَّجُلُ بِبَوْلِهِ مِنَ السَّطْحِ وَ مِنَ الشَّیْ ءِ الْمُرْتَفِعِ فِی الْهَوَاءِ.
******
ترجمه:
از سکونی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "پیامبر (ص) نهی کرد که مرد از بالای سطح و ازجای بلند در هوا ادرار کند."
933- 2- (2) وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَطَّلِی فَیَبُولُ وَ هُوَ قَائِمٌ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
******
ترجمه:
از ابن ابی عمیر، از شخصی، از ابی عبدالله (ع) نقل است که گفت: از ایشان درباره مردی پرسیدم که چیزی به بدن خود می مالد (مانند نوره) و سپس در حال ایستاده بول می کند. فرمود: اشکالی ندارد.
934- 3- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ ع الْبَوْلُ قَائِماً مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ مِنَ الْجَفَاءِ (4).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن الحسین نقل کرده که امام (ع) فرمود: "ادرار کردن به صورت ایستاده بدون دلیل از بی ادبی است."
935- 4- (5) قَالَ: وَ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یُطَمِّحَ الرَّجُلُ بِبَوْلِهِ فِی الْهَوَاءِ مِنَ السَّطْحِ أَوْ مِنَ الشَّیْ ءِ الْمُرْتَفِعِ.
******
ترجمه:
پیامبر (ص) نهی کرد که مرد در هوا از بالای سطح یا از جای بلند ادرار کند.
936- 5- (6) قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ مَنْ جَلَسَ وَ هُوَ مُتَنَوِّرٌ خِیفَ عَلَیْهِ الْفَتْقُ.
أَقُولُ: هَذَا وَجْهُ الرُّخْصَةِ وَ إِلَّا فَالْکَرَاهَةُ ثَابِتَةٌ کَمَا مَضَی فِی حَدِیثِ التَّخَلِّی عَلَی قَبْرٍ (7) وَ فِی حَدِیثِ الْحَدَثِ قَائِماً (8) وَ غَیْرِ ذَلِکَ.
******
ترجمه:
و روایت شده است که کسی که بنشیند و در حال نوره کشیدن باشد، احتمال بروز فتق برای او وجود دارد. می گویم: این دلیل رخصت است (که درحال ایستاده ادرار کند)، وگرنه کراهت ثابت است، همانطور که در حدیث تخلی بر قبر آمده است.
937- 6- (9) وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ
ص: 352
الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: لَا یَبُولَنَّ (أَحَدُکُمْ) (1) فِی سَطْحٍ فِی الْهَوَاءِ وَ لَا یَبُولَنَّ فِی مَاءٍ جَارٍ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِکَ فَأَصَابَهُ شَیْ ءٌ فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ فَإِنَّ لِلْمَاءِ أَهْلًا (2) وَ إِذَا بَالَ أَحَدُکُمْ فَلَا یُطَمِّحَنَّ بِبَوْلِهِ (3) وَ لَا یَسْتَقْبِلْ بِبَوْلِهِ الرِّیحَ.
******
ترجمه:
و در کتاب "خصال" به اسناد خود از امام علی (ع) نقل شده که در حدیثی از چهارصد حدیث فرمود: "هیچ یک از شما نباید از روی سطح در هوا یا در آب جاری ادرار کند، زیرا اگر این کار را کند و به او آسیبی برسد، تنها خود را سرزنش کند؛ زیرا آب صاحب دارد. و اگر یکی از شما ادرار کند، نباید ادرار خود را در هوا پرتاب کند و نباید به سمت باد ادرار کند."
938- 7- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ سَعْدَانَ عَنْ حَکَمٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَ یَبُولُ الرَّجُلُ وَ هُوَ قَائِمٌ قَالَ نَعَمْ وَ لَکِنْ (5) یُتَخَوَّفُ عَلَیْهِ (6) أَنْ یَلْبِسَ (7) بِهِ الشَّیْطَانُ أَیْ یَخْبِلَهُ (8) الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از حکم از مردی از امام صادق (ع) نقل شده که گفت: "از او پرسیدم آیا مرد می تواند ایستاده ادرار کند؟ امام فرمود: 'بله، اما ترس آن وجود دارد که شیطان او را فریب دهد و دچار مشکل شود...
939- 8- (9) وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحُسَیْنِ (10) بْنِ رَاشِدٍ عَنْ مِسْمَعٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُکْرَهُ لِلرَّجُلِ أَوْ یُنْهَی الرَّجُلُ أَنْ یُطَمِّحَ بِبَوْلِهِ مِنَ السَّطْحِ فِی الْهَوَاءِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (11).
******
ترجمه:
از مسمع از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "امیر المؤمنین (ع) گفت: پیامبر (ص) نهی کرده است که مرد از بالای سطح در هوا ادرار کند."
ص: 353
(1) 34 بَابُ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ الْمَاءِ عَلَی الْأَحْجَارِ خُصُوصاً لِمَنْ لَانَ بَطْنُهُ فِی الِاسْتِنْجَاءِ مِنَ الْغَائِطِ وَ تَعَیُّنِهِ مَعَ التَّعَدِّی وَ اخْتِیَارِ الْمَاءِ الْبَارِدِ لِصَاحِبِ الْبَوَاسِیرِ
******
ترجمه:
باب استحباب انتخاب آب بر احجار به خصوص برای کسی که شکمش در استنجا از غائط نرم شده(اسهال دارد) و لزوم آن در صورت تعدی و انتخاب آب سرد برای صاحب بواسیر.
940- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَحْسَنَ عَلَیْکُمُ الثَّنَاءَ فَمَا ذَا تَصْنَعُونَ قَالُوا نَسْتَنْجِی بِالْمَاءِ.
******
ترجمه:
از هشام بن حکم از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "پیامبر (ص) گفت: 'ای گروه انصار، خداوند بر شما ثناء نیکویی(تعریف) کرده است، مگر چه کرده اید؟' گفتند: 'ما با آب استنجا می کنیم.'"
941- 2- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الِاسْتِنْجَاءُ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ یَقْطَعُ الْبَوَاسِیرَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ (4).
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "استنجا با آب سرد بواسیر را قطع می کند."
942- 3- (5) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: کَانَ النَّاسُ یَسْتَنْجُونَ بِالْأَحْجَارِ فَأَکَلَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ طَعَاماً فَلَانَ بَطْنُهُ فَاسْتَنْجَی بِالْمَاءِ (6) فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِیهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ (7)- فَدَعَاهُ
ص: 354
رَسُولُ اللَّهِ ص فَخَشِیَ الرَّجُلُ أَنْ یَکُونَ قَدْ نَزَلَ فِیهِ أَمْرٌ یَسُوؤُهُ فَلَمَّا دَخَلَ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص- هَلْ عَمِلْتَ فِی یَوْمِکَ هَذَا شَیْئاً قَالَ نَعَمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ- أَکَلْتُ طَعَاماً فَلَانَ بَطْنِی فَاسْتَنْجَیْتُ بِالْمَاءِ فَقَالَ لَهُ أَبْشِرْ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَدْ أَنْزَلَ فِیکَ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ- فَکُنْتَ أَنْتَ أَوَّلَ التَّوَّابِینَ وَ أَوَّلَ الْمُتَطَهِّرِینَ وَ یُقَالُ إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ کَانَ الْبَرَاءَ بْنَ مَعْزُوبٍ الْأَنْصَارِیَّ (1).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده است که: "مردم با سنگ ها استنجا می کردند. مردی از انصار غذایی خورد که شکمش نرم شد(دچار اسهال شد) و با آب استنجا کرد. پس خداوند تبارک و تعالی در این باره نازل کرد که: 'خداوند توبه کنندگان و پاکان را دوست دارد.' (بقره 2: 222). پیامبر (ص) او را فراخواند. مرد ترسید که موضوعی برای او نازل شده باشد که او را ناراحت کند. وقتی وارد شد، پیامبر (ص) به او گفت: 'آیا امروز کاری انجام داده ای؟' مرد گفت: 'بله، یا رسول الله. غذایی خوردم و شکمم نرم شد و با آب استنجا کردم.' پیامبر (ص) به او گفت: 'مژده بده، زیرا خداوند تبارک و تعالی درباره تو نازل کرده است که: 'خداوند توبه کنندگان و پاکان را دوست دارد.' پس تو نخستین توبه کننده و نخستین پاک کننده ای. گفته می شود که این مرد براء بن معزوب انصاری بوده است.'"
943- 4- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ (3)- قَالَ کَانَ النَّاسُ یَسْتَنْجُونَ بِالْکُرْسُفِ وَ الْأَحْجَارِ ثُمَّ أُحْدِثَ الْوَضُوءُ وَ هُوَ خُلُقٌ کَرِیمٌ فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ص- وَ صَنَعَهُ فَأَنْزَلَ (4) اللَّهُ فِی کِتَابِهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ.
******
ترجمه:
از جمیل بن دراج از امام صادق (ع) نقل شده که درباره قول خداوند عز و جل: "خداوند توبه کنندگان و پاکان را دوست دارد" (بقره 2: 222) فرمود: "مردم با پنبه و سنگ ها استنجا می کردند، سپس وضومی گرفتند که یک خلق کریم است،واجب شد و پیامبر (ص) به آن امر کرد و خود آن را انجام داد. پس خداوند در کتاب خود نازل کرد که: 'خداوند توبه کنندگان و پاکان را دوست دارد.'"
عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ النَّاسُ یَسْتَنْجُونَ بِثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ لِأَنَّهُمْ کَانُوا یَأْکُلُونَ الْبُسْرَ (1)- فَکَانُوا یَبْعَرُونَ بَعَراً فَأَکَلَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ الدَّبَا (2) فَلَانَ بَطْنُهُ فَاسْتَنْجَی بِالْمَاءِ فَبَعَثَ إِلَیْهِ النَّبِیُّ ص- قَالَ فَجَاءَ الرَّجُلُ وَ هُوَ خَائِفٌ یَظُنُّ أَنْ یَکُونَ قَدْ نَزَلَ فِیهِ شَیْ ءٌ (3) یَسُوؤُهُ فِی اسْتِنْجَائِهِ بِالْمَاءِ فَقَالَ لَهُ هَلْ عَمِلْتَ فِی یَوْمِکَ هَذَا شَیْئاً فَقَالَ لَهُ نَعَمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ- إِنِّی وَ اللَّهِ مَا حَمَلَنِی عَلَی الِاسْتِنْجَاءِ بِالْمَاءِ إِلَّا أَنِّی أَکَلْتُ طَعَاماً فَلَانَ بَطْنِی فَلَمْ تُغْنِ عَنِّی الْحِجَارَةُ شَیْئاً فَاسْتَنْجَیْتُ بِالْمَاءِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص- هَنِیئاً لَکَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَنْزَلَ فِیکَ آیَةً فَأَبْشِرْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ (4)- فَکُنْتَ أَوَّلَ مَنْ صَنَعَ هَذَا وَ أَوَّلَ التَّوَّابِینَ وَ أَوَّلَ الْمُتَطَهِّرِینَ.
******
ترجمه:
از ابی خدیجه از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "مردم با سه سنگ استنجا می کردند زیرا که بُسر (نوعی خرمای نارس) می خوردند و باعث می شد مدفوعشان سخت و شبیه به مدفوع حیوانات شود. مردی از انصار دبا (نوعی کدو) خورد و شکمش نرم شد، پس با آب استنجا کرد. پیامبر (ص) او را فراخواند. مرد که ترسیده بود، گمان کرد موضوعی برای او نازل شده که او را ناراحت می کند. پیامبر (ص) از او پرسید: 'آیا امروز کاری کرده ای؟' مرد گفت: 'بله، یا رسول الله. غذایی خوردم و شکمم نرم شد و با آب استنجا کردم.' پیامبر (ص) به او گفت: 'مژده بده، زیرا خداوند عز و جل درباره تو نازل کرده است که: "خداوند توبه کنندگان و پاکان را دوست دارد." (بقره 2: 222). پس تو نخستین کسی هستی که این کار را انجام داده و نخستین توبه کننده و نخستین پاک کننده ای.'"
945- 6- (5) وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَذَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: جَرَتْ فِی الْبَرَاءِ بْنِ مَعْرُورٍ الْأَنْصَارِیِّ ثَلَاثٌ مِنَ السُّنَنِ أَمَّا أَوَّلُهُنَّ فَإِنَّ النَّاسَ کَانُوا یَسْتَنْجُونَ بِالْأَحْجَارِ فَأَکَلَ الْبَرَاءُ بْنُ مَعْرُورٍ الدَّبَا فَلَانَ بَطْنُهُ فَاسْتَنْجَی بِالْمَاءِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِیهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ (6)- فَجَرَتِ السُّنَّةُ فِی الِاسْتِنْجَاءِ بِالْمَاءِ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ (کَانَ غَائِباً عَنِ الْمَدِینَةِ) (7)- فَأَمَرَ أَنْ یُحَوَّلَ وَجْهُهُ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص
ص: 356
وَ أَوْصَی بِالثُّلُثِ مِنْ مَالِهِ فَنَزَلَ الْکِتَابُ بِالْقِبْلَةِ وَ جَرَتِ السُّنَّةُ بِالثُّلُثِ.
******
ترجمه:
از حسین بن مصعب از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "سه سنت درباره براء بن معرور انصاری جاری شده است. اولین آن ها این است که مردم با سنگ ها استنجا می کردند. براء بن معرور دبا (نوعی کدو) خورد و شکمش نرم شد و با آب استنجا کرد. خداوند درباره او نازل کرد: 'خداوند توبه کنندگان و پاکان را دوست دارد.' (بقره 2: 222). پس سنت استنجا با آب جاری شد. وقتی مرگ او فرا رسید (در حالی که او در شهر نبود)، دستور داد که صورتش به سمت پیامبر (ص) برگردانده شود و وصیت کرد که یک سوم از مالش را به پیامبر (ص) بدهند. سپس کتاب درباره قبله نازل شد و سنت یک سوم نیز جاری شد."
946- 7- (1) الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ (2)- قَالَ قِیلَ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا بِالْمَاءِ مِنَ الْغَائِطِ وَ الْبَوْلِ.
وَ رُوِیَ ذَلِکَ عَنِ الْبَاقِرِ وَ الصَّادِقِ ع. (3)
******
ترجمه:
فضل بن حسن طبرسی در کتاب "مجمع البیان" در تفسیر آیه ی "وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ" (توبه 9: 108) گفته است: "گفته شده است که خداوند کسانی را دوست دارد که با آب از مدفوع و ادرار پاک می شوند." و این از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نیز روایت شده است.
(4) 35 بَابُ کَرَاهَةِ الِاسْتِنْجَاءِ بِالْعَظْمِ وَ الرَّوْثِ وَ جَوَازِهِ بِالْمَدَرِ وَ الْخِرَقِ وَ الْکُرْسُفِ وَ نَحْوِهَا
******
ترجمه:
باب کراهت استنجا با استخوان و سرگین و جواز آن با گل و پارچه و پنبه و مانند آنها.
947- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ اسْتِنْجَاءِ الرَّجُلِ بِالْعَظْمِ أَوِ الْبَعَرِ أَوِ الْعُودِ قَالَ أَمَّا الْعَظْمُ وَ الرَّوْثُ فَطَعَامُ الْجِنِّ وَ ذَلِکَ مِمَّا اشْتَرَطُوا عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- فَقَالَ لَا یَصْلُحُ بِشَیْ ءٍ مِنْ ذَلِکَ.
******
ترجمه:
از لیث مرادی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "از او درباره استنجای مرد با استخوان یا مدفوع حیوان یا چوب پرسیدم. امام فرمود: 'اما استخوان و مدفوع حیوان، غذای جن است و این شرطی بود که آن ها بر پیامبر (ص) گذاشتند. پس استفاده از هیچ یک از این ها مناسب نیست.'"
948- 2- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: کَانَ یَسْتَنْجِی مِنَ الْبَوْلِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ
ص: 357
وَ مِنَ الْغَائِطِ بِالْمَدَرِ (1) وَ الْخِرَقِ.
******
ترجمه:
از زراره نقل است که گفت: (امام) برای استنجا از بول، سه مرتبه (شست وشو می کرد) و برای غایط (مدفوع) با کلوخ و پارچه (استنجا می کرد).
949- 3- (2) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کَانَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ ع یَتَمَسَّحُ مِنَ الْغَائِطِ بِالْکُرْسُفِ وَ لَا یَغْسِلُ (3).
******
ترجمه:
از زراره نقل شده که گفت: "شنیدم امام باقر (ع) می فرمود: حسین بن علی (ع) از مدفوع با پنبه پاک می کرد و نمی شست."
950- 4- (4) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ قَالَ: إِنَّ وَفْدَ الْجَانِّ (5) جَاءُوا إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ مَتِّعْنَا فَأَعْطَاهُمُ الرَّوْثَ وَ الْعَظْمَ فَلِذَلِکَ لَا یَنْبَغِی أَنْ یُسْتَنْجَی بِهِمَا.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین بن بابویه نقل کرده است که: "جنیان نزد پیامبر (ص) آمدند و گفتند: 'ای رسول خدا، ما را بهره مند کن.' پیامبر (ص) به آن ها مدفوع حیوان و استخوان داد. بنابراین، نباید با این دو استنجا کرد."
951- 5- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع عَنِ النَّبِیِّ ص فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: وَ نَهَی أَنْ یَسْتَنْجِیَ الرَّجُلُ بِالرَّوْثِ وَ الرِّمَّةِ (7).
******
ترجمه:
از حسین بن زید از امام صادق (ع) از پدرانش از پیامبر (ص) در حدیث المناهی نقل شده که فرمود: "پیامبر (ص) نهی کرد که مرد با مدفوع حیوان یا استخوان استنجا کند."
أَقُولُ: اسْتَدَلَّ بِهِ بَعْضُ عُلَمَائِنَا عَلَی جَوَازِ الِاسْتِنْجَاءِ بِکُلِّ جِسْمٍ طَاهِرٍ مُزِیلٍ لِلنَّجَاسَةِ (1).
******
ترجمه:
از عبد الله بن مغیره از امام کاظم (ع) نقل شده که فرمود: "به او گفتم آیا برای استنجا حدی است؟ امام فرمود: 'آنچه که نجاست را برطرف کند.'"
می گویم: "برخی از علمای ما از این حدیث استفاده کرده اند تا جواز استنجا با هر جسم طاهر و پاک کننده نجاست را اثبات کنند."
(2) 36 بَابُ جَوَازِ اسْتِصْحَابِ خَاتَمٍ مِنْ أَحْجَارِ زَمْزَمَ أَوْ زُمُرُّدٍ عِنْدَ التَّخَلِّی وَ اسْتِحْبَابِ نَزْعِهِ عِنْدَ الِاسْتِنْجَاءِ
******
ترجمه:
باب جواز همراه داشتن انگشتری از سنگ های زمزم یا زمرد هنگام تخلی و استحباب درآوردن ازدست آن هنگام استنجا.
953- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا تَقُولُ فِی الْفَصِّ یُتَّخَذُ مِنْ أَحْجَارِ زَمْزَمَ- قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ وَ لَکِنْ إِذَا أَرَادَ الِاسْتِنْجَاءَ نَزَعَهُ.
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ (4)
إِلَّا أَنَّ فِی الْکَافِی زُمُرُّدٍ وَ فِی نُسْخَةٍ زَمْزَمَ کَمَا فِی الْفَقِیهِ (5) وَ التَّهْذِیبِ.
وَ هُوَ الْأَرْجَحُ ثُمَّ إِنَّ الْمُرَادَ مِنْ أَحْجَارِ زَمْزَمَ الَّتِی تُلْقَی مِنْهَا لِلْإِصْلَاحِ کَالْقُمَامَةِ فَلَا یَرِدُ أَنَّهَا مِنْ حَصَی الْمَسْجِدِ لَا یَجُوزُ أَخْذُهَا لِمَا سَیَأْتِی (6).
******
ترجمه:
از احمد بن محمد بن عیسی از علی بن حسین بن عبد ربه نقل شده که فرمود: "به ایشان گفتم درباره نگینی که از سنگ های زمزم ساخته شده است، چه می گویی؟ امام فرمود: 'اشکالی ندارد، اما هنگام استنجا آن را بردار.'" و این روایت را کلینی از محمد بن یحیی از محمد بن احمد از محمد بن عیسی از علی بن حسین بن عبد ربه نقل کرده است. > با این تفاوت که در نسخه ی کافی زمرد و در نسخه ی دیگری زمزم آمده است، همانطور که در کتاب فقیه و تهذیب نیز ذکر شده است. و صحیح تر این است که سنگ های زمزم منظور است که برای اصلاح به کار می روند، مانند زباله ها، بنابراین گرفتن آن ها اشکالی ندارد همانطور که خواهد آمد.
(7) 37 بَابُ اسْتِحْبَابِ کَوْنِ الْقُعُودِ لِلِاسْتِنْجَاءِ کَالْقُعُودِ لِلْغَائِطِ
******
ترجمه:
باب استحباب اینکه قعود برای استنجا مانند قعود برای غائط باشد.
954- 1- (8) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنِ
ص: 359
الرَّجُلِ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَسْتَنْجِیَ کَیْفَ یَقْعُدُ قَالَ کَمَا یَقْعُدُ لِلْغَائِطِ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده که امام صادق (ع) درباره مردی که می خواهد استنجا کند، پرسیدند: "چگونه باید بنشیند؟" امام فرمود: "همانند نشستن برای مدفوع."
955- 2- (1) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ یَعْنِی الصَّفَّارَ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الرَّجُلُ یُرِیدُ أَنْ یَسْتَنْجِیَ کَیْفَ یَقْعُدُ قَالَ کَمَا یَقْعُدُ لِلْغَائِطِ وَ قَالَ إِنَّمَا عَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ مَا ظَهَرَ مِنْهُ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ بَاطِنَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ (2).
******
ترجمه:
از عمار از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "به ایشان گفتم مردی که می خواهد استنجا کند، چگونه باید بنشیند؟ امام فرمود: 'همانند نشستن برای مدفوع.' و فرمود: 'بر اوست که آنچه ظاهر است را بشوید و بر او نیست که داخل را بشوید.'"
(3) 38 بَابُ کَرَاهَةِ غَسْلِ الْحُرَّةِ فَرْجَ زَوْجِهَا مِنْ غَیْرِ سُقْمٍ وَ جَوَازِ ذَلِکَ فِی الْأَمَةِ الْمَمْلُوکَةِ لَهُ غَیْرِ الْمُزَوَّجَةِ وَ تَحْرِیمِ ذَلِکَ مِنْ غَیْرِهِمَا مُطْلَقاً
******
ترجمه:
باب کراهت شستن فرج شوهر توسط زن آزاد بدون بیماری و جواز آن در مورد کنیز مملوکه او که شوهر نکرده و تحریم آن به طور مطلق از غیر این دو.
956- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَرْأَةُ تَغْسِلُ فَرْجَ زَوْجِهَا فَقَالَ وَ لِمَ مِنْ سُقْمٍ قُلْتُ لَا قَالَ مَا أُحِبُّ لِلْحُرَّةِ أَنْ تَفْعَلَ فَأَمَّا الْأَمَةُ فَلَا یَضُرُّهُ قَالَ قُلْتُ: لَهُ أَ یَغْتَسِلُ الرَّجُلُ بَیْنَ یَدَیْ أَهْلِهِ فَقَالَ نَعَمْ مَا یُفْضِی بِهِ أَعْظَمُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی بَقِیَّةِ الْمَقْصُودِ فِی النِّکَاحِ (5).
******
ترجمه:
از یونس بن یعقوب نقل شده که گفت: "به امام صادق (ع) گفتم آیا زن می تواند فرج شوهرش را بشوید؟ امام فرمود: 'چرا؟ از بیماری؟' گفتم: 'نه.' امام فرمود: 'دوست ندارم که زن آزاد این کار را بکند، اما برای کنیز اشکالی ندارد.' گفتم: 'آیا مرد می تواند در مقابل خانواده اش غسل کند؟' امام فرمود: 'بله، آنچه (از بدنش) آشکار می شود، مهم تر (و بزرگ تر) است.
ص: 360
(1) 39 بَابُ أَنَّ مَنْ دَخَلَ الْخَلَاءَ فَوَجَدَ لُقْمَةَ خُبْزٍ فِی الْقَذَرِ اسْتُحِبَّ لَهُ غَسْلُهَا وَ أَکْلُهَا بَعْدَ الْخُرُوجِ
******
ترجمه:
باب اینکه اگر کسی به خلاء وارد شود و لقمه ای نان در نجاست پیدا کند، مستحب است آن را بشوید و بعد از خروج بخورد.
957- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: دَخَلَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ ع الْخَلَاءَ فَوَجَدَ لُقْمَةَ خُبْزٍ فِی الْقَذَرِ فَأَخَذَهَا وَ غَسَلَهَا وَ دَفَعَهَا إِلَی مَمْلُوکٍ مَعَهُ فَقَالَ تَکُونُ مَعَکَ لآِکُلَهَا إِذَا خَرَجْتُ فَلَمَّا خَرَجَ ع قَالَ لِلْمَمْلُوکِ أَیْنَ اللُّقْمَةُ فَقَالَ أَکَلْتُهَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ- فَقَالَ ع إِنَّهَا مَا اسْتَقَرَّتْ فِی جَوْفِ أَحَدٍ إِلَّا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ فَاذْهَبْ فَأَنْتَ حُرٌّ فَإِنِّی أَکْرَهُ أَنْ أَسْتَخْدِمَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ (3).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده است که: "ابو جعفر باقر (ع) وارد خلاء شد و تکه ای نان را در آلودگی یافت. آن را برداشت و شست و به یکی از بردگان خود داد و گفت: 'این را نگه دار تا وقتی بیرون آمدم آن را بخورم.' وقتی امام (ع) بیرون آمد، به برده گفت: 'تکه نان کجاست؟' برده گفت: 'آن را خوردم، ای پسر رسول خدا.' امام (ع) فرمود: 'این تکه نان در شکم کسی قرار نمی گیرد مگر این که بهشت بر او واجب می شود. برو، تو آزادی زیرا من دوست ندارم مردی از اهل بهشت را به کار بگیرم.'"
در حاشیه نسخه خطی آمده است: "در این روایت جواز خوردن لقمه ای که روی زمین افتاده و استحباب آزاد کردن برده صالح و کراهت به کارگیری او و این که تأخیر در خوردن لقمه با ترتب ثواب فراوان نشان از کراهت خوردن در خلاء دارد و در این باره تردید وجود دارد."
958- 2- (4) وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِأَسَانِیدَ تَأْتِی فِی إِسْبَاغِ الْوُضُوءِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ دَخَلَ الْمُسْتَرَاحَ فَوَجَدَ لُقْمَةً مُلْقَاةً فَدَفَعَهَا إِلَی غُلَامٍ لَهُ وَ قَالَ یَا غُلَامُ اذْکُرْنِی بِهَذِهِ اللُّقْمَةِ إِذَا خَرَجْتُ فَأَکَلَهَا الْغُلَامُ فَلَمَّا خَرَجَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ ع قَالَ یَا غُلَامُ اللُّقْمَةُ (5)- قَالَ أَکَلْتُهَا یَا مَوْلَایَ قَالَ أَنْتَ حُرٌّ لِوَجْهِ اللَّهِ فَقَالَ رَجُلٌ أَعْتَقْتَهُ (6) قَالَ نَعَمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص یَقُولُ مَنْ وَجَدَ لُقْمَةً مُلْقَاةً فَمَسَحَ مِنْهَا أَوْ غَسَلَ مِنْهَا (7) ثُمَّ أَکَلَهَا لَمْ
ص: 361
تَسْتَقِرَّ فِی جَوْفِهِ إِلَّا أَعْتَقَهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ (وَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْتَعْبِدَ رَجُلًا أَعْتَقَهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ) (1).
وَ رَوَاهُ الطَّبْرِسِیُّ فِی صَحِیفَةِ الرِّضَا ع (2) بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (3).
******
ترجمه:
از امام رضا (ع) از پدرانش از امام حسین (ع) نقل شده که فرمود: "وارد مستراح شد و تکه ای نان یافت. آن را به غلامش داد و گفت: 'ای غلام، مرا با این تکه نان به یاد بیاور هنگامی که بیرون آمدم.' غلام آن را خورد. وقتی امام حسین (ع) بیرون آمد، گفت: 'ای غلام، تکه نان کجاست؟' غلام گفت: 'ای مولای من، آن را خوردم.' امام حسین (ع) فرمود: 'تو به خاطر خدا آزاد هستی.' مردی پرسید: 'او را آزاد کردی؟' امام حسین (ع) فرمود: 'بله، شنیدم پیامبر خدا (ص) می فرمود: هر کس تکه نانی را یافت و آن را تمیز کرد یا شست و سپس خورد، خداوند او را از آتش آزاد می کند.' (و من هرگز نمی خواهم کسی را که خداوند او را از آتش آزاد کرده به بردگی بگیرم)."
(4) 40 بَابُ تَحْرِیمِ الِاسْتِنْجَاءِ بِالْخُبْزِ وَ حُکْمِ التُّرْبَةِ الْحُسَیْنِیَّةِ وَ الْمَطْعُومِ
******
ترجمه:
باب تحریم استنجا با نان و حکم تربت حسینی و مطعوم.
959- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ فِی حَدِیثٍ إِنَّ قَوْماً أُفْرِغَتْ عَلَیْهِمُ النِّعْمَةُ وَ هُمْ أَهْلُ الثَّرْثَارِ (6) فَعَمَدُوا إِلَی مُخِّ الْحِنْطَةِ فَجَعَلُوهُ خُبْزاً هَجَاءً (7)- وَ جَعَلُوا یُنَجُّونَ
ص: 362
بِهِ صِبْیَانَهُمْ حَتَّی اجْتَمَعَ مِنْ ذَلِکَ جَبَلٌ عَظِیمٌ قَالَ فَمَرَّ بِهِمْ رَجُلٌ صَالِحٌ عَلَی امْرَأَةٍ وَ هِیَ تَفْعَلُ ذَلِکَ بِصَبِیٍّ لَهَا فَقَالَ وَیْحَکُمُ اتَّقُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا تُغَیِّرُوا مَا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَقَالَتْ کَأَنَّکَ تُخَوِّفُنَا بِالْجُوعِ أَمَّا مَا دَامَ ثَرْثَارُنَا یَجْرِی فَإِنَّا لَا نَخَافُ الْجُوعَ قَالَ فَأَسِفَ (1) اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَضْعَفَ لَهُمُ الثَّرْثَارَ وَ حَبَسَ عَنْهُمْ قَطْرَ السَّمَاءِ وَ نَبْتَ الْأَرْضِ قَالَ فَاحْتَاجُوا إِلَی ذَلِکَ الْجَبَلِ فَإِنَّهُ کَانَ لَیُقَسَّمُ بَیْنَهُمْ بِالْمِیزَانِ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ مِثْلَهُ (2) وَ
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ نَحْوَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ جَعَلُوا مِنْ طَعَامِهِمْ شِبْهَ السَّبَائِکِ یُنَجُّونَ بِهَا صِبْیَانَهُمْ (3).
أَقُولُ: وَ قَدْ رُوِیَ أَحَادِیثُ کَثِیرَةٌ فِی إِکْرَامِ الْخُبْزِ وَ النَّهْیِ عَنْ إِهَانَتِهِ وَ الِاسْتِنْجَاءِ بِهِ وَ فِی التَّبَرُّکِ بِالتُّرْبَةِ الْحُسَیْنِیَّةِ وَ وُجُوبِ إِکْرَامِهَا تَأْتِی فِی مَحَلِّهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ (4) وَ فِیهَا دَلَالَةٌ عَلَی الْمَقْصُودِ هُنَا وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی النَّهْیِ عَنِ الِاسْتِنْجَاءِ بِالْعَظْمِ وَ الرَّوْثِ (5) لِأَنَّهُمَا مِنْ طَعَامِ الْجِنِّ وَ فِیهِ دَلَالَةٌ عَلَی احْتِرَامِ طَعَامِ الْإِنْسِ بِالْأَوْلَوِیَّةِ کَذَا قِیلَ وَ الدَّلَالَةُ ضَعِیفَةٌ لَوْ لَا الِاحْتِیَاطُ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
******
ترجمه:
از عمرو بن شمر نقل شده که گفت: "شنیدم امام صادق (ع) در حدیثی می فرمود: 'گروهی بودند که نعمت ها بر آن ها فرو ریخته بود و آن ها اهل ثرثار بودند. آن ها مغز گندم را به نان تبدیل کردند و با آن بچه های خود را تمیز می کردند تا اینکه از آن توده ای عظیم جمع شد. مرد صالحی گذشت و زنی را دید که این کار را با بچه اش انجام می داد. گفت: 'وای بر شما، از خدا بترسید و نعمت هایی که دارید را تغییر ندهید.' زن گفت: 'مثل اینکه ما را از گرسنگی می ترسانی. تا زمانی که ثرثار ما جاری است، از گرسنگی نمی ترسیم.' خداوند ناراحت شد و ثرثار آن ها را ضعیف کرد و باران آسمان و رویش زمین را از آن ها گرفت. آن ها به آن توده نیاز پیدا کردند و آن توده بین آن ها با ترازو تقسیم می شد.
می گویم: احادیث بسیاری درباره احترام به نان، نهی از اهانت به آن و استنجا کردن با آن، و همچنین درباره تبرک به تربت حسینی و وجوب احترام به آن روایت شده است که در جای خود، إن شاءالله، خواهد آمد. این احادیث بر مقصود مورد نظر در اینجا دلالت دارند. همچنین پیش تر مطالبی ذکر شد که بر نهی از استنجا با استخوان و سرگین دلالت دارد، زیرا این دو غذای جن هستند. این موضوع به طور اولویت دار بر لزوم احترام به غذای انسان ها دلالت می کند. این گونه گفته شده، اما دلالت این احادیث ضعیف است، مگر به عنوان احتیاط. و خداوند داناتر است.
ص: 363
ص: 364
(1) 1 بَابُ وُجُوبِهِ لِلصَّلَاةِ وَ نَحْوِهَا
******
ترجمه:
باب وجوب طهارت برای نماز و مانند آن.
960- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا صَلَاةَ إِلَّا بِطَهُورٍ.
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "نماز بدون طهارت(صحیح) نیست."
961- 2- (3) وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: یَا زُرَارَةُ الْوُضُوءُ فَرِیضَةٌ.
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "ای زراره، وضو واجب است."
962- 3- (4) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ
ص: 365
الْفَرْضِ فِی الصَّلَاةِ فَقَالَ الْوَقْتُ وَ الطَّهُورُ وَ الْقِبْلَةُ وَ التَّوَجُّهُ وَ الرُّکُوعُ وَ السُّجُودُ وَ الدُّعَاءُ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ وَ الصَّدُوقُ کَمَا یَأْتِی (1) وَ کَذَا الْحَدِیثَانِ قَبْلَهُ.
******
ترجمه:
از زراره نقل شده که گفت: "از امام باقر (ع) درباره واجبات نماز پرسیدم. امام فرمود: 'زمان، طهارت، قبله، توجه، رکوع، سجود و دعا.'"
963- 4- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص افْتِتَاحُ الصَّلَاةِ الْوُضُوءُ وَ تَحْرِیمُهَا التَّکْبِیرُ وَ تَحْلِیلُهَا التَّسْلِیمُ.
******
ترجمه:
از قداح از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "پیامبر (ص) گفت: آغاز نماز وضو است و حرمت آن تکبیر و حلیت(پایان) آن سلام است."
964- 5- (3) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْوُضُوءُ شَطْرُ الْإِیمَانِ.
******
ترجمه:
از سکونی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "وضو نیمی از ایمان است."
965- 6- (4) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَا صَلَاةَ إِلَّا بِطَهُورٍ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده که امام باقر (ع) فرمود: "نماز بدون طهارت(صحیح) نیست."
966- 7- (5) قَالَ وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع افْتِتَاحُ الصَّلَاةِ الْوُضُوءُ وَ تَحْرِیمُهَا التَّکْبِیرُ وَ تَحْلِیلُهَا التَّسْلِیمُ.
******
ترجمه:
"امیرالمؤمنین علی (ع) فرمود: 'افتتاح نماز وضو است و حرمت(شروع) آن تکبیر و حلیت(پایان) آن سلام.'"
967- 8- (6) قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع الصَّلَاةُ ثَلَاثَةُ أَثْلَاثٍ ثُلُثٌ طَهُورٌ وَ ثُلُثٌ رُکُوعٌ وَ ثُلُثٌ سُجُودٌ.
ص: 366
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ وَ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا یَأْتِی (1).
******
ترجمه:
"امام صادق (ع) فرمود: 'نماز سه بخش است: یک بخش طهارت، یک بخش رکوع و یک بخش سجود.'"
968- 9- (2) وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ فِی الْعِلَلِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی (3) عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا أُمِرَ بِالْوُضُوءِ وَ بُدِئَ بِهِ لِأَنْ یَکُونَ الْعَبْدُ طَاهِراً إِذَا قَامَ بَیْنَ یَدَیِ الْجَبَّارِ عِنْدَ مُنَاجَاتِهِ إِیَّاهُ مُطِیعاً لَهُ فِیمَا أَمَرَهُ نَقِیّاً مِنَ الْأَدْنَاسِ وَ النَّجَاسَةِ مَعَ مَا فِیهِ مِنْ ذَهَابِ الْکَسَلِ وَ طَرْدِ النُّعَاسِ وَ تَزْکِیَةِ الْفُؤَادِ لِلْقِیَامِ بَیْنَ یَدَیِ الْجَبَّارِ قَالَ وَ إِنَّمَا جَوَّزْنَا الصَّلَاةَ عَلَی الْمَیِّتِ بِغَیْرِ وُضُوءٍ لِأَنَّهُ لَیْسَ فِیهَا رُکُوعٌ وَ لَا سُجُودٌ وَ إِنَّمَا یَجِبُ الْوُضُوءُ فِی الصَّلَاةِ الَّتِی فِیهَا رُکُوعٌ وَ سُجُودٌ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مُقَدِّمَةِ الْعِبَادَاتِ (4) وَ فِی النَّوَاقِضِ (5) وَ غَیْرِهَا وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (6).
******
ترجمه:
از فضل بن شاذان از امام رضا (ع) نقل شده که فرمود: "به وضو امر شده و با آن شروع شده است تا بنده هنگام قرار گرفتن در مقابل جبار در مناجات با او، پاک و مطیع باشد و از ناپاکی ها و نجاست ها پاک شود، همچنین کسالت و خواب آلودگی را از بین ببرد و قلب را برای ایستادن در مقابل جبار تزکیه کند. و اما جواز نماز بر میت بدون وضو به دلیل این است که در آن رکوع و سجود وجود ندارد و وضو فقط در نمازی که رکوع و سجود دارد، واجب است."
(7) 2 بَابُ تَحْرِیمِ الدُّخُولِ فِی الصَّلَاةِ بِغَیْرِ طَهَارَةٍ وَ لَوْ فِی التَّقِیَّةِ وَ بُطْلَانِهَا مَعَ عَدَمِهَا
******
ترجمه:
باب تحریم ورود به نماز بدون طهارت حتی در تقیه و بطلان آن بدون طهارت.
969- 1- (8) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ أَنَ
ص: 367
قَائِلًا قَالَ لِجَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع- جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی أَمُرُّ بِقَوْمٍ نَاصِبِیَّةٍ- وَ قَدْ أُقِیمَتْ لَهُمُ الصَّلَاةُ وَ أَنَا عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ فَإِنْ لَمْ أَدْخُلْ مَعَهُمْ فِی الصَّلَاةِ قَالُوا مَا شَاءُوا أَنْ یَقُولُوا أَ فَأُصَلِّی مَعَهُمْ ثُمَّ أَتَوَضَّأُ إِذَا انْصَرَفْتُ وَ أُصَلِّی فَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ع سُبْحَانَ اللَّهِ أَ فَمَا یَخَافُ مَنْ یُصَلِّی مِنْ غَیْرِ وُضُوءٍ أَنْ تَأْخُذَهُ الْأَرْضُ خَسْفاً.
******
ترجمه:
از مسعدة بن صدقه نقل شده که گفت: "کسی به جعفر بن محمد (ع) گفت: 'فدایت شوم، من از کنار گروهی ناصبی عبور می کنم و نماز برای آن ها برپا شده و من بدون وضو هستم. اگر با آن ها نماز نخوانم، هرچه بخواهند می گویند. آیا با آن ها نماز بخوانم و سپس وضو گرفته و نماز بخوانم؟' جعفر بن محمد (ع) فرمود: 'سبحان الله، آیا کسی که بدون وضو نماز می خواند، نمی ترسد که زمین او را فرو ببرد؟'"
970- 2- (1) وَ فِی الْعِلَلِ وَ عِقَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أُقْعِدَ رَجُلٌ مِنَ الْأَحْبَارِ (2) فِی قَبْرِهِ فَقِیلَ لَهُ إِنَّا جَالِدُوکَ مِائَةَ جَلْدَةٍ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ لَا أُطِیقُهَا فَلَمْ یَزَالُوا بِهِ (3) حَتَّی انْتَهَوْا إِلَی جَلْدَةٍ وَاحِدَةٍ (فَقَالَ لَا أُطِیقُهَا) (4)- فَقَالُوا لَیْسَ مِنْهَا بُدٌّ فَقَالَ فِیمَا تَجْلِدُونِّیهَا قَالُوا نَجْلِدُکَ أَنَّکَ (5) صَلَّیْتَ یَوْماً بِغَیْرِ وُضُوءٍ وَ مَرَرْتَ عَلَی ضَعِیفٍ فَلَمْ تَنْصُرْهُ فَجَلَدُوهُ جَلْدَةً مِنْ عَذَابِ اللَّهِ فَامْتَلَأَ قَبْرُهُ نَاراً.
وَ رَوَاهُ فِی الْفَقِیهِ مُرْسَلًا (6)
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (7).
******
ترجمه:
از صفوان بن مهران جَمّال از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "مردی از علمای یهود در قبرش قرار داده شد و به او گفته شد: 'ما تو را با صد ضربه شلاق از عذاب خداوند می زنیم.' او گفت: 'من نمی توانم آن را تحمل کنم.' پس آنقدر با او صحبت کردند تا اینکه به یک ضربه رسیدند. (او گفت: 'من نمی توانم آن را تحمل کنم.') گفتند: 'این ناگزیر است.' او پرسید: 'برای چه این یک ضربه را می زنید؟' گفتند: 'ما تو را می زنیم زیرا یک روز بدون وضو نماز خواندی و بر ضعیفی گذشتی و او را یاری نکردی.' پس او را با یک ضربه از عذاب خداوند زدند و قبرش پر از آتش شد."
971- 3- (8) وَ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَسَنِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع
ص: 368
لَا صَلَاةَ إِلَّا بِطَهُورٍ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1).
******
ترجمه:
از عبد العظیم بن عبد الله حسنی نقل شده که ابو جعفر (ع) فرمود: "نماز بدون طهارت(صحیح) نیست."
972- 4- (2) وَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص ثَمَانِیَةٌ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُمْ صَلَاةً وَ عَدَّ مِنْهُمْ تَارِکَ الْوُضُوءِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (3)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع مِثْلَهُ (4) أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (5) وَ فِی نَوَاقِضِ الْوُضُوءِ (6) وَ غَیْرِهَا وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا (7) وَ فِی قَوَاطِعِ الصَّلَاةِ (8) وَ فِی قَضَاءِ الصَّلَوَاتِ (9) وَ غَیْرِ ذَلِکَ (10).
******
ترجمه:
"و از بعضی از اصحاب ما که از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: رسول خدا (ص) فرمودند: هشت نفر هستند که خداوند از آن ها نماز را قبول نمی کند و از جمله ی آن ها کسی است که وضو را ترک کند."
ص: 369
(1) 3 بَابُ وُجُوبِ إِعَادَةِ الصَّلَاةِ عَلَی مَنْ تَرَکَ الْوُضُوءَ أَوْ بَعْضَهُ وَ لَوْ نَاسِیاً حَتَّی صَلَّی وَ وُجُوبِ الْقَضَاءِ بَعْدَ خُرُوجِ الْوَقْتِ
******
ترجمه:
باب وجوب اعاده نماز بر کسی که وضو یا بخشی از آن را ترک کرده، حتی اگر فراموش کرده باشد حتی اگرنماز راخوانده باشد و وجوب قضای آن بعد از خروج وقت.
973- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ تَوَضَّأَ وَ نَسِیَ أَنْ یَمْسَحَ رَأْسَهُ حَتَّی قَامَ فِی صَلَاتِهِ قَالَ یَنْصَرِفُ وَ یَمْسَحُ رَأْسَهُ ثُمَّ یُعِیدُ.
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل شده که گفت: "از امام (ع) درباره مردی که وضو گرفت و فراموش کرد سرش را مسح کند تا زمانی که در نماز ایستاد، پرسیدم. امام فرمود: 'برگردد و سرش را مسح کند، سپس نماز را از نو بخواند.'"
974- 2- (3) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ تَوَضَّأَ فَنَسِیَ أَنْ یَمْسَحَ عَلَی رَأْسِهِ حَتَّی قَامَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ فَلْیَنْصَرِفْ فَلْیَمْسَحْ عَلَی رَأْسِهِ وَ لْیُعِدِ الصَّلَاةَ.
******
ترجمه:
از ابی الصباح نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مردی که وضو گرفت و فراموش کرد سرش را مسح کند تا اینکه در نماز ایستاد، پرسیدم. امام (ع) فرمود: 'برگردد و سرش را مسح کند و نماز را از نو بخواند.'"
975- 3- (4) وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ نَسِیَ مَسْحَ رَأْسِهِ أَوْ قَدَمَیْهِ أَوْ شَیْئاً مِنَ الْوُضُوءِ الَّذِی ذَکَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی فِی الْقُرْآنِ- کَانَ عَلَیْهِ إِعَادَةُ الْوُضُوءِ وَ الصَّلَاةِ.
******
ترجمه:
از سماعه از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "هر کس مسح سر یا پاهایش یا چیزی از وضویی که خداوند در قرآن ذکر کرده است را فراموش کند، بر اوست که وضو و نماز را تکرار کند."
976- 4- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ فِی حَدِیثٍ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا کَانَ ثَوْبُهُ نَجِساً لَمْ یُعِدِ الصَّلَاةَ إِلَّا مَا کَانَ فِی وَقْتٍ وَ إِذَا کَانَ جُنُباً أَوْ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ أَعَادَ (6)
ص: 370
الصَّلَوَاتِ الْمَکْتُوبَاتِ اللَّوَاتِی (1) فَاتَتْهُ لِأَنَّ الثَّوْبَ خِلَافُ الْجَسَدِ فَاعْمَلْ عَلَی ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی.
******
ترجمه:
از علی بن مهزیار نقل شده که فرمود: "اگر لباس مردی نجس باشد، نماز را تکرار نمی کند مگر در همان وقت. و اگر جنب باشد یا بدون وضو نماز خوانده باشد، نمازهای واجب را که از دست داده است، دوباره می خواند. زیرا لباس متفاوت از بدن است، پس بر این اساس عمل کن اگر خداوند بخواهد."
977- 5- (2) وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ تَوَضَّأَ وَ نَسِیَ أَنْ یَمْسَحَ رَأْسَهُ حَتَّی قَامَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ مَنْ نَسِیَ مَسْحَ رَأْسِهِ أَوْ شَیْئاً مِنَ الْوُضُوءِ الَّذِی ذَکَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی فِی الْقُرْآنِ أَعَادَ الصَّلَاةَ.
******
ترجمه:
از احمد بن عمر نقل شده که گفت: "از امام کاظم (ع) درباره مردی که وضو گرفت و فراموش کرد سرش را مسح کند تا اینکه در نماز ایستاد، پرسیدم. امام (ع) فرمود: 'هر کس مسح سر یا چیزی از وضویی که خداوند در قرآن ذکر کرده است را فراموش کند، باید نماز را دوباره بخواند.'"
978- 6- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ (4) عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا ذَکَرْتَ وَ أَنْتَ فِی صَلَاتِکَ أَنَّکَ قَدْ تَرَکْتَ شَیْئاً مِنْ وُضُوئِکَ الْمَفْرُوضِ عَلَیْکَ فَانْصَرِفْ فَأَتِمَّ الَّذِی نَسِیتَهُ مِنْ وُضُوئِکَ وَ أَعِدْ صَلَاتَکَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
از حلبی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر در حین نماز به یاد آوردی که چیزی از وضوی واجب خود را ترک کرده ای، نماز را ترک کن و آنچه را از وضو فراموش کرده ای به پایان برسان و سپس نماز را دوباره بخوان."
979- 7- (6) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ وَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ تَوَضَّأَ فَنَسِیَ أَنْ یَمْسَحَ عَلَی رَأْسِهِ حَتَّی قَامَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ فَلْیَنْصَرِفْ فَلْیَمْسَحْ بِرَأْسِهِ وَ لْیُعِدِ الصَّلَاةَ.
******
ترجمه:
از مفضل بن صالح از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی وضو گرفت و فراموش کرد سرش را مسح کند تا اینکه در نماز ایستاد، باید نماز را ترک کند، سرش را مسح کند و سپس نماز را دوباره بخواند."
980- 8- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ:
ص: 371
لَا تُعَادُ الصَّلَاةُ إِلَّا مِنْ خَمْسَةٍ الطَّهُورِ وَ الْوَقْتِ وَ الْقِبْلَةِ وَ الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْخِصَالِ کَمَا یَأْتِی فِی أَفْعَالِ الصَّلَاةِ (1)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْمِیَاهِ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی قَضَاءِ الصَّلَوَاتِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (3).
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "نماز فقط از پنج چیز تکرار می شود: طهارت، زمان، قبله، رکوع و سجود."
(4) 4 بَابُ وُجُوبِ الطَّهَارَةِ عِنْدَ دُخُولِ وَقْتِ الصَّلَاةِ وَ أَنَّهُ یَجُوزُ تَقْدِیمُهَا قَبْلَ دُخُولِهِ بَلْ یُسْتَحَبُ
******
ترجمه:
باب وجوب طهارت هنگام ورود وقت نماز و جواز تقدیم آن قبل از ورود وقت بلکه مستحب بودن آن.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
******
ترجمه:
از زراره، از ابوجعفر (ع) نقل است که فرمود: هنگامی که وقت (نماز) فرا رسد، طهارت و نماز واجب می شود، و هیچ نمازی بدون طهارت (صحیح) نیست.
در حاشیه مخطوط اول آمده است: برخی گمان کرده اند که این روایت بر مقصود دلالت ندارد، زیرا ممکن است شرط ورود وقت، شامل هر دو امر (طهارت و نماز) باشد. اما اشکال این است که چنین چیزی نه تنها نیکو نیست، بلکه جایز هم نیست که گفته شود: «وقتی وقت فرا رسید، معرفت به خدا و نماز واجب می شود» یا «اقرار به معاد و نماز واجب می شود» و امثال این ها، با وجود اینکه دلایل صریح بسیاری بر مقصود (اهمیت طهارت برای نماز) وجود دارد، همان طور که پیش تر ذکر شد و بعداً نیز خواهد آمد.
متن حاشیه مخطوط دوم:
همچنین در حاشیه مخطوط دوم آمده است: منظور از «وقت» در اینجا، وقت وجوب نماز است. و فایده ای در این نیست که بگوییم: «وقتی وقت وجوب نماز فرا رسید، نماز واجب می شود»، پس معلوم می شود که مقصود، بیان حکم طهارت است و اینکه وجوب طهارت وابسته به ورود وقت نماز است، و قرائن بر این مطلب بسیار است.
982- 2- (4) وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ وَ فَضَالَةَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لِکُلِّ صَلَاةٍ وَقْتَانِ وَ أَوَّلُ الْوَقْتِ (5) أَفْضَلُهُمَا الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از ابن سنان از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "برای هر نمازی دو وقت وجود دارد و اولین وقت بهترین آن ها است....
983- 3- (6) وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع أَحَبُّ الْوَقْتِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَوَّلُهُ حِینَ یَدْخُلُ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَصَلِّ الْفَرِیضَةَ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از زراره نقل شده که گفت: "ابو جعفر (ع) فرمود: 'بهترین وقت برای خداوند عز و جل، اولین وقت ورود نماز است. پس نماز واجب را در اول وقت به جا آور...
984- 4- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَخْبِرْنِی عَنْ أَفْضَلِ الْمَوَاقِیتِ فِی صَلَاةِ الْفَجْرِ فَقَالَ مَعَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَی أَنْ قَالَ فَإِذَا صَلَّی الْعَبْدُ صَلَاةَ الصُّبْحِ مَعَ طُلُوعِ الْفَجْرِ أُثْبِتَتْ لَهُ مَرَّتَیْنِ تُثْبِتُهُ مَلَائِکَةُ اللَّیْلِ وَ مَلَائِکَةُ النَّهَارِ.
ص: 373
******
ترجمه:
از اسحاق بن عمار نقل شده که گفت: "به امام صادق (ع) گفتم: 'بهترین وقت ها برای نماز صبح کدام است؟' امام فرمود: 'زمان طلوع فجر' تا اینکه فرمود: 'اگر بنده ای نماز صبح را در زمان طلوع فجر بخواند، دو بار برای او ثبت می شود، فرشتگان شب و فرشتگان روز آن را ثبت می کنند.'"
985- 5- (1) مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی قَالَ رُوِیَ مَا وَقَّرَ الصَّلَاةَ مَنْ أَخَّرَ الطَّهَارَةَ لَهَا حَتَّی یَدْخُلَ وَقْتُهَا.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
******
ترجمه:
محمد بن مکی شهید در ذکرى نقل کرده که گفته است: "احترام نماز را کسی نگه نداشته است که طهارت را تا دخول وقت نماز به تأخیر بیندازد."
(3) 5 بَابُ وُجُوبِ الطَّهَارَةِ لِلطَّوَافِ الْوَاجِبِ وَ اسْتِحْبَابِهَا لِلطَّوَافِ الْمُسْتَحَبِّ وَ بَقِیَّةِ أَفْعَالِ الْحَجِ
******
ترجمه:
باب وجوب طهارت برای طواف واجب و استحباب آن برای طواف مستحب و بقیه اعمال حج.
986- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یُقْضَی الْمَنَاسِکُ کُلُّهَا عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ إِلَّا الطَّوَافُ فَإِنَّ فِیهِ صَلَاةً وَ الْوُضُوءُ أَفْضَلُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مَحَلِّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (5).
******
ترجمه:
از معاویه بن عمار از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اشکالی ندارد که تمام مناسک بدون وضو انجام شود، مگر طواف که در آن نماز است و وضو(برای همه مناسک) بهتر است."
(6) 6 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْوُضُوءِ لِقَضَاءِ الْحَاجَةِ وَ کَرَاهَةِ تَرْکِهِ عِنْدَ السَّعْیِ فِیهَا
******
ترجمه:
باب استحباب وضو برای براورده شدن حاجت و کراهت ترک آن هنگام سعی در آن.
987- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ مَنْ طَلَبَ حَاجَةً وَ هُوَ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ فَلَمْ تُقْضَ فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ.
ص: 374
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
از عبد الله بن سنان از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "شنیدم که گفت: هر کس حاجتی را طلب کند در حالی که بدون وضو باشد و حاجتش برآورده نشود، پس نباید ملامت کند جز خود را."
988- 2- (2) قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع إِنِّی لَأَعْجَبُ مِمَّنْ یَأْخُذُ فِی حَاجَةٍ وَ هُوَ عَلَی وُضُوءٍ کَیْفَ لَا تُقْضَی حَاجَتُهُ.
******
ترجمه:
و امام صادق (ع) فرمود: "تعجب می کنم از کسی که با وضو به دنبال حاجتی می رود، چگونه حاجتش برآورده نمی شود."
(3) 7 بَابُ جَوَازِ إِیقَاعِ الصَّلَوَاتِ الْکَثِیرَةِ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ مَا لَمْ یُحْدِثْ
******
ترجمه:
باب جواز ادای نمازهای متعدد با یک وضو تا زمانی که حدثی صورت نگرفته باشد.
989- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع یُصَلِّی الرَّجُلُ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ کُلَّهَا قَالَ نَعَمْ مَا لَمْ یُحْدِثْ قُلْتُ فَیُصَلِّی بِتَیَمُّمٍ وَاحِدٍ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ قَالَ نَعَمْ کُلَّهَا مَا لَمْ یُحْدِثْ أَوْ یُصِبْ مَاءً الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی فِی أَحَادِیثِ التَّیَمُّمِ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5) وَ فِی أَحَادِیثِ حَصْرِ النَّوَاقِضِ وَ غَیْرِهَا مِمَّا مَضَی (6) وَ یَأْتِی أَیْضاً دَلَالَةٌ عَلَیْهِ (7).
******
ترجمه:
از زراره نقل شده که گفت: "به امام باقر (ع) گفتم: 'آیا مرد می تواند با یک وضو تمام نمازهای شب و روز را بخواند؟' امام فرمود: 'بله، مادامی که حدثی رخ نداده باشد.' گفتم: 'آیا با یک تیمم می تواند تمام نمازهای شب و روز را بخواند؟' امام فرمود: 'بله، مادامی که حدثی رخ نداده یا آب پیدا نکرده باشد...
(8) 8 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَجْدِیدِ الْوُضُوءِ مِنْ غَیْرِ حَدَثٍ لِکُلِّ صَلَاةٍ وَ خُصُوصاً الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ وَ الصُّبْحَ
******
ترجمه:
باب استحباب تجدید وضو بدون حدث برای هر نماز و خصوصاً مغرب، عشاء و صبح.
990- 1- (9) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ
ص: 375
عُثْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْحَذَّاءِ (1) عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی ع مَنْ تَوَضَّأَ لِلْمَغْرِبِ کَانَ وُضُوؤُهُ ذَلِکَ کَفَّارَةً لِمَا مَضَی مِنْ ذُنُوبِهِ فِی (لَیْلَتِهِ إِلَّا) (2) الْکَبَائِرَ.
******
ترجمه:
از سماعه بن مهران نقل شده که فرمود: "امام موسی کاظم (ع) گفت: هر کس برای نماز مغرب وضو بگیرد، وضوی او کفاره ای برای گناهان گذشته اش در شب است، مگر گناهان کبیره."
991- 2- (3) وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ صَبَّاحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی الْحَسَنِ ع فَصَلَّی الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ بَیْنَ یَدَیَّ وَ جَلَسْتُ عِنْدَهُ حَتَّی حَضَرَتِ الْمَغْرِبُ فَدَعَا بِوَضُوءٍ فَتَوَضَّأَ لِلصَّلَاةِ ثُمَّ قَالَ لِی تَوَضَّ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَنَا عَلَی وُضُوءٍ فَقَالَ وَ إِنْ کُنْتَ عَلَی وُضُوءٍ إِنَّ مَنْ تَوَضَّأَ لِلْمَغْرِبِ کَانَ وُضُوؤُهُ ذَلِکَ کَفَّارَةً لِمَا مَضَی مِنْ ذُنُوبِهِ فِی یَوْمِهِ إِلَّا الْکَبَائِرَ وَ مَنْ تَوَضَّأَ لِلصُّبْحِ کَانَ وُضُوؤُهُ ذَلِکَ کَفَّارَةً لِمَا مَضَی مِنْ ذُنُوبِهِ فِی لَیْلَتِهِ إِلَّا الْکَبَائِرَ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از سماعه نقل شده که گفت: "نزد امام کاظم (ع) بودم و ایشان نماز ظهر و عصر را در حضور من خواند. و نزد ایشان ماندم تا وقت مغرب شد. ایشان آب برای وضو خواستند و برای نماز وضو گرفت. سپس به من گفت: 'وضو بگیر.' گفتم: 'فدایت شوم، من وضو دارم. فرمود: 'حتی اگر وضو داری، وضو بگیر. هر کس برای نماز مغرب وضو بگیرد، وضوی او کفاره ای برای گناهان گذشته اش در روز است، مگر گناهان کبیره. و هر کس برای نماز صبح وضو بگیرد، وضوی او کفاره ای برای گناهان گذشته اش در شب است، مگر گناهان کبیره.'"
992- 3- (5) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الطُّهْرُ عَلَی الطُّهْرِ عَشْرُ حَسَنَاتٍ.
******
ترجمه:
از سعدان از بعضی از اصحاب امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "طهارت بر روی طهارت ده حسنه دارد."
993- 4- (6) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ (7) الْحَذَّاءِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی ع
ص: 376
مَنْ تَوَضَّأَ لِلْمَغْرِبِ کَانَ وُضُوؤُهُ ذَلِکَ کَفَّارَةً لِمَا مَضَی مِنْ ذُنُوبِهِ فِی نَهَارِهِ مَا خَلَا الْکَبَائِرَ وَ مَنْ تَوَضَّأَ لِصَلَاةِ الصُّبْحِ کَانَ وُضُوؤُهُ ذَلِکَ کَفَّارَةً لِمَا مَضَی مِنْ ذُنُوبِهِ فِی لَیْلَتِهِ مَا خَلَا الْکَبَائِرَ.
******
ترجمه:
از سماعه بن مهران نقل شده که گفت: "امام موسی کاظم (ع) فرمود: هر کس برای نماز مغرب وضو بگیرد، وضوی او کفاره ای برای گناهان گذشته اش در روز است، مگر گناهان کبیره. و هر کس برای نماز صبح وضو بگیرد، وضوی او کفاره ای برای گناهان گذشته اش در شب است، مگر گناهان کبیره."
994- 5- (1) وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا نَحْوَهُ وَ تَرَکَ حُکْمَ الصُّبْحِ.
******
ترجمه:
این روایت به صورت مرسل در کتاب "المقنع" نقل شده است که مشابه همان حکم است، اما حکم مربوط به نماز صبح را ذکر نکرده است.
995- 6- (2) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی الصَّقْرِ عَنْ أَبِی قَتَادَةَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: تَجْدِیدُ الْوُضُوءِ لِصَلَاةِ الْعِشَاءِ یَمْحُو لَا وَ اللَّهِ وَ بَلَی وَ اللَّهِ.
******
ترجمه:
از ابوقتاده از امام رضا (ع) نقل شده که فرمود: "تجدید وضو برای نماز عشاء، 'نه به خدا' و 'آری به خدا(گناهان) را از بین می برد."
996- 7- (3) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ جَدَّدَ وُضُوءَهُ لِغَیْرِ حَدَثٍ (4) جَدَّدَ اللَّهُ تَوْبَتَهُ مِنْ غَیْرِ اسْتِغْفَارٍ.
وَ رَوَاهُ فِی الْفَقِیهِ (5) مُرْسَلًا وَ کَذَا الْحَدِیثَانِ قَبْلَهُ.
******
ترجمه:
از مفضل بن عمر از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "هر کس وضوی خود را بدون حدث تجدید کند، خداوند توبه او را بدون استغفار تجدید می کند."
997- 8- (6) وَ زَادَ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ الْوُضُوءُ عَلَی الْوُضُوءِ نُورٌ عَلَی نُورٍ.
******
ترجمه:
و اضافه شد: در حدیث دیگری فرمود: "وضو بر وضو، نور بر نور است."
998- 9- (7) قَالَ: وَ کَانَ النَّبِیُّ ص یُجَدِّدُ الْوُضُوءَ لِکُلِّ فَرِیضَةٍ وَ کُلِّ صَلَاةٍ.
******
ترجمه:
"و گفته شده که پیامبر (ص) برای(انجام) هر واجبی و هر نمازی وضوی خود را تازه می کرد."
999- 10- (8) أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ
ص: 377
ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع الْوُضُوءُ بَعْدَ الطَّهُورِ عَشْرُ حَسَنَاتٍ فَتَطَهَّرُوا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "امیرالمؤمنین (ع) گفت: وضو بعد از طهارت ده حسنه دارد، پس پاکیزه باشید."
(3) 9 بَابُ اسْتِحْبَابِ النَّوْمِ عَلَی طَهَارَةٍ وَ لَوْ عَلَی تَیَمُّمٍ
******
ترجمه:
باب استحباب خوابیدن بر طهارت حتی با تیمم.
1000- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کُرْدُوسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ تَطَهَّرَ ثُمَّ أَوَی إِلَی فِرَاشِهِ بَاتَ وَ فِرَاشُهُ کَمَسْجِدِهِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کُرْدُوسٍ (5)
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کُرْدُوسٍ مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
از محمد بن کردوس از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "هر کس وضو بگیرد و سپس به بستر خود برود، خوابش مانند عبادت در مسجد خواهد بود...
1001- 2- (7) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ: مَنْ تَطَهَّرَ ثُمَّ أَوَی إِلَی فِرَاشِهِ بَاتَ وَ فِرَاشُهُ کَمَسْجِدِهِ فَإِنْ ذَکَرَ أَنَّهُ لَیْسَ عَلَی وُضُوءٍ فَتَیَمَّمَ (8) مِنْ دِثَارِهِ کَائِناً مَا کَانَ لَمْ یَزَلْ فِی صَلَاةٍ مَا ذَکَرَ اللَّهَ (9).
ص: 378
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً مُرْسَلًا (1)
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
از محمد بن علی بن الحسین از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "هر کس وضو بگیرد و سپس به بستر خود برود، خوابش مانند عبادت در مسجد خواهد بود. پس اگر به یاد آورد که وضو ندارد، می تواند با همان پوشش خود تیمم کند ازهرجنسی که باشد و تا زمانی که خدا را یاد می کند، در حال نماز محسوب می شود."
1002- 3- (3) وَ فِی الْمَجَالِسِ وَ مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ (عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُرْوَةَ ابْنِ أَخِی شُعَیْبٍ الْعَقَرْقُوفِیِّ) (4) عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ سَلْمَانَ رَوَی عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ: مَنْ بَاتَ عَلَی طُهْرٍ فَکَأَنَّمَا أَحْیَا اللَّیْلَ.
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) از پدرانش نقل شده که سلمان از رسول خدا (ص) روایت کرده که فرمود: "هر کس با وضو به خواب برود، مانند این است که تمام شب را زنده نگه داشته است."
1003- 4- (5) وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: لَا یَنَامُ الْمُسْلِمُ وَ هُوَ جُنُبٌ وَ لَا یَنَامُ إِلَّا عَلَی طَهُورٍ فَإِنْ لَمْ یَجِدِ الْمَاءَ فَلْیَتَیَمَّمْ بِالصَّعِیدِ فَإِنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ تَرُوحُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَیَلْقَاهَا وَ یُبَارِکُ عَلَیْهَا فَإِنْ کَانَ أَجَلُهَا قَدْ حَضَرَ جَعَلَهَا فِی مَکْنُونِ رَحْمَتِهِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ أَجَلُهَا قَدْ حَضَرَ بَعَثَ بِهَا مَعَ أُمَنَائِهِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَیَرُدُّهَا (6) فِی جَسَدِهِ.
ص: 379
وَ رَوَاهُ فِی الْخِصَالِ (1) بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (2) عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ.
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) از پدرانش نقل شده که امیرالمؤمنین (ع) فرمود: "مسلمان در حال جنابت نمی خوابد و جز بر طهارت نمی خوابد. پس اگر آب پیدا نکرد، باید تیمم کند؛ زیرا روح مؤمن به سوی خداوند عز و جل می رود و خداوند او را ملاقات می کند و بر او برکت می فرستد. اگر وقت اجل او رسیده باشد، خداوند روح او را در مکانی از رحمت خود قرار می دهد و اگر وقت اجل او نرسیده باشد، خداوند او را با فرشتگان خود برمی گرداند و در بدنش قرار می دهد."
(3) 10 بَابُ اسْتِحْبَابِ الطَّهَارَةِ لِدُخُولِ الْمَسَاجِدِ
******
ترجمه:
باب استحباب طهارت برای ورود به مساجد.
1004- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الصُّهْبَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ وَ أَنْتَ تُرِیدُ أَنْ تَجْلِسَ فَلَا تَدْخُلْهُ إِلَّا طَاهِراً الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از علاء بن فضیل از کسی که آن را روایت کرده از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "وقتی وارد مسجد می شوی و قصد نشستن داری، نباید وارد شوی مگر در حال طهارت...
1005- 2- (5) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَذَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُرَازِمِ بْنِ حَکِیمٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع أَنَّهُ قَالَ: عَلَیْکُمْ بِإِتْیَانِ الْمَسَاجِدِ فَإِنَّهَا بُیُوتُ اللَّهِ فِی الْأَرْضِ وَ مَنْ أَتَاهَا مُتَطَهِّراً طَهَّرَهُ اللَّهُ مِنْ ذُنُوبِهِ وَ کُتِبَ مِنْ زُوَّارِهِ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از مرازم بن حکیم از امام صادق جعفر بن محمد (ع) نقل شده که فرمود: "بر شما واجب است که به مساجد بیایید، زیرا که آن ها خانه های خداوند در زمین هستند و هر کس با طهارت به آن ها وارد شود، خداوند او را از گناهان پاک می کند و او را از زائرانش می نویسد."
1006- 3- (6) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْغِفَارِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص
ص: 380
أَ لَا أَدُلُّکُمْ عَلَی شَیْ ءٍ یُکَفِّرُ اللَّهُ بِهِ الْخَطَایَا وَ یَزِیدُ فِی الْحَسَنَاتِ قِیلَ بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَی الْمَکَارِهِ وَ کَثْرَةُ الْخُطَی إِلَی هَذِهِ الْمَسَاجِدِ وَ انْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ وَ مَا مِنْ أَحَدٍ یَخْرُجُ مِنْ بَیْتِهِ مُتَطَهِّراً فَیُصَلِّی الصَّلَاةَ فِی الْجَمَاعَةِ مَعَ الْمُسْلِمِینَ ثُمَّ یَقْعُدُ یَنْتَظِرُ الصَّلَاةَ الْأُخْرَی إِلَّا وَ الْمَلَائِکَةُ تَقُولُ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از ابو سعید خدری نقل شده که گفت: "رسول خدا (ص) فرمود: 'آیا شما را به چیزی راهنمایی نکنم که خداوند با آن گناهان را می بخشد و حسنات را افزایش می دهد؟' گفته شد: 'بله، ای رسول خدا.' فرمود: 'کامل کردن وضو در سختی ها، برداشتن گام های بیشتر به سوی این مساجد و انتظار کشیدن برای نماز بعد از نماز. و هیچ کس نیست که از خانه اش در حالت طهارت بیرون آید و در نماز جماعت با مسلمانان نماز بخواند و سپس منتظر نماز دیگری بنشیند، مگر اینکه فرشتگان می گویند: "خدایا، او را ببخش. خدایا، او را رحمت کن...
1007- 4- (1) وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ کُلَیْبٍ الصَّیْدَاوِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَکْتُوبٌ فِی التَّوْرَاةِ أَنَّ بُیُوتِی فِی الْأَرْضِ الْمَسَاجِدُ فَطُوبَی لِعَبْدٍ تَطَهَّرَ فِی بَیْتِهِ ثُمَّ زَارَنِی فِی بَیْتِی أَلَا إِنَّ عَلَی الْمَزُورِ کَرَامَةَ الزَّائِرِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْفَقِیهِ مُرْسَلًا (2)
وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَهُ (3) وَ
فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَهُ (4) إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ حَقٌّ عَلَی الْمَزُورِ أَنْ یُکْرِمَ الزَّائِرَ
******
ترجمه:
از کلیب صیداوی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "در تورات نوشته شده است که خانه های من در زمین مساجد هستند. پس خوشا به حال بنده ای که در خانه اش وضو بگیرد و سپس به خانه ام (مسجد) مرا زیارت کند. بدانید که بر مزور (خداوند) است که زائر خود را بزرگ دارد.
1008- 5- (5) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَلَا إِنَّ بُیُوتِی فِی الْأَرْضِ الْمَسَاجِدُ تُضِی ءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ کَمَا تُضِی ءُ النُّجُومُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ أَلَا طُوبَی لِمَنْ کَانَتِ الْمَسَاجِدُ بُیُوتَهُ أَلَا طُوبَی لِعَبْدٍ تَوَضَّأَ فِی بَیْتِهِ ثُمَ
ص: 381
زَارَنِی فِی بَیْتِی أَلَا إِنَّ عَلَی الْمَزُورِ کَرَامَةَ الزَّائِرِ أَلَا بَشِّرِ الْمَشَّاءِینَ فِی الظُّلُمَاتِ إِلَی الْمَسَاجِدِ بِالنُّورِ السَّاطِعِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.
وَ رَوَاهُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
از عبد الله بن جعفر بن محمد از پدرش نقل شده که رسول الله (ص) فرمود: "خداوند تبارک و تعالی فرمود: 'بدانید که خانه های من در زمین، مساجد هستند که برای اهل آسمان ها نور می دهند، همان طور که ستارگان برای اهل زمین نور می دهند. خوشا به حال کسی که مساجد خانه اش باشد. خوشا به حال بنده ای که در خانه اش وضو بگیرد و سپس مرا در خانه ام (مسجد) زیارت کند. بدانید که بر مزور (خداوند) است که زائر خود را بزرگ دارد. بشارت دهید کسانی که در تاریکی ها به سوی مساجد می روند به نور درخشان در روز قیامت.
(2) 11 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْوُضُوءِ لِنَوْمِ الْجُنُبِ وَ عَقِیبَ الْحَدَثِ وَ الصَّلَاةِ عَقِیبَ الْوُضُوءِ وَ الْکَوْنِ عَلَی طَهَارَةٍ
******
ترجمه:
باب استحباب وضو برای خوابیدن جنب و بعد از حدث و نماز بعد از وضو و بودن بر طهارت.
1009- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ أَ یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یَنَامَ وَ هُوَ جُنُبٌ فَقَالَ یُکْرَهُ ذَلِکَ حَتَّی یَتَوَضَّأَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مَحَلِّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (4).
******
ترجمه:
از عبید الله بن علی حلبی نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره ی مردی که می خواهد در حالت جنابت بخوابد، پرسیده شد. امام فرمود: 'این کار مکروه است مگر اینکه وضو بگیرد.'"
1010- 2- (5) الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّیْلَمِیُّ فِی الْإِرْشَادِ قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی مَنْ أَحْدَثَ وَ لَمْ یَتَوَضَّأْ فَقَدْ جَفَانِی وَ مَنْ أَحْدَثَ وَ تَوَضَّأَ وَ لَمْ یُصَلِّ رَکْعَتَیْنِ (6) فَقَدْ جَفَانِی وَ مَنْ أَحْدَثَ وَ تَوَضَّأَ وَ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ وَ دَعَانِی وَ لَمْ أُجِبْهُ فِیمَا سَأَلَنِی مِنْ أَمْرِ دِینِهِ وَ دُنْیَاهُ فَقَدْ جَفَوْتُهُ وَ لَسْتُ بِرَبٍّ جَافٍ قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أَحْدَثَ وَ لَمْ یَتَوَضَّأْ فَقَدْ جَفَانِی وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ نَحْوَهُ (7).
ص: 382
******
ترجمه:
حسن بن محمد دیلمی در کتاب "الإرشاد" نقل کرده است که پیامبر (ص) فرمود: "خداوند متعال می فرماید: هر که حدث کند و وضو نگیرد، به من جفا کرده است و هر که حدث کند و وضو بگیرد و دو رکعت نماز نخواند، به من جفا کرده است و هر که حدث کند و وضو بگیرد و دو رکعت نماز بخواند و مرا بخواند و من خواسته اش را در امور دینی و دنیایی اش اجابت نکنم، به او جفا کرده ام و من پروردگاری جفاکار نیستم." و پیامبر (ص) فرمود: "هر که حدث کند و وضو نگیرد، به من جفا کرده است."
1011- 3- (1) مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُفِیدُ فِی الْأَمَالِی بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَنَسٍ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَا أَنَسُ أَکْثِرْ مِنَ الطَّهُورِ یَزِیدُ اللَّهُ فِی عُمُرِکَ وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَکُونَ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ عَلَی طَهَارَةٍ فَافْعَلْ فَإِنَّکَ تَکُونُ إِذَا مِتَّ عَلَی طَهَارَةٍ مِتَّ شَهِیداً.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی التَّعْقِیبِ فِی أَحَادِیثِ الْبَقَاءِ عَلَی طَهَارَةٍ لِمَنْ شَغَلَهُ عَنِ التَّعْقِیبِ حَاجَةٌ (2) وَ تَقَدَّمَ أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3).
******
ترجمه:
از انس در حدیثی نقل شده که رسول الله (ص) فرمود: "ای انس، زیاد برطهارت باش تا خداوند عمرت را زیاد کند. و اگر می توانی در شب و روز بر طهارت باشی، این کار را انجام بده؛ زیرا اگر در حالت طهارت بمیری، به عنوان شهید خواهی مرد."
(4) 12 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْوُضُوءِ لِمَسِّ کِتَابَةِ الْقُرْآنِ وَ نَسْخِهِ وَ عَدَمِ جَوَازِ مَسِّ الْمُحْدِثِ وَ الْجُنُبِ کِتَابَةَ الْقُرْآنِ
******
ترجمه:
باب استحباب وضو برای لمس کتابت قرآن و نسخه برداری آن و عدم جواز لمس کتابت قرآن توسط محدث و جنب.
1012- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَمَّنْ قَرَأَ فِی الْمُصْحَفِ وَ هُوَ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ قَالَ لَا بَأْسَ وَ لَا یَمَسَّ الْکِتَابَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (7).
******
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره ی کسی که بدون وضو در مصحف (قرآن) بخواند، پرسیدم. فرمود: 'مشکلی نیست اما نباید به کتاب دست بزند.'"
1013- 2- (8) وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ
ص: 383
ع قَالَ: کَانَ إِسْمَاعِیلُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عِنْدَهُ فَقَالَ یَا بُنَیَّ اقْرَأِ الْمُصْحَفَ- فَقَالَ إِنِّی لَسْتُ عَلَی وُضُوءٍ فَقَالَ لَا تَمَسَّ الْکِتَابَةَ (1) وَ مَسَّ الْوَرَقَ فَاقْرَأْهُ (2).
أَقُولُ: هَذَا وَ مَا قَبْلَهُ شَامِلَانِ لِلْجُنُبِ لِأَنَّهُ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ.
******
ترجمه:
از حریز از کسی که به او خبر داده از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اسماعیل بن ابی عبدالله نزد ایشان بود و فرمودند : 'ای پسرم، مصحف را بخوان.' او گفت: 'من وضو ندارم.' امام فرمودند: 'به کتابت دست نزن.'" می گویم: این و آنچه قبل از آن آمده، شامل جنابت هم می شود زیرا اوهم بدون وضو است.
1014- 3- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ وَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الصَّبَّاحِ جَمِیعاً عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: الْمُصْحَفُ لَا تَمَسَّهُ عَلَی غَیْرِ طُهْرٍ وَ لَا جُنُباً وَ لَا تَمَسَّ خَیْطَهُ (4) وَ لَا تُعَلِّقْهُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ (5).
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ وَ غَیْرُهُ عَلَی الْکَرَاهَةِ فِی غَیْرِ مَسِّ کِتَابَةِ الْقُرْآنِ.
******
ترجمه:
از ابراهیم بن عبد الحمید از امام موسی کاظم (ع) نقل شده که فرمود: "مصحف را در حالت غیر طهارت و جنابت لمس نکنید، و نیز به نخ(خط) آن دست نزنید و آن را آویزان نکنید؛ زیرا خداوند متعال می فرماید: 'آن را جز پاکان لمس نمی کنند' (سوره واقعه، آیه 79)."
می گویم: مرحوم شیخ و دیگران این حدیث را بر کراهت (مکروه بودن) در غیر لمس کتابت قرآن حمل کرده اند.
1015- 4- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الرَّجُلِ أَ یَحِلُّ لَهُ أَنْ یَکْتُبَ الْقُرْآنَ فِی الْأَلْوَاحِ وَ الصَّحِیفَةِ وَ هُوَ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ قَالَ لَا.
وَ رَوَاهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ (7)
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ أَوْ عَلَی اسْتِلْزَامِ الْکِتَابَةِ لِمَسِّ بَعْضِ الْکَلِمَاتِ لِمَا یَأْتِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ (8).
ص: 384
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل شده که او را درباره ی مردی که می پرسد آیا جایز است قرآن را در الواح و صحیفه (صفحه) بنویسد در حالی که وضو ندارد؟ گفت: "خیر."
می گویم: این حدیث بر استحباب (مستحب بودن) یا لزوم (ضرورت) نوشتن به همراه لمس برخی از کلمات، یا بر تقیه (احتیاط) حمل شده است.
1016- 5- (1) الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ ع فِی قَوْلِهِ لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ (2) قَالَ مِنَ الْأَحْدَاثِ وَ الْجَنَابَاتِ وَ قَالَ لَا یَجُوزُ لِلْجُنُبِ وَ الْحَائِضِ وَ الْمُحْدِثِ مَسُّ الْمُصْحَفِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ (3).
******
ترجمه:
فضل بن حسن طبرسی در "مجمع البیان" از امام محمد باقر (ع) درباره آیه "لَا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ" (سوره واقعه، آیه 79) نقل کرده که فرمود: "این آیه از جنابت وحدثها (ناپاکی ها) است و فرمود: برای جنب و حائض و ناپاک، لمس مصحف جایز نیست."
(4) 13 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْوُضُوءِ لِجِمَاعِ الْحَامِلِ وَ الْعَوْدِ إِلَی الْجِمَاعِ وَ إِنْ تَکَرَّرَ وَ لِمَنْ أَتَی جَارِیَةً وَ أَرَادَ أَنْ یَأْتِیَ أُخْرَی
******
ترجمه:
باب استحباب وضو برای جماع با زن باردار و بازگشت به جماع حتی اگر تکرار شود و برای کسی که با کنیز نزدیکی کرده و می خواهد با دیگری نزدیکی کند.
1017- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع قَالَ: یَا عَلِیُّ إِذَا حَمَلَتِ امْرَأَتُکَ- فَلَا تُجَامِعْهَا إِلَّا وَ أَنْتَ عَلَی وُضُوءٍ- فَإِنَّهُ إِنْ قُضِیَ بَیْنَکُمَا وَلَدٌ یَکُونُ أَعْمَی الْقَلْبِ بَخِیلَ الْیَدِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْأَمَالِی (6) وَ الْعِلَلِ (7)
کَذَلِکَ.
******
ترجمه:
از ابو سعید خدری در وصیت پیامبر (ص) به علی (ع) نقل شده که فرمود: "ای علی، هنگامی که همسرت حامله است، تنها در حالی با او مباشرت کن که وضو داشته باشی. زیرا اگر بدون وضوباشی، فرزند شما نابینای قلب و بخیل دست خواهد بود."
فُلَانُ بْنُ مُحْرِزٍ- بَلَغَنَا أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع کَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یُعَاوِدَ أَهْلَهُ لِلْجِمَاعِ تَوَضَّأَ وُضُوءَ الصَّلَاةِ- فَأُحِبُّ أَنْ تَسْأَلَ أَبَا الْحَسَنِ الثَّانِیَ ع عَنْ ذَلِکَ- قَالَ الْوَشَّاءُ فَدَخَلْتُ عَلَیْهِ- فَابْتَدَأَنِی مِنْ غَیْرِ أَنْ أَسْأَلَهُ فَقَالَ کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا جَامَعَ- وَ أَرَادَ أَنْ یُعَاوِدَ تَوَضَّأَ وُضُوءَ الصَّلَاةِ- وَ إِذَا أَرَادَ أَیْضاً تَوَضَّأَ لِلصَّلَاةِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی النِّکَاحِ (1).
******
ترجمه:
حسن بن علی الوشاء نقل کرده که گفت: "فلان بن محرز گفت: به ما رسیده است که امام صادق (ع) وقتی می خواست به همسرش نزدیک شود، وضوی نماز می گرفت. من دوست داشتم از امام رضا (علیه السلام) درباره این موضوع بپرسم. الوشاء گفت: وارد شدم و بدون اینکه بپرسم،حضرت فرمود: 'امام صادق (ع) وقتی جماع می کرد و می خواست دوباره جماع کند، وضوی نماز می گرفت و اگر هم می خواست بازتکرارکند بازوضومی گرفت .
(2) 14 بَابُ اسْتِحْبَابِ وُضُوءِ الْحَائِضِ فِی وَقْتِ کُلِّ صَلَاةٍ وَ ذِکْرِ اللَّهِ مِقْدَارَ صَلَاتِهَا
******
ترجمه:
باب استحباب وضو برای حائض در وقت هر نماز و ذکر خدا به مقدار نماز او.
1019- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (4) ع قَالَ: إِذَا کَانَتِ الْمَرْأَةُ طَامِثاً فَلَا تَحِلُّ لَهَا الصَّلَاةُ- وَ عَلَیْهَا أَنْ تَتَوَضَّأَ وُضُوءَ الصَّلَاةِ عِنْدَ وَقْتِ کُلِّ صَلَاةٍ- ثُمَّ تَقْعُدُ فِی مَوْضِعٍ طَاهِرٍ- فَتَذْکُرُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تُسَبِّحُهُ وَ تُهَلِّلُهُ وَ تَحْمَدُهُ- کَمِقْدَارِ صَلَاتِهَا ثُمَّ تَفْرُغُ لِحَاجَتِهَا.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مَحَلِّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (5).
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "وقتی زن در حالت حیض است، نماز برای او جایز نیست. اما باید در وقت هر نماز وضوی نماز بگیرد، سپس در مکانی پاک بنشیند و خداوند عز و جل را یاد کند و او را تسبیح و تهلیل و حمد بگوید به اندازه ی نماز خود، سپس به کارهای خود بپردازد."
ص: 386
(1) 15 بَابُ کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِهِ
******
ترجمه:
باب کیفیت وضو و مجموعه ای از احکام آن.
1020- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ أَبِی دَاوُدَ جَمِیعاً عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ أَبِی کَانَ یَقُولُ إِنَّ لِلْوُضُوءِ حَدّاً مَنْ تَعَدَّاهُ لَمْ یُؤْجَرْ- وَ کَانَ أَبِی یَقُولُ إِنَّمَا یَتَلَدَّدُ (3)- فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَ مَا حَدُّهُ- قَالَ تَغْسِلُ وَجْهَکَ وَ یَدَیْکَ- وَ تَمْسَحُ رَأْسَکَ وَ رِجْلَیْکَ (4).
******
ترجمه:
از داود بن فرقد نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) شنیدم که فرمود: پدرم می فرمود: وضو حد و اندازه ای دارد که هر کس از آن تجاوز کند، اجری نخواهد برد و پدرم می فرمود: فقط خود را دچار تردید می کند. مردی به او گفت: حد وضو چیست؟ امام فرمود: صورت و دستانت را بشویی و سر و پایت را مسح کنی."
در حاشیه ی نسخه ی دوم آمده: مراد این است که هر کس از حد وضو تجاوز کند، خود را در حیرت و تردید و زحمت قرار می دهد بدون اجر، زیرا مأمور نشده به بیش از آنچه که نامش شستن و مسح کردن است.
1021- 2- (5) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع أَ لَا أَحْکِی لَکُمْ وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَقُلْنَا (6) بَلَی فَدَعَا بِقَعْبٍ فِیهِ شَیْ ءٌ مِنْ مَاءٍ- فَوَضَعَهُ بَیْنَ یَدَیْهِ ثُمَّ حَسَرَ عَنْ ذِرَاعَیْهِ- ثُمَّ غَمَسَ فِیهِ کَفَّهُ الْیُمْنَی- ثُمَّ قَالَ هَکَذَا (7) إِذَا کَانَتِ الْکَفُّ طَاهِرَةً- ثُمَّ غَرَفَ مِلْأَهَا مَاءً- فَوَضَعَهَا عَلَی جَبِینِهِ (8) ثُمَّ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ وَ سَدَلَهُ (9) عَلَی أَطْرَافِ لِحْیَتِهِ ثُمَّ أَمَرَّ یَدَهُ عَلَی وَجْهِهِ- وَ ظَاهِرِ
ص: 387
جَبِینِهِ مَرَّةً وَاحِدَةً- ثُمَّ غَمَسَ یَدَهُ الْیُسْرَی فَغَرَفَ بِهَا مِلْأَهَا- ثُمَّ وَضَعَهُ عَلَی مِرْفَقِهِ الْیُمْنَی- فَأَمَرَّ کَفَّهُ عَلَی سَاعِدِهِ حَتَّی جَرَی الْمَاءُ عَلَی أَطْرَافِ أَصَابِعِهِ- ثُمَّ غَرَفَ بِیَمِینِهِ مِلْأَهَا- فَوَضَعَهُ عَلَی مِرْفَقِهِ الْیُسْرَی- فَأَمَرَّ کَفَّهُ عَلَی سَاعِدِهِ- حَتَّی جَرَی الْمَاءُ عَلَی أَطْرَافِ أَصَابِعِهِ- وَ مَسَحَ مُقَدَّمَ رَأْسِهِ وَ ظَهْرَ قَدَمَیْهِ- بِبِلَّةِ یَسَارِهِ وَ بَقِیَّةِ بِلَّةِ یُمْنَاهُ قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع- إِنَّ اللَّهَ وَتْرٌ یُحِبُّ الْوَتْرَ- فَقَدْ یُجْزِیکَ مِنَ الْوُضُوءِ ثَلَاثُ غُرُفَاتٍ وَاحِدَةٌ لِلْوَجْهِ وَ اثْنَتَانِ لِلذِّرَاعَیْنِ- وَ تَمْسَحُ بِبِلَّةِ یُمْنَاکَ نَاصِیَتَکَ- وَ مَا بَقِیَ مِنْ بِلَّةِ یَمِینِکَ ظَهْرَ قَدَمِکَ الْیُمْنَی- وَ تَمْسَحُ بِبِلَّةِ یَسَارِکَ ظَهْرَ قَدَمِکَ الْیُسْرَی- قَالَ زُرَارَةُ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع- سَأَلَ رَجُلٌ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع عَنْ وُضُوءِ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَحَکَی لَهُ مِثْلَ ذَلِکَ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا إِلَّا أَنَّهُ قَالَ- وَ مَسَحَ عَلَی مُقَدَّمِ رَأْسِهِ وَ ظَهْرِ قَدَمَیْهِ (بِبِلَّةِ بَقِیَّةِ مَائِهِ) (1)- وَ لَمْ یَزِدْ عَلَی ذَلِکَ (2)
******
ترجمه:
از زراره نقل شده که امام باقر (ع) فرمودند: "آیا وضوی پیامبر (ص) را برای شما بیان نکنم؟" پس گفتیم: "بله." او یک کاسه آب خواست و آن را در مقابل خود گذاشت، سپس آستین هایش را بالا زد. سپس دست راست خود را در آن فرو برد و گفت: "وقتی دست پاک است، اینگونه." سپس با دست پر از آب آن را بر پیشانی خود گذاشت و گفت: "به نام خدا." و آن را بر اطراف ریش خود ریخت، سپس دست خود را بر روی صورتش و پیشانی خود عبور داد، یک بار. سپس دست چپ خود را فرو برد و با آن آب گرفت و بر آرنج راستش گذاشت و دستش را تا جایی که آب به انتهای انگشتانش برسد، عبور داد. سپس با دست راست آب گرفت و بر آرنج چپش گذاشت و دستش را تا جایی که آب به انتهای انگشتانش برسد، عبور داد. و با دست چپ و با باقیمانده آب دست راستش خود جلو سرش و روی پاهایش را مسح کرد. سپس امام باقر (ع) فرمود: "خداوند فرد است و فرد را دوست دارد. بنابراین سه مرتبه آب گرفتن برای وضو کافی است؛ یکی برای صورت، دو تا برای دست ها. و با باقیمانده آب دست راستت جلوی سرت را مسح می کنی و با باقیمانده آب دست راستت روی پای راستت و با باقیمانده آب دست چپت روی پای چپت را مسح می کنی."
1022- 3- (3) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ بُکَیْرٍ أَنَّهُمَا سَأَلَا أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ وُضُوءِ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَدَعَا بِطَشْتٍ أَوْ تَوْرٍ فِیهِ مَاءٌ- فَغَمَسَ (4) یَدَهُ الْیُمْنَی فَغَرَفَ بِهَا غُرْفَةً- فَصَبَّهَا عَلَی وَجْهِهِ فَغَسَلَ بِهَا وَجْهَهُ ثُمَّ غَمَسَ کَفَّهُ الْیُسْرَی فَغَرَفَ بِهَا غُرْفَةً فَأَفْرَغَ عَلَی ذِرَاعِهِ الْیُمْنَی- فَغَسَلَ بِهَا ذِرَاعَهُ مِنَ الْمِرْفَقِ إِلَی الْکَفِّ- لَا یَرُدُّهَا إِلَی الْمِرْفَقِ- ثُمَّ غَمَسَ کَفَّهُ الْیُمْنَی- فَأَفْرَغَ بِهَا عَلَی ذِرَاعِهِ الْیُسْرَی مِنَ الْمِرْفَقِ- وَ صَنَعَ بِهَا مِثْلَ مَا صَنَعَ بِالْیُمْنَی- ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ وَ قَدَمَیْهِ بِبَلَلِ کَفِّهِ- لَمْ یُحْدِثْ لَهُمَا مَاءً جَدِیداً- ثُمَ
ص: 388
قَالَ وَ لَا یُدْخِلُ أَصَابِعَهُ تَحْتَ الشِّرَاکِ- قَالَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ- فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ (1)- فَلَیْسَ لَهُ أَنْ یَدَعَ شَیْئاً مِنْ وَجْهِهِ إِلَّا غَسَلَهُ- وَ أَمَرَ بِغَسْلِ الْیَدَیْنِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ- فَلَیْسَ لَهُ أَنْ یَدَعَ مِنْ یَدَیْهِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ شَیْئاً إِلَّا غَسَلَهُ- لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ (2)- ثُمَّ قَالَ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ (3)- فَإِذَا مَسَحَ بِشَیْ ءٍ مِنْ رَأْسِهِ أَوْ بِشَیْ ءٍ مِنْ قَدَمَیْهِ مَا بَیْنَ الْکَعْبَیْنِ إِلَی أَطْرَافِ الْأَصَابِعِ فَقَدْ أَجْزَأَهُ- قَالَ فَقُلْنَا أَیْنَ الْکَعْبَانِ- قَالَ هَاهُنَا یَعْنِی الْمَفْصِلَ دُونَ عَظْمِ السَّاقِ- فَقُلْنَا هَذَا مَا هُوَ فَقَالَ هَذَا مِنْ عَظْمِ السَّاقِ- وَ الْکَعْبُ أَسْفَلُ مِنْ ذَلِکَ- فَقُلْنَا أَصْلَحَکَ اللَّهُ- فَالْغُرْفَةُ الْوَاحِدَةُ تُجْزِی لِلْوَجْهِ وَ غُرْفَةٌ لِلذِّرَاعِ- قَالَ نَعَمْ إِذَا بَالَغْتَ فِیهَا- وَ الثِّنْتَانِ تَأْتِیَانِ عَلَی ذَلِکَ کُلِّهِ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ نَحْوَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَوْرَدَ مِنْهُ حُکْمَ الْمَسْحِ فِی بَابِهِ وَ حَذَفَ بَاقِیَهُ مَعَ التَّنْبِیهِ عَلَیْهِ (4).
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5)
أَقُولُ: الْمُرَادُ مِنَ الثِّنْتَیْنِ غُرْفَةُ الْوَجْهِ وَ غُرْفَةُ الذِّرَاعِ وَ اللَّامُ لِلْعَهْدِ الذِّکْرِیِّ وَ لَا أَقَلَّ مِنَ الِاحْتِمَالِ فَلَا دَلَالَةَ فِیهِ عَلَی اسْتِحْبَابِ التَّثْنِیَةِ.
******
ترجمه:
از زراره و بکیر نقل شده که از امام باقر (ع) درباره وضوی رسول خدا (ص) پرسیدند. امام باقر (ع) یک طشت یا ظرفی که در آن آب بود خواست. دست راست خود را در آن فرو برد و یک مشت آب گرفت و بر صورت خود ریخت و آن را شست. سپس دست چپ خود را در آب فرو برد و یک مشت آب گرفت و بر آرنج راستش ریخت و آن را از آرنج تا کف دست شست، بدون اینکه آب را به آرنج بازگرداند. سپس دست راست خود را در آب فرو برد و بر آرنج چپش ریخت و همان کار را که با دست راست انجام داده بود، انجام داد. سپس سر و پای خود را با رطوبت دستش مسح کرد بدون اینکه آب جدیدی استفاده کند. امام باقر (ع) فرمود: "خداوند می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید، هنگامی که به نماز می ایستید، صورت ها و دست های خود را بشویید." پس نباید چیزی از صورت خود را باقی بگذارد مگر اینکه آن را شسته باشد. و باید دست ها را تا آرنج بشوید. سپس خداوند می فرماید: "سرها و پاهایتان را تا قوزک ها مسح کنید." پس اگر چیزی از سر یا پاها را بین قوزک ها تا نوک انگشتان مسح کند، کافی است. سپس پرسیدیم: قوزک ها کجا هستند؟ فرمود: اینجا، یعنی مفصل پایین تر از استخوان ساق. سپس گفتیم: این چیست؟ فرمود: این از استخوان ساق است و قوزک پایین تر از آن است. سپس گفتیم: خداوند تو را اصلاح کند، آیا یک مشت آب برای صورت و یک مشت برای دست ها کافی است؟ فرمود: بله، اگر در آن افراط کنید و دو مشت کافی است."
می گویم : مراد از "الثِّنْتَیْنِ" یک مشت آب برای صورت و یک مشت آب برای دست ها است و حرف "لام" به معنای عهد ذکری است و کمتر از احتمال نیست، بنابراین دلالتی بر استحباب تثنیه (تکرار) ندارد.
1023- 4- (6) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع (قَالَ) (7) قَالَ: أَ لَا أَحْکِی لَکُمْ وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ
ص: 389
ص- فَأَخَذَ بِکَفِّهِ الْیُمْنَی کَفّاً مِنْ مَاءٍ فَغَسَلَ بِهِ وَجْهَهُ ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِهِ الْیُسْرَی کَفّاً (1)- فَغَسَلَ بِهِ یَدَهُ الْیُمْنَی- ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِهِ الْیُمْنَی کَفّاً مِنْ مَاءٍ- فَغَسَلَ بِهِ یَدَهُ الْیُسْرَی- ثُمَّ مَسَحَ بِفَضْلِ یَدَیْهِ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ.
******
ترجمه:
از بکیر بن اعین از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "آیا وضوی پیامبر (ص) را برای شما بیان نکنم؟" سپس با دست راست خود یک کف آب گرفت و با آن صورت خود را شست. سپس با دست چپ خود یک کف آب گرفت و با آن دست راست خود را شست. سپس با دست راست خود یک کف آب گرفت و با آن دست چپ خود را شست. سپس با باقی مانده دست هایش سر و پاهای خود را مسح کرد."
1024- 5- (2) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ: لَمَّا أُسْرِیَ بِی إِلَی السَّمَاءِ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیَّ یَا مُحَمَّدُ ادْنُ مِنْ صَادٍ- فَاغْسِلْ مَسَاجِدَکَ وَ طَهِّرْهَا وَ صَلِّ لِرَبِّکَ- فَدَنَا رَسُولُ اللَّهِ ص مِنْ صَادٍ- وَ هُوَ مَاءٌ یَسِیلُ مِنْ سَاقِ الْعَرْشِ الْأَیْمَنِ- فَتَلَقَّی رَسُولُ اللَّهِ ص الْمَاءَ بِیَدِهِ الْیُمْنَی- فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ صَارَ الْوُضُوءُ بِالْیَمِینِ- ثُمَّ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنِ اغْسِلْ وَجْهَکَ- فَإِنَّکَ تَنْظُرُ إِلَی عَظَمَتِی- ثُمَّ اغْسِلْ ذِرَاعَیْکَ الْیُمْنَی وَ الْیُسْرَی فَإِنَّکَ تَلَقَّی بِیَدَیْکَ کَلَامِی- ثُمَّ امْسَحْ رَأْسَکَ بِفَضْلِ مَا بَقِیَ فِی یَدِکَ مِنَ الْمَاءِ- وَ رِجْلَیْکَ إِلَی کَعْبَیْکَ- فَإِنِّی أُبَارِکُ عَلَیْکَ- وَ أُوطِئُکَ مَوْطِئاً لَمْ یَطَأْهُ أَحَدٌ غَیْرُکَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ کَمَا یَأْتِی فِی کَیْفِیَّةِ الصَّلَاةِ (3).
******
ترجمه:
از عمر بن اذینه از امام صادق (ع) نقل شده که رسول الله (ص) فرمود: "زمانی که به آسمان برده شدم، خداوند به من وحی کرد: 'ای محمد، به صاد نزدیک شو و مساجد خود را بشوی و پاک کن و برای پروردگارت نماز بخوان.' رسول الله (ص) به صاد نزدیک شد و آن آبی بود که از ساق راست عرش جاری می شد. پیامبر (ص) با دست راست خود آب را گرفت و به همین دلیل وضو با دست راست انجام می شود. سپس خداوند به او وحی کرد که صورتت را بشوی، زیرا به عظمت من نگاه می کنی. سپس دستانت را بشوی، زیرا با دستانت کلام من را دریافت می کنی. سپس سر و پاهایت را با رطوبت باقی مانده در دستت مسح کن، زیرا من برکت می دهم و تو را به جایی می برم که هیچ کس جز توپا نگذاشته است."
1025- 6- (4) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبَانٍ وَ جَمِیلٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: حَکَی لَنَا أَبُو جَعْفَرٍ ع وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَدَعَا بِقَدَحٍ (5) فَأَخَذَ کَفّاً مِنْ مَاءٍ- فَأَسْدَلَهُ عَلَی وَجْهِهِ (6)- ثُمَّ مَسَحَ وَجْهَهُ مِنَ الْجَانِبَیْنِ جَمِیعاً- ثُمَّ أَعَادَ یَدَهُ الْیُسْرَی فِی الْإِنَاءِ- فَأَسْدَلَهَا عَلَی یَدِهِ الْیُمْنَی- ثُمَّ مَسَحَ جَوَانِبَهَا- ثُمَ
ص: 390
أَعَادَ الْیُمْنَی فِی الْإِنَاءِ- فَصَبَّهَا عَلَی الْیُسْرَی- ثُمَّ صَنَعَ بِهَا کَمَا صَنَعَ بِالْیُمْنَی- ثُمَّ مَسَحَ بِمَا بَقِیَ فِی یَدِهِ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ- وَ لَمْ یُعِدْهُمَا فِی الْإِنَاءِ.
******
ترجمه:
از زراره نقل شده که گفت: امام باقر (ع) وضوی رسول خدا (ص) را برای ما بیان کرد. او یک قدح آب خواست، سپس یک کف آب گرفت و بر صورتش ریخت، سپس صورتش را از دو طرف با هم مسح کرد. سپس دست چپش را دوباره در آب فرو برد و آن را بر دست راستش ریخت و دو طرف آن را مسح کرد. سپس دست راستش را در آب فرو برد و آن را بر دست چپش ریخت و همان کاری را که با دست راست انجام داده بود، انجام داد. سپس با باقی مانده آب در دستش، سر و پاهایش را مسح کرد، بدون اینکه آن ها را دوباره در آب فرو برد.
1026- 7- (1) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ یُونُسَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: یَأْخُذُ أَحَدُکُمُ الرَّاحَةَ مِنَ الدُّهْنِ- فَیَمْلَأُ بِهَا جَسَدَهُ وَ الْمَاءُ أَوْسَعُ- أَ لَا أَحْکِی لَکُمْ وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ ص- قُلْتُ بَلَی قَالَ فَأَدْخَلَ یَدَهُ فِی الْإِنَاءِ- وَ لَمْ یَغْسِلْ یَدَهُ فَأَخَذَ کَفّاً مِنْ مَاءٍ- فَصَبَّهُ عَلَی وَجْهِهِ ثُمَّ مَسَحَ جَانِبَیْهِ حَتَّی مَسَحَهُ کُلَّهُ- ثُمَّ أَخَذَ کَفّاً آخَرَ بِیَمِینِهِ- فَصَبَّهُ عَلَی یَسَارِهِ ثُمَّ غَسَلَ بِهِ ذِرَاعَهُ الْأَیْمَنَ- ثُمَّ أَخَذَ کَفّاً آخَرَ فَغَسَلَ بِهِ ذِرَاعَهُ الْأَیْسَرَ ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ بِمَا بَقِیَ فِی یَدَیْهِ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "یکی از شما روغنی را در دست خود می گیرد و با آن بدن خود را پر می کند و آب وسیع تر است. آیا وضوی پیامبر (ص) را برای شما بیان نکنم؟" گفتم: "بله." فرمود: "دست خود را در آب فرو برد و آن را نشست. سپس یک کف آب گرفت و بر صورت خود ریخت و دو طرف آن را مسح کرد تا اینکه همه ی آن را مسح کرد. سپس با دست راست خود یک کف آب دیگر گرفت و آن را بر دست چپ خود ریخت و با آن دست راست خود را شست. سپس یک کف آب دیگر گرفت و با آن دست چپ خود را شست. سپس سر و پاهای خود را با باقی مانده آب در دستش مسح کرد."
1027- 8- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ وَ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ قَالَ: وَضَّأْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع بِجَمْعٍ- وَ قَدْ بَالَ فَنَاوَلْتُهُ مَاءً فَاسْتَنْجَی ثُمَّ صَبَبْتُ عَلَیْهِ کَفّاً- فَغَسَلَ بِهِ وَجْهَهُ وَ کَفّاً غَسَلَ بِهِ ذِرَاعَهُ الْأَیْمَنَ- وَ کَفّاً غَسَلَ بِهِ ذِرَاعَهُ الْأَیْسَرَ- ثُمَّ مَسَحَ بِفَضْلَةِ النَّدَی رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ.
وَ
رَوَاهُ أَیْضاً فِی مَوْضِعَیْنِ آخَرَیْنِ مِثْلَهُ مَتْناً وَ سَنَداً إِلَّا أَنَّهُ قَالَ" ثُمَّ أَخَذَ کَفّاً" بَدَلَ" ثُمَّ صَبَبْتُ عَلَیْهِ کَفّاً" (3)
******
ترجمه:
از ابو عبیده حذاء نقل شده که گفت: "امام باقر (ع) را در جمَع وضو دادم. او ادرار کرده بود، من به او آب دادم و او استنجا (پاک کردن) کرد. سپس من یک کف آب به او ریختم و او با آن صورتش را شست. یک کف آب دیگر برای شستن دست راستش و یک کف آب دیگر برای شستن دست چپش گرفت و سپس با باقی مانده رطوبت سر و پاهایش را مسح کرد."
1028- 9- (4) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَمْزَةَ وَ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُیَسِّرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَ لَا أَحْکِی لَکُمْ وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ ص- ثُمَّ أَخَذَ کَفّاً مِنْ مَاءٍ فَصَبَّهَا عَلَی
ص: 391
وَجْهِهِ- ثُمَّ أَخَذَ کَفّاً فَصَبَّهَا عَلَی ذِرَاعِهِ- ثُمَّ أَخَذَ کَفّاً آخَرَ فَصَبَّهَا عَلَی ذِرَاعِهِ الْأُخْرَی- ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ وَ قَدَمَیْهِ- ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی ظَهْرِ الْقَدَمِ- ثُمَّ قَالَ هَذَا هُوَ الْکَعْبُ- قَالَ وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی أَسْفَلِ الْعُرْقُوبِ (1)- ثُمَّ قَالَ إِنَّ هَذَا هُوَ الظُّنْبُوبُ (2).
******
ترجمه:
از میسر از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "آیا وضوی رسول خدا (ص) را برای شما بیان نکنم؟" سپس یک کف آب گرفت و آن را بر صورتش ریخت، سپس یک کف آب دیگر گرفت و آن را بر دستش ریخت و دست دیگرش را شست. سپس سر و پاهایش را مسح کرد. سپس دستش را بر روی پا گذاشت و گفت: "این قوزک است." سپس به پایین تر از پاشنه اشاره کرد و گفت: "این استخوان ساق است."
1029- 10- (3) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ فَضَالَةَ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: حَکَی لَنَا أَبُو جَعْفَرٍ ع وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَدَعَا بِقَدَحٍ مِنْ مَاءٍ- فَأَدْخَلَ یَدَهُ الْیُمْنَی فَأَخَذَ کَفّاً مِنْ مَاءٍ- فَأَسْدَلَهَا عَلَی وَجْهِهِ مِنْ أَعْلَی الْوَجْهِ- ثُمَّ مَسَحَ بِیَدِهِ الْجَانِبَیْنِ جَمِیعاً- ثُمَّ أَعَادَ الْیُسْرَی فِی الْإِنَاءِ- فَأَسْدَلَهَا عَلَی الْیُمْنَی ثُمَّ مَسَحَ جَوَانِبَهَا- ثُمَّ أَعَادَ الْیُمْنَی فِی الْإِنَاءِ- ثُمَّ صَبَّهَا عَلَی الْیُسْرَی فَصَنَعَ بِهَا کَمَا صَنَعَ بِالْیُمْنَی- ثُمَّ مَسَحَ بِبِلَّةِ (4) مَا بَقِیَ فِی یَدَیْهِ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ- وَ لَمْ یُعِدْهُمَا فِی الْإِنَاءِ.
******
ترجمه:
از زراره بن اعین نقل شده که گفت: "امام باقر (ع) وضوی رسول خدا (ص) را برای ما بیان کرد. او یک قدح آب خواست، سپس دست راست خود را در آب فرو برد و یک کف آب گرفت و آن را از بالای صورتش بر صورتش ریخت. سپس با دست خود دو طرف صورتش را مسح کرد. سپس دست چپش را در آب فرو برد و آن را بر دست راستش ریخت و دو طرف آن را مسح کرد. سپس دست راستش را دوباره در آب فرو برد و آن را بر دست چپش ریخت و همان کاری را که با دست راست انجام داده بود، انجام داد. سپس با رطوبت باقی مانده در دستش، سر و پاهایش را مسح کرد، بدون اینکه آن ها را دوباره در آب فرو برد.
1030- 11- (5) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ بُکَیْرٍ وَ زُرَارَةَ ابْنَیْ أَعْیَنَ أَنَّهُمَا سَأَلَا أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ وُضُوءِ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَدَعَا بِطَشْتٍ أَوْ بِتَوْرٍ فِیهِ مَاءٌ فَغَسَلَ کَفَّیْهِ- ثُمَّ غَمَسَ کَفَّهُ الْیُمْنَی فِی التَّوْرِ- فَغَسَلَ وَجْهَهُ بِهَا- وَ اسْتَعَانَ بِیَدِهِ الْیُسْرَی بِکَفِّهِ عَلَی غَسْلِ وَجْهِهِ- ثُمَّ غَمَسَ کَفَّهُ الْیُمْنَی فِی الْمَاءِ فَاغْتَرَفَ بِهَا مِنَ الْمَاءِ- فَغَسَلَ یَدَهُ الْیُمْنَی مِنَ الْمِرْفَقِ إِلَی الْأَصَابِعِ- لَا یَرُدُّ الْمَاءَ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ- ثُمَّ غَمَسَ کَفَّهُ الْیُمْنَی
ص: 392
فِی الْمَاءِ فَاغْتَرَفَ بِهَا مِنَ الْمَاءِ- فَأَفْرَغَهُ عَلَی یَدِهِ الْیُسْرَی مِنَ الْمِرْفَقِ إِلَی الْکَفِّ- لَا یَرُدُّ الْمَاءَ إِلَی الْمِرْفَقِ- کَمَا صَنَعَ بِالْیُمْنَی- ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ وَ قَدَمَیْهِ إِلَی الْکَعْبَیْنِ بِفَضْلِ کَفَّیْهِ لَمْ یُجَدِّدْ مَاءً.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ مَعَ اخْتِلَافٍ فِی الْأَلْفَاظِ کَمَا مَرَّ (1) وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
******
ترجمه:
از بکیر و زراره بن اعین نقل شده که از امام باقر (ع) درباره وضوی رسول خدا (ص) پرسیدند. امام باقر (ع) یک طشت یا ظرفی که در آن آب بود خواست، سپس دست هایش را شست. سپس دست راست خود را در آب فرو برد و با آن صورتش را شست و با دست چپ خود به شستن صورتش کمک کرد. سپس دست راست خود را در آب فرو برد و با آن آب برداشت و دست راستش را از آرنج تا انگشتان شست، بدون اینکه آب را به سمت آرنج برگرداند. سپس دست راست خود را دوباره در آب فرو برد و با آن آب برداشت و بر دست چپ خود ریخت و آن را از آرنج تا کف دست شست، همانطور که با دست راست انجام داده بود. سپس سر و پاهای خود را تا قوزک ها با باقی مانده آب در دست هایش مسح کرد، بدون اینکه آب جدیدی بیاورد.
1031- 12- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یُحَدِّثُ النَّاسَ بِمَکَّةَ فِی حَدِیثٍ- أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لِلثَّقَفِیِّ قَبْلَ أَنْ یَسْأَلَهُ- أَمَا أَنَّکَ جِئْتَ تَسْأَلُنِی عَنْ وُضُوئِکَ- وَ صَلَاتِکَ وَ مَا لَکَ فِیهِمَا- فَاعْلَمْ أَنَّکَ إِذَا ضَرَبْتَ یَدَکَ فِی الْمَاءِ- وَ قُلْتَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ تَنَاثَرَتِ الذُّنُوبُ الَّتِی اکْتَسَبَتْهَا یَدَاکَ- فَإِذَا غَسَلْتَ وَجْهَکَ تَنَاثَرَتِ الذُّنُوبُ- الَّتِی اکْتَسَبَتْهَا عَیْنَاکَ بِنَظَرِهِمَا- وَ فُوکَ بِلَفْظِهِ- فَإِذَا غَسَلْتَ ذِرَاعَیْکَ تَنَاثَرَتِ الذُّنُوبُ عَنْ یَمِینِکَ وَ شِمَالِکَ فَإِذَا مَسَحْتَ رَأْسَکَ وَ قَدَمَیْکَ تَنَاثَرَتِ الذُّنُوبُ الَّتِی مَشَیْتَ إِلَیْهَا عَلَی قَدَمَیْکَ- فَهَذَا لَکَ فِی وُضُوئِکَ- فَإِذَا قُمْتَ إِلَی الصَّلَاةِ- وَ تَوَجَّهْتَ وَ قَرَأْتَ أُمَّ الْکِتَابِ- وَ مَا تَیَسَّرَ لَکَ مِنَ السُّوَرِ- ثُمَّ رَکَعْتَ فَأَتْمَمْتَ رُکُوعَهَا- وَ سُجُودَهَا وَ تَشَهَّدْتَ وَ سَلَّمْتَ- غُفِرَ (3) لَکَ کُلُّ ذَنْبٍ فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الصَّلَاةِ- الَّتِی قَدَّمْتَهَا إِلَی الصَّلَاةِ الْمُؤَخَّرَةِ فَهَذَا لَکَ فِی صَلَاتِکَ.
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ نَحْوَهُ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ یَذْکُرْ ثَوَابَ الصَّلَاةِ (4).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمَجَالِسِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ الصَّائِغِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (5).
ص: 393
******
ترجمه:
از محمد بن قیس نقل شده که گفت: "امام باقر (ع) در مکه برای مردم حدیثی بیان می کرد و فرمود که رسول الله (ص) به ثقفی فرمود: 'قبل از اینکه بپرسید، بدان که آمدی تا از وضو و نماز و پاداش آن ها بپرسی. پس بدان که هرگاه دستانت را در آب فرو می کنی و می گویی بسم الله الرحمن الرحیم، گناهان دستانت ریخته می شود. و هرگاه صورتت را می شویی، گناهان چشمانت که با نگاه کردن کسب کرده ای، و دهانت که با گفتار کسب کرده ای، می ریزند. و هرگاه دستانت را می شویی، گناهان دست راست و چپت می ریزند. و هرگاه سر و پاهایت را مسح می کنی، گناهانی که با پاهایت به سویشان رفته ای، می ریزند. این است برایت در وضویت. و هرگاه به نماز می ایستی و رو می کنی و فاتحه الکتاب و هر سوره ای که برایت میسر است، می خوانی، سپس رکوع و سجودت را کامل می کنی و تشهد و سلام می دهی، تمام گناهانت بین این نماز و نماز قبلی ات بخشیده می شوند. این است برایت در نمازت.'"
1032- 13- (1) وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ فِی کِتَابِ الْعِلَلِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی (2) عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثِ الْعِلَلِ إِنَّمَا وَجَبَ الْوُضُوءُ عَلَی الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ- وَ مَسْحُ (3) الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ (4)- لِأَنَّ الْعَبْدَ إِذَا قَامَ بَیْنَ یَدَیِ الْجَبَّارِ- فَإِنَّمَا (5) یَنْکَشِفُ مِنْ جَوَارِحِهِ- وَ یَظْهَرُ مَا وَجَبَ فِیهِ الْوُضُوءُ- وَ ذَلِکَ أَنَّهُ بِوَجْهِهِ (یَسْتَقْبِلُ وَ) (6) یَسْجُدُ وَ یَخْضَعُ- وَ بِیَدِهِ یَسْأَلُ وَ یَرْغَبُ- وَ یَرْهَبُ وَ یَتَبَتَّلُ (7) (8)- وَ بِرَأْسِهِ یَسْتَقْبِلُهُ فِی رُکُوعِهِ وَ سُجُودِهِ- وَ بِرِجْلَیْهِ یَقُومُ وَ یَقْعُدُ- وَ إِنَّمَا وَجَبَ الْغَسْلُ عَلَی الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ- وَ الْمَسْحُ عَلَی الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ- وَ لَمْ یُجْعَلْ غَسْلًا کُلُّهُ- وَ لَا مَسْحاً کُلُّهُ لِعِلَلٍ شَتَّی- مِنْهَا أَنَّ الْعِبَادَةَ الْعُظْمَی (9) إِنَّمَا هِیَ الرُّکُوعُ وَ السُّجُودُ- وَ إِنَّمَا یَکُونُ الرُّکُوعُ وَ السُّجُودُ بِالْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ- لَا بِالرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ- وَ مِنْهَا أَنَّ الْخَلْقَ- لَا یُطِیقُونَ فِی کُلِّ وَقْتٍ غَسْلَ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ- وَ یَشْتَدُّ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ فِی الْبَرْدِ- وَ السَّفَرِ وَ الْمَرَضِ وَ (10) اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ- وَ غَسْلُ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ أَخَفُّ مِنْ غَسْلِ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ- وَ إِنَّمَا وُضِعَتِ الْفَرَائِضُ عَلَی قَدْرِ أَقَلِّ النَّاسِ طَاقَةً مِنْ أَهْلِ الصِّحَّةِ- ثُمَّ عُمَّ فِیهَا الْقَوِیُّ وَ الضَّعِیفُ-
ص: 394
وَ مِنْهَا أَنَّ الرَّأْسَ وَ الرِّجْلَیْنِ- لَیْسَ هُمَا فِی کُلِّ وَقْتٍ بَادِیَانِ- وَ ظَاهِرَانِ کَالْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ لِمَوْضِعِ الْعِمَامَةِ وَ الْخُفَّیْنِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ.
******
ترجمه:
فضل بن شاذان از امام رضا (ع) در حدیث علت ها نقل کرده است که: "وجوب وضو بر صورت و دست ها و مسح سر و پاها به این دلیل است که وقتی بنده در برابر جبار می ایستد، آنچه که باید وضو بگیرد از اعضای بدنش آشکار می شود. زیرا با صورت خود به سوی او می نگرد و سجده و خضوع می کند، و با دستانش از او می طلبد و رغبت می ورزد، و ترس و تبتل (قطع علایق دنیوی) می کند، و با سرش به سوی او در رکوع و سجده می رود، و با پاهایش می ایستد و می نشیند. وجوب غسل بر صورت و دست ها و مسح بر سر و پاها به دلیل علل مختلفی قرار داده شده و نه همه آن ها غسل و نه همه آن ها مسح باشد. از جمله این که عبادت بزرگتر که رکوع و سجود است، با صورت و دست ها انجام می شود و نه با سر و پاها. همچنین مردم نمی توانند در هر وقت سر و پاها را بشویند، و این در سرما، سفر، بیماری، شب و روز سخت خواهد بود. و شستن صورت و دست ها ازشستن سر و پاها سبکتر است. و فرائض به اندازه توانایی کمتر مردم از اهل صحت وضع شده است، سپس در آن شامل قوی و ضعیف شده است. و همچنین سر و پاها همیشه مانند صورت و دست ها آشکار نیستند به دلیل موقعیت عمامه و خفین (جوراب و کفش) و غیره."
1033- 14- (1) وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی الْمَأْمُونِ- أَنَّ مَحْضَ الْإِسْلَامِ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ الْوُضُوءُ کَمَا أَمَرَ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ- غَسْلُ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ إِلَی (2) الْمِرْفَقَیْنِ- وَ مَسْحُ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ مَرَّةً وَاحِدَةً.
******
ترجمه:
فضل بن شاذان از امام رضا (ع) نقل کرده است که به مأمون نوشت: "محض اسلام، گواهی به این است که هیچ الهی جز خداوند وجود ندارد... سپس وضو همانگونه که خداوند در کتابش امر کرده است، شستن صورت و دست ها تا آرنج ها و مسح سر و پاها یک بار."
1034- 15- (3) وَ فِی الْعِلَلِ وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا ع فِی جَوَابِ مَسَائِلِهِ وَ عِلَّةُ الْوُضُوءِ الَّتِی مِنْ أَجْلِهَا وَجَبَ غَسْلُ الْوَجْهِ وَ الذِّرَاعَیْنِ- وَ مَسْحُ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ- فَلِقِیَامِهِ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ اسْتِقْبَالِهِ إِیَّاهُ بِجَوَارِحِهِ الظَّاهِرَةِ- وَ مُلَاقَاتِهِ بِهَا الْکِرَامَ الْکَاتِبِینَ- فَیَغْسِلُ الْوَجْهَ لِلسُّجُودِ وَ الْخُضُوعِ- وَ یَغْسِلُ الْیَدَیْنِ لِیَقْلِبَهُمَا- وَ یَرْغَبَ بِهِمَا وَ یَرْهَبَ- وَ یَتَبَتَّلَ وَ مَسْحُ الرَّأْسِ وَ الْقَدَمَیْنِ لِأَنَّهُمَا ظَاهِرَانِ مَکْشُوفَانِ- یَسْتَقْبِلُ بِهِمَا فِی کُلِّ حَالاتِهِ- وَ لَیْسَ فِیهِمَا مِنَ الْخُضُوعِ وَ التَّبَتُّلِ مَا فِی الْوَجْهِ وَ الذِّرَاعَیْنِ.
******
ترجمه:
از محمد بن سنان از امام رضا (ع) در پاسخ به مسائلش و علت وضو که به خاطر آن باید صورت و دست ها را شست و سر و پاها را مسح کرد، نقل شده است: "برای ایستادن در برابر خداوند عز و جل و استقبال از او با جوارح ظاهر و ملاقات با کرام کاتبین (فرشتگان نویسنده اعمال). صورت را برای سجده و خضوع شستن، و دست ها را برای دراز کردن و طلب کردن و ترسیدن و تبتل (قطع علایق دنیوی)، و مسح سر و پاها به دلیل اینکه ظاهر و آشکار هستند و در همه حال با آن ها استقبال می شود و در آن ها خضوع و تبوتل مثل صورت و دست ها نیست."
1035- 16- (4) وَ فِی الْعِلَلِ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْیَهُودِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- فَسَأَلُوهُ عَنْ مَسَائِلَ- وَ کَانَ فِیمَا سَأَلُوهُ أَخْبِرْنَا یَا مُحَمَّدُ- لِأَیِّ عِلَّةٍ تُوَضَّأُ هَذِهِ الْجَوَارِحُ الْأَرْبَعُ- وَ هِیَ أَنْظَفُ الْمَوَاضِعِ فِی الْجَسَدِ- فَقَالَ النَّبِیُّ ص لَمَّا أَنْ وَسْوَسَ الشَّیْطَانُ إِلَی آدَمَ ع- دَنَا مِنَ الشَّجَرَةِ فَنَظَرَ إِلَیْهَا- فَذَهَبَ مَاءُ وَجْهِهِ ثُمَّ قَامَ وَ مَشَی إِلَیْهَا- وَ هِیَ أَوَّلُ قَدَمٍ مَشَتْ إِلَی الْخَطِیئَةِ- ثُمَّ تَنَاوَلَ بِیَدِهِ مِنْهَا مَا عَلَیْهَا- وَ أَکَلَ فَتَطَایَرَ الْحُلِیُّ وَ الْحُلَلُ عَنْ جَسَدِهِ- فَوَضَعَ آدَمُ یَدَهُ عَلَی أُمِّ رَأْسِهِ وَ بَکَی- فَلَمَّا تَابَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَرَضَ
ص: 395
(اللَّهُ) (1) عَلَیْهِ وَ عَلَی ذُرِّیَّتِهِ تَطْهِیرَ (2) هَذِهِ الْجَوَارِحِ الْأَرْبَعِ- (فَأَمَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ) (3) بِغَسْلِ الْوَجْهِ لِمَا نَظَرَ إِلَی الشَّجَرَةِ- وَ أَمَرَهُ بِغَسْلِ الْیَدَیْنِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ لِمَا تَنَاوَلَ بِهِمَا- وَ أَمَرَهُ بِمَسْحِ الرَّأْسِ لِمَا وَضَعَ یَدَهُ عَلَی أُمِّ رَأْسِهِ- وَ أَمَرَهُ بِمَسْحِ الْقَدَمَیْنِ لِمَا مَشَی بِهِمَا إِلَی الْخَطِیئَةِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْفَقِیهِ کَذَلِکَ (4) وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
******
ترجمه:
در کتاب "علل" با اسنادش آمده که گروهی از یهودیان نزد رسول خدا (ص) آمدند و از او درباره مسائل مختلفی پرسیدند. از جمله پرسیدند: "ای محمد، به چه دلیل این چهار عضو پاکترین اعضای بدن است و باید وضو گرفته شود؟" پیامبر (ص) فرمود: "هنگامی که شیطان به آدم (ع) وسوسه کرد، او به درخت نزدیک شد و به آن نگاه کرد. آب رویش از بین رفت، سپس برخاست و به سوی درخت رفت. این اولین قدم بود که به سوی گناه(ترک اولی) برداشته شد. سپس با دستش از آنچه بر درخت بود برداشت و خورد. زینت و لباس هایش از بدنش فرو ریخت. آدم دست خود را بر سرش گذاشت و گریست. وقتی خداوند توبه او را پذیرفت، پاک کردن این چهار عضو را بر او و ذریه اش واجب کرد. پس خداوند عزوجل او را به شستن صورت به خاطر نگاه به درخت، شستن دست ها تا آرنج به خاطر برداشتن از درخت، مسح سر به خاطر گذاشتن دست بر سر و مسح پاها به خاطر رفتن به سوی گناه امر کرد.
1036- 17- (5) وَ رَوَاهُ فِی الْمَجَالِسِ بِالْإِسْنَادِ الْمُشَارِ إِلَیْهِ وَ زَادَ قَالَ: ثُمَّ سَنَّ عَلَی أُمَّتِیَ الْمَضْمَضَةَ لِیَنْقَی (6) الْقَلْبُ مِنَ الْحَرَامِ- وَ الِاسْتِنْشَاقَ لِتَحْرُمَ عَلَیْهِ (7) رَائِحَةُ النَّارِ وَ نَتْنُهَا- قَالَ [الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ] (8) یَا مُحَمَّدُ- فَمَا جَزَاءُ عَامِلِهَا فَقَالَ النَّبِیُّ ص أَوَّلَ مَا یَمَسُّ الْمَاءَ یَتَبَاعَدُ عَنْهُ الشَّیْطَانُ- فَإِذَا تَمَضْمَضَ نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ وَ لِسَانَهُ بِالْحِکْمَةِ- وَ إِذَا اسْتَنْشَقَ آمَنَهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ- وَ رَزَقَهُ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ- وَ إِذَا غَسَلَ وَجْهَهُ بَیَّضَ اللَّهُ وَجْهَهُ یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ- فَإِذَا غَسَلَ سَاعِدَیْهِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ أَغْلَالَ النَّارِ- وَ إِذَا مَسَحَ رَأْسَهُ مَسَحَ اللَّهُ عَنْهُ سَیِّئَاتِهِ- وَ إِذَا مَسَحَ قَدَمَیْهِ- أَجَازَهُ عَلَی الصِّرَاطِ یَوْمَ تَزِلُّ فِیهِ الْأَقْدَامُ.
وَ
رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ مَشَی بِهِمَا إِلَی الْخَطِیئَةِ.
ص: 396
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ بِهَذَا السَّنَدِ (1).
******
ترجمه:
و آن را در کتاب مجالس با اسناد ذکر کرده و افزوده است: "سپس برای امت من شستن دهان (مضمضه) را سنت قرار داد تا قلب از حرام پاک شود، و شستن بینی (استنشاق) را تا بوی آتش و ناپاکی آن بر او حرام شود. یهودی گفت: 'درست گفتی ای محمد.' پس پاداش انجام دهنده آن چیست؟ پیامبر (ص) فرمود: 'اولین باری که آب را لمس می کند، شیطان از او دور می شود. هنگامی که دهانش را می شوید، خداوند قلب و زبانش را با حکمت روشن می کند. هنگامی که بینی اش را شست، خداوند او را از آتش امان می دهد و بوی بهشت را به او می دهد. هنگامی که صورتش را شست، خداوند صورتش را در روزی که صورت ها سفید و سیاه می شوند، سفید می کند. هنگامی که ساعدهایش را شست، خداوند زنجیرهای آتش را بر او حرام می کند. هنگامی که سرش را مسح کرد، خداوند گناهانش را پاک می کند. و هنگامی که پاهایش را مسح کرد، او را بر صراط در روزی که پاها می لغزند، عبور می دهد.'"
1037- 18- (2) وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع قَالَ: هَذِهِ شَرَائِعُ الدِّینِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ یَتَمَسَّکَ بِهَا- وَ أَرَادَ اللَّهُ هُدَاهُ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ کَمَا أَمَرَ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ النَّاطِقِ- غَسْلُ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ- وَ مَسْحُ الرَّأْسِ وَ الْقَدَمَیْنِ إِلَی الْکَعْبَیْنِ مَرَّةً مَرَّةً- وَ مَرَّتَانِ جَائِزٌ وَ لَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ- إِلَّا الْبَوْلُ وَ الرِّیحُ وَ النَّوْمُ وَ الْغَائِطُ وَ الْجَنَابَةُ- وَ مَنْ مَسَحَ عَلَی الْخُفَّیْنِ- فَقَدْ خَالَفَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ کِتَابَهُ- وَ وُضُوؤُهُ لَمْ یَتِمَّ- وَ صَلَاتُهُ غَیْرُ مُجْزِیَةٍ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از اعمش از امام جعفر صادق (ع) نقل شده که فرمود: "این ها شرایع دین هستند برای کسی که بخواهد به آن ها تمسک کند و خداوند هدایتش را بخواهد. اسباغ وضو همان گونه که خداوند در کتاب ناطق خود امر کرده است، شستن صورت و دست ها تا آرنج ها و مسح سر و پاها تا قوزک ها یک بار. دو بار نیز جایز است و وضو را نمی شکند مگر بول، ریح، خواب، غائط و جنابت. و کسی که بر خفین مسح کند، با خدا و رسولش و کتابش مخالفت کرده است و وضویش کامل نیست و نمازش پذیرفته نمی شود."
1038- 19- (3) الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی مَجَالِسِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حُبَیْشٍ (4) عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الثَّقَفِیِّ (5) عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی سَعِیدٍ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ الْجَعْدِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی عَهْدِهِ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ لَمَّا وَلَّاهُ مِصْرَ- إِلَی أَنْ قَالَ: وَ انْظُرْ إِلَی الْوُضُوءِ فَإِنَّهُ مِنْ تَمَامِ الصَّلَاةِ- تَمَضْمَضْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ- وَ اسْتَنْشِقْ ثَلَاثاً وَ اغْسِلْ وَجْهَکَ- ثُمَّ یَدَکَ الْیُمْنَی ثُمَّ الْیُسْرَی- ثُمَّ امْسَحْ رَأْسَکَ وَ رِجْلَیْکَ- فَإِنِّی رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص یَصْنَعُ ذَلِکَ- وَ اعْلَمْ أَنَّ الْوُضُوءَ نِصْفُ الْإِیمَانِ.
******
ترجمه:
از ابی اسحاق همدانی از امیرالمؤمنین (ع) در عهدی که به محمد بن ابی بکر هنگام ولای مصر داد، نقل شده که گفت: "به وضو توجه کن که از تمامیت نماز است. سه مرتبه مضمضه کن و سه مرتبه استنشاق کن و صورتت را بشوی. سپس دست راست و سپس دست چپت را بشوی. سپس سر و پاهایت را مسح کن. من رسول الله (ص) را دیدم که این کار را انجام می داد. و بدان که وضو نصف ایمان است."
1039- 20- (6) الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیُّ ع فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ
ص: 397
آبَائِهِ ع عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ: مِفْتَاحُ الصَّلَاةِ الطَّهُورُ وَ تَحْرِیمُهَا التَّکْبِیرُ- وَ تَحْلِیلُهَا التَّسْلِیمُ- وَ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ صَلَاةً بِغَیْرِ طَهُورٍ- وَ لَا صَدَقَةً مِنْ غُلُولٍ- وَ إِنَّ أَعْظَمَ طَهُورِ الصَّلَاةِ الَّذِی لَا یَقْبَلُ اللَّهُ الصَّلَاةَ إِلَّا بِهِ- وَ لَا شَیْئاً مِنَ الطَّاعَاتِ مَعَ فَقْدِهِ مُوَالاةُ مُحَمَّدٍ ص لِأَنَّهُ سَیِّدُ الْمُرْسَلِینَ- وَ مُوَالاةُ عَلِیٍّ ع بِأَنَّهُ سَیِّدُ الْوَصِیِّینَ وَ مُوَالاةُ أَوْلِیَائِهِمَا وَ مُعَادَاةُ أَعْدَائِهِمَا.
******
ترجمه:
حسن بن علی عسکری (ع) در تفسیرش از پدرانش از رسول الله (ص) نقل کرده که فرمود: "کلید نماز طهارت است و تحریم آن تکبیر است و تحلیل آن سلام است. خداوند نماز بدون طهارت را قبول نمی کند و نه صدقه ای از مال حرام. بزرگترین طهارت نماز که خداوند نماز را بدون آن قبول نمی کند و هیچ چیز از طاعات با نبود آن پذیرفته نمی شود، ولایت محمد (ص) به دلیل اینکه او سید المرسلین است و ولایت علی (ع) به دلیل اینکه او سید الوصیین است و ولایت اولیای آن ها و دشمنی با دشمنان آن ها."
1040- 21- (1) قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا تَوَضَّأَ فَغَسَلَ وَجْهَهُ تَنَاثَرَتْ ذُنُوبُ وَجْهِهِ- وَ إِذَا غَسَلَ یَدَیْهِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ تَنَاثَرَتْ عَنْهُ ذُنُوبُ یَدَیْهِ وَ إِذَا مَسَحَ بِرَأْسِهِ- تَنَاثَرَتْ عَنْهُ ذُنُوبُ رَأْسِهِ- وَ إِذَا مَسَحَ رِجْلَیْهِ أَوْ غَسَلَهُمَا لِلتَّقِیَّةِ- تَنَاثَرَتْ عَنْهُ ذُنُوبُ رِجْلَیْهِ- وَ إِنْ قَالَ فِی أَوَّلِ وُضُوئِهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ- الرَّحِیمِ طَهُرَتْ أَعْضَاؤُهُ کُلُّهَا مِنَ الذُّنُوبِ وَ إِنْ قَالَ فِی آخِرِ وُضُوئِهِ أَوْ غُسْلِهِ مِنَ الْجَنَابَةِ- سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بِحَمْدِکَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ أَسْتَغْفِرُکَ وَ أَتُوبُ إِلَیْکَ- وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیّاً وَلِیُّکَ وَ خَلِیفَتُکَ بَعْدَ نَبِیِّکَ وَ أَنَّ أَوْلِیَاءَهُ خُلَفَاؤُکَ- وَ أَوْصِیَاؤُهُ تَحَاتَّتْ (2) عَنْهُ ذُنُوبُهُ- کَمَا تَتَحَاتُّ أَوْرَاقُ الشَّجَرِ- وَ خَلَقَ اللَّهُ بِعَدَدِ کُلِّ قَطْرَةٍ مِنْ قَطَرَاتِ وُضُوئِهِ أَوْ غُسْلِهِ مَلَکاً یُسَبِّحُ اللَّهَ وَ یُقَدِّسُهُ- وَ یُهَلِّلُهُ وَ یُکَبِّرُهُ وَ یُصَلِّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ- وَ ثَوَابُ ذَلِکَ لِهَذَا الْمُتَوَضِّئِ- ثُمَّ یَأْمُرُ اللَّهُ بِوُضُوئِهِ وَ غُسْلِهِ- فَیَخْتِمُ عَلَیْهِ بِخَاتَمٍ مِنْ خَوَاتِیمِ رَبِّ الْعِزَّةِ الْحَدِیثَ.
وَ هُوَ طَوِیلٌ یَشْتَمِلُ عَلَی ثَوَابٍ عَظِیمٍ جِدّاً.
******
ترجمه:
رسول الله (ص) فرمود: "هنگامی که بنده وضو می گیرد و صورت خود را می شوید، گناهان صورتش فرو می ریزد. و هنگامی که دست های خود را تا آرنج ها می شوید، گناهان دست هایش فرو می ریزد. و هنگامی که سر خود را مسح می کند، گناهان سرش فرو می ریزد. و هنگامی که پاهای خود را مسح می کند یا برای تقیه آن ها را می شوید، گناهان پاهایش فرو می ریزد. و اگر در ابتدای وضوی خود بسم الله الرحمن الرحیم بگوید، تمامی اعضایش از گناهان پاک می شود و اگر در پایان وضو یا غسل از جنابت بگوید: سبحانک اللهم و بحمدک اشهد ان لا اله الا انت استغفرک و اتوب الیک و اشهد ان محمداً عبدک و رسولک و اشهد ان علیاً ولیک و خلیفتک بعد نبیک و ان اولیائه خلفاؤک و اوصیاؤه، گناهانش مانند برگ های درخت فرو می ریزد. و خداوند به تعداد هر قطره از وضو یا غسلش، فرشته ای خلق می کند که خدا را تسبیح و تقدیس و تهلیل و تکبیر می کند و بر محمد و آل پاکش درود می فرستد و ثواب آن برای این وضو گیرنده است. سپس خداوند با وضو یا غسلش دستور می دهد و بر آن با یکی از خاتم های رب العزة مهرمی زند...
1041- 22- (3) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی جَرِیرٍ الرَّقَاشِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی
ص: 398
ع کَیْفَ أَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ- فَقَالَ لَا تَعَمَّقْ فِی الْوُضُوءِ وَ لَا تَلْطِمْ وَجْهَکَ بِالْمَاءِ لَطْماً- وَ لَکِنِ اغْسِلْهُ مِنْ أَعْلَی وَجْهِکَ إِلَی أَسْفَلِهِ بِالْمَاءِ مَسْحاً- وَ کَذَلِکَ فَامْسَحِ الْمَاءَ (1) عَلَی ذِرَاعَیْکَ وَ رَأْسِکَ وَ قَدَمَیْکَ.
أَقُولُ: الْمَسْحُ هُنَا مَحْمُولٌ أَوَّلًا عَلَی الْمَجَازِ بِمَعْنَی الْغَسْلِ ثُمَّ عَلَی الْحَقِیقَةِ لِمَا مَضَی (2) وَ یَأْتِی (3).
******
ترجمه:
از ابو جریر رقاشی نقل شده که گفت: "به امام موسی بن جعفر (ع) گفتم: چگونه برای نماز وضو بگیرم؟" فرمود: "در وضو تعمق نکن و به صورت خود با آب ضربه نزن، بلکه آن را از بالای صورتت به پایین با آب مسح کن. و همچنین آب را بر دست ها و سر و پاهایت مسح کن."
می گویم : مسح در اینجا ابتدا به معنای مجازی شستن است و سپس به معنای حقیقی آن که گذشت، حمل می شود.
1042- 23- (4) عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمُوسَوِیُّ الْمُرْتَضَی فِی رِسَالَةِ الْمُحْکَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ نَقْلًا مِنْ تَفْسِیرِ النُّعْمَانِیِّ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ الْمُحْکَمُ مِنَ الْقُرْآنِ مِمَّا تَأْوِیلُهُ فِی تَنْزِیلِهِ- مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَی یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ- وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ- وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ (5)- وَ هَذَا مِنَ الْمُحْکَمِ الَّذِی تَأْوِیلُهُ فِی تَنْزِیلِهِ- لَا یَحْتَاجُ تَأْوِیلُهُ إِلَی أَکْثَرَ مِنَ التَّنْزِیلِ- ثُمَّ قَالَ (6) وَ أَمَّا حُدُودُ الْوُضُوءِ فَغَسْلُ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ وَ مَسْحُ الرَّأْسِ- وَ الرِّجْلَیْنِ وَ مَا یَتَعَلَّقُ بِهَا (7)- وَ یَتَّصِلُ سُنَّةٌ وَاجِبَةٌ عَلَی مَنْ عَرَفَهَا وَ قَدَرَ عَلَی فِعْلِهَا.
******
ترجمه:
از اسماعیل بن جابر از امام صادق (ع) از پدرانش از امیرالمؤمنین (ع) نقل شده که فرمود: "و محکم (آیات) از قرآن که تأویلش در تنزیلش است، مانند گفته خداوند تعالی: ای کسانی که ایمان آورده اید، وقتی به نماز برمی خیزید، صورت ها و دست هایتان را تا آرنج ها بشویید و سر و پاهایتان را تا قوزک ها مسح کنید (مائده 5:6). و این از محکماتی است که تأویلش در تنزیلش است و به تأویل بیش از تنزیل نیاز ندارد. سپس فرمود: و اما حدود وضو، شستن صورت و دست ها و مسح سر و پاها و آنچه به آن ها تعلق دارد و متصل است، سنت واجبی است بر کسی که آن را می شناسد و قادر به انجام آن است."
1043- 24- (8) عَلِیُّ بْنُ عِیسَی بْنِ أَبِی الْفَتْحِ الْإِرْبِلِیُّ فِی کِتَابِ کَشْفِ الْغُمَّةِ قَالَ ذَکَرَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ وَ هُوَ مِنْ أَجَلِّ رُوَاةِ أَصْحَابِنَا فِی کِتَابِهِ عَنِ النَّبِیِّ ص وَ ذَکَرَ حَدِیثاً فِی ابْتِدَاءِ النُّبُوَّةِ یَقُولُ فِیهِ
ص: 399
فَنَزَلَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ مَاءً مِنَ السَّمَاءِ- فَقَالَ لَهُ یَا مُحَمَّدُ قُمْ تَوَضَّأْ لِلصَّلَاةِ فَعَلَّمَهُ جَبْرَئِیلُ الْوُضُوءَ- عَلَی الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ مِنَ الْمِرْفَقِ- وَ مَسْحَ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ إِلَی الْکَعْبَیْنِ.
******
ترجمه:
علی بن عیسی بن ابی الفتح اربلی در کتاب "کشف الغمة" گفته است: علی بن ابراهیم بن هاشم که از بزرگ ترین راویان اصحاب ما است، در کتابش از پیامبر (ص) حدیثی در ابتدای نبوت ذکر کرده که می گوید: "جبرئیل بر او نازل شد و آبی از آسمان بر او فرو آورد. پس به او گفت: 'ای محمد، برخیز و برای نماز وضو بگیر.' جبرئیل وضو را به او یاد داد: شستن صورت و دست ها از آرنج و مسح سر و پاها تا قوزک ها."
1044- 25- (1) عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الطُّرَفِ عَنْ عِیسَی بْنِ الْمُسْتَفَادِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لِعَلِیٍّ وَ خَدِیجَةَ لَمَّا أَسْلَمَا إِنَّ جَبْرَئِیلَ عِنْدِی یَدْعُوکُمَا إِلَی بَیْعَةِ الْإِسْلَامِ- وَ یَقُولُ لَکُمَا إِنَّ لِلْإِسْلَامِ شُرُوطاً- أَنْ تَقُولَا نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- إِلَی أَنْ قَالَ وَ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَی الْمَکَارِهِ- الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ وَ الذِّرَاعَیْنِ وَ مَسْحُ الرَّأْسِ- وَ مَسْحُ الرِّجْلَیْنِ إِلَی الْکَعْبَیْنِ- وَ غُسْلُ الْجَنَابَةِ فِی الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ- وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ وَ أَخْذُ الزَّکَاةِ مِنْ حِلِّهَا- وَ وَضْعُهَا فِی وَجْهِهَا- وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ- وَ الْوُقُوفُ عِنْدَ الشُّبْهَةِ إِلَی الْإِمَامِ فَإِنَّهُ لَا شُبْهَةَ عِنْدَهُ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از عیسی بن مستفاد از امام موسی بن جعفر (ع) از پدرش نقل شده که رسول الله (ص) به حضرت علی علیه السلام و حضرت خدیجه علیها سلام فرمود: "هنگامی که اسلام آوردند، جبرئیل نزد من است و شما را به بیعت اسلام دعوت می کند و به شما می گوید که اسلام شروطی دارد. اینکه بگویید: 'شهادت می دهم که هیچ الهی جز خداوند نیست...' تا آنجا که فرمود: 'و اسباغ وضو در سختی ها، شستن صورت و دست ها و بازوها و مسح سر و پاها تا قوزک ها، و غسل جنابت در گرما و سرما، و اقامه نماز و گرفتن زکات از محلش و قرار دادن آن در جایش، و روزه ماه رمضان و جهاد در راه خدا و توقف در شبهه تا امام که در او شبهه ای نیست.'
1045- 26- (2) وَ عَنْهُ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لِلْمِقْدَادِ وَ سَلْمَانَ وَ أَبِی ذَرٍّ- أَ تَعْرِفُونَ شَرَائِعَ الْإِسْلَامِ- قَالُوا نَعْرِفُ مَا عَرَّفَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ- فَقَالَ هِیَ أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَی- أَشْهِدُونِی عَلَی أَنْفُسِکُمْ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- إِلَی أَنْ قَالَ وَ أَنَّ الْقِبْلَةَ قِبْلَتِی- شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لَکُمْ قِبْلَةٌ- وَ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ وَصِیُّ مُحَمَّدٍ ص وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَنَّ مَوَدَّةَ أَهْلِ بَیْتِهِ مَفْرُوضَةٌ وَاجِبَةٌ مَعَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءِ الزَّکَاةِ وَ الْخُمُسِ وَ حِجِّ الْبَیْتِ وَ الْجِهَادِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ غُسْلِ الْجَنَابَةِ وَ الْوُضُوءِ الْکَامِلِ عَلَی الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ وَ الذِّرَاعَیْنِ إِلَی الْمَرَافِقِ وَ الْمَسْحِ عَلَی الرَّأْسِ وَ الْقَدَمَیْنِ إِلَی الْکَعْبَیْنِ لَا عَلَی خُفٍّ وَ لَا عَلَی خِمَارٍ وَ لَا عَلَی عِمَامَةٍ إِلَی أَنْ قَالَ فَهَذِهِ شُرُوطُ الْإِسْلَامِ وَ قَدْ بَقِیَ أَکْثَرُ.
ص: 400
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1) وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی وُجُوبِ النِّیَّةِ وَ أَحْکَامِهَا فِی مُقَدِّمَةِ الْعِبَادَاتِ (2).
******
ترجمه:
از موسی بن جعفر (ع) از پدرش نقل شده که رسول الله (ص) به مقداد، سلمان و ابوذر فرمود: "آیا شرایع اسلام را می شناسید؟" گفتند: "آنچه را که خدا و رسولش به ما شناسانده اند می شناسیم." فرمود: "آن ها بیش از آن هستند که شمارش شوند. مرا بر خود گواهی دهید به شهادت اینکه هیچ الهی جز خداوند نیست..." تا آنجا که فرمود: "و اینکه قبله من قبله شما است، سمت مسجد الحرام برای شما قبله است و اینکه علی بن ابی طالب وصی محمد (ص) و امیر المؤمنین است و محبت اهل بیت او واجب است با اقامه نماز و پرداخت زکات و خمس و حج بیت و جهاد در راه خدا و روزه ماه رمضان و غسل جنابت و وضو کامل بر صورت و دست ها و بازوها تا آرنج ها و مسح بر سر و پاها تا قوزک ها، نه بر کفش و نه بر خمار (پوشش سر) و نه بر عمامه. این ها شروط اسلام هستند و بیشتر باقی مانده است."
(3) 16 بَابُ اسْتِحْبَابِ الدُّعَاءِ بِالْمَأْثُورِ عِنْدَ النَّظَرِ إِلَی الْمَاءِ وَ عِنْدَ الِاسْتِنْجَاءِ وَ الْمَضْمَضَةِ وَ الِاسْتِنْشَاقِ وَ غَسْلِ الْأَعْضَاءِ وَ جَوَازِ أَمْرِ الْغَیْرِ بِإِحْضَارِ مَاءِ الْوُضُوءِ
******
ترجمه:
باب استحباب دعا با مأثور هنگام نگاه به آب و هنگام استنجا و مضمضه و استنشاق و شستن اعضا و جواز امر کردن غیر به آوردن آب وضو.
1046- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ الْهَاشِمِیِّ مَوْلَی مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: بَیْنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع ذَاتَ یَوْمٍ جَالِسٌ (5)- مَعَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِیَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ یَا مُحَمَّدُ- ائْتِنِی بِإِنَاءٍ مِنْ مَاءٍ أَتَوَضَّأْ لِلصَّلَاةِ فَأَتَاهُ مُحَمَّدٌ بِالْمَاءِ فَأَکْفَاهُ فَصَبَّهُ بِیَدِهِ (الْیُسْرَی عَلَی یَدِهِ الْیُمْنَی) (6) ثُمَّ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَ الْمَاءَ طَهُوراً وَ لَمْ یَجْعَلْهُ نَجِساً- قَالَ ثُمَّ اسْتَنْجَی فَقَالَ اللَّهُمَّ حَصِّنْ فَرْجِی وَ أَعِفَّهُ وَ اسْتُرْ عَوْرَتِی وَ حَرِّمْنِی عَلَی النَّارِ- قَالَ ثُمَّ تَمَضْمَضَ فَقَالَ اللَّهُمَّ لَقِّنِّی حُجَّتِی یَوْمَ أَلْقَاکَ وَ أَطْلِقْ لِسَانِی بِذِکْرَاکَ- ثُمَّ اسْتَنْشَقَ فَقَالَ اللَّهُمَّ لَا تُحَرِّمْ عَلَیَّ رِیحَ الْجَنَّةِ- وَ اجْعَلْنِی مِمَّنْ یَشَمُّ رِیحَهَا وَ رَوْحَهَا وَ طِیبَهَا
ص: 401
- قَالَ ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ فَقَالَ اللَّهُمَّ بَیِّضْ وَجْهِی یَوْمَ تَسْوَدُّ فِیهِ الْوُجُوهُ وَ لَا تُسَوِّدْ وَجْهِی یَوْمَ تَبْیَضُّ (1) الْوُجُوهُ- ثُمَّ غَسَلَ یَدَهُ الْیُمْنَی فَقَالَ اللَّهُمَّ أَعْطِنِی کِتَابِی بِیَمِینِی وَ الْخُلْدَ فِی الْجِنَانِ بِیَسَارِی وَ حَاسِبْنِی حِسَاباً یَسِیراً- ثُمَّ غَسَلَ یَدَهُ الْیُسْرَی فَقَالَ اللَّهُمَّ لَا تُعْطِنِی کِتَابِی بِشِمَالِی وَ لَا تَجْعَلْهَا مَغْلُولَةً إِلَی عُنُقِی وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ مُقَطَّعَاتِ النِّیرَانِ- ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ فَقَالَ اللَّهُمَّ غَشِّنِی بِرَحْمَتِکَ وَ بَرَکَاتِکَ وَ عَفْوِکَ- ثُمَّ مَسَحَ رِجْلَیْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ ثَبِّتْنِی عَلَی الصِّرَاطِ یَوْمَ تَزِلُّ فِیهِ الْأَقْدَامُ وَ اجْعَلْ سَعْیِی فِیمَا یُرْضِیکَ عَنِّی- ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَنَظَرَ إِلَی مُحَمَّدٍ- فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ مَنْ تَوَضَّأَ مِثْلَ وُضُوئِی وَ قَالَ مِثْلَ قَوْلِی خَلَقَ اللَّهُ لَهُ مِنْ کُلِّ قَطْرَةٍ مَلَکاً یُقَدِّسُهُ وَ یُسَبِّحُهُ وَ یُکَبِّرُهُ فَیَکْتُبُ اللَّهُ لَهُ ثَوَابَ ذَلِکَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ قَاسِمٍ الْخَرَّازِ (2) عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ (3)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (5)
وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ أَیْضاً مُرْسَلًا نَحْوَهُ (6)
وَ رَوَاهُ فِی الْمَجَالِسِ وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ (7)
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ مِثْلَهُ (8).
ص: 402
******
ترجمه:
عبدالرحمن بن کثیر هاشمی مولا محمد بن علی (ع) از امام صادق (ع) نقل کرده که گفت: "یک روز امیرالمؤمنین (ع) با محمد بن حنفیه نشسته بود و به او گفت: 'ای محمد، یک ظرف آب برای وضو گرفتن بیاور.' محمد آب را آورد و او آن را به دست چپش ریخت و گفت: 'بسم الله و بالله و الحمدلله الذی جعل الماء طهورا و لم یجعله نجسا.' سپس استنجا کرد و گفت: 'اللهم حصن فرجی و أعفه و استر عورتی و حرمّنی علی النار.' سپس مضمضه کرد و گفت: 'اللهم لقّنی حجّتی یوم ألقاک و أطلق لسانی بذکراک.' سپس استنشاق کرد و گفت: 'اللهم لا تحرم علیّ ریح الجنة و اجعلنی ممن یشمّ ریحها و روحها و طیبها.' سپس صورتش را شست و گفت: 'اللهم بیّض وجهی یوم تسوّد فیه الوجوه و لا تسوّد وجهی یوم تبیض الوجوه.' سپس دست راستش را شست و گفت: 'اللهم أعطنی کتابی بیمینی و الخلد فی الجنان بیساری و حاسبنی حسابا یسیرا.' سپس دست چپش را شست و گفت: 'اللهم لا تعطني کتابی بشمالی و لا تجعلها مغلولة الی عنقی و أعوذ بک من مقطعات النیران.' سپس سرش را مسح کرد و گفت: 'اللهم غشّنی برحمتک و برکاتک و عفوک.' سپس پاهایش را مسح کرد و گفت: 'اللهم ثبّتنی علی الصراط یوم تزل فیه الأقدام و اجعل سعیی فیما یرضیک عنی.' سپس سرش را بلند کرد و به محمد نگاه کرد و گفت: 'ای محمد، هر کس مثل وضوی من وضو بگیرد و مثل من بگوید، خداوند از هر قطره آبی فرشته ای خلق می کند که او را تقدیس و تسبیح و تکبیر می کند و خداوند ثواب آن را تا روز قیامت می نویسد.'"
1047- 2- (1) سَعِیدُ بْنُ هِبَةِ اللَّهِ الرَّاوَنْدِیُّ فِی الْخَرَائِجِ وَ الْجَرَائِحِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ لَهُ ضَعْ لِی مَاءً أَتَوَضَّأْ بِهِ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
******
ترجمه:
از عبدالعزیز از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "به او گفت: 'برایم آب بگذار تا وضو بگیرم....
(4) 17 بَابُ حَدِّ الْوَجْهِ الَّذِی یَجِبُ غَسْلُهُ وَ عَدَمِ وُجُوبِ غَسْلِ الصُّدْغِ
******
ترجمه:
باب تعیین حد و مرز صورت که باید شسته شود و عدم وجوب شستن صدغ.
1048- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ع أَخْبِرْنِی عَنْ حَدِّ الْوَجْهِ الَّذِی یَنْبَغِی أَنْ یُوَضَّأَ الَّذِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ الْوَجْهُ الَّذِی قَالَ اللَّهُ وَ أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِغَسْلِهِ الَّذِی لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَزِیدَ عَلَیْهِ وَ لَا یَنْقُصَ مِنْهُ إِنْ زَادَ عَلَیْهِ لَمْ یُؤْجَرْ وَ إِنْ نَقَصَ مِنْهُ أَثِمَ مَا دَارَتْ عَلَیْهِ الْوُسْطَی وَ الْإِبْهَامُ مِنْ قُصَاصِ شَعْرِ الرَّأْسِ إِلَی الذَّقَنِ وَ مَا جَرَتْ (6) عَلَیْهِ الْإِصْبَعَانِ مُسْتَدِیراً فَهُوَ مِنَ الْوَجْهِ وَ مَا سِوَی ذَلِکَ فَلَیْسَ مِنَ الْوَجْهِ فَقَالَ لَهُ الصُّدْغُ مِنَ الْوَجْهِ فَقَالَ لَا.
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَخْبِرْنِی وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ مَا دَارَتْ عَلَیْهِ السَّبَّابَةُ
ص: 403
وَ الْوُسْطَی وَ الْإِبْهَامُ (1).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
زراره بن اعین نقل کرده که به امام باقر (ع) گفت: "مرا از حدود صورتی که باید وضو گرفته شود آگاه کن، همان که خداوند عز و جل فرموده است." امام باقر (ع) فرمود: "صورت همان است که خداوند گفته و خداوند عز و جل به شستن آن امر کرده است. نباید کسی بر آن بیفزاید و نه از آن بکاهد. اگر بر آن بیفزاید، پاداشی نمی برد و اگر از آن بکاهد، گناهکار می شود. حد صورت، آن چیزی است که از ریشه موی سر تا چانه و آنچه دو انگشت شست و وسطی دور صورت می گیرند، باید شسته شود. و غیر از این صورت نیست." زراره پرسید: "آیا شقیقه ها جزو صورت هستند؟" امام (ع) فرمود: "نه."
1049- 2- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الرِّضَا ع أَسْأَلُهُ عَنْ حَدِّ الْوَجْهِ فَکَتَبَ مِنْ أَوَّلِ الشَّعْرِ إِلَی آخِرِ الْوَجْهِ وَ کَذَلِکَ الْجَبِینَیْنِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4).
******
ترجمه:
از اسماعیل بن مهران نقل شده که گفت: "به امام رضا (ع) نوشتم و از او درباره حد صورت پرسیدم. او نوشت: 'از آغاز مو تا پایان صورت و همچنین دو(طرف)پیشانی.'"
(5) 18 بَابُ أَنَّهُ لَا یَجِبُ غَسْلُ الْأُذُنَیْنِ مَعَ الْوَجْهِ وَ لَا مَسْحُهُمَا مَعَ الرَّأْسِ
******
ترجمه:
باب اینکه شستن گوش ها با صورت و مسح کردن آنها با سر واجب نیست.
1050- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْأُذُنَانِ لَیْسَا مِنَ الْوَجْهِ وَ لَا مِنَ الرَّأْسِ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "گوش ها نه جزو صورت هستند و نه جزو سر."
1051- 2- (7) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع قُلْتُ إِنَّ أُنَاساً یَقُولُونَ إِنَّ بَطْنَ الْأُذُنَیْنِ مِنَ الْوَجْهِ وَ ظَهْرَهُمَا مِنَ الرَّأْسِ فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْهِمَا
ص: 404
غَسْلٌ وَ لَا مَسْحٌ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1) وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
******
ترجمه:
از زراره نقل شده که گفت: "از امام باقر (ع) پرسیدم: 'مردمی می گویند که داخل گوش ها جزو صورت و پشت آن ها جزو سر است.' امام (ع) فرمود: 'بر آن ها شستن و مسح واجب نیست.'"
1052- 3- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع الْأُذُنَانِ مِنَ الرَّأْسِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَإِذَا مَسَحْتُ رَأْسِی مَسَحْتُ أُذُنَیَّ قَالَ نَعَمْ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی أَبِی وَ فِی عُنُقِهِ عُکْنَةٌ (3) وَ کَانَ یُحْفِی رَأْسَهُ إِذَا جَزَّهُ کَأَنِّی أَنْظُرُ وَ الْمَاءُ یَنْحَدِرُ عَلَی عُنُقِهِ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ لِأَنَّهُ مُوَافِقٌ لِلْعَامَّةِ وَ مُنَافٍ لِظَاهِرِ الْقُرْآنِ وَ حَمَلَهُ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی أَیْضاً عَلَی التَّقِیَّةِ أَقُولُ: وَ لَا تَصْرِیحَ فِیهِ بِالْوُضُوءِ فَلَعَلَّ السُّؤَالَ عَنِ الْغُسْلِ وَ الْمُرَادُ بِالْمَسْحِ إِمْرَارُ الْیَدِ عَلَی الْجَسَدِ بَعْدَ صَبِّ الْمَاءِ بِقَرِینَةِ قَوْلِهِ وَ الْمَاءُ یَنْحَدِرُ عَلَی عُنُقِهِ وَ یَحْتَمِلُ کَوْنُ السُّؤَالِ عَنْ مَسْحِ الرَّأْسِ الْمُسْتَحَبِّ بَعْدَ الْحَلْقِ بِقَرِینَةِ قَوْلِهِ وَ کَانَ یُحْفِی رَأْسَهُ إِذَا جَزَّهُ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
******
ترجمه:
از علی بن ریاب نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) پرسیدم: 'آیا گوش ها جزو سر هستند؟' فرمود: 'بله.' گفتم: 'پس اگر سرم را مسح کنم، گوش هایم را هم مسح می کنم؟' فرمود: 'بله.' مثل اینکه دارم به پدرم نگاه می کنم که در گردنش چین داشت و سرش را می تراشید و آب روی گردنش می ریخت."
مرحوم شیخ گفته است: "این حمل بر تقیه شده است چون با عوام موافق و با ظاهر قرآن منافات دارد و صاحب منتخب نیز آن را بر تقیه حمل کرده است."
می گویم: "و در آن تصریحی به وضو نیست، شاید سؤال از غسل بوده و مراد از مسح، عبور دادن دست بر بدن پس از ریختن آب به قرینه گفته اش 'و آب روی گردنش می ریخت' باشد. و احتمال دارد که سؤال درباره مسح سر مستحب پس از تراشیدن به قرینه گفته اش 'و سرش را می تراشید' بوده باشد. خداوند داناتر است."
(4) 19 بَابُ وُجُوبِ الِابْتِدَاءِ فِی غَسْلِ الْوَجْهِ بِأَعْلَاهُ وَ فِی غَسْلِ الْیَدَیْنِ بِالْمِرْفَقَیْنِ
******
ترجمه:
باب وجوب ابتداء در شستن صورت از بالای آن و در شستن دست ها از آرنج ها.
1053- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ غَیْرِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ عُرْوَةَ التَّمِیمِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ
ص: 405
ع عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ (1) فَقُلْتُ هَکَذَا وَ مَسَحْتُ مِنْ ظَهْرِ کَفِّی إِلَی الْمِرْفَقِ فَقَالَ لَیْسَ هَکَذَا تَنْزِیلُهَا إِنَّمَا هِیَ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ مِنَ الْمَرَافِقِ ثُمَّ أَمَرَّ یَدَهُ مِنْ مِرْفَقِهِ إِلَی أَصَابِعِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی أَنَّ هَذَا قِرَاءَةٌ جَائِزَةٌ فِی الْآیَةِ وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ الْمُرَادُ بِالتَّنْزِیلِ التَّفْسِیرَ وَ الْحَمْلَ وَ التَّأْوِیلَ فَحَاصِلُهُ أَنَّ إِلَی فِی الْآیَةِ بِمَعْنَی مِنْ کَمَا یُقَالُ نَزَّلَ الشَّیْخُ الْحَدِیثَ عَلَی کَذَا وَ یُمْکِنُ تَنْزِیلُهُ عَلَی کَذَا ثُمَّ إِنَّ أَحَادِیثَ کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ وَ غَیْرِهَا مِمَّا مَضَی (3) وَ یَأْتِی (4) تَدُلُّ عَلَی الْمَطْلُوبِ وَ إِلَی فِی الْآیَةِ إِمَّا بِمَعْنَی مِنْ أَوْ بِمَعْنَی مَعَ کَمَا قَالَهُ الشَّیْخُ وَ أَوْرَدَ لَهُ شَوَاهِدَ أَوْ لِبَیَانِ غَایَةِ الْمَغْسُولِ لَا الْغَسْلِ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مُضَافاً إِلَی إِجْمَاعِ الطَّائِفَةِ الْمُحِقَّةِ عَلَیْهِ وَ تَوَاتُرِ النُّصُوصِ بِهِ.
******
ترجمه:
از هیثم بن عروه تمیمی نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره قول خداوند تعالی 'فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ' (مائده 5:6) پرسیدم. گفتم: 'آیا باید از پشت کف دست تا آرنج مسح کرد؟' امام (ع) فرمود: 'نه، این گونه نیست که نازل شده باشد. بلکه باید از آرنج تا انگشتان دست شسته شود.' سپس دست خود را از آرنج تا انگشتانش عبور داد."
می گویم : مرحوم شیخ این روایت را به عنوان قرائت جایز در آیه حمل کرده و احتمال داده که منظور از "تنزیل" تفسیر و حمل و تأویل باشد. حاصل آن این است که "إلی" در آیه به معنای "من" است، مانند اینکه گفته می شود "شیخ حدیث را به این شکل نازل کرد" و می توان آن را به این شکل تنزیل کرد. همچنین احادیث نحوه وضو و سایر مواردی که ذکر شده است، به مطلوب دلالت دارد. "إلی" در آیه یا به معنای "من" است یا به معنای "مع" همانطور که شیخ گفته و برای آن شواهد آورده یا برای بیان غایت مغسول نه غسل است، چون به آن نزدیکتر است. همچنین اجماع طایفه حق بر آن و تواتر نصوص نیز به آن دلالت دارد.
1054- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِمَسْحِ الْوُضُوءِ مُقْبِلًا وَ مُدْبِراً.
******
ترجمه:
از حماد بن عثمان از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اشکالی ندارد که مسح وضو از جلو یا عقب انجام شود."
1055- 2- (7) وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 406
قَالَ: لَا بَأْسَ بِمَسْحِ الْقَدَمَیْنِ مُقْبِلًا وَ مُدْبِراً.
******
ترجمه:
با همین اسناد از حماد بن عثمان از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اشکالی ندارد که مسح پاها از جلو یا عقب انجام شود."
1056- 3- (1) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ قَالَ: أَخْبَرَنِی مَنْ رَأَی أَبَا الْحَسَنِ ع بِمِنًی- یَمْسَحُ ظَهْرَ قَدَمَیْهِ مِنْ أَعْلَی الْقَدَمِ إِلَی الْکَعْبِ وَ مِنَ الْکَعْبِ إِلَی أَعْلَی الْقَدَمِ وَ یَقُولُ الْأَمْرُ فِی مَسْحِ الرِّجْلَیْنِ مُوَسَّعٌ مَنْ شَاءَ مَسَحَ مُقْبِلًا وَ مَنْ شَاءَ مَسَحَ مُدْبِراً فَإِنَّهُ مِنَ الْأَمْرِ الْمُوَسَّعِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (2) وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ إِلَی أَعْلَی الْقَدَمِ (3)
******
ترجمه:
از یونس نقل شده که گفت: "کسی که امام حسن (ع) را در منا دیده بود به من خبر داد که او پشت پاهایش را از بالای پا تا قوزک و از قوزک تا بالای پا مسح می کرد و می گفت: 'مسح پاها در وضو گسترده است. هر کس که بخواهد می تواند از جلو مسح کند و هر کس که بخواهد می تواند از پشت مسح کند؛ زیرا این امر در وضو گسترده است، ان شاءالله.'"
(4) 21 بَابُ وُجُوبِ أَخْذِ الْبَلَلِ لِلْمَسْحِ مِنْ لِحْیَتِهِ أَوْ حَاجِبَیْهِ أَوْ أَجْفَانِ عَیْنَیْهِ إِنْ کَانَ قَدْ جَفَّ عَنْ یَدَیْهِ وَ عَدَمِ جَوَازِ اسْتِئْنَافِ مَاءٍ جَدِیدٍ لَهُ فَإِنْ لَمْ یَبْقَ بَلَلٌ أَصْلًا أَعَادَ الْوُضُوءَ
******
ترجمه:
باب وجوب گرفتن رطوبت برای مسح از ریش یا ابروها یا پلک های چشم اگر از دست ها خشک شده باشد و عدم جواز استفاده از آب جدید برای آن. پس اگر رطوبتی باقی نمانده باشد، وضو را اعاده کند.
1057- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ وَهْبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الرَّجُلُ یَنْسَی مَسْحَ رَأْسِهِ وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ إِنْ کَانَ فِی لِحْیَتِهِ بَلَلٌ فَلْیَمْسَحْ بِهِ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ لِحْیَةٌ قَالَ یَمْسَحُ مِنْ حَاجِبَیْهِ أَوْ مِنْ أَشْفَارِ عَیْنَیْهِ.
ص: 407
******
ترجمه:
از خلف بن حماد از کسی که به او خبر داده بود، از امام صادق (ع) نقل شده که گفت: "به او گفتم: مردی در نماز مسح سرش را فراموش کرده است. فرمود: 'اگر در ریشش رطوبتی باشد، با آن مسح کند.' گفتم: 'اگر ریش نداشته باشد؟' فرمود: 'از ابروهایش یا از مژه هایش مسح کند.'"
1058- 2- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (عَنْ أَبِیهِ) (2) عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا ذَکَرْتَ وَ أَنْتَ فِی صَلَاتِکَ أَنَّکَ قَدْ تَرَکْتَ شَیْئاً مِنْ وُضُوئِکَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ یَکْفِیکَ مِنْ مَسْحِ رَأْسِکَ أَنْ تَأْخُذَ مِنْ لِحْیَتِکَ بَلَلَهَا إِذَا نَسِیتَ أَنْ تَمْسَحَ رَأْسَکَ فَتَمْسَحَ بِهِ مُقَدَّمَ رَأْسِکَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (3) أَقُولُ: وَ فِی أَحَادِیثِ کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ دَلَالَةٌ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ هُنَا (4) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
******
ترجمه:
از حلبی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر در نماز به یاد آوردی که چیزی از وضویت را ترک کرده ای... تو را کافی است که از رطوبت ریشت برداری و اگر مسح سر را فراموش کرده ای، با آن جلوسر خود را مسح کنی."
1059- 3- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَنْسَی مَسْحَ رَأْسِهِ حَتَّی دَخَلَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ إِنْ کَانَ فِی لِحْیَتِهِ بَلَلٌ بِقَدْرِ مَا یَمْسَحُ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ فَلْیَفْعَلْ ذَلِکَ وَ لْیُصَلِّ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از زراره از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی مسح سر خود را فراموش کند تا وارد نماز شود و در ریشش به اندازه ای رطوبت باشد که بتواند سر و پاهایش را مسح کند، باید این کار را انجام دهد و نماز را بخواند ."
مِنَ النَّدَی رَأْسِی قَالَ لَا بَلْ تَضَعُ یَدَکَ فِی الْمَاءِ ثُمَّ تَمْسَحُ.
أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ (1).
******
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مسح سر پرسیدم. گفتم: 'آیا با رطوبتی که بر دستم هست سرم را مسح کنم؟' فرمود: 'نه، بلکه دستت را در آب بگذار و سپس مسح کن.'"
می گویم : توجیه آن بعدا ذکرمی شود .
1061- 5- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع أَ یُجْزِی الرَّجُلَ أَنْ یَمْسَحَ قَدَمَیْهِ بِفَضْلِ رَأْسِهِ فَقَالَ بِرَأْسِهِ لَا فَقُلْتُ أَ بِمَاءٍ جَدِیدٍ فَقَالَ بِرَأْسِهِ نَعَمْ.
قَالَ الشَّیْخُ إِنَّ الْخَبَرَیْنِ مَحْمُولَانِ عَلَی التَّقِیَّةِ لِأَنَّهُمَا مُوَافِقَانِ لِمَذْهَبِ کَثِیرٍ مِنَ الْعَامَّةِ أَقُولُ: وَ قَرِینَةُ الْحَالِ فِی الثَّانِی شَاهِدَةٌ بِذَلِکَ.
******
ترجمه:
از معمر بن خلاد نقل شده که گفت: "از امام حسن (ع) پرسیدم: 'آیا کافی است که مرد پاهایش را با رطوبت باقی مانده از مسح سرش مسح کند؟' فرمود: 'نه.' گفتم: 'آیا باید با آب تازه مسح کند؟' فرمود: 'بله.
مرحوم شیخ گفته است: "این دو حدیث حمل بر تقیه شده اند چون با مذهب بسیاری از عامه موافق هستند." می گویم: "و قرینه حال در حدیث دوم بر این امر شاهد است."
1062- 6- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ عُقْدَةَ عَنْ فَضْلِ بْنِ یُوسُفَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُکَّاشَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عُمَارَةَ بْنِ أَبِی عُمَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع أَمْسَحُ رَأْسِی بِبَلَلِ یَدِی قَالَ خُذْ لِرَأْسِکَ مَاءً جَدِیداً.
قَالَ الشَّیْخُ الْوَجْهُ فِیهِ أَیْضاً التَّقِیَّةُ لِأَنَّ رُوَاتَهُ رِجَالُ الْعَامَّةِ وَ الزَّیْدِیَّةِ.
******
ترجمه:
از جعفر بن عمارة بن ابی عمارة نقل شده که گفت: "از امام جعفر صادق (ع) پرسیدم: 'آیا با رطوبت دستم سرم را مسح کنم؟' فرمود: 'برای سر خود آب تازه بگیر.'"
مرحوم شیخ گفته است: "علت این امر نیز تقیه است، زیرا راویان آن از رجال عامه و زیدیه هستند."
1063- 7- (4) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ نَسِیَ مَسْحَ رَأْسِهِ ثُمَّ ذَکَرَ أَنَّهُ لَمْ یَمْسَحْ رَأْسَهُ فَإِنْ کَانَ فِی لِحْیَتِهِ بَلَلٌ فَلْیَأْخُذْ مِنْهُ وَ لْیَمْسَحْ رَأْسَهُ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ فِی لِحْیَتِهِ بَلَلٌ فَلْیَنْصَرِفْ وَ لْیُعِدِ الْوُضُوءَ.
******
ترجمه:
از مالک بن أعین از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "کسی که مسح سرش را فراموش کرده و سپس به یاد آورد که مسح نکرده است، اگر در ریشش رطوبتی باشد، باید از آن بگیرد و سرش را مسح کند. و اگر در ریشش رطوبتی نباشد، باید وضویش را تجدید کند."
1064- 8- (5) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع إِنْ نَسِیتَ مَسْحَ رَأْسِکَ فَامْسَحْ عَلَیْهِ وَ عَلَی رِجْلَیْکَ مِنْ بِلَّةِ وُضُوئِکَ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ
ص: 409
بَقِیَ فِی یَدِکَ مِنْ نَدَاوَةِ وُضُوئِکَ شَیْ ءٌ فَخُذْ مَا (1) بَقِیَ مِنْهُ فِی لِحْیَتِکَ وَ امْسَحْ بِهِ رَأْسَکَ وَ رِجْلَیْکَ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکَ لِحْیَةٌ فَخُذْ مِنْ حَاجِبَیْکَ وَ أَشْفَارِ عَیْنَیْکَ وَ امْسَحْ بِهِ رَأْسَکَ وَ رِجْلَیْکَ وَ إِنْ لَمْ یَبْقَ مِنْ بِلَّةِ وُضُوئِکَ شَیْ ءٌ أَعَدْتَ الْوُضُوءَ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: امام صادق (ع) فرمود: "اگر مسح سر خود را فراموش کردی، آن را با رطوبت وضویت مسح کن. اگر در دستت رطوبتی از وضو باقی نمانده، از رطوبتی که در ریشت مانده است برای مسح سر و پاهایت استفاده کن. اگر ریش نداری، از رطوبت ابروها و مژه هایت استفاده کن. و اگر هیچ رطوبتی باقی نمانده، وضویت را دوباره انجام بده."
1065- 9- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ نَسِیَ مَسْحَ رَأْسِهِ قَالَ فَلْیَمْسَحْ قَالَ لَمْ یَذْکُرْهُ حَتَّی دَخَلَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ فَلْیَمْسَحْ رَأْسَهُ مِنْ بَلَلِ لِحْیَتِهِ.(3)
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل شده که درباره مردی که مسح سرش را فراموش کرده بود، فرمود: "پس باید مسح کند." گفت: "به یادش نیامده بود تا اینکه وارد نماز شده بود." امام (ع) فرمود: "پس باید سرش را با رطوبت ریشش مسح کند."
(4) 22 بَابُ وُجُوبِ کَوْنِ مَسْحِ الرَّأْسِ عَلَی مُقَدَّمِهِ
******
ترجمه:
باب وجوب مسح سر بر مقدم آن.
1066- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَسْحُ الرَّأْسِ عَلَی مُقَدَّمِهِ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "مسح سر بر جلو آن است."
1067- 2- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع امْسَحِ الرَّأْسَ عَلَی مُقَدَّمِهِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ فِی حَدِیثٍ نَحْوَهُ (7).
ص: 410
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که گفت: "امام صادق (ع) فرمود: بر جلوسر مسح کن.'"
1068- 3- (1) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا (2) عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ وَ عَلَیْهِ الْعِمَامَةُ قَالَ یَرْفَعُ الْعِمَامَةَ بِقَدْرِ مَا یُدْخِلُ إِصْبَعَهُ فَیَمْسَحُ عَلَی مُقَدَّمِ رَأْسِهِ.
أَقُولُ: وَ فِی أَحَادِیثِ کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ (3) وَ غَیْرِهَا (4) دَلَالَةٌ عَلَی ذَلِکَ.
******
ترجمه:
از حماد بن عیسی از برخی از اصحابمان از یکی از آن دو امام (علیهما السلام) نقل شده که درباره مردی که با داشتن عمامه وضو می گیرد، فرمود: "عمامه را به اندازه ای بلند کند که بتواند انگشتش را داخل کند و جلوی سرش را مسح کند."
1069- 4- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ ظَرِیفِ بْنِ نَاصِحٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَمْسَحُ رَأْسَهُ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَلَیْهِ عِمَامَةٌ بِإِصْبَعِهِ أَ یُجْزِیهِ ذَلِکَ فَقَالَ نَعَمْ.
قَالَ الشَّیْخُ لَا یَمْتَنِعُ أَنْ یُدْخِلَ إِصْبَعَهُ مِنْ خَلْفِهِ وَ یَمْسَحَ عَلَی مُقَدَّمِهِ.
******
ترجمه:
از حسین بن عبدالله نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مردی که سرش را از پشت با عمامه و با انگشتش مسح می کند، پرسیدم. آیا این کار کافی است؟" امام (ع) فرمود: "بله."
مرحوم شیخ گفته است: "این مانعی ندارد که انگشتش را از پشت داخل کند و جلوی سرش را مسح کند."
1070- 5- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الرَّأْسِ فَقَالَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی عُکْنَةٍ فِی قَفَا أَبِی یُمِرُّ عَلَیْهَا یَدَهُ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْوُضُوءِ بِمَسْحِ الرَّأْسِ مُقَدَّمِهِ وَ مُؤَخَّرِهِ فَقَالَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی عُکْنَةٍ فِی رَقَبَةِ أَبِی یَمْسَحُ عَلَیْهَا.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ کَذَا مَا قَبْلَهُ لِأَنَّهُ مَذْهَبُ بَعْضِ الْعَامَّةِ.
ص: 411
******
ترجمه:
از حسین بن ابی علاء نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مسح سر پرسیدم. فرمود: 'مثل اینکه دارم به چین در پشت گردن پدرم نگاه می کنم که دستش را بر آن می کشد.' و درباره وضو با مسح جلو و پشت سرش پرسیدم. فرمود: 'مثل اینکه دارم به چین در گردن پدرم نگاه می کنم که آن را مسح می کند.
مرحوم شیخ گفته است: "این حدیث حمل بر تقیه شده است و همچنین حدیث قبل از آن، زیرا با مذهب بعضی از عامه موافق است."
1071- 6- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع امْسَحِ الرَّأْسَ عَلَی مُقَدَّمِهِ وَ مُؤَخَّرِهِ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ تَقَدَّمَ وَجْهَانِ فِی مِثْلِهِ فِی حَدِیثِ مَسْحِ الْأُذُنَیْنِ (2).
******
ترجمه:
از حسین بن ابی علاء نقل شده که امام صادق (ع) فرمود: "سر را بر جلو و پشت آن مسح کن."
مرحوم شیخ گفته است: "این حدیث حمل بر تقیه شده و قبلاً دو وجه در مثل آن در حدیث مسح گوش ها مطرح شده است."
1072- 7- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ غَیْرِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا فَرَغَ أَحَدُکُمْ عَنْ وُضُوئِهِ فَلْیَأْخُذْ کَفّاً مِنْ مَاءٍ فَلْیَمْسَحْ بِهِ قَفَاهُ یَکُونُ ذَلِکَ فَکَاکَ رَقَبَتِهِ مِنَ النَّارِ.
أَقُولُ: هَذَا أَیْضاً مُوَافِقٌ لِلتَّقِیَّةِ وَ یُمْکِنُ کَوْنُهُ فِعْلًا خَارِجاً عَنِ الْوُضُوءِ بَعْدَ الْفَرَاغِ بَلْ ظَاهِرُهُ هَذَا وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (4) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
******
ترجمه:
از سهل بن زیاد به اسنادی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "هرگاه یکی از شما وضویش را به پایان رساند، باید کف دستی از آب بردارد و پشت گردنش را مسح کند، که این کار باعث می شود گردنش از آتش آزاد شود."
می گویم : "این نیز موافق با تقیه است و ممکن است که این کار عملی باشد که پس از پایان وضو انجام می شود، بلکه ظاهرش این است و قبلاً نیز به آن اشاره شده است."
(6) 23 بَابُ وُجُوبِ اسْتِیعَابِ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ فِی الْوُضُوءِ بِالْغَسْلِ وَ عَدَمِ وُجُوبِ اسْتِیعَابِ الرَّأْسِ وَ عَرْضِ الْقَدَمَیْنِ بِالْمَسْحِ وَ أَنَّ الْوَاجِبَ مَسْحُ ظَاهِرِ الْقَدَمِ
******
ترجمه:
باب وجوب شستشوی کامل صورت و دست ها در وضو و عدم وجوب شستشوی کامل سر و عرض پاها در مسح و اینکه واجب است ظاهر پاها مسح شود.
1073- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی
ص: 412
جَعْفَرٍ ع أَ لَا تُخْبِرُنِی مِنْ أَیْنَ عَلِمْتَ وَ قُلْتَ أَنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ وَ بَعْضِ الرِّجْلَیْنِ فَضَحِکَ فَقَالَ یَا زُرَارَةُ قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص- وَ نَزَلَ بِهِ الْکِتَابُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ (1) فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ (2)- فَعَرَفْنَا أَنَّ الْوَجْهَ کُلَّهُ یَنْبَغِی أَنْ یُغْسَلَ ثُمَّ قَالَ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ (3)- فَوَصَلَ الْیَدَیْنِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ بِالْوَجْهِ فَعَرَفْنَا أَنَّهُ یَنْبَغِی لَهُمَا أَنْ یُغْسَلَا إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ ثُمَّ فَصَلَ بَیْنَ الْکَلَامِ فَقَالَ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ (4)- فَعَرَفْنَا حِینَ قَالَ بِرُءُوسِکُمْ أَنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ لِمَکَانِ الْبَاءِ ثُمَّ وَصَلَ الرِّجْلَیْنِ بِالرَّأْسِ کَمَا وَصَلَ الْیَدَیْنِ بِالْوَجْهِ فَقَالَ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ (5)- فَعَرَفْنَا حِینَ وَصَلَهُمَا (6) بِالرَّأْسِ أَنَّ الْمَسْحَ عَلَی بَعْضِهِمَا (7)- ثُمَّ فَسَّرَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِلنَّاسِ فَضَیَّعُوهُ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ (8)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ (9)
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ قَوْلَهُ فَوَصَلَ الْیَدَیْنِ إِلَی قَوْلِهِ ثُمَّ فَصَلَ (10).
ص: 413
******
ترجمه:
> از زراره نقل شده که گفت: "به امام باقر (ع) گفتم: 'آیا نمی خواهید به من بگویید از کجا دانستید و گفتید که مسح باید بر بخشی از سر و بخشی از پاها باشد؟' امام (ع) خندید و فرمود: 'ای زراره، این را رسول خدا (ص) گفته و کتاب خداوند عزوجل نیز بر این نازل شده است، زیرا خداوند عزوجل می فرماید: فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ (مائده 5:6)- پس دانستیم که باید تمام صورت شسته شود. سپس فرمود: وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ (مائده 5:6)- پس دست ها را تا آرنج ها به صورت وصل کرد، بنابراین دانستیم که باید آن ها را تا آرنج شست. سپس بین کلام فاصله گذاشت و فرمود: وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ (مائده 5:6)- پس دانستیم که وقتی می گوید 'بِرُؤُسِکُمْ' مسح باید بر بخشی از سر باشد، به دلیل وجود حرف 'باء'. سپس پاها را به سر وصل کرد همان طور که دست ها را به صورت وصل کرد و فرمود: وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ (مائده 5:6)- پس دانستیم که وقتی پاها را به سر وصل کرد، مسح باید بر بخشی از آن ها باشد. سپس رسول خدا (ص) این را برای مردم تفسیر کرد و آن ها آن را ضایع کردند.'"
1074- 2- (1) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَمِّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی ع قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ یَکُونُ خُفُّ الرَّجُلِ مُخَرَّقاً فَیُدْخِلُ یَدَهُ فَیَمْسَحُ ظَهْرَ قَدَمِهِ (2) أَ یُجْزِیهِ ذَلِکَ قَالَ نَعَمْ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (3)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از جعفر بن سلیمان از عمویش نقل شده که گفت: "از امام کاظم (ع) پرسیدم: 'فدایت شوم، اگر خفّ (پاپوش) مرد پاره شود و او دستش را داخل کند و پشت پا را مسح کند، آیا این کار کافی است؟' امام (ع) فرمود: 'بله.'"
1075- 3- (5) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: تَوَضَّأَ عَلِیٌّ ع فَغَسَلَ وَجْهَهُ وَ ذِرَاعَیْهِ ثُمَّ مَسَحَ عَلَی رَأْسِهِ وَ عَلَی نَعْلَیْهِ وَ لَمْ یُدْخِلْ یَدَهُ تَحْتَ الشِّرَاکِ (6).
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "علی (ع) وضو گرفت و صورت و دستان خود را شست، سپس سر و نعلین خود را مسح کرد و دست خود را زیر بند نعلین وارد نکرد."
1076- 4- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ بُکَیْرٍ ابْنَیْ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ فِی الْمَسْحِ تَمْسَحُ عَلَی النَّعْلَیْنِ وَ لَا تُدْخِلُ یَدَکَ تَحْتَ الشِّرَاکِ وَ إِذَا مَسَحْتَ بِشَیْ ءٍ مِنْ رَأْسِکَ أَوْ بِشَیْ ءٍ مِنْ قَدَمَیْکَ مَا بَیْنَ کَعْبَیْکَ إِلَی أَطْرَافِ الْأَصَابِعِ فَقَدْ أَجْزَأَکَ.
******
ترجمه:
از زراره و بُکَیر، پسران أَعْیَنَ از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "در مسح، نعلین خود را مسح می کنی و دستت را زیر بند نعلین نمی بری. و اگر با چیزی از سر یا چیزی از پاهایت که بین قوزک ها و نوک انگشتان است مسح کنی، کافی است."
1077- 5- (8) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَنْ أَبِیهِ
ص: 414
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَمْسَحُ الْمَرْأَةُ بِالرَّأْسِ کَمَا یَمْسَحُ الرِّجَالُ إِنَّمَا الْمَرْأَةُ إِذَا أَصْبَحَتْ مَسَحَتْ رَأْسَهَا وَ تَضَعُ الْخِمَارَ عَنْهَا فَإِذَا کَانَ الظُّهْرُ وَ الْعَصْرُ وَ الْمَغْرِبُ وَ الْعِشَاءُ تَمْسَحُ بِنَاصِیَتِهَا.
******
ترجمه:
از عبدالله بن حسین بن زید بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب از پدرش از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "زن سرش را مانند مردان مسح نمی کند. بلکه وقتی صبح می شود، سرش را مسح می کند و خمار (پوشش) خود را از سر برمی دارد. و وقتی ظهر و عصر و مغرب و عشاء می شود، پیشانی اش را مسح می کند."
1078- 6- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا تَوَضَّأْتَ فَامْسَحْ قَدَمَیْکَ ظَاهِرَهُمَا وَ بَاطِنَهُمَا ثُمَّ قَالَ هَکَذَا فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَی الْکَعْبِ وَ ضَرَبَ الْأُخْرَی عَلَی بَاطِنِ قَدَمَیْهِ (2) ثُمَّ مَسَحَهُمَا إِلَی الْأَصَابِعِ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ.
******
ترجمه:
از سماعه بن مهران از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "وقتی وضو می گیری، پاهایت را، هم ظاهرشان و هم باطنشان، مسح کن." سپس فرمود: "اینگونه." و دستش را بر قوزک گذاشت و دیگری را بر باطن پاهایش زد، سپس آن ها را تا انگشتان مسح کرد."
می گویم :مرحوم شیخ گفته است: "این حدیث حمل بر تقیه شده است."
1079- 7- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی رَفَعَهُ إِلَی أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی مَسْحِ الْقَدَمَیْنِ وَ مَسْحِ الرَّأْسِ فَقَالَ مَسْحُ الرَّأْسِ وَاحِدَةٌ مِنْ مُقَدَّمِ الرَّأْسِ وَ مُؤَخَّرِهِ وَ مَسْحُ الْقَدَمَیْنِ ظَاهِرِهِمَا وَ بَاطِنِهِمَا.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ کَالَّذِی قَبْلَهُ قَالَ لِأَنَّهُمَا مُوَافِقَانِ لِمَذْهَبِ بَعْضِ الْعَامَّةِ مِمَّنْ یَرَی الْمَسْحَ وَ یَقُولُ بِاسْتِیعَابِ الرِّجْلِ وَ هُوَ خِلَافُ الْحَقِّ عَلَی مَا بَیَّنَّاهُ.
******
ترجمه:
از احمد بن محمد بن عیسی که به ابی بصیر نسبت داده شده، از امام صادق (ع) نقل شده که درباره مسح پاها و سر فرمود: "مسح سر یک مرتبه از جلو و پشت سر است و مسح پاها بر ظاهر و باطن آنهاست." می گویم : مرحوم شیخ گفته است: "این حدیث نیز حمل بر تقیه شده، همان طور که حدیث قبلی، زیرا هر دو با مذهب برخی از عامه که مسح را قبول دارند و به شمول پا معتقدند، موافق هستند، و این خلاف حقیقت است بنابر آنچه که ما بیان کرده ایم."
******
ترجمه:
محمد بن علی بن الحسین گفت: ابوجعفر (ع) فرمود: امیرمؤمنان (ع) بر روی نعلین (کفش ها) مسح کرد و زیر بندهای کفش (شراکین) را مسح نکرد.
1081- 9- (1) قَالَ وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع لَوْ لَا أَنِّی رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص یَمْسَحُ ظَاهِرَ قَدَمَیْهِ لَظَنَنْتُ أَنَّ بَاطِنَهُمَا أَوْلَی بِالْمَسْحِ مِنْ ظَاهِرِهِمَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی مَضْمُونِ الْبَابِ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
******
ترجمه:
امام علی (ع) گفت: "اگر نمی دیدم که رسول خدا (ص) ظاهر پاهایش را مسح می کند، گمان می کردم که باطن آن ها بیشتر به مسح نیاز دارد."
1082- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ وَ عَلَیْهِ الْعِمَامَةُ قَالَ یَرْفَعُ الْعِمَامَةَ بِقَدْرِ مَا یُدْخِلُ إِصْبَعَهُ فَیَمْسَحُ عَلَی مُقَدَّمِ رَأْسِهِ.
******
ترجمه:
از حماد بن عیسی از برخی از اصحابمان از یکی از آن دو امام (علیهما السلام) نقل شده که درباره مردی که با داشتن عمامه وضو می گیرد، فرمود: "عمامه را به اندازه ای بلند کند که بتواند انگشتش را داخل کند و جلوی سرش را مسح کند."
1083- 2- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ شَاذَانَ بْنِ الْخَلِیلِ عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ تَوَضَّأَ وَ هُوَ مُعْتَمٌّ فَثَقُلَ عَلَیْهِ نَزْعُ الْعِمَامَةِ لِمَکَانِ الْبَرْدِ فَقَالَ لِیُدْخِلْ إِصْبَعَهُ.
******
ترجمه:
از حماد از حسین نقل شده که گفت: "به امام صادق (ع) گفتم: 'مردی وضو گرفته و عمامه بر سر دارد و برداشتن عمامه به دلیل سرما برایش دشوار است.' امام (ع) فرمود: 'باید انگشتش را داخل کند.'"
1084- 3- (7) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ
ص: 416
زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع الْمَرْأَةُ یُجْزِیهَا مِنْ مَسْحِ الرَّأْسِ أَنْ تَمْسَحَ مُقَدَّمَهُ قَدْرَ ثَلَاثِ أَصَابِعَ وَ لَا تُلْقِیَ عَنْهَا خِمَارَهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
زراره نقل کرده که امام باقر (ع) فرمود: "برای زن کافی است که در مسح سر، جلوی آن را به اندازه سه انگشت مسح کند و خمار (پوشش) خود را از سر برندارد."
1085- 4- (2) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الْقَدَمَیْنِ کَیْفَ هُوَ فَوَضَعَ کَفَّهُ عَلَی الْأَصَابِعِ فَمَسَحَهَا إِلَی الْکَعْبَیْنِ إِلَی ظَاهِرِ الْقَدَمِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا قَالَ بِإِصْبَعَیْنِ مِنْ أَصَابِعِهِ هَکَذَا فَقَالَ لَا إِلَّا بِکَفِّهِ (3) کُلِّهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ کَذَا مَا قَبْلَهُ وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ نَحْوَهُ (5)
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (6)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِمَا مَضَی (7) وَ یَأْتِی (8).
******
ترجمه:
از احمد بن محمد بن ابی نصر از امام رضا (ع) نقل شده که گفت: "از او درباره مسح پاها پرسیدم، چگونه است؟ امام کف دستش را بر انگشتان پا گذاشت و آن ها را به طرف قوزک ها مسح کرد، به سمت ظاهر پا. گفتم: 'فدایت شوم، اگر مردی بگوید که با دو انگشت از انگشتانش این طور مسح می کند، چه؟' امام (ع) فرمود: 'نه، بلکه باید با تمام کف دستش مسح کند.'"
می گویم: شیخ این روایت را بر استحباب حمل کرده است، به دلیل مطالب گذشته.
1086- 5- (9) وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ شَاذَانَ بْنِ الْخَلِیلِ
ص: 417
النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: یُجْزِی مِنَ الْمَسْحِ عَلَی الرَّأْسِ مَوْضِعُ ثَلَاثِ أَصَابِعَ وَ کَذَلِکَ الرِّجْلُ (1).
******
ترجمه:
از معمر بن عمر از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "برای مسح سر کافی است به اندازه سه انگشت و همین طور برای پا.
1087- 6- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّ عَلِیّاً ع مَسَحَ عَلَی النَّعْلَیْنِ وَ لَمْ یَسْتَبْطِنِ الشِّرَاکَیْنِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (3)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی النَّعْلَیْنِ الْعَرَبِیَّیْنِ لِأَنَّهُمَا لَا یَمْنَعَانِ وُصُولَ الْمَاءِ إِلَی الرِّجْلَیْنِ بِقَدْرِ مَا یَجِبُ مِنَ الْمَسْحِ وَ قَدْ مَرَّ أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (4).
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که علی (ع) بر نعلین مسح کرد و دست خود را زیر بندهای نعلین وارد نکرد.
می گویم :مرحوم شیخ گفته است: "این حدیث حمل بر نعلین عربی شده است، زیرا آن ها مانع رسیدن آب به پاها به اندازه ی لازم برای مسح نمی شوند. همچنین، قبلاً نیز به این موضوع اشاره شده است."
(5) 25 بَابُ وُجُوبِ الْمَسْحِ عَلَی الرِّجْلَیْنِ وَ عَدَمِ إِجْزَاءِ غَسْلِهِمَا فِی الْوُضُوءِ
******
ترجمه:
باب وجوب مسح پاها و عدم کفایت شستن آنها در وضو.
1088- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ وَ ذَکَرَ الْمَسْحَ فَقَالَ امْسَحْ عَلَی مُقَدَّمِ رَأْسِکَ وَ امْسَحْ عَلَی الْقَدَمَیْنِ وَ ابْدَأْ بِالشِّقِّ الْأَیْمَنِ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده که درباره مسح فرمود: "بر جلوی سر خود مسح کن و بر پاها مسح کن و با پای راست شروع کن."
1089- 2- (7) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّهُ یَأْتِی
ص: 418
عَلَی الرَّجُلِ سِتُّونَ وَ سَبْعُونَ سَنَةً مَا قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ صَلَاةً قُلْتُ کَیْفَ ذَاکَ قَالَ لِأَنَّهُ یَغْسِلُ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِمَسْحِهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَهُ (1)- مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
از محمد بن مروان نقل شده که گفت: "امام صادق (ع) فرمود: 'ممکن است برای مردی شصت و هفتاد سال بگذرد و خداوند از او هیچ نمازی را قبول نکند.' گفتم: 'چگونه چنین چیزی ممکن است؟' امام (ع) فرمود: 'زیرا او چیزی را می شوید که خداوند دستور به مسح آن داده است.'"
1090- 3- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الرِّجْلَیْنِ فَقَالَ لَا بَأْسَ.
******
ترجمه:
از محمد از یکی از آن دو امام (علیهما السلام) نقل شده که گفت: "از او درباره مسح بر پاها پرسیدم. فرمود: 'اشکالی ندارد.'"
1091- 4- (4) وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَالِمٍ وَ غَالِبِ بْنِ هُذَیْلٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الرِّجْلَیْنِ فَقَالَ هُوَ الَّذِی نَزَلَ بِهِ جَبْرَئِیلُ.
******
ترجمه:
غالب بن هذیل نقل کرده که گفت: "از امام باقر (ع) درباره مسح بر پاها پرسیدم. فرمود: 'این همان چیزی است که جبرئیل بر آن نازل شده است.'"
1092- 5- (5) قَالَ وَ رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ تَوَضَّأَ وَ مَسَحَ عَلَی قَدَمَیْهِ وَ نَعْلَیْهِ.
******
ترجمه:
روایت شده است که از امیرالمؤمنین (ع) و ابن عباس نقل شده که پیامبر (ص) وضو گرفت و بر پاها و نعلین خود مسح کرد.
1093- 6- (6) قَالَ وَ رَوَوْا أَیْضاً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ وَصَفَ وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ ص فَمَسَحَ عَلَی رِجْلَیْهِ.
******
ترجمه:
از ابن عباس نقل شده که او وضوی پیامبر (ص) را توصیف کرد و گفت که پیامبر بر پاهایش مسح کرد.
******
ترجمه:
روایت شده از او که گفت: "در کتاب خدا مسح آمده، ولی مردم جز شستن را نمی پذیرند.
1095- 8- (1) قَالَ وَ قَدْ رُوِیَ مِثْلُ هَذَا عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ أَنَّهُ قَالَ: مَا نَزَلَ الْقُرْآنُ إِلَّا بِالْمَسْحِ.
******
ترجمه:
همچنین نقل شده که امام علی (ع) فرمود: "قرآن تنها به مسح نازل شده است."
1096- 9- (2) قَالَ وَ رُوِیَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: غَسْلَتَانِ وَ مَسْحَتَانِ.
******
ترجمه:
همچنین از ابن عباس نقل شده که گفت: "دو شستن و دو مسح."
1097- 10- (3) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ غَالِبِ بْنِ الْهُذَیْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ (4) عَلَی الْخَفْضِ هِیَ أَمْ عَلَی النَّصْبِ قَالَ بَلْ هِیَ عَلَی الْخَفْضِ.
******
ترجمه:
غالب بن هذیل نقل کرده که گفت: "از امام باقر (ع) درباره کلام خداوند عزوجل و امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ (مائده 5:6) پرسیدم؛ آیا این آیه بر اساس خفض (جر) است یا نصب؟ امام (ع) فرمود: 'بر اساس خفض (جر) است.'"
1098- 11- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (6) عَنْ أَبِی هَمَّامٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع فِی وُضُوءِ الْفَرِیضَةِ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی الْمَسْحُ وَ الْغَسْلُ فِی الْوُضُوءِ لِلتَّنْظِیفِ.
******
ترجمه:
از ابو همام از امام رضا (ع) در مورد وضوی واجب در کتاب خداوند نقل شده که فرمود: "مسح و شستن در وضو برای پاکیزگی است."
1099- 12- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ لِی لَوْ أَنَّکَ تَوَضَّأْتَ فَجَعَلْتَ مَسْحَ الرِّجْلَیْنِ غَسْلًا ثُمَّ أَضْمَرْتَ أَنَّ ذَلِکَ مِنَ الْمَفْرُوضِ (8) لَمْ یَکُنْ ذَلِکَ بِوُضُوءٍ ثُمَّ قَالَ ابْدَأْ بِالْمَسْحِ عَلَی الرِّجْلَیْنِ فَإِنْ بَدَا لَکَ غَسْلٌ فَغَسَلْتَهُ فَامْسَحْ بَعْدَهُ لِیَکُونَ آخِرُ ذَلِکَ الْمَفْرُوضَ.
ص: 420
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
زراره نقل کرده که گفت: "به من گفت: 'اگر وضو بگیری و مسح پاهایت را به شستشو تبدیل کنی و بعد آن را به عنوان فریضه تلقی کنی، این وضو صحیح نیست.' سپس فرمود: 'ابتدا با مسح پاها شروع کن و اگر خواستی شستشو دهی، پس از آن مسح کن تا آخرین چیزی که انجام می دهی همان فریضه باشد.'"
1100- 13- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع أَسْأَلُهُ عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الْقَدَمَیْنِ فَقَالَ الْوُضُوءُ بِالْمَسْحِ وَ لَا یَجِبُ فِیهِ إِلَّا ذَاکَ وَ مَنْ غَسَلَ فَلَا بَأْسَ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّنْظِیفِ لِمَا مَرَّ (3) وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ فَإِنَّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ بِالتَّخْیِیرِ.
******
ترجمه:
از ایوب بن نوح نقل شده که گفت: "به امام کاظم (ع) نوشتم و درباره مسح بر پاها پرسیدم. فرمود: 'وضو با مسح است و تنها آن واجب است و کسی که شستشو دهد، اشکالی ندارد.'"
می گویم :مرحوم شیخ گفته است: "این روایت بر پاکیزگی حمل شده است به دلیل مطالب گذشته و ممکن است بر تقیه نیز حمل شود، زیرا برخی از آنان به اختیار (بین مسح و شستشو) قائلند."
1101- 14- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ الْوُضُوءَ کُلَّهُ إِلَّا رِجْلَیْهِ ثُمَّ یَخُوضُ بِهِمَا الْمَاءَ (5) خَوْضاً قَالَ أَجْزَأَهُ ذَلِکَ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی حَالِ التَّقِیَّةِ لَا الِاخْتِیَارِ.
******
ترجمه:
از عمار بن موسی از امام صادق (ع) نقل شده که درباره مردی که تمام وضو را به جز پاهایش انجام داده و سپس پاهایش را در آب فرو می برد، فرمود: "این کفایت می کند."
مرحوم شیخ گفته است: "این روایت بر تقیه حمل شده و نه بر حالت اختیار."
1102- 15- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُنَبِّهِ (7) عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: جَلَسْتُ أَتَوَضَّأُ فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ حِینَ ابْتَدَأْتُ فِی الْوُضُوءِ فَقَالَ لِی تَمَضْمَضْ وَ اسْتَنْشِقْ وَ اسْتَنَّ ثُمَّ غَسَلْتُ وَجْهِی ثَلَاثاً فَقَالَ قَدْ یُجْزِیکَ مِنْ ذَلِکَ الْمَرَّتَانِ قَالَ فَغَسَلْتُ ذِرَاعَیَّ وَ مَسَحْتُ
ص: 421
بِرَأْسِی مَرَّتَیْنِ فَقَالَ قَدْ یُجْزِیکَ مِنْ ذَلِکَ الْمَرَّةُ وَ غَسَلْتُ قَدَمَیَّ قَالَ فَقَالَ لِی یَا عَلِیُّ- خَلِّلْ بَیْنَ الْأَصَابِعِ لَا تُخَلَّلْ بِالنَّارِ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا هُوَ مُوَافِقٌ لِلْعَامَّةِ وَ قَدْ وَرَدَ مَوْرِدَ التَّقِیَّةِ وَ رُوَاتُهُ کُلُّهُمْ عَامَّةٌ وَ زَیْدِیَّةٌ وَ الْمَعْلُومُ مِنْ مَذَاهِبِ أَئِمَّتِنَا ع الْقَوْلُ بِالْمَسْحِ أَقُولُ: وَ قَدْ تَوَاتَرَ ذَلِکَ کَمَا فِی أَحَادِیثِ کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ (1) وَ غَیْرِهَا (2) وَ هَذَا یَحْتَمِلُ النَّسْخَ وَ یَکُونُ نَقْلُهُ لِلتَّقِیَّةِ وَ یَحْتَمِلُ کَوْنَ الْغَسْلِ لِلتَّنْظِیفِ لَا مِنَ الْوُضُوءِ.
******
ترجمه:
از زید بن علی از پدرانش از امام علی (ع) نقل شده که گفت: "نشستم تا وضو بگیرم. رسول خدا (ص) آمد زمانی که شروع به وضو کردم و به من فرمود: 'مضمضه کن و بینی خود را بشوی و استنشاق کن.' سپس صورتم را سه بار شستم. پیامبر فرمود: 'دو بار کافی است.' سپس بازوهایم را شستم و دو بار بر سرم مسح کشیدم. پیامبر فرمود: 'یک بار کافی است.' پاهایم را شستم. پیامبر فرمود: 'ای علی، بین انگشتانت را خلل کن تا در آتش خلل نکند.'"
مرحوم شیخ گفته است: "این روایت با مذهب عامه مطابقت دارد و از روی تقیه بیان شده است و روات آن همه از عامه و زیدیه هستند و عقیده ائمه ما (علیهم السلام) مسح است.
می گویم: "این امر مانند احادیث دیگر درباره وضو متواتر است و این روایت قابل نسخ و نقل از روی تقیه است و ممکن است شستن برای پاکیزگی باشد نه از وضو."
1103- 16- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع إِنَّ الرَّجُلَ لَیَعْبُدُ اللَّهَ أَرْبَعِینَ سَنَةً وَ مَا یُطِیعُهُ فِی الْوُضُوءِ لِأَنَّهُ یَغْسِلُ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِمَسْحِهِ (4) (5).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: امام صادق (ع) فرمود: "ممکن است مردی چهل سال خداوند را عبادت کند ولی در وضو از او اطاعت نکند، زیرا چیزی را می شوید که خداوند دستور به مسح آن داده است."
در نسخه های چاپی سنگی و حروفی از کتاب وسائل، افزوده شده است: پیامبر خدا (ص) در حدیثی فرمود: "ای برادر ثقفی، آمده ای که درباره وضو و نمازت از من بپرسی، چه خیری در این ها برای توست؟ وضوی تو این است: هنگامی که دستت را در ظرف آب گذاشتی و گفتی 'بسم الله'، گناهانت از دستت می ریزد. وقتی صورتت را شستی، گناهانی که چشمانت با نگاه به آن ها کسب کرده و دهانت بر آن ها جاری شده، می ریزند. وقتی بازوهایت را شستی، گناهان از راست و چپت می ریزند. وقتی سر و پاهایت را مسح کردی، گناهانی که به سوی آن ها راه رفته ای، می ریزند. این است وضوی تو."
ص: 422
(1) 26 بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ التَّسْمِیَةِ وَ الدُّعَاءِ بِالْمَأْثُورِ عِنْدَ الْوُضُوءِ وَ التَّسْمِیَةِ عِنْدَ الْأَکْلِ وَ الشُّرْبِ وَ اللُّبْسِ وَ کُلِّ فِعْلٍ
******
ترجمه:
باب تأکید استحباب تسمیه و دعای مأثور هنگام وضو و تسمیه هنگام غذا خوردن، نوشیدن، پوشیدن و هر عمل دیگری.
1104- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: فَإِذَا تَوَضَّأْتَ فَقُلْ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِنَ التَّوَّابِینَ وَ اجْعَلْنِی مِنَ الْمُتَطَهِّرِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
از معاویة بن عمار از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده که فرمود: "هنگامی که وضو گرفتی، بگو: 'اشهد ان لا اله الا الله اللهم اجعلنی من التوابین و اجعلنی من المتطهرین والحمدلله رب العالمین.'"
1105- 2- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا وَضَعْتَ یَدَکَ فِی الْمَاءِ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِنَ التَّوَّابِینَ وَ اجْعَلْنِی مِنَ الْمُتَطَهِّرِینَ فَإِذَا فَرَغْتَ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.
******
ترجمه:
زراره نقل کرده که امام باقر (ع) فرمود: "هنگامی که دستت را در آب گذاشتی، بگو: 'بسم الله و بالله، اللهم اجعلنی من التوابین و اجعلنی من المتطهرین.' و هنگامی که تمام کردی، بگو: 'الحمدلله رب العالمین.'
1106- 3- (5) وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ ذَکَرَ اسْمَ اللَّهِ عَلَی وُضُوئِهِ فَکَأَنَّمَا اغْتَسَلَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (6).
******
ترجمه:
از عیص بن قاسم نقل شده که امام صادق (ع) فرمود: "هرکس نام خدا را بر وضویش ذکر کند، گویی غسل کرده است."
1107- 4- (7) وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ دَاوُدَ الْعِجْلِیِّ مَوْلَی أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا أَبَا مُحَمَّدٍ مَنْ تَوَضَّأَ
ص: 423
فَذَکَرَ اسْمَ اللَّهِ طَهُرَ جَمِیعُ جَسَدِهِ وَ مَنْ لَمْ یُسَمِّ لَمْ یَطْهُرْ مِنْ جَسَدِهِ إِلَّا مَا أَصَابَهُ الْمَاءُ.
******
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده که گفت: "امام صادق (ع) فرمود: ای ابا محمد، هرکس وضو بگیرد و نام خدا را ذکر کند، تمام بدنش پاک می شود و هرکس نام خدا را ذکر نکند، تنها جایی که آب به آن رسیده پاک می شود."
1108- 5- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا سَمَّیْتَ فِی الْوُضُوءِ طَهُرَ جَسَدُکَ کُلُّهُ وَ إِذَا لَمْ تُسَمِّ لَمْ یَطْهُرْ مِنْ جَسَدِکَ إِلَّا مَا مَرَّ عَلَیْهِ الْمَاءُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
از ابن ابی عمیر از برخی اصحابمان از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "هرگاه در وضو نام خدا را ذکر کنی، تمام بدنت پاک می شود و اگر نام خدا را ذکر نکنی، تنها جایی که آب بر آن گذشته پاک می شود."
1109- 6- (3) وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ رَجُلًا تَوَضَّأَ وَ صَلَّی فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص- أَعِدْ وُضُوءَکَ وَ صَلَاتَکَ فَفَعَلَ فَتَوَضَّأَ وَ صَلَّی فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ ص أَعِدْ وُضُوءَکَ وَ صَلَاتَکَ فَفَعَلَ فَتَوَضَّأَ وَ صَلَّی فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ ص أَعِدْ وُضُوءَکَ وَ صَلَاتَکَ فَأَتَی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع فَشَکَا ذَلِکَ إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُ هَلْ سَمَّیْتَ حَیْثُ تَوَضَّأْتَ قَالَ لَا قَالَ سَمِّ عَلَی وُضُوئِکَ فَسَمَّی وَ تَوَضَّأَ وَ صَلَّی فَأَتَی النَّبِیَّ ص فَلَمْ یَأْمُرْهُ أَنْ یُعِیدَ.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ التَّسْمِیَةَ هُنَا عَلَی النِّیَّةِ لِمَا تَقَدَّمَ (4) وَ یَأْتِی (5) مِمَّا یَدُلُّ عَلَی نَفْیِ وُجُوبِ التَّسْمِیَةِ وَ یُمْکِنُ حَمْلُ الْإِعَادَةِ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ یَحْتَمِلُ کَوْنُهُ مَنْسُوخاً.
******
ترجمه:
از ابو عبدالله (ع) نقل شده که فرمود: "مردی وضو گرفت و نماز خواند. پیامبر خدا (ص) به او فرمود: 'وضو و نمازت را تکرار کن.' او انجام داد و وضو گرفت و نماز خواند. پیامبر (ص) به او فرمود: 'وضو و نمازت را تکرار کن.' او دوباره وضو گرفت و نماز خواند. پیامبر (ص) به او فرمود: 'وضو و نمازت را تکرار کن.' او به امیرالمؤمنین (ع) مراجعه کرد و این موضوع را با او مطرح کرد. امیرالمؤمنین (ع) به او فرمود: 'آیا هنگامی که وضو گرفتی، نام خدا را ذکر کردی؟' او پاسخ داد: 'نه.' فرمود: 'بر وضویت نام خدا را ذکر کن.' او نام خدا را ذکر کرد و وضو گرفت و نماز خواند. نزد پیامبر (ص) رفت و پیامبر (ص) به او نفرمود که نماز و وضویش را تکرار کند."
می گویم :مرحوم شیخ گفته است: "ذکر نام خدا در اینجا به نیت برمی گردد به دلیل مطالب گذشته و نیز مواردی که دلالت بر عدم وجوب ذکر نام خدا دارد و ممکن است تکرار وضو به منظور استحباب باشد و احتمال نسخ نیز دارد."
1110- 7- (6) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع
ص: 424
إِذَا تَوَضَّأَ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ خَیْرُ الْأَسْمَاءِ لِلَّهِ وَ أَکْبَرُ الْأَسْمَاءِ لِلَّهِ وَ قَاهِرٌ لِمَنْ فِی السَّمَاءِ وَ قَاهِرٌ لِمَنْ فِی الْأَرْضِ اللَّهُ (1) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَ مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَیْ ءٍ حَیٍّ وَ أَحْیَا قَلْبِی بِالْإِیمَانِ اللَّهُمَّ تُبْ عَلَیَّ وَ طَهِّرْنِی وَ اقْضِ لِی بِالْحُسْنَی وَ أَرِنِی کُلَّ الَّذِی أُحِبُّ وَ افْتَحْ لِی بِالْخَیْرَاتِ مِنْ عِنْدِکَ یَا سَمِیعَ الدُّعَاءِ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: امیرالمؤمنین (ع) هنگامی که وضو می گرفت، می گفت: "بسم الله و بالله و خیر الأسماء لله و أکبر الأسماء لله و قاهر لمن فی السماء و قاهر لمن فی الأرض الله الحمد لله الذی جعل من الماء کل شیء حی و أحیا قلبی بالإیمان اللهم تب علی و طهرنی و اقض لی بالحسنی و أرنی کل الذی أحب و افتح لی بالخیرات من عندک یا سمیع الدعاء."
1111- 8- (2) قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ مَنْ تَوَضَّأَ فَذَکَرَ اسْمَ اللَّهِ طَهُرَ جَمِیعُ جَسَدِهِ وَ کَانَ الْوُضُوءُ إِلَی الْوُضُوءِ کَفَّارَةً لِمَا بَیْنَهُمَا مِنَ الذُّنُوبِ وَ مَنْ لَمْ یُسَمِّ لَمْ یَطْهُرْ مِنْ جَسَدِهِ إِلَّا مَا أَصَابَهُ الْمَاءُ.
وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ دَاوُدَ الْعِجْلِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (3) وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
همچنین روایت شده که کسی که وضو بگیرد و نام خدا را ذکر کند، تمام بدنش پاک می شود و وضو بعد از وضو کفاره گناهان بین آن ها خواهد بود. و کسی که نام خدا را ذکر نکند، تنها جایی که آب به آن رسیده پاک می شود.
1112- 9- (5) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ ذَکَرَ اسْمَ اللَّهِ عَلَی وُضُوئِهِ فَکَأَنَّمَا اغْتَسَلَ.
وَ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (6).
ص: 425
******
ترجمه:
از عبدالله بن مسکان از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "هرکس نام خدا را بر وضویش ذکر کند، گویی غسل کرده است."
1113- 10- (1) وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (2) عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: لَا یَتَوَضَّأُ الرَّجُلُ حَتَّی یُسَمِّیَ یَقُولُ قَبْلَ أَنْ یَمَسَّ الْمَاءَ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِنَ التَّوَّابِینَ وَ اجْعَلْنِی مِنَ الْمُتَطَهِّرِینَ فَإِذَا فَرَغَ مِنْ طَهُورِهِ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ ص فَعِنْدَهَا یَسْتَحِقُّ الْمَغْفِرَةَ.
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ ابْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ وَ عَنْ عَلِیٍّ ع مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
از امام علی (ع) در حدیث الأربعین نقل شده که فرمود: "مرد تا زمانی که نام خدا را ذکر نکند، وضو نگیرد. بگوید قبل از لمس کردن آب: 'بسم الله و بالله، اللهم اجعلنی من التوابین و اجعلنی من المتطهرین.' و وقتی وضویش تمام شد، بگوید: 'اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له و اشهد ان محمداً عبده و رسوله (ص).' در آن هنگام، مستحق مغفرت می شود."
1114- 11- (4) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْمُثَنَّی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ السُّلَمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: مَنْ ذَکَرَ اسْمَ اللَّهِ عَلَی وُضُوئِهِ طَهُرَ جَسَدُهُ کُلُّهُ وَ مَنْ لَمْ یَذْکُرِ اسْمَ اللَّهِ عَلَی وُضُوئِهِ طَهُرَ مِنْ جَسَدِهِ مَا أَصَابَهُ الْمَاءُ.
******
ترجمه:
از محمد بن جعفر از پدرش نقل شده که فرمود: "هرکس نام خدا را بر وضویش ذکر کند، تمام بدنش پاک می شود و هرکس نام خدا را بر وضویش ذکر نکند، تنها جایی که آب به آن رسیده پاک می شود."
1115- 12- (5) وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُکُمْ وَ لَمْ یُسَمِّ کَانَ لِلشَّیْطَانِ فِی وُضُوئِهِ شِرْکٌ وَ إِنْ أَکَلَ أَوْ شَرِبَ أَوْ لَبِسَ وَ کُلَّ شَیْ ءٍ صَنَعَهُ یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یُسَمِّیَ عَلَیْهِ فَإِنْ لَمْ یَفْعَلْ کَانَ لِلشَّیْطَانِ فِیهِ شِرْکٌ.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِیٍّ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (6) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (7).
******
ترجمه:
از علاء بن فضیل از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر یکی از شما وضو بگیرد و نام خدا را ذکر نکند، شیطان در وضوی او شراکت دارد. و اگر غذا بخورد، بنوشد، یا لباسی بپوشد و نام خدا را ذکر نکند، شیطان در آن شراکت دارد."
1116- 13- (8) وَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 426
قَالَ: إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُکُمْ أَوْ أَکَلَ أَوْ شَرِبَ أَوْ لَبِسَ لِبَاساً یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یُسَمِّیَ عَلَیْهِ فَإِنْ لَمْ یَفْعَلْ کَانَ لِلشَّیْطَانِ فِیهِ شِرْکٌ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
******
ترجمه:
از زید الشحام از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر یکی از شما وضو بگیرد، غذا بخورد، بنوشد یا لباسی بپوشد، باید نام خدا را بر آن ذکر کند. اگر این کار را نکند، شیطان در آن شراکت دارد."
(3) 27 بَابُ اسْتِحْبَابِ غَسْلِ الْیَدَیْنِ قَبْلَ إِدْخَالِهِمَا الْإِنَاءَ مَرَّةً مِنْ حَدَثِ الْبَوْلِ وَ النَّوْمِ وَ مَرَّتَیْنِ مِنَ الْغَائِطِ وَ ثَلَاثاً مِنَ الْجَنَابَةِ
******
ترجمه:
باب استحباب شستن دست ها قبل از وارد کردن آنها به ظرف، یک بار از حدث بول و خواب، دو بار از غائط و سه بار از جنابت.
1117- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ (5) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْوُضُوءِ کَمْ یُفْرِغُ الرَّجُلُ عَلَی یَدِهِ الْیُمْنَی قَبْلَ أَنْ یُدْخِلَهَا فِی الْإِنَاءِ قَالَ وَاحِدَةٌ مِنْ حَدَثِ الْبَوْلِ وَ اثْنَتَانِ مِنْ حَدَثِ الْغَائِطِ وَ ثَلَاثٌ مِنَ الْجَنَابَةِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
از عبیدالله بن علی حلبی نقل شده که گفت: "از امام پرسیدم که مرد چند بار باید بر دست راستش آب بریزد قبل از اینکه آن را در ظرف بگذارد؟ امام فرمود: 'یک بار برای حدث بول، دو بار برای حدث غائط، و سه بار برای جنابت.'"
1118- 2- (7) وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: یَغْسِلُ الرَّجُلُ یَدَهُ مِنَ النَّوْمِ مَرَّةً وَ مِنَ الْغَائِطِ وَ الْبَوْلِ مَرَّتَیْنِ وَ مِنَ الْجَنَابَةِ ثَلَاثاً.
أَقُولُ: اعْتِبَارُ الْمَرَّتَیْنِ فِی الْبَوْلِ مَحْمُولٌ عَلَی الْأَفْضَلِیَّةِ أَوْ عَلَی صُورَةِ
ص: 427
اجْتِمَاعِ الْغَائِطِ وَ الْبَوْلِ کَمَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنَ الْعَطْفِ فَیَدُلُّ عَلَی التَّدَاخُلِ.
******
ترجمه:
از حریز از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "مرد دستش را پس از خوابیدن یک بار می شوید، و پس از غائط و بول دو بار، و پس از جنابت سه بار."
می گویم: "اعتبار دو بار شستن در مورد بول به دلیل افضلیت یا به دلیل جمع شدن غائط و بول است، همان گونه که از عطف ظاهر می شود، و این دلالت بر تداخل دارد."
1119- 3- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ وَ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عُتْبَةَ الْهَاشِمِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَبُولُ وَ لَمْ یَمَسَّ یَدَهُ الْیُمْنَی شَیْ ءٌ أَ یُدْخِلُهَا فِی وَضُوئِهِ قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَهَا قَالَ لَا حَتَّی یَغْسِلَهَا قُلْتُ فَإِنَّهُ اسْتَیْقَظَ مِنْ نَوْمِهِ وَ لَمْ یَبُلْ أَ یُدْخِلُ یَدَهُ فِی وَضُوئِهِ (2) قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَهَا قَالَ لَا لِأَنَّهُ لَا یَدْرِی حَیْثُ بَاتَتْ یَدُهُ فَلْیَغْسِلْهَا (3).
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ نَحْوَهُ (4) وَ اقْتَصَرَ عَلَی الْمَسْأَلَةِ الثَّانِیَةِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ (5)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ دُونَ الْوُجُوبِ لِمَا یَأْتِی (6).
******
ترجمه:
از عبد الکریم بن عتبه هاشمی نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مردی که ادرار کرده ولی دست راستش به چیزی برخورد نکرده، پرسیدم: آیا می تواند آن را در وضو وارد کند پیش از آنکه بشوید؟ امام فرمود: 'نه، تا زمانی که دستش را بشوید.' گفتم: 'اگر از خواب بیدار شده و ادرار نکرده، آیا می تواند دستش را در وضو وارد کند پیش از آنکه بشوید؟' فرمود: 'نه، زیرا نمی داند دستش کجا بوده است، پس باید آن را بشوید.'"
می گویم: مرحوم شیخ این روایت را به عنوان استحباب تفسیر کرده و نه به عنوان وجوب، به دلیل مواردی که در ادامه خواهد آمد."
1120- 4- (7) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع اغْسِلْ یَدَکَ مِنَ الْبَوْلِ مَرَّةً وَ مِنَ الْغَائِطِ مَرَّتَیْنِ وَ مِنَ الْجَنَابَةِ ثَلَاثاً.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: امام صادق (ع) فرمود: "دستت را پس از بول یک بار، پس از غائط دو بار، و پس از جنابت سه بار بشوی."
1121- 5- (8) قَالَ وَ قَالَ ع اغْسِلْ یَدَکَ مِنَ النَّوْمِ مَرَّةً.
ص: 428
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْمِیَاهِ (1) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
******
ترجمه:
"گفت: و امام صادق (ع) فرمود: دستت را پس از خواب یک بار بشوی."
(3) 28 بَابُ جَوَازِ إِدْخَالِ الْیَدَیْنِ الْإِنَاءَ قَبْلَ الْغَسْلِ الْمُسْتَحَبِّ (4)
******
ترجمه:
باب جواز وارد کردن دست ها به ظرف قبل از شستن مستحب آنها.(
در حاشیه نسخه خطی آمده است: "در احادیث این باب و آنچه پیشتر و بعدتر به معنای آن آمده، دلالت واضحی بر تفاوت بین ورود نجاست به آب کم و ورود آب به نجاست و وقوع انفعال در اولی بدون دومی وجود دارد. در احادیث نجاست آب کم، توضیح صریحی درباره این تفاوت آمده و همه این احادیث بیانگر ورود نجاست به آب و نهی از استفاده آن پس از آن هستند. همه احادیثی که به پاک کردن نجاسات با آب کم پرداخته اند، شامل ورود آب به نجاست هستند. بنابراین، هیچ وجهی برای تساوی بین این دو حالت نیست، همانطور که برخی معاصرین برخلاف نص متواتر و اجماع علمای ما (جز ابن ابی عقیل) و با تکیه بر دلایل ضعیف عقلی و ظنی، مخالف احادیث متواتر، این تساوی را انجام داده اند. اگر کسی در شبهه آن تأمل کند، متوجه می شود که استدلال با قیاس، بلکه با استحسان و مصالح مرسله، اشتباه است و بطلان آن آشکارتر از آن است که پنهان بماند. از جمله مواردی که این تفاوت را تأیید و مناسب می کند، گفته امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه و غیره است که فرمود: "به آنها گفتم که به آنها حمله کنید قبل از اینکه به شما حمله کنند؛ به خدا قسم هیچ قومی در دیار خود مورد حمله قرار نگرفتند، مگر اینکه ذلیل شدند.")
1122- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَبُولُ وَ لَا تَمَسُّ یَدُهُ الْیُمْنَی شَیْئاً أَ یَغْمِسُهَا فِی الْمَاءِ قَالَ نَعَمْ وَ إِنْ کَانَ جُنُباً.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از یکی ازدو امام علیهما السلام نقل شده که گفت: "از او درباره مردی پرسیدم که ادرار کرده و دست راستش به چیزی برخورد نکرده، آیا می تواند آن را در آب فرو برد؟ امام فرمود: 'بله، حتی اگر جنب باشد.'"
1123- 2- (7) وَ عَنْهُ عَنْ أَخِیهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ
ص: 429
أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَصَابَ الرَّجُلَ جَنَابَةٌ فَأَدْخَلَ یَدَهُ فِی الْإِنَاءِ فَلَا بَأْسَ إِنْ لَمْ یَکُنْ أَصَابَ یَدَهُ شَیْ ءٌ مِنَ الْمَنِیِّ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ أَحَادِیثُ کَثِیرَةٌ تَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَبْوَابِ الْمَاءِ (1) وَ یَأْتِی مِثْلُ ذَلِکَ فِی أَبْوَابِ النَّجَاسَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (2).
******
ترجمه:
از سماعه از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی جنب شد و دستش را در ظرف آب وارد کرد، اشکالی ندارد به شرطی که دستش به منی برخورد نکرده باشد."
(3) 29 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْمَضْمَضَةِ ثَلَاثاً وَ الِاسْتِنْشَاقِ ثَلَاثاً قَبْلَ الْوُضُوءِ وَ عَدَمِ وُجُوبِهِمَا
******
ترجمه:
باب استحباب مضمضه سه بار و استنشاق سه بار قبل از وضو و عدم وجوب آن ها.
1124- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ مِمَّا سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ص.
******
ترجمه:
از عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "مضمضه و استنشاق از سنت های رسول خدا (ص) است."
1125- 2- (5) وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْهُمَا قَالَ هُمَا مِنَ السُّنَّةِ فَإِنْ نَسِیتَهُمَا لَمْ یَکُنْ عَلَیْکَ إِعَادَةٌ.
******
ترجمه:
از سماعه نقل شده که گفت: "از امام درباره آن دو (مضمضه و استنشاق) پرسیدم، فرمود: 'آن ها از سنت هستند، پس اگر فراموش کردی آن ها را انجام ندهی، نیاز به اعاده نیست.'"
1126- 3- (6) وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَمَّنْ تَوَضَّأَ وَ نَسِیَ الْمَضْمَضَةَ وَ الِاسْتِنْشَاقَ ثُمَّ ذَکَرَ بَعْدَ مَا دَخَلَ فِی صَلَاتِهِ قَالَ لَا بَأْسَ.
ص: 430
******
ترجمه:
از مالک بن اعین نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره کسی که وضو گرفته و مضمضه و استنشاق را فراموش کرده و سپس پس از وارد شدن به نماز به یاد آورده، پرسیدم. امام فرمود: 'اشکالی ندارد.'"
1127- 4- (1) وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْهُمَا فَقَالَ هُمَا مِنَ الْوُضُوءِ فَإِنْ نَسِیتَهُمَا فَلَا تُعِدْ.
******
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره آن دو (مضمضه و استنشاق) پرسیدم. امام فرمود: 'آن ها از وضو هستند، پس اگر فراموش کردی آن ها را انجام ندهی، نیاز به اعاده نیست.'"
1128- 5- (2) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ لَیْسَا مِنَ الْوُضُوءِ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی أَنَّهُمَا لَیْسَا مِنْ وَاجِبَاتِهِ بَلْ مِنْ سُنَنِهِ لِمَا مَضَی (3) وَ یَأْتِی (4).
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "مضمضه و استنشاق جزء وضو نیستند."
می گویم: مرحوم شیخ این روایت را به این معنا گرفته که آن ها از واجبات وضو نیستند، بلکه از سنت های آن هستند، به دلیل مطالب گذشته."
1129- 6- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَیْسَ الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ فَرِیضَةً وَ لَا سُنَّةً إِنَّمَا عَلَیْکَ أَنْ تَغْسِلَ مَا ظَهَرَ.
قَالَ الشَّیْخُ أَیْ لَیْسَا مِنَ السُّنَّةِ الَّتِی لَا یَجُوزُ تَرْکُهَا أَقُولُ: مُرَادُهُ بِالسُّنَّةِ مَا عُلِمَ وُجُوبُهُ بِالسُّنَّةِ وَ هُوَ مَعْنًی مُسْتَعْمَلٌ فِیهِ لَفْظُ السُّنَّةِ فِی الْأَحَادِیثِ وَ یُمْکِنُ أَنْ یَکُونَ حَدِیثُ أَبِی بَصِیرٍ وَرَدَ عَلَی وَجْهِ التَّقِیَّةِ وَ أَنَّهُمَا مُسْتَحَبَّانِ خَارِجَانِ عَنِ الْوُضُوءِ وَ إِنِ اسْتُحِبَّا عِنْدَهُ لِمَا سَیَأْتِی أَنَّهُمَا مِنَ السُّنَنِ الْحَنِیفِیَّةِ (6) وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی اسْتِحْبَابِهِمَا فِی کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ فِی عِدَّةِ أَحَادِیثَ (7).
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "مضمضه و استنشاق نه فریضه است و نه سنت، بلکه بر تو واجب است که آنچه ظاهر است را بشویی."
مرحوم شیخ گفت: "یعنی مضمضه و استنشاق از سنت هایی نیست که ترک آن ها جایز نباشد."
می گویم: "مراد او از سنت، چیزی است که وجوب آن با سنت ثابت شده و این معنا در احادیث مورد استفاده قرار گرفته است و ممکن است حدیث ابی بصیر بر وجه تقیه وارد شده باشد و آن ها مستحب هستند و از وضو خارج اند و اگر مستحب باشند، به دلیل سنت حنیفی است."
1130- 7- (8) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: قَالَ
ص: 431
الْفَقِیهُ الْعَسْکَرِیُّ ع لَیْسَ فِی الْغُسْلِ وَ لَا فِی الْوُضُوءِ مَضْمَضَةٌ وَ لَا اسْتِنْشَاقٌ.
******
ترجمه:
> از حسن بن راشد نقل شده که گفت: "فقیه عسکری (ع) فرمود: در غسل و وضو مضمضه و استنشاق نیست."
1131- 8- (1) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ حَکَمِ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَضْمَضَةِ وَ الِاسْتِنْشَاقِ أَ مِنَ الْوُضُوءِ هِیَ قَالَ لَا.
******
ترجمه:
از حکم بن حکیم از امام صادق (ع) نقل شده که گفت: "از ایشان درباره مضمضه و استنشاق پرسیدم که آیا آن ها از وضو هستند؟ امام فرمودند:خیر.
1132- 9- (2) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ شَاذَانَ بْنِ الْخَلِیلِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَضْمَضَةِ وَ الِاسْتِنْشَاقِ قَالَ لَیْسَ هُمَا مِنَ الْوُضُوءِ هُمَا مِنَ الْجَوْفِ.
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل شده که گفت: "از ایشان درباره مضمضه و استنشاق پرسیدم. امام فرمودند: 'آن ها از وضو نیستند، بلکه از جوف(باطن وضو) هستند.'"
1133- 10- (3) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَیْسَ عَلَیْکَ مَضْمَضَةٌ وَ لَا اسْتِنْشَاقٌ لِأَنَّهُمَا مِنَ الْجَوْفِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ (4)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ (5)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
از ابی بکر حضرمی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "بر تو مضمضه و استنشاق واجب نیست زیرا این ها از جوف هستند."
1134- 11- (7) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
ص: 432
عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع عَنِ النَّبِیِّ ص قَالَ: لِیُبَالِغْ أَحَدُکُمْ فِی الْمَضْمَضَةِ وَ الِاسْتِنْشَاقِ فَإِنَّهُ غُفْرَانٌ لَکُمْ وَ مَنْفَرَةٌ لِلشَّیْطَانِ.
******
ترجمه:
از سکونی از جعفر بن محمد از پدرانش از پیامبر (ص) نقل شده که فرمود: "هر یک از شما باید در مضمضه و استنشاق زیاده طلبی کند، زیرا آن ها غفران برای شما و دفع کننده شیطان هستند."
1135- 12- (1) وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُمَا قَالا الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ لَیْسَا مِنَ الْوُضُوءِ لِأَنَّهُمَا مِنَ الْجَوْفِ.
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام باقر و امام صادق (ع) نقل شده که فرمودند: "مضمضه و استنشاق جزء وضو نیستند، زیرا این ها از جوف هستند."
1136- 13- (2) وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: وَ الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ سُنَّةٌ وَ طَهُورٌ لِلْفَمِ وَ الْأَنْفِ وَ السُّعُوطُ مَصَحَّةٌ لِلرَّأْسِ وَ تَنْقِیَةٌ لِلْبَدَنِ وَ سَائِرِ أَوْجَاعِ الرَّأْسِ.
******
ترجمه:
از کتاب الخصال با اسناد به امام علی (ع) در حدیث الأربعین نقل شده که فرمود: "مضمضه و استنشاق سنت است و طهارت برای دهان و بینی، و سعوط (استنشاق ماده ای برای درمان) سلامت برای سر و پاکسازی بدن و درمان سایر دردهای سر است."
1137- 14- (3) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الْمَضْمَضَةِ وَ الِاسْتِنْشَاقِ قَالَ لَیْسَ بِوَاجِبٍ وَ إِنْ (تَرَکَهُمَا لَمْ یُعِدْ لَهُمَا) (4) صَلَاةً.
أَقُولُ: لَعَلَّ الْغَرَضَ مِنَ الْمُبَالَغَةِ فِی النَّفْیِ الرَّدُّ عَلَی الْعَامَّةِ فَإِنَّهُمْ یُوَاظِبُونَ عَلَیْهِمَا وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ بِوُجُوبِهِمَا ذَکَرَهُ بَعْضُ عُلَمَائِنَا (5) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی اسْتِحْبَابِ الْمَضْمَضَةِ وَ الِاسْتِنْشَاقِ فِی السِّوَاکِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (6).
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی (ع) نقل شده که او را درباره مضمضه و استنشاق پرسید. امام فرمود: "آن ها واجب نیستند و اگر ترک شوند، نماز نیازی به اعاده ندارد."
می گویم: "شاید هدف از تأکید بر نفی، پاسخ به عامه باشد، زیرا آن ها بر انجام این اعمال مداومت دارند و برخی از آنان به وجوب آن ها اعتقاد دارند. برخی از علمای ما نیز این را ذکر کرده اند و در ادامه استحباب مضمضه و استنشاق در مسواک زدن آمده است. و الله اعلم."
ص: 433
(1) 30 بَابُ اسْتِحْبَابِ صَفْقِ الْوَجْهِ بِالْمَاءِ قَلِیلًا عِنْدَ الْوُضُوءِ وَ کَرَاهَةِ الْمُبَالَغَةِ فِی الضَّرْبِ وَ التَّعَمُّقِ فِی الْوُضُوءِ
******
ترجمه:
باب استحباب زدن کم آب به صورت هنگام وضو و کراهت مبالغه در ضرب و تعمق در وضو.
1138- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا تَوَضَّأَ الرَّجُلُ فَلْیَصْفِقْ وَجْهَهُ بِالْمَاءِ فَإِنَّهُ إِنْ کَانَ نَاعِساً فَزِعَ وَ اسْتَیْقَظَ وَ إِنْ کَانَ الْبَرْدُ فَزِعَ وَ لَمْ یَجِدِ الْبَرْدَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (3)
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از ابن مغیره از مردی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "وقتی مرد وضو می گیرد، باید آب را به صورت خود بزند، زیرا اگر خواب آلود باشد، هراسان بیدار می شود و اگر سرد باشد، هراسان می شود و سردی را احساس نمی کند."
1139- 2- (5) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا تَضْرِبُوا وُجُوهَکُمْ بِالْمَاءِ إِذَا تَوَضَّأْتُمْ وَ لَکِنْ شُنُّوا الْمَاءَ شَنّاً (6).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع (7)
ص: 434
أَقُولُ: هَذَا مُحْتَمِلٌ لِلنَّسْخِ وَ لِلْحَمْلِ عَلَی نَفْیِ الْوُجُوبِ أَوْ عَلَی النَّهْیِ عَنْ زِیَادَةِ الضَّرْبِ وَ الْإِفْرَاطِ فِیهِ (1).
******
ترجمه:
از سکونی از جعفر (ع) نقل شده که گفت: "رسول خدا (ص) فرمود: 'وقتی وضو می گیرید، چهره خود را با آب نزنید بلکه آب را آرام بریزید.'"
می گویم: "این حدیث ممکن است دلیل بر نسخ یا به معنی نفی وجوب باشد یا به معنای نهی از زیادت ضربه و افراط در آن."
1140- 3- (2) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی جَرِیرٍ الرَّقَاشِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع کَیْفَ أَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ فَقَالَ لَا تَعَمَّقْ فِی الْوُضُوءِ وَ لَا تَلْطِمْ (3) وَجْهَکَ بِالْمَاءِ لَطْماً الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از ابی جریر رقاشی نقل شده که گفت: "به امام موسی کاظم (ع) گفتم: چگونه برای نماز وضو بگیرم؟ امام فرمود: 'در وضو تعمق نکن و صورتت را با آب محکم نزن...
(4) 31 بَابُ إِجْزَاءِ الْغُرْفَةِ الْوَاحِدَةِ فِی الْوُضُوءِ وَ حُکْمِ الثَّانِیَةِ وَ الثَّالِثَةِ
******
ترجمه:
باب کفایت یک بار ریختن آب در وضو و حکم دومین و سومین بار ریختن آب.
1141- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی الْمُغِیرَةَ عَنْ مُیَسِّرٍ (6) عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الْوُضُوءُ وَاحِدٌ وَ وَصَفَ الْکَعْبَ فِی ظَهْرِ الْقَدَمِ.
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ أَبِی دَاوُدَ جَمِیعاً عَنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سَعِیدٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَاحِدَةٌ وَاحِدَةٌ (7).
وَ کَذَا فِی إِحْدَی رِوَایَتَیِ الشَّیْخِ (8).
ص: 435
******
ترجمه:
از میسر از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "وضو یکی است ومحل قوذک پا را برروی قدم ها توضیح داد."
1142- 2- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی [عَنْ حَرِیزٍ] (2) عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِنَّ اللَّهَ وَتْرٌ یُحِبُّ الْوَتْرَ فَقَدْ یُجْزِیکَ مِنَ الْوُضُوءِ ثَلَاثُ غُرُفَاتٍ وَاحِدَةٌ لِلْوَجْهِ وَ اثْنَتَانِ لِلذِّرَاعَیْنِ وَ تَمْسَحُ بِبِلَّةِ یُمْنَاکَ نَاصِیَتَکَ وَ مَا بَقِیَ مِنْ بِلَّةِ یُمْنَاکَ ظَهْرَ قَدَمِکَ الْیُمْنَی وَ تَمْسَحُ بِبِلَّةِ یُسْرَاکَ ظَهْرَ قَدَمِکَ الْیُسْرَی.
******
ترجمه:
از زراره نقل شده که گفت: امام باقر (ع) فرمود: "خداوند وتر (فرد) است و وتر را دوست دارد. بنابراین برای وضو، سه غرفه کافی است: یکی برای صورت، دو تا برای دست ها. و با رطوبت دست راستت جلوی سرت را مسح کن و باقی مانده رطوبت دست راستت را برروی پای راستت مسح کن، و با رطوبت دست چپت روی پای چپت را مسح کن."
1143- 3- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ زِیَادٍ وَ الْعَبَّاسِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْوُضُوءُ وَاحِدَةٌ فَرْضٌ وَ اثْنَتَانِ لَا یُؤْجَرُ وَ الثَّالِثَةُ بِدْعَةٌ.
******
ترجمه:
از محمد بن ابی عمیر از برخی از اصحاب ما از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "وضو یک بار واجب است و دو بار اجر ندارد و سومین بار بدعت است."
1144- 4- (4) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ زِیَادِ بْنِ مَرْوَانَ الْقَنْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ لَمْ یَسْتَیْقِنْ أَنَّ وَاحِدَةً مِنَ الْوُضُوءِ تُجْزِیهِ لَمْ یُؤْجَرْ عَلَی الثِّنْتَیْنِ (5).
******
ترجمه:
از عبدالله بن بکیر از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "کسی که یقین نکند که یک بار وضو گرفتن کافی است، بر دو بار وضو گرفتن اجر ندارد."
مرحوم شیخ در کتاب الخلاف گفته است: "در میان اصحاب ما برخی گفتند که دو بار وضو گرفتن بدعت است و برخی گفتند دو بار وضو گرفتن تکلف است."
1145- 5- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْوُضُوءُ مَثْنَی مَثْنَی مَنْ زَادَ لَمْ یُؤْجَرْ عَلَیْهِ وَ حَکَی لَنَا وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ ص فَغَسَلَ وَجْهَهُ مَرَّةً وَاحِدَةً وَ ذِرَاعَیْهِ مَرَّةً وَاحِدَةً وَ مَسَحَ رَأْسَهُ بِفَضْلِ وَضُوئِهِ وَ رِجْلَیْهِ.
ص: 436
أَقُولُ: وَ قَوْلُهُ مَثْنَی مَثْنَی یَنْبَغِی حَمْلُهُ عَلَی أَنَّ الْمُرَادَ غَسْلَانِ وَ مَسْحَانِ وَ الْقَرِینَةُ هُنَا ظَاهِرَةٌ أَوْ عَلَی التَّجْدِیدِ أَوْ عَلَی الْجَوَازِ لَا الِاسْتِحْبَابِ أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ.
******
ترجمه:
از زراره از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "وضو دو مرتبه ای است. کسی که بیشتر از آن وضو بگیرد، اجر نمی برد." و سپس وضوی رسول خدا (ص) را برای ما توصیف کرد: "صورتش را یک بار شست و دست هایش را یک بار شست و سر و پاهایش را با رطوبت وضویش مسح کرد."
می گویم: "گفته اش مبنی بر 'مثنی مثنی' باید به معنای دو بار شستن و دو بار مسح کردن در نظر گرفته شود و قرینه در اینجا آشکار است. یا به معنای تجدید وضو یا جایز بودن آن، نه مستحب بودن آن، یا به معنای تقیه."
1146- 6- (1) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ غَیْرِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْوُضُوءِ لِلصَّلَاةِ فَقَالَ مَرَّةٌ مَرَّةٌ هُوَ (2).
******
ترجمه:
از یونس بن عمار نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره وضو برای نماز پرسیدم. امام فرمود: 'یک بار کافی است
1147- 7- (3) وَ بِالْإِسْنَادِ (4) عَنْ سَهْلٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ یَعْنِی ابْنَ عَمْرٍو قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْوُضُوءِ فَقَالَ مَا کَانَ وُضُوءُ عَلِیٍّ ع إِلَّا مَرَّةً مَرَّةً.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ (5) نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ مِثْلَهُ.
******
ترجمه:
از عبد الکریم، یعنی ابن عمرو، نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره وضو پرسیدم. امام فرمود: 'وضوی امام علی (ع) تنها یک بار یک بار بود.'"
1148- 8- (6) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: کُنْتُ قَاعِداً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَدَعَا بِمَاءٍ فَمَلَأَ بِهِ کَفَّهُ فَعَمَّ بِهِ وَجْهَهُ ثُمَّ مَلَأَ کَفَّهُ فَعَمَّ بِهِ یَدَهُ الْیُمْنَی ثُمَّ مَلَأَ کَفَّهُ فَعَمَّ بِهِ یَدَهُ الْیُسْرَی ثُمَّ مَسَحَ عَلَی رَأْسِهِ وَ رِجْلَیْهِ وَ قَالَ هَذَا وُضُوءُ مَنْ لَمْ یُحْدِثْ حَدَثاً یَعْنِی بِهِ التَّعَدِّیَ فِی الْوُضُوءِ.
ص: 437
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.
******
ترجمه:
از حماد بن عثمان نقل شده که گفت: "نزد امام صادق (ع) نشسته بودم. او آب خواست و کف دستش را پر از آب کرد و آن را بر چهره اش پاشید وآنرا به تمام صورت رساند، سپس کف دستش را پر از آب کرد و آن را بر دست راستش پاشید وآنرا به تمام دست رساند، سپس کف دستش را پر از آب کرد و آن را بر دست چپش پاشید وآنرا به تمام دست رساند، سپس بر سر و پاهایش مسح کرد و فرمود: 'این وضوی کسی است که حادثه ای رخ نداده است، یعنی در وضو تعدی نکرده است.'"
1149- 9- (2) وَ قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ فِی رَجُلٍ کَانَ مَعَهُ مِنَ الْمَاءِ مِقْدَارُ کَفٍّ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ قَالَ فَقَالَ یُقَسِّمُهُ أَثْلَاثاً ثُلُثٌ لِلْوَجْهِ وَ ثُلُثٌ لِلْیَدِ الْیُمْنَی وَ ثُلُثٌ لِلْیُسْرَی وَ یَمْسَحُ بِالْبِلَّةِ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ.
******
ترجمه:
مرحوم کلینی روایت کرده است که در مورد مردی که مقدار کف دستی آب داشت و وقت نماز فرا رسیده بود، فرمود: "آب را به سه قسمت تقسیم می کند: یک قسمت برای صورت، یک قسمت برای دست راست و یک قسمت برای دست چپ. و با رطوبت باقی مانده سر و پاهایش را مسح می کند."
1150- 10- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع وَ اللَّهِ مَا کَانَ وُضُوءُ رَسُولِ اللَّهِ إِلَّا مَرَّةً مَرَّةً.
******
ترجمه:
از محمد بن علی بن حسین نقل شده که امام صادق (ع) فرمود: "و الله وضوی رسول خدا (ص) چیزی جز یک بار یک بار نبود."
1151- 11- (4) قَالَ: وَ تَوَضَّأَ النَّبِیُّ ص مَرَّةً مَرَّةً فَقَالَ هَذَا وُضُوءٌ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ الصَّلَاةَ إِلَّا بِهِ.
******
ترجمه:
"پیامبر (ص) یک بار یک بار وضو گرفت و فرمود: 'این وضویی است که خداوند نماز را جز با آن نمی پذیرد.'
1152- 12- (5) قَالَ وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّ الْوُضُوءَ حَدٌّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ یُطِیعُهُ وَ مَنْ یَعْصِیهِ وَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا یُنَجِّسُهُ شَیْ ءٌ وَ إِنَّمَا یَکْفِیهِ مِثْلُ الدَّهْنِ.
******
ترجمه:
نقل شده که وضو حدی از حدود الهی است تا خدا بداند چه کسی او را اطاعت می کند و چه کسی او را نافرمانی می کند. و مؤمن را هیچ چیز نجس نمی کند و(شستن دروضو) برای او مثل روغن کافی است.
1153- 13- (6) قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع مَنْ تَعَدَّی فِی وُضُوئِهِ کَانَ کَنَاقِضِهِ (7).
******
ترجمه:
امام صادق (ع) فرمود: "کسی که در وضوی خود تعدی کند، مانند کسی است که وضوی خود را نقض کرده است."
1154- 14- (8) قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع مَنْ تَوَضَّأَ مَرَّتَیْنِ لَمْ یُؤْجَرْ.
قَالَ الصَّدُوقُ یَعْنِی أَنَّهُ أَتَی بِغَیْرِ الَّذِی أُمِرَ بِهِ وَ وُعِدَ عَلَیْهِ الْأَجْرَ فَلَا یَسْتَحِقُّ الْأَجْرَ.
ص: 438
******
ترجمه:
امام صادق (ع) فرمود: "کسی که دو بار وضو بگیرد، اجر نخواهد داشت."
مرحوم صدوق می گوید: "یعنی او کاری را انجام داده که به آن امر نشده و به آن اجر وعده داده نشده است، بنابراین مستحق اجر نیست."
1155- 15- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْأَحْوَلِ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: فَرَضَ اللَّهُ الْوُضُوءَ وَاحِدَةً وَاحِدَةً وَ وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِلنَّاسِ اثْنَتَیْنِ اثْنَتَیْنِ.
قَالَ الصَّدُوقُ الْإِسْنَادُ مُنْقَطِعٌ وَ هَذَا عَلَی الْإِنْکَارِ لَا الْإِخْبَارِ کَأَنَّهُ قَالَ حَدَّ اللَّهُ حَدّاً فَتَجَاوَزَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ تَعَدَّاهُ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ (2).
******
ترجمه:
با اسناد به امام باقر (ع) از کسی که روایت کرده از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "خداوند وضو را یک بار یک بار فرض کرده است و رسول خدا (ص) دو بار دو بار را برای مردم قرار داده است."
مرحوم صدوق می گوید: "این اسناد منقطع است و این به معنی انکار است نه اطلاع دادن. یعنی این که خداوند حدی قرار داده است و رسول خدا (ص) از آن حد تجاوز کرده و تعدی کرده است وحال آنکه خداوند فرموده: 'و هر کس از حدود الهی تعدی کند، بر خود ظلم کرده است.' (طلاق 65:1)"
1156- 16- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ قَالَ حَدَّثَنِی مَنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ یَقُولُ إِنِّی لَأَعْجَبُ مِمَّنْ یَرْغَبُ أَنْ یَتَوَضَّأَ اثْنَتَیْنِ اثْنَتَیْنِ وَ قَدْ تَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ ص اثْنَتَیْنِ اثْنَتَیْنِ.
قَالَ الصَّدُوقُ الْإِسْنَادُ مُنْقَطِعٌ.
******
ترجمه:
از عمرو بن ابی المقدام نقل شده که گفت: "کسی که از امام صادق (ع) شنیده بود، به من گفت: 'من تعجب می کنم از کسی که تمایل ندارد دو بار وضو بگیرد، در حالی که رسول خدا (ص) دو بار وضو می گرفت.'"
مرحوم صدوق می گوید: "این اسناد منقطع است."
1157- 17- (4) وَ النَّبِیُّ ص کَانَ یُجَدِّدُ الْوُضُوءَ لِکُلِّ فَرِیضَةٍ وَ کُلِّ صَلَاةٍ.
فَمَعْنَی الْحَدِیثِ إِنِّی لَأَعْجَبُ مِمَّنْ یَرْغَبُ عَنْ تَجْدِیدِ الْوُضُوءِ وَ قَدْ جَدَّدَهُ النَّبِیُّ ص.
******
ترجمه:
پیامبر (ص) برای هر فریضه و هر نمازی وضوی خود را تجدید می کرد.
بنابراین معنی حدیث(قبلی) این است که: "من تعجب می کنم از کسی که از تجدید وضو دوری می کند، در حالی که پیامبر (ص) آن را تجدید می کرد."
1158- 18- (5) قَالَ وَ رُوِیَ مَنْ زَادَ عَلَی مَرَّتَیْنِ لَمْ یُؤْجَرْ.
******
ترجمه:
"و روایت شده که کسی که بیشتر از دو بار وضو بگیرد، اجر نمی برد."
1159- 19- (6) وَ کَذَلِکَ مَا رُوِیَ أَنَّ مَرَّتَیْنِ أَفْضَلُ.
******
ترجمه:
"همچنین روایت شده که دو بار وضو گرفتن بهتر است."
1160- 20- (7) وَ کَذَلِکَ مَا رُوِیَ فِی مَرَّتَیْنِ أَنَّهُ إِسْبَاغٌ.
******
ترجمه:
"و همچنین روایت شده که دو بار وضو گرفتن اسباغ (تکمیل وضو) است."
1161- 21- (8) وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْفَرْغَانِیِّ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ الْحَمَّادِیِّ عَنْ أَبِی مُسْلِمٍ الْکَجِّیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنْ
ص: 439
عَبْدِ الرَّحِیمِ بْنِ زَیْدٍ الْعَمِّیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ قُرَّةَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً.
******
ترجمه:
از ابن عمر نقل شده که پیامبر (ص) یک بار یک بار وضو گرفت.
1162- 22- (1) وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِالسَّنَدِ الْآتِی (2) عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی الْمَأْمُونِ- مَحْضُ الْإِسْلَامِ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ الْوُضُوءُ کَمَا أَمَرَ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ- غَسْلُ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ إِلَی (3) الْمِرْفَقَیْنِ وَ مَسْحُ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ مَرَّةً وَاحِدَةً.
******
ترجمه:
از فضل بن شاذان از امام رضا (ع) نقل شده که نوشت به مأمون: "محض اسلام، شهادت به این است که هیچ معبودی جز خدا نیست... سپس وضو همان گونه که خدا در کتابش فرمان داده است: شستن صورت و دست ها تا آرنج و مسح سر و پاها یک بار."
1163- 23- (4) وَ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ عَنْ قُنْبُرِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ شَاذَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِیهِ إِنَّ الْوُضُوءَ مَرَّةً فَرِیضَةٌ وَ اثْنَتَانِ إِسْبَاغٌ.
******
ترجمه:
از فضل بن شاذان از امام رضا (ع) نقل شده که همانند مورد قبلی است، به جز اینکه در آن فرمود: "وضو یک بار(شستن) واجب است و دو بار اسباغ (تکمیل وضو) است."
1164- 24- (5) وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ تَعَدَّی فِی الْوُضُوءِ کَانَ کَنَاقِضِهِ.
******
ترجمه:
از سکونی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "کسی که در وضو تعدی کند، مانند کسی است که وضوی خود را نقض کرده است."
1165- 25- (6) وَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُعَرِّضٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع إِنَّ أَهْلَ الْکُوفَةِ یَرْوُونَ عَنْ عَلِیٍّ ع- أَنَّهُ بَالَ حَتَّی رَغَا (7) ثُمَّ تَوَضَّأَ ثُمَّ مَسَحَ عَلَی نَعْلَیْهِ (8) ثُمَّ قَالَ هَذَا وُضُوءُ مَنْ لَمْ یُحْدِثْ فَقَالَ
ص: 440
نَعَمْ قَدْ فَعَلَ ذَلِکَ قَالَ قُلْتُ: فَأَیُّ حَدَثٍ أَحْدَثُ مِنَ الْبَوْلِ فَقَالَ إِنَّمَا یَعْنِی بِذَلِکَ التَّعَدِّیَ فِی الْوُضُوءِ أَنْ یَزِیدَ عَلَی حَدِّ الْوُضُوءِ.
******
ترجمه:
از ابراهیم بن معرّض نقل شده که گفت: "به امام باقر (ع) گفتم: 'اهل کوفه از علی (ع) روایت می کنند که ادرار کرد تا اینکه کف کرد، سپس وضو گرفت و بر روی کفش هایش مسح کرد و گفت: این وضوی کسی است که حادثه ای رخ نداده است.' امام فرمود: 'بله، این را انجام داده است.' گفتم: 'چه حادثه ای بزرگ تر از ادرار است؟' امام فرمود: 'منظور او از این کار، تعدی در وضو است که از حد وضو بیشتر وضو بگیرد.'"
1166- 26- (1) قَالَ الْکُلَیْنِیُّ بَعْدَ الْحَدِیثِ السَّابِقِ مَا کَانَ وُضُوءُ عَلِیٍّ ع إِلَّا مَرَّةً مَرَّةً.
هَذَا دَلِیلٌ عَلَی أَنَّ الْوُضُوءَ إِنَّمَا هُوَ مَرَّةٌ مَرَّةٌ لِأَنَّهُ ع کَانَ إِذَا وَرَدَ عَلَیْهِ أَمْرَانِ کِلَاهُمَا لِلَّهِ طَاعَةٌ أَخَذَ بِأَحْوَطِهِمَا وَ أَشَدِّهِمَا عَلَی بَدَنِهِ انْتَهَی وَ مِثْلُهُ عِبَارَةُ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ فِی نَوَادِرِهِ کَمَا نَقَلَهُ عَنْهُ فِی السَّرَائِرِ (2).
******
ترجمه:
مرحوم کلینی بعد از حدیث قبلی گفت: "وضوی علی (ع) چیزی جز یک بار یک بار نبود."
این دلیل بر این است که وضو تنها یک بار یک بار است، زیرا او (ع) زمانی که دو امربراوعارضمی شد و هر دو به طاعت خدا بود، به محتاط ترین و سخت ترین آن ها بر بدن خود عمل می کرد. و عبارت ابن ابی نصر بزنتی در نوادرش نیز مانند این است، همان طور که در سرائر از او نقل شده است.
1167- 27- (3) مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ یَعْنِی ابْنَ عَمْرٍو عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْوُضُوءِ قَالَ اعْلَمْ أَنَّ الْفَضْلَ فِی وَاحِدَةٍ وَ مَنْ زَادَ عَلَی اثْنَتَیْنِ لَمْ یُؤْجَرْ.
وَ عَنِ الْمُثَنَّی عَنْ زُرَارَةَ وَ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از ابن ابی یعفور از امام صادق (ع) درباره وضو نقل شده که فرمود: "بدان که فضیلت در یک بار وضو گرفتن است و کسی که بیش از دو بار وضو بگیرد، اجر نخواهد داشت."
1168- 28- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْوُضُوءِ فَقَالَ مَثْنَی مَثْنَی.
وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ یَعْقُوبَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ مِثْلَهُ (6).
ص: 441
******
ترجمه:
از معاویه بن وهب نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره وضو پرسیدم. امام فرمود: 'دو بار دو بار.'"
1169- 29- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْوُضُوءُ مَثْنَی مَثْنَی.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ تَأْوِیلُ مِثْلِهِ (2) وَ قَالَ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی (3) مَا دَلَّ عَلَیْهِ الْخَبَرَانِ یُخَالِفُ مَا مَرَّ فِی حِکَایَةِ وُضُوءِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ قَدْ حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی اسْتِحْبَابِ تَثْنِیَةِ الْغَسْلِ وَ هُوَ لَا یَدْفَعُ الْمُخَالَفَةَ عِنْدَ التَّحْقِیقِ وَ الْمُتَّجِهُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِأَنَّ الْعَامَّةَ تُنْکِرُ الْوَحْدَةَ وَ تَرْوِی فِی أَخْبَارِهِمُ التَّثْنِیَةَ وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یُرَادَ تَثْنِیَةُ الْغُرْفَةِ عَلَی طَرِیقِ نَفْیِ الْبَأْسِ لَا إِثْبَاتِ الْمَزِیَّةِ انْتَهَی.
******
ترجمه:
از صفوان از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "وضو دو بار دو بار است."
می گویم: "تأویل چنین چیزی پیشتر بیان شده و صاحب منتخب گفت: آنچه خبر دو روایت بیان کرده مخالف آن چیزی است که در حکایت وضوی رسول خدا (ص) آمده است.مرحوم شیخ آن را بر استحباب تکرار شستن حمل کرده و این در مواجهه با تحقیق نمی تواند مخالفت را دفع کند. مسیر متجه حمل آن بر تقیه است، زیرا عامه واحد بودن را انکار کرده و در اخبار خود تکرار را روایت می کنند. همچنین ممکن است منظور از تکرار شستن، فقط نفی بدون ایراد باشد، نه اثبات فضیلت."
1170- 30- (4) وَ قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ الَّذِی جَاءَ عَنْهُمْ أَنَّ الْوُضُوءَ مَرَّتَانِ هُوَ أَنَّهُ لَمْ یُقْنِعْهُ مَرَّةٌ وَ اسْتَزَادَهُ فَقَالَ مَرَّتَانِ ثُمَّ قَالَ وَ مَنْ زَادَ عَلَی مَرَّتَیْنِ لَمْ یُؤْجَرْ.
وَ هُوَ أَقْصَی غَایَةِ الْحَدِّ فِی الْوُضُوءِ الَّذِی مَنْ تَجَاوَزَهُ أَثِمَ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وُضُوءٌ وَ کَانَ کَمَنْ صَلَّی لِلظُّهْرِ خَمْسَ رَکَعَاتٍ وَ لَوْ لَمْ یُطْلِقْ ع فِی الْمَرَّتَیْنِ لَکَانَ سَبِیلُهُمَا سَبِیلَ الثَّلَاثِ انْتَهَی أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6) وَ تَقَدَّمَ فِی کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ مَا ظَاهِرُهُ اسْتِحْبَابُ الثَّانِیَةِ وَ ذَکَرْنَا وَجْهَهُ (7).
******
ترجمه:
مرحوم کلینی گفت: "و آنچه از آن ها آمده است که وضو دو بار است، به این معنا است که یک بار او را قانع نکرد و خواستار بیشتر شد، پس دو بار گفته شد. سپس گفت: کسی که بیشتر از دو بار وضو بگیرد، اجر نمی برد." و این نهایت حد در وضو است که هر کس از آن تجاوز کند، گناه کرده و وضوی او معتبر نیست و مانند کسی است که برای ظهر پنج رکعت نماز خوانده است. و اگر امام در مورد دو بار صریح نبود، آن ها نیز مانند سه بار بودند."
ص: 442
(1) 32 بَابُ جَوَازِ الْوُضُوءِ ثَلَاثاً ثَلَاثاً لِلتَّقِیَّةِ بَلْ وُجُوبِهِ وَ کَذَا غَسْلُ الرِّجْلَیْنِ وَ غَیْرُ ذَلِکَ فِی حَالِ الْخَوْفِ خَاصَّةً
******
ترجمه:
باب جواز وضو گرفتن سه بار سه بار به خاطر تقیه بلکه وجوب آن و همچنین شستن پاها و غیره در حالت ترس خاص.
1171- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ زُرْبِیٍّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْوُضُوءِ فَقَالَ لِی تَوَضَّأْ ثَلَاثاً (ثَلَاثاً قَالَ) (3) ثُمَّ قَالَ لِی أَ لَیْسَ تَشْهَدُ بَغْدَادَ وَ عَسَاکِرَهُمْ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَکُنْتُ یَوْماً أَتَوَضَّأُ فِی دَارِ الْمَهْدِیِّ- فَرَآنِی بَعْضُهُمْ وَ أَنَا لَا أَعْلَمُ بِهِ فَقَالَ کَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّکَ فُلَانِیٌّ وَ أَنْتَ تَتَوَضَّأُ هَذَا الْوُضُوءَ قَالَ فَقُلْتُ لِهَذَا وَ اللَّهِ أَمَرَنِی.
******
ترجمه:
از داود بن زربی نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره وضو پرسیدم، امام فرمود: 'سه بار وضو بگیر.' سپس به من گفت: 'آیا به بغداد و لشکریانشان نگاه نمی کنی؟' گفتم: 'بله.' امام فرمود: 'روزی در دارالمهدی وضو می گرفتم و بعضی از آن ها مرا دیدند و من آگاه نبودم. پس گفتند: 'کسی که تو را فلانی می پندارد دروغ می گوید، در حالی که تو این گونه وضو می گیری.' گفتم: 'به خدا این گونه وضو گرفتن را به من دستور داده اند.'"
1172- 2- (4) مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ حَمْدَوَیْهِ وَ إِبْرَاهِیمَ ابْنَیْ نُصَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الرَّازِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ کَمْ عِدَّةُ الطَّهَارَةِ فَقَالَ (5) مَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ فَوَاحِدَةٌ وَ أَضَافَ إِلَیْهَا رَسُولُ اللَّهِ ص وَاحِدَةً لِضَعْفِ النَّاسِ وَ مَنْ تَوَضَّأَ ثَلَاثاً ثَلَاثاً فَلَا صَلَاةَ لَهُ أَنَا مَعَهُ فِی ذَا حَتَّی جَاءَهُ دَاوُدُ بْنُ زُرْبِیٍّ- فَسَأَلَهُ عَنْ عِدَّةِ الطَّهَارَةِ فَقَالَ لَهُ ثَلَاثاً ثَلَاثاً مَنْ نَقَصَ عَنْهُ فَلَا صَلَاةَ لَهُ قَالَ فَارْتَعَدَتْ فَرَائِصِی (6) وَ کَادَ أَنْ یَدْخُلَنِیَ الشَّیْطَانُ فَأَبْصَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِلَیَّ وَ قَدْ تَغَیَّرَ لَوْنِی فَقَالَ اسْکُنْ یَا دَاوُدُ هَذَا هُوَ الْکُفْرُ أَوْ ضَرْبُ الْأَعْنَاقِ قَالَ فَخَرَجْنَا مِنْ عِنْدِهِ وَ کَانَ ابْنُ زُرْبِیٍّ إِلَی جِوَارِ بُسْتَانِ أَبِی جَعْفَرٍ
ص: 443
الْمَنْصُورِ- وَ کَانَ قَدْ أُلْقِیَ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ أَمْرُ دَاوُدَ بْنِ زُرْبِیٍّ- وَ أَنَّهُ رَافِضِیٌّ یَخْتَلِفُ إِلَی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ- فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْمَنْصُورُ إِنِّی مُطَّلِعٌ إِلَی طَهَارَتِهِ فَإِنْ هُوَ تَوَضَّأَ وُضُوءَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ- فَإِنِّی لَأَعْرِفُ طَهَارَتَهُ حَقَّقْتُ عَلَیْهِ الْقَوْلَ وَ قَتَلْتُهُ فَاطَّلَعَ وَ دَاوُدُ یَتَهَیَّأُ لِلصَّلَاةِ مِنْ حَیْثُ لَا یَرَاهُ فَأَسْبَغَ دَاوُدُ بْنُ زُرْبِیٍّ الْوُضُوءَ ثَلَاثاً ثَلَاثاً کَمَا أَمَرَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- فَمَا تَمَّ وُضُوؤُهُ حَتَّی بَعَثَ إِلَیْهِ أَبُو جَعْفَرٍ الْمَنْصُورُ فَدَعَاهُ قَالَ فَقَالَ دَاوُدُ فَلَمَّا أَنْ دَخَلْتُ عَلَیْهِ رَحَّبَ بِی وَ قَالَ یَا دَاوُدُ قِیلَ فِیکَ شَیْ ءٌ بَاطِلٌ وَ مَا أَنْتَ کَذَلِکَ [قَالَ] (1) قَدِ اطَّلَعْتُ عَلَی طَهَارَتِکَ وَ لَیْسَ طَهَارَتُکَ طَهَارَةَ الرَّافِضَةِ- فَاجْعَلْنِی فِی حِلٍّ وَ أَمَرَ لَهُ بِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ قَالَ فَقَالَ دَاوُدُ الرَّقِّیُّ الْتَقَیْتُ أَنَا وَ دَاوُدُ بْنُ زُرْبِیٍّ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فَقَالَ لَهُ دَاوُدُ بْنُ زُرْبِیٍّ- جُعِلْتُ فِدَاکَ حَقَنْتَ دِمَاءَنَا فِی دَارِ الدُّنْیَا وَ نَرْجُو أَنْ نَدْخُلَ بِیُمْنِکَ وَ بَرَکَتِکَ الْجَنَّةَ- فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ بِکَ وَ بِإِخْوَانِکَ مِنْ جَمِیعِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لِدَاوُدَ بْنِ زُرْبِیٍّ حَدِّثْ دَاوُدَ الرَّقِّیَّ بِمَا مَرَّ عَلَیْکُمْ حَتَّی تَسْکُنَ رَوْعَتُهُ فَقَالَ فَحَدَّثْتُهُ بِالْأَمْرِ کُلِّهِ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لِهَذَا أَفْتَیْتُهُ لِأَنَّهُ کَانَ أَشْرَفَ عَلَی الْقَتْلِ مِنْ یَدِ هَذَا الْعَدُوِّ ثُمَّ قَالَ یَا دَاوُدَ بْنَ زُرْبِیٍّ تَوَضَّأْ مَثْنَی مَثْنَی وَ لَا تَزِدَنَّ (2) عَلَیْهِ فَإِنَّکَ إِنْ زِدْتَ عَلَیْهِ فَلَا صَلَاةَ لَکَ.
******
ترجمه:
از داود رقّی نقل شده که گفت: "نزد امام صادق (ع) رفتم و به ایشان گفتم: 'فدایت شوم، چند بار باید وضو بگیرم؟' امام فرمود: 'آنچه خدا واجب کرده، یک بار است و پیامبر (ص) یک بار دیگر به آن اضافه کرده برای ضعف مردم و کسی که سه بار وضو بگیرد، نمازی برای او نیست.'" در این حین داود بن زربی وارد شد و او نیز از امام (ع) درباره تعداد وضو پرسید. امام فرمود: 'سه بار، کسی که کمتر از آن وضو بگیرد، نمازی برای او نیست.' داود گفت: 'ترسیدم و شیطان نزدیک بود وارد قلبم شود. امام صادق (ع) به من نگاه کرد و متوجه ترس من شد و فرمود: "آرام باش داود، این کفر یا گردن زدن است."' پس از خروج از نزد امام، داود بن زربی به نزدیکی باغ ابو جعفر منصور رفت و به او گفتند که داود بن زربی رافضی است و به نزد جعفر بن محمد می رود. ابو جعفر منصور گفت: 'وضوی او را بررسی می کنم. اگر وضوی او مانند وضوی جعفر بن محمد باشد، او را به جرم گفته شده می کشم.' پس وقتی داود وضوی خود را سه بار انجام داد، ابو جعفر منصور او را فراخواند و گفت: 'داود، چیزی باطل درباره تو گفتند و تو آن گونه نیستی. من وضوی تو را بررسی کردم و وضوی تو مانند وضوی رافضی ها نبود، بنابراین مرا حلال کن.' و به او صد هزار درهم داد." داود رقّی گفت: "من و داود بن زربی نزد امام صادق (ع) رفتیم و او به داود بن زربی گفت: 'تو خون ما را در دنیا حفظ کردی و امیدواریم که به برکت شما وارد بهشت شویم.' امام صادق (ع) فرمود: 'خداوند این را برای تو و برادرانت از مؤمنان انجام دهد.' سپس امام (ع) به داود بن زربی فرمود: 'داود رقّی را از ماجرایی که بر شما گذشت آگاه کن تا ترس او از بین برود.' پس من تمام ماجرا را برای او گفتم." سپس امام صادق (ع) فرمود: 'به همین دلیل به او فتوا دادم، زیرا او نزدیک به قتل به دست دشمن بود.' سپس فرمود: 'ای داود بن زربی، وضو را دو بار دو بار بگیر و از آن بیشتر وضو نگیر، زیرا اگر بیشتر وضو بگیری، نمازی برای تو نیست.'"
1173- 3- (3) مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُفِیدُ فِی الْإِرْشَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ یَقْطِینٍ کَتَبَ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع- یَسْأَلُهُ عَنِ الْوُضُوءِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَبُو الْحَسَنِ ع- فَهِمْتُ مَا ذَکَرْتَ مِنَ الِاخْتِلَافِ فِی الْوُضُوءِ وَ الَّذِی آمُرُکَ بِهِ فِی ذَلِکَ أَنْ تُمَضْمِضَ ثَلَاثاً وَ تَسْتَنْشِقَ ثَلَاثاً وَ تَغْسِلَ وَجْهَکَ ثَلَاثاً وَ تُخَلِّلَ شَعْرَ لِحْیَتِکَ
ص: 444
وَ تَغْسِلَ یَدَیْکَ (1) إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ ثَلَاثاً (2) وَ تَمْسَحَ رَأْسَکَ کُلَّهُ وَ تَمْسَحَ ظَاهِرَ أُذُنَیْکَ وَ بَاطِنَهُمَا وَ تَغْسِلَ رِجْلَیْکَ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ثَلَاثاً وَ لَا تُخَالِفَ ذَلِکَ إِلَی غَیْرِهِ فَلَمَّا وَصَلَ الْکِتَابُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ- تَعَجَّبَ مِمَّا رَسَمَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ ع فِیهِ مِمَّا جَمِیعُ (3) الْعِصَابَةِ عَلَی خِلَافِهِ ثُمَّ قَالَ مَوْلَایَ أَعْلَمُ بِمَا قَالَ وَ أَنَا أَمْتَثِلُ أَمْرَهُ فَکَانَ یَعْمَلُ فِی وُضُوئِهِ عَلَی هَذَا الْحَدِّ وَ یُخَالِفُ مَا عَلَیْهِ جَمِیعُ الشِّیعَةِ امْتِثَالًا لِأَمْرِ أَبِی الْحَسَنِ ع- وَ سُعِیَ بِعَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ إِلَی الرَّشِیدِ- وَ قِیلَ إِنَّهُ رَافِضِیٌّ فَامْتَحَنَهُ الرَّشِیدُ مِنْ حَیْثُ لَا یَشْعُرُ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَی وُضُوئِهِ نَادَاهُ کَذَبَ یَا عَلِیَّ بْنَ یَقْطِینٍ مَنْ زَعَمَ أَنَّکَ مِنَ الرَّافِضَةِ- وَ صَلَحَتْ حَالُهُ عِنْدَهُ وَ وَرَدَ عَلَیْهِ کِتَابُ أَبِی الْحَسَنِ ع ابْتَدِئْ مِنَ الْآنَ یَا عَلِیَّ بْنَ یَقْطِینٍ وَ تَوَضَّأْ کَمَا أَمَرَکَ اللَّهُ تَعَالَی اغْسِلْ وَجْهَکَ مَرَّةً فَرِیضَةً وَ أُخْرَی إِسْبَاغاً (4) وَ اغْسِلْ یَدَیْکَ مِنَ الْمِرْفَقَیْنِ کَذَلِکَ وَ امْسَحْ بِمُقَدَّمِ رَأْسِکَ وَ ظَاهِرِ قَدَمَیْکَ مِنْ فَضْلِ نَدَاوَةِ وَضُوئِکَ فَقَدْ زَالَ مَا کُنَّا نَخَافُ مِنْهُ عَلَیْکَ وَ السَّلَامُ (5).
******
ترجمه:
از محمد بن فضل نقل شده که علی بن یقطین به امام کاظم (ع) نوشت و از او درباره وضو پرسید. امام کاظم (ع) به او نوشت: "فهمیدم آنچه را که در مورد اختلاف در وضو ذکر کرده ای. و آنچه در این مورد به تو می گویم این است که سه بار مضمضه کنی، سه بار استنشاق کنی، صورتت را سه بار بشویی و موهای ریشت را خیس کنی و دستانت را تا آرنج سه بار بشویی، کل سرت را مسح کنی، روی و داخل گوش هایت را مسح کنی و پاهایت را تا مچ سه بار بشویی و از این روش تجاوز نکن." زمانی که نامه به علی بن یقطین رسید، او از آنچه امام کاظم (ع) به او فرمان داده بود تعجب کرد، زیرا این روش با آنچه همه شیعیان عمل می کردند، متفاوت بود. سپس گفت: "مولای من به آنچه گفت، آگاه است و من فرمان او را اجرا می کنم." او به این روش وضو می گرفت و با آنچه تمام شیعیان عمل می کردند، مخالف بود تا دستور امام کاظم (ع) را اجرا کند. سپس به هارون الرشید اطلاع دادند که علی بن یقطین رافضی است. هارون الرشید او را بی خبر امتحان کرد. وقتی وضوی او را دید، او را فراخواند و گفت: "ای علی بن یقطین، کسی که گفت تو رافضی هستی، دروغ گفته است." و وضعیت او نزد هارون الرشید بهبود یافت. سپس نامه ای از امام کاظم (ع) به او رسید که از این به بعد، مانند آنچه خداوند فرمان داده، وضو بگیر: صورتت را یک بار به عنوان فریضه و بار دیگر به عنوان اسباغ (کامل تر کردن) بشوی. دست هایت را نیز از آرنج همان گونه بشوی. جلوی سرت و روی پاهایت را از رطوبت باقی مانده وضو مسح کن. اکنون از آنچه که از آن می ترسیدیم، رفع شد. والسلام."
1174- 4- (6) سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زِیَادٍ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ إِنِّی سَأَلْتُ أَبَاکَ عَنِ الْوُضُوءِ فَقَالَ مَرَّةً مَرَّةً فَمَا تَقُولُ أَنْتَ فَقَالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْأَلَنِی عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ إِلَّا وَ أَنْتَ تَرَی أَنِّی أُخَالِفُ أَبِی تَوَضَّأْ ثَلَاثاً وَ خَلِّلْ أَصَابِعَکَ.
ص: 445
أَقُولُ: وَ أَحَادِیثُ التَّقِیَّةِ کَثِیرَةٌ تَأْتِی فِی مَحَلِّهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ هِیَ دَالَّةٌ بِعُمُومِهَا وَ إِطْلَاقِهَا عَلَی وُجُوبِ التَّقِیَّةِ فِی الْوُضُوءِ بِقَدْرِ الضَّرُورَةِ (1).
******
ترجمه:
از عثمان بن زیاد نقل شده که گفت: "نزد امام صادق (ع) رفتم و مردی به او گفت: 'از پدرت درباره وضو پرسیدم و او گفت یک بار یک بار. نظر شما چیست؟' امام فرمود: 'تو این سوال را نمی پرسی مگر اینکه فکر می کنی من با پدرم مخالفت می کنم. سه بار وضو بگیر و انگشتانت را نیز خیس کن.'"
می گویم: "احادیث تقیه بسیارند که در جای خود خواهند آمد ان شاء الله و آن ها به طور کلی و به صورت مطلق دلالت بر وجوب تقیه در وضو به اندازه ضرورت دارند."
(2) 33 بَابُ وُجُوبِ الْمُوَالاةِ فِی الْوُضُوءِ وَ بُطْلَانِهِ مَعَ جَفَافِ السَّابِقِ مِنَ الْأَعْضَاءِ بِسَبَبِ التَّرَاخِی
******
ترجمه:
باب وجوب پیوستگی در وضو و بطلان آن با خشک شدن اعضای قبلی به دلیل تأخیر.
1175- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: أَتْبِعْ وُضُوءَکَ بَعْضَهُ بَعْضاً.
******
ترجمه:
از حلبی از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده که فرمود: "وضوی خود را پیوسته انجام بده."
1176- 2- (4) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ أَبِی دَاوُدَ جَمِیعاً عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ (5) عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا تَوَضَّأْتَ بَعْضَ وُضُوئِکَ وَ عَرَضَتْ لَکَ حَاجَةٌ حَتَّی یَبِسَ (6) وَضُوؤُکَ فَأَعِدْ وُضُوءَکَ فَإِنَّ الْوُضُوءَ لَا یُبَعَّضُ (7).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (8)
ص: 446
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر بخشی از وضوی خود را انجام دادی و نیازی پیش آمد که باعث خشک شدن وضوی تو شد، وضوی خود را از نو بگیر، زیرا وضو نباید جدا جدا انجام شود."
1177- 3- (3) وَ عَنْهُ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رُبَّمَا تَوَضَّأْتُ فَنَفِدَ الْمَاءُ فَدَعَوْتُ الْجَارِیَةَ فَأَبْطَأَتْ عَلَیَّ بِالْمَاءِ فَیَجِفُّ وَضُوئِی فَقَالَ أَعِدْ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ مِثْلَهُ (4) وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
از معاویه بن عمار نقل شده که گفت: "به امام صادق (ع) گفتم: 'گاهی وضو می گیرم و آب تمام می شود. خدمتکار را صدا می زنم و او با آب به تأخیر می آید و وضوی من خشک می شود.' امام فرمود: 'وضوی خود را از نو بگیر.'"
1178- 4- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ حَرِیزٍ فِی الْوَضُوءِ یَجِفُّ قَالَ قُلْتُ: فَإِنْ جَفَّ الْأَوَّلُ قَبْلَ أَنْ أَغْسِلَ الَّذِی یَلِیهِ قَالَ جَفَّ أَوْ لَمْ یَجِفَّ اغْسِلْ مَا بَقِیَ قُلْتُ وَ کَذَلِکَ غُسْلُ الْجَنَابَةِ قَالَ هُوَ بِتِلْکَ الْمَنْزِلَةِ وَ ابْدَأْ بِالرَّأْسِ ثُمَّ أَفِضْ عَلَی سَائِرِ جَسَدِکَ قُلْتُ وَ إِنْ کَانَ بَعْضَ یَوْمٍ قَالَ نَعَمْ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی مَدِینَةِ الْعِلْمِ مُسْنَداً عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع کَمَا ذَکَرَهُ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی (7)
قَالَ الشَّیْخُ الْوَجْهُ فِی هَذَا الْخَبَرِ أَنَّهُ إِذَا لَمْ یَقْطَعْ وُضُوءَهُ وَ إِنَّمَا تُجَفِّفُهُ الرِّیحُ الشَّدِیدَةُ أَوِ الْحَرُّ الْعَظِیمُ وَ إِنَّمَا تَجِبُ عَلَیْهِ الْإِعَادَةُ فِی تَفْرِیقِ الْوُضُوءِ مَعَ
ص: 447
اعْتِدَالِ الْوَقْتِ وَ الْهَوَاءِ قَالَ وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ وَرَدَ مَوْرِدَ التَّقِیَّةِ لِأَنَّ ذَلِکَ مَذْهَبُ کَثِیرٍ مِنَ الْعَامَّةِ.
******
ترجمه:
از حریز درباره وضویی که خشک می شود نقل شده که گفت: "گفتم: اگر قسمت اول وضو خشک شود قبل از اینکه قسمت بعدی را بشویم، چه کنم؟ فرمود: چه خشک شود یا نشود، آنچه باقی مانده را بشوی." گفتم: "آیا غسل جنابت نیز همین گونه است؟" فرمود: "آری، همان گونه است. ابتدا سر را بشوی و سپس آب را بر تمام بدن بریز." گفتم: "حتی اگر بخشی از روز باشد؟" فرمود: "بله."
مرحوم شیخ گفت: "در این خبر، اگر وضو قطع نشده باشد و تنها باد شدید یا گرمای زیاد آن را خشک کرده باشد، اعاده لازم نیست. اما در صورتی که وضو را تقسیم کرده و وقت و هوا معتدل باشد، اعاده واجب است." و همچنین این احتمال وجود دارد که این خبر به دلیل تقیه وارد شده باشد، زیرا این مذهب بسیاری از عامه است.
1179- 5- (1) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع إِنْ نَسِیتَ مَسْحَ رَأْسِکَ فَامْسَحْ عَلَیْهِ وَ عَلَی رِجْلَیْکَ مِنْ بِلَّةِ وُضُوئِکَ إِلَی أَنْ قَالَ فَإِنْ لَمْ یَبْقَ مِنْ بِلَّةِ وُضُوئِکَ شَیْ ءٌ أَعَدْتَ الْوُضُوءَ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: امام صادق (ع) فرمود: "اگر مسح سر خود را فراموش کردی، از رطوبت وضوی خود برای مسح سر و پاها استفاده کن. و اگر هیچ رطوبتی از وضوی تو باقی نمانده است، وضوی خود را تکرار کن."
1180- 6- (2) وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ حَکَمِ بْنِ حُکَیْمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ نَسِیَ مِنَ الْوُضُوءِ الذِّرَاعَ وَ الرَّأْسَ قَالَ یُعِیدُ الْوُضُوءَ إِنَّ الْوُضُوءَ یُتْبَعُ بَعْضُهُ بَعْضاً.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ (3)
أَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّهُ مَخْصُوصٌ بِحَالِ الْجَفَافِ لِمَا مَرَّ (4) وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یُرَادَ بِالْمُتَابَعَةِ التَّرْتِیبُ لِمَا یَأْتِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (5).
******
ترجمه:
از حکم بن حکیم نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مردی که ذراع و سر خود را در وضو فراموش کرده بود پرسیدم. امام فرمود: 'وضوی خود را تکرار کند، زیرا وضو باید پیوسته باشد.
می گویم: "ظاهر این است که این حدیث در مورد حالتی است که وضو خشک شده باشد، همان طور که قبلاً گذشت و این احتمال وجود دارد که منظور از پیوستگی، ترتیب باشد، همان طور که ان شاء الله بعداً می آید."
(6) 34 بَابُ وُجُوبِ التَّرْتِیبِ فِی الْوُضُوءِ وَ جَوَازِ مَسْحِ الرِّجْلَیْنِ مَعاً
******
ترجمه:
باب وجوب ترتیب در وضو و جواز مسح پاها با هم.
1181- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ
ص: 448
حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع تَابِعْ بَیْنَ الْوُضُوءِ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ابْدَأْ بِالْوَجْهِ ثُمَّ بِالْیَدَیْنِ ثُمَّ امْسَحِ الرَّأْسَ (1) وَ الرِّجْلَیْنِ وَ لَا تُقَدِّمَنَّ شَیْئاً بَیْنَ یَدَیْ شَیْ ءٍ تُخَالِفْ مَا أُمِرْتَ بِهِ فَإِنْ غَسَلْتَ الذِّرَاعَ قَبْلَ الْوَجْهِ فَابْدَأْ بِالْوَجْهِ وَ أَعِدْ عَلَی الذِّرَاعِ وَ إِنْ مَسَحْتَ الرِّجْلَ قَبْلَ الرَّأْسِ فَامْسَحْ عَلَی الرَّأْسِ قَبْلَ الرِّجْلِ ثُمَّ أَعِدْ عَلَی الرِّجْلِ ابْدَأْ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (2)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
از زرارة نقل شده که امام باقر (ع) فرمود: "وضوی خود را به همان ترتیبی که خداوند عزوجل فرموده انجام بده. با شستن صورت آغاز کن، سپس دستان را بشوی، و بعد سر و پاها را مسح کن. هیچ چیزی را پیش از چیزی که دستور داده شده قرار نده. اگر قبل از شستن صورت، ذراع را شستی، با شستن صورت آغاز کن و بر ذراع دوباره بشوی. اگر قبل از سر، پا را مسح کردی، ابتدا سر را مسح کن و سپس پا را دوباره مسح کن. با همان ترتیبی که خداوند عزوجل فرموده آغاز کن."
1182- 2- (4) وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: امْسَحْ عَلَی الْقَدَمَیْنِ وَ ابْدَأْ بِالشِّقِّ الْأَیْمَنِ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده که فرمود: "پاهایت را مسح کن و از سمت راست آغاز کن."
1183- 3- (5) الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی مَجَالِسِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ عَنْ أَبِی عَمْرٍو عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ سُفْیَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی خَالِدٍ عَنْ زِیَادٍ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ أَنَّ النَّبِیَّ ص کَانَ إِذَا تَوَضَّأَ بَدَأَ بِمَیَامِنِهِ.
******
ترجمه:
از ابی هریره نقل شده که پیامبر (ص) هنگامی که وضو می گرفت، از سمت راست خود شروع می کرد.
1184- 4- (6) أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ النَّجَاشِیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ التَّمِیمِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْقَاسِمِ الْبَجَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْمُعَلَّی عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی رَافِعٍ وَ کَانَ کَاتِبَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ
ص: 449
ع أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُکُمْ لِلصَّلَاةِ فَلْیَبْدَأْ بِالْیَمِینِ قَبْلَ الشِّمَالِ مِنْ جَسَدِهِ وَ ذَکَرَ الْکِتَابَ.
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِعِدَّةِ أَسَانِیدَ أُخَرَ (1).
******
ترجمه:
از عبدالرحمن بن محمد بن عبیدالله بن ابی رافع نقل شده که نویسنده امیرالمؤمنین (ع) بود: "او گفت: هنگامی که یکی از شما برای نماز وضو می گیرد، باید از سمت راست بدن خود شروع کند قبل از اینکه سمت چپ را شست وشو دهد."
1185- 5- (2) أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ یَسْأَلُهُ عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الرِّجْلَیْنِ بِأَیِّهِمَا یَبْدَأُ بِالْیَمِینِ أَوْ یَمْسَحُ عَلَیْهِمَا جَمِیعاً مَعاً فَأَجَابَ ع یَمْسَحُ عَلَیْهِمَا (جَمِیعاً) (3) مَعاً فَإِنْ بَدَأَ بِإِحْدَاهُمَا قَبْلَ الْأُخْرَی فَلَا یَبْدَأُ إِلَّا بِالْیَمِینِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
******
ترجمه:
از محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری نقل شده که از امام زمان (ع) درباره مسح بر پاها پرسید و اینکه با کدام یک آغاز کند، آیا از سمت راست یا هر دو را با هم مسح کند؟ امام (ع) پاسخ داد: "هر دو را با هم مسح کند و اگر با یکی از آن ها پیش از دیگری آغاز کرد، باید از سمت راست شروع کند."
(6) 35 بَابُ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ عَلَی مَا یَحْصُلُ مَعَهُ التَّرْتِیبُ عَلَی مَنْ خَالَفَهُ عَمْداً أَوْ نِسْیَاناً وَ ذَکَرَ قَبْلَ جَفَافِ الْوَضُوءِ وَ لَوْ بِتَرْکِ عُضْوٍ فَیُعِیدُهُ وَ مَا بَعْدَهُ
******
ترجمه:
باب وجوب اعاده به ترتیب برای کسی که خلاف ترتیب عمل کند، عمداً یا سهواً و به یاد آورد قبل از خشک شدن وضو، حتی اگر عضوی را ترک کرده باشد، باید آن را و آنچه بعد از آن آمده است اعاده کند.
1186- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سُئِلَ أَحَدُهُمَا ع عَنْ رَجُلٍ بَدَأَ بِیَدِهِ قَبْلَ وَجْهِهِ وَ بِرِجْلَیْهِ قَبْلَ یَدَیْهِ قَالَ یَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ وَ لْیُعِدْ مَا (کَانَ) (8).
ص: 450
******
ترجمه:
از زرارة نقل شده که امام باقر (ع) یا امام صادق (ع) پرسیدند: "اگر مردی با دست هایش شروع کند قبل از صورتش و با پاهایش قبل از دست هایش، چه باید کند؟" فرمود: "باید با آنچه خداوند ابتدا کرده آغاز کند و آنچه را که انجام داده، تکرار کند."
1187- 2- (1) وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ فَیَبْدَأُ بِالشِّمَالِ قَبْلَ الْیَمِینِ قَالَ یَغْسِلُ الْیَمِینَ وَ یُعِیدُ الْیَسَارَ.
******
ترجمه:
از منصور بن حازم از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی در وضو گرفتن با دست چپ شروع کند قبل از دست راست، باید دست راست را بشوید و سپس دست چپ را دوباره بشوید."
1188- 3- (2) وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَمَّنْ نَسِیَ أَنْ یَمْسَحَ رَأْسَهُ حَتَّی قَامَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ یَنْصَرِفُ وَ یَمْسَحُ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ.
******
ترجمه:
از منصور نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) پرسیدم درباره کسی که مسح سر خود را فراموش کرده تا اینکه در نماز ایستاده است. امام فرمود: 'او باید از نماز برگردد و سر و پاهای خود را مسح کند.'"
1189- 4- (3) وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَنْسَی مَسْحَ رَأْسِهِ حَتَّی یَدْخُلَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ إِنْ کَانَ فِی لِحْیَتِهِ بَلَلٌ بِقَدْرِ مَا یَمْسَحُ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ فَلْیَفْعَلْ ذَلِکَ وَ لْیُصَلِّ قَالَ وَ إِنْ نَسِیَ شَیْئاً مِنَ الْوُضُوءِ الْمَفْرُوضِ فَعَلَیْهِ أَنْ یَبْدَأَ بِمَا نَسِیَ وَ یُعِیدَ مَا بَقِیَ لِتَمَامِ الْوُضُوءِ.
******
ترجمه:
از زرارة از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی مسح سر خود را فراموش کرد و وارد نماز شد، اگر در ریش او به اندازه ای رطوبت باقی مانده باشد که بتواند سر و پاهای خود را مسح کند، این کار را انجام دهد و نماز بخواند. و اگر بخشی از وضوی واجب را فراموش کرده باشد، باید آنچه را فراموش کرده انجام دهد و باقی وضو را برای کامل کردن وضو اعاده کند."
1190- 5- (4) وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ نَسِیَ مَسْحَ رَأْسِهِ أَوْ قَدَمَیْهِ أَوْ شَیْئاً مِنَ الْوُضُوءِ الَّذِی ذَکَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی فِی الْقُرْآنِ- کَانَ عَلَیْهِ إِعَادَةُ الْوُضُوءِ وَ الصَّلَاةِ.
أَقُولُ: هَذَا مَخْصُوصٌ بِصُورَةِ الْجَفَافِ لِمَا مَرَّ (5).
******
ترجمه:
از سماعه از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "هر کس مسح سر یا پاهای خود یا بخشی از وضویی که خداوند در قرآن ذکر کرده را فراموش کند، باید وضو و نمازش را تکرار کند."
می گویم: "این مخصوص حالتی است که وضو خشک شده باشد، همان طور که قبلاً ذکر شد."
1191- 6- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثِ تَقْدِیمِ السَّعْیِ عَلَی الطَّوَافِ قَالَ أَ لَا تَرَی أَنَّکَ إِذَا غَسَلْتَ شِمَالَکَ قَبْلَ یَمِینِکَ کَانَ عَلَیْکَ أَنْ تُعِیدَ عَلَی شِمَالِکَ.
ص: 451
******
ترجمه:
از منصور بن حازم از امام صادق (ع) در حدیث تقدیم سعی بر طواف نقل شده که فرمود: "آیا نمی بینی که اگر دست چپت را قبل از دست راستت بشویی، باید دوباره دست چپ را بشویی؟"
1192- 7- (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ وَ أَبِی قَتَادَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ تَوَضَّأَ وَ نَسِیَ غَسْلَ یَسَارِهِ فَقَالَ یَغْسِلُ یَسَارَهُ وَحْدَهَا وَ لَا یُعِیدُ وُضُوءَ شَیْ ءٍ غَیْرِهَا.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مِثْلَهُ (2) قَالَ الشَّیْخُ مَعْنَاهُ لَا یُعِیدُ شَیْئاً مِمَّا تَقَدَّمَ قَبْلَ غَسْلِ یَسَارِهِ وَ إِنَّمَا یَجِبُ عَلَیْهِ إِتْمَامُ مَا یَلِی هَذَا الْعُضْوَ أَقُولُ: وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِ لِلْعَامَّةِ وَ یُؤَیِّدُ قَوْلَ الشَّیْخِ أَنَّ الْوُضُوءَ یُطْلَقُ عَلَی غَسْلِ الْعُضْوِ کَثِیراً وَ لَا یُطْلَقُ عَلَی مُجَرَّدِ الْمَسْحِ.
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی وضو بگیرد و شستن دست چپ خود را فراموش کند، باید فقط دست چپ را بشوید و وضوی دیگری لازم نیست."
مرحوم شیخ گفت: "منظور این است که هیچ یک از اعمالی که پیش از شستن دست چپ انجام شده را تکرار نمی کند. فقط باید این عضو را بشوید و بقیه اعمال را انجام دهد."
می گویم: "و می توان این را بر تقیه حمل کرد به خاطر موافقت با عامه و تأیید گفتارمرحوم شیخ که وضو بیشتر بر شستن عضو اطلاق می شود و نه فقط مسح."
1193- 8- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ أَبِی دَاوُدَ جَمِیعاً عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ (4) نَسِیتَ فَغَسَلْتَ ذِرَاعَیْکَ قَبْلَ وَجْهِکَ فَأَعِدْ غَسْلَ وَجْهِکَ ثُمَّ اغْسِلْ ذِرَاعَیْکَ بَعْدَ الْوَجْهِ فَإِنْ بَدَأْتَ بِذِرَاعِکَ الْأَیْسَرِ قَبْلَ الْأَیْمَنِ فَأَعِدْ غَسْلَ (5) الْأَیْمَنِ ثُمَّ اغْسِلِ الْیَسَارَ وَ إِنْ نَسِیتَ مَسْحَ رَأْسِکَ حَتَّی تَغْسِلَ رِجْلَیْکَ فَامْسَحْ رَأْسَکَ ثُمَّ اغْسِلْ رِجْلَیْکَ.
أَقُولُ: غَسْلُ الرِّجْلَیْنِ مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا مَرَّ (6).
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر فراموش کردی و دست هایت را قبل از صورتت شستی، صورت خود را دوباره بشوی و سپس دستانت را پس از صورتت بشوی. اگر دست چپت را قبل از دست راست شستی، دست راست را دوباره بشوی و سپس دست چپ را بشوی. و اگر مسح سر خود را فراموش کردی تا پاهایت را بشویی، ابتدا سر خود را مسح کن و سپس پاهایت را بشوی."
می گویم: "شستن پاها بر تقیه حمل می شود، همان طور که قبلاً ذکر شد."
1194- 9- (7) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ
ص: 452
حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا نَسِیَ الرَّجُلُ أَنْ یَغْسِلَ یَمِینَهُ فَغَسَلَ شِمَالَهُ وَ مَسَحَ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ فَذَکَرَ بَعْدَ ذَلِکَ غَسَلَ یَمِینَهُ وَ شِمَالَهُ وَ مَسَحَ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ وَ إِنْ کَانَ إِنَّمَا نَسِیَ شِمَالَهُ فَلْیَغْسِلِ الشِّمَالَ وَ لَا یُعِیدُ عَلَی مَا کَانَ تَوَضَّأَ وَ قَالَ أَتْبِعْ وُضُوءَکَ بَعْضَهُ بَعْضاً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
******
ترجمه:
از حلبی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی فراموش کرد دست راست خود را بشوید و دست چپ خود را شست و سپس سر و پاهای خود را مسح کرد و بعداً یادش آمد، باید دست راست و چپ خود را بشوید و دوباره سر و پاهای خود را مسح کند. و اگر فقط دست چپ خود را فراموش کرده باشد، تنها دست چپ را بشوید و نیازی به وضوی دوباره نیست." و امام فرمود: "وضوی خود را پیوسته انجام بده."
1195- 10- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ رُوِیَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ فِیمَنْ بَدَأَ بِغَسْلِ یَسَارِهِ قَبْلَ یَمِینِهِ أَنَّهُ یُعِیدُ عَلَی یَمِینِهِ ثُمَّ یُعِیدُ عَلَی یَسَارِهِ.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: در حدیث دیگری روایت شده که کسی که شستن دست چپ خود را قبل از دست راست آغاز کند، باید دست راست خود را دوباره بشوید و سپس دست چپ خود را دوباره بشوید.
1196- 11- (3) قَالَ وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّهُ یُعِیدُ عَلَی یَسَارِهِ.
أَقُولُ: الْأَوَّلُ مَحْمُولٌ عَلَی مَنْ لَمْ یَغْسِلِ الْیَمِینَ وَ الثَّانِی عَلَی مَنْ غَسَلَهَا.
******
ترجمه:
"گفته شده و نیز روایت شده که او باید دست چپ خود را دوباره بشوید."
می گویم: "اولی مخصوص کسی است که دست راست خود را نشسته باشد و دومی مخصوص کسی است که آن را شسته باشد."
1197- 12- (4) قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع إِنْ نَسِیتَ مَسْحَ رَأْسِکَ فَامْسَحْ عَلَیْهِ وَ عَلَی رِجْلَیْکَ مِنْ بِلَّةِ وُضُوئِکَ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
امام صادق (ع) فرمود: "اگر مسح سر خود را فراموش کردی، از رطوبت وضوی خود برای مسح سر و پاها استفاده کن."
1198- 13- (5) وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ (6) بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیٍّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ بَدَأَ بِالْمَرْوَةِ قَبْلَ الصَّفَا- قَالَ یُعِیدُ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ لَوْ بَدَأَ بِشِمَالِهِ قَبْلَ یَمِینِهِ فِی الْوُضُوءِ أَرَادَ (7) أَنْ یُعِیدَ الْوُضُوءَ.
ص: 453
******
ترجمه:
از علی نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مردی که قبل از صفا، با مروه شروع کرده بود پرسیدم. امام فرمود: 'او باید دوباره انجام دهد. آیا نمی بینی که اگر در وضو گرفتن با دست چپ شروع کند قبل از دست راست، باید وضو را دوباره انجام دهد؟'"
1199- 14- (1) مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ یَعْنِی ابْنَ عَمْرٍو عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا بَدَأْتَ بِیَسَارِکَ قَبْلَ یَمِینِکَ وَ مَسَحْتَ رَأْسَکَ وَ رِجْلَیْکَ ثُمَّ اسْتَیْقَنْتَ بَعْدُ أَنَّکَ بَدَأْتَ بِهَا غَسَلْتَ یَسَارَکَ ثُمَّ مَسَحْتَ رَأْسَکَ وَ رِجْلَیْکَ.
******
ترجمه:
از ابن ابی یعفور از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر با دست چپ خود قبل از دست راستت شروع کردی و سر و پاهای خود را مسح کردی و بعداً مطمئن شدی که با دست چپت شروع کردی، دست چپت را بشوی و سپس سر و پاهایت را مسح کن."
1200- 15- (2) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ تَوَضَّأَ فَغَسَلَ یَسَارَهُ قَبْلَ یَمِینِهِ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یُعِیدُ الْوُضُوءَ مِنْ حَیْثُ أَخْطَأَ یَغْسِلُ یَمِینَهُ ثُمَّ یَسَارَهُ ثُمَّ یَمْسَحُ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3).
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی وضو بگیرد و دست چپ خود را قبل از دست راست بشوید، باید وضو را از همان جایی که اشتباه کرده دوباره انجام دهد. ابتدا دست راست را بشوید، سپس دست چپ را و بعد سر و پاهای خود را مسح کند."
(4) 36 بَابُ أَنَّ مَنْ أَصَابَ الْمَطَرُ أَعْضَاءَ وُضُوئِهِ أَجْزَأَهُ إِذَا غَسَلَ وَجْهَهُ وَ یَدَیْهِ وَ مَسَحَ رَأْسَهُ وَ رِجْلَیْهِ
******
ترجمه:
باب اینکه اگر باران به اعضای وضو بخورد، کافی است اگر صورت و دست ها را شسته و سر و پاها را مسح کند.
1201- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ لَا یَکُونُ عَلَی وُضُوءٍ فَیُصِیبُهُ الْمَطَرُ حَتَّی یَبْتَلَّ رَأْسُهُ وَ لِحْیَتُهُ وَ جَسَدُهُ وَ یَدَاهُ وَ رِجْلَاهُ هَلْ یُجْزِیهِ ذَلِکَ مِنَ الْوُضُوءِ قَالَ إِنْ غَسَلَهُ فَإِنَّ ذَلِکَ یُجْزِیهِ.
وَ
رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ بِالسَّنَدِ السَّابِقِ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ
ص: 454
حَتَّی یَغْسِلَ لِحْیَتَهُ (1).
وَ
رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ وَ زَادَ وَ لْیَتَمَضْمَضْ وَ لْیَسْتَنْشِقْ (2)
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی وضو نداشته باشد و باران ببارد به طوری که سر، ریش، بدن، دست ها و پاهای او خیس شود، آیا آن برای وضو کافی است؟" فرمود: "اگر آن را شست، کافی است."
(3) 37 بَابُ وُجُوبِ الْمَسْحِ عَلَی بَشَرَةِ الرَّأْسِ أَوْ شَعْرِهِ وَ عَدَمِ جَوَازِ الْمَسْحِ عَلَی حَائِلٍ کَالْحِنَّاءِ وَ الدَّوَاءِ وَ الْعِمَامَةِ وَ الْخِمَارِ إِلَّا مَعَ الضَّرُورَةِ
******
ترجمه:
باب وجوب مسح بر پوست سر یا موی آن و عدم جواز مسح بر حائلی مانند حنا، دارو، عمامه و خمار، مگر در موارد ضروری.
1202- 1- (4) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الَّذِی یَخْضِبُ رَأْسَهُ بِالْحِنَّاءِ ثُمَّ یَبْدُو لَهُ فِی الْوُضُوءِ قَالَ لَا یَجُوزُ حَتَّی یُصِیبَ بَشَرَةَ رَأْسِهِ بِالْمَاءِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (5).
******
ترجمه:
از محمد بن یحیی به نقل از امام صادق (ع) در مورد کسی که سر خود را با حنا رنگ می کند و سپس می خواهد وضو بگیرد، نقل شده که فرمود: "این کار جایز نیست تا زمانی که آب به پوست سر او برسد."
1203- 2- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الدَّوَاءِ إِذَا کَانَ عَلَی یَدَیِ (7) الرَّجُلِ أَ یُجْزِیهِ أَنْ یَمْسَحَ عَلَی طِلَاءِ الدَّوَاءِ فَقَالَ نَعَمْ یُجْزِیهِ أَنْ یَمْسَحَ عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ نَحْوَهُ (8).
******
ترجمه:
از حسن بن علی الوشاء نقل شده که گفت: "از امام رضا (ع) درباره دارویی که بر دستان مردی باشد پرسیدم. آیا کافی است که بر روی دارو مسح کند؟ فرمود: بله، کافی است که بر روی آن مسح کند."
1204- 3- (9) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
ص: 455
الْحُسَیْنِ (1) عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَخْضِبُ رَأْسَهُ بِالْحِنَّاءِ ثُمَّ یَبْدُو لَهُ فِی الْوُضُوءِ قَالَ یَمْسَحُ فَوْقَ الْحِنَّاءِ.
******
ترجمه:
از عمر بن یزید نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مردی که سر خود را با حنا رنگ می کند و سپس می خواهد وضو بگیرد، پرسیدم. امام فرمود: 'بر روی حنا مسح کند.'"
1205- 4- (2) وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَحْلِقُ رَأْسَهُ ثُمَّ یَطْلِیهِ بِالْحِنَّاءِ ثُمَّ (3) یَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِأَنْ یَمْسَحَ رَأْسَهُ وَ الْحِنَّاءُ عَلَیْهِ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی حُصُولِ الضَّرَرِ بِکَشْفِهِ کَمَا ذَکَرَهُ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی (4) وَ غَیْرُهُ وَ کَذَا الدَّوَاءُ وَ یُمْکِنُ الْحَمْلُ عَلَی إِرَادَةِ لَوْنِ الْحِنَّاءِ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی سر خود را بتراشد و سپس آن را با حنا بپوشاند و بعد وضو بگیرد برای نماز، اشکالی ندارد که با همان حنا بر سر خود مسح کند."
می گویم: "این حمل بر ضرر ناشی از برداشتن پوشش است، همان طور که صاحب منتقی و دیگران ذکر کرده اند، و همچنین درباره دارو و می توان آن را حمل بر وجود رنگ حنا کرد."
1206- 5- (5) عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ هَلْ یَصْلُحُ لَهَا أَنْ تَمْسَحَ عَلَی الْخِمَارِ قَالَ لَا یَصْلُحُ حَتَّی تَمْسَحَ عَلَی رَأْسِهَا.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی حُکْمِ الْعِمَامَةِ (6) وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ فِی کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ (7).
******
ترجمه:
علی بن جعفر در کتاب خود از برادرش امام کاظم (ع) نقل کرده که فرمود: "از او درباره زن پرسیدم که آیا می تواند بر روی خمار (روسری) مسح کند؟ فرمود: خیر، این کار درست نیست تا زمانی که بر روی سر خود مسح کند."
ص: 456
(1) 38 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ إِلَّا لِضَرُورَةٍ شَدِیدَةٍ أَوْ تَقِیَّةٍ عَظِیمَةٍ
******
ترجمه:
باب عدم جواز مسح بر خفین مگر برای ضرورت شدید یا تقیه بزرگ.
1207- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لَهُ (فِی مَسْحِ الْخُفَّیْنِ) (3) تَقِیَّةٌ فَقَالَ ثَلَاثَةٌ لَا أَتَّقِی فِیهِنَّ أَحَداً شُرْبُ الْمُسْکِرِ وَ مَسْحُ الْخُفَّیْنِ وَ مُتْعَةُ الْحَجِّ قَالَ زُرَارَةُ وَ لَمْ یَقُلِ الْوَاجِبُ عَلَیْکُمْ أَنْ لَا تَتَّقُوا فِیهِنَّ أَحَداً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ مِثْلَهُ (4) وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنِ الْعَالِمِ ع (5).
******
ترجمه:
از زرارة نقل شده که گفت: "به امام (در مورد مسح بر کفش ها) گفتم، تقیه ای وجود دارد؟ فرمودند: سه چیز هستند که در آن ها از هیچ کس تقیه نمی کنم: نوشیدن مسکر، مسح بر کفش ها و متعه حج. زرارة گفت: و(حضرت) نگفتند که بر شما واجب است در آن ها از هیچ کس تقیه نکنید."
1208- 2- (6)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَرِیضِ هَلْ لَهُ رُخْصَةٌ فِی الْمَسْحِ فَقَالَ لَا.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی إِمْکَانِ مَسْحِ الْقَدَمَیْنِ وَ لَوْ بِمَشَقَّةٍ فَلَا یَجُوزُ الْعُدُولُ إِلَی مَسْحِ الْخُفَّیْنِ لِمَا یَأْتِی (7).
******
ترجمه:
از اسحاق بن عمار نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مریض پرسیدم که آیا اجازه مسح برای او وجود دارد؟ امام فرمود: 'نه.'"
می گویم: "این حکم مربوط به کسی است که بتواند پاهای خود را مسح کند حتی اگر با سختی باشد و اجازه عدول به مسح کفش ها را ندارد."
1209- 3- (8) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ
ص: 457
إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِیِّ قَالَ: خَطَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فَقَالَ قَدْ عَمِلَتِ الْوُلَاةُ قَبْلِی أَعْمَالًا خَالَفُوا فِیهَا رَسُولَ اللَّهِ ص مُتَعَمِّدِینَ لِخِلَافِهِ وَ لَوْ حَمَلْتُ النَّاسَ عَلَی تَرْکِهَا لَتَفَرَّقَ عَنِّی جُنْدِی أَ رَأَیْتُمْ لَوْ أَمَرْتُ بِمَقَامِ إِبْرَاهِیمَ- فَرَدَدْتُهُ إِلَی الْمَوْضِعِ الَّذِی کَانَ فِیهِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ حَرَّمْتُ الْمَسْحَ عَلَی الْخُفَّیْنِ وَ حَدَدْتُ عَلَی النَّبِیذِ وَ أَمَرْتُ بِإِحْلَالِ الْمُتْعَتَیْنِ وَ أَمَرْتُ بِالتَّکْبِیرِ عَلَی الْجَنَائِزِ خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ وَ أَلْزَمْتُ النَّاسَ الْجَهْرَ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ إِلَی أَنْ قَالَ إِذاً لَتَفَرَّقُوا عَنِّی الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از سلیم بن قیس هلالی نقل شده که گفت: "امیرالمؤمنین (ع) خطبه ای ایراد کرد و فرمود: 'والیان پیش از من کارهایی انجام داده اند که در آنها عمداً بر خلاف رسول خدا (ص) عمل کرده اند و اگر من مردم را به ترک آن ها وادار کنم، سپاهم از دور من پراکنده خواهند شد. آیا نمی بینید اگر به مقام ابراهیم دستور دهم که به جایگاه اصلی خود برگردد... و مسح بر خفین را حرام کنم و حدود بر نوشیدنی نبید بگذارم و متعتین (دو متعه) را حلال کنم و به پنج تکبیر بر جنازه ها امر کنم و مردم را ملزم به جهر به بسم الله الرحمن الرحیم کنم... آنگاه از اطراف من پراکنده خواهند شد.'"
1210- 4- (1) وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْکَلْبِیِّ النَّسَّابَةِ عَنِ الصَّادِقِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا تَقُولُ فِی الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَتَبَسَّمَ ثُمَّ قَالَ إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ- وَ رَدَّ اللَّهُ کُلَّ شَیْ ءٍ إِلَی شَیْئِهِ وَ رَدَّ الْجِلْدَ إِلَی الْغَنَمِ فَتَرَی أَصْحَابَ الْمَسْحِ أَیْنَ یَذْهَبُ وُضُوؤُهُمْ.
******
ترجمه:
از کلبی نسابه نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) در مورد مسح بر کفش ها پرسیدم. امام تبسمی کرد و فرمود: 'هنگام قیامت، خداوند هر چیزی را به جای خود برمی گرداند و پوست را به گوسفند بازمی گرداند. آن وقت ببینیم وضوی کسانی که بر کفش ها مسح کرده اند، کجا می رود.'"
1211- 5- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِی الْوَرْدِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع إِنَّ أَبَا ظَبْیَانَ حَدَّثَنِی أَنَّهُ رَأَی عَلِیّاً ع- أَرَاقَ الْمَاءَ ثُمَّ مَسَحَ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَقَالَ کَذَبَ أَبُو ظَبْیَانَ- أَ مَا بَلَغَکَ (3) قَوْلُ عَلِیٍّ ع فِیکُمْ سَبَقَ الْکِتَابُ الْخُفَّیْنِ فَقُلْتُ فَهَلْ فِیهِمَا رُخْصَةٌ فَقَالَ لَا إِلَّا مِنْ عَدُوٍّ تَتَّقِیهِ أَوْ ثَلْجٍ تَخَافُ عَلَی رِجْلَیْکَ.
******
ترجمه:
از ابی الورد نقل شده که گفت: "به امام باقر (ع) گفتم: ابو ظبیان به من گفت که علی (ع) را دیده که آب ریخته و سپس بر کفش ها مسح کرده است. امام فرمود: 'ابو ظبیان دروغ گفته است. آیا به شما نرسیده که علی (ع) گفت: کتاب پیش از کفش ها آمده است؟' گفتم: 'آیا رخصتی در آن ها هست؟' فرمود: 'نه، مگر از دشمنی که از او تقیه می کنی یا سرمایی که از پاهایت می ترسی.'
1212- 6- (4) وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ جَمَعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَصْحَابَ النَّبِیِّ ص وَ فِیهِمْ عَلِیٌّ ع- فَقَالَ مَا تَقُولُونَ فِی الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ
ص: 458
فَقَامَ الْمُغِیرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَقَالَ رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص- یَمْسَحُ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَقَالَ عَلِیٌّ ع قَبْلَ الْمَائِدَةِ أَوْ بَعْدَهَا فَقَالَ لَا أَدْرِی فَقَالَ عَلِیٌّ ع سَبَقَ الْکِتَابُ الْخُفَّیْنِ إِنَّمَا أُنْزِلَتِ الْمَائِدَةُ قَبْلَ أَنْ یُقْبَضَ بِشَهْرَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ.
******
ترجمه:
از زرارة از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "عمر بن خطاب اصحاب پیامبر (ص) را جمع کرد و در میان آنها علی (ع) نیز بود. گفت: 'شما چه می گویید در مورد مسح بر کفش ها؟' مغیره بن شعبه برخواست و گفت: 'دیدم رسول خدا (ص) بر کفش ها مسح می کند.' علی (ع) پرسید: 'قبل از(سوره) مائده یا بعد از آن؟' مغیره گفت: 'نمی دانم.' علی (ع) فرمود: 'کتاب پیش از کفش ها آمده است. مائده دو یا سه ماه قبل از وفات پیامبر (ص) نازل شده است.'"
1213- 7- (1) وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَقَالَ لَا تَمْسَحْ وَ قَالَ إِنَّ جَدِّی قَالَ سَبَقَ الْکِتَابُ الْخُفَّیْنِ.
******
ترجمه:
از حلبی نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مسح بر کفش ها پرسیدم. فرمود: 'مسح نکن.' و گفت: 'جدم (امام علی (ع)) گفت: کتاب بر کفش ها پیشی گرفته است.'"
1214- 8- (2) وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ وَ عَلَی الْعِمَامَةِ قَالَ لَا تَمْسَحْ عَلَیْهِمَا.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از یکی از آن ها (امام باقر یا امام صادق (ع)) نقل شده که وقتی درباره مسح بر کفش ها و عمامه پرسیده شد، فرمود: "بر آن ها مسح نکن."
1215- 9- (3) وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ (4) عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ وَ الْعِمَامَةِ فَقَالَ سَبَقَ الْکِتَابُ الْخُفَّیْنِ وَ قَالَ لَا تَمْسَحْ عَلَی خُفٍّ.
******
ترجمه:
از ابی بکر حضرمی نقل شده که گفت: "درباره مسح بر کفش ها و عمامه پرسیدم. امام فرمود: 'کتاب بر کفش ها پیشی گرفته است' و فرمود: 'بر کفش مسح نکن.'"
1216- 10- (5) وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْمِیثَمِیِّ عَنْ فُضَیْلٍ الرَّسَّانِ عَنْ رُقَیَّةَ (6) بْنِ مَصْقَلَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع فَسَأَلْتُهُ عَنْ أَشْیَاءَ إِلَی أَنْ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ مَا تَقُولُ فِی الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَقَالَ کَانَ عُمَرُ یَرَاهُ ثَلَاثاً لِلْمُسَافِرِ وَ یَوْماً وَ لَیْلَةً لِلْمُقِیمِ وَ کَانَ أَبِی لَا یَرَاهُ فِی سَفَرٍ وَ لَا
ص: 459
حَضَرٍ فَلَمَّا خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ فَقُمْتُ عَلَی عَتَبَةِ الْبَابِ فَقَالَ لِی أَقْبِلْ (1) فَأَقْبَلْتُ عَلَیْهِ فَقَالَ إِنَّ الْقَوْمَ کَانُوا یَقُولُونَ بِرَأْیِهِمْ فَیُخْطِئُونَ وَ یُصِیبُونَ وَ کَانَ أَبِی لَا یَقُولُ بِرَأْیِهِ.
******
ترجمه:
از رقیه بن مصقلة نقل شده که گفت: "به امام باقر (ع) وارد شدم و درباره چیزهایی از او پرسیدم. تا اینکه گفتم: 'نظر شما در مورد مسح بر کفش ها چیست؟' فرمود: 'عمر آن را برای مسافر سه روز و برای مقیم یک روز و یک شب می دانست و پدرم (امام سجاد (ع)) آن را در سفر و حضر جایز نمی دانست.' و هنگامی که از او جدا شدم و بر آستانه در ایستادم، فرمود: 'برگرد.' برگشتم، فرمود: 'مردم بر اساس نظر خودشان صحبت می کردند و گاهی درست و گاهی غلط می گفتند و پدرم از نظر خود چیزی نمی گفت.'"
1217- 11- (2) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّ عَلِیّاً ع مَسَحَ عَلَی النَّعْلَیْنِ وَ لَمْ یَسْتَبْطِنِ الشِّرَاکَیْنِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (3)
قَالَ الشَّیْخُ یَعْنِی إِذَا کَانَا عَرَبِیَّیْنِ فَإِنَّهُمَا لَا یَمْنَعَانِ مِنْ وُصُولِ الْمَاءِ إِلَی الرِّجْلِ بِقَدْرِ مَا یَجِبُ عَلَیْهِ الْمَسْحُ أَقُولُ: ذِکْرُ الشِّرَاکَیْنِ یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ.
******
ترجمه:
از زرارة از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "امام علی (ع) بر نعلین (کفش ها) مسح کرد و بندهای کفش ها را باز نکرد."
مرحوم شیخ گفت: "منظور این است که اگر کفش ها عربی باشند، مانعی برای رسیدن آب به پاها به اندازه ای که مسح واجب است وجود ندارد."
می گویم: "ذکر بندهای کفش ها بر این موضوع دلالت دارد."
1218- 12- (4) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ ثَابِتٍ الثُّمَالِیِّ عَنْ حَبَابَةَ الْوَالِبِیَّةِ فِی حَدِیثٍ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَتْ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ لَا نَمْسَحُ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَمَنْ کَانَ مِنْ شِیعَتِنَا فَلْیَقْتَدِ بِنَا وَ لْیَسْتَنَّ بِسُنَّتِنَا.
******
ترجمه:
از حبابة والبیه نقل شده که در حدیثی از امیرالمؤمنین (ع) فرمود: "شنیدم که ایشان می فرمود: ما اهل بیت هستیم که بر کفش ها مسح نمی کنیم. پس هر که از شیعیان ماست، باید به ما اقتدا کند و از سنت ما پیروی نماید."
1219- 13- (5) قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص تَوَضَّأَ ثُمَّ مَسَحَ عَلَی نَعْلَیْهِ فَقَالَ لَهُ الْمُغِیرَةُ أَ نَسِیتَ یَا رَسُولَ اللَّهِ ص- فَقَالَ لَهُ بَلْ أَنْتَ نَسِیتَ هَکَذَا أَمَرَنِی رَبِّی.
ص: 460
أَقُولُ: تَقَدَّمَ الْوَجْهُ فِی مِثْلِهِ وَ یُفْهَمُ مِمَّا مَرَّ أَنَّ هَذَا مَنْسُوخٌ بِآیَةِ الْوُضُوءِ فِی سُورَةِ الْمَائِدَةِ عَلَی تَقْدِیرِ کَوْنِ النَّعْلَیْنِ غَیْرَ عَرَبِیَّیْنِ (1).
******
ترجمه:
و روایت شده است که رسول خدا (ص) وضو گرفت و سپس بر نعلین (کفش های) خود مسح کرد. مغیره به او گفت: 'آیا فراموش کردی ای رسول خدا (ص)؟' فرمود: 'بلکه تو فراموش کردی، این گونه پروردگارم به من امر کرده است.'"
می گویم: "این موضوع در مورد مشابه بیان شده و از آنچه گذشت فهمیده می شود که این حکم با آیه وضو در سوره مائده منسوخ شده است، به شرطی که نعلین غیر عربی باشند."
1220- 14- (2) قَالَ وَ رَوَتْ عَائِشَةُ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ قَالَ: أَشَدُّ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ- مَنْ رَأَی وُضُوءَهُ عَلَی جِلْدِ غَیْرِهِ.
******
ترجمه:
"عایشه از پیامبر (ص) روایت کرده که فرمود: 'افرادی که در روز قیامت بیشترین حسرت را خواهند داشت، کسانی هستند که وضوی خود را بر پوست دیگری می بینند.'"
1221- 15- (3) قَالَ: وَ لَمْ یُعْرَفْ لِلنَّبِیِّ ص خُفٌّ إِلَّا خُفّاً أَهْدَاهُ لَهُ النَّجَاشِیُّ- وَ کَانَ مَوْضِعُ ظَهْرِ الْقَدَمَیْنِ مِنْهُ مَشْقُوقاً فَمَسَحَ النَّبِیُّ ص عَلَی رِجْلَیْهِ وَ عَلَیْهِ خُفَّاهُ فَقَالَ النَّاسُ إِنَّهُ مَسَحَ عَلَی خُفَّیْهِ.
عَلَی أَنَّ الْحَدِیثَ فِی ذَلِکَ غَیْرُ صَحِیحِ الْإِسْنَادِ.
******
ترجمه:
"گفته شده است که پیامبر (ص) خفی نداشت جز یک خف که نجاشی به او هدیه داده بود و قسمت روی پاهای آن شکافته شده بود. پس پیامبر (ص) بر پاهای خود که خف ها روی آن بود مسح کرد. مردم گفتند که او بر خف های خود مسح کرده است." "به علاوه، گفته شده است که این حدیث دارای سند صحیحی نیست."
1222- 16- (4) قَالَ: وَ سُئِلَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ خُفُّهُ مُخَرَّقاً فَیُدْخِلُ یَدَهُ وَ یَمْسَحُ ظَهْرَ قَدَمَیْهِ أَ یُجْزِیهِ فَقَالَ نَعَمْ.
وَ قَدْ تَقَدَّمَ مِنْ طَرِیقِ الْکُلَیْنِیِّ وَ الشَّیْخِ (5).
******
ترجمه:
"گفته شده است که از امام موسی بن جعفر (ع) در مورد مردی که کفشش پاره است و دست خود را داخل می کند و بر روی پشت پاهایش مسح می کند، پرسیده شد. فرمود: 'بله، این کافی است.'
1223- 17- (6) وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِالسَّنَدِ الْآتِی عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی الْمَأْمُونِ ثُمَّ الْوُضُوءُ کَمَا أَمَرَ اللَّهُ إِلَی أَنْ قَالَ وَ مَنْ (7) مَسَحَ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَقَدْ خَالَفَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ- وَ تَرَکَ فَرِیضَتَهُ وَ کِتَابَهُ.
******
ترجمه:
از فضل بن شاذان از امام رضا (ع) نقل شده که به مأمون نوشت: سپس وضو آن گونه که خداوند دستور داده است... تا آنجا که فرمود: و کسی که بر کفش هایش مسح کند، با خداوند و رسولش مخالفت کرده و فریضه و کتاب او را ترک کرده است.
1224- 18- (8) وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: لَیْسَ فِی شُرْبِ الْمُسْکِرِ وَ الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ تَقِیَّةٌ.
ص: 461
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی انْدِفَاعِ الضَّرَرِ بِغَسْلِ الرِّجْلَیْنِ.
******
ترجمه:
"و در کتاب خصال به اسناد از امام علی (ع) در حدیث چهارصد نکته آمده است که فرمود: 'در نوشیدن مسکر و مسح بر کفش ها، تقیه وجود ندارد.'"
می گویم: "این حمل بر دفع ضرر به وسیله شستن پاها دارد."
1225- 19- (1) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ خَلَفٍ الْعَطَّارِ عَنْ حَسَّانَ الْمَدَائِنِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَقَالَ لَا تَمْسَحْ وَ لَا تُصَلِّ خَلْفَ مَنْ یَمْسَحُ.
******
ترجمه:
از حسان مدائنی نقل شده که گفت: "از امام جعفر صادق (ع) درباره مسح بر کفش ها پرسیدم. فرمود: 'مسح نکن و پشت سر کسی که مسح می کند، نماز نخوان.'"
1226- 20- (2) مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُفِیدُ فِی الْإِرْشَادِ عَنْ مُخَوَّلِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا إِسْحَاقَ عَنِ الْمَسْحِ یَعْنِی الْمَسْحَ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَقَالَ أَدْرَکْتُ النَّاسَ یَمْسَحُونَ حَتَّی لَقِیتُ رَجُلًا مِنْ بَنِی هَاشِمٍ- لَمْ أَرَ مِثْلَهُ قَطُّ یُقَالُ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع- فَسَأَلْتُهُ عَنِ الْمَسْحِ فَنَهَانِی عَنْهُ وَ قَالَ لَمْ یَکُنْ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَمْسَحُ (عَلَی الْخُفَّیْنِ) (3) وَ کَانَ یَقُولُ سَبَقَ الْکِتَابُ الْمَسْحَ عَلَی الْخُفَّیْنِ قَالَ فَمَا مَسَحْتُ مُنْذُ نَهَانِی عَنْهُ.
أَقُولُ: وَ الْأَحَادِیثُ فِی ذَلِکَ کَثِیرَةٌ وَ فِی أَحَادِیثِ کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ وَ غَیْرِهَا مِمَّا مَضَی (4) وَ یَأْتِی دَلَالَةٌ عَلَی ذَلِکَ (5) وَ فِی أَحَادِیثِ التَّقِیَّةِ وَ الضَّرُورَةِ الْآتِیَةِ (6) عُمُومٌ شَامِلٌ لِمَسْحِ الْخُفَّیْنِ مَعَ النَّصِّ الْخَاصِّ السَّابِقِ.
******
ترجمه:
از قیس بن ربیع نقل شده که گفت: "از ابا اسحاق درباره مسح پرسیدم، یعنی مسح بر کفش ها. گفت: 'مردم را دیدم که مسح می کنند، تا اینکه مردی از بنی هاشم را ملاقات کردم که هیچ کس را مثل او ندیدم. به او محمد بن علی بن حسین (ع) می گفتند. از او درباره مسح پرسیدم و او مرا از آن نهی کرد و گفت: 'علی (ع) بر کفش ها مسح نمی کرد و می فرمود: کتاب بر مسح بر کفش ها پیشی گرفته است.' گفتم: 'از آن زمان که او مرا نهی کرد، مسح نکردم.'
ص: 462
(1) 39 بَابُ إِجْزَاءِ الْمَسْحِ عَلَی الْجَبَائِرِ فِی الْوُضُوءِ وَ إِنْ کَانَتْ فِی مَوْضِعِ الْغَسْلِ مَعَ تَعَذُّرِ نَزْعِهَا وَ إِیصَالِ الْمَاءِ إِلَی مَا تَحْتَهَا وَ عَدَمِ وُجُوبِ غَسْلِ دَاخِلِ الْجُرْحِ
******
ترجمه:
باب کفایت مسح بر جَبیره ها (باند) در وضو و حتی اگر در موضع شستشو باشد و ناتوانی در برداشتن آن و رسیدن آب به زیر آن و عدم وجوب شستن داخل زخم.
1227- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً (3) عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع (4) عَنِ الْکَسِیرِ تَکُونُ عَلَیْهِ الْجَبَائِرُ أَوْ تَکُونُ بِهِ الْجِرَاحَةُ کَیْفَ یَصْنَعُ بِالْوُضُوءِ وَ عِنْدَ غُسْلِ الْجَنَابَةِ وَ غُسْلِ الْجُمُعَةِ فَقَالَ یَغْسِلُ مَا وَصَلَ إِلَیْهِ الْغَسْلُ مِمَّا ظَهَرَ مِمَّا لَیْسَ عَلَیْهِ الْجَبَائِرُ وَ یَدَعُ مَا سِوَی ذَلِکَ مِمَّا لَا یَسْتَطِیعُ غَسْلَهُ وَ لَا یَنْزِعُ الْجَبَائِرَ وَ لَا (5) یَعْبَثُ بِجِرَاحَتِهِ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ قَوْلَهُ أَوْ تَکُونُ بِهِ الْجِرَاحَةُ (6)
******
ترجمه:
از عبدالرحمن بن حجاج نقل شده که گفت: از ابوالحسن الرضا (ع) درباره کسی که دچار شکستگی است و روی آن گچ یا بانداژ قرار دارد، یا زخمی دارد، پرسیدم که چگونه باید وضو بگیرد و در مورد غسل جنابت و غسل جمعه چه باید کند؟ ایشان فرمودند: او باید قسمت هایی از بدنش را که قابل شستن است و بانداژ روی آن نیست بشوید، و قسمت هایی را که نمی تواند بشوید یا بانداژ دارد رها کند، و نباید بانداژ را بردارد یا با زخمش دستکاری کند.
1228- 2- (7) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ تَکُونُ بِهِ الْقَرْحَةُ فِی ذِرَاعِهِ أَوْ نَحْوِ ذَلِکَ مِنْ (8) مَوْضِعِ الْوُضُوءِ فَیَعْصِبُهَا بِالْخِرْقَةِ وَ یَتَوَضَّأُ وَ یَمْسَحُ عَلَیْهَا إِذَا تَوَضَّأَ فَقَالَ إِنْ کَانَ یُؤْذِیهِ الْمَاءُ فَلْیَمْسَحْ عَلَی الْخِرْقَةِ وَ إِنْ کَانَ لَا یُؤْذِیهِ الْمَاءُ فَلْیَنْزِعِ الْخِرْقَةَ ثُمَّ لْیَغْسِلْهَا قَالَ
ص: 463
وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْجُرْحِ کَیْفَ أَصْنَعُ بِهِ فِی غَسْلِهِ قَالَ اغْسِلْ مَا حَوْلَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (1) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
******
ترجمه:
از حلبی نقل شده که امام صادق (ع) درباره مردی که در بازو یا ناحیه ای از محل وضو، زخم دارد و آن را با پارچه ای بسته و وضو می گیرد و بر روی پارچه مسح می کند، پرسیده شد. امام فرمود: 'اگر آب به او ضرر می رساند، بر روی پارچه مسح کند و اگر آب به او ضرر نمی رساند، پارچه را بردارد و آن محل را شستشو دهد.' و گفت: 'از ایشان درباره زخم پرسیدم که چگونه آن را در شستشو قرار دهم؟' فرمود: 'آنچه را که اطراف زخم است، شستشو دهد.'
1229- 3- (3) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجُرْحِ کَیْفَ یَصْنَعُ صَاحِبُهُ قَالَ یَغْسِلُ مَا حَوْلَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از عبدالله بن سنان نقل شده که از امام صادق (ع) پرسید: "در مورد زخم، صاحب زخم چه باید بکند؟" فرمود: "آنچه را که اطراف زخم است، شستشو دهد."
1230- 4- (5) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ وَ قَدْ رُوِیَ فِی الْجَبَائِرِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ یَغْسِلُ مَا حَوْلَهَا.
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: "و روایت شده است که امام صادق (ع) در مورد جبائر (باندها) فرمود: 'آنچه را که اطراف آن است، شستشو دهد.'"
1231- 5- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی مَوْلَی آلِ سَامٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَثَرْتُ فَانْقَطَعَ ظُفُرِی فَجَعَلْتُ عَلَی إِصْبَعِی مَرَارَةً- فَکَیْفَ أَصْنَعُ بِالْوُضُوءِ قَالَ یُعْرَفُ هَذَا وَ أَشْبَاهُهُ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ (7) امْسَحْ عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (8).
******
ترجمه:
از عبدالأعلی مولای آل سام نقل شده که گفت: "به امام صادق (ع) گفتم: ناخنم کنده شد و بر روی انگشتم باندی گذاشتم. در وضو چه کنم؟ فرمود: 'این و امثال آن از کتاب خداوند عز و جل شناخته می شود. خداوند تعالی فرمود: «و در دین برای شما هیچ تنگی قرار ندادیم.» (حج 22: 78) بر روی آن مسح کن.'"
1232- 6- (9) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ
ص: 464
عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَنْقَطِعُ ظُفُرُهُ هَلْ یَجُوزُ لَهُ أَنْ یَجْعَلَ عَلَیْهِ عِلْکاً قَالَ لَا وَ لَا یَجْعَلُ عَلَیْهِ إِلَّا مَا یَقْدِرُ عَلَی أَخْذِهِ عَنْهُ عِنْدَ الْوُضُوءِ وَ لَا یَجْعَلُ عَلَیْهِ مَا لَا یَصِلُ إِلَیْهِ الْمَاءُ.
قَالَ الشَّیْخُ الْوَجْهُ فِیهِ أَنَّهُ لَا یَجُوزُ ذَلِکَ عِنْدَ الِاخْتِیَارِ فَأَمَّا مَعَ الضَّرُورَةِ فَلَا بَأْسَ بِهِ.
******
ترجمه:
از عمار نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مردی که ناخنش کنده شده است، پرسیده شد: 'آیا می تواند بر روی آن چسب (عِلْک) بگذارد؟' فرمود: 'نه، و فقط چیزی بر آن می گذارد که بتواند هنگام وضو آن را بردارد و چیزی نمی گذارد که آب به آن نرسد.'"
مرحوم شیخ گفت: "این حکم در حالت انتخاب است، اما در صورت ضرورت اشکالی ندارد."
1233- 7- (1) وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَنْکَسِرُ سَاعِدُهُ أَوْ مَوْضِعٌ مِنْ مَوَاضِعِ الْوُضُوءِ فَلَا یَقْدِرُ أَنْ یَحُلَّهُ لِحَالِ الْجَبْرِ إِذَا جَبَرَ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَتَوَضَّأَ فَلْیَضَعْ إِنَاءً فِیهِ مَاءٌ وَ یَضَعُ مَوْضِعَ الْجَبْرِ فِی الْمَاءِ حَتَّی یَصِلَ الْمَاءُ إِلَی جِلْدِهِ وَ قَدْ أَجْزَأَهُ ذَلِکَ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَحُلَّهُ.
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ مِثْلَهُ (2) أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الْإِمْکَانِ وَ مَا تَقَدَّمَ عَلَی التَّعَذُّرِ وَ حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ مَعَ الْإِمْکَانِ.
******
ترجمه:
از عمار نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مردی که ساعدش یا محلی از محل های وضو شکسته است و نمی تواند به دلیل جبیره (باند) آن را باز کند، پرسیده شد. امام فرمود: 'وقتی می خواهد وضو بگیرد، ظرفی پر از آب بگذارد و محل جبیره را در آب قرار دهد تا آب به پوستش برسد و این کافی است بدون اینکه جبیره را باز کند.'"
"می گویم: این حمل بر امکان پذیری است و آنچه گذشته بر تعذر.مرحوم شیخ آن را بر استحباب با امکان پذیری حمل کرده است."
1234- 8- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ کُلَیْبٍ الْأَسَدِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ إِذَا کَانَ کَسِیراً کَیْفَ یَصْنَعُ بِالصَّلَاةِ قَالَ إِنْ کَانَ یَتَخَوَّفُ عَلَی نَفْسِهِ فَلْیَمْسَحْ عَلَی جَبَائِرِهِ وَ لْیُصَلِّ.
******
ترجمه:
از کلیب اسدی نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مردی که شکستگی دارد و چگونه باید در نماز عمل کند، پرسیدم. فرمود: 'اگر از جان خود می ترسد، بر جبائر (باندهای) خود مسح کند و نماز بخواند.'"
1235- 9- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الدَّوَاءِ إِذَا
ص: 465
کَانَ عَلَی یَدَیِ الرَّجُلِ أَ یُجْزِیهِ أَنْ یَمْسَحَ عَلَی طَلَی الدَّوَاءِ فَقَالَ نَعَمْ یُجْزِیهِ أَنْ یَمْسَحَ عَلَیْهِ.
******
ترجمه:
از حسن بن علی الوشاء نقل شده که گفت: "از امام کاظم (ع) درباره دارویی که بر دست مردی قرار دارد، پرسیدم. آیا کافی است که بر روی آن مسح کند؟ فرمود: 'بله، کافی است که بر روی آن مسح کند.'"
1236- 10- (1) وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّوَاءِ یَکُونُ عَلَی یَدِ الرَّجُلِ أَ یُجْزِیهِ أَنْ یَمْسَحَ فِی الْوُضُوءِ عَلَی الدَّوَاءِ الْمَطْلِیِّ عَلَیْهِ فَقَالَ نَعَمْ یَمْسَحُ عَلَیْهِ وَ یُجْزِیهِ.
******
ترجمه:
از حسن بن علی الوشاء از امام رضا (ع) نقل شده که گفت: "از او درباره دارویی که بر دست مردی قرار دارد، پرسیدم. آیا کافی است که در وضو بر روی دارویی که روی دستش است مسح کند؟ فرمود: 'بله، کافی است که بر روی آن مسح کند.'"
1237- 11- (2) مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص عَنِ الْجَبَائِرِ تَکُونُ عَلَی الْکَسِیرِ کَیْفَ یَتَوَضَّأُ صَاحِبُهَا وَ کَیْفَ یَغْتَسِلُ إِذَا أَجْنَبَ قَالَ یُجْزِیهِ الْمَسْحُ عَلَیْهَا فِی الْجَنَابَةِ وَ الْوُضُوءِ قُلْتُ فَإِنْ کَانَ فِی بَرْدٍ یَخَافُ عَلَی نَفْسِهِ إِذَا أَفْرَغَ الْمَاءَ عَلَی جَسَدِهِ فَقَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحِیماً (3).
******
ترجمه:
از حسن بن زید از پدرش از علی بن ابی طالب (ع) نقل شده که گفت: "از رسول خدا (ص) درباره جبائر که بر شکستگی قرار می گیرد، پرسیدم که چگونه صاحب آن وضو بگیرد و چگونه در صورت جنابت غسل کند؟ فرمود: 'مسح بر آن در جنابت و وضو کافی است.' گفتم: 'اگر در سرما باشد و از ریختن آب بر بدن خود بترسد؟' رسول خدا (ص) این آیه را تلاوت فرمود: «و خود را نکشید، همانا خداوند نسبت به شما مهربان است.» (نساء 4: 29)"
(4) 40 بَابُ ابْتِدَاءِ الْمَرْأَةِ بِغَسْلِ بَاطِنِ الذِّرَاعِ وَ الرَّجُلِ بِظَاهِرِهِ فِی الْوُضُوءِ
******
ترجمه:
باب شروع شستن وضو برای زن از داخل بازو و برای مرد از خارج آن.
1238- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَخِیهِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع
ص: 466
قَالَ: فَرَضَ اللَّهُ عَلَی النِّسَاءِ فِی الْوُضُوءِ لِلصَّلَاةِ أَنْ یَبْدَأْنَ بِبَاطِنِ أَذْرِعَتِهِنَّ وَ فِی الرِّجَالِ بِظَاهِرِ الذِّرَاعِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
از محمد بن اسماعیل بن بزیع از امام رضا (ع) نقل شده که گفت: "خداوند بر زنان در وضو برای نماز فرض کرده است که از داخل بازوهایشان شروع کنند و بر مردان از خارج بازوها."
1239- 2- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الرِّضَا ع فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی النَّاسِ فِی الْوُضُوءِ أَنْ تَبْدَأَ الْمَرْأَةُ بِبَاطِنِ ذِرَاعَیْهَا وَ الرَّجُلُ بِظَاهِرِ الذِّرَاعِ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الْأَصْحَابُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ مَعْنَی فَرَضَ قَدَّرَ وَ بَیَّنَ لَا بِمَعْنَی أَوْجَبَ قَالَهُ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ (3) وَ غَیْرُهُ (4).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: "امام رضا (ع) فرمود: 'خداوند عز و جل بر مردم در وضو فرض کرده است که زن از داخل بازوهایش شروع کند و مرد از خارج بازوها.
می گویم: اصحاب آن را بر استحباب حمل کرده اند و معنای 'فرض' یعنی تعیین و بیان کردن و نه به معنای واجب کردن. این را محقق در معتبر گفته است."
(5) 41 بَابُ وُجُوبِ إِیصَالِ الْمَاءِ إِلَی مَا تَحْتَ الْخَاتَمِ وَ الدُّمْلُجِ وَ نَحْوِهِمَا فِی الْوُضُوءِ
******
ترجمه:
باب وجوب رساندن آب به زیرانگشتر، دستبند و مانند آن ها در وضو.
1240- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ عَلَیْهَا السِّوَارُ وَ الدُّمْلُجُ (7) فِی بَعْضِ ذِرَاعِهَا لَا تَدْرِی یَجْرِی الْمَاءُ تَحْتَهُ أَمْ لَا کَیْفَ تَصْنَعُ إِذَا تَوَضَّأَتْ أَوِ اغْتَسَلَتْ قَالَ تُحَرِّکُهُ حَتَّی یَدْخُلَ الْمَاءُ تَحْتَهُ أَوْ تَنْزِعُهُ وَ عَنِ الْخَاتَمِ الضَّیِّقِ لَا یَدْرِی هَلْ یَجْرِی الْمَاءُ إِذَا تَوَضَّأَ أَمْ لَا
ص: 467
کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ إِنْ عَلِمَ أَنَّ الْمَاءَ لَا یَدْخُلُهُ فَلْیُخْرِجْهُ (1) إِذَا تَوَضَّأَ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (2)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
وَ
رَوَاهُ أَیْضاً عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ مِثْلَهُ وَ اقْتَصَرَ عَلَی الْمَسْأَلَةِ الثَّانِیَةِ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ الرَّجُلُ عَلَیْهِ الْخَاتَمُ الضَّیِّقُ (4)
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل شده که گفت: "از او درباره زنی که دستبند و دُمَلُج (بازوبند) دارد و نمی داند آیا آب زیر آن جریان می یابد یا نه، پرسیدم. فرمود: 'آن را حرکت دهد تا آب زیر آن وارد شود یا آن را بردارد.' و درباره انگشتر تنگ که نمی داند آیا آب به آن می رسد یا نه، پرسیدم. فرمود: 'اگر بداند که آب به آن نمی رسد، آن را در وضو خارج کند.'
1241- 2- (5) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخَاتَمِ إِذَا اغْتَسَلْتُ قَالَ حَوِّلْهُ مِنْ مَکَانِهِ وَ قَالَ فِی الْوُضُوءِ تُدِیرُهُ فَإِنْ نَسِیتَ حَتَّی تَقُومَ فِی الصَّلَاةِ فَلَا آمُرُکَ أَنْ تُعِیدَ الصَّلَاةَ.
******
ترجمه:
از حسین بن ابی علاء نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره انگشتر در هنگام غسل پرسیدم. فرمود: 'آن را از جای خود حرکت بده.' و در وضو فرمود: 'آن را بچرخان و اگر فراموش کردی تا در نماز ایستاده ای، تو را امر نمی کنم که نمازت را تکرار کنی.'"
1242- 3- (6) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: إِذَا کَانَ مَعَ الرَّجُلِ خَاتَمٌ فَلْیُدَوِّرْهُ فِی الْوُضُوءِ وَ یُحَوِّلُهُ عِنْدَ الْغُسْلِ قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع وَ إِنْ نَسِیتَ حَتَّی تَقُومَ مِنَ الصَّلَاةِ فَلَا آمُرُکَ أَنْ تُعِیدَ.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: "اگر مردی همراه خود انگشتر داشته باشد، باید در وضو آن را بچرخاند و در غسل آن را جابه جا کند." و امام صادق (ع) فرمود: "اگر فراموش کردی تا در نماز ایستاده ای، تو را امر نمی کنم که نمازت را تکرار کنی.
ص: 468
(1) 42 بَابُ أَنَّ مَنْ شَکَّ فِی شَیْ ءٍ مِنْ أَفْعَالِ الْوُضُوءِ قَبْلَ الِانْصِرَافِ وَجَبَ أَنْ یَأْتِیَ بِمَا شَکَّ فِیهِ وَ بِمَا بَعْدَهُ وَ مَنْ شَکَّ بَعْدَ الِانْصِرَافِ لَمْ یَجِبْ عَلَیْهِ شَیْ ءٌ إِلَّا أَنْ یَتَیَقَّنَ
******
ترجمه:
باب اینکه کسی که در چیزی از افعال وضو قبل از انصراف شک کند، باید آن را و آنچه بعد از آن است، انجام دهد و کسی که بعد از انصراف شک کند، چیزی بر او واجب نیست مگر اینکه یقین کند.
1243- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا کُنْتَ قَاعِداً عَلَی وُضُوئِکَ فَلَمْ تَدْرِ أَ غَسَلْتَ ذِرَاعَیْکَ أَمْ لَا فَأَعِدْ عَلَیْهِمَا وَ عَلَی جَمِیعِ مَا شَکَکْتَ فِیهِ أَنَّکَ لَمْ تَغْسِلْهُ وَ تَمْسَحْهُ مِمَّا سَمَّی اللَّهُ مَا دُمْتَ فِی حَالِ الْوُضُوءِ فَإِذَا قُمْتَ عَنِ الْوُضُوءِ وَ فَرَغْتَ مِنْهُ وَ قَدْ صِرْتَ فِی حَالٍ أُخْرَی فِی الصَّلَاةِ أَوْ فِی غَیْرِهَا فَشَکَکْتَ فِی بَعْضِ مَا سَمَّی اللَّهُ مِمَّا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَیْکَ فِیهِ وُضُوءَهُ لَا شَیْ ءَ عَلَیْکَ فِیهِ فَإِنْ شَکَکْتَ فِی مَسْحِ رَأْسِکَ فَأَصَبْتَ فِی لِحْیَتِکَ بَلَلًا فَامْسَحْ بِهَا عَلَیْهِ وَ عَلَی ظَهْرِ قَدَمَیْکَ فَإِنْ لَمْ تُصِبْ بَلَلًا فَلَا تَنْقُضِ الْوُضُوءَ بِالشَّکِّ وَ امْضِ فِی صَلَاتِکَ وَ إِنْ تَیَقَّنْتَ أَنَّکَ لَمْ تُتِمَّ وُضُوءَکَ فَأَعِدْ عَلَی مَا تَرَکْتَ یَقِیناً حَتَّی تَأْتِیَ عَلَی الْوُضُوءِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ (3)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: "اگر در حال وضو نشسته ای و نمی دانی آیا بازوانت را شسته ای یا نه، بر آن ها و بر هر چه شک داری که شسته ای یا نه، دوباره بشوی و آنچه خدا نام برده، مسح کن مادام که در حال وضو هستی. و اگر از وضو برخاسته ای و از آن فارغ شده ای و در حالت دیگری، چه در نماز و چه در غیر آن، شک کردی در برخی از آنچه خدا نام برده و خدا بر تو واجب کرده که آن را وضو بگیری، چیزی بر تو نیست. اگر در مسح سر شک کردی و در ریشت بللی دیدی، با آن مسح کن بر آن و بر پشت پاهایت. و اگر بللی نیافتی، وضو را با شک باطل نکن و به نمازت ادامه بده و اگر یقین کردی که وضویت را کامل نکرده ای، بر آنچه یقین داری که آن را ترک کرده ای، دوباره انجام بده تا وضویت کامل شود."
1244- 2- (5) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ
ص: 469
عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا شَکَکْتَ فِی شَیْ ءٍ مِنَ الْوُضُوءِ وَ قَدْ دَخَلْتَ فِی غَیْرِهِ فَلَیْسَ شَکُّکَ بِشَیْ ءٍ إِنَّمَا الشَّکُّ إِذَا کُنْتَ فِی شَیْ ءٍ لَمْ تَجُزْهُ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
از عبدالله بن ابی یعفور از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر در وضو شک کردی و وارد غیر آن شدی، شک تو چیزی نیست. شک تنها وقتی است که در چیزی باشی که از آن نگذشته ای."
1245- 3- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (عَنْ أَبِیهِ) (3) عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ ذَکَرْتَ وَ أَنْتَ فِی صَلَاتِکَ أَنَّکَ قَدْ تَرَکْتَ شَیْئاً مِنْ وُضُوئِکَ الْمَفْرُوضِ عَلَیْکَ فَانْصَرِفْ فَأَتِمَّ الَّذِی نَسِیتَهُ مِنْ وُضُوئِکَ وَ أَعِدْ صَلَاتَکَ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از حلبی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر به یاد آوردی در حالی که در نماز هستی، که چیزی از وضوی واجب خود را ترک کرده ای، از نماز بیرون برو و آنچه را که از وضوی خود فراموش کرده ای، کامل کن و نمازت را تکرار کن."
1246- 4- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَغْسِلُ وَجْهِی ثُمَّ أَغْسِلُ یَدَیَّ وَ یُشَکِّکُنِیَ الشَّیْطَانُ أَنِّی لَمْ أَغْسِلْ ذِرَاعَیَّ وَ یَدَیَّ قَالَ إِذَا وَجَدْتَ بَرْدَ الْمَاءِ عَلَی ذِرَاعِکَ فَلَا تُعِدْ.
******
ترجمه:
از ابی یحیی واسطی از برخی اصحابش از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "گفتم: فدای شما شوم، صورتم را می شویم، سپس دست هایم را می شویم و شیطان مرا بشک می اندازد که دستان و بازوهایم را نشسته ام. فرمود: اگر سردی آب را بر بازویت حس کردی، دوباره نشوی."
1247- 5- (6) وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ شَکَّ فِی الْوُضُوءِ بَعْدَ مَا فَرَغَ مِنَ الصَّلَاةِ قَالَ یَمْضِی عَلَی صَلَاتِهِ وَ لَا یُعِیدُ.
ص: 470
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که گفت: "به امام صادق (ع) گفتم: مردی که بعد از فراغت از نماز در وضوی خود شک می کند، چه کند؟ فرمود: 'نمازش را ادامه دهد و آن را تکرار نکند.'"
1248- 6- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ کُلُّ مَا مَضَی مِنْ صَلَاتِکَ وَ طَهُورِکَ فَذَکَرْتَهُ تَذَکُّراً فَأَمْضِهِ وَ لَا إِعَادَةَ عَلَیْکَ فِیهِ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که گفت: "شنیدم امام صادق (ع) می فرمود: 'هر چه از نماز و طهارتت گذشته و به خاطر آوردی، آن را ادامه بده و هیچ تکراری بر تو واجب نیست.'"
1249- 7- (3) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: قُلْتُ لَهُ الرَّجُلُ یَشُکُّ بَعْدَ مَا یَتَوَضَّأُ قَالَ هُوَ حِینَ یَتَوَضَّأُ أَذْکَرُ مِنْهُ حِینَ یَشُکُّ.
******
ترجمه:
از بکیر بن اعین نقل شده که گفت: به ایشان عرض کردم: مردی پس از وضو گرفتن دچار شک می شود. فرمود: او هنگام وضو گرفتن، از زمانی که شک می کند، آگاه تربوده .
1250- 8- (4) وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ نَسِیَ أَنْ یَمْسَحَ عَلَی رَأْسِهِ فَذَکَرَ وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ فَقَالَ إِنْ کَانَ اسْتَیْقَنَ ذَلِکَ انْصَرَفَ فَمَسَحَ عَلَی رَأْسِهِ وَ عَلَی رِجْلَیْهِ وَ اسْتَقْبَلَ الصَّلَاةَ وَ إِنْ شَکَّ فَلَمْ یَدْرِ مَسَحَ أَوْ لَمْ یَمْسَحْ فَلْیَتَنَاوَلْ مِنْ لِحْیَتِهِ إِنْ کَانَتْ مُبْتَلَّةً وَ لْیَمْسَحْ عَلَی رَأْسِهِ وَ إِنْ کَانَ أَمَامَهُ مَاءٌ فَلْیَتَنَاوَلْ مِنْهُ فَلْیَمْسَحْ بِهِ رَأْسَهُ.
أَقُولُ: بَعْضُ الصُّوَرِ السَّابِقَةِ مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ بَعْضُ الْأَحَادِیثِ مُجْمَلٌ مَحْمُولٌ عَلَی التَّفْصِیلِ الْمَذْکُورِ فِی الْعُنْوَانِ لِمَا مَضَی (5) وَ یَأْتِی (6).
******
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اگر مردی فراموش کرد که بر سر خود مسح کند و در حالی که در نماز است به یاد آورد، اگر یقین داشت که مسح نکرده است، نماز را رها کند و بر سر و پاهای خود مسح کند و دوباره نماز را شروع کند. و اگر شک داشت که آیا مسح کرده است یا نه، از ریش خود که مرطوب است، استفاده کند و بر سر خود مسح کند و اگر جلوی او آب بود، از آن استفاده کند و بر سر خود مسح کند."
"می گویم: برخی از موارد قبلی بر استحباب حمل می شود و برخی از احادیث مجمل بر تفصیل مذکور در عنوان."
ص: 471
(1) 43 بَابُ أَنَّ مَنْ نَسِیَ بَعْضَ الْوَجْهِ أَجْزَأَهُ أَنْ یَبُلَّهُ مِنْ بَعْضِ جَسَدِهِ
******
ترجمه:
باب اینکه کسی که بخشی از صورت را فراموش کرده باشد، کافی است آن را از بخشی دیگر از بدنش تر کرده باشد.
1251- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یَبْقَی مِنْ وَجْهِهِ إِذَا تَوَضَّأَ مَوْضِعٌ لَمْ یُصِبْهُ الْمَاءُ فَقَالَ یُجْزِیهِ أَنْ یَبُلَّهُ مِنْ بَعْضِ جَسَدِهِ.
وَ
فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ الرَّجُلِ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (3)
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: "از امام کاظم (ع) درباره مردی که در وضو از صورتش مکانی باقی می ماند که آب به آن نرسیده است، پرسیده شد. فرمود: 'کافی است که آن را از قسمتی از بدنش که مرطوب است، مرطوب کند.'"
(4) 44 بَابُ أَنَّ مَنْ تَیَقَّنَ الطَّهَارَةَ وَ شَکَّ فِی الْحَدَثِ لَمْ یَجِبْ عَلَیْهِ الْوُضُوءُ وَ بِالْعَکْسِ یَجِبُ عَلَیْهِ
******
ترجمه:
باب اینکه کسی که یقین به طهارت دارد و در حدث شک کند، وضو بر او واجب نیست و برعکس آن واجب است.
1252- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا اسْتَیْقَنْتَ أَنَّکَ قَدْ أَحْدَثْتَ فَتَوَضَّأْ وَ إِیَّاکَ أَنْ تُحْدِثَ وُضُوءاً أَبَداً حَتَّی تَسْتَیْقِنَ أَنَّکَ قَدْ أَحْدَثْتَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (7) وَ فِی أَحَادِیثِ النَّوَاقِضِ الدَّالَّةِ عَلَی
ص: 472
أَنَّهُ لَا یُنْقَضُ الْیَقِینُ أَبَداً بِالشَّکِّ وَ إِنَّمَا تَنْقُضُهُ بِیَقِینٍ آخَرَ (1) وَ یَأْتِی أَیْضاً فِی حَدِیثِ الشَّکِّ بَیْنَ الثَّلَاثِ وَ الْأَرْبَعِ (2) وَ غَیْرِ ذَلِکَ وَ فِیمَا أَشَرْنَا إِلَیْهِ مِمَّا مَرَّ مَا هُوَ أَوْضَحُ دَلَالَةً مِمَّا ذَکَرْنَا.
******
ترجمه:
از عبدالله بن بکیر از پدرش نقل شده که گفت: "امام صادق (ع) به من فرمود: 'هرگاه یقین کردی که حدث کرده ای، وضو بگیر و مبادا هرگز وضو را بشکنی تا یقین کنی که حدث کرده ای.'"
1253- 2- (3) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یَکُونُ عَلَی وُضُوءٍ وَ یَشُکُّ عَلَی وُضُوءٍ هُوَ أَمْ لَا قَالَ إِذَا ذَکَرَ وَ هُوَ فِی صَلَاتِهِ انْصَرَفَ فَتَوَضَّأَ وَ أَعَادَهَا وَ إِنْ ذَکَرَ وَ قَدْ فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ أَجْزَأَهُ ذَلِکَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِمَا مَرَّ (4) وَ آخِرُهُ قَرِینَةٌ ظَاهِرَةٌ عَلَی ذَلِکَ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوُضُوءِ الِاسْتِنْجَاءُ فَیَکُونُ تَیَقَّنَ حُصُولَ النَّجَاسَةِ وَ شَکَّ فِی إِزَالَتِهَا فَیَجِبُ عَلَیْهِ أَنْ یُزِیلَهَا وَ یُعِیدَ الصَّلَاةَ إِلَّا أَنْ یَخْرُجَ الْوَقْتُ لِمَا یَأْتِی (5).
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل شده که گفت: "از ایشان درباره مردی که در وضو بودن یا نبودن خود شک دارد، پرسیدم. فرمود: 'اگر در نماز به یاد آورد، نماز را ترک کند، وضو بگیرد و آن را دوباره انجام دهد و اگر بعد از فراغت از نماز به یاد آورد، همان کافی است.'"
می گویم: این حمل بر استحباب است برای آنچه گذشته و آخرش قرینه ای واضح بر آن است و می توان آن را بر این حمل کرد که منظور از وضو، استنجاء است، پس باید یقین کند که نجاست حاصل شده و در زدودن آن شک داشته باشد، پس واجب است که آن را برطرف کند و نماز را دوباره انجام دهد مگر اینکه وقت گذشته باشد."
(6) 45 بَابُ جَوَازِ التَّمَنْدُلِ بَعْدَ الْوُضُوءِ وَ اسْتِحْبَابِ تَرْکِهِ
******
ترجمه:
باب جواز تمندل(خشک کردن) بعد از وضو و استحباب ترک آن
1254- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ
ص: 473
التَّمَسُّحِ بِالْمِنْدِیلِ قَبْلَ أَنْ یَجِفَّ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره خشک کردن با دستمال قبل از خشک شدن کامل پرسیدم. فرمود: 'اشکالی ندارد.'"
1255- 2- (1) وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِمَسْحِ الرَّجُلِ وَجْهَهُ بِالثَّوْبِ إِذَا تَوَضَّأَ إِذَا کَانَ الثَّوْبُ نَظِیفاً.
******
ترجمه:
از ابی بکر حضرمی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "اشکالی ندارد که مردی پس از وضو، چهره خود را با لباسی که تمیز است، پاک کند."
1256- 3- (2) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع تَوَضَّأَ لِلصَّلَاةِ ثُمَّ مَسَحَ وَجْهَهُ بِأَسْفَلِ قَمِیصِهِ ثُمَّ قَالَ یَا إِسْمَاعِیلُ افْعَلْ هَکَذَا فَإِنِّی هَکَذَا أَفْعَلُ.
******
ترجمه:
از اسماعیل بن فضل نقل شده که گفت: "دیدم امام صادق (ع) برای نماز وضو گرفت، سپس صورت خود را با قسمت پایین پیراهنش مسح کرد و فرمود: 'ای اسماعیل، اینگونه عمل کن، چرا که من اینگونه عمل می کنم.'"
1257- 4- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ قَدْ تَوَضَّأَ وَ هُوَ مُحْرِمٌ ثُمَّ أَخَذَ مِنْدِیلًا فَمَسَحَ بِهِ وَجْهَهُ.
******
ترجمه:
از منصور بن حازم نقل شده که گفت: "دیدم امام صادق (ع) در حالی که محرم بود، وضو گرفت، سپس دستمالی برداشت و چهره اش را با آن مسح کرد."
1258- 5- (4) قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع مَنْ تَوَضَّأَ وَ تَمَنْدَلَ کُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ وَ مَنْ تَوَضَّأَ وَ لَمْ یَتَمَنْدَلْ حَتَّی یَجِفَّ وَضُوؤُهُ کُتِبَ لَهُ ثَلَاثُونَ حَسَنَةً.
وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْمُعَلَّی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (5) وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ مِثْلَهُ (6)
ص: 474
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
امام صادق (ع) فرمود: "کسی که وضو بگیرد و خود را با دستمال خشک کند، یک حسنه برای او نوشته می شود و کسی که وضو بگیرد و تا خشک شدن کامل وضو بدون استفاده از دستمال صبر کند، سی حسنه برای او نوشته می شود."
1259- 6- (2) وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَمْسَحُ وَجْهَهُ بِالْمِنْدِیلِ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
******
ترجمه:
از منصور بن حازم نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره مردی که چهره اش را با دستمال مسح می کند، پرسیدم. فرمود: 'اشکالی ندارد.
1260- 7- (3) وَ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّمَنْدُلِ بَعْدَ الْوُضُوءِ فَقَالَ کَانَ لِعَلِیٍّ ع خِرْقَةٌ فِی الْمَسْجِدِ لَیْسَ إِلَّا لِلْوَجْهِ یَتَمَنْدَلُ بِهَا.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از عبدالله بن سنان نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره خشک کردن با دستمال پس از وضو پرسیدم. فرمود: 'علی (ع) در مسجد پارچه ای داشت که فقط برای صورت بود و با آن صورت خود را خشک می کرد.'"
1261- 8- (5) وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: کَانَتْ لِعَلِیٍّ ع خِرْقَةٌ یُعَلِّقُهَا فِی مَسْجِدِ بَیْتِهِ لِوَجْهِهِ إِذَا تَوَضَّأَ یَتَمَنْدَلُ بِهَا.
******
ترجمه:
و با سند خود گفت: "علی (ع) پارچه ای داشت که آن را در مسجد خانه اش آویزان می کرد تا پس از وضو صورت خود را با آن خشک کند."
1262- 9- (6) وَ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَتْ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع خِرْقَةٌ یَمْسَحُ بِهَا وَجْهَهُ إِذَا تَوَضَّأَ لِلصَّلَاةِ ثُمَّ یُعَلِّقُهَا عَلَی وَتِدٍ وَ لَا یَمَسُّهُ غَیْرُهُ.
أَقُولُ: أَحَادِیثُ التَّمَنْدُلِ تَحْتَمِلُ التَّقِیَّةَ وَ تَحْتَمِلُ إِرَادَةَ نَفْیِ التَّحْرِیمِ وَ بَعْضُهَا یَحْتَمِلُ إِرَادَةَ الْوُضُوءِ بِمَعْنَی غَسْلِ الْیَدَیْنِ وَ الْوَجْهِ لِغَیْرِ الصَّلَاةِ.
******
ترجمه:
از محمد بن سنان از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "علی (ع) پارچه ای داشت که هنگام وضو برای نماز، صورتش را با آن خشک می کرد و سپس آن را بر میخی آویزان می کرد و هیچ کس دیگر آن را لمس نمی کرد."
می گویم: احادیث مربوط به خشک کردن احتمال تقیه دارند و احتمال دارد که نفی تحریم منظور باشد و برخی از آن ها نیز احتمال دارند که وضو به معنای شستن دست ها و صورت برای غیر نماز باشد."
ص: 475
(1) 46 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ تَخْلِیلِ الشَّعْرِ فِی الْوُضُوءِ
******
ترجمه:
باب عدم وجوب تخلیل مو در وضو.
1263- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ أَ یُبَطِّنُ لِحْیَتَهُ قَالَ لَا.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از یکی از آن دو امام (علیهما السلام) نقل شده که فرمود: "از ایشان درباره مردی که وضو می گیرد و آیا باید لای ریشش را بشوید، پرسیدم. فرمود: 'خیر.'"
1264- 2- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَ رَأَیْتَ مَا کَانَ تَحْتَ الشَّعْرِ قَالَ کُلُّ مَا أَحَاطَ بِهِ الشَّعْرُ فَلَیْسَ لِلْعِبَادِ أَنْ یَغْسِلُوهُ وَ لَا یَبْحَثُوا عَنْهُ وَ لَکِنْ یُجْرَی عَلَیْهِ الْمَاءُ.
******
ترجمه:
از زراره نقل شده که گفت: "به ایشان گفتم: آیا دیدی آنچه زیر مو بود؟ فرمودند: 'هر چیزی که مو آن را احاطه کرده است، برای بندگان واجب نیست که آن را بشویند و جستجو کنند، بلکه باید آب بر آن جاری شود.'"
1265- 3- (5) وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَ رَأَیْتَ مَا أَحَاطَ بِهِ الشَّعْرُ فَقَالَ کُلُّ مَا أَحَاطَ بِهِ مِنَ الشَّعْرِ فَلَیْسَ عَلَی الْعِبَادِ أَنْ یَطْلُبُوهُ وَ لَا یَبْحَثُوا عَنْهُ وَ لَکِنْ یُجْرَی عَلَیْهِ الْمَاءُ.
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که گفت: "به ایشان گفتم: آیا دیدی آنچه موآنرا احاطه کرده است؟ فرمود: 'هر چیزی که مو آن را احاطه کرده، برای بندگان واجب نیست که آن را جستجو کنند و بشویند، بلکه آب بر آن جاری شود.'"
(6) 47 بَابُ کَرَاهَةِ الِاسْتِعَانَةِ فِی الْوُضُوءِ
******
ترجمه:
باب کراهت کمک گرفتن در وضو.
1266- 1- (7) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی الرِّضَا ع
ص: 476
وَ بَیْنَ یَدَیْهِ إِبْرِیقٌ یُرِیدُ أَنْ یَتَهَیَّأَ مِنْهُ لِلصَّلَاةِ فَدَنَوْتُ مِنْهُ لِأَصُبَّ عَلَیْهِ فَأَبَی ذَلِکَ فَقَالَ مَهْ یَا حَسَنُ- فَقُلْتُ لَهُ لِمَ تَنْهَانِی أَنْ أَصُبَّ عَلَی یَدَیْکَ تَکْرَهُ أَنْ أُؤْجَرَ قَالَ تُؤْجَرُ أَنْتَ وَ أُوزَرُ أَنَا فَقُلْتُ وَ کَیْفَ ذَلِکَ فَقَالَ أَ مَا سَمِعْتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً (1)- وَ هَا أَنَا ذَا أَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ وَ هِیَ الْعِبَادَةُ فَأَکْرَهُ أَنْ یَشْرَکَنِی فِیهَا أَحَدٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
از حسن بن علی الوشاء نقل شده که گفت: "به نزد امام رضا (ع) رفتم و در پیش روی او آبریقی(ظرف آب) بود که می خواست از آن برای نماز وضو بگیرد. به او نزدیک شدم تا آب بر دستانش بریزم، اما او از این کار امتناع کرد و گفت: 'ای حسن، چه کار می کنی؟' گفتم: 'چرا مرا از ریختن آب بر دستانتان منع می کنید، آیا نمی خواهی که من پاداش ببرم؟' فرمود: 'تو پاداش خواهی برد و من مؤاخذه خواهم شد.' گفتم: 'چگونه اینطور است؟' فرمود: 'آیا نشنیده ای که خداوند عزوجل می فرماید: «پس هر کس که به ملاقات پروردگارش امید دارد، باید عمل صالح انجام دهد و هیچ کسی را در عبادت پروردگارش شریک نکند.» (کهف: 110) و من اکنون برای نماز وضو می گیرم که عبادت است و نمی خواهم که کسی در این عبادت با من شریک باشد.'"
1267- 2- (3) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ إِذَا تَوَضَّأَ لَمْ یَدَعْ أَحَداً یَصُبُّ عَلَیْهِ الْمَاءَ فَقِیلَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ لِمَ لَا تَدَعُهُمْ یَصُبُّونَ عَلَیْکَ الْمَاءَ فَقَالَ لَا أُحِبُّ أَنْ أُشْرِکَ فِی صَلَاتِی أَحَداً وَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً.
وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ أَیْضاً مُرْسَلًا (4)
وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ شِهَابِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع نَحْوَهُ (5) وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ مِثْلَهُ (6).
ص: 477
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: "امیرالمؤمنین علی (ع) وقتی وضو می گرفت، نمی گذاشت کسی آب بر دستانش بریزد. به ایشان گفته شد: 'ای امیرالمؤمنین، چرا نمی گذاری آن ها آب بر دستانت بریزند؟' فرمود: 'دوست ندارم کسی را در نماز خود شریک کنم.' و خداوند تبارک و تعالی فرمود: «پس هر کس که به ملاقات پروردگارش امید دارد، باید عمل صالح انجام دهد و هیچ کسی را در عبادت پروردگارش شریک نکند.» (کهف: 110)."
1268- 3- (1) وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص خَصْلَتَانِ لَا أُحِبُّ أَنْ یُشَارِکَنِی فِیهِمَا أَحَدٌ وُضُوئِی فَإِنَّهُ مِنْ صَلَاتِی وَ صَدَقَتِی فَإِنَّهَا مِنْ یَدِی إِلَی یَدِ السَّائِلِ فَإِنَّهَا تَقَعُ فِی یَدِ الرَّحْمَنِ.
وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ أَبِی عُبَیْدَةَ فِی أَحَادِیثِ کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ الِاسْتِعَانَةِ وَ صَبِّ الْمَاءِ عَلَی یَدِ الْمُتَوَضِّئِ (2) وَ یَجِبُ أَنْ یُحْمَلَ عَلَی بَیَانِ الْجَوَازِ أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوْ عَلَی الضَّرُورَةِ مِثْلِ کَوْنِ الْمَاءِ فِی ظَرْفٍ یَحْتَاجُ أَخْذُهُ مِنْهُ إِلَی الْمَعُونَةِ کَالْقِرْبَةِ الَّتِی لَوْ لَمْ تُحْفَظْ لَذَهَبَ مَاؤُهَا وَ نَحْوِ ذَلِکَ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ الْأَمْرِ بِإِحْضَارِ مَاءِ الْوُضُوءِ (3).
******
ترجمه:
از سکونی از امام صادق (ع) از پدرانش از علی (ع) نقل شده که فرمود: "رسول خدا (ص) فرمود: 'دو خصلت است که نمی پسندم کسی در آن ها با من شریک شود: وضویم که بخشی از نمازم است و صدقه ام که از دست من به دست سائل می رسد و در دست خداوند قرار می گیرد.'"
درحالیکه حدیث ابی عبیده که در احادیث روش وضو آمده نشان می دهد که کمک گرفتن و ریختن آب بر دست وضوگیرنده جایز است و باید آن را بر بیان جواز یا بر تقیه یا بر ضرورت حمل کرد، مثل اینکه آب در ظرفی باشد که نیاز به کمک برای گرفتن آن از ظرف باشد، مانند مشک که اگر نگه داشته نشود آب آن ریخته می شود و نظیر آن و قبلاً آنچه دال بر جواز امر به آوردن آب وضو است آمده."
1269- 4- (4) مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُفِیدُ فِی الْإِرْشَادِ قَالَ: دَخَلَ الرِّضَا ع یَوْماً وَ الْمَأْمُونُ یَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ وَ الْغُلَامُ یَصُبُّ عَلَی یَدِهِ الْمَاءَ فَقَالَ لَا تُشْرِکْ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ بِعِبَادَةِ رَبِّکَ أَحَداً فَصَرَفَ الْمَأْمُونُ الْغُلَامَ وَ تَوَلَّی تَمَامَ وُضُوئِهِ بِنَفْسِهِ.
******
ترجمه:
محمد بن محمد بن نعمان مفید در ارشاد گفت: "روزی امام رضا (ع) وارد شد و مأمون در حال وضو گرفتن برای نماز بود و غلامی آب بر دستانش می ریخت. امام رضا (ع) فرمود: 'ای امیرالمؤمنین، در عبادت پروردگارت کسی را شریک مکن.' پس مأمون غلام را مرخص کرد و وضوی خود را به تنهایی به پایان رساند."
(5) 48 بَابُ جَوَازِ تَوْلِیَةِ الْغَیْرِ الطَّهَارَةَ مَعَ الْعَجْزِ
******
ترجمه:
باب جواز واگذارکردن تحصیل طهارت به غیر در صورت ناتوانی.
1270- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ
ص: 478
الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ وَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ کَانَ وَجِعاً شَدِیدَ الْوَجَعِ فَأَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ وَ هُوَ فِی مَکَانٍ بَارِدٍ قَالَ فَدَعَوْتُ الْغِلْمَةَ فَقُلْتُ لَهُمُ احْمِلُونِی فَاغْسِلُونِی فَحَمَلُونِی وَ وَضَعُونِی عَلَی خَشَبَاتٍ ثُمَّ صَبُّوا عَلَیَّ الْمَاءَ فَغَسَلُونِی.
أَقُولُ: وَ یَدُلُّ عَلَیْهِ عُمُومُ أَحَادِیثَ أُخَرَ مُتَفَرِّقَةٍ فِی الْأَبْوَابِ (1).
******
ترجمه:
از عبدالله بن سلیمان از امام صادق (ع) نقل شده که در حدیثی فرمود: "در حالی که به شدت بیمار بود و دچار جنابت شده بود و در مکانی سرد قرار داشت. فرمود: 'غلامان را صدا زدم و گفتم: مرا بردارید و بشویید. پس مرا بلند کردند و بر روی تخته هایی گذاشتند، سپس بر من آب ریختند و مرا شستند.'"
(2) 49 بَابُ حُکْمِ الْأَقْطَعِ الْیَدِ وَ الرِّجْلِ
******
ترجمه:
باب حکم کسیکه دست یا پا ندارد .
1271- 1- (3) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ رِفَاعَةَ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ رِفَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْأَقْطَعِ فَقَالَ یَغْسِلُ مَا قُطِعَ مِنْهُ.
******
ترجمه:
از رفاعه نقل شده که گفت: از ابوعبدالله (ع) درباره کسی که دست یا پای او قطع شده پرسیدم. ایشان فرمود: او باید محل قطع شده را بشوید.
1272- 2- (4) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قُطِعَتْ یَدُهُ مِنَ الْمِرْفَقِ کَیْفَ یَتَوَضَّأُ قَالَ یَغْسِلُ مَا بَقِیَ مِنْ عَضُدِهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا ثُمَّ قَالَ وَ کَذَلِکَ رُوِیَ فِی قَطْعِ الرِّجْلِ (5)
ص: 479
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (1).
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل شده که گفت: "از ایشان درباره مردی که دستش از آرنج قطع شده، پرسیدم. فرمود: 'باقی مانده بازوی خود را بشوید.'"
1273- 3- (2) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْأَقْطَعِ الْیَدِ وَ الرِّجْلِ قَالَ یَغْسِلُهُمَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (3) أَقُولُ: غَسْلُ الرِّجْلِ مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوْ یُحْمَلُ الْحَدِیثُ عَلَی الْغُسْلِ وَ کَذَا الْأَوَّلُ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل شده که گفت: "از او درباره فردی که دست و پایش قطع شده، پرسیدم. فرمود:(محل )آنها را بشوید.'"
می گویم: شستن پا احتمال تقیه دارد یا حدیث برغسل حمل می شود و اولی( نیز چنین است."
1274- 4- (4) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ یَعْنِی ابْنَ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ یَعْنِی ابْنَ الْمُغِیرَةِ عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْأَقْطَعِ الْیَدِ وَ الرِّجْلِ کَیْفَ یَتَوَضَّأُ قَالَ یَغْسِلُ ذَلِکَ الْمَکَانَ الَّذِی قُطِعَ مِنْهُ.
أَقُولُ: هَذِهِ الْأَحَادِیثُ مَحْمُولَةٌ عَلَی بَقَاءِ شَیْ ءٍ مِنَ الْعُضْوِ الَّذِی یَجِبُ غَسْلُهُ أَوْ مَسْحُهُ أَوْ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِمَا مَرَّ (5) ذَکَرَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَائِنَا (6).
******
ترجمه:
از رفاعه نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره فردی که دست و پایش قطع شده، پرسیدم. فرمود:محل آنرا که قطع شده بشوید.'"
می گویم: این احادیث بر بقای قسمتی از عضوی که شستن یا مسح آن واجب است یا بر استحباب حمل می شوند، چنان که گروهی از علمای ما ذکر کرده اند."
ص: 480
(1) 50 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْوُضُوءِ بِمُدٍّ مِنْ مَاءٍ وَ الْغُسْلِ بِصَاعٍ وَ عَدَمِ جَوَازِ اسْتِقْلَالِ ذَلِکَ
******
ترجمه:
باب استحباب وضو گرفتن با یک مُد آب و غسل با یک صاع و عدم جواز استفاده مستقل از آن.
1275- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَتَوَضَّأُ بِمُدٍّ وَ یَغْتَسِلُ بِصَاعٍ وَ الْمُدُّ رِطْلٌ وَ نِصْفٌ وَ الصَّاعُ سِتَّةُ أَرْطَالٍ.
قَالَ الشَّیْخُ یَعْنِی أَرْطَالَ الْمَدِینَةِ وَ یَکُونُ تِسْعَةَ أَرْطَالٍ بِالْعِرَاقِیِّ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی أَحَادِیثِ الْفِطْرَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (3).
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده که گفت: "رسول خدا (ص) با مدی وضو می گرفت و با صاعی غسل می کرد و مد یک رطل و نیم است و صاع شش رطل است."
مرحوم شیخ گفت: 'منظور از ارطال، ارطال مدینه است و نه ارطال عراق که برابر نه رطل عراقی می باشد. و در احادیث فطره نیز ذکر شده که ان شاءالله خواهد آمد.'"
1276- 2- (4) وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُمَا سَمِعَاهُ یَقُولُ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَغْتَسِلُ بِصَاعٍ مِنْ مَاءٍ وَ یَتَوَضَّأُ بِمُدٍّ مِنْ مَاءٍ.
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل شده که گفت: "رسول خدا (ص) با صاعی از آب غسل می کرد و با مدی از آب وضو می گرفت."
1277- 3- (5) وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ رَجُلٍ (6) عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ حَفْصٍ الْمَرْوَزِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ ع الْغُسْلُ بِصَاعٍ مِنْ مَاءٍ وَ الْوُضُوءُ بِمُدٍّ مِنْ مَاءٍ (7) وَ صَاعُ النَّبِیِّ ص خَمْسَةُ أَمْدَادٍ (8) وَ الْمُدُّ وَزْنُ مِائَتَیْنِ
ص: 481
وَ ثَمَانِینَ دِرْهَماً وَ الدِّرْهَمُ وَزْنُ سِتَّةِ دَوَانِیقَ وَ الدَّانِقُ وَزْنُ سِتِّ حَبَّاتٍ وَ الْحَبَّةُ وَزْنُ حَبَّتَیْ شَعِیرٍ مِنْ أَوْسَطِ الْحَبِّ لَا مِنْ صِغَارِهِ وَ لَا مِنْ کِبَارِهِ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ حَفْصٍ الْمَرْوَزِیِّ مِثْلَهُ (1) وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (2) وَ رَوَاهُ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (3).
******
ترجمه:
از سلیمان بن حفص مروزی نقل شده که گفت: "ابوالحسن موسی بن جعفر (ع) فرمود: 'غسل با صاعی از آب و وضو با مدی از آب است و صاع پیامبر (ص) پنج مد است.
{تقدیر صاع در زکات و فطره نیز مطرح می شود ولی بین احادیث در تقدیر اختلاف است و همچنین بین دانه های جو تا میانه؛ به طوری که گروهی از علما نقل کرده اند که مثقال در جاهلیت و اسلام تغییری نکرده و هفت مثقال ده درهم است و درهم تغییر کرده است؛ بنابراین، اعتبار به مثقال و من تبریزی است که ششصد مثقال می باشد و صاع بر آن چهارده مثقال و ربع مثقال افزوده می شود و این از تقدیر با دانه های جو دقیق تر است."مد برابر وزن دویست و هشتاد درهم است و درهم وزن شش دانق است و دانق وزن شش دانه و دانه وزن دو دانه جو از متوسط است نه از دانه های کوچک و نه بزرگ.}
1278- 4- (4) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الَّذِی یُجْزِی مِنَ الْمَاءِ لِلْغُسْلِ فَقَالَ اغْتَسَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِصَاعٍ وَ تَوَضَّأَ بِمُدٍّ وَ کَانَ الصَّاعُ عَلَی عَهْدِهِ خَمْسَةَ أَمْدَادٍ (5) وَ کَانَ الْمُدُّ قَدْرَ رِطْلٍ وَ ثَلَاثَ أَوَاقٍ (6).
******
ترجمه:
از سماعه نقل شده که گفت: "از او درباره مقدار آب کافی برای غسل پرسیدم. فرمود: 'رسول خدا (ص) با صاعی از آب غسل می کرد و با مدی از آب وضو می گرفت و صاع در زمان ایشان پنج مد بود و مد برابر با یک رطل و سه اوقیه بود
1279- 5- (7) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْوُضُوءِ فَقَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَتَوَضَّأُ بِمُدٍّ مِنْ مَاءٍ وَ یَغْتَسِلُ بِصَاعٍ.
ص: 482
******
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره وضو پرسیدم. فرمود: 'رسول خدا (ص) با مدی از آب وضو می گرفت و با صاعی از آب غسل می کرد.'"
1280- 6- (1) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْوُضُوءُ مُدٌّ وَ الْغُسْلُ صَاعٌ وَ سَیَأْتِی أَقْوَامٌ بَعْدِی یَسْتَقِلُّونَ ذَلِکَ فَأُولَئِکَ عَلَی خِلَافِ سُنَّتِی وَ الثَّابِتُ عَلَی سُنَّتِی مَعِی فِی حَظِیرَةِ الْقُدْسِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ وَ عَلَی تَحْقِیقِ الْمَقَامِ فِی أَحَادِیثِ الْجَنَابَةِ وَ الْفِطْرَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (2).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: "رسول خدا (ص) فرمود: 'وضو با مدی از آب و غسل با صاعی از آب است و مردمانی بعد از من خواهند آمد که آن را کم خواهند دانست، پس آنان برخلاف سنت من هستند و کسی که بر سنت من ثابت بماند، با من در حظیره قدس خواهد بود.'"
(3) 51 بَابُ اشْتِرَاطِ طَهَارَةِ الْمَاءِ فِی الْوُضُوءِ وَ الْغُسْلِ وَ بُطْلَانِهِمَا بِالْمَاءِ النَّجِسِ وَ بُطْلَانِ الصَّلَاةِ الْوَاقِعَةِ بِتِلْکَ الطَّهَارَةِ وَ وُجُوبِ إِعَادَتِهِمَا
******
ترجمه:
باب اشتراط طهارت آب در وضو و غسل و بطلان آنها با آب نجس و بطلان نماز واقع شده با آن طهارت و وجوب اعاده آن ها.
1281- 1- (4) عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمُرْتَضَی فِی رِسَالَةِ الْمُحْکَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ نَقْلًا مِنْ تَفْسِیرِ النُّعْمَانِیِّ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (5) عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: وَ أَمَّا الرُّخْصَةُ الَّتِی هِیَ الْإِطْلَاقُ بَعْدَ النَّهْیِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی فَرَضَ الْوُضُوءَ عَلَی عِبَادِهِ بِالْمَاءِ الطَّاهِرِ وَ کَذَلِکَ الْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ فَقَالَ تَعَالَی یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضی أَوْ عَلی سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً (6)- فَالْفَرِیضَةُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْغُسْلُ بِالْمَاءِ عِنْدَ وُجُودِهِ لَا یَجُوزُ غَیْرُهُ
ص: 483
وَ الرُّخْصَةُ فِیهِ إِذَا لَمْ تَجِدِ الْمَاءَ (الطَّاهِرَ) (1) التَّیَمُّمُ بِالتُّرَابِ مِنَ الصَّعِیدِ الطَّیِّبِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ الْمَاءِ (2) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی التَّیَمُّمِ وَ فِی النَّجَاسَاتِ وَ فِی قَضَاءِ الصَّلَوَاتِ (3).
******
ترجمه:
علی بن حسین المرتضی در رساله المحکم و المتشابه نقل کرده از تفسیر نعمانی با سندی که از علی (ع) آمده: "اما رخصتی که به معنای جواز بعد از نهی است، این است که خداوند وضو را بر بندگانش با آب پاکیزه واجب کرد و همچنین غسل از جنابت را. پس خداوند تعالی فرمود: «ای کسانی که ایمان آورده اید، هنگامی که برای نماز قیام می کنید، پس صورت ها و دستانتان را تا آرنج بشویید و سرهایتان و پاهایتان را تا قوزک مسح کنید و اگر جنب بودید، پس پاک شوید و اگر بیمار یا در سفر بودید یا یکی از شما از غائط آمد یا زنان را لمس کردید و آب (پاک) نیافتید، پس با خاک پاک تیمم کنید.» (مائده: 6) پس واجب خداوند عزوجل غسل با آب هنگام وجود آن است و غیر آن جایز نیست." و رخصت در آن زمانی است که آب پاکیزه نیافتید، تیمم با خاک پاک از صعید پاکیزه است."
(4) 52 بَابُ أَنَّهُ یُجْزِی فِی الْوُضُوءِ أَقَلُّ مِنْ مُدٍّ بَلْ مُسَمَّی الْغَسْلِ وَ لَوْ مِثْلَ الدَّهْنِ وَ کَرَاهَةِ الْإِفْرَاطِ وَ الْإِکْثَارِ
******
ترجمه:
باب اینکه در وضو کمتر از یک مُد، بلکه مسمای شستن حتی مثل روغن مالی کردن کافی است و کراهت افراط و زیاده روی.
1282- 1- (5) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّمَا الْوُضُوءُ حَدٌّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ یُطِیعُهُ وَ مَنْ یَعْصِیهِ وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَا یُنَجِّسُهُ شَیْ ءٌ إِنَّمَا یَکْفِیهِ مِثْلُ الدَّهْنِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (6)
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ (7)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (8).
ص: 484
******
ترجمه:
از محمد بن مسلم، از ابوجعفر (ع) نقل شده که فرمود: وضو یکی از حدود الهی است تا خداوند بداند چه کسی از او اطاعت می کند و چه کسی نافرمانی می کند. و همانا مؤمن را چیزی نجس نمی کند، بلکه برای وضوی او کافی است که مانند مالیدن روغن به بدن باشد.
1283- 2- (1) وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ غَیْرِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ مَلَکاً یَکْتُبُ سَرَفَ الْوَضُوءِ کَمَا یَکْتُبُ عُدْوَانَهُ (2).
******
ترجمه:
از حریز، از ابوعبدالله (ع) نقل شده که فرمود: همانا خداوند فرشته ای دارد که اسراف در وضو را می نویسد، همان گونه که تجاوز و زیاده روی او را می نویسد.
1284- 3- (3) وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی الْوُضُوءِ قَالَ إِذَا مَسَّ جِلْدَکَ الْمَاءُ فَحَسْبُکَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) درباره وضو نقل شده که فرمود: "وقتی آب به پوستت رسید، کافی است."
1285- 4- (5) وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَسْبِغِ الْوُضُوءَ إِنْ وَجَدْتَ مَاءً وَ إِلَّا فَإِنَّهُ یَکْفِیکَ الْیَسِیرُ.
******
ترجمه:
از محمد حلبی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: "وضو را کامل انجام بده اگر آب پیدا کردی و اگر نه، مقدار کمی از آن کفایت می کند."
1286- 5- (6) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ کَلُّوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع کَانَ یَقُولُ الْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ الْوُضُوءُ یُجْزِی مِنْهُ مَا أَجْزَأَ مِنَ الدُّهْنِ الَّذِی یَبُلُّ الْجَسَدَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ فِی کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ وَ فِی أَحَادِیثِ الْمَاءِ الْمُضَافِ وَ الْمُسْتَعْمَلِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ هُنَا (7) وَ یَأْتِی فِی الْغُسْلِ مَا یُؤَیِّدُهُ (8).
******
ترجمه:
از اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) از پدرش نقل شده که علی (ع) می فرمود: "غسل از جنابت و وضو، آنچه به اندازه روغن بدن را تر می کند، کافی است."
ص: 485
(1) 53 بَابُ اسْتِحْبَابِ فَتْحِ الْعُیُونِ عِنْدَ الْوُضُوءِ وَ عَدَمِ وُجُوبِ إِیصَالِ الْمَاءِ إِلَی الْبَوَاطِنِ
******
ترجمه:
باب استحباب باز کردن چشم ها هنگام وضو و عدم وجوب رساندن آب به درون آنها
1287- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص افْتَحُوا عُیُونَکُمْ عِنْدَ الْوُضُوءِ لَعَلَّهَا لَا تَرَی نَارَ جَهَنَّمَ (3).
وَ رَوَاهُ أَیْضاً فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا (4)
وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ وَ أَبِی هَمَّامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ غَزْوَانَ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ ابْنِ جُرَیْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (5) أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْحُکْمِ الثَّانِی فِی الْمَضْمَضَةِ وَ الِاسْتِنْشَاقِ (6) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
******
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: "رسول خدا (ص) فرمود: 'چشمانتان را هنگام وضو باز کنید، شاید (به واسطه این کار) آن ها آتش جهنم را نبینند.
در حاشیه نسخه خطی آمده است:مرحوم شیخ نقل اجماع کرده اند بر عدم استحباب رساندن آب وضو به داخل چشم ها نقل کرده و شهید گفته: 'بین باز کردن چشم ها و رساندن آب به داخل آن ها ملازمه ای نیست.'
مرحوم شیخ بهاء الدین گفته: 'دور نیست که ثواب به واسطه دیدن افعال وضو مرتب شود.'"
ص: 486
1288- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع قَالَ: یَا عَلِیُّ ثَلَاثٌ دَرَجَاتٌ إِلَی أَنْ قَالَ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِی السَّبَرَاتِ (3)- وَ انْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ وَ الْمَشْیِ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ إِلَی الْجَمَاعَاتِ یَا عَلِیُّ سَبْعَةٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ فَقَدِ اسْتَکْمَلَ حَقِیقَةَ الْإِیمَانِ وَ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ لَهُ مَنْ أَسْبَغَ وُضُوءَهُ وَ أَحْسَنَ صَلَاتَهُ وَ أَدَّی زَکَاةَ مَالِهِ وَ کَفَّ غَضَبَهُ وَ سَجَنَ لِسَانَهُ وَ اسْتَغْفَرَ لِذَنْبِهِ وَ أَدَّی النَّصِیحَةَ لِأَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّهِ.
وَ فِی الْخِصَالِ بِالسَّنَدِ الْآتِی عَنْ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از انس بن محمد از پدرش از جعفر بن محمد از پدرانش در وصیت پیامبر (ص) به علی (ع) نقل شده که فرمود: "ای علی، سه چیز درجات هستند: کامل وضو گرفتن در سرما، انتظار نماز پس از نماز، و رفتن به جماعت در شب و روز. ای علی، هفت چیز است که هر که در او باشد، حقیقت ایمان را کامل کرده است و درهای بهشت برای او باز است: کسی که وضویش را کامل بگیرد، نمازش را به خوبی بخواند، زکات مالش را بپردازد، خشمش را فرو برد، زبانش را نگه دارد، برای گناهانش استغفار کند و نصیحت برای اهل بیت پیامبرش انجام دهد."
1289- 2- (5) وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أَسْبَغَ وُضُوءَهُ وَ أَحْسَنَ صَلَاتَهُ وَ أَدَّی زَکَاةَ مَالِهِ وَ کَفَّ غَضَبَهُ وَ سَجَنَ لِسَانَهُ وَ اسْتَغْفَرَ لِذَنْبِهِ وَ أَدَّی النَّصِیحَةَ لِأَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّهِ فَقَدِ اسْتَکْمَلَ حَقَائِقَ الْإِیمَانِ
ص: 487
وَ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ لَهُ.
وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ نَصْرِ بْنِ عَلِیٍّ الْجَهْضَمِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (1) وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ وَ رَوَاهُ أَیْضاً عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) از پدرش جعفر بن محمد (ع) نقل شده که رسول خدا (ص) فرمود: "هر کس وضویش را کامل بگیرد، نمازش را به خوبی بخواند، زکات مالش را بپردازد، خشمش را فرو برد، زبانش را نگه دارد، برای گناهانش استغفار کند و نصیحت برای اهل بیت پیامبرش انجام دهد، حقیقت های ایمان را کامل کرده است و درهای بهشت برای او باز است."
1290- 3- (3) وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْغِفَارِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَ لَا أَدُلُّکُمْ عَلَی شَیْ ءٍ یُکَفِّرُ اللَّهُ بِهِ الْخَطَایَا وَ یَزِیدُ فِی الْحَسَنَاتِ قِیلَ بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ- قَالَ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَی الْمَکَارِهِ وَ کَثْرَةُ الْخُطَی إِلَی هَذِهِ الْمَسَاجِدِ وَ انْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از ابی سعید خدری نقل شده که گفت: "رسول خدا (ص) فرمود: 'آیا شما را به چیزی راهنمایی نکنم که خداوند به وسیله آن گناهان را می بخشد و حسنات را افزایش می دهد؟' گفتند: 'بله، ای رسول خدا.' فرمود: 'کامل وضو گرفتن در سختی ها، و رفتن بسیار به این مساجد، و انتظار نماز بعد از نماز.'"
1291- 4- (4) وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الشَّاهِ الْمَرْوَزِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ (5) بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا ع وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ بَکْرٍ الْخُوزِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَارُونَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْخُوزِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْفَقِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الرِّضَا ع وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ
ص: 488
مُحَمَّدٍ الْعَدْلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَهْرَوَیْهِ الْقَزْوِینِیِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْفَرَّاءِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ لَا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ وَ أُمِرْنَا بِإِسْبَاغِ الطَّهُورِ وَ لَا نُنْزِی (1) حِمَاراً عَلَی عَتِیقَةٍ (2).
******
ترجمه:
از داوود بن سلیمان فَرّاء از امام رضا (ع) از پدرانش نقل شده که رسول خدا (ص) فرمود: "ما اهل بیت، صدقه برایمان حلال نیست و به ما امر شده که طهارت را کامل انجام دهیم و جفت گیری خر را برعتیقه(اسب اصیل) انجام ندهیم."
1292- 5- (3) وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ صَبَّاحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص لَمَّا أُسْرِیَ بِهِ وَ صَارَ (عِنْدَ عَرْشِ رَبِّهِ) (4) قَالَ یَا مُحَمَّدُ- ادْنُ مِنْ صَادٍ فَاغْسِلْ مَسَاجِدَکَ وَ طَهِّرْهَا وَ صَلِّ لِرَبِّکَ فَدَنَا رَسُولُ اللَّهِ ص (مِنْ صَادٍ) (5) فَتَوَضَّأَ وَ أَسْبَغَ وُضُوءَهُ الْحَدِیثَ.
******
ترجمه:
از اسحاق بن عمار از امام کاظم (ع) در حدیثی نقل شده که رسول خدا (ص) هنگامی که به معراج رفت و نزد عرش پروردگارش قرار گرفت، خداوند فرمود: "ای محمد، نزدیک صاد بیا و مساجد خود را بشوی و پاکیزه کن و برای پروردگارت نماز بخوان." رسول خدا (ص) نزدیک صاد آمد و وضو گرفت و وضویش را کامل انجام داد...
1293- 6- (6) وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلِیٍّ الْبَصْرِیِّ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الْعَبَّاسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ الشَّیْبَانِیِّ عَنِ الْخَضِرِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِی هُدْبَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص (7)
أَسْبِغِ الْوُضُوءَ تَمُرَّ عَلَی الصِّرَاطِ مَرَّ السَّحَابِ أَفْشِ السَّلَامَ یَکْثُرْ خَیْرُ بَیْتِکَ أَکْثِرْ مِنْ صَدَقَةِ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ.
******
ترجمه:
از انس نقل شده که گفت: "رسول خدا (ص) فرمود: 'وضوی خود را کامل انجام ده تا بر صراط همچون ابر عبور کنی. سلام را منتشر کن تا خیر و برکت خانه ات زیاد شود. و زیاد صدقه پنهانی بده، زیرا صدقه پنهانی خشم خدا را خاموش می کند.
1294- 7- (8) أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ هَارُونَ بْنِ
ص: 489
الْجَهْمِ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: ثَلَاثٌ کَفَّارَاتٌ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ بِالسَّبَرَاتِ (1) وَ الْمَشْیُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ إِلَی الصَّلَاةِ وَ الْمُحَافَظَةُ عَلَی الْجَمَاعَاتِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ مِثْلَهُ (2).
******
ترجمه:
از سعد بن طریف از امام باقر (ع) در حدیثی نقل شده که فرمود: "سه چیز کفاره گناهان است: کامل وضو گرفتن در سرما، رفتن در شب و روز به نماز و محافظت بر نمازهای جماعت."
1295- 8- (3) وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ صَلَاةٍ صَلَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ص صَلَّاهَا فِی السَّمَاءِ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مُقَابِلَ عَرْشِهِ جَلَّ جَلَالُهُ أَوْحَی إِلَیْهِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَدْنُوَ مِنْ صَادٍ فَیَتَوَضَّأَ وَ قَالَ أَسْبِغْ وُضُوءَکَ وَ طَهِّرْ مَسَاجِدَکَ وَ صَلِّ لِرَبِّکَ قُلْتُ لَهُ وَ مَا الصَّادُ قَالَ عَیْنٌ تَحْتَ رُکْنٍ مِنْ أَرْکَانِ الْعَرْشِ فَتَوَضَّأَ مِنْهَا وَ أَسْبَغَ وُضُوءَهُ ثُمَّ اسْتَقْبَلَ عَرْشَ الرَّحْمَنِ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4) وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی کَیْفِیَّةِ الصَّلَاةِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (5).
******
ترجمه:
از حسین بن ابی علاء از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده که فرمود: "اولین نمازی که رسول خدا (ص) خواند، در آسمان و در مقابل عرش خداوند تبارک و تعالی بود. خداوند به او وحی کرد و امر کرد که نزدیک صاد شود و وضو بگیرد و گفت: 'وضویت را کامل انجام بده و مساجد خود را پاکیزه کن و برای پروردگارت نماز بخوان.' پرسیدم: 'صاد چیست؟' فرمود: 'چشمه ای است زیر یکی از ارکان عرش.' پس رسول خدا (ص) از آن چشمه وضو گرفت و وضویش را کامل انجام داد، سپس رو به عرش الرحمن ایستاد...
ص: 490
(1) 55 بَابُ حُکْمِ الْوُضُوءِ مِنْ إِنَاءٍ فِیهِ تَمَاثِیلُ أَوْ فِضَّةٌ
******
ترجمه:
باب حکم وضو گرفتن از ظرفی که در آن تماثیل یا نقره باشد
1296- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الطَّشْتِ یَکُونُ فِیهِ التَّمَاثِیلُ أَوِ الْکُوزِ أَوِ التَّوْرِ یَکُونُ فِیهِ التَّمَاثِیلُ أَوْ فِضَّةٌ لَا یُتَوَضَّأُ مِنْهُ وَ لَا فِیهِ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْأَوَانِی (3) وَ غَیْرِهَا (4).
******
ترجمه:
از اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) درباره طشتی که در آن تمثال هایی وجود دارد یا کوزه ای که در آن تمثال ها یا نقره وجود دارد نقل شده که فرمود: "وضو از آن (ظرف) گرفته نمی شود و نه در آن (ظرف)."
(5) 56 بَابُ کَرَاهَةِ صَبِّ مَاءِ الْوُضُوءِ فِی الْکَنِیفِ وَ جَوَازِ إِرْسَالِهِ فِی الْبَالُوعَةِ
******
ترجمه:
باب کراهت ریختن آب وضو در توالت و جواز ریختن آن در فاضلاب.
1297- 1- (6) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ یَعْنِی الصَّفَّارَ أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ ع یَجُوزُ أَنْ یُغَسَّلَ الْمَیِّتُ وَ مَاؤُهُ الَّذِی یُصَبُّ عَلَیْهِ یَدْخُلُ إِلَی بِئْرِ کَنِیفٍ أَوِ الرَّجُلُ یَتَوَضَّأُ وُضُوءَ الصَّلَاةِ یَنْصَبُّ مَاءُ وُضُوئِهِ فِی کَنِیفٍ فَوَقَّعَ ع یَکُونُ ذَلِکَ فِی بَلَالِیعَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ (7).
******
ترجمه:
محمد بن حسن، یعنی صفار، نوشته که به ابومحمد (ع) نامه ای نوشت و پرسید: "آیا جایز است که میت غسل داده شود و آب غسل او به چاه کنیف (محل ناپاکی) برود یا مردی برای وضوی نماز وضو بگیرد و آب وضوی او به کنیف برود؟" در جواب نوشت: "این آب باید در بلالیع (گودال های مخصوص) برود."
ص: 491
(1) 57 بَابُ کَرَاهَةِ الْوُضُوءِ فِی الْمَسْجِدِ مِنْ حَدَثِ الْبَوْلِ وَ الْغَائِطِ وَ جَوَازِهِ مِنَ الْحَدَثِ الْوَاقِعِ فِی الْمَسْجِدِ
******
ترجمه:
باب کراهت وضو در مسجد از حدث بول و غائط و جواز آن از حدثی که در خود مسجد واقع شده است .
1298- 1- (2) مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ مُوسَی قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْوُضُوءِ فِی الْمَسْجِدِ فَکَرِهَهُ مِنَ الْبَوْلِ وَ الْغَائِطِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ (3)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ رِفَاعَةَ مِثْلَهُ (4).
******
ترجمه:
از رفاعه بن موسی نقل شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره وضو گرفتن در مسجد پرسیدم. فرمود: 'وضو گرفتن پس از بول و غائط در مسجد مکروه است.'"
1299- 2- (5) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: إِذَا کَانَ الْحَدَثُ فِی الْمَسْجِدِ فَلَا بَأْسَ بِالْوُضُوءِ فِی الْمَسْجِدِ.
وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ بْنِ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ مِثْلَهُ (6).
******
ترجمه:
از بکیر بن اعین از یکی ازدوامام علیهما السلام نقل شده که فرمود: "اگر حدثی (نیاز به وضو) در مسجد رخ داد، اشکالی در وضو گرفتن در مسجد نیست."
ص: 492