منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه (عربی - فارسی) جلد 21

مشخصات کتاب

سرشناسه:خوئی، حبیب الله بن محمدهاشم، 1268 - 1324ق.

عنوان و نام پدیدآور:منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه/ لمولفه حبیب الله الهاشمی الخوئی؛ بتصحیحه و تهذیبه ابراهیم المیانجی.

مشخصات نشر:تهران: مکتبه الاسلامیه؛ قم: انتشارات دار العلم، 13 -

مشخصات ظاهری:21 ج.

شابک:150 ریال (ج. 8)

یادداشت:عربی.

یادداشت:فهرستنویسی براساس جلد هشتم، 1386 ق.= 1344.

یادداشت:چاپ دوم.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- نامه ها

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:میانجی، ابراهیم، 1292 - 1370.، مصحح

شناسه افزوده:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP38/02 /خ9 1300ی

رده بندی دیویی:297/9515

شماره کتابشناسی ملی:199206

ص:1

باب المختار من حکم أمیر المؤمنین علیه السلام

بِسْمِ اللّهِ الرّحمنِ الرّحیمِ

و یدخل فی ذلک المختار من أجوبه مسائله، و الکلام القصیر الخارج فی سائر أغراضه

مقدمه المحشی

بوَّب المصنّف رحمه اللّه کتابه علی ثلاثه أبواب کما نصّ علیه فی فاتحه الکتاب، و جعل المختار من حکمه و مواعظه خاتم تلک الأبواب، لأنّ ما حواه هذا الباب فی محکم هذا الکتاب کالثمره من الشجره و اللّب من القشره، فانّ ما حواه باب الحکم من مختار کلامه علیه السّلام فصول من الحکمه العملیّه الّتی بها تخرج القوی الانسانیّه و الاستعدادات البشریّه الکامنه فی هذا القالب الّذی خلقه اللّه بیده و أحسن تقویمه إلی الفعل، کما أنّ ما قدّمه من البابین یشمل علی اصول الحکمه النظریه و الفلسفه الأولی الإلهیّه و دقائق المعارف القدسیّه، و یندرج فیها فنون من سیاسه المدن و دساتیر الاجتماع البشری و النظام المدنی الراقی العادل.

فنلفت نظر القرّاء الکرام من أهل الإسلام و سائر البشر من أیّ قطر و من أیّ نظام إلی دراسه هذا السفر الجلیل الّذی لخّص فیها تعالیم الفلاسفه الأول

ص:2

و قاده الملل من أقدم عصور التاریخ و أسبق أدوار توجّه أهل الرّشاد و الإرشاد إلی بثّ فنون التربیه لبنی الإنسان.

فان کانت فلسفه بوذا أو کنفوسیوس أو تعالیم الکتاب المقدّس أو نظریات الفلاسفه المعاصرین و قاده البشر المتأخّرین تلخّص فی کلمات جامعه، لما یقارن أعشار ما حواه حکم مولانا علیّ بن أبی طالب علیه السّلام، و لما یقارب عمقه و دقّته فی تعالیمه الأخلاقیّه و الإرشاد إلی دقائق الحکمه العملیّه الّتی لا بدّ لبنی الانسان أن یفهمها و یمارسها و ینقش لبه علی منوالها لیتحصّل له اجتماع راق عادل یلمس الطمأنینه و الارتیاح علی أساس متین.

و ممّا یلزم التوجّه إلیه هنا أنّ هذه الحکم منقوله علی وجه الارسال کسائر ما جمعه فی هذا الکتاب و یصعب بل یتعذّر الفحص عن اسناد متسلسل یثبت صدورها عنه علیه السّلام إلاّ ما شذّ منها من روایه مسنده فی غیر هذا الکتاب أو جمل ربّما اقتطفت و قطعت من بعض الخطب أو الکتب المسنده، و هی قلیله جدّا و لکن یسهّل هذا الخطب امور:

1 - أنّ هذا الحکم لها قیم أخلاقیّه و تربویه یؤیّدها العقل السلیم و یستقبلها الخلق العمیم بالقبول، و هذا التأیید یقوم مقام الدرس الاسنادی المصطلح.

2 - أنّ جلاله قدر ناقلها و هو السیّد الرّضی رحمه اللّه یکفی فی الوثوق علی صحّه صدورها عنه علیه السّلام، فانّ السیّد رحمه اللّه من أهل البیت بل من صمیم بنی هاشم و ذروتهم، و هم أدری بما فیه مع قرب عهده بمعهد هذا الحکم و طول باعه فی النقد الاسنادی و الأدبی و وفور أنسه بما صدر عنهم علیهم السّلام و کثره المصادر المودعه فیه هذا الحکم فی عصره من کتب التاریخ و الرسائل، و وفور الأساتید و المشایخ و الوسائل کما أنّ روات الحدیث اعتمدوا علی مراسیل غیر واحد من الأصحاب کابن أبی عمیر رحمه اللّه فی إثبات الأحکام الفرعیّه و عملوا برساله علیّ بن بابویه مع فقد مستند آخر للحکم و الفتوی للوثوق بنقدهم و الاعتماد علیهم.

3 - جلّ هذا الحکم لولا کلّها بمنزله الأمثال السائره الّتی تکون ولیده

ص:3

عقلیّه عامّه لکلّ شعب و جیل تتکوّن و تتظاهر من تسالم العقول و الاتّفاق علیها بالقبول و یصعب تشخیص مصدرها الأوّل و منشئها بلا بدیل و بدل و إن تتکلف جمع من جامعیها کالمیدانی فی مجمع الأمثال و مؤلّف فرائد الأدب فی روایه قصّه بشأن بعضها تشیر إلی قائلها ممّا ورد من الأمثال السائره فی اللغه العربیّه ثمّ قلّد هذه العصابه صاحب جامع التمثیل فی اللغه الفارسیّه فجمع بعض الأمثال السائره الدائره فیها و قرن بعضها بمثل هذه الروایات.

و ممّا یجب التوجّه إلیه أنّ هذه الأمثال ثابته و لکن روایات قصصها غیر مطمئنّه إلیها و یبدو بالتأمّل أنّها أو بعضها مختلقه و مصنوعه کالدّساتیر و لکن اختلاقها لا یمسّ بصحّه تلک الأمثال و أصالتها و ما حوته من الحکم و العبر، فتشرق مصابیح للأمم فی صراط التربیه و العظه.

و لکن ما صدر من مولانا علیه السّلام تقوم مقام ما ولدته عقول امم فی أجیال لأنّه علیه السّلام عقل الکلّ و کلّ العقل، و ردف لخاتم الرسل الّذی اوحی إلیه الکتاب المنزل، فانّه نزل القرآن الشریف فی اسلوب حکیم علی أعلا درجات البلاغه و الفصاحه فتحدّی بنفسه لنفسه و نادی بأعلا صوته (23 - البقره) «وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَهٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا » و تحدّی به النبیّ صلّی اللّه علیه و آله نوابغ الفصاحه و الأدب من قریش و سائر خطباء و شعراء العرب المصاقع.

و قد حفظ القرآن علی بکارته و علوّ رتبته فی هذا المیدان منذ بعثه خاتم الأنبیاء طیله القرون و الأعصار، فخضع تجاه عظمته الانشائیه کلّ خطیب و أدیب من أیّه أمّه و خریج أیّه جامعه، ثمّ أردفها النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بما افتخر به من جوامع الکلم و صواعق الخطب المنسجم أرسلها فی مشاهده و جمعاته ارسالا و وقّعها فی غزواته و قضاواته و مختلف ما عرض بحضرته و فی مقام تشریعاته بأوجز عباره و أفصح إشاره.

و قد جمع مصنّف هذا الکتاب شطرا منها فی أثره القیّم النّفیس المعروف

ص:4

بالمجازات النبویّه، و روی شطر منها فی توقیعات قضائیه صدر منه فی شتّی الموارد رواها عباده بن صامت الأنصاری رضی اللّه عنه ربما تبلغ فوق ثلاثمائه و عدّها بعض الأساتید فی أربعمائه توقیع قضائی معجب لأهل الأدب و لم یبلغ شأوه شاء و إن تکلّف ما شاء، فهی بجوهرها کرامه نبویّه، کما أنّ القرآن الشریف بابهه وحیه معجزه النبوّه.

ثمّ تصدر مولانا علیّ بن أبی طالب علیه السّلام هذا الحفل التشریعی و العلمی و الأدبی الرّهیب و محلّه منه محلّ القطب من الرّحی ینحدر عنه السیل و لا یرقی إلیه الطیر و أبلغ فی بیان المعارف الإلهیّه، و الأحکام الشرعیّه، و الأصول التربویّه و المواعظ الإرشادیّه، و الدستورات الاجتماعیّه، و الحکم الأخلاقیّه، و الحکمه العملیّه بما عجز عنه غیره و إن جهد ما جهد.

و لنعلم أنّه علیه السّلام لم ینشأ ما یقدر علیه، لأنّه لم یجد حمله لعلمه الجمّ و غوّاصا لهذا الیمّ، و لم یحفظ عنه کلّما أنشأه من الشوارد فی شتّی الموارد، و لم یبق کلّما حفظ عنه علیه السّلام مصونا من حوادث الزمان و مکائد الاستراق و الکتمان.

و قد جمع المصنّف رحمه اللّه مختارات من خطبه و کتبه و حکمه بنقاوه فکرته الوقّاده من الوجهه الأدبیّه فحسب و نظمها فی نهج البلاغه فجاء أثرا قیما مدّت إلیه الأعناق فی کلّ الافاق طیله القرون الماضیه، فأکبّ علماء الأدب و بغاه التحقیق علی دراسته و شرحه و ترجمته من مختلف المذاهب و الفرق طبقا عن طبق.

حتّی انتهی الدور إلی العلاّمه المحقّق الحاج میرزا حبیب اللّه الهاشمی الخوئی کما وصف قدّس سرّه، و جاء أثره ممّا اشتاق إلیه أهل العلم و الأدب و تصدّی لتجدید طبعه أصحاب السعاده الأخوان الکتابچی أنجال المرحوم السیّد أحمد الکتابچی أحد خدمه نشر الکتب الإسلامیّه عن جدّ لا یعقبها کسل، و رغبه صادقه لا تنزف.

و ممّا یؤسف علیه أنّ المحقّق المرحوم لم یوفّق لاتمام الکتاب لعوائق زمنیه

ص:5

أو تسابق المنیّه، فتصدّی الأخوان الناشرین إلی تتمیم شرحه بما اختاره من الأسلوب بمعاونه من تیسّر له سلوک سواء هذا الطریق، أو ما یقرب منه علی التحقیق.

و قد عرض علیّ الأخ الموفّق الحاج سیّد إسماعیل الکتابچی مدیر إداره هؤلاء الاخوه الأمجاد وفّقه اللّه تعالی لمراضیه، و جعل مستقبله خیرا من ماضیه أن أکمل بعضا ممّا بقی من هذا الشرح فأجبته علی مضیق الفرصه و شواغل جمّه تعوق دون الهمّه لعلّی أفی ببعض ما یجب علیّ من خدمه علمیّه و أداء حقوق ولویّه لحضره المولی علیه السّلام، و من هو بعد النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بکلّ مؤمن و مؤمنه أولی، و أرجو من حضرته صلوات اللّه علیه أن ینظر إلی هذه الخدمه کهدیّه نملیّه إلی حضره قدسیّه.

و قد عزمت علی ترجمه حکمه علیه السّلام فی طیّ الکتاب بجمل فارسیّه وجیزه مردفه ببیت أو أبیات علی ما تیسّر لمزید رغبه الطالبین و القرّاء الکرام علی ضبطها و حفظها إن شاء اللّه.

محمد باقر الکمره ای

ص:6

و من حکمه علیه السّلام و هی الحکمه الاولی

اشاره

(1) قال علیه السّلام: کن فی الفتنه کابن اللّبون، لا ظهر فیرکب و لا ضرع فیحلب.

اللغه

منقوله من صحاح الجوهری:

(الفتنه) الامتحان و الاختبار - إلی أن قال - و قال الخلیل: الفتن الاحراق.

(ابن اللّبون) وصف سنی للبعیر - و فی الصّحاح: و ابن اللّبون ولد الناقه إذا استکمل السّنه الثانیه و دخل فی الثالثه، و الانثی بنت لبون لأنّ أمّه وضعت غیره فصار لها لبن و هو نکره و یعرّف بالألف و اللاّم (الظّهر) خلاف البطن و (الضّرع) لکلّ ذات ظلف أو خفّ.

الاعراب

فی الفتنه ظرف مستقرّ حال عن الضمیر المستتر فی کلمه کن، و کابن اللّبون ظرف مستقرّ أیضا، خبر لأمر کن، و کلمه «لا» مشبّهه بلیس، و ظهر اسمها و خبرها محذوف و هو «له» و قیل: موجودا، و الفاء للتفریع، و یرکب علی صیغه المبنی للمفعول مرفوع علی الأصل، و قال ابن أبی الحدید: منصوب فی جواب النفی و هو ضعیف و کذا الکلام فی: و لا ضرع فیحلب، بعینه و الجمله حالیّه لابن اللّبون، فیتعیّن أن یکون الخبر المحذوف «له» لیربطها به.

المعنی

فسّر الشراح کلمه الفتنه علی مفهومها العرفی، و هو الاضطراب الواقع بین

ص:7

جماعه أو أمّه لغرض، و الأکثر أن یکون سیاسه أو وسیله لکسب الأمره و القوّه و حیازه مقام الامامه، و فسّروا الدستور بتکلّف الانزواء و العزله و الخمول و عدم التدخل فی الأمور، و خصّصها ابن أبی الحدید بالخصومه بین رئیسین ضالّین یدعوان کلاهما إلی ضلاله کفتنه عبد الملک و ابن الزبیر، و فتنه مروان و الضحاک، و فتنه الحجاج و ابن الأشعث و نحو ذلک، قال: و أما إذا کان أحدهما صاحب حقّ فلیست أیّام فتنه، کالجمل و صفّین و نحوهما، بل یجب الجهاد مع صاحب الحقّ.

أقول: المقصود من الفتنه أعمّ و المراد من الدستور أمر أتمّ، و لیس غرضه علیه السّلام الأمر بالانزواء و العزله و الاستراحه إلی الخمول و التغافل و الغفله بل المقصود الحذر عن التعاون مع دعاه الفتنه و شدّ أزرهم فی مقاصدهم الفاسده و محقّ الحق، سواء کان الفتنه لغرض سیاسی کما مثّل، أو لغیره کما فی فتنه خلق القرآن فی أیّام المأمون، و سواء کانت لتخاصم بین ضالّین کما ذکر، أو تخاصم الحقّ و الباطل کفتنه السقیفه و الجمل و صفّین.

فالمقصود الحذر من إعانه المفتنین، و تأیید أغراض المبطلین و أمر علیه السّلام بالتمسک بالحقّ فی کلّ حین علی ما یجب علی المسلمین، و لا عزله فی الإسلام و لا خمول للمسلم، بل یجب علیه القیام، کما قال عزّ من قائل (46: السباء) «قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَهٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنی وَ فُرادی »، و لا مندوحه عن الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، بل یجب الکفاح عن الحقّ بما تیسّر فی کلّ زمان و مکان.

الترجمه

در هنگام فتنه و آشوب چون شتر دو ساله باش که نه بار کشد، و نه شیر دهد.

در فتنه چنان باش که بارت ننهند و ز دست و زبانت استعانت نبرند

زین آتش تند در حذر باش و بهوش تا مدّعیان رند جانت نخرند

ص:8

الی السادسه من حکمه و آدابه

اشاره

و هی فی مکارم الاخلاق

2

(2) و قال علیه السّلام: أزری بنفسه من استشعر الطّمع، و رضی بالذّلّ من کشف ضرّه (عن ضرّه - خ)، و هانت علیه نفسه من أمّر علیها لسانه.

3

(3) و قال علیه السّلام: البخل عار، و الجبن منقصه، و الفقر یخرس الفطن عن حجّته، و المقلّ غریب فی بلدته، و العجز آفه، و الصّبر شجاعه، و الزّهد ثروه، و الورع جنّه.

4

(4) و قال علیه السّلام: نعم القرین الرّضا، و العلم وراثه کریمه و الاداب حلل مجدّده، و الفکر مرآه صافیه.

5

(5) و قال علیه السّلام: صدر العاقل صندوق سرّه، و البشاشه حباله المودّه، و الاحتمال قبر العیوب.

(و روی أنّه علیه السّلام قال فی العباره عن هذا المعنی أیضا:) المسالمه خباء العیوب.

6

(6) و قال علیه السّلام: من رضی عن نفسه کثر السّاخط علیه، و الصّدقه دواء منجح، و أعمال العباد فی عاجلهم نصب أعینهم فی آجلهم.

ص:9

اللغه

فی الصحاح یقال (أزریت به) إذا قصرت به و أزریته أی حقّرته و (استشعر) فلان خوفا أی أضمره (طمع) فیه طمعا و طماعه و طماعیه مخفّف فهو طمع (الضرّ) بالضمّ الهزال و سوء الحال و (الخرس) بالتحریک مصدر الأخرس و قد خرس و أخرسه اللّه و (المقلّ) الفقیر الّذی لا مال له (الحباله) الّتی یصاد بها.

الاعراب

أزری بنفسه، الباء للتعدیه بتضمین أزری معنی قصر کما فسّره فی الصّحاح.

المعنی

(الطمع) توقّع ما لا یستحقّ أو ما لیس بحقّ، فقد یکون مباحا کطمع الجائزه من الأمراء و الهبه من الأغنیاء، و قد یکون أمرا محرّما کالطمع فیما لا یحلّ له من مال أو جمال، و هو مذموم و ممنوع أخلاقا و هو من الصّفات العامّه قلّما یخلو عنه إنسان إلاّ من ارتاض نفسه و أزال أصل هذه الصّفه الذمیمه عن نفسه، فانه من لهبات الشهوه الکامنه فی الطبائع الإنسانیّه.

و قد اشتهر أشعب أحد التابعین بهذه الصفه و نسب إلیه مطامع عجیبه إلی حدّ السخف و السفه.

فمنها: أنّه اجتمع علیه الصّبیان یؤذونه فأراد تفریقهم و طردهم، فأشار إلیهم إلی بیت أنه یقسم فیه الحلوی، فشرعوا یرکضون نحوه، و رکض معهم فقیل له فی ذلک فأجاب أنه ربّما یکون صادقا.

و منها: أنّه إذا مشی تحت السّماء یبسط طرف ردائه، فسئل عن ذلک فقال:

عسی أن یبیض طائر فی الهواء فیقع بیضته فی طرفی.

فالطمع بما فی أیدی النّاس یستلزم الخضوع لهم و یجرّ الهوان و سقوط المنزله عندهم و عند اللّه، و قد ورد فی ذمّ الطمع أخبار و أحادیث کثیره.

ورد فی الشرح المعتزلی: «و فی الحدیث المرفوع أنّ الصفا الزلزال الّذی لا تثبت علیه أقدام العلماء الطمع» و قد اشتهر أنّه عزّ من قنع و ذلّ من طمع

ص:10

و فی الکافی عن أبی جعفر علیه السّلام: بئس العبد عبد له طمع یقوده، و بئس العبد عبد له رغبه تذلّه (کشف الضرّ) للنّاس شکوی من اللّه إلی عباده و هو خلاف رسم العبودیه و هتک ستر الرّبوبیّه، و قد ورد فیه ذمّ کثیر.

سمع الأحنف رجلا یقول: لم أنم اللیله من وجع ضرسی، فجعل یکثر فقال: یا هذا لم تکثر فو اللّه ذهبت عینی منذ ثلاث سنین فما شکوت ذلک إلی أحد و لا أعلمت بها أحدا، و هو مع ذلک یوجب تنفیر النّاس و مذلّه عندهم.

و أمّا حفظ اللّسان و التسلّط علیه فممّا حثّ علیه فی غیر واحد من الأخبار و کان یقال: ربّ کلمه سفکت دما و أورثت ندما، و فی الحدیث أنّ لسان ابن آدم یشرف صبیحه کلّ یوم علی أعضائه و یقول لهم: کیف أنتم؟ فقالوا: بخیر إن ترکتنا و فی شرح ابن میثم:

احفظ لسانک أیّها الانسان لا یلدغنّک إنّه ثعبان

کم فی المقابر من قتیل لسانه کانت تهاب لقاءه الأقران

(و البخل) حبس ما یقدر علی إنفاقه من مال أو معاونه بید و لسان، فقد یصل إلی حدّ منع أداء الحقوق الواجبه کمنع النفقه علی الأهل و الأقرباء الواجبه النفقه، أو منع حق الزکاه للفقراء و سائر مصارفه، أو الخمس عن أربابه فیوجب العقاب و المؤاخذه، و قد یکون سببا لمنع ذوی الحقوق العامّه فیبلغ إلی حدّ الوبال و النکال، و فی الحدیث أنّه لا یؤمن باللّه و الیوم الاخر من بات شبعانا و جاره جائع، فلذا قال علیه السّلام: انّه (عار).

(و الجبن منقصه) لمضادّته مع الشجاعه الّتی هی رکن من أرکان الإیمان و حلیه لنفس الانسان، فالجبون لا یقوم بالدّفاع عن عرضه و دینه، و یخاف فی کلّ موطن علی نفسه.

(و أمّا الفقر) قد ورد فیه الأخبار و کلمات الأخیار بالمدح تاره و الذّمّ اخری، فقد ورد فی الکافی فی باب الکفر و الایمان «ج 3 ص 452» من المطبوع مع الشرح و الترجمه الفارسیه بطهران عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن النّوفلی، عن

ص:11

السّکونی، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: کاد الفقر أن یکون کفرا، و کاد الحسد أن یغلب القدر.

و قد وصف علیّ علیه السّلام الفقر فی هذه العباره بطبعه المؤثر فی الفقیر بالنظر إلی الاجتماع، فانّ النّاس عبید الدینار و لا ینظرون إلی الفقیر إلاّ بعین الاحتقار و لا یتوجّهون إلی کلامه و حجته و إن کان حقّا و یؤثّر هذا الأمر فی الفقیر فلا نشاط له فی إظهار حجّته عند المخاصمه حتّی کأنّه أخرس، و نعم ما قیل:

فصاحه سحبان و خطّ ابن مقله و حکمه لقمان و زهد ابن أدهم

لو اجتمعت فی المرء و المرء مفلس فلیس له قدر بمقدار درهم

و قد بیّن علیه السّلام سوء أثر الفقر بأبلغ بیان فی الفقره التالیه و هی قوله علیه السّلام:

(و المقلّ غریب فی بلدته) و إن یمکن التفریق بین الفقیر و المقلّ حیث إنّ الفقیر من أظهر حاجته للنّاس، و المقلّ ربّما یظهر الغناء و الاستغناء و لکنّ النّاس لا یفرّقون بینهما، فانّهم غالبا کالذباب یدورون حول الحلوی، فإذا کان الانسان مقلاّ لا یقدر علی جلبهم ببذل المال یعرضون عنه و لا یتقرّبون إلیه و لا یسألون عن حاله و لا یتوجّهون إلیه، و بهذا النّظر یصیر غریبا و إن کان فی بلدته و بین عشیرته، فانّ الغریب من لا یتوجّه إلیه و لا یسأل عن حاله، و نعم ما قال:

لا تظن أنّ الغریب هو النائی و لکن الغریب المقلّ

و تلحق الفقره التالیه و هو قوله علیه السّلام (و العجز آفه) بهاتین الفقرتین فانّ العجز فی الانسان نوع من الفقر و الاقلال لأنّه عوز ما یحتاج إلیه فی العمل و إنفاد الامور الدّنیویّه أو الدّینیه، فکما أنّ الفقر و عدم المال نوع من العجز حیث إنّ الفقیر لا یقدر علی إنفاد الأمر المحتاجه إلی بذل المال، فهو عاجز عن کثیر من الأعمال أیّ عاجز، فکذا العاجز الجسمی مثل الأعمی و الزمنی و الأشل، و العاجز النّفسانی کالسفیه و الکسلان لا یقدر علی کثیر من الأعمال، فهو کمن عراه مرض أو عاهه منعته عن العمل.

(الشجاعه) هی المقاومه تجاه العدوّ المهاجم و دفع هجومه بما تیسّر، أو

ص:12

الهجوم علی العدوّ اللّدود لدفعه، و کلّما لا یلائم عدوّ کالبلاء و هجران الأصدقاء و مفارقه الأقرباء و ترک التمتّع بما اشتهاه الانسان (و الصبر) هو المقاومه تجاه عدوّ المکاره و البلایا، فحقیقه الشجاعه هو الصّبر، و هو من الصفات الممدوحه الّتی ورد فی الحثّ علیها آیات الکتاب و مستفیض السنّه بغیر حساب.

(و الثروه) المال و المتاع المصروفان فی إنجاز الحوائج، و الزاهد هو الّذی ترک الحوائج العادیه و رغب عنها و کرهها، فیتحصّل بالزهد للزاهد ما یحصّله غیره بصرف الثروه مضافا إلی أنّ الزاهد فی راحه عن تحصیل الحاجه و عواقبها، فمن صرف الدّینار و الدرهم فی تحصیل غذاء لذیذ تعب نفسه بتحصیله و تحمّل ألم ما یعقبه من البطنه و الکسل و الدّفع، و ربّما بعض الأمراض، و لکن الزاهد فی راحه عن ذلک کلّه، فالزهد ثروه بلا تعب.

(و الورع) هو التحرّز عما یضرّ عاجلا أو آجلا فهو (جنّه) دون أیّ بلیه و عاهه فی الدّنیا، و دون أیّ عذاب و عقوبه فی الاخره.

(و الرّضا) هو حسن الاستقبال عمّا یعرض للانسان فی کلّ حال من حیث لا یقدر علی تغییره بتدبیره، فمن تلبّس بالرّضا تجاه ما قدر و قضی فقد قرن بما حسن حاله فی کلّ حین، و جعل لنفسه من نفسه رفیقا یفیض السرور فی قلبه.

(و العلم) فطری و هو موهبه إلهیّه الهم علی قلب العالم بعنایه اللّه، أو اکتسابی اوحی إلیه بعد تحصیل مقدّماته المفضیه إلیه، و التعبیر عنه بأنّه (وراثه) تشیر إلی أنّ العلم و هو النور الساطع من باطن العالم ینکشف به الأشیاء المجهوله لدیه، موهبه من اللّه و إن تکلّف تحصیل مقدّماته فی العلوم الاکتسابیّه، فهو کالرزق للأبدان بذله اللّه لکلّ من یستحقّه مؤمنا کان أو غیره، إلاّ ما کان من العلوم الإلهیّه و المعارف القدسیّه الّتی تختصّ بالمؤمن و من یرد اللّه أن یهدیه.

و الإرث ما یتحصّل للوارث بلا عوض، و بهذا الاعتبار عبّر عنه بالوراثه و لیس المقصود أنّ العلم میراث من العلماء و الأساتذه، کما فی الشرحین لابن میثم و ابن أبی الحدید، فانّ العلم أعمّ، و المقصود أتمّ.

ص:13

(و الاداب حلل مجدّده) الأدب لفظه یشعر بالنظم و الترتیب، و منه مأدبه لسفره الغذاء، لأنّه یراعی فیه النظم و الأدب رعایه القوانین المقرّره فی الشرع و تنظیم الوظائف الدّینیّه و رعایه القوانین المقرّره فی المعاشره و المعامله مع الناس فرعایه الأدب التحلّی بأعمال و أقوال تجاه الخالق أو الخلق.

و حیث إنّ الانسان دائما مسئول من فعله و قوله أمام الخالق و المخلوق و لا بدّ له من رعایه وظائفه حینا بعد حین فکأنه برعایه الاداب یجدّد حلیه جماله المعنوی، و یلبس حللا و یبدلها باخری، و هذا من أحسن التعبیرات و الاستعارات.

و قد ذکر صاحب الشرح فی ذیل هذه الجمله قصّه لنا علیها نکته و تعلیق نذکرها بنصّها ثمّ نردفها بهذه النکته و نعلّق علیها و هذا نصّها (فی ص 96 ج 18 ط مصر - عیسی البابی الحلبی). و أنشد منشد بحضره الواثق هارون بن المعتصم:

أ ظلوم أنّ مصابکم رجلا أهدی السلام تحیّه ظلم

فقال شخص: رجل هو خبر «انّ» و وافقه علی ذلک قوم و خالفه آخرون فقال الواثق: من بقی من علماء النحویّین؟ قالوا: أبو عثمان المازنی بالبصره فأمر باشخاصه إلی سرّ من رأی بعد ازاحه علّته، قال أبو عثمان: فاشخصت، فلمّا ادخلت علیه قال: ممّن الرّجل؟ قلت: من مازن، قال: من مازن تمیم، أم من مازن ربیعه، أم من مازن قیس، أم مازن الیمن؟ قلت: من مازن ربیعه، قال:

باسمک؟ - بالباء - یرید «ما اسمک؟» لأنّ لغه مازن ربیعه هکذا یبدلون المیم باء و الباء میما، فقلت: مکر أی «بکر» فضحک و قال: اجلس و اطمئنّ، فجلست فسألنی عن البیت فأنشدته منصوبا، فقال: فأین خبر «انّ»؟ فقلت «ظلم» قال:

کیف هذا؟ قلت: یا أمیر المؤمنین، ألا تری أنّ البیت إن لم یجعل «ظلم» خبر «انّ» یکون مقطوع المعنی معدوم الفائده، فلما کرّرت القول علیه فهم، و قال:

قبح اللّه من لا أدب له ثمّ قال: ألک ولد؟ قلت: بنیّه، قال: فما قالت لک حین ودّعتها؟ قلت: ما قالت بنت الأعشی:

ص:14

تقول ابنتی حین جدّ الرحیل أرانا سواء و من قد یتم

أبانا فلا رمت من عندنا فانا بخیر إذا لم ترم

أبانا إذا اضمرتک البلاد نخفی و تقطع منا الرّحم

قال: فما قلت لها؟ قال: قلت: أنشدتها بیت جریر:

ثقی باللّه لیس له شریک و من عند الخلیفه بالنّجاح

فقال: ثق بالنجاح إن شاء اللّه تعالی ثمّ أمر لی بألف دینار و کسوه، و ردّنی إلی البصره انتهی.

أقول: فیها نکتتان:

1 - صاحب الشرح حمل لفظه الاداب الوارده فی کلام مولانا علیه السّلام علی المعنی الاصطلاحی المحدث، و هو علم العربیه و ما یلحق بها و ما یسمّونه بعلوم الأدب، و الأدبیّات، و مفهوم العلوم الأدبیّه لیس بواضح من وجهین:

الأوّل: ما هی العلوم الأدبیّه؟ الثانی: لما ذا سمّیت تلک العلوم بالأدبیّه و أدبیّات؟ أمّا جواب السؤال الأوّل فلیس بمحرّر من حیث إنّ علم اللّغه و الصرف و النحو و البلاغه و الشعر أدبیّات و لکن هل تشتمل اللفظه علم التاریخ و المنطق؟ و نوضح أوّلا جواب السؤال الثانی فنقول: إنّ لفظه أدب کما ذکر یشعر بالنظم و الترتیب، و علوم اللغه و الصرف و النحو ینظّم الکلام فیقال لها: علوم الأدب أو الأدب العربی قال فی «المنجد» آدب إیدابا السلطان البلاد ملأها قسطا و عدلا - و العدل هو استقرار النظم الاجتماعی الصّحیح - إلی أن قال: الاداب تطلق علی العلوم و المعارف عموما، أو علی المستظرف منها فقط و یطلقونها علی ما یلیق بالشیء أو الشخص فیقال: آداب الدرس و آداب القاضی - إلخ، و علم الأدب هو علم یحترز به عن الخلل فی کلام العرب لفظا و کتابه انتهی.

و علی کلّ حال حمل لفظه الاداب فی کلام مولانا علیه السّلام علی هذا الاصطلاح، کما یشعر به کلام الشارح المعتزلی بعید جدّا، فانّ هذا الاصطلاح غیر موجود فی هذا

ص:15

العصر و لیس بمقصود فی المقام، کما أوضحناه.

2 - یظهر من هذه القصّه انحطاط بلاط الخلافه فی العلم و الأدب إلی حیث لا یفهم المعتصم هذا البیت العربی الصریح حتّی فهمه المازنی و أوضح له المراد مع أنّه قریب العصر بالمأمون العبّاسی الشهیر بالفضل و التوجّه إلی أهله.

و أما تعلیقنا علی هذه القصّه فقد نفلت نظر القرّاء الکرام إلی وضع هذه الشخصیّه الفذّه و هو أبو عثمان المازنی أحد أعیان العلوم الأدبیه و واضع علم الصرف و قد کان من أعیان الشّیعه الإمامیّه فی عصره الرّهیب.

قال فی تنقیح المقال ج 1 ص 180: بکر بن محمّد بن حبیب بن بقیه أبو عثمان المازنی - إلی أن قال: قال النجاشی: بکر بن محمّد بن حبیب بن بقیه أبو عثمان المازنی مازن بنی شیبان کان سیّد أهل العلم بالنحو و الغریب و اللغه بالبصره و مقدّمته مشهوره بذلک - إلی أن قال: و لا إشکال فی کون الرّجل إمامیّا، و قد سمع من النجاشی أنّه من علماء الامامیّه إلخ.

أقول: و یشعر بعض مضامین القصّه المنقوله أنّه من الامامیّه حیث إنّ دعوته إلی سرّ من رأی بأمر الخلیفه کانت رهیبه و معرض خطر، و بهذه المناسبه سأله المعتصم عن أولاده و عمّا قالت له ابنته حین سفره و أعطاه الأمان بقوله:

اجلس، و اطمئنّ، فیظهر منها أنّه کان معروفا بالتشیّع و مبتلی بالضغط و ضیق المعاش، فطمع فیه ذمّی و أعطاه مائتی دینار لیعلّمه کتاب سیبویه، و کما نقل عن المبرّد امتنع عن ذلک بأنّ فی الکتاب ثلاثمائه و کذا و کذا آیه من کتاب اللّه عزّ و جلّ، و لست أری أن امکّن ذمّیا منها، غیره و حمیّه للإسلام، و یکشف ذلک عن غایه ورعه و تقواه.

و ذکر العلاّمه الأوحد الاقا رضا الاصبهانی قدّس سرّه أحد أساتیدی و شیخ إجازتی أنّ حفظ حرمه کتاب اللّه صار سببا لحدوث المناقشه بحضره المعتصم و أدّی إلی إحضاره و إکرامه و بذل المال و الکسوه له و تعریفه بحضره الخلیفه استاذا منحصرا للأدب و اللغه فی عصره، فنال تأییدا منه بمنّه تعالی و صار سببا

ص:16

لشهرته و رفع الضیق عنه ببرکه حرمه القرآن الشریف، و من هنا یتوجّه هذا السّؤال:

هل یجوز تعلیم القرآن بغیر المسلم أم لا؟ ربما یستفاد من ظاهر الایه الشریفه «لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ » 79 - سوره الواقعه» عدم الجواز، لأنّ أظهر أفراد مسّ القرآن درک صورته العلمیّه و حفظه فی القلب، و یستفاد من هذه الایه النهی عن مسّ غیر المطهّر، و الکافر غیر مطهّر.

کما أنّ خباب بن أرت امتنع عن تسلیم جزء من القرآن کان یعلّمه فاطمه أخت عمر المسلمه حین طلبه عمر لیقرئه و قال أو قالت «لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ ».

و یشعر امتناع المازنی أحد شیوخ الإمامیّه عن تعلیم کتاب سیبویه المتضمّن لایات القرآن الذمّی الغیر المسلم بذلک، و لعلّه یتفرّع علی ذلک حرمه بیع المصحف بغیر المسلم کما ذکره الفقهاء فی مسائل المکاسب المحرّمه.

و لکن یضعف ذلک کلّه أنّ القرآن الشریف اوحی إلی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لیقرأها علی المشرکین فیفهمونه و یصیر سببا لاسلامهم، و کان تعلیم القرآن لغیر المسلم سیره ثابته للنّبیّ صلّی اللّه علیه و آله.

(و الفکر مرآه صافیه) الفکر أشعاع عقلی ینور القلب و ینکشف به الحقائق و هی حرکه روحیّه من المبادی إلی المقاصد و من المقاصد إلی المبادی و عرّفه الشیخ البهائی قدّس سرّه فی المبادی المنطقیّه لزبده الأصول بأنّه تأمّل معقول لکسب مجهول.

و وصفها علیه السّلام بأنّها مرآه صافیه ینعکس فیها الحقائق فیجب علی کلّ استعمالها فی شتّی اموره و یخلّصها من شوب الوهم و التخیّل لیری الأشیاء فیها، کما هی.

(و صدر العاقل صندوق سرّه) کتمان الأسرار دأب العقلاء الأخیار، و قد أمر فی غیر واحد من الأخبار بکتمان السرّ، و صدر الوصایه به عن غیر واحد من الحکماء و ذوی البصیره سواء کان سرّ نفسه أو السرّ المودع عنده من غیره.

ص:17

و قد کان سرّ الشّیعه فی دوله الخلفاء الجائره ما أفاده إلیهم أئمّه الحقّ من الأحکام و الاداب الخاصّه و أمروهم بحفظه و صیانته عن الأعداء، و وردت أخبار کثیره فی ذمّ من یذیع هذه الأسرار عند الأغیار.

(و البشاشه حباله المودّه) البشر و حسن الخلق مما یجلب به و یحفظ مودّه النّاس، و کما یصاد بالحباله الطیور النافره یصاد بالبشاشه و حسن الخلق القلوب الوحشیّه، و قد وصّی علیه السّلام ابنه الحسن فی حدیث المعاشره بقوله: و بشرک للعامّه یعنی أنّ حسن الخلق أدب مع کلّ النّاس.

(و الاحتمال قبر العیوب) الاحتمال نوع من الحلم تجاه ما یکره من قول أو فعل یصدر عن المعاشر من صدیق أو عدوّ، فاذا تحمّله الانسان و لم یظهر الضّجر یصیر سببا لدفن العیوب من وجهین:

1 - أنّ کثیرا من العیوب یتولّد من عدم الاحتمال نفسه، فکم من شخص غاظ من قول مکروه أو فعل غیر ملائم فارتکب الجرائم و المعاصی و الذّمائم و الماثم.

2 - أنّه إذا لم یتحمّل تلک المکاره و قام فی وجه المرتکب بالانتقام و السّفه یبدون معایبه المکنونه و یفضحونه بما یعلمون من سرائر حاله، فتحمّل المکاره موجب لستر العیوب.

و قال فی شرح ابن المیثم: و روی أنّه علیه السّلام قال فی العباره عن هذا المعنی أیضا: (المسالمه خباء العیوب) قال الجوهریّ: الخباء: واحد الأخبیه بیت من وبر أو صوف و لا یکون من شعر و یکون علی عمودین أو ثلاثه، و ما فوق ذلک فهو بیت و المسالمه فضیله تحت العفّه انتهی.

و الأنسب أن یجعل المسالمه من فروع الشجاعه الأدبیّه فانّ مرجعها إلی المقاومه فی قبال هجوم الغضب و الطمأنینه فی موقع الاستفزاز. و فی الشرح:

إذا نطق السفیه فلا تجبه فخیر من إجابته السّکوت

سکتّ عن السّفیه فظنّ أنّی عیبت عن الجواب و ما عییت

ص:18

(من رضی عن نفسه کثر الساخط علیه) الرّضا عن النّفس من شعب العجب الّذی عدّ فی غیر واحد من الأخبار من المهلکات، ففی الحدیث: ثلاث من المهلکات: شحّ مطاع، و هوی متّبع، و إعجاب المرء بنفسه.

و أثر هذه الخصله توقّع الاحترام عن النّاس و تحمیل الوظائف المربوطه به علیهم، فعند اللقاء یتوقّع منهم الابتداء بالسلام و التحیّه، و فی الورود علی المحافل و المجالس یتوقّع منهم التعظیم و القیام، و عند البحث و إبداء الرأی یتوقّع منهم قبول قوله و هکذا، و هذه التوقّعات ثقیله علی النّاس فیحصل الناقم علیه و الساخط و المنتقد.

(و الصّدقه دواء منجح) الصّدقه تملیک مال للمستحقّ مجّانا قربه إلی اللّه تعالی و هی واجبه کالزکاه المقرّر فی الشرع، و مندوبه و هی علی مقدره المتصدّق و سخائه، و کلّ منهما دواء منجح للالام الاجتماعیّه و الفردیّه.

فانّ من مصارف الزکاه الواجبه أداء الدیون و تحریر الرقاب و الاعانه للفقراء و المساکین و الصرف فی الامور العامّه من تسبیل السبل و تأمین الصحّه و إیجاد البیمارستانات و المساجد و الاعانه علی الجهاد، و کلّ هذه الامور معالجه باته نافعه لالام محسوسه و موجعه للجمع و الفرد، و یؤثر ذلک فی رفع آلام المتصدّق و ینتفع به کغیره.

کما أنّ الصدقه المندوبه دواء منجح فی معالجه ألم الجوع و الحاجه للمستحق فتوجّه بقلبه علی المتصدّق و المنفق فیدفع آلامه و یقضی حوائجه باذن اللّه و قال صلّی اللّه علیه و آله: داووا مرضاکم بالصّدقه.

و فی زکاه الجواهر: و یکفیک فیما ورد فی فضل الصدقه الشامله لها من أنّ اللّه یربیها لصاحبها کما یربی الرّجل فصیله فیأتی بها یوم القیامه مثل احد، و أنها تدفع میته السوء و تفکّ من سبعمائه شیطان، و لا شیء أثقل علی الشیطان منها و صدقه اللیل تطفئ غضب الربّ و تمحق الذّنب العظیم و تهوّن الحساب، و صدقه المال تنمی المال و تزید فی العمر.

ص:19

(و أعمال العباد فی عاجلهم نصب أعینهم فی آجلهم) هذه الجمله تدلّ علی تجسّم الأعمال و یستفاد منها أنّ کلّ عمل یتجسّم بصوره یناسبها من خیر أو شرّ، و حسن أو قبح، و یراها العامل بعینه فی آجله و هو حین حلول الموت الّذی یرفع الحجاب و یکشف الغطاء إلی القبر و البرزخ و القیامه.

و یؤیّدها ظاهر قوله تعالی «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ شَرًّا یَرَهُ » فانّ ظاهر الرؤیه بمفعول واحد هی الرؤیه بالبصر.

الترجمه

هر که طمع در دل آرد خود را پست دارد - و هر که پرده از سختی و تنگدستی خویش برگیرد خود را بخواری بسپارد - و هر که بگستاخی زبان خود سر نهد خویش را بزبونی دهد - بخل ننگ است - و ترس کاستی مرد است بینوائی هوشمند را از دلیل حق خود گنگ سازد - تنک سرمایه در وطنش آواره است - و ناتوانی خود آفتی است جانی - و شکیبائی دلیریست - و زهد توانگری - و پارسائی سپریست محکم - و رضا به پیشامد چه خوب رفیقی است خوشامد - و دانش بهره ایست ارجمند - رعایت آداب جامه ایست زیبا و تازه - و اندیشه آئینه ایست زلال - سینۀ خردمند صندوق هر رازیست - خوش خوئی دام مهر و دوستی است و حلم ورزی گورستان عیبها است - «سازش سرپوش عیبها است» - هر که از خود راضی است دشمنش فراوانست - صدقه درمانی است مؤثر - و کارهای بندگان خدا در دیگر سرا برابر چشمان آنها است.

هر آن کس که چشم طمع باز کرد بخود خواری و پستی آغاز کرد

زبونی پسندد بخود هر کسی شکایت ز سختی کند با کسی

زبان هر که فرمانده خویش کرد ز خواری دل خویش را ریش کرد

بود بخل ننگ و، بود ترس نقص چه درویشی از حجت خود مرقص

نداران غریبند اندر وطن بدان عجز را آفت خویشتن

ص:20

شکیبا دلیر است و، زاهد غنی بود پارسائی دژ پر فنی

رضا خوش قرین است از کف مده چه دانش بری ارث ارجش بنه

ادب جامۀ فاخری نوبنو ز اندیشه پاک آینه کن درو

خردمند را سینه صندوق راز ز خوش خوئیت دام مهری بساز

تحمل کن و عیب را خاک کن بسازش ز خود عیب را پاک کن

ز خود راضیان راست دشمن بسی ز صدقه بدرمان دردت رسی

بود بندگان را بدیگر سرای همه کار در پیش چشم دوتای

السابعه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(7) و قال علیه السّلام: اعجبوا لهذا الإنسان ینظر بشحم، و یتکلّم بلحم و یسمع بعظم، و یتنفّس فی خرم (من خرم).

اللغه

(عجب) عجبا من الأمر أخذه العجب منه - إلی أن قال: العجب جمع إعجاب انفعال نفسانی یعتری الانسان عند استعظامه أو استظرافه أو إنکاره ما یرد علیه - المنجد.

(الشحم) القطعه منه شحمه جمع شحوم ما ابیضّ و خفّ من لحم الحیوان کالذی یغشی الکرش و الأمعاء و نحوهما - المنجد.

(الخرم) جمع خروم أنف الجبل - المنجد و الصّحاح.

المعنی

من العلوم الهامّه للبشر و خصوصا فی هذه القرون المعاصره علم فوائد الأعضاء، و البحث عن حقائق الحواسّ و مالها من خواصّ، و لم یکن تلک العلوم معروفه فی عصره علیه السّلام و سیّما للعرب العوام، و قد استلفت علیه السّلام نظر أبناء الاسلام إلی هذین العلمین باستفزاز العجب الّذی منشأه، کما ذکره - المنجد -:

انفعال النفس عن استعظام الأمر أو استظرافه.

ص:21

و هذه الحواس و الخصائص الإنسانیّه عظیمه و ظریفه جدّا إلی غیر النهایه و لکن لا یتوجّه إلی دقائقها أفکار اولئک الأعراب فی هذا العصر، و لا یستعدّون لدرک ما أودع فی هذه الحواسّ من دقائق الصنع و لطائف الخلقه الّتی ما زالت العلماء و البحاثه یتدارسونها و یبحثون عنها طیله القرون الماضیه و الحاضره و یعترفون بعدم الوصول إلی غورها.

فمسأله الابصار من مسائل الحکمه الطبیعه من عهد فلاسفه یونان، و توجّه العلماء إلیها إلی الان، و اکتشفوا الطبقات السبعه للعین و ما فیها من المواد و النسوج و الأورده و الجلود، و لکن یتحیّرون فی کیفیّه إدراک النّفس للصوره المنطبقه فی عدسه العین.

کما أنّ تأثّر عضلات اللّسان من إراده المتکلّم بسهوله و مران لا یتوجّه إلیه المتکلّم سرّ لم ینکشف للعلماء الباحثین.

و هکذا نقل أثر الارتجاجات القارعه علی الصماخ فی النّفس الانسانیّه أمر مجهول للعلماء الباحثین.

و هذا الثقب الخیشومی الذی وسیله لدخول الهواء دائما إلی الرّیه من عجائب صنع اللّه.

و قد استلفت علیّ علیه السّلام نظر مستمعیه إلی ظاهره هذه الحواسّ و الخواصّ و اختلاف مناحیها و آلاتها المودعه فیها، فالنظر بظاهره ینبعث من الشحم المودع فی العین، و التکلّم یخرج من اللسان و الشفتین، و السمع یقع من عظمی الصماخین کما أنّ التنفس یتحقّق من ثقب الأنف الذی هو داخل الخرم.

و من ناحیه اخری ینبّه الانسان علی ضعفه فی اصول حیاته لینزله من مرکب غروره و هناته، و یشیر إلی أنّ أعظم أرکان وجوده قائم علی امور خفیفه و مبان ضعیفه فمبدأ نظره الذی هو نور وجوده و ضیاء دیجوره الّذی لو سلب عنه اظلمت علیه الدّنیا و ما فیها، قطعه صغیره من الشحم الّذی لو عرض علی أحد لا یشتریه بفلس و کلامه الّذی هو قوام انسانیّته و مبدأ فخره علی سائر أبناء جلدته الحیوانیّه

ص:22

قائم علی قطعه صغیره من اللّحم الّذی لو بقی یوما لتعفّن و فسد، و یتنفّر عنه کلّ أحد.

و سمعه الّذی یربطه بکلّ العالم و ینشد له بما شاء و یترنّم قائم علی قطعه من العظم الفاقد للقیمه و البائد عند شروق الشمس و نفوذ البرد یوما بعد أمس.

و تنفّسه الذی به یحیی کلّ آن یخرج من خرم بلا بنیان.

الترجمه

در شگفت باشید از این بشر که بقطعۀ پیهی بینا است، و بپاره گوشتی سخنور و بتیکه استخوانی شنوا، و از سوراخ بینی دم بر آرد.

شگفت آرید بر انسان که از پیهی بود بینا سخن گوید بلحمی، بشنود با استخوانی نغمۀ دنیا

بر آرد دم زیک سوراخ مبهم بر سر بینی که گر بندد برآید جان شیرینش ز سر تا پا

الثامنه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(8) و قال علیه السّلام: إذا أقبلت الدّنیا علی أحد أعارته محاسن غیره، و إذا أدبرت عنه سلبته محاسن نفسه.

نظم نعمت خان عالی أحد أبطال الحکمه و الشعر من أهالی ایران فی الهند فی مثنویه قصّه فی معارضه الحظّ و العقل أیهما أنفع للإنسان، فقال الحظّ للعقل:

نجرّب ذلک نختار أسوء النّاس حالا فاقارنه و اؤیّده و تفارقه مرّه، و تقارنه و تؤیّده و افارقه مرّه اخری لیتبیّن الحقّ.

فوجدا یتیما عاریا بلا مال و لا مأوی یعمل لأحد الزارعین مشغول بحرس الأرض

ص:23

مع الثیران فقال الحظّ: أنا له الان فلا تقربه، فأقبل علیه و صادف محراسه ثقبه کنز مملوء من الجواهرات الکریمه فاستخرجها و لا یعقل ما یعمل معها، فألقی مقدارا منها فی معلف الثیران، و صنع منها قلائد و علّقها علی عنقها و أذنابها و قرونها، فشرعت تتلالا فی الصحراء کأنها کوکب درّی، و خرج ملک البلاد للصید و مرّ علی هذه الناحیه فاستجلبه بهاء هذه الجواهر و تلالؤها، فعکف عنانه نحوها فرأی الیتیم وراء الثیران و أعجب به حسنا و کیاسه و قال لأصحابه: ما رأیت غلاما أحسن و لا أکیس منه قط، فاحملوه مع هذه الجواهر إلی القصر الملوکی، فحملوه و صار الملک لا یفکّر إلاّ فیه فوقع فی روعه أنه لا ولد له یرث ملکه و یحفظه و إنما له بنت واحده فقال: ازوّجه بنتی و أجعله وارث ملکی فلا أجد ألیق منه، فزوّجه بنته و أقام الحفلات و المادب و صار یفتخر به عند الأباعد و الأقارب حتّی زفّ مع بنت الملک و نام معها فی فراشها.

فقال الحظّ للعقل: هذا عملی رفعت یتیما عاریا من وراء الثور إلی فراش بنت الملک و الان افارقه و اسلّمه إلیک بما لک من التدبیر و الازدهار.

فلمّا فارق حظّه و رجع الیه عقله ذهب النوم من رأسه و جعل یفکّر فی عاقبه أمره فقال لنفسه: أنت ما تعلم فلو سألک الملک بالبارحه عن أبیک و اسرتک ما تقول له، و لو علم بلؤم نسبک و حسبک لقتلک فی الساعه، فمن حکم العقل الهرب من هذا الضرر المهلک و دبّر العلاج فی الهرب عاریا فی ظلمه هذه اللیله، فخلع لباسه الملوکی و ألقی بنفسه من جدار القصر و راح یهرول فی البادیه هاربا، فتوجّه الحظّ إلی العقل و قال: هذا من عملک.

و قد سمع فی حدیث أنه علیه السّلام یدعو بهذا الدّعاء:

اللّهمّ ارزقنی حظّا یخدمنی به ذوو العقول، و لا ترزقنی عقلا أخدم به ذوی الحظوظ.

الترجمه

چون دنیا بکسی رو آرد خوبیهای دیگران را بوی بخشد، و چون بکسی پشت دهد زیباییهای او را بغارت برد.

چون دنیا رو کند با کس دهد خوبیش از هر کس چه برگردد برد زیبائی و سازد ورا چون خس

ص:24

التاسعه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(9) و قال علیه السّلام: خالطوا النّاس مخالطه إن متّم معها بکوا علیکم، و إن عشتم حنّوا إلیکم.

اللغه

(خالطه) مخالطه و خلاطا: عاشره (حنّ) حنینا إلیه: اشتاق - المنجد.

المعنی

هذا بیان جامع لأدب المعاشره و الخلطه مع الناس، و المقصود أن تکون المخالطه ودّیّه و علی قصد الاعانه للناس و جلب قلوبهم و التفانی فی مصالحهم بحیث یحسّوا من فقده فقد محبّ و معین فیبکوا من فقده و فراقه، و إذا کان حیّا یشتاقون إلی لقائه.

الترجمه

با مردم چنان دوستانه معاشرت کنید که اگر مردید بر شما بگریند، و اگر زنده باشید بملاقاتتان مشتاق باشند

بمردم درآمیز با مهر و یاریکه بر مرده ات گریه آرند و زاری

و گر زنده مانی چه پروانه گردتبرآیند و سوزند از شرمساری

العاشره من حکمه علیه السّلام

اشاره

(10) و قال علیه السّلام: إذا قدرت علی عدوّک فاجعل العفو عنه شکرا للقدره علیه.

ص:25

اللغه

(قدر) قدرا... علی الشیء: قوی علیه (العداوه) الخصومه و المباعده و العدوّ جمع الأعداء.

المعنی

القدره من أفضل النعم و أمجد الکرم الّذی منّ اللّه به علی الکائنات، فالقدره هی النشاط و الحرکه التی بها یستکمل کلّ موجود سیره و یصعد علی درجات الکمال، و بها تتصوّر الماده علی أنواع شتّی الکائنات، فالقدره حرکه فی ذاتها و دفاع عن مضاداتها و کلّ عائق عن الحرکه عدوّ لدود لا بدّ من دفعه و المضیّ فی سبیل الرقی و الکمال.

و أفضل الدفاع عن العدوّ تسخیره و تحویله إلی رفیق مساعد کما یشاهد فی استکمال القوی الحیویّه فانها تعمل فی مضاداتها و تجعل منها آلاتها و معدّاتها فاذا ظهر تجاه الانسان عدوّ یضادّه و یعانده و أنعم اللّه علی عبده بالقدره علی عدوّه فلیحذر سلّ سیف الانتقام، بل یعفو عنه شکرا علی هذه النعمه، و یجعله بمنّه من أصدقائه و معاونیه، فالشکر من موجبات مزید النعم و وفور الکرم، و العفو عن المسیء یوجب ذلک بتحوّل العدوّ صدیقا، و السّاخط محبّا رفیقا.

و سیر الأنبیاء و الأکابر ملیء بالعفو عند القدره کیف؟ و العفو من صفات اللّه تعالی أقدر القادرین، و القاهر فوق المذنبین کلّ حین.

و نقل فی السیر انه لما دخل کورش الأکبر معبد بابل کمن له ارتب علی شجره فی طریقه لیرمیه بسهم قاتل، و لما رمی بسهمه کبا فرس کورش و هبط إلی الأرض فأخطأ السهم فأخذ ارتب و مثّل بین یدی کورش و لا یظنّ أحد أنه ینجو من القتل و لا طمع هو فیه، و لکن کورش عفا عنه فصار من أخلص أصدقائه و أوفی خدمه و جنده، و حضر معه کافه المعارک حتی إذا اصیب کورش بجرح و مات قتل ارتب نفسه فوق جنازته، و لم یحبّ الحیاه دونه بعده، و هذا من أغرب آثار العفو عن العدوّ المذنب بعد القدره علیه.

ص:26

الترجمه

چون دشمنت در چنبر افتد، با گذشت از او شکر این نعمت أدا کن.

چه قدرت بدشمن تو را داده شد به بخشش تو را شکرش آماده شد

الحادیه عشره من حکمه علیه السّلام

اشاره

(11) و قال علیه السّلام: أعجز النّاس من عجز عن اکتساب الاخوان، و أعجز منه من ضیّع من ظفر به منهم.

اللغه

(الاخوان)جمع الأخ قال فی «المنجد»: الأخ و الأخّ و الأخو و الأخو...

من جمعک و إیّاه صلب أو بطن-إلی أن قال: و یقال: هؤلاء اخوه فلان، الصاحب و الصدیق و قیل: الأخوان جمع أخ من الصداقه یقال: هؤلاء اخوان الصفا، یستعار لکلّ مشارک لغیره فی القبیله أو فی الدّنیا أو فی الصنعه أو فی معامله أو فی غیر ذلک من المناسبات.

أقول: و ألیق المناسبات فی لسان القرآن و الأخبار المشارکه فی الاسلام کما قال عزّ من قائل: «103 - آل عمران - «وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً ».

الاعراب

أعجز مضافا مبتدأ، و جمله من عجز - إلخ - موصوله خبره، و الرابط العموم المستفاد من الموصول.

المعنی

یشیر الحدیث إلی أنّ الانسان کما یتوجّه إلی المال و یصرف عمره فی تحصیله فلا بدّ من توجّهه إلی أمر آخر و هو صرف الوقت فی تحصیل الأخوان و الأصدقاء و کما أنّ الوصول إلی الأموال عاده لا یکون علی وجه الصدفه و الاختیار و لا یعتمد

ص:27

الناس فی تحصیل المال علیها، کذلک الأصدقاء و الأخوان لا یجتمعون حول الانسان علی وجه التصادف، فلا بدّ من صرف الهمّه و بذل الثروه فی تحصیلهم فانه أهون من تحصیل الأموال، حیث إنّ حسن المعاشره و بذل المعاونه مما یکتسب به الأصدقاء و لا مؤنه فیه، و ربما یحصل الصدیق بمسابقه السلام و التحیه و بالزیاره و العیاده و سائر الروابط الحسنه الاجتماعیّه المعموله بین الناس، فمن ترک کلّ ذلک فی سبیل تحصیل الأصدقاء و الأخوان فهو من أعجز النّاس، و کما أنّ المال بعد تحصیله محتاج إلی الحفظ و التنمیه حتی یبقی، کذلک الصداقه و الاخوه تحتاج إلی التودّد و حفظ الروابط حتی تبقی، فمن اکتسب صدیقا ثمّ ترکه و ضیّعه کان أعجز من الأعجز.

الترجمه

ناتوانتر مردم آنکه برادران بدست نیارد، و ناتوانتر از وی آنکه برادران را از خود براند.

ناتوانتر ز جملۀ مردم آنکه تحصیل دوست نتواند

ناتوانتر از او کسی که ز دوست رشتۀ دوستی ببرّاند

الثانیه عشره من حکمه علیه السّلام

اشاره

(12) و قال علیه السّلام: إذا وصلت إلیکم أطراف النّعم فلا تنفّروا أقصاها بقلّه الشّکر.

اللغه

(الأطراف) جمع طریف و هو المکتسب من المال حدیثا کما فی - المنجد - أو جمع طرف و هو الشیء و منتهی کلّ شیء کما فی - المنجد - و الأوّل أنسب بالمقام.

(النّعمه) جمع نعم و أنعم الحاله الّتی یستلذّها الانسان، و فلان واسع النعمه أی کثیر المال - المنجد -.

ص:28

(نفر) ینفر نفورا الدّابه: جزعت و تباعدت، و نفر ینفر الظّبی: شرد و أبعد - المنجد -.

المعنی

نال المسلمون فی عصره نعما لم یسبقوها و لم یکونوا یطمعوا فیها من السیاده و العزّه و الأموال الکثیره الّتی مادّتها غنائم الجهاد السریع الناجح و الفتوحات الواسعه التی ارسلت إلی المدینه سیلا من طرائف الغنائم من ناحیه الفارس و الرّوم و قلّما یصل البائس و الفقیر إلی نعمه وافره إلاّ بطر و طغی، و البطر و الطغیان کفران النعمه، و قد شاهد علیه السّلام کیف أثّر هذه الوضعیه فی روحیه المسلمین و شرعت تفسدهم و تغررهم حتی کبار الصحابه أمثال طلحه و زبیر و عمرو بن العاص، فخاف علیهم عواقب هذه الغره و الطغیان الموجب للکفران و زوال النعم، فقد کان علیه السّلام یتوقّع للإسلام نفوذا عاما یشمل البشریّه بأجمعها و یجعلها تخضع لحکومه واحده عادله ملؤها الأخلاق الفاضله و التوحید و العدل و السلام و الاسلام، و هی النعمه القصوی الّتی ینظر إلیها بعینه النافذه، و حذر المسلمون من تنفیرها، و لکن هیهات هیهات و یا أسفا أسفا من هذه الخلافات الّتی نفرت هذه النعم و أبعدتها إلی ظهور الحجّه عجّل اللّه فرجه.

الترجمه

چون نعمتهای نورستان در رسند، کم سپاسی نکنید تا دنبالهایشان برمند.

سر نعمت چه در آید زدرت می رسد از پس آن بیشترت

ناسپاسی مکن رم ندهش بر رک خویش مزن نیشترت

الثالثه عشره من حکمه علیه السّلام

اشاره

(13) و قال علیه السّلام: من ضیّعه الأقرب أتیح له الأبعد.

ص:29

اللغه

(ضیّع) الشیء: أهمله أهلکه فقده، (تاح) توحا له الشیء: تهیّأ - المنجد -.

الاعراب

اتیح مبنیّ للمفعول من أتاح یتیح، و الأبعد نائب الفاعل مرفوع.

المعنی

کلّ موجود له أثر و یترتّب علیه غرض فی نظام التکوین، فالموجودات کلّها کلمات اللّه و لیس فی کلماته کلمه مهمله من الذره إلی الدّره، و کلّ فرد من أفراد الانسان عضو فی عالم الکون و جزء مؤثّر فی الاجتماع البشری أیّا من کان من عامل و زارع و تاجر و عالم و وصیّ و نبیّ، فنظام الخلقه یقتضی ظهور ماله من الأثر بماله من الاستعداد و الثمر، و ینبغی أن یثمر کلّ موجود فی محیط وجوده و کلّ إنسان فی عشیرته و أقربائه، و لکن یشترط أن یکون المحیط مستقبلا لذلک و الأقرباء مستعدّون للاستفاده من هذا الفرد، فان رفضوه و طردوه یهیّأ له مناخا یثمر فیه و یؤثّر أثره.

و فی هذه الجمله إشاره و عتاب إلی قریش فی مکّه حین ضیّعوا النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و طردوه و لم یستفیدوا من مقام نبوّته و لم ینصروه فی بثّ دعوته، فاتیح له من قبائل أوس و الخزرج الأبعداء أن ینصروه و یأزروه حتی بثّ دعوته و استکمل رسالته.

و إلی قریش و أتباعهم فی المدینه حیث رفضوا ولایته و إمامته بعد وفاه النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و ترکوه فاتیح له أنصار من الموالی و سائر العرب حتی بثّ دعوته و أظهر إمامته فی الجمل و صفّین، و بثّ تعالیمه العالیه فی الکوفه بین أظهر سائر الملل.

الترجمه

هر که را نزدیکانش بدور اندازند، بیگانگانش سر رسند و بنوازند.

هر که خویشان را ز دست دهند بر سر دست، دیگران ببرند

ص:30

الرابعه عشره من حکمه علیه السّلام

اشاره

(14) و قال علیه السّلام: ما کل مفتون یعاتب.

اللغه

(فتن) یفتن فتنه و مفتونا فلانا: أضلّه، و فتنا فلانا عن رأیه: صدّه، فتن فی دینه: مال عنه - المنجد. (عاتب) عتابا و معاتبه علی کذا: لامه - المنجد.

المعنی

قال فی الشرح: هذه الکلمه قالها علیّ علیه السّلام لسعد بن أبی وقّاص و محمّد بن مسلمه و عبد اللّه بن عمر لما امتنعوا من الخروج معه لحرب أصحاب الجمل - إلخ.

أقول: المفتون فی لسان القرآن و مصطلح هذا الزمان هو الّذی مال عن عقیدته و رجع إلی الضلاله و الکفر بعد إیمانه و إسلامه و یقال له: المرتدّ الملّی و حکمه أن یعاتب و یستتاب، فان تاب قبل توبته، و العتاب و الملامه یوجّه إلی من یحتمل أن یؤثّر فیه العتاب و یرجع عن غیّه، و لکن أمثال هؤلاء الأکابر الّذین رجعوا عن ولایته و فتنوا عن نصرته ممن لا یؤثّر فیهم عتاب و لا خطاب، فهو علیه السّلام آیس منهم، و جعلهم ممن ختم اللّه علی سمعه و بصره.

الترجمه

هر گمراهی را، سرزنش براه نیاورد.

الخامسه عشره من حکمه علیه السّلام

اشاره

(15) و قال علیه السّلام: تذلّ الامور للمقادیر حتّی یکون الحتف فی التّدبیر.

ص:31

اللغه

(ذلّ) ذلاّ و ذلاّ البعیر: سهل انقیاده (المقدار) جمع مقادیر (الحتف) جمع حتوف: الموت - المنجد.

المعنی

الانسان مختار فی أعماله و أفعاله، فصار مکلّفا یثاب و یعاقب، و موظفا یستحسن و یعاتب، و لکن أحاط به امور کثیره لا یقدر علی تغییرها و لا یتمکن من تغییر مسیرها، و هو مع ذلک لا یحیط علما و خبرا بما یترتّب علی أعماله من نتائج و لا یتیسّر له تدبیر کلّ الحوائج، فربما یهرب من عدوّ و یقع فی الحباله، و ربما یتداوی بدواء فیزیده داء، فهو بماله من القدره و المنعه کالعوبه فی ید المقادیر و کباحث حتفه بظلفه و إن کان حاذقا فی التدبیر.

الترجمه

بشر در برابر قضا و قدر چنان منقاد است، که تدبیر خود انسان باعث مرگ او می شود.

قضا و قدر بر امورند حاکم که تدبیر با مرگ گردد ملازم

السادسه عشره من حکمه علیه السّلام

اشاره

(16) و سئل علیه السّلام - عن قول الرّسول صلّی اللّه علیه و آله: غیّروا الشّیب و لا تشبّهوا بالیهود - فقال علیه السّلام: إنّما قال صلّی اللّه علیه و آله ذلک و الدّین قلّ، فأمّا الان و قد اتّسع نطاقه، و ضرب بجرانه، فامرؤ و ما اختار.

اللغه

(الشیب) بیاض الشعر، (القلّ) و القلّه مثل الذّل و الذلّه - صحاح.

ص:32

(النطاق) شقّه تلبسها المرأه و تشدّ وسطها ثمّ ترسل الأعلی علی الأسفل إلی الرکبه و الأسفل ینجرّ إلی الأرض و (جران) البعیر مقدم عنقه من مذبحه إلی منحره - صحاح.

الاعراب

الشیب مفعول، و لا تشبّهوا أمر من التشبّه من باب التفعّل، و الدین قلّ جمله مبتداء و خبر فی محلّ الحال، و الان ظرف متعلّق باختار، و جمله و قد اتّسع نطاقه، فی محلّ الحال من الدین، امرؤ، مبتداء نکره لعمومه أی کلّ امرء و لفظه ما، موصوله اختار جمله الصّله و العائد محذوف و هی عطف علی امرء، و الخبر محذوف و هو مقرونان أو ما یرادفه کقولهم: کلّ امرء و ضیعته.

المعنی

أمره صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بتغییر الشیب بالسّواد أو الحناء، ظاهره الوجوب لحکمه ذکره علیه السّلام فقوله: فامرؤ و ما اختار، إعلام لنسخه فانه قد ینسخ السّنه کما ینسخ القرآن، و الظاهر أنه علی وجه الاستحباب فقوله: فامرء و ما اختار، ترخیص لترکه فانّ الاستحباب مرکب من الأمر و ترخیص الترک و لا ینافی بقاء الحکم الاستحبابی زوال الحکمه التشریعیّه کما فی وجوب أو استحباب غسل الجمعه المشرّعه لازاله عفونه الابط من الأعراب، و یشمل البریئون منها، فقول ابن میثم فی الشرح: إنّه علیه السّلام جعله من المباح، مورد تأمّل فانّ الأخبار الوارده فی فضل الخضاب و استحبابه مطلقا غیر قابله للردّ و الانکار.

الترجمه

از آن حضرت مقصود از قول رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را پرسیدند که فرموده «سپیدی موی پیری را بگردانید و خود را مانند یهود نسازید» فرمود: پیغمبر این دستور را فرمود در حالی که مسلمانان اندک و انگشت شمار بودند ولی اکنون که دائرۀ اسلام وسعت یافته و دین پابرجا شده است هر کسی اختیار خود را دارد.

ص:33

السابعه عشره من حکمه علیه السّلام

اشاره

(17) و قال علیه السّلام فی الّذین اعتزلوا القتال معه: خذلوا الحقّ و لم ینصروا الباطل.

اللغه

(خذله) خذلانا إذا ترک عونه و نصرته قال الاصمعی: إذا تخلّف الظّبی عن القطیع قیل: خذل - صحاح.

الاعراب

جمله، و لم ینصروا الباطل، فی محلّ الحال من فاعل خذلوا.

المعنی

فی الشرح المعتزلی قد سبق ذکر هؤلاء فیما تقدّم، و هم: عبد اللّه بن عمر ابن الخطاب، و سعد بن أبی وقّاص، و سعید بن زید بن عمرو بن نفیل، و اسامه بن زید، و محمّد بن مسلمه، و أنس بن مالک، و جماعه غیرهم، و نقل عن شیخه أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام لما دعاهم إلی القتال معه و اعتذروا بما اعتذروا قال لهم:

أ تنکرون هذه البیعه؟ قالوا: لا لکنّا لا نقاتل، فقال: إذا بایعتم فقد قاتلتم قال:

فسلموا بذلک من الذمّ لأنّ إمامهم رضی عنهم انتهی.

و غرّ بذلک ابن میثم فقال: و یشبه أن یکون هذا إشاره إلی توسّط درجتهم فی الضّلال، و یجری مجری العذر لهم - إلخ.

أقول: هذه الجمله أبلغ تعبیر فی تعییرهم و تقبیحهم و حطّ درجتهم و مرجعها إلی أنّ هؤلاء ممّن لا مبدأ لهم فی الحیاه و لم یوفّقوا لاتّخاذ عقیده یجاهدون لها، فانّ الحیاه المعنویّه للانسان - عقیده و جهاد - فمن لا عقیده له بحقّ أو باطل کان مهملا و ملحقا بالکائنات غیر ذات الشعور، فمن اعتقد و جاهد دونه و إن کان خطأ أفضل ممّن لا عقیده له أصلا.

ص:34

فظهور الفتن و نشوب الحروب بین المسلمین ناش عن اعتزال هؤلاء الخاذلین، حیث إنهم لو نصروا علیّا علیه السّلام یغلب علی الباطل فیدمغه و لا یتجرّء أمثال معاویه علی القیام فی وجهه و الایذان بحربه، و لو نصروا الباطل ربما صار عذرا لعلیّ علیه السّلام فتخلّی عن تصدّی الزعامه الّتی أکرهوه علیها کما فی أیّام أبی بکر و عمر، فانه لم یتصدّ للزعامه إلاّ بعد ضغط شدید من العامّه.

فاعتزال هؤلاء منقصه روحیه و فقدان عقیده و إیمان معنویّه لا عیب فوقه و سبب لبروز الحرب و نشوب القتال بین فئتی الحقّ و الباطل، فاعتقد أنّ تحت هذه الجمله لهیبا حرّاقا فی قلبه اللطیف الربانی وجّهه علی هولاء بهذه الجمله الموجزه.

الترجمه

در بارۀ آنان که از جهاد با وی کناره گرفتند فرمود: حق را واگزاردند و بباطل هم یاری ندادند.

نه دنبال حقّ و، نه جویای باطل تو انسان نه ای، پیکری هستی از گل

الثامنه عشره من حکمه علیه السّلام

اشاره

(18) و قال علیه السّلام: من جری فی عنان أمله، عثر بأجله.

اللغه

(الأمل) الرّجاء، أمل یأمل أملا و أمّل تأمیلا: رجاه - المنجد.

المعنی

فسّر اللّغویّون الأمل بالرّجاء، و لکن الأخبار مملوءه بذمّ الأمل و مدح الرّجاء، فیظهر أنه بینهما فرق بیّن من ناحیه الأخلاق، و قد ذمّ علیه السّلام فی هذه الجمله الأمل مطلقا و لم یقیّده بطول الأمل کما فی بعض الأخبار، فالأمل توقّع ما لا ینبغی و لم یحسن مابه و لم یتهیّأ أسبابه، بخلاف الرّجاء فانه توقّع ما ینبغی

ص:35

و یتیسّر،و شبّه علیه السّلام الأمل بفرس شموس لا بدّ من ضبط عنانه و صدّه عن الجری إلی حیث یشاء، فمن ألقی عنانه و أرسله و جری معه فحاله کحال من رکب فرسا شموسا فأرسل عنانه یرکض حیث شاء، فلم یلبث أن یعثر أو یقع فی بئر و یهلک راکبه.

الترجمه

هر که با آرزو همعنان رود، بمرگ و نابودی رسد.

هر که با آرزو رود سرکش مرگ گویدش ای فلان درکش

التاسعه عشره من حکمه علیه السّلام

اشاره

(19) و قال علیه السّلام: أقیلوا ذوی المروءات عثراتهم، فما یعثر منهم عاثر إلاّ و ید اللّه بیده [یده بید اللّه] یرفعه.

اللغه

(أقلته) البیع اقاله و هو فسخه - صحاح - أقال إقاله اللّه عثرتک: أنهضک من سقوطک، و منه الاقاله فی البیع - المنجد.

(المروءه) کمال الرّجولیه - المنجد - (العثره) جمع عثرات:

السقطه - المنجد.

الاعراب

عثراتهم مفعول ثان لأقیلوا، عاثر فاعل یعثر و تنکیره لافاده العموم و ید اللّه بیده، جمله مبتداء و خبر یفسّره قوله: یرفعه.

المعنی

أصحاب المروءه محبوبون عند اللّه و النّاس لأنّ المروءه خلق حسن و سماح و عفّه و خدمه و إعانه للنّاس.

قیل للأحنف: ما المروءه؟ قال: العفّه و الحرفه، تعفّ عما حرّم اللّه و تحترف

ص:36

فیما أحلّ اللّه، و فی حدیث عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إن کان لک خلق فلک مروءه.

الترجمه

از لغزش مردان بزرگ در گذرید، هر کدام بلغزند خدا دست در دست آنانرا بر فرازد.

چشم از لغزش مردان تو بپوشان که خدا دست بر دست بر آرد همه را تا به سها

العشرون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(20) و قال علیه السّلام: قرنت الهیبه بالخیبه، و الحیاء بالحرمان و الفرصه تمرّ مرّ السّحاب، فانتهزا فرص الخیر.

اللغه

(الهیبه) المخافه، ضدّ الانس خاب خیبه: لم یظفر بما طلب (الحیاء) الحشمه، انقباض النفس ترکه خوفا من اللّوم - المنجد.

الاعراب

الهیبه نائب مناب الفاعل، و بالخیبه ظرف متعلق بقرنت، و الفرصه مبتداء و جمله تمرّ خبرها، مرّ السحاب مفعول مطلق للنوع.

المعنی

الهیبه و الحیاء صفتان عامتان ممدوحتان فی محلّهما و من أهلهما و مذمومتان فی غیر موقعهما، و کلامه علیه السّلام هذا بیان للمذموم منهما، و ذلک أنّه فی الغالب تتولّد الهیبه من العجب فکثیر من النّاس یهابون دخول امور تعدّ من وظائفهم و توجب اکتساب المنافع لهم بسبب العجب فلم تقض حوائجهم و لا یصلون إلی ماربهم و لو کانت حقّا، کما أنّ الحیاء فی الشباب ناش عن نوع من الخمول و الانکماش یحول دونهم و دون فوائدهم و حقوقهم و ربما أداء ما یجب علیهم من امور الدّین و السئوال عن واجباتهم، و کلتا الصفتین موجبتان لفوت الفرص الّتی

ص:37

ربما لا یمکن تدارکها، فنبّه علیه السّلام إلی معالجتهما و حفظ الفرص الّتی لو فاتت لا یمکن تدارکها بسهوله و ربما یتعذّر.

الترجمه

هیبت قرین نومیدی و خیبت است، و حیاء توأم با حرمان و بی نصیبی، فرصت بشتاب أبر از دست می رود پس فرصتهای خوب را مغتنم شمارید.

هیبتت نومیدی آرد، شرم زاید بی نصیبی فرصت از دستت رود چون أبر، فرصت را بپا

الواحده و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(21) و قال علیه السّلام: لنا حقّ فإن أعطیناه، و إلاّ رکبنا أعجاز الابل و إن طال السّری. قال الرّضیّ رحمه اللّه:

و هذا القول من لطیف الکلام و فصیحه، و معناه أنّا إن لم نعط حقّنا کنّا أذلاّء، و ذلک أنّ الرّدیف یرکب عجز البعیر کالعبد و الاسیر و من یجری مجراهما.

اللغه

(العجز) جمع أعجاز مؤخّر الشیء أو الجسم یقال: رکب أعجاز الابل أی رکب الذّل و المشقه (السّری) سیر اللّیل - المنجد.

الاعراب

لنا جار و مجرور متعلّق بفعل مقدّر خبر مقدّم لقول حق و هو مبتدأ نکره جوّزه تقدیم الخبر ظرفا، و إلاّ ترکیبیّه أی إن لا نعطاه شرط حذف منه فعله، و جمله رکبنا - إلخ - جزاؤه.

المعنی

قال فی الشرح: هذا الفصل قد ذکره أبی عبید الهروی فی الجمع بین الغریبین

ص:38

و صورته: أنّ لنا حقّا إن نعطاه نأخذه، و إن نمنعه نرکب أعجاز الابل و إن طال السّری - الی أن قال: و هذا الکلام تزعم الامامیّه أنه قاله یوم السّقیفه أو فی تلک الأیّام و یذهب أصحابنا إلی أنه قاله یوم الشوری بعد وفاه عمر و اجتماع الجماعه لاختیار واحد من الستّه، و أکثر أرباب السیر ینقلونه علی هذا الوجه.

أقول: شأن ورود هذه الجمله کما ذکره یدلّ علی أنّ مراده علیه السّلام من هذه الجمله هو تحمّل المشقّه و الصّبر الطائل إلی أوان ظهور الدوله الحقّه و الحکومه الاسلامیّه المحقّه، و فیها إشاره و بشاره إلی ظهور الحجّه عجّل اللّه فرجه، و فی جمله (و إن طال السّری) إشاره إلی أنّ دوران حکومه حکّام الجور مظلم، و العالم فی أیام سلطتهم کاللیل لا یهتدی فیها عموم البشر و لا یتنوّر البصائر بنور الحقّ و العداله.

الترجمه

برای ما - خاندان پیغمبر - حقّی است «حق است» اگر بما بدهندش چه بسیار خوب است، و اگر نه، باید سختی بکشیم و صبر کنیم و بدنبال آن برویم تا آنرا بدست آریم اگر چه این شبروی بدرازا کشد.

حقی است برای ما بر امّت گر ز آنکه ادا شود برأفت

ور آنکه دریغ آید از آن رنجی است برای ما فراوان

سختی بکشیم بردباریم تا حق ز عدو بدست آریم

الثانیه و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(22) و قال علیه السّلام: من أبطأ به عمله، لم یسرع به نسبه.

اللغه

و (أبطأ) ضدّ أسرع (النسب) مصدر جمع أنساب: القرابه - المنجد.

الاعراب

الباء فی به للتعدیه مثل ذهب به، لأنّ أبطأ بنفسه لا یتعدّی.

ص:39

المعنی

الانسان کمسافر رحل من عالم الطبیعه إلی عالم القدس و الحقیقه، و من أسفل درکات الخسیسه الحیوانیه إلی أعلی درجات الکمالات النفسانیه، و مرکبه فی هذا السیر العلوی و المعراج الرّوحی لیس إلاّ عمله، سواء کان عملا نفسانیا کتحصیل المعارف الحقه المعروفه بالحکمه العلمیه، أو تحصیل ملکات أخلاقیه فاضله و هی المعروفه بالحکمه العملیه، و یعبّر عنهما بجناحی العلم و العمل، فان قصر الانسان فی هذین النوعین من العمل فقد أبطأ فی سیره إلی الکمال و وقف فی طریقه حتّی یرجع قهقری إلی درکات الحیوانیه و یسقط فی أسفل ظلمات الطبیعه و لا یعاونه فی هذا السیر العلوی الحسب و المال، و لا النسب و الجمال.

الترجمه

هر که کردارش او را از رفتار باز دارد، نسبش بشتاب واندارد.

هر که در کار و عمل، کند بود نسبش تند و شتابان نبرد

الثالثه و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(23) و قال علیه السّلام: من کفّارات الذّنوب العظام، إغاثه الملهوف و التّنفیس عن المکروب.

اللغه

(الکفاره) مؤنث الکفّار: ما یکفر به أی یغطّی به الاثم، ما کفّر به من صدقه أو صوم أو غیرهما (الملهوف) الحزین ذهب له مال أو فجع بحمیم المظلوم ینادی و یستغیث (نفّس) عنه الکربه: لطفها و فرّجها - المنجد -

الاعراب

من کفارات الذّنوب - إلخ - جار و مجرور متعلّق بفعل مقدّر، و الجمله خبر مقدّم، و إغاثه الملهوف مبتداء مؤخّر.

ص:40

المعنی

هذه الحکمه تدلّ علی أنّ الذنوب قابله للتکفیر و التدارک و إن کانت کبارا و عظاما، فاذا ارتکب الانسان ذنبا لا یتعلّق بحقّ النّاس ثمّ عمل خیرا کمن یغیث ملهوفا أو یفرّج عن مکروب، یزول ذنبه و یغفر له.

الترجمه

یکی از کفارات گناهان بزرگ، دادرسی از بیچاره، و کارگشائی از گرفتار بلا است.

کفارۀ گناه بزرگ تو، می شود گر درد مستمند و حزین را دوا کنی

الرابعه و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(24) و قال علیه السّلام: یا ابن آدم إذا رأیت ربّک سبحانه یتابع علیک نعمه و أنت تعصیه، فاحذره.

اللغه

(آدم) أبو البشر و أصله بهمزتین لأنه افعل إلاّ أنّهم لیّنوا الثانیه، و إذا احتجت إلی تحریکها جعلتها واوا و قلت: أوادم فی الجمع (التتابع) الولاء - صحاح.

الاعراب

یا ابن آدم، منادی مضاف، و لفظه آدم غیر منصرف: سبحانه مصدر منصوب بفعل مقدّر وجوبا، ای سبّحته سبحانه.

المعنی

یتوقّع الانسان تعجیل عقوبه العصیان و قطع نعمه اللّه عنه، فاذا تأخّر ذلک اجترء و غرّ، و ربما جحد و کفر، و قد حکی اللّه ذلک عن أهل النفاق فی «8 - سوره المجادله» «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْوی ثُمَّ یَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ »

ص:41

«وَ مَعْصِیَهِ الرَّسُولِ وَ إِذا جاؤُکَ حَیَّوْکَ بِما لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لا یُعَذِّبُنَا اللّهُ بِما نَقُولُ ».

و هو غافل من أنّ أشدّ عقوبه علی العاصی المجتریء الاستدراج، و هو أنه یعصی اللّه فیزید فی نعمه لیزداد طغیانا و اثما، و هو علیه السّلام فی هذا الکلام حذّر الانسان من هذه الورطه و الهلکه، و قال: أیها العاصی لا یغرّک تتابع النعم فاحذر من اللّه أن یکون ذلک مزیدا فی هلاکک.

الترجمه

ای آدمیزاده چون دیدی پروردگارت سبحانه نعمت پیاپی دهد و تو گناه پیاپی کنی، باید از خدا در حذر باشی.

چه اندر گناهی و نعمت پیاپی ز حق بر تو وارد شود کن حذر

خداوند از بهر إتمام حجّت بعاصی دهد نعمت بیشتر

الخامسه و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(25) و قال علیه السّلام: ما أضمر أحد شیئا إلاّ ظهر فی فلتات لسانه و صفحات وجهه.

اللغه

(الفلته) الأمر یقع من غیر تروّ، حدث الأمر فلته أی فجأه من غیر تدبّر (الصفحه) من الشیء جمع صفحات: جانبه و وجهه - المنجد -.

الاعراب

إلاّ ظهر فی فلتات لسانه، فی حکم الاستثناء المنقطع.

المعنی

القلب محفظه للحقائق و مخزن للأسرار، و لکلّ شیء ثقل بحسبه یبحث عنه العلم الطبیعی، و من مهمّات هذا العلم العمیق الدقیق تشخیص الأوزان الخاصّه

ص:42

بکلّ جسم أو غاز، و ینظمّون لها فهارس مفصّله تبین دستورا لکلّ منها و للأسرار و الحقائق ثقل یقع عبئها علی القلوب، و کلّما کان السرّ أستر کان علی القلب أثقل، فیضیق و یضغط حتّی یختلّ روحیّه الانسان و یعرض له الاختلال و من أهمّ مسائل علم النّفس الحدیث معالجه المبتلی به، و أحد طرقه المفیده جلب اطمینان المبتلی بحیث یطمئنّ أن یحدث بکلّ ما أضمر فی قلبه من سرّه، و لعلّ الأمر بالاعتراف علی الخطایا و المعاصی فی حال المناجاه مع اللّه و فی أماکن مقدّسه کما عند الکعبه أو عرفات نوع من هذه المعالجه لضائقی القلوب بما أسرّوا فیها من سیّئات یهتمّوا علی سترها عن کلّ أحد، و إذا ضاق القلب بالسرّ یترشّح من اللّسان و إن کرهه الانسان، و هو الّذی عبّر عنه بالفلته، کما أنه یظهر علی صفحه الوجه الوجدان الباطنی الّذی هو أثر الأسرار الکامنه فی القلب.

الترجمه

هیچکس رازی در درون نگیرد، جز آنکه از زبانش بر آورد، و از رخساره اش هویدا گردد.

راز درون هر چه بود گاه گاه تیغ زبانش بدر آرد ز چاه

صفحه رخساره چه یک آینه فاش کند راز دل از دود آه

السادسه و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(26) و قال علیه السّلام: امش بدائک ما مشی بک.

اللغه

(الدّاء) جمع أدواء: المرض و العلّه - المنجد -.

الاعراب

الباء فی بدائک، للتعدیه، و لفظه ما، اسمیّه زمانیّه.

ص:43

المعنی

یشیر علیه السّلام فی هذه الجمله إلی الحذر من التّعجیل بمراجعه الطبیب عند ظهور الدّاء، لأنّ المراجعه إلی الأطبّاء بنفسه مرض و علّه خصوصا فی تلک العصور و فی تلک البیئه الّتی کانت صنعه الطبّ ابتدائیه جدّا، و الأطباء الحذّاق، قلیلون و المریض عندهم کاله اختبار یجرّونه من دواء إلی دواء و من معالجه إلی أخری حتّی یبرأ بمصادفه دواء ناجع أو بکشف مرضه عن إصابه دواء مبرء، و ربما یموت و یهلک طیله اختبار الطبیب و ما له من نصیب، علی أنّ لبعض الأمراض دوره و ثوره فی جسم الانسان تزول بالمزاوله و المماشاه معه، و لعلّ کثیرا من نتائج المعالجات و خصوصا فی العصور القدیمه الّتی کانت صنعه الطبّ علی أساس التجربه و الاستعلام من آثار المرض کأحوال النبض و ألوان القاروره، یرجع إلی ذلک، و کان أثر معالجه الطبیب تقویه نفس المریض و إمراره علی هذه الدوره و الثوره برفق و هناء.

الترجمه

تا دردت با تو بسازد و از پایت نیندازد، با او بساز.

تا که دردت ز پا نیندازد تو بهمراه او بساز و برو

السابعه و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(27) و قال علیه السّلام: أفضل الزّهد إخفاء الزّهد.

اللغه

(زهد) و زهد و زهد زهدا و زهاده فی الشیء و عنه: رغب عنه و ترکه و منه الزهد فی الدنیا أی تخلّی عنها للعباده فهو زاهد - المنجد -.

المعنی

لکلّ شیء آفه و آفه العبودیه الرّیاء، و سمّی شرکا خفیّا لأنّه قلّما یخلو عنه الانسان، و الرّیاء التّظاهر بعمل شرعی جلبا لقلوب النّاس، و یدخل

ص:44

فی کلّ عباده ظاهره و خصوصا الزّهد و التظاهر بترک الدّنیا و لذّاتها، فطال ما اتّخذه المراءون أکبر وسیله للنفوذ فی قلوب الناس و استمالتهم، و هو وسیله سهله لا تحتاج إلی ریاضه علمیّه و لا عملیّه فقال علیه السّلام: أفضل الزّهد ترک التظاهر به عند النّاس.

الترجمه

بهترین اقسام زهد، نهان داشتن زهد است.

گر زهد نهان کنی ز مردم داری تو بزاهدان تقدّم

الثامنه و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(28) و قال علیه السّلام: إذا کنت فی إدبار و الموت فی إقبال، فما أسرع الملتقا.

اللغه

(الادبار) نقیض الاقبال - صحاح.

الاعراب

فی إدبار، جار و مجرور متعلّق بمقدّر، و الجمله خبر کنت، و الإدبار و الاقبال اعتبرا ظرف لزمان الماضی و الاستقبال.

المعنی

قد أشار علیه السّلام فی هذا الموجز من الکلام إلی سرعه مضیّ العمر و الخروج من هذه الدّنیا العاریه، و أفاد أنّ الانسان بین حرکتین سریعتین نحو الموت:

1 - إدباره علی هذه الدّنیا و سفره عن هذه الحیاه المادیّه، فانه من یوم ولد من امّه کمن تجهّز راحلا عن هذه الدّار، أنفاسه أقدام تقع للمسیر، و أیامه منازل، و لیالیه مراحل، فکلّ مسافر له استراحه ما طیّ سفره و لکن الانسان فی الادبار عن هذه الدار لا یستریح قید ساعه و یدیم سیره بکلّ تنفّس.

2 - أنّ الموت أقبل نحو الانسان یطلبه دائما، فانه عباره عن اختلال شرائط

ص:45

الصّحه، و الحیاه أثر حادث یعرض للانسان کالتصادم أو السقوط أو الحرق أو الغرق أو غیر ذلک من الحوادث الموجبه للموت فجأه أو بأناه أو بزوال القوّه الغریزیه الکامنه فی الانسان تنقص رویدا رویدا إلی أن یبید و یحلّ الموت الطبیعی و بکلا الوجهین کان الموت إلی إقبال دائم و سریع نحو الانسان.

الترجمه

چون تو را پشت بزندگی است و مرگ رو بتو، چه زود برخورد خواهد شد.

چون تو را پشت بدنیا باشد مرگ بهر تو مهیّا باشد

التاسعه و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(29) و قال علیه السّلام: الحذر الحذر، فو اللّه لقد ستر حتّی کأنّه قد غفر.

اللغه

(الحذر) حذر حذرا الرجل: تحرّز منه (ستر) سترا الشیء: غطّاه - المنجد.

الاعراب

الحذر، مفعول مطلق لفعل محذوف وجوبا أی احذر الحذر.

المعنی

هذه الجمله إشاره إلی المنع من الاغترار بامهال اللّه تعالی لعبده فی ارتکاب الخطایا و المعاصی، فانه تعالی بلطفه و عنایته یحفظ عبده عند ارتکاب الخطاء من أن یفضحه بین النّاس فیغطی معاصیه و یصون عرضه، و بهذه المناسبه شدّد فی تحریم الغیبه و جعله أشدّ من الزّنا، فانّ العصیان ما دام مستورا یحفظ المرتکب عن التجرّی، و یعدّه للتوبه و الانابه، و قد اهتمّ اللّه بستر المعصیه کأنّه غفرها و عفا عنها، و لکن هذا الستر لیس غفرانا و عفوا، فعلی العبد أن یتدارک خطایاه بالتوبه و الندم.

ص:46

الترجمه

در حذر باش حذر، سوگند بخداوند که پرده پوشی کند تا آنجا که گویا آمرزیده باشد.

در حذر باش ز ستّاری حق توبه آور ز گناه أسبق

پرده پوش است خداوند کریم تا بری ظنّ گذشت مطلق

الثلاثون من حکمه علیه السّلام

القسم الأول

اشاره

(30) و سئل علیه السّلام عن الإیمان، فقال: الإیمان علی أربع دعائم:

علی الصّبر و الیقین و العدل و الجهاد. و الصّبر منها علی أربع شعب:

علی الشّوق، و الشّفق، و الزّهد، و التّرقّب: فمن اشتاق إلی الجنّه سلا عن الشّهوات، و من أشفق من النّار اجتنب المحرّمات، و من زهد فی الدّنیا استهان بالمصیبات، و من ارتقب الموت سارع إلی الخیرات. و الیقین منها علی أربع شعب: علی تبصره الفطنه، و تأوّل الحکمه، و موعظه العبره، و سنّه الأوّلین: فمن تبصّر فی الفطنه تبیّنت له الحکمه، و من تبیّنت له الحکمه عرف العبره، و من عرف العبره فکأنّما کان فی الأوّلین. و العدل منها علی أربع شعب: علی غائص الفهم، و غور العلم، و زهره الحکم، و رساخه الحلم، فمن فهم علم غور العلم و من علم غور العلم صدر عن شرائع الحکم، و من حلم لم یفرّط

ص:47

فی أمره و عاش فی النّاس حمیدا. و الجهاد منها علی أربع شعب: علی الامر بالمعروف، و النّهی عن المنکر، و الصّدق فی المواطن، و شنئان الفاسقین، فمن أمر بالمعروف شدّ ظهور المؤمنین، و من نهی عن المنکر. رغم أنوف المنافقین، و من صدق فی المواطن قضی ما علیه و من شنیء الفاسقین و غضب للّه غضب اللّه له و أرضاه یوم القیامه.

اللغه

(الدّعامه) جمع دعائم: عماد البیت، (شفق) شفقا من الأمر: خاف (ترقب) انتظره، (سلا) عن الشیء: ذهل عن ذکره و هجره (الشعبه) الطائفه من الشیء (الفطنه) فطن فی الأمر و به و إلیه: أدرکه، فهمه و حذق فیه (أوّل) الکلام: فسّره و قدّره (غاص) علی المعانی: بلغ غایته القصوی، (غار) غورا: دقّق النظر فیه (رسخ) رسوخا: ثبت فی موضعه (فرّط) فی الشیء قصّر و أظهر العجز فیه (شنیء) شنئانا: أبغضه مع عداوه و سوء خلق - المنجد.

الاعراب

علی أربع دعائم، جار و مجرور متعلّق بفعل مقدّر خبر لقوله: الإیمان علی الصبر بدل الجزء من الکلّ لأربع دعائم، فمن اشتاق إلی الجنّه شرطیّه، و جمله سلاعن الشهوات جزاؤها، الإضافه فی موعظه العبره بیانیّه، الإضافه فی غائص الفهم من إضافه الصفه إلی الموصوف، و فی غور العلم من إضافه المصدر إلی المفعول و فی رساخه الحلم من إضافه المصدر إلی الفاعل، و فی شنئان الفاسقین من إضافه المصدر إلی المفعول، لفظه ما، فی قضی ما علیه موصوله، و جمله الظرف صلتها.

المعنی

روی هذا الحدیث فی الاصول من الکافی فی باب صفه الإیمان بالاسناد الأوّل عن ابن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن أبی جعفر علیه السّلام - و الاسناد

ص:48

الأوّل هو علیّ بن ابراهیم، عن أبیه، و محمّد بن یحیی، عن أحمد بن محمّد بن عیسی و عدّه من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد جمیعا عن الحسن بن محبوب - إلخ.

قال المجلسی رحمه اللّه فی شرحه: و هو صحیح و هو من تتمّه الخبر السابق، و هو مرویّ فی الکتب الثلاثه بتغییر نشیر إلی بعضه، قال فی النّهج: سئل علیّ علیه السّلام عن الإیمان، فقال: الإیمان علی أربع دعائم.

قال ابن المیثم: أما الایمان فاعلم أنه أراد الایمان الکامل، و ذلک له أصل و له کمالات بها یتمّ أصله، فأصله لهو التصدیق بوجود الصانع تعالی و ماله من صفات الکمال و نعوت الجلال - إلخ.

أقول: الاسلام حقیقه مرکّبه قولا و فعلا، أمّا بالنظر إلی القول فهو مرکّب من الشهادتین: التوحید و النبوّه کلمتی أشهد أن لا إله إلاّ اللّه، و أشهد أنّ محمّد رسول اللّه، و أمّا فعلا فهو فروع الدّین المقرره فله سبعه أسهم کما فی الحدیث.

أمّا الایمان فهو حقیقه بسیطه و عقیده جازمه قلبیّه و نور یتشعشع من باطن الانسان و ینبسط علی مشاعره و أعضائه، فله قوّه و ضعف و یعتبر له بهذا النظر درجات اشیر إلی أنها عشر درجات فی بعض الأخبار.

ففی الکافی عن عبد العزیز القراطیسی قال: قال لی أبو عبد اللّه علیه السّلام:

یا عبد العزیز الإیمان عشر درجات بمنزله السّلّم یصعد منه مرقاه بعد مرقاه فلا یقولنّ صاحب الواحده لصاحب الاثنین: لست علی شیء حتی ینتهی إلی العاشره فلا تسقط من هو دونک فیسقطک من هو فوقک و إذا رأیت من هو أسفل منک بدرجه فارفعه الیک برفق و لا تحملن علیه ما لا یطیق فتکسّره فانّ من کسّر مؤمنا فعلیه جبره.

و ما ذکره علیه السّلام فی هذا الحدیث من الدعائم و الشعب فهی باعتبار مبادیه و آثاره و بسطه علی المشاعر الانسانیه و وجدان الانسان و أخلاقه، و بتعبیر آخر فسّر علیه السّلام فی هذا الکلام الایمان من وجهته الأخلاقیه و العلمیه و وصفه توصیفا بلیغا.

و الظّاهر أنّ السؤال لیس ما هو الایمان؟ بل کیف الإیمان؟ أو علی ما هو

ص:49

الایمان؟ فأجاب علیه السّلام بأنّ الایمان علی أربع دعائم، و ظاهره أنّ إقامه هذه الدعائم الأربعه شرط وجود الایمان، و لا یمکن اقامته علی ثلاثه منها أو اثنتین منها، و قوّه الایمان و ضعفه یقاس بقوّه هذه الدعائم و ضعفها، لا بتمامها و نقصانها.

فأوّل الدعائم الصبر، و هو المقاومه تجاه المکاره و تحمّل المشاق لنیل المقاصد و یبدأ من الاشتیاق نحو المقصد الأعلی، و الاشتیاق یتضمّن فراق المحبوب و یستلزم تحمّل ألم وجده ربما یصل إلی مقام العشق و الوله، فلا بدّ من الصّبر دون ذلک و أمّا الخوف و الزهد و الترقب الّذی فسّره بانتظار الموت و التهیّأ له فالام کلّها.

و فسّر الصبر فی الاشتیاق بأنّ الشوق إلی الجنّه و هو المقصد المتعارف لأهل الایمان ملازم لمفارقه کلّ الشهوات المادّیه و الطبیعیه و مزاوله الریاضات، فیحتاج إلی صبر ثابت و أکید فهو أشدّ ألما من الخوف و الاشفاق الّذی یلازم اجتناب المحرّمات فحسب، لأنه لیس کلّ محرّم من الشهوات، کما أنّ کلّ الشهوات لیست من المحرّمات.

فالصّبر هو ما یعبّر عنه فی لسان أرباب الحکمه بالعفّه و اعتبروها أحد الأرکان الأربعه لاستکمال النّفس و هی: الحکمه، و العفّه، و الشّجاعه، و العداله و فسّروا العداله بأنها الامساک عن الشره فی فنون الشهوات المحسوسه و عدم الانقیاد للشهوه و قهرها و تصریفها بحسب الرأی الصحیح و مقتضی الحکمه المذکوره، فالعفّه عند الحکماء صوره حاصله للنفس الانسانیه بتعدیل القوّه الشهویه و تقییدها بما حکم به العقل الصحیح و قرّره الشرع الصریح، و لکنّ الصبر علی ما فسّره علیه السّلام بین شعبه أعمّ و أتمّ ممّا ذکره الحکماء فی هذا المقام.

و أمّا الیقین الّذی هو الحکمه المتعالیه النظریه عند الفلاسفه، فیحتاج إلی فطنه بصیره و نظر ثاقب فی العواقب یخرق حجاب المادّه و ینفذ إلی ما وراء العالم المحسوس المحدود، و وجدان تیقّظ یتأثر من الامور و دراسه لأحوال الامم السالفه الناجیه منها و الهالکه، و هذه کلّها دروس القیت فی ضمن آیات القرآن الکریمه.

و قد رتّب علیه السّلام هذه الامور و جعلها درجات متتالیه یصعد السالک فیها من

ص:50

درجه إلی درجه علیا، فمهما لم یتحصّل للانسان فطنه بصیره وقّاده لا یتبیّن له الحکمه و لا یقدر أن یقدر الموازین الصحیحه للحقائق و الدلاله علی حصول هذه الدرجه هو العبره و التأثر عن أحوال الماضین، فقوّه الایمان و ضعفه یدور مدار قوّه العقل و ضعفه، فقد ورد فی باب العقل و الجهل أخبار کثیره فی ذلک نذکر شطرا منها:

1 - سیف بن عمیره عن إسحاق بن عمار قال: قال أبو عبد اللّه علیه السّلام: من کان عاقلا کان له دین، و من کان له دین دخل الجنّه.

2 - عن محمّد بن سلیمان الدیلمی، عن أبیه قال: قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:

فلان من عبادته و دینه و فضله کذا، فقال: کیف عقله؟ قلت: لا أدری، فقال: إنّ الثواب علی قدر العقل، إنّ رجلا من بنی إسرائیل کان یعبد اللّه فی جزیره من جزائر البحر خضراء نضره کثیره الشجر ظاهره الماء، و أنّ ملکا من الملائکه مرّ به فقال: یا ربّ أرنی ثواب عبدک هذا، فأراه اللّه ذلک فاستقلّه الملک، فأوحی اللّه إلیه أن اصحبه، فأتاه الملک فی صوره إنسیّ فقال له: من أنت؟ قال: أنا رجل عابد بلغنی مکانک و عبادتک فی هذا المکان فأتیتک لأعبد اللّه معک، فکان معه یومه ذلک فلما أصبح قال له الملک: إنّ مکانک لنزه و ما یصلح إلاّ للعباده، فقال له العابد:

لمکاننا هذا عیب، فقال له: و ما هو؟ قال: لیس لربنا بهیمه فلو کان له حمار لرعیناه فی هذا الموضع فانّ هذا الحشیش یضیع، فقال له الملک: لیس لربک حمار، فقال: لو کان له حمار ما کان یضیع مثل هذا الحشیش، فأوحی اللّه إلی الملک إنما اثیبه علی قدر عقله.

کما أنّ العدل یحتاج إلی فهم القوانین الصحیحه و الاحاطه بحقائقها مقرونا بحسن إجرائها و الدّفه فی تطبیقها علی مواردها، فلا بدّ من فهم غوّاص و علم غوار للحقائق و احکام قضائیه زاهره صریحه، و حلم ثابت فی مقام إجرائها بین الخلیقه، و قد أشار علیه السّلام إلی شخصیه قاض عادل و حاکم ربانیّ بأنه لا یقصّر فی اموره و یعیش بین النّاس محمود الخصائل و الفضائل، و نذکر هنا أخبارا فی

ص:51

القاضی و القضاء:

1 - روی فی الکافی فی کتاب القضاء فی باب أنّ الحکومه إنما هی للامام عن سلیمان بن خالد، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: اتّقوا الحکومه فانّ الحکومه إنما هی للامام العالم بالقضاء العادل فی المسلمین لنبیّ أو وصیّ نبیّ.

2 - عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال أمیر المؤمنین علیه السّلام لشریح: یا شریح قد جلست مجلسا لا یجلسه إلاّ نبیّ أو وصیّ نبیّ أو شقیّ.

3 - عن سعید بن أبی خضیب البجلی قال: کنت مع ابن أبی لیلی مزامله حتّی جئنا إلی المدینه فبینا نحن فی مسجد الرسول صلّی اللّه علیه و آله إذ دخل جعفر بن محمّد فقلت لابن أبی لیلی: تقوم بنا إلیه، قال: و ما نصنع عنده؟ فقلت: نسائله و نحدّثه، فقال: قم، فقمنا إلیه فسائلنی عن نفسی و أهلی ثمّ قال: من هذا معک؟ فقلت: ابن أبی لیلی قاضی المسلمین، فقال: أنت ابن أبی لیلی قاضی المسلمین؟ فقال: نعم قال: تأخذ مال هذا فتعطیه هذا و تقتل و تفرّق بین المرء و زوجه لا تخاف فی ذلک أحدا؟ قال: نعم، قال علیه السّلام: فبأیّ شیء تقضی؟ قال: بما بلغنی عن رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و عن علیّ و عن أبی بکر و عمر، قال: فبلغک من رسول اللّه أنه قال إنّ علیّا أقضاکم؟ قال: نعم، قال: فکیف تقضی بغیر قضاء علیّ و قد بلغک هذا؟! - إلخ.

و الرکن الرابع للایمان الجهاد، فلا بدّ للمؤمن أن یکون دائما مشمّر الذّیل یجاهد فی سبیل الحقّ و یکافح الجاهلین و المعاندین یأمر بالمعروف و ینهی عن المنکر و یصدق فی المعارک و میادین النضال و المبارزه القائمه بین فئتی الحقّ و الباطل فی کلّ حال، و یحتاج المبارزه و النضال إلی وجدان حقّانیّ یبغض المنافق و الفاسق فیقدر المؤمن أن یکافحه و یقوم فی وجهه و یقاتله و یستأصله، فمن لم یبغض الباطل و یشنئه لا یقدر علی دفعه بما یقتضیه الحال، فالأمر بالمعروف یقوی جامعه أهل الایمان، کما أنّ النهی عن المنکر یهزم فئه الأعداء المنافقین الّذین هم أشدّ نکایه علی أهل الایمان من الکفّار المحاربین علنا فی المیدان.

ص:52

و نذکر هنا قصّه من صور الصدق فی المواطن و المقاومه علی وجه الباطل من الشرح لابن أبی الحدید و نترجمها فی ذیل التّرجمه فانها مفیده جدا، قال الشارح المعتزلی فی الجزء «18 ص 144»:

و روی ابن قتیبه فی کتاب «عیون الأخبار» قال: بینما المنصور یطوف لیلا بالبیت سمع قائلا یقول: اللّهم إلیک أشکو ظهور البغی و الفساد و ما یحول بین الحق و أهله من الطمع، فخرج المنصور فجلس ناحیه من المسجد، و أرسل إلی الرّجل رسولا یدعوه، فصلّی رکعتین، و استلم الرکن، و أقبل علی المنصور و سلّم علیه بالخلافه، فقال المنصور: ما الّذی سمعتک تقوله من ظهور البغی و الفساد فی الأرض و ما یحول بین الحقّ و أهله من الطمع؟ فو اللّه لقد حشوت مسامعی ما أرمضنی، فقال یا أمیر المؤمنین إن أمنتنی علی نفسی أنبأتک بالامور من اصولها، و إلاّ احتجزت منک، و اقتصرت علی نفسی فلی فیها مشاغل، قال: أنت آمن علی نفسک فقل فقال: إنّ الّذی دخله الطمع حتّی حال بینه و بین إصلاح ما ظهر من البغی و الفساد لأنت، قال: ویحک، و کیف یدخلنی الطمع و الصفراء و البیضاء فی قبضتی و الحلو و الحامض عندی، قال: و دخل أحد من الطمع ما دخلک إذ اللّه عزّ و جلّ استرعاک المسلمین و أموالهم، فأغفلت امورهم، و اهتممت بجمع أموالهم، و جعلت بینک و بینهم حجبا من الجصّ و الاجر، و أبوابا من الحدید، و حجبه مع السّلاح، ثمّ سجنت نفسک فیها منهم، و بعثت عمّا لک فی جبایه الأموال و جمعها، و قویتهم بالسّلاح و الرجال و الکراع، و أمرت بأن لا یدخل علیک إلاّ فلان و فلان، نفر سمیتهم، و لم تأمر بایصال المظلوم و الملهوف، و لا الجائع و الفقیر، و لا الضّعیف و العاری، و لا أحد ممن له فی هذا المال حقّ، فما زال هؤلاء النفر الّذین استخلصتهم لنفسک و آثرتهم علی رعیتک و أمرت أن لا یحجبوا عنک یحبون الأموال و یجمعونها و یحجبونها و قالوا: هذا رجل قد خان اللّه، فما لنا لا نخونه، و قد سخرنا فائتمروا علی أن لا یصل إلیک من أخبار النّاس شیء إلاّ ما أرادوا، و لا یخرج لک عامل فیخالف أمرهم إلاّ بغّضوه عندک و بغوه الغوائل، حتّی تسقط منزلته و یصغر قدره، فلمّا

ص:53

انتشر ذلک عنک و عنهم أعظمهم النّاس و هابوهم و کان أوّل من صانعهم عمّا لک بالهدایا و الأموال لیقووا بها علی ظلم رعیتک، ثمّ فعل ذلک ذو و القدره و الثروه من رعیتک لینالوا ظلم من دونهم، فامتلأت بلاد اللّه بالطمع بغیا و فسادا و صار هؤلاء القوم شرکاؤک فی سلطنتک و أنت غافل، فان جاء متظلّم حیل بینه و بین دخول دارک، و إن أراد رفع قصه إلیک عند ظهورک وجدک و قد نهیت عن ذلک، و وقفت للنّاس رجلا ینظر فی مظالمهم، فان جاءک المتظلم إلیه أرسلوا إلی صاحب المظالم أن لا یرفع إلیک قصّته، و لا یکشف لک حاله، فیجیبهم خوفا منک، فلا یزال المظلوم یختلف نحوه، و یلوذ به، و یستغیث إلیه و هو یدفعه، و یعتلّ علیه، و إذا اجهد و احرج و ظهرت أنت لبعض شأنک صرخ بین یدیک، فیضرب ضربا مبرحا لیکون نکالا لغیره و أنت تنظر و لا تنکر، فما بقاء الاسلام علی هذا.

فقد کنت أیام شبیبتی اسافر إلی الصّین، فقدمتها مرّه و قد اصیب ملکها بسمعه، فبکی بکاء شدیدا، فحداه جلساؤه علی الصبر، فقال: أما أنی لست أبکی علی البلیه النازله، و لکن أبی للمظلوم بالباب یصرخ فلا أسمع صوته، ثمّ قال:

أما إذ ذهب سمعی فانّ بصری لم یذهب، نادوا فی النّاس أن لا یلبس ثوبا أحمر إلاّ مظلوم، ثمّ کان یرکب الفیل طرفی نهاره ینظر هل یری مظلوما.

فهذا مشرک باللّه غلبت رأفته بالمشرکین علی شحّ نفسه، و أنت مؤمن باللّه من أهل بیت نبیّه لا تغلبک رأفتک بالمسلمین علی شحّ نفسک، فان کنت إنما تجمع المال لولدک فقد أراک اللّه تعالی عبرا فی الطّفل یسقط من بطن امّه ما له علی الأرض مال، و ما من مال یومئذ إلاّ و دونه ید شحیحه تحویه، فلا یزال اللّه یلطف بذلک الطفل حتّی تعظم رغبه النّاس إلیه، لست بالّذی تعطی، و لکنّ اللّه یعطی من یشاء ما یشاء.

و اذ قلت: إنّما أجمع المال لتشیید السلطان، فقد أراک اللّه عبرا فی بنی امیّه ما أغنی عنهم ما جمعوا من الذّهب و الفضه و أعدّوا من الرّجال و السّلاح و الکراع حین أراد اللّه بهم ما أراد.

ص:54

و إن قلت: أجمع المال لطلب غایه هی أجسم من الغایه الّتی أنا فیها، فو اللّه ما فوق ما أنت فیه إلاّ منزله لا تدرک إلاّ بخلاف ما أنت علیه، انظر هل تعاقب من عصاک بأشدّ من القتل؟ قال: لا، قال: فانّ الملک الّذی خولک ما خولک لا یعاقب من عصاه بالقتل، بل بالخلود فی العذاب الألیم، و قد رأی ما قد عقدت علیه قلبک و عملته جوارحک، و نظر إلیه بصرک، و اجترحته یداک، و مشت إلیه رجلاک، و انظر هل یغنی عنک ما شححت علیه من أمر الدّنیا إذا انتزعه من یدک و دعاک إلی الحساب علی ما منحک.

فبکی المنصور، و قال: لیتنی لم اخلق، ویحک! فکیف احتال لنفسی؟ فقال:

إنّ للنّاس أعلاما یفزعون إلیهم فی دینهم، و یرضون بقولهم، فاجعلهم بطانتک یرشدونک، و شاورهم فی أمرک یسدّدوک قال: قد بعثت إلیهم فهربوا، قال: نعم خافوا أن تحملهم علی طریقک، و لکن افتح بابک، و سهل حجابک، و انظر المظلوم و اقمع الظالم، خذ الفیء و الصدقات ممّا حلّ و طاب، و اقسمه بالحقّ و العدل علی أهله، و أنا الضامن عنهم أن یأتوک و یسعدوک علی صلاح الامّه.

و جاء المؤذّنون فسلّموا علیه و نادوا بالصّلاه، فقام و صلّی و عاد إلی مجلسه فطلب الرّجل فلم یوجد.

الترجمه

سؤال شد علی علیه السّلام از ایمان، در پاسخ فرمود: ایمان بر چهار پایه استوار است: بر صبر، و یقین، و عدالت، و جهاد.

و از آن جمله صبر بر چهار شعبه است: بر اشتیاق، و بیم، و زهد، و مراقبت هر کس مشتاق بهشت است از همه شهوات بدور است، و هر کس از دوزخ بهراسد از همه محرّمات بر کنار است، و هر کسی در دنیا زهد ورزد از هیچ مصیبت نلرزد و هر کسی مراقب مرگ است بهر کار خیری بشتابد.

و از آن جمله یقین بر چهار شعبه است: بر بینائی هوش، و عاقبت سنجی درست و پندآموزی از عبرت، و توجّه بروش گذشتگان، هر که هوش بینا دارد عاقبت

ص:55

سنجی او روشن است، و هر کس بدرستی عاقبت را سنجیده عبرت آموخته، و هر که عبرت آموخته گویا با گذشتگان بوده و تجربه اندوخته.

عدالت از آن جمله بر چهار شعبه است: فهم رسا، و دانش مو شکاف و عمیق و حکم شکوفان و درست، و حلم ثابت و پابرجا، هر که فهم دارد دانش مو شکاف بدست آرد، و هر که دانش مو شکاف بدست آرد از سرچشمۀ أحکام درست سرشار باشد و هر کس حلم ورزد در کار خود کوتاهی نکند، در میان مردم ستوده زندگی کند.

جهاد را چهار شعبه است: أمر بمعروف، نهی از منکر، صدق و وفا در میدانهای مبارزه و نبرد، و بد داشتن مردمان فاسق و فاسد، هر که أمر بمعروف کند پشت مؤمنان را نیرومند ساخته، و هر کس بنهی از منکر بپردازد بینی منافقان را بخاک مالیده، و هر کس در میدان مبارزه براه صدق و وفا رود هر چه بر عهدۀ او است انجام داده، و هر کس فاسقان را بد دارد و برای خدا خشم آرد خدا برای او خشم آرد و روز قیامت او را خوشنود سازد.

از علی شد سؤال از ایمان گفت بر چار پایه باشد آن

صبر باشد یقین و عدل و جهاد صبر را چار شعبه گشت عماد

شوق و اشفاق و زهد و خودپائی که بیارد بمرد بینائی

هر که شوق بهشتش اندر سر باید از شهوتش برید نظر

هر که از نار بیم جان دارد دست از هر حرام بردارد

هر که را زهد می شود پیشه از مصائب ندارد اندیشه

هر که در انتظار مرگ بود او شتابان بکار خیر رود

شد یقین را چهار شعبه ستون هوشمندی و حکمتی موزون

پند عبرت مدار رسم کهن که بیاموزدش هزاران فن

هر که باهوش و تیزبین گردد حکمت روشنش قرین گردد

هر که با عبرت گرفت و پند گزید وضع پیشینیان بخوبی دید

عدل بر چار شعبه شد ستوار فهم غواص و دانش غوار

ص:56

گل احکام و حلم پابرجا که معطر شود از آن دلها

هر که فهمد بغور علم رسد و ز تک علم حکم شرع برد

شخص با حلم کی کند تقصیر بین مردم بزندگی است بصیر

چار شعبه جهاد را پایه است امر معروف و نهی ناشایست

مردی اندر برابر دشمن کینه جوئی ز فاسقان زمن

هر که را شیوه امر بمعروف پشت مؤمن قوی کند بوقوف

هر که را نهی منکر است شعار هر منافق از و بخاک دمار

هر که مردی کند بگاه نبرد هر چه بر عهده دارد ایفاء کرد

هر که با فاسقان بود دشمن خشم کرد است در ره ذو المنّ

خشم گیرد خدا بدشمن او در قیامت از او شود دلجو

ترجمه القصه

اشاره

ابن قتیبه در کتاب عیون الاخبارش چنین آورده گوید:

منصور شبی در طواف خانه کعبه بود گوینده ئی را شنید که چنین می نالید:

بار خدایا بدرگاه تو شکایت آرم از ظهور ستم و تباهی و از طمعی که میان مردم و حق سایه افکنده، منصور از طوافگاه بدر آمد و در گوشه ای از مسجد بنشست و بدنبال آن مرد فرستاد و او را بار داد، آن مرد دوگانه بپرداخت و پس از استلام حجر نزد وی شتافت و سلام خلافت را تسلیم کرد.

منصور بدو گفت: این فریاد که از ظهور ستم و بیدادت از تو بگوشم رسید چه بود؟ و مقصودت از طمع کار حائل میان مردم و حق که بود؟ بخدا هر چه گوش دادم از درد و ألم بیاگندی، گفت: یا أمیر المؤمنین اگر بر جانم أمان بخشی از ریشه هر کارت آگاه سازم و گرنه از اظهار حقیقت دریغ نمایم و خود را نگهدارم که با خود کارها دارم، منصور گفت: جان تو در امانست هر چه داری بگو، در پاسخ گفت:

آنکه طمعش میان مردم و حق حائل است و از اصلاح ستم و تباهی مانع، خودت هستی، منصور گفت: وای بر تو چگونه طمع بمن در آید که همه سیم و زر جهان

ص:57

در دست دارم، و هر ترش و شیرینم فراهم است؟ در پاسخ گفت: هیچ کس را چون تو طمع در نگرفته، خداوند عزّ و جلّ تو را سرپرست جان و مال مسلمانان ساخته، و تو از کارهای آنان بغفلت اندری، و بچپاول اموالشان چیره و خودسر، در این میان پرده ها از گچ و آجر بر آوردی، و درهای آهنین بر آنها نهادی، و دربانان مسلح بر گماشتی و خویش را در درون آن زندانی ساختی و کارمندانت را بگرد آوردن اموال و انباشتن آن گسیل نمودی، و با اسلحه و دژبانان وسائل نقلیه نیرومندشان ساختی، و دستور دادی جز فلان و فلان که نامبرده ای به حضورت نرسند و از پذیرش ستم دیده و درمانده و گرسنه و درویش و ضعیف و برهنه دریغ داری، و اینان که حق در بیت المال دارند دور نگه داشتی.

همیشه آن چند نفر مخصوصانت که از همه رعیت برگزیده داشتی و حجاب از پیش آنان برداشتی، أموال را بگیرند و گرد کنند و انباشته و پس انداز خویش سازند.

گویند: این مرد خود بخدا خائن است چرا ما بدو خیانت نکنیم با این که مسخر او شدیم، اینان میان خود سازش کردند نگزارند وضع مردم و أحوال آنان بتو گوش زد شود مگر آنچه را بخواهند و بسود خود دانند، و هر کارگزاری از درت برآید و با آنان مخالفت آغازد او را پیش تو مبغوض سازند و از در برانند و برای او پرونده بسازند تا از نظر بیفتد و خوار گردد، چون این وضع میان تو و آنان گوشزد همگان شده مردم آنان را بزرگ شمارند و از آنها بهراسند و نخستین دسته ای که که سازش با آنها بشتابند کارگزاران تو باشند که بدانها هدیه برند و رشوه دهند تا دست ستمشان بر سر رعایا باز باشد، و سپس مردم با نفوذ و ثروتمند از طبقه رعیت با آنها سازش کنند تا بر دیگران ستم نمایند و سراسر بلاد خدا پر از طمع و ستم و تباهی شود، این چند نفر با تو شریک سلطنت شده و تو در غفلت اندری اگر دادخواهی بدرگاه آید نگذارند بر تو در آید، اگر خواهد هنگام خروج از خانه ات بتو شکایت برد مانع گماشتی ببهانه ای که برای مردم بازرس مظالم مقرر داشتی، و چون متظلمی آید هم آنان ببازرسی مظالم فرستند که

ص:58

بشکایت او گوش ندهد و عرض حالش را بتو نرساند و بازرس از بیم آنان و ترس تو بپذیرد و پیوسته مظلوم بیچاره نزد او رفت و آمد کند و بدو پناه برد و استغاثه نماید و او امروز و فردا کند و بهانه بتراشد و چون بجان آید و تو بیرون آئی برابرت فریاد کشد و ناله سر دهد دربانانت او را بسختی بزنند و برانند تا عبرت دیگران شود، و تو بچشم بنگری و مانع نشوی با این وضع چگونه مسلمانی بیاید.

داستانی در داستانی

من در روزگار جوانی بچین مسافرت می کردم، در یک سفری پادشاهشان بکری دچار شده بود و سخت می گریست، ندیمانش او را دلداری می دادند و بشکیبائی می کشانیدند گفت: من از درد خود گریه ندارم ولی بر مظلومان دربارم گریه میکنم که می نالند و آواز ناله شان را نمی شنوم، سپس گفت: اگر گوشم رفته چشمم بر جا است میان مردم جار بزنید که جز مظلوم جامه سرخ نپوشد، و هماره بامداد و پسین بر فیل سوار می شد و گردش میکرد تا مظلومی را بچشم خود بیند و دادخواهی کند.

این مردیست مشکر بخدا که با مشرکان چنین مهربانست و از خود دریغمند و نگران، تو مردی هستی خداپرست و از خاندان نبوت، مهر تو بر مسلمانان جلو خودخواهیت را نباید بگیرد؟ اگر برای فرزندانت مال جمع می کنی خدا بتو نموده است که کودکی از شکم مادر در افتد در روی زمین پشیزی ندارد و بر هر مالی دست بخیلی گذاشته است که نگهش دارد، ولی خدا پیوسته لطف خود را شامل حال کودک سازد تا مردم را بدو راغب کند، تو نیستی که عطا میکنی ولی خدا است که هر چه بهر که خواهد عطا میکند، و اگر بگوئی جمع مال برای تقویت سلطنت تواست خدا برای تو وسیله عبرت از بنی امیّه فراهم کرده که جمع زر و سیم و آماده کردن ساز و برگ و لشکر و اسب و استر و شتر در برابر إراده إلهی بزوال ملکشان فائده نداشت، و اگر بگوئی جمع مال برای یک هدف عالی تر از مقامی است که داری بخدا بالاتر از مقام تو مقامی هست ولی ادراک آن میسر نیست مگر از راهی که مخالف راه تو است (یعنی زهد و قطع طمع از دنیا).

ص:59

تو نگاه کن آیا مخالف خود را ببدتر از کشتن مجازات توانی کرد؟ گفت نه، در پاسخ گفت: آن پادشاهی که بتو عطا کرده است آنچه عطا کرده، گنه کار را بکشتن شکنجه ندهد، بلکه با عذابی دردناک و مخلد، او بخوبی میداند چه در دل داری و در چه کاری چشمت بکجا است و دستت چه کار میکند و پایت بچه سوی می رود بنگر که هر آنچه از دنیا را خاص خود کردی چون از دستت گرفت چه فائده ای برایت دارد در موقعی که تو را پای حساب کشید.

منصور گریست و گفت: کاش آفریده نبودم، وای بر تو، چگونه چارۀ کار خود کنم؟ گفت: همه مردم را رهبرانیست که در دیانت خود بدانها پناهند و بگفتارشان رضا دهند، تو آنانرا محرمان خود ساز تا راه بتو بنمایند و در کارهایت با آنها مشورت کن، منصور گفت: من بدنبال آنان فرستادم از من گریختند، گفت:

آری، ترسیدند آنها را براه خودت ببری، ولی در خانه ات را باز گزار و حجاب را بردار و هموار ساز مظلوم را باش و ظالم را از بن برانداز و فیء و صدقات از راه حلال و پاک بگیر و بحق و عدالت بر مستحقانش پخش کن، در این صورت من ضامنم که رهبران حق و مخلص نزد تو آیند و در اصلاح کار امّت بر معاونت دهند.

مؤذّنان سر رسیدند و سلامش دادند و اعلام بنماز کردند، برخواست نماز گزارد و بجای خود برگشت و هر چه آن مرد را جستند نیافتند - پایان ترجمۀ قصّه -.

از تأمل در این داستان مطالبی درک می شود که برای این زمان هم بی نتیجه نیست.

بقیه الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشاره

و الکفر علی أربع دعائم: علی التّعمّق، و التنازع، و الزّیغ و الشّقاق: فمن تعمّق لم ینب إلی الحقّ، و من کثر نزاعه بالجهل دام عماه

ص:60

عن الحقّ، و من زاغ ساءت عنده الحسنه، و حسنت عنده السّیّئه و سکر سکر الضّلاله، و من شاقّ وعرت علیه طرقه، و أعضل علیه أمره، و ضاق علیه مخرجه. و الشّکّ علی أربع شعب: علی التّماری، و الهول، و التّردّد و الاستسلام: فمن جعل المراء دیدنا لم یصبح لیله، و من هاله ما بین یدیه نکص علی عقبیه، و من تردّد فی الرّیب وطئته سنابک الشیاطین و من استسلم لهلکه الدّنیا و الاخره هلک فیهما. قال الرّضیّ: و بعد هذا کلام ترکنا ذکره خوف الاطاله و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الکتاب.

اللغه

(التعمّق) تعمّق فی الأمر: بالغ فیه و تشدّد طالبا أقصی غایاته و فی کلامه تنطّع - ای تفصح فیه - (التنازع) تنازع القوم: اختلفوا (الزیغ) المیل عن الحق الشکّ (الشقاق) شاق شقاقا و مشاقه: خالفه و عاداه (الوعر) المکان المخیف الوحش (أعضل الأمر) اشتدّ و استغلق (التماری) ماری مراء و مماراه: جادل و نازع و لاجّ - المنجد -. (الدیدن) الدأب و العاده (النکوص) الاحجام عن الشیء یقال: نکص علی عقبیه أی رجع - صحاح - (السنبک) جمع: سنابک طرف الحافر - المنجد.

الاعراب

سکر سکر الضلاله مصدر نوعیّ منصوب علی أنه مفعول مطلق، طرقه فاعل و عرت و هو فعل لازم، دیدنا مفعول ثان لقوله جعل، عقبیه تثنیه عقب مجرور بحذف النون.

ص:61

المعنی

الایمان نور یتشعشع فی قلب الإنسان و یضیء علی جمیع حواسّه و أعضائه فیلمع من کلّ منها ما یقتضیه، فالعقل یتنوّر به و یفهم الحقائق الالهیه و المسائل الکونیه، و الوهم و الخیال ینکمشان من الصور الزائغه و الأباطیل، و أعضاء البدن تشتغل بالأعمال الخیریه الّتی تشع علی الجامعه الانسانیه بالفوائد و السرور و الراحه و الازدهار و یتجلّی الانسان فی ضوئه ملکا روحانیّا سماویّا و إن کان جثمانا أرضیّا مادّیا و بیّن علیه السّلام سعه افقه و مدّ أضوائه إلی ما وراء الحسّ و المادّه و ما وراء أشعّه فوق بنفش.

فالکفر یقابله من جمیع نواحیه لأنّ الکفر فی الحقیقه فقدان هذا النّور الساطع و ظلمات بعضها فوق بعض و لا امتیاز فی الظلمه و العدم إلاّ باعتبار درک ما یقابله من النّور، فالکفر بجمیع دعائمه و شعبه اعدام ملکات یدرک من ناحیه عدم النّور اللائق فی محلّه کما یعین علی فهم النّور الّذی یقابله، فلو لم یکن فی العالم ظلمه أصلا کان فهم الضوء و النور صعبا جدّا لو لم یکن متعذّرا رأسا.

فتدعیم الکفر علی هذه الدعائم و تشعبه بهذه الشعب عرضی باعتبار الملکات النوریه الایمانیه، فالتعمق و التنازع و الزیغ و الشقاق، تقابل الصبر و الیقین و العدل و الجهاد الّتی هی دعائم الإیمان بوجه ما، فیقال:

المراد من التعمّق هنا عدم الثبات و الاستقامه علی ما هو مقتضی الفطره من الاعتقاد بالصانع و الانقیاد له بالعبودیه و الطاعه الّذی علیه مدار دعوه الرّسل فالمتعمّقون هم المعاندون لدعوه الرّسل و المقترحون علیهم ما لا ینبغی، کما أنّ المشرکون یواجهون النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بقولهم «لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَهُ أَوْ نَری رَبَّنا » 21 - الفرقان» أو بقولهم: «لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ »... - «أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ عَلَیْنا کِسَفاً أَوْ تَأْتِیَ بِاللّهِ وَ الْمَلائِکَهِ قَبِیلاً » و کما أنّ عامه المنکرین للمعاد و ما یعرض للعباد بعد الموت یقولون: لم نر میّتا قام من مرقده معذّبا، و حکی عن نجز احد کبار الالمان المنکر للمبدأ بأنه لو کان وجود لإله حیّ قادر کما اعتقده الإلهیّون أعلن نفسه

ص:62

بتعلیق لوح مکتوب معلّق بین السّماء و الأرض.

کما أنّ التنازع ناش عن فقدان الیقین الموجب للاطمینان و الاعتماد علی الحقیقه، فمن یؤمن باللّه یهدأ قلبه و لکن لفاقد للإیمان قلب مظلم متزلزل دائما بین صدره و حنجرته کما فی الحدیث، فیفور و یثور و ینفث بالتّنازع فی الحقّ مع أهله.

و الزیغ یقابل العدل کملا، لأنّ العدل استقامه فی الفکر و التعقل و العمل لا میل فیه و لا انحراف، و لکن الفاقد للعدل فی تعقّله و تفکیره یمیل قلبه المتزلزل إلی الباطل، و ینحرف إلی الأباطیل.

و الشقاق فتّ عضد الاجتماع بالضوضاء و الجدل لأغراض شخصیه أو قبلیه باطله، فیقابل الجهاد الّذی هو الاستقامه و النضال لأجل الحق و صیانه المله و الأمّه.

فالمتعمّق المعاند لا ینیب إلی الحق و لا یهتدی إلی سبیل الرّشد کرجال القریش المعاندین للنبیّ صلّی اللّه علیه و آله و القرآن.

و الجاهل المتنازع یتخبّط فی عماه حتّی یدرک منیته قبل درک مناه.

و القلب الزائغ عن الحق متعاکس و منکوس یدرک الحسنه سیئه فیجتنب منها و السیّئه حسنه فیرغب إلیها، و لا یلمس الحقیقه کالسکران.

و من شاقّ اللّه فقد فارق جماع الشعب و الأمّه، فهو کالتائه فی طریق و عر أینما یتوجّه یقابله عقبه صعبه کأداء و عقده معقده لا یهتدی لحلّها فضاق علیه المخرج و یقع دائما فی حرج.

و الشاکّ یماری الحق و یحس بهول و مخافه و یتردّد فی طیّ طریق السعاده فیرجع قهقری إلی أسفل درکات الطبیعه، و یفقد شخصیه و یستسلم لجیوش الباطل فیقع تحت أقدام الشیاطین، و یصیر من الخاسرین الهالکین.

قوله:(و بعد هذا کلام ترکناه) ورد فی الکافی فی باب دعائم الکفر و شعبه حدیثا طویلا یظهر أنه تتمه الحدیث الّذی أرسله المصنف رحمه اللّه و أشار إلی بقیته، و قطعه صاحب الکافی و قسّمه علی باب صفه الإیمان و باب دعائم الکفر و باب صفه النّفاق و المنافق، و لکن المرویّ فی باب دعائم الکفر یخالف مع ما

ص:63

روی فی باب صفه الایمان سندا و مع ذکره الرّضی رحمه اللّه متنا، فقد رواه هنا عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی، عن عمر بن اذینه، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیمان بن قیس الهلالی، عن أمیر المؤمنین علیه السّلام و عدّ المجلسیّ فی شرحه السّند مختلفا فیه من حیث الصّحه و الضّعف.

قال علیه السّلام: بنی الکفر علی أربع دعائم: الفسق، و الغلوّ، و الشکّ، و الشّبهه.

و الفسق علی أربع شعب: علی الجفاء، و العماء، و الغفله، و العتوّ، فمن جفا احتقر الخلق و مقت الفقهاء و أصرّ علی الحنث العظیم، و من عمی عن الحق نسی الذّکر و اتّبع الظنّ و بارز خالقه و ألحّ علیه الشیطان و طلب المغفره بلا توبه و لا استکانه و لا غفله، و من غفل جنی علی نفسه و انقلب علی ظهره و حسب غیّه رشدا و غرّته الأمانیّ و أخذته الحسره و الندامه إذا قضی الأمر و انکشف عنه الغطاء و بدا له ما لم یکن یحتسب، و من عتا عن أمر اللّه شکّ و من شکّ تعالی اللّه علیه فأذلّه بسلطان و صغّره بجلاله کما اغترّ بربه الکریم و فرط فی أمره.

و الغلوّ علی أربع شعب: علی التّعمق بالرّأی، و التنازع فیه، و الزّیغ و الشقاق، فمن تعمّق لم ینب إلی الحقّ و لم یزدد إلاّ غرقا فی الغمرات و لم تنحسر عنه فتنه إلاّ غشیته اخری و انخرق دینه فهو فی أمر مریج، و من نازع فی الرّأی و خاصم شهر بالعثل من طول اللّجاج، و من زاغ قبحت عنده الحسنه و حسنت عنده السیئه، و من شاقّ اعورت علیه طرقه و اعترض علیه أمره فضاق مخرجه إذا لم یتبع سبیل المؤمنین.

و الشکّ علی أربع شعب: علی المریه، و الهوی، و التردّد، و الاستسلام و هو قول اللّه «فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری » و فی روایه اخری: علی المریه، و الهول من الحقّ، و التردّد، و الاستسلام للجهل و أهله، فمن هاله ما بین یدیه نکص علی عقبیه و من امتری فی الدّین تردّد فی الرّیب و سبقه الأوّلون من المؤمنین و أدرکه الاخرون و وطئته سنابک الشیطان، و من استسلم لهلکه الدّنیا و الاخره هلک فیما بینهما، و من نجا من ذلک فمن فضل الیقین و لم یخلق اللّه خلقا أقلّ من الیقین.

ص:64

و الشبهه علی أربع شعب: إعجاب بالزینه، و تسویل النّفس، و تأوّل العوج و لبس الحق بالباطل، و ذلک بأنّ الزینه تصدف عن البینه، و إنّ تسویل النفس یقحم علی الشهوه، و إنّ العوج یمیل بصاحبه میلا عظیما، و إنّ اللبس ظلمات بعضها فوق بعض، فذلک الکفر و دعائمه و شعبه.

أقول: قد شرحنا و ترجمنا هذا الحدیث فی شرح اصول الکافی و ترجمته «ج 3» فمن أراد مزید الاطلاع فلیرجع هنالک.

الترجمه

در دنباله توصیف دعائم ایمان فرمود علیه السّلام:

کفر بر چهار ستون استوار است: بر تعمق و تنازع و کج دلی و تفرقه اندازی هر که راه تعمق پیش گیرد بسوی حق باز نگردد، و هر که از روی نادانی ستیزه جوئی را پیشه کند چشم دلش همیشه از دیدار حق نابینا بماند، و هر کس دلی کج دارد نیکی را بد شمارد و بد کرداری را نیک پندارد و در مستی گمراهی بسر برد، و هر کس تفرقه اندازد و تک روی پیشه سازد براههای سخت و ناشناخته و هراسناک افتد و کارها بر او پیچیده و غیر قابل حلّ گردد، و در تنگنائی افتد که نتواند از آن بیرون آید.

شک بر چهار شعبه تقسیم شود: بر خودنمائی در بحث و بر هراس و دودلی و خودباختگی، هر کس مراء را شیوه خود ساخت شب تارش بروز روشن مبدّل نشود، و هر کس از آنچه در پیش دارد بهراس باشد بعقب برگردد و از پیشروی باز ماند، و هر کس در باره حقیقت دودلی دارد و حس تشخیص ندارد زیر سم شیاطین پایمال شود.

کفر بر چار پایه شد ستوار بر تعمق، تنازع دشوار

کج دلی و شقاق در دنبال بهر کفرند پایه در هر حال

هر که دارد تعمق اندر حق نگراید بسوی حق مطلق

هر که از جهل پر نزاع بود دائما کور دل بسر ببرد

ص:65

دل کج نیک را بدی بیند ور بدی بهر نیک می چیند

مست گمراهی است و لا یعقل نیست او را شعوری اندر دل

هر که تک رو شود جدا ز خدا راه سختی به پیش دارد، ها

کار او مشکل است و پیچیده و اندرین تنگنا است رنجیده

شک، بر چار شعبه قائم شد بر مراء و هراس و شد و نشد

چارمش را شمار استسلام که نه امید ماند و نه مرام

هر که را شیوه شد مراء و جدال شب او را نه پی نه صبح زوال

بهراسد از آنچه در پیش است در عقب گرد پر ز تشویش است

ور بتردید و ریب تمکین است پایمال سم شیاطین است

الحادیه و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(31) و قال علیه السّلام: فاعل الخیر خیر منه، و فاعل الشّرّ شرّ منه.

اللغه

(فاعل) اسم فاعل مضاف إلی مفعوله و ذی الاضافه اسمها لفظیه فلا یفید التعریف فان اعتبر مبتدأ کان من باب الابتداء بالنکره و لا یجوز الابتداء بالنّکره إلاّ لفائده، فتأمل.

المعنی

الفعل من الفاعل کالثمره من الشجره و التمره من النخله و الضوء من القمر فهو فرع علی أصله و کونه أفضل، أوضح من أن یذکر و یفصّل، و الظاهر أنّ غرضه علیه السلام التنبیه علی تقدیر عمّال الخیر بذاتهم و تشویقهم لیکثروا، و المبارزه مع عمّال الشرّ و محوهم لیبادوا، أو تنبیه علی نحو من الأصول العلمیه و الوصول من المعلول إلی العلّه.

ص:66

الترجمه

فاعل خیر بهتر از خیر است، فاعل شر ز شر بود بدتر

هر که نیکی کند به از نیک استو آن که بد کرد بدتر است از بد

الثانیه و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(32) و قال علیه السّلام: کن سمحا و لا تکن مبذّرا، و کن مقدّرا و لا تکن مقتّرا.

اللغه

(سمح) صار من أهل الجود فهو سمح، (بذّر) المال فرّقه إسرافا و بدّده (قتر) علی عیاله: ضیّق علیهم فی النّفقه - المنجد.

المعنی

قد تعرّض علیه السّلام فی هذه الحکمه إلی أهمّ مسائل تدبیر المنزل و تنظیم المعاش، و وصّی بالسماحه و الجود، بما یسعه المال الموجود، و لکن منع التبذیر و لو فی العطاء و الإنفاق علی ذوی الحاجه، فلو احتاج بنفسه أو بعیاله إلی ما فی یده فأعطاه لغیره فهو نوع من التبذیر کما أنّه لو صرف ماله فی ضیافه فکاهیّه کان من التبذیر، و التقتیر أن یضیّق علی نفسه أو أهله فی المعیشه بما یضرّ حالهم أو یخالف شأنهم مع سعته و یسره، کما هو عاده بعض الأثریاء حبّا لجمع المال و الادّخار.

الترجمه

بخشنده باش و ولخرج مباش، اندازه گیر باش ولی سخت گیر و تنگ نظر مباش.

بخشنده باش لیک ز تبذیر دور باش اندازه گیر خرج، ولی کم بده مباش

ص:67

الثالثه و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(33) و قال علیه السّلام: أشرف الغنی، ترک المنی.

المعنی

(المنی) جمع منیه و هی توقّع ما لا یمکن وجوده أو یتعذّر تحصیله، و هی بنفسها حاجه شدیده و فقر مولم یتولّد منها حاجات کثیره و شدائد مولمه غیر یسیره تمسّ بکرامه الإنسان و شرفه، فالمنی الشهوانیه تجرّ الإنسان إلی الخضوع لربّات الجمال و تحمّل ما یکلّفنه بالغنج و الدلال، و المنی فی الجاه و تحصیل الرتب العالیه تخضع الإنسان تجاه الرّجال الأنذال، و منیه جمع المال و الادّخار تکلّف الإنسان بتحمل مشاق صعبه ماسّه بالشرف، فأشرف الغنی ترک الامنیّات و ملازمه القناعه و الثبات.

الترجمه

باشرفترین بی نیازی، ترک آرزو و آزمندی است.

بهترین بی نیازی هر کس آنکه گوید بارزو: کن بس

الرابعه و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(34) و قال علیه السّلام: من أسرع إلی النّاس بما یکرهون، قالوا فیه بما لا یعلمون.

اللغه

(أسرع) إلی الأمر: بادر و عجّل، و بالأمر: بادر به - المنجد.

الاعراب

إلی، فی إلی الناس رابطه بین المعمول و الفعل، و الباء فی بما یکرهون، للالصاق.

ص:68

المعنی

من أهمّ الامور ملاحظه حال السامع و المأمور و المتّعظ فی استعداده للتبلیغ و تحمّل القوانین، و الأخبار الملقاه إلیه و خصوصا إذا کان طرف الخطاب و الأمر عامه الناس، فانه لا بدّ لنفوذ الکلام فیهم و إجراء الأوامر بینهم، و ینبغی أن یکون ذلک الکلام أو الدستور ملائما لطبعهم و موافقا لأمیالهم بوجه ما، فلو کان مؤلما لهم مکروها فی نظرهم یوجّهون سهام البهتان إلی القائل و الامر و إن کان حقا کما هو المعروف من حال النّاس تجاه الأنبیاء و الهداه و الحکماء و الدعاه و کأنه أشار إلی ما لقیه من النّاس تجاه أوامره و بیانه للحقائق و القوانین الالهیّه.

الترجمه

هر که عجولانه چیزی را بمردم اظهار کند که ناخواه آنها است، ندانسته هر سخنی در بارۀ او بگویند.

هر که آرد بهر مردم چیز ناخواهی شتابان در پیش گویند نادانسته هر حرفی فراوان

الخامسه و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(35) و قال علیه السّلام: من أطال الأمل، أساء العمل.

المعنی

إنّ أخوف ما أخاف علیکم اثنان: اتّباع الهوی و طول الأمل، أمّا اتّباع الهوی فیصدّ عن الحق، و أمّا طول الأمل فینسی الاخره.

الترجمه

هر که رشتۀ آرزو را دراز کند، بکار بد آغاز کند.

هر کسی آرزو دراز کند شیوۀ کار زشت، ساز کند

ص:69

السادسه و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(36) و قال علیه السّلام، و قد لقیه عند مسیره إلی الشّام دهاقین الأنبار فترجّلوا له و أشتدّا بین یدیه فقال علیه السّلام: ما هذا الّذی صنعتموه؟ فقالوا: خلق منّا نعظّم به أمراءنا، فقال: و اللّه ما ینتفع بهذا أمراؤکم، و إنّکم لتشقّون علی أنفسکم فی دنیاکم، و تشقون به فی آخرتکم، و ما أخسر المشقّه وراءها العقاب، و أربح الدّعه معها الأمان من النّار.

اللغه

(الدّهقان) معرّب إن جعلت النون أصلیه من قولهم تدهقن الرّجل و له دهقنه موضع کذا صرفته لأنه فعلان، و إن جعلته من الدّهق لم تصرفه لأنّه فعلان و (انبار) اسم بلد - صحاح. (اشتدّوا) عدوا بین یدیه، و (شقّ) علی الشیء شقا و مشقّه - صحاح. (الدّعه) السکینه، الرّاحه و خفض العیش - المنجد.

الاعراب

و قد لقیه عند مسیره، جمله حالیه برابطه قد و الواو، ما هذا الّذی - إلخ - لفظه ما، اسمیه استفهامیّه خبر مقدّم لهذا الّذی، ما أخسر المشقّه، بصیغه التعجّب، یفید الاستغطام و التحسّر، و مثلها أربح الدّعه المعطوفه علی أخسر.

المعنی

نهض الإسلام و القرآن بالبشر نهضه دیموقراطیه عمیقه مقرونه بالعلم و المعرفه، فرفع العرب من حضیض الجهاله فصاروا أمّه عالمه دیموقراطا بطبعهم المنزّه عن تشریفات ملوکیه مصنوعه فی الفارس و الرّوم، و هذا هو سرّ تقدّم المسلمین الجدد فی القرون الاولی الهجریه و نشر الاسلام فی بلاد کفارس و الرّوم

ص:70

المکبّله بقیود التشریفات منذ قرون، فکان من شأن الإسلام تحریر النّاس عن هذه القیود الثّقیله، و کان الإمام علیه السّلام فی هذا المضیق من الفرصه و علی اهبه سفر مهیب شاغل إلی مقصد هائل و هو معرکه صفّین الدامیه الهدّامه، یفتح مدرسه جدیده فی محیط الإسلام و یبدأ تعلیمات عالیه انسانیّه فی هذه الجمل القصار الوجیزه نلخّصها فی الأعداد التالیه:

1 - التشریفات البلاطیه بهذه الصّور ممّا لا ینتفع به الامراء نفعا عقلانیا للدّنیا أو الاخره، فهی من اللهو الباطل الممقوت.

2 - تحمّل هذه المشقّات مبغوض عند الإسلام و موجب لعذاب الاخره.

3 - أخسر المشقّات ما یتبعها العقاب، و أربح الاستراحه الاشتغال بما فیه أمان من النّار.

الترجمه

علی علیه السّلام بسوی شام سفر کرد و چون بشهر أنبار رسید - در کنارۀ فرات - دهقانان أنبار در برابر آن حضرت از مرکب های خود پیاده شدند و در جلو او دویدند - و باصطلاح پاکوبی کردند - علی علیه السّلام به آنها فرمود: این کار شما چه معنی دارد؟ در پاسخ گفتند: این رسمی است که ما بوسیلۀ آن امراء خود را تعظیم می کنیم - إظهار احساسات - آن حضرت فرمود: بخدا این کار برای امراء شما سودی ندارد و براستی که شما خود را بدین کار در دنیا رنج می دهید و در دیگر سرای بدان بدبخت می شوید، وه چه بسا زیانبار است رنجی که عذابش در دنبال، و چه بسیار سودمند است استراحتی که قرین أمان از دوزخ و وبال است.

کار مولا چه به پیکار کشید در ره شام بأنبار رسید

بر علی چشم دهاقین افتاد همه از شوق شعف در فریاد

می دویدند به پیشش چالاک پای کوبان همه اندر سر خاک

گفت مولا بدهاقین کاین چیست؟ همه گفتند که یک رسم شهی است

ما به پیش امرا می تازیم نرد تعظیم چنین می بازیم

ص:71

گفت: این کار ندارد سودی که تن خویش از آن فرسودی

خویش را رنجه بدنیا سازید با شقاوت سوی عقبا تازید

چه زیانبار بود آن سختی که بدنبال کشد بدبختی

چه خوش آن راحت بی درد و وبال که أمان آورد از وزر و وبال

السابعه و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(37) و قال علیه السّلام لابنه الحسن علیه السّلام: یا بنیّ احفظ عنّی أربعا و أربعا لا یضرّک ما عملت معهنّ: إنّ أغنی الغنی العقل، و أکبر الفقر الحمق، و أوحش الوحشه العجب، و أکرم الحسب حسن الخلق. یا بنیّ إیّاک و مصادقه الأحمق فإنّه یرید أن ینفعک فیضرّک و إیّاک و مصادقه البخیل فإنّه یبعد [یقعد] عنک أحوج ما تکون إلیه و إیّاک و مصادقه الفاجر فإنّه یبیعک بالتّافه، و إیّاک و مصادقه الکذّاب فإنّه کالسّراب یقرّب علیک البعید و یبعّد علیک القریب.

اللغه

(الحمق) و الحمق: قلّه العقل.

الاعراب

بنیّ، منادی ابن مصغرا و مضافا إلی ضمیر المتکلّم، و فتحه لرفع التقاء الساکنین، ما تکون إلیه عنک أحوج، عنک جار و مجرور متعلّق بیبعد فصل بینهما ما تکون إلیه، و ما مصدریّه زمانیه، و أحوج خبر تکون، و العجب من ابن میثم الشارح حیث جعل أحوج حالا من ضمیر عنک، فتدبّر.

ص:72

المعنی

ذکر علیه السّلام فی هذه الجمل من الکلام فصلان: أحدهما فی تدبیر النّفس و من أهمّ مسائل الحکمه العملیه، و الثانی فی آداب المعاشره و تدبیر الاجتماع و لهذا فصّل أحدهما عن الاخر و قال: أربعا و أربعا.

عرّف وفور العقل بأنه أغنی العقل، و المقصود من غنی العقل أن یکون تعقل الانسان مضیئا یوضح له کافّه جوانب حیاته و جمیع نواحی حوائجه، فیهدیه فی کلّ شأن من الشئون إلی ما هو صلاحه، و یحفظه عن ارتکاب ما یضرّه و لا یحتاج إلی من یکفّله و یحافظه کالقیّم علیه، و من نواحی الحیاه درک لزوم التعلّم عند العالم فیما کان جاهلا، و الرّجوع إلی المشیر إذا کان الأمر علیه مبهما، فلا یکون المراد من غنی العقل التفرّد بکلّ شیء و الاستغناء عن التعلیم و الاستشاره، کیف؟ و النّبی صلّی اللّه علیه و آله مع کونه کلّ العقل و غیر محتاج إلی المعلّم مأمور بالاستشاره مع امّته فی الامور فقال تعالی: «وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ » - 159 آل عمران».

و تبیّن من ذلک أنّ أکبر الفقر الحمق لأنّ الأحمق لا یهتدی إلی أن یرجع إلی العالم فیما یجهل، و لا إلی المشاور فیما لا یفهم و لا یعقل.

و العجب یوجب الترفع و توقع الاحترام من الأنام، فالمعجب یری نفسه فی مقام لا یری معه غیره فیبتلی بالوحشه و یمنع ترفعه من الانس و الخلطه مع أبناء جنسه، فیزید بذلک وحشته، فالعجب أوحش الوحشه.

و الحسب هو الانتماء إلی بیت رفیع یختلف إلیه النّاس و یحبّون ذویه فاذا کان الانسان صاحب خلق حسن مع أبناء جنسه و بنی نوعه یجتمعون إلیه و یحبّونه.

و المصادقه رابطه ودیّه بین الصدیقین تقتضی المعاونه فی الامور و المشارکه فی دفع المحذور، فاذا کان الصّدیق أحمقا لا یمیز النفع من الضرّ، و لا الخیر من الشرّ و یجلبه رابطه الصّداقه إلی إیصال النفع إلی صدیقه و لکن غباوته و حمقه یجرّه.

ص:73

إلی ایصال الضّرر إلیه کما حکی فی اسطوره: رجل یصادق دبّا فنام و اجتمع علی وجهه الذّبان فأراد الدبّ دفعها فألقی علی وجهه حجرا قتله به.

من أثر الصداقه الاعتماد علی الصدیق عند حدوث حاجه ماسّه تقتضی الاستعانه المالیّه أو العملیّه، و لکن إذا کان الصدیق بخیلا فربما یمنع اعانته أحوج ما یکون الصّدیق، و لو لم یعتمد علیه فربما لجأ بقضاء حاجته إلی غیره ممّن کان یقضیها.

و الفاجر المنهمک فی الشهوه قد خرق ستر الحیاء و خلع العفّه فلا یبالی بما یصدر منه و لو کان بیع صدیقه بأبخس ثمن، فلا یصلح للصّداقه و یجب الحذر عنه و سلب الاعتماد علیه.

و أمّا الکذّاب فهو الّذی صار الکذب عاده له و یحکی عمّا لا واقع له فشبّهه علیه السّلام بالسّراب یتلألأ فی البریّه کأنه ماء قریب المکان و کلّما أسرع نحوه العطشان یبعد عنه فلا یصل إلیه أبدا، و الکذّاب یعد الانسان فیخلفه و یقرب إلیه المقاصد و یجلب الإنسان نحوها، و لکن لا یصل الإنسان إلی تلک المقاصد.

الترجمه

بفرزندش حسن علیه السّلام فرمود:

پسر جانم چهار سفارش را از من نگه دار و چهار سفارش دیگر که تا آنها را بکار بندی زیان نبری: راستی که بالاتر از هر بی نیازی بی نیازی در خردمندی است، و بزرگترتین فقر و بی نوائی حماقت است، وحشتناکترین همه وحشتها خود پسندیست، و ارجمندترین حسب خوش خوئی.

پسر جانم مبادا با أحمق دوستی کنی که می خواهد بتو سود رساند در عوض زیانت می رساند، و مبادا با بخیل دوستی کنی که هنگام نیازمندی بوی از تو رو گردان می شود، و مبادا با هرزه دوستی کنی که تو را به پشیزی می فروشد، و مبادا با دروغزن یار گردی که چون سراب است دور را بتو نزدیک نشان می دهد و نزدیک را دور.

ص:74

گفت علی با حسنش کای پسر چار سخن دار ز من در نظر

چار دیگر نیز فزایم تو را تا که نیفتی تو بهر ماجرا

به ز خرد بهر تو سرمایه نیست حمق سر حاجت و بی مایه گی است

عجب ز هر وحشتی افزونتر است خوش خوئی از هر حسبی بهتر است

دست کش از دوستی أحمقان چون عوض نفع، دهندت زیان

دوست مگیری ز بخیلان که چون بیندت اندر، بزیانی فزون

از بر تو دور شود همچو باد دوستیت هیچ نیارد بیاد

دوستی هرزه مبادت نصیب چون که فروشد به پشیزت، حبیب

هیچ بکذّاب مکن دوستی همچو سراب است و تهی پوستی

دور نماید که بنزدیک تو است و آنچه بر تو است کند دور چست

الثامنه و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(38) و قال علیه السّلام: لا قربه بالنّوافل إذا أضرّت بالفرائض.

اللغه

(النافله) ج: النوافل ما تفعله ممّا لم یفرض و لم یجب علیک - المنجد.

الاعراب

لا، لنفی الجنس، و قربه، اسمه مبنیّه علی الفتح لتضمن معنی من الجنسیّه و الخبر محذوف و هو حاصل، بالنّوافل جار و مجرور متعلق بقربه، إذا ظرف زمان مضاف إلی جمله أضرّت بالفرائض.

المعنی

قال الشارح المعتزلی: فان حمل علی حقیقته فقد ذهب إلی هذا المذهب کثیر من الفقهاء و هو مذهب الامامیّه و هو أنه لا یصحّ التنفّل ممّن علیه قضاء فریضه فاتته لا فی الصّلاه و لا فی غیرها، فأمّا الحجّ فمتّفق علیه بین المسلمین - إلخ.

ص:75

أقول: نسبه عدم جواز التنفّل لمن علیه فائته إلی مذهب الامامیه محلّ اشکال، قال العلامه المجلسی رحمه اللّه فی شرحه علی فروع الکافی فی باب التطوع فی وقت الفریضه فی شرح الحدیث الأوّل من هذا الباب: و اختلف الأصحاب فی جواز التنفّل لمن علیه فریضه فقیل: بالمنع، و ذهب ابن بابویه و ابن الجنید إلی الجواز انتهی.

و الأقرب أن یقال: إنّ کلامه علیه السّلام یدلّ علی نفی التقرّب و الثواب فی النوافل إذا أضرّت بالفرائض، لا علی البطلان و عدم الصحّه، و بینهما فرق ظاهر و لیس المقصود أنّ إتیان النافله صار سببا تامّا لترک الفریضه أو النقص فیها، بل المراد أنّ التهیّأ للفریضه أهمّ، و حفظ کمالها ألزم، فمن اشتغل اللّیل بتلاوه القرآن أو النوافل و أتعب نفسه حتّی غلب علیه النّوم وفات عنه فریضه الصّبح، فلا ثواب له و لا قربه فی نوافله.

الترجمه

نوافل موجب قربت نشوند در صورتی که مایۀ نقصان در فرائض باشند.

در نوافل قربت حق را مجو گر فرائض در ضرر افتند زو

التاسعه و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(39) و قال علیه السّلام: لسان العاقل وراء قلبه، و قلب الأحمق وراء لسانه.

الاعراب

وراء، منصوب علی الظرفیه مضاف إلی قلبه و متعلّق بفعل مقدّر، و الجمله خبر قوله: لسان العاقل.

المعنی

قال الرّضیّ رحمه اللّه: و هذا من المعانی العجیبه الشریفه، و المراد به أنّ

ص:76

العاقل لا یطلق لسانه إلاّ بعد مشاوره الرّویّه و مؤامره الفکر، و الأحمق تسبق حذفات لسانه و فلتات کلامه علی مراجعه فکره و مماخضه رأیه، فکانّ لسان العاقل تابع لقلبه، و کانّ قلب الأحمق تابع للسانه، و روی عنه علیه السّلام هذا الکلام بلفظ آخر و هو: قلب الأحمق فی فیه، و لسان العاقل فی قلبه.

الترجمه

زبان خردمند دنبال دل اوست، و دل نابخرد دنبال زبان اوست.

سید رضی رحمه اللّه در شرح این جمله فرموده:

این بیان علی علیه السّلام از معانی مبتکر و شگفت آور و ارجمند است، و مقصود اینست که خردمند لب بسخن نگشاید و دم برنیاورد مگر پس از این که در دل سخن خود را بسنجد و با عقل و خرد آنرا در میان نهد و سفته کند، ولی نابخرد نسنجیده زبان پرانی کند و بی اختیار از چاک دهانش کلمات ناهموار بیرون ریزد و سخنش بر تدبیر و سنجش نظرش پیشی گیرد، باین نظر گویا زبان خردمند دنبال دل او قرار دارد أول فکر میکند و بعد سخن می گوید، و گویا دل نابخرد و أحمق در پس زبان اوست که ناسنجیده سخن می گوید، و این سخن بتعبیر دیگر هم از آن حضرت روایت شده که:

دل احمق در دهان اوست، و زبان خردمند در دل او است.

زبان خردمند اندر پس دل از این رو نگوید سخنهای باطل

سخنهای باطل ز أحمق تراود که پشت زبان قلب او هست کامل

الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(40) و قال علیه السّلام - لبعض أصحابه فی علّه اعتلّها -: جعل اللّه ما کان من شکواک حطّا لسیّئاتک، فإنّ المرض لا أجر فیه، و لکنّه

ص:77

یحطّ السّیّئات و یحتّها حتّ الأوراق، و إنّما الأجر فی القول باللّسان و العمل بالأیدی و الأقدام، و إنّ اللّه سبحانه یدخل بصدق النّیّه و السّریره الصّالحه من یشاء من عباده الجنّه. قال الرّضیّ: و أقول: صدق علیه السّلام إنّ المرض لا أجر فیه، لأنّه من قبیل ما یستحقّ علیه العوض لأنّ العوض یستحقّ علی ما کان فی مقابله فعل اللّه تعالی بالعبد من الالام و الأمراض و ما یجری مجری ذلک، و الأجر و الثّواب یستحقّان علی ما کان فی مقابله فعل العبد فبینهما فرق قد بیّنه علیه السّلام کما یقتضیه علمه الثّاقب، و رأیه الصّائب.

اللغه

(الشکوی) الأمر أو العلّه ذکرهما أو توجّع منهما، (حطّ) حطّا وضعه أو ترکه، (حتّ) حتّا عن الشجر: أسقط ورقه و قشره (السریره) جمع سرائر السرّ الّذی یکتم، ما یسرّه الإنسان من أمره، النیّه یقال هو طیب السریره أی سلیم القلب صافی النیّه - المنجد.

الاعراب

اعتلّها افتعال من العلّه فاعله مستتر فیه، و الضمیر ترجع إلی العلّه منصوب علی الحذف و الایصال أی اعتلّ بها، من شکواک ظرف مستقرّ خبر کان، و حطا مفعول ثان لجعل، حتّ الأوراق مفعول مطلق نوعی، فی القول ظرف مستقرّ خبر الأجر، بصدق النیّه ظرف متعلّق بیدخل و الباء للسببیه، الجنّه مفعول ثان لیدخل.

ص:78

المعنی

فی کلامه علیه السّلام نکات من مهمات مسائل علم الکلام:

منها استحقاق الأجر علی العمل.

و منها أنّ الثواب بالاستحقاق أو بالتفضّل، و یظهر من کلامه هذا أنّ ترتّب الثّواب علی العمل بالاستحقاق لا بالتّفضّل لوجهین:

1 - أنه علیه السّلام عبّر عن الثواب بالأجر، و الأجر ما یستحقّه الأجیر فی مقابل عمله، و لا یطلق علی ما یتفضّل به.

2-أنه علیه السّلام حصر الأجر فی العمل الاختیاری الصادر من المکلّف سواء کان قولا باللسان، أو عملا بالأرکان، أو نیّه بالجنان فانّ النوایا الحسنه أفعال قلبیه اختیاریه للإنسان، و قد عبّر عنها علیه السّلام بصدق النیّه و السریره الصالحه، و المقصود بالسریره الصالحه القصد نحو عمل الخیر، و لیست النیّه و السریره من قبیل الغرائز و المیول الغیر الاختیاریّه، و یؤیّده الحدیث المعروف: نیّه المؤمن خیر من عمله و نیّه الکافر شرّ من عمله، و الحدیث المستفیض عن الرّسول صلّی اللّه علیه و آله: لکلّ امرء ما نوی، بناء علی أنّ لفظه ما مصدریه و المقصود لکلّ امرء نیّته إن خیرا فخیر و إن شرّا فشرّ.

و منها مسئله الاحباط و التکفیر، و محصّله أنّ السیئه تقبل السّقوط بغیر توبه بوسیله عمل الخیر أو غیره، و الحسنه تسقط بوسیله ارتکاب سیئه کالغیبه مثلا أم لا و ظاهر کلامه علیه السّلام ثبوت التکفیر للسیّئات، و لذا دعا لهذا المریض و طلب من اللّه العزیز أن یجعله مرضه حطا لسیئاته، و یظهر منه أنّ تأثیر المرض فی تکفیر السیئه و حطّها لیس ذاتیا، بل المرض مقتضی لذلک و لا بدّ من تقویته بالابتهال إلی اللّه أو بحسن النیّه و السریره کما أشار إلیه علیه السّلام فی آخر کلامه.

و لکلّ من هذه المسائل الکلامیّه المندرجه فی طیّ کلامه علیه السّلام علی ایجازه مباحث مفصّله فی الکتب الکلامیّه لا مجال لاستیفاء البحث حولها فی هذا الشرح الوجیز، فمن أراد الاطلاع علیها فلیطلبها من مظانّها.

ص:79

و ممّا ینبغی التوجّه إلیه هنا أنّ الأجر و الثّواب مترادفان أم بینهما فرق فقد استعمل الأجر فی جزاء الأعمال الصالحه فی آیات من القرآن المجید أشهرها قوله تعالی «إِنّا لا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً » - 30 - الکهف» «إِنَّ اللّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ » - 120 - التّوبه» کما استعمل لفظ الثّواب فی هذا المعنی فی قوله تعالی: «ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ اللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ » - 195 - آل عمران» و لکن لا یستعمل کلمه الثواب بمعنی الاجره فی العرف، فکأنّ الثواب یختصّ بالامور المعنویه و الاخرویّه.

و قد أشار الرضیّ فی شرح کلامه إلی مسئله کلامیه رابعه، و هی: أنّ کلّ ألم و مرض یعرض للعبد بفعل اللّه یستحقّ العبد علیه عوضا من اللّه، و کلام الرّضی یزید المقام اعضالا، فانه إذ استحقّ العوض علی المرض فهل هو إلاّ ترتب الثواب و الأجر، فما الفرق بین عوض المرض و عوض فعل الطاعه، و یظهر من کلام الامام علیه السّلام أنّ الفرق بین المرض و فعل الطّاعه معنویّ، فالمرض لا أجر له و ینحصر الأجر فی الطاعه، و لکن کلام الشارح الرّضی یشعر بأنّ الفرق بینهما لفظی، و تنقیح الکلام یحتاج إلی بحث لا یسعه المقام.

الترجمه

بیکی از یارانش هنگام عیادت او در بارۀ دردی که دچار شده بود فرمود:

خداوند آنچه را از آن می نالی جبران گناهانت سازد، راستی که بیماری بذات خود ثوابی ندارد، ولی جبران گناهان می شود و بمانند برگهای خزانی آنها را فرو می ریزد، و همانا ثواب در گفتار با زبان و کردار با دستها و پاها است و براستی که خداوند سبحانه بوسیلۀ پندار نیک و نهاد پاک و شایسته هر کدام از بنده های خود را خواهد ببهشت می برد.

رضی رحمه اللّه گوید: من می گویم: علی علیه السّلام درست فرموده است: راستی که بیماری خود بخود ثوابی ندارد، زیرا از قبیل اموریست که عوضی دارد، زیرا

ص:80

در برابر هر درد و بیماری و أمثال آنها که خدا ببنده خود داده بنده مستحق عوضی است، ولی استحقاق أجر و ثواب در برابر کار خود بنده است، و میان این دو فرقی است که آن حضرت بعلم ثاقب و رأی درست خویش بیان فرموده است.

علی گفت با یار بیمار خویش خدایت ببخشد ز تیمار خویش

ندارد مرض اجر از سوء بخت بریزد گناهان چه برگ از درخت

بود أجر در گفته های زبان و یا کار با دست و پا ای فلان

خداوند سبحان برد در بهشت هر آن بنده خواهد نکو سرنوشت

به پندار نیک و نهاد نکو که رمز بهشتند بی گفتگو

الحادیه و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(41) و قال علیه السّلام - فی ذکر خبّاب بن الأرتّ: یرحم اللّه خبّاب ابن الأرتّ فلقد أسلم راغبا، و هاجر طائعا، و قنع بالکفاف، و رضی عن اللّه، و عاش مجاهدا(1). طوبی لمن ذکر المعاد، و عمل للحساب، و قنع بالکفاف و رضی عن اللّه.

اللغه

(الطوبی): الغبطه و السعاده، الخیر و الخیره، یقال: طوبی لک، أی لک الحظّ و العیش الطیب - المنجد.

الاعراب

الظّاهر أنّ طوبی مبتدأ و الظّرفیه و هی لمن ذکر - إلخ - خبره، أی السعاده .

ص:81


1- (1) فی أکثر النسخ هذه هی الحکمه الثانیه و الاربعون، للفصل بینها و بین ما قبلها بجمله: و قال علیه السلام، و یظهر من الشارح أنها من تتمه الحکمه الحادیه و الاربعین فتذکر - المصحح -

لمن کان کذا، و الجمله اسمیّه خبریّه فی مقام الدّعاء أو التحسّر باختلاف المقام أو التغبّط، و مقتضی المقام هو الأوّل، و الظّاهر أنّ طوبی علم للجنس فتدبّر.

المعنی

کان خباب بن الأرت من أفذاذ أصحاب النّبی صلّی اللّه علیه و آله المخلصین و الحاملین لأسرار الشّریعه الإسلامیّه، ممّن تلمسوا الحقیقه بقلوبهم و بلغوا الدّرجه القصوی من الیقین بالنسبه إلی معالم الدّین، و من الّذین کانوا شهداء علی النّاس و موازین للحق عند ظهور الخلاف، فکونه فی صفّ أصحاب أمیر المؤمنین مجاهدا معه فی صفّین من الأدلّه القاطعه علی أنّ علیّ مع الحقّ و الحقّ مع علیّ یدور معه أینما دار فمثله فی أصحابه علیه السّلام مثل عمّار.

و قال الشّارح المعتزلی: و هو قدیم الإسلام، قیل: إنّه کان سادس ستّه و شهد بدرا و ما بعدها من المشاهد، و هو معدود فی المعذّبین فی اللّه.

و فی التنقیح قال العلاّمه الطباطبائی رحمه اللّه: إنّ فیه و فی سلمان و أبی ذر و العمّار أنزل اللّه تعالی «وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداهِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ » 52 - الأنعام» - إلخ.

و عن الخصال عن علیّ علیه السّلام السّباق خمسه: فأنا سابق العرب، و سلمان سابق الفرس، و بلال سابق الحبشه، و صهیب سابق الرّوم، و خباب سابق النبط.

و فی حاشیه التنقیح عن الیافعی فی تاریخه أنّ فضائل صهیب و سلمان و أبی ذر و خباب لا یحیط بها کتاب.

و قد وصفه علیّ علیه السّلام فی هذا الوجیز من الکلام بما لا مزید علیه، و أثبت له فضیله الرغبه إلی الإسلام و الطّوع علی الهجره و صرف الحیاه فی الجهاد فناهیک بهذه الفضائل عن التّتبّع للأقوال، و ثناء سائر الرّجال، و الظّاهر أنّ ما ذکره علیه السّلام فی الجمل التالیه تغبّط علی خباب عرضه علی سائر الأصحاب و حثّهم بذلک علی سلوک سیرته و الاقتداء بطریقته.

ذکر ابن هشام فی سیرته «ج 1 ص 211 ط مصر فی إسلام عمر بن الخطّاب»:

ص:82

قال ابن إسحاق: و کان إسلام عمر فیما بلغنی أنّ اخته فاطمه بنت الخطّاب و کانت عند سعید بن زید بن عمرو بن نفیل و کانت قد أسلمت و أسلم بعلها سعید بن زید و هما مستخفیان بإسلامهما من عمر، و کان نعیم بن عبد اللّه النحام من مکّه رجل من قومه من بنی عدی بن کعب قد أسلم و کان أیضا یستخفی بإسلامه فرقا من قومه و کان خباب بن الأرتّ یختلف إلی فاطمه بنت الخطاب یقرئها القرآن - إلخ انتهی و کفی بذلک دلیلا علی أنّ خباب أحد دعاه الإسلام السابقین الّذین یعاونون النّبیّ فی بثّ الدّعوه الإسلامیه أبان غربه الإسلام و اضطهاده من أعدائه الألدّاء قال ابن أبی الحدید: إنه أوّل من دفن بظهر الکوفه من الصحابه.

الترجمه

در مورد یاد آوری از خباب بن ارت، فرمود: خدای رحمت کناد خباب بن ارت را که محققا از شوق مسلمان شد و با طوع و رغبت راه هجرت پیش گرفت و زندگانی را بجهاد گزرانید، خوشا بحال کسی که در یاد معاد است و برای هنگام حساب قیامت کار میکند و بکفاف معیشت قناعت دارد و از خدا خشنود است.

علی یاد خباب میکرد و گفت خدا رحمت آرد به بن ارت جفت

که از دل مسلمان شد و با شعف بهجرت گرائید تا در نجف

نمود عمر خود صرف اندر جهاد خوشا حال آن کو بیاد معاد

برای حساب خدا کارگر قناعت منش راضی از دادگر

الثانیه و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(42) و قال علیه السّلام: لو ضربت خیشوم المؤمن بسیفی هذا علی أن یبغضنی ما أبغضنی، و لو صببت الدّنیا بجمّاتها علی المنافق علی أن یحبّنی ما أحبّنی، و ذلک أنّه قضی فانقضی علی لسان النّبیّ الامّیّ - صلّی اللّه علیه و آله - أنّه قال: یا علیّ لا یبغضک مؤمن، و لا یحبّک منافق.

ص:83

اللغه

(الخیشوم) أصل الأنف، (الجمّات) جمع جمّه و هو مجتمع الماء من الأرض - من شرح ابن میثم.

الاعراب

لو حرف شرط لتعلیق نفی علی نفی و مفادها امتناع وجود الجزاء لامتناع وجود الشرط، أنّه قضی فانقضی، اسم أنّ ضمیر الشأن، و قضی فعل مجهول و نائب الفاعل مستتر فیه یرجع إلی الشأن الّذی یستفاد من ضمیر أنّه، أو جمله أنّه قال التّالیه علی سبیل التنازع بینه و بین قوله فانقضی، فیجعل الجمله نائب مناب فاعل قضی و یستتر ضمیر الفاعل فی قوله فانقضی یرجع إلیه.

المعنی

کان علیّ علیه السّلام صراط الحقّ، و مدار الحقیقه، و جوهر الإیمان، و مرآه صافیه لتجلّی ما فی قلوب النّاس فیه إذا واجهوه، و المسلمون عهدئذ مؤمن و منافق و کان من مهامّ الامور، تمییز المؤمن عن المنافق، و قد کان النبیّ صلّی اللّه علیه و آله یعرف المنافق بنور نبوّته و وحی اللّه، و قد عرّفهم لبعض الصحابه أصحاب الأسرار النبویّه منهم عمّار بن یاسر، و کان علیّ علیه السّلام مرآه صافیه لتمییز المؤمن عن المنافق فصدر النّبی هذا التوقیع المقیاس و جعل بغض و حبّ علیّ مقیاسا لتشخیص الایمان و النّفاق.

قال الشارح المعتزلی: و هذا الخبر مرویّ فی الصحاح بغیر هذا اللفظ:

«لا یحبّک إلاّ مؤمن، و لا یبغضک إلاّ منافق».

أقول: ما دعاه إلی إسقاط لفظه یا علی من صدر الحدیث.

الترجمه

فرمود: اگر با همین شمشیرم بینی مؤمن را از بن ببرم تا بلکه مرا دشمن دارد، دشمنم نمی دارد، و اگر دنیا را با هر چه اندوخته دارد بکام منافق بریزم که دوستم دارد، دوستم نمی دارد، و این بخاطر اینست که أمری مقرّر شده و گذشته بر زبان پیغمبر امّی صلّی اللّه علیه و آله که فرموده: ای علی! مؤمنت دشمن ندارد، و منافقت دوست نگردد.

ص:84

گفت علی گر که بشمشیر من بینی مؤمن ببرم تا به بن

بلکه شود دشمن و بد داردم می نشود دشمن و می خواهدم

ورکه جهان را بهمه گنج و سور باز دهم من بمنافق بزور

تا که شود دوست من کی شود؟ حکم قضا هست و چنین طی شود

گفتۀ پیغمبر امّی است کو بغض مرا هیچ ز مؤمن مجو

دوستی من ز منافق بدور تا که بپوشد تن او خاک گور

الثالثه و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(43) و قال علیه السّلام: سیّئه تسوءک خیر عند اللّه من حسنه تعجبک.

اللغه

(السیّیء) القبیح یقال هو سیّیء الظنّ أی لا یظنّ خیرا فی النّاس، السّیئه ج: سیّئات مؤنث السیّیء، نقیض الحسنه: الخطیئه - المنجد.

الاعراب

تسوءک جمله فعلیه صفه لسیئه جوزت الابتداء بها.

المعنی

کلّ عمل یصدر من الفاعل المختار یبدأ من شعور قلبی یدعو إلیه، و یتعقّب بوجدان باطنی یترتّب علیه، و إنّما یوزن هذا العمل بهذا الشّعور الّذی دعا إلیه و بهذا الوجدان الّذی ترتّب علیه، فمن استشعر تعظیم رجل فعمل علیه یعدّ فعله تعظیما و إن أخطأ فی أداء الصنیعه أو کیفیّه الصنیعه، و من أهان رجلا ثمّ ندم و أعذر بجبران هذا التأثر الوجدانی سوء عمله، فمن ارتکب سیئه بداعی شهوته أو طمعه ثمّ تأثر من عمل نفسه و استاء به فکانه ندم و طلب العذر و العفو فتدارک سوء فعله و من دخله العجب من حسنه أتی بها و رأی فیها نفسه فقد أزال إخلاصه و عمله للّه تعالی فکأنّه استرجع عمله من اللّه و حوّله إلی نفسه الشیطانیّه و أبطله.

ص:85

الترجمه

گناهت که تو را بد آید، به از کار نیکت که خودبینی فزاید.

گناهی که کردارش آزاردت به از کار نیکی که عجب آردت

الرابعه و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(44) و قال علیه السّلام: قدر الرّجل علی قدر همّته، و صدقه علی قدر مروئته، و شجاعته علی قدر أنفته، و عفّته علی قدر غیرته.

اللغه

(الأنفه) هی عزّه النّفس، (العفّه) ترک الشهوات الدّنیه، طهاره النفس (غار) الرّجل علی امرأته من فلان و هی علیه من فلانه: أنف من الحمیه و کره شرکه الغیر فی حقّه بها - المنجد.

الاعراب

علی قدر همّته، جار و مجرور متعلّق بفعل عام، و الجمله خبر قدر الرّجل و الظاهر أنّ لفظه علی بمعنی باء المقابله، و قد صرّح فی شرح التصریح بأنّ أحد معانیها موافقه الباء.

المعنی

المقصود من القدر هو الاعتبار و الوجاهه عند اللّه أو عند الناس علی سبیل منع الخلوّ، و الهمه توجّه النّفس و بذل الجهد فی حصول غایه من الغایات المعنویه أو المادیّه، فمن اهتمّ فی غرض معنوی إلهیّ و سلک طریقه التّقرب إلی اللّه فیساوی فی الاعتبار و الوجاهه بمقدار ما بذل الهمّه فی هذا السبیل، کما أنه من اهتمّ إلی تحصیل المال و الجاه عند النّاس یساوی اعتباره عند أرباب الأحوال و العامّه ما بذل من الهمّه فی هذا الطریق.

و الصّدق فی القول و العمل میزان یوزن به الرّجولیه و یعبّرون بها عنه و خصوصا فی مورد الوعد و إنجازه، فالمروّه و الرّجولیه الّتی تتصف بها الانسان فتصیر

ص:86

مبدءا لتعاطی الأفعال الجمیله و موجبا لترک ما یعود إلی النقص توزن مع صدق الانسان فی أقواله و مواعیده.

و الشجاعه ثوران الغضب للدّفاع عن الحقّ و الحریم فتوزن مع الأنفه و عزّه النفس، فمن کان حقیرا فی نفسه و لا یبالی علی ما یراه من التعدّی فی حقه و حریمه فلا إقدام له فی الدّفاع، و لا یوصف بأنّه شجاع.

و الغیره نفره الانسان عن مشارکه غیره فیما اختصّ به من حریم أو وظیفه أو وطن بالنسبه إلی الأجانب، فالغیره تعتبر مبدءا للدّفاع تجاه تجاوز الأجنبیّ و لها مصادیق متکثّره باعتبار شتّی الامور، و أکثر موارد استعمالها فی الحریم و الأقارب، و العفّه هو کفّ النّفس عمّا یختصّ بالغیر من الحقوق و الحرمات و عفّه کلّ شخص و کفّه عن حریم غیره یوزن بغیرته بالنسبه إلی ما یختصّ به نفسه و ما یهتمّ بحفظه و صیانته.

الترجمه

قدر هر مردی باندازه همت او است، راستی و درستیش باندازه مردانگی او است، و دلیری هر کس برابر عزت منشی، و پارسائی باندازه غیرتمندیست.

قدر هر مردی تو هم اندازه دان با همتش صدق او را با مروّت چون دلیری عزتش

پارسائیش تو با غیرت بسنج و هوشدار هر که را عفّت نباشد نیست هرگز غیرتش

الخامسه و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(45) و قال علیه السّلام: الظّفر بالحزم، و الحزم باجاله الرّأی و الرّأی بتحصین الأسرار.

اللغه

(الحزم) ضبط الرّجل أمره و أخذه بالثقه، (الاجاله) الاداره - صحاح.

الاعراب

بالحزم جار و مجرور و ظرف مستقرّ خبر لقوله: الظفر، و الباء للالصاق أو الاستعانه.

ص:87

المعنی

قد بیّن علیه السّلام فی هذه الجمل سبیل الظّفر بالمقاصد فی میادین النضال و المبارزه سواء کانت فی المعارک الهائله بین خصمین مع السّلاح و العتاد، أو فی میادین الحرب البارده و بوسیله التبلیغ و الاعداد.

و أفاد علیه السّلام أنّ مبدأ الظفر الأصلی هو کتمان الأسرار و ضبطها و حفظها من مظان تطلع الخصم، و قد توجّه إلی هذه النکته فی هذه العصور الأخیره الدّول الکبری و أسّسوا إدارات ضخمه و هیّئوا وسائل هامّه لحفظ أسرارها عن العدوّ و قاموا بوسائل هائله من الرّجال و الأموال فی طریق التجسّس عن أسرار الخصم و کشف برامجه و طلع فی غضون هذه الأعمال ما لا یحصی من المکائد و التدابیر الّتی اشغلت بعض ما ظهر منها کتبا عدیده الّفت و نشرت فی هذا الشأن.

و إجاله الرأی إشاره إلی طرح البرامج و إقامه حفلات الشور فی شتّی متاحی النضال و علیه العمل و الاعتماد فی هذه الأعصار، و یصعب حفظ الأسرار و تحصینها أذا دارت بین أفراد عدیده یشترکون فی المشاورات، و من امتیازات الامم الرّاقیه وفور الرّجال المحافظ للأسرار فیها، فکلّ شعب یفوز بوفر من اولئک الرّجال الأبطال فی حفظ الأسرار مقرون بالظفر فی مختلف المیادین، فباجاله هؤلاء الرّجال آرائهم فی شتّی نواحی المبارزه و القتال یتحصّل الحزم و النّظر الصّائب فی العواقب، و الحزم هو الأنظار الصائبه فی عواقب الحوادث و تنظیم الامور بحیث تصل إلی المطلوب، و یحصل بها الغرض.

الترجمه

پیروزی به دور اندیشی است، و دور اندیشی برأی زنی، و رایزنی نیازمند رازداری است.

ز دور اندیشیت پیروزی آید ز شور رأی دوراندیشی آید

اگر خواهی ز شورت رأی صائب تو را کتمان راز خویش باید

ص:88

السادسه و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(46) و قال علیه السّلام: احذروا صوله الکریم إذا جاع، و اللّئیم إذا شبع.

اللغه

(الصوله): السطوه، القهر الجوله و الحمله فی الحرب، لؤم کان دنیء الأصل، شحیح النّفس مهینا فهو لئیم ج: لئام - المنجد.

الاعراب

صوله الکریم منصوب علی الحذف و الایصال توسّعا أی من صوله الکریم، إذا جاع، جمله ظرفیّه متعلّق باحذروا، و تقید الأمر المستفاد منه.

المعنی

قد فسّر الشرحانقوله:احذروا اصوله الکریم إذا جاع،علی ثورته عند شدّه الحاجه و الاضطرار، أو الضیم و الامتهان، قال الشّارح المعتزلی: لیس یعنی بالجوع و الشبع ما یتعارفه النّاس، و إنّما المراد، احذروا صوله الکریم إذا ضیم و امتهن، و تبعه ابن میثم فقال: و جوعه کنایه عن شدّه حاجته، و ذلک مستلزم لثوران حمیته.

أقول: الشرح الّذی علّقاها علی الجمله الاولی لا یستقیم لوجهین:

1-أنّ الصّوله عند الاضطرار و الحاجه لیست مقصوره علی الکریم و لا مدحا له، بل الصّوله من اللئیم عند مسیس الحاجه و الاضطرار أشدّ و ألیق بالحذر.

2-أنّ ثوران الحمیه و الغضب عند عدم التفات النّاس و طلب أمر کبیر کما أفاده ابن میثم لا یناسب مقام الکریم فی نظره علیه السّلام و لا یتبع عملا للأنام بالنسبه إلیه، فهل یکلّف النّاس باشباعه و رفع حاجته، فالمقصود من هذه الحکمه الحذر من اللئیم إذا شبع و حصلت له قدره و سلطه، فتشیر إلی المثل السّائر: عبد ملک عبدا

ص:89

فأخذ النّاس تلدا.

و الظاهر أنّ المراد من الجوع معناه الحقیقی و یشیر إلی خصله معروفه عند کرام الأبطال فی میادین القتال فی هذه الأعصار و هی: أنّهم إذا خاضوا حربا هائله أحسّوا منها بالخطر لا یأکلون شیئا حذرا من أن اصیبوا ببطونهم، و یظهر منهم ما یفضحهم و یشینهم، و قد نقل فی ذلک قصّه عن بعض أیّام صفّین فی شأن مالک الأشتر رضوان اللّه علیه حیث أفلت من یده قرنا فسئل عن ذلک فأجاب بأنّی ما أکلت شیئا منذ یومین، فالمقصود الحذر من صوله البطل الکریم فی المعرکه إذا جاع و وطن نفسه علی الموت أو الظّفر.

الترجمه

از حمله کریم در حذر باشید چون گرسنه بجنگ آیند، و از لئیمان بهراسید چون سیر برایند.

از حملۀ کریم حذر کن چه گرسنه است لیک از لئیم چون که شود سیر الحذر

السابعه و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(47) و قال علیه السّلام: قلوب الرّجال وحشیّه، فمن تألّفها أقبلت علیه.

اللغه

(الوحش) الوحوش و هی حیوان البرّ، الواحد وحشیّ - صحاح.

المعنی

المعروف المتسالم علیه أنّ الانسان مدنی بالطّبع و میال إلی الاجتماع و الانس، و الأکثر علی أنّ انسان علی وزن فعلان و مأخوذ من انس و الانسی ضدّ الوحشی، فلو شرح کلامه علی وجه العموم کان المقصود أنّ قلوب النّاس وحشیّه بناء علی أنّ ذکر الرّجال فی المقام من باب التّغلیب کما فی الشرحین قال ابن میثم: جعل الوحشه هنا أصلیّه، و قال المعتزلی بعد نقل شعر عماره بن عقیل و هی:

ص:90

و ما النّفس إلاّ نطفه بقراره إذا لم تکدّر کان صفوا غدیرها

فیکاد یخالف قول أمیر المؤمنین علیه السّلام فی الأصل، لأنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام جعل أصل طبیعه القلوب التوحش، و انّما تستمال لأمر خارج - انتهی.

أقول: جعل التّوحش أصلا فی الانسان مشکل لأنه مخالف لکونه مدنی بالطبع، و لما یشاهد من استیناس الأطفال بمجرد التّلاقی بعضهم مع بعض فالظّاهر أنّ المقصود من الرّجال العظماء من النّاس بحمل الألف و اللاّم علی العهد الخارجی فتدبّر.

الترجمه

دل مردان رمنده است، هر کس آنها را رام کند بوی گرایند.

دل مردان رمنده چون آهو است هر که رامش کند جهان با او است

الثامنه و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(48) و قال علیه السّلام: عیبک مستور ما أسعدک جدّک.

اللغه

(أسعده) اللّه جعله سعیدا (الجدّ) الحظّ - المنجد.

الاعراب

لفظه ما، اسمیه ظرف زمان مبهم مضاف إلی جمله أسعدک جدّک.

المعنی

المقصود هو الحثّ علی معالجه العیوب و عدم الاغترار بالاخفاء و الستر من النّاس، فانّه إذا ارتکب الانسان ما کان عیبا و منقصه فلا یقدر علی ستره إلاّ من طریق الحظّ و البخت الّذی لیس باختیاره.

الترجمه

عیبت نهان است تا بختت جنبان است.

ص:91

عیب نهان است بیاری بخت چون ثمر کرم زده بر درخت

التاسعه و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(49) و قال علیه السّلام: أولی النّاس بالعفو، أقدرهم علی العقوبه.

المعنی

حثّ کلّ القادرین علی الانتقام و العقوبه من المعتدّین، علی العفو و الصفح عن المذنبین فی کلّ مورد یلیق به، فانّ للعفو موارد لا یتعدّاها، و مواقع لا یتجاوزها فالعفو فی الحقوق الخاصّه بالمقتدر، فاذا کان هناک حقوق تتعلّق باللّه کالحدود المقرّره لارتکاب بعض المعاصی أو بالناس فلا مورد للعفو و إنما یستحقّ العفو من تادب بما حلّ علیه من النکال و الاسر و ظهر عنه آثار الندم و الانابه، و أما المصرّ علی الخلاف الّذی یرجع إلی ذنبه بعد العفو فلا یستحقّه، و جعل (أولی الناس بالعفو أقدرهم علی العقوبه) لأنّ العفو مع کمال القدره أدلّ علی صفه الرأفه، و آثر فی توبه المذنب و رجوعه إلی الحقّ.

الترجمه

سزاوارتر بگذشت، تواناتر بر عقوبت است.

هر کسی باشد تواناتر بکیفر از گناه عفو از او شایسته تر بر مذنبان روسیاه

الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(50) و قال علیه السّلام: السّخاء ما کان ابتداء، فأمّا ما کان عن مسأله فحیاء و تذمّم.

اللغه

(السخاء): السخاوه: الجود، (تذمّم) منه: استنکف و استحیا - المنجد.

ص:92

الاعراب

السخاء مبتدأ و ما موصوله و ضمیر کان اسم و رابطه،وابتداءخبر کان من باب المبالغه و من قبیل زید عدل، و یمکن اعتبار کان تامّه فیکون ابتداء حالا عن ضمیره أی السخاء ما وجد مبتدأ به، و ما فی الجمله الثانیه موصوله و مبتداء، و حیاء خبره زید فیه الفاء باعتبار أن المبتدأ موصول.

المعنی

حقیقه الجود و السخاء بذل بلا عوض و لا ریاء، فاذا کان للمبذول عوض و لو حکما لا یسمّی سخاء وجودا، فاذا سبقه السؤال یصیر عوضا عنه و ثمنا لما بذله السائل من وجهه و عرضه طی سؤاله، أو عوضا عما یطرأ علی ردّ السائل من الذمّ و المنقصه.

و إذا النوال إلی السئوال قرنته رجح السؤال و خفّ کلّ نوال

الترجمه

بخشش آنست که آغاز شود، و آنچه بدنبال خواهش است شرم و آبرو نگهداریست.

بخشش آنست که بی گفت و تقاضا باشد ورنه خود در عوض عرض تمنّا باشد

الحادیه و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(51) و قال علیه السّلام: لا غنی کالعقل، و لا فقر کالجهل، و لا میراث کالأدب، و لا ظهیر کالمشاوره.

اللغه

(المیراث): أصله موراث انقلبت الواو یاء لکسره ما قبلها - صحاح.

الاعراب

خبر لاء نفی الجنس محذوف، و المجرور مع جاره ظرف مستقر صفه لاسم لا مرفوعه محلا.

ص:93

المعنی

قد سبق مفاد الجملتین الأولتین فی ضمن وصایاه لابنه الحسن علیهما السّلام فی الحکمه السابعه و الثلاثین (و الأدب) هو التحلّی بمکارم الأخلاق کما فسّره ابن میثم، و قد سبق الکلام فیه و (المشاوره) هی طلب الرّأی بالشور عمّن هو أهلها.

و روی الشارح المعتزلی عن کامل أبی العبّاس المبرّد عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: خمس من لم یکنّ فیه لم یکن فیه کثیر مستمتع: العقل، و الدّین و الأدب، و الحیاء، و حسن الخلق.

و عنه علیه السّلام عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، ما قسّم اللّه للعباد أفضل من العقل، فنوم العاقل أفضل من سهر الجاهل، و فطر العاقل أفضل من صوم الجاهل، و إقامه العاقل أفضل من شخوص الجاهل، - أی قعوده أفضل من جهاد الجاهل - و ما بعث اللّه رسولا حتّی یستکمل العقل، و حتّی یکون عقله أفضل من عقول جمیع أمّته، و ما یضمره فی نفسه أفضل من اجتهاد جمیع المجتهدین، و ما أدّی العبد فرائض اللّه تعالی حتی عقل عنه، و لا یبلغ جمیع العابدین فی عباداتهم ما یبلغه العاقل و العقلاء هم أولو الالباب الّذین قال اللّه تعالی عنهم «وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَلْبابِ »

الترجمه

هیچ توانگری چون خردمندی نیست، و هیچ فقری چون نادانی، و هیچ میراثی چون أدب، و هیچ پشتیبانی چون کنکاش و مشورت.

چون خرد هیچ بی نیازی نیست همچنان جهل هم نیازی نیست

هیچ میراث چون ادب نبود پشتبانی چه مشورت نشود

الثانیه و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(52) و قال علیه السّلام: الصّبر صبران: صبر علی ما تکره، و صبر عمّا تحبّ.

ص:94

الاعراب

صبر علی ما تکره، بدل بعض من قوله علیه السّلام: صبران، و صبر علی ما تحبّ، عطف علیه، و یمکن أن تعتبر الجملتان خبرا ثانیا لقوله: الصبر.

المعنی

قال ابن میثم: التعدّد فی الصبر هنا تعدّد وصفی، لأنّ حقیقه الصبر فی الموضعین واحده علی ما عرفت حقیقته.

أقول: فیه تأمل لأنّ الصبر علی ما تکره مقاومه للنّفس تجاه القوّه الغضبیه، فحقیقته کفّ النّفس عن الثوران، و الصّبر النّاشی عن المحبوب ناشیه عن القوّه الشهویّه و حقیقته کفّ النفس عن الانطلاق إلیه و اختلاف متعلّقه بلفظه علی و عن یدلّ علی اختلاف جوهره أو وصفه فقط، فتدبّر.

الترجمه

شکیبائی دو تا است: شکیبائی بر پیش آمد ناخواه، و شکیبائی از دوری دلخواه.

شکیبا باش چون ناخواه آید و یا دلخواه را جستن نشاید

الثالثه و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(53) و قال علیه السّلام: الغنی فی الغربه وطن، و الفقر فی الوطن غربه.

الاعراب

فی الغربه، جار و مجرور متعلّق بالغنی، و وطن خبر الغنی.

المعنی

(الوطن) تربه مولد الإنسان و منشائه و أوّل أرض مسّ جلده ترابها و وجد فیه نفسه بعد ما لم یکن شیئا مذکورا و فتح عینیه علی وجه الوالدین

ص:95

و الأقارب، و تلمس الوداد و المواهب من أیدی الجیران و الأحباب فکان یحبّه و یهواه و یتوقّع منه کلّما یرید و یشتهیه، فقال علیه السّلام: إنّ فوائد الوطن و ما یتوقّع منه الانسان یتحصّل من الغنی و الثروه إذا تیسّر فی أیّ بلد کان، و لکن إذا اتبلی الانسان بالفقر فاته مواهبه، و بعد عنه أقاربه، فیجد نفسه غریبا و لو کان فی وطنه.

الترجمه

توانگری در غربت وطن محسوب است، و درویشی در وطن غربت و آواره گی است.

منعم بکوه و دشت و بیابان غریب نیست بیچاره بینوا، که غریب است در وطن

الرابعه و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(54) و قال علیه السّلام: القناعه مال لا ینفد.

و فی شرح المعتزلی هنا، قال الرّضیّ رحمه اللّه تعالی: و قد روی هذا الکلام عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله.

اللغه

(القناعه) بالفتح الرّضا بالقسم (نفد) الشیء بالکسر نفادا إدا فنی - صحاح

الاعراب

مال، خبر المبتدأ، و لا ینفد جمله فعلیّه صفه له.

المعنی

(المال) متاع یصرفه الإنسان فیما یحتاج إلیه من حوائجه و شهواته، و إذا قنع الانسان بما تیسّر له من الحوائج و کفّ عن الزوائد مادّه و کیفیّه و ضبط نفسه عن الاشتغال بما یخرج عن مقدار الکفایه و مبلغ الحاجه، فله مال لا ینفد.

الترجمه

قناعت ثروتی است بی پایان.

کنج افتادگی و گنج قناعت مالی است که بپایان نرسد هر چه از آن صرف کنی

ص:96

الخامسه و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(55) و قال علیه السّلام: المال مادّه الشّهوات.

المعنی

(الشهوه) هی تعاطی ما یلائم طبع الانسان و غرائزه الحیوانیّه من مأکل و ملبس و تمایل جنسی، و أقوی شهوات الانسان حبّ الجاه و الشیطره و تصدّی الحکم و قهر بنی نوعه، و کلّ هذه الشهوات تستمدّ و تقوی بالمال و الثروه حیث تحتاج إلی اعداد الأسباب و الوسائل، و المال مسبّب الأسباب.

الترجمه

توانگری سرمایه همه شهوتها است.

اگر دولت بود، پیری غمی نیست که شهوت نیست کان را درهمی نیست

السادسه و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(56) و قال علیه السّلام: من حذّرک، کمن بشّرک.

اللغه

(الحذر) و الحذر: التحرّز، یقال (بشّرته) بمولود فابشر ابشارا أی سرّ - صحاح.

الاعراب

من، موصوله و مبتدأ، و کمن، ظرف مستقرّ جمله خبر لها.

المعنی

البشاره ابلاغ یوجب السّرور و یتعقّب بادراک ما یتمنّاه المسرور، و من حذّر من خطر یستقبله و یهیّؤه للنجاه فقد أفاده ما یفید البشاره من السّرور آجلا

ص:97

و درک المطلوب عاجلا.

الترجمه

هر کس بتو اعلام از خطری کند، چون کسی باشد که بتو مژده ای دهد.

هر که تو را بر حذر از شر کند مژده ای آورده برایت بخیر

السابعه و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(57) و قال علیه السّلام: أللّسان سبع، إن خلّی عنه عقر.

اللغه

(سبع) الذئب الغنم أی فرسها، (عقره) أی جرحه فهو عقیر - صحاح.

المعنی

قد ورد فی مدح اللسان و ذمّه أخبار عدیده و عبائر کثیره، و تعبیره هذا علیه السّلام أبلغ تعبیر فی ذمّه و لزوم المحافظه علیه، و أنه بطبعه سبع یصول و یجرح إذا خلّی عنانه.

الترجمه

زبان درّنده ایست، اگر رها باشد زخم زند.

زبان در دهان گرگ درّنده ایست مهارش بزن ورنه زخمنده ایست

الثامنه و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(58) و قال علیه السّلام: المرأه عقرب حلوه اللّسبه.

اللغه

(اللّسبه) بتقدیم السین علی الباء: اللّعقه، لدغ العقرب.

الاعراب

حلوه اللّسبه، خبر بعد خبر لقوله علیه السّلام: المرأه، أو صفه للعقرب.

ص:98

المعنی

شبّهت المرأه بالعقرب حیث إنّ تماسّ الرجل به خصوصا فی عنفوان الشباب و طغیان القوی الشهویّه معرض للافات و البلایا الرّوحیه و الجسمیّه، و تنفذ المرأه بجاذبتها و فتانتها فی وجود الرّجل و تنفث علی قلبه و روحه سمّ العشق، و أیّ سمّ أضرّ منه و أوجع و آلم منه و أنقع، و إذا أحصیت وجدت المقتولین و المعتاهین بسمّ الحیات و العقارب معدودین فی کلّ عصر و مصر، و لکن المقتولین روحا و معنا بسمّ فتنه المرأه غیر محصور جدا، و کفی لک بذلک ما ترنّم به الشعراء فی کلّ زمان و من أهل کلّ لسان فی أشعارهم-و الشعر شعور الامّه و الشعب-من التأثر بلقاء المرأه الحسناء حتی قتلا و جرحا للقلب و الکبد، فبلغ شکوا هم عنان السماء و ملأ صریخهم أرجاء الفضاء، و قد أشار علیه السّلام أنّ هذا السمّ الناقع حلوه و لذیذه.

الترجمه

زن کژدمی است شیرین گزش.

زهر زن، زهر عقرب جرّار لیک شیرین گزد بوقت شکار

التاسعه و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(59) قال علیه السّلام: الشّفیع جناح الطّالب.

المعنی

الشفاعه توسط من له جاه عند المراد فی إنجاح حاجه المشفوع له، فکان المشفوع له یطیر نحوما قصده بوسیله الشفیع، فشبّهه بجناح الطائر.

الترجمه

واسطه و شفیع چون پر است برای جویندۀ حاجت.

ص:99

الستون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(60) و قال علیه السّلام: أهل الدنیا کرکب یسار بهم و هم نیام.

الاعراب

یسار بهم، فعل مبنیّ للمفعول، و بهم، و جارّ و مجرور متعلّق به، و الباء للتعدیه، و اقیم مقام الفاعل، و هم نیام، مبتدأ و خبر، و الجمله حالیه عن الضمیر فی بهم، و المبتدأ بنفسه رابطه أیّدت بالواو.

المعنی

إذا یسار بالنائم لا یلتفت إلی ما یقطعه من الطریق و لا یتوجّه إلی قطع المسافات و طیّ المراحل، فما ینتبه إلاّ و هو واصل إلی المقصد، و المقصد من السیر فی الدّنیا هو الوصول إلی الاخره بالموت، و أهل الدّنیا لا یلتفتون إلی ذلک، فیأخذهم الموت بغته و یثیرهم من غفلتهم، و المراد من أهل الدّنیا المشتغلون بها و النّاسون الموت و الاخره.

الترجمه

أهل دنیا چون کاروانی باشند که در خواب آنانرا براه می برند.

أهل دنیا کاروانی لیک خواب می برند آنها بعقبی با شتاب

الحادیه و الستون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(61) و قال علیه السّلام: فقد الأحبّه غربه.

المعنی

الوطن یفید الإنسان من نواح شتّی یأویه فی ظلّه و یسکنه فی بیته و یدلّه علی طرق معاشه، و أعظم فوائده الأنس مع الأحبه و الأصدقاء و الأخوان، فاذا

ص:100

فقد الانسان أحبّته و أصدقاءه فکأنّه خرج عن وطنه المألوف، و وقع فی وحشه و حتوف.

الترجمه

از دست دادن دوستان، آواره گی است.

هر که را دوستان ز دست برفت همچون آواره ایست در صحرا

الثانیه و الستون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(62) و قال علیه السّلام: فوت الحاجه أهون من طلبها إلی غیر أهلها.

الاعراب

من طلبها، متعلّق بأهون، و لفظه من، متمم أهون الدال علی التفضیل، و إلی غیر أهلها، متعلّق بطلبها و طلب منه أشهر من طلب إلیه، و کأنّ العدول من لفظه من إلی لفظه إلی یشعر بأنّه جر الحاجه إلی غیر مظانّ حصولها.

المعنی

طالب الحاجه لا بدّ و أن یکون لأمر دینی أو دنیوی، فاذا کان المطلوب منه غیر أهل لانجاز الحاجه فطلب حاجه دینیّه منه غیر مؤثّر لرفع الحاجه فانّ المراد من غیر الأهل کما هو المتبادر من لا یصلح لطلب الحاجه لمنقصه فیه من بخل أو لؤم، و من یکون کذلک فلا یتحصّل منه حاجه دینیّه، و إن کان لأمر دنیوی فتحصیله ممّن لا أهل له متعسّر إلاّ بعد کدّ شدید یساوی کدّ فقد هذه الحاجه ففوت الحاجه و ترک طلبها من غیر أهلها أهون علی أیّ حال

الترجمه

از دست رفتن حاجت آسانتر است از آنکه از نااهل طلب شود

فوت حاجت بسی است آسانترتا ز نااهل خواهی آن حاجت

ص:101

الثالثه و الستون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(63) و قال علیه السّلام: لا تستح من إعطاء القلیل، فإنّ الحرمان أقل منه.

الاعراب

لا تستح، استفعال من الحیاء خفّف یاؤه، من إعطاء القلیل، ظرف متعلّق به

المعنی

العطاء و إن کان قلیل خیر من ترکه رأسا، سواء کان مسبوقا بالسؤال و إظهار الحاجه کما یشعر به لفظ الحرمان، أم کان ابتداء، و تعبیره علیه السّلام بأنّ الحرمان أقلّ، استعاره لطیفه فی استعمال لفظه أقلّ حیث إنّ القلّه فی العطیه صارت سببا لترکها استحیاء، فیقول علیه السّلام: إن کانت القلّه موجبه للحیاء فترکها رأسا أولی بالحیاء لأنّه یعتبر أقلّ منه.

الترجمه

از بخشش کم شرم مدار، که محروم ساختن از آن هم کمتر است.

مکن شرم اگر بخششت کم بود که حرمان سائل از آن کمتر است

الرابعه و الستون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(64) و قال علیه السّلام: العفاف زینه الفقر - و زاد فی شرح المعتزلی -:

و الشّکر زینه الغنی.

اللغه

(عفّ) عفافا: کفّ و امتنع عما لا یحلّ أو لا یجمل - المنجد.

ص:102

المعنی

العفاف کفّ النّفس عن الشهوات و الصبر علی فوت الحاجات، و الفقر یوجب عدم تناول ما یشتهیه الفقیر و إن کان مباحا و عاده الفقیر أن یسأل النّاس لتحصیل حوائجه أو یشکر عندهم من فقره، و مقتضی العفاف ترک السؤال و إظهار الحاجه، و هو زینه للفقر کما أنّ زینه الغنی الشکر، و هو صرف المال فیما ینبغی من حوائج نفسه، و الأعانه لغیره.

الترجمه

خودداری و پارسائی، زیور فقر و نداری است، و شکر و سپاسگزاری، زیور ثروتمندی.

زیور فقر، عفاف است ولی زیور از بهر غنی، شکر خدا است

الخامسه و الستون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(65) و قال علیه السّلام: إذا لم یکن ما ترید، فلا تبل ما [کیف] کنت.

اللغه

(بالی) مبالاه بالأمر: اهتمّ به و اکترث له - المنجد.

الاعراب

لا تبل ما کنت، خطاب نهی عن بالی یبالی، و القیاس أن تکون فلا تبال بحذف لام الفعل جزما فقط و لکن حذف ألف المفاعله علی غیر قیاس کحذف النون من یک، و نقل الجزم إلی اللاّم، و ما، اسمیه نکره منعوته بقوله: کنت أی شیئا کنته، فهی مفعول لقوله لا تبل.

المعنی

هی کلمه تسلیه لمن یسعی نحو مقصود و غرض بحسب شخصیته، و قلّما یخلو عنه أیّ إنسان، فکلّ أحد یقصد هدفا فی حیاته و یسعی للوصول إلیه بحسب

ص:103

مقامه، و قلّما یصل الإنسان إلی ما یقصده و یریده، فانّ أکثر النّاس یقصدون هدفا لا یتهیّأ لهم أسبابه أو یقصّر همّتهم عن سلوک طریقه، فلا یکونون ما یریدون، فقال علیه السّلام: إذا لم تصل إلی هذا المقصد الّذی تریده لفقد الوسائل أو قصور الهمه أو وفور الموانع، فارض بما وصلت إلیه من الأحوال، و لا تغتم بما فات منک من الامال.

الترجمه

چون آنچه خواستی نشدی، از آنچه هستی نگران مباش.

چون آنچه خواستی نشدت حاصل از تلاش رو شکر کن، مباد که از بد بتر شود

السادسه و الستون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(66) و قال علیه السّلام: لا تری الجاهل إلاّ مفرطا، أو مفرّطا.

اللغه

(أفرط) أعجل بالأمر، جاوز الحدّ من جانب الزیاده و الکمال (فرّط) ترکه - المنجد.

الاعراب

لا تری، من باب علم، الجاهل، مفعوله الأوّل، و الاستثناء مفرغ، و مفرطا مفعول ثان.

المعنی

إقامه کلّ أمر فی محلّه اللائق به من دون زیاده و نقصان هو الصراط المستقیم و العدل المأمور به، و هذه القاعده عامه لکلّ شئون الإنسان ممّا هو فی داخل نفسه أو فی أعضائه، و ممّا هو خارج عنه یرتبط به من تدبیر منزله و المعاشره مع أهله و جیرانه و المعامله مع الناس کافه، و رعایه العداله فی الامور یحتاج إلی علم واسع و دقّه نظر عمیق، فاذا کان الانسان جاهلا لا یقدر

ص:104

علی رعایه العداله و الاستقامه فی الامور، فیتجاوز الحدّ فیکون مفرطا أو یقف دونه فیکون مفرّطا و مقصّرا.

الترجمه

نبینی نادان را جز این که از حد گزرانیده، یا بسر حد نرسیده.

نادان نتواند بسر حد باشد یا کمتر از آنست و یا رد باشد

السابعه و الستون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(67) و قال علیه السّلام: إذا تمّ العقل، نقص الکلام.

الاعراب

إذا، ظرف زمان یجب إضافته إلی جمله فعلیّه فهو معنا مفعول فیه یقید الفعل الواقع بعده یعد بمنزله الجزاء.

المعنی

العقل قیّم علی الأعضاء، و هی مندفعه بالاحساسات الشّهویّه و الغضبیّه و اللسان خطیب الحواس ینطلق بمالها من التأثّر الناشی عن الشهوه أو الغضب و قلّما یخلو الانسان منه فیرید أن یتکلّم دائما بما یبیّن إحساسه، مضافا إلی أنّ شهوه الکلام غریزه مستقلّه فی الانسان، فاذا تمّ العقل، و تسلّط علی الحواس یمنع ممّا لا یفید من الکلام، فینقص الکلام.

الترجمه

چون خرد کامل شود، سخن کم گردد.

مرد خردمند، سخن کم کند تا که گهی خویش چه ابکم کند

ص:105

الثامنه و الستون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(68) و قال علیه السّلام: الدّهر یخلق الأبدان، و یجدّد الامال و یقرّب المنیّه، و یباعد الأمنیّه، من ظفر به نصب، و من فاته تعب.

اللغه

(أخلق) الثوب: جعله بالیا (المنیّه) ج منایا: الموت (الامنیه): البغیه ما یتمنّی (نصب) تعب و أعیا - المنجد.

الاعراب

یخلق الأبدان، جمله مبدوّه بالمضارع خبر المبتدأ، و یدلّ علی الاستمرار و هکذا الجمل التّالیه المعطوفه علیها.

المعنی

فسّر الدهر بالنازله و الأمد المحدود و الزمان الطویل، و الظاهر أنّ المقصود العرفی منه الزمان بما یحواه من الحوادث و یعبر عنه بالفارسیه «روزگار» فالاسناد فی قوله (یخلق الأبدان) و توالیها إسناد حقیقی، لأنّ انکسار الأبدان و بلیها معلول لهذه العوامل الزمنیه من المرض و العمل و الحوادث، و تأثر المشاعر و الاحساسات، و کذلک تجدید الامال و إقراب المنیّه و بعد الأمانی، و کلّما دخل الانسان فی ما یقرب من الشیخوخه و الهرم یکثر أمانیه علی رغم بعدها، لأنه یمنع منها رویدا رویدا، و الانسان حریص علی ما منع، و لو کان المقصود من الدّهر نفس الزمان المنصرم لا بدّ و أن یکون الاسناد فی الجمل مجازیا علی حدّ قوله «أشاب الصغیر و أفنی الکبیر مرّ الغداه و کرّ العشیّ» و هو خلاف الظاهر مضافا إلی أنّه لا یوافق قوله علیه السّلام:(من ظفر به نصب، و من فاته تعب) لأنّ نفس الزمان لیس شیئا یظفر به أحد و یفوت عن غیره، أو کان الظفر به موجبا للنّصب

ص:106

فالمقصود من الدّهر ما یحویه من النعم و الأموال، و المواهب و الامال، فمن حصّلها نصب و أعیا من حفظها و صرفها فی مصارفها، و من فاته تعب من فقدها و ألم الحاجه إلیها.

الترجمه

روزگار تن ها را فرسوده کند، و آرزوها را تازه سازد، و مرگ را نزدیک آرد، و هوسها را دور نماید، هر که بدان دست یابد خسته شود، و هر که بدست نیاورد برنج افتد.

روزگار است که فرسوده نماید تنها آرزوهای جدید آرد و مرگش ز قفا

دور سازد هوس و هر که بدستش آرد خسته و هر که نیارد رسدش رنج و عنا

التاسعه و الستون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(69) و قال علیه السّلام: من نصب نفسه للنّاس إماما، فلیبدأ [فعلیه أن یبدأ] بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره، و لیکن تأدیبه بسیرته قبل تأدیبه بلسانه، و معلّم نفسه و مؤدّبها أحقّ بالإجلال من معلّم النّاس و مؤدّبهم.

اللغه

أمّ یؤمّ إمامه و إماما القوم و بالقوم: تقدّمهم و کان لهم إماما - الامام للمذکّر و المؤنث ج أئمه: من یؤتمّ به أی یقتدی به، سیره الرّجل صحیفه أعماله، کیفیه سلوکه بین الناس - المنجد.

الاعراب

إماما، ثانی مفعولی نصب، قبل، منصوب علی الظرفیه متعلّق بقوله: فلیبدأ بسیرته، ظرف مستقرّ خبر لقوله و لیکن، و أحقّ بالاجلال، خبر لقوله: و معلّم نفسه.

ص:107

المعنی

فیه تعریض علی من تصدّی الامامه و تقمّصها من غیر حقّ، کما افتتح علیه السّلام خطبته الشقشقیه بقوله:و لقد تقمّصها فلان-إلخ، و فیه إشعار بأنّ الإمامیه منصب إلهیّ هیّأ اللّه لها رجال أدّبهم بقدرته و إحاطته، و هذّبهم بالفطره و طهّرهم تطهیرا، لأنّ المقصود من الإمام فی کلامه هذا هو الرّئیس الّذی یحکم فی الناس، فمن لم یکن مستعدا لهذا المقام لا یقدر علی تعلیم نفسه و رفع نقصه إلی أن ینال هذه الدّرجه القصوی و المرتبه العلیا، و خصوصا بالنّظر إلی مقام العلم الشامل المحیط العمیق الّذی یلزم لمنصب کهذا، فاذا کان الرّجل جاهلا بذاته کیف یقدر علی تعلیم نفسه فانّ العلم الکسبی یحصل إمّا بموهبه من اللّه فیفیضه علی قلوب الأنبیاء و الأوصیا و إمّا بتحصیله من الأساتذه و العلماء، فکیف یقدر الإنسان علی تعلیم نفسه بشخصه نعم تأدیب السیره و إصلاح الأخلاق و الأعمال الّذی یعدّ من باب الحکمه العملیه ممّا یمکن للإنسان أن یباشره بنفسه، فیحسن أخلاقه بالرّیاضه و یزیل عنه الأخلاق السیّئه، و یخلّی ضمیره عنها و یحلّیه بالأخلاق الحسنه و الفضائل و أمّا العلم و المعرفه الخاصّه بمقام الإمامه فکیف یقدر علیه الإنسان بنفسه إذا لم یکن من عنایه اللّه تعالی،و یؤید ذلک قوله(و معلّم نفسه و مؤدّبها بها أحقّ بالاجلال)فانّه تعریض بأنّ تصدّی غیر الأهل للإمامه إنّما یکون لکسب الجاه و الاعتبار عند الناس و جلب الإجلال و الاحترام، و إذا تصدّی شخص لتعلیم نفسه و تأدیبها یکون أحق بالإجلال، اللّهمّ إلاّ أن یکون المراد من تعلیم النفس الاشتغال بالرّیاضه و تصفیه النفس بحیث یستعدّ للافاضه کما اشیر إلیه فی بعض الأحادیث و یشعر به قوله علیه السّلام: العلم نور یقذفه اللّه فی قلب من یشاء، و مع هذا لا یخلو الکلام من تعریض علی من ذکرنا.

الترجمه

هر که خود را پیشوا و رهبر مردم سازد باید پیش از آموختن بمردم باموزش خویش پردازد، و باید بروش و عمل خود أدب آموزد پیش از آنکه دستور أدب را

ص:108

با زبان بدیگران بیاموزد، کسی که خود را آموزد و أدب نماید باحترام سزاوارتر است از کسی که آموزگار و مؤدّب مردم باشد.

هر که خود را رهبر مردم کند باید أول رهبری از خود کند

خود بیاموزد و زان پس دیگران با عمل تأدیب سازد نی زبان

هر که خود آموخت و تأدیب کرد احترامش بیش از آن دیگر بود

که دهد تأدیب و آموزش بغیر چون که او سوی خدا باشد بسیر

السبعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(70) و قال علیه السّلام: نفس المرء، خطاه إلی أجله.

اللغه

(النفس) مصدر ج: أنفاس (الخطوه) ج: خطی و خطوات: ما بین القدمین عند المشی - المنجد.

المعنی

التنفس شغل دائم للانسان الحیّ لا یخلو منه فی حال من الأحوال قیاما و قعودا، و یقظه و نوما، صحیحا کان أم مریضا، و مع ذلک کان ألذّ ما یتناوله من الحوائج و أروح و أخفّ، و قیل: صعوده یمدّ الحیاه، و نزوله یفرح الذات، و لکنه خطوه نحو الممات.

الترجمه

هر دمی بسوی مرگ قدمی است.

هر دم که بر آوری تو، گامی برداشته ای بسوی مردن

ص:109

الحادیه و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(71) و قال علیه السّلام: کلّ معدود منقض، و کلّ متوقّع آت.

الاعراب

منقض، فاعل عن الانقضاء خبر و منقوص و رفعه مستتر، و کذلک آت.

المعنی

المقصود من المعدود عمر الانسان من أشهره، و أیامه، و ساعاته، و دقائقه و ثوانیه، فانه إذا عدّ بکلّ اعتبار ینقضی لا محاله، و المقصود من المتوقّع الموت الّذی یأتی بلا شبهه.

الترجمه

هر چه بر شمرده می شود پایان می پذیرد، و هر چه باید بیاید می آید

عمر را چون بشمری آخر شودچون که آخر گشت مردن می رسد

الثانیه و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(72) و قال علیه السّلام: إنّ الأمور إذا اشتبهت، أعتبر آخرها بأوّلها.

اللغه

(اشتبه) الأمر علیه: خفی و التبس - المنجد.

المعنی

الامور المشتبهه هی الّتی لا یتّضح حقیقتها باعتبار العقل أو الشرع، کالمسافر یرید مقصدا معینا فاشتبه علیه الطریق و لا یدری أنّ سلوک الطریق الّذی یرید أن یمشی علیه یوصله إلی مقصده أم لا، و کمن یقصد أن یقتدی بامام و لا یدری أنّه حقّ و متابعته یوصله إلی الحق أم لا، فیقول علیه السّلام: إذا اشتبه الأمر من أوّل الدخول فیه فلا رجاء بوضوحه فی نهایته، فلا بدّ من التوقف و البحث حتّی یتّضح و یکون

ص:110

الدّخول فیه علی بصیره و اطمینان، و الظاهر أنّ المقصود أنّه إذا وقع خطاء فی أوّل أمر، یؤدّی إلی الخطاء فی آخره.

الترجمه

براستی که اگر کارها از نخست دچار اشتباه و خطا شدند، پایان آنها با آغاز آنها سنجیده شوند.

خشت از أوّل گر نهد معمار کج تا ثریّا می رود دیوار کج

الثالثه و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(73) و من خبر ضرار بن ضمره الضّبابی عند دخوله علی معاویه و مسألته له عن أمیر المؤمنین علیه السّلام قال: فأشهد لقد رأیته فی بعض مواقفه و قد أرخی اللّیل سدوله و هو قائم فی محرابه، قابض علی لحیته، یتململ تململ السلیم، و یبکی بکاء الحزین، و یقول:

یا دنیا یا دنیا، إلیک عنّی، أ بی تعرّضت؟ أم إلیّ تشوّفت؟ لا حان حینک، هیهات! غرّی غیری، لا حاجه لی فیک، قد طلّقتک ثلاثا لا رجعه فیها، فعیشک قصیر، و خطرک یسیر، و أملک حقیر. آه من قلّه الزّاد، و طول الطّریق، و بعد السّفر، و عظیم المورد.

اللغه

(السدل) ج: أسدال و سدول و أسدل: السّتر، یقال: أرخی اللیل سدوله أی أرسل أستار ظلمته (سلمته) الحیّه: لدغته فهو سلیم ج: سلمی - المنجد.

و (التململ) عدم الاستقرار من المرض کأنه علی مله، و هی الرّماد الحارّ

ص:111

(لا حان حینک) أی لا حضر وقتک، (تشوّفت) الجاریه أی تزیّنت - صحاح.

الاعراب

و قد أرخی اللّیل سدوله، جمله حالیّه عن فاعل رأیته، و هو قائم یصلّی - إلخ حالیّه اخری عن المفعول الأوّل له و هو الضمیر الثانی، قائم فی محرابه، خبر هو، قابض، خبر ثان له، یتململ - إلخ، حال عنه، یا دنیا، من باب المنادی المعرفه لا حان حینک، دعاء علیها أی لا حضر وقتک کما تقول: لا کنت.

المعنی

(ضرار بن ضمره) قال فی التنقیح: من خلّص أصحاب أمیر المؤمنین علیه السّلام حسن الحال، فصیح المقال، انتهی.

و ننقل هذه الرّوایه عن شرح المعتزلی بسند ثان فهو أوفی و أکمل قال:

و ذکر أبو عمر بن عبد البرّ فی کتاب الاستیعاب، هذا الخبر، فقال: حدّثنا عبد اللّه بن محمّد بن یوسف، قال: حدّثنا یحیی بن مالک بن عائد، قال: حدّثنا أبو الحسن محمّد بن محمّد بن مقله البغدادی بمصر. و حدّثنا أبو بکر محمّد بن الحسن بن درید، قال: حدّثنا العکلی، عن الحرمازی، عن رجل من همدان، قال: قال معاویه لضرار الضبائی: یا ضرار صف لی علیّا، قال: اعفنی یا أمیر المؤمنین، قال:

لتصفّنه، قال: أمّا إذا لا بدّ من وصفه، فکان و اللّه بعید المدی، شدید القوی، یقول فصلا، و یحکم عدلا، یتفجّر العلم من جوانبه، و تنطق الحکمه من نواحیه یستوحش من الدّنیا و زهرتها، و یأنس باللیل و وحشتها، و کان غزیره العبره، طویل الفکره، یعجبه من اللّباس ما قصر، و من الطعام ما خشن، کان فینا کأحدنا یجیبنا إذا سألناه، و ینبئنا إذا استفتیناه، و نحن و اللّه مع تقریبه إیّانا و قربه منّا، لا نکاد نکلّمه هیبه له، یعظم أهل الدین، و یقرب المساکین، لا یطمع القویّ فی باطله، و لا ییأس الضعیف من عدله، و أشهد لقد رأیته فی بعض مواقفه و قد أرخی اللیل سدوله، و غارت نجومه، قابضا علی لحیته، یتململ تململ السّلیم، و یبکی بکاء الحزین، و یقول: یا دنیا غرّی غیری، أ بی تعرّضت؟ أم إلیّ تشوّقت؟

ص:112

هیهات هیهات، قد باینتک ثلاثا لا رجعه لی فیها، فعمرک قصیر، و خطرک حقیر آه من قلّه الزاد، و بعد السّفر، و وحشه الطریق، فبکی معاویه و قال: رحم اللّه أبا حسن، کان و اللّه کذلک، فکیف حزنک علیه یا ضرار؟ قال: حزن من ذبح ولدها فی حجرها.

أقول: من أخبث مکائد معاویه بعد تسلّطه علی الکوفه و سیطرته علی أصحاب أمیر المؤمنین أن یجلبهم إلی الشّام بشتّی الوسائل من دعوه ودیّه أو تهریب من ظلم عمّاله أو تهدید أو غیر ذلک من الوسائل ثمّ یحضرهم فی حفلته الغاصّه بالرّجال و یسألهم عن وصف علیّ علیه السّلام حتّی یذکروا له عیبا بحضره الناس و یتّهموه فیستفید من کلامهم لتأیید سیاسته.

و ممّن وقع فی حبالته ضرار بن ضمره و کان من خواصّ علیّ و من أهل الزهد و العباده فأمره بتوصیف علیّ علیه السّلام، و قد وصفه ضرار بهذا الوصف البالغ فی الخطوره من نواح شتّی، معرضا بذلک علی معاویه و ناصحا و واعظا له، و نشیر إلی بعض ما ذکره رضوان اللّه علیه:

افتتح ضرار رضوان اللّه علیه توصیفه لعلیّ علیه السّلام بأنّه (کان بعید المدی) أی عالی الهمّه ناظر إلی المعالی القدسیّه، و تارک للأهواء الخسیسه المادّیه مع شدّه قواه المعنویه، و نوایاه الملکوتیه، و کأنه إشاره إلی قوله تعالی فی سوره النجم «علّمه شدید القوی» و هو وصف جبرئیل حامل الوحی إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله (یقول: فصلا) أی ینطق بما هو الحقّ الصّریح، مأخوذا من الوحی الصحیح و کأنه إشاره إلی قوله تعالی فی سوره الطّارق «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ » و کان یحکم بالعدل لا یخالطه جور و باطل، منبع ذخّار للعلم قولا و عملا و بحر ضخم للحکمه من کلّ ناحیه، زاهد فی الدّنیا متنفّر عنها، یطلب الخلوه و الانعزال عن أهل الدّنیا فیأوی إلی اللّیل و وحشته، هذه صفاته المعنویه العقلیّه و الوجدانیّه.

ثمّ شرع فی وصفه الظاهر فقال: یبکی و یسیل الدّموع الغزیره من خوف اللّه

ص:113

و من ترحّمه علی الضعفاء و الفقراء، و یتفکر طویلا فی اصلاح الامور.

ثمّ وصفه علیه السّلام فی زیّه و لباسه و مأکله فقال: یعیش عیش الفقراء و المساکین حتّی یعجبه اللباس القصیر و الطعام الخشن لم یلاحظ لنفسه امتیازا و لا مثاره و اماره للریاسه، بل کان فینا کأحدنا یجیب مسائلنا و یفتینا، و لیکن له هیبه معنویه فی قلوبنا، ثمّ یبین معاملته مع عموم الناس و رعایته للعدل الاجتماعی فی هذه الفصول:

1 - یعظم أهل الدّین فلا حرمه عنده إلاّ للدّین و أهله.

2 - یقرّب المساکین و لا یلتفت إلی زبرجه الأغنیاء و المثرین.

3 - لا نفوذ فیه لأهل القوّه و الثروه فیستمیلونه لأغراضهم، بل لا طمع لهم فی ذلک.

4 - لا یقطع رجاء الضعیف من عدله و أخذه له بحقّه و إن کان خصمه قویّا ذا مال و جاه و ثروه.

ثمّ شرع بعد ذلک فی بیان خوفه عن اللّه و زهده فی الدّنیا و صوّره لمعاویه بما لا مزید علیه حتّی أثّر فی هذه الصّخره الصمّاء و القلب القاسی الأعمی فبکی.

و أظنّ أنّ بکاء معاویه لم یکن عن خوف من اللّه و إذعان للحقّ، بل کان کما یبکی الصبیّ من ألم الابره إذا نفذت فی جسمه حیث إنّ کلّ جمله ألقاها إلیه هذا البطل المجاهد فی فضیله علیّ علیه السّلام تکون أوقع من السّهم علی قلبه و کبده فهو مع کمال تجلّده و تحلّمه الذی کان الرکن الوثیق لسیاسته العوجاء، لم یقدر علی المقاومه تجاه هذه الضربات البطولیه النافذه علی قلبه القاسی، فلم یحر جوابا و لم یجتری علی إسکات القائل لما اخذ منه العهد ضمنا بقوله أو تعفینی، فتحلّم ألم هذه الرّمیات المتتابعات حتّی نفد صبره و شرع یبکی من الألم و الغمّ الّذی دخله من مشاهده هذا البطل الّذی یجاهده بسیف لسانه فی عقر داره، و هو یری نفسه متّکأ علی سریر الملک و السّطوه، ثمّ أخبره هذا البطل فی آخر کلامه عن مقدار حبّه لعلیّ علیه السّلام و بغضه له حیث أجابه بأنّ حزنی علی علیّ علیه السّلام کحزن أمّ ذبح ولدها

ص:114

فی حجرها، هذا تصریح بحبّه لعلیّ علیه السّلام بما لا مزید علیه و تلویح لبغضه له، و هل قتل علیّ علیه السّلام إلاّ بمخالفه معاویه معه و بکیده و مکره؟

الترجمه

متن کامل خبر بروایت مندرجه در شرح معتزلی ترجمه می شود:

معاویه بضرار ضبابی گفت: أی ضرار علی را برای من وصف کن، در پاسخ گفت: یا أمیر المؤمنین مرا معاف دار، گفت: البته باید او را وصف کنی، در پاسخ گفت: چون ناچارم می گویم: بخدا، والا همت بود، شدید القوی بود، صرحی و قاطع سخن می گفت، بدادگری حکومت میکرد، دانش از همه سویش فرو می ریخت و در پیرامونش حکمت گویا بود، از دنیا و شکوفانیش گریزان بود، بشب پر هراس انس داشت، اشکش فراوان، اندیشه اش طولانی بود، جامه کوتاه درویشانه را خوش می داشت و خوراک ناهموار را، در میان جمع ما چون یکی از ما بود هر پرسشی داشتیم جواب می داد، و چون از او فتوی می خواستیم ما را آگاه میکرد بخدا با این که ما را بخود بسیار نزدیک میکرد و با او همنشین بودیم، بسا که از هیبت الهیه او جرئت سخن با او را نداشتیم، اهل دین را بزرگ می داشت، و مساکین را بخود نزدیک میکرد، هیچ نیرومندی طمع نداشت که ناحقی بسود خود از او بخواهد، و هیچ بینوائی از دادگری او نومید نبود.

من خود گواهم که در یکی از مواقفش وی را دیدم در حالی که شب از نیمه گذشته، و پرده های تاریکی خود را بر جهان گسترده بود، و أخترانش در چاه مغرب فرو شده بودند، دست بر ریش داشت و چون مار گزیده بر خود پیچ و تاب می خورد و بمانند مصیبت زده ای می گریست و می گفت: أی دنیا دیگری را فریب بده، خود را بمن عرضه می داری؟ برای من زیور نمائی و کرشمه میکنی؟! هیهات هیهات، من تو را سه طلاقه کردم که رجوع ندارد، عمرت کوتاه است، و قدرت اندک، آه و افسوس از توشۀ کم، و دوری سفر. و راه پر خطر.

معاویه گریست و گفت: خدا ابو الحسن را رحمت کناد، بخدا همچنین بود

ص:115

أی ضرار اندوه تو بر وی چونست؟ گفت: چون اندوه مادری که فرزندش را در دامنش سر بریده باشند.

علی را یکی یار همگام بود ضرار بن ضمره ورا نام بود

بچرخید چرخ و کشاندش بزور بدرگاه بن حرب نیرنگ پور

از او خواست وصف علی را بجد بپاسخ برآمد، یل و مستعد

بگفتا گواهم که خود دیدمش بیک ایستگاهی و سنجیدمش

شب افکنده صد پرده نیلگون سراسر جهان در سکوت و سکون

علی بر سر پا بمحراب خویش نظر سوی حق است پاکش بریش

چنان در تلاطم که مارش زده سرشکش رخ غمگسارش زده

بدنیا همی گفت از من بدور مکن عرضه خود را بمن ای شرور

کرشمه بمن می فروشی برو نیاید چنین روزت اندر گرو

بدوری ز من دیگری را فریب نخواهم ز تو حاجت و نی نصیب

طلاق تو دادم سه بار و دیگر ندارم رجوعی برایت بسر

که عیش تو کوتاه و قدرت زبون تو را آرزو کوچک و سرنگون

صد افسوس زین توشۀ کم مرا و زین راه پر طول و پر خم مرا

سفر بس دراز است و پر ترس و بیم ورودم بدرگاه حق بس عظیم

الرابعه و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(74) و من کلام له علیه السّلام: للسائل الشّامی لمّا سأله: أ کان مسیرنا إلی الشام بقضاء من اللّه و قدر؟ بعد کلام طویل هذا مختاره:

ویحک! لعلّک ظننت قضاء لازما، و قدرا حاتما، و لو کان ذلک کذلک لبطل الثّواب و العقاب، و سقط الوعد و الوعید إنّ،

ص:116

اللّه سبحانه أمر عباده تخییرا، و نهاهم تحذیرا، و کلّف یسیرا، و لم یکلّف عسیرا، و أعطی علی القلیل کثیرا، و لم یعص مغلوبا، و لم یطع مکرها، و لم یرسل الأنبیاء لعبا، و لم ینزل الکتب للعباد عبثا، و لا خلق السّموات و الأرض و ما بینهما باطلا (ذلک ظنّ الّذین کفروا فویل للّذین کفروا من النّار).

اللغه

(ویح): کلمه ترحّم و توجّع و قد تأتی بمعنی المدح و التعجّب... و نصبه باضمار فعل کأنّک قلت ألزمه اللّه ویحا (حتم) حتما بالشیء: قضی (لعب) لعبا: فعل فعلا بقصد اللّذّه أو التنزّه، فعل فعلا لا یجدی علیه نفعا - المنجد.

الاعراب

بعد کلام، ظرف متعلّق بقوله: و من کلامه، ویحک منصوب بفعل مقدّر أی ألزم اللّه ویحک، تخییرا مفعول له، و کذلک تحذیرا، کثیرا مفعول ثان لأعطی و الأوّل منه متروک، مغلوبا حال من ضمیر یعص.

المعنی

روی الحدیث فی باب الجبر و القدر من الکافی بهذا اللفظ:

علیّ بن محمّد عن سهل بن زیاد و إسحاق بن محمّد و غیرهما رفعوه قال: کان أمیر المؤمنین علیه السّلام جالسا بالکوفه بعد منصرفه من صفّین إذ أقبل شیخ فجثی بین یدیه، ثمّ قال له: یا أمیر المؤمنین، أخبرنا عن مسیرنا إلی أهل الشام أ بقضاء من اللّه و قدر؟ فقال أمیر المؤمنین علیه السّلام: أجل یا شیخ ما علوتم تلعه و لا هبطتم بطن واد إلاّ بقضاء من اللّه عزّ و جلّ و قدره، فقال له الشیخ: عند اللّه أحتسب عنائی یا أمیر المؤمنین فقال له: مه یا شیخ فو اللّه لقد عظم اللّه لکم الأجر فی مسیرکم و أنتم

ص:117

سائرون، و فی مقامکم و أنتم مقیمون، و فی منصرفکم و أنتم منصرفون، و لم تکونوا فی شیء من حالاتکم مکرهین، و لا إلیه مضطرّین، فقال له الشیخ: و کیف لم نکن فی شیء من حالاتنا مکرهین و لا إلیه مضطرّین و کان بالقضاء و القدر مسیرنا و منقلبنا و منصرفنا؟ فقال له: و تظنّ أنه کان قضاء حتما و قدرا لازما، أنه لو کان کذلک لبطل الثواب و العقاب، و الأمر و النهی و الزجر من اللّه، و سقط معنی الوعد و الوعید فلم تکن لائمه للمذنب، و لا محمده للمحسن، و لکان المذنب أولی بالاحسان من المحسن و لکان المحسن أولی بالعقوبه من المذنب، تلک مقاله إخوان عبده الأوثان، و خصماء الرّحمن، و حزب الشیطان، و قدریّه هذه الامّه و مجوسها. إنّ اللّه تبارک و تعالی کلّف تخییرا، و نهی تحذیرا، و أعطی علی القلیل کثیرا و لم یعص مغلوبا، و لم یطع مکرها، و لم یملّک مفوّضا، و لم یخلق السّموات و الأرض و ما بینهما باطلا، و لم یبعث النّبیین مبشّرین و منذرین عبثا، ذلک ظنّ الّذین کفروا فویل للّذین کفروا من النار، فأنشأ الشیخ یقول:

أنت الامام الّذی نرجو بطاعته یوم النجاه من الرحمن غفرانا

أوضحت من أمرنا ما کان ملتبسا جزاک ربّک بالاحسان إحسانا

أقول: و قد تری ما فیه الاختلاف بین ما ذکره الرضیّ - رحمه اللّه - من هذا الحدیث و ما ورد فی الکافی الشّریف، فلا بدّ و أن یکون أحد المضمونین منقولا بالمعنی، و ما اختاره الرضیّ أوضح و أفصح و یحتمل تعدّد الواقعه، و ذکر الرضیّ - رحمه اللّه - هذا السائل کان شامیّا، و لکن لا إشعار فی روایه الکافی بکونه شامیّا و لعلّ الرّضیّ أخذه من روایه اخری و کتاب آخر عرف السائل بأنّه شامی، و لکن یشعر صدر الحدیث بأنه من أهل الکوفه حیث قال: أخبرنا عن مسیرنا إلی أهل الشام، فتدبّر. قال فی شرح ابن میثم: أمر عباده تخییرا، و تخییرا مصدر سدّ مسدّ الحال، انتهی. و لم یبیّن فی کلامه ذا الحال، فان جعله حالا من المفعول و هو عباده، یکون

ص:118

المعنی أمر عباده حالکونهم مخیرین، و لا یستفاد من لفظه مخیرین المختارین إلاّ علی تکلّف، ففیه تکلّفان: حمل المصدر علی الصّفه، ثمّ حمل تلک الصفه من باب إلی باب آخر، و ان جعله حالا من الفاعل و هو اللّه فلم لم یجعله مفعولا مطلقا، کما فی قوله: نهاهم تحذیرا، کما صرّح به، و لا فرق بین جعله حالا أو مفعولا مطلقا من جهه المعنی، فتدبّر. قال فی شرح المعتزلی: قد ذکر شیخنا أبو الحسین رحمه اللّه: هذا الخبر فی کتاب الغرر، و رواه عن اصبغ بن نباته انتهی. و المتن الّذی ذکره مختلف مع متن حدیث الکافی فی موارد، فصدر مقاله علیّ علیه السّلام فیه بقوله:«و الّذی فلق الحبّه و بریء النسمه» و لم یذکر فیه قوله:

«و لکان المذنب أولی بالإحسان من المحسن، و لکان المحسن أولی بالعقوبه من المذنب» و هذه الجمله من مشکلات هذا الحدیث. و قد ذکر المجلسی رحمه اللّه فی شرحه علی الکافی وجوها خمسه فی حلّه نذکر خلاصه منها هنا:

الاول - أنه [یکون] متفرعا علی أنّه إذا بطل الثواب و العقاب بالجبر علی التکلیف فالمذنب صار أولی بالاحسان لنیله فی هذه الدّنیا إلی ملادّه و شهواته و المحسن أسوء حالا منه لتحمّله مشاقّ التکلیف و العبادات. الثانی - أنّه لو کان المذنب مجبورا علی عمل السیّئه و المحسن علی عمل الطاعه فالأولی الاحسان بالمذنب لتدارک جبره علی الخلاف الواقع منه، و عقوبه المحسن لیساوی حاله مع المذنب و یراعی العداله بینهما. الثالث - ما قیل إنّه إنما کان المذنب أولی بالاحسان لأنّه لا یرضی بالذّنب کما یدلّ علیه جبره، و المحسن أولی بالعقوبه لأنّه لا یرضی بالاحسان لدلاله الجبر علیه، و من لا یرضی بالاحسان أولی بالعقوبه من الّذی یرضی به، و لا یخفی ما فیه. الرابع - أنّه لما اقتضی ذات المذنب أن یحسن إلیه فی الدّنیا باحداث اللّذات فیه، فینبغی أن یکون فی الاخره أیضا کذلک، لعدم تغیر الذوات فی النشأتین

ص:119

و إذا اقتضی ذات المحسن المشقه فی الدّنیا و ایلامه بالتکالیف الشاقه ففی الاخره أیضا ینبغی أن یکون کذلک. الخامس - ما قیل: لعلّ وجه ذلک أنّ المذنب بصدور القبائح و السیئات منه متألّم منکسر البال لظنه أنها وقعت منه باختیاره، و قد کانت بجبر جابر و قهر قاهر فیستحقّ الإحسان، و أنّ المحسن بفرحاته بصدور الحسنات عنه و زعمه أنه قد فعلها باختیاره أولی بالعقوبه من المذنب. قال المجلسی رحمه اللّه فی سند الحدیث: إنّه مرفوع، لکن رواه الصّدوق رحمه اللّه فی العیون بأسانید عنه، و مذکور فی رساله أبی الحسن الثالث علیه السّلام إلی أهل الأهواز، و سائر الکتب الحدیثیّه و الکلامیّه، و أشار المحقّق الطوسیّ فی التجرید إلیه، و رواه العلامه فی شرحه عن الأصبغ بن نباته بأدنی تغییر. أقول: هذا الحدیث باعتبار تعرّضه لمسأله الجبر و الاختیار و القضاء و القدر فی أعمال العباد من مشکلات الأحادیث و یحتاج إلی شرح مفصّل، و توضیح ینحلّ به هذا المعضل، و لا مجال لهذا البحث فی هذا الشرح الموجز، و قد بحثت عن هذه المسأله مفصلا فی شرح اصول الکافی و ترجمته بالفارسیه المطبوعه فی الجزء الأوّل، فمن أراد تحقیق المقام و توضیح المرام فلیرجع إلیه، و نحن نترجم الحدیث تماما علی متن رواه الشارح المعتزلی، لأنّا ترجمنا متن الکافی فی شرحه.

الترجمه

أصبغ بن نباته گفت: پیرمردی در برابر علی علیه السّلام ایستاد و گفت: بما بگو که رفتن ما بشام بقضاء خدا و قدر بود؟ در پاسخ فرمود: بدان خدا که دانه را می شکافد و جاندار می آفریند، ما گامی برنداشتیم و بر دری فرو نشدیم جز بقضاء خدا و قدر او، آن شیخ گفت: رنجی که بردم باید بحساب خدا بگذارم، هیچ ثوابی ندارم، علی فرمود: ای شیخ خاموش باش محققا خدا در این سفر بشما پاداش بزرگی عطا کرده چه در رفتن و چه در برگشتن، شما در هیچ حالی واداشته نبودید

ص:120

و ناچار و بی اختیار نبودید، آن شیخ گفت: چگونه چنین نبودیم با این که قضا و قدر ما را سوق داده اند، حضرت فرمود: وای بر تو، شاید گمان میکنی قضاء لازم و قدر حتم و ملزمی در میان است اگر چنین باشد ثواب و عقاب و وعد و وعید و أمر و نهی همه باطل و بیهوده گردند و گنهکار را سرزنش نباید و نیکوکار را آفرین نشاید، و نیکوکار از بدکار سزاوارتر بمدح و تحسین نباشد، و بدکار سزاوارتر نباشد بمذمّت و نکوهش از نیکوکار، این گفتار بت پرستان و سپاه شیطان و گواهان ناحق و نابینایان از راه صواب است، و آنان قدریه این امّت و گبران این امّت محسوبند. راستی که خداوند سبحان، فرمان داده برای مختار ساختن بندگان خود و غدقن کرده برای بر حذر داشتن و تکلیف آسانی فرموده، نافرمانیش بمعنی این نیست که در برابر بنده خود مغلوب شده است، و از روی وادار کردن و اعمال زور اطاعت نمی شود، رسولان خود را بیهوده و عبث بسوی بندگانش گسیل نداشته، و آسمانها و زمین و آنچه در آنها است بیهوده نیافریده - اینست گمان آن کسانی که کافر شدند، وای از دوزخ بر کافران - آن شیخ گفت: پس قضا و قدری که ما بوسیله آنها سفر کردیم چیستند؟ فرمود: این قضا و قدر بمعنی أمر و دستور خدا است، سپس این گفته خداوند سبحان را تلاوت فرمود که:

«وَ قَضی رَبُّکَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ » - پروردگارت فرمان داده که نپرستید جز او را - آن شیخ شادمانه برخواست و می گفت:

توئی آن امامی که با طاعتش امید بهشت از خدا در سر است

ز دودی تو هر شبهه از دین ما جزای تو با حضرت داور است

چون که برگشت علی از صفین غم صفین بدلش بد سنگین

بستمکار شکستی نرسید فتنه ای سخت از آن گشت پدید

شیخی اندر بر او سخت ایستاد که بگو رفتن شام ای استاد

بقضا بود مقدّر ز خدا یا بدلخواه بشر شد پیدا

ص:121

گفت سوگند بخلاّقی حق که قضا و قدرش بد ز سبق

هیچ گامی ننهادیم براه جز قضا و قدرش بد همراه

شیخ گفتا که خدایا صبری که نداریم از این ره اجری

گفت خاموش ایا شیخ دژم که خدا داده ثوابی معظم

طی این راه باکراه نبود هر کس از میل خود این ره پیمود

شیخ گفتا که قضا ما را برد گفت وه نیست قضا حتم ای گرد

ور نه بیهوده ثوابست و عقاب نه بود أمر و نه نهی و نه عذاب

نه خدا سرزنش مذنب کرد نه ستایش ز نکوکار ای مرد

این بود گفتۀ عبّاد وثن گفتۀ لشکر شیطان کهن

راستش حضرت سبحان فرمان داده آزاد بدین خلق جهان

نهی کرد است برسم تحذیر کرده تکلیف ولی سهل و یسیر

از گنه چیره بر او کس نشده باطاعت کسی مکره نشده

نه عبث خیل رسل کرده گسیل تا که باشند بمخلوق دلیل

آسمانها و زمین بیهده نیست در جهان بیهده را نبود زیست

این گمان شیوه کفّار بود که مکان همه در نار بود

شیخ گفتا چه قضا و قدری کرده این راه بماها سپری؟

گفت فرمان خدا و حکمش دیگر ای شیخ زبان را در گش

گفتۀ حق بود اندر قرآن که «قضی ربک» روخوش برخوان

شیخ فهمید و بشد شاد و سرود چند شعری و علی را بستود

الخامسه و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(75) و قال علیه السّلام: خذ الحکمه أنّی کانت، فإن الحکمه تکون فی صدر المنافق فتلجلج فی صدره حتّی تخرج فتسکن إلی صواحبها

ص:122

فی صدر المؤمن.

اللغه

(الحکمه) ج: حکم: الکلام الموافق للحق، الفلسفه، صواب الأمر و سداده (تلجلج) تردّد فی الکلام و فی صدره شیء تردّد - المنجد.

الاعراب

أنّی کانت: أنّی ظرف زمان و مفعول فیه أی من أین کانت، و کانت تامه أی وجدت، فاعلها الضمیر المستتر العائد إلی الحکمه، فتلجلج، أی تتلجلج مؤنث المضارع حذفت إحدی تائیه تخفیفا و تدلّ علی الاستمرار.

المعنی

الحکمه فی لسان الکتاب و السّنه تطلق علی قضایا حقیقیه تزید معرفه الإنسان بالمبدأ و المعاد، أو تهدیه إلی عمل نافع للمعاش أو المعاد، و بهذا الاعتبار قال اللّه تعالی «وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَهَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً » - 269 - البقره» و قد فسّرت بعلم الشرائع، و معالم کلّ شریعه حقه لا تخلو من أحد القسمین و منبع الحکمه تعلیم الأنبیاء المتکی علی الوحی من اللّه تعالی، أو ضوء عقلانی یفاض بعنایته تعالی علی الخلائق، و حیث إنّ المنافق یأخذ من تعلیمات الأنبیاء و الأوصیاء فتقع فی یده کلمه حکمه، و ربما استضاء عقله فتجدها و لکن لا یعتقد بها لأنّه منافق فلا تستقرّ الحکمه فی قلبه، فکانت کخروف ضالّ عن قطیع الغنم یرکض إلی هنا و هنا و تتلجلج فی صدر المنافق و لا یقدر علی کتمانه فینطق بها و یظهرها، فأمر المؤمن بأخذها و إلحاقها بالحکم المستقرّه فی صدره حتّی تسکن إلی صواحبها، فهو کردّ الخروف الضالّ إلی قطیع الغنم فیسکن فیها و یطمئن إلیها و المراد نفور قلب المنافق عن الحکمه و نفور الحکمه عنه، و التوصیه بأنّه لا بدّ و أن ینظر إلی ما قال لا إلی من قال، فلا یترک الکلام الحق بحجّه أنه خرج من

ص:123

فم المنافق، و یشعر بتأکید طلب العلم و الحکمه من مظانها و إن وجد عند غیر أهلها.

الترجمه

سخن درست و حکیمانه را از هر کس باشد دریافت کن، زیرا سخن حکمت در دل منافق هم هست و بدینسو و آن سو می چرخد تا از آن بدر آید و خود را بیاران خود برساند که در سینۀ مؤمن جای دارند.

ز هر کس حکمت و پندی بیاموزچراغ معرفت در دل بیفروز

اگر گوینده بی ایمان شناسیز پند و حکمتش چون در هراسی؟

بسا حکمت که در قلب منافقبود حیران و لرزان همچو وامق

بچرخد تا برآید از زبانشبر مؤمن رسد بر همگنانش

السادسه و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(76) و قال علیه السّلام: الحکمه ضالّه المؤمن فخذ الحکمه و لو من أهل النّفاق.

اللغه

(الضالّه) ج: ضوالّ مؤنّث الضالّ: الشیء المفقود الّذی تسعی ورائه.

المعنی

عبّر علیه السّلام عن الحکمه بالضالّه للمؤمن باعتبار أنّ الإیمان مأوی الحکمه و ینبغی أن یکون المؤمن هو الّذی اجتمع شوارد الحکم و حضنها من أن تقع فی أیدی المنافقین فجعلوها وسیله لترویج آرائهم الفاسده و أغراضهم الباطله، کما اتّفق فی عصرنا هذا من تسلّط الکفار و المخالفین علی فنون الحکمه الطبیعیّه، فسادوا بها و ضلّوا و أضلّوا شباب الإسلام.

ص:124

الترجمه

حکمت گمشدۀ مؤمن است، حکمت را دریاب گر چه از أهل نفاق باشد.

گمشده مؤمن بود حکمت بگیرور چه در دست منافق شد اسیر

السابعه و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(77) و قال علیه السّلام: قیمه کلّ امریء ما یحسنه. قال الرّضیّ: و هذه الکلمه الّتی لا تصاب لها قیمه، و لا توزن بها حکمه، و لا تقرن إلیها کلمه.

المعنی

قیمه کلّ شیء باعتبار ما یترتّب علیه من الفوائد و الاثار المرغوبه عند اللّه أو عند خلقه، و یلحظ فی ذلک ما یتحمّل فی تحصیله من مؤنات و متاعب، و هی ما تبذل بازاء المتاع عند العقلاء، و من الأشیاء ما لا یقوم لخسّته أو فقد الرغبه فی بذل العوض بازائه لو فوره و عدم الحاجه إلی شرائه کالماء فی شطوط الأنهار، و التراب فی البراری و القفار، أو لکرامته عند اللّه أو عند الناس کالإنسان، فانه حرّ بالذات و قد القی الرقیّه منذ قرون فی الجامعه البشریه.

فالتعبیر بالقیمه فی کلامه علیه السّلام استعاره بتشبیه المرء بالنظر إلی کمالاته المعنویّه و صناعاته الیدویّه و مهارته فی التعبیرات اللّسانیه علی المتاع، و نبّه إلی أنّ اعتبار المرء یقاس بما یحسنه و یجیّده من صنعه أو زراعه أو تجاره أو غیرها فمن أراد أن یکون مرجعا فی أمر من الامور فلا بدّ و أن یتعب نفسه لتحصیل التخصّص فی هذا الأمر.

و قد اهتمّ الشعوب الراقیه فی القرون المعاصره بهذه الحکمه القیمه فتوجّهوا إلی تقسیم فنون المعارف و العلوم و الصناعات إلی شعب ضیقه، و فرضوا علی المتعلّمین اختیار ما یناسب ذوقهم، و الجدّ فی تعلّمه و کسب التخصّص فیه.

ص:125

فعصرنا عصر المتخصّصین فی الفنون و الصناعات، عصر العمل بهذه الحکمه القیمه و الدستور الراقی، و قد ظلّ المسلمون قرونا قلّما یلتفتوا إلی هذه الحکمه العلویه فیدخلون فی کلّ شأن بأدنی ممارسه، فیختلّ الامور، و لا ینالون بالمطلوب.

الترجمه

ارزش هر مردی همانست که نیکو میداند و می تواند.

ارزش هر کس بکار خوب اوستاوستادیش بهر کاری نکو است

الثامنه و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(78) و قال علیه السّلام: أوصیکم بخمس لو ضربتم إلیها آباط الإبل لکانت لذلک أهلا: لا یرجونّ أحد منکم إلاّ ربّه، و لا یخافنّ إلاّ ذنبه، و لا یستحینّ أحد منکم إذا سئل عمّا لا یعلم أن یقول لا أعلم، و لا یستحینّ أحد إذا لم یعلم الشّیء أن یتعلّمه، و علیکم بالصّبر فإنّ الصّبر من الإیمان کالرّأس من الجسد، و لا خیر فی جسد لا رأس معه، و لا فی إیمان لا صبر معه.

اللغه

(الابط) ج: آباط: باطن الکتف، یذکّر و یؤنّث.

الاعراب

بخمس، أی بخمس وصایا حذف الممیّز و نوّن العدد عوضا عن المحذوف لو، استعیرت هنا لمعنی إن الشرطیه بعنایه أنّ الشرط غیر واقع عاده، لا یرجونّ نهی غائب مؤکّد بالنون التأکید الثقیله، و یمکن أن یکون نفیا بمعنی النهی فیکون آکد و أبلغ و کذا فی الجمل التالیه، و المستثنی فی هذه الجمل مفرغ، و المستثنی منصوب علی أنّه مفعول للفعل الواقع قبل إلاّ، لا یستحینّ: استفعال من حیی اللفیف المقرون حذف إحدی یائیه تخفیفا.

ص:126

المعنی

أکّد علیه السّلام التمسک بهذه الوصایا و بالغ فیها بقوله: لو ضربتم إلیها آباط الابل لکانت لذلک أهلا، و قد أدرج فی هذه الوصایا أهمّ ما یجب علی کلّ أحد فی رابطته مع المبدأ، و فی تدبیره لنفسه، و أدبه فی طریق العلم و المعرفه تعلیما و تعلّما و فی مواجهته مع ما یحیط به من المکاره و الالام، و ما یجب علیه من أداء التکالیف و رعایه القوانین و الأحکام.

فبدأ بلزوم التوجّه إلی اللّه فی نیل کلّ خیر و درک کلّ المارب، فیعتقد بأنه لا ینال بما یرید من الرزق و المنصب و کلّما یحتاج إلیه إلاّ بفضل من اللّه و إن کان لحصول کلّ مقصد أسباب و وسائل، فهو مسبّب الأسباب و مجهّز الوسائل فی کلّ باب فیلزم علی العبد أن لا یرجو أیّ شیء إلاّ من عنده، و الرجاء یرجع إلی کلّ ما یطلبه و یدعوه إلیه شهوته.

و یتلو القوه الشهویه الطالبه لدرک ما یلائم طبع الإنسان، القوّه الغضبیه النافره عن کلّ ما یخالف طبعه، و یتولّد منه الخوف من إصابه مکروه، أو فوت محبوب، فبقدر ما یدرک الإنسان شهواته یحیط به الخوف فقال علیه السّلام: عدوّ الإنسان نفسه الأمّاره، و کلّما یجرّ إلیه من المکاره یتولّد من ذنوبه و یکون کسب یده «و ما أصابتکم من مصیبه ف «بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ » فیجب أن لا یخاف الإنسان إلاّ من ذنبه، فلو ترک الذّنوب، دفع عن نفسه المخاوف و العیوب.

و یصرّ علیه السّلام فی ترک الحیاء من الاعتراف بالجهل علی کلّ أحد فی الجواب عن سؤال ما لا یعلمه، و هذا التأکید و التعمیم یرجع إلی من نصب نفسه علما للناس یرجعون إلیه و یستفتونه فی امورهم و هو لا یعلم و یصعب علیه أن یعترف بجهله و یقول لا أدری.

و هم الّذین یصعب علیهم أن یتعلّموا ما لم یعلموا لیکونوا علی هدی و بصیره فیما یتصدّونه من المنصب و الموقف.

فالحیاء من قول لا أدری و من التعلّم فیما لا یدری من الحیاء المذموم الّذی

ص:127

تقدّم الکلام فیه.

و من التأسّف أنّ أکثر أهل العلم مغمورون فی أمواج هذا البحر المظلم فاذا قاموا فی المحراب أو استقرّوا علی المنبر و دعوا واعظا أو صاروا مرجعا للسؤال فی أحکام الدّین یصعب علیهم أن یجیبوا بلا أدری، و أصعب منه أن یشتغلوا بعد ذلک بالتعلیم، فتجد فی غالب البلاد عددا کثیرا منهم لا یجتمعون بعضهم مع بعض فیبحثون فی العلوم و المسائل المرجوعه إلیهم مع وجود الفرصه الکافیه و ذلک لأنه اعتراف ضمنیّ بالاشتغال بالتعلّم أو الاعتراف بأنّه لا أدری.

ثمّ وصّی علیه السّلام بالصّبر و جعله رأس الإیمان و حیاته و بصیرته و قوامه، و جعل الصبر للایمان کالرّأس من الجسد، یشعر بأنّه من لا صبر له لا إیمان له، و أنّ درجات الایمان یقاس بدرجات الصبر.

الترجمه

فرمود: من پنج سفارش بشما دارم که اگر بدنبال آنها شتر برانید و برای آنها رنج سفرهای طولانی را بر خود هموار سازید سزاوار آنند.

نباید هیچکدام شما امیدی داشته باشد جز بپروردگار خویش، و نباید ترسی بخود راه دهد جز از گناه خویش، نباید هیچکدام در برابر پرسش از آنچه نمی داند شرم کند که بگوید من نمی دانم، و نه کسی که چیزی را نمی داند شرم کند از این که آنرا بیاموزد، بر شما لازمست صبر و شکیبائی را پیشه خود سازید زیرا صبر برای إیمان چون سر است برای تن، تنی که سر ندارد هیچ خیری و أثر حیاتی در آن نیست، ایمانی هم که صبر با آن نیست هیچ خیری و اثری ندارد.

علی گوید سفارش پنج دارم که یک یک را براتان می شمارم

سزاوارند اگر دنبال آنها شتر رانید اندر کوه و صحرا

مدار امید جز از پروردگارت مترس از هیچ چیزی جز گناهت

اگر پرسندت و پاسخ ندانی مکن شرم از جواب ناتوانی

اگر چیزی نمی دانی مکن شرم که آموزیش از استاد، دلگرم

ص:128

شما را صبر می باید مکرّر که ایمان را چه سر باشد ز پیکر

تن بی سر ندارد خیر همراه چه ایمانی که صبرش نیست همراه

التاسعه و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(79) و قال علیه السّلام: لرجل أفرط فی الثّناء علیه، و کان له متّهما: أنا دون ما تقول، و فوق ما فی نفسک.

الاعراب

دون، ظرف مستقرّ مضاف إلی ما تقول، و الجمله خبر لقوله: أنا، و لفظه ما یجوز أن تکون مصدریه، و یجوز أن تکون اسمیه نکره أی دون شیء تقول، فتکون مبتدأ و تقول خبره باعتبار أنه جمله فعلیه و الرابط محذوف أی تقوله، و لفظه ما فی قوله: ما فی نفسک اسمیه، و فی نفسک، ظرف مستقرّ خبر لها.

المعنی

کلامه هذا تواضع منه علیه السّلام مقرون بکرامه و لوّیه، و هی الاخبار عمّا فی نفسه من النفاق و إرشاد إلی إنابته إلی الحقّ و اتّباعه للصّدق.

الترجمه

بمردی که در ستایش وی مبالغه کرد و نزد آن حضرت ببدخواهی و نفاق متهم بود فرمود:

من کمتر از آنم که گوئی، و برتر از آنم که دانی.

مردی علی ستود و زبانی و بیش گفت و اندر دلش ز کینه او زهر نیش سفت

فرمود: کمترم من از آنها که گفته ای بهتر از آنچه در دل تارت نهفته ای

ص:129

الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(80) و قال علیه السّلام: بقیّه السّیف أبقی عددا، و أکثر ولدا.

المعنی

قال المعتزلی فی شرحه: قال شیخنا أبو عثمان: لیته لما ذکر الحکم ذکر علّته و قال ابن میثم رحمه اللّه: لا أری ذلک إلاّ للعنایه الالهیّه ببقاء النوع و حفظه و إقامته - إلخ.

أقول: هذا حکم یعلّل نفسه و من القضایا الّتی برهانها معها و لکن لم یلتفت إلیه هذا الشیخ، و لم یوضحه ابن میثم و اکتفی بکونه من عنایه اللّه و نحن نعتقد بأنّ کلّ شیء من عنایته، و لکنّ الکلام فی شرح هذه العنایه.

و کان نظره علیه السّلام فی هذه الحکمه إلی أصل انتخاب الأحسن الأصل الرابع من اصول فلسفه النشوء و الارتقاء الّذی بحث فیه العلماء المعاصرون فی اروپا منذ قرون و افتخروا بکشفه کأنه أصل علمیّ لم یهتد إلیه الأوائل.

و حاصله أنّ موالید المادّه بأجمعها فی تنازع مستمرّ لعلل لا یقتضی المقام ذکرها، و هذا التنازع یؤدّی إلی فناء الأرذل و بقاء الأحسن، و هذا هو سرّ التطوّر الدائم فی الکائنات، و الأحسن الباقی هو بقیه السیف الّتی وقعت فی کلامه علیه السّلام و معنی کونها أبقی عددا و أکثر ولدا، أنّه هذا الخارج من معرکه التنازع أشدّ و أقوی، و یتولّد منه أکثر ممّا فنی فی التنازع، و هنا بحث طویل لا یسع المقام الخوض فیه، و العاقل یکفیه الاشاره.

الترجمه

آنچه از دم شمشیر بجا ماند، آبدیده تر و پرثمرتر است.

آنکه از پیکار بر جا مانده است پایدار است ثمر آورتر است

ص:130

الحادیه و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(81) و قال علیه السّلام: من ترک قول - لا أدری - أصیبت مقاتله.

اللغه

(أصابه): أدرکه، (المقتل) ج: مقاتل: العضو الّذی إذا اصیب لا یکاد صاحبه یسلم کالصدغ - المنجد.

الاعراب

اصیبت مقاتله، مبنی للمفعول من الإصابه، و مقاتله نائب الفاعل.

المعنی

هذه الجمله دعاء بالهلاک علی من لا یبالی من الفتوی بغیر علم و مستند صحیح و الجواب عن السئوال بغیر علم و دلیل معتمد.

الترجمه

هر کس نمی دانم را فراموش کند، هلاک باد.

هر که را ننگ از نمی دانم بر رگ زندگیش نشتر باد

الثانیه و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(82) و قال علیه السّلام: رأی الشّیخ أحبّ إلیّ من جلد الغلام.

اللغه

(الشیخ): من استبانت فی السنّ و ظهر علیه الشیب (الغلام) ج غلمان الطارّ الشارب - المنجد.

المعنی

سبب التقدّم فی الامور أمران: البرنامج الصحیح، و العمل المجدّ و خصوصا فی المعارک و الحروب فانّ الظفر و النصر فیها یحتاج إلی هذین الأمرین، و الأوّل

ص:131

ینتج من الرأی الصحیح المستفاد من التجربه و العقل المتکامل و القوه، و الجدّ فی العمل ینتج إذا کان علی منهاج مؤثر و إلاّ، فربما یکون إعمال القوّه سببا للهلاک و تأییدا للخصم، و الرأی المجرّب غالبا رأی الشیوخ فقال علیه السّلام: رأی الشیخ أحبّ إلیّ من جلد الشّاب و قوّته.

الترجمه

رأی پیره مرد، محبوب تر است پیش من از چالاکی نوجوان.

و در این معنی گفته شده:

برأیی، لشکری را بشکنی پشت بشمشیر از یکی تا ده توان گشت

الثالثه و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(83) و قال علیه السّلام: عجبت لمن یقنط، و معه الاستغفار.

المعنی

قال اللّه تعالی «52 - التنزیل - «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ » و القنوط هو قطع الرّجاء عن اللّه و الیأس عن رحمته، و قد عدّ من الکبائر الموبقه، لأنّه إذا وصل بؤس الإنسان إلی الیأس و القنوط من رحمه اللّه تعالی فقد انسدّ علیه باب العمل و الرّجوع إلی الحقّ و استسلم نفسه للشیطان و وقع فی الهلاک و الخسران.

الترجمه

در شگفتم از کسی که نومید است و استغفار بهمراه دارد.

الرابعه و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(84) و حکی عنه أبو جعفر محمّد بن علیّ الباقر - علیهما السّلام - أنه قال:

کان فی الأرض أمانان من عذاب اللّه و قد رفع أحدهما

ص:132

فدونکم الاخر فتمسّکوا به: أمّا الأمان الّذی رفع فهو رسول اللّه - صلّی اللّه علیه و آله - و أمّا الأمان الباقی فالاستغفار قال اللّه تعالی:

«وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ » - 23 الأنفال -. قال الرّضیّ رحمه اللّه: و هذا من محاسن الاستخراج و لطائف الاستنباط.

قال الشارح المعتزلی بعد نقل تفسیر هذه الایه:

ثمّ قال «و ما لهم أن لا یعذّبهم اللّه» أی و لأیّ سبب لا یعذّبهم اللّه مع وجود ما یقتضی العذاب و هو صدّهم المسلمین و الرّسول عن البیت فی عام الحدیبیّه و هذا یدلّ علی أنّ ترتیب القرآن لیس علی ترتیب الوقائع و الحوادث، لأنّ سوره الأنفال نزلت عقیب وقعه بدر فی السّنه الثانیه من الهجره، و صدّ الرسول عن البیت کان فی السّنه السادسه، فکیف یجعل آیه نزلت فی السّنه السادسه فی سوره نزلت فی السّنه الثانیه، و فی القرآن کثیر من ذلک و إنما رتّبه قوم من الصحابه فی أیّام عثمان.

أقول: و فی کلامه موارد للنظر:

1 - ترتیب القرآن لیس علی ترتیب الوقائع و الحوادث، غیر واضح المعنی و لا یلائم مع ما فرّعه علیه، و لعلّ غرضه أنّ ترتیب القرآن لیس علی ترتیب النزول.

2 - أنّ صدّ المسلمین عن البیت ممّا عزم علیه مشرکو مکّه فی صدر الهجره، و الایه ینددهم علی هذه العزیمه، و لذا عبّر عنه بالفعل المضارع الدالّ علی الاستمرار، و یؤیّده الایات التالیه المتعرّضه لکیفیّه صلاتهم عند البیت و إنفاق أموالهم فی الصدّ عن سبیل اللّه.

ص:133

3 - قد صحّ أنّ القرآن جمع و رتّب، سوره و آیاته علی هذا الترتیب الّذی بین أیدینا فی زمن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و ختمه علی النبیّ جمع من الصحابه، و جمع القرآن فی زمن عثمان إنّما کان من ناحیه رسم الخط و الاملاء و حصره فی هذا الاملاء الّذی بین أیدینا، صیانه له عن دخول التحریف فیه من هذه الناحیه، و القول بمداخله بعض الصحابه فی ترتیب آیات القرآن تجرّی علی کلام اللّه الّذی لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه.

الترجمه

إمام پنجم محمّد بن علی الباقر علیهما السّلام از آن حضرت روایت کرده که می فرمود:

در روی زمین دو پناه از عذاب خدا وجود داشت، یکی از آن دو برداشته شد پس نگهدارید دیگری را و بدان بچسبید، أما آن پناهی که برداشته شد خود رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بود، و أمّا آن پناهی که باقی است استغفار است، خدای تعالی فرموده «نباشد که خدا آنانرا عذاب کند در حالی که تو میان آنان باشی، و نباشد که خدا عذاب کننده آنها شود با این که آمرزش خواهند».

الخامسه و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(85) و قال علیه السّلام: من أصلح ما بینه و بین اللّه أصلح اللّه ما بینه و بین النّاس، و من أصلح أمر آخرته أصلح اللّه له أمر دنیاه، و من کان له من نفسه واعظ کان علیه من اللّه حافظ.

الاعراب

ما، فی ما بینه، موصوله و بینه ظرف مستقرّ صلته، و الموصول مفعول أصلح من نفسه، جار و مجرور متعلّق بقوله: واعظ قدّم مراعاه للسّجع، و له ظرف مستقرّ خبر کان، و من اللّه متعلّق بحافظ.

ص:134

المعنی

الرابطه بین العبد و ربّه هی رابطه العبودیه و اصلاح ما بین العبد و الرّب بأداء ما یجب علیه من حقّ اللّه و حسن الطاعه له، و قد أمن اللّه فیما أوجب علی عبده جمیع ما یلزم له من حسن المعامله مع الناس و جلب مودّتهم له، فاصلاح ما بینه و بین الناس أثر لازم یترتّب علی إصلاح ما بینه و بین ربّه، کما أنّ إصلاح أمر الاخره باقامه الفرائض و التجنّب عن کلّ محرّم، أثره أداء وظیفه العبودیّه، فأصلح اللّه أمر دنیا ذلک العبد بکفاله رزقه و تحسین أحواله، و من یعظ نفسه فهو شاغل بها مصلح لها دائما و مراقب علیها، فکان فی حفظ اللّه تعالی.

الترجمه

فرمود: هر کس میان خود و خدا را درست کند، خدا میان او و سائر مردم را درست می نماید، و هر کس کار آخرتش را درست کند، خدا کار دنیای او را درست میکند، و هر کس از خود پند گیرد، خداوند نگه دار او است.

هر که اصلاح کند بین خداوند و خودش خالق اصلاح کند بین وی و خلق جهان

هر که اصلاح کند کار سرای دیگرش کار دنیای وی اصلاح کند باریء جان

هر که را خویشتنش واعظ و پند آموز است حافظ او است بهر حال خدای سبحان

السادسه و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(86) و قال علیه السّلام: الفقیه کلّ الفقیه من لم یقنّط النّاس من رحمه اللّه، و لم یؤیسهم من روح اللّه، و لم یؤمنهم من مکر اللّه.

الاعراب

کلّ الفقیه، بدل من قوله: الفقیه أو عطف بیان له، و من فی قوله: من لم یقنّط الناس، موصوله و خبر المبتدأ.

ص:135

المعنی

الفقیه فی الاصطلاح هو العالم بالأحکام الشرعیه الفرعیه عن أدلّتها التفصیلیه و لکن المقصود منه فی الکتاب و السّنه هو البصیر بأحکام الإسلام و المتضلّع فی علم الدّین و فهمه اصولا و فروعا، و إلی هذا المعنی ینظر قوله تعالی «فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَهٍ مِنْهُمْ طائِفَهٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ » - 122 - التوبه خصوصا علی التفسیر الاخر الّذی جعل المتفقّه المنذر هو النافر المجاهد المسافر باعتبار ما یراه فی النفر و السفر من آیات اللّه و نزول النصر و الظفر، فیفهم الإسلام و یعتقد به.

فیقول علیه السّلام: إنّ البصیر بالدین و مقاصده التعلیمیه یفهم أنّ أساس التربیه و الاصلاح للجاهل هو سلوکه بین الخوف و الرّجاء، و الوعد و الوعید، فلو انقطع رجاه من رحمه اللّه و آیس من إفاضه نعم اللّه علیه و اعتقد بأنه محروم من باب اللّه و مطرود من رحمته و لا طریق له إلیه فیسدّ علیه باب التوبه و الرّجوع و یلحق باتباع الشیاطین، و یرتکب کلّ ذنب یدعوه إلیه شهوته أو غضبه، لأنّ داعی التجنّب عن ارتکاب المعاصی و الاشتغال بالطاعات هو رجاء التقرّب إلی اللّه تعالی و الفوز بالجنه و النعیم الأبد، کما أنّه من رأی نفسه آمنا من مکر اللّه و عذابه، یزول عنه الخوف و یتجرّی بارتکاب المعاصی، و إذا تدبّرت فی آیات الکتاب العزیز و القرآن الشریف وجدته مملوء من الوعد و الوعید و التبشیر و الانذار و التوصیف البلیغ من الجنه و النار بهذا الإعتبار.

الترجمه

فقیه کامل کسی است که مردم را از رحمت خدا نومید نسازد، و از فیض درگاهش مأیوس نکند، و از عذاب او تأمین ندهد.

دانای دین کسی است که نومید می نکرد مردم ز درک رحمت پهناور خدا

مأیوس می نساخت ز فیض نسیم او تأمین می نداد گنهکار از بلا

ص:136

السابعه و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(87) و قال علیه السّلام: أوضع العلم ما وقف علی اللّسان، و أرفعه ما ظهر فی الجوارح و الأرکان.

المعنی

العلم صوره حاصله فی الذهن و نور یشع علی القلب فیکشف به الأشیاء فینطق العالم ببیانه، و یؤثر فی جوارحه و أرکانه، و له درجات و منازل فأوضع درجاته أن یقف علی لسان العالم فیقول به و لا یعمل علیه، فهو حینئذ کالشجر بلا ثمر و الهالک بلا أثر، و المخاطب بقوله عزّ من قائل 2 - الصفّ - «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ » و کفی بذلک لوما وضعه، و قد ذمّ اللّه تعالی العالم بلا عمل بما لا مزید علیه فقال عزّ من قائل 5 - الجمعه - «مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراهَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً » فاذا عمل العالم بعلمه و ظهر علمه فی جوارحه و أرکانه فقد بلغ إلی أعلا درجاته.

الترجمه

پست ترین دانش آنست که تنها بر سر زبانست، و والاترین دانش آنچه در اندام دانشمند عیانست.

علمی که سر زبان بود پست بود آن علم بود که، بر سر دست بود

و در همین معنا گفته است:

علمی بطلب که بدل نور است سینه ز تجلّی او طور است

علمی که مجادله را سبب است نورش ز چراغ أبی لهب است

ص:137

الثامنه و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(88) و قال علیه السّلام: إنّ هذه القلوب تملّ کما تملّ الأبدان فابتغوا لها طرائف الحکم.

اللغه

(ملّ) یملّ ملاله عن الشیء: سئمه و ضجر منه (الطریف) ج: طرف:

الغریب النادر من الثمر و نحوه.. الحدیث النادر المستحسن، إلی أن قال: الطریفه ج: طرائف مؤنث الطریف.

الاعراب

کما تملّ الأبدان: لفظه ما، مصدریه و الجمله فی محلّ المفعول المطلق النوعی لقوله: تملّ.

المعنی

سرّ التقدّم فی جمیع نواحی الحیات، و کسب المعالی و الحسنات، هو نشاط القلب و توجّهه نحو کلّ مقصد من المقاصد، فاذا نشط القلب ینفخ فی کلّ القوی روح الانبعاث، و فی کلّ العضلات و الأعضاء روح التحرک و العمل، و إذا کسل و ملّ یتوقّف معمل وجود الإنسان عن الحرکه و لا یقدر علی أیّ عمل.

و قد توجّه أنظار أهل الصنعه و سائر حوائج الحیات الذی هذا السّر و دبّروا لإحیاء نشاط العمّال و الجیوش تدبیرات متنوّعه، و اهتمّوا بالألعاب الریاضیه، و حازت الصنائع الظریفه فی المجتمع الإنسانی محلا رفیعا، و ذهب الناس باختلاف مذاهبهم و أحوالهم فی هذا المیدان کلّ مذهب.

فأشار علیه السّلام إلی هذا الموضوع و حدّد التوجّه إلی ما ینشط القلوب بما لا یفسدها من الفنون التافهه: کالموسیقی و المسکرات و الألعاب الدنسه، و حصرها فی الحکم الطّریفه، و المقصود منها ما کانت مفیده و معقوله لا تمسّ بکرامه الإنسان

ص:138

و شرفه العقلانی کالسبق و الرمایه المشروعین، و المزاح المتعادل، و المعاشره مع الأصدقاء و الأحباب، و اشتغال بالملذّات المباحه و نحو ذلک.

الترجمه

دلها خسته شوند بمانند تن ها، شما را باید که حکمتهای تازه و دلنشین برای آنها بجوئید.

دل شود خسته و فرسوده چه تن از کارش حکمتی تازه بیاور که بکاهد بارش

التاسعه و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(89) و قال علیه السّلام: لا یقولنّ أحدکم «اللّهمّ إنّی أعوذ بک من الفتنه» لأنّه لیس أحد إلاّ و هو مشتمل علی فتنه، و لکن من استعاذ فلیستعذ من مضلاّت الفتن، فإنّ اللّه سبحانه یقول: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَهٌ » [28 - الانفال]، و معنی ذلک أنّه سبحانه یختبرهم بالأموال و الأولاد لیتبیّن السّاخط لرزقه و الرّاضی بقسمه، و إن کان سبحانه أعلم بهم من أنفسهم، و لکن لتظهر الأفعال التی بها یستحقّ الثّواب و العقاب، لأنّ بعضهم یحبّ الذّکور و یکره الإناث، و بعضهم یحبّ تثمیر المال و یکره انثلام الحال. قال الرّضی: و هذا من غریب ما سمع منه فی التفسیر.

اللغه

(ثلم) الاناء: کسّره من حافّته فانثلم - المنجد.

ص:139

الترجمه

فرمود: مبادا یکی از شماها در دعای خود بگوید: «بار خدایا من بتو پناه می برم از فتنه» زیرا هیچکس نباشد جز این که در فتنه فرو رفته است، ولی هر کس طلب پناه از خدا میکند باید از فتنه های گمراه کننده بخدا پناهنده شود، زیرا خدای سبحانه می فرماید «و بدانید که همانا اموال و أولاد شماها فتنه اند» و مقصود از این سخن آنست که خدا بوسیلۀ دارائیها و فرزندها مردم را می آزماید تا روشن شود چه کسی نسبت بدانچه خدا بأو روزی کرده است خشمگین و نگرانست، و چه کسی بقسمت خدا خشنود و دلگرم است، و اگر چه خداوند سبحانه داناتر است بهر کسی از خود او، ولی این آزمایش برای آنست که همه آن کارهائی که بسبب آنها مردم سزاوار ثواب و یا شکنجه و عقاب می شود پدیدار شوند، زیرا برخی مردم هستند که أولاد ذکور را دوست دارند و از دختران بدشان می آید، و برخی هستند که دوست دارند دارائی را بثمر برسانند و پرسود کنند، و از گسیختگی حال خود کراهت دارند.

سید رضی - ره - فرموده است: این بیان حضرت از غرائب تفسیریست که از أو شنیده شده.

مگو بار إلها پناهم بده ز هر فتنه باشد ز که تا بمه

پناه آور از فتنه های مضلّ که گمراه سازند و بیچاره دل

خدا مال و أولاد را فتنه خواند کسی مال و أولاد از خود نراند

بدانها بشر آزمایش شوند که از یکدیگر گوی سبقت برند

که ساخط ز راضی شود آشکار بهر چیز دانا است پروردگار

ولی تا که کار ثواب و عقاب هویدا ز مردم شود بی حجاب

چه برخی پسر دوست و ز دخترش بد آید که پرورده اندر برش

دگر مردمی مال جویند بیش نخواهند درویشی وضع خویش

ص:140

التسعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(90) و سئل علیه السّلام عن الخیر ما هو؟ فقال: لیس الخیر أن یکثر مالک و ولدک، و لکنّ الخیر أن یکثر علمک، و أن یعظم حلمک و أن تباهی النّاس بعباده ربّک، فإن أحسنت حمدت اللّه، و إن أسأت استغفرت اللّه، و لا خیر فی الدّنیا إلاّ لرجلین: رجل أذنب ذنوبا فهو یتدارکها بالتّوبه، و رجل یسارع فی الخیرات(1). و لا یقلّ عمل مع التّقوی و کیف یقل ما یتقبّل؟!.

الاعراب

لا خیر فی الدّنیا إلاّ لرجلین، فی الدّنیا، جارّ و مجرور متعلّق بقوله: خیر و الاستثناء مفرغ، و لرجلین فی محلّ خبر لاء النافیه للجنس المحذوف و هو لأحد رجل أذنب، خبر لمبتدأ محذوف أی أحدهما رجل، و رجل یسارع عطف علیه.

المعنی

قد استعمل لفظ الخیر فی القرآن بمعنی الاسلام کما فی قوله تعالی «70 - الأنفال - «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِمَنْ فِی أَیْدِیکُمْ مِنَ الْأَسْری إِنْ یَعْلَمِ اللّهُ فِی قُلُوبِکُمْ خَیْراً یُؤْتِکُمْ خَیْراً مِمّا أُخِذَ مِنْکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ».

و قد نفی علیه السّلام فی حکمته هذه أن یکون کثره المال و الولد خیرا علی خلاف ما یعتقده عامّه النّاس من أنّ الخیر فی کثره المال و الولد و یجهدون فی تحصیلهما و تکثیرهما بکلّ وجه ممکن.

و هذا النفی قد یکون نفیا حقیقیّا، و المقصود منه تخطئه الناس فی هذا الاعتقاد و کثیرا ما یشتهر فی العرف و عند العامّه امورا لا واقعیه لها أصلا، کالعنقاء و أکثر

ص:141


1- (1) فی بعض النسخ هذه حکمه اخری لا تعلق لها بما قبلها - المصحح -.

الأساطیر الشائعه بین عامّه النّاس و إمّا أن یکون المراد من النفی نفی آثار الخیر من کثره الأموال و الأولاد و أنها غیر مؤثره فی تحصیل السعاده المعنویّه.

و ربما یکون المراد من هذه الجمله نفی الکمال کما فی قوله علیه السّلام: یا أشباح الرّجال و لا رجال.

الترجمه

پرسش شد از این که خیر چیست؟ فرمود: خیر این نیست که دارائی و فرزندت افزون شود، بلکه خیر و خوبی اینست که دانشت افزون شود و حلم و بردباریت بزرگ و ثابت گردد، و بتوانی میان مردم بپرستش پروردگارت فخر و مباهات کنی، اگر کار نیک کردی خدا را سپاسگزاری نمائی، و اگر کار بدی از تو سر زد از خدا آمرزش بجوئی.

در این دنیا خیری نیست مگر برای یکی از دو کس: مردی که مرتکب گناهانی شده است ولی پشیمانست و با توبه و برگشت بسوی حق آنها را جبران میکند و مردی که بکارهای خیر می شتابد، هیچ کار نیکی کم محسوب نیست در صورتی که همراه تقوی و پرهیزکاری باشد، و چگونه می توان کم شمرد آن عملی که پذیرفته و قبول درگاه حق شده است.

الحادیه و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(91) و قال علیه السّلام: إنّ أولی النّاس بالأنبیاء أعلمهم بما جاءوا به ثمّ تلا علیه السّلام: «إِنَّ أَوْلَی النّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا » [68 - آل عمران] ثمّ قال: إنّ ولیّ محمّد من أطاع اللّه و إن بعدت لحمته، و إنّ عدوّ محمّد من عصی اللّه و إن قربت قرابته.

ص:142

اللغه

(اللحمه) بالضمّ: القرابه - صحاح.

المعنی

یشترک الإنسان مع سائر بنی جلدته من الحیوانات من امه، فله أب و امّ بالولاده الطبیعیه، و لکن یمتاز الإنسان عن أنواع الحیوان بولاده ثانیه و هی باعتبار خروج روحه عن القوّه إلی الفعل بالتعلیم و التربیه، و بهذا الاعتبار یصیر الإنسان جسما ملکوتیّا روحانیّا روحه متعلّق بالملاء الأعلی و إن کان جثمانه فی هذه الدّنیا.

و کما أنّ للانسان باعتبار جسمه و طبیعته صله بامّه و أبیه و یعبّر عنها بلحمه النسب، فله باعتبار روحه و حقیقته صله بمعلّمه و مصدر ولادته الثانیه و هم الأنبیاء و الرّسل و الأوصیاء و الأئمّه علیهم السّلام.

و أماره هذه الصله الروحیه و الرابطه المعنویّه حسن الاتباع و الاطاعه عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله کما أنّ أماره الصله المادیّه ورقه الشهاده أو ورقه الجنسیّه.

فبیّن علیه السّلام أنّ أولی النّاس بمحمّد صلّی اللّه علیه و آله من أطاع اللّه، و أشار إلی أنّ استحقاقه للخلافه لیس باعتبار صلته المادیّه بالنبیّ صلّی اللّه علیه و آله فقط، و لا تکون القرابه هی المناط التامّه لاستحقاق الخلافه کما ادّعاه قریش و المخالفین، بل القرابه الروحیّه و الصله المعنویّه هی المناط فی تصدّی مقام الولایه و الخلافه.

الترجمه

فرمود: اولیتر مردم به پیغمبران - که سزاوار جانشینی آنها را دارند - کسانی هستند که بهمه آنچه که انبیاء از جانب خدا آوردند داناترند، سپس این آیه را خواند «براستی أولی از همه مردم بإبراهیم هر آینه کسانیند که از وی پیروی کردند و این پیغمبر و آن کسانیکه باو گرویدند» سپس فرمود: براستی ولی و جانشین محمّد صلّی اللّه علیه و آله کسی است که خدا را اطاعت کند و اگر چه در خویشی از او دور باشد، و براستی دشمن محمّد صلّی اللّه علیه و آله کسی است که نافرمانی خدا کند و اگر چه

ص:143

خویشاوند نزدیک وی باشد.

هر که داناتر بود بر کیش پاک أنبیاء هست اولیتر بدانها از همه خلق خدا

پیرو أمر خدا بی شک محمّد را ولی استگر چه باشد در نژاد و در نیا از وی جدا

هر که نافرمان حق شد دشمن آن حضرتستگر چه باشد با پیمبر خویش و باشد ز اقربا

الثانیه و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(92) و قد سمع علیه السّلام رجلا من الحروریه یتهجّد و یقرأ فقال:

نوم علی یقین خیر من صلاه فی شکّ.

المعنی

قال فی شرح ابن میثم: و (الحروریّه) فرقه من الخوارج نسبوا إلی حروراء بمدّ و قصر قریه بالنهروان و کان أوّل اجتماعهم بها، و (التهجّد) السّهر فی العباده، انتهی.

أقول: الاختلاف الاصولی للخوارج مع سائر الفرق ظهر فی أمر الامامه و الخلافه عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله، حیث إنّ الامامیّه یعتقدون بأنها یثبت بالنصّ من النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و عندهم نصوص متوافره بل متواتره بأنّ الامام المنصوص علیه من النبیّ صلّی اللّه علیه و آله هو علیّ بن أبی طالب علیه السّلام.

و لکن أصحاب السقیفه عقدوا الامامه بالبیعه و ادّعوا علیها إجماع الامّه و جعلوا ذلک أصلا فی إثباتها، فقالوا: یثبت الامامه بالبیعه و إجماع أهل الحلّ و العقد من الامّه و لکن ظهرت فتن و أحداث فی الاسلام تأثرت بها الخوارج فلم یثبت عندهم النصّ و لم یعتمدوا بالاجماع، فأنکروا أمر الامامه و شکّوا فی أمرهم، و أنهم یرجعون فی أمورهم إلی من؟ فصاروا من الباغین و المخالفین علی حکومه المسلمین، و أحدثوا حوادث صارت فصلا مرعبا من تاریخ الاسلام وفتا فی عضد الاسلام القویّ، و کان

ص:144

الخوارج من عبّاد الامّه و قرّائها یقومون اللّیل و یصومون النّهار و لکن لا معرفه لهم بالامام، و بهذا النظر یقول علیه السّلام: لا یقین لهم فلا ینفع صلاتهم و عباداتهم.

الترجمه

آن حضرت شنید یکی از خوارج حروریه در شب زنده داری خود قرآن می خواند فرمود: خوابیدن با معرفت و یقین، به است از نماز خواندن در حال شک و تردید.

الثالثه و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(93) و قال علیه السّلام أعقلوا الخبر إذا سمعتموه عقل رعایه لا عقل روایه، فإنّ رواه العلم کثیر، و رعاته قلیل.

اللغه

(رعی) یرعی رعیا و رعایه الأمر: نظر إلی ما ذا یصیر.

الاعراب

عقل رعایه، مفعول مطلق نوعی لاعقلوا.

المعنی

الخبر، حکایه عن واقعه أو روایه لکلام عن الغیر، و منه الأخبار المرویّه عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و الصحابه و المعصومین کما هو مصطلح علماء الفقه و الحدیث و کلّ خبر یحتمل الصدق و الکذب، و قد کثر فی الأخبار الجعل و الافتراء حتّی فی زمن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و حتّی بالنسبه إلیه صلّی اللّه علیه و آله حتّی قال: کثر علیّ الکذابه، فلا بدّ من نقد الخبر و عرضه قبل کلّ شیء علی مقیاس عقلیّ یعرف صدقه و کذبه و مغزاه و الرّعایه جاءت بمعنی مراقبه النجوم أیضا.

و بهذا المعنی یتضمّن قوله علیه السّلام مزید التدبّر فی صدق الحدیث و الخبر کمن یترصّد النجوم طول السنه لیتعرّف حالاتها، فروایه الخبر سهل جدّا، و لکن

ص:145

فهمه و درایته صعب یحتاج إلی التأمّل و التدبّر سواء کان من حیث سنده و صحه صدوره، أو من حیث متنه و مفهومه، و قد روی فی الکافی حدیثا بهذا المعنی نذکره هنا فی باب ما أمر النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بالنصیحه لأئمّه المسلمین:

عدّه من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد بن عیسی، عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر عن أبان بن عثمان، عن ابن أبی یعفور، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله خطب النّاس فی مسجد الخیف فقال صلّی اللّه علیه و آله: نضر اللّه عبدا سمع مقالتی فوعاها و حفظها و بلّغها من لم یسمعها فربّ حامل فقه غیر فقیه، و ربّ حامل فقه إلی من هو أفقه منه - إلخ.

الترجمه

خبری که شنیدید با عقل خود بسنجید و بروایت آن ننگرید، زیرا راویان دانش بسیارند، و ناظران در آن اندک.

چون شنیدی خبری از راوی ضوء اندیشه در آن می تابی

راوی علم و خبر بسیار است مرد اندیشه در آن کمیابست

الرابعه و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(94) و سمع رجلا یقول: «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ » فقال علیه السّلام: إنّ قولنا - «إِنّا لِلّهِ » - إقرار علی أنفسنا بالملک، و قولنا - «وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ » - إقرار علی أنفسنا بالهلک.

اللغه

(هلک) هلکا: مات - المنجد.

الاعراب

رجلا، مفعول لقوله سمع علی التوسع لأنّ سمع یرتبط بالمفعول بواسطه من، و یقول جمله فعلیّه حال من رجلا، و یمکن جعله صفه له.

ص:146

المعنی

قال فی شرح المعتزلی: قوله: «إِنّا لِلّهِ »، اعتراف بأنّا مملوکون للّه و عبید له لأنّ هذه اللاّم لام التّملیک - إلخ.

أقول: و فی کلامه موارد للنظر:

1 - الظاهر أنّ ضمیر قوله یرجع إلی علی علیه السّلام فلا یستقیم ما ذکره بعده لأنّ الجمله لیست قوله علیه السّلام، و إن کان المقصود من قوله هو خصوص - إنا للّه - فلا یستقیم أیضا لأنّه محکیّ عن قول جمیع القائلین.

2 - إنّ من معانی اللام الملک، و بینه و بین التملیک فرق جلیّ 3 - المقصود من الرّجوع إلی اللّه لیس خصوص النشور و القیامه، بل أعمّ منه و أتمّ، و هو الاستفاضه من حضرته فی جمیع مراحل الوجود و فی کلّ حول و قوّه کما یشعر به قوله علیه السّلام: إقرار علی أنفسنا بالهلک، و یستفاد من قوله تعالی «کُلُّ شَیْ ءٍ هالِکٌ إِلاّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ » - 88 - القصص».

الترجمه

از مردی شنید که می گوید «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ » فرمود: معنی «إِنّا لِلّهِ » که می گوئیم اعتراف به آنست که مملوک او هستیم و گفته ما «إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ » اعتراف به آنست که خود چیزی نیستیم.

الخامسه و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(95) و مدحه قوم فی وجهه فقال علیه السّلام: أللّهمّ إنّک أعلم بی من نفسی، و أنا أعلم بنفسی منهم، أللّهمّ اجعلنا خیرا ممّا یظنّون، و اغفر لنا ما لا یعلمون.

ص:147

المعنی

کلامه علیه السّلام هذا إظهار کراهه عن مدحهم فی وجهه و إعلام خضوع من شخصه لکسر سوره العجب الّذی یعرض غالبا لمن وقف هذا المقام لدی جمهور الأنام و تعلیم للعموم تجاه هذا المدح المسموم و إن کان علیه السّلام معصوما من الذنوب و مبرّی من العیوب، علی أنّ العارف فی مقام یعدّ کلّ توجّه إلی غیر الحق کذنب یستغفر منه و یتوب عنه.

الترجمه

مردمی روی در روی او را ستودند، فرمود: بار خدایا تو بمن از خودم داناتری و من بخود از اینان داناترم، بار خدایا مرا بهتر از آن کن که پندارند، و بیامرز برای ماها آنچه را در نهانست و نمی دانند.

روبرو مدح علی را گفتند در ستایش در معنی سفتند

گفت یا رب تو بمن داناتر از خودم هستی و من خود بهتر

از همه عالم نفس خویشم بهر خود حازم و دور اندیشم

در گذر ز آنچه نمی دانندش در نهانست و نپندارندش

السادسه و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(96) و قال علیه السّلام: لا یستقیم قضاء الحوائج إلاّ بثلاث:

باستصغارها لتعظم، و باستکتامها لتظهر، و بتعجیلها لتهنؤ.

الاعراب

ثلاث: عدد مبهم یحتاج إلی التمیز، و ممیزه هنا محذوف عوض عنه التنوین و هو خصال أی بثلاث خصال، اللاّم فی لتعظم ینبه للتعلیل.

المعنی

قضاء الحاجه من أهمّ الفضائل البشریه و الوظائف الإسلامیه، و قد ورد

ص:148

أخبار کثیره فی الحثّ علیه یکاد یستشمّ منها رائحه الوجوب إذا کان طالب الحاجه مسلما مؤمنا، و ذکر له مثوبات کثیره، و قد أشار علیه السلام فی هذا الکلام إلی شروط کماله و ترتب آثاره علیه فی الدّنیا و الاخره، فلکلّ عمل شروط من حیث الصحه أو القبول، و قوله علیه السّلام: لا یستقیم، یفید نفی الکمال إذا لم یستکمل هذه الخصال، و بیّن لهذه الخصال آثارا یطلبها قاضی الحاجه طبعا.

الاولی - یرید أن یکون عمله عظیما عند اللّه أو عند الناس، فیقول: طریق الوصول إلیه استصغار قضاء الحاجه من طرف القاضی فانه یؤثّر فی عظمته عند اللّه و عند الناس.

الثانیه - یرید أن یظهر و ینتشر عنه هذا الخیر فیصیر مشهورا بالفضیله فیقول:

طریق الوصول إلیه أن یستکتمه القاضی فیؤثّر فی ظهوره و نشره بفضل من اللّه، أو حرص النّاس علی فهم ما یکتم.

الثالثه - یرید أن تکون هنیئه علی الطالب لتجلب محبّته و محمدته، فیقول:

طریق الوصول إلیه أن یعجّلها.

الترجمه

فرمود: بر آوردن حوائج مردم درست نمی آید مگر با مراعات سه خصلت:

1 - آنرا کم بحساب آوری و در نظر خود بزرگ نشماری، تا آنکه بزرگ و برازنده گردد.

2 - قاضی حاجت آنرا پنهان دارد و برخ دیگران نکشد، تا خود آشکار و هویدا گردد.

3 - هر چه زودتر آنرا انجام دهد و طالب حاجت را منتظر نگذارد، تا بأو گوارا و دلنشین باشد.

انجام حوائج نبود کامل و راست جز با سه فضیلت که بباید آراست

کم گیری تا آنکه بزرگش دانند داریش نهان که عیان شود بی کم و کاست

تعجیل کنی تا که گوارا باشد بر طالب حاجتی که آن حاجت خواست

ص:149

السابعه و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(97) و قال علیه السّلام: یأتی علی النّاس زمان لا یقرّب فیه إلاّ الماحل و لا یظرّف فیه إلاّ الفاجر، و لا یضعّف فیه إلاّ المنصف، یعدّون الصّدقه فیه غرما، و صله الرّحم منّا، و العباده استطاله علی النّاس! فعند ذلک یکون السّلطان بمشوره الإماء [النّساء] و إماره الصّبیان و تدبیر الخصیان.

اللغه

(محل) محلا به إلی الأمیر: سعی به إلی الأمیر و کاده فهو حامل، (ظرف) کان ذکیّا و بارعا. (الغرم) ما یلزم أداؤه من المال، ما یعطی من المال علی کره (استطال) استطاله علیه: تفضّل و أنعم.

الاعراب

الماحل، مستثنی مفرغ نائب مناب الفاعل لقوله لا یقرّب، و کذلک الفاجر و المنصف، غرما، مفعول ثان لقوله یعدّون، و ضمیر الفاعل یرجع إلی النّاس.

المعنی

هذه الحکمه تعدّ من الاخبار عن المستقبل و هو نوع من الکرامه و قد بدأ هذا الزّمان فی تاریخ الإسلام من عصر تسلّط بنی امیّه علی الحکومه الإسلامیّه فانهم بداوا بتقریب السّعاه و الماحلین و الهزل و الأنذال إلی بلاطهم تأییدا لسلطانهم و دخلت النساء فی أمر السّلطنه لجاهها و نفوذها، کامّ خالد بن یزید تزوّجت مروان بعده و کانت لها سلطه فی أمر الخلافه، و روی أنّه لما عزل مروان خالدا ابنه عن ولایه العهد و عقدها لبنیه غلظت علیه و أمر الجواری لیله بخنقه فی فراشه.

ص:150

أو جمالها و دلالها علی الخلیفه و رجاله و اشتدّ هذه المداخله فی دوله بنی العبّاس کما یظهر من مطالعه تاریخ خیزران امّ الهادی و زبیده زوجه هارون الرشید و امّ الأمین.

و یعدّ فی هذه العصور الفجره من الرّجال الأکیاس و یحوّل إلیهم المناصب الجلیله کما صنعه معاویه بزیاد بن أبیه، و ابنه بابنه عبید اللّه.

و إذا کان المدبّر و السائس من أهل الفجور فتضعیف أهل العدل و الانصاف من لوازمه، و إذا کان ساسه النّاس أهل الفجور و السعاه و اضطهد أهل العدل و الحقّ یزول الایمان عن قلوب النّاس، فالزکاه الّتی یأخذها الحاکم یعدّ غرامه و تؤدّی علی کراهه و غیظ فیفسد الأخلاق، و یخل الأمن و الأمانه فیتوسل أهل الجاه لحفظ حرمهم باتخاذ الممالیک الخصیان و یعتمدون إلی تدبیرهم لامورها.

الترجمه

بر سر مردم دورانی آید که در آن دوره جز سخن چین را تقرّبی بدست نیاید، و جز مردم فاجر و هرزه را زیرک و با سیاست نشمارند، و جز مردم عدالتخواه و منصف زبون شمرده نشوند، مردم در این دوره زکاتی را که بپردازند وام بحساب آرند و بدلخواه پرداخت نکنند، و در احسان بخویشاوندان خود بر آنها منّت نهند، و در عبادت و پرستش خداوند بر مردم سرفرازی فروشند، در چنین دوره ایست که سلطنت بمشورت با زنان باشد، و فرمانروائی بکودکان رسد، و تدبیر امور بدست خایه کشیده ها صورت گیرد.

علی گفت آید زمانی دژم که باشد مسلمان گرفتار غم

تقرّب نجوید بسوی شهان بجز از سخن چین کژدم زبان

ندانند زیرک بجز فاجران زبون می ندانند جز منصفان

زکاتی که مردم بحاکم دهند شمارند زور و غرامت کشند

باحسان با خویش منّت نهند برای تسلّط عبادت کنند

ص:151

در این روزگاران بود سلطنت بشور زنان پر از مفسدت

امارت بصبیان شود واگذار بمردان بی خایه تدبیر کار

الثامنه و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(98) و قال علیه السّلام و قد رئی علیه إزار خلق مرقوع، فقیل له فی ذلک، فقال: یخشع له القلب، و تذلّ به النّفس، و یقتدی به المؤمنون.

اللغه

(خلق) ج: أخلاق و خلقان: البالی للمذکّر و المؤنث (رقع) رقعا الثوب أصلحه بالرقاع - المنجد.

الاعراب

فقیل له فی ذلک، الفاء للسببیه.

المعنی

الظاهر أنّ لبسه علیه السّلام للازار المرقوع، کان فی أیام حکومته و زعامته الظاهریّه، و فی هذا العصر توسّع علی المسلمین العیش، و حازوا أموالا و غنائم کثیره من الرّوم و الفرس، و اعتادوا لبس الثیاب الفاخره و التجمّل بالزینه الظاهره و خصوصا الأمراء منهم و أصحاب السّلطنه، و لما رئی علیه هذا الازار الخلق المرقوع وقع فی محلّ العجب و عدّ إهانه بمقام المتصدّی له فأجاب علیه السّلام بأنّه ریاضه للنفس، و تسلیه للمؤمنین، و ینبغی أن أکون اسوه لأهل الایمان فی لبس الخلقان، لینکسر تسویل الشیطان.

الترجمه

بر تن آن حضرت روپوش کهنه و وصله داری دیده شد و در این باره با وی

ص:152

سخنی گفته شد، حضرتش در پاسخ فرمود:

پوشیدن این لباس کهنه دل را خاشع می سازد، و نفس أماره را خوار میکند و مؤمنان از آن سرمشق می گیرند.

دیده شد اندر بر مولای دین پیشوای بر حق أهل یقین

یک ردای کهنۀ پر پینه ای پر ز وصله جامۀ دیرینه ای

گفته شد با وی در این باره سخن گفت مولا زیور است اندر بدن

دل کند خاشع کند نفسم ذلیل تا نغرّد بر من این رزمنده پیل

مؤمنان را شاید از آن پیروی گر که در راهند همراه علی

التاسعه و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(99) و قال علیه السّلام: إنّ الدّنیا و الاخره عدوّان متفاوتان، و سبیلان مختلفان، فمن أحبّ الدّنیا و تولاّها أبغض الاخره و عاداها، و هما بمنزله المشرق و المغرب، و ماش بینهما کلّما قرب من واحد بعد من الاخر و هما بعد ضرّتان!.

اللغه

(ضرّه) المرأه: امرأه زوجها، و هما ضرّتان ج: ضرائر.

الاعراب

و ماش بینهما، مبتدأ و خبر رفع المبتدأ مقدّر لأنّه منقوص، و الخبر ظرف مستقر، و الجمله حالیّه، و هما مبتدأ و ضرّتان خبره، و بعد ظرف مبنی علی الضم لحذف المضاف إلیه المنویّ أی بعد کلّ ذلک.

المعنی

الدّنیا مؤنث الأدنی أی الدار الّتی هی أقرب إلیک من الاخره، و هی ما

ص:153

حولک من کلّ ما تعیش فیه و یعیش معک، و تحواک و تهواه، من نفسک و شهواتک و مالک و ولدک و جارک و معاشریک، فهی بالنسبه إلیک مختلطه و متجدّده فی کلّ حین، و منصرفه علی الدّوام و منصرمه و فانیه غدّاره فرّاره فتانه، و الاخره دارک بعد موتک إلی الأبد، فیقول علیه السّلام: إنّ دنیاک و آخرتک لا تجتمعان معک کرفیقین مؤالفین معاضدین، بل هما عدوّان متفاوتان، فمن أحبّ الدّنیا أبغض الاخره، و من قرب إلی أحدهما بعد عن الاخر، و هما ضرّتان لا یمکن إرضاؤهما معا، فلا بدّ أن تختار إحداهما و تخلّی عن الاخره.

الترجمه

فرمود: براستی دنیا و آخرت دو دشمن ناجور و دو راه مخالف یکدیگرند هر کس دنیا را دوست دارد و دنبالش برود آخرت را دشمن داشته و با آن سر عداوت برداشته، و این دو بمانند خاور و باخترند که یکی میان آنها در راه است و هر چه بیکی از آن ها نزدیک شود از دیگری دور شده، و آن دو بمانند دو هبو هستند.

دنیا و آخرت چه دو دشمن برابرند اندر خلاف هم بره خویش اندرند

دنیا طلب که در پی آنست روز و شب با آخرت چه دشمن خونی است در غضب

این دو چه مشرقند و چه مغرب که راه ور نزدیک این چه شد از آن افتاده دورتر

با این همه بدان دو هبویند کینه خواه دنبال آخرت رو و دنیای دون مخواه

المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(100) و عن نوف البکالی، قال: رأیت أمیر المؤمنین - علیه السّلام - ذات لیله و قد خرج من فراشه فنظر فی النجوم فقال لی:

یا نوف أ راقد أنت أم رامق؟ فقلت: بل رامق یا أمیر المؤمنین قال: یا نوف طوبی للزّاهدین فی الدّنیا الرّاغبین فی الاخره، أولئک قوم

ص:154

اتّخذوا الأرض بساطا، و ترابها فراشا، و ماءها طیبا، و القرآن شعارا، و الدّعاء دثارا، ثمّ قرضوا الدّنیا قرضا علی منهاج المسیح. یا نوف إنّ داود - علیه السّلام - قام فی مثل هذه السّاعه من اللّیل فقال:

إنّها ساعه لا یدعو فیها عبد إلاّ استجیب له، إلاّ أن یکون عشّارا أو عریفا، أو شرطیّا، أو صاحب عرطبه - و هی الطّنبور - أو صاحب کوبه - و هی الطبل. و قد قیل أیضا إنّ العرطبه الطّبل، و الکوبه الطّنبور -.

اللغه

(رقد) رقدا: نام فهو راقد، (رمقه) رمقا: أطال النظر إلیه - المنجد (شعار): و اجعل العافیه شعاری أی مخالطه لجمیع أعضائی غیر مفارقه لها، من قولهم جعل الشیء شعاره و دثاره إذا خالطه و مارسه و زاوله کثیرا، و المراد المداومه علیه ظاهرا و باطنا، و منه حدیث علیّ لأهل الکوفه: أنتم الشعار دون الدثار، و الشعار بالکسر ما تحت الدثار من اللباس، و هو ما یلی شعر الجسد و قد یفتح - مجمع البحرین (العریف): القیّم بأمر القوم، النقیب و هو دون الرئیس - المنجد.

الاعراب

ذات لیله، مفعول فیه، و قد خرج من فراشه: جمله حالیه، طوبی مبتدأ و هو علم جنس للسّعاده.

المعنی

(نوف البکالی) بفتح الباء نسبه إلی القبیله، قال ثعلب: هو منسوب إلی قبیله تدعی بکاله قبیله فی همدان، و فی الرّجال الکبیر، قال عبد الحمید بن أبی

ص:155

الحدید: إنّه إنّما هو بکال بکسر الباء قبیله من حمیر فمنهم هذا الشخص و هو نوف بن فضاله صاحب علیّ علیه السّلام، و قال ابن میثم فی شرحه: البکالی بکسر الباء منسوب إلی بکاله قریه من الیمن.

أقول: یستفاد من هذا الحدیث أنّه کان من خواصّ علی علیه السّلام و الدّاخلین فی خلواته، و الحافظین لأسراره، و المخلصین فی بابه، و قد ألقی إلیه درسا نهائیا فی الزهد و المعرفه و الإیمان یلیق بالفانی فی اللّه و العارف الحقیقی باللّه و المرتقی إلی درجه الأنبیاء و أولیاء اللّه کما یشعر بذلک تعریفه منهاج المسیح فی طیّ کلامه، و الإخبار بأنّ داود النبی قام فی مثل هذه الساعه من اللّیل فأعلمه بالوقت المخصوص الّذی یقوم أولیاء اللّه و أنبیاؤه متوجّها إلی باب اللّه، و ناظرا إلی الحضره القدسیّه.

قال ابن میثم: و کان قیامه فی النصف الأخیر من اللّیل، و إنّما کان مظنه الإجابه لخلوّ النفس فیه عن الاشتغال بشواغل النهار المحسوسه - انتهی - و هو أعلم بما قال.

فقد ألقی علیه السّلام فی کلامه هذا درسا رهیبا، و فتح مکتبا لاناس قلائل أمثال نوف و من حذا حذوه مکتبا یشتغل فی ظلام اللیل فی بحبوحه أمواج السکوت و الصموت، ینظر الطّالب فیها إلی کتاب الکون، رامقا بصره إلی نجوم السماء یرمقها فی هذه الصفحه الخضراء، و یتفکّر فی خلقها و خالقها، فیجذب إلی حظیره القدس الالهی، فیقرض الدّنیا قرضا علی منهاج المسیح، فیصیر الأرض بساطه و ترابها فراشه، و مائها طیبه، و یجعل القرآن شعارا، و الدّعاء دثارا.

الترجمه

نوف بکالی گوید: بچشم خود علی را در نیمه شبی دیدم که از میان بسترش بیرون شد و بستاره نگریست و فرمود: أی نوف خوابی یا بیدار؟ گفتم: بلکه نگران أخترانم یا أمیر المؤمنین فرمود:

أی نوف خوشا بحال زاهدان در دنیا و مشتاقان بدیگر سرا آنان،

ص:156

مردمی باشند که زمین را آسایشگاه خود دانسته و خاکش را بستر نموده و آبش را بجای عطر بحساب آورده اند، قرآن را شعار دلنشین خود ساخته، و نیاز بدرگاه خدا را شیوۀ همیشگی خود دانسته اند، سپس یکباره دل از دنیا کنده و رشتۀ دوستی آنرا بریده اند بروش مسیح.

ای نوف براستی که داود در مانند این ساعت از شب قیام کرد، پس فرمود:

راستی که این همان ساعت است که هیچ بنده ای در آن نیاز بدرگاه بی نیاز نبرد جز آنکه اجابت شود، مگر این که گمرکچی یا کدخدا، یا دژخیم شهربانی یا طنبورزن، و یا طبّال باشد.

گفت حدیثی درست، نوف بکالی یار شباهنگ پایگاه معالی

نیمه شبی دیده ام بدید علی را برشده از بسترش چه درّ لالی

داشت نظر سوی اختران شب افروز بود در اندیشه مقدّم و تالی

گفت بمن خفته ای و یا که تو بیدار گفتمش ای میر مؤمنان نخفته فمالی؟

گفت که ای نوف خوش بحال کسانی دل ز جهان کرده اند یکسره خالی

زاهد دنیا شدند و طالب عقبی پشت بسافل نموده روی بعالی

کرده بساط گزین زمین خدا را بستری از خاک نرم کرده نهالی

طیب ز آب و شعار خویش ز قرآن ساخته و وز دعا حفاظ لیالی

دست ز دنیا بریده همچو مسیحا بهر عبادت بدست کرده مجالی

نوف در این وقت بد که حضرت داود کرد بدرگاه حق قیام بحالی

گفت که این ساعت است خاص اجابت هر که دعا کرد برد بهرۀ عالی

کر که نه عشار و کدخدا و نه شرطی است صاحب طنبور و طبل نیست بحالی

الحادیه و المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(101) و قال علیه السّلام: إنّ اللّه افترض علیکم فرائض فلا تضیّعوها

ص:157

و حدّ لکم حدودا فلا تعتدوها، و نهاکم عن أشیاء فلا تنتهکوها و سکت لکم عن أشیاء و لم یدعها نسیانا فلا تتکلّفوها.

المعنی

قد قسّم علیه السّلام ما یتوجّه إلیه الأفکار من الأمور الدینیّه إلی أربعه أقسام:

1 -(الفرائض) و هو جمع فریضه و فسّرت بالواجبات کالصلاه و الصیام و الزکاه و الحجّ و نحوها، و قد شاع بین الفقهاء استعمال لفظه الفرائض فی کتاب الارث و المقصود منه السهام المفروضه لکلّ واحد من الورثه، و یفسّر بالمقدّرات الشرعیه المقرّره للورّاث، و هی مأخوذه من قوله تعالی فی «سوره النساء الایه 11» بعد ذکر سهام جمع من الورّاث «فَرِیضَهً مِنَ اللّهِ إِنَّ اللّهَ کانَ عَلِیماً حَکِیماً » و الظاهر أنّ المقصود منها فی کلامه علیه السّلام هو المعنی الأوّل.

2 -(الحدود) فسّره ابن میثم بنهایات ما أباحه من نعمه و رخّص فیه، و لکن لفظه الحدود قد استعمل فی غیر واحد من الایات فی الأحکام المقرّره فی النکاح و الطلاق ففی «سوره البقره الایه 229-230» بعد ذکر حکم الطلاق: «تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ فَلا تَعْتَدُوها » و قوله: «إِلاّ أَنْ یَخافا أَلاّ یُقِیما حُدُودَ اللّهِ » و فی «سوره الطلاق - الایه 1 - «وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ».

و قد اصطلح عند الفقهاء استعماله فی مقرّرات الجنایات و القتل و أمثالهما فقالوا: کتاب الحدود، فما ذکره ابن میثم یخالف المقصود من تلک اللفظه فی القرآن و الفقه.

و الظاهر أنّ المراد منها کلّ الأحکام الشرعیه المقرّره غیر الواجبات و المحرّمات من أحکام القضاء و الطلاق و النکاح و الارث و غیرها، و هی أکثر الفقه جدا، و بهذا الإعتبار یمکن أن یدخل فیها المباحات و لکن لا یلائمه قوله: فلا تعتدوها، مضافا إلی أنّ ظاهر الحدود ینافی الاباحه، فانّ المباح غیر محدود.

3 - ما نهاکم عنه من المحرّمات، و هی کثیره جدا مبیّنه فی الکتاب و السنّه.

ص:158

4 - المسکوت عنها، فترک اللّه التعرّض لها رأسا فلم یبیّن لها حکما أو لم ینزل فیها من اللّه بیانا و هذه الجمله تحتمل وجهین:

1 - أن یکون المقصود منها ما ترک اللّه بیان حکمه التکلیفی فصار ممّا لا نصّ فیه، فیمکن أن یفسّر بالمباح بناء علی أنّ المباح کلا أو بعضا مالا حکم له عند اللّه أی لم یقرّر له من اللّه فریضه و لا حدّا و لا نهیا، فالاباحه عدم الحکم.

و قد مال إلی هذا المعنی الشارح المعتزلی فقال فی ضمن شرحه:

و قال بعض الصالحین لبعض الفقهاء لم تفرض مسائل لم تقع و أتعبت فیها فکرک انتهی فکان کلامه هذا من أدله القائلین بالإباحه فیما لا نصّ فیه بناء علی أنّ المراد من سکوت اللّه عدم البلاغ إلی العباد.

2 - أن یکون المراد منه ما یرجع إلی الامور الإعتقادیّه کتفاصیل العلویات و الجنه و النار و بدء الخلق و القضاء و القدر و نحوها ممّا توجّه إلیه أفکار المسلمین فی الصدر الأوّل لا سیما الشباب، و الناشئه الإسلامیه الجدد، و قد سئل عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أشیاء ورد النهی عن السئوال منها، فقال عزّ من قائل فی «101 - المائده - «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ ».

و مال إلی ذلک ابن میثم فقال: و ما سکت عنه کتکلیف دقائق علم لا نفع له فی الاخره - إلخ - و توضیح المقام یحتاج إلی شرح لا یسعها هذه الوجیزه.

الترجمه

فرمود: براستی خدا واجباتی بر شما فرض کرده آنها را ضایع نگذارید و مقرّرات و حدودی وضع کرده از آنها فراتر نروید، و از چیزهائی بازتان داشته و بر شما غدقن کرده مرتکب آنها نشوید، و از چیزهائی هم سکوت کرده و بیانی در بارۀ آنها صادر نکرده و این از روی فراموشی نبوده است، شما در بارۀ آنها خود را برنج نیندازید.

مکن واجبات خداوند ضایع سر حدّ او باش می باش تابع

ص:159

مزن دست بر آنچه تحریم کرده مدران حریم خداوند صانع

خموشی گزیداست از بس مقاصد مرنجان تو خود را و می باش قانع

الثانیه و المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(102) و قال علیه السّلام: لا یترک النّاس شیئا من أمر دینهم لاستصلاح دنیاهم إلاّ فتح اللّه علیهم ما هو أضرّ منه.

المعنی

هذه الحکمه تنظر إلی الجامعه و الملّه، و إلی کلّ فرد منهم.

أمّا بالنظر الأوّل فباعتبار أنّ الامّه الإسلامیه من القرن الإسلامی إلی زماننا هذا غیّروا غیر واحد من السنن و الأحکام الدینیّه بحجّه أنّه لا یوافق مع الزمان و لا یناسب المقتضیات العصریّه، و بدء ذلک من عصر الصحابه الأوّلین و صار منشأ للبدعه فی الدّین.

فمنه ما روی فی غیر واحد من الأخبار عن الفریقین بأنّ عمر قال: متعتان کانتا محلّلتان فی زمن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و أنا أحرّمهما و اعاقب علیهما.

و منه ما حکی عن عثمان أنّه أخّر خطبه صلاه الجمعه من قبل رکعتیها إلی ما بعدهما.

و منه تحویل عمر نوافل لیالی شهر رمضان الفرادی إلی الجماعه و تشریع صلاه التراویح.

و أمّا بالنظر الثانی فکثیر من النّاس یترکون أمر دینهم لاستصلاح أمر دنیاهم فلا یؤدّی الزکاه بحجّه الحاجه إلیها لنفقته أو نفقه أهله فقال علیه السّلام: إنّ ترک أمر الدّین لاستصلاح أمر الدّنیا توهّم باطل، و لا یرجع إلی طائل، لأنّه مفتاح ما هو أضرّ و أخسر.

ص:160

الترجمه

فرمود: مردم هیچ چیز از امور دین خود را برای اصلاح کار دنیا وا ننهند جز این که خداوند آن ها را بوضع زیانبارتری دچار می سازد.

مکن وصله دنیای خود را بدینت که گردد زیان کلان تر قرینت

الثالثه و المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(103) و قال علیه السّلام: ربّ عالم قد قتله جهله، و علمه معه لا ینفعه.

اللغه

(جهل) جهلا و جهاله: حمق و جفا و غلظ - المنجد.

المعنی

العلم صوره حاصله فی الذهن، تصوّر أو تصدیق، و یحصل منه قضایا حاکیه عمّا ورائها تنطبق علیها تاره فهی صادقه، و تتخلّف عنها اخری فلیست بصادقه و العلم بالمعارف الالهیه و الأحکام الشرعیّه أو القوانین العرفیّه یدعو العالم بها إلی وظائف.

فقد یؤثّر فی وجدان العالم فیحصل له وجدان یحمله علی إجابه علمه و قد لا یتأثر من علمه فیصیر صوره مجرّده عن وجدان اعتقادی فیعمل العالم بدعوه غرائزه و شهواته علی خلاف علمه فیکون عالما بعقله، جاهلا بوجدانه و عمله.

و الجهل بهذا المعنی نوع من الحمق و الجفاء و الخشونه کما فسّر به الجهل فی اللغه، فیجتمع مع العلم و إن کان الجهل بمعنی عدم العلم بالشیء لا یجتمع معه و هو تفسیر آخر له، و بهذا الاعتبار عقد کتاب «المنجد» للفظ جهل فصلین و فسّره فی کل منهما بأحد الوجهین.

فالمقصود من العالم هو العالم بالقضایا الدّینیه عقلا الجاهل بها وجدانا و عملا و الجهل بهذا المعنی یقتل العالم و یهلکه و یبعد أن یکون المراد منه العلم بما لا نفع فیه، کما فسّره به ابن میثم، فتدبّر.

ص:161

الترجمه

بسا عالمی که جهلش او را کشته و نابود کرده، و دانشش با او است و از آن سودی نبرده.

بسا عالمی کشتۀ جهل خویش نبسته از آن علم مرهم بریش

الرابعه و المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(104) و قال علیه السّلام: لقد علّق بنیاط هذا الإنسان بضعه هی أعجب ما فیه و ذلک القلب، و له موادّ من الحکمه و أضداد من خلافها: فإن سنح له الرّجاء أذلّه الطمع، و إن هاج به الطمع أهلکه الحرص و إن ملکه الیأس قتله الأسف، و إن عرض له الغضب اشتدّ به الغیظ، و إن أسعده الرّضا نسی التّحفّظ، و إن ناله الخوف شغله الحذر، و إن اتّسع له الأمن استلبته الغرّه، و إن أصابته مصیبه فضحه الجزع، و إن أفاد مالا أطغاه الغنی، و إن عضّته الفاقه شغله البلاء، و إن جهده الجوع قعد به الضّعف، و إن أفرط به الشّبع کظّته البطنه، فکلّ تقصیر به مضرّ، و کلّ إفراط له مفسد.

اللغه

(النیاط) ج: انوطه و نوط: الفؤاد، معلق کلّ شیء، عرق غلیظ متصل بالقلب فاذا قطع مات صاحبه (البضعه) القطعه من اللحم (سنح) عرض (هاج) ثار و تحرّک و انبعث (الغرّه) الغفله. (عضّ) عضّا أمسکه بأسنانه - المنجد (کظّ) فلان الطعام: ملأ بطنه حتّی لا یطیق النفس.

ص:162

الاعراب

بضعه، نائب عن فاعل علّق، هی أعجب ما فیه، جمله وصفیّه أو حالیّه.

المعنی

أطلق القلب علی معنیین:

الأوّل - لحم صنوبری تحت الرّیه یکون مرکزا للدّم الجاری فی البدن و هو منبع الحیاه و النشاط.

الثانی - قوّه شاعره فی باطن الإنسان ترتبط به الرّوح مع الجسد علی قول الحکماء الالهیّین القائلین بأنّ الرّوح خارجه عن الجسم و متعلّقه به و مدبّره له و یسمّونه القلب الرحمانی.

و الظاهر من کلامه علیه السّلام أنّ الغرائز و القرائح البشریّه منبعثه من هذا القلب الصنوبری الّذی هو بضعه معلّقه بالنیاط، و لم یصرّح فی کلامه بما رآه علیه السّلام حکمه أو ماده لها، فانّ الألفاظ الّتی وقعت فی کلامه أکثرها یدلّ علی الغرائز الحیوانیه و علی الرذائل الإنسانیه، و هی: الرّجاء، و الطمع، و الحرص، و الیأس و الأسف، و الغضب، و الغیظ، و الرّضا، و التحفظ، و الحذر، و الخوف، و الأمن، و الغرّه و الجزع، و الطغیان، و الغنی، و الفاقه، و الجوع، و الضّعف، و الشبع، و البطنه.

فمن بین هذه الألفاظ یطلق الرجاء، و التحفظ، و الحذر، و الخوف، علی معانی محموده فی علم الأخلاق و فی الأخبار، و أمّا سائرها فتدلّ علی معانی مذمومه و أخلاق غیر محموده عند الحکماء الأخلاقیّین.

علی أنّ المقصود من الرّجاء و الخوف و الحذر فی کلامه، لیس الرّجاء برحمه اللّه و غفرانه، أو الخوف من اللّه، أو الحذر من عذاب اللّه، بل المقصود مطلق هذه الصفات الّتی تعرض للإنسان بأسباب شتّی، فلا تعد مطلق هذه الصفات محموده و معدوده من الفضائل.

و قد استخرج ابن میثم فی شرحه من کلامه علیه السّلام موادّ للحکمه و أضدادا لها فی طرفی التفریط و الافراط، فجعل الرّجاء مثلا مادّه من الحکمه، و الطمع

ص:163

و الحرص رذیله الافراط فیها، و الیأس رذیله التفریط فیها، و استخرج من لفظ الغضب فضیله الشجاعه و کظم الغیظ و هکذا، و لا یخلو کلامه من التعسّف.

إلاّ أن یقال: إنّ قوله علیه السّلام فی آخر کلامه (فکلّ تقصیر به مضرّ و کلّ إفراط له مفسد) ضابطه کلّیه لاستخراج الفضائل و الرذائل و الصفات المحموده و المذمومه من هذه المواد الّتی بیّنها.

و یشبه کلامه هذا ما ورد فی کتاب العقل و الجهل من الکافی فی روایه سماعه ابن مهران قال: کنت عند أبی عبد اللّه علیه السّلام و عنده جماعه من موالیه فجری ذکر العقل و الجهل، فقال أبو عبد اللّه علیه السّلام: اعرفوا العقل و جنده، و الجهل و جنده تهتدوا، قال سماعه: فقلت: جعلت فداک لا نعرف إلاّ ما عرّفتنا - إلخ.

و قد شرحت هذا الحدیث الشریف شرحا وافیا، فمن أراد الاطلاع فلیرجع إلی ج 1 - من شرحنا علی الاصول من الکافی الشریف.

الترجمه

فرمود: محقق است که به بند دل این انسان قطعه گوشتی آویخته است که شگفت انگیزترین هر آنچه در او هست میباشد و آن دل است، و برای آن مایه هائیست از حکمت و اضدادی که مخالف حکمت هستند، اگر برای او امیدی رخ دهد طمع وی را خوار سازد، و اگر طمع وی را از جا برانگیزد دچار آزی شود که نابودش سازد، و اگر نومیدی او را فرا گیرد افسوس او را بکشد و اگر خشم بر او عارض شود غیظ و خلق تنگی بر او سخت بتازد، و اگر بسعادت دلخوشی و رضا نایل گردد خودداری و محافظه کاری را از یاد ببرد، و اگر ترس و بیم بوی در آید حذر و احتیاط او را بخود وادارد، اگر أمن و آسایش سایه بر سرش اندازد غفلت او را از بن براندازد، اگر دچار سوک و مصیبت گردد بیتابی وی را رسوا کند، و اگر مال و دارائی بدستش افتد سرکشی ثروت بدامش کشد، و اگر تنگدستی و نداری او را بگزد بلا و گرفتاری مشغولش کند، و اگر گرسنگی جانش را بفرساید ناتوانی و سستی بزمینش نشاند، و اگر شکم را پر کند

ص:164

و پر سیر گردد نفسش در گلو بگیرد، هر کاهشی بدو زیان آور است، و هر فزایشی تباه کننده است.

علی آن مرد فرزانه، بسفت این در حکیمانه که بر بند دل انسان، بود یک گوشت آویزان

شگفت آورترین عضوی، ز هر چه هست اندر وی همان قلب است کاندر آن، ز حکمت مایه ها پنهان

ولی هر گنج حکمت را، بود ضدّی ز پیش و پس که می خواهد نگهداریش تدبیر از خود انسان

امید ار رخ دهد بر وی، طمع آید کند خوارش طمع انگیزدش حرص آید و ویران کند بنیان

چه نومیدی ورا گیرد، کشد افسوس و آه او را چه خشم آید بتازد غیظ تا آتش زند بر جان

خوشی مستش کند، تا آنکه گردد بی خبر از خود اگر ترسد حذر او را فرا گیرد چه یک زندان

اگر در أمن باشد، غفلتش از بن براندازد بگاه سوک بیتابی ورا رسوا نماید هان

اگر مالی بدست آرد ز ثروت می شود سرکش و گر درویش باشد آیدش صد درد بیدرمان

گرسنه گر شود از ناتوانی بر زمین افتد و گر پر خورد از نفخ شکم گیرد ورا خفقان

ز کاهش در زیان و، وز فزایش در تباهی شد خداوندا تو این مشکل نما بر بندگان آسان

ص:165

الخامسه و المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(105) و قال علیه السّلام: نحن النّمرقه الوسطی، بها یلحق التّالی، و إلیها یرجع الغالی.

اللغه

(النمرقه) الوساده الصغیره قال فی مجمع البحرین: قوله تعالی«وَ نَمارِقُ مَصْفُوفَهٌ »-17-الغاشیه» و هی الوسائد واحدتها النمرقه بکسر النون و فتحها، و فی حدیث الأئمه: نحن النمرقه الوسطی بنا یلحق التالی و إلینا یرجع الغالی، استعار لفظ النمرقه بصفه الوسطی له و لأهل بیته باعتبار کونهم أئمه العدل یستند الخلق إلیهم فی تدبیر معاشهم و معادهم، و من حق الإمام العادل أن یلحق به التالی المفرّط المقصّر فی الدّین، و یرجع إلیه الغالی المفرط المتجاوز فی طلبه حدّ العدل کما یستند علی النمرقه المتوسطه من علی جانبیها انتهی.

قال فی الشرح المعتزلی: و یجوز أن تکون لفظه الوسطی یراد بها الفضلی، یقال هذه هی الطریقه الوسطی، و الخلیقه الوسطی، أی الفضلی و منه قوله تعالی: «قالَ أَوْسَطُهُمْ » - 28 - القلم» أی أفضلهم انتهی.

الترجمه

ما تکیه گاه عادلیم که باید پس افتادگان خود را بدان برسانند، و پیشتازان بدان باز گردند.

ما تکیه گاه عادل و اندر میانه ایم از بهر پیشتاز و پس افتاده ملجأیم

السادسه و المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(106) و قال علیه السّلام: لا یقیم أمر اللّه سبحانه إلاّ من لا یصانع و لا یضارع، و لا یتّبع المطامع.

ص:166

اللغه

(صانعه): داهنه، داراه رشاه و منه المثل «من صانع بالمال لم یحتشم من طلب الحاجه» أی من رشا، و صانعه عن الشیء: خادعه، (ضارعه): شابهه، تضارعا تشابها.

الاعراب

من لا یصانع، مستثنی مفرغ و الموصول فاعل قوله: لا یقیم، و مفعول یصانع و یضارع محذوف بقرینه العموم أی لا یصانع أحدا و لا یضارع النّاس أو متروک بتنزیل الفعل منزله اللازم، و یستفاد أیضا منه العموم.

المعنی

ظاهر الشراح أنّ المقصود فی هذه الحکمه الوالی و الخلیفه و الإمام فیقول علیه السّلام: إنّ الحاکم إنّما یقیم أمر اللّه إذا اجتنب من المصانعه و المضارعه و اتّباع المطامع.

قال الشارح المعتزلی: و المصانعه بذل الرشوه، فان قلت: کان ینبغی أن یقول: من لا یصانع بالفتح، قلت: المفاعله تدلّ علی کون الفعل بین اثنین کالمضاربه و المقاتله.

أقول: الاشکال وارد و الجواب غیر طارد، لأنّ دلاله المفاعله علی کون الفعل بین اثنین معناه أنّ کلاّ من الطرفین فاعل و مفعول، فالمراشاه معناه أنّ کلاّ منها أعطی الرّشوه و أخذها، و الحاکم لا یعطی الرشوه علی المحکوم فلا یستقیم الجواب، و إلاّ فکلّ فعل متعدّ یکون بین اثنین هما الفاعل و المفعول.

و قال ابن میثم: و المضارعه مفاعله من الضرع و هو الذلّه کأنّ کلاّ منهما یضرع للاخر.

أقول: لا معنی لمبادله الذلّه بین الحاکم و الرّعیه، و لم نقف فی اللغه علی استعمال ضارع من مادّه ضرع بمعنی الذلّه و إنما استعمل من هذه المادّه تضرّع و استضرع.

ص:167

فالتحقیق أن یقال: إنّ المصانعه فی کلامه بمعنی المداهنه و المخادعه و المقصود أنّ إقامه أمر اللّه لا یوافق مع من کان مداهنا مع النّاس یبتغی إجابه شهواتهم و آرائهم الفاسده، و قد حذّر اللّه النبیّ صلّی اللّه علیه و آله عن ذلک بقوله 9 - القلم - «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ ».

و یستفید منه المنع عن المداهنه مع مخالف الحقّ حتّی فی أصعب المواقف و أحرجها، و کأنّه إشاره إلی الطعن فی سیره الشیخین، فانّ المداهنه ظاهره فیها فقد داهن أبا بکر خالد بن الولید فی مقتل مالک بن نویره أحد کبار المسلمین کما هو مثبت فی التاریخ، و داهن عمر معاویه و سائر رجال بنی امیّه فسلّطهم علی الشامات، و تحمّل منهم خلافات لم یتحمّلها من غیرهم.

و المقصود من المضارعه هو المشابهه، فانّ ضارع لم یجیء فی اللغه إلاّ بهذا المعنی، و غرضه علیه السّلام أنّ الحاکم الحق لا یشابه مع الناس فی سیرتهم و آدابهم المبنیه علی السنن التقلیدیه، أو الأهواء و الاراء الشهویّه، فملازمه الحق یقطعه عن التشابه مع من فی رتبته من النّاس، کما نقل عن سیرته علیه السّلام فی أیام إمارته و تصدّیه لخسف نعله فی معرکه الجمل و تلبسه ازارا خلقا مرقوعا عیب علیه فاقامه الحق الصریح لا یستقیم مع مشابهه النّاس فی الأحوال و الأزیاء.

و کأنه طعن علی سیره الامویین فی حکومتهم، فانهم مالوا إلی اتّباع أزیاء و أحوال قیاصره الرّوم و حکامها فی دولتهم استماله للنّاس و إخضاعا لهم علی ما اعتادوا و قضاء لحوائجهم الشهویّه الهدّامه.

و بنی حجر هذا الأساس معاویه نفسه کما یظهر من ملاقاته مع عمر فی سفره إلی الشام و استنکار عمر زیّه علیه و اعتذاره بأنّا فی بلد یدبّر الأمراء أمر النّاس بهذا الزیّ، و قد أفرط فی هذا التشابه المشئوم، و التنصّر المذموم، یزید بعده فصارت سیره لسائر الولاه و الامراء، و هم بین معتدل و مفرط.

و أمّا قوله (و لا یتّبع المطامع) فاشاره إلی الطعن فی حکومه عثمان الملیئه بالمطامع الشخصیّه و القبلیّه.

ص:168

و یمکن أن یکون المقصود من إقامه أمر اللّه إطاعته مطلقا فیشمل العموم فانّ کلّ مسلم إذا أراد أن یقیم أمر اللّه المتوجّه إلیه لا بدّ و أن یجتنب هذه الخصال فلا یداهن مع مخالف الحق، و لا یخادع النّاس، و لا یشابه بالعصاه فی أفعالهم و أحوالهم الخاصّه بهم، و لا یتّبع المطامع.

الترجمه

فرمود: فرمان خداوند سبحان بر پا نتواند داشت، مگر کسی که سازشکار نباشد، تقلیدچی نباشد، و دنبال طمع نرود.

فرمان خدا بپای نتواند داشت جز آنکه قدم براه سازش نگذاشت

تقلید نکرد شیوه اهل گناه دنبال مطامع نشد و خود را داشت

السابعه و المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(107) و قال علیه السّلام و قد توفّی سهل بن حنیف الأنصاری بالکوفه بعد مرجعه معه من صفین، و کان أحبّ النّاس إلیه:

لو أحبّنی جبل لتهافت. قال الرّضی: و معنی ذلک أنّ المحنه تغلظ علیه فتسرع المصائب إلیه و لا یفعل ذلک إلاّ بالأتقیاء الأبرار و المصطفین الأخیار، و هذا مثل قوله علیه السّلام:

(108) من أحبّنا أهل البیت فلیستعدّ للفقر جلبابا. و قد یؤول ذلک علی معنی آخر لیس هذا موضع ذکره.

اللغه

(تهافت) علی الشیء: تساقط بتتابع. (الجلباب): القمیص أو الثوب الواسع - المنجد.

ص:169

الاعراب

لو، حرف شرط یدلّ علی امتناع الشرط لامتناع الجزاء، و قد استعمل فی هذا المقام بمعنی إن نظرا لعدم وقوع الشرط و الجزاء.

المعنی

سهل بن حنیف من الأنصار المخلصین للنبیّ و الوصیّ و من السابقین الأوّلین الّذین رضی اللّه عنهم و رضوا عنه و أعدّ لهم جنّات تجری من تحتها الأنهار.

فی الرجال الکبیر قال: و فی خبر عقبه أنّ الصادق علیه السّلام قال: أما بلغکم أنّ رجلا صلّی علیه علیّ علیه السّلام فکبّر علیه خمسا حتّی صلّی علیه خمس صلوات و قال إنّه بدریّ عقبیّ احدیّ من النقباء الاثنی عشر و له خمس مناقب فصلّی علیه لکلّ منقبه صلاه.

و کفی فی فضله أنّه مات علی حبّ علیّ فرثاه علیه السّلام بهذا الکلام المعجب العمیق، و یعجبنی أن أنقل عن الشارح المعتزلی ما نقله فی شرح الحدیث قال: قد ثبت أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال له: «لا یحبّک إلاّ مؤمن، و لا یبغضک إلاّ منافق».

و نقل ابن میثم فی شرح الحدیث ما یلی:

و قد ذکر ابن قتیبه هذا المعنی بعباره اخری فقال «من أحبّنا فلیقصر علی التعلّل من الدّنیا و التقنع فیها»قال: و شبّه الصبر علی الفقر بالجلباب لأنه یستر الفقر کما یستر الجلباب البدن، قال: و یشهد بصحّه هذا التأویل ما روی أنّه رأی قوما علی بابه، فقال: یا قنبر من هؤلاء؟ فقال: شیعتک یا أمیر المؤمنین، فقال:

ما لی لا أری فیهم سیماء الشیعه، قال: و ما سیماء الشیعه؟ قال: خمص البطون من الطوی، یبس الشفاه من الظماء، عمش العیون من البکاء.

و قال أبو عبید: إنّه لم یرد الفقر فی الدنیا، أ لا تری أنّ فیمن یحبّهم مثل ما فی سائر النّاس من الغنی، و إنّما أراد الفقر یوم القیامه، و أخرج الکلام مخرج

ص:170

الوعظ و النصیحه و الحثّ علی الطاعات، فکأنه أراد من أحبّنا فلیعد لفقره یوم القیامه ما یجبره من الثواب و التقرّب إلی اللّه تعالی و الزلفه عنده.

قال السیّد المرتضی رحمه اللّه: و الوجهان جمیعا حسنان و إن کان قول ابن قتیبه أحسن، فذلک معنی قول السیّد رضی اللّه عنه و قد یؤول ذلک علی معنی آخر.

أقول: نقلنا هذا الکلام لیعلم أنّ کلامه هذا صار محلا لنظر الأعلام.

و أقول: قوله:«لو یحبّنی جبل إلخ» یحتمل وجهین:

1 - إنّ محبّتی شعله إلهیه تلهب قلوب المحبّین و تذیب نفوسهم الأماره و انانیتهم بتتابع حتّی یفنوا فی ذات اللّه و یبقوا ببقاء اللّه، فمتابعته علیه السّلام طریق لعامه النّاس فی الوصول إلی الجنه، و محبّته طریقه للخواص فی سلوک الطریق إلی اللّه إلی أقصی درجات المعرفه.

2 - إنّ محبّتی موجبه للتأثر من مصائبی الهدّامه، فتذیب قلوب أحبّائی و أبدانهم شیئا فشیئا حتّی یموتوا أسفا.

الترجمه

سهل بن حنیف أنصاری پس از مراجعت از جبهۀ صفین در کوفه وفات کرد أو محبوبترین مردم بود نزد علی علیه السّلام پس فرمود: اگر کوهی مرا دوست دارد خرده خرده از هم فرو ریزد.

رضی گوید: معنی این کلام اینست که محنت و بلا بر دوست من متراکم می شود، و مصائب بر وی شتاب آرند و او را از پای در آرند و این معامله نشود مگر با أتقیاء أبرار، و برگزیدگان أخیار، و این همانند گفتار دیگر او است که فرمود:

هر کس ما خانواده را دوست دارد باید روپوشی از درویشی برای خود آماده سازد.

و بسا که برای این گفتارش تأویل دیگر شده که اینجا مناسب ذکر آن نیست.

ص:171

سهل بن حنیف چون ز صفین برگشت بکوفه رفت از دست

محبوبترین مردمان بود در نزد علی و رخت بربست

در مرثیه اش علی چنین گفت گر کوه بمهر من کمر بست

از هم بگداخت در محبت در آتش ابتلاء چه بنشست

التاسعه و المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(109) و قال علیه السّلام: لا مال أعود من العقل، و لا وحده أوحش من العجب، و لا عقل کالتّدبیر، و لا کرم کالتّقوی، و لا قرین کحسن الخلق، و لا میراث کالأدب، و لا قائد کالتّوفیق، و لا تجاره کالعمل الصّالح، و لا ربح کالثّواب، و لا ورع کالوقوف عند الشّبهه و لا زهد کالزّهد فی الحرام، و لا علم کالتفکّر، و لا عباده کأداء الفرائض، و لا إیمان کالحیاء و الصّبر، و لا حسب کالتّواضع و لا شرف کالعلم، [و لا عزّ کالحلم] و لا مظاهره أوثق من المشاوره.

اللغه

و سمّی المال مالا لأنّه یمیل من هذا إلی ذاک و من ذاک إلی هذا - مجمع البحرین - (التقوی): الاسم من اتقی: مخافه اللّه فی العمل بطاعته - المنجد.

الاعراب

لا، فی هذه الجمل نافیه للجنس، و ما بعدها اسمها مبنیّ علی الفتح لتضمّنها

ص:172

معنی من الجنسیه، و ما بعده خبرها.

المعنی

(لا مال أعود من العقل) لأنّ فائده المال صرفها لتحصیل الحوائج و الوصول إلی الراحه و الأمن فی الاجل و العاجل، و هذه المقاصد إنّما یتیسّر بمعونه العقل، فان کان صاحب سفیها یصرف المال فیما یضرّه و یختلّ راحته و سعادته.

و العجب یوجب التکبر و طرد النّاس عن المعجب بنفسه فیتولّد منه الوحشه و یبقی المعجب فی مقامه الموهوم غریبا لا أنیس له.

و الکرامه شرف یحصل للإنسان من الانتساب إلی أصل رفیع، و التخلّق بأخلاق عالیه، و لا خلق أعلی من التقوی و قد اعتبر اللّه تعالی الکرامه فیها فقال «13 - الحجرات - «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ ».

و حسن الخلق یوجب الالفه و الانس بالنّاس و جلب قلوبهم إلی صاحبه فلا قرین أوفق و أرفق منه.

و الأدب هو التجلّی بالفضائل و التجنّب عن الرّذائل، فیوفق صاحبه لنیل المقاصد و الوصول إلی المارب فلا میراث أنفع منه.

و التوفیق و هو جمع وسائل درک المطلوب و موافقه کلّما یدخل فی النیل إلی المقاصد، فهو أحسن قائد و دلیل للانسان یدلّه علی مقصده.

و العمل الصالح یصیر ذخیره لیوم المعاد، و هو یوم البؤس و الفاقه للعباد فلا تجاره أربح و أنفع منه، و الأرباح فی التجارات و المکاسب تزید فی الثروه و المال و هی تفنی أو تبقی بعد موت صاحبها، و لکن الثواب و هو الأجر الاخروی المترتب علی العمل الصالح یلازم صاحبه و یوفی له فی الاخره.

و الورع هو التوقّی عن ارتکاب الفواحش و التجنّب عن کلّ ما یضرّ بطهاره النفس و یوجب العقوبه من اللّه، و الوقوف عند الشبهه و ترک المشتبه أکمل الورع.

و الزهد ترک المشتهیات من المباحات و المحرّمات، و ترک الحرام أفضل الزّهد لأنّ المحرّمات أکثر ابتلاء و ترکها أحوج إلی تحمّل المشقه و الریاضه

ص:173

فانّ الإنسان حریص علی ما منع، و الشیطان یوسوس فیها أکثر من غیرها.

و التفکّر استعمال العلم الحاصل فی تحصیل ما یجهل، فهو أنفع من العلم و بعباره اخری التفکّر علم نامی یتولّد منه العلوم، فهو أشرف العلم.

و الفرائض أهمّ ما کلّف بها الانسان، و ألزم ما یعمله فی تحصیل الأغراض الروحانیه، فلا عباده مثلها، و فرضها دلیل علی ذلک، و فی هذه الجمله طعن علی اناس یترکون الفریضه و یشتغلون بأعمال اخری یحسبونها عباده کالأوراد و المناسک المبتدعه أو المسنونه فی الزیارات.

الحیاء هو التحفظ عن إظهار ما لا ینبغی من القول و العمل عند اللّه و عند الناس و الصبر هو المقاومه فی مشقّه العباده أو ترک المحرّم و أداء الوظیفه فی تجاه العدوّ و کلاهما من أهمّ شعب الایمان.

و التواضع یوجب جلب الاحترام و الاکرام من النّاس فهو أحسن الحسب.

و العلم مصباح للهدایه، و مقباس یضیء به صاحبه و ما حوله، و یوجب توجّه النفوس الضالّه إلیه، فلا شرف أفید منه.

و المشوره مع أهلها توجب تقویه الإنسان فی الوصول إلی مقصده، و نیل البرنامج الصحیح للعمل، فیعضد الانسان أکثر من کلّ معین و مظاهر.

أقول: و فی شرح ابن أبی الحدید ورد بعد قوله علیه السّلام:«لا شرف کالعلم» هذه الجمله «و لا عزّ کالحلم» فتکون ثمان عشره کلمه، و ورد فیه «لا زرع کالثواب» فی مقام (لا ربح کالثواب) فراجع.

الترجمه

هیچ دارائی سودمندتر از خرد نیست، هیچ تنهائی هراس آورتر از خودبینی نیست، هیچ عقلی چون تدبیر نباشد، هیچ ارجمندی بپایه پرهیزکاری نرسد همدوشی چون خوش خوئی نیست، میراثی چون أدب نباشد، رهنمائی چون توفیق بدست نشود، تجارتی بمانند کار خیر سودمند نیست، هیچ بهره ای چون ثواب آخرت نیست، و هیچ پارسائی چون دست باز گرفتن از شبهه نباشد، هیچ زهدی

ص:174

چون زهد نسبت بحرام نیست، و هیچ دانشی بمانند اندیشه نیست، هیچ عبادتی بپایه انجام فرائض نرسد، هیچ إیمانی چون حیاء و شکیبائی نیست، و هیچ حسبی بمانند رعایت أدب و تواضع نیست. شرافتی چون دانش نباشد، و پشتیبانی محکمتر از هم شوری نیست.

پندی ز علی بشنو ای دل که شوی روشن چون او نبود در پند استاد و بزرگ فن

مالی نبود از عقل پرفائده تر هرگز وحشت نبود بدتر از عجب بما و من

عقلی نه چه تدبیر است، ارجی نه چنان تقوی یاری نه چه خلق خوش، ارثی چه أدب کردن

رهبر نه چنان توفیق، کسبی نه چه کار خیر ربحی چه ثواب اندر عقبی زید ذو المن

دست ارکشی از شبهه بهتر ورعی زان نیست چون زهد حرام ای دل زهدی نبود متقن

علمی نه چه اندیشه، نسکی چه أداء فرض چون صبر و شکیبائی ایمان نبود ایمن

مانند تواضع نیست بهر تو حسب هرگز چون علم شرف نبود، چون شور ظهیر ایضا

العاشره و المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(110) و قال علیه السّلام: إذا استولی الصّلاح علی الزّمان و أهله، ثمّ أساء رجل الظّنّ برجل لم تظهر منه خزیه فقد ظلم، و إذا استولی الفساد علی الزّمان و أهله فأحسن رجل الظّنّ برجل فقد غرّر.

اللغه

(الخزیه): البلیّه، الخصله الّتی یخزی فیها الانسان، (غرّره) تغریرا عرّضه للهلاک - المنجد -.

المعنی

الزمان فی قول الحکماء مقدار حرکه الفلک، و هو بذاته لا صالح و لا طالح

ص:175

و لا حسن و لا سیّیء، و یبحث عنه أنه موجود أو موهوم، و لکن باعتبار ما یمرّ علیه من الأوضاع و باعتبار أهله یعدّ أحد عوامل الاحسان و الاسائه، فیذمّه قوم و یمدحه آخرین، و یکون صالحا مرّه، و سیّئا اخری، و یؤخذ منه ظاهر الحال و الظاهر أحد الأدلّه عند علماء و فقهاء الملّه یستند إلیه حیث لا دلیل أدلّ، و لا أماره أبین و أکمل.

و قد اعتمد علیه فی کلامه هذا صلوات اللّه علیه فقال: إذا کان ظاهر حال الزمان و أهله الصلاح و العدل و الأمانه و الصدق، فسوء الظنّ من دون دلیل ظلم و لکن إذا کان ظاهر حال الزمان و أهله الفساد و الخیانه و الغدر و الخداعه، فحسن الظنّ من دون دلیل غرر و خطر، و روی مکان خزیه «حوبه» ای اثم.

الترجمه

فرمود: چون خوبی و نیکی بر روزگار و مردمش حکمفرما شد سپس کسی بدیگری بی آنکه از او رسوائی و گناه بیند، بدگمان باشد بأو ستم کرده است، و اگر فساد و تباهی بر روزگار و مردمش حکمفرما باشد خوش بینی بمرد ناشناخته مایۀ فریب و خطر است.

در روزگار نیک که خوبند أهل آن بدبین مباش بی سببی سوی دیگران

در روزگار بد که تباهند مردمش خوش بین مباش و خویش مینداز در زیان

الحادیه عشره و المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(111) و قیل له علیه السّلام: کیف تجدک یا أمیر المؤمنین؟ فقال علیه السّلام:

کیف یکون حال من یفنی ببقائه، و یسقم بصحّته، و یؤتی من مأمنه.

الاعراب

کیف، اسم استفهام فی محل المفعول الثانی، لقوله تجدک، قدّم علیه لأنه

ص:176

لازم الصدر، و الجمله فی محلّ نائب الفاعل لکلمه قیل مجهول قال، و له ظرف متعلّق بقول الراوی قیل.

المعنی

(کیف تجدک) سؤال عن الحال و استدعاء لبیانه علی مقتضی وجدان المسئول عنه، فانه أعرف بحال نفسه، و کأنّ هذا السؤال القی علیه بعد تصدّیه للزعامه علی الامّه، و لعلّ غرض السائل اکتناه ما فی قلبه من النیل بالاماره و تصدّی مقام الخلافه.

فأجاب علیه السّلام بأنه لا ینبغی الاعتماد علی هذه الدّنیا فی حال من الأحوال و لا مجال لاحساس السعاده و الفرح علی أیّ حال، لأنّ موجبات إحساس حسن الحال امور ثلاثه، و لکلّ منها تبعه محزنه:

1 - البقاء الذی هو بغیه کلّ حیّ فی هذه الدنیا، و لکن البقاء فیها یؤول إلی الفناء لا محاله، لأنّ البقاء فی الدّنیا عباره عن مضیّ العمر و انصرامه طیّ الدقائق و الساعات و الأیّام و الشهور و السنین.

2 - الصحّه الّتی عدّت من النعم المجهوله و یبتغیها کلّ الناس، و لکن الصحّه عباره عن مزاج معتدل یعمل فی الجهازات الجسمیّه عمله، فیستهلک نشاط الجسم شیئا فشیئا، و یؤول لا محاله إلی نفاد قوّته و مادّته، و یتولّد منه السقم بانتهاء إحدی القوی.

3 - الأمن و الراحه فی المأمن، و أین المأمن و قد قال اللّه تعالی: «أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَهٍ ».

الترجمه

از آن حضرت پرسش شد که خود را چگونه می دانی؟ فرمود: چگونه است حال کسی که بزیستن نیست می شود، و بتندرستی بیمار می گردد، و در پناهگاه أمنش مرگ أو می رسد.

از علی پرسیده شد چونی تو چون گفت چونست آنکه باشد بی سکون

ص:177

نیستیش از زیست و بیماریش از کمون تندرستی رهنمون

مرگ آید بر سرش در مأمنش گویدش برخیز از اینجا رو برون

الثانیه عشره بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(112) و قال علیه السّلام: کم من مستدرج بالإحسان إلیه، و مغرور بالسّتر علیه، و مفتون بحسن القول فیه، و ما ابتلی اللّه أحدا بمثل الإملاء له.

اللغه

(المستدرج): المأخوذ بالغرّه (الاملاء): الامهال و تأخیر المدّه.

الاعراب

کم، خبریّه و تشیر إلی عدد مبهم یشعر بالکثره، من مستدرج، تمیز لها و بهذا الاعتبار یصحّ أن یکون مبتدأ، و بالاحسان إلیه ظرف مستقرّ خبر له و معرور و مفتون عطف علی مستدرج.

المعنی

الاستدراج، تسامح من اللّه فی عقوبه العاصی المتمرّد المصرّ علی عصیانه تثبیتا لاستحقاقه العذاب الأشدّ، و هو مأخوذ من قوله تعالی «172 - الاعراف - «وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ ».

و ربّما یقارن الاستدراج بمزید من النعمه و الاحسان فیغترّ به العاصی و یزید طغیانه و عصیانه، کما أنّه ربّما یکون الاستدراج بالستر و الاخفاء لما ارتکبه من المعاصی، فیغترّ بذلک.

و قد یمتحن الانسان بحسن الشهره و مدح النّاس له و اعتقادهم بأنّه محسن

ص:178

أو زاهد أو عابد فیدخله العجب و الریاء من ناحیه، و یتجرّء علی ارتکاب المعاصی من ناحیه اخری.

و قوله علیه السّلام:(و ما ابتلی اللّه أحدا بمثل الاملاء له) مأخوذ من قوله تعالی «178 - آل عمران - «وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ ».

قال فی مجمع البیان: نزلت فی مشرکی مکّه - إلی أن قال: ثمّ بین سبحانه أنّ إمهال الکفار لا ینفعهم إذا کان یؤدّی إلی العقاب، فقال: و لا یحسبنّ، أی لا یظنّ الّذین کفروا أنّما نملی لهم خیر لأنفسهم، أی أنّ إطالتنا لأعمارهم و إمهالنا إیّاهم خیر من القتل فی سبیل اللّه - انتهی.

الترجمه

فرمود: بسا کسی که بغفلت کشانده شود بوسیله احسان بوی، و بسا فریفته بوسیله نهان کردن گناهش، و بسا شیفته و آزموده شده بوسیله حسن شهرت، و خدا هیچ کس را امتحان نکند بمانند این که بأو مهلت دهد.

بسا کس که مغرور احسان اوست که ستار بهر گناهان او است

و یا حسن شهرت فریبش دهد بدام خلاف عظیمش کشد

خدا گر که مهلت ببدکار داد در این آزمایش بدامش نهاد

الثالثه عشره بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(113) و قال علیه السّلام: هلک فیّ رجلان: محبّ غال، و مبغض قال.

ص:179

اللغه

یقال: (غلا) فی الدّین غلوّا من باب قعد تصلّب و تشدّد حتّی تجاوز الحدّ و المقدار، فالغالی من یقول فی أهل البیت ما لا یقولون فی أنفسهم، کمن یدّعی فیهم النبوّه و الالوهیّه، (قال) فاعل من قلیته إذا بغضته - مجمع البحرین.

الاعراب

فیّ، حرف الجرّ مع الضمیر المجرور متعلّق، بقوله: هلک، و رجلان فاعله و محبّ غال، بدل من الفاعل.

المعنی

ولایه علیّ و الأئمه من أولاده المعصومین سلام اللّه علیهم من الواجب فی أصل الدین و شرط لإیمان المؤمنین، و توحید الموحّدین، و هی متابعتهم الناشئه عن الحبّ و معرفتهم بالخلافه عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و الامامه علی الامّه، فمن اعتقد فی علیّ علیه السّلام فوق مقامه فهو محبّ غال متجاوز عن الحدّ، و من أنکر إمامته بعد النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فهو مبغض قال حطّه عن رتبته.

الترجمه

فرمود: هلاک شدند در باره من دو مرد، یکی دوستی که از حدّم گذرانید و دوّم دشمنی که از مقامم فرو کشانید.

علی گوید دو کس در من هلاکست یکی غالی، دیگر خصمی که دل خست

الرابعه عشره بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(114) و قال علیه السّلام: إضاعه الفرصه غصّه.

اللغه

و طعاما ذا غصّه، أی یغصّ به الحلق فلا یسوغ، و (الغصّه) الشجی فی الحلق.

ص:180

المعنی

و کأنّه إشاره إلی ما روی عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله اغتنم أربعا قبل أربع: شبابک قبل هرمک، و صحتک قبل سقمک، و غناک قبل فقرک، و حیاتک قبل موتک.

الترجمه

فرمود: از دست دادن فرصت گلوگیر است.

چه فرصت بدست آید از کف مده گلوگیر و بیچاره خود را منه

الخامسه عشره بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(115) و قال علیه السّلام: مثل الدّنیا کمثل الحیّه، لیّن مسّها و السّمّ النّاقع فی جوفها، یهوی إلیها الغرّ الجاهل، و یحذرها ذو اللبّ العاقل.

اللغه

و (سمّ ناقع) أی بالغ و قیل: قاتل - مجمع البحرین.

الاعراب

مثل الدّنیا، مبتدأ، و کمثل، ظرف مستقرّ خبره، لیّن مسّها، خبر مبتدأ محذوف أی هی لیّن مسّها، و السمّ الناقع فی جوفها، مبتدأ و خبر هو الظرفیه و الجمله حال عن ضمیر الدّنیا، و جمله لیّن مسّها بحکم عطف البیان عن الجمله السابقه متّصله بها معنی، فلذا ترک العاطف بینهما.

المعنی

کلامه هذا بلیغ فی تمثل الدّنیا علی أبشع صوره، و أضرّ سیره، حیث إنها حیّه فما أوحشها و أخبثها، و لا یرغب فی التقرّب إلیها إلاّ بمجرّد المسّ من وراء جلدها اللّین إذا کان اللاّمس أعمی لا یراها بنکرانها و وحشیتها، فاذا لا یقربها إلاّ الأعمی بالعین أو القلب بحیث جعل علی بصره غشاوه التعامی عن درک الحقیقه، و یحذر عنه العاقل اللّبیب کلّ الحذر لأنّه یدرک أنّ التقرّب منها انتحار بالعیان.

ص:181

الترجمه

فرمود: دنیا ماننده ماریست که نرم سایش است و درونش آگنده از زهر قاتل، تنها گول نادانش خواستار است، و خردمند دلدار از آن گریزانست.

دنیا چه مار گرزه که نرم است سایشش اما ز زهر کین بود آکنده باطنش

نادان گول را هوسش در سر است و بس دلدار با خرد بحذر از کشاکشش

السادسه عشره بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(116) و سئل علیه السّلام عن قریش فقال: أمّا بنو مخزوم فریحانه قریش تحبّ حدیث رجالهم، و النّکاح فی نسائهم، و أمّا بنو عبد شمس فأبعدها رأیا، و أمنعها لما وراء ظهورها، و أمّا نحن فأبذل لما فی أیدینا، و أسمح عند الموت بنفوسنا، و هم أکثر و أمکر و أنکر، و نحن أفصح و أنصح و أصبح.

المعنی

کانت العرب فی الجاهلیّه متمسکین بالعصبیّه أشدّ تمسّکا، و یتفاخرون بالاباء و الأمجاد، و یتکاثرون، فتفرّقوا طبقات و مراتب، و تباغضوا و تعادوا بعضهم بعضا حتّی صارت الحرب و العدوان شغلا شاغلا لهم، و تخلّصت قریش من بینهم اعتصاما بأجداد الرّسول صلّی اللّه علیه و آله، و بالبیت الحرام، فقرّرت الأشهر الحرم أربعه فی کلّ سنه یلوذ کلّ القبائل فی ظلّ الأمن إلی الکعبه و الحرم.

و لمّا بعث النبیّ صلّی اللّه علیه و آله رحمه للعالمین، و مصلحا للبشر أجمعین دعاهم بالتوحید و رفض العصبیّه، و شرع التّمسک بالاخوّه الاسلامیّه، و نزل سوره فی هذا الشأن

ص:182

«أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ » و سعی الاسلام فی المنع عن المفاخرات الجاهلیّه بکلّ جهد و عناء.

و لمّا دبّ بنو امیّه فی حجر الاسلام و تمکّنوا من تدبیر سیاستها القبلیّه المشئومه المسمومه فی قلب الجامعه الاسلامیّه رجعوا إلی إحیاء هذه العاده الجاهلیّه الّتی أماتها الاسلام، فأثاروا العصبیّات، و أشاعوا المفاخرات حتّی جرّت ذیلها إلی حضره علیّ علیه السّلام.

و لمّا سئل عن قریش و هم قبائل عدیده استخلص منهم هذه الثلاث: بنو مخزوم و بنو عبد شمس، و بنو هاشم، و اقتصر علی هذا البیان الوجیز و وصف بنی مخزوم و هم أفخر قریش و أکثرهم مالا و أوفرهم جمالا، بما افتخروا به فی جاهلیتهم و هو أنهم «ریحانه قریش».

و هذا لقب اکتسبوه بین قریش بنفوذهم و ثروتهم و رفاهیّتهم و تنعّم رجالهم و نسائهم.

و فسّره علیه السّلام بما هو أشبه بالذمّ من المدح، فقال: إنّ لبّ هذا الوصف الافتخاری أنّ رجال بنی مخزوم حلو اللّسان، و ملیح البیان، و أهل للمنادمه و الانس الأدبی تحبّ الحدیث و المقاوله معهم، و نساءهم جمیله و صالحه للتعیش و النکاح، و أین هذا من المعالی الروحیه و الاداب الاسلامیه الّتی وصف علیه السّلام بها شیعته من أنهم: خمص البطون، و ذبل الشفاه، و ما وصف بها المتقون فی خطبه الهمام.

و وصف بنی عبد الشمس «بأنهم أبعدها رأیا، و أمنعها لما وراء ظهورها» و قد فسّره ابن میثم بأنهم جیّد الرأی و اولی حمیّه، و لکن الظاهر أنّ المقصود من بعد الرأی بعد نظرهم عن الإسلام و المعارف القرآنیه، فانهم حاربوا الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و القرآن إلی أن بلغت أرواحهم التراقی، ثمّ اسلموا کرها، و أنّی هذا من جوده الرأی.

و المقصود من منع ما وراء ظهورهم حبّ الدّنیا و الوله بها مالا و جاها، و کأنّه إشاره إلی قوله تعالی: «94 - الأنعام - «وَ تَرَکْتُمْ ما خَوَّلْناکُمْ وَراءَ ظُهُورِکُمْ ».

ص:183

و هذا التمنع هو السبب الأکبر فی مخالفتهم مع النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و الکید علی الاسلام أکثر من عشرین سنه، فدبّروا المؤامرات، و جهّزوا الجیوش، و وطدوا المعسکرات لیمنعوا ما وراء ظهورهم، و أنّی هذا من الحمیّه و العفّه.

و قد کانت هند زوجه أبی سفیان حمیم بنی عبد شمس إحدی ذوات الأعلام فی الجاهلیّه.

و زوجها یرتکب الفاحشه حتّی مع ذوات الأزواج، و قصّتها فی الفحشاء مع سمیّه أمّ ابن زیاد معروفه مشهوره، کیف: و بیتهم بیت الأدعیاء، و دعاتهم و حماتهم من الأدعیاء.

و یؤیّد ذلک قوله علیه السّلام (و هم أکثر و أمکر و أنکر) و هل المراد من قوله:

أمکر، إلاّ أنهم أعوان الشیاطین، و من قوله: أنکر، إلاّ أنهم من أهل المنکرات الّتی نهی اللّه عنها فی غیر موضع من القرآن الشریف.

ثمّ وصف بنو هاشم بأنّهم (أفصح) لأنّ القرآن جری علی لسان النبیّ الّذی افتخر بعده بجوامع کلمه (و أنصح) للامّه لأنّ منهم هداه الخلق و أئمّه الحق (و أصبح) لأنّ وجوههم منوّره بعباده الحقّ، و سیماهم فی وجوههم من أثر السجود.

و قد أطال الشارح المعتزلی کلامه فی هذا المقام بذکر المفاخرات القبلیّه المنکره فی الاسلام، و کأنّه استشمّ من کلامه علیه السّلام ما ذکرناه، فقال فی اخریات روایاته الشعریّه مشعرا بالعتاب علیه صلوات اللّه علیه:

و ینبغی أن یقال فی الجواب: إنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام لم یقل هذا الکلام احتقارا لهم، و لا استصغارا لشأنهم، و لکن أمیر المؤمنین علیه السّلام کان أکثر همّه یوم المفاخره أنّ یفاخر بنی عبد شمس، لما بینه و بینهم.

أقول: و أنت تری ما فی هذا الکلام من التعسّف، و أین علیّ علیه السّلام من هذه المفاخرات الجاهلیّه و خصوصا مع بنی عبد شمس، و أین الثری من الثریا و الذّهب من الرغام؟!.

ص:184

الترجمه

پرسیدنش از قریش، فرمود:

أمّا بنی مخزوم گل بوستان قریشند، دوست داری با مردانشان سخن کنی و زنانشان را جفت بگیری.

و أمّا بنی عبد شمس - بنی امیه تیره آنهایند - در رأی دورترند و در حفظ آنچه دارند کوشاترند.

و أمّا ما - بنی هاشم - در آنچه داریم بخشنده تریم، و در پیکار جانبازتر، آنان در شمار بیشترند و نیرنگ بازتر و زشت کردارتر، و ما شیواتر و اندرزگوتر و زیباتر.

از علی پرسش شد از وضع قریش گفت بن مخزوم گل باشند و عیش

مردمی شیرین زبان و خوش سخن از زنانشان جفت باید خواستن

عبد شمسیهاش دور اندیشتر حافظان مال و منصب بیشتر

ما ببذل مال ز آنان در سبق بیش از آنان پر دل و جانباز حق

اکثرند و أمکرند و زشتتر أفصحیم و أنصح خوش کیشتر

السابعه عشره بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(117) و قال علیه السّلام: شتّان ما بین عملین: عمل تذهب لذّته و تبقی تبعته، و عمل تذهب مئونته و یبقی أجره.

الاعراب

شتّان، من أسماء الأفعال، و معناها فعل الماضی و هو بعد، و ما بعده اسمیّه أو موصوله، و الظرف مستقر صفه أوصله أی شتّان شیء بین عملین أو الّذی بین عملین عمل، کبدل البعض عن الکلّ لقوله: عملین، و عمل الثانی معطوف علیه.

ص:185

الترجمه

فرمود: بسیار دور است فاصله میان دو کردار: کرداری که کامبخشیش می رود و گناهش می ماند، و کرداری که رنجش می گذرد و ثوابش می ماند.

ز هم دورند کردار بد و خوب گناه و طاعت و مکروه و محبوب

یکی لذّت تمام کیفرش هست یکی رنجش تمام أجر در دست

الثامنه عشره بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(118) و تبع جنازه فسمع رجلا یضحک، فقال علیه السّلام: کأنّ الموت فیها علی غیرنا کتب، و کأنَّ الحقّ فیها علی غیرنا وجب، و کأنّ الذی نری من الأموات سفر عمّا قلیل إلینا راجعون، نبوّؤهم أجداثهم و نأکل تراثهم، کأنّا مخلّدون بعدهم، [ثمّ] قد نسینا کلّ [واعظ و] واعظه و رمینا بکلّ جائحه!(1) طوبی لمن ذلّ فی نفسه، و طاب کسبه، و صلحت سریرته، و حسنت خلیقته، و أنفق الفضل من ماله، و أمسک الفضل من لسانه، و عزل عن النّاس شرّه، و وسعته السّنّه، و لم ینسب إلی بدعه (البدعه). قال الرّضی: و من النّاس من ینسب هذا الکلام إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

اللغه

(بوّأت) له منزلا: اتّخذته، و أصله الرجوع (الأجداث): القبور واحدها جدث بالتحریک (التراث) بالضمّ ما یخلفه الرجل لورثته (الجائحه) الافه الّتی

ص:186


1- (1) فی بعض النسخ هذه حکمه اخری مستقله، للفصل بجمله و قال علیه السلام المصحح -.

تهلک الثمار و تستأصلها، و کلّ مصیبه عظیمه.

الاعراب

رجلا یضحک: مفعول سمع علی التوسّع، و یضحک جمله حالیه عنه، علی غیرنا، ظرف متعلق بقوله: کتب، قدّم علیه لرعایه السّجع.

المعنی

الضّحک خاصّد لنوع الانسان، و ینشأ عن سرور صاعد علی القلب من تأثّر ناش عن نیل محبوب، أو تعجّب بالغ عن مشاهده مناظر طیّبه، و یعرض هذه الحاله للأطفال و المجانین أکثر من غیرهما، حتّی عدّ کثره الضّحک نوعا من الجنون، لأنّه یدلّ علی غفله و اغترار، تغلب علی التفکر و الاعتبار، و التوجّه إلی المبدأ و المعاد.

و مشاهده مظاهر الموت من أوعظ المناظر و أهمّها للعبره و التفکر فی العواقب، و بهذا الاعتبار کان کثره الضحک مکروها و ممقوتا عند الشرع و العقلاء الحکماء و خصوصا فی موارد تعدّ للتوجّه إلی المبدأ أو المعاد، کالمساجد، و المقابر و عند الجنائز، و فی تشییع الأموات.

مضافا إلی أنّ الضّحک خلف الجنازه نوع هتک للمیّت و قلّه مبالاه بصاحب المصیبه و أولیاء المیّت المقروحی الأکباد، و المحروقی القلوب.

و هذا الرجل قد بالغ فی ضحکه حتّی أسمعه أمیر المؤمنین علیه السّلام فشرع فی إرشاده و موعظته بهذه الجمل العاتبه القارعه، و نبّهه علی سوء عمله، کأنه لا یعتقد بالموت و لا یعترف بالحقّ، و کأنّ المیّت مسافر یودّع أحبّاءه ثمّ یرجع إلیهم عن قریب.

ثمّ بیّن کیف ینبغی أن یکون المسلم السعید الناظر لما بعد موته، و عدّ له سبع صفات أخلاقیّه و إیمانیّه:

1 - أن یذلّ نفسه الأمّاره الشریره.

2 - أن یکون کسبه الّذی یعیش فی ظلّه طیّبا و حلالا، و لا یأکل من حرام.

ص:187

3 - أن تکون سریرته صالحه نقیّه داعیه إلی عمل الخیر و الصلاح.

4 - أن تکون فطرته حسنه مائله إلی اعتناق الحسنات، و کارهه لارتکاب السیّئات.

5 - أن یکون سخیّا ینفق فضل ماله و لا یکون بخیلا یجمع الأموال و یدّخرها للوراث.

6 - أن یکون صموتا یحفظ لسانه عن فضول الکلام، و النطق بما لا یعنیه لدی الأنام.

7 - أن یکون عاملا بالسنّه، و تارکا للبدعه.

الترجمه

علی علیه السّلام دنبال جنازه می رفت و آواز خندۀ مردی را شنید پس فرمود:

گویا مردن در این جهان سرنوشت دیگران است، و رعایت حق وظیفۀ جز ما است، و گویا این در گذشته ها که بچشم خود زیر خاک می کنیم مسافرانی هستند که بزودی نزد ما برمیگردند، ما آنانرا در گور می کنیم و إرث آنها را می خوریم مثل این که ما خود پس از آنها در این جهان جاویدانیم، هر پند آموزی را بدست فراموشی سپرده با این که خود هدف هر بلا و حادثه هستیم.

خوشا بحال آنکه نفس اماره را خوار کرد، و کار و کسب پاکی بدست آورد و پاک نهاد و خوش فطرت بود، ما زاد دارائی خود را انفاق کرد، و زبانش را از فضولی نگه داشت، و پیرو سنّت شد، و از بدعت بر کنار بود.

علی در پی مرده ای گوش کرد که خندید مردی و بخروش کرد

مگر مرگ بنوشته بر دیگران بجز ما است واجب حق بیکران

تو گوئی که این مردگان از سفر بما باز گردند روزی دیگر

سپاریم در گورشان بیدریغ بیازیم بر ارثشان دست و تیغ

که مائیم جاوید در جایشان ز ما مرگ دیگر نگیرد نشان

ص:188

فراموش کردیم هر وعظ و پند بلاها کشیدند مان در کمند

خوشا آنکه این نفس را خوار کرد پی کسب روزی خود کار کرد

دلش پاک و خوش فطرت و نیک بود ز ما زاد دارائی احسان نمود

زبان از فضولی کشیده بزور پس سنّت است و ز بدعت بدور

التاسعه عشره بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(119) و قال علیه السّلام: غیره المرأه کفر، و غیره الرّجل إیمان.

اللغه

غار یغار غیره الرّجل علی امرأته من فلان و هی علیه من فلانه: أنف من الحمیّه و کره شرکه الغیر فی حقّه بها، و هی کذلک.

المعنی

منع الرجل و نفوره عن شرکه الغیر فی زوجته من الواجب علیه شرعا و عقلا فهو من الایمان و وظیفه دینیّه، و لکن منع المرأه زوجها و نفورها عن الشرکه مع زوجه اخری مخالف لما قرّر فی القرآن من تشریع تعدّد الزوجات، فیؤدّی إلی کفران النعمه بالنسبه إلی الزوج، و إلی استنکار أمر الدّین احیانا فیوجب الکفر.

الترجمه

غیرتمندی مرد از ایمانست، و غیرتمندی زن از کفران.

غیرت مرد جزء ایمانست غیرت زن دلیل کفرانست

العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(120) و قال علیه السّلام: لأنسبنّ الإسلام نسبه لم ینسبها أحد قبلی:

ص:189

الإسلام هو التّسلیم، و التّسلیم هو الیقین، و الیقین هو التّصدیق و التّصدیق هو الإقرار، و الإقرار هو الأداء، و الأداء هو العمل (الصّالح).

اللغه

(نسب) ینسب نسبا الرجل: وصفه و ذکر نسبه.

الاعراب

هو، فی هذه الجمل ضمیر الفصل بین المبتدأ و الخبر جیء به لافاده الحصر.

المعنی

قد ورد فی کلامه علیه السّلام ستّ جمل حملیه، و القضیّه الحملیه علی أقسام:

1 - الحمل الأولی الذاتی، و هو حمل مفهوم علی ذاته، کما تقول:

الانسان حیوان ناطق، أو تقول: الأسد أسد.

2 - الحمل الشائع الصناعی، کما تقول: زید إنسان، الإنسان حیوان الإنسان ضاحک، و مفاده اتّحاد الموضوع و المحمول وجودا.

3 - الحمل الادّعائی، و هو حمل محمول علی موضوع بعنایه ما من الشّبه بینهما، أو کون أحدهما سببا للاخر، أو مسبّبا و لو بعیدا، کما تقول: زید هو الأسد، أو زید أبوه بعینه، و الحمل فی هذه الجمل لیس علی نهج واحد، بل الحمل فی بعضها ادّعائی، و فی بعضها حقیقی.

فنقول: الاسلام اطلق علی معنیین:

الأوّل - ما یقابل الکفر، و یعتبر فی الفقه موضوعا لأحکام کثیره، و یبحث عنه فی علم الکلام، و هو عباره عن الاقرار بالشهادتین و الالتزام بما هو ضروریّ فی دین الاسلام، أی عدم الانکار له.

الثانی - الانقیاد للّه تعالی کما ورد فی القرآن «22 - لقمان - «وَ مَنْ یُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اللّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقی ».

ص:190

فعلی الأوّل فحمل الاسلام علی التسلیم من باب حمل الشیء علی أثره الخاصّ، کقولنا: الانسان ضاحک فانّ الانقیاد و التسلیم لاطاعه أمر اللّه و أمر رسوله أثر للاسلام، و لا یجتمع الاسلام مع التمرّد و الطغیان، و إن یجتمع مع الخلاف و العصیان.

کما أنّ حمل الیقین علی التسلیم ادّعائی من باب حمل الشیء علی معلوله فانّ التسلیم هو معلول الیقین کالحریق الّذی هو معلول النار، و لکن لیس هو هو و لا متّحدا معه وجودا، فانّ الیقین کیف نفسانی، و التسلیم فعل نفسانی.

و حمل التصدیق علی الیقین حمل ذاتی، و لکن حمل الاقرار علی التصدیق من قبیل حمل الحاکی علی المحکی، بناء علی أنّ المقصود من الاقرار هو الاقرار باللّسان.

و حمل الأداء علی الاقرار إدّعائی کحمل العمل علی العلم، و حمل العمل الصالح علی الأداء حمل شایع صناعی، لأنّ العمل الصالح مصداق لأداء ذمّه العبودیّه.

و المقصود من هذه الجمل توصیف الاسلام بصورته الکامله، و بیان أنّ المسلم ینبغی أن یکون واجدا لهذه الصفات.

و لا ینظر إلی تنظیم قیاس منطقی لینتج أنّ الاسلام هو العمل الصالح، و یستفاد منه أنّ العمل الصالح جزء من الاسلام کما استفاده الشارح المعتزلی فقال:

خلاصه هذا الفصل تقتضی صحّه مذهب أصحابنا المعتزله فی أنّ الاسلام و الایمان عبارتان عن معبر واحد، و أنّ العمل داخل فی مفهوم هذه اللفظه انتهی.

کیف؟ و قد ادخل فی الاسلام الیقین، و لو کان الیقین جزء من الاسلام لم یکن المنافق مسلما، مع أنهم یعدّون من المسلمین فی عصر النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و الصحابه علی وجه الیقین.

الترجمه

فرمود: من نژاد اسلام را چنان توصیف کنم که هیچکس پیش از من چنانش وصف نکرده است:

ص:191

اسلام انقیاد است، و انقیاد باور کردنست، و باور کردن تصدیق بدرستی است و تصدیق همان اقرار است، و اقرار انجام وظیفه است، و انجام وظیفه همان کار شایسته است.

علی گفت اسلام دارد نسب که باشد برای مسلمان حسب

نسب بندم اسلام را من چنان که کس می نگفته چنان پیش از آن

شد اسلام تسلیم و تسلیم هم یقین است و باشد یقین در قلم

همان باور و باور اقرار تست ادا هست اقرار و کار درست

الحادیه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(121) و قال علیه السّلام: عجبت للبخیل یستعجل الفقر الّذی منه هرب، و یفوته الغنی الّذی إیّاه طلب، فیعیش فی الدّنیا عیش الفقراء و یحاسب فی الاخره حساب الأغنیاء، و عجبت للمتکبّر الّذی کان بالأمس نطفه و یکون غدا جیفه، و عجبت لمن شکّ فی اللّه و هو یری خلق اللّه، و عجبت لمن نسی الموت و هو یری من یموت (الموتی) و عجبت لمن أنکر النّشأه الاخری و هو یری النّشأه الاولی و عجبت لعامر دار الفناء و تارک دار البقاء.

المعنی

قد تعرّض علیه السّلام فی هذا الکلام لأهمّ ذمائم الأخلاق الّتی یکفی واحد منها لهلاک الإنسان و سلب السعاده المعنویه عنه، و هی البخل، و الکبر. و الشکّ فی اللّه، و الغفله عن الموت، و إنکار النشأه الاخری، و حبّ الدّنیا.

ص:192

و اذا تدبّرت فیها وجدتها جماع مفاسد الأخلاق و امّهات الرذائل، و لم یک یهلک امه من الامم، أو فرد من أفراد بنی آدم إلاّ بها أو ببعضها، و المبارزه معها أو بعضها مادّه دعوه الأنبیاء العظام، و الرسل الکرام، کما یستفاد من حکایات القرآن المتعلّقه بشرح دعوتهم.

و قد تعرّض علیه السّلام بمعالجتها من طریق مبتکر، و وسیله روحیّه عجیبه، فجعل یحلّلها تحلیلا جبریا و یبیّن أنّ الابتلاء بها خلاف البدیهه و عدول عن الرویّه الانسانیّه، و الروحیّه البشریّه.

فشرع یسأل عن البخیل أنّه یبخل لما ذا لدفع الفقر، أم لطلب الغنی، أم لسعه العیش فی الدّنیا، أم لسهوله الحساب فی الاخری؟! فیجیب: بأنّ البخل یضادّ هذه المقاصد أجمع.

و یدعو المتکبّر إلی النظر فی مبدء تکوینه و نهایه وجوده المادّی.

و یبیّن أنّ الشک فی اللّه و نسیان الموت و إنکار النشأه الاخری خلاف العیان.

و البدیهه، و أنّ حبّ الدّنیا و ترک التوجّه إلی العقبی سفاهه معجبه.

الترجمه

فرمود: در شگفتم از بخیل می شتابد بسوی فقری که از آن می هراسد و از دستش می رود آن بی نیازی که می جوید، در دنیا زندگی درویشان دارد و در آخرت محاسبۀ توانگران.

در شگفتم از متکبّر دیروز نطفۀ پلیدی بوده و فردا مردار گندیده ایست «بزرگی کجاست؟» در شگفتم از کسی که در بارۀ خدا شک دارد با این که آفریدگان بی شمار خدا را بچشم خود می نگرد.

در شگفتم از کسی که مرگ را فراموش کرده با این که مرده ها را بچشم خود می بیند.

ص:193

در شگفتم از کسی که زنده شدن در سرای دیگر را منکر است با این که آفرینش این خانه نخست را بچشم خود دیده است.

و در شگفتم از کسی که آبادکنندۀ دنیای فانی است و جهان پاینده را از دست هشته و از آن گذشته.

اندر شگفتم از بخیل کو می شتابد بی دلیل بسوی فقری که از آن می هراسد چون ذلیل

در می رود از دست او آن ثروت دلبست او تا عمر همچون فقرا می پرد از شصت او

و اندر سرای آخرت دارد حساب اغنیا وای از این بخت بد و افسوس از این ماجرا

وز تکبر پیشه ها سر بر زده از نطفه ها فردا یکایک مرده و گندیده همچون جیفه ها

وز آنکه شک می آورد اندر خدا و بنگرد خلق خدا را روز و شب با چشم خود هر جا بود

وز آنکه از یادش برد مرگ خودش در روز و شب بیند همیشه مرده ها افتاده اندر تاب و تب

وز منکر بعث و نشور اندر قیامت یا بگور با آنکه بیند دم بدم صد زنده آید در ظهور

وز آنکه کوشد تا کند آباد این دار فنا لیکن ز دست خود نهد آبادی دار بقا

الثانیه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(122) و قال علیه السّلام: من قصّر فی العمل ابتلی بالهمّ، و لا حاجه للّه فیمن لیس للّه فی ماله و نفسه نصیب.

المعنی

اللام فی قوله علیه السّلام (فی العمل) یحتمل وجهین:

1 - لام الجنس، فالمقصود أنّ التقصیر فی کلّ عمل للدّنیا أو الاخره موجب للهمّ بالنسبه إلیه، لأنّ التقصیر سبب لاختلال العمل و نقصانه، فلا یحصل منه الغرض المقصود منه، فیورث الهمّ.

1 - لام العهد الخارجی، فیکون المقصود التقصیر فی العمل الشرعی، و ترک أداء الوظیفه الدینیه، فالابتلاء بالهمّ عقوبه مترتّبه علیه، فلا ربط له بالجمله التالیه

ص:194

و قد جعلها فی شرح المعتزلی جمله مستقلّه، و فصلها من هذه الجمله.

و قوله علیه السّلام(لیس للّه فی ماله و نفسه نصیب)یمکن أن یکون کنایه عن التعرّض للبلاء و النقص فی المال، أو النفس کما فی بعض الأخبار من أنّ الابتلاء لطف من اللّه بالنسبه إلی عباده.

الترجمه

هر کس در کردار خود کوتاهی کند گرفتار اندوه شود، و خدا نیاز بکسی ندارد که وی را در مال و جانش بهره ای نیست.

هر که باشد در عمل تقصیرکار زندگانیش بود اندوهبار

الثالثه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(123) و قال علیه السّلام: توقوا البرد فی أوّله، و تلقّوه فی آخره فإنّه یفعل فی الأبدان کفعله فی الأشجار، أوّله یحرق، و آخره یورق.

اللغه

(توقّی) توقیا فلانا: حذر و خافه، تجنّبه (أورق) الشجر: ظهر ورقه - المنجد.

الاعراب

توقّوا البرد، أمر من باب التفعّل، و البرد مفعوله، فی أوّله، ظرف مستقرّ حال عن البرد، یحرق و یورق متروکا المفعول، و نزّلا منزله اللازم، و لم نجد فی اللغه أورق متعدیا یفید هذا المعنی المقصود فی المقام.

المعنی

المستفاد من هذا الکلام دستور صحّی لزمن الانتقال من حرّ الصیف و الخریف إلی برد الشتاء، فالبدن یعتاد الحراره فی طول أیّام الحرّ، فاذ جاء البرد یؤثّر فیه

ص:195

و یسبّب أمراضا کثیره، فیلزم حینئذ توقّی البرد و دفعه بالوسائل المعدّه لذلک من اللّباس و المنزل الدافیء.

و لکن بعد مرور الشتاء و حلول فصل الربیع اعتاد البدن بالبرد و استعدّ لتحمّله، فالتعرّض له و تلقّیه بتخفیف اللّباس و الخروج إلی البساتین و المتنزّهات غیر مضرّ، بل نافع للبدن موجب لنشاطه و تقویته و تجدید قواه، کما أشار الیه بأنّه یورق و ینفخ روح الحیاه فی الأشجار.

و قد أعطی اللّه هذا الأثر الحیوی للربیع بوسیله الأمطار النازله من السماء کما أشار الیه فی غیر واحد من آی القرآن الشریفه مثل قوله تعالی «5 - الحج - «وَ تَرَی الْأَرْضَ هامِدَهً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ».

الترجمه

فرمود: خود را نگهدارید از آغاز پیدایش سرما، و در پایان با آن درآمیزید زیرا با تن شما همان کند که با درختان میکند، آغازش خزان سوزنده است، و پایانش برگ سبز پرورنده.

ز آغاز سرما نگه دار خویش ولی آخرش را بیاور به پیش

که سرما کند در بدنها اثر چنانی که دارد اثر در شجر

در آغاز سوزد بباد خزان در انجام برگ آرد و ارغوان

الرابعه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(124) و قال علیه السّلام: عظم الخالق عندک یصغّر المخلوق فی عینک.

المعنی

طوبی لمن فتح عین قلبه و نفذ بصیرته إلی ما وراء ما یری ببصره، فیدرک خالق

ص:196

الأشیاء، و مصوّر المصوّر الحسناء، و موجد الأرض و السماء و ما بینهما و ما تحت الثّری، فیدرک عظمه اللّه الّذی أوجدها، فکلّما أدرک من عظمه الخالق یدرک صغر المخلوق و یصل إلی حدّ من العرفان یضمحلّ فیه المخلوق و لا یری إلاّ اللّه تعالی «کُلُّ شَیْ ءٍ هالِکٌ إِلاّ وَجْهَهُ ».

الترجمه

بزرگواری آفریننده در پیش تو، آفریده ها را در چشمت کوچک می نماید.

آفریننده را بزرگ شمار آفریده بچشمت آید خوار

الخامسه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(125) و قال علیه السّلام و قد رجع من صفّین فأشرف علی القبور بظاهر الکوفه:

یا أهل الدّیار الموحشه، و المحالّ المقفره، و القبور المظلمه یا أهل التّربه، یا أهل الغربه، یا أهل الوحده، یا أهل الوحشه، أنتم لنا فرط سابق، و نحن لکم تبع لاحق، أمّا الدّور فقد سکنت، و أمّا الأزواج فقد نکحت، و أمّا الأموال فقد قسمت، هذا خبر ما عندنا فما خبر ما عندکم؟. ثمّ التفت إلی أصحابه فقال: أما لو أذن لهم فی الکلام لأخبروکم أنّ خیر الزّاد التّقوی.

ص:197

المعنی

قد رجع علیّ علیه السّلام من صفّین و ملؤ قلبه الأسف علی ما جری فی هذه المعرکه الدامیه الرهیبه من سفک الدّماء و قتل الأبریاء الأتقیاء بید العصابه القاسطه الباغیه أتباع معاویه، و زاد علیه قضیه الحکمین و فتنه الخوارج بما یتفرس منها ما سیقع فی المستقبل القریب من تشتت أصحابه و تفرّق جمعه، فهجم علی قلبه الشریف هموما کأداء.

فلمّا أشرف علی القبور توجّه إلی الأموات و ناداهم بهذه الکلمات لیخفّف عمّا یجول فی صدره الشریف من الأسفات، و لینبّه أصحابه علی ما هو آت و یعظهم بلسان الأموات لعلّه یعالج ما عرض لهم من الجهالات و الشهوات، فیئوبون إلی الحقّ و الطاعه لتدارک ما فات، و لکن هیهات، هیهات.

الترجمه

چون از میدان نبرد صفّین بازگشت و در نزدیک کوفه بگورستان رسید فرمود:

أی أهالی خانه های هراسناک، و محلّه های بی آب و نان، و گورهای تاریک، أی گرفتاران در زیر خاک، أیا أهالی غربت و آواره گی، أیا أهالی تنهائی و یگانگی، أیا أهالی بیم و هراس، شما پیش غراولان ما همه هستید که جلو رفتید، و ما همه بدنبال شما در کوچیم و بشما خواهیم پیوست «بدانید» خانه های شما نشیمن دیگران شد، همسران شما شوهر کردند، أموال شما همه تقسیم شد، اینست خبری که ما برای شما داریم، آیا پیش شما چه خبری هست؟ سپس رو بیارانش کرد و فرمود: ألا اگر اجازه سخن داشتند بشما گزارش می دادند که: بهترین توشه راه آخرت همان پرهیزکاریست.

چون علی برگشت از صفّین نزار بر مقابر پشت کوفه رهگذار

رو بسوی أهل گورستان نمود با زبانش عقدۀ دل را گشود

گفت ای اهل دیار پر هراس ای گرفتاران جای آس و پاس

ص:198

گورتان تاریک و بر سر خاکتان وحدت و وحشت شده هم چاکتان

پیشتازانی ز ما هستید و نک ما بدنبال شما بی ریب و شک

خانه هاتان شد نشیمنگاه غیر با زنانتان شوهران در گشت و سیر

مالتان بر وارثان قسمت شده اعتبار و جاه بی قیمت شده

این گزارش نزد ما بهر شما است چه گزارش از شماها بهر ما است؟

رو بیاران کرد و می فرمود اگر رخصتیشان بود در پخش خبر

این گزارش بودشان اندر زمان بهترین توشه است تقوی ای فلان

السادسه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(126) و قال علیه السّلام: و قد سمع رجلا یذمّ الدّنیا: أیّها الذّامّ للدّنیا المغترّ بغرورها المنخدع بأباطیلها! أ تغترّ بالدّنیا ثمّ تذمّها أنت المتجرّم علیها؟ أم هی المتجرّمه علیک؟ متی استهوتک؟ أم متی غرّتک؟ أ بمصارع آبائک من البلی؟ أم بمضاجع أمّهاتک تحت الثّری؟ کم علّلت بکفّیک؟ و کم مرّضت بیدیک؟ تبغی لهم الشّفاء و تستوصف لهم الأطبّاء، غداه لا یغنی عنهم دواؤک، و لا یجدی علیهم بکاؤک، و لم ینفع أحدهم إشفاقک، و لم تسعف بطلبتک و لم تدفع عنه بقوّتک! و قد مثّلت لک به الدّنیا نفسک، و بمصرعه مصرعک! إنّ الدّنیا دار صدق لمن صدقها، و دار عافیه لمن فهم عنها، و دار غنی لمن تزوّد منها، و دار موعظه لمن اتّعظ بها

ص:199

مسجد أحبّاء اللّه، و مصلّی ملائکه اللّه، و مهبط وحی اللّه، و متجر أولیاء اللّه، اکتسبوا فیها الرّحمه، و ربحوا فیها الجنّه، فمن ذا یذمّها و قد آذنت ببینها، و نادت بفراقها، و نعت نفسها و أهلها، فمثّلت لهم ببلائها البلاء، و شوّقتهم بسرورها إلی السّرور؟! راحت بعافیه و ابتکرت بفجیعه، ترغیبا و ترهیبا، و تخویفا و تحذیرا، فذمّها رجال غداه النّدامه، و حمدها آخرون یوم القیامه، ذکّرتهم الدّنیا فتذکّروا، و حدّثتهم فصدّقوا، و وعظتهم فاتّعظوا.

اللغه

(تجرّم علیه): اتّهمه بجرم (المصرع): مکان الصرع، صرع صرعا:

طرحه علی الأرض (ضجع) وضع جنبه بالأرض المضجع ج: مضاجع: موضع الاضطجاع - المنجد - (استهوتک) طلبت أن تهویها (مثّلت): صوّرت.

الاعراب

فمن ذا یذّمها، ذا موصوله بمعنی الذی، و جمله یذمّها صله لها. راحت بعافیه، الباء للالصاق. ترهیبا و ثلاث بعدها مفعول له لقوله: راحت و ابتکرت و هل یجری فیها تنازع العاملین، موضع تأمّل، لأنّ هذه النتائج تحصل بالفعلین معا، و هل یصحّ عمل عاملین فی معمول واحد؟ فتدبّر.

المعنی

قد تعرّض علیه السّلام فی هذه الحکمه لامور هامّه:

1 - نقد أدبیّ بالغ متوجّه إلی الشعراء و الخطباء من أهل کلّ لسان

ص:200

فانّ أشعارهم و خطاباتهم ملیئه بذمّ الدّنیا و الشکوی عنها بأرضها و سمائها و أفلاکها و نجومها و أقمارها، فقلّما یخلو شعر شاعر أو کلام خطیب من المذمّه للدّنیا بوجه مّا.

2 - درس نافع و بلیغ للتربیه و فلسفه رشیقه لطور الاستفاده من الدّنیا و ما فیها، و بیّن علیه السّلام أنّ ما هو خارج عن وجود الانسان ینعکس فیه علی ما یطلبه و یبتغیه، فالامور کیف ما کانت فی جوهرها إنما ترتبط بالانسان علی ما یشکلها هو لنفسه.

فالمؤثر فی حسن الأشیاء و قبحها و ذمّها و مدحها هو الانسان فانه یقدر أن یستفید من کلّ شیء أحسن استفاده إذا نظر الیه بالتعقّل و التدبّر اللائق.

فالدّنیا و ما فیها کتاب تلقی دروسا نافعه للمتعلّم اللائق و الطالب الشائق و لکن الکسل الرّاغب عن الاستفاده یمقتها و یعرض عنها و یذمّها کالطالب المدرسی اللاّهی الملاعب المعرض عن تحصیل الدروس المقرّره فی المدارس و المکاتب، فانه ینظر إلی الکتب الدرسیه و التعلیمات المدرسیه نظر النفور و العداوه، و یحسبها عداوه لملاهیه و مانعه عما یشتهیه و یتّهمها بالجرم و یحکم علیها بالعقوبه.

کما أنّ الجاهل ینظر إلی ما لا یدرک فائدته من مظاهر الطبیعه بنظر المقت و السخریّه، فیقول: لما هذه الجبال الوعره الشاهقه، و هذه الصحاری القفره المجدبه، و هذه الأبحر الرهیبه الواسعه، و لما ذا؟! و لما ذا؟!.

و لکن العلم الحدیث قد توجّه إلی اکتناه هذه الامور و شرع بدرس کلّ من الکائنات من الذرّه إلی الدرّه، و اکتشف فوائد قیّمه و آثارا معجبه أودعها اللّه فیها.

3 - تعرّض لتحلیل الدّنیا و تجزئتها من ناحیه دروس العظه و الاعتبار بها و بما یجری فیها من الحوادث الجاریه الساریه إلی أبناء البشر جمعاء.

فیعاتب من ذمّه بقوله علیه السّلام: متی طلب منک الدّنیا أن تحبّه و جعلت تخدع

ص:201

لک، مع أنها صوّرت لک من نفسها أبشع صور النفور و الرّدع عن التقرّب بها.

فتعرّض علیه السّلام لأنکی مصائب الدّنیا و أفجع حاله منها و هو النظر إلی قبور الاباء و مراقد الامّهات تحت الثری، و فی مرض الموت حین یتململون من الوجع و یلتمسون النجاه بکلّ جزع، فیطلب الابن علاجهم و یرکض وراء الطبیب و الادواء لشفائهم فلا یغنی عنهم شیئا.

ثمّ نبّه علیه السّلام علی أنّ ما یراه الإنسان من مرض الموت فی أبیه و امّه و ما یؤول حاله إلیه من الهلاک و الدفن تحت التراب مقدّر له و مصوّر تجاه عینه بالنسبه إلی نفسه، و کفی بذلک عبره لکلّ أحد.

ثمّ بیّن طریق الاستفاده من الدّنیا و أنها تعاون علی السعاده فی العقبی و مدحها بأوصاف حمیده عده:

1 - دار صدق لمن صدقها.

2 - دار عافیه لمن فهم عنها.

3 - دار غنی لمن تزوّد منها.

4 - دار موعظه لمن اتّعظ بها.

5 - مسجد أحبّاء اللّه، و مصلّی الملائکه، و مهبط الوحی، و متجر الأولیاء اکتسبوا فیها الرّحمه، و ربحوا فیها الجنّه.

ثمّ اعتذرت عن الدّنیا بأنها طلبت الفراق و أخبرت عن فنائها مع أهلها و صورت عذاب الاخره و سرور الجنّه و قامت واعظه بلیغه لأبنائها بحوادث العافیه و الفجیعه المتبدّله لیلا و نهارا، و کفی بذلک وسیله للترهیب عن الشرّ و الترغیب إلی الخیر و التخویف و التحذیر عن ارتکاب المعاصی.

4 - دواء نافع لرفع الکسل و الاهمال العارض لکثیر من الأشخاص و خصوصا الشبّان فی هذا الزمان فیفقدون نشاطهم و یقطعون رجائهم عن الحیاه و یتنفّرون من الدّنیا حتّی یقدمون علی الانتحار و قتل النفس.

و قد توجّه علماء علم النفس إلی نفخ روح النشاط و الرّجاء بالحیاه فی عروق هؤلاء و توسّلوا بکلّ وسیله تبلیغیّه، و حکمته هذه من أحسن الوسائل و أنجع

ص:202

الأدواء لهذا الداء العضال، و یستشمّ من التدبّر فیها الاعتماد بالنفس لکلّ شخص.

الترجمه

مردی در حضرتش دنیا را بیاد نکوهش گرفت و چون شنید چنین فرمود:

أی کسی که از دنیا نکوهش میکنی و بد میگوئی تو خود فریفته آنی و گول بیهودگیهای آن دامن گیر تو است، تو خود فریفته دنیا شدی و دل بدان بستی سپس از ان بد میگوئی عیبش می جوئی؟ تو باید دنیا را مجرم شماری یا این که دنیا حق دارد تو را مجرم بداند، کی دنیا بتو اظهار عشق کرد و کی و کجا تو را فریفت و چه ناز و گرشمه ای با تو کرد؟ راستی تو را بوسیله گورهای پوسیده پدرانت فریفت یا خوابگاه درون گور مادرانت؟ چه قدر برای زندگی آنها در بستر مرگ دست و پا زدی و از آنها پرستاری کردی و دنبال بیمارستان و پزشک دویدی، در آن بامدادی که درمان تو دردی از آنها دوا نکرد، و گریه و زاریت سودی بدانها نداد، و شفقت و مهربانیت بدرد آنها نخورد و نفعی بر ایشان نداشت، درخواست تو در باره نجات آنها باجابت نرسید، و با همه نیروی خود نتوانستی در برابر مرگ از آنها دفاع کنی، دنیا با همین مناظر آینده خودت را در برابرت مجسم کرد و قتلگاهت را بتو نشان داد.

راستی که دنیا محیط راستی است برای کسی که براستی با آن در آید، و خانه عافیت و آسایش است برای کسی که بخوبی آنرا بفهمد، خانۀ بی نیازی و ثروتست برای کسی که از آن توشه برگیرد، خانۀ پند است برای کسی که بدان پند پذیرد، مسجد دوستان خدا است، محل نماز فرشته های خدا است، فرودگاه وحی خدا است تجارتخانه اولیاء خداست، در آن کسب رحمت نموده و بهشت را بهره و سود گرفتند کی است آنکه نکوهشش میکند با این که دنیا است که خود اعلام جدائی کرده، و فریاد مفارقت خود را بلند کرده است، و خبر مرگ خود و أهل خود را منتشر ساخته، با بلاهای خود بلاء دوزخ را مجسم کرده، و با شادمانی خود شادمانی بهشت را پیش چشم آورده، شامگاهان آسایش آرد، و بامدادان فاجعه و سوک زاید

ص:203

برای این که بیم دهد و تشویق سازد و بترساند و اخطار حذر کند، مردمی در فردای پشیمانی از کارهای خود آنرا مذمّت کنند، و نیکوکاران در روز قیامت آن را بستایند زیرا دنیا به آنها یادآوری داد و آنها یادآور شدند، و با آنها حدیث کرد و تصدیقش کردند، و آنها را پند داد و پندپذیر شدند.

نپوشید علی ذمّ دنیا ز مردی بفرمود با وی تو دانی چه کردی؟

تو خوردی فریب جهان فریبا به بیهودگیهاش دلدادی آیا؟

تو او را بجرم و خطا درکشیدی؟ و یا جام جرمت ز دستش چشیدی؟

ز کی از تو دل برده دنیای زیبا؟ فریب تو کی داده است آن فریبا؟

فریبد بپوسیده گور نیایت؟ و یا مرقد خاکی ما مهایت؟

ندیدی که در بستر مرگ آنان؟ تلاشی نمودی براشان فراوان

بر آوردی از آستین دست قدرت بجستی تو درمانشان را بهمّت

پزشکان طلب کردی از بهر آنها نبردند سودی نه از تو نه زانها

نشد گریه های تو درمان دردی نه زان شفقت و مهرکاری تو کردی

اجابت نشد بهر آنها دعایت نکردی دفاعی از آنان بقوّت

برایت مجسم نمود است دنیا سرانجام کار خودت را چه آنها

تو دنیا نگر خانۀ راستی بر آن کس که جوید در آن راستی

بود خانۀ عافیت بهر آن که فهمد چه بازی کند اندر آن

بود خانۀ بی نیازی هر کس که جوید در آن توشۀ روز واپس

بود خانۀ پند گر تو پذیری زهر جنبشش می شود پند گیری

أحبّاء حق راست پاکیزه مسجد برای ملائک مصلاّ و معبد

بود مهبط وحی حق خدایش تجارت گه بیغش اولیایش

در آن کسب رحمت نمایند و غفران وز ان بهره گیرند مینوی رضوان

چه کس می نماید ز دنیا نکوهش که اعلام تفریق کرد است و کوچش

خبر داده از مرگ خود باتبارش چه دشمن شماری تو او را چه یارش

ص:204

مجسّم کند با بلایش بلا را بشادیش شادی نماید شما را

نمودی ز دوزخ نویدی ز جنّت نمایش دهد بر تو ای بیمروّت

نکوهش کنندش فردا کسانی که هستند نادم ز غفلت پرانی

ستایند او را دیگر مردمانی که پندش پذیرفته با شادمانی

السابعه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(127) و قال علیه السّلام: إنّ للّه ملکا ینادی فی کلّ یوم: لدوا للموت و ابنوا للخراب، و اجمعوا للفناء.

الاعراب

ینادی فی کل یوم، جمله فعلیه مبدوّه بالمضارع للدّلاله علی الاستمرار و هی صفه لقوله: ملکا، لدوا، فعل الأمر الحاضر من یلد خطاب لعامّه الوالدین من الإنسان و الحیوان بل و النباتات و الجمادات، فانّ کلّ موجود مادّی زوج ترکیبی متولّد من أصلین أو من اصول، و هذا هو معنی الکون و التّکوین و ماله إلی الفناء و الفساد لا محاله لتصح القافیه فی جمله - عالم الکون و الفساد - و اللاّم فی قوله: للموت، لام العاقبه.

الترجمه

فرمود: خدای تعالی فرشته ای دارد که آنرا گماشته تا هر روز جار می کشد بزائید برای مردن، و بسازید برای ویران شدن، و گرد آورید برای نیست شدن.

از برای خدا فرشته یکی که بهر روز جار می کشد علنی

بچه آرید تا بمیرد، هان خانه سازید تا شود ویران

گرد سازید مال بهر فنا که بقا خاص حق بود تنها

ص:205

الثامنه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(128) و قال علیه السّلام: الدّنیا دار ممرّ، (إلی) لا دار مقرّ، و النّاس فیها رجلان: رجل باع نفسه فأوبقها، و رجل ابتاع نفسه فأعتقها.

اللغه

(أوبقها): أهلکها. (ابتاع): اشتری.

المعنی

(رجلان) فی کلامه عباره عن الجنس فیفید العموم و یشمل النساء و الرّجال و بیع النّفس کنایه عن تعویضها من متاع الدّنیا الفانی باتّباع الشهوات النفسانیّه و ابتیاعها کنایه عن تحریرها من القیود الطبیعیّه الظلمانیّه و الغرائز الحیوانیّه ببذل الریاضه و التزکیه الروحیّه.

الترجمه

فرمود: دنیا گذرگاهی است بپایگاه جاوید دیگر سرای، و مردمش دو کس باشند: مردیکه خود را فروخته و نابودش ساخته، و مردیکه خود را خریده و آزاد کرده.

گذرگاهی است این دنیای چرخان بسوی پایگاهی کش نه پایان

بشر در آن دو کس باشند ممتاز ز همدیگر جدا در عیش و سامان

یکی از خود فروشی گشته نابود یکی خود را خرید و شد خرامان

التاسعه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(129) و قال علیه السّلام: لا یکون الصّدیق صدیقا حتّی یحفظ أخاه فی ثلاث: فی نکبته، و غیبته، و وفاته.

ص:206

اللغه

(النکبه) ج: نکبات: المصیبه - المنجد.

المعنی

قد بیّن علیه السّلام فی هذه الحکمه شرائط الصداقه الصادقه الّتی ما أکثر مدّعیها و أقلّ الوفیّ فیها، و علی ما ذکره لا یعرف صداقه الصدیق بکمالها إلاّ بعد الموت فمالها؟ إلاّ أن یجعل الوفاء بالشرطین الأوّلین أماره قطعیّه علی الثالث.

الترجمه

فرمود: یار وفادار نیست تا برادر خود را در سه حال نگه دارد: در گاه سوک و مصیبت، و در نهانی و غیبت، و در وفات درگذشت.

مدان یار، یار وفادار خود مگر در سه جا دیده غمخوار خود

بگاه بلا و، بحفظ الغیاب بهنگام مردن که کار تو شد

الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(130) و قال علیه السّلام: من أعطی أربعا لم یحرم أربعا: من أعطی الدّعاء لم یحرم الإجابه، و من أعطی التّوبه لم یحرم القبول، و من أعطی الاستغفار لم یحرم المغفره، و من أعطی الشّکر لم یحرم الزّیاده. و تصدیق ذلک فی کتاب اللّه تعالی، قال فی الدّعاء - 60 - المؤمن:

«اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ » و قال فی الاستغفار - 110 - النّساء: «وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحِیماً »

ص:207

و قال فی الشّکر - 7 - إبراهیم: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ » و قال فی التّوبه - 17 - النّساء: «إِنَّمَا التَّوْبَهُ عَلَی اللّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَهٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولئِکَ یَتُوبُ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَ کانَ اللّهُ عَلِیماً حَکِیماً ».

الترجمه

فرمود: هر که را چهار چیز دادند از چهار دیگرش دریغ ندارند: هر کس توفیق دعا یافت از اجابت محروم نیست، و هر که توفیق توبه یافت از پذیرش محروم نیست، و هر کس توفیق پوزش و طلب آمرزش یافت از آمرزش محروم نیست، و هر کس بسپاس نعمت پرداخت از فزونی نعمت محروم نیست.

و دلیل بر آن در کتاب خدا است، خدا در باره وی فرموده - 60 المؤمن: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم» و در باره استغفار فرموده - 110 - النساء: «هر که بد کند یا بخود ستم کند سپس از خدا آمرزش خواهد دریابد که خدا بسیار آمرزنده و مهربانست» و در باره شکر فرموده - 7 - إبراهیم: «اگر مرا سپاس گزارید نعمت شما را افزون کنم» و در باره توبه فرموده - 17 - النساء: «همانا پذیرش توبه بر خدا برای کسانیست که بنادانی کار بد کنند سپس زود توبه کنند، آنانند که خداوند توبه شان را بپذیرد و خدا دانا و حکیم است».

فرمود علی که چار خصلت بر هر که نصیب شد ز رحمت

محروم نشد ز چار دیگر قرآن شریف را تو بنگر

توفیق دعاء هر کسی یافت حق نور اجابتش عیان ساخت

هر کس که بتوبه شد موفق دارد ز قبول توبه رونق

هر کس طلبید باب غفران محروم نشد ز مغفرت هان

هر کس که بشکر دست یابد حق نعمت و عزّتش فزاید

ص:208

الحادیه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(131) و قال علیه السّلام: الصّلاه قربان کلّ تقیّ، و الحجّ جهاد کلّ ضعیف، و لکلّ شیء زکاه و زکاه البدن الصّیام، و جهاد المرأه حسن التّبعّل.

اللغه

(قرب) قربانا من الشیء: دنا منه - المنجد - (التبعّل) معاشره البعل و صحبته.

المعنی

الهدف الغائی من العبادات ردع النفوس عن الشهوات و التوجّه إلی المادّیات و توجیهها إلی حضره القدس الالهیّه، و حظیره الانس الربّانیه، فروح العباده التقرّب إلی اللّه و الانخلاع عن ظلمات الطبیعه الکامنه فی الغرائز البشریّه.

و أکمل العبادات و عمودها الصّلاه فانها شرعت لقیام العبد بین یدی ربّه و الاشتغال بالمناجاه معه بنفسه من دون وسیط و حاجب، و لکنها تؤثر فی التقرّب باعتبار حضور القلب و التوجّه إلی اللّه بالعبودیه و الاخلاص و قطع النظر عن الناس و الاتّقاء من کلّ ما یوجب التشویش و الوسواس من الخنّاس، فالتقوی شرط جوهریّ لقبول العباده و قد قال اللّه تعالی «27 - المائده - «إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ » فتأثیر الصّلاه فی التقرّب إلیه تعالی مشروط بالتقوی.

و الزکاه شرعت لتطهیر المال عن الحقوق المتعلّقه به للفقراء و المصارف العامّه المعبّر عنها بسبیل اللّه و غیر ذلک، فاخراجها موجب للبرکه و النموّ، کما أنّ تنمیه الأشجار و الاستثمار منها تحتاج إلی تطهیرها من الزوائد.

و الصّوم تزکیه للبدن تؤثّر فی سلامته عن الأمراض المتولّده من کثره

ص:209

الأکل، و تنوّره برفع أستار الظلمه الملقاه إلیه من عوارض البطنه المذهبه للفطنه.

و الجهاد أشقّ العبادات، لما فیه من تکلّف المواجهه مع العدوّ و الاستعراض للجرح و القتل، و قطع الرجاء من المال و الأهل، و یشترک الحجّ معه من نواح شتّی فکان الحجّ جهاد الضعفاء المعافین أو المعذورین عن الجهاد.

و جهاد المرأه هو حسن المعاشره مع زوجها و تحمّل المکاره المتوجّهه منه إلیها من سوء القول و الفعل، فربما یکون أقواله و أعماله جارحات القلوب، فصبر المرأه تجاهها تعدّ من الجهاد.

الترجمه

نماز وسیله تقرّب هر پرهیزکاریست، و حج جهاد هر ناتوانیست، و برای هر چیزی زکاتی است و زکاه تن سالم روزه است، و جهاد زن خوب شوهرداری کردنست

نماز است قربان پرهیزکارتو حج را جهاد ضعیفان شمار

ز هر چیز باید زکاتی دهندزکاه بدن روزۀ حق پسند

جهاد زنان در بر شوهر استکه باشند خوش خوی شوهرپرست

الثانیه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(132) و قال علیه السّلام: استنزلوا الرّزق بالصّدقه، و من أیقن بالخلف جاد بالعطیّه.

المعنی

قد ورد فی أخبار کثیره أنّ الرزق مقسوم و مقدّر من اللّه لکلّ أحد، و قال تعالی «58 - الذاریات - «إِنَّ اللّهَ هُوَ الرَّزّاقُ ذُو الْقُوَّهِ الْمَتِینُ » أی لا رازق غیره و لکن وصول هذا الرزق المقسوم مشروط بالتکسّب و الاستنزال، و هو علی قسمین:

1 - ما هو المتعارف بین النّاس من طلبه بالأشغال و المکاسب المتعارفه.

2 - ما قرّر فی الشرع من وسائل طلب الرزق و منها بذل الصدقه للمستحقّ

ص:210

بقصد القربه، و قد قال اللّه تعالی «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ » و قد قرّره اللّه تعالی من أربح المزارعه الّتی تکون وسیله ناجحه لطلب الرزق عند الناس فقال «261 - البقره -: «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّهٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَهٍ مِائَهُ حَبَّهٍ ».

الترجمه

فرمود: روزی خود را بوسیله صدقه دادن فرود آورید.

گر تصدّق بمستمند دهی روزیت ز آسمان فرود آید

الثالثه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(133) و قال علیه السّلام: تنزل المعونه علی قدر المئونه.

اللغه

(المئونه) تهمز و لا تهمز و هی فعوله، و قال الفرّاء: هی مفعله من الأین و هو التعب و الشدّه و یقال: مفعله من الأون و هو الخروج عن العدل لأنّه ثقل علی الإنسان، کذا قال الجوهری - مجمع البحرین.

المعنی

الظاهر أنّ المراد من المئونه المصارف المالیه کما ورد فی الحدیث:

الخمس بعد المئونه، و من یصرف مالا أکثر علی عیاله أو غیرهم فیکسب منهم الاعانه علی اموره، فکلّما کان المصرف أکثر کان جلب الاعانه بمقدارها، و إن کان المئونه فی سبیل اللّه و علی وجه التصدّق تندرج فی الحکمه السابقه، و یؤیّده لفظه: تنزل.

الترجمه

کمک باندازۀ صرف مال نازل می شود.

اندازه صرف مال و جاهت آید ز خدا کمک برایت

ص:211

الرابعه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(134) و قال علیه السّلام: ما عال امرؤ اقتصد.

اللغه

(عال) عیلا و عیله: افتقر.

المعنی

بیّن علیه السّلام أنّ الاقتصاد علاج للفقر و الاعواز، و یطلق علی معنیین:

1 - الاقتصار فی المخارج علی قدر المنافع، و تطبیق المصارف المالیّه علی ما یحصل من الفائده بالکسب و غیره.

2 - السعی فی تکثیر الأرباح و الفوائد بتوسیع العمل و تجوید الصناعه و المکاسب الاخر.

الترجمه

هر کس اقتصاد پیشه کند، تنگدست نشود.

هر که دارد اقتصاد اندر معاش ره نیابد فقر و درویش بجاش

الخامسه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(135) و قال علیه السّلام: قلّه العیال أحد الیسارین، و التّودّد نصف العقل، و الهمّ نصف الهرم(1).

اللغه

(الیسار) السهوله و الغنی.

المعنی

الیسر و الیسار هو سهوله المعاش لوجود الثروه و المال، فیقدر الموسر علی

ص:212


1- (1) فی بعض النسخ کل واحده من هذه الجملات الثلاث حکمه مستقله، للفصل بینها بجمله و قال علیه السّلام و حذف العاطف-المصحح-.

إدرار مصارف النفقه علی نفسه و عیاله فیسهل علیه المعاش، و یقابله العسر و قلّه المال فالموسر صفه للغنیّ کما أنّ المعسر صفه للفقیر.

و کما أنّ سهوله المعاش تحصل بوجود المال کذلک تحصل بقلّه العیال و من یلزم الإنفاق علیه، فاطلاق الیسار علی قلّه العیال لا یبعد أن یکون علی وجه الحقیقه، و قال ابن میثم: إطلاق الیسار علی قلّه العیال مجاز إطلاقا لاسم المسبّب علی السّبب، فتدبّر.

الترجمه

فرمود: کمی نانخواران یکی از دو نوع خوشگذرانیست، و اظهار مهر با همگنان نیمی از خردمندیست، و اندوهباری نیمی از شکست پیریست.

کم عیالی نیمی از ثروت بود مهرورزی نیمی از عقلت بود

نیمی از پیریست اندوه و غمت شاهد آنست چهر در همت

السادسه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(136) و قال علیه السّلام: ینزل الصّبر علی قدر المصیبه، و من ضرب یده علی فخذه عند مصیبته حبط أجره [عمله].

المعنی

الصّبر، هو المقاومه تجاه المکاره و البلایا قولا و عملا، فالصّابر یستقبل المصیبه مع طمأنینه و وقار و لا یجری علی لسانه الشکوی من اللّه و لا یرتکب عملا یدلّ علی الجزع، و قد نهی عن أعمال مخزیه جرت العاده بها عند المصیبه، کخمش الوجوه و جزّ الشعور، و الویل و الثبور، لأنّ اللّه تعالی من فضله أعطی قوّه الاصطبار لعباده و ینزل البلاء علی مقدار ما أعطاه من الصّبر.

و قد ورد فی الحدیث: إنّ اللّه أعطی المرأه صبر عشره رجال، لأنها معرض للمکاره و البلایا أکثر من الرّجل، منها الابتلاء بالدّماء الثلاث و الحمل و الولاده

ص:213

و لزوم اطاعتها للزّوج فی امور خاصّه، و هذا کلّه یحتاج إلی قوّه الصّبر و شدّه الشکیمه.

و قد أشار علیه السّلام إلی أنّ أقلّ مراتب إظهار الجزع یوجب حبط أجر المصیبه کضرب الید علی الفخذین لاظهار التأسّف و التوجّع.

الترجمه

فرمود: شکیبائی باندازه مصیبت عطا می شود، و هر کس هنگام مصیبت دستش را برانهایش بکوبد و اظهار بیتابی کند أجرش از میان برود.

بقدر هر مصیبت صبر دادند وز ان بر ریش دل مرهم نهادند

مکن بیتابی و بر ران مزن دست که اجر خود بری با ضربت دست

السابعه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(137) و قال علیه السّلام: کم من صائم لیس له من صیامه إلاّ الجوع و الظّمأ، و کم من قائم لیس له من قیامه إلاّ السّهر و العناء، [و] حبّذا نوم الاکیاس و إفطارهم.

اللغه

(سهر) سهرا: لم ینم لیلا (الکیاسه) تمکین النفس من استنباط ما هو أنفع فهو کیس ج: أکیاس و کیسی - المنجد.

الاعراب

الجوع مستثنی مفرّغ و فی مقام اسم لیس مرفوعا، حبّذا من أفعال المدح، و ذا فاعله و نوم الأکیاس المخصوص بالمدح خبر مبتدأ محذوف أی هو نوم الأکیاس.

المعنی

التوجّه إلی اللّه تعالی مع الإخلاص روح العباده، فمن لا یقارن عبادته

ص:214

بحضور القلب و الإخلاص لا تؤثر فی نفسه، فصلاته لا تنهاه عن الفحشاء و المنکر، و لا تقرّبه إلی حضره الخالق الأکبر، و صومه لا یصیر زکاه لبدنه و لا یکون جنّه له من النار، و یشترط فی قبول العباده شروط اخر کالولایه و الأکل الحلال و الاجتناب عن شرب الخمر فاذا فقدت شرائط العباده لم یبق منها إلاّ التعب و العناء، و السّهر و الظّماء.

الترجمه

چه بسیار روزه داری که از روزه اش سودی ندارد جز گرسنگی و تشنگی و چه بسیار شب زنده داری که از شب زنده داریش بهره ای نبرد جز بیخوابی و رنج وه چه خوبست خواب عارفان زیرک، و هم افطارشان در روز.

چه بسیار کس روزه دارد ولی ندارد بجز جوع زان حاصلی

بسا کس که شب زنده دار است لیک نه جز رنج و بیخوابیش نائلی

خوشا خواب آن هوشمندان پاک که افطار دارند و صاحبدلی

الثامنه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(138) و قال علیه السّلام: سوسوا إیمانکم بالصّدقه، و حصّنوا أموالکم بالزّکاه، و ادفعوا أمواج البلاء بالدّعاء.

اللغه

(ساس) القوم: دبّرهم، ساس الأمر: قام به - المنجد.

الاعراب

سوسوا: جمع الأمر الحاضر من ساس یسوس، و إیمانکم مفعوله.

المعنی

الإیمان سراج القلب و نوره الّذی یتلألأ علی المشاعر و الحواسّ و الأعضاء

ص:215

فیضیئها، و أماره ضیائها أنها تعمل عملها اللاّئق بها، فتفهم الحق و تحسّ احساسا ایمانیا، و تعمل بالخیر و تدعو إلیه، فلا بدّ من تدبیره و القیام بأمره و حفظه عن الضعف و الانطفاء.

و الإنفاق فی سبیل اللّه و الصدقه للّه یزیده ضیاء و نورا، و أداء الزکاه موجب لاستغناء الفقراء و عفافهم عن مدّ أیدیهم إلی أموال أصحاب الزکاه، مضافا إلی أنّ أداء الزکاه یحصن المال بلطف من اللّه و حفظه عن التلف و السرقه و الحرقه.

و الدّعاء إلی اللّه لدفع البلایا و رفعها من الدّعاء المستجاب کما ورد فی کثیر من الأخبار و نصّ علیه الکتاب فقال اللّه تعالی: «قُلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْ لا دُعاؤُکُمْ »

الترجمه

فرمود: إیمان خود را بوسیله صدقه دادن حفظ کنید، و أموال خود را با پرداخت زکاه نگهداری نمائید و بیمه کنید، و امواج بلا را بوسیله دعاء از خود دور کنید.

تصدّق کن از بهر ایمان خود زکاتت بده حفظ کن مال خود

بگردان تو موج بلا با دعاء بدرگاه حق بازگو حال خود

التاسعه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(139) و قال علیه السّلام لکمیل بن زیاد النخعی رحمه اللّه، قال کمیل بن زیاد:

أخذ بیدی أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام فأخرجنی إلی الجبان فلمّا أصحر تنفّس الصعداء، ثمّ قال:

یا کمیل إنّ هذه القلوب أوعیه فخیرها أوعاها، فاحفظ عنّی ما أقول لک:

ص:216

النّاس ثلاثه: فعالم ربّانیّ، و متعلّم علی سبیل نجاه، و همج رعاع أتباع کلّ ناعق یمیلون مع کلّ ریح، و لم یستضیئوا بنور العلم و لم یلجئوا إلی رکن وثیق. یا کمیل، العلم خیر من المال، العلم یحرسک، و أنت تحرس المال، و المال تنقصه النّفقه، و العلم یزکو علی الإنفاق، و صنیع المال یزول بزواله. یا کمیل، العلم دین یدان به، به یکسب الإنسان الطّاعه فی حیاته، و جمیل الاحدوثه بعد وفاته، و العلم حاکم و المال محکوم علیه. یا کمیل، هلک خزّان الأموال و هم أحیاء و العلماء باقون ما بقی الدّهر، أعیانهم مفقوده، و أمثالهم فی القلوب موجوده، ها إنّ ههنا لعلما جمّا - و أشار بیده إلی صدره - لو أصبت له حمله، بلی أصیب [أصبت] لقنا غیر مأمون علیه مستعملا آله الدّین للدّنیا، و مستظهرا بنعم اللّه علی عباده، و بحججه علی أولیائه، أو منقادا لحمله الحقّ لا بصیره له فی أحنائه، ینقدح الشّک فی قلبه لأوّل عارض من شبهه ألا لا ذا و لا ذاک، أو منهوما باللّذّه سلس القیاد للشّهوه، أو مغرما

ص:217

بالجمع و الإدّخار، لیسا من رعاه الدّین فی شیء، أقرب شیء شبها بهما الأنعام السّائمه، کذلک یموت العلم بموت حاملیه. اللّهمّ بلی، لا تخلو الأرض من قائم للّه بحجّه: إمّا ظاهرا مشهورا أو خائفا مغمورا، لئلاّ تبطل حجج اللّه و بیّناته، و کم ذا و أین اولئک؟ أولئک - و اللّه - الأقلّون عددا، و الأعظمون [عند اللّه] قدرا، یحفظ اللّه بهم حججه و بیّناته حتّی یودعوها نظراءهم، و یزرعوها فی قلوب أشباههم، هجم بهم العلم علی حقیقه البصیره، و باشروا روح الیقین و استلانوا ما استوعره المترفون، و أنسوا بما استوحش منه الجاهلون و صحبوا الدّنیا بأبدان أرواحها معلّقه بالمحلّ [لملإ] الأعلی، أولئک خلفاء اللّه فی أرضه، و الدّعاه إلی دینه، آه آه شوقا إلی رؤیتهم، انصرف یا کمیل إذا شئت.

اللغه

(وعیت) العلم إذا حفظته، و الوعاء بالفتح و قد یضمّ و الأوعاء بالهمز واحد الأوعیه و هو الظرف (الجبان) الصحراء، (الصعداء): نوع من التنفّس یصعده المتلهّف و الحزین (الهمج) ذباب صغیره کالبعوض (الرعاع) کسحاب العوام و السفله و أمثالهم الواحد رعاعه.

(اللّقن): سریع الفهم (الأحناء): الجوانب (المنهوم باللّذه) الحریص

ص:218

علیها (المغرم بالجمع): شدید المحبّه له، (هجم): دخل بغته (استلان) الشیء وجده لیّنا (استوعر) المکان أو الطریق: وجده وعرا.

الاعراب

تنفّس الصعداء: الصعداء مفعول مطلق نوعی، أتباع کلّ ناعق، خبر بعد خبر، و جمله یمیلون، صفه، ما بقی الدّهر: لفظه ما، مصدریّه زمانیه، ها، حرف تنبیه، ههنا، ظرف مستقرّ خبر إنّ قدّم علی اسمها.

لو أصبت: جمله شرطیه جوابها محذوف، و لو بمعنی إن، لا ذا و لا ذاک:

لا نافیه بمعنی لیس، و ذا اسمها، و خبرها محذوف أی لاذا من حمله العلم الأحقاء و لا ذاک و هما المذکوران بعد اصیب.

أو منهوما عطف علی لقنا، الأقلّون عددا: خبر لمبتدأ محذوف أی هم الأقلّون آه، من أسماء الأصوات مبنیه و لا محلّ لها من الاعراب کفواتح السور، شوقا مفعول مطلق لفعل محذوف أی اشتاق شوقا.

المعنی

کمیل بن زیاد من خواص علیّ علیه السّلام و من أصحاب سرّه لم یعرف کما هو حاله و لم ینتشر عنه ترجمه تلیق بها فصار سرّا فی سرّ.

قال فی الرجال الکبیر: کمیل بن زیاد النخعی من خواصّهما، من أصحاب أمیر المؤمنین من الیمن کمیل بن زیاد النخعی کذا فی - صه - نقلا عنه، و علّق علیه الوحید البهبهانی فی حاشیته: کمیل هذا هو المنسوب إلیه الدّعاء المشهور، قتله الحجاج و کان أمیر المؤمنین قد أخبره بأنّه سیقتله، و هو من أعاظم خواصّه - إلی أن قال:

و فی النهج ما یدلّ علی أنّه کان من ولاته علی بعض نواحی العراق، انتهی.

و معرّف مقام کمیل دعاؤه المعروف الّذی سار و طار إلی جمیع الأقطار و هو ذکر الأخیار فی لیالی الجمعه بالاعلان و الاسرار، و حدیثه المشهور فی بیان النفس و أصنافه، ذکره الشیخ البهائی قدّس سرّه فی کشکوله، و حدیثه فی السئوال عن الحقیقه و هو من غرائب الحدیث، و لم أجد له سندا و إن کان متنه عالیا و من الأسرار

ص:219

الدقیقه فی مراتب العرفان.

و مصاحبته هذا مع علیّ علیه السّلام، و هو مشهور مستفیض بین الفریقین یقطع بصحته عنه علیه السّلام و یستفاد منه مقام شامخ لکمیل، حیث إنّه علیه السّلام بنی مکتبا خاصّا به فی هذا الحدیث، و قد ابتکر علیّ علیه السّلام بناء المکاتب فی الامّه الإسلامیه و شرع فی درس شتّی العلوم من أدب و عرفان و فقه و تفسیر و غیرها، فالطرق العلمیّه الاسلامیّه کلّها ینتهی إلیه باذعان من الموافق و المخالف، فله مکتب عامّ فی مسجد الکوفه یعلّم النّاس من أیّ مذهب و مسلک من صدیق و عدوّ.

و له مکتب خاصّ بشیعته و معتقدیه و أحبّائه و معتمدیه، یشرح لهم فیها المعارف الحقّه و الاصول المحقّه لمذهب الامامیّه.

و هذا مکتب بناه لکمیل بن زیاد، مکتب خاص فی خلوه عن الأجانب و ضوضاء العامّه.

مکتب صحراوی تحت ظلّ السماء الصافیه و علی الأرض الطبیعیه الخالیه عن کلّ صنعه و فنّ بشریه، فلا تجد فیها إلاّ الحقّ و الحقیقه، و صفحات کتاب الکون و الطبیعه المؤلّف بید القدره الالهیّه.

مکتب مشائی المظهر یمثّل سیره أرسطا طالیس فی تعلیماته العالیه لخواصّ تلامیذه.

مکتب إشراقی المخبر یمثّل سیره أفلاطون فی الکشف عن الحقائق عند زوایا الاعتزال عن الخلائق.

مکتب تربوی أخلاقی یوسم بالرّفض و السقوط أکثر طلاّب العلم و أصحاب الدعاوی الطنانه الفارغه، و یشیر إلی ما حکی عن فیثاغورث من أنّه أسّس مکتبا أخلاقیا لطلاب العلم مقسوما علی صفوف معینه: صفّ للتربیه بالحلم و صفّ للتربیه بالعفّه إلی أن یصل الطالب بعد الفوز فی هذه الصفوف إلی صفّ یعرض علیه أن یموت فیکفن و یجعل فی تابوت و یدفن فی سرداب إلی حین ما، و هو الامتحان النهائی فان فاز فی هذا الامتحان یدخل علی الاستاذ فیثاغورث فی قاعه کتب أسرار علمه علی

ص:220

جدرانه فیقول: یا ولد الان طاب لک الاستفاده من هذه السطور العلمیّه و الأسرار العرفانیّه.

و لم یذکر فی الحدیث أنّ إخراج کمیل إلی الجبان کان تحت ستار اللّیل و لکن یظهر من التأمّل فی تحصیل هذه الخلوه الروحانیّه أنّه کانت فی اللّیل، فتدبّر.

و یا لیت ارّخت هذه المصاحبه و أنّها کانت قبل حرب صفّین أو بعدها، و إن کان یستشمّ من تنفّسه الصّعداء و التجائه إلی الصحراء أنها کانت بعد حرب صفین و ظهور فتنه الخوارج و خذلان أهل الکوفه، فقد تشتعل من خلاله لو عات قلبه الشریف الأسیف.

و یظهر أنّ کمیل جاهد فی سبیل عقیدته و إیمانه حتّی قتل شهیدا، و مثل فی حیاته حیاه الأحرار المناضلین - إنّ الحیاه عقیده و جهاد -.

و قام علیه السّلام فی هذه الخلوه مقام استاذ اجتماعی خبیر بروحیّه الامّه و حلّلها تحلیلا دقیقا، و حصرها فی ثلاث:

العالم الربانی الّذی کلّمه اللّه من وراء حجاب، أو یوحی إلیه بکتاب، أو یرسل رسولا إلیه، و من قام مقامه من الأوصیاء الّذین تلقّوا علمهم عن الأنبیاء تلقینا و قذفا فی القلوب.

و المتعلّم من هؤلاء الأنبیاء و الأوصیاء علی صحیح الروایه و طریق النجاه.

و العامّه العمیاء یدورون کالذّبان هنا و هنا و یمیلون مع کلّ ریح و یرکضون وراء کلّ ناعق، قلوبهم مظلمه و هم علی حیره و شکّ فی حیاتهم.

ثمّ توجّه إلی مفاضله دقیقه بین العلم و المال، و أتی بما لا مزید علیه ترغیبا علی طلب العلم، و تزهیدا عن جمع المال و الادّخار.

ثمّ شرع فی تنظیم برنامج أخلاقی لطلاّب العلم، و أسقط منهم أربعه أصناف رفضهم باتا و أخرجهم من مکتبه الرّوحانی:

1 - اللّقن الغیر المأمون علیه، و هو المنافق الّذی لا إیمان له بما یتعلّمه

ص:221

و کان علمه علی لسانه لا یتجاوزه إلی قلبه، و غرضه من کسب العلم طلب الدّنیا و التسلّط علی العباد بتصدّی المناصب العالیه و الرتب الحکومیه کأمثال طلحه و الزبیر و معاویه فی عصره، و هم الأکثرون الذین تشکلوا فی جبهه الجمل و صفین تجاه أمیر المؤمنین، و فرّقوا ملّه الاسلام تفریقا، و احتجّوا بما تعلّموه علی علیّ علیه السّلام و خدعوا العامّه الهمج و جرّوهم إلی نعیقهم.

2-المنقاد، المعتقد الأحمق الّذی لا بصیره له فی تطبیق العلم علی الحوادث فینقدح الشکّ فی قلبه بتجدّد الحوادث الّتی لا یستأنسها، و هم الخوارج الّذین ثاروا علیه بعد قضیه الحکمین، و هم جلّ أصحابه المجتهدون العبّاد، قوّام اللیل الصائمون فی النهار، و لکن المبتلون بنحو من الحمق ظهر فیما ارتکبوه بعد ظهورهم نشیر إلی شطر منها:

الالف - بعد مفارقتهم عنه علیه السّلام کانوا یقتلون المسلمین و یغنمون أموالهم علی عاده الغزو و الغاره الّتی اعتادوها فی الجاهلیّه، فانّ أکثرهم من بدو نجد.

ب - یحاکمون اسراءهم و من یلقونه بالسؤال عن علیّ علیه السلام أ کافر أم مسلم؟ فلو قال المسئول عنه: إنّه کافر رحّبوا به و صافحوه و أدخلوه معهم، و لو قال: إنه مسلم کفّروه و قتلوه فورا، و هل هذا إلاّ حمق واضح.

ج - دخلوا نخیله فی ضواحی النهروان فأخذ أحدهم تمره ضئیله أسقطته الریح من النخله و أراد أن یأکلها فنهروه بحجّه أنّه مال غیر مأذون علیه، و لقوا عبد اللّه بن خباب بن الأرت ابن صحابی کبیر مع زوجته الحبلی فقتلوه، و قتلوا زوجته الحبلی و هل هذا إلاّ الحمق.

و الحمق خفّه و نقصان فی التعقّل عبّر عنه علیه السّلام بعدم البصیره فی جوانب العلم و عدم القدره علی تحلیل القضایا، و لا ینافی کون صاحبه عالما و مجتهدا و مرجعا و مقلّدا، فانّ أکثر الخوارج أفاضل العلماء المجتهدین الّذین أخذوا العلم عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و عن علیّ علیه السّلام.

ص:222

و العجب من ابن میثم رحمه اللّه حیث حمل کلامه فی الصنف الثانی من طلاّب العلم علی العوام المقلّدین فقال:

و أمّا الثانی ممن لا یصلح لحمله فهو المقلّد - إلخ.

3-من غلب علیه الشهوه و خصوصا الجنسیه منها بحیث تجرّه إلی مناظرها و محالها، و لا یقدر أن یمنع شهوته، فصار سلس القیاد له کبعیر یمشی وراء من یجرّه و لو کانت فاره البرّ، کأمثال مغیره بن شعبه، فانهم مقهورون لشهواتهم، و لا یؤثّر علمهم فی ردعهم عنها.

و قد ثبت فی کتب التاریخ أنه بعد أن صار عاملا لعمر علی الکوفه فی سنین شیبته لم یملک نفسه أن فجر بامّ جمیل ذات البعل علی منظر جمع من الصّحابه، و رفع إلی محکمه برئاسه عمر نفسه، و نجاه زیاد بن أبیه أحد الشهود باشاره من عمر رئیس المحکمه، من أراد التفصیل فلیرجع إلی التاریخ.

4 - الطالب للعلم، و لکن المغرم بالجمع و الادّخار للأموال، فهو طالب الدّینار و الدرهم، و قد غلب علیه حبّ الصفراء و البیضاء حتّی أنساه ما وراه و توجّه إلی أنّ هذه الأوصاف علی سبیل منع الخلوّ فربما یجتمع فی طالب أکثر من واحده منها.

و لمّا کانت نتیجه هذا التحلیل الدقیق الاجتماعی من روحیّه الناس عموما و من أصناف طلاّب العلم الّذین یرجی أن یهتدی بهم هؤلاء الرعاع خصوصا منفیّه و موجبه للیأس لقلّه العلماء الربانیّین و المتعلّمین علی سبیل النجاه فیخاف من اندراس الحقّ و محو العلم بموت حاملیه بوجه مطلق.

استدرک فی آخر کلامه بما أثبت بقاء العلم و العالم و دوام الحقّ و المعالم و لو فی فئه قلیله حتّی یظهر الحجّه القائم عجّل اللّه فرجه و تظهر حقیقه الإسلام علی الدّین کلّه و لو کره المشرکون.

فقال علیه السّلام: اللّهمّ بلی لا تخلو الأرض من قائم للّه بحجّه، و صرّح بأنهم الأقلّون عددا، و الأعظمون أجرا و قدرا، بهم یحفظ اللّه حججه و بیناته حتّی

ص:223

یودعوها نظراءهم، ثمّ وصفهم بما وصفهم من العلم و الیقین، و قرّر صریحا ما علیه الامامیّه فی أمر الدّین.

و العجب من الشارح المعتزلی الظاهر من کلامه القطع بصدور هذا الحدیث من فم أمیر المؤمنین فقال فی شرح قوله علیه السّلام (بلی لا تخلو الأرض من قائم للّه تعالی بحجّه) «ص 351 - ج 18»: و هذا یکاد یکون تصریحا بمذهب الامامیّه، إلاّ أنّ أصحابنا یحملونه علی أنّ المراد به الأبدال الّذین وردت الأخبار النبویّه عنهم - إلخ.

فیا لیت خلص نفسه من حباله کید کاد، و اعترف بهذا الحقّ الصریح، و ضرب أخبار الأبدال الموضوعه علی الجدار، و فارق هؤلاء الأصحاب الضالّین الحائرین و لحق بأصحاب الحقّ و الیقین.

الترجمه

برای کمیل بن زیاد نخعی فرموده:

کمیل گوید. أمیر المؤمنین دستم را گرفت - خوشا بحالش - و مرا به بیابان کشید و چون بفضای صحرا رسید آهی عمیق از دل برآورد و سپس فرمود:

ای کمیل این دلها خزانه هائی برای دانشند، بهترین دل آنست که دانشگیرتر باشد، آنچه بتو می گویم از من بخاطر خود بسپار:

مردم سه دسته اند: عالم ربانی، و آموزنده در راه نجات و حق، و مردم عوام مگس منش که پیرو هر بانک خرانه اند، هر بادی بوزد آنها را بسوی خود کشد پرتو دانش بر آنها نتابیده و بستون پایدار تکیه ندارند.

ای کمیل دانش به از دارائی است، دانش تو را پاسبانست و تو باید پاسبان دارائی باشی، مال و دارائی با خرج کردن کاهش یابد ولی دانش بوسیله صرف آن بیفزاید، آنکه ساختۀ مال است با زوال مال از میان می رود.

ای کمیل دانش تنها کیش بشر است و باید بدان پای بند بود، بوسیلۀ آن

ص:224

هر انسانی در دوران زندگانی خود شیوه فرمانبری بدست آرد، و برای پس از مردنش ذکر خیری بجا گذارد، دانش حکمفرما است ولی مال فرمانگذار است.

ای کمیل، گنجداران اموال و ثروت نابود شدند و دانشمندان زنده اند دانشمندان تا روزگار بر جاست پایدارند اشخاصشان ناپدیدند ولی نمونه های عالی آنان در دلها موجودند، بخود باش راستی که در اینجا «با دستش به سینه مبارکش اشارت کرد» دانش انبوه و ژرفی است کاش حاملانی برای آن بدست می آوردم، آری شاگردانی در دست دارم ولی:

یکی زودآموز طوطی صنعتی است که مورد اطمینان نیست، دین را أبزار دنیا می سازد و بنعمت قدرت دانش بر بندگان خدا می ستازد، و از آن شمشیری بر علیه اولیاء خدا می سازد.

و دیگری که منقاد و مطیع پیشوایان بر حق است ولی بجوانب دانش بینا نیست و قدرت تحلیل و تجزیه آن را ندارد آغاز یک شبهه او را می لرزاند و بشک می اندازد و از راه می برد، نه این بدرد من می خورد و نه آن سومی آزمند و حریص بر لذّتهای دنیا است، و مهارش بدست شهوت و دلخواه بیجا است.

و چهارمی پول پرست و شیفته اندوختن زر و سیم و دنبال پس انداز است، این دو هم بهیچ وجه دین نگهدار نیستند مانندترین چیزی بدانها همان چهارپایان چرنده اند، چنین است که دانش با مرگ دانشمند مدفون می شود.

بار خدایا آری با این حال زمین از کسی که قیم حجت إلهی است تهی نماند که مقتضیات زمان ظاهر و مشهور باشد و یا این که از نظر سوء پذیرش مردم ترسناک و در پس پرده نهان گردد، برای این که حجتها و بیّنات خدا از میان نروند، اینان چندند؟ و در کجایند؟ بخدا سوگند که شماری بس اندک و مقامی بس بزرگ دارند بوسیله آنان خداوند حجتها و نشانه های خود را نگه دارد تا آنها را بهمگنان خود بسپارند و بذر دانش حق را در دلهای همگنان خود بکارند - وصف آنان چنین است - 1 - امواج دانش آنها را تا ژرف بینش و درک حقایق آفرینش بکشاند.

ص:225

2 - جان یقین و ایمان بحقائق را با دل پاک خود لمس کنند.

3 - آنچه را خوشگذرانهای هوسباز سخت و ناهموار شمارند، دلنشین و هنجار دانند.

4 - بدانچه نادانان کور دل از آن در هراسند، انس و الفت دارند.

5 - با تنهای خاکی خود همراه دنیا هستند و جانهایشان باسایشگاه بلند قدس آویخته است. آنانند جانشینان خدا در روی زمینش و داعیان بر حق دینش آه و افسوس چه اندازه شوق دیدارشان را بر دل دارم.

کمیل آن یار صاحب سرّ حیدر نسب دار از نخع بر همکنان سر

بگفت از حال خود این داستان را ستایش گر امیر مؤمنان را

که دست من گرفت و برد صحرا ز آهش خیمه گاهی کرد برپا

در آن صحرای خلوت عقده بگشود ز در معرفت صحرا بر اندود

بگفتا ای کمیل از حال دلها بگویم با تو اسراری مهنّا

همه دلها خزینه ی علم و دانش هر آن دل بیش گیرد پرستایش

بخاطر در سپار آنچه ات بگویم که من این راه را بهر تو پویم

همه مردم سه دسته، بیش و کم نیست در این تقسیم بر آنها ستم نیست

یکی خود عالم ربّانی آمد یکی شاگرد وی کو ناجی آمد

سوم آن توده نادان حیران مگس مانند در هر سوی پرّان

طرفداران هر بانک خرانه برد هر بادشان هر سوی لانه

نتابیده بر آنها نور دانش نباشد تکیه گاهیشان ز بینش

کمیلا علم حق بهتر ز مال است دلیلش صاف چون آب زلال است

کند علمت تو را خود پاسبانی ولی بر مال تو چون پاسبانی

هزینه کاهد از هر مال و دانش ز آموزش بخود آرد فزایش

هر آنچه ساخته از مال باشد چه رفت از کف همه پامال باشد

کمیلا علم کیش حق انسان که انسان زان دهد انجام فرمان

ص:226

چه عالم زنده شد فرمانگزار است چه میرد ذکر خیرش در شمار است

بهر جا علم حاکم بر جهانست و لیکن مال محکوم کسان است

کمیلا مالداران مرده باشند اگر چه زنده و اندر تلاشند

ولی مردان دانش زنده هستند بدوران تا بود پاینده هستند

اگر اشخاص آنها ناپدیدند مثلهاشان بدلها آرمیدند

هلا در سینه ام علمی است انبوه که سنگینی کند بر آن چنان کوه

چه خوش بود ار که دانشجوی لائق بدست آورد می در این خلائق

بلی باشند اندر پیش دستم کسانی بس ولی طرفی نبستم

یکی طوطی صفت آموزد از من ولی ایمن نه از نیرنگ و از فن

نماید علم دین ابزار دنیا کند گردن کشیء بر پیر و برنا

از آن حجت بدست آرد چه روباه بضد أولیاء اللّه، صد آه

یکی منقاد حق باشد و لیکن ندارد هوش و بینائی بهر فن

ز هر پیشامدی در شبهه افتد ز شک و ریب فتنه از ره افتد

نه این را دوست می دارم نه آنرا بدور انداز بهمان و فلان را

سوم شاگرد من لذت پرست است اسیر شهوت و بیقید و مست است

چهارم در پی جمع و پس انداز ز بهر دین نباشند این دو سرباز

همانندند حیوان چرا را که باید برد آنها را بصحرا

چنین باشد که دانش رفته از دست چه دانشمند مرد و رخت بر بست

خداوندا تو می دانی بحالی زمین از حجت حق نیست خالی

چه ظاهر باشد و مشهور و منظور چه از بیم و هراس خلق مستور

برای آنکه حجّتهای سبحان نماند باطل و بیهوده برهان

چه قدرند و کجا این راد مردان که عالم جسم و اینان اندر آن جان

بذات حق که اینان کم شمارند اگر چه قدر و رتبت بیش دارند

نگهبانان حجّتهای حقّند امین بینات و رتق و فتقند

ص:227

چه دور خدمت آنان سرآید برای همکنانشان نوبت آید

که بسپارند اسرار امامت بهمکاران خود نوبت بنوبت

ز دانش بر بصیرت یورش آرند بدل روح یقین در گردش آرند

پسندند آنچه مترفهای بدکیش از آن هستند اندر بیم و تشویش

بیارامند با روحی خرامان از آنچه می هراسد مرد نادان

در این دنیا است تنهاشان و لیکن بعرش آویخته جانهای روشن

خدا را در زمین وی خلیفه دعات ملت پاک حنیفه

دریغا از فراق روی آنان بدیدار همه مشتاقم از جان

کمیلا باز گرد اکنون دگر بس اگر خواهی که برگردی تو واپس

الاربعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(140) و قال علیه السّلام: المرء مخبوء تحت لسانه.

اللغه

(خبأ) خبأ الشیء: ستره و أخفاه - المنجد.

الاعراب

تحت لسانه، ظرف متعلّق بقوله: مخبوء.

المعنی

قد امتاز الإنسان عن سائر الحیوانات بالعقل و الادراک، و التعقل نطق الروح الإنسانیه و فصله الجوهری و لکنه لطیفه ربانیه لا یدرکها الحواسّ الظاهره، و علی رأی الحکماء جوهر مجرّد عن المادّه و المدّه لا یحویه زمان و لا مکان و أعطی اللّه الإنسان لسانا ناطقا و قوّه للتکلّم و البیان لیکون ترجمانا لهذه الجوهر القدسی و مظهرا له، و أشار إلیه فی قوله تعالی «اَلرَّحْمنُ »... «خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَیانَ » فالمرء بجوهره الانسانی هو الناطقه القدسیّه یستعدّ تاره باللحوق إلی الملاء

ص:228

الأعلی و التخلّق بأخلاق الأنبیاء، و تشقی مرّه بالنزول إلی درکات الشیاطین و تتحوّل إلی صفحات کتاب الفجّار الّذی فی سجّین، و یظهر حاله من کلامه، فهو مخبوء تحت لسانه.

الترجمه

مرد در زیر زبان خود نهانست.

مرد ار خزف ار طلای کانست در زیر زبان خود نهانست

و خوش سروده: تا مرد سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد

الحادیه و الاربعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(141) و قال علیه السّلام: هلک امرء لم یعرف قدره.

المعنی

قدر الإنسان غال، و رتبته عالیه، فهو أشرف المخلوقات، و زبده الکائنات و خلیفه اللّه فی أرضه، قد أمر اللّه الملائکه المقرّبین بالسجود لأبیه، و أنزل فی کتابه آیه التکریم بشأنه، فقال تعالی «70 - الاسراء -: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلاً ».

و افتتح باسمه سوره الدّهر فقال: «هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً ».

فالمقصود من عرفانه نفسه حفظ رتبته الانسانیه بمتابعه الشرع و العمل بالحکمه و العقل و ترک الشهوات و اتّباع الشیاطین الغواه، فلو جهل قدره و ترک جوهره و اتّبع بطنه و فرجه، فقد هلک، و قوله:(هلک امرؤ) یحتمل أن یکون جمله دعائیّه.

الترجمه

نابود باد مردیکه اندازه خود را نشناسد.

هر کس نشناخت قدر خود را در چاه هلاک سرنگون شد

ص:229

الثانیه و الاربعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(142) و قال علیه السّلام لرجل سأله أن یعظه:

لا تکن ممّن یرجو الاخره بغیر عمل [العمل]، و یرجّی التّوبه بطول الأمل، یقول فی الدّنیا بقول الزّاهدین، و یعمل فیها بعمل الرّاغبین إن أعطی منها لم یشبع، و إن منع منها لم یقنع، یعجز عن شکر ما أوتی، و یبتغی الزّیاده فیما بقی، ینهی و لا ینتهی، و یأمر بما لا یأتی، یحبّ الصّالحین و لا یعمل عملهم، و یبغض المذنبین و هو أحدهم، یکره الموت لکثره ذنوبه، و یقیم علی ما یکره الموت له، إن سقم ظلّ نادما، و إن صحّ أمن لاهیا، یعجب بنفسه إذا عوفی و یقنط إذا ابتلی، إن أصابه بلاء دعا مضطرّا، و إن ناله رخاء أعرض مغترّا، تغلبه نفسه علی ما یظنّ، و لا یغلبها علی ما یستیقن، یخاف علی غیره بأدنی من ذنبه، و یرجو لنفسه بأکثر من عمله، إن استغنی بطر و فتن، و إن افتقر قنط و وهن، یقصّر إذا عمل، و یبالغ إذا سأل، إن عرضت له شهوه أسلف المعصیه، و سوّف التّوبه، و إن عرته محنه انفرج عن شرائط الملّه، یصف العبره و لا یعتبر و یبالغ فی الموعظه و لا یتّعظ، فهو بالقول مدلّ، و من العمل

ص:230

مقل، ینافس فیما یفنی، و یسامح فیما یبقی، یری الغنم مغرما، و الغرم مغنما، یخشی الموت و لا یبادر الفوت، یستعظم من معصیه غیره ما یستقلّ أکثر منه من نفسه، و یستکثر من طاعته ما یحقره من طاعه غیره، فهو علی النّاس طاعن، و لنفسه مداهن، اللّهو مع الأغنیاء أحبّ إلیه من الذّکر مع الفقراء، یحکم علی غیره لنفسه و لا یحکم علیها لغیره، یرشد غیره و یغوی نفسه، فهو یطاع و یعصی، و یستوفی و لا یوفی، و یخشی الخلق فی غیر ربّه، و لا یخشی ربّه فی خلقه. قال الرّضیّ: و لو لم یکن فی هذا الکتاب إلاّ هذا الکلام لکفی به موعظه ناجعه، و حکمه بالغه، و بصیره لمبصر، و عبره لناظر مفکر.

اللغه

(ارجی) الأمر: أخّره. (بطر) بطرا: أخذته دهشه عند هجوم النعمه (طغی) بالنعمه او عندها فصرفها إلی غیر وجهها - المنجد - (عرته) عرضت له (یدلّ به): یثق به (ینافس): یباری.

الاعراب

ممّن یرجو، لفظه من للتبعیض أو جنسیه، بطول الأمل، الباء للسببیه لاهیا، حال من فاعل أمن.

المعنی

الموعظه إرشاد للجاهل، و تنبیه للغافل، و تنشیط للکسل، و أهمّ ما قام به

ص:231

الأنبیاء و الأوصیاء لاصلاح العباد و عمران البلاد، و الغرض منه إعداد العقول، لتلقّی الأحکام و القوانین بالقبول، و الاقبال علیها عن ظهر القلب.

و قد وصف اللّه تعالی القرآن بأنّه موعظه و شفاء لما فی الصّدور فقال عزّ من قائل «58 - یونس -: «یا أَیُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَتْکُمْ مَوْعِظَهٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحْمَهٌ لِلْمُؤْمِنِینَ ».

فالحکومات المتداوله بین الشعوب تضعون قوانین و تحملون علیها شعوبهم بالقهر، و النتائج المقصوده من هذه القوانین حفظ النظام و الأمن فی المجتمع، و لا یحتاج إلی تأثیر فی القلوب أو تزکیه للأرواح، لأنّ النظامات الاجتماعیه فی نظرهم کالامور المکانیکیّه، و لا فرق فی نظرهم بین صدور الأعمال من الماکینه الفاقده للشعور أو الانسان، فیبدلون من القوی الفاعله البشریه بالات الکترونیّه، تعمل هذه الأعمال.

و لکنّ الأنبیاء و الرسل و الأوصیاء یهتمّون باصلاح القلوب و العقول و یعتبرون الأعمال بالنّیات و الرغبات، و تعرّضهم للقوانین بالنظر إلی حفظ النظام و الأمن إنّما هو عرضیّ و من باب المقدّمه.

فعمده مهمه الشرائع الالهیه إصلاح القلوب و جلب الأنظار إلی المصالح و المفاسد، لیقدم النّاس علی الأعمال بالطوع و الرغبه، و عن الشوق و النیّه.

و بهذا النظر لا یتوسّل الأنبیاء إلی القهر و الاخضاع إلاّ من باب الدّفاع و کانوا یتحمّلون مشاق الأذی فی سبیل الدّعوه إلی طریق الهدی قال اللّه تعالی «42 - ق -: «وَ ما أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبّارٍ فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخافُ وَعِیدِ ».

و قد تصدّی علیّ علیه السّلام لموعظه کافه أهل الاسلام بمواعظ شافیه کافیه تشع أنوارها علی القلوب طیله القرون الماضیه و الغابره، و قد تعرّض فی هذه الموعظه للاشاره إلی اصول الرذائل الّتی تکون مرضا للقلوب، و نبّه علی معالجتها فنلخصها فیما یلی:

1 - الاغترار بسعه رحمه اللّه و الطمع فی ثواب اللّه بغیر عمل فقال:(لا تکن ممّن یرجو الاخره بغیر عمل).

ص:232

2 - طول الامال الموجبه لتأخیر التوبه و الانابه و تدارک المعاصی.

3 - التظاهر بالزهد مع الحرص علی الدّنیا و ترک القناعه و الشکر للنعم الحاضره.

4 - ترک العمل بما ینهی عنه و یأمر به و حبّ الصلحاء قولا لا عملا.

5 - التذبذب فی أمر الاخره بالندامه مع السقم و الغفله فی الصحّه و الوفاه.

6 - متابعه النّفس الأمّاره بالسّوء، فیتبع الظن فی هواها، و یترک الیقین فیما سواها.

7 - البطر و الافتتان بالغنا و الثروه، و الفشل مع الفقر و الحاجه.

8 - التقصیر فی العمل و المبالغه فی السؤال و الأمل.

9 - اتباع الشهوه باسلاف المعصیه، و المماطله فی التوبه.

10 - عدم الصبر علی الشدائد فی العمل بوظائفه.

11 - الوعظ من دون اتّعاظ و کثره القول و قلّه العمل.

12 - المنافسه مع النّاس فی أمر الدّنیا و المسامحه فی أمر الاخره.

13 - احتساب غنیمه الاخره غرامه.

14 - الخوف من الموت و عدم تدارک ما فات.

15 - العجب بنفسه الموجب لاستعظام معصیه الغیر و استقلال معصیته.

16 - حبّ الأغنیاء و کره الفقراء.

17 - عدم الانصاف فیحبّ أن یکون حاکما غیر محکوم، و مرشدا غیر مسترشد - إلخ.

الترجمه

بمردی که از او پندی خواست فرمود: آن کس مباش که:

عمل ناکرده امید بثواب آخرت دارد و بارزوی دراز توبه را بتأخیر اندازد آنکه گفتار زاهدان دارد و کردار دنیاپرستان، اگرش دنیا دهند سیر نگردد و اگرش دریغ دارند قناعت نورزد، از شکر آنچه اش داده اند ناتوانست، و بدنبال

ص:233

ما بقی دوان، از بدی باز می دارد و خود باز نمی ایستد، و بخوبی فرمان می دهد و خود بکار نمی بندد، خوبان را دوست دارد و بکردارشان نمی گراید، و گنهکاران را دشمن است و خود در جرکۀ آنان می چرد.

از کثرت گناه مردن را نخواه است و بر گناه پابرجا است، اگر بیمار شود از بدکرداری پشیمانی کشد، و اگر تندرست باشد در آسایشگاه غفلت بسر برد در حال عافیت بخود ببالد، و در گرفتاری بنومیدی گراید، اگرش بلائی رسد بازاری دعا کند، و چون روی آسایش بیند مغرورانه روی پرتابد.

نفس امّاره اش بدنبال هوسهای خود بگمان بر او غلبه کند، و او نتواند با یقین بعواقب ناگوار بر نفس خود چیره گردد، بکمتر از گناه خود بر حال دیگری ترسانست، و با گناه بیشتر خود برحمت حق امیدوار.

اگر توانگر شد راه خوشگذرانی پیش گیرد و شیفته دنیا شود، و اگر بینوا شد نومید و سست گردد، در کردار خیر کوتاهی کند و در درخواست پاداش اصرار ورزد، اگر دلخواهی بأو رخ دهد گناه را پیش فروش کند و توبه اش را بتأخیر افکند، و اگر محنت و سختی بر او رو کند از سنن ملّی و دین خود دست بکشد.

موجبات عبرت را شرح دهد ولی خود عبرت نگیرد، در پند دیگران اصرار ورزد ولی خودش پند نپذیرد، در گفتار با اعتماد است، و در کردار کمکار در تحصیل دنیای فانی سبقت جوید، و در کار آخرت باقی مسامحه ورزد، غنیمت و بهره معنوی را زیان شمرد، و زیان معنوی را غنیمت پندارد، از مرگ بترسد و فرصت جوئی نکند.

اندک گناه دیگران را بزرگ شمارد، و از خود را اندک بحساب آرد، طاعت اندک خود را بیش از طاعت دیگران بداند، بر مردم طعن زند و خود سازشکار و سست انکار باشد، بازی با توانگران را دوست تر دارد از ذکر با درویشان، برای خودش بر علیه دیگران قضاوت کند و حق دیگران را بر خود تصدیق نکند، دیگران را راه نماید و خود را گمراه، خودش را مطاع خواهد و مرتکب گناه، حق خود را دریافت خواهد و پرداخت حق دیگران را نخواهد، در باره جز پروردگارش از

ص:234

مردم می ترسد ولی در باره همکاری و موافقت با مردم و جلب نظر آنها از پروردگار خود نترسد.

رضی رحمه اللّه گوید: اگر در این کتاب جز همین کلام نبود، برای موعظت و پند دلنشین و حکمت رسا و بینائی هوشمند و عبرت خواننده اندیشمند بس بود.

از علی درخواست مردی موعظت در جوابش شد پذیرا این سمت

گفت آن مردی مشو کامیدوار بهر عقبایست خوش بی رنج کار

توبه از طول أمل پس افکند تا بوی مرگ و هلاکت در رسد

دم ز زهد و ترک و دنیا می زند در عمل مشتاق سویش می دود

گر ز دنیایش نصیبی داده شد زان نگردد سیر و خود دلداده شد

ور که دنیا بهر او گردد دریغ نیست قانع بلکه دارد هوی و جیغ

عاجز است از شکر آنچه اش داده شد لیک بر جلب فزون آماده شد

نهی از منکر کند مر غیر را خود بمنکر پوید و هر ماجرا

بهر کار خیر فرمان می دهد لیک خود از آن کناری می کشد

دوست دارد صالحان را بی عمل دشمن مذنب ولی خود هم دغل

مرگ را بد بدارد از زور گناه باز هم افتاده اندر قعر چاه

وقت بیماری پشیمان از بدیست در بهی در لهو و غفلت کرده زیست

وقت آسایش بود خودبین و چست چون گرفتار است شد نومید و سست

در بلا زاری کند وقت دعا چون رها شد روی گرداند هلا

با گمانی نفس می تازد بر او با یقین در پیش او بی آبرو

هست در بیم گناه دیگران خود گرفتار گناهی بیش از آن

بیش از کارش بخود امیدوار پر طمع بر رحمت پروردگار

از غنا سرمست و مفتون می شود بینوا شد سست و موهون می شود

در عمل کوتاه و در درخواست چست گاه شهوت در گناه افتد درست

ص:235

درگه محنت ز سنتهای دین دور گردد ز آسمان تا بر زمین

واصف عبرت و لیکن ناپذیر واعظ است أمّا نباشد پندگیر

در سخن محکم و لیکن کم عمل پشت بر اندرز ما قلّ و دلّ

در رقابت بهر دنیای دنی سست در کار ثواب و ماندنی

الثالثه و الاربعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(143) و قال علیه السّلام: لکلّ امریء عاقبه حلوه أو مرّه.

الاعراب

لکلّ امریء، جار و مجرور متعلّق بفعل عام خبر مقدّم، و عاقبه، مبتدأ مؤخر، و حلوه، صفه لها.

المعنی

من الأخلاق المضرّه بالسعاده الدنیویّه و الدینیّه، عدم التدبّر فی العواقب و ما یؤل إلیه أمر الإنسان فی هذه الدّنیا و ما بعدها، و یعبّر عن الغافل عن العاقبه بابن الوقت، و قد فشت هذه المفسده فی نفوس الشبّان فی هذا الزّمان، و قد تعرّض علیه السّلام فی هذه الحکمه لمعالجه هذه المفسده، و نبّه علی أنّه لکلّ امریء عاقبه، سواء کانت فی الدّنیا أو الاخره، و هی حلوه أو مرّه، فلا بدّ أنّ یسعی کلّ أحد للعاقبه الحلوه و یحذر عن العاقبه المرّه.

الترجمه

برای هر کسی سرانجامی است شیرین یا تلخ.

سرانجامی است هر کس را بناچار که شیرین است یا تلخ است، هشدار

الرابعه و الأربعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(144) و قال علیه السّلام: لکلّ مقبل إدبار، و ما أدبر کأن لم یکن.

ص:236

المعنی

حکمه بلیغه تدلّ علی سلب الاعتبار و عدم صحّه الاعتماد علی ما هو خارج عن جوهر وجود الانسان و حقیقته، و یشمل العوارض الداخله فی وجوده کالشباب و الجمال، فضلا عن الجاه و المال، فما ینبغی الاعتماد علیه هو الإیمان باللّه تعالی و الملکات الفاضله النفسانیّه و الأعمال الصالحه الانسانیّه، فانها لا تفارق الإنسان و لا تدبر عنه.

الترجمه

هر چه روی آورد بزودی درگذرد، و آنچه در گذشت گویا هرگز نبوده است

هر چه آید می رود از دست تومی نشاید بودنش دلبست تو

الخامسه و الاربعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(145) و قال علیه السّلام: لا یعدم الصّبور الظّفر و إن طال به الزّمان.

المعنی

قد وقف علماء الاجتماع فی هذه العصور إلی سرّ ما قاله علیه السّلام، و أکّدوا القول بأنّ أکبر وسائل الفوز بالمقاصد هو الاستقامه و الاصطبار علی ما فی طریق تحصیلها من الشّدائد.

و قد قرّره أحد کتاب الأمریکان «نابلئون هل» فی کتابه «سر الغنی» بشرح کاف واف أثبت أنّ الصبر مفتاح الظفر فی الامور.

الترجمه

پیروزی از دست صبور بدر نرود گر چه دیر بدستش رسد و چه خوش سروده است:

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند بر أثر صبر نوبت ظفر آید

ص:237

السادسه و الاربعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(146) و قال علیه السّلام: الرّاضی بفعل قوم کالدّاخل فیه معهم و علی کلّ داخل فی باطل إثمان: إثم العمل به، و إثم الرّضا به.

المعنی

کلّ عمل اختیاریّ یصدر من الفاعل فانّما هو تطبیق برنامج قلبیّ علی سطح الفضاء الخارجی، فالعمل الاختیاری یتحقّق فی القلب قبل أن یظهر فی الخارج و آلات الصوره القلبیّه للعمل تترکّب من تصوّره و المیل به و التصمیم و الجزم علی ایجاده خارجا.

فالرّضا بالعمل عنوان هذا الفعل القلبی الّذی هو ألصق بالفاعل من صورته الخارجیّه، و هو المناط فی مدح الفاعل و ذمّه و المکتوب فی کتاب أعماله الّذی یؤتی بیمنه و یقال له «هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاقٍ حِسابِیَهْ » فیسعد بعیشه راضیه أو یؤتی بشماله فیقول: «یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ » فیصدر الفعل من الفاعل المختار مرّتین: مرّه فی قلبه و باطنه، و مرّه اخری بیده فی ظاهره، فعلی کلّ داخل فی الباطل إثمان: إثم العمل و هو الصوره الخارجیّه له، و إثم الرّضا و هو الصوره القلبیّه له.

و الراضی بفعل قوم کالعامل معهم، لأنّه ارتکب فعلهم فی المرحله الباطنیّه و إن لم یخرجه إلی المرحله الثانیه الخارجیّه.

الترجمه

پسند کننده کردار مردمی چون شریک در کار آنها است، بر هر که در کار باطلی مداخله دارد دو گناه است: گناه کردار آن، و گناه پسندیدن آن.

آنکه کار مردمی دارد پسند آن چنان باشد که همکاری کنند

ص:238

هر که در کار خلافی شد دخیل دو گنه کرد است و بار او ثقیل

یک گنه از بهر کردارش بود دیگر از بهر رضا بارش بود

السابعه و الاربعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(147) و قال علیه السّلام: اعتصموا بالذّمم فی أوتادها.

اللغه

(الذمّه) العهد و قیل: ما یجب أن یحفظ و یحمی، و عن أبی عبیده: الذمّه التذمّم ممّن لا عهد له، و هو أن یلزم الانسان نفسه ذماما أی حقا یوجّه إلیه یجری مجری المعاهده من غیر معاهده، و فی النهایه: الذمّه و الذّمام بمعنی العهد، و الأمان و الضّمان، و الحرمه، و الحقّ - مجمع البحرین.

المعنی

قال ابن میثم: و استعار لفظ الأوتاد لشرائط العهود و أسباب أحکامها کأنّها أوتاد حافظه لها.

الترجمه

فرمود: پیمانها را با عمل بمقرّرات آنها محکم نگهدارید.

چه پیمان ببستی نگاهش بدار بهر شرط کردی بمان پایدار

الثامنه و الاربعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(148) و قال علیه السّلام: علیکم بطاعه من لا تعذرون بجهالته.

المعنی

المقصود ممّن لا یعذر بجهالته ما ذکر فی الایه «59 - من النساء -: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ » فانّ معرفه اللّه و معرفه

ص:239

الرّسول و الامام واجبه علی کلّ مسلم و مسلمه، و لا عذر له بجهالته، و المقصود معرفتهم بأنهم مفترض الطاعه.

الترجمه

بر شما باد بفرمانبردن از کسی که عذری ندارید در نشناختن او.

بفرمان حق و رسول و وصی شو چه عذری نداری که نشناختمشان

التاسعه و الاربعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(149) و قال علیه السّلام: قد بصّرتم إن أبصرتم، و قد هدیتم إن اهتدیتم، و أسمعتم إن استمعتم.

المعنی

قال الشارح المعتزلی: و اعلم أنّ اللّه تعالی قد نصب الأدلّه و مکّن المکلّف بما أکمل له من العقل من الهدایه، فاذا ضلّ فمن قبل نفسه - انتهی.

فابصار ما خلق اللّه من الایات کاف للاعتبار و الإیمان باللّه تعالی، و القرآن شاف للهدایه إلی رسل اللّه، و نداء الحقّ عال فی کلّ مکان، و جار علی کلّ لسان.

الترجمه

فرمود: اگر بینا باشید بشماره نموده شده است، و وسائل رهنمائی برای شما فراهم است اگر براه بیائید، و اگر گوش شنوا دارید ندای حق بلند است.

گر ببینی دیدنیها در برت پرچم رهجوی بالای سرت

گوش اگر داری ندای حق شنو کان بلند است از زمین تا ماه نو

الخمسون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(150) و قال علیه السّلام: عاتب أخاک بالإحسان إلیه، و اردد شرّه بالإنعام علیه.

ص:240

المعنی

لا یخلو الصّدیق و إن کان من أهل الأمانه و الایمان من نقص فی المعاشره یستحقّ به العتاب، أو سوء فعل یؤذی به الأحباب، فقال علیه السّلام: الاحسان إلیه أردع له من العتاب، و الانعام علیه أرفع لشرّه و سوء عمله و أدبه کما قال اللّه تعالی «24 - السجده - «اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَهٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ » و هذا حکمه مع من یصدق علیه أنّه أخ و صدیق، و لکن لا تشمل من هو أضلّ من الأنعام، کما قال الشاعر:

فوضع النّدی فی موضع السیف بالعلی مضرّ کوضع السیف فی موضع النّدی

الترجمه

با احسان دوستت را سرزنش کن، و با بخشش بدرفتاریش را از خود بگردان

بجای گله کن تو احسان بدوستببخشش بگردان ز خود شرّ دوست

الحادیه و الخمسون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(151) و قال علیه السّلام: من وضع نفسه مواضع التّهمه فلا یلومنّ من أساء به الظّنّ.

المعنی

ینبغی للمسلم أن یحفظ ظاهره من المساوی و العیوب، لأنّ ظاهر حال المسلم السّلامه من الماثم، و هو دلیل عدالته و سبیل الاعتماد علیه و سبب حرمه غیبته و ذکر معایبه، و لا ینبغی له أن یضع نفسه فی مظانّ السّوء کالمعاشره مع الفجّار، أو القعود علی دکّه الخمّار، فانّه یوجب التّهمه و العار.

الترجمه

هر که در تهمت گاه نشنید بدگمانی مردم بیند، و جز خود را سرزنش نباید کرد.

ص:241

هر که بر دکّۀ میخانه نشست بگمان همه میباشد مست

نکند سرزنش از بدبینان که سزاوار ملامت خودش است

الثانیه و الخمسون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(152) و قال علیه السّلام: من ملک استأثر، و من استبدّ برأیه هلک و من شاور الرّجال شارکها فی عقولها.

اللغه

(استأثر) بالشیء علی الغیر: استبدّ به و خصّ به نفسه.

المعنی

أفتن الامور للنفوس و أکثرها إثاره لقوّه طلب الامتیاز عن سائر النّاس هو الملک و السّلطنه حتّی شاع فی المثل السائر «الملک عقیم» و قوله علیه السّلام (من ملک استأثر) مثل سائر یضرب لمن غلب علی أمر فاختصّ به و منعه غیره.

و الاستبداد بالرأی معرض للخطاء، و استفزاز من یحوط بالمستبدّ علی المخالفه معه و التدبیر علیه و السعی لنقض رأیه و إظهار بطلانه، فینجرّ الأمر إلی هلاک المستبدّ و خصوصا فی الحروب و المنازعات الجماعیه الّتی تحتاج إلی الاستعانه و المدد من الغیر.

و المشوره أساس لإجراء الامور و خصوصا الامور العامه الّتی ترجع إلی امّه و شعب أو قبیله و حیّ، و قد حثّ القرآن علی الاستشاره فی الامور حتّی بالنسبه إلی النّبی صلّی اللّه علیه و آله المصون من الخطاء فقال تعالی «159 - آل عمران -: «وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ » و قرّر الشوری سیره اجتماعیه عامّه تامّه للمسلمین کاقام الصّلاه و سائر شعائر الدّین فقال تعالی «38 - الشوری -: «وَ الَّذِینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاهَ وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ ».

ص:242

الترجمه

هر که پادشاه شد خودخواه می شود، و هر کس پابند رأی خود شد بهلاکت می رسد، و هر کس با مردان مشورت کرد شریک عقل آنان می شود.

هر که شد پادشاه خودخواه است هر که خودرأی گشت گمراه است

هر که با مردمان کند شوری در خردشان شریک و در راه است

الثالثه و الخمسون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(153) و قال علیه السّلام: من کتم سرّه کانت الخیره بیده.

اللغه

(الخیره) بالکسر فالسکون من الاختیار - مجمع البحرین.

المعنی

کتمان الأسرار من آداب الأحرار، سواء کانت لنفسه فیکتمها عمّن سواه فانّه إذا جاوز الشّفتین شاع، و إن کانت مستودعه فاشاعتها خیانه ظاهره، و کلامه علیه السّلام راجع إلی سرّه نفسه.

الترجمه

هر که رازش را نهان داشت اختیار را با خود نگه داشت.

هر که رازش نهان کند در دل اختیار از کفش نشد زائل

الرابعه و الخمسون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(154) و قال علیه السّلام: الفقر الموت الأکبر.

المعنی

الموت علی ضربین: موت اختیاری أمر به فی قوله علیه السّلام: موتوا قبل أن

ص:243

تموتوا، و مرجعه إلی محو الانیّه المادیّه و دحر النفس الأمّاره عن التّوجّه إلی میولها الشهوانیّه و نفورها الغضبیّه إلی حیث تقبل إلی ما یخالفها من الرّیاضات البدنیّه، و تکره اللذات النفسانیّه، کما استشمّ علیّ علیه السّلام من وعاء الحلوی ریح سمّ الحیّه و قیئها.

و موت طبیعیّ یعرض للانسان فیفنی جسمه بما فیه من الأهواء و الأمیال و الأمانی و الامال، و للفقر أکبر أثر فی الانسان من الناحیتین.

الترجمه

فرمود: درویشی بزرگترین مرگ است.

فقیر أر بمیرد توانگر شود که وارستۀ مرگ أکبر شود

الخامسه و الخمسون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(155) و قال علیه السّلام: من قضی حقّ من لا یقضی حقّه فقد عبده.

المعنی

قد اضطرب فی شرح کلامه علیه السّلام هذا تفسیر الشرّاح و اختلف فی قراءته.

قال ابن میثم فی شرحه: أراد قضاء الحقّ بین الاخوان، و إنّما کان کذلک لأنّ قضاء الغیر عنه لحقّ من لا یقضی حقّه لا یکون لوصول نفع منه و لا دفع مضرّه المرء - کذا فی النسخه و الظاهر عنه مکان المرء - لأنه هو أو - کذا فی النسخه و الظاهر مکان هو أو قضاه - خوفا منه أو طمعا فیه، و ذلک صوره عباده انتهی.

و الظاهر أنّه قرأ عبده من الثلاثی المجرّد، و مقصوده أنّ قاضی الحقّ عبد المقضی عنه التارک للحقّ علی تشویش فی تعبیره زاده غلط النسخه الّتی عندی.

و قال الشارح المعتزلی: عبّده بالتشدید، أی اتّخذه عبدا یقال: عبده و استعبده بمعنی واحد، و المعنی بهذا الکلام مدح من لا یقضی حقه - بصیغه المجهول و الأولی التعبیر بمدح قاضی الحق - أی من فعل ذلک بانسان فقد استعبد ذلک الانسان

ص:244

لأنّه لم یفعل معه ذلک مکافاه له عن حقّ قضاه إیّاه، بل فعل ذلک إنعاما مبتدأ فقد استعبده بذلک.

أقول: ما ذکره الشارح المعتزلی أوضح لفظا و معنی، فتدبّر.

الترجمه

کسی که بحق دوست بیوفا وفا کند او را رهین منّت و بنده خود ساخته.

گر وفا داری بیار بیوفا بندگی اوست از بهرت سزا

السادسه و الخمسون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(156) و قال علیه السّلام: لا طاعه لمخلوق فی معصیه الخالق.

المعنی

قال ابن میثم: و ذلک کالوضوء بالماء المغصوب، و الصلاه فی الدار المغصوبه و یحمل النفی هنا علی نفی جواز الطاعه کما هو المنقول عنه و عن أهل بیته علیهم السّلام و عند الشافعی قد یصحّ الطاعه و النفی لفضیلتها - انتهی.

أقول: نفی جواز الطّاعه بهذا المعنی عباره عن نفی الصّحه، و الحکم بصحّه الطاعه و فسادها کالحکم بوجوب الطاعه و حرمه المعصیه عقلی لا شرعی، فعلی هذا یحمل کلامه علیه السّلام علی الارشاد، و هو مبنی علی عدم جواز اجتماع الأمر و النهی علی ما یبحث عنه فی علم الاصول، فمنعه قوم، و جوّزه آخرون.

و عدم صحّه الوضوء بالماء المغصوب أو الصلاه فی المکان المغصوب مستفاد من دلیل اشتراط الاباحه فی ماء الوضوء و مکان المصلّی، و لا یصحّ الاستدلال له بهذه العباره، مع أنّه لفظه مخلوق زائده علی هذا المعنی.

و الأولی حملها علی نفی حکم شرعی تعلّق بعنوان الطاعه بالنسبه إلی المخلوق کوجوب طاعه الوالدین علی الولد، و الزوج علی الزوجه فی موارد مقرّره، و السیّد علی العبد، و المقصود نفی وجوبها إذا کانت معصیه للخالق، کما إذا أمر الوالد ولده

ص:245

بترک الصلاه أو قتل النفس المحترمه.

و قد حمله الشارح المعتزلی علی هذا المعنی فقال: هذه الکلمه قد رویت مرفوعه، و قد جاء فی کلام أبی بکر: أطیعونی ما أطعت اللّه، فاذا عصیته فلا طاعه لی علیکم - انتهی.

الترجمه

نشاید اطاعت مخلوق در عصیان خالق.

فرمان بنده در ره عصیان کردگار زشت است و نارواست مر آنرا فرو گذار

السابعه و الخمسون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(157) و قال علیه السّلام: لا یعاب المرأ بتأخیر حقّه، إنّما یعاب من أخذ ما لیس له.

المعنی

حمل الشارح المعتزلی کلامه هذا علی «جواب سائل سأله لم أخّرت المطالبه بحقّک من الامامه» و أورد اعتراضا، و أجاب عنه بأنّه لا بدّ من إضمار شیء فی الکلام، قال: و تقدیره: لا یعاب المرء بتأخیر حقّه إذا کان هناک مانع عن طلبه.

أقول: لا حاجه إلی التقدیر، فانّ الحکم لم یتعلّق بتأخیر المطالبه و إنّما تعلم بنفس التأخیر، و لا یکون التأخیر فعلا لذی الحقّ حتّی یرد الاعتراض و یحتاج إلی الجواب، مع أنّ علیا علیه السّلام یطلب حقّه منذ وفاه النبیّ صلّی اللّه علیه و آله إلی أن توفی علیه السّلام بحسب ما یتمکّن فی کل وقت و زمان، و قد ورد احتجاجاته مع المخالفین فی أیّام السقیفه و ما بعدها إلی زمن قتل عثمان فی کتب الفریقین بما لا مزید علیه.

الترجمه

مرد را نکوهش نشاید که حقّش بدست نیاید، همانا نکوهش آنرا است که دست بناحق برآرد.

ص:246

نکوهش نباید بر آن کس که حقش ز دستش ربودند و تأخیر شد

همانا نکوهش بر آن کس روا است که حق کسان برد و ز آن سیر شد

الثامنه و الخمسون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(158) و قال علیه السّلام: الإعجاب یمنع من الإزدیاد.

المعنی

قال الشارح المعتزلی: و أصل الاعجاب من حبّ الانسان لنفسه، و قد قال علیه السّلام: «حبّک الشّیء یعمی و یصمّ» و من عمی و صمّ تعذّر علیه رؤیه عیوبه و سماعها - انتهی.

أقول: الظاهر أنّ العجب المذموم الّذی عدّ من المهلکات و یمنع المعجب من الازدیاد هو العجب بالفضائل النفسانیّه من العلم و الزّهد و العباده، لا العجب بالمال و ما هو خارج عن وجود الانسان، فانّ الازدیاد فیه غیر مطلوب.

الترجمه

فرمود: خودبینی مانع از افزودن است.

التاسعه و الخمسون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(159) و قال علیه السّلام: الأمر قریب، و الاصطحاب قلیل.

اللغه

(اصطحبه): جعله فی صحبته - المنجد.

المعنی

فسّر الأمر فی قوله علیه السّلام بالموت، و لکن فسّر الأمر فی قوله تعالی «أَتی أَمْرُ اللّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ » بیوم القیامه کما نقله فی مجمع البیان عن الجبائی و ابن عباس

ص:247

و فسّر قلّه الاصطحاب بقلّه مصاحبه امور الدّنیا و ما فیها، و یمکن أن یکون المراد قلّه المصاحبه لأعمال الخیر.

الترجمه

فرمود: أمر الهی نزدیک است، و مصاحبت اندک.

الستون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(160) و قال علیه السّلام: قد أضاء الصّبح لذی عینین.

المعنی

قال الشارح المعتزلی: هذا الکلام جار مجری المثل - انتهی.

فهو من الأمثال السائره الجاریه علی لسانه علیه السّلام، و المقصود منه وجود الدلیل الباهر الظاهر علی الحقّ و وضوح طریق النجاه لمن کان له قلب أو ألقی السّمع و هو شهید.

الترجمه

فرمود: بامداد برای کسی که دو چشم بینا دارد روشن است.

بامدادان روشن از بهر کسی که دو چشمش هست بینا و درست

الحادیه و الستون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(161) و قال علیه السّلام: ترک الذنب أهون من طلب التّوبه.

المعنی

ارتکاب الذنب مع العلم بعواقبه ینشأ من غلبه الشّهوه أو حدّه الغضب أو الطمع و أمثالها من الرّذائل، أو من ضعف الایمان و التذبذب فی العقائد، و هذه العوامل الداعیه علی ارتکاب الذنب مانعه عن التوبه و الرّجوع إلی الحقّ و تدارک ما فات، مضافا إلی

ص:248

أنّ طلب التوبه إطاعه أمر اللّه مع الإقدام علی التدارک، فهو أصعب من ترک الذّنب رأسا بمراتب.

الترجمه

فرمود: ترک گنه آسانتر است از توبه و واخواه.

ترک گنه از توبه بود آسانتر ز آغاز بیا و از گناهت بگذر

الثانیه و الستون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(162) کم من أکله تمنع [منعت] أکلات.

المعنی

مثل سائر یضرب لمن یفرط فی أمر بداعی الاستیفاء منه کما یرید، فصار إفراطه سببا لحرمانه منه رأسا، کمن أفرط فی أکل طعام شهیّ هنیء فمرض و مات، أو مات من البطنه فیمنع من سائر الأکلات، أو یفرط فی الدّلال علی من یحبّه فیزجره فهجره رأسا.

الترجمه

فرمود: بسا خوراکی که مانع خوراکها است.

چه دستت رسد پر مخور تا بمانی که از خوردنت بعد از آن باز مانی

الثالثه و الستون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(163) و قال علیه السّلام: النّاس أعداء ما جهلوا.

المعنی

الجهل ظلمات متراکمه فی فضاء القلب بعضها فوق بعض، و محیط الظّلمه منشأ الخصومه و العداوه و الخوف و الوحشه، فتری الأطفال و ضعفاء العقول یخافون فی ظلمه اللیل و یتوهّمون کلّ ما یتراءی لهم سبعا ضاریا، أو عدوّا فاتکا.

ص:249

فالجاهل التائه فی ظلمات جهله یتوهّم کلّما لا یحیط به علما عدوّا و مضرّا له فیخاف منه و یحسبه منافیا لمقاصده، و قد کثر الخصومات بین الشعوب و الأفراد من ناحیه الجهل و القصور فی المعارف.

و قد تنبّه زعماء البشریه فی هذه العصور لما أفاده علیه السّلام فی أسبق القرون و الدهور فتوسّلوا إلی بسط العلم و المعرفه بین الشعوب لیرتفع الخصومات و یحلّ السلم و التودّد محلّ العداوه و الشحناء و الخصومات الّتی أثارت حروبا دامیه شعواء تلفت فیها الوفا و ملائین من أفراد البشر الأبریاء، و هدمت صوامع و مساجد و بلادا عامره و غلب علیها الخراب و الدّمار.

الترجمه

مردم دشمنند هر آنچه را ندانند.

مردمان دشمنند آنچه ندانند سعی نمایند تا ز خویش برانند

الرابعه و الستون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(164) و قال علیه السّلام: من استقبل وجوه الاراء عرف مواقع الخطاء.

المعنی

لا یستحقّ إطلاق الرأی علی إظهار نظر إلاّ إذا کان صادرا من الخبیر فی موضوعه و نظر الخبیر فی رأیه مستند إلی دلیل و وجه علمی، فاذا اختلفت الاراء فی مسئله بین ذوی الخبره کالفقهاء فی الأحکام الشرعیّه، أو الصّناع فی الامور الصناعیّه، فلا بدّ و أن یعتمد کلّ من أصحاب الاراء إلی دلیل، فمن تصفّح أدلّتهم و توجّه إلی وجوه آرائهم، یعرف بالتدبّر و إمعان النظر مواقع الخطاء، و یستخرج من بینها ما هو الصّواب.

ص:250

الترجمه

فرمود: هر کس دلیل آراء مختلفه را بررسی کند مواضع خطاء آنها را می فهمد.

هر که روی آرد باراء از دلیل می شناسد آنچه میباشد علیل

الخامسه و الستون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(165) و قال علیه السّلام: من أحدّ سنان الغضب للّه قوی علی قتل أشدّاء الباطل.

اللغه

(الحدّه) ما تعتری الانسان من النزق و الغضب یقال: حدّ یحدّ حدّا إذا غضب - مجمع البحرین.

المعنی

کلّ شیء له وجه إلی اللّه و طرف إلی الطبیعه، فباعتبار وجهه الإلهی حسن ممدوح، فالغضب إذا ثار للّه کان حسنا و صار من الایمان و یعتزّ به الدّین و یشدّ به ظهر المؤمنین.

و قد روی فی مجمع البحرین عن الباقر علیه السّلام و قد سئل ما بال المؤمن أحدّ شیء؟ فقال: لأنّ عزّ القرآن فی قلبه، و محض الایمان فی صدره، و هو للّه مطیع، و لرسوله مصدّق - انتهی.

و لا بدّ للمجاهد فی سبیل اللّه من سوره الغضب و جمره حمیه کاللّهب حتّی یقدر علی الدفاع تجاه الأعداء الأشدّاء، و قوی علی قتل الأبطال من المحاربین للّه و رسوله.

الترجمه

فرمود: هر کس برای خدا سرنیزه خشم و غضب خود را تیز کند، بر کشتار قهرمانان باطل نیرومند گردد و پیروز شود.

هر که بهر خدا بخشم آید دل أبطال کفر برباید

ص:251

السادسه و الستون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(166) و قال علیه السّلام: إذا هبت أمرا فقع فیه، فإنّ شدّه توقّیه أعظم ممّا تخاف منه.

اللغه

(هاب) یهاب: خاف.

المعنی

کثیرا ما یعرض للانسان أمرا یهابه لجبنه و جهله، کالطّفل یهاب من الدّخول فی بیت مظلم، أو السلوک فی طریق لم یسلکه، و هذه الهیبه الناشئه عن الجبن تقع مانعه من التّقدّم فی الامور، فحثّ علیه السّلام إلی دفعها مشیرا إلی أنّ تحمّل الخوف الحاصل من التردّد أعظم من الوقوع فی الأمر المخوف منه.

و بالعمل بهذه الحکمه وفّق رجال الاکتشاف و التحقیق من نیل مفاخر عالمیّه فتوغّلوا فی بطون الغابات و الصحاری فی آفریقا و شتّی البراری، و ساحوا فی البحار و اقتحموا فی الجزر النائیه، فنالوا بما نالوا من النفوذ و الثروه و الشّهره، و خدموا العلم و المعرفه العالمیّه، فدفع هذا الوهم الناشی من حسّ النفور منشأ الفوز و الوصول إلی المعالی فی شتّی الامور.

الترجمه

فرمود: چون از أمری نگرانی خود را در آن وارد ساز، زیرا خودداری از ورود در آن اندوهی بزرگتر است.

چه ترسی ز أمری بینداز خویش در آن و بپیرای تشویش خویش

دو دل بودن و خود نگهداشتن بسی سخت تر میکند قلب ریش

ص:252

السابعه و الستون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(167) و قال علیه السّلام: آله الرّیاسه سعه الصّدر.

المعنی

الرئاسه سواء کانت حقّا إلهیّا کرئاسه الأنبیاء و الأئمّه علی الامّه، أو بشریّا بالانتخاب أو القوّه، تحتاج إلی حلم عمیق و سعه صدر، لأنّ مرجعها إلی تدبیر امور النّاس و حلّ مشکلاتهم و فصل خصوماتهم و إجابتهم فی شتّی مراجعاتهم.

مضافا إلی أنّ الرئاسه منشأ للتنافس و سبب لبروز المنازعات و الحروب و المعارضات فلا بدّ من تحمّلها و التدبیر فی الدّفاع عنها بما هو أهون و أنفع من صلح تاره و حرب اخری، و لین مرّه و شدّه مرّه اخری، و لا بدّ فیها من بذل الأموال و تحمّل الأهوال، و انتظار سوء المال، و کلّ هذه الامور الهامّه و الخطوب الهائله یحتاج إلی سعه الصّدر، فمن لا نصیب له منها فلا یحدثنّ نفسه بها.

الترجمه

فرمود: ابزار ریاست و سروری، سعۀ صدر و دریادلی است.

وسعت صدر بباید که ریاست بکف آید ورنه از تنگدلی شغل ریاست بسر آید

الثامنه و الستون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(168) و قال علیه السّلام: ازجر المسیء بثواب المحسن.

اللغه

(الزجره): الصّیحه بشدّه و انتهار، من زجرته زجرا من باب قتل:

منعته - مجمع البحرین.

المعنی

من محاسن آداب التربیه و تثبیت النظم فی الاجتماع و تشویق الأفراد علی

ص:253

أداء الوظیفه، التقدیر من المحسنین و العاملین بوظیفتهم بإعطاء أجر عملهم و مزیدهم من الاحسان تجاه عیون المسیئین و العاملین علی خلاف الوظائف، فانّه أردع لهم من سوء فعلهم من الملامه و العقوبه.

الترجمه

بدکار را از بدکاری بران، بوسیله پاداش دادن به نیکوکار.

تو بدکار را واکش از کار بد بپاداش بر محسن باخرد

التاسعه و الستون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(169) و قال علیه السّلام: أحصد الشّرّ من صدر غیرک بقلعه من صدرک.

اللغه

(الحصاد) بالفتح و الکسر قطع الزّرع، و حصدت الزّرع و غیره من باب ضرب و قتل فهو محصود و حصید - مجمع البحرین.

المعنی

قال الشارح المعتزلی: هذا یفسّر علی وجهین:

1 - أنّه یرید: لا تضمر لأخیک سوءا، فانک لا تضمر ذلک إلاّ یضمر لک سوءا لأنّ القلوب یشعر بعضها ببعض، فاذا صفوت لواحد صفا لک.

2 - أن یرید: لا تعظ النّاس و لا تنههم عن منکر إلاّ و أنت مقلع عنه، و قد سبق الکلام فی کلا المعنیین.

أقول: بین القلوب روابط من ناحیه الشعور الباطنی اللأواعی فتکسب المحبّه و العداوه من حیث لا یلتفت إلیه صاحبه.

الترجمه

فرمود: بدنهادی را از سینۀ دیگران، بوسیلۀ ریشه کنی آن از سینۀ خودت دور کن.

نهاد بد از سینۀ دیگران درو کن بتطهیر سینه از آن

ص:254

السبعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(170) و قال علیه السّلام: أللّجاجه تسلّ الرّأی.

اللغه

(سلّ) سلاّ الشیء من الشیء: انتزعه و أخرجه برفق - المنجد.

المعنی

اللّجاجه هی الاصرار علی الانکار و التمرّد تجاه أمر أو نهی أو اقتراح إصلاح نزاع و رفع خلاف، کلجاجه الطفل تجاه أمر الوالدین، أو الرعیه المتمرّد علی الحاکم أو أحد المتداعین تجاه طرح الاصلاح فی المحاکم، و هی تذهب بالرأی الناجح من الامر و المقترح، لأنّه لا یراه أهلا للاحسان، و حسن التربیه علی أثر لجاجه، أو تسلّ رأی اللّجوج نفسه فلا یرجع إلی الصواب و اتّخاذ الرأی المثاب و کلام الشراح غیر واضح فی هذا المقام، و لعلّ المراد أنّ اللّجاجه تخرج رأی الامر و القاضی علی ضرر اللّجوج المتمرّد.

الترجمه

فرمود: لجبازی رأی را از نیام می کشد.

لجاجت کشد تیغ رأی از نیام بر آرد دمار لجوجان خام

الحادیه و السبعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(171) و قال علیه السّلام: الطّمع رقّ مؤبّد.

المعنی

(الرّق) من لا یملک رزقه و لا یعتمد علی نفسه فی معاشه و ینظر فی اموره إلی مولاه. و من تمکّن الطمع إلی الغیر فی قلبه و یرید أن یعیش من ید غیره

ص:255

کالسائل بالکفّ فیصیر کرقّ لارجاء فی حرّیته و فی حیاه سعیده له یملک أمره بنفسه.

الترجمه

طمع ورزیدن، خود باختن أبدی است

بخود باش و روزی بخواه از خداکه طمّاع چون بنده ای بینوا

الثانیه و السبعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(172) و قال علیه السّلام: ثمره الحزم السّلامه، و ثمره التّفریط النّدامه.

المعنی

(الحزم)هو التفکّر فی العواقب و ما یترتّب علی العمل من النتائج، فیحذر الحازم عمّا یؤدّی إلی الضّرر و الهلاک، فشبّهه علیه السّلام بشجره ثمرتها السّلامه عن الافات،(و التفریط)هو الإقدام علی الامور من غیر رویّه و قطع النظر عمّا یترتّب علیه من البلیّه، فهی کشجره تثمر الندامه و الأسف، و یتلف علی الانسان فوائد مالها من خلف.

الترجمه

فرمود: میوۀ دوراندیشی، تندرستی و خوشی است، و میوۀ ول انگاری پشیمانی و ناخوشی است.

ز دوراندیشی آید تندرستی ول انگاری پشیمانی و سستی

الثالثه و السبعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(173) و قال علیه السّلام لا خیر فی الصّمت عن الحکم، کما أنّه لا خیر فی القول بالجهل.

ص:256

اللغه

(حکم) حکما قضی، حکم حکما فی البلاد تولّی إداره شئونها - المنجد.

المعنی

الحکم جاء بمعنی القضاء فی فصل الخصومات، و له شرائط مقرّره فی الفقه و تعبیرات خاصّه ترجع إلی القاضی، و هکذا الأمر فی القوانین العرفیّه، و لا یجوز الصّمت عن الحکم بعد تمام مقدّماته المقرّره.

و جاء بمعنی الحکومه و تولّی إداره شئون البلاد، و لیس من جنس القول و إن کان یلازمه.

فعلی قراءه کلامه بلفظ الحکم ینظر إلی مسائل القضاء، و المقصود الأمر باصدار الحکم الحقّ إذا کان القاضی أهلا له، و الرّدع عن قضاء الجاهل الغیر القابل للقضاوه.

و یمکن أن یقرأ عن الحکم جمعا للحکمه فیکون مفهومه أعمّ و أتمّ.

الترجمه

فرمود: خموشی از بیان حق خوبی ندارد، چنانکه گفتار جاهلانه خوبی ندارد و خوش سروده است:

دو چیز تیرۀ عقل است دم فرو بستن بوقت گفتن و گفتن بوقت خاموشی

الرابعه و السبعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(174) ما اختلفت دعوتان إلاّ کانت إحداهما ضلاله.

المعنی

یظهر من الشرحین لابن میثم و المعتزلی أنّهما حملا الدّعوه علی الرّأی و الحکم، فاستنتج منه ابن میثم بطلان القول بالتصویب فقال: و هذا یستلزم بطلان کون کلّ مجتهد مصیبا إلخ.

ص:257

و خصّصه المعتزلی بالاختلاف فی أصول الدّین فقال: هذا عند أصحابنا مختصّ بالاختلاف فی اصول الدّین، و یدخل فی ذلک الامامه لأنّها من اصول الدّین إلخ.

أقول: الظاهر من الدّعوه أن یکون إلی طریقه دینیّه و لاتّباع نبی أو إمام فلها مفهوم سیاسی اجتماعی، و لا یجتمع دعوتان مختلفتان علی الحقّ و الهدی فکانت إحداهما ضلاله، لأنّ النبوّه و الامامه الّتی کانت مرجعا للحقّ فی عصر واحد لا تکون إلاّ واحده سواء قلنا بالتصویب أو التخطئه، و سواء بالنظر إلی اصول الدین أو فروعه و ربّما تجتمع الدّعوتان علی الضلاله، بل یمکن وجود دعاوی کثیره ضالّه و المقصود نفی اجتماع دعوتین علی الحقّ و الهدایه، فاذا عرفنا بالأدلّه القاطعه أنّ دعوه علیّ فی الجمل و صفّین حقّ و هدایه، فلا بدّ من أن تکون دعوه مخالفیه ضلاله و باطله.

الترجمه

فرمود: دعوت بدو طریقه مخالف نگردد مگر این که یکی از آنها گمراهی و ناحق باشد.

گر رهنما دو کس شد و با هم مخالفند زان دو یکی براه ضلال است در کمند

الخامسه و السبعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(175) و قال علیه السّلام: ما شککت فی الحقّ مذ أریته.

الاعراب

اریته مبنیّ للمفعول من أری یری، و الضمیر الأول نائب الفاعل و الهاء مفعوله الثانی أی ابصرت به.

المعنی

درک الحقّ و اتّباعه تاره یکون بالتقلید، و تاره بالدّلیل القابل للتشکیک و تاره بالوجدان و الشهود الّذی یعبّر عنه بالرؤیه و الابصار علی نحو المجاز کقوله

ص:258

علیه السّلام فی جواب من سأله هل رأیت ربّک:«کیف أعبد ربّا لم أره» تشبیها للرؤیه الوجدانی و القلبی برؤیه العین الجسمی.

فالمقصود أنی أدرکت و لمست الحق بالوجدان و المشاهده القلبیّه کأنّی رأیته ببصری و لا مجال للشک فی ایمانی، و قد ورد فی الحدیث عن النبی صلّی اللّه علیه و آله «یا علی لا ترجع کافرا بعد ایمان، و لا زانیا بعد إحصان» و هذا کنایه عن عصمته اللاّزمه لامامته علیه السّلام

الترجمه

فرمود: از گاهی که حق را بچشم من نمودند شکّی در آن بمن عارض نشده

تا که دیدم حق بچشم خود عیانشک نیامد در دلم از بهر آن

السادسه و السبعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(176) ما کذبت و لا کذّبت، و لا ضللت و لا ضلّ بی.

الاعراب

کذّبت، مبنی للمفعول عن باب التفعیل، و الضمیر نائب عن الفاعل أی اخبرت کاذبا، و لا ضلّ بی، مبنی للمفعول عن ضلّ یضلّ، و المجرور نائب الفاعل لأنه مفعول بواسطه حرف الجرّ أی اضللت عن طریق الحقّ.

المعنی

قال الشارح المعتزلی: هذه کلمه قالها مرارا إحداهنّ فی وقعه النهروان.

اقول: استناده إلی هذه الکلمه فی مورد إخباره عن قضیه أخبره عنها النبیّ صلّی اللّه علیه و آله، و یبعد عن تصدیق المستمعین کما فی إخباره عن قتل ذی الثّدیه فی وقعه نهروان، و لا یجده الفاحصون لاختفاء جثّته بین القتلی فأصرّ علی الفحص عنه حتّی وجدوه کما أخبر به علیه السّلام.

الترجمه

فرمود: من دروغ نگفتم و دروغ نیاموختم، و گمراه نشدم و بگمراهی افکنده نشدم.

ص:259

علی دانای اسرار نهانی چنین فرمود با یاران جانی

نگفتم من دروغ و هم دروغی نیاوردم بدل از بیفروغی

نه گمراهم نه کس گمراه کردم پیمبر هر چه گویم در سپردم

السابعه و السبعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(177) و قال علیه السّلام للظّالم البادی غدا بکفّه عضّه.

اللغه

(عضضت) اللقمه و بها و علیها بالاسنان عضّا أمسکتها بالأسنان، قال فی المصباح: و هو من باب تعب فی الأکثر - مجمع البحرین.

المعنی

البادی بالظلم من شرعه من دون تعرّض المظلوم له، و هو أشدّ عقوبه ممّن ظلم ظالمه انتقاما، و ربّما یتحمّل عقابه أیضا، و المنتقم غیر المقاصّ علی وجه مشروع لأنّه لیس ظالما وهذه الحکمه مقتبسه من قوله تعالی«28-الفرقان-: «وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّالِمُ عَلی یَدَیْهِ ».

قال الشارح المعتزلی: و إنّما قال (البادی) لأنّ من انتصر بعد ظلمه فلا سبیل علیه - انتهی.

و قد عرفت ضعف هذا الکلام.

الترجمه

آنکه ستم را آغازد فردای قیامت کف خود از ندامت بگزد.

آنکه آغاز کند ظلم و ستم در قیامت بگزد کف زندم

الثامنه و السبعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(178) و قال علیه السّلام: الرّحیل وشیک.

ص:260

اللغه

(و شک) یوشک بضم الشین فیهما و شکا أی سرع فهو و شیک أی سریع - مجمع البحرین.

المعنی

إنذار بسرعه زوال الدّنیا و الارتحال إلی دار العقبی، للتهیّؤ للموت قبل الفوت.

الترجمه

کوچ از دنیا شتابنده است چه خوش سروده:

خنک آن کس که رفت و کار نساخت کوچ رحلت زدند و بار نساخت

التاسعه و السبعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(179) و قال علیه السّلام: من أبدی صفحته للحقّ هلک.

اللغه

(صفح) کلّ شیء وجهه و ناحیته، و کذلک الصفحه - مجمع البحرین.

المعنی

قد تناقض کلام الشارحین فی تفسیر کلامه علیه السّلام فقال ابن میثم فی شرحه: أی من تجرّد لنصره الحقّ فی مقابل کلّ أحد هلک عند جهله النّاس لضعف الحقّ عندهم و غلبه حبّ الباطل علی نفوسهم إلخ.

و قال الشارح المعتزلی: قد تقدّم تفسیرنا لهذه الکلمه فی أوّل الکتاب و معناها من نابذ اللّه و حاربه هلک، یقال لمن خالف و کاشف: قد أبدی صفحته.

أقول: ما ذکره المعتزلی أظهر فی المقام، و یؤیّده قوله علیه السّلام: هلک، علی وجه الاطلاق.

ص:261

الترجمه

هر کس روبروی حق ایستاد، هلاک و نابود شد.

هر که پرروی شد برابر حق گشت نابود در ره ناحق

الثمانون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(180) و قال علیه السّلام: من لم ینجه الصّبر، أهلکه الجزع.

الاعراب

لم ینجه: من الإنجاء، و الضمیر مفعوله و سقطت یاؤه بالجزم.

المعنی

حثّ علیه السّلام علی التمسّک بالصبر عند نزول البلاء و حدوث المصیبه و إن کانت عظیمه و کبیره لأنّ العدول من الصبر و إن کان مرّا یستلزم الوقوع فی الجزع و هو أمرّ و أنکی من الصبر لادّائه إلی الهلاک فی الدّنیا إذا افرط فیه، و العذاب فی الاخره إن ارتکب ما یخالف الشرع کجزّ الشعر و خدش الوجه.

الترجمه

فرمود: هر کسی را شکیبائی نجات ندهد، بیتابیش نابود کند.

هر که را صبر نجاتش ندهد از جزع خود بهلاکت برسد

الحادیه و الثمانون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(181) و قال علیه السّلام: وا عجبا أ تکون الخلافه بالصّحابه [و لا تکون بالصّحابه] و القرابه؟! قال الرّضیّ رحمه اللّه: و روی له شعر فی هذا المعنی و هو:

ص:262

فإن کنت بالشّوری ملکت أمورهم فکیف بهذا و المشیرون غیّب

و إن کنت بالقربی حججت خصیمهم فغیرک أولی بالنّبیّ و أقرب

المعنی

مقصوده من هذه الجمله الانکار الشدید المقرون بالاستعجاب ممّا استندوا إلیه فی تصدّی الخلافه و تمسّک به أهل السنه و جعلوه أصلا أصیلا فی أمر الامامه و هما: الصّحابه و القرابه، و قد خطّأ علیه السّلام کلا الأصلین معا و لو مجتمعا.

و نظره إلی أنّ الخلافه عن الرّسول و الامامه علی الامّه تحتاج إلی النصّ المنتسب إلی الوحی، لأنّ الامامه الحقه تحتاج إلی صفات معنویه لا یحیط بها علم النّاس و لا یمسّها نظر الانتخاب مهما کان دقیقا و خالصا، و الشوری قد تکون کاشفا عن النصّ و لکن یشترط فیه إجماع أهل الشوری الشامل لأهل بیت النبیّ المعصومین علیهم السّلام.

قال ابن میثم: روی عنه هذا القول بعد بیعه عثمان - إلخ.

و الأصحّ ما ذکره الشارح المعتزلی فی هذا المقام قال: حدیثه علیه السّلام فی النثر و النظم المذکورین مع أبی بکر و عمر، أمّا النثر فالی عمر توجیهه لأنّ أبا بکر لما قال لعمر: امدد یدک، قال له عمر: أنت صاحب رسول اللّه فی المواطن کلّها شدّتها و رخائها، فامدد أنت یدک - إلخ.

الترجمه

فرمود: بسیار مایۀ شگفت است آیا خلافت پیغمبر بوسیلۀ هم صحبتی و خویشاوندی با آن حضرت است؟؟ سید رضی - ره - گوید: در این معنی شعری هم از آن حضرت روایت شده «خطاب بأبی بکر طبق گفته شارح معتزلی»:

اگر بسبب شور و رأی اصحاب، پیشوا و صاحب اختیار امر آنان شدی، چگونه می توان باور کرد و صحیح دانست با این که همۀ أهل شوری در بیعت سقیفه حاضر نبودند

ص:263

و اگر بدستاویز خویشی و هم نژادی، مدعیان دیگر را محکوم کردی، جز تو کسی هست که با پیغمبر خویشاوندتر و نزدیکتر است.

در شگفتم که خلافت ز نبی بصحابت و قرابت باشد

باید از نص نبی ثابت کرد آنکه لائق بامامت باشد

در اینجا متن شرح ابن أبی الحدید ترجمه می شود:

گفتگوی آن حضرت در اینجا به نثر و نظم نامبرده با أبی بکر و عمر است.

أمّا جملۀ نثر راجع بعمر است، زیرا در سقیفه بنی ساعده چون أبی بکر بعمر گفت دستت را بده تا با تو بیعت کنم، عمر پاسخ داد: تو همان یار رسول خدائی که در همه جا با او بودی چه در خوشی و چه در سختی، تو دستت را بده تا من با تو بیعت کنم.

علی علیه السّلام می فرماید: اگر دلیل تو بر استحقاق خلافت اینست که در همه مواطن هم صحبت رسول خدا بودی، باید خلافت را بکسی واگذاری که در همه جا با او بوده، و بعلاوه خویشاوند نزدیک او هم هست.

و أمّا آن شعر نظر بأبی بکر دارد، زیرا أبی بکر در سقیفه در برابر انصار چنین حجّت آورد: ما عترت رسول و نگهداران او هستیم که از او دفاع کردیم و چون با او بیعت شد در برابر مردم حجّت آورد که این بیعت از أهل حلّ و عقد بوده است.

علی علیه السّلام می فرماید: حجّتی که در برابر انصار آوردی و خود را از هم بستگان و از قوم رسول خدا نمودار کردی، جز تو کسی هست که به پیغمبر نزدیکتر است از تو، و أمّا دلیل تو در برابر مردم که جماعت صحابه مرا انتخاب کردند و بخلافت من رضا دادند، جمع بسیاری از صحابه در سقیفه حاضر نبودند و در عقد خلافت تو شرکت نداشتند، پس چطور ثابت می شود؟؟

ص:264

الثانیه و الثمانون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(182) و قال علیه السّلام: إنّما المرء فی الدّنیا غرض تنتضل فیه المنایا و نهب تبادره المصائب، و مع کلّ جرعه شرق، و فی کلّ أکله غصص، و لا ینال العبد نعمه إلاّ بفراق أخری، و لا یستقبل یوما من عمره إلاّ بفراق آخر من أجله، فنحن أعوان المنون، و أنفسنا نصب الحتوف، فمن أین نرجو البقاء و هذا اللّیل، و النّهار لم یرفعا من شیء شرفا إلاّ أسرعا الکرّه فی هدم ما بنیا، و تفریق ما جمعا؟!.

اللغه

(انتضلت) سهما من المنایا أی اخترت. و (شرق) بریقه إذا غصّ به من باب تعب و الشرق: الغصّه، و (الغصّه): الشجی فی الحلق و الجمع غصص. و (المنون) المنیّه لأنها تقطع المدد و تنقص العدد (الحتف): الموت، و الجمع حتوف - مجمع البحرین.

الاعراب

إلاّ بفراق اخری استثناء مفرّغ. آخر، غیر منصرف.لم یرفعا من شیء وأسرعا،الاسناد فیهما مجازی.

المعنی

شبّه الانسان بهدف لأنواع الموت، فیموت بما اختار اللّه له من الأسباب و المصائب تحوط به و تصول إلیه، کمن یرید نهب متاع من ید صاحبه، و کلّ جرعه یشربه مصاحب مع کدوره تنغصّه علیه، و مع کلّ أکله بلیّه تعصر علی حلقه کالشجی أو یرید أنّ الانسان فی کلّ جرعه معرض للشرق، و فی کلّ أکله معرض للغصّه فلا یتهیّأ له شراب و لا طعام فی هذه الدّنیا، و لا ینال نعمه إلاّ بفراق اخری، فان وجد

ص:265

مالا ابتلی بحفظه و فارق الرّاحه، و إن وجد أهلا و ولدانا ابتلی بالنفقه و الحضانه و غیرهما من مفارقه نعم کثیره، و لا یدرک یوما من عمره إلاّ بانقضاء مثله منه، فیعین کلّ أحد علی اقتراب منیّته.

الترجمه

همانا هر کس در این دنیا نشانه تیر أجل است، و مصائب در یغمای او بر یکدیگر سبقت جویند، با هر جرعه نوشی گلوگیری است، و با هر لقمه ای غصه ای وجود دارد، بنده را بهیچ نعمتی دست نرسد جز با مفارقت نعمت دیگر، و بروزی از عمرش رو نکند جز با فراق روزی از مدّت عمر خود، ما یاوران مرگ خود باشیم و جان ما هدف نابودیها است، از کجا امید پایداری داریم با این که همین شب و روزی که بر ما می گذرند چیزی را برنیاورند جز این که شتابا بر آن بتازند و بنیادش را ویران سازند و جمعش را پراکنده نمایند.

هر که بینی هدف تیر أجل میباشد بهر یغمای مصائب چه محل میباشد

جرعه ای نوش نباشد که در آن نیشی نیست لقمه ای نیست که خالی ز خلل میباشد

نعمتی در نرسد جز بفراق دیگری روز کاید بر ما کسر أجل میباشد

ما همه یاور مرگیم کازان می ترسیم جان ماها هدف مرگ و زلل میباشد

الثالثه و الثمانون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(183) و قال علیه السّلام: یا ابن آدم ما کسبت فوق قوتک، فأنت فیه خازن لغیرک.

المعنی

المقصود من هذا الکلام لیس الاقتصار علی الکسب و العمل بمجرّد تحصیل القوت و الاشتغال بالبطاله و الکسل کما هو دأب الدراویش، بل المقصود عدم ادّخار

ص:266

المال و جمعه و منعه من ذوی الحقوق و المستحقین، بل صرفه فی سبیل مصالح الملّه و الدّین.

فقد کان علیه السّلام من أهل الکسب و العمل و تحصیل الثروه بالزرع و إحداث القنوات و لکن یصرف ما حصل فی الاعانه علی الفقراء و تحریر الرقاب، و یجعل قنواته و عیونه وقفا علی سبل الخیر کما هو مکتوب فی سیرته.

الترجمه

فرمود: ای آدمیزاده هر آنچه بیش از خوراک خود بدست آری برای دیگرانش چون خزینه داری.

آنچه گرد آورد بنی آدم بیش از قوت خود در این عالم

اندر آن گنج دار غیر بود جز تأسّف ز گنج خود نبرد

الرابعه و الثمانون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(184) و قال علیه السّلام: إنّ للقلوب شهوه و إقبالا و إدبارا فأتوها من قبل شهوتها و إقبالها، فإنّ القلب إذا أکره عمی.

المعنی

قد تعرّض علیه السّلام: فی هذه الحکمه لأمر مهمّ فی جلب العامه إلی العمل و نجاتها من البطاله و الکسل، و هو أنّ العمل خصوصا إذا کان شاقّا و مداوما یحتاج إلی رغبه القلب و نشاطه، فانّه إذا اشتاق الانسان إلی عمل و اشتهاه قلبه یسهل علیه و إن کان شاقّا.

و قد طبّق الاسلام هذا الأصل علی إجراء دستوراته، فشرّع العباده علی أساس النظافه و الطهاره، و علی الاجتماع و الالفه فی کمال الاختصار و الاقتصاد.

فبنی الاسلام علی الجمعه و الجماعه و شوّق النّاس إلیها بهذه السیاسه، و قرّر الجهاد علی کسب الغنیمه و تملیک ما للمقتول من الألبسه فی الحرب للقاتل، و سلّط

ص:267

المجاهدین علی الأموال و الإماء و نشطهم فی حرب الأعداء و نفث فی قلوب المؤمنین باعتناق حور العین عند الشهاده فی سبیل نشر الدّین، و قد اهتمّ أرباب السّیاسه فی هذا العصر بتشویق النّاس إلی مقاصدهم باصطیاد قلوبهم و المساعده علی شهواتهم بکلّ وجه.

الترجمه

فرمود: راستی که دلها را خواستی است، پیش آمدن و پس رفتنی است، از آنجا که خواست آنها است با آنها در آئید و پیشامد آنها را بربائید، زیرا اگر بر دل فشار وارد شود و بناخواه وادار گردد کور و بی نور می شود و از کار می ماند.

دل بود منشأ نشاط و عمل بازماند ز کار وقت کسل

دل ز اقبال و خواستن شاد است و ز دل شاد خانه آباد است

بنگر تا که دل چه می خواهد از چه راهی به پیش می آید

از همان راه و طرز دلخواهش ببر و می نکن تو گمراهش

که شود دل ز زور و کره و فشار کور و بی نور و مانده و بیکار

(1)

الخامسه و الثمانون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(185) و قال علیه السّلام و قد مرّ بقذر علی مزبله: هذا ما بخل به الباخلون. و فی خبر آخر أنّه قال: هذا ما کنتم تتنافسون فیه بالأمس.

الترجمه

بر مدفوعی گذر کرد که در زباله گاهی بود فرمود: اینست که بخیلان بدان بخل ورزند، در روایت دیگری است که فرمود: اینست که شما دیروز بر سرش رقابت داشتید.

ص:268


1- (1) فی نسخ النهج هنا حکمه اخری سقطت ظاهرا عن القلم نذکرها بعینها من دون تعرض لشرحها و ترجمتها، و هی:و کان علیه السلام یقول: متی أشفی غیظی اذا غضبت أحین أعجز عن الانتقام فیقال لی: لو صبرت، أم حین أقدر علیه فیقال لی: لو غفرت. - المصحح -.

بر مزبله ای گذشت و بر آن قذری فرمود: همین است که هر مقتدری

ورزید بدان بخل و در انبانش کرد و ز خواب و خوراک خود چنین خوارش کرد

اینست که بر سرش رقابت کردید دی بهر ربودنش سبقت بر هم جستید

السادسه و الثمانون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(186) و قال علیه السّلام: لم یذهب من مالک ما وعظک.

المعنی

بذل المال بعوض یساویه أو أکثر منه لا یعدّ تلفا و ذهابا للمال، و إذا ذهب المال فی سبیل التجربه و اکتسب به وعظا أثّر فی القلب أو تجربه تفید فی الحیاه، فقد حصل بعوضه ما هو أنفع، فلا یعدّ هذا المال ضائعا و تالفا.

الترجمه

آنچه از مالت صرف شده و پندت داده است از دستت بیرون نشده.

مالی که بدان پند خریدی برجاست از پند توانی عوض آنرا خواست

السابعه و الثمانون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(187) و قال علیه السّلام لمّا سمع قول الخوارج - لا حکم إلاّ للّه -:

کلمه حقّ یراد بها باطل [الباطل].

المعنی

قول الخوارج:لا حکم إلاّ للّه،مقتبس من قوله تعالی فی سوره یوسف «الایه 40-: «إِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ أَمَرَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ »فهو حقّ إلاّ أنهم أرادوا بهذا الحکم البغی و الطغیان علی الامام و فتّ عضد الحکومه الحقه، و ایجاد البلوی و الفساد فی صفّ أهل الحقّ و نصره الباطل من حیث یشعرون و لا یشعرون.

ص:269

الترجمه

چون شنید که خوارج فریاد می کشند «حکمی نیست جز از برای خدا» فرمود:

این کلمه حق است ولی مقصد باطلی از آن در نظر است.

الثامنه و الثمانون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(188) و قال علیه السّلام فی صفه الغوغاء: هم الّذین إذا اجتمعوا غلبوا و إذا تفرّقوا لم یعرفوا، و قیل: بل قال علیه السّلام: هم الّذین إذا اجتمعوا ضرّوا، و إذا تفرّقوا نفعوا، فقیل: قد عرفنا مضرّه اجتماعهم فما منفعه افتراقهم؟ فقال: یرجع أصحاب المهن إلی مهنهم فینتفع النّاس بهم، کرجوع البنّاء إلی بنائه، و النّسّاج إلی منسجه، و الخبّاز إلی مخبزه.

اللغه

(المهنه): الحرفه و الصناعه (الغوغاء): الجراد حین یخف للطیران أو بعد ما ینبت جناحه، الکثیر المختلط من النّاس، السفله من النّاس و المتسرّعین إلی الشرّ و العامّه تستعمل الغوغاء للجلبه و اللغط - المنجد.

الترجمه

در باره ازدحام و جنجال فرمود: آنان کسانیند که چون با هم گرد آیند غلبه کنند و پیروز شوند، و چون پراکنده شوند شناخته نشوند، و گفته اند که در باره آنان فرمود: آنان همان کسانند که چون گردهم آیند زیان زنند، و چون پراکنده شوند سود بخشند، گفته شد: ما زیان اجتماع آنها را دانسته ایم، آیا در پراکنده شدن آنان چه سودیست؟ فرمود: پیشه وران و صنعتگرانشان بسر کار خود برمیگردند

ص:270

و مردم از وجود آنان منتفع میشوند، بنّاء بکار ساختمان برمیگردد، و خیاط بکارگاه دوخت، و نانوا بکار پخت.

غوغاگران چه گرد هم آیند بیدرنگ پیروز میشوند چه گردان بروز جنگ

لیکن بگاه تفرقه چون ابر ناپدید گردند و کس نه گفت از آنها و نی شنید

درگاه اجتماع زیانبار میشوند لیکن بگاه تفرقه باشند سودمند

التاسعه و الثمانون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(189) و قد أتی بجان و معه غوغاء فقال علیه السّلام: لا مرحبا بوجوه لا تری إلا عند کلّ سوأه.

اللغه

(السّوأه): فعله من السّوء.

الاعراب

اتی بجان، مبنی للمفعول من أتاه به، و جان مجرور بباء التعدیه أی مرتکب للجنایه.

الترجمه

یک جنایتکاری را حضور او آوردند و غوغاگران و اوباش بدنبال او افتاده بودند خطاب به آنها فرمود: خوشامد نباشد بر مردمی که دیده نشوند مگر بهنگام هر پیش آمد بد و ناگواری.

نبینی روی اوباش و أراذل که در هر کوی می گردند ول ول

مگر در سایۀ پیشامد بد که صف بندند دورش همچنان سد

التسعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(190) و قال علیه السّلام: إنّ مع کلّ إنسان ملکین یحفظانه، فإذا

ص:271

جاء القدر خلّیا بینه و بینه، و إنّ الأجل جنّه حصینه.

المعنی

قد أحاط بکلّ انسان ما لا یحصی من الأخطار و المهالک ممّا یشعر به و ممّا لا یشعر به و لا یخطر بباله، و لا یقدر أحد من حفظ نفسه عن تلک الأخطار فی جمیع ساعات اللّیل و النهار، حیث إنّه نائم فی بعض الساعات و غافل فی بعضها و خصوصا الأطفال و السفهاء الّذین لا یشعرون بالمکاره و الأخطار قبل إصابتها، و ربّما لا یقدرون علی دفعها إن شعروا بها، فمن الّذی یحفظهم عنها؟ و هل هو إلاّ الحافظین اللّذین و کلّهما ربّهم علیهم، و من تدبّر فی حال کثیر من المصابین بالمهالک یعلم أنّهم إنّما اوتوا من قبل قطع المحافظه، و عندی مشاهدات منها لا یسع المقام ذکرها.

الترجمه

فرمود: براستی با هر فردی از أفراد بشر دو فرشته است که نگهبان اویند و چون قضای إلهی در رسد او را بدان وانهند و از حفظش دست بکشند، و راستی که عمر مقدّر خود سپر محکمی است در برابر مهالک.

خداوند نیروده دادگر گمارد دو حافظ برای بشر

فرشته دو باشند همراه او گذارند او را چه آید قدر

الحادیه و التسعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(191) و قال علیه السّلام و قد قال له طلحه و الزّبیر: نبایعک علی أنّا شرکاؤک فی هذا الأمر: لا، و لکنّکما شریکان فی القوّه و الاستعانه، و عونان علی العجز و الأود.

ص:272

اللغه

(الأود) آد أودا الحمل: أثقله، و الأمر: أضنکه و ثقل علیه، الأود:

الکدّ و التعب، الأود: الاعوجاج.

المعنی

الأمر فی کلامه علیه السّلام هو تصدّی منصب الامامه، و الشرکه فیه ممنوع من وجهین:

1 - الامامه أمر إلهیّ و نصب نبویّ، و لا معنی لشرکه الغیر المنصوص علیه معه فی أمر الامامه.

2 - أنّ الامامه باعتبار أنّها ریاسه علی الامّه لا تقبل الشرکه، لأنّ حکم الامام هو الفصل النهائی للاختلاف فی الأحکام، و مع شرکه الغیر فیها لا ینتهی الخلاف إلی الفصل القاطع، لامکان اختلاف الشرکاء أنفسهم، فلا فصل فی البین.

و الأود هنا بمعنی الثقل و الضنک کما هو أحد معنییه، و یشعر به لفظه العون و لیس بمعنی الاعوجاج لأنّه لا اعوجاج فیه علیه السّلام، فتدبّر.

الترجمه

بطلحه و زبیر که بأو عرض کردند ما با تو بیعت می کنیم بشرط این که ما را با خود در أمر خلافت شریک سازی فرمود:

نه، ولی شما شریک در نیرو و یاری برای إجراء أحکام و حفظ نظام می شوید و یاور من می شوید در ناتوانی و تحمّل کارهای دشوار و در تنگنای حوادث.

زبیر و طلحه با هم ساختند بر مولای دین بشتافتند

که بیعت می کنیم أمّا بدین شرط که شرکتمان دهی اندر خلافت

علی فرمود: نه، أمّا شریکید به نیرومندی و در استعانت

ص:273

الثانیه و التسعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(192) و قال علیه السّلام: أیّها النّاس، اتّقوا اللّه الّذی إن قلتم سمع و إن أضمرتم علم، و بادروا الموت الّذی إن هربتم [منه] أدرککم و إن أقمتم أخذکم، و إن نسیتموه ذکرکم.

المعنی

الحذر من قول ما لا ینبغی باخفائه عن سمع من یؤاخذ علیه و استتار نیّه السوء یفید تجاه الجاهل به، و قد نبّه علیه السّلام علی أنّ اللّه یسمع أخفی النجوی و یعلم ما فی ضمیر الصامتین، و حذّر من قول ما لا یرضی به اللّه، و من نیّه السّوء تجاه اللّه، کما نبّه علی أنّ الموت لا یفوت بالهرب و الاستقامه و النسیان، فبادروه و تهیّأوا له.

الترجمه

فرمود: ایا مردم بپرهیزید از خشم خدائی که اگر دم بزنید می شنود، و اگر در دل بگیرید میداند، و سبقت جوئید بمرگ آن مرگی که اگر بگریزید بشما می رسد، و اگر بجای خود بمانید شما را می گیرد، و اگر فراموشش کنید بیاد شما است

فرمود علی که أیها النّاستقوی ز خدا است شغل حساس

کو می شنود هر آنچه گوئیدداند که بدل چه راه پوئید

آرید بمرگ رو شتابانکز مرگ گریزنی در امکان

گر آنکه برید مرگ از یاداو یاد کند غمین و دلشاد

الثالثه و التسعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(193) و قال علیه السّلام: لا یزهدنّک فی المعروف من لا یشکره

ص:274

لک، فقد یشکرک علیه من لا یستمتع بشیء منه، و قد تدرک من شکر الشّاکر أکثر ممّا أضاع الکافر، و اللّه یحبّ المحسنین.

المعنی

قال اللّه تعالی «13 - السبا: «وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ » و المفهوم عامّ و المقصود منه بیان قلّه الشاکرین للمعروف، سواء کان بالنسبه إلی ذی المعروف الحق الحقیقی و هو اللّه تعالی فانّ کلّ معروف ینتهی إلیه و یتحقّق به، و سواء کان بالنسبه إلی ذی المعروف الظاهری المجازی الذی کان سببا من الأسباب لمسبّب الأسباب فی ایصال المعروف إلی النائلین به.

و مقصوده علیه السّلام فی هذه الحکمه الحثّ علی إسداء المعروف للشاکر و الکافر و التنبیه علی عدم حصره بالشاکر بظنّ ضیاع المعروف عنده و کفرانه له.

و نبّه علی أنّ المعروف لا یضیع فان لم یؤدّ شکره من أعطیته، فقد أعدّ اللّه لأداء شکره غیره و إن لم یستمتع منه مع أنّ اللّه تعالی هو الشاکر الحقیقی لکلّ معروف و هو یحبّ کلّ محسن.

الترجمه

فرمود: ناسپاس و کفران در برابر احسانت تو را بدان بیرغبت نکند، بسا دیگری که از إحسان تو بهره مند هم نشده از تو قدردانی و سپاسگزاری کند و تو از قدردانی او استفاده ببری بیش از ناسپاس و بی إعتنائی آنکه کفران احسان تو را کرده است، و خدا است که نیکوکاران را دوست می دارد.

ناسپاسی و کفر بیخردان نشود مانع تو از احسان

که سپاس تو میکند دیگری ور نبرد از وجود تو ثمری

چه بسا شکر او بود بهتر بهرت از ناسپاسی کافر

بحساب خدا بکن نیکی که خدا دوستدار هر نیکی

ص:275

الرابعه و التسعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(194) و قال علیه السّلام: کلّ وعاء یضیق بما جعل فیه إلاّ وعاء العلم فإنّه یتّسع به.

المعنی

قال الشارح المعتزلی: هذا الکلام تحته سرّ عظیم و رمز إلی معنی شریف غامض و منه أخذ مثبتوا النفس الناطقه الحجّه علی قولهم، و محصول ذلک أنّ القوی الجسمانیه تضیق و تتعب بتکرار أفاعیلها کقوّه البصر، فانّها تکلّ بتکرار النظر حتی تسقط من الأثر، و کذلک قوّه السمع تکلّ بتکرار الأصوات، و لکنا وجدنا القوّه العاقله بالعکس من ذلک، فکلّما تکرّرت المعقولات علیها ازدادت سعه و انبساطا و استعدادا لادراک امور اخری، و تکرار المعقولات علیها یشحذها و یصقلها فهی إذن مخالفه فی هذا الحکم للقوی الجسمانیّه فلیست منها، و إذا لم تکن منها فهی مجرّده و هی التی نسمّیها النفس الناطقه - انتهی ملخّصا.

أقول: مبنی هذا القول علی أنّ صدور الأفعال الجسمانیه یستلزم نقصان نشاط المادّه و صرفها فی العمل فتنفد رویدا رویدا إلی أن یضمحلّ، و لکن اکتشفوا فی العصور الأخیره الرادیوم و جرّبوه فوجدوه تزداد نشاطا بالتشعشع، فتدبّر.

الترجمه

فرمود: هر ظرفی بدانچه در آن است تنک می شود جز ظرف دانش که بوسیله آن پهناور می شود.

الخامسه و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشاره

(195) و قال علیه السّلام: أوّل عوض الحلیم من حلمه أنّ النّاس أنصاره علی الجاهل.

ص:276

المعنی

الحلم هو تحمّل ترک الأدب و الحرمه من الجاهل قولا أو فعلا ممّا لیس بالحقوق المتعارفه، فاذا حلم الرّجل تجاه جهل الجاهل و سفهه من سوء قوله أو فعله یقوم من اطّلع علی ذلک من النّاس و کان بعیدا عن الحلیم و غیر عارف بحقّه علی مقاومه السفیه و ردعه عن عمله القبیح، فهذه باکوره ثمرات الحلم الّتی تحصل للحلیم.

الترجمه

فرمود: نخست عوض حلیم اینست که مردم یاوران او باشند در برابر جاهل.

نخستین عوض از برای حلیم بود یاری مردمان حکیم

السادسه و التسعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(196) و قال علیه السّلام: إن لم تکن حلیما فتحلّم، فإنّه قلّ من تشبّه بقوم إلاّ أوشک أن یکون منهم.

المعنی

حصول الملکات الفاضله النفسانیه علی وجهین:

1 - ما یکون موجودا بالفطره و جبله فی الخلقه، کالجود للحاتم أو العصمه للأنبیاء و الأوصیاء المعصومین علیهم السّلام.

2 - ما یحصل بالاکتساب و الرّیاضه، و هذا هو الهدف و الغایه للحکمه العملیه و طریق کسب الملکات الفاضله النفسانیه هو التمرین علیها و التدریب بها، فالمقصود من التحلّم التشبّه بالحلیم فی تحمّل ما تکره، و هذا هو التمرین علی صفه الحلم فاذا تکرّر و ادیم علیه تحصل ملکه الحلم، فهذا معنی قوله علیه السّلام:(أوشک أن یکون منهم)

ص:277

الترجمه

فرمود: اگر در طبع خود بردبار نیستی خود را با بردباری وادار، زیرا کم است کسی خود را همانند مردمی سازد جز این که ممکن است خرده خرده از جنس آنها گردد.

گر نباشی مرد صبر و بردبار خویش را بنما تو مردی بردبار

هر که خود مانندۀ قومی کند خرده خرده از همان مردم شود

السابعه و التسعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(197) و قال علیه السّلام: من حاسب نفسه ربح، و من غفل عنها خسر، و من خاف أمن، و من اعتبر أبصر، و من أبصر فهم و من فهم علم.

المعنی

من أهمّ المسائل فی حیاه الإنسان المادّیه و المعنویّه المحاسبه علی أعماله و معاشه و معاده.

و قد نبّه اللّه فی آیات من القرآن فقال «5 - یونس: «هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ » فجعل الشمس و القمر المحسوسین لمحاسبه الأعمال و تنظیم البرامج للمعاش و الامور المادّیه، فمن لم یحاسب معاشه و یقاس نفعه علی ضرّه فی مکاسبه و خرجه علی دخله فی معاشه فقد خسر فی أمر دنیاه.

و جعل الشرائع مقائیس لحساب النفس و السّعاده الاخرویه، و بعث الأنبیاء و نصب الأوصیاء مصابیح فی طریق هذه المحاسبه المعنویّه، و قرّر الوظائف و الأحکام میزانا عدلا للأنام فی هذا المقام.

ص:278

فمن لم یحاسب نفسه مع هذا المیزان فقد خسر، و إن حاسب نفسه و عرضها علیه یخاف من اللّه و یتدارک أمر آخرته فیأمن من العذاب و ینظر إلی الدّنیا و ما فیها نظر العبره، فتفتح عین بصیرته، و یفهم حقیقه حیاته و یعلم ما ینجیه من الشقاوه و یصله إلی السعاده.

الترجمه

هر که خود را محاسبه کرد بهره برد، و هر که از آن غفلت ورزید زیان دید هر کس بیم کرد امنیّت یافت، و هر کس عبرت گرفت بینا شد، و هر که بینا شد حق را فهمید، و هر که حق را فهمید دانشمند گردید.

هر کس برسد حساب خود را سودی ببرد ز زشت و زیبا

غافل ز حساب در زیانست خائف ز خدای در امانست

بینا شود آنکه یافت عبرت فهمید و بعلم یافت و صلت

الثامنه و التسعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(198) و قال علیه السّلام: لتعطفنّ الدّنیا علینا بعد شماسها عطف الضّروس علی ولدها، و تلا عقیب ذلک: «وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّهً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ » - 5 - القصص».

اللغه

(شمس) شموسا و شماسا: امتنع و أبی، و له تنکّر و أبدی له العداوه و همّ له بالشرّ - المنجد - (الضّروس) الناقه سیّئه الخلق تعضّ حالبها لیبقی لبنها لولدها و ذلک لفرط شفقتها علیه.

المعنی

قال الشارح المعتزلی: و الامامیّه تزعم أنّ ذلک وعد منه بالامام الغائب الّذی یملک الأرض فی آخر الزّمان، و أصحابنا یقولون: إنّه وعد بامام یملک الأرض

ص:279

و یستولی علی الممالک، و لا یلزم من ذلک أنّه لا بدّ أن یکون موجودا و إن کان غائبا إلی أن یظهر بل یکفی فی صحّه هذا الکلام أن یخلق فی آخر الوقت، و بعض أصحابنا یقول: إنّه إشاره إلی ملک السّفاح و المنصور - إلخ.

أقول: نلفت نظر القراء الکرام إلی الاتفاق علی صدور هذه الجمله منه علیه السّلام، و دلالتها علی اعتقاد الامامیّه قطعیّه أیضا، لأنّ التعبیر بلفظه علینا صریح فی أهل البیت خصوصا بقرینه الایه التی تلاها علیه السّلام.

و بشاعه هذه التأویلات الّتی ذکرها ظاهره و خصوصا ما نقله عن بعض أصحابه من تطبیق کلامه علی ملک السّفاح و المنصور العدوّ القاتل لبنی علیّ علیه السّلام بلا ترحّم و عطوفه.

الترجمه

فرمود: دنیا پس از روگردانیها و چموشیهای خود بما روآورد با همان مهربانی مادّه شتر - ناسازی که شیر را برای کره اش ذخیره کند - بر کره خود، و دنبال آن این آیه را تلاوت کرد: «می خواهیم منّت نهیم بر آنانکه ضعیف شمرده شدند در روی زمین و آنانرا أئمّه و وارث پیمبران سازیم - 5 - القصص»

التاسعه و التسعون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

اشاره

(199) و قال علیه السّلام: اتّقوا اللّه تقیّه من شمّر تجریدا، و جدّ تشمیرا، و أکمش فی مهل، و بادر عن وجل، و نظر فی کرّه الموئل و عاقبه المصدر، و مغبّه المرجع.

اللغه

(أکمش): أسرع، (المهل): الامهال: (الکرّه): الرّجعه (الموئل): المرجع (المغبّه): العاقبه و یقال: شمّر فی أمره أی خفّ و أسرع من التشمیر فی الأمر

ص:280

و هو السرعه فیه و الخفّه - مجمع البحرین.

الاعراب

تقیّه من شمّر، مفعول مطلق نوعی مضاف إلی الموصول، تجریدا حال بمعنی مجرّدا، و کذلک تشمیرا بمعنی مشمّرا، و یمکن أن یکونا مفعولا له لما قبلهما.

المعنی

التقوی المحافظه عن الوقوع فی الالام و المکاره و السخط و العذاب، و ینشأ من النظر فی العاقبه و تشخیصها علی وجه الیقین و الهرب من الوقوع فی المحذور و انتهاز الفرصه لذلک.

و قد بیّن علیه السّلام فی هذه الجمل کلّ هذه الامور فحثّ علی التّهیؤ فی الهرب بالتشمیر و الجدّ و انتهاز الفرصه لذلک و المبادره إلیه بالوجل و النظر فی العواقب.

الترجمه

فرمود: از خدا بپرهیزید چون کسی که دامن بکمر زده و آماده شده و کوشش مردانه دارد و در سر فرصت می شتابد، و با هراس سبقت جسته و رسید به آینده و سرانجام خود را درست سنجیده.

بترس از خدا همچو مردی دلیر که آماده گردد به پیکار شیر

بفرصت شتاب آورد در کمین کند سبقت از بیم و از خشم کین

بسنجد سرانجام برگشت را درو کردن حاصل کشت را

المتمم للمائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(200) و قال علیه السّلام: الجود حارس الأعراض، و الحلم فدام السّفیه، و العفو زکاه الظّفر، و السّلوّ عوضک ممّن غدر، و الاستشاره عین الهدایه، و قد خاطر من استغنی برأیه، و الصّبر یناضل الحدثان و الجزع من أعوان الزّمان، و أشرف الغنی ترک المنی.

ص:281

و کم من عقل أسیر عند هوی أمیر، و من التّوفیق حفظ التّجربه و المودّه قرابه مستفاده، و لا تأمننّ ملولا.

اللغه

(حرسه) حراسه: حفظه (الفدام): ما یوضع فی فم الابریق لیصفّی ما فیه و الخرقه الّتی یشدّ بها المجوسی فمه للحلم عن السفه باعتبار أنّه یسکته (و سلوت) عنه سلوا من باب قعد: صبرت عنه.

أصل المناضله المراماه ثمّ اتّسع فیه فیقال: فلان یناضل عن فلان إذا تکلّم عنه بعذره، و (مللته) و مللت منه من باب تعب و ملاله: سئمت و ضجرت و الفاعل ملول - مجمع البحرین.

الاعراب

و کم من عقل أسیر: کم خبریّه مبتدأ و من عقل تمیز له و أسیر صفه للعقل عند هوی أمیر، ظرف مستقر مضاف خبرکم، و من التوفیق، ظرف مستقرّ خبر حفظ التجربه قدّم علیه لرعایه السجع.

المعنی

قد جمع علیه السّلام محاسن الأخلاق و فضائلها الّتی ترتبط بالاجتماع السّلیم و تشکل النظام الحکیم فی ثلاث عشره کلمه کلّها قضایا قیاساتها معها و ساقتها علی اسلوب حکیم تفید الحکم و الدلیل علیه.

فحثّ علی الجود بقوله: الجود حارس الأعراض فدلّ علی أنّ العطاء و الانفاق لا یکون بلا عوض بل یحصل به أثمن الأعواض و هو حفظ العرض و الاحترام عن الهتک بالسّب و الغیبه من الأراذل و ذوی الفاقه.

و أشار إلی أنّ الحلم یسکت السّفیه و یشدّ فمه عن مزید لغوه و تهتّکه فهو فدام علی فیه و سدّ لاظهار ما فیه.

و الظفر أثمن مکتسب للبشر و أغلا فائده حصلت له و ینبغی إخراج الزکاه عنها و زکاته العفو عن المغلوب.

ص:282

و الغدر یوجب حرقه فی القلب و لا یصلحها إلاّ السلوّ و الاصطبار.

و أحسن دلیل علی حسن العواقب هو الشوری مع أهله، فکأنّه عین الوصول إلی المقصد.

و من ترک الشور فی أمره و استغنی برأیه عرض نفسه للخطر، و أوقعها فی الضرر.

و الحوادث مصطفه تجاه الانسان و لا بدّ من الدّفاع و المبارزه معها بالصّبر.

فانّ الجزع بنفسه عون علی الزّمان فی ظفر الحدثان علی الانسان.

و لا یمکن تحصیل المنی بالأموال الطائله و الثروه البالغه و ما یتحصّل منها بها یتحمل الانسان فی سبیله جهودا یکاد یندم من طلبها، فأشرف الغنی هو ترکها.

و الامراء مستبدّون غالبا و یتبعون أهواءهم و شهواتهم فالعقول أسیره فی یدهم لا تقدر علی ردعهم عن أهوائهم سواء کان عقلهم أنفسهم أو عقل من وقع تحت سلطانهم.

و حفظ التجارب و الاعتبار عنها للمستقبل من التوفیق فی طلب السعاده و الخیر و من أهمّ أسبابه.

و المودّه المکتسبه من الأجانب تقوم مقام القرابه فی الاستعانه و قضاء الحوائج حتّی یعبّر عن الصدیق الوفیّ بالأخ و إذا کان ذا سنّ و شرف بالأب و الامّ.

و الشخص الملول الّذی یضجر عن الأعمال لا یکون أمینا علی الخدمه و لا علی المال، لأنّه بکسالته و ضجره عن العمل لا یؤدّی حق الخدمه و لا یحفظ المال و یرعاه.

الترجمه

فرمود: بخشش پاسبان آبروست، و بردباری پوزبند بیخرد، و گذشت زکاه پیروزیست، خودداری و بردباری عوضی است از عهدشکنی و خیانت دیگران و مشورت کردن خود بمقصود راه یافتن است.

هر کس خودسرانه کار کند دچار خطر است، شکیبائی مبارزه با حوادث است و بیتابی خود کمک زمانه کجرو است، بهترین ثروت ترک آرزوها است، چه

ص:283

بسیار خردی که أسیر هوسرانی امیریست، تجربه اندوزی خود توفیقی است، و دوستی و مهربانی مردم قرابتی است که بدست آمده، هرگز نباید زودرنج را أمین خود کنی.

پاسبان آبرو کن، بخششت بردباری پوزبند جاهلت

در گذشت أز ظفر باشد زکاه خود نگهداری عوض أزبی وفات

مشورت کن تا بمقصودت رسی خودسری باشد خطر بر هر کسی

صبر میباشد دفاع از حادثه خود جزع یاری بود بر کارثه

گر توانی بگذری از آرزو در کف آوردی غنا با آبرو

ای بسا عقلی که در بند و أسیر از هوسرانیّ سوزان أمیر

تجربه توفیق را پیشت کند دوستی بیگانه را خویشت کند

زودرنجان را امین خود مگیر بشنو این اندرزها از رأی پیر

الحادیه بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(201) و قال علیه السّلام: عجب المرء بنفسه أحد حسّاد عقله.

المعنی

الانسان مع صغر جثمانه یمثّل العالم الکبیر بما فیه من الموافقات و المخالفات و الأنداد و الأضداد، و النور و الظلمه، و الصّحو و السحاب، فالعقل أشرق الکواکب فی سماء وجود الانسان یشرق علی جمیع حواسه و أعضائه کنجم ثاقب، و لکن العجب بالنفس عدوّه و حاسده، یمنع من نوره کالسحاب المظلم المانع من نور الشمس فیصیر وجود الانسان بسبب العجب مظلما مدلهمّا ینبعث منه الوحشه و الحذر و الخوف و الخطر.

الترجمه

فرمود: خودبینی یکی از حسودان خرد خود انسانست.

ص:284

اگر خودبین شدی تاریک گردی حسود عقل تو خودبینی تو است

الثانیه بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(202) و قال علیه السّلام: اغض علی القذی و إلاّ لم ترض أبدا.

اللغه

(الاغضاء): التغافل عن الشیء و الاغضاء إدناء الجفون بعضها ببعض، و منه قول القائل فی مدح علیّ بن الحسین علیهما السّلام:

یغضی حیاء و یغضی من مهابته فلا یکلّم إلاّ حین یبتسم

(القذا) بالفتح و القصر: ما یقع فی العین و الشراب من تراب أو تبن أو وسخ أو غیر ذلک - مجمع البحرین.

المعنی

نبّه علیه السّلام إلی أنّ شئون الحیاه فی هذه الدّنیا مشوبه بالمکدّرات، سواء کان من الأولاد أو الزوجات أو الأحبّاء أو الأعداء، فلا یخلو أیّ انسان ممّا یکدّره و یخالف هواه و ما اشتهاه، فلا بدّ من الاغضاء و صرف النظر عمّا یخالف مشتهاه و یخلق لنفسه رضا و راحه من الحیاه، و إلاّ فلم یرض أبدا و لا یتهیّأ لأحد کلّ ما یرضاه و یتمنّاه.

الترجمه

فرمود: چشم بربند از خار و خاشاک جام زندگی، و گرنه هرگز دلپسند تو نگردد.

چشم بر بند از خس و خاشاک دهر ورنه باشد زندگیّت جام زهر

الثالثه بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(203) و قال علیه السّلام: من لان عوده کثفت أغصانه.

ص:285

اللغه

(العود) ج: عیدان و أعواد: الخشب، الغصن بعد أن یقطع - المنجد.

المعنی

لین العود کنایه عن قبول الانعطاف فی إجراء الامور، و حسن العشره مع الأحبّاء و الأصدقاء و الوفود، فمن کان کذلک یرغب النّاس فی صحبته و صحابته و یمیلون إلی معاشرته، و یوادّونه فیکثر رفاقه و أنصاره و قد کنّی عن ذلک بقوله علیه السّلام (کثفت أغصانه)أی التفّت حوله الأعوان و الأصدقاء فیصیر کشجره کثیره الغصن ملتفّه الفروع، و قد أشار إلیه قوله تعالی«24-إبراهیم-: «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً کَلِمَهً طَیِّبَهً کَشَجَرَهٍ طَیِّبَهٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ ».

الترجمه

فرمود: هر کس نرمش و گرایش دارد، دوستان و یاوران او فراوانند.

هر که را سازش بود با مردمان دور او پر می شود از یاوران

الرابعه بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(204) و قال علیه السّلام: الخلاف یهدم الرّأی.

المعنی

قلب الانسان مرآه صقیله إذا واجه الامور و نظر فیها ینطبع فیه حقائقها و ینکشف لدیه مالها، و کشف الحقیقه و الاهتداء إلی عواقب الامور عباره عن الرأی المنظور و إنّما سمّی النظریه و الحکم فی القضایا رأیا، لأنّه یراه ذو اللّب الصافی و الفکر الثاقب، فاذا واجه الخلاف و الاختلاف صار کمرآه أظلمته الصدی، فلا یصل إلی الحقّ و الهدی.

و یمکن أن یکون المقصود أنّ الخلاف یمنع من العمل بالرّأی الصحیح فیهدمه بهذا الاعتبار، کما أنّه بعد وصول الخبر إلی الرّسول صلّی اللّه علیه و آله بنزول جیش المشرکین

ص:286

فی احد أعلن رأیه بالتحصّن فی قلاع المدینه و عدم الخروج فی میدان احد للقتال معهم، و لکن خالفه جمع من أصحابه فهدموا رأیه صلوات اللّه علیه.

الترجمه

فرمود: مخالفت، رأی را خرد میکند.

چون خردمند مخالف بیند رأی خود را ز میان برچیند

الخامسه بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(205) و قال علیه السّلام: من نال استطال.

المعنی

أصعب الوظائف حفظ العدل فی الامور فی تقلّب الأحوال و تبدّل حالات الرّجال و خصوصا لمن کان فقیرا فأغنی، أو وضیعا فصار رفیعا، أو نال أماره، و لا یقدر علی ذلک إلاّ الأوحدی من الناس کالمعصومین أو المرتاضین المثقفین أو من تلاهم فی التربیه و الدّین، و قد أشار إلی العدول عن سبیل العدل لمن نال مالا بعد الفقر و شرفا بعد الضعه، و أماره بعد العطله بقوله:(من نال استطال) أی یصول علی غیره و یتحکّم علی النّاس بمیله.

الترجمه

فرمود: هر کس بنوائی رسد، دست درازی آغازد

بینوا چون بخود نوائی دیددست افشاند هر گلی را چید

السادسه بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(206) و قال علیه السّلام: فی تقلّب الأحوال علم جواهر الرّجال.

ص:287

اللغه

(جوهر) کلّ شیء جبلّته المخلوق علیها یقال: جوهر الثوب جیّد وردیّ و نحو ذلک - مجمع البحرین.

الاعراب

فی تقلّب الأحوال، ظرف مستقر خبر مقدّم، و علم مبتداء مؤخّر، و هو مصدر من المبنیّ للمفعول مضاف إلی النائب عن الفاعل، أی یعلم جواهر الرّجال فی تقلّب الأحوال.

المعنی

الأحوال الطارءه علی الانسان مختلفه، منها موجبه للسرور، و منها موجبه للألم و النفور، فمواجهه الانسان مع کلّ حال تؤثّر فیه أثرا خاصّا، و النفوس مختلفه تجاه هذه التأثّرات و الانفعالات، فمنها ما تتأثّر من المناظر الشهویه أکثر و منها ما تتعلّق بالأموال أکثر، و منها ما تتوجّه إلی الجاه، فالتجربه محک لجوهر کلّ فرد من الأفراد، و تقلّب الأحوال بوته یذوب فیه جوهره و یخرج منها ذهبا أو فضه أو رصاصا أو غیره، و النّاس معادن کمعادن الذّهب و الفضّه.

الترجمه

فرمود: گوهر مردان در آزمایشگاه دیگرگونی أحوال معلوم می شود.

دگرگونی حال و وضع زمان نشان می دهد گوهر مردمان

السابعه بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(207) و قال علیه السّلام: حسد الصّدیق من سقم المودّه.

المعنی

الصّدیق السّلیم من یری نفع الصّدیق نفعه، و ضرّه ضرّه، و نعمته نعمته، و علی هذا المنوال، و هو الّذی قال علیّ علیه السّلام لابنه الحسن: یا بنیّ ابذل نفسک و مالک

ص:288

لصدیقک، فاذا کان الصدیق بتلک المنزله من صدیقه فلا معنی لأن یحسده، لأنّ الحسد تمنّی زوال نعمه المحسود، فاذا ظهر الحسد ممّن یدّعی الصداقه و الودّ یدلّ علی خلل فی صداقته و مودّته، و کذب فی دعواه.

الترجمه

فرمود: حسد بردن بر دوست، از نادرستی در مهر اوست.

حسد بر دوست گر گردید پیدا شود بیماری مهرش هویدا

الثامنه بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(208) و قال علیه السّلام: أکثر مصارع العقول تحت بروق المطامع.

المعنی

الحیاه صراع مستمرّ و تنازع دائم بین النور و الظلمه، و بین الخیر و الشرّ و متی ینتهی هذا الصراع و التنازع؟ و إلی أین یستمرّ؟ و قد تمثّل علیه السّلام فی هذا الکلام تنازع و معرکه فی عالم وجود الانسان یقابل فیه العقل مع الطمع، فالعقل من عالم النّور، و الطمع من عالم الظلمه، العقل بطل روحانی، و الطمع عدوّ ظلمانیّ شیطانی فقام الطمع فی هذا المیدان بالخداع و کمن للعقل بارائه ما یشبه النّور، و عبّر عنه علیه السّلام بالبرق الساطع، من طغیان الطمع یراه الطّامع ماء و هو کسراب بقیعه، فیثور القوی الشهویّه فی ضوء هذا البرق و تهجم علی العقل فی حصنه الحصین و تؤسره و تصرعه غالبا، و تغلب علیه بثورانه و هیجانه، فتستعبده و تسترقّه فیصیر ذلیلا خاضعا، و هذا من أبلغ التعبیر فی الحذر عن الانقیاد للمطامع مهما کانت برّاقه شوّاقه.

الترجمه

کشتارگاه خردها، بیشتر در پرتو دروغین طمعها است.

خرد را مکش با طمع ای پسر مشو غرّه بر پرتو بی ثمر

ص:289

التاسعه بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(209) و قال علیه السّلام: لیس من العدل القضاء علی الثّقه بالظّنّ.

المعنی

قال ابن میثم: أی من کان عندک ثقه معروفا بالامانه فحکمک علیه بالخیانه عن ظنّ خروج عن العدل، و هو رذیله الجور، و قال الشارح المعتزلی: هذا مثل قول أصحاب اصول الفقه: لا یجوز نسخ القرآن و السّنه المتواتره بخبر الواحد، لأنّ المظنون لا یرفع المعلوم - إلخ.

أقول: و التفسیران متقاربان، و الأظهر أنّ هذه الجمله متضمنه لدستور قضائی و المقصود أنّ القضاء یلزم أن یکون مستندا إلی دلیل علمی و تحقیق قطعی فی مورد الحکم، و لا یصحّ الاعتماد علی مجرّد الظنّ فی باب القضاء و صدور الحکم، فتدبّر.

الترجمه

فرمود: در شمار عدالت نیست که در قضاوت اعتماد به مجرّد گمان شود.

العاشره بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(210) و قال علیه السّلام: بئس الزّاد إلی المعاد، العدوان علی العباد.

المعنی

الظلم علی النّفس بارتکاب المعاصی الّتی لا تمسّ حقوق النّاس کشرب المسکر مثلا أسهل توبه و أقرب إلی المغفره، و قد وعد اللّه المغفره علی الظلم بالنفس فقال «53 - الزمر -: «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً ».

ص:290

و أمّا إذا کان ظلما و عدوانا علی العباد کالغیبه و أکل مال النّاس بغیر حقّ فلا توبه له إلاّ بأداء حقّ النّاس و تحصیل البراءه عنهم، و إلاّ یبقی فی الذّمه إلی یوم المعاد و یؤاخذ عنه فیکون بئس الزاد.

الترجمه

فرمود: بد توشه ای است ستم بر بندگان خدا برای روز جزا.

توشۀ ناگوار روز قیامت ستم و ظلم ظالم است بامّت

الحادیه عشره بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(211) و قال علیه السّلام: من أشرف أفعال الکریم غفلته عمّا یعلم.

المعنی

من الأسماء الحسنی و الصّفات العلیا للّه تعالی هو الستّار، و مفهومه الاغضاء عن معاصی العباد و إلقاء الستر علیها، و هذا من کرمه العمیم، فکان أشرف أعمال الکریم أن یصرف النظر عن سوء الأدب أو العمل السیّیء الصادر عن الغیر و علمه، و قد شدّد الشرع الاسلامی فی تحریم الغیبه و ذکر عیوب النّاس و فرض علی المسلمین الالتزام بهذه الکرامه لحفظ الأعراض، و صون الاجتماع عن التلاشی و الانحطاط.

الترجمه

فرمود: یکی از کارهای بسیار شرافتمندانۀ مردم بزرگ و ارجمند اینست که از آنچه می دانند خود را بغفلت می زنند و نادیده می گیرند و چشم بر هم می گذارند و می گذرند.

أشرف کار کریمان اینست که ز دانستۀ خود در گذرند

ص:291

الثانیه عشره بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(212) و قال علیه السّلام: من کساه الحیاء ثوبه، لم یر النّاس عیبه.

الاعراب

ثوبه مفعول ثان لقوله کساه علی وجه التجرید کأنّه جرّد من الحیاء رجلا کاسیا و اعتبر نفس الحیاء ثوبا باعتبار آخر.

المعنی

الحیاء انفعال نفسانی یمنع عن ارتکاب القبائح و تلمس العیوب، و هو من أشرف الغرائز البشریه إذا لم یتجاوز عن حدّه و یتبدّل بنوع من الخمول و العزله عن تصدّی الامور الحسنه کالمعاشره مع النّاس و طلب المعاش، فیقول علیه السّلام إنّ الحیاء ثوب غیر مرئی یغطّی العیوب تاره بالاجتناب عن ارتکابها، و اخری بالسکوت عن إشاعتها و ذکرها و الجدّ فی استتارها.

الترجمه

فرمود: هر که را شرم بپوشاند، عیب او از مردم نهان ماند.

هر که از شرم جامه بر تن داشت چشم مردم ز عیب خود برداشت

الثالثه عشره بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(213) و قال علیه السّلام: بکثره الصّمت تکون الهیبه، و بالنّصفه یکثر المواصلون، و بالإفضال تعظم الأقدار، و بالتّواضع تتمّ النّعمه، و باحتمال المؤن یجب السّؤدد، و بالسّیره العادله یقهر المناویء، و بالحلم عن السّفیه تکثر الأنصار علیه.

ص:292

الاعراب

بکثره الصمت، جار و مجرور و هو ظرف مستقر خبر لقوله تکون قدّم علیه للاهتمام به و بیان أنّه هو المقصود بالافاده، و کذلک الحکمه فی تقدیم الجار علی متعلّقه فی سائر الجمل.

المعنی

قد نبّه علیه السّلام فی هذه الجمل علی خصال عالیه لذوی الشئون السّامیه من الامراء و القاده و السّاده، فانهم ألیق بهذه الخصال من العامّه و السوقه و الأنذال و قد نظمها فی سبع:

1 - الهیبه و الحشمه فی قلوب النّاس بحیث لا یجترء أحد فی التسابق علیه و قطع کلامه و الازدراء به فیلزم علیه مراعاه الصمت و عدم النطق بما لا یعنیه و عدم التوغّل فی الکلام مع معاشریه.

2-الانصاف و العدل بینه و بین النّاس و رعایه الحقوق لذوی الحقوق، فیکثر المراجعه إلیه و المواصله له.

3-کثره البذل و العطاء علی ذوی الحاجه و الاقتضاء، فیعظم قدره فی الأنظار.

4-التواضع مع النّاس و مع المراجعین إلیه یوجب تتمیم نعمه قیادته و سیادته و استحکامها و دوامها.

5-الرّئاسه و السّیاده تستلزم تحمّل المؤنه و المصارف فی طرق شتّی.

6-لا تخلو الرّئاسه و السودد من أعداء ألدّاء یناوؤن و یناضلون فی التغلّب علیها، و أقوی وسیله فی قهر المعارض هو التمسّک بسیره عادله تجلب قلوب العامّه و تدفع المناویء.

7-من تصدّی للرئاسه و التقدّم علی الشعب لا بدّ له من مواجهه السفهاء لأنّ عددهم لیس بقلیل بین المرءوسین، فلا بدّ من أن یکون حلیما حتّی یکثر أنصاره

الترجمه

فرمود: هر چه خاموشی بیشتر حشمت أفزونتر، و بوسیلۀ انصاف وابسته ها

ص:293

فزونی گیرند، و با بذل و بخشش مقام بزرگ می شود، و با تواضع نعمت بکمال می رسد و با تحمّل مخارج بزرگی و سیادت پابرجا می گردد، و با روش دادگری و عدالت مخالف مقهور می شود، و بوسیلۀ بردباری یاران فراوان بدست می آیند.

حشمت أر خواهی بگو کمتر سخن جمع کن ز انصاف گردت مرد و زن

بذل و بخشش رتبه ات بالا برد و ز تواضع نعمتت کامل شود

خرج گردن گیر تا آقا شوی با عدالت چیره شو بر مدّعی

بردباری با سفیهان شیوه ساز تا که أنصارت فزون گردند باز

الرابعه عشره بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(214) و قال علیه السّلام العجب لغفله الحسّاد عن سلامه الأجساد.

المعنی

وجّه ابن میثم غفله الحسّاد عن سلامه الأجساد و توجّه حسدهم إلی المال و الجاه، بأنّ سلامه الأجساد غیر مشهوده فتکون مغفولا عنها.

و وجّهها الشارح المعتزلی بأنّ ترک الحسد علی سلامه الجسد ناش عن شرکه الحاسد فی هذه النعمه، و ما یشارک الانسان غیره فیه لا یحسده علیه، و قال فی آخر کلامه: و یجوز أن یرید معنی آخر و هو تعجّبه من غفله الحسّاد عن سلامه أنفسهم و عدم علاج حسدهم.

أقول: و یؤیّده الاعتبار فانّ الحسد یذیب الجسد و یخلّ بسلامه الحاسد لأنّه أشبه بالحمی الدقیّه، و قد شاع بین النّاس ردع الحاسد بقولهم: اذهب و لازم الدّق، و الحکایه عن الحاسد بأنّه ابتلی بالدّق من النظر إلی نعمه رقیبه أو ندّه و یؤیّده ما یأتی فی أواخر هذا الفصل من قوله علیه السّلام: صحّه الجسد من قلّه الحسد.

ص:294

الترجمه

در شگفتم از غافل بودن حاسدان از تندرستی و سلامت أبدان.

در شگفتم که حسودان خجل مانده از نعمت صحّت غافل

الخامسه عشره بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(215) و قال علیه السّلام: الطّامع فی وثاق الذّلّ.

اللغه

(الوثاق) بالفتح و الکسر لغه و هو فی الأصل حبل أو قید یشدّ به الأسیر و الدّابه.

المعنی

توجّه الطامع إلی من یطمع نائله یرسم حبلا غیر مرئی جعله علی عنقه و ربط به علی مورد الطمع، فکأنّه رقّ أو دابّه مربوطه بالرّسن، و هذا معنی وثاق الذلّ.

الترجمه

فرمود: طمعکار در بند خواری گرفتار است.

طمعکار پابند در خواریست بزنجیر خود در گرفتاریست

السادسه عشره بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(216) و قال علیه السّلام: الإیمان معرفه بالقلب، و إقرار باللّسان و عمل بالأرکان.

أقول: و فی شرح المعتزلی المطبوع فی مصر بدار الاحیاء الکتب العربیه لعیسی البابی الحلبی و شرکائه بعد قوله «و قال علیه السّلام» ورد هذه الجمله:«و قد سئل عن الایمان».

ص:295

الترجمه

فرمود: ایمان شناخت با دل، و اعتراف با زبان، و کردار با أرکان بدنست ابن میثم ارکان را به مساجد خمسه تفسیر کرده است که عبارت از پیشانی و دو کف دست و دو سر انگشت پاها است، و ایمان مورد کلام را بایمان کامل تفسیر کرده است، و شارح معتزلی این کلام را دلیل بر مذهب معتزله دانسته که عمل را جزء مفهوم ایمان دانند.

السابعه عشره بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(217) و قال علیه السّلام: من أصبح علی الدّنیا حزینا فقد أصبح لقضاء اللّه ساخطا، و من أصبح یشکو مصیبه نزلت به فإنّما یشکو ربّه، و من أتی غنیّا فتواضع [له] لغناه ذهب ثلثا دینه، و من قرأ القرآن فمات فدخل النّار فهو ممّن کان یتّخذ آیات اللّه هزوا، و من لهج قلبه بحبّ الدّنیا التاط قلبه [منها] بثلاث: همّ لا یغبّه، و حرص لا یترکه، و أمل لا یدرکه.

اللغه

(لهج): و قد لهج بالشیء بالکسر یلهج لهجا إذا أغری به و أولع فیه من اللّهج بالشیء الوقوع فیه. و هذا الشیء لا یلتاط بقلبی أی لا یلصق به - مجمع البحرین (أغبّ) القوم: جاءهم یوما و ترکهم یوما - المنجد.

الاعراب

بثلاث، اسم عدد حذف تمیزه و عوّض عنه التنوین ثمّ فسّر بعده، همّ لا یغبّه خبر مبتدأ محذوف.

ص:296

المعنی

قد حذّر علیه السّلام فی هذا الکلام عن خمس خصال مذمومه هی امّهات الرذائل:

1 - الحزن علی الدّنیا لفوت منفعه أو تلف مال أو غیره من متاع الدّنیا، فانّه ناش عن حبّ الدّنیا، و هو رأس کلّ خطیئه.

2-الشکوی من المصیبه عند النّاس علی وجه الاعتراض باللّه فیکون شکوی من اللّه عند خلقه، و هی خطأ عظیم مهلک.

3-التواضع للأغنیاء طمعا فی مالهم و عطایاهم أو خضوعا تجاه ما نالوه من دنیاهم، و هو یمسّ بکرامه البشریه، و إعراض عن اللّه إلی خلقه، فهو موبقه من الموبقات المهلکه.

4-من قرأ القرآن و هو یفهم معناه فلم یعمل به و لم یهتد بهداه حتّی استوجب من اللّه العقوبه و دخل النّار، فهو غیر معتقد باللّه و الیوم الاخر، فکان قراءته للقرآن و تظاهره به نوعا من الاستهزاء بکلام اللّه، و هو کفر صریح و إن لم یظهر من فیه.

5-من أولع بحبّ الدّنیا و کان علیها حریصا بمالها و جاهها و سائر شهواتها فقد ابتلی بأمراض مزمنه لا یفارقها، و هی الهمّ الدائم، و الحرص الملازم، و آمال متلاطمه لا تدرک.

الترجمه

فرمود: هر کس بر دنیا اندوه خورد بتقاضای خداوند خشم ورزیده، و هر کس از مصیبتی که بوی وارد شود بخلق شکایت برد محققا از خدای خود شاکی است و هر کس نزد توانگری آید و برای ثروتش بدو تواضع و کرنش کند دو سوّم دینش از دستش رفته باشد، و هر کس قرآن خوانده و فهمیده و مرده و بدوزخ رفته او از کسانی است که عقیده نداشته و آیات خدا را بیمایه و مسخره پنداشته، و هر کس از دل دوستدار و فریفته دنیاست سه درد بر دلش بچسبد: اندوهی دائم، و آزی پیوسته و آرزوئی ناشدنی.

ص:297

هر که بر دنیا بود اندوهبار خشم کرده بر قضای کردگار

از مصیبت گر برد شکوی بخلق کرده شکوی از خدا در نزد خلق

هر که بر پای توانگر سر نهد از دو ثلث دین پاکش بگذرد

هر که قرآن خواند و داند که چیست لیک در دوزخ رود چون گشت نیست

از کسانی باشد آن بد عاقبت که بقرآن کرده استهزاء سمت

هر که بر دل حبّ دنیا نقش کرد بر دل خود این بلاها پخش کرد

همّ دائم، حرص لازم، آرزو که نیاید هرگز اندر دست او

الثامنه عشره بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(218) و قال علیه السّلام: کفی بالقناعه ملکا، و بحسن الخلق نعیما.

المعنی

الملک یستلزم السّلطه و نفوذ الأمر و النهی علی النّاس، و بهذا السبب کان ممّا یغتبط علیه و یجهد و یجاهد للوصول إلیه، و من قنع فقد تسلّط علی نفسه و قام بأمره و نهیه فکان ملک مملکه نفسه، و من حسن خلقه یتنعّم بماله أو بمال أصدقائه و لا یضیق علیه العیش و لا یتکدّر.

الترجمه

قناعت برای کامیابی از سلطنت بس است، و خوش خوئی برای برخورداری از نعمت و چه خوش سروده است:

کنج آسودگی و گنج قناعت ملکی است که بشمشیر میسّر نشود سلطان را

التاسعه عشره بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(219) و سئل عن قول اللّه تعالی عزّ و جلّ: «فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاهً طَیِّبَهً »

ص:298

- 97 - النحل، فقال علیه السّلام: هی القناعه.

المعنی

قال الشارح المعتزلی: لا ریب أنّ الحیاه الطیبه هی حیاه الغنی، و قد بیّنا أنّ الغنی هو القنوع، لأنّه إذا کان الغنی عدم الحاجه فأغنی النّاس أقلّهم حاجه إلی النّاس، و لذا کان اللّه أغنی الأغنیاء لأنه لا حاجه به إلی شیء.

الترجمه

پرسیدندش از قول خدای تعالی «محققا ما بأو زندگانی خوش می دهیم» - 97 النحل - در پاسخ فرمود: آن زندگی خوب، قناعت است.

العشرون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(220) و قال علیه السّلام: شارکوا الّذی قد أقبل علیه الرّزق، فإنّه أخلق للغنی، و أجدر بإقبال الحظّ علیه.

المعنی

قد نبّه علیه السّلام فی هذه الحکمه العالیه إلی أصل اقتصادی کبیر قد جعلها الامم الراقیه و الشعوب المتقدّمه فی هذه العصور المشرقه بالعلم و الازدهار أساسا لحیاتها و بناء لمجتمعاتها، ألا و هو تأسیس الشرکات و المعاونه یدا بید للاسترباح من الکائنات فانّه من البدیهی أنّ الید الواحده قصیره و أنّ کلّ فرد مستعدّ لنحو من العمل المثمر فاذا اشترک جمع فی الانتاج یتصدّی کلّ واحد منهم ما یکون مستعدّا له و متخصّصا به، و یکثر العوامل المؤثره، فیحصل ربح أکثر و فوائد لا تحصل من عمل شخص واحد، و قد أشار علیه السّلام إلی أنّ بعض النّاس أکثر رزقا و أوفی حظا فی الحیاه و بالشرکه ینتفع من نصیبه و حظّه سائر الشرکاء.

ص:299

الترجمه

فرمود: با کسی که روزی بدو روی آورده شرکت کنید، زیرا که شرکت با أفراد روزیمند برای تحصیل ثروت شایسته تر است، و برای بدست آوردن اقبال سزاوارتر.

بجوئید مردان روزی فراوان بشرکت در آئید در کسب آنان

کازین راه بهتر توان یافت ثروت توان بخت را رام خود کرد آسان

الحادیه و العشرون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(221) و قال علیه السّلام: فی قوله عزّ و جلّ: «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ » - 90 - النحل»: العدل: الإنصاف، و الإحسان: التّفضّل.

المعنی

قال ابن میثم: و هو تعریف لفظ بلفظ أوضح منه عند السائل.

و قال الشارح المعتزلی: هذا تفسیر صحیح اتفق علیه المفسّرون کافه، و إنما دخل الندب تحت الأمر لأنّ له صفه زائده علی حسنه، و لیس کالمباح الّذی لا صفه له زائده علی حسنه - انتهی.

أقول: تفسیره علیه السّلام العدل بالانصاف بیان لموضوع الأمر فی الایه و أنها ناظره إلی الحقوق و الأموال و المعامله بین النّاس بعضهم بعضا، فالعدل أداء الحق و أخذ الحق سواء، و الاحسان هو الأداء فوق حقّ الاخذ أو بدون حقّ له علی المعطی، و حاصله الانفاق بلا عوض معاملی.

و یمکن أن یقال: إنّ الاحسان بمعنی التفضّل لیس مندوبا علی الاطلاق بل یصحّ أن یکون واجبا کفائیّا، فانه لو ترک الاحسان مطلقا یقع حیاه جمع من النّاس فی الخطر، کما أنّه یمکن أن یقال: إنّ الانفاق الواجب علی الاقارب یکون من باب التفضّل الواجب.

ص:300

الترجمه

در تفسیر قول خدای تعالی «بدرستی که خدا فرمان داده است بعدالت و إحسان 90 - النحل» فرمود: عدل بمعنی انصاف است، و إحسان بمعنی تفضّل و إنعام.

الثانیه و العشرون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(222) و قال علیه السّلام: من یعط بالید القصیره، یعط بالید الطّویله. قال الرّضیّ رحمه اللّه: و معنی ذلک أنّ ما ینفقه المرء من ماله فی سبیل الخیر و البرّ و إن کان یسیرا فإنّ اللّه تعالی یجعل الجزاء علیه عظیما کثیرا، و الیدان ههنا عبارتان عن النّعمتین، ففرق علیه السّلام بین نعمه العبد و نعمه الرّبّ تعالی ذکره بالقصیره و الطّویله، فجعل تلک قصیره و هذه طویله لأنّ نعم اللّه أبدا تضعف علی نعم المخلوقین أضعافا کثیره، إذ کانت نعم اللّه أصل النّعم کلّها، فکلّ نعمه إلیها ترجع، و عنها تنزع - نقل عن الشرح المعتزلی ج 19 - طبع مصر.

أقول: و قد بین ذلک فی آیات من القرآن کقوله تعالی: «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّهٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَهٍ مِائَهُ حَبَّهٍ وَ اللّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ » - 261 - البقره»

الترجمه

فرمود: هر که با دست کوتاه بدهد از دست بلندی عوض بستاند.

سید رضی رحمه اللّه در شرح آن فرموده: یعنی هر چه مرد از مال خود در خیرات صرف کند و گر چه اندک باشد، خداوند پاداش بسیار و بزرگش بدهد

ص:301

و دو دست دهنده و عوض دهنده در اینجا عبارت از همان دو نعمت است که داد و ستد شده، و آن حضرت نعمت بنده را از نعمت خدا جدا کرده، این را کوتاه و آنرا بلند دانسته، زیرا نعم خدا همیشه چند برابر نعمت آفریدگان اوست، زیرا نعم خدا أصل همه نعمتها است، و مرجع هر نعمتی بدانست و از آنست.

در راه خدا بدست کوتاه می بخش تو قربه إلی اللّه

وز دست بلند حق عوض گیر لا حول و لا قوّه إلاّ باللّه

الثالثه و العشرون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(223) و قال علیه السّلام لابنه الحسن علیه السّلام: لا تدعونّ إلی مبارزه و إن دعیت إلیها فأجب، فإنّ الدّاعی باغ و الباغی مصروع.

المعنی

المبارزه هو الدّعوه إلی القتال و تنجّر بقتل أحد المقاتلین غالبا، و کانت مرسومه فی المعارک القدیمه الجاریه بالأسلحه البارده من السیف و السّنان و الملاکمه و قد تقع بین اثنین متداعیین فی أمر من الامور، کفصل نهائی للخصومه و التنازع و یعبّر عنها بدوئل، فان حمل کلامه علی میدان الجهاد فیکون کلامه إرشادا إلی الحزم و عدم البدأه بالقتال مهما تأزّم الموقف کما کانت سیرته علیه السّلام فی الجمل و صفّین و إن حمل علی المعنی الثانی أو الأعمّ منها ففیه غموض و یحتاج إلی التأمّل.

الترجمه

بفرزندش حسن علیهما السّلام فرمود: مبادا بجنگ پیشدستی کنی و هم نبرد را بخوانی و اگر بدان خوانده شدی إجابت کن، زیرا خواستار آن یاغی است و ستمکار، و یاغی در هلاکت است خطاب بفرزندش:

فرمود حسن مخوان مبارز آغاز بجنگ نیست جائز

ص:302

ور آنکه بدان شدی تو دعوت باید بکنی از آن إجابت

زیرا که مبارز تو یاغی است یاغی بهلاک خویش ساعی است

الرابعه و العشرون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(224) و قال علیه السّلام: خیار خصال النّساء شرار خصال الرّجال:

الزّهو، و الجبن، و البخل، فإذا کانت المرأه مزهوّه لم تمکّن من نفسها، و إذا کانت بخیله حفظت مالها و مال بعلها، و إذا کانت جبانه فرقت من کلّ شیء یعرض لها.

اللغه

(زهی) الرّجل علینا فهو مزهوّ إذا افتخر، و کذلک نخی فهو منخوّ من النخوه و لا یجوز زها إلاّ فی لغه ضعیفه (فرقت): خافت و الفرق: الخوف.

المعنی

أهمّ الأوصاف الممدوحه و الواجبه فی المرأه العفاف و الامانه، لأنها فی معرض شهوه الرجال الأجانب، و ملتهب العشق و الاحساس من کلّ جانب، و لأنّها صاحبه البیت و ربّتها و المستودع مال الزوج عندها و معروفه بالضعف لدی النّاس، فلا بدّ لها ممّا یجبر هذه الأخطار المتوجهه إلیها فی النفس و المال فیحسن منها الزّهو و التکبّر بحیث یمنعها ذلک عن نظرها إلی الأجانب أو طمع الأجانب فیها، و هذا التمنّع یعدّ فی الرّجل تکبّرا مذموما و فی المرأه تعفّفا ممدوحا.

کما أنّ إمساکها لما فی یدها من الأموال و ترک الاقدام علی البذل و الافضال ممدوح و إن عدّ من البخل أو الشحّ، لأنّ ذلک سدّ عن طمع الأجانب فی نفسها و عن طمع الغاصبین و السارقین لما فی یدها.

و الجبن یعینها عن الخروج فی الخلوات و السّفر فی ظلمه اللّیالی و الصحراوات

ص:303

فیفیدها من الناحیتین مضافا إلی أنّ هذه الصفات تأثّرات ترتبط بالاحساس و الاحساس فی المرأه أقوی من الرّجل.

الترجمه

فرمود: بهترین خصال زنان بدترین خصال مردان است: تکبّر و ترس و بخل چون زن با تکبّر باشد بیگانه را بر خود راه ندهد، و چون بخیل باشد مال خودش و مال شوهرش را نگهداری کند، و چون ترسو باشد از هر چه بر او رخ دهد در هراس باشد.

آنچه در زن بود خجسته خصال بر شمر بدترین خصال رجال

چون تکبّر هراس و بخل دریغ شرح آنرا شنو باستعجال

زن با کبر خود نگه دار است ندهد بر مراد غیر مجال

ور که باشد بخیل حفظ کند مال خود را و شوی در هر حال

ور بترسد بخانه پابند است چون هراسد ز سوء استقبال

الخامسه و العشرون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(225) و قیل له علیه السّلام صف لنا العاقل، فقال: هو الّذی یضع الشّیء مواضعه، فقیل له: فصف لنا الجاهل، فقال: قد فعلت. قال الرّضیّ رحمه اللّه: یعنی أنّ الجاهل هو الّذی لا یضع الشّیء مواضعه، فکأنّ ترک صفته صفه له، إذ کان بخلاف وصف العاقل.

المعنی

الجهل تاره یقابل بالعقل کما اعتبره الکلینی قدّس سرّه، فعنون صدر اصوله فی الکافی بقوله: کتاب العقل و الجهل، و تاره یقابل بالعلم کما هو المتبادر المعروف و قد وصف علیه السّلام العقل و حمل السئوال الثانی علی ما یقابله فقال علیه السّلام: قد وصفت

ص:304

الجهل المقابل للعقل بتوصیف العقل، فاذا کان العاقل من یضع الشیء مواضعه کان الجاهل من لا یضع الشیء مواضعه إمّا بترک وضعه أصلا کمن ترک الصلاه رأسا، و إمّا بوضعه فی غیر موضعه کمن صلّی فی الدار المغصوبه عالما عامدا، و الجهل المقابل للعقل بهذا المعنی غیر الجهل المقابل للعلم، فانّه ربّما یکون عالما و یتعمّد عمل الخلاف.

و قد شرح المعتزلی هذا الکلام بما لا یناسب المقام، فیا لیت عقل و لم یضع الشیء غیر موضعه.

الترجمه

به آن حضرت عرض شد: خردمند را برای ما وصف کن، در پاسخ فرمود:

خردمند آن کسی است که هر چیزی را بجای خود نهد، پس بأو گفته شد، جاهل را برای ما وصف کن، در پاسخ فرمود: وصف کردم.

بعلی گفته شد که عاقل کیست گفت آن کس که هر چه داند چیست

نهدش جای خود که می شاید وانرهی را رود که می باید

گفته شد وصف کن تو جاهل را گفت وصف کردمش برای شما

السادسه و العشرون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(226) و قال علیه السّلام: و اللّه لدنیاکم هذه أهون فی عینی من عراق خنزیر فی ید مجذوم.

اللغه

(العرق) بالفتح فالسکون: العظم الّذی اخذ عنه اللحم، و الجمع عراق بالضمّ و فی الحدیث ثرید و عراق - مجمع البحرین.

المعنی

قال فی الشرح المعتزلی: العراق جمع عرق و هو العظم علیه شیء من اللحم و هذا من الجموع النادره نحو دخل و دخال و توأم و توام.

ص:305

أقول: و قد جاء علیه السّلام فی هذا الکلام من عجیب التمثیل و التشبیه الموجب لکمال النفره و الانزجار عن حلال الدّنیا و ما فیها من الحرام بما یقرب من حدّ الاعجاز فی الفصاحه و الاسلوب.

الترجمه

فرمود: سوگند بخداوند هر آینه این دنیای شما پست تر است نزد من از تکه استخوان خوکی که در دست بیمار گرفتار بخوره و جذام است.

فرمود علی که طرفه دنیای شما اندر نظرم چه استخوانیست ز خوک

اندر کف مجذوم تهی گشته ز لحم می لیسد از آن نزار و خنگ مفلوک

السابعه و العشرون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(227) و قال علیه السّلام: إنّ قوما عبدوا اللّه رغبه فتلک عباده التّجّار و إنّ قوما عبدوا اللّه رهبه فتلک عباده العبید، و إنّ قوما عبدوا اللّه شکرا فتلک عباده الأحرار.

الاعراب

رغبه، مفعول له لقوله: عبدوا، و الفاء فی قوله: فتلک للتفریع، و کذلک الکلام فی قوله: رهبه و شکرا.

المعنی

العباده تستلزم المعرفه و الایمان باللّه، و إلاّ فتکون صوره بلا معنی، و درجات المعرفه متفاوته، و قد نبّه علیه السّلام علی مراتبها فی هذا الکلام و بین لها ثلاث درجات:

معرفه الراغبین، و معرفه الراهبین، و معرفه الأحرار المتقین.

قال الشارح المعتزلی: هذا مقام جلیل تتقاصر عنه قوی أکثر البشر و قلنا إنّ العباده لرجاء الثواب تجاره و معاوضه إلخ.

ص:306

أقول: قوله: معاوضه، لا یستقیم لأنّه إن عبد علی وجه المعاوضه لا یتحقق قصد القربه و لا الاخلاص فتبطل العباده رأسا، و قوله علیه السّلام: فتلک عباده التجّار معناه قصد الاسترباح بالعمل لا معاوضه العمل مع الثواب.

الترجمه

فرمود: مردمی بامید و شوق ثواب خدا را بپرستند، این پرستش تاجرانه است، و مردمی از بیم و هراس خدا را بپرستند، این پرستش بنده ها است، و براستی مردمی خدا را بپرستند بپاس خداوندیش، این پرستش آزادگانست.

خدا را پرستند قومی برغبت بود این عبادت برسم تجارت

دیگر مردم از بیم حق می پرستند عبادت دلیل است بر این که عبدند

پرستند جمعی دیگر بهر شکرش ز أحرار اینست رسم پرستش

الثامنه و العشرون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(228) و قال علیه السّلام: المرأه شرّ کلها، و شرّ ما فیها أنّه لا بدّ منها.

المعنی

للرّجل مواجهه و ارتباط مع الشئون الدنیویه الّتی تمسّ حیاتها من نواح شتّی، فمواجهه مع المال، و مواجهه مع الأعمال، و مواجهه مع الامراء، و مواجهه مع العمّال، و مواجهه مع الجیران و الأقرباء و الأولاد و هکذا.

و له فی هذه المواجهات مشاکل و مصاعب، و سهولات و مرافق، و خیرات و شرور ترجع إلی سوء سیره الرّجل فی الحیاه أو حسنها، و إلی ما یقهره و یقدر له.

و أصعب هذه المواجهات هی المواجهه مع المرأه فی شتّی شئون الحیاه و قد نبّه علیه السّلام إلی أنّ هذه المواجهه تکون شرا للرّجل من جمیع النواحی: إن کانت فتّانه تسلب لبّه، و إن کانت قبیحه تروع قلبه، إن کانت زوجه تکلفه نفقتها، و إن کانت أجنبیه تجرّه إلی الفجور و الفضاحه، و إن کانت عدوّه تغلبه بالبهتان و الزور

ص:307

حتّی یکون شرّ شرورها أنّها لا بدّ منها، و لا یمکن التخلّص عنها.

الترجمه

فرمود: زن همه بلا است و بدتر از خودش اینست که از این بلا گریزی نیست

زن بلا باشد و بدتر زین بلاآنکه بایست کشید این ابتلا

التاسعه و العشرون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(229) و قال علیه السّلام: من أطاع التّوانی ضیّع الحقوق، و من أطاع الواشی ضیّع الصّدیق.

اللغه

(وشی) به إلی السلطان: نمّ و سعی، فهو واش - مجمع البحرین.

المعنی

التّوانی هو التسامح و التکاسل عن العمل، و من انقاد لهذا الخلق السیّیء لا یقدم علی ما یجب علیه من أداء الحقوق المتعلّقه به لنفسه او لغیره، فیترک تدبیر نفسه بأداء العباده و المحافظه علی النظافه و تدبیر أمر عیاله و إصلاح ماله، و من أطاع النمّام و صدّقه فیما یحکی عن أصدقائه یترکهم و یعادیهم.

الترجمه

فرمود: هر کس خود را بسستی سپارد أداء حقوقی را واگذارد، و هر کس از گفتار سخن چین پیروی کند دوست خود را از دست بدهد.

هر که سستی گرفت حق بنهاد گوش نمّام دوست از کف داد

ص:308

الثلاثون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(230) و قال علیه السّلام: الحجر الغصب فی الدّار رهن علی خرابها. قال الرّضیّ رحمه اللّه: و قد روی ما یناسب هذا الکلام عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و لا عجب أن یشتبه الکلامان، لأنّ مستقاهما من قلیب، و مفرغهما من ذنوب - عن شرح المعتزلی ج 19 طبع مصر -.

اللغه

عن الأزهری: (القلیب) البئر العادیه القدیمه مطویّه کانت أو غیر مطویّه و الجمع قلب (الذنوب) فی الأصل الدلو العظیم - مجمع البحرین.

المعنی

رهانه الحجر المغصوب علی خراب الدّار علی وجهین:

1 - أنّه إذا طالبه صاحبه یلزم خراب الدار و ردّه إلیه مهما تکلّف من المؤنه و الضّرر، لأنّه مقدّم علیه.

2 - أنّه بناء علی الظلم، و المبنیّ علی الظلم لا یدوم بل ینجرّ إلی الخراب و الدّمار.

الترجمه

سنک غصبی در ساختمان خانه گرو ویرانی آنست چه خوش سروده:

طاق کسری که بدادش همه بنیاد نماند خواجه را بین که ز بیداد نماید بنیاد

الحادیه و الثلاثون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(231) و قال علیه السّلام: یوم المظلوم علی الظّالم أشدّ من یوم الظّالم علی المظلوم.

ص:309

المعنی

قال ابن میثم: و أراد بیوم المظلوم یوم القیامه، و خصّصه به لأنّه یوم انصافه و أخذ حقّه.

أقول: الأولی حمله علی یوم المجازاه، فقد یتعجّل علی الظالم فی الدّنیا بل لا یخلو الظلم من عقوبه و تلاف فی الدّنیا قبل العذاب و المجازاه فی الاخره.

الترجمه

فرمود: روز پیروزی ستمدیده بر ستمکار سخت تر باشد از روز تسلّط ستمکار.

روز ستمکش چه در آید ز شب بر سر ظالم چه یکی تیره شب

الثانیه و الثلاثون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(232) و قال علیه السّلام: اتّق اللّه بعض التّقی و إن قلّ، و اجعل بینک و بین اللّه سترا و إن رقّ.

المعنی

قد بحث المحقّقون فی غیر واحد من العناوین من جهه أنّها قابله للتجزئه أم لا؟ منها عنوان الاجتهاد المبحوث عنه فی باب الاجتهاد و التقلید من الاصول فی فصل التجزّی و أنّه یقبل التجزیه، أم هو ملکه بسیطه غیر قابله للتجزئه، و قد فسّر بعض التجزیه فی الملکات النفسانیه بالشدّه و الضعف.

و التقوی باعتبار أنّها من الملکات النفسانیه غیر قابله للتجزئه فی حقیقتها و إنّما تقبل الشدّه و الضعف.

فالمقصود أنّ التقوی ناشئه عن العقیده الملازمه للخوف من عواقب المعصیه و لا بدّ للمسلم المؤمن أن تکون فیه درجه من التقوی و لو کانت ضعیفه، و أمارتها ترک بعض المعاصی لمجرّد الخوف من اللّه و عدم هتک ستر الربوبیّه و التظاهر بالتمرّد و الطغیان.

ص:310

الترجمه

فرمود: تقوی داشته باش گر چه اندکی باشد، و میان خود و خدا پرده احترامی بدار ورچه نازک باشد.

تقوی مده از دست و گر کم باشد یکباره مدر پردۀ رسوائی را

الثالثه و الثلاثون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(233) و قال علیه السّلام: إذا ازدحم الجواب خفی الصّواب.

المعنی

هذه الحکمه ترجع إلی التربیه و التعلیم و إلی أدب اجتماعی و محاوری تقرّر طریق التفهیم.

و هی أنّه إذا سأل سائل عن مسأله یلزم أن یکون الجواب موجزا و صریحا و صادرا من مجیب واحد، فاذا ازدحم عدّه فی الجواب أو ازدحم مطالب مجیب واحد بطول الکلام و الاستطراد و التأییدات المتکثره یخفی الصواب علی السائل و لا ینال بالجواب المقنع، و هذا الکلام یجری فی الجواب عن الاعتراضات العلمیه.

و قد تفرّست لذلک فی مطالعه بعض مجلّدات العبقات تألیف العالم المتتبع المحقق السیّد ناصر حسین الهندی فی جواب ما ألّفه فی الرّد علی شبهات ألّفها أحد علماء السنّه، فکان الشبهه ملخّصا و مقرّرا فی أسطر، و الجواب مشتّتا فی مجلّد ضخم أو مجلّدات.

الترجمه

فرمود: چون پاسخ درهم شود سخن درست مبهم شود.

چه پاسخ شود مزدحم بر سؤال شود حق نهان در چه قیل و قال

ص:311

الرابعه و الثلاثون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(234) و قال علیه السّلام: إنّ للّه تعالی فی کلّ نعمه حقّا، فمن أدّاه زاده منها، و من قصّر فیه [عنه] خاطر بزوال نعمته.

المعنی

حقیقه شکر النعمه أداء حقّها الإلهی، فمن الحقوق الالهیّه فی نعمه ما تقرّر حقّه بحدود معیّنه کالحقوق الزکویّه و الأخماس فی مواردها المفروضه و المندوبه و منها ما ندب إلیه علی وجه الاطلاق کالحثّ علی نشر العلم و المعرفه، و إعانه الضعیف و المستغیث، و برّ الوالدین و صله الرحم و نحوها.

فاذا کان أداء الحقّ شکرا فیوجب مزید النعمه و یکون ترک أدائه من أقبح الکفران الموجب لخطر الزوال.

الترجمه

فرمود: راستی که برای خداوند در هر نعمتی حقّی است، هر که آنرا بپردازد خداوند بر آن نعمتش بیفزاید، و هر که در أداء آن حق کوتاهی کند در خطر زوال نعمت قرار دارد.

هر آن نعمت که بخشیدت خداوند در آن حقّی است با تو جفت و پیوند

اگر پرداختی حقش فزاید و گر نه خود زوال نعمت آید

الخامسه و الثلاثون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(235) و قال علیه السّلام: إذا کثرت المقدره، قلّت الشّهوه.

المعنی

هذه الحکمه قائمه علی أصل معروف و هو: أنّ الانسان حریص علی ما منع فمن قلّت مقدرته علی ما یشتهیه من غذاء و نکاح و نحوهما یحسّ فی نفسه أنّه ممنوع

ص:312

منها أو سیمنع، لکون مقدرته قلیله و فی معرض الزوال فزاد حرصه علیه، و أمّا إذا کثرت مقدرته و اطمأنّت نفسه بوصول ما یشتهیه سکنت فورته و خمدت ثورته، و إذا نال من أشهی ما یبتغیه مرّات زالت عنه شهوته رأسا.

و من هنا قیل: إنّ العشق مولود التمانع و فراق المحبوب إمّا بتمنّعه عن التسلیم للمحبّ، و إمّا بالدّلال علیه و منعه عن الوصل و أخذ النصیب.

الترجمه

فرمود: هرگاه نیرو و قدرت افزود خواست و شهوت بکاستی غنود.

هر چه در دسترس بود بسیار خواستش اندک آیدت بشمار

السادسه و الثلاثون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(236) و قال علیه السّلام: احذروا نفار النّعم فما کلّ شارد بمردود.

اللغه

(نفر) ینفر نفورا: أفزع. و (النعم): بقر و غنم و ابل، و هو جمع لا واحد له من لفظه، و جمع النّعم أنعام یذکّر و یؤنّث - مجمع البحرین.

المعنی

یمکن أن یکون النعم بمعنی الأنعام الثلاثه بقرینه لفظ النفار و الشارد فالکلام خرج مخرج المثل و الکنایه، و یمکن أن یکون جمع نعمه فلفظ النفار استعاره عن زوالها، و المقصود الاعتناء بالنعمه إذا حصلت و التوجّه إلی الاستفاده منها و عدم التسامح فی ذلک اعتمادا علی کثرتها أو رجاء تجدّدها بعد زوالها، فانه ربّما تزول و لا تتجدّد.

قال الشارح المعتزلی: هذا أمر بالشکر علی النعمه و ترک المعاصی، فانّ المعاصی تزیل النعم.

ص:313

الترجمه

فرمود: از رم دادن چهارپایان خودداری کنید که هر گریخته ای برنمی گردد

بنعمت بچسب ز دستش مدهکه هر رم زده خود نیاید بده

السابعه و الثلاثون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(237) و قال علیه السّلام: الکرم أعطف من الرّحم.

المعنی

قال ابن میثم: أی أشدّ عطفا، و یفهم منه أحد معنیین:

1 - أنّ الکریم بکرمه أعطف علی المنعم علیه من ذی الرّحم علی رحمه، لأنّ عاطفه الکریم طبع، و عاطفه ذی الرّحم قد یکون تکلّفا و قد لا یکون أصلا.

2 - أنّ الکرم یستلزم عاطفه الخلق علی الکریم و محبّتهم له أشدّ من عاطفه ذی الرّحم علی رحمه.

أقول: جعل عاطفه الکریم طبعا و عاطفه ذی الرحم تکلّفا أو منفیّه غیر مفهوم، و حمل کلامه علیه السّلام علی أحد المعنیین غیر لازم.

و الظاهر أنّ المقصود بیان التفاضل بین عطفین أحدهما ناش عن الکرم، و الاخر عن الرّحم، و الحکم بأنّ الأوّل أفضل، لأنّ الکرم فضیله نفسانیه فعطفها أثبت و أوفر، و الرّحم غریزه جسمانیه فعطفها معرض التزلزل و أقلّ مع أنّ الکریم یعطف علی الکلّ و یقصر عطف ذی الرّحم علی رحمه.

الترجمه

فرمود: ارجمندی مهرخیزتر است از خویشاوندی.

بیش باشد مهربانی کریم از پدر یا مادر و خویش لئیم

مهر مردم بر کریمان بیشتر باشد از خویشان و مادر یا پدر

ص:314

الثامنه و الثلاثون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(238) و قال علیه السّلام: من ظنّ بک خیرا فصدّق ظنّه.

المعنی

من التوفیق و السعاده فی الفوز إلی الکمال فی امور الدّنیا و الاخره جلب اعتماد النّاس و حسن ظنّهم، فانّه یجعل الانسان محبوبا و معتمدا عند النّاس و عند اللّه، فینبغی حفظ هذه السعاده بتصدیق من حسن الظنّ عملا و السّعی فی کون حسن الظنّ مطابقا للواقع و موافقا للحقیقه.

الترجمه

فرمود: هر کس بتو خوش گمانست گمانش را درست در آور.

هر کس بتو پندارد خیری تو گمانش را تصدیق کن و می کوش تا آنکه نکو باشی

التاسعه و الثلاثون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(239) و قال علیه السّلام: أفضل الأعمال ما أکرهت نفسک علیه.

المعنی

قد فرض اللّه علی عباده فرائض و ندبهم إلی السنن و کلّفهم ما یطیقون لریاضه نفوسهم و کسر شهواتهم، فکلّ عمل یخالف میل النفس و هواها یکون أنفع فی تزکیه الانسان و تقرّبه إلی اللّه و تخلّصه من علائق الطبیعه و ملاذ الدّنیا، فیکون أفضل و أکثر أجرا، فانّ إکراه النفس علی الأمر یکون لشدّته، فکلّما کان أشدّ کان أقوی فی ریاضتها و أنفع فی تطویعها و کسرها، و بحسب ذلک یکون أکثر نفعا و أفضل أثرا و أجرا.

ص:315

الترجمه

فرمود: بهترین کارها بدرگاه خدا آن کاریست که خود را بر آن وادار سازی

بهترین کاری بدرگاه خداکار پر رنجی است بر ضدّ هوا

نفس أمّاره از آن در زحمت استلیک عقل تو از آن در راحت است

الاربعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(240) و قال علیه السّلام: عرفت اللّه سبحانه بفسخ العزائم، و حلّ العقود (و نقض الهمم، فی ج 19 من ط مصر).

اللغه

(عزم) عزما و عزیما علی أمر: عقد قلبه علی فعله، العزیمه ج: عزائم الاراده المؤکّده.

المعنی

إنّ اللّه تعالی قد نصب لعباده دلائل کافیه علی معرفته و بیّنها لهم فی ضوء العقل و علی لسان أنبیائه و رسله، و نظمها فی خارج وجود الانسان و علی صفحات کتاب الکون الوسیع الناطق علی وجود الباری و الصانع بلسان طبیعی فصیح، و بوّبها علی أبواب لا تحصی من السماوات العلی، و بسیط الأرض و الثری، و أمواج البحر ذی الطمی و الشموس المشرقه فی الضحی، و الأقمار المنیره فی اللیل إذا سجی، و النجوم الثاقبه علی اولی النهی.

و دبّرها فی باطن الانسان و داخل وجوده اللاّصق به حتّی لا یعتذر بعذر فی الجهل به تعالی، بل فی التجاهل باللّه عزّ و علا، و قد نبّه علیه السّلام فی هذه الحکمه إلی درس معرفه اللّه من صفحات وجود الانسان بعینه، و دلّه علی مطالعه کتاب نفسه فی معرفه ربّه.

قال الشارح المعتزلی: هذا أحد الطرق إلی معرفه الباری سبحانه، و هو أن

ص:316

یعزم الانسان علی أمر و یصمّم رأیه علیه ثمّ لا یلبث أن یخطر اللّه تعالی بباله خاطرا صارفا له عن ذلک الفعل و لم یکن فی حسابه انتهی.

و أنتج منه أنّه لا بدّ من الاعتراف بمؤثر خارج عن وجود الانسان فی الصرف عن عزیمته و حلّ عقوده و نقض همّته، و لا یصل ید أحد إلی عمق وجود الانسان و مرکز إرادته إلاّ قدره اللّه الّذی خلقه فصوّره.

الترجمه

فرمود: من خداوند سبحانه را از این راه شناختم که تصمیمهای قطعی را از هم می ریزد، و پیمانها را می گسلد، و همّتهای سخت را درهم می شکند.

علی آن شناسای پروردگار بعرفان حق شد چنین راهدار

خدا را شناسم که تصمیم را بهم می زند من ندانم چرا

ز هم بگسلاند همه عقده ها بهم بشکند همّت اژدها

الحادیه و الاربعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(241) و قال علیه السّلام: مراره الدّنیا حلاوه الاخره، و حلاوه الدّنیا مراره الاخره.

المعنی

الدّنیا لکلّ أحد نیل ما یشتهیه ممّا یوافق هواه و مجانبه ما یبغضه ممّا یخالف هواه، فالدّنیا لمن تیسّر له حلوه فی مذاقه، و من سلک طریق الاخره و طلب الفوز بسعادتها لا بدّ له من مفارقه الدّنیا أی مخالفه ما یهواه، فیحسّ المراره من هذه المفارقه لأنّ طلب الاخره یلازم الرّیاضه عقلا و الانقیاد لأوامر اللّه و رسله و الأئمه شرعا، و یستلزم ذلک ترک الهوی و المفارقه عن لذات الدّنیا حتّی یوصل إلی حلاوه الاخره.

ص:317

الترجمه

فرمود: تلخ کامی دنیا شیرین کامی آخرتست، و شیرین کامی دنیا تلخ کامی آخرت.

تلخ کامی اندر این دنیای زشت هست شیرین کامیت اندر بهشت

ور تو شیرین کام از این دنیا شدی تلخ کام عالم عقبی شدی

الثانیه و الاربعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(242) و قال علیه السّلام: فرض اللّه الإیمان تطهیرا من الشّرک و الصّلاه تنزیها عن الکبر، و الزّکاه تسبیبا للرّزق، و الصّیام ابتلاء لإخلاص الخلق، و الحجّ تقربه [تقویه] للدّین، و الجهاد عزّا للإسلام، و الأمر بالمعروف مصلحه للعوامّ، و النّهی عن المنکر ردعا للسّفهاء، و صله الرّحم منماه للعدد، و القصاص حقنا للدّماء، و إقامه الحدود إعظاما للمحارم، و ترک شرب الخمر تحصینا للعقل، و مجانبه السّرقه إیجابا للعفّه، و ترک الزّنا تحصینا للنّسب، و ترک اللّواط تکثیرا للنّسل، و الشّهادات [ه] استظهارا علی المجاحدات، و ترک الکذب تشریفا للصّدق، و السّلام أمانا من المخاوف، و الإمامه نظاما للأمّه، و الطّاعه تعظیما للإمامه.

اللغه

(التقربه) مصدر بمعنی التقریب. (منماه): مصدر میمی من النمو. (حقنا):

ص:318

من حقنت دمه خلاف هدّرته. و (الجحود) هو الانکار مع العلم یقال: جحد حقّه جحدا و جحودا: أی أنکره مع علمه بثبوته - مجمع البحرین.

الاعراب

قوله: تطهیرا من الشرک: مفعول له لقوله: فرض، و هکذا نظائره إلی آخر الکلام.

المعنی

فی کلامه علیه السّلام مباحث عمیقه مفصّله نلخّصها فیما یلی:

1 - الفرض یطلق علی معان:

منها ما یقابل النفل فیقال: فریضه الظهر و نافله الظهر، فیدلّ علی الوجوب و منها ما یقابل السنّه کقول الصادق علیه السّلام فی حدیث بکیر «السنّه لا تنقض الفریضه» فیدلّ علی الواجب الأهمّ و ما یسمّیه الفقهاء رکنا.

و منها ما أطلقوه فی باب المواریث فقالوا: یرث بالفرض، و یقابله الارث بالرّدّ و المقصود من الفرض السهام المنصوص المقصود من الفرض السهام المنصوص علیها فی القرآن أو السنّه، و من الردّ ما یدلّ علیه عموم آیات الارث و أدلّته، و منه أخذوا الفرائض کعنوان لمسائل الارث.

و قد استعمل الفرض فی کلامه علیه السّلام بمعناه اللغوی البحت و هو التقریر و التثبیت بقول مطلق، فقوله:(فرض اللّه) أی قرّر اللّه کذا و کذا فیعمّ بمفهومه جمیع المعانی المتقدمه، و یشمل الواجب و المندوب و الفرائض و السّنن المقرّره فی الشریعه الاسلامیّه من الاصول و الفروع، و الواجب و المندوب، فالایمان واجب اصولی، و الصّلاه فریضه فرعیّه واجبه، و السّلام سنّه مؤکّده مندوبه.

و قد خفی ذلک علی الشارح المعتزلی فحمل کلامه علی ردّ السّلام لیکون واجبا فقال:

و شرع ردّ السّلام أمانا من المخاوف، لأنّ تفسیر قول القائل: سلام علیکم أی لا حرب بینی و بینکم، بل بینی و بینکم السّلام، و هو الصلح انتهی.

ص:319

و حمله ابن میثم علی الاسلام فقال:

السابعه عشر: الاسلام و من غایاته الأمن من مخاوف الدّنیا، لصوله الاسلام علی سائر الأدیان، و من مخاوف الاخره و هو ظاهر، و روی السّلام و لما کان سببا للتودّد إلی الخلق کان أمنا من مخاوفهم.

أقول: و العباره فیما رأیناه من النسخ أثبت الجمله بلفظ السّلام و لم نطلع علی ما رواه، و السرّ فی تنظیمه علیه السّلام هذه الجمله فی ضمن الفرائض الهامه أنه کان منها فی صدر الاسلام لأنّ محیط جزیره العرب عهدئذ محیط الغاره و القتل و الغزو، و لا یلتقی اثنان لا یکون بینهما تواثق قبلی یعرف أحدهما الاخر أولا یعرفه إلاّ أنه یأخذهما الخوف و الوحشه من اغتیال أحدهما للاخر، فکلّ أعرابی یأخذ سلاحه و یدور فی طلب الصّید و لا یبالی أن یصید حیوانا یستمتع بلحمه و جلده، أو إنسانا یستمتع بلباسه و ما معه من سلاح و عتاد و متاع.

فشرع الاسلام السّلام و جعله صیغه عقد الأمان بین متلاقیین، فاذ ترادّ بینهما هذه الصیغه تعهّد کلّ منهما ترک التعرّض للاخر فکان أهمیّته عهدئذ کأهمیّه الصّلاه و سائر الفرائض.

و قد نزل فی شأن السّلام آیات بلیغه فی القرآن فقال تعالی بعد الأمر بالقتال فی «86 - النّساء -: «وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّهٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها » و قال تعالی فی «94 - النّساء -: «وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقی إِلَیْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاهِ الدُّنْیا ».

2 - قد بیّن علیه السّلام فی صدر ما فرض اللّه الایمان، و علّله بأنه للتطهیر من الشّرک، فکان المقصود من الایمان هو الاعتقاد باللّه الأحد الواحد، و مرجعه إلی فرض عقیده التوحید، و هو من اصول الدّین بل أصل اصولها.

و قد قرّر المتکلّمون و الفقهاء أنّ التوحید واجب عقلیّ و لا یصحّ أن یکون واجبا شرعیّا و فرضا إلهیّا، فانه یستلزم الدّور الواضح و لم أجد من ذهب إلی أنّ التوحید واجب شرعی و فریضه إلهیّه و إن ذهب بعض إلی أنّ النبوّه واجب شرعی کابن

ص:320

خلدون فی مقدّمته.

فلا بدّ من حمل قوله علیه السّلام: فرض اللّه، علی معنی أعمّ من الارشادی و التعبدی المولوی، و هل یجمعهما مفهوم واحد؟ فتدبّر، أو یحمل علی بعض الایمان فانّ الایمان قول و عمل کما ورد فی بعض الأحادیث، و الایمان یزید و ینقص کما فی بعضها، و له عشر درجات کما فی حدیث آخر، و هل یستقیم ذلک مع قوله: تطهیرا للشّرک؟ فتدبّر. 3-قد علّل عل یه السّلام فی هذا الکلام من مهامّ المقرّرات فی شریعه الاسلام إلی أن بلغ تسع عشره، فهل تکون العلل التی ذکرها کما یظهر من إطلاق الکلام عللا تامّه فیستفاد من کلامه تسع عشر کبری فقهیّه تقرّر هکذا:

کلّ مطهر من الشرک فریضه، کلّ منزه عن الکبر فریضه، کلّ تسبیب للرّزق فریضه، کلّ ابتلاء لاخلاص الخلق فریضه، و علی هذا النّمط.

فانّ ظاهر التعلیل یقتضی اندراج موضوع الحکم الصغروی تحت هذه الکلّیه التی علّل بها و تکون کبری لها، فیسری الحکم إلی سائر الموضوعات و الموارد الغیر المنصوصه المشترکه مع المنصوص فی الاندراج تحت هذه الکبری التی علّلت به الحکم فی هذا الموضوع الخاص، و اصطلح علیه علماء الاصول بالقیاس المنصوص العلّه و جعلوه حجّه کقیاس الأولویّه، و استثنوا من کبری بطلان القیاس فی فقه الشیعه الإمامیه بل أخرجوهما منه موضوعا بأنّ الحکم فی الفرع منصوص مستفاد من عموم العلّه و من ظهور اللّفظ فی قیاس الأولویه.

و لکن لو جعلت هذه الکبریات التسع عشره کلّیات عامّه فقهیّه یستلزم فقه جدید و لا أظنّ الفقهاء یلتزمون بها، فتحمل علی بیان الحکمه فی هذه الأحکام و الحکمه لا تسری الحکم عن الموضوع المنصوص إلی غیره.

و قد ورد روایات کثیره فی بیان حکمه الأحکام الشرعیّه قد جمعها الشیخ المتقدّم الصّدوق رضوان اللّه علیه فی کتابه علل الأحکام فصار کتابا ضخما.

و لکن لا یستند الفقهاء فی إثبات الأحکام إلی کلّیات هذه العلل المرویّه مضافا إلی ما ذکرنا من أنّ المقصود من الفرض فی کلامه هذا أعمّ من الحکم الارشادی

ص:321

و المولوی و من الوجوب و الندب، فلا یستفاد منها حکم الوجوب فی غیر المورد المنصوص.

4 - قد اختلف علماء الاصول فی أنّ الداعی فی تشریع الأحکام المصالح و المفاسد المنظوره فی موضوعاتها، فکان الأحکام الشرعیّه کنسخه الطبیب فی بیان دواء المریض، أو المصلحه فی نفس جعل الحکم و التشریع، و یظهر من کلامه علیه السّلام تأیید القول الأوّل، و لا یسع المقام لتفصیل هذا البحث هنا.

الترجمه

فرمود: مقرّر داشت خداوند بر بندگان خود ایمان را برای پاک کردن دلها از آلودگی شرک، و نماز را برای شستشوی جانها از تکبّر، و زکاه را برای فراهم شدن وسیله روزی، و روزه را برای آزمودن اخلاص آفریدگان، و حجّ را برای نزدیک کردن مردم بدیانت، و جهاد در راه حق را برای عزّت و سرفرازی إسلام و أمر بمعروف را برای إصلاح وضع عمومی همه مردم، و نهی از منکر را برای باز داشتن کم خردان از تبهکاری، و صله رحم را برای فزونی شماره مسلمانان و قصاص را برای حفظ و حرمت خونها، و إقامه حدود و مجازاتهای إلهی را برای بزرگ شمردن خلاف در ارتکاب کارهای حرام.

و ترک شرب خمر را برای نگهداری و صیانت خرد، و بر کناری از دزدی را برای تثبیت پارسائی، و ترک زنا را برای حفظ و حمایت از نسب، و ترک لواط را برای بسیار شدن نسل، و گواه شدن و گواهی دادن را برای کشف حق در مورد انکار منکران حقّ حقداران، و ترک دروغ را برای احترام و تشویق براستگوئی و درود و سلام را برای آرایش از هراسها، و إمامت بر امّت را برای حفظ نظام ملّت اسلام، و فرمانبری از خدا و رسول و امام را برای تعظیم و بزرگداشت مقام رهبری و إمامت.

گفت علی: فرض نموده خدا بر همه ایمان که نماید رها

از بت و بتساز بشر یکسره أرض بشوید ز بت و بتکده

ص:322

فرض نماز است برای نیاز تا که بشر را کند از کبر باز

فرض زکاتست سبب ساختن روزی از این راه بپرداختن

روزه ز اخلاص بود تجربه کو ز ریاضت ننماید گله

حج بکشاند بدیانت بشر عزت اسلام جهادی بفرّ

أمر بمعروف صلاح عوام نهی ز منکر بسفیهان زمام

خویش نوازی بفزاید عدد ریختن خون ز قصاص است سدّ

کیفر بدکار نماید عظیم در نظر خلق جنایت ز بیم

ترک می از بهر حفاظ خرد منع ز دزدیت عفاف آورد

ترک زنا حفظ نسب میکند ترک لواط است مزید عدد

مانع انکار شهادت بود درک شرافت بصداقت بود

فرض سلام از پی أمن از هراس أمر إمامت پی تنظیم ناس

فرض شده طاعت و فرمانبری از پی تعظیم امام أر بری

الثالثه و الاربعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(243) و قال علیه السّلام: أحلفوا الظّالم - إذا أردتم یمینه - بأنّه بریء من حول اللّه و قوّته، فإنّه إذا حلف بها کاذبا عوجل [العقوبه] و إذا حلف باللّه الّذی لا إله إلاّ هو لم یعاجل لأنّه قد وحّد اللّه تعالی.

المعنی

الحلف و الیمین أحد رکنی فصل الخصومه فی المحاکم الشرعیّه و دستور القضاء الاسلامی، و قد صحّ عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنه قال: «إنما أقضی بینکم بالبیّنات و الإیمان».

و الحلف فی غیر محضر القاضی الشرعی و أمره غیر جائز و غیر قاطع للخصومه

ص:323

و علی القاضی أن یکلّف من توجّه إلیه الیمین أن یؤدّیها بصیغه مخصوصه، فکلامه علیه السّلام هذا دستور قضائی متوجّه إلی القضاه فی حلف من کان ظالما، و لکنّ الحلف جار فی أکثر المحاورات و الخطابات مجری تأیید و دلیل لقول القائل، و قد وقع فی کلامه علیه السّلام من الخطب و الحکم غیر مرّه.

و هل یجوز حلف الخصم فی المحاوره کنحو من المباهله؟ له وجه و یشعر کلامه هذا بالجواز لعمومه و لما حکی عن الصادق علیه السّلام حلف الواشی عند المنصور بهذا الحلف فاصیب بالفالج فصار کقطعه لحم.

و قد روی الشارح المعتزلی عن أبی الفرج قصّه طویله فی معارضه یحیی بن عبد اللّه بن الحسن مع عبد اللّه بن مصعب الزبیریّ تنتهی بانتساب یحیی إلیه شعرا یحرّض فیه أخیه علی الوثوب و النهوض إلی الخلافه، فأنکر الزّبیری و حلف باللّه الذی لا إله إلاّ هو فقال یحیی: دعنی احلفه بالبرائه، فأبی الزبیری، فاکره علیه فحلف و قام إلی بیته فتقطع و تشقق لحمه و انتثر شعره و مات بعد ثلاثه أیام - إلخ.

الترجمه

فرمود: ستمکار را اگر خواستید سوگند بدهید بأین صیغه سوگند بدهید «بأنّه بریء من حول اللّه و قوّته» زیرا اگر بدین صیغه دروغ سوگند بخورد در عقوبتش شتاب شود، و اگر سوگند بخورد به «اللّه الّذی لا إله إلاّ هو» شتاب در عقوبت او نشود زیرا خدای تعالی را بیگانگی یاد کرده است.

الرابعه و الاربعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(244) و قال علیه السّلام: یا ابن آدم کن وصیّ نفسک فی مالک و اعمل فیه ما تؤثر أن یعمل فیه من بعدک.

المعنی

نبّه علیه السّلام: علی مزید الاستعداد للموت بتقدیم البرّ و الصدقات و هو حیّ فیجعل نفسه فی مقام أوثق وصیّ یختاره لنفسه علی ماله بعده فعمل به هو نفسه.

ص:324

الترجمه

فرمود: أی آدمیزاده خود را در مالت وصیّ و نائب مناب ساز و هر چه می خواهی وصیّ در مال تو پس از مرگت انجام دهد خودت انجام بده چه خوش سروده است:

برگ عیشی بگور خویش فرست کس نیارد ز پس تو پیش فرست

الخامسه و الاربعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(245) و قال علیه السّلام: الحدّه ضرب من الجنون، لأنّ صاحبها یندم فإن لم یندم فجنونه مستحکم.

اللغه

(الحدّه) من الانسان بأو ما یعتریه من الغضب، و من الشراب سورته.

المعنی

الحدّه طغیان القوّه الغضبیّه، و هی کالقوّه الشهویّه الطاغیه عدوّه العقل و کما أنّ السکر الّذی یکون طغیان الشهوه و السرور یزیل العقل، فالحدّه الّتی تکون طغیان الغضب یزیله فیکون ضربا من الجنون، فإذا زالت الحدّه یندم صاحبها عمّا قاله أو فعله فی تلک الحاله، کالسّکران إذا أفاق، فان لم یندم فیکشف عن جنون فیه مستحکم.

الترجمه

فرمود: تندی خشم یک قسمی از دیوانگی است، زیرا گرفتار بدان از کردۀ خود پشیمان می شود، و اگر پشیمان نشود دیوانگی او مسلّم است.

تندی خشم ز دیوانگی است که پشیمانی از آن بار آید

ور پشیمان نشود صاحب آن هست دیوانه علاجش باید

ص:325

السادسه و الاربعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(246) و قال علیه السّلام: صحّه الجسد من قلّه الحسد.

المعنی

بئس الداء الحسد، و قلّما یخلو عنه أحد، فهو نار ملتهبه تحرق الحاسد، و تخلّ بالصحّه و تنشأ المفاسد، و ربّما یحسد الخلفاء و الامراء علی السّوقه و الادباء ففی شرح المعتزلی نصّ ما یلی:

قال المأمون: ما حسدت أحدا قطّ إلاّ أبا دلف علی قول الشاعر فیه:

إنّما الدّنیا أبا دلف بین بادیه و محتضره

فإذا ولّی أبو دلف ولّت الدّنیا علی أثره

الترجمه

فرمود: تندرستی از حسد کاستی است.

حسد می خورد جسم و جان همچو دود تن سالم آرد دل ناحسود

السابعه و الاربعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(247) و قال علیه السّلام لکمیل بن زیاد النّخعی: یا کمیل مر أهلک أن یروحوا فی کسب المکارم، و یدلجوا فی حاجه من هو نائم، فو الّذی وسع سمعه الأصوات ما من أحد أودع قلبا سرورا، إلاّ و خلق اللّه له من ذلک السّرور لطفا، فإذا نزلت به نائبه جری إلیها کالماء فی انحداره حتّی یطردها عنه، کما تطرد غریبه الإبل.

اللغه

(راح) رواحا: جاء أو ذهب فی الرواح أی العشیّ و عمل فیه، و یستعمل لمطلق

ص:326

الذّهاب و المضیّ - (أدلج) إدلاجا القوم: ساروا اللّیل کلّه أو فی آخره - المنجد.

(النائبه) المصیبه.

الاعراب

یا کمیل: منادی معرفه مبنیّ علی الضمّ، مر، أمر من أمر باسقاط همزتین منه تخفیفا.

المعنی

درس اجتماعی فی الصفوف العلیا من مکتبه علیه السّلام ألقاه الی الناجحین من تلامذته و أصحابه الفائزین بالدّرجات العلیا فی مکتبه، و هم کمیل و رفاقه المشار إلیهم بقوله: أهلک، فانّ المراد من الأهل هنا من فی طبقته من أصحابه وصل بهم التعلیمات العلویه إلی درجه علیا من البشریه و هی الاستعداد لخدمه عباد اللّه قربه إلی اللّه و تحمّل المتاعب فی مثل تلک المکاسب المعنویّه.

فکأنّه علیه السّلام یولّی کمیل علی هؤلاء الأفاضل الأمجاد، و ینصبه أمیرا لهم فی هذا الجهاد المعنوی، و یشیر إلیهم بکسب المکارم من خدمه عباد اللّه بالجدّ و التعب و السعی الّذی لا یعقّبه الکسل لیلا و نهارا و أمرهم بالسعی فی إنجاح حوائج النائمین طول اللّیل لرضا ربّ العباد و یعدهم عوضا له بلطف من اللّه خفی مهیب یجری کالماء فی انحداره حتّی تطرد البلاء عنهم کطرد الابل الغریب عن المرعی.

الترجمه

خطاب بکمیل بن زیاد نخعی فرمود: بکسان خود فرما تا شبانه در کسب مکارم بکوشند و تا بامداد در انجام حوائج آنکه در خوابست تلاش کنند، سوگند بدان خدا که هر آوازی را می شنود، هیچکس دلی را شاد نسازد جز آنکه خداوند از آن شادی برایش لطفی بسازد، و چون حادثه ناگواری بر او رخ دهد آن لطف بمانند آبی که در سراشیب بریزد بر او فرود آید تا آن حادثه ناگوار را از او دور کند و براند، چنانکه شتر بیگانه را از چراگاه دور میکنند.

گفت علی یار عزیزم کمیل ای که کنی پیروی از من بمیل

ص:327

امر بکن أهل و کسانت بشب بهر مکارم همه اندر طلب

حاجت آن کس که بخواب اندر است شب گذرانند که آید بدست

هیچکسی نیست که سازد دلی شاد که حل کرده ازو مشکلی

جز که خداوند ز شادی کند خلقت لطفی و ورا پرورد

تا اگرش حادثه ای رخ دهد لطف چه سیلی بن آن بر کند

باش کمیلا تو بمردانگی ثابت و همواره بفرزانگی

رنج خود و راحت یاران طلب سایۀ خورشید سواران طلب

الثامنه و الاربعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(248) و قال علیه السّلام: إذا أملقتم فتاجروا اللّه بالصّدقه.

اللغه

(الاملاق): الفقر یقال: أملق إملاقا إذا افتقر و احتاج - مجمع البحرین.

المعنی

قد ذکر فی غیر واحد من الأخبار أنّ الصدقه تقع علی ید اللّه قبل أن تصل إلی ید الفقیر، و قد وعد اللّه فی کتابه بالتعویض علیها أضعافا مضاعفه و أثبته کقرض علیه فقال تعالی «11 - الحدید -: «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ ».

قال الشارح المعتزلی: «و جاء فی الأثر أنّ علیّا علیه السّلام عمل لیهودی فی سقی نخل له فی حیاه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بمدّ من شعیر، فخبزه قرصا، فلمّا همّ أن یفطر علیه أتاه سائل یستطعم فدفعه إلیه فبات طاویا و تاجر اللّه تعالی بتلک الصّدقه انتهی.

الترجمه

فرمود: چون بسیار تنگدست شدید بوسیله صدقه دادن با خدا معامله کنید.

ص:328

چون که گشتی فقیر و بیچاره دل بسودا سپار یکباره

هر چه داری همه تصدّق کن عوض نقد از خدا بستان

التاسعه و الاربعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(249) و قال علیه السّلام: الوفاء لأهل الغدر غدر عند اللّه، و الغدر بأهل الغدر وفاء عند اللّه.

المعنی

(الغدر) هو نقض العهد و ترک الوفاء بالمیثاق المؤکّد، و العهد قد یکون بین المسلم و غیره، و قد یکون بین غیر المسلمین بعضهم مع بعض.

أمّا فی القسم الأول فیجب الوفاء به، و قد نهی عن الغدر فی أخبار کثیره و کان من وصایا النبیّ صلّی اللّه علیه و آله إذا بعث سریّه إلی الغزو مع الأعداء و اهتمّ به المسلمون و تجویز الغدر فی کلامه هذا ناظر إلی القسم الثانی، و المقصود أنّ العهود غیر مانعه عن قبول الاسلام و قال ابن میثم: و ذلک أنّ من عهد اللّه فی دینه الغدر و عدم الوفاء لهم إذا غدروا لقوله تعالی:«وَ إِمّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیانَهً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلی سَواءٍ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ »-58-الانفال» قیل: نزلت فی یهود بنی قینقاع، و کان بینهم و بین الرّسول صلّی اللّه علیه و آله عهد فعزموا علی نقضه فأخبره اللّه تعالی بذلک و أمره بحربهم و مجازاتهم بنقض عهدهم، فکان الوفاء لهم غدرا بعهد اللّه، و الغدر بهم إذا غدروا وفاء بعهد اللّه انتهی.

أقول: فی مثل هذا المورد لا یکون ترک الوفاء غدرا، و إطلاق الغدر علیه بنحو من العنایه من باب المشاکله کقوله تعالی:«وَ جَزاءُ سَیِّئَهٍ سَیِّئَهٌ مِثْلُها »فانّ جزاء السیّئه لا یکون سیّئه حقیقه، فتدبّر.

الترجمه

فرمود: وفاء با پیمان شکنان پیمان شکنی محسوب است نزد خدا، و پیمان

ص:329

شکنی با أهل غدر وفاداریست در نزد خدا چه خوش سروده:

با بدان بد باش، با نیکان نکو جای گل گل باش، جای خار خار

فصل

اشاره

نذکر فیه شیئا من اختیار غریب کلامه المحتاج الی التفسیر

(1) فی حدیثه علیه السّلام:

اشاره

فإذا کان ذلک ضرب یعسوب الدّین بذنبه فیجتمعون إلیه کما یجتمع قزع الخریف. قال الرّضیّ رحمه اللّه: الیعسوب: السّیّد العظیم المالک لامور النّاس یومئذ، و القزع: قطع الغیم الّتی لا ماء فیها.

قال الشارح المعتزلی: أصاب فی الیعسوب، فأمّا القزع فلا یشترط فیها خالیه من الماء، بل القزع قطع من السحاب رقیقه سواء کان فیها ماء أ و لم یکن - إلخ.

أقول: یمکن دفع هذا الاعتراض بوجهین:

1 - أنّه و إن لم یصرّح اللّغویّون فی تفسیر القزع بأنه لا ماء فیها، و لکن یستفاد ذلک من تعبیراتهم قال فی «المنجد»: «القزع: الواحده قزعه، کلّ شیء یکون قطعا متفرّقه، قطع من السحاب صغار متفرّقه» و القطع الصغار المتفرّقه من السّحاب لا ماء فیها قطعا و خصوصا إذا کانت رقاقا کما فسّره به المعتزلی، فانّ السحاب الماطر کثیف جدّا.

2 - أنّه علیه السّلام أراد من کلامه مالا ماء فیها کما حمل علیه المعتزلی قول الشاعر:

«کان رعاله قزع الجهام» لأنّه علیه السّلام یرید الخفّه و السّرعه من هذا التشبیه و هی فی السّحاب بلا ماء أوضح.

و قال أیضا: و هذا الخبر من أخبار الملاحم الّتی کان یخبر بها علیه السّلام و هو

ص:330

یذکر فیه المهدیّ الّذی یوجد عند أصحابنا فی آخر الزّمان، و معنی قوله (ضرب بذنبه) أقام و ثبت بعد اضطرابه، و ذلک لأنّ الیعسوب فحل النحل و سیّدها و هو أکثر زمانه طائر بجناحیه، فاذا ضرب بذنبه الأرض فقد أقام و ترک الطیران.

فان قلت: فهذا یشیّد مذهب الامامیّه فی أنّ المهدیّ خائف مستتر ینتقل فی الأرض و أنه یظهر آخر الزمان و یثبت و یقیم فی دار ملکه.

قلت: لا یبعد علی مذهبنا أن یکون الامام المهدیّ الّذی یظهر فی آخر الزمان مضطرب الأمر، منتشر الملک فی أوّل أمره لمصلحه یعلمه اللّه إلخ.

أقول: و یعترض علیه بما یلی:

1-الیعسوب کما فی المنجد «أمیره النحل و ملکتها» و هی قلیله الطیران جدا فاذا طارت من محلّها یطیر معه کلّ النحل، فاذا استقرّت علی شجره أو عشبه تضرب بذنبها علیها و یستقرّ و تجتمع سائر النحل حولها و تحیط بها و تلازمها، فالجمله کنایه عن استقرار الامام و إظهار أمره لأتباعه، فیجتمعون إلیه سریعا و یحوطون به طائعین مخلصین لا یفارقونه أبدا، و هذا من محاسن الاستعاره و التشبیه فی إفاده المقصود لا مزید علیها، و یقرب من الکرامه و الاعجاز فی البیان، کما أنّه کذلک من جهه الاخبار بما یقع فی آخر الزمان.

2 - لا اشکال فی أنّ ما أجاب به عمّا اعترضه علی نفسه تعسّف محض تشبّث فی الستر علیه بلفظه لا یبعد، مع أنّه بعید جدّا، فالاعتراض وارد و الجواب غیر طارد.

و قد ذکر ابن میثم لقوله علیه السّلام: ضرب بذنبه، تأویلات بارده أعرضنا عن ذکرها.

الترجمه

چون آخر الزمان شود پیشوای دین پرچم استوار سازد، و پیروانش بمانند تیکه های نازک أبر پائیز گردش فراهم شوند.

(2) و فی حدیثه علیه السّلام:

اشاره

هذا الخطیب الشّحشح.

ص:331

یرید الماهر بالخطبه الماضی فیها، و کلّ ماض فی کلام أو سیر فهو شحشح، و الشّحشح فی غیر هذا الموضع، البخیل الممسک.

اللغه

(شحشح) البعیر: ردّ هدیره و الصّرد: صوّت، و الطائر: طار مسرعا، الشحشح: الفلاه الواسعه، الرّجل الشجاع، الغیور، الخطیب البلیغ و الشحشاح: الشحیح القلیل الخیر، السیء الخلق - المنجد - و زاد فی الشرح المعتزلی و الشحشح: الحاوی.

قال فی الشرح المعتزلی: و هذه الکلمه قالها علیّ علیه السّلام لصعصعه بن صوحان العبدی رحمه اللّه، و کفی صعصعه بها فخرا أن یکون مثل علیّ علیه السّلام یثنی علیه بالمهاره و فصاحه اللّسان، و کان صعصعه من أفصح النّاس، ذکر ذلک شیخنا أبو عثمان.

و عن اسد الغابه أنّ صعصعه کان من سادات قومه عبد القیس و کان فصیحا خطیبا لسا دینا فاضلا یعدّ من أصحاب علیّ علیه السّلام و شهد معه حروبه، و صعصعه هو القائل لعمر بن الخطّاب حین قسّم المال الّذی بعث إلیه أبو موسی و کان ألف ألف درهم و فضلت فضله فاختلفوا أین نضعها فخطب عمر النّاس و قال: أیّها النّاس قد بقیت لکم فضله بعد حقوق النّاس، فقام صعصعه بن صوحان و هو غلام شاب فقال: إنّما نشاور الناس فیما لم ینزل فیه قرآن فأمّا ما نزل به القرآن فضعه مواضعه الّتی وضعها اللّه عزّ و جلّ فیها، فقال: صدقت أنت منّی و أنا منک، فقسّمه بین المسلمین.

و هو ممّن سیّره عثمان إلی الشام و توفّی أیّام معاویه و کان ثقه قلیل الحدیث انتهی.

الترجمه

از شرح معتزلی: علی علیه السّلام این کلمه را: (این است سخنران تیز زبان) در وصف صعصعه بن صوحان عبدی رحمه اللّه فرمود: و همین بس است در افتخار صعصعه

ص:332

که مانند علی علیه السّلام او را در سخنرانی و شیوائی گفتار بستاید، صعصعه از شیواترین مردم بود.

بستود علی صعصعه را گاه سخن کاینست سخنور ادیب اندر فن

(3) و فی حدیثه علیه السّلام:

اشاره

إنّ للخصومه قحما. یرید بالقحم المهالک، لأنّها تقحم أصحابها فی المهالک و المتالف فی الأکثر، و من ذلک «قحمه الأعراب» و هو أن تصیبهم السّنه فتتعرّق أموالهم فذلک تقحّمها فیهم، و قیل فیه وجه آخر، و هو أنّها تقحمهم بلاد الرّیف، أی تحوجهم إلی دخول الحضر عند محول البدو.

اللغه

(القحمه) ج: قحم: الأمر الشّاق، المهلکه، القحم فی الخصومات ما یحمل الانسان علی ما یکرهه یقال: و للخصومه قحم أی ما یکره (الریف) ج: أریاف و ریوف: أرض فیها زرع و خصب (محل) المکان محولا: أجدب.

المعنی

قال ابن میثم: یروی أنه وکّل أخاه فی خصومه و قال: إنّ لها قحما و إنّ الشیطان یحضرها.

و قال الشارح المعتزلی: و هذه الکلمه قالها أمیر المؤمنین علیه السّلام حین وکّل عبد اللّه بن جعفر فی الخصومه عنه و هو شاهد.

أقول: لم یؤرّخ فی کلا الحدیثین تاریخ هذه الوکاله و أنّها کانت فی أیام الثلاثه و عند قضاتهم أو فی أیامه علیه السّلام، و لعلّ عدم حضوره فی محضر الدعوی من هذه الجهه و أراد بقحم الخصومه الابتلاء بطرحها عند من لا ینبغی.

ص:333

الترجمه

برادرش را در باره محاکمه ای از جانب خود وکیل کرد و فرمود: ترافع پرتگاههائی دارد و شیطان در محضر آن حاضر می شود.

خصومت پرتگاه تلخ کامی است برای راد مردان خوش نمانیست

(4) و فی حدیثه علیه السّلام:

اشاره

إذا بلغ النّساء نصّ الحقاق فالعصبه أولی. (قال: و یروی نصّ الحقائق، الشّرح المعتزلی ج 19 - طبع مصر) و النّص: منتهی الأشیاء و مبلغ أقصاها کالنّص فی السیر لأنه أقصی ما تقدر علیه الدّابه، و تقول: نصصت الرّجل عن الأمر، إذا استقصیت مسألته لتستخرج ما عنده فیه، فنص الحقاق یرید به الإدراک لأنّه منتهی الصّغر و الوقت الذی یخرج منه الصّغیر إلی حدّ الکبر، و هو من أفصح الکنایات عن هذا الأمر و أغربها، یقول: فإذا بلغ النّساء ذلک فالعصبه أولی بالمرأه من أمّها إذا کانوا محرما مثل الإخوه و الأعمام و بتزویجها إن أرادوا ذلک، و الحقاق محاقّه الأمّ للعصبه فی المرأه و هو الجدال و الخصومه و قول کلّ واحد منهما للاخر «أنا أحقّ منک بهذا» یقال منه: حاققته حقاقا مثل جادلته جدالا، و قد قیل:

إنّ نصّ الحقاق بلوغ العقل، و هو الإدراک، لأنّه علیه السّلام إنّما أراد منتهی الأمر الّذی تجب فیه الحقوق و الأحکام، و من رواه «نصّ الحقائق»

ص:334

فإنما أراد جمع حقیقه. هذا معنی ما ذکره أبو عبید القاسم بن سلام و الّذی عندی أنّ المراد بنصّ الحقاق هنا بلوغ المرأه إلی الحدّ الّذی یجوز فیه تزویجها و تصرّفها فی حقوقها، تشبیها بالحقاق من الابل، و هی جمع حقّه و حق و هو الّذی استکمل ثلاث سنین و دخل فی الرابعه، و عند ذلک یبلغ إلی الحدّ الّذی یتمکّن فیه من رکوب ظهره و نصّه فی السیر، و الحقائق أیضا جمع حقّه، فالروایتان جمیعا ترجعان إلی معنی واحد، و هذا أشبه ب ئ بطریقه العرب من المعنی المذکور أوّلا.

اللغه

(نصّ) نصّا الشیء: دفعه و أظهره، و العروس: أقعدها علی المنصّه. (حاق) محاقه و حقاقا فی الأمر: خاصمه. الحقه ج حق و حقاق: المرأه - المنجد.

الاعراب

نصّ الحقاق منصوب بقوله: بلغ من باب الحذف و الایصال أی إلی نصّ الحقاق

المعنی

لا إشکال و لا اختلاف بین مفسّری الحدیث فی أنّ المراد من قوله:«نص الحقاق» البلوغ، فالمقصود بیان انتهاء حضانه الامّ عن الصبیه و أنها تنتهی ببلوغها فیکون عصبتها و هم بنوا الرّجل و قرابته لأبیه، سمّوا بذلک لأنّهم عصبوا به و علّقوا علیه أحقّ بها من الامّ فی امورها، و إنّما الاشکال فی تطبیق اللفظه علی هذا المعنی من حیث اللغه، فذکر له وجوه:

1 -أنّ نصّ الحقاقاستعمل فی الادراک و البلوغ علی وجه الکنایه، و الحقاق

ص:335

مصدر حاقّه من باب المفاعله، و المعنی بلوغ وقت المحاقه فیه بین الامّ و بنی أبیها 2-أنّ نصّ الحقاق بمعنی بلوغ وقت الحقوق و الأحکام، و اعترض علیه الشارح المعتزلی بأنّ أهل اللّغه لم ینقلوا عن العرب أنها استعملت الحقاق فی الحقوق و لا یعرف هذا فی کلامهم و لو کان «نصّ الحقائق» فلا یفهم منه شیئا.

3-أنّ حقاقا جمع حقّه من سنین الابل، فنصّ الحقاق معناه وقت البلوغ من باب الاستعاره تشبیها بوقت بلوغ الابل و التمکن من رکوبه و الحمل علیه، و الحقائق ترجع إلی ذلک، لأنّه جمع الجمع لحقّ و حقّه، اختاره السید الرضیّ رحمه اللّه.

4 -أنّ معنی نصّ الحقاق ارتفاع الأثداء فالحقاق جمع حقّه تشبیها للثدی المرتفع بها، ذکره ابن میثم.

5 - و هو الّذی أذکره أنّ نصّ الحقاق أی ظهور حاله المرأه فیها، لأنّ أحد معانی النصّ الظهور و أحد معانی الحقاق جمع حقّ المرأه، فالمقصود أنه إذا بلغ النساء إلی ظهور حاله المرأه فیهنّ یرتفع الصغر و الحجر و الحضانه عنهنّ، و حاله المرأه الحیض و الولاده و أمثالهما ممّا جعله الفقهاء علامات بلوغ المرأه کما جعلوا نبت شعر الشارب و العانه علامه لبلوغ الرّجل.

الترجمه

چون زنان بالغه شوند خویشان پدری سزاوارترند بکار آنان از مادر.

(5) و فی حدیثه علیه السّلام:

اشاره

إنّ الإیمان یبدو لمظه فی القلب کلّما ازداد الإیمان ازدادت اللّمظه. و اللّمظه مثل النّکته أو نحوها من البیاض، و منه قیل: فرس ألمظ إذا کان بجحفلته شیء من البیاض.

اللغه

بی قال أبو عبیده: هی لمظه بضمّ اللاّم و المحدّثون یقولون: لمظه بالفتح

ص:336

و المعروف من کلام العرب الفتح مثل الدّهمه و الشهبه و الحمره، و قد رواه بعضهم:

لمطه بالطاء المهمله، و هذا لا نعرفه.

(اللمظه) أی نکته البیاض. اللمظه: الیسیر من السمن و نحوه تأخذه باصبعک، الألمظ من الخیل: ما کان فی شفته السّفلی بیاض - المنجد -.

أقول: الأظهر أنّ قوله: یبدو لمظه، أی یبدو فی القلب کإصبع من السمن کما هو أحد معانی لمظه، ثمّ یزداد فینتشر، فانّ القلب بطبعه أبیض کما فی کثیر من الأخبار، و لا معنی لظهور نکته بیضاء علی الأبیض، و المقصود أنّ الایمان یبدو فی القلب کالبذر فینمو شیئا فشیئا، و لا بدّ من تقویته بما یؤثر فی نموّ الایمان من الأعمال الصالحه، و تزکیه النفس من الرّذائل و کسب المعرفه و ذکر اللّه علی کلّ حال، و التجنّب ممّا یمحی الایمان و یزیله.

قال ابن میثم: و نصب لمظه علی التمیز فیکون من باب طاب نفسا، و فیه خفاء و الأظهر أنه مفعول مطلق نوعی بحذف المضاف أی یبدو بدو لمظه.

الترجمه

براستی که ایمان چون انگشت روغنی در دل پدید آید، و هر چه ایمان بیفزاید روغن دل بیفزاید.

ز إیمان درخشی بتابد بدل فزاید چه إیمان فزاید بدل

(6) و فی حدیثه علیه السّلام:

اشاره

إنّ الرّجل إذا کان له الدّین الظّنون یجب علیه أن یزکّیه [لما مضی] إذا قبضه. فالظّنون الّذی لا یعلم صاحبه أ یقضیه من الّذی هو علیه أم لا، فکأنّه الّذی یظنّ به ذلک فمرّه یرجوه و مرّه لا یرجوه، و هو من أفصح الکلام، و کذلک کلّ أمر تطلبه و لا تدری علی أیّ شیء أنت منه فهو ظنون، و علی ذلک

ص:337

قول الأعشی:

ما یجعل الجدّ الظنون الّذی جنّب صوب اللّجب الماطر

مثل الفراتیّ إذا ما طما یقذف بالبوصیّ و الماهر

و الجدّ: البئر العادیه فی الصّحراء، و الظّنون: الّتی لا یعلم هل فیها ماء أم لا.

اللغه

ب ئ (الجدّ): البئر (الظنون): التی لا یعلم فیها ماء أم لا (اللّجب):

السّحاب المصوّت ذو الرعد (الفراتی) نهر الفرات و الیاء للتأکید کقولهم «و الدّهر بالانسان دوّاریّ» أی دوّار (البوصی): ضرب من صغار السفن (الماهر):

السابح - ابن میثم -.

أقول: و یحتمل أن یکون معنی الفراتی الجدّ الفراتی مقابل الجدّ الظنون و هی البئر العادیه فی الصحراء.

الاعراب

من الّذی هو علیه، من: موصوله و لیست جارّهقال الشارح المعتزلی:

فأمّا ما ذکره الرضیّ من أنّ الجدّ هی البئر العادیه فی الصحراء فالمعروف عند أهل اللغه أنّ الجدّ البئر التی تکون فی موضع کثیر الکلاء و لا تسمّی البئر العادیه فی الصحراء الموات جدّا، و شعر الأعشی لا یدلّ علی ما فسّره الرّضی، لأنه إنّما شبّه علقمه بالبئر و الکلاء یظن أنّ فیها ماء لمکان الکلاء، و لا یکون موضع الظنّ، هذا هو مراده و مقصوده، و لهذا قال: الظنون و لو کانت عادیه فی بیداء مقفره لم تکن ظنونا، بل کان یعلم أنه لا ماء فیها، فسقط عنه اسم الظنون.

أقول: فی کلامه اضطراب، و اعتراضه علی الرّضی مبهم، فانّه رحمه اللّه

ص:338

فسّر الجدّ بالبئر فی الصحراء و لم یقیّده بالمقفره حتی ینافی قول أهل اللغه بتقییده بکونه کثیر الکلاء، و البئر العادیه فی الصحراء و لو کان کثیر الکلاء لا یعلم بوجود الماء فیها إلاّ بعد الفحص، کما أنه إذا کانت البئر فی بیداء مقفره لا یعلم فقد الماء فیها إلاّ بعد الفحص، و ما أفهم وجه الاعتراض علی الرضیّ رحمه اللّه.

و أما فقه الحدیث

قال المعتزلی: قال أبو عبیده: فی هذا الحدیث من الفقه أنّ من کان له دین علی الناس فلیس علیه أن یزکّیه حتی یقبضه، فاذا قبضه زکّاه لما مضی و إن کان لا یرجوه، قال: و هذا یردّه قول من قال: إنما زکاته علی الّذی هو علیه إلخ.

و قال ابن میثم: یقول علیه السّلام: إذا کان لک مثلا عشرون دینارا دینا علی رجل و قد أخذها منک و وضعها کما هی من غیر تصرّف فیها و أنت تظنّ إن استرددتها ردّها إلیک فاذا مضی علیها أحد عشر شهرا و استهلّ هلال الثانی عشر وجبت زکاتها علیک.

أقول: المشهور بین فقهاء الإمامیه بل کاد أن یکون إجماعا عدم وجوب الزکاه فی الدّین مطلقا إلاّ بعد قبضه و حلول الحول علیه فی یده، و حملوا ما دلّ علی وجوب الزکاه فی الدّین علی الاستحباب أو التقیه، لأنه مذهب العامّه فالأظهر حمل کلامه علی الاستحباب، حیث إنّ وصول الدّین کان مرجوا لا قطعیا، فبعد وصوله یستحبّ إخراج زکاته شکرا، فهو من قبیل إرث من لا یحتسب الذی یجب فیه الخمس عند بعض الفقهاء، و القول بوجوب زکاه الدّین الظنون بعد قبضه لا یخلو من وجه، اعتمادا علی قوله علیه السّلام و جعله مخصّصا للعمومات النافیه لتعلّق الزکاه بالدّین قبل قبضه.

و أمّا ما ذکره ابن میثم فی تفسیر کلامه علیه السّلام فلا یوافق ظاهر کلامه، و لا یوافق ما ذکره کلام الفقهاء، فان ظاهره وجوب زکاه الدّین مع عدم قبضه عن المدیون، فتدبّر.

الترجمه

فرمود: مردیکه قرضۀ سوختی دارد لازمست چون دریافتش کرد زکاه سال گذشتۀ آنرا بدهد.

ص:339

(7) و فی حدیثه علیه السّلام:

اشاره

أنّه شیّع جیشا یغزیه فقال: أعزبوا عن النّساء ما استطعتم. و معناه: أصدفوا عن ذکر النّساء و شغل القلب بهنّ، و امتنعوا من المقاربه لهنّ، لأنّ ذلک یفتّ فی عضد الحمیّه، و یقدح فی معاقد العزیمه و یکسر عن العدو، و یلفت عن الابعاد فی الغزو، و کلّ من امتنع عن شیء بی فقد أعزب عنه، و العازب و العزوب: الممتنع من الأکل و الشرب.

اللغه

(اعزب): بعد، أعزبه: أبعده (لفت) لفتا: صرفه.

الاعراب

اعزبوا: أمر من الثلاثی فهمزته وصل، أو من أعزبه باب الافعال فهمزته قطع - المنجد -. العدو: الحضر و أعدیت فرسی أی استحضرته - صحاح -.

المعنی

قال المعتزلی: التفسیر صحیح لکن قوله:«من امتنع عن شیء فقد أعزب عنه» لیس بجیّد و الصحیح «فقد عزب عنه» ثلاثی.

أقول: قد عرفت أنّ اللغه ضبط أعزب لازما و متعدّیا، فالاعتراض و ما رتّب علیه ساقط من أصله.

و قد أمر علیه السّلام جیشه بالعزوبه و الاجتناب عن النساء و إن کان علی الوجه الحلال لأنّ المقاربه معهنّ یفتّ فی عضد الحمیه إذا کانت من العدوّ فتسلب قلب المجاهد بجمالها و تستهویه و تصرفه عن عزیمه الجهاد.

و الاستمتاع من النساء موجب الضّعف و فوت الوقت و یمنع عن العدو و الرّکض وراء العدوّ، و یصرف الجیش عن الابعاد فی الغزو و تعقیب العدوّ فی کلّ سهل و جبل و حصن و وغل.

ص:340

الترجمه

قشونی را که به جهاد اعزام میکرد بدرقه کرد و به آنها چنین سفارش داد:

تا می توانید خود را از زنان بدور دارید.

سید رضی گوید: مقصود اینست که نام آنها را بزبان نیاورید و دل بدانها ندهید و از نزدیکی با آنها دوری کنید، زیرا این خود مایه سستی غیرت و شکست عزیمت و واماندن از دویدن دنبال دشمن و منصرف شدن از دنبال کردن أمر جهاد است. چه خوش سروده است:

عاشقی مرد سپاهی کجا دادن دل دست ملاهی کجا

قلب سپاه است چه مأوای من قلب فلان زن نشود جای من

(8) و فی حدیثه علیه السّلام:

اشاره

کالیاسر الفالج ینتظر أوّل فوزه من قداحه. الیاسرون: هم الّذین یتضاربون بالقداح علی الجزور، و الفالج:

القاهر الغالب، یقال: قد فلج علیهم و فلجهم، قال الرّاجز:

لمّا رأیت فالجا قد فلجا.

اللغه

(الیاسر) فاعل ج: أیسار: السّهل، الّذی یتولّی قسمه جزور المیسر، الیاسر ج: أیسار خلاف الیامن (القدح) ج: قداح: سهم المیسر - المنجد.

المعنی

قال المعتزلی: أوّل الکلام أنّ المرأ المسلم ما لم یغش دنائه یخشع لها إذا ذکرت، و یغری به لئام النّاس کالیاسر الفالج ینتظر أول فوزه من قداحه، أو داعی اللّه، فما عند اللّه خیر و أبقی - إلی أن قال - و لیس یعنی بقوله: الفالج القامر الغالب کما فسّره الرّضی رحمه اللّه، لأنّ الیاسر الغالب القامر لا ینتظر أوّل فوزه من قداحه، و کیف ینتظر و قد غلب، و أیّ حاجه له إلی الانتظار، و لکنه یعنی بالفالج

ص:341

المیمون النقیبه الّذی له عاده مطّرده أن یغلب و قلّ أن یکون مقهورا.

أقول: مقصود الرّضی أنّه علیه السّلام شبّه المؤمن السالم بالمقامر الّذی یکون غالبا بحسب الواقع فینتظر فوزه قداحه، فالفالج بمعنی المستقبل فانتظاره لظهور فوزه الواقعی، و لیس المراد منه المقامر الّذی ظهر فوزه لیکون الفالج فی معنی الماضی و لم یکن للانتظار معنی، مع أنّ تفسیره الفالج بمیمون النقیبه خلاف اللغه، و لم یضبط اللغه هذا التفسیر للفظه یاسر، فمقصوده علیه السّلام أنّ المؤمن السالم الغیر الاثم یتربّص إحدی الحسنیین: إمّا الفوز بالسعاده الدنیویّه، أو ما عند اللّه فی الاخره و هو خیر و أبقی.

الترجمه

فرمود: مسلمان تا بیک زشتکاری آلوده نشده که مایه سر شکست او و پایه گمراه کردن مردم پست است، مانند کسیست که در قمار برنده است و در انتظار برد خود است، و یا در انتظار دعوت إلهی است و آنچه نزد خدا است بهتر و پاینده تر است.

مرد مسلمان که بزهکار نیست مایه گمراهی و بدکار نیست

همچو برنده است ببازی خود منتظر فوز نهائی خود

یا که خدایش ببر خود برد بهتر و پاینده ترش آورد

(9) و فی حدیثه علیه السّلام:

اشاره

کنّا إذا احمرّ البأس اتّقینا برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فلم یکن أحد منّا أقرب إلی العدوّ منه. و معنی ذلک أنه إذا عظم الخوف من العدوّ و اشتدّ عضاض الحرب فزع المسلمون إلی قتال رسول اللّه - صلّی اللّه علیه و آله - بنفسه فینزل اللّه تعالی النّصر علیهم به، و یأمنون ممّا کانوا یخافونه بمکانه. و قوله: «إذا احمرّ البأس» کنایه عن اشتداد الأمر، و قد قیل

ص:342

فی ذلک أقوال أحسنها: أنّه شبّه حمی الحرب بالنّار الّتی تجمع الحراره و الحمره بفعلها و لونها، و ممّا یقوّی ذلک قول رسول اللّه - صلّی اللّه علیه و آله - و قد رأی مجتلد النّاس یوم حنین و هی حرب هوازن: الان حمی الوطیس و الوطیس مستوقد النّار، فشبّه رسول اللّه - صلّی اللّه علیه و آله - ما استحرّ من جلاد القوم باحتدام النّار و شدّه التهابها.

قال المعتزلی: الجیّد فی تفسیر هذا اللفظ أن یقال: البأس الحرب نفسها قال اللّه تعالی: «وَ الصّابِرِینَ فِی الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ » - 177 - البقره» و فی الکلام حذف مضاف تقدیره: إذا احمرّ موضع البأس و هو الأرض الّتی علیها معرکه القوم، و احمرارها لما یسیل علیها من الدّم.

أقول: ما ذکره حسن جدّا إلاّ أنّه لا یحتاج إلی تقدیر فی الکلام، فاحمرار البأس منظره الدّموی الهائل الملطخ بها من أرض و من علیها من الرجال و الدواب و الالات، بل و الهواء الّتی یترشّح فیها قطرات الدّم، فالبأس محمرّ بکلّ ما فیه إذا جری الدّماء فیه.

الترجمه

هر گاه جبهۀ جنگ، خونین و سرخ فام می شد ما برسول خدا پناهنده می شدیم و در این گاه کسی از ماها از خود آن حضرت بدشمن نزدیکتر نبود.

چه رخساره جنگ خونین شدی رسول خدا حصن روئین بدی

پناهنده گشتیم بر گرد وی که دشمن ننوشد ز ما خون چه می

از او کس بدشمن رساتر نبود بدشمن هم او بد که یورش نمود

ص:343

انقضی هذا الفصل و رجعنا الی سنن الغرض الاول فی هذا الباب

الخمسون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(250) و قال علیه السّلام لمّا بلغه إغاره أصحاب معاویه علی الأنبار فخرج بنفسه ماشیا حتّی أتی النخیله، فأدرکه النّاس، و قالوا: یا أمیر المؤمنین نحن نکفیکهم فقال علیه السّلام: ما تکفوننی أنفسکم فکیف تکفوننی غیرکم؟ أن کانت الرّعایا قبلی لتشکو حیف رعاتها، فإنّنی الیوم لأشکو حیف رعیّتی، کأنّنی المقود و هم القاده، أو الموزوع و هم الوزعه! فلمّا قال علیه السّلام هذا القول فی کلام طویل قد ذکرنا مختاره فی جمله الخطب، تقدّم إلیه رجلان من أصحابه، فقال أحدهما: إنی لا أملک إلاّ نفسی و أخی [فمر [نا]] بأمرک یا أمیر المؤمنین ننقد [ننفذ] له، فقال علیه السّلام:

و أین تقعان ممّا أرید؟.

اللغه

(السنن) الطریقه. (النخیله) بظاهر الکوفه و کانت معسکرا فی عهده علیه السّلام و بقی منها أثر إلی هذا الزمان (الحیف): الظلم (الوزعه) جمع وازع و هو الدافع الکاف.

الاعراب

أن کانت الرعایا: أن مخفّفه من الثقیله اسمها ضمیر الشأن، و کانت من الأفعال الناقصه، الرعایا اسمها و جمله لتشکو خبرها، و الجمله خبر أن.

ص:344

المعنی

قد تقدّم الکلام فی الاغاره علی أنبار فی باب الخطب و قوله:(ما تکفوننی أنفسکم) بیان لسوء حالهم من الاختلاف و التمرّد و عدم إطاعته فی أوامره و تحمیلهم علیه قضیّه الحکمین فنتج منه هذه المفاسد الرهیبه.

الترجمه

چون بان حضرت گزارش شد که یاران معاویه شهر أنبار را چپاول کرده اند خودش پیاده تا نخیله که لشکرگاه کوفه بود روانه شد و مردم بدنبالش آمدند تا نخیله و بأو عرض کردند: یا أمیر المؤمنین شما برگردید و ما از شما کفایت دفع شرّ دشمن را می نمائیم، فرمود: شما کفایت دفع شرّ خود را از من ندارید، چگونه کفایت دفع شرّ دیگران را از من دارید؟.

براستی قصّه اینست که رعایا پیش از من از ستم رهبران خود گله داشتند، و من امروز از ستم رعایای خود گله دارم، گویا من دنبال رو آنهایم و آنها سروران منند و گویا من فرمانبرم و آنها فرماندهان منند.

و چون علی این گفتار را در ضمن بیان طولانی که مختار از آنرا در جمله خطبه های او یادآور شدیم بسر برد، دو مرد از یاران وی پیش آمدند و یکی از آنان گفت:

من جز اختیار خودم و برادرم را ندارم یا أمیر المؤمنین هر فرمانی داری بفرما تا اطاعت کنیم و انجام دهیم آن حضرت فرمود: شما دو تن بکجای مقصد من می رسید؟.

از غارت أنبار علی شد آگاه از سینه برآورد چه طوفان صد آه

گردید سوی نخیله چون برق روان اندر پیش اصحاب ز هر سوی دوان

گفتند: بما گذار دفع دشمن تا در ره آن بتن نمائیم کفن

گفتا: که شما کفایت از خود نکنید در حضرت من عاصی و فرمان نبرید

هستند رعایا بستوه از امراء لیکن بستوهم من از جور شما

گویا که شما افسر و من تا بینم یا آنکه شما رهبر و من ره چینم

ص:345

الحادیه و الخمسون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(251) و قیل: إنّ الحارث بن حوط أتا علیّا علیه السّلام فقال له: أ ترانی أظنّ أنّ أصحاب الجمل کانوا علی ضلاله؟. فقال علیه السّلام: یا حار، إنّک نظرت تحتک و لم تنظر فوقک فحرت إنّک لم تعرف الحقّ فتعرف أهله، و لم تعرف الباطل فتعرف من أتاه، فقال الحارث: فإنی أعتزل مع سعد بن مالک و عبد اللّه بن عمر فقال علیه السّلام: إنّ سعدا و عبد اللّه بن عمر لم ینصرا الحقّ و لم یخذلا الباطل.

الاعراب

أ ترانی أظن: استفهام إنکاری، و أظنّ جمله مع مفعولیه مفعول ثان لقوله:

ترانی، تحتک: جرّد عن الظرفیه و جعل مفعولا به لقوله نظرت أی نطرت الأسافل.

المعنی

هذا الرّجل تکلّم بحضرته کلاما ملؤه الضلاله و الحیره، فأجابه علیه السّلام بوجه خطأه لعلّه یرجع عن غیّه فقال: إنک تنظر إلی سافل الوجود و درک الطّبیعه المحدود و لم ترفع رأسک و تفتح عین قلبک لتری المعالی و تسمع نداء الحقّ فتعرف أهله و تمیّزهم من أهل الباطل.

و لما التجأ السائل المعاند إلی الاعتزال و الالحاق بسعد بن أبی وقاص و عبد اللّه ابن عمر و عرض علی حضرته متابعه صحابیّین مهاجرین من الصّدر الأول و ظنّه قدّم إلی حضرته ملجأ وثیقا و اتّبع طریقا مستقیما.

أجابه علیه السّلام بما کشف عن حالهما و کنّی عن ضلالهما بقوله: إنّ سعد بن مالک

ص:346

و عبد اللّه بن عمر رجلین نافیین حائرین لم یأتیا بحجّه، و لم یمهدا طریق هدایه، لأنّهما لم ینصرا الحقّ و لم یخذلا الباطل من الفئتین فلا یخلو إمّا أن لا یعرفا الحقّ من الباطل فحارا و اعتزلا فلا یکونان إلاّ جاهلین فکیف تقتدی بالجاهل، و إمّا عرفا الحق و الباطل من الفئتین و هما أصحابه علیه السّلام و أصحاب الجمل و لکن قعدوا عن نصره الحق بالسیف و السنان، و عن خذلان الباطل بالنطق و البیان، فیکونان فاسقین تارکین للواجب فکیف تقتدی بهما؟! و قد ثقل تعبیره علیه السّلام بلم و لم علی الشارح المعتزلی فقال:

و أمّا هذه اللّفظه ففیها اشکال، لأنّ سعدا و عبد اللّه لعمری أنّهما لم ینصرا الحق و هو جانب علیّ علیه السّلام، لکنّهما خذلا الباطل و هو جانب معاویه و أصحاب الجمل، فانهم لم ینصروهم فی حرب قطّ - إلخ.

و لکن سیاق کلامه علیه السّلام إثبات حیرتهما و ضلالتهما، و إهمالهما الوظیفه المتوجّهه علیهما بعدم قیامهما علی عمل ایجابیّ یقتضیه الموقف، و هو کاشف عن الحیره أو عدم المبالاه بالتکلیف الکاشف عن عدم الایمان رأسا.

الترجمه

گفته اند که حارث بن حوط نزد علی علیه السّلام آمد و به آن حضرت گفت: تو معتقدی که در پندار من أصحاب جمل بگمراهی اندر بودند؟ در پاسخ فرمود: أی حارث تو زیرت را دیدی و بالای سرت را ندیدی و گیج شدی تو حق را نشناختی تا اهلش را بشناسی، و باطل را نشناختی تا اهلش را بدانی.

حارث گفت: من با سعد بن مالک و عبد اللّه بن عمر کناره می گیرم.

فرمود: براستی که سعد و عبد اللّه بن عمر نه حق را یاری کردند، و نه باطل وانهادند.

حارث بن حوط مرد تیره دل از سؤالی کرد مولا را کسل

گفت: می گوئی که اصحاب جمل نزد من هستند از أهل زلل؟

در جوابش گفت: می داری نظر زیر خود و ز فوق هستی بیخبر

ص:347

گیج و حیرانی تو و نشناختی حق و باطل، دل از آن پرداختی

تو چه دانی أهل باطل ز اهل حق تا زنی بر أهل حق تو طعن و دق

گفت: من عزلت گزینم با خسان گفت: آنها هم بوند أز ناکسان

الثانیه و الخمسون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(252) و قال علیه السّلام: صاحب السّلطان کراکب الأسد: یغبط بموقعه، و هو أعلم بموضعه.

المعنی

ینبّه علیه السّلام فی هذا الکلام إلی ما یحیط بصاحب السلطان من المخاطر و الالام و ما یجول بباله من المخاوف و الأوهام، فینظر إلیه الأغیار بالغبطه فی المظاهر الفتانه و ظاهره العیش الرّغید، و هو یری نفسه فی المضائق و السلاسل من حدید و کان یقال: إذا صحبت السّلطان فلتکن مداراتک له مداراه المرأه القبیحه لبعلها المبغض فانّها لا تدع التصنّع له علی کلّ حال.

الترجمه

فرمود: همنشین پادشاه چون سوار بر شیر درنده است، دیگران بمقامش رشک برند، و خودش داناتر است که در چه وضعی قرار دارد.

همنشین پادشاه اندر خطر چون سوار پر هراس شیر نر

مردمش در آرزوی جاه او خود همی خواهد گریز از این خطر

الثالثه و الخمسون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(253) و قال علیه السّلام: أحسنوا فی عقب غیرکم تحفظوا فی عقبکم.

اللغه

(العقب) بکسر القاف: مؤخّر القدم، و هی مؤنثه، و عقب الرّجل أیضا ولده و ولد ولده - صحاح.

ص:348

الاعراب

تحفظوا، مبنیّ للمفعول من حفظ و مجزوم فی جواب الأمر.

المعنی

قال ابن میثم: و إنّما کان کذلک لأنّ المجازاه واجبه فی الطبیعه.

اقول: و الاسائه بعقب الغیر یجرّ البلاء علی الأعقاب کما اشیر الیه فی قوله تعالی «9 - النساء -: «وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّهً ضِعافاً خافُوا عَلَیْهِمْ » و ذلک لأنّ الخیر و الشرّ یعدوان کالجرب، فان أحسن النّاس مع أعقاب غیرهم صار سنّه حسنه تتبّع فی أعقابهم، و إنّ أساءوا تصیر سنّه سیّئه تتّبع فی أعقابهم.

قال فی الشرح المعتزلی: و قرأت فی تاریخ أحمد بن طاهر أنّ الرشید أرسل إلی یحیی بن خالد و هو فی محبسه یقرّعه بذنوبه، و یقول له: کیف رأیت، ألم اخرّب دارک؟ أ لم أقتل ولدک جعفرا؟ أ لم أنهب مالک؟ فقال یحیی للرّسول: قل له: أمّا إخرابک داری فستخرب دارک، و أمّا قتلک ولدی جعفرا فسیقتل ولدک محمّد، و أمّا نهبک مالی فسینهب مالک و خزانتک، فلمّا عاد الرّسول إلیه بالجواب و جم طویلا و حزن، و قال: و اللّه لیکوننّ ما قال، فانّه لم یقل لی شیئا قطّ إلاّ و کان کما قال فاخربت داره - و هی الخلد - فی حصار بغداد، و قتل ولده محمّد، و نهب ماله و خزانته نهبهما طاهر بن الحسین.

الترجمه

فرمود: با بازماندگان دیگران خوشرفتاری کنید، تا بازماندگانتان محفوظ بمانند.

بنسل دیگران رفتار خوش کن که نسلت در أمان باشد ز دستان

الرابعه و الخمسون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(254) و قال علیه السّلام: إنّ کلام الحکماء إذا کان صوابا کان دواء و إذا کان خطأ کان داء.

ص:349

المعنی

الحکماء قاده الشعوب و المطاعون عند الملل بحسب ما یعتقدونه فیهم من الخلوص للارشاد و النصیحه فی شتّی مناحی الحیاه و مختلف آراء الشعوب فی تشخیص من یکون حکیما فی نظرهم.

و قد یطلق لفظ الحکیم فی بعض الشعوب و خصوصا فی الأریاف علی الطبیب المداوی فکان ألصق بکلامه علیه السّلام حیث إنّه إذا أصاب فی نظره کان کلامه دواء ناجحا لبرء المریض، و إن أخطأ زاده داء.

و کذلک الحکماء الروحی و الأخلاقی إن أصابوا فیما قرّروه یداووا الأسقام الروحیّه، و إن أخطئوا زادوا داء علی داء.

الترجمه

فرمود: اگر سخن حکیمان جهان درست در آید درد را درمان نماید و اگر نادرست است بر درد بیفزاید.

سخن را درست أر بگوید حکیم دوائی است از هر درد سقیم

و گر بر خطا گفت دردی فزود خطا نیست درمان درد ألیم

الخامسه و الخمسون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(255) و سأله رجل أن یعرّفه الإیمان فقال علیه السّلام: إذا کان الغد [غد] فأتنی حتّی أخبرک علی أسماع النّاس فإن نسیت مقالتی حفظها علیک غیرک، فإنّ الکلام کالشّارده یثقفها هذا و یخطئها هذا. و ذکرنا ما أجابه به فیما تقدّم من هذا الباب و هو قوله: الأیمان علی أربع شعب(1).

.

ص:350


1- (1) لا یخفی أن اللفظ فیما سبق هناک ص 47 ح 30: علی أربع دعائم - المصحح

اللغه

(شرد) البعیر یشرد شرودا: نفر (ثقفته) ثقفا مثال بلعته بلعا أی صادفته - صحاح

الاعراب

إذا کان غد فأتنی، فتکون «کان» هاهنا تامّه أی إذا حدث و وجد.

المعنی

دعوته علیه السّلام إیّاه إلی مجتمع النّاس باعتبارین:

1 - حفظ نصّ الحدیث بتواتر المستمعین و أمنه من الخلل بالنّسیان من سامع واحد.

2 - فهم معنی الحدیث، فان شرح الایمان غامض و دقیق و هو بحر عمیق لا یسع غوره فهم العوام، و یصعب تبحره علی الخواص کما سمعته فی حدیث وصف الإیمان.

فی ابن میثم فأراد علیه السّلام بیانه عند فضلاء أصحابه لیفهموه و یقرّروه للنّاس و هذا الوجه ألصق بما ذکره علیه السّلام من العلّه فی قوله: إنّ الکلام کالشارده، فانّ مصادفه بعض و خطأ بعض یناسب فهم معنی الحدیث و حفظ فحواه، لا حفظ نصّه و متنه فانّ کافّه السامعین فیه سواه.

الترجمه

مردی از حضرتش خواست که ایمان را برای او تعریف کند فرمود: چو فردا شود نزد من بیا تا در گوشزد همه مردم بتو خبر بدهم تا اگر گفتارم را فراموش کردی دیگران برایت بیاد داشته باشند، زیرا سخن چون شتر گریزانست: اینش برخورد کند، و آنش بدست نیاورد.

سید رضی گوید: ما پاسخ آن حضرت را در ضمن حکم گذشتۀ این باب یاد کردیم و آن همان گفتار او بود که: «ایمان چهار شعبه دارد».

ص:351

السادسه و الخمسون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(256) و قال علیه السّلام: یا ابن آدم لا تحمل همّ یومک الّذی لم یأتک علی یومک الّذی قد أتاک، فإنّه إن یک من عمرک یأت اللّه فیه برزقک.

الاعراب

إن یک: مخفّف إن یکن مجزوم یکون بالشرط اسقطت واوه لالتقاء الساکنین و نونه تخفیفا.

المعنی

قد تعرّض علیه السّلام فی هذه الحکمه لمسأله هامّه تکون مزلقا للأفهام، و مزلّه لخبراء الأنام و هی أنه:

کیف ینبغی أن ینظر الإنسان إلی مستقبله و یفکّر فی غده؟ و المسأله تطرح علی وجهین:

1 - فی العمل بما فی یده من المال و المکسب، فهل یقصّر نظره علی یومه هذا و لا یعدّ لغده شیئا اعتمادا علی أنّ رزق غده مقدّر و واصل إلیه لا محاله أو یدّخر لغده شیئا مما فی یده؟.

2 - أنه یعمل لیومه الّذی فیه و لا یهتمّ لغده أصلا، فیکون ابن الوقت، و قد اختلف الأخبار و کلمات الأخیار فی المسألتین.

فظاهر کلامه هذا کما تقدّم من قوله علیه السّلام: «و اعلم أنّ کلّ ما ادّخرته مما هو فاضل عن قوتک فانما أنت فیه خازن لغیرک» صرف النظر عن المستقبل و الاهتمام بالزمان الحاضر.

و لکن نقل عن سلمان الفارسی أزهد أصحاب النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و أشیخهم و ألصق النّاس بعلیّ علیه السّلام أنه إذا أخذ عطاءه من بیت المال اشتری قوت سنته، و نقل عنه علیه السّلام

ص:352

اهتمامه بغرس الأشجار و النخیل و جری الأنهار و القنوات، و هی أعمال لا استثمار فی مستقبل بعید.

فالمقصود من هذه الحکمه عدم الاخلال بالحقوق الواجبه و المستحبّه المالیّه حبّا للادّخار و حرصا علی جمع المال معلّلا بتأمین المستقبل، و ترک الحزن علی ما یأتی ممّا لا یقدر الإنسان علی العمل فیه فی الحال، کما هو عاده أکثر النّاس.

و تحقیق البحث فی هذه الحکمه یحتاج إلی تفصیل لا یسعه المقام.

الترجمه

فرمود: ای آدمیزاده اندوه زندگی روزی که نرسیده است بروزی که بدان رسیدی تحمیل مکن، زیرا اگر آن روز از عمر تو باشد روزی آن بتو خواهد رسید.

مکن تیره روزت باندوه فردا که فردا چه باشی تو روزیش برجا

السابعه و الخمسون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(257) و قال علیه السّلام: أحبب حبیبک هونا ما، عسی أن یکون بغیضک یوما ما، و أبغض بغیضک هونا ما، عسی أن یکون حبیبک یوما ما.

اللغه

(الهون): الرفق و اللین - مجمع البحرین -.

الاعراب

هونا: منصوب علی أنه صفه لمفعول مطلق محذوف أی حبّا هونا، و لفظه ما اسمیّه إبهامیّه یوما، منصوب علی الظرفیّه لقوله: بغیضک.

المعنی

قد أمر علیه السّلام فی هذه الحکمه برعایه العداله فی إظهار المحبّه و العداوه و حفظهما

ص:353

فی حدّ لائق بکلّ حبیب و عدوّ، و الاجتناب من الإفراط فی إظهار المحبّه بالنسبه إلی الحبیب و کشف جمیع الأسرار لدیه و تسلیطه علی ما لا ینبغی تسلیط العدوّ علیه، و عدم الاصرار علی إظهار العداوه بالنسبه علی العدوّ و انتهاک جمیع الحرمات بینه و بینه.

فانّ المحبّه و العداوه عارضتان مفارقتان ربما تزول المحبّه، و ربما تنقلب إلی العداوه، کما أنّ العداوه ربما تزول و ربما تتبدّل بالمحبّه، فاظهار المحبّه لا بدّ و أن یقتصر علی درجه لو انقلب الحبیب عدوّا لا یقدر علی الاستفاده منها بضرر الحبیب کما أنّ إظهار العداوه لا بدّ و أن یقتصر علی درجه لو انقلب العدوّ حبیبا لا تصیر سببا للخجل و الوجل منها.

و التعبیر بلفظه هونا ما الدّاله علی الابهام المطلق إشاره إلی أنّ لهذه العداله درجات متفاوته بالنظر إلی کلّ صنف من الأحبّاء و الأعداء، و بالنظر إلی مختلف المسائل و القضایا.

فربّ حبیب لا بدّ و أن یقتصر معه علی تحیّه و لطف کلام، و لا ینبغی المعاشره معه و دعوته إلی البیت و مأدبه الطعام، و رب عدوّ لا ینبغی مشافهته، بکلام سوء و عمل یخلّ بالاحترام، فضلا عن ارتکاب سبّه و الجهر علیه بالشماته و الملام.

الترجمه

فرمود: با دوستت تا هر اندازه ملایم إظهار دوستی کن چه بسا روزی دشمنت گردد، و با دشمنت تا هر اندازه ملایم إظهار دشمنی کن چه بسا روزی دوستت شود.

دوستی میکن چنان گر دوست دشمن گرددت از خودت تیغی نگیرد تا بکوبد بر سرت

دشمنی میکن چنان گر دشمنت گردید دوست می نباشی شرمگین کاید نشیند در برت

ص:354

الثامنه و الخمسون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

اشاره

(258) و قال علیه السّلام: النّاس فی الدّنیا عاملان: عامل عمل فی الدّنیا للدّنیا قد شغلته دنیاه عن آخرته، یخشی علی من یخلفه الفقر و یأمنه علی نفسه، فیفنی عمره فی منفعه غیره، و عامل عمل فی الدّنیا لما بعدها فجاءه الّذی له من الدّنیا بغیر عمل، فأحرز الحظّین معا، و ملک الدّارین جمیعا، فأصبح وجیها عند اللّه، لا یسأل اللّه حاجه فیمنعه.

المعنی

قال الشارح المعتزلی: معنی قوله:(و یأمنه علی نفسه) أی لا یبالی أن یکون هو فقیرا، لأنه یعیش عیش الفقراء.

أقول: الظاهر أنّ معناه لا یبالی من فقر نفسه المعنوی، و عدم تحصیل زاد اخروی لما بعد موته.

قال ابن میثم: و قوله:(بغیر عمل) أی للدّنیا، لأنّ العمل بقدر الضروره من الدّنیا لیس من العمل لها، بل للاخره.

أقول: الأعمال بالنیات، فمن عمل لوجه اللّه و بقصد تحصیل الثواب فقد عمل للاخره، سواء کان بقدر الضروره أو فوقها، فالممیّز بین العمل للدّنیا و العمل للاخره هو نیّه العامل و التطبیق علی التکلیف الإلهی، و لا اعتبار لصوره العمل، فربّ زارع و صانع و محترف یعبد اللّه بعمله، و یقرب الیه بکسبه، و ربّ مصلّی و صائم لا فائده له إلاّ التعب و الجوع، لأنّه یصلّی و یصوم ریاء و بقصد تحصیل الدّنیا.

الترجمه

فرمود: مردم در دنیا دو کاره اند:

ص:355

یکی آنکه در دنیا برای دنیا کار میکند، و سرگرمی بدنیا او را از آخرتش باز داشته، می ترسد بازماندگانش پس از مرگش فقیر و بینوا گردند، ولی خود را در أمان و آسایش می نگرد، و عمرش را بسود دیگران بسر می برد.

و دیگری آنکه در دنیا هر کاری را برای عالم دیگر انجام می دهد، و بهره ایکه از دنیا دارد بی آنکه برای آن کاری کند بوی می رسد، و دو بختش بهمراه قرین گردند، و ملک دنیا و آخرتش هر دو در زیر نگین آیند، و نزد خداوند آبرومند گردد، و هر حاجتی از خدا خواهد از آتش دریغ نکند.

بدنیا کارگر بیش از دو منگر در این دریای بی پایان شناور