منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه (عربی - فارسی) جلد 15

مشخصات کتاب

سرشناسه:خوئی، حبیب الله بن محمدهاشم، 1268 - 1324ق.

عنوان و نام پدیدآور:منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه/ لمولفه حبیب الله الهاشمی الخوئی؛ بتصحیحه و تهذیبه ابراهیم المیانجی.

مشخصات نشر:تهران: مکتبه الاسلامیه؛ قم: انتشارات دار العلم، 13 -

مشخصات ظاهری:20 ج.

شابک:150 ریال (ج. 8)

یادداشت:عربی.

یادداشت:فهرستنویسی براساس جلد هشتم، 1386 ق.= 1344.

یادداشت:چاپ دوم.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- نامه ها

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:میانجی، ابراهیم، 1292 - 1370.، مصحح

شناسه افزوده:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP38/02 /خ9 1300ی

رده بندی دیویی:297/9515

شماره کتابشناسی ملی:199206

ص:1

تقدمه و تقریظ

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بعد الحمد و الصّلوه یقول العبد أقل خدمه أهل العلم أبو الحسن بن محمّد المدعوّ بالشعرانی عفی عنه:

قد عنت العرب خاصّه و المسلمون عامّه بکلام أمیر المؤمنین علیه السّلام سواء فی ذلک خطبه و کتبه و کلماته القصار منذ صدر منه علیه السّلام إلی یومنا هذا لما اشتمل علیه من علم غزیر و مواعظ حسنه و احتجاجات مقنعه و تعلیم محاسن الاداب و مکارم الاخلاق و تحریک الهمم و تشحیذ العزائم و دقائق المعرفه و غیر ذلک مما یقصر عن إدراکه ذهننا و من احصائه وسعنا مع عباره بلیغه لا یدانیها غیرها و قد أحسن من قال: هو فوق کلام المخلوق و دون کلام الخالق و یعنی غیر کلام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حیث قال: أنا أفصح من نطق بالضاد بید أنی من قریش و استرضعت فی بنی سعد و قد اعتنی المؤلفون بجمع خطبه أو کتبه و ذکر ناشیئا من ذلک فی مقدمه شرح المولی صالح القزوینی علی نهج البلاغه بالفارسیّه و قلنا هناک ان أوّل من جمع خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام علی ما ذکره الشیخ الطوسی فی الفهرست زید بن وهب الجهنی قال له کتاب خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام علی المنابر فی الجمع و الأعیاد و زید بن وهب کان ممّن أدرک الجاهلیه و الاسلام و قد اسلم علی عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و قصد التشرف بخدمته لکن لم یوفق و اختار اللّه لرسوله صلّی اللّه علیه و آله دار کرامته قبل وصوله

ص:2

إلیه و لذلک لم یعد فی الصحابه بل من التابعین من کبارهم و نزل الکوفه و توفّی سنه - 96 - و کان من أصحاب أمیر المؤمنین علیه السّلام و کان کتابه موجودا فی زمان الشّیخ الطّوسی (ره) إذ رواه بإسناده عن أبی مخنف لوط بن یحیی عن أبی منصور الجهنی عن زید بن وهب قال خطب أمیر المؤمنین إلی آخر الکتاب.

و ممّن جمع خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام إبراهیم بن حکم بن ظهیر الفزاری و کان فی حدود سنه ثمانین و مأئه.

و منهم اصبغ بن نباته روی عهد أمیر المؤمنین علیه السّلام للأشتر و وصیّته لمحمّد بن الحنفیّه.

و ممّن جمع خطبه علیه السّلام أیضا إسماعیل بن مهران بن محمّد بن زید السّکونی من اصحاب الرضا علیه السّلام.

و منهم صالح بن أبی حمّاد الرّازی کان ممّن رأی الامام أبا الحسن علیّ ابن محمّد العسکری علیه السّلام.

و منهم السیّد الشّریف الصّالح الکریم عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی رضی اللّه عنه النزیل بالرّی و المدفون بها و قبره هنا ملجأنا و نفتخر بوجوده فی جوارنا و هو ممّن جمع خطب جدّه أمیر المؤمنین علیه السّلام علی ما قاله النّجاشی.

و منهم إبراهیم بن محمّد بن سعید الثقفی جمع خطبه و رسائله و سائر أخباره و توفّی سنه 283.

و منهم عبد العزیز بن یحیی الجلودی البصری من مشاهیر المورخین و أصحاب الأخبار ألف کتابا فی خطبه علیه السّلام و کتابا فی رسائله و کتابا فی أشعاره و کتابا فی أدعیته و کتابا فی مواعظه و سائر کلامه.

و منهم هشام بن محمّد بن سائب الکلبی و کان قد ادرک الصّادق علیه السّلام و کان أبوه صاحب تفسیر روی أهل السنّه أیضا قوله فی تفاسیرهم مع کونه رافضیا فی اصطلاحهم و منهم محمّد بن خالد الباقی والد أحمد صاحب المحاسن.

و منهم محمّد بن عیسی الأشعری والد أحمد بن محمّد بن عیسی صاحب النّوادر.

و منهم محمّد بن أحمد بن إبراهیم الجعفی الصّابونی الفقیه.

ص:3

و منهم المدائنی أبو الحسن علیّ بن محمّد المتوفّی سنه - 225 - له کتب منها کتاب خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام و رسائله إلی عماله.

ثمّ إنّ کثیرا من المورّخین و المحدّثین نقلوا فی سیاق ما نقلوا من الحوادث و الوقائع کلامه و خطبه علیه السّلام کالیعقوبی و الطبری و أصحاب أخبار الجمل و صفین و نهروان و کتاب الکافی و غیره و لما وصلت نوبه الأمر إلی السیّد الرّضی «قدّس سرّه» اختار من جمله ما تقدّم و غیره جملا ضمّنها کتاب نهج البلاغه و شرحه العلماء شروحا کثیره لا حاجه إلی ذکرها و من جملتها هذا الشرح المسمّی بمنهاج البراعه فانّه أطول شرح رأیناه لم یترک شارحه شیئا یلیق أن یذکر من شرح لغه و اعراب و توضیح معنی و قصّه تناسب مورد الکلام و روایه یقوی بها المرام إلاّ أتی به لکنه لم یوفق لاتمامه و بقیت کتبه علیه السّلام و وصایاه و کلماته القصار بل بعض خطبه علیه السّلام غیر مشروحه و تاقت نفوس الطالبین إلی تمامه و استشرقت أنظارهم علی إکماله و تمنت رجال ان لو کان شارحه حیا إلی أن یقضی الوطر من تکمله الشرح لکن لم یکن قیّض له ذلک فتوفاه اللّه و اختار له الاخره علی الدّنیا و ختم عمله بقوله علیه السّلام: - و العمل یرفع - و تفألت من ذلک قبول عمله کما ذکرت ذلک فی آخر المجلد الرّابع عشر و لما کانت الخطبه التی شرع فیها غیر مشروحه بتمامها إلی آخرها اردت ان اضمّ شیئا من کلامی إلی کلامه فاشترک معه فی رفع العمل فشرحت تمام الخطبه و ترجمتها بالفارسیّه علی منواله و ألحقتها به حتّی یکمل الخطبه التی أخذ فی شرحها و اطلع علیه بعض الاصدقاء و کان ذا ظن حسن بی فاستحسن عملی و ترجمتی فوق ما انا لائق به و زعم أن ترجمتی غیر قاصره عن بیان المراد مع حفظ السلاسه و بعده عن السّماجه التی تعرض عند نقل لغه الی اخری و اقترح علیّ إتمام الشرح إلی آخر کتاب نهج البلاغه و کان ذلک دون طوقی مع کمال شوقی و بینت له ان هذا قد قضی وقته و فات اوانه لأنّ کلام أمیر المؤمنین علیه السّلام مشتمل علی فنون شتی من العلم تقصر عن إدراکه الهمم و تقف دون نیله الفطن کیف و هذا الشّرح مع طوله و اشتماله علی ما یحتاج إلیه فی حلّ ظاهر الکتاب عادم اسرار و فاقد نکت

ص:4

و تارک حقائق تستفاد من خطبه علیه السّلام فی التّوحید و المعارف و امثالها و قد مضت أکثرها فی المجلّدات السّابقه و فات أوان استدراکها و قد یلتزم الشارح فی الامامه باشیاء لم یذکرها علماؤنا قدّس اللّه اسرارهم فی عقائد الطائفه الحقه أیدهم اللّه تعالی أو ردّوها و نفوا ان یکون الشّیعه قائله به و ربما عدل عن الحجج القویه مثل ما أورده السّیّد المرتضی و الشّیخ الطوسی و نصیر الدّین و العلامه رحمهم اللّه الی نقول غیر متواتره و لا متفق علی نقلها مع ان الغرض من بیان الاصول اما أن یکون اعتقاد الانسان بها فی نفسه فیجب أن یکون دلیله موجبا للیقین و لیس الا الخبر المتواتر و امّا أن یکون الغرض تبکیت الخصم فی مقام المجادله فیجب أن یکون الخبر المحتج به ممّا یعترف به الخصم و أما الرّوایات غیر المتواتره و لا متفق علیها فتناسب کتب المحاضره و الطرایف و اللّطائف و أمثال ذلک و لا یناسب شرح نهج البلاغه الا ذکر الحقائق و قد فاتت و حلّ محلّ الحقائق امور لترویح الخاطر و اعجاب الناظر لا لبیان معضل و ایضاح مشکل و تأیید حق و ازهاق باطل و ما اردت بذکر ذلک الازراء و التنقیص لأن فوائت الکتاب بالنسبه الی فوائده قلیله جدا بل لا یعتد بها بل أردت بیان عذری فی الامساک عن قبول الاقتراح اذ لا بدّ لمکمّل هذا الشرح من تتبّع طریقته و انّی اری ابداء الخفی و ما لو سکت عنه بقی علی ابهامه أولی و أوجب من نقل امور موجوده فی کتاب مشهور الی موضع آخر و مع ذلک فانّی أستصوب عمل من یتصدّی لتکمیل هذا الشرح نیلا لفوائده العظیمه و لما اطلعت علی اهتمام حضره الفاضل الأدیب البارع العالم الجامع الحائز لقصبات السبق فی مضمار اکتناه الحقائق و الفائز بالقدح المعلی فی استهام العلوم و الدّقائق ذو الفکره النقاده و الفطنه الوقاده اللوذعی الألمعی الحبر الموتمن - الحاج شیخ نجم الدّین حسن الاملی الطبری - ضاعف اللّه قدره استبشرت به لما کنت اعرف من حذاقته و تتبعه و تبحره فی العلم و اناته فی مقاساه العمل و قد جربته سنین و عرفت دخله أمره فقد قرء علیّ فنونا ممّا یهتمّ به غیره من المشتغلین و ما لا یهتمّ به لغموضه و لم یکن یقصر علی اصول الفقه کغیره فان أبناء زماننا قاصرو الهمه یقنعون

ص:5

من العلم بأقلّ شیء منه کالمقتصر علی قدر الضّروره فی أکل المیته و تری کثیرا منهم لا یقتنون من العلوم الّتی ینسب إلی الشرع الا مسائل محدوده فی الاصول کالفرق بین المعنی الحرفی و الاسمی و الصحیح و الاعم و الترتب و اجتماع الأمر و النّهی و مقدمه الواجب و الفرق بین التعارض و الحکومه و الأصل المثبت و غیرها ممّا لا یجاوز عقد العشره و من الفقه مسأله بیع المعاطاه و الفضولی و الخیارات و أمّا شیخنا المنوّه بذکره فلم یضنّ بوقته و لم یبخل بعمره بل صرفه فی العلوم الدّینیّه و أتقنها فهو استاد فی الأدب و اللّغه عارف بالقرآن و قراءاته و تفسیره متقن لعلم الکلام و سائر العلوم العقلیّه ناظر فی الحدیث و الرّجال و سائر ما یعده غیره فضلا و لا یعتدون به مع انّ احتیاج الدّین الیه اشدّ و أکثر ممّا یحتاجون الیه فی کسب الشهره و تحصیل عنوان الاجتهاد و زاد علی جمیع ذلک فقرأ علیّ مع العلوم الشرعیه کثیرا من الکتب الرّیاضیه کالمجسطی و اقلیدس و شرح التذکره و الاکر و غیرها و اتقن العمل بالزیجات الجدیده و استخراج تقویم الکواکب و سیرها و ما یتعلّق بها بالبراهین و بالجمله فهو حریّ بأن یتصدّی معالی الامور و نرجو منه ان یکمل هذا الشرح بأحسن وجه و أجود طریق و قد أصلح قبل ذلک بعض الکتب و شرحها فأثبت مهارته و فقه اللّه لترویج العلم و الدین بمحمّد و آله الطاهرین.

ص:6

مقدمه المؤلف

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ الحمد للّه الّذی علّم بالقلم، علّم الإنسان ما لم یعلم، و جعله خلیفه له و مظهره الأکمل الأتمّ، و أنزل القرآن لیکون نبراسا للظلم، و هادیا للأمم و للحقّ و الباطل فرقانا، و للمعروف و المنکر میزانا، و لذوی العقول و العلوم برهانا و إنّه لکتاب عزیز لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه تنزیل من حکیم حمید قرآنا عربیّا غیر ذی عوج لینذر من کان حیّا و یحق القول علی الکافرین. و کلّفنا بما هو مقرون بالخیر و الشرّ، فأوجب الأوّل و حرّم الاخر، و أمرنا بالعدل و الاحسان، و نهانا عن الظلم و العدوان، فتعالی أن یرجّح الاخر علی الأوّل، أو یقدّم المفضول علی الفاضل فضلا علی الأفضل، أعاذنا اللّه من الخبل و الحول.

و الصّلاه و السّلام علی من ارسل شاهدا و مبشّرا و نذیرا، و داعیا إلی اللّه باذنه و سراجا منیرا، محمّد المصطفی خاتم النبیین، و سیّد المرسلین، و خلفائه الحجج الهادین المهدیّین، المنصوبین من عند علاّم الغیوب، و المعصومین من الرجس و الذّنوب، و المنزّهین عن الدّنس و العیوب، الأئمّه الاثنی عشر، سیّما علی أبیهم خیر البشر، باب مدینه العلم، یعسوب الدّین، أمیر المؤمنین، ولیّ کلّ مؤمن و مؤمنه، سیّد المسلمین، إمام المتّقین، قائد الغرّ المحجّلین، و علینا و علی عباد اللّه الصّالحین.

و بعد فیقول الرّاجی إلی رحمه ربّه العلیّ، المتمسّک بولایه مولاه أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام - الحسن بن عبد اللّه الطبری الاملی - عاملهما اللّه بلطفه الخفی و الجلیّ: إنّ کلام مولی الموحدین لمنهج البلاغه و مسلک الفصاحه،

ص:7

کلّت ألسن الخطباء عن ان یأتوا بمثل أوامره و خطبه، و زلّت أقدام اقلام الامراء دون مبارزه رسائله و کتبه، و حارت عقول العقلاء فی بیداء مواعظه و حکمه، کیف لا و القائل مقتبس بالأنوار الالهیّه، و مستضیء بالمشکاه المحمّدیه، و الکلام مستفاض من الصقع الرّبوبی، و مستفاد من الحضره النّبویّه، فهو تالی القرآن و ثانی الفرقان، صدق ولیّ اللّه حیث قال: إنا لامراء الکلام، و فینا تنشّبت عروقه و علینا تهدّلت غصونه.

ثمّ إنّ العلماء قد خاضوا قدیما و حدیثا فی هذا القاموس العظیم لاقتناء درره، و اجتهدوا حقّ الاجتهاد بما تیسّر لهم فی بیانه و تفسیره، و سلک کلّ واحد مسلکا فی شرحه و تقریره، و الکلّ میسر لما خلق له، قل کلّ یعمل علی شاکلته، و الّفوا فیها رسائل و کتبا قیمه منها: - کتاب منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه - لمؤلّفه العالم الجلیل و الحبر النبیل المیرزا حبیب اللّه الخوئی رضوان اللّه علیه و یکفی فی جوده هذا السفر النفیس اقبال الفضلاء إلیه حتّی طبع فی أمد قلیل غیر مرّه فللّه درّ مصنّفه.

و لکن لما بلغ رحمه اللّه إلی الخطبه المأتین و التّاسعه و العشرین انقطع مهله و انقضی أجله و قضی نحبه و جف قلمه فبقی هذا الأثر القویم أبتر فعزمت متوکّلا علی اللّه المتعال و مستعینا به لاتمامه علی النهج المذکور لکی یکون تکمله له و تماما فکتابنا هذا «تکمله منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه» و أسأل اللّه التّوفیق فی إکماله و إتقانه إنّه ولیّ التّوفیق و الهادی إلی خیر طریق.

ثمّ أسأله أن یوفق ناشر الاثار الجعفریّه، مروّج الأسفار الإمامیّه، مدیر المکتبه الاسلامیّه، الوجیه المؤید: - الحاج السّیّد إسماعیل الموسویّ الکتابچی و اخوانه - أطال اللّه بقائهم اخلاف المغفور المبرور مؤسّس المکتبه الإسلامیّه خادم الشّریعه النّبویّه و الاثار الجعفریّه الحاج السّیّد أحمد الموسویّ الکتابچی رضوان اللّه علیه، و قد أقدموا إلی طبع هذه التکمله علی نفقتهم ناوین فی ذلک ترویج شعائر الدّین و نشر آثار سیّد المرسلین فجزاهم اللّه و ایانا عن الاسلام

ص:8

و المسلمین خیر جزاء آمین ربّ العالمین و نشرع الان فی شرح الکتاب بعون اللّه الملک الوهّاب. ربّ اشرح لی صدری و یسّرلی أمری و احلل عقده من لسانی یفقهوا قولی.

تتمه باب المختار من خطب أمیر المؤمنین علیه السلام و أوامره

و من خطبه له علیه السّلام و هی المأتان

اشاره

و التاسعه و العشرون من المختار

فی باب الخطب

خطبها بذی قار و هو متوجّه إلی البصره، ذکرها الواقدی فی کتاب الجمل:

فصدع بما أمر و بلّغ رساله ربّه فلمّ اللّه به الصّدع، و رتق به الفتق، و ألّف به بین ذوی الأرحام بعد العداوه الواغره فی الصّدور و الضّغائن القادحه فی القلوب.

اللغه

(ذو قار) موضع بین الکوفه و واسط، و فیه کانت وقعه العرب قبل إسلامهم مع الفرس و سنشیر إلیه، و (الصدع): الشق فی شیء صلب، و فی المجمع فی تفسیر قوله تعالی فی آخر سوره الحجر «فاصدع بما تؤمر»: الصدع و الفرق و الفصل نظائر و صدع بالحق إذا تکلّم به جهارا و فی السیره الهشامیّه: اصدع أفرق بین الحقّ و الباطل قال أبو ذؤیب الهذلیّ و اسمه خویلد بن خالد یصف اتن وحش و فحلها

و کانّهنّ ربابه و کأنّهیسر یفیض علی القداح و یصدع(1)

أی یفرّق علی القداح و یبین انصباءها و هذا البیت فی قصیده له، و قال رؤبه

ص:9


1- (1) - الربابه «بکسر الراء» خرقه تلف فیها القداح و تکون أیضا جلدا. و الیسر الذی یدخل فی المیسر. و القداح: جمع القدح و هو السهم.

ابن العجاج:

أنت الحلیم و الأمیر المنتقم تصدع بالحقّ و تنفی من ظلم

و فی القاموس قوله تعالی: فاصدع بما تؤمر أی شق جماعاتهم بالتّوحید أو اجهر بالقرآن أو اظهر أو احکم بالحق و افصل بالأمر أو اقصد بما تؤمر او افرق به بین الحق و الباطل، و (لمّ) أی جمع و لمّ الصدع أی جمع المتفرق بعد الشق و (الفتق) فی الثوب نقض خیاطته حتّی انفصل بعضه من بعض و الفتق أیضا شق عصا الجماعه و وقوع الحرب بینهم. و (الرّتق) ضدّ الفتق و المراد بلم الصدع و رتق الفتق رفع ما کان بین العرب من تشتت الاهواء و تفرق الکلمه بالعداوه و الحقد و (الواغره) ذات الوغره و هی شدّه توقد الحرّ و الوغر و الوغر بالتحریک الحقد و الضغن و العداوه و التوقّد من الغیظ و (الضغائن) جمع الضغینه و هی الحقد کالضّغن.

(قدح) بالزند رام الایراء به و الضغائن القادحه هی الّتی تثیر الفتن و الشرور و توقد نار الغضب فی القلوب کما تواری النّار بالمقدح.

الاعراب

کلمه ما فی قوله علیه السّلام فصدع بما أمر یمکن أن تجعل موصوله بمعنی الذی و أن تکون مصدریّه فعلی الأوّل یکون العائد من الصّله إلی الموصول محذوفا و التقدیر «فصدع بما أمر بالصدع به» ثمّ حذفت الباء التی فی به فصارت الجمله «فصدع بما امر بالصدعه» و لما لم تجز الاضافه مع اللام اعنی اضافه الصدع إلی الضمیر فحذفت لام المعرفه توصلا بحذفه إلی الاضافه فصارت الجمله «فصدع بما امر بصدعه» ثمّ حذف المضاف و اقیم المضاف إلیه مقامه فبقیت الجمله «فصدع بما امر به» ثم حذف حرف الجر علی حدّ قولک امرتک الخیر فی أمرتک بالخیر فصارت الجمله «فصدع بما امره» ثمّ حذف العائد المنصوب من الصله و حذف العائد المنصوب فی کلام العرب کثیر ففی الالفیه لابن مالک: و الحذف عندهم کثیر منجلی فی عائد منتصب ان انتصب بفعل أو وصف کمن ترجو یهب.

و أمّا علی الثّانی فالتقدیر فصدع بالامر کما تقول عجبت ممّا فعلت و التقدیر

ص:10

عجبت من فعلک و لا یحتاج ههنا إلی عائد یعود إلی ما لانه حرف. ذکره الطبرسی فی المجمع فی قوله تعالی «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ ».

و الباء فی به و اخویه للسّبب.

قوله علیه السّلام بعد العداوه متعلّق بکلّ واحد من الأفعال الثّلاثه أعنی لمّ و رتق و ألف.

و الواغره صفه للعداوه. و فی الصّدور متعلّقه بالواغره. و کذا الضغائن موصوفه بالقادحه و فی القلوب متعلّق بالقادحه.

المعنی

أشار علیه السّلام فی هذه الخطبه إلی شرذمه من أوصاف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: أنّه أظهر و صرّح بما امر به جهارا غیر خائف من أحد و شق بما جاء به الرّساله عصا الکفر و کلمه أهله و حجب الغفله التی رانت علی قلوبهم. و أنّه بلغ رساله ربه و فیه مدح عظیم لأنّه أداء أمانه عظم قدرها و تبلیغها. و انّه لمّ اللّه به الصدع و رتق به الفتق أی رفع به تشتت الأهواء و اختلاف الکلمه بین العرب. و بأنّه ألّف بین ذوی الأرحام إلخ أی رفع اللّه به الاحقاد و الضغائن و العداوات الّتی بها یقتل الرّجل ابنه و أباه و ذوی رحمه.

قال الشیخ الطّائفه (ره) فی التهذیب: و صدع صلّی اللّه علیه و آله بالرّساله فی یوم السّابع و العشرین من رجب و له أربعون سنه.

لا ریب انّه صلّی اللّه علیه و آله بعث و أهل الأرض یومئذ ملل متفرّقه و أهواء منتشره و طرائق متشتّته بین مشبه اللّه بخلقه أو ملحد فی اسمه کما أشار إلیه علیّ علیه السّلام فی بعض خطبه الماضیه لا سیما العرب کانوا أصنافا شتی فمنهم من أنکر الخالق و البعث و الاعاده و قالوا ما قال اللّه فی القرآن الکریم عنهم «ما هِیَ إِلاّ حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما یُهْلِکُنا إِلاَّ الدَّهْرُ » و منهم من اعترف بالخالق سبحانه و أنکر البعث و هم الذین اخبر سبحانه عنهم بقوله: «قالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ » و منهم من اقر بالخالق و نوع من الاعاده و أنکر الرّسل و عبد الأصنام، و طائفه منهم زعموا ان

ص:11

الأصنام شفعاء عند اللّه فی الاخره و حجوا لها و نحروا لها الهدی و قربوا لها القربان و هم الذین قال اللّه تعالی عنهم: «وَ قالُوا ما لِهذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْواقِ » إلی غیر ذلک من المذاهب المشتّته و الطرق المتبدده و الاهواء السخیفه و الاراء الردیّه فکانوا بمعزل عن الحقّ و الصراط المستقیم و النهج القویم بحیث تشمئز النفوس السلیمه عن استماعها و کیف لا و بنو الحنظله و هم طائفه من العرب کانوا یصنعون بالرطب أصناما و یعبدونها أیّاما و لما انصرم أوان الرطب أخذوا فی أکلها حتّی لا یبقی من آلهتهم شیء. فبعث اللّه رسوله الخاتم فهداهم به من الضّلاله و انقذهم بمکانه من الجهاله فدعاهم الرّسول صلّی اللّه علیه و آله إلی سبیل ربه بالحکمه و الموعظه الحسنه و جادلهم بالتی هی أحسن و أنار نفوسهم بنور العلم و المعرفه و اثار ما فطروا به فطره اللّه الّتی فطر الناس علیها و أوقد مصباح عقولهم باذن اللّه تعالی و أمره و وحیه و انزاله الرّوح المقدس علیه فهداهم للتی هی أقوم حتّی انتبهوا و تیقّظوا من رقد الغفله و الجهاله و صدّقوا کلمته و أجابوا دعوته بان اللّه هو الحق و ان ما یدعون من دونه هو الباطل فرزقوا السّعاده فی الدّارین و بلغوا إلی ما بلغوا فلمّ اللّه به الصّدع و رتق به الفتق و أجمعهم علی کلمه واحده هی کلمه الاخلاص أعنی الکلمه الطیبه لا إله إلاّ اللّه و هی کلمه التّوحید الجامعه لجمیع الکمالات و الفضائل و الخیرات الدنیویّه و الاخرویّه قد أفلح القائل بها.

و ممّا یلیق ان نذکر فی المقام أنموذجا من تنبّههم کما فی السیره الهشامیّه و الحلبیه ان الأنصار لما قدموا المدینه أظهروا الاسلام و تجاهروا به و کان عمرو بن الجموح من سادات بنی سلمه «بکسر اللام» و اشرافهم و لم یکن اسلم و کان ممّن اسلم ولده معاذ بن عمرو و کان لعمرو بن الجموح فی داره صنم من خشب یقال له المناه لان الدماء کانت تمنی أی تصبّ عنده تقربا إلیه و کان یعظّمه فکان فتیان قومه ممّن أسلم کمعاذ بن جبل و ولده عمرو بن معاذ و معاذ بن عمرو یدلجون باللیل علی ذلک الصّنم فیخرجونه من داره و یطرحونه فی بعض الحفر الّتی فیها خرء النّاس منکسا فإذا أصبح عمرو قال و یحکم من عدا علی الهنا هذه اللّیله ثمّ یعود یلتمسه حتّی

ص:12

إذا وجده غسله فاذا أمسی عدوا علیه و فعلوا به مثل ذلک إلی أن غسله و طیبه و حماه بسیف علقه فی عنقه ثمّ قال له ما أعلم من یصنع بک فان کان فیک خیر فامتنع فهذا السیف معک فلما امسی عدوا علیه و أخذوا السیف من عنقه ثمّ أخذوا کلبا میتا فقرنوه به بحبل ثمّ القوه فی بئر من آبار بنی سلمه فیها خرء النّاس فلما اصبح عمرو غدا إلیه فلم یجده ثمّ تطلبه إلی أن وجده فی تلک البئر فلما رآه کذلک رجع إلی عقله و کلمه من أسلم من قومه فأسلم و حسن إسلامه و أنشد أبیاتا فی ما جری علیه و علی صنمه.

و اللّه لو کنت إلها لم تکن أنت و کلب وسط بئر فی قرن

اف لملقاک إلها مستدنّ الان فتشناک عن سوء الغبن

الحمد للّه العلی ذی المنن الواهب الرّزاق دیّان الدّین

هو الّذی انقذنی من قبل ان أکون فی ظلمه قبر مرتهن

بأحمد المهدی النّبیّ المؤتمن

ثمّ إنّ هذا الرّجل بلغ فی جلاله شأنه مبلغا استشهد فی غزوه احد و روی عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فیه ما فیه:

ففی السیره الهشامیّه: قال ابن إسحاق و حدّثنی أبی إسحاق بن یسار عن أشیاخ من بنی سلمه أن عمرو بن الجموح کان رجلا أعرج شدید العرج و کان له بنون أربعه مثل الاسد یشهدون مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله المشاهد فلما کان یوم احد أرادوا حبسه و قالوا له: إنّ اللّه عزّ و جلّ قد عذرک فأتی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال إنّ بنیّ یریدون أن یحبسونی عن هذا الوجه و الخروج معک فیه فو اللّه إنّی لأرجو أن أطأ بعرجتی هذه فی الجنّه فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: أمّا أنت فقد عذرک اللّه فلا جهاد علیک، و قال لبنیه: ما علیکم أن لا تمنعوه لعل اللّه أن یرزقه الشهاده فخرج معه فقتل یرم احد.

و فی ماده «عمر» من سفینه البحار نقلا عن الواقدی: کان عمرو بن الجموح رجلا أعرج فلمّا کان یوم احد و کان له بنون أربعه یشهدون مع النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله

ص:13

المشاهد أمثال الأسد أراد قومه أن یحبسوه و قالوا أنت رجل أعرج و لا حرج علیک و قد ذهب بنوک مع النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله. قال بخ یذهبون إلی الجنّه و أجلس عندکم؟ فقالت هند بنت عمرو بن حزام امرأته کأنّی انظر إلیه مولّیا قد أخذ درقته و هو یقول: اللّهمّ لا تردّنی إلی أهلی فخرج و لحقه بعض قومه یکلّمونه فی القعود فأبی و جاء إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال یا رسول اللّه إنّ قومی یریدون أن یحبسونی هذا الوجه و الخروج معک و اللّه إنّی لأرجو أن أطأ بعرجتی هذه فی الجنّه فقال له أمّا أنت فقد عذرک للّه و لا جهاد علیک فأبی. فقال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله لقومه و بنیه: لا علیکم أن لا تمنعوه لعلّ اللّه یرزقه الشهاده فخلّوا عنه فقتل یومئذ شهیدا.

قال فحملته هند بعد شهادته و ابنها خلاد و أخاها عبد اللّه علی بعیر فلما بلغت منقطع الحره برک البعیر فکان کلما توجه إلی المدینه برک و إذا وجّهته إلی احد أسرع فرجعت إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله فأخبرته بذلک. فقال صلّی اللّه علیه و آله: ان الجمل لمأمور هل قال عمرو شیئا؟ قالت: نعم إنه لما توجه إلی احد استقبل القبله ثمّ قال: اللّهم لا تردّنی إلی أهلی و ارزقنی الشهاده فقال صلّی اللّه علیه و آله: فلذلک الجمل لا یمضی. ان منکم یا معشر الأنصار من لو أقسم علی اللّه لأبرّه منهم عمرو بن الجموح. یا هذه ما زالت الملائکه مظلّه علی أخیک «و هو عبد اللّه بن عمرو بن حزام» من لدن قتل إلی الساعه فینظرون أین یدفن.

ثمّ مکث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی قبرهم ثمّ قال: یا هند قد ترافقوا فی الجنّه جمیعا بعلک و ابنک و أخوک. فقالت هند: یا رسول اللّه فادع اللّه لی عسی أن یجعلنی معهم.

قال: و کان جابر یقول: لما استشهد أبی جعلت عمتی تبکی فقال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله ما یبکیها ما زالت الملائکه تظلّ علیه بأجنحتها حتّی دفن. و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یوم احد: ادفنوا عبد اللّه بن عمرو بن حزام و عمرو بن الجموح فی قبر واحد.

فانظر أیّها الطالب نهج الصّواب و السّداد و السائل سبیل المعرفه و الرّشاد کیف تصنع الایات الالهیّه و الحکم السّماویه و المواعظ القرآنیّه بأهلها حتّی

ص:14

الرّجل المتوغل فی الاجسام و المتصلّب فی عباده الأصنام بلغ إلی مرتبه کأنّه یری اللّه بعین المعرفه و یعبده و یشتاقه و یقول: بخ بخ یذهبون إلی الجنّه و أجلس عندکم؟.

ثمّ إنّ الرّجل منهم یقتل أولاده خوفا من الفقر فانزل اللّه تعالی «وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّاهُمْ » و الرّجل الاخر یأدبنته و فی المجمع فی التفسیر للطبرسی (ره) کانت المرأه إذا حان وقت ولادتها حفرت حفره و قعدت علی رأسها فان ولدت بنتا رمت بها فی الحفره و إن ولدت غلاما حبسته.

و فیه أیضا قال قتاده: جاء قیس بن عاصم التمیمی إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله فقال انی و أدت ثمانی بنات فی الجاهلیّه فقال صلّی اللّه علیه و آله فأعتق عن کلّ واحده رقبه قال انی صاحب ابل قال فاهد الی من شئت عن کلّ واحده بدنه. فانزل اللّه تعالی توبیخا و تبکیتا لوائدها «وَ إِذَا الْمَوْؤُدَهُ سُئِلَتْ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ » و قال تعالی فی سوره النحل . «وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثی ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ یَتَواری مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَ یُمْسِکُهُ عَلی هُونٍ أَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرابِ » الایه و کانوا یفعلون ذلک مخافه الفقر علیهن فیطمع غیر الاکفاء فیهن. و الأخبار و القصص فی قتلهم أولادهم کثیره و لا نطیل الکلام بذکرها فهداهم اللّه تعالی بارسال الرّسول لطفا منه علی العباد فانقذهم من هذه الورطه الهالکه المضلّه و لقّنهم کلمه الحکمه و أرشدهم إلی رحمته بقوله «نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّاهُمْ » و لنعم ما نظمه العارف السعدی

یکی طفل دندان بر آورده بودپدر سر بفکرت فرو برده بود

که من نان و برگ از کجا آرمشمروّت نباشد که بگذارمش

چو بیچاره گفت این سخن نزد جفتنگر تا زن او چه مردانه گفت

مخور هول إبلیس تا جان دهدهم آن کس که دندان دهد نان دهد

و أیضا ما کان حیّان من العرب الا و بینهما المعاداه و القتال و اشدّهما عداوه الأوس و الخزرج فببرکه نبینا صلّی اللّه علیه و آله صاروا متوادین متحابین و جمع اللّه بمقدمه صلّی اللّه علیه و آله أشتاتهم و ألف بین قلوبهم و قال عزّ من قائل فی سوره الانفال الایه 62: «هُوَ الَّذِی »

ص:15

«أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِینَ وَ أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ما أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لکِنَّ اللّهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ » فی المجمع قال الزّجاج و هذا من الایات العظام و ذلک ان النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله بعث إلی قوم انفتهم شدیده بحیث لو لطم رجل من قبیله لطمه قاتل عنه قبیلته فالف الایمان بین قلوبهم حتّی قاتل الرّجل أباه و أخاه و ابنه فأعلم اللّه سبحانه ان هذا ما تولاه منهم الا هو.

و من تأمّل فی سیرته صلّی اللّه علیه و آله یجد أن دیدنه و شیمته کان ألیف القلوب و اصلاح ذات البین و إیجاد العلقه و الاخوه و المحبّه فی النّاس و رفع تشتت الاراء و اختلاف الکلمه قبل بعثه أیضا و کفاک شاهدا ما جاء فی السیره الهشامیّه و السیره الحلبیّه و غیرهما من الکتب المعتبره المعتمده عند المسلمین و غیرهم انه لما بلغ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله خمسا و ثلاثین سنه جاء سیل حتّی أتی من فوق الرّدم الذی صنعوه لمنعه السبیل فاخربه و دخلها و صدع جدرانها بعد ترهینها من الحریق الذی أصابها و اجتمعت القبائل من قریش و اعدّو البناء البیت نفقه طیبه لیس فیها مهر بغی و لا بیع ربا و لا مظلمه أحد من النّاس و لما بلغ البنیان موضع الحجر الاسود اختصموا کلّ قبیله ترید ان ترفعه إلی موضعه دون الاخری حتی اعدوا القتال فقربت بنو عبد الدار جفنه مملوأه دما ثم تعاقدواهم و بنو عدی أن تحالفوا علی الموت و ادخلوا أیدیهم فی ذلک الدّم فی تلک الجفنه و مکث النّزاع بینهم أربع أو خمس لیال ثمّ اجتمعوا فی المسجد الحرام و کان أبو امیّه بن المغیره و اسمه حذیفه اسنّ قریش کلّها فقال یا معشر قریش اجعلوا بینکم فیما تختلفون فیه أوّل من یدخل من باب هذا المسجد یقضی بینکم أی و هو باب بنی شیبه و کان یقال له فی الجاهلیه باب بنی عبد الشمس الذی یقال له الان باب السلام فکان أول داخل منه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فلما رأوه قالوا هذا الأمین رضینا هذا محمّد و انهم کانوا یتحاکمون إلیه فی الجاهلیه لأنه کان لا یداری و لا یماری فلما انتهی إلیهم و اخبروه الخبر قال هلمّ إلیّ ثوبا فاتی به و فی روایه فوضع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ازاره و بسطه فی الأرض فأخذ الحجر الأسود فوضعه فیه

ص:16

بیده الشّریفه ثمّ قال لتأخذ کلّ قبیله بناحیه من الثوب ثمّ ارفعوه جمیعا ففعلوا حتّی إذا بلغوا به موضعه وضعه هو صلّی اللّه علیه و آله فی مکانه حیث هو الان. و لا یخفی علی ذی درایه حسن تدبیره و شیمته فی رفع ذلک الاختلاف و اللّه أعلم حیث یجعل رسالته.

و امّا ما وعدنا من الاشاره إلی وقعه العرب مع الفرس فی ذی قار فجمله الامر فیه ان کسری ابرویز ملک العجم خطب بنت نعمان بن المنذر ملک العرب و أبی المنذر عن الاجابه فوقع بینهما خصومه و انجرّ إلی الجدال و القتال إلی أن استولی ارویز علیه و سجنه فی الساباط حتّی مات المنذر فی السجن و فی ذلک یقول الاعشی:

فذاک و ما انجی من الموت ربه بساباط حتّی مات و هو محرزق

و قتله المنذر صار سببا لاثاره الحرب بین العجم و العرب فی ذی قار و کانت تلک الواقعه فی ذی قار بعد هجره الرسول صلّی اللّه علیه و آله إلی المدینه و انهزم العجم من العرب باسمه صلّی اللّه علیه و آله مع أنّهم لم یکونوا بمسلمین بعد و ذلک أن الهانی و الحنظله کانا من رؤساء العسکر من العرب و قالوا لجندهم سمعنا ان رجلا منّا یسمّی محمّدا أتی بشریعه و دین مدّعیا النّبوّه من اللّه و یدعو النّاس إلیه و سمعنا من نطق باسمه فی کلّ واقعه فقد فاز و من کان له حوائج فنطق باسمه فقد قضت و ان ضل عن الطریق فقد هدی ففی حربنا غدا نجعل شعارنا:

«محمّد معنا و النصر لنا» فلما اصبحوا و استقروا قبال عسکر العجم فاهلوا باسمه «محمّد معنا و النّصر لنا» فظفروا علیهم فهبط جبرئیل إلیه صلّی اللّه علیه و آله و سلم علیه و قال یا رسول اللّه قد غلبت العرب علی العجم فی ذی قار باسمک فکبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ثلاث کرّات و قال هذا أوّل یوم انتصفت العرب منه و من العجم و باسمی نصروا.

ثمّ اخبره الجبرئیل القصه کما وقعت فاضبط أصحابه ذلک الیوم و السّاعه و القصّه فلما أخبروا بها وجدوها کما سمعوا.

ثمّ إنّ ذا قار هذا کان محل نزول علیّ علیه السّلام لما خرج من المدینه متوجها إلی البصره فی واقعه الجمل. و جمله القول فیه أنّه علیه السّلام بویع فی المدینه یوم الجمعه

ص:17

لخمس بقین من ذی الحجه و هو الیوم الذی قتل فیه عثمان فاجتمع المهاجرون و الأنصار فیهم طلحه و الزّبیر فأتوا علیّا علیه السّلام.

فقالوا و اللّه ما نختار غیرک و لا نجد الیوم أحدا أحق بهذا الأمر منک لا أقدم سابقه و لا أقرب من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فبایعه النّاس إلا نفیرا یسیرا کانوا عثمانیه و کان طلحه أوّل من صعد المنبر و بایع علیا علیه السّلام. ثمّ اتصلت بیعه علیّ علیه السّلام بالکوفه و غیرها من الامصار و کانت أهل الکوفه اسرع إجابه إلی بیعته و أخذ لها البیعه علی أهلها أبو موسی الاشعری حتّی تکاثر النّاس علیه و کان علیها عاملا لعثمان و انتزع علیّ علیه السّلام أملاکا کان عثمان اقطعها جماعه من أتباء، و أقاربه، و قسم علیّ علیه السّلام ما فی بیت المال علی النّاس و لم یفضّل أحدا علی أحد، ثمّ إنّ طلحه و الزّبیر نکثا العهد و البیعه و خرجا إلی مکّه بعد أشهر و کانت حینئذ عائشه بمکه و غرّاها فأغراها طلبا بدم عثمان و صنعوا ما صنعوا حتّی خرجوا فیمن تبعهم إلی البصره قد خلعوا طاعه علیّ علیه السّلام و بغوا علیه ثمّ سمع علی علیه السّلام مکرهم و خدعتهم و نکثهم فخرج من المدینه إلی الکوفه و کان أحذ منازله ذا قار و فیه خطب تلک الخطبه مخاطبا لاعوانه من أهل الکوفه و غیرهم. و بعث علیّ علیه السّلام من ذی قار ابنه الحسن المجتبی علیه السّلام و عمّار بن یاسر رضوان اللّه علیه لیستنفرا له أهل الکوفه حتّی اقبلت وقعه الجمل و انهزم النّاکثون.

و کان مسیره علیه السّلام من المدینه إلی البصره فی سنه ستّ و ثلاثین و فیها کانت وقعه الجمل و ذلک فی یوم الخمیس لعشر خلون من جمادی الاولی منها و کانت وقعه واحده فی یوم واحد. و قال الطبری فی تاریخه: کان قتالهم من ارتفاع النّهار إلی قریب من العصر و یقال إلی أن زالت الشمس.

و قد تنازع النّاس فی مقدار ما قتل من الفریقین فی وقعه الجمل فمن مقلل و مکثر فالمقلل یقول قتل منهم سبعه آلاف. و المکثر یقول قتل منهم ثلاثه عشر ألفا و قال الطبری: کان قتلی الجمل حول الجمل عشره آلاف نصفهم من أصحاب علیّ علیه السّلام و نصفهم من أصحاب عائشه، و کانت عایشه راکبه علی الجمل المسمّی عسکرا فی هودج

ص:18

و عرقب الجمل فی ذلک الیوم و وقع الهودج. و قیل انّه کان بین خلافه علیّ علیه السّلام إلی وقعه الجمل و بین أوّل الهجره خمس و ثلاثون سنّه و خمسه أشهر و عشره أیام و أمّا تفصیله فیأتی فی باب المختار من کتبه و رسائله علیه السّلام إن شاء اللّه تعالی.

ثمّ الظّاهر إن هذه الخطبه لجزء خطبه و إن لم نجدها مع الفحص الکثیر بعد و لم یحضرنی جمل الواقدی و لا جمل نصر و مضت خطبه اخری خطبها علیه السّلام فی ذی قار و هی الخطبه الثالثه و الثلاثون أوّلها فی النهج: و من خطبه له علیه السّلام عند خروجه لقتال أهل البصره «یعنی فی واقعه الجمل» قال عبد اللّه بن عباس دخلت علی أمیر المؤمنین علیه السّلام بذی قار و هو یخصف نعله فقال لی ما قیمه هذه النعل إلی آخرها.

أقول: اتی ثقه الاسلام الکلینی رضوان اللّه علیه فی الکافی بخطبه عنه علیه السّلام خطبها بذی قار و نقلها الفیض قدّس سرّه فی الوافی «ص 22 م 14» و لم تذکر فی النّهج فلا بأس بذکرها لکثره فوائدها و عظم مطالبها و مناسبتها للمقام:

أحمد عن سعید بن المنذر بن محمّد عن أبیه عن جدّه عن محمّد بن الحسین عن أبیه عن جدّه عن أبیه قال خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام و رواها غیره بغیر هذا الإسناد و ذکر أنّه خطب بذی قار فحمد اللّه و اثنی علیه ثمّ قال: أمّا بعد فانّ اللّه تعالی بعث محمّدا صلّی اللّه علیه و آله بالحق لیخرج عباده من عباده عباده إلی عبادته و من عهود عباده إلی عهوده و من طاعه عباده إلی طاعته و من ولایه عباده إلی ولایته بشیرا و نذیرا و داعیا إلی اللّه باذنه و سراجا منیرا عودا و بدوا عذرا و نذرا بحکم قد فصّله و تفصیل قد أحکمه و فرقان قد فرقه و قرآن قد بینه لیعلم العباد من ربّهم إذ جهلوه و لیقرّوا به إذ جحدوه و لیثبتوه بعد أن أنکروه فتجلی لهم سبحانه فی کتابه من غیر أن یکونوا رأوه فأراهم حلمه کیف حلم و أراهم عفوه کیف عفا و أراهم قدرته کیف قدر و خوّفهم من سطوته و کیف خلق ما خلق من الایات و کیف محق من محق من العصات بالمثلات و احتصد مع احتصد بالنقمات و کیف رزق و هدی و اعطی و أراهم حکمه کیف حکم و صبر حتّی یسمع ما یسمع و یری فبعث اللّه محمّدا صلّی اللّه علیه و آله بذلک.

ثمّ إنّه سیأتی علیکم من بعدی زمان لیس فی ذلک الزمان شیء أخفی من الحقّ

ص:19

و لا أظهر من الباطل و لا أکثر من الکذب علی اللّه و علی رسوله صلّی اللّه علیه و آله و لیس عند أهل ذلک الزمان سلعه ابور من الکتاب إذا تلی حقّ تلاوته و لا سلعه انفق بیعا و لا اغلا ثمنا من الکتاب إذا حرّف عن مواضعه و لیس فی العباد و لا فی البلاد شیء هو أنکر من المعروف و لا أعرف من المنکر و لیس فیها فاحشه أنکر و لا عقوبه انکا من الهدی عند الضّلال فی ذلک الزّمان فقد نبذ الکتاب حملته و تناساه حفظته حتّی تمالت بهم الأهواء و توارثوا ذلک من الاباء و عملوا بتحریف الکتاب کذبا و تکذیبا فباعوه بالبخس و کانوا فیه من الزّاهدین، فالکتاب و أهل الکتاب فی ذلک الزّمان طریدان منفیان و صاحبان مصطحبان فی طریق واحد و لا یؤویهما مؤو، فحبذا ذانک الصّاحبان و اهالهما و لما یعملان له، فالکتاب و أهل الکتاب فی ذلک الزّمان فی النّاس و لیسوا فیهم و معهم و لیسوا معهم، و ذلک لانّ الضّلاله لا توافق الهدی و ان اجتمعا.

و قد اجتمع القوم علی الفرقه و افترقوا عن الجماعه قد ولوا أمرهم و أمر دینهم من یعمل فیهم بالمنکر و المنکر و الرّشا و القتل لم یعظمهم علی تحریف الکتاب تصدیقا لما یفعل و تزکیه لفضله و لم یولّوا أمرهم من یعلم الکتاب و یعمل بالکتاب و لکن ولیّهم من یعمل بعمل أهل النّار کانّهم أئمه الکتاب و لیس الکتاب امامهم لم یبق عندهم من الحق إلاّ اسمه و لم یعرفوا من الکتاب إلاّ خطّه و زبره یدخل الداخل لما یسمع من حکم القرآن فلا یطمئن جالسا حتّی یخرج من الدّین ینتقل من دین ملک إلی دین ملک و من ولایه ملک إلی ولایه ملک و من طاعه ملک إلی طاعه ملک و من عهود ملک إلی عهود ملک فاستدرجهم اللّه تعالی من حیث لا یعلمون و إن کیده متین بالأمل و الرّجاء حتّی توالدوا فی المعصیه و دانوا بالجور و الکتاب لم یضرب عن شیء منه صفحا ضلالا تایهین قد دانوا بغیر دین اللّه تعالی و أدانوا لغیر اللّه مساجدهم فی ذلک الزّمان عامره من الضّلاله خربه من الهدی قد بدّل ما فیها من الهدی، فقرّاؤها و عمّارها اخائب خلق اللّه و خلیقته من عندهم جرت الضّلاله و إلیهم تعود فحضورهم مساجدهم و المشی إلیها کفر باللّه العظیم إلاّ من

ص:20

مشی إلیها و هو عارف بضلالهم فصارت مساجدهم من فعالهم علی ذلک النحو خربه من الهدی عامره من الضّلاله قد بدّلت سنه اللّه و تعدّیت حدوده لا یدعون إلی الهدی و لا یقسمون الفیء و لا یوفون بذمّه یدعون القتیل منهم علی ذلک شهیدا فدانوا اللّه بالافتراء و الجحود و استغنوا بالجهل عن العلم و من قبل ما مثلوا بالصالحین کلّ مثله و سموا صدقهم علی اللّه فریه و جعلوا فی الحسنه العقوبه السّیئه.

و قد بعث اللّه تعالی إلیکم رسولا من أنفسکم عزیز علیه ما عنتّم حریص علیکم بالمؤمنین رؤف رحیم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و انزل علیه کتابا عزیزا لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه تنزیل من حکیم حمید قرآنا غیر ذی عوج لینذر من کان حیّا و یحق القول علی الکافرین، فلا یلهینّکم الأمل و لا یطولنّ علیکم الأجل فانّما أهلک من کان قبلکم امتداد املهم و تغطیه الاجال عنهم حتّی نزل بهم الموعود الّذی تردّ عنه المعذره و ترفع عنه التوبه و تحل معه القارعه و النقمه و قد ابلغ اللّه تعالی إلیکم بالوعید و فصل لکم القول و علّمکم السّنه و شرع لکم المناهج لیزیح العلّه و حثّ علی الذکر و دلّ علی النّجاه و انّه من انتصح اللّه و اتخذ قوله دلیلا هداه للتی هی أقوم و وفقه للرّشاد و سدّده و یسّره للحسنی فان جار اللّه آمن محفوظ و عدوّه خائف مغرور فاحترسوا من اللّه بکثره الذکر و اخشوا منه بالتقوی و تقرّبوا إلیه بالطّاعه فانّه قریب مجیب قال اللّه تعالی: «وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَهَ الدّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَ لْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ ».

فاستجیبوا للّه و آمنوا به و عظّموا اللّه الّذی لا ینبغی لمن عرف عظمه اللّه تعالی أن یتعظّم فان رفعه الّذین یعلمون ما عظمه اللّه ان یتواضعوا له و عزّ الّذین یعلمون ما جلال اللّه ان یذلّوا له و سلامه الذین یعلمون ما قدره اللّه ان یستسلموا له فلا ینکرون انفسهم بعد حدّ المعرفه و لا یضلّون بعد الهدی فلا تنفروا من الحقّ نفار الصّحیح من الأجرب و الباری من ذی السقم.

و اعلموا علما یقینا انّکم لن تعرفوا الرّشد حتّی تعرفوا الّذی ترکه و لن تأخذوا بمیثاق الکتاب حتّی تعرفوا الذی نقضه و لن تمسّکوا به حتّی تعرفوا الّذی

ص:21

نبذه و لن تتلوا الکتاب حق تلاوته حتّی تعرفوا الّذی حرّفه و لن تعرفوا الضّلاله حتّی تعرفوا الهدی و لن تعرفوا التقوی حتّی تعرفوا الّذی تعدی فاذا عرفتم ذلک عرفتم البدع و التکلف و رأیتم الفریه علی اللّه و علی رسوله و التحریف لکتابه و رأیتم کیف هدی اللّه من هدی، فلا یجهلنّکم الّذین لا یعلمون فان علم القرآن لیس یعلم ما هو الاّ من ذاق طعمه فعلم بالعلم جهله و ابصر عماه و سمع به صممه و ادرک به علم ما فات و حیی به بعد إذ مات و اثبت عند اللّه تعالی ذکره به الحسنات و محی به السیّئات و ادرک به رضوانا من اللّه تعالی، فاطلبوا ذلک من عند أهله خاصّه فانّهم خاصّه نور یستضاء به أئمّه یهتدی بهم و هم عیش العلم و موت الجهل هم الّذین یخبرکم حکمهم عن علمهم و صمتهم عن منطقهم و ظاهرهم عن باطنهم لا یخالفون الدّین و لا یختلفون فیه فهو بینهم شاهد صادق و صامت ناطق فهو من شانهم شهداء بالحق و مخبر صادق لا یخالفون الحقّ و لا یختلفون فیه قد خلت لهم من اللّه سابقه و مضی فیهم من اللّه تعالی حکم صادق و فی ذلک ذکری للذّاکرین، فاعقلوا الحق إذا سمعتموه عقل رعایه و لا تعقلوه عقل روایه فان روات الکتاب کثیر و رعاته قلیل و اللّه المستعان.

الترجمه

از خطبۀ آن حضرت است که آن را ذی قار در حالی که از مکّه متوجّه بسوی بصره بود (که در این سفر جنگ جمل پیش آمده) فرموده است. و این خطبه را واقدی در کتاب جمل ذکر کرده است:

پس رسول أکرم بدانچه از جانب حق متعال مأمور بود آشکار کرده است و رسالت پروردگار خود را برسانید. پس خدای تعالی بارسال آن حضرت تفرق و پراکندگی مردمان را بهم آورد. و شکاف جمعیتها را التیام و پیوستگی داد.

و میان خویشان و ارحام - پس از آنکه عداوت در سینها جا کرده بود و آتش کینه در دلها شعله می زد - الفت داد.

ص:22

و من کلام له علیه السّلام و هو المأتان

اشاره

و الثلاثون من المختار

فی باب الخطب

کلم به عبد اللّه بن زمعه و هو من شیعته و ذلک انّه قدم علیه فی خلافته یطلب منه مالا فقال علیه السّلام:

إنّ هذا المال لیس لی و لا لک، و إنّما هو فیء للمسلمین و جلب أسیافهم، فإن شرکتهم فی حربهم کان لک مثل حظّهم، و إلاّ فجناه أیدیهم لا تکون لغیر أفواههم.

اللغه

(الجلب)، المال المجلوب.(الجناه)و ما یقتطف من الثمر عن الشجر و هی استعاره لما اکتسبوه بأیدیهم من ذلک المال (الفیء) ما کان شمسا فینسخه الظل و الغنیمه و الخراج و الرّجوع.

قال المرزوقی فی عدّه مواضع من شرح الحماسه: الفیء الغنیمه و الرّجوع و قال فی شرحه علی الحماسه 567: الظل ما یکون للشجره و غیرها بالغداه و الفیء بالعشیّ و تمسک بقول حمید بن ثور:

فلا الظلّ من برد الضحی نستطیعه و لا الفیء من برد العشیّ نذوق

و کذا الطبرسی فی المجمع فی قوله تعالی «یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْیَمِینِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ » من سوره النحل. و إلیه یفیء ما فی القاموس من ان الفیء ما کان شمسا فینسخه الظل. یعنی إن کان المحل شمسا فمحاه الظلّ فذلک الظل فیء و لذا یقال إن الفیء من زوال الشمس إلی غروبها، و لا بعد أن یقال إنّ الفیء

ص:23

بحسب أصل اللّغه الرّجوع و لذا سمی فی الکتب الفقهیّه الظّل الحادث بعد الزوال فیئا لأنّه رجع و عاد بعد ما کان ضیاء الشمس نسخه و منه فیء المسلمین لما یعود علیهم وقتا بعد وقت من الخراج و الغنائم کما فی المجمع فی تلک السوره المذکوره و قال فی سوره الحشر: الفیء ردّ ما کان للمشرکین علی المسلمین بتملیک اللّه إیّاهم ذلک علی ما شرط، و کذا فی الصّافی «ما أَفاءَ اللّهُ عَلی رَسُولِهِ » الایه أی ردّه علیه فان جمیع ما بین السّماء و الارض للّه عزّ و جلّ و لرسوله و لاتباعه من المؤمنین فما کان منه فی أیدی المشرکین و الکفّار و الظّلمه و الفجّار و هو حقّهم أفاء اللّه علیهم و ردّه إلیهم کذا عن الصّادق علیه السّلام فی حدیث رواه فی الکافی.

و یعدّی فاء بالتّضعیف کما یعدّی بزیاده الهمزه کما فی قوله تعالی «وَ ما أَفاءَ اللّهُ عَلی رَسُولِهِ » الایه، و قال قیس بن الخطیم الاوسی (حماسه 36).

و ساعدنی فیها ابن عمرو بن عامر زهیر فأدّی نعمه و أفاءها

و جمع الفیء افیاء و فیوء کشیخ و اشیاخ و شیوخ.

الاعراب

اشاره

قوله علیه السّلام لیس لی خبر انّ، و قوله و لا لک عطف علیه، و جلب اسیافهم عطف علی فیء أی هو جلب أسیافهم، و قوله علیه السّلام کان لک جواب انّ الشّرطیّه، و الفاء فی فان فصیحه، و مثل اسم کان اخّر علی خبره اعنی لک توسعه للظرف و قوله:

و الا فجناه أیدیهم، تقدیره و ان لا شرکتهم فجناه أیدیهم إلخ.

ثمّ اختلف فی الفرق بین الفیء و الغنیمه، فی المجمع فی قوله تعالی «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ » الایه: الغنیمه ما اخذ من أموال أهل الحرب من الکفّار بقتال و هی هبه من اللّه تعالی للمسلمین و الفیء ما اخذ بغیر قتال و هو قول عطا و مذهب الشّافعی و سفیان و هو المروی عن أئمتنا علیهم السّلام و قال قوم الغنیمه و الفیء واحد و ادعوا ان هذه الایه ناسخه للّتی فی الحشر من قوله تعالی: ما أفاء اللّه علی رسوله «إلخ» و کذا قال الشّهید الثّانی «ره» فی کتاب الخمس من شرح اللّمعه: الغنیمه

ص:24

ما یحوزه المسلمون باذن النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و الامام علیه السّلام من أموال أهل الحرب بغیر سرقه و لا غیله من منقول و غیره و من مال البغاه إذا حواها العسکر عند الاکثر و من الغنیمه فداء المشرکین و ما صولحوا علیه، و قال فی کتاب الجهاد: الغنیمه أصلها المال المکتسب و المراد هنا ما أخذته الفئه المجاهده علی سبیل الغلبه لا باختلاس و سرقه فانّه لاخذه و لا بانجلاء أهله عنه بغیر قتال فانّه للامام علیه السّلام.

المستفاد من قوله: و لا بانجلاء أهله «إلخ» انّه یشیر إلی الفیء بانّ الفیء ما یؤخذ بغیر قتال کما هو المستفاد من قول اللّه عزّ و جلّ فی سوره الحشر «وَ ما أَفاءَ اللّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ » إلی آخر الایتین حیث نزلت فی أموال کفار أهل القری و هم قریظه و بنی النضیر و هما بالمدینه و فدک و هی من المدینه علی ثلاثه أمیال و خیبر و قری عرینه و ینبع جعلها اللّه لرسوله یحکم فیه ما أراد و اخبر أنها کلها له فقال اناس فهلا قسمها فنزلت الایتان ردّا علیهم بانّ ما أفاء اللّه علی رسوله من الیهود فما أوجفتم علیه من خیل و لا رکاب أی لم تسیروا إلیها علی خیل و لا ابل و انما کانت ناحیه من نواحی المدینه مشیتم إلیها مشیا کما فی المجمع و غیره فیستفاد من الایتین ان الفیء ما أخذ بغیر قتال کما لا یخفی و فی المجمع أیضا فی سوره الانفال: و صحت الرّوایه عن أبی جعفر و أبی عبد اللّه علیهما السّلام أنّهما قالا إنّ الانفال کلّ ما اخذ من دار الحرب بغیر قتال و کلّ أرض انجلی أهلها عنها بغیر قتال و یسمیها الفقهاء فیئا، و فی التهذیب عن عبد اللّه بن سنان عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی الغنیمه قال یخرج منه الخمس و یقسم ما بقی بین من قاتل علیه و ولی ذلک فأما الفیء و الانفال فهو خالص لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

و فیه عن محمّد بن مسلم عن أبی عبد اللّه علیه السّلام أنّه سمع یقول: انّ الانفال ما کان من أرض لم یکن فیها هراقه دم أو قوم صولحوا و اعطوا بأیدیهم فما کان من أرض خربه أو بطون أودیه فهذا کلّه من الفیء و الانفال للّه و للرّسول. الخبر.

و فیه أیضا عن الحلبیّ عن أبی عبد اللّه علیه السّلام الفیء ما کان من أموال لم یکن فیها هراقه دم أو قتل و الانفال مثل ذلک هو بمنزلته، و غیر ذلک من الاخبار المرویه

ص:25

عن أئمّتنا علیهم السّلام کما أشار إلیه فی المجمع ممّا هو مصرّح بانّ الفیء ما یؤخذ بغیر قتال و لم یکن فیه هراقه دم بخلاف الغنیمه، و لکن لا یخفی انّ فی هذه الخطبه أطلق علیه السّلام الفیء علی الغنیمه کما هو الظّاهر من قوله علیه السّلام جلب أسیافهم فجناه أیدیهم فتفید انّهما بمعنی واحد فتأمّل.

ثمّ انّ المستفاد من الاخبار الامامیه و عبارات الفقهاء و المفسّرین من الامامیّه رضوان اللّه علیهم أنّ الانفال أعم شمولا من الفیء و الانفال یشمل الفیء و غیره لان الفیء کلّ ما اخذ من دار الحرب بغیر قتال و کلّ أرض انجلی عنها أهلها و الانفال یشملهما و الارضین الموات و ترکات من لا وارث له من الاهل و القربات و الاجام و المفاوز و المعادن و قطایع الملوک و صفایاهم إذا فتحت دار الحرب و بطون الأودیه و رءوس الجبال و سیف البحار و ما یغنمه الغانون بقتال بغیر اذن الامام علیه السّلام و غیرها ممّا هی مذکوره فی مواضعها مع شرائطها و إن کان حکم کلّ واحد من الفیء و الانفال فی الحکم مساویا کما یستفاد من ظاهر بعض الاخبار و التعاریف تساویهما فی الشمول أیضا بل فی بعض التعابیر أن الانفال مطلق الغنائم.

ثمّ إنّ استعمال الغنیمه بمعناها اللّغوی أعنی المال المکتسب فی الروایات و عبارات الفقهاء کثیر و فی التهذیب عن حکم موذن بنی عبس عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال قلت له: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ » الایه قال علیه السّلام: هی و اللّه الافاده یوما بیوم.

و قال الشّیخ فی المقنعه: الخمس واجب فی کلّ مغنم ثمّ قال و الغنائم کلّ ما استفید بالحرب من الاموال و السلاح و الاثواب و الرّقیق و ما استفید من المعادن و الغوص و الکنوز و العنبر و کلّ ما فضل من أرباح التّجارات و الزّراعات و الصناعات من المؤنه و الکفایه فی طول السنه علی الاقتصاد انتهی و یمکن أن یستدل علی ذلک بهذه الایه فانّ فی عرف اللّغه یطلق علی جمیع ذلک اسم الغنم و الغنیمه إلاّ ما استثنی بالأدلّه الخاصّه مما لا خمس فیه.

ص:26

عبد الله بن زمعه من هو؟

عبد اللّه بن زمعه بفتح المیم کان من أصحاب علیّ أمیر المؤمنین علیه السّلام و شیعته کما صرح به الرّضی رضوان اللّه علیه و قال ابن الأثیر فی أسد الغابه فی معرفه الصّحابه: عبد اللّه بن زمعه بن الاسود بن المطّلب بن أسد بن عبد العزی بن قصی القرشی الأسدی امّه قریبه بنت أبی امیّه بن المغیره اخت أمّ سلمه امّ المؤمنین کان من أشراف قریش و کان یأذن علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله، و أبو زمعه هو الأسود بن المطّلب و قتل زمعه یوم بدر کافرا و کان الأسود من المستهزئین الّذین قال اللّه تعالی فیهم:

«إِنّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ » و قتل عبد اللّه مع عثمان یوم الدّار قاله أبو أحمد العسکری عن أبی حسان الزیادی و کان لعبد اللّه ابن اسمه یزید قتل یوم الحرّه صبرا قتله مسلم ابن عقبه المرّی. انتهی.

و کذا قال ابن الحجر فی التقریب انّ عبد اللّه بن زمعه بن الأسود بن المطّلب ابن أسد القرشی الاسدی صحابی مشهور استشهد یوم الدّار مع عثمان.

و لا یخفی ان ما ذکرا من أن عبد اللّه قتل مع عثمان یوم الدّار لا یوافق ما فی هذه الخطبه من انّه قدم علیه علیه السّلام فی خلافته.

المعنی

فدم عبد اللّه بن زمعه علی علیّ علیه السّلام فی خلافته و استماحه مالا فاعتذر إلیه و اجابه بان ذلک المال لیس له علیه السّلام و لم یجمعه لنفسه بل و لم یجمع مالا لنفسه یخصه حتّی یعطیه منه و أنّی له أن یخون مال الغیر ابتغاء مرضاه رجل من شیعته و هو علیه السّلام خلیفه اللّه و أمینه و الفائز بالخواصّ النّبویّه و المتّصف بالاوصاف الالهیّه و بها صار ربّا إنسانیّا.

و قد مرّ فی الخطب الماضیه من کلامه علیه السّلام: و اللّه لان أبیت علی حسک السعدان مسهدا أو أجر فی الاغلال مصفّدا احبّ إلیّ من ألقی اللّه و رسوله یوم القیامه ظالما لبعض العباد و غاصبا لشیء من الحطام، و فی تلک الخطبه یقول علیه السّلام ان أخاه عقیلا

ص:27

افتقر حتّی استماحه من بیت المال للمسلمین صاعا من برّ فاحمی له حدیده علی ما ذکر فیها بل نعلم أنه علیه السّلام فعل بأحبّ النّاس إلیه و أقربهم منه ولده الحسین علیه السّلام ما توجل به القلوب و تقشعرّ به النفوس و ذلک ان معاویه سأل یوما عقیلا عن قصه الحدیده المحماه المذکوره فبکی و قال أنا حدثک یا معاویه عنه ثمّ احدثک عما سألت، نزل بالحسین ابنه ضیف فاستسلف درهما اشتری به خبزا و احتاج إلی الادام فطلب من قنبر خادمهم ان یفتح له زقاق عسل جاءتهم من الیمن فاخذ منه رطلا فلمّا طلبها علیه السّلام لیقسمها قال یا قنبر اظن انّه اخذت قال نعم یا أمیر المؤمنین و اخبره، فغضب علیه السّلام و قال علی بحسین الدّره فقال بحقّ عمّی جعفر و کان إذا سئل بحقّ جعفر سکن فقال له ما حملک أن أخذت منه قبل القسمه قال ان لنا فیه حقّا فإذا اعطیناه رددناه قال فداک أبوک و إن کان لک فیه حقّ فلیس لک ان تنتفع بحقّک قبل أن ینتفع المسلمون بحقوقهم أما لو لا انّی رأیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقبل ثنیتک لأوجعتک ضربا ثمّ دفع إلی قنبر درهما کان مصرورا فی ردائه و قال اشتر به خیر عسل تقدر علیه، قال عقیل و اللّه لکانّی انظر إلی یدی علیّ و هی علی فم الزّق و قنبر یقلب العسل فیه ثمّ شدّه و جعل یبکی و یقول: اللّهم اغفر لحسین فانّه لم یعلم فقال معاویه ذکرت من لا ینکر فضله رحم اللّه أبا حسن فلقد سبق من کان قبله و اعجز من یأتی بعده هلم حدیث الحدیده فذکر له حدیثها و هذا ما ذکره الشارح المعتزلی ابن أبی الحدید فی ضمن کلامه فی الحدیده المحماه و أمثاله و نظائره من ولیّ اللّه الاعظم أرواحنا له الفداء عند المؤالف و المخالف کثیر بحیث لا یرتاب فیه فمن کان هذا دیدنه مع أخیه و بنیه فکیف یصفح عن الحق فی شیعته و موالیه.

ثمّ قال خطابا لعبد اللّه و هذا المال لیس لک أیضا و إنّما هو غنیمه المسلمین اقترفوه بسیوفهم مجاهدین فی اللّه و مباشری القتال مع أعداء اللّه و ان شرکتهم فی حربهم و جهادهم فلک مثل حظهم و إلاّ فما اکتسبوه بایدیهم من مال الکفّار و اتعبوا أنفسهم فی الجهاد فی سبیل اللّه فاغتنموا فلیس لغیرهم فیه نصیبو عبره بأحسن العبارات و افصح الاستعاراتو الا فجناه أیدیهم لا تکون لغیر أفواههم.

ص:28

و ذلک لأنّه إذا اغتنم المسلمون شیئا من أهل الکفر بالسّیف قسمه الامام علی خمسه أسهم فجعل أربعه منها بین من قاتل علیه و من حضر القتال علی الشرط الذی ذکر فی الکتب الفقهیه فی الجهاد، و جعل السهم الخامس ثلاثه منها له خاصه سهمان وراثه و سهم له و ثلاثه أسهم الاخر لأیتامهم و مساکینهم و أبناء سبیلهم لا یشرکهم فی ذلک غیرهم لانّ اللّه سبحانه حرّم علیهم الصّدقات لکونها أوساخ النّاس و عوضهم من ذلک الخمس، هذا عند أصحابنا الامامیه المستفاد من قوله تعالی فی سوره الانفال «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ » و من الاخبار المرویّه عن أئمّتنا علیهم السّلام امّا السّهمان الموروثان فهو سهم اللّه و سهم رسوله و امّا السّهم له فهو سهم ذی القربی و المراد بذی القربی فی الکتاب و السّنّه هو الإمام علیه السّلام بلا خلاف معتد به عندنا.

و روی عن الحسن و قتاده انّ سهم اللّه و سهم الرسول و سهم ذی القربی للإمام القائم من بعده ینفقه علی نفسه و عیاله و مصالح المسلمین و هو مثل ما ذهب إلیه الإمامیّه، و أمّا غیرهم فالمروی عن ابن عبّاس و إبراهیم و قتاده و عطا انّ الخمس یقسم علی خمسه اسهم و انّ سهم اللّه و الرسول واحد و یصرف هذا السهم إلی الکراع و السلاح، و مذهب الشافعی علی انّ الخمس یقسم علی أربعه أسهم سهم ذی القربی لقرابه النّبیّ و الاسهم الثلاثه لمن ذکروا بعد ذلک من سائر المسلمین و ذهب أبو حنیفه إلی أنّه یقسم علی ثلاثه أسهم لان سهم الرّسول قد سقط بوفاته عندهم لأنّ الانبیاء لا یورثون فیما یزعمون و سهم ذی القربی قد سقط لان أبا بکر و عمر لم یعطیا سهم ذی القربی و لم ینکر ذلک أحد من الصحابه علیهما.

و أمّا کیفیّه تقسیم ما عدا الخمس من الاقسام الاربعه الباقیه فعند علمائنا الامامیّه ان النّبیّ و الامام القائم مقامه بعده یصطفی من الغنیمه ما یختاره من فرس جواد أو ثوب مرتفع أو جاریه حسنا و غیر ذلک ثم یقسم الباقی بین الغانمین مما ینقل و یحول بین الغانمین للراجل سهم واحد و للفارس سهمان و من کان له فرسان فصاعدا کان له سهم و لافراسه و ان تعدّدت سهمان و لا سهم للابل و البغال

ص:29

و الحمیر و ذهب ابن الجنید إلی أن للفارس ثلاثه أسهم اتکالا علی خبر لنا انّ علیّا علیه السّلام کان یجعل للفارس ثلاثه أسهم و للراجل سهما و هو مذهب الشافعی أیضا و حمل شیخ الطّائفه فی التهذیب ذلک الخبر علی انّه علیه السّلام کان یجعل للفارس ثلاثه أسهم إذا کان معه فرسان فصاعدا فلا ینافی الأخبار الاخر و أمّا ممّا لا ینقل و لا یحول من الأرضین و العقارات فهی للمسلمین قاطبه و ذهب أبو حنیفه أیضا أن للراجل سهما و للفارس سهمین کالامامیّه.

فنقول: إنّ الظاهر من کلامه علیه السّلام انّ هذا المال لیس لی و لا لک انّما هو فیء المسلمین انّ الخمس کان قد قسم و انّ عبد اللّه بن زمعه طلب من الاقسام الأربعه الباقیه من مال المقاتله اعنی الغانمین فمنعه علیه السّلام عنه لانّه لم یکن منهم و قال فإن شکرتهم فی حربهم کان لک مثل حظّهم و مع الفرض علی عدم القسمه انه لم یک ممن یستحقه لانه ان کان من الطوائف الثلاثه اعنی الیتامی و المساکین و ابن السّبیل فیعتبر انتسابهم إلی عبد المطّلب بالابوّه و یعتبر انتسابهم إلی هاشم أبی عبد المطّلب بالابوّه و هذا أیضا صحیح و الخلاف لفظی لانّ ذریّه هاشم محصوره فی ولده عبد المطّلب.

و عبد اللّه لیس منتسبا إلیه نعم هو من بنی المطلب أخی هاشم و لکن فی استحقاق بنی المطّلب الخمس خلاف و تردّد و مع المماشاه انّه لم یکن من المساکین و هم أهل الفاقه و الفقر و لا ابن السبیل و هو المنقطع فی سفره و ظاهر انّه لیس من الیتامی و اولی القربی فما بقی إلا سهم اللّه و رسوله و ذی القربی اعنی سهم الامام علیه السّلام و الظاهر بل المصرّح من کلامه علیه السّلام ان هذا المال فیء المسلمین و لیس منه و مع ب ئ بقائه انّه لم یک مستحقّه و بالجمله انّ هذا الرّجل مع أنّه کان من شیعته علیه السّلام لم یبلغ بعد الی مقامات العارفین به علیه السّلام فلما رأی انّه توسدت له الوساده و حاز منصب الخلافه و أخذ ازمه الامور جاء طالبا لشیء من الحطام کما هو دأب عبید الدّنیا فأجابه علیه السّلام بما فیه تعلیم و عبره لمن کان له قلب و درایه.

ص:30

الترجمه

از کلام آن حضرت است که بدان با عبد اللّه بن زمعه سخن گفت و این مرد بیوقوف اگر چه از پیروان آن حضرت بود ولی بمقام شامخ آن ولیّ اللّه أعظم و قبله نمای طالبان کعبۀ حق و مجسمۀ عدل و مظهر اتم اله کمال معرفت حاصل نکرده بود، در ایام خلافتش از حضرتش بی جهت استحقاق مالی طلب کرد پس آن کلام اللّه ناطق و فیصل حق و باطل در جوابش فرمود:

که این مال نه از آن من است و نه از آن تو این غنیمت مسلمانان و اندوختۀ شمشیر ایشان است پس اگر در کار زار با ایشان انباز بوده ای در بهرۀ از آن نیز انبازی و گر نه حاصل دست رنج آنان طعمۀ دیگران نخواهد شد.

هر کو عمل نکرد و عنایت امید داشت دانه نکشت ابله و دخل انتظار کرد

نا برده رنج گنج میسّر نمی شود مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد

و من کلام له علیه السّلام و هو المأتان

اشاره

و الواحد و الثلاثون من المختار

فی باب الخطب

ألا إنّ اللّسان بضعه من الإنسان فلا یسعده القول إذا امتنع، و لا یمهله النّطق إذا اتّسع، و إنّا لامراء الکلام، و فینا تنشّبت عروقه، و علینا تهدّلت غصونه، و اعلموا رحمکم اللّه أنّکم فی زمان القائل فیه بالحقّ قلیل، و اللّسان عن الصّدق کلیل، و اللاّزم للحقّ

ص:31

ذلیل، أهله معتکفون علی العصیان، مصطلحون علی الإدهان، فتاهم عارم، و شائبهم آثم، و عالمهم منافق، و قارئهم مماذق، لا یعظّم صغیرهم کبیرهم، و لا یعول غنیّهم فقیرهم.

اللغه

(البضعه) بالفتح و قد یکسر: القطعه من اللّحم (فلا یسعده) أی لا یعینه (تنشبت): تعلقت و فی نسخه انتشبت أی اعتلقت، و الاولی اولی لمکان تهدّلت کما لا یخفی علی العارف بأسالیب الکلام (تهدّلت غصونه): أی تدلّت فروعه (عکفت) بالمکان أی أقمت به ملازما له و اعتکف أی احتبس و توقّف و لبث و المعتکف علی العصیان أی الملازم المداوم علیه و الاعتکاف فی الشّرع اللّبث فی مکان مخصوص للعباده علی ما بیّن فی محلّه من الشروط یقال (اصطلحوا) علی ذلک أی اتفقوا علیه.

(الادهان): الغش و النفاق و المداراه و الکفر و الرّکون و اظهار خلاف ما تضمر کالمداهنه و المصانعه قال اللّه تعالی فی القلم «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ » و معنی الأخیر هنا أشبه و انسب. (و الفتی) الشابّ الحدث.

و (العارم) الشرس الاشر سیئ الأخلاق الموذی البطر و جمعه عرمه کطالب و طلبه و الفعل من کرم و الاصول الثلاثه و (الشائب) من الشیب و هو بیاض الشّعر مقابل الفتی.

(القاری): الناسک المتعبد و قارئ القرآن الکریم و غیره من الصحف و لکن المراد ههنا هو الأوّل أعنی الزاهد المتعبد لانّه فی قبال العالم فی قوله علیه السّلام:

عالمهم منافق.

ص:32

(مذق) الودّ لم یخلصه و هو مذّاق، و ماذقه مذاقا و مماذقه فی الودّ لم یخلص له فهو مماذق أی غیر مخلص، و الضمیر فی یسعده و یمهله یعود إلی اللّسان و فی امتنع و اتّسع یؤل إلی الانسان.

الاعراب

کلمه من للتبعیض، و الفاء رابطه للجواب بالشرط المقدر، و التقدیر إذا کان اللّسان بضعه من الانسان فلا یسعده القول إذا امتنع.

جواب إذا امتنع قدم علیه و هو لا یسعده القول أی إذا کان اللّسان بضعه من الانسان فإذا امتنع اللّسان لا یسعد الإنسان القول، و کذا الجمله التالیه.

و اللاّم فی لامراء لام ابتداء تصحب خبر إنّ المکسوره للتأکید فی الجمله المثبته دون المنفیه إلاّ نادرا و انّما اخرت إلی الخبر لانّ القصد بها التّأکید و ان للتأکید أیضا فکرهوا الجمع بینهما و فی الفیه ابن مالک

و بعد ذات الکسر تصحب الخبرلام ابتداء نحو انی لوزر

و فینا متعلّق بقوله تنشبت قدّم توسعه للظرف و کذا القیاس فی عینا تهدّلت غصونه.

جمله رحمکم اللّه معترضه وقع فی البین، و جمله انکم اه فی محلّ النصب مفعول اعلموا، و جمله القائل فیه بالحقّ قلیل فی محلّ الجرّ تکون صفه لزمان و الظرفان أعنی فیه و بالحقّ متعلّقان بالقائل و الجملات العشر الاتیه معطوفه علی القائل فیه بالحق قلیل فکلّها وقعت صفه لزمان.

مصطلحون خبر بعد الخبر لأهله.

المعنی

هذا الکلام قاله أمیر المؤمنین علیه السّلام فی واقعه اقتضت ذلک و هی أنّه أمر ابن اخته جعده بن هبیره المخزومی ان یخطب النّاس یوما فصعد المنبر فحصر و لم یستطع الکلام فقام علیه السّلام فتنسّم ذروه المنبر و خطب خطبه ذکر الرّضی رضوان اللّه

ص:33

علیه منها هذه الکلمات.

و فی اسد الغابه جعده بن هبیره بن أبی وهب بن عمرو بن عائذ بن عمران ابن مخزوم القرشی المخزومی ولی خراسان لعلیّ علیه السّلام و هو ابن اخته امّه امّ هانی بنت أبی طالب، ولدت امّ هانی بنت أبی طالب من هبیره ثلاث بنین جعده و هانی و یوسف و قیل أربعه، و قیل إنّ جعده هو القائل:

أبی من بنی مخزوم إن کنت سائلا و من هاشم امی لخیر قبیل

فمن ذا الّذی یأتی علیّ بخاله کخالی علیّ ذی الندی و عقیل

و فی مجالس المؤمنین للقاضی نور اللّه نوّر اللّه مرقده: قال عبیده بن أبی سفیان ذات یوم من أیّام حرب صفین لجعده بن هبیره إن هذه الشجاعه و الجرأه الّتی تبرز منک فی الحرب إنّما کانت من جانب خالک، فأجابه لو کان خالک کخالی لنسیت أباک.

فنقول: لا یخفی أن المدرک بجمیع الإدراکات المنسوبه إلی القوی الانسانیه هو القلب أعنی النفس الناطقه و هی أیضا المحرّکه لجمیع التحریکات الصّادره عن القوی المحرّکه الحیوانیّه و النباتیّه و الطبیعیه و انّ الحواس الظاهره و الباطنه کلّها آلات و عمّال و جنود لها بعضها یری بالابصار و هی الأعضاء و الجوارح و بعضها لا یری إلاّ بالبصائر و هی القوی و الحواس و جمیع تلک القوی مجبوله علی طاعه القلب و مسخره له و هو المتصرف فیها لا تستطیع له خلافا و علیه تمردا، فإذا أمر العین للانفتاح انفتحت و إذا أمر الرجل للحرکه تحرکت و إذا أمر اللّسان بالکلام و جزم الحکم به تکلّم و کذا سائر الاعضاء.

و قال بعض أهل العرفان کما فی أسفار صدر المتألّهین و تسخیر الأعضاء و الحواس للقلب یشبه من وجه تسخیر الملائکه للّه تعالی فانّهم جبّلوا علی الطاعه لا یستطیعون له خلافا و لا یعصون اللّه ما أمرهم و یفعلون ما یؤمرون.

و قال صاحب اخوان الصفا فی هذا المعنی أی أنّ نسبه القوی إلی النفس کنسبه الملائکه إلی الرّب: قال الملک لحکیم من الجن کیف طاعه الملائکه

ص:34

لرب العالمین؟ قال: کطاعه الحواس الخمس للنفس الناطقه، قال: زدنی بیانا، قال: أ لا تری أیّها الملک انّ الحواس الخمس فی إدراک محسوساتها و إیرادها أخبار مدرکاتها إلی النفس الناطقه لا یحتاج إلی أمر و نهی و لا وعد و لا وعید بل کلما همت به النفس الناطقه بأمر محسوس امتثلت الحاسه لما همت به و أدرکتها و أوردتها الیها بلا زمان و لا تأخر و لا إبطاء و هکذا طاعه الملائکه لربّ العالمین الّذین لا یعصون اللّه ما أمرهم و یفعلون ما یؤمرون لأنّه أحکم الحاکمین.

و قال ذلک العارف: و إنّما افتقر القلب إلی هذه الجنود من حیث افتقاره إلی المرکب و الزاد لسفره الذی لأجله خلق و هذا السفر إلی اللّه و قطع المنازل إلی لقائه فلأجله جبلت القلوب قال تعالی «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ » و إنّما مرکبه البدن و زاده العلم و إنما الاسباب الموصله التی توصله إلی الزاد و تمکّنه من التردد العمل الصّالح فافتقر أولا إلی تعهد البدن و حفظه من الافات بأن یجلب إلیه ما یوافقه من الغذاء و غیره و بأن یدفع عنه ما ینافیه و یهلکه من أسباب الهلاک فافتقر لأجل طلب الغذاء إلی جندین باطن هو قوّه الشهوه و ظاهر هو البدن و الأعضاء الجالبه للغذاء فخلق فی القلب جنود کثیره من باب الشهوات کلها تحت قوه الشهوه و خلقت الأعضاء التی هی آلات الشهوه، و افتقر لأجل دفع الموذیات و المهلکات إلی جندین باطن و هو قوّه الغضب الّذی به یدفع المهلکات و ینتقم من الاعداء و ظاهر و هو الید و الرجل الذی یعمل به بمقتضی الغضب و کلّ ذلک بامور خارجه من البدن کالأسلحه و غیرها.

ثمّ المحتاج إلی الغذاء إذا لم یعرف الغذاء الموافق لا ینفعه شهوه الغذاء و آلته فافتقر فی المعرفه إلی جندین باطن و هو إدراک البصر و السمع و الذوق و الشم و اللمس و ظاهر و هو العین و الاذن و الأنف و غیرها و تفصیل وجه الحاجه إلیها و وجه الحکمه فیها مما یطول شرحه.

فجمله جنود القلب یحصرها ثلاثه أصناف أحدها باعث مستحث إمّا إلی جلب المنافع النافع کالشهوه و امّا إلی دفع المضار المنافی کالغضب و قد یعبر عن هذا

ص:35

الباعث بالاراده، و الثانی هو المحرک للأعضاء إلی تحصیل هذه المقاصد و یعبر عن هذا الثانی بالقدره و هی جنود مبثوثه فی سایر الأعضاء لا سیما بالعضلات منها و الأوتار و الثالث و هو المدرک المتصرف لاشیاء کالجواسیس و هی مبثوثه فی أعضاء معینه فمع کلّ واحد من هذه الجنود الباطنه جنود ظاهره هی الأعضاء التی اعدّت آلات لهذه الجنود فإن قوه البطش إنّما یبطش بالأصابع و قوه البصر انّما تدرک بالعین و کذا سائر القوی انتهی.

و بالجمله أن قوی البدن کلها جنود للنفس و أن نسبه النّفس إلی البدن کنسبه الرّبان إلی السفینه و الملک إلی المدینه بل ألطف و أدقّ و أجلّ و أشمخ من ذلک بمراحل لا یعلمه إلاّ الرّاسخون فی العلم اعرضنا عن بیانه خوفا للاطاله و هو محقق و مبرهن فی الحکمه العالیه، فاذا کانت حال النّفس مع البدن کذلک فمتی عرض النّفس شاغل من جبن و خوف و خشیه و نحوها لا یقدر الانسان علی التکلم و المشی و الحرکه و لا یسمع و لا یعقل و کثیرا ما یعرض الانسان أن عینه و اذنه سلیمه مفتوحه و یمرّ عنده رجل أو یتکلّم معه لکنّه لا یسمع و لا یری لصارف عارض نفسه، و عرض جعده علی المنبر جبن من ازدحام الناس أو أمر آخر فحصر و منع فلم یستطع الکلام کما عرض لغیر واحد من الخطباء فقام علیّ علیه السّلام و ارتقی المنبر فقال: ألا و إن اللّسان «إلخ» أی إنّ اللّسان آله للانسان یتصرف بتصریفه إیّاه فاذا امتنع الانسان عن الکلام لعروض عارض و طار لا یسعد و لا یعین القول إیاه کما ان الإنسان إذا اتسع عقله بالمعارف الحقه الالهیه و العلوم الرّبانیّه و الکمالات الإنسانیه و صار أمیر الکلام لا یمهل النطق اللسان بل یسارع إلیه و یحدر عنه انحدار السیل عن قله جبل شامخ.

ثمّ ان اللسان لما کان بضعه من الانسان فیکون ما یصدر عنه بضعه و أنموذجا لما هو مستجنّ فی ضمیره فإذا تکلم فیکون کلامه حاکیا عن سریرته لانه فاض منه و الظاهر عنوان الباطن و المعلول یحکی عن العله بوجه ما علی حدّ وجوده، و قال بعض الادباء کما أن الاوانی تختبر بضرب الاصابع علیها و تصویتها کذا یعرف مقدار الرّجال

ص:36

بکلامه، و المرء مخبوء تحت لسانه و لا یخفی أن لسان الانسان و کتابه و رسوله و سائر عمله کل واحد منها کانه جزؤه نشأ منه و انفصل عنه کالثمر عن الشجر و الولد عن الوالد و الولد سرّ أبیه، فان کان أصله طیبا فالبلد الطیب یخرج نباته باذن ربه و إن کان خبیثا فالذی خبث لا یخرج إلاّ نکدا، و نعم ما قال الشاعر:

و کلّ إناء بالذی فیه یرشح و ینبی الفتی عمّا علیه انطواؤه

و فی الدیوان المنسوب إلی أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام:

من لم یکن عنصره طیبا لم یخرج الطیب من فیه

أصل الفتی یخفی و لکنّه من فعله یعرف ما فیه

و نعم ما قال ابن الرّومی «أو القاضی التنوخی»

تخیر إذا ما کنت فی الأمر مرسلافمبلغ آراء الرّجال رسولها

و نعم ما قاله العارف الرومی فی المثنوی أیضا:

گفت انسان پارۀ ز انسان بود پارۀ از نان یقین که نان بود.

و هذه الدقیقه الأنیقه الفائضه من عالم القدس باب ینفتح منه أبواب اخر یعقلها من کان له قلب و لو لا خوف الاطناب لفصلنا تلک الابواب.

ثمّ إنّ ههنا دقیقه عرشیّه اخری لا بأس أن نشیر إلیها و هی المستفاده من قوله علیه السّلام (إذا اتّسع) و لا یخفی أن هذا الاتّساع لیس بجسمانی کاتساع المکان و الزمان و الدّار و الفضاء و اشباهها بل هو السعه الکلیّه المجرده النّوریّه الوجودیّه الحاصله للنّفس الناطقه بالعلوم القدسیّه السماویه و الحقائق العرشیّه و الفضائل المکتسبه من عالم المفارقات و حضره المجردات، و هذا التعبیر من مدینه العلم یفید ان الروح مجرد عن أوصاف الجسم و أحوال المادّه و لا تنال إلیه یدأین و متی و لا أی و کیف و اخواتها و لیس له جزء خارجی و لا حملی و لا یحوم حوله مطلب هل المرکبه و أمثاله، و أنّ العلم لیس بعرض لذات النفس کعروض اللّون علی الجدار کما ذهب إلیه المشاءون و عدّوا العلم من الکیفیّات النفسانیّه و ذلک لان الکیف عارض علی المحل و العرض لا یکون مؤثرا فی حقیقه شیء و جوهره و ذاته

ص:37

کیف أنّه کیف مع أنّه یخرج النّفس من الضّعف إلی القوّه و من الظلمه إلی النور و العلم نور یقذفه اللّه فی قلب من یشاء فیکون العلم کمالا للنفس فی جوهرها و قوامها و ذاتها و أنّی للعرض هذه الشأنیّه العظمی؟ بل العلم کما ذهب إلیه المحققون من الحکماء المتألّهین و اتباعهم و جلّ العرفاء الشّامخین و أشیاعهم خارج عن المقولات لأنّ العلم وجود و لیس الوجود جوهرا و لا عرضا و وجود العلم یجعل النّفس قویا و یخرجها من الضیق إلی السعه بحیث یتّحد العاقل مع المعقول.

نیست انسان جز خبر در آزمون هر که او علمش فزون جانش فزون

نعم مفهوم العلم کیف نفسانی بلا کلام و یعدّ من الأعراض من هذه الجهه و لیس کمالا للنفس و لا یخرجها من القوه إلی الفعل.

قوله علیه السّلام:(و إنّا لامراء الکلام و فینا تنشبت عروقه و علینا تهدّلت غصونه) أی نحن أهل البیت و الحجج الإلهیّه تتصرف الکلام کیف نشاء تصرّف الامراء فی ممالکهم لا یعرضناعیّ و حصر، کیف و اصول الکلام فینا تعلّقت و فروعه علینا تدلّت أی نحن منبت الکلام و منشاه، و غیرنا یتناول غصونه الّتی علینا تدلّت و یستفید منها و یجتنی ثمارها.

و نعم ما قال صدر المتألّهین فی شرح اصول الکافی من أنّ الفصحاء جمیعهم بمنزله عیاله علیه السّلام فی الفصاحه من حیث یملئون أوعیه أذهانهم من الفاظهم و یضمنونها خطبهم و رسائلهم فیکون بمنزله درر العقود، و لا یخفی أنّ قوله علیه السّلام و فینا تنشبت عروقه و علینا تهدلت غصونه فی الجوده و الفصاحه و اللّطافه فوق ما یحوم حوله العباره و کلامهم علیهم السّلام دون کلام الخالق و فوق کلام المخلوق و هو فی ذاته حجّه قاطعه و شاهد صادق علی أنهم امراء الکلام و فیهم تنشبت عروقه و علیهم تدلّت غصونه فلا یخفی لطفه.

ثمّ انا نری أن من ربیت فی حجره و نشأت فی بیته و استضاءت من مصباح وجوده و استروت من عین جوده بلغت فی تنضید المعانی و الحکم و تنسیق المعارف

ص:38

و الکلم إلی مرتبه یعترف الخصم الألدّ بجوده لفظها و عذوبه مغزیها مع أنّها کانت محفوفه بداهیه دهیاء ما سمعت اذن شبهها و ما رأت عین مثلها و هی عقیله بنی هاشم زینب بنت علیّ أمیر المؤمنین علیه السّلام فانظر بعبن العلم و العرفان إلی خطبتها الّتی خطبت فی الکوفان و ما أجابت به عبید اللّه بن زیاد و یزید بما فوق ان یحوم حوله البیان ففی تاریخ الطبری و ارشاد المفید و کثیر من الکتب المعتمده:

لما ادخل عیال الحسین علیه السّلام علی ابن زیاد فی الکوفه دخلت زینب اخت الحسین علیه السّلام فی جملتهم متنکره و علیها ارذل ثیابها فمضت حتّی جلست ناحیه من القصر و حفت بها إماؤها فقال ابن زیاد من هذه الّتی انحازت فجلست ناحیه و معها نساؤها؟ فلم تجبه زینب، فاعاد ثانیه یسأل عنها، فقال بعض إمائها هذه زینب بنت فاطمه بنت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فاقبل علیها ابن زیاد فقال لها: الحمد للّه الذی فضحکم و قتلکم و أکذب احدوثتکم، فقالت زینب علیها السّلام: الحمد للّه الذی أکرمنا بنبیّه محمّد صلّی اللّه علیه و آله و طهّرنا من الرّجس تطهیرا إنّما یفتضح الفاسق و یکذب الفاجر و هو غیرنا و الحمد للّه.

فقال ابن زیاد کیف رأیت فعل اللّه بأهل بیتک؟ قالت کتب اللّه علیهم القتل فبرزوا إلی مضاجعهم و سیجمع اللّه بینک و بینهم فتحاجّون إلیه و تختصمون عنده، فغضب ابن زیاد و استشاط فقال عمرو بن حریث أیّها الأمیر انها امرأه و المرأه لا تؤاخذ بشیء من منطقها و لا تذم علی خطائها، فقال لها ابن زیاد: قد شفی اللّه نفسی من طاغیتک و العصاه المرده من أهل بیتک، فرقّت زینب علیها السّلام و بکت و قالت لعمری لقد قتلت کهلی و أبرت أهلی و قطعت فرعی و اجتثثت أصلی فان یشفک هذا فقد شفیت فقال لها ابن زیاد هذه سجاعه و لعمری لقد کان أبوها سجاعا شاعرا فقالت ما للمرأه و السجاعه انّ لی عن السجاعه لشغلا و لکن صدری نفث لما قلت.

قوله علیه السّلام:(و اعلموا - رحمکم اللّه - أنکم فی زمان القائل فیه بالحقّ قلیل) الشیطان إذا استحوذ علی أهل زمان یکون القائل فیه بالحقّ قلیل قال عزّ من قائل - الانعام 155 -: «وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبی » و قال تعالی

ص:39

- الحج 33 - «وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ » و لا یخفی انّه إذا اتصف أهل زمان بالصفات الالهیّه و تأدبوا بالاداب الملکوتیّه لا یعد واحد عن مسیره الاوسط و لا یمیل إلی الیمین و الشمال لأن الیمین و الشمال مضلّه و الطریق الوسطی هی الجادّه و من کان قائده العقل یکون قوله صوابا و منطقه حقا و لا یبیع الحق بالباطل فإذا استحوذ الشیطان علی أهل زمان لا بدّ أن یکون القائل فیه بالحقّ الا قلیل من عباد اللّه المخلصین لا تلهیهم الدّنیا عن اللّه قلیلا لانهم عبده الشّیطان و الدّنیا و خدمه النّفس و الهوی فإذا اقبلت الدّنیا بای نحو من الانحاء یصرفون عن الحق و یعرضون عن الصّواب.

قوله علیه السّلام:(و اللّسان عن الصدق کلیل) یمکن ان یفسر بوجهین:

الأوّل علی ما بینا من ان الأعمال و الأقوال حاکیات عن الضمائر و السّرائر فإذا صار الإنسان تابع النّفس و الهوی فلا جرم اناره العقل مکسوف بطوع الهوی فما یصدر عن الإنسان حینئذ یکون من جنس ما هو مستکن فیه و العقل یأمر بالمعروف و ینهی عن المنکر و هو ما عبد به الرّحمن و اکتسب به الجنان فمتی صارت شمس العقل مکسوفه بظلّ الهوی فما ذا بعد الحقّ إلاّ الضّلال فما یصدر عن ذلک الإنسان إلاّ الضّلال.

الوجه الثّانی أن یقال إذا کان الأکثر من النّاس فی زمان بمعزل من الحقّ لا سیما عند استیلاء الجهل و الظلم علی المترفین و الزّعماء و الاکابر فحینئذ لا یقدر الرجل العابد الورع العاقل أن یکون صادقا فی اموره و شئونه خوفا من شرار النّاس لکثرتهم و إیذائهم أهل الحقّ و الرّشاد فلسان أهل الحقّ فی زمان کذا عن الصّدق کلیل.

قوله علیه السّلام:(و اللازم للحقّ ذلیل) لقلّتهم و ضعفهم بالنسبه إلی الباقین.

قوله علیه السّلام (أهله معتکفون علی العصیان) أی لا زال انّهم ملازمون علیه لبعدهم عن الحق و ما ذا بعد الحق إلاّ الضّلال.

قوله علیه السّلام (مصطلحون علی الإدهان) أی متفقون علی الغش و النّفاق و المصانعه و المداهنه لا یصدق قولهم فعلهم و ظاهرهم باطنهم.

ص:40

قوله علیه السّلام (فتاهم عارم) لأنّ أهل الزّمان إذا کانوا بغیر قسط و عدل و کانت ظلمات الجهل غالبه و الفواحش و المناکر شائعه فالحیاء یخفق من أرض اجتماعهم فحینئذ یصیر فتیانهم شرسی الأخلاق عارین عن الحیاء لأنّ رسوخ الفواحش فیهم أمکن و أسرع لأنّ القوی الحیوانیّه و الشّهوانیّه فیهم أشدّ و أقوی فإذا ذهب الحیاء عن النّاس لا یبالون أی ما فعلوا لأنّ الحیاء ملکه للنفس توجب انقباضها عن القبیح و انزجارها عن خلاف الاداب خوفا من اللّوم، و روی عن الرّضا عن آبائه علیهم السّلام انّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال لم یبق من أمثال الأنبیاء الاّ قول النّاس: إذا لم تستحی فاصنع ما شئت.

قوله (و شائبهم آثم) لکونه متوغلا فی الجهل و الغفله بحیث لا یری ان أجله انصرم و مهله انقطع حتّی یتنبّه من نوم الغفله و یتدارک ما فات منه، نعوذ باللّه من سبات العقل، قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله أبناء الأربعین زرع قد دنا حصاده، أبناء الخمسین ما ذا قدمتم و ما ذا أخرتم، أبناء الستّین هلمّوا إلی الحساب لا عذر لکم، أبناء السبعین عدوا أنفسکم من الموتی، و روی إذا بلغ الرّجل أربعین سنه و لم یتب مسح إبلیس وجهه و قال: بأبی وجه لا یفلح.

و فی «شیب» من سفینه البحار: عن إبراهیم بن محمّد الحسنی قال بعث المأمون إلی أبی الحسن الرّضا علیه السّلام جاریه فلمّا ادخلت إلیه اشمأزت من الشیب فلما رأی کراهتها ردّها إلی المأمون و کتب إلیه بهذه الأبیات:

نعی نفسی إلی نفسی المشیب و عند الشیب یتّعظ اللّبیب

فقد ولیّ الشباب إلی مداه فلست أری مواضعه تؤب

سأبکیه و أندبه طویلا و ادعوه إلیّ عسی یجیب

و هیهات الّذی قد فات منه تمنّینی به النّفس الکذوب

أری البیض الحسان یحدن عنی و فی هجرانهن لنا نصیب

فان یکن الشباب مضی حبیبا فان الشیب أیضا لی حبیب

سأصحبه بتقوی اللّه حتّی یفرّق بیننا الأجل القریب

ص:41

و قال الشّیخ العارف السّعدی بالفارسیّه:

چون دوران عمر از چهل درگذشت مزن دست و پا کابت از سر گذشت

چو شیبت در آمد بروی شباب شبت روز شد دیده بر کن ز خواب

چو باد صبا بر گلستان وزد چمیدن درخت جوان را سزد

نزیبد تو را با جوانان چمید که بر عارضت صبح پیری دمید

دریغا که فصل جوانی گذشت بلهو و لعب زندگانی گذشت

دریغا چنان روح پرور زمان که بگذشت بر ما چون برق یمان

دریغا که مشغول باطل شدیم ز حق دور ماندیم و عاطل شدیم

چه خوش گفت با کودک آموزگار که کاری نکردی و شد روزگار

قوله علیه السّلام (و عالمهم منافق) أی یتّخذ علمه وسیله لدنیاه و فطنته ذریعه لهواه لا لإرجاع النّاس من الطرق المعوجه إلی الجادّه الوسطی و الصّراط المستقیم و ارشادهم من النقوش الباطله إلی کتاب اللّه، وصفه دواء و قوله شفاء و فعله الداء العیاء و یقول ما لا یفعل و ما یظهر یضاد ما یضمر و نعم ما قاله الشاعر:

یا أیّها الرّجل المعلّم غیره إلاّ لنفسک کان ذا التعلیم

تصف الدّواء لذی السقام و الطّنی کیما یصحّ و أنت به سقیم

قال اللّه عزّ من قائل: «أَ تَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ ».

قوله علیه السّلام:(و قارئهم مماذق) أی عابدهم النّاسک المتعبد غیر مخلص فی عبادته لوجه اللّه بل هو مشوب بالریاء و هو بظاهره وجهه إلی اللّه و لکن قلبه إلی الناس و نعم ما نظمه العارف السّعدی:

آنکه چون پسته دیدیش همه مغز پوست بر پوست بود همچو پیاز

پارسایان روی بر مخلوق پشت بر قبله میکنند نماز

قال اللّه عزّ و جلّ «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَهِ رَبِّهِ أَحَداً ».

ص:42

و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله انّ المرائی ینادی علیه یوم القیامه یا فاجر یا غادر یا مرائی ضلّ عملک و حبط أجرک اذهب فخذ أجرک ممّن کنت تعمل له.

و قال صلّی اللّه علیه و آله سیأتی علی النّاس زمان تخبث فیه سرائرهم و تحسن فیه علانیتهم طمعا فی الدّنیا لا یریدون به ما عند ربّهم یکون دینهم ریاء لا یخالطهم خوف یعمهم اللّه بعقاب فیدعونه دعاء الغریق فلا یستجیب لهم.

و فی ذمّ الرّیاء آیات و روایات کثیره یستفاد منها مطالب دقیقه أنیقه لعلّنا نبحث فیها فی مباحثنا الاتیه.

قوله علیه السّلام (لا یعظم صغیرهم کبیرهم) لقله اعتداد صغیرهم بالاداب الشرعیّه و عدم التفاتهم إلیها و لو کانوا متأدبین بها لیعظمونهم و یوقرونهم و یخفضون لهم جناح الذّل، لقد مضی منه علیه السّلام فی الخطب السالفه: لیتأس صغیرکم بکبیرکم و لیرؤف کبیرکم بصغیرکم و لا تکونوا کجفاه الجاهلیّه لا فی الدّین یتفقّهون و لا عن اللّه یعقلون کقیض بیض فی اداح یکون کسرها وزرا و یخرج حضانها شرّا قوله علیه السّلام:(و لا یعول غنیهم فقیرهم) لبخلهم بمعروفهم و سیأتی عنه علیه السّلام ان قوام الدّنیا بأربعه: عالم مستعمل علمه و جاهل لا یستنکف أن یتعلّم و غنی لا یبخل بمعروفه و فقیر لا یبیع آخرته بدنیاه «إلی أن قال علیه السّلام»: و إذا بخل الغنی بمعروفه یبیع الفقیر آخرته بدنیاه، و سیأتی بیاننا فی سرّ الأخبار و الایات فی ذلک و ما یستفاد منها من النکات الأخلاقیه و المصالح الاجتماعیّه فی تشریع الحقوق المالیه فی الأموال، و لیعلم الغنی البخیل القسیّ أنّ ماله یکون وبالا علیه لو لم یؤدّ حقّ الفقیر من ماله کما یأتی بیانه و انّ المال اذا ادّی حقوقه ینمو و یکثر، قال عزّ من قائل «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّهٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَهٍ مِائَهُ حَبَّهٍ وَ اللّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ » (البقره الایه 265) و فی الکافی عن أبی الحسن علیه السّلام) - و هو الکاظم - إنّ اللّه تعالی وضع الزکاه قوتا للفقراء و توفیرا لأموالکم، و قال العارف السعدی بالفارسیّه:

زکاه مال بدر کن که فضلۀ رز را چون باغبان ببرد بیشتر دهد انگور

ص:43

ثمّ إنّه علیه السّلام کانّما ینظر بنا و یحکی عن زماننا حیث أصبحنا و الحقّ مهتضم و الدین مخترم، و کاد معالم الدین یؤذن بالمحو و الطمس، و لا یتکلّم فیه إلاّ بالرمز و الهمس. و احاطت الظلمات بعضها فوق بعض و ما یری سبیل الخروج، و کیف لا و أزمّه الامور بأیدی ذوات الفروج، و حماه الدّین بعضهم معتکف فی قعر السجون و بعضهم یفیض منه ماء الشجون، و اشباح الرّجال فی زیّ الرّجال، و النفوس الکرام فی صف النّعال، و النّاس عن الطریق القویم و الصّراط المستقیم لناکبون و فی إعلاء رایه العدل لناکسون کانما علی رؤوسهم الطیر، و فی إحیاء کلمه الحقّ لناکثون کأنّما جبلوا علی اماته الخیر، و لعمری لو لا انّهم قلقوا الوضین لما جعل کتاب اللّه عضین، و لو کانوا یقاتلون فی سبیل اللّه صفا کانّهم بنیان مرصوص، لما تسلّط علیهم اللّصوص، و لو قتلوا فی سبیل اللّه فالفوز بالشهاده، و لو سجنوا فالشغل بالعباده، و لو نفوا فالنیل بالسیاحه.

و نعم ما قال المتنبی:

لا یسلم الشرف الرفیع من الأذی حتّی یراق علی جوانبه الدم

و یا سوء ما فعلوا فجعلوا القرآن عدل ما نسجت بالبطلان، و حسبوا و حی الرّحمن عکم ما اختلقه الشیطان. و ارتکبوا الفواحش ما ظهر منها و ما بطن فأین الفلاح و هو أبعد من بیض الأنوق، و رجعوا إلی الجاهلیّه الاولی بالجدّ و لعلن فأین النجاح و هو أبعد من مناط العیّوق، و کم غدره واضحه فی الدّین و کم، و فظّت الاخلاق و الرسوم و الشیم، کلاّ بل ران علی قلوبهم ما کانوا یکسبون، فاتخذوا کتاب اللّه وراء ظهورهم سخریا و بدین اللّه یلعبون و یستهزؤن، اللّه یستهزیء بهم و یمدّهم فی طغیانهم یعمهون، فإذا رأیت أن الزّمان دار بنا و الحال کما تری تذکرت ما أجاد أبو العلاء و تمنی.

إذا عیّر الطائیّ بالبخل مادر و قرّع قسّا بالفهاهه باقل

و قال السّها للشّمس أنت خفیّه و قال الدّجی یا صبح لونک خامل

و فاخرت الارض السّماء سفاهه و کاثرت الشهب الحصا و الجنادل

ص:44

فیا موت زر إن الحیاه ذمیمه و یا نفس جدّی إنّ دهرک هازل

و لا تحسبنّ اللّه غافلا عمّا یعمل الظّالمون و سیعلم الذین ظلموا أیّ منقلب ینقلبون، و قال عزّ من قائل تبشیرا للمؤمنین و تبکیتا للمعاندین «إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ » و لا أدری ألا سمع الخصم الألدّ قول قاصم الجبارین:

«یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ » و قوله قهر و علا: «کَتَبَ اللّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی إِنَّ اللّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ ».

الترجمه

بدانکه زبان پاره ایست از آدمی هرگاه آدمی از گفتار سر باز زند زبان او را در گفتار یاری نمی کند - یعنی زبان مانند سائر اعضاء فرمان بردار روح میباشد تا از وی فرمان صادر نشود زبان سخن نگوید چنانکه سائر اعضاء - و هرگاه انسان مایۀ گفتار داشته باشد که جان او بفرا گرفتن علوم وسعت و بزرگی یافت و بنور معارف حقه منور شد گفتار زبان را مهلت نمی دهد و انسان بسخن زبان گشاید.

بدرستی که ما امیران کلامیم - یعنی عنان سخن در دست ما است و بر آن مسلّطیم هر گونه بخواهیم تصرف می کنیم چون تصرّف امراء در ممالک خودشان که در هنگام سخن گفتن شاغلی مانند ترس و بیم ما را از آن باز نمی دار - و درخت کلام در ما ریشه دوانیده است و شاخهای آن بر ما آویخته است، بدانید - خدا شما را رحمت کناد - که در زمانی بسر می برید گوینده حق در آن کم است و زبان از راستی کند است، و ملازم حق خوار است، أهل آن زمان بر معصیت مقیمند و بر مداهنت و مصانعت متفق، جوان ایشان بد خو و بی شرم و پیر ایشان گناهکار، عالم ایشان منافق و عابد ایشان در دوستی بحق مرائی و غیر خالص، کوچک ایشان بزرگ را تعظیم نمی کند، و توانگر تهی دست را نفقه نمی دهد.

ص:45

و من کلام له علیه السّلام و هو المأتان و الاثنان

اشاره

و الثلاثون من المختار فی باب الخطب

روی الیمانی عن أحمد بن قتیبه عن عبد اللّه بن یزید عن مالک بن دحیه قال: کنّا عند أمیر المؤمنین علی علیه السّلام و قد ذکر عنده اختلاف النّاس فقال:

إنّما فرّق بینهم مبادی طینهم، و ذلک أنّهم کانوا فلقه من سبخ أرض و عذبها، و حزن تربه و سهلها، فهم علی حسب قرب أرضهم یتقاربون، و علی قدر اختلافها یتفاوتون، فتامّ الرّواء ناقص العقل، و مادّ القامه قصیر الهمّه، و زاکی العمل قبیح المنظر، و قریب القعر بعید السّبر، و معروف الضّریبه منکر الجلیبه، و تائه القلب متفرّق الّلبّ، و طلیق اللّسان حدید الجنان.

اللغه

(الطین): التراب، و الطّینه: القطعه منه، فی لسان العرب الطین معروف الوحل واحدته طینه، و الطینه أیضا الخلقه و الجبلّه و فی بعض النسخ طینتهم، (الفلقه):

القطعه و الشق من الشیء و جمعه فلق کعنب، و (السبخه) محرکه و مسکنه: أرض ذات ملح لا تستعد للنبات و الزرع، مقابل العذب، و (العذب) ما طاب منها و استعد للنبات، (الحزن) علی وزن فلس: ما غلظ من الأرض کالحزنه، و (السهل) من الأرض ضدّ الحزن، (الرواء) بالضم و الهمز کغلام مشتق من روی: حسن المنظر قال المتنبی:

فارم بی ما اردت منی فانی اسد القلب آدمی الرّواء

ص:46

(الهمه) بالکسر و بالفتح: ما هم به من أمر لیفعل و هممت بالشیء أهمّ هما إذا أردته. (الزاکی): الطیّب الخالص الحسن و الزّکاه صفوه الشیء، (السبر): امتحان غور الجرح و غیره کالاستبار یقال سبرت الرّجل اسبره أی اختبرت باطنه و غوره و السبر فی الاصل ادخال المیل فی الجراحه لمعرفه غورها و یطلق علی مطلق الاختبار قال الحریری: فولجت غابه الجمع لا سبر مجلبه الدمع و قال المرزوقی فی شرح الحماسه «873» و توسع فی استعماله «یعنی سبرت» حتی وضع موضع جرّبت، و لذا سمّی الملمول الذی یقدّر به الجرح و غوره مسبارا، و المسبار مفعال من ابنیه الالات کالمفتاح و من أبیات تلک الحماسه.

فلقد سمتنی بوجهک و الوصل قروحا أعیت علی المسبار (الضریبه): الطبیعه و الخلیقه و جمعها الضّرائب، قال القتّال الکلابی «حماسه 217»:

جلید کریم خیمه و طباعه علی خیر ما تبنی علیه الضّرائب

(الجلیبه): ما یجلبه الانسان و یتکلّفه، المجلوبه و جمعها کالضریبه و المراد بها الخلق الذی یتکلفه الانسان و یستجلبه مثل أن یکون جبانا بالطبع فیتکلف الشجاعه أو شحیحا بالطبع فیتکلف الجود، (التائه) فاعل من التیه بمعنی الحیره و الضلاله لسان طلق و (طلیق) فصیح ذو حدّه، (الجنان) بفتح أوّله: القلب.

الیمانی هو أبو محمّد ذعلب و هو من شیعته علیه السّلام فی الکافی للکلینی قدّس سرّه فی باب جوامع التوحید و فی الوافی للفیض ص 95 ج 1 بینا أمیر المؤمنین علیه السّلام یخطب علی منبر الکوفه إذ قام إلیه رجل یقال له ذعلب ذو لسان بلیغ فی الخطب شجاع القلب فقال یا أمیر المؤمنین هل رأیت ربک فقال ویلک یا ذعلب ما کنت اعبد ربا لم أره فقال یا أمیر المؤمنین کیف رأیته قال ویلک یا ذعلب لم تره العیون بمشاهده الابصار و لکن رأته القلوب بحقائق الایمان ویلک یا ذعلب ان ربّی لطیف اللّطافه لا یوصف باللّطف الحدیث.

و ذعلب بالذال المعجمه و العین المهمله کزبرج معناه فی الاصل الناقه السریعه

ص:47

ثمّ صار علما للانسان کما أن بکرا فی الأصل فتی الابل ثمّ صار علما لبکر بن وائل.

الاعراب

اضافه المبادی إلی الطین بیانیه و یمکن أن تکون بمعنی اللام أی المبادی لطینهم.

کلمه من بیانیه للفلقه و یمکن أن تکون للتبعیض و ان کان الأوّل أظهر.

جمله هم یتقاربون مبتداء و خبر و علی تتعلّق بالخبر قدمت علیه للتوسع فی الظروف و کذا الجمله التالیه المعطوفه علیها.

الفاءان سببیّتان فتفیدان التفریع.

و قوله علیه السّلام: فتام الرّواء إلی آخره من الجملات السبع تفسیر و تفصیل لقوله: یتفاوتون.

المعنی

اشاره

نقدّم عدّه مباحث تبیینا للمراد و تبلیغا إلی الرّشاد مستعینا من اللّه الواهب الفیّاض:

الاول

انّ الإنسان کسائر المرکبات مرکب من العناصر إلا أن بعض المرکّبات ذو صوره لا نفس له کالمعدنیات، و بعضها ذو صوره له نفس غاذیه و نامیه و مولّده للمثل لا حسّ و لا حرکه ارادیه له کالنبات، و بعضها ذو صوره له نفس غاذیه و نامیه و مولّده للمثل و حساسه و متحرکه بالاراده کالإنسان و سائر الحیوانات المتکونه فی حیز الأرض.

و انّ العناصر لکلّ واحد منها صوره مضادّه للاخر منها ینبعث کیفیّاته المحسوسه و تلک الکیفیّات هی الحراره و البروده و الرّطوبه و الیبوسه الناشئه من اسطقس النّار و الماء و الهواء و الأرض، فانّ النّار حارّه یابسه و الهواء حارّ رطب

ص:48

و الأرض بارده یابسه و الماء بارد رطب و تلک الاسطقسات تسمی الأرکان و العناصر أیضا - و هذا القول لا ینافی ما ذهبوا إلیه علماء هذه الاعصار من أن هذه الأرکان لیست ببسیطه بل کلّ واحد منها مرکب من أجزاء اخر - و هذه الأرکان إذا تصغرت اجزاؤها و تماست و فعل بعضها فی بعض بقواها المتضادّه و کسر کلّ واحد منها سوره کیفیّه الاخر فإذا انتهی الفعل و الانفعال بنیها إلی حدّ ما حدثت لذلک المرکّب الممتزج کیفیه متشابهه فی أجزائه و هی المزاج.

و بعباره اخری انّ العناصر إذا اختلطت و امتزجت تفعل کلّ واحده منها بصورته فی الاخری و ینفعل فی کیفیّتها عنها و تحصل من تفاعل کیفیّات متضاده موجوده فی عناصر و انکسارها کیفیّه متوسطه وحدانیّه توسطا ما فی حدّ ما متشابه فی أجزائها و هی تسمّی مزاجا فالأرض تفید الکائن تماسکا و حفظا لما یفاده من التشکیل و التخلیق، و الماء یفید الکائن سهوله قبول التخلیق و التشکیل و یستمسک جوهر الماء بعد سیلانه بمخالطه الأرض و یستمسک جوهر الأرض عن تشتته بمخالطه الماء، و الهواء و النار ینکسران عنصریّه هذین و یفید انهما اعتدال المزاج، و الهواء یخلخل و یفید وجود المنافذ و المسام، و النّار تنضج و تطبخ.

الثانی

المزاج الّذی یحصل باختلاط الأرکان لا یجوز أن یکون معتدلا حقیقیا سواء کان معدنیا أو نباتیا أو حیوانیا، لأنّ الاعتدال الحقیقی هو أن یکون المقادیر من الکیفیّات المتضادّه فی الممتزج متساویه و هو ممّا لا یمکن ان یوجد أصلا لانّه إذا حصل شیء من الأرکان متساوی المقادیر لا بدّ أن یکون فی الخارج مکان و ذلک المکان ان کان لأحد من الأرکان فیلزم الترجیح بلا مرجّح فنقول أی سبب اقتضی أن یکون ذلک المرکّب فی هذا المکان دون ذلک، و امّا أن یکون خارجا من أمکنتها مع انا نری بالعیان و البرهان أیضا انّه لیس کذلک فلا بدّ أن یکون فی ذلک المرکّب واحد من الأرکان غالب علی غیره حتّی یمیل المرکّب إلی المکان اللائق للغالب فإن کان التراب مثلا غالبا فهو یمیل إلی

ص:49

مکانه الحریّ به و هکذا.

قال الشّیخ فی النّمط الثّانی من الاشارات و انت إذا تعقبت جمیع الأجسام الّتی عندنا وجدتها منتسبه بحسب الغلبه إلی واحد من هذه التی عددناها یعنی بها الأرکان، و قال المحقّق الطوسی فی شرحه: و فیه تعریض بان المرکّب من الاجزاء المتساویه من الأرکان غیر موجود.

فإن قلت ألیس یمکن أن یکون مزاج إنسان معتدلا بحیث لا یعتریه أحوال و أسباب منافیه له ممرّضه له من جهه الاخلاط و یجری أفعال البدن دائما علی أفعاله الطبیعی و لا یخرج عنه، بأن یکون إنسان عالما بما یصلح للبدن و ما یفسده من الأغذیه و الأشربه و الأمکنه و الأهویه و غیرها فیجتنب عن کلّ ما ینافیه و یمرضه و یؤذیه و یؤدّی بدل ما یتحلّل غذاء للبدن علی وفق المزاج المتوسّط عن حدّی التفریط و الافراط؟ قلت هذا ممکن بل ثابت محقق و به یبین سرّ قول المجتبی و الصّادق علیهما السّلام ما منّا إلاّ مقتول أو مسموم و به یجاب الخصم الألدّ فی بقاء حجّه اللّه فی العالمین بقیّه اللّه فی الأرضین حجّه بن الحسن العسکری روحی لروحه الفداء و نفسی لنفسه الوقاء و هو أحد البراهین العقلیه علی ذلک و إن کانت البراهین العقلیّه و النّقلیّه فیه کثیره، و بالجمله موت إنسان یحتاج إلی دلیل و یسأل عن السّبب الّذی مات به لا بقائه، و لکن هذا الاعتدال طور آخر من الاعتدال غیر ما ذکرناه آنفا و الفرق بینهما انّ الأوّل یبحث فی الطبیعیّات من الکتب الحکمیّه و الاعتدال بذلک المعنی ممّا لا یجوز أن یوجد أصلا کما دریت، و الاعتدال الممکن المحقق هو الّذی یبحث الطبیب عنه و هو بمعنی آخر.

و لا بأس أن ننقل کلام الشّیخ فی القانون حتّی یتضح المراد أتم إیضاح قال فی أوّل القانون: یجب أن یتسلم الطبیب من الطبیعی أنّ المعتدل علی هذا المعنی «أی ما قلنا من حصول الشیء و ترکیبه من الأرکان متساوی المقادیر» ممّا لا یجوز أن یوجد أصلا فضلا عن أن یکون مزاج إنسان أو عضو إنسان

ص:50

و ان تعلم أنّ المعتدل الّذی یستعمله الاطباء فی مباحثهم لیس هو مشتقّا من التعادل الّذی هو التوازن بالسویّه بل من العدل فی القسمه و هو أن یکون قد توفر فیه علی الممتزج بدنا کان بتمامه أو عضوا من العناصر بکمیّاتها و کیفیّاتها القسط الّذی ینبغی له فی المزاج الانسانی علی أعدل قسمه و نسبه لکنه قد یعرض أن یکون هذه القسمه التی تتوفر علی الإنسان قریبه جدا من المعتدل الحقیقی الأوّل.

الثالث

ان کلّ نوع من أنواع المرکّبات یشتمل علی أصناف و کلّ صنف علی أشخاص لا حصر لها بحیث نری لا یتشابه اثنان من الأنواع بل من الانواع بل من الأشخاص لونا و خلقا و خلقا و منطقا و قال عزّ من قائل فی سوره الرّوم «وَ مِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوانِکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْعالِمِینَ » و هذا الاختلاف لا بدّ أن یکون من سبب و ذلک السبب لا محاله مادّی لأنّ المادّه هی منشأ الاختلاف و مثار الکثره و لذا صار المجرد نوعه منحصرا فی فرده لعدم وجود الماده هناک.

و ذلک السبّب ما ذا؟ قال العلامه الطوسی فی شرحه علی الاشارات: و لیس هذا الاختلاف بسبب الهیولی الاولی و لا بسبب الجسمیّه فانّهما مشترکان یعنی أنّهما مشترکان فی جمیع الاشخاص فلو کان الهیولی أو الجسمیّه سببا للزم أن یکون کلّ شخص من أی نوع من الأنواع یتشابه الاخر لاتحاد السبب، و لا بسبب المبدأ المفارق فانّه موجود أحدیّ الذات متساوی النسبه إلی جمیع المادّیّات فهو إذن بسبب امور مختلفه و الامور المختلفه فی الهیولی بعد الصّوره الجسمیّه هی هذه الصّور الأربع النّوعیّه الّتی أجسامها موادّ المرکّبات و الاختلاف لیس بسبب هذه الصّور أنفسها، لأنّ الاختلاف الّذی یکون بسببها لا یزید علی أربعه فهو إذن بحسب أحوالها فی الترکیب و فیما یعرض بعد الترکیب، و التّرکیب یختلف باختلاف مقادیر الاسطقسات فی القلّه و الکثره بقیاس بعضها إلی بعض اختلافا لا نهایه له و یختلف ما یعرض بعد الترکیب باختلاف ذلک لا محاله فتلک الاختلاف الغیر المتناهیه هی

ص:51

أسباب اختلاف المرکّبات.

أقول: و من تلک الأحوال المؤثره فی اختلاف الاشخاص اختلاف البقاع و الاقالیم و الأمکنه، لأنّ مقادیر الاسطقسات فی المرکّبات یختلف باختلاف عروض البلاد أی قربها من خطّ الاستواء و بعدها عنه فهو یصیر سببا لاختلاف مدار الشمس بحسب الافاق کما أنّ فی الافاق الاستوائیه تتحرّک الشمس دولابیا و فی القطبیین رحویا و ما بینهما حمالیا و الافاق التی عرضها أکثر من المیل الکلّی شمالیّا کان أو جنوبیّا لا تسامت الشّمس رءوس أهلها قطّ و الافاق الّتی عرضها بقدر المیل الکلی تسامتها فی الدوره مرّه و التی عرضها أقل و اتی عدیم العرض تسامتها فی الدوره مرتین حین کون میل الشّمس أعنی بعده من معدل النهار مساویا لعرض تلک الافاق و فی عدیم العرض حین کونها علی نقطتی الاعتدال و قرب الشمس و بعدها مؤثر فی أحوال أشخاص تلک الافاق کما فی ترابها و هوائها و نباتها و عامه ما یوجد فیها و هذا ممّا لا یلیق أن یرتاب فیه فلذلک یکون عامّه أهل الاقلیم الاوّل السود، و عامّه أهل الاقلیم الثّانی بین السواد و السمرد، و عامّه أهل الثالث السمر، و عامّه أهل الرابع بین السمره و البیض، و عامّه أهل الخامس البیض و فی الاقلیم السّادس الغالب علی أهله الشقره، و أهل السّابع لونهم بین الشّقره و البیاض.

و کما یکون صفاتهم الظاهریه و ألوانهم مختلفه کذلک أمزجتهم متفاوته متغیره فلا محاله اختلاف اللّون و المزاج حاک عن اختلاف من جهه ترکیب الاخلاط فإن غلبه الدّم سبب لحمره لون البدن و غلبه البلغم سبب لبیاضه و غلبه الصفراء لصفرته و غلبه السوداء لسواده و ما بینها متوسطات مسمیات باسامی الألوان الاخر کل ذلک مبرهنه بالبراهین القاطعه فی الکتب المفصّله الطبیّه لا سیّما فی قانون الشّیخ الرّئیس أبی علیّ بن سینا و شروحها.

ثمّ اختلفوا فی أنّ أهل أی الاقلیم أعدل مزاجا، و الصّواب أن أهل الاقلیم الرّابع أعدل من غیرهم فانهم لا محترقون بدوام مسامته الشّمس رؤوسهم حینا بعد

ص:52

تباعدها عنهم کسکان أکثر الثانی و الثالث و لا هم فجّون نیّون بدوام بعد الشمس عن رؤوسهم کسکان آخر الخامس و ما هو أبعد منه عرضا.

و صرح کثیر من علماء الهیئه و الجغرافیا بأن سکان عرض 66 درجه و ما هو أبعد منه شبیهه بالوحوش و صرّح غیر واحد منهم أیضا بانّ سکان الافاق الاستوائیه بسبب قرب الشّمس منهم و مسامتتها إیاهم سود مجعّد الشعر خارج عن الاعتدال خلقا و خلقا و لکن الشّیخ الرّئیس ذهب فی القانون إلی خلافه و قال:

فقد صحّ عندنا أنه إذا کان فی الموضع الموازی لمعدل النّهار عماره و لم یعرض من الاسباب الأرضیّه أمر مضادّ أعنی من الجبال و البحار فیجب أن یکون سکانها أقرب الأصناف من الاعتدال الحقیقی و انّ الظنّ الّذی یقع أن هناک خروجا عن الاعتدال بسبب قرب الشّمس ظن فاسد فان مسامته الشّمس هناک أقل نکایه و تغییر الهواء من مقاربتها هاهنا أو الأکثر عرضا مما هاهنا و إن لم تسامت ثمّ سائر أحوالهم فاصله متشابهه و لا یتضاد علیهم الهواء تضادا محسوسا بل یشابه مزاجهم دائما ثمّ من بعد هؤلاء فأعدل الاصناف سکان الاقلیم الرّابع إلی آخر ما قال. فتأمل

الرابع

کما أنّ اختلاف مقادیر الاسطقسات فی القلّه و الکثره و شدّتها و ضعفها و اختلاف البقاع و الاقالیم و غیرها من الأحوالات المشار إلیها یکون سببا لاختلاف الأمزجه و الألوان و الصّور من الأحوالات الجسمانیّه و المادّیه، کذلک یکون سببا لاختلاف الصّفات الباطنیّه المعنویه و ذلک لارتباط و اتصال کامل بین النّفس و البدن بحیث یتأثر کلّ واحد منهما عن الاخر کما نری أنّ النفس یکل بکلال القوی البدنیّه و بالعکس یظهر أحوال النفس فی الأعضاء الظاهریّه، و فی النّمط الثالث من الاشارات و التنبیهات ما هو کاف فی أداء مقصودنا.

قال الشّیخ: و له «أی لجوهر النّفس» فروع من قوی منبثه فی أعضائک فاذا احست بشیء من أعضائک شیئا أو تخیلت أو اشتهیت أو غضبت القت العلاقه التی بینها و بین هذه الفروع هیئه فیک حتّی تفعل بالتکرار اذعانا مّا، بل عاده و خلقا

ص:53

یمکّنان من هذا الجوهر المدبر تمکن الملکات کما یقع بالعکس فانّه کثیرا ما یبتدیء فیعرض فیه هیئه مّا عقلیه فتنقل العلاقه من تلک الهیئه أثرا إلی الفروع ثمّ إلی الأعضاء، انظر إذا استشعرت جانب اللّه عزّ و جلّ و فکرت فی جبروته کیف یقشعر جلدک و یقف شعرک، و هذه الانفعالات و الملکات قد تکون أقوی و قد تکون أضعف، و لو لا هذه الهیئات لما کان نفس بعض النّاس بحسب العاده أسرع إلی التهتک و الاستشاطه غضبا من نفس بعض.

و قوله «فإذا أحست إلی تمکن الملکات» بیان کیفیّه تأثر النّفس عن البدن و قوله «کما یقع بالعکس إلی شعرک» بیان کیفیّه تأثر البدن عن النّفس و قوله «و هذه الانفعالات» إلی آخره اشاره کما فی شرحه للعلامه الطوسی إلی أن هذه الکیفیّات المذکوره فی الجانبین قابله للشدّه و الضعف و یختلف النّاس بحسبها فی هذه الانفعالات و الملکات، و ذلک لاختلاف أحوال نفوسهم و أمزجتهم و بحسب تلک الشدّه و الضعف یتفاوتون فی اخلاقهم الفاضله و الرذله فیکون بعضهم أشدّ و أضعف استعداد للغضب و بعضهم للشهوه و کذلک فی سائرها.

ثمّ نقول: و من هنا یمکن أن یستنبط أن السر فی تفاوت الخلایق فی الخیرات و الشرور و اختلافهم فی السعاده و الشقاوه هو اختلاف استعداداتهم و تنوع حقائقهم لتباین المواد السفلیه فی اللّطافه و الکثافه و اختلاف أمزجتهم فی القرب و البعد من الاعتدال الحقیقی و اختلاف الارواح الّتی بازائها فی الصفاء و الکدوره و القوه و الضعف و ترتب درجاتهم فی القرب من اللّه سبحانه و البعد عنه کما اشیر إلیه فی الحدیث: الناس معادن کمعادن الذهب و الفضّه خیارهم فی الجاهلیّه خیارهم فی الاسلام، کما نبه إلیه بعض الاعلام.

فنقول بعد ما اخذت الفطانه بیدک و استحضرت معانی المباحث الاربعه المذکوره فی ذهنک یظهر معانی کلامه علیه السّلام بأنّه کیف صار مبادی طینهم سببا لاختلاف أمزجتهم و صورهم و اخلاقهم و فرق بعضهم عن بعض.

و إن قلت: إنّه علم فی المباحث المذکوره انّ السبب فی تفرق النّاس فی

ص:54

أخلاقهم و خلقهم انما هو اختلاف مبادی خلقتهم من التراب و الماء و الهواء و النّار و غیرها مما مر و لکن الظّاهر فی کلامه علیه السّلام هو الارض فقط فکیف التوفیق؟ قلت: أوّلا انها أکثر ممّا یوجد فی المرکّبات و لذلک تکون فی حین الارض.

و ثانیا انّ للتراب أثرا عظیما فی اختلاف أخلاقهم و خلقهم و الارکان الاخر فی الطیب و الخبث تابعه لها و لذا خصها بالذکر دونها و ذلک لانه ممّا یری بالعیان ان الارض العذبه الّتی طیبه ترابها ماؤها عذب طیب و أیضا و کذا هواؤها و الارض السبخه ماؤها مالح و هواؤها تابع لها لا محاله و کذا فی أوصافها الاخر ممّا هو أکثر من أن یحصی فلذلک من نشأ و تولد فی الارض العذبه تکون فی الخلق و الخلق أحسن و أعدل من غیره و الذی تولد فی الارض السبخه یکون ذا مزاج حار یابس و تکون صفاته تابعه لمزاجه و خلقه کما دریت فی المبحث الرابع و کفاک فی ذلک قول اللّه جلّ جلاله فی الاعراف «وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لا یَخْرُجُ إِلاّ نَکِداً » الایه.

قوله علیه السّلام (فهم علی حسب قرب أرضهم یتقاربون و علی قدر اختلافها یتفاوتون) نحن نری الاشخاص بالحس و العیان انّ أهل الافاق الاستوائیه و أهل الافاق کثیره العرض مثلا أهل عرض ستین درجه و ما بعدها بینهما فی الخلق و الخلق بون بعید بحیث لو رأی هذا ذلک لیستوحش منه و یتنفر عنه و لم یکن بین أهل الاقلیم الثالث و الرّابع ذلک البعد فیهما، و کذلک نری أن بین أهل مبدء الاقلیم الرّابع مثلا و بین من کان فی آخره تشابه و تناسب و تقارب فیهما و هکذا الأقرب فالأقرب و الأبعد فالأبعد و ذلک لما حققناه فی المبحث الثالث فهم حسب قرب أرضهم یتقاربون و علی قدر اختلافها یتفاوتون.

قوله علیه السّلام (فتام الرّواء ناقص العقل) من قوله علیه السّلام هذا إلی آخره بیان لقوله یتفاوتون فذکر تفاوت سبع طوائف من النّاس خلقا و خلقا فهذه الاقسام السبعه بعضها یضاد خلقها لاخلاقها و بعضها یلائم و یناسب، فبدأ بالّتی تضاد و هی خمسه:

ص:55

الاولی ان منهم من یکون تام الرّواء أی حسن المنظر و لکنه ناقص فی عقله.

کما ثبت فی فن القیافه أنّ من یکون لمقدم رأسه نتوّا و کذا لمؤخر رأسه فهو داه حازم و له زیاده عقل و خبره و فهم وجوده فکر لانّ هیئه الدماغ شبیهه بمثلث قاعدته من جانب مقدم الرّأس و زاویته التی یحیط بها الساقان من جانب المؤخر و هو مبدء القوه النفسانیّه و به یکون الحس و الحرکه، أمّا الحس فبواسطه العصب اللّین و أمّا الحرکه فبواسطه العصب الصّلب و عند القائفین إذا کان فی الرأس تنوکما ذکر یکون البطن المقدم من الدماغ علی وجه الکمال و الاعصاب المنشعبه الناشئه منه علی أحسن الحال فإذا یستلزم ذکاء صاحبه و الرّأس إذا کان بتلک الصفه تصیر العین غائره لا محاله فلیس له منظر جمیل فهو لیس بتام الرواء مع أنّه کامل العقل.

فتام الرّواء ناقص العقل، و هذا القسم قلیل جدّا لانّ حسن الجمال و اعتدال الخلقه دالّ علی استواء الترکیب و اعتدال المزاج و من اعتدل مزاجه فتصرف الروح و تعلقه فیه أشدّ و أتمّ و تدبیر النّفس النّاطقه و عملها فیه أکمل و أقوم و ذکاؤه و رویته أکثر و أسلم.

و کفاک شاهدا فی ذلک خلق الانبیاء و السفراء الإلهیه و خلفائهم المنصوبین من عند اللّه حیث خلقوا علی أعدل الامزجه و الخلقه فکانوا فی کمال العقل و الذکاء و قوّه الرأی و الفطنه و بالجمله فی کمال الاتصاف بالصفات الالهیه و مکارم الاخلاق و محاسن الافعال و التنزه عن الامور المنفره للطباع عنهم خلقا و خلقا.

و جاء فی شمائل رسولنا خاتم النّبیّین صلّی اللّه علیه و آله انّه کان فخما مفخّما، یتلالا وجهه کالقمر لیله البدر، أعلی الهامه، رجل الشّعر، واسع الجبهه، أزجّ الحواجب أقنی الأنف، کثّ اللّحیه، سهل الخدّین، ضلیع الفم، مفلّج الأسنان، کان فی وجهه تدویر، أسمر اللون، أبیض مشرب، أهدب الاشفار، أدعج العینین، سواء البطن و الصّدر، طویل الیدین، أسود العینین، أقصر من المشذّب رحب الرّاحه،

ص:56

أطول القامه، عریض الصّدر، لیس شعر فی بدنه إلاّ کالخط من الصّدر إلی السرّه و نظمها ابن الحاج فی رسالته المنظومه الموسومه بنظم المحاسن الغرر و منها:

و بعد فاعلم أنّ من تمام ایماننا معاشر الإسلام

ایقاننا بأنّ أبهی بدن جثمان أحمد النّبیّ المدنی

ففیه حسن مدهش الأبصار تشبیهه یحتاج لاستغفار

کان کما صحّ عن البراء أکمل خلق اللّه فی البهاء

و عن علیّ لم یکن مطهّما منتفخ الوجه و لا مکلثما

و عن أبی هریره ذی الجدّ کان نبیّنا أسیل الخد

ما ذا یقال مطنبا أو مختصر فی عینه من بعد ما زاغ البصر

عن ابن عبّاس یری فی الدّاج کما یری فی الضوء و السّراج

و سمعه أسمع کلّ سامع یسمع غیبا من سواه لم یع

حسبک فیه ما رواه الترمذی و مثله أبو نعیم یحتذی

إنّی أری ما لم تروا و لم تعوا و إنّ مالا تسمعون أسمع

افصح خلق اللّه إذ تلفظا أو ضحهم أحلاهم إذ وعظا

أتاه ربّه جوامع الکلم کانّها فی عقدها درّ نظم

و صحّ کان واضح الجبین مزججا أقرن حاجبین

و فی حدیث البیهقی العلامه صحّحه کان عظیم الهامه

ضخم الکرادیس عنوا رؤساء من العظام احفظ حمیت البؤسا

تلک العظام مثل رکبتیه و المرفقین ثمّ منکبیه

و قد رووا أن کان أقنی الانف رقیق عرنین هما کالرّدف

إذا لقنا فی الأنف رقّه القصب و طوله و کان فی الوسط حدب

مع ضیق منخرین و العرنین بالکسر أنف خذه یاقمین

و عنقه إبریق فضه روی ذاک مقاتل حدیثه حوی

ص:57

(وصف علی علیه السّلام لرسول اللّه (صلّی اللّه علیه و آله) قال ابن هشام فی السیره النّبویّه: و کانت صفه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله - فیما ذکر عمر مولی غفره، عن إبراهیم بن محمّد بن علیّ بن أبی طالب علیه السّلام قال: کان علیّ بن أبی طالب علیه السّلام إذا نعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال -: لم یکن بالطویل الممغّط، و لا القصیر المتردّد. و کان ربعه من القوم و لم یکن بالجعد القسط و لا السبط، کان جعدا رجلا، و لم یکن بالمطهم و لا المکلثم، و کان أبیض مشربا أدعج العینین، أهدب الاشفار، جلیل المشاش و الکتد، دقیق المسربه، أجر دشثن الکفّین و القدمین، إذا مشی تقلّع کانما یمشی فی صبب، و إذا التفت التفت معا، بین کتفیه خاتم النّبوّه و هو صلّی اللّه علیه و آله خاتم النّبیّین، أجود النّاس کفّا، و اجرأ النّاس صدرا، و أصدق النّاس لهجه، و اوفی النّاس ذمّه، و ألینهم عریکه، و أکرمهم عشره من رآه بدیهه هابه، و من خالطه احبّه، یقول ناعته: لم ار قبله و لا بعده مثله صلّی اللّه علیه و آله.

بیان: الممغّط و الممعطّ بالعین المعجمه و المهمله: الممتد. القسط:

الشدید جعوده الشعر. رجلا: مسرح الشعر. المطهم: العظیم الجسم. المکلثم:

المستدیر الوجه فی صغر. الادعج: الاسود العینین. اهدب الاشفار: طویلها.

المشاش عظام رءوس المفاصل. الکتد: ما بین الکتفین. المسربه: الشعر الّذی یمتد من الصدر إلی السره. الاجرد: القلیل شعر الجسم. الشثن: الغلیظ.

تقلع: لم یثبت قدمیه. الصبب: ما انحدر من الأرض. اصل اللّهجه: طرف اللسان، و یکنی بصدق اللهجه عن الصدق. الذمّه: العهد. العریکه «فی الاصل»:

لحم ظهر البعیر، فاذا لانت سهل رکوبه، یرید انه احسنهم معاشره.

و فی الکافی لثقه الإسلام الکلینی فی باب ما جاء فی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: عن جابر قال قلت لأبی جعفر علیه السّلام صف لی نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال کان نبی اللّه صلّی اللّه علیه و آله أبیض مشرب بالحمره ادعج العینین مقرون الحاجبین شثن الاطراف کان الذهب افرغ علی براثنه عظیم مشاشه المنکبین إذا التفت یلتفت جمیعا من شده استرساله سربه سابله من لبته إلی سرّته کانها وسط الفضه المصفّاه و کانّ عنقه إلی کاهله ابریق

ص:58

فضه یکاد انفه إذا شرب ان یرد الماء و إذا مشی تکفّا کانه ینزل فی صبب لم یر مثل نبی اللّه صلّی اللّه علیه و آله قبله و لا بعده، کذا عده أخبار اخر فیه فراجع.

فإن قلت: ما نفقه کثیرا ما تقول مع انه وردت روایات علی انّ بعض الانبیاء ابتلاهم اللّه بقبح الصّوره و الخلقه کما فی أیّوب علیه السّلام بحیث تنتن له رائحه و تدوّد جسده بل فی روایه اصابه الجذام حتی تساقطت اعضاؤه فکیف التوفیق؟ قلت قضاء العقل فی هذه الامور أولی و أقدم و لا ریب انّ اللّه تعالی بعث الأنبیاء لطفا منه علی العباد لیقوم الناس بالقسط و لیهلک من هلک عن بینه و یحیی من حیّ عن بینه و لامور اخر ذکرها المتکلمون فی الکتب الکلامیّه مفصله فلو کان فی الانبیاء ما یوجب النفره عنهم لا یرغب النّاس إلیهم فیکون منافیا للغرض من البعثه فاللّه لیس بمتم نوره و لطفه و حجته فی هذه الصّوره علی عباده و الحکم فی اصول الدّین و ما یتبعها هو العقل وحده و صریح العقل یقضی بذلک و من لم یکن أحول و أعور لا یرتاب فیه.

قال أفضل المتاخرین العلامه الطوسی قدس اللّه نفسه القدسی فی التجرید:

و یجب فی النبیّ العصمه لیحصل الوثوق فیحصل الغرض و لوجوب متابعته و ضدها و الانکار علیه و کمال العقل و الذکاء و الفطنه و قوه الرأی و عدم السهو و کلما ینفر عنه من دناءه الاباء و عهر الامهات و الفظاظه و الابنه و شبهها و الاکل علی الطریق و شبهه. انتهی فان کان فیما یقضی به صریح العقل روایه یعاضدها و إلاّ فإن کانت الروایه قابله لان یحمل علی ذلک المقضی به و إلا فلا نعبأ بها و نعرض عنها.

مع انا نعلم ان هذه الرّوایات القائله فی الأنبیاء بهذه الصفات الّتی تنفر عنها الطباع اسرائیلیات و ذلک کما نبه علیه ابن خلدون فی مقدمه تاریخه ان کعب الاحبار و وهب بن منبه لما اسلموا و ذکروا تلک الرّوایات للمسلمین قبلها عوام المسلمین منهم حسن الظن فیهم بانهم مسلمون و ان هذه الرّوایات مما جاء بها الوحی علی خاتم الانبیاء صلّی اللّه علیه و آله و الحق الصریح فی ذلک و الکلام المبین فیه ما قاله عزّ من قائل فی سوره آل عمران «فَبِما رَحْمَهٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ » الایه و هذا امضاء فی حکم العقل و معاضده له و هو إحدی

ص:59

فوائد البعثه و قال الطبرسی «ره» فی المجمع و فیها: «أی فی هذه الایه» أیضا دلاله علی ما نقوله فی اللطف لانّه سبحانه نبه علی انّه لو لا رحمته لم یقع اللین و التّواضع و لو لم یکن کذلک لما أجابوه فبیّن انّ الامور المنفره منفیّه عنه و عن سائر الأنبیاء و من یجری مجراهم فی انّه حجه علی الخلق إلی آخر ما قال و أیضا جاءت روایه رواها الصدوق رضوان اللّه علیه فی الخصال و نقلها المجلسی رحمه اللّه علیه فی کتاب النّبوّه من البحار «ص 204 طبع کمبانی» خلاف ما جاءت فی تلک الرّوایات فی أیّوب علیه السّلام و لا بأس بذکرها لانها روایه الصادقه الموافقه للعقل و الایه قال الصّدوق «ره»: القطان عن السکری عن الجوهری عن ابن عماره عن أبیه عن جعفر بن محمّد عن أبیه علیهما السّلام قال انّ أیّوب علیه السّلام ابتلی سبع سنین من غیر ذنب و ان الأنبیاء لا یذنبون لانهم معصومون مطهرون لا یذنبون و لا یزیغون و لا یرتکبون ذنبا صغیرا و لا کبیرا و قال علیه السّلام ان أیوب من جمیع ما ابتلی به لم تنتن له رائحه و لا قبحت له صوره و لا خرجت منه مده من دم و لا قیح و لا استقذره أحد رآه و لا استوحش منه أحد شاهده و لا تدوّد شیء من جسده و هکذا یصنع اللّه عزّ و جلّ بجمیع من یبتلیه من انبیائه و أولیائه المکرمین علیه و انما اجتنبه النّاس لفقره و ضعفه فی ظاهر أمره لجهلهم بماله عند ربه تعالی ذکره من التأیید و الفرج.

و قال علم الهدی سیّد المرتضی قدّس سرّه فی کتاب تنزیه الأنبیاء فی أیّوب علیه السّلام فان قیل افتصحّحون ما روی من أن الجذام اصابه «یعنی أیّوب علیه السّلام» حتّی تساقطت أعضاؤه؟ قلنا اما العلل المستقذره الّتی تنفر من رآها و توحشه کالبرص و الجذام فلا یجوز شیء منها علی الأنبیاء علیهم السّلام لان النفور لیس بواقف علی الامور القبیحه بل قد یکون من الحسن و القبیح معا و لیس ینکر ان یکون أمراض أیوب علیه السّلام و أوجاعه و محنته فی جسمه ثمّ فی أهله و ماله بلغت مبلغا عظیما تزید فی الغم و الالم علی ما ینال المجذوم و لیس ننکر تزاید الالم فیه علیه السّلام و انّما ننکر ما اقتضی التنفیر .

ص:60

فإن قلت فلم قال علیه السّلام فتام الرّواء ناقص العقل مع أن علی ما حققته یقتضی ان یکون تام الرواء کامل العقل.

قلت ان قوله علیه السّلام لیس بقضیه کلّیه حاکمه بان کلّ من کان تام الرّواء فهو ناقص العقل البته بل هی قضیه مهمله فی قوّه الجزئیه یعنی ان بعض تام الرّواء ناقص العقل کما لا یخفی علی الادیب العارف باسالیب العبارات و کذلک السته الباقیه و من یکن له منظر جمیل و عقل ناقص اعترته آفه لا محاله و ان خفیت علینا و کما اشرنا إلیه انّه قلیل و الأکثر بخلافه.

قوله علیه السّلام (و مادّ القامه قصیر الهمّه) الطائفه الثانیه من یکون طویل القامه لکنه ناقص فی همّته و هذا القسم یشترک الأول فی مخالفه ظاهره لباطنه و یتفاوت عنه فی الاستعداد الباطن و سببه بعد الدّماغ عن القلب لانّ القلب مبدء الحراره الغریزیه و الاعراض النفسانیّه من الفطنه و الذکاء و علو الهمه و قله الانفعال عن الاشیاء و جوده الرأی و حسن الظنّ و النشاط و الرّجاء و غیرها دالّه علی فرط الحراره الغریزیه و ضدّ هذه الاوصاف تدلّ علی برودتها فقرب الدّماغ من القلب یوجب وصول کثره الحراره إلیه فیکون الانسان متصفا بتلک الفضائل کالقصار من الناس فبعد الدّماغ عنه یوجب قلّه الحراره الغریزیّه فی الدماغ فیتصف بخلافها من الرذائل، فمادّ القامه یکون فی الاغلب ناقص العقل و هو یستلزم قصور الهمه و فتور العزم حتّی قیل کلّ طویل أحمق و فی باب الأسد و الثور من الکلیله الاحمق من طال و طالت عنقه، و سیجیء فی الطائفه الرابعه الکلام فی القصار.

قوله علیه السّلام (و زاکی العمل قبیح المنظر) و هی الطائفه الثالثه أی بعض النّاس من یکون مزاج ذهنه معتدلا فیصدر عنه الاعمال الزاکیه الحسنه الطیبه و لکن صورته الظاهره قبیحه لانّ مزاجه اقتضی ذلک و استعدّ له و هذا أیضا قلیل لما بیناه فی الطّائفه الاولی من أن ذا المزاج المستعدّ لحسن الصّوره و جمالها یکون فطنا غالبا و یصدر عنه الافعال الزاکیه و المستعدّ لقبح الصوره علی خلاف ذلک و من زکی عمله و ان قبح منظره فهو فائز لان العمل هو الملاک للفلاح و البدن کالغمد و النفس کالسیف و اللّه تعالی لا ینظر إلی الابدان بل إلی الأعمال و القلوب

ص:61

و نعم ما قاله أبو العلاء فی سقط الزند.

و لو کان فی لبس الفتی شرف له فما السیف الاّ غمده و الحمائل

و ما اجاد السعدی أیضا بالفارسیه:

طعنه بر من مزن بصورت زشت ای تهی از فضیلت و انصاف

تن بود چون غلاف و جان شمشیر کار شمشیر میکند نه غلاف

قوله علیه السّلام(و قریب القعر بعید السبر)و هذه الطائفه الرّابعه من الطوائف السبع المذکوره و هذا القسم أیضا یضاد خلقه لخلقه و قریب القعر کنایه عن قصیر القامه و المراد من القعر هو البطن و قریب القعر من لم یکن من رأسه إلی بطنه و کذا من قدمیه إلی مسافه کثیره فهو کنایه عن قصیر القامه، و بعید السبر کنایه عن دهائه و فطاتته یعنی ان قصیر القامه لبیب داهیه فطن حازم بحیث یصعب للغیر الوقوف علی اسراره و اختیار باطنه و ذلک کما هو المشاهد لنا فی القصار و نجدهم غالبا ذوی لب و حزم لا یطلع الغیر علی ضمائرهم علی مرور الأیّام بل الشهور و الاعوام و حکی أن رجلا قصیرا اتی کسری أنوشروان العادل و تظلم عنده من رجل فقال الملک انّ القصیر لا یظلمه أحد فقال الرّجل أیّها الملک من ظلمنی کان اقصر منی فضحک الملک فانصفه، و السبب فی ذلک هو کما قال بعض الحکماء حین سئل ما بال القصار من الناس ادهی و احذق قال لقرب قلوبهم من ادمغتهم و مراده کما أشرنا الیه ان القلب مبدء الحراره الغریزیه و الاعراض النفسانیّه کلّها دالّه علی الحراره و توفرها و اضداد تلک الاعراض علی برودتها فالقصیر لقرب قلبه من دماغه یوجب توفر الحراره فی الدّماغ و یؤدی إلی تلک الفضائل النفسانیه، و فی الطوال من الناس علی عکس ذلک.

قوله علیه السّلام (و معروف الضریبه منکر الجلیبه) هذه الطّائفه الخامسه منها و هی أیضا یضاد ظاهرها باطنها و ینافی خلقها أخلاقها و المعنی الصحیح لهذه الجمله ان بعضا من الناس یکون ذا خلقه حسنه و طبیعه طیّبه یحبّ مکارم الخصال و محاسن الافعال بحسب ضریبته المعروفه و یتنفّر عن الفحشاء و الصفات الرذیله و مع ذلک یستجلب إلیه رذائل الاخلاق و مقابح الاعمال لدواع نفسانیّه و تسویلات شیطانیه

ص:62

و عوارض و حوادث بها یعرض عن مقتضی طبیعته السلیمه و فطرته الکریمه فیرتکب الفواحش و المعاصی و الرذائل و إلیه یرجع ما روی عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله انّ اللّه یحبّ العبد و یبغض عمله و ذلک کما تری رجلا یحب السخاء و الجود و یکون جوادا سخیا بالطبع و لکن قد یعرضه املاق فیسلک مسلک البخلاء و آخر یتنفر بطبعه عن المعاصی و لکن قرینه السوء مثلا یجرّه إلیها و هکذا و لا یخفی أن معروف الضریبه یلتذ عن الأعمال الحسنه و الصفات الحمیده و ان عرضته احیانا اضدادها زالت عنه بسرعه لان اتصافه بها و اقتحامه فیها یکون قسرا بعائق و متی زال العائق یعود إلی أصله المعروف و القسری لا یدوم بل هو سریع الزوال فالمؤمن الموحّد الذی لیس من أهل المعاصی و الفجور و یستبشعها طبعا و یستقبحها إذ ابتلی بها و ارتکبها آثما خائفا من اللّه جل جلاله فی إتیانها فلا جرم یندم علی ارتکابها إذا رجع إلی عقله و اناب إلی ربّه و هو الّذی یقبل التوبه عن عباده و یعفو عن السیّئات و بذلک التحقیق فسر قوله تعالی «یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ کانَ اللّهُ غَفُوراً رَحِیماً ».

و ورد فیه حدیث تابی نفسی الاّ ایراده فی هذا المقام لتضمنه هذه الدقیقه روی الصّدوق (ره) فی التوحید بإسناده عن زید بن وهب عن أبی ذرّ قال خرجت لیله من اللیالی فإذا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یمشی وحده لیس معه إنسان فظننت انّه یکره أن یمشی معه أحد قال (ره) فجعلت امشی فی ظل القمر فالتفت فرآنی فقال من هذا فقلت أبو ذر جعلنی اللّه فداک فقال یا أبا ذر تعال فمشیت معه ساعه فقال إنّ المکثرین هم الأقلون یوم القیامه إلاّ من أعطاه اللّه خیرا فنفخ منه بیمینه و شماله و بین یدیه و ورائه و عمل فیه خیرا قال فمشیت ساعه فقال صلّی اللّه علیه و آله اجلس ههنا و أجلسنی فی قاع حوله حجاره فقال لی اجلس أرجع إلیک قال و انطلق فی الحرّه حتّی لم أره و تواری عنّی و أطال اللبث ثمّ إنّی سمعته و هو مقبل یقول و ان زنی و ان سرق قال فلماء جاء لم اصبر حتّی قلت له یا نبی اللّه جعلنی اللّه فداک من تکلّمه فی جانب الحرّه فانی ما سمعت أحدا یردّ علیک شیئا فقال صلّی اللّه علیه و آله ذاک جبرئیل عرض لی فی جانب الحرّه فقال ابشر امتک انّه من مات لا یشرک باللّه عزّ و جل شیئا دخل الجنّه قال قلت

ص:63

یا جبرئیل و ان زنی و إن سرق و ان شرب الخمر قال نعم و ان شرب الخمر انتهی.

و من ذلک الحدیث یستفاد ما ذکرنا من أن ارتکاب المعاصی للمؤمن قسری و یعرض عنها لا محاله فیتوب إلی اللّه و اللّه هو التوّاب الرحیم فالعاصی لما تاب دخل الجنّه کما قال الصّدوق (ره) أیضا بعد ذکر هذا الخبر: یعنی بذلک انّه یوفق للتّوبه حتّی یدخل الجنّه.

ثمّ انّ ابن میثم (ره) لم یسلک فی تمثیل هذه الجمله و تشبیهه و تعلیله طریق الصواب لأنه قال قوله علیه السّلام: «معروف الضریبه منکر الجلیبه» أی یکون له خلق معروف یتکلف ضده فیستنکر منه و یظهر علیه تکلیفه کأن یکون مستعدا للجبن فیتکلف الشجاعه أو بخیلا فیتکلف السخاوه فیستنکر منه ما لم یکن معروفا منه و هو أکثری و ذلک لمحبّه النفوس للکمالات، فتری البخیل یحبّ ان یعدّ کریما فیتکلف الکرم و الجبان یحبّ أن یعد شجاعا فیتکلّف الشجاعه انتهی و کذا المترجم القاسانی (ره) مشی حذوه و لا یخفی انّ ما ذهب إلیه و اختاره و علّله یقتضی أن تکون الجمله هکذا:

«و منکر الضریبه معروف الجلیبه» کما یظهر بادنی تأمل و الصواب أن یقول کان یکون مستعدا للشجاعه فیتکلّف الجبن أو سخیا فیتکلف البخل و کذلک تعلیله بقوله و ذلک لمحبه النفوس آه لیس بصحیح و ظنی ان عباره الشارح المعتزلی أوقعتهما فیه حیث قال قوله علیه السّلام «و معروف الضریبه منکر الجلیبه» الجلیبه هی الخلق الذی یتکلفه الإسنان و یستجلبه مثل ان یکون جبانا بالطبع فیتکلف الشجاعه أو شحیحا بالطبع فیتکلف الجود، و حسبا ان قوله مثل أن یکون اه بیان لقوله علیه السّلام معروف الضریبه منکر الجلیبه و غفلا عن أنه یکون بیانا للجلیبه.

قوله علیه السّلام (و تائه القلب متفرق اللب و طلیق اللّسان حدید الجنان) هذان القسمان یتشارکان فی مناسبه ظاهرهما لباطنهما فهما یخالفان الاقسام الخمسه السالفه کما یفارق القسم الأوّل منهما تالیه بانّه ذمّ و ذلک مدح لأن الطائفه الاولی منهما همج رعاع اتباع کل ناعق یمیلون مع کلّ ریح لم یستضیئوا بنور العلم و لم یلجئوا إلی رکن

ص:64

وثیق و لو رزقوا نور العلم و استمسکوا بالعروه الوثقی لم یکونوا تائهی القلب متفرقی اللب فی کلّ سانحه و عارضه اقبلت أو أدبرت و کانوا کالجبل الراسخ لا تحرکه العواصف، و لا یخفی حسن صنیعته علیه السّلام جمع بین التام و الناقص، و الماد و القصیر و الزاکی و القبیح، و القریب و البعید، و المعروف و المنکر و ما روعی من السجع المتوازی بین قرینتی الاخیرین.

ثمّ اعلم ان فی هذا المقام اخبارا مرویه عن أهل بیت العصمه و الطّهاره منقوله شرذمه منها فی کتاب الایمان و الکفر من الکافی لرئیس المحدثین ثقه الاسلام الکلینی (ره) و ما ذکر فیه من أبواب الطینات و بدء الخلائق و بیانها ینجرّ الی بحث طویل الذیل لانها صعب مستصعب لا یحتمله إلاّ ملک مقرّب أو نبی مرسل أو مؤمن امتحن اللّه قلبه للایمان و کذا فی المقام لعرفائنا الشامخین کلاما کانه سرّ ما فی تلک الأخبار و هو علی سبیل الاجمال ان سر اختلاف الاستعدادات و تنوع الحقائق فهو تقابل صفات اللّه تعالی و اسمائه الحسنی التی من أوصاف الکمال و نعوت الجلال و ضروره تباین مظاهرها التی بها یظهر أثر تلک الأسماء فکل من الاسماء یوجب تعلّق ارادته سبحانه و قدرته إلی إیجاد مخلوق یدلّ علیه من حیث اتصافه بتلک الصفه فلا بدّ من إیجاد المخلوقات کلّها اختلافها و تباین أنواعها لتکون مظاهر لأسمائه الحسنی جمیعا و مجالی لصفاته العلیا قاطبه فلکل اسم من اسمائه الحسنی و صفه من صفاته العلیا مظهر فی الوجود العلمی و العینی.

قال القیصری فی شرح الفصوص و کلّ واحد من الاقسام الأسمائیه یستدعی مظهرا به یظهر أحکامها و هو الأعیان فإن کانت قابله لظهور الأحکام الأسمائیه کلّها کالأعیان الإنسانیّه کانت فی کلّ آن مظهرا لشأن من شئونها و إن لم یکن قابله لظهور أحکامها کلّها کانت مختصّه ببعض الأسماء دون البعض کالأعیان الملائکه و دوام الأعیان فی الخارج و عدم دوامها فیها دنیا و آخره یراجع إلی دوام الأسماء و عدم دوامها.

و لنعم ما قال العارف الرّومی فی المثنوی:

ص:65

آدم اسطرلاب گردون علوست وصف آدم مظهر آیات اوست

هر چه در وی می نماید عکس اوست همچو عکس ماه اندر آب جوست

خلق را چون آب دان صاف و زلال اندر او تابان صفات ذو الجلال

علمشان و عدلشان و لطفشان چون ستارۀ چرخ بر آب روان

پادشاهان مظهر شاهی حق عارفان مرآت آگاهی حق

خوبرویان آینه خوبی او عشق ایشان عکس مطلوبی او

جمله تصویرات عکس آب جوست چون بمالی چشم خود خود جمله اوست

الترجمه

از کلام آن حضرت علیه السّلام است که یمانی از أحمد بن قتیبه از عبد اللّه بن یزید از مالک دحیه که او گفت: در نزد أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام بودیم که در حضرت او سخن از اختلاف مردمان در خلق و خلق بمیان آمد، فرمود:

بدرستی که جدائی انداخته است و فرق نهاده است میان مردم از مبادی طینت و سرشت ایشان یعنی از جهت صفات و حالات عناصر که از آن خلق شده اند بدین أحوال گوناگون در خلق و خلق متصف شده اند چه ایشان پارۀ از زمین شوره و شیرین و خاک درشت و نرم بودند پس بحسب نزدیکی خاکشان بیکدیگر قرب پیدا میکنند و بقدر اختلاف آن متفاوت می گردند پس یکی نیکو منظر کم عقلست و یکی کشیده قامت کوتاه همت و یکی پاکیزه کردار زشت روی و یکی نزدیک تک دور اندیش است (قریب القعر کنایه از این که قامت او کوتاه است، و بعید السبر کنایه از این که دور اندیش و زیرک است که باسانی کسی نمی تواند از نهاد او و أسرار وی آگاه شود) و یکی نیکو خوی و بد بسوی خود کشنده است «یعنی اصل طبیعت و سرشت او خوب است و دوستدار اخلاق و اعمال نیکو است و لکن جهت غرضی و پیش آمدی خصال بد را بتکلف بسوی خود می کشاند مثل این که أصلا شخص صادق است و بغرضی دروغ می گوید و یا طبیعه مردی بخشنده است و از جهتی در جائی زفتی میکند و هکذا) و یکی سرگشته دل پراکنده عقلست و یکی گشاده زبان تیز دل.

ص:66

و من کلام له علیه السّلام و هو المأتان و الثالث

اشاره

و الثلاثون من المختار فی باب الخطب

قاله علیه السّلام و هو یلی غسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و تجهیزه بأبی و أمّی لقد انقطع بموتک ما لم ینقطع بموت غیرک من النّبوّه و الإنباء و أخبار السّماء، خصصت حتّی صرت مسلّیا عمّن سواک، و عممت حتّی صار النّاس فیک سواء، و لو لا أنک أمرت بالصّبر، و نهیت عن الجزع، لأنفدنا علیک ماء الشّؤن، و لکان الدّاء مماطلا، و الکمد محالفا، و قلاّ لک، و لکنّه ما لا یملک ردّه، و لا یستطاع دفعه، بأبی أنت و أمّی أذکرنا عند ربّک، و اجعلنا من بالک.

اللغه

(النّبوّه) أصله النّبوءه فابدلت الهمزه واوا فادغمت لثقل التلفظ بها عندهم و لذا یبدّلون الهمزه تاره واوا متی کان ما قبله مضموما و تاره الفا إن کان مفتوحا کقوله تعالی «آللّهُ خَیْرٌ أَمّا یُشْرِکُونَ » و تاره تقلبونه یاء إن کان ما قبله مکسورا کنبیّ لأن أصله النّبیء علی مذهب من یهمز و الایمان و غیرهما قال ابن زیّابه التمیمی «حماسه 22»:

نبّیت عمرا غارزا رأسه فی سنه یوعد أخواله

و قالوا لولا نزل القرآن بالهمز لما تکلموا به لان التلفّظ به یشبه التهوع عندهم کما قیل، و تصغیرها نبیه تقول العرب کانت نبیّه مسیلمه نبیّه سوء، و أصلها

ص:67

النبأ و هو الخبر، و قال الطبرسی فی المجمع فی تفسیر قوله تعالی «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ » فی سوره إبراهیم: النبأ الخبر عما یعظم شأنه یقال لهذا الأمر نبأ عظیم أی شأن و کذا فی سوره النبأ.

(الانباء) افعال من النبأ یقال أبنأه أی أخبره و فی بعض النسخ الأنباء بالفتح و هو جمع النبأ و فی نسخه اخری الأنبیاء و هو جمع نبیّ و لکنه لا یناسب اسلوب الکلام کما لا یخفی، و هذا و هم من النساخ لأنه إن کان الانباء لزم ان تکون کلمه الجار اعنی من بیانا لما فی قوله ما لم ینقطع کما فی اخویه أعنی النبوه و اخبار السماء و یکون الکلام علی اسلوب واحد و لو کان الأنبیاء لزم أن یکون من فی النّبوه و أخبار السماء بیانا لما و فی الأنبیاء بیانا لکلمه الغیر فی قوله غیرک فیخرج الکلام عن النظم و الاتّساق.

(السماء)مأخوذ من السموّ و هو العلو و الارتفاع قال الجوهری: السماء کلّ ما علاک فأظلّک و منه قیل لسقف البیت سماء و لفظ السماء هنا مستعار لعالم الغیب و مقامات الملاء الأعلی لعلوه و ارتفاعه معنی من عالم الشهاده.

(المسلّی) من التسلیه یقال سلاّنی من همّی تسلیه أی کشفه عنی.

(و الجزع) بالتحریک: انزعاج النّفس بورود ما یغم فهو نقیض الصبر قوله تعالی فی سوره إبراهیم «سَواءٌ عَلَیْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحِیصٍ ».

(نفد) الشیء من باب ضرب نفادا إذا فنی قال اللّه تعالی فی آخر الکهف «قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی » و الانفاد: الافناء یقال أنفدت الشیء أی افنیته و قرئ بالوجهین قول الشاعر «حماسه 842»

فجاءوا بشیخ کدّح الشرّ وجههجهول متی ما ینفد السبّ یلطم

(ماء الشؤن): الدمع، و الشؤن و الاشؤن جمع الشأن کفلس و افلس و فلوس و قال الجوهری فی الصحاح: الشؤن هی مواصل قبائل الرّأس و ملتقاها و منها تجیء الدموع، قال ابن السّکیت: الشانان عرقان ینحدران من الرأس إلی الحاجبین ثمّ إلی العینین، فالشئون هی منابع الدمع و مجاریها کما فسرها بها المرزوقی

ص:68

فی قول ابن هرمه «حماسه 470».

استبق دمعک لا یود البکاء به و اکفف مدامع من عینیک تستبق

لیس الشؤن و إن جادت بباقیه و لا الجفون علی هذا و لا الحدق

(الداء): المرض و العله و المراد به هنا ألم الحزن و اصله دوء لأنّ جمعه أدواء و الجمع کالتصغیر و النسبه یرد الشیء إلی أصله کدار و أدوار و دویره و دوریّ.

(مماطلا) قال الجوهری: مطلت الحدیده امطلها مطلا إذا ضربتها و مددتها لتطول و کلّ ممدود ممطول و منه اشتقاق المطل بالدین و هو اللّیّان به یقال مطله و ماطله بحقه فالمراد ان الداء لازمنی و لا یزول عنی فکنی به انه یماطل و یسوف بالزوال و الذهاب و البرء.

(الکمد) بفتحتین: الحزن المکتوم و قال المرزوقی فی شرح الحماسه «حماسه 267» فی قول الشاعر:

لو کان یشکی إلی الأموات ما لقی الأحیاء من شدّه الکمد الکمد: حزن و همّ لا یستطاع امضاؤه و قال الدّریدی: هو مرض القلب من الحزن، یقال کمد یکمد کمدا من باب علم، و رأیته کامد الوحه و کمد الوجه إذا بان به اثر الکمد و اکمده الحزن اکمادا.

(محالفا) المحالف الحلیف الملازم، یقال حالفه أی عاهده و لازمه.

(لا یستطاع) الاستطاعه: الاطاقه، لا یستطاع دفعه أی لا یطاق و لا یقدر علیه و فی الصّحاح و ربما قالوا اسطاع یسطیع یحذفون التاء استثقالا لها مع الطاء و یکرهون ادغام التاء فیها و ربما یتحرک السین و هی لا تحرک أبدا، و قرء حمزه «فَمَا اسْطاعُوا أَنْ یَظْهَرُوهُ » «سوره الکهف 98» بالادغام فجمع بین الساکنین «و هما السین الساکنه و التاء المدغمه» و ذکر الاخفش أن بعض العرب یقول استاع یستیع فیحذف التاء استثقالا و هو یرید استطاع یستطیع قال: و بعض یقول اسطاع یسطیع بقطع الالف و هو یرید أن یقول اطاع یطیع و یجعل السین عوضا من ذهاب حرکه عین الفعل.

ص:69

(البال): القلب و أصله أجوف واوی، و البال و الخلد یستعملان علی طریقه واحده یقولون وقع فی خلدی کذا و سقط علی بالی و خطر ببالی یقال هذا من بال فلان أی ممّا یبالیه و یهتم به.

الاعراب

(بأبی أنت و امّی) امّی معطوف علی أبی أی و بامّی و الباء للتفدیه و الطرفان کلاهما یتعلّقان بمحذوف و التقدیر أنت مفدی بأبی و امّی و هذا التقدیر أولی من افدیک بأبی و امّی لبقاء الجمله علی هیئتها و عدم التصرّف فیها، یقال فداه من باب ضرب وفاداه إذا اعطی فداءه فانقذه من الاسر و نحوه و فداه بنفسه و فداه تفدیه إذا قال له جعلت فداک فقوله علیه السّلام: بأبی أنت و امّی أی جعل أبوای فداءک و الفداء و الفدی و الفدی و الفدیه ما یعطی من مال و نحوه عوض المفدی (بموتک) الباء فی کلیهما للسببیّه (من النبوّه) کلمه من للتبیین یبین ما فی ما لم ینقطع (و الانباء و أخبار السماء) معطوفان علی النبوه.

(خصصت) أی خصصت النّاس بمصیبتک أو خصصت فی مصیبتک أو خصّت مصیبتک.

(عمّن سواک) أی مصیبه عمّن سواک، و کذا قوله علیه السّلام عممت أی عممت النّاس بمصیبتک أو عمّت مصیبتک النّاس حتّی صار النّاس فی مصیبتک سواء، و اضاف الخصوص و العموم إلیه صلّی اللّه علیه و آله مع انهما للمصیبه لکونها بسببه و حذف المضاف و اقیم المضاف إلیه مقامه.

(لو لا انّک) اه لولا هذه لامتناع الشیء لوجود غیره أعنی امتناع جوابها بوجود شرطها و تختص بالاسم و انّ مع ما بعدها فی تأویل مصدر و التقدیر لولا أمرک بالصبر و نهیک عن الجزع لأنفدنا اه و اللام فی لأنفدنا جواب شرط و کذا و لکان الداء معطوفا علی انفدنا.

(و قلاّ لک) الضمیر فی قلاّ یعود إلی الداء المماطل و الکمد المحالف لانّ الضمیر یرجع إلی أقرب المراجع مع عدم القرینه و یحتمل أن یرجع إلی انفاد ماء الشؤن

ص:70

المستفاد من انفدنا و إلی الداء المماطل و الکمد المحالف بجعلهما واحدا من حیث قربهما معنی (و لکنه) اه الضمیر فیه و فی ردّه و دفعه یرجع إلی الموت فی قوله علیه السّلام لقد انقطع بموتک و یمکن أن یرجع إلی البکاء و الحزن المستفاد من الجمل السالفه علی ما یأتی بیانه فی المعنی.

المعنی

اشاره

قوله (بأبی أنت و أمی) أی جعل أبوای فداک و التفدیه هی کلمه معتاده للعرب تقال لمن یعزّ علیهم حتی انه اعزّ و ارجح عنده من أبویه بحیث یجعلهما فداء له و لو تخییلا فلا یشترط فیها امکان التفدیه إذ لیس الغرض من اطلاقها تحقیق الفدیه و ثبوتها فلا یرد ههنا ان یقال انّ التفدیه بعد موت من یفدی له غیر ممکنه فکیف قال علیه السّلام بأبی أنت و امّی.

ثمّ انّ ههنا کلاما یناسب المقام و هو أن المستفاد من بعض اخبارنا المرویه عدم جواز قول انسان ان یقول لغیره بأبی أنت و امی إذا کانا مؤمنین حیین کما روی فی الوسال و الخصال علی طریقین عن أبی الحسن موسی بن جعفر علیهما السّلام حیث سئل عن الرّجل یقول لابنه أو لابنته بأبی أنت و امّی أو بأبوی أنت أ تری بذلک بأسا؟ فقال علیه السّلام: ان کان أبواه مؤمنین حیین فأری ذلک عقوقا و ان کانا قد ماتا فلا بأس.

و ظاهر الخبر یدل علی عدم جواز القول بالتفدیه بالابوین إذا کانا مؤمنین حیین فی قبال الولد لان المفدی یکون أحبّ من الفدیه حیث یجعلها فداءه فیلزم أن یکون الأولاد أحبّ و أعزّ من الوالدین و هذا عقوق لهما و خروج عن الأوامر بالبر بالوالدین و النّواهی عن العقوق لهما مع شده تأکید برهما بحیث جعل فی القرآن الکریم الاحسان بالوالدین قرین عباده اللّه تعالی «وَ قَضی رَبُّکَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً » و غیر ذلک من الایات و الأخبار و أمّا إذا کانا قد ماتا فلا بأس بذلک لعدم تحقق التفدیه کما إذا کانا حیین غیر مؤمنین أیضا لا بأس به لعدم حرمه لهما حینئذ فمتی کان فی الولد لا یجوز ذلک و فی غیره عدم

ص:71

جواز القول بها أولی، و النّبی صلّی اللّه علیه و آله أولی بالمؤمنین من أنفسهم فضلا عن آبائهم و أولادهم و أموالهم.

قوله علیه السّلام (لقد انقطع) اه أی انقطع بسبب موتک النّبوه و الأخبار و الوحی و لم ینقطع بموت غیرک من الأنبیاء و ذلک لأنّه صلّی اللّه علیه و آله خاتم النّبیّین و آخرهم ختمت النّبوّه به فشریعته باقیه الی یوم القیامه، فبموته صلّی اللّه علیه و آله انقطع الوحی و النبوه نصّ بذلک عزّ من قائل فی الاحزاب «ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ وَ کانَ اللّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیماً » قرء عاصم بفتح التاء و الباقون من القراء بکسر تاء و علی کلا القرائتین یحصل المقصود لأنّ من کسر التاء من خاتم فانه ختمهم فهو خاتمهم، و من فتح التاء فمعناه آخر النّبیّین لا نبی بعده و فی الصحاح الخاتم - بفتح التاء - و الخاتم بکسر التاء و الخیتام و الخاتام کلّه بمعنی.

و فی المجمع و صح الحدیث عن جابر بن عبد اللّه عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال انّما مثلی فی الأنبیاء کمثل رجل بنی دارا فاکملها و حسّنها إلاّ موضع لبنه فکان من دخل فیها فنظر إلیها قال ما احسنها الا موضع هذه اللبنه قال صلّی اللّه علیه و آله فانا موضع اللبنه ختم بی الأنبیاء، و أورده البخاری و مسلم فی صحیحهما.

أقول: اتی بهذه الرّوایه العارف المتأله ابن أبی جمهور الاحسائی فی المجلی ص 369 و البراهین القاطعه و المعجزات القاهر عقلا و نقلا فی انه صلّی اللّه علیه و آله خاتم النبیّین کثیره لا یعتریه ریب و لا یشوبه عیب و لا یرتاب فیه الا من کان فی عقله خبل و فی عینه حول و لا یدعی النبوّه بعده صلّی اللّه علیه و آله إلاّ الکذاب الاشر المفتری الذی غرته الدنیا و باع حظه بالأرذل الأدنی و تغطرس و تردّی فی هواه، و من اظلم ممن افتری علی اللّه کذبا أو قال اوحی إلیّ و لم یوح إلیه شیء و اولئک یلعنهم اللّه و یلعنهم اللاعنون.

و فی السیره الحلبیه: ان جبرئیل جاء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی وجعه الذی توفی فیه «إلی أن قال:» و جاء أن جبرئیل علیه السّلام قال هذا آخر وطئی بالأرض، و فی لفظ آخر: عهدی بالأرض بعدک و لن اهبط إلی الأرض لأحد بعدک.

ص:72

قال الحافظ السیوطی و هو حدیث ضعیف جدا و لو صح لم یکن فیه معارضه أی لما ورد انه ینزل لیله القدر مع الملائکه یصلّون علی کلّ قائم و قاعد یذکر اللّه لانه یحمل علی انه آخر نزوله بالوحی.

ثمّ اعترض علی السیوطی بان حدیث یوحی اللّه إلی عیسی علیه السّلام أی بعد قتله الدجال صریح فی أنّه یوحی إلیه بعد النزول و الظّاهر أنّ الجائی بالوحی هو جبرئیل علیه السّلام لانه السفیر بین اللّه و رسله انتهی.

أقول: معلوم عند العقلاء بانّ الوحی بعد النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله لا یکون وحی نبوّه قطعا و القطع بأن الجائی بالوحی إلی عیسی علیه السّلام هو جبرئیل غیر معلوم.

و فی الکافی لثقه الاسلام الکلینیّ (قده) عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال ان فاطمه علیها السّلام مکثت بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله خمسه و سبعین یوما و کان دخلها حزن شدید علی أبیها و کان یأتیها جبرئیل علیه السّلام فیحسن عزاءها علی أبیها و یطیب نفسها و یخبرها عن أبیها و مکانه و یخبرها بما یکون بعدها فی ذرّیتها و کان علیّ علیه السّلام یکتب ذلک فهذا مصحف فاطمه علیها السّلام.

و کذا فی الکافی باب مشتمل علی الاخبار الحاکیه علی أنّ الملائکه تدخل بیوتهم و تطأ بسطهم و تأتیهم بالاخبار و هم علیهم السّلام مختلف الملائکه «ص 146 م 2 من الوافی».

ثمّ انّ الانباء و اخبار السّماء و ان کانا متقاربی المعنی لکنّه لا یبعد ان یقال: ان المراد من أخبار السماء هو الوحی الذی اوحی إلیه صلّی اللّه علیه و آله من اللّه تعالی و المراد من الانباء ما أخبر هو صلّی اللّه علیه و آله النّاس و أنبأهم به.

قوله علیه السّلام (خصصت حتّی صرت مسلیا عمّن سواک) أی خصصت فی مصیبه من حیث انّها مصیبه خاصّه عظیمه و داهیه دهیاء لا یصاب النّاس بمثلها فلذلک صارت مسلیه عن غیرها من المصائب و کل مصیبه دونها و إن کانت کبیره لصغیره بل لا یعبأ بها و کیف لا و هو خاتم النبیّین و اشرف المخلوقین و کان نبیّ الرّحمه و قال اللّه تعالی «لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ »

ص:73

«بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ » فایّ مصیبه أعظم من تلک المصیبه للعالمین.

فأشار علیه السّلام بانه لیس لنا مصیبه غیرها لانها مسلیه عن غیرها کما قال علیه السّلام فی الخطبه المأتین عند دفن فاطمه علیها السّلام کالمناجی به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عند قبره:

الا ان فی التأسی لی بعظیم فرقتک و فادح مصیبتک موضع تعزّ.

فی الکافی عن أبی جعفر علیه السّلام قال ابن اصبت بمصیبه فی نفسک أو فی مالک أو فی ولدک فاذکر مصابک برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فان الخلائق لم یصابوا بمثله قطّ.

و فیه أیضا سلیمان عمرو النخعی عنه علیه السّلام قال من اصیب بمصیبه فلیذکر مصابه بالنّبیّ صلّی اللّه علیه و آله فانها أعظم المصائب.

و فیه أیضا عبد اللّه بن الولید الجعفی عن رجل عن أبیه قال: لما اصیب أمیر المؤمنین علیه السّلام نعی الحسن إلی الحسین علیهما السّلام و هو بالمدائن فلما قرأ الکتاب قال یا لها من مصیبه ما أعظمها مع أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال من أصیب منکم بمصیبه فلیذکر مصابه بی فانه لم یصاب بمصیبه أعظم منها و صدق رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

و فی الوسائل الحسین بن علوان عن جعفر بن محمّد عن أبیه علیهما السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من اصیب بمصیبه فلیذکر مصیبته فیّ فانه اعظم المصائب.

و روی الشیخ زین الدین فی کتاب مسکّن الفؤاد عن ابن عبّاس قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إذا أصاب أحدکم بمصیبه فلیذکر مصیبته بی فانها ستهون علیه.

و عنه صلّی اللّه علیه و آله انه قال من عظمت عنده مصیبه فلیذکر مصیبته بی فانّها ستهون علیه.

و عنه صلّی اللّه علیه و آله انّه قال فی مرض موته أیّها النّاس ایّما عبد من امّتی اصیب بمصیبه من بعدی فلیتعزّ بمصیبته بی عن المصیبه التی تصیبه بعدی فان أحدا من امّتی لن یصاب بمصیبه بعدی اشد علیه من مصیبتی و غیر ذلک من الأخبار المرویه فی الباب من کتب علمائنا الاقدمین رضوان اللّه علیهم أجمعین.

و فسر الشّارح المعتزلی کلامه علیه السّلام بوجه آخر حیث قال: قوله علیه السّلام خصصت، أی خصت مصیبتک أهل بیتک حتّی أنهم لا یکترثون بما یصیبهم بعدک من

ص:74

المصائب و لا بما أصابهم من قبل انتهی.

و مختارنا ان تلک المصیبه لها خصوصیّه و مرتبه بحیث صارت مسلیه عن غیرها من المصائب الوارده علی المسلمین سواء کان من أهل بیته صلّی اللّه علیه و آله أولا و لا یخفی رجحانه ان لم نقل بتعیینه و عدم صحه غیره، و الأخبار المذکوره آنفا أصدق شاهد فی ذلک و العلامه المجلسی (ره) فی البحار و ابن میثم و غیره فی شرح النهج اختار و اما اخترناه.

قوله علیه السّلام (و عممت حتّی صار النّاس فیک سواء) أی عممت النّاس بمصیبتک یعنی أن مصیبتک شملت جمیع المسلمین بحیث لا یکون أحد فارغا عنها.

قوله علیه السّلام(و لو لا أنک امرت اه)أی لو لا امرک بالصبر فی قبال المصائب و حدثان الدهر و نهیک عن الجزع فی إزاء نوائب الایام لبکینا حتّی لا یبقی من الدّموع فی مجاریها و منابعها شیء، و هذا کنایه عن کثره البکاء، و لکان الألم و الحزن فی مصیبتک و فراقک ملازما غیر مفارق، علی ان انفاد الدمع و مماطله الداء و ملازمه الحزن قلا لک بل ینبغی أن یکون البکاء و الحزن فی مصیبتک أشد و أکثر من ذلک.

ثمّ إنّه علیه السّلام أشار من قوله هذا: و لو لا انک آه، الی العذر فی ترک البکاء و الحزن بأن أمره صلّی اللّه علیه و آله بالصبر و نهیه عن الجزع ألزمنی علی ذلک و منعنی علی البکاء و الألم الامر و النّهی فی کلامه علیه السّلام لیسا محمولین علی الوجوب و الحرمه لان النوح فی المصیبه إذا لم یکن بالباطل و لم یکن ما یسخط الربّ تعالی لیس بمحرم بل یستحب البکاء لموت المؤمن لا سیما لموت المؤمن الفقیه.

و فی الفقیه انّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله حین جاءته وفاه جعفر بن أبی طالب و زید بن حارثه کان إذا دخل بیته کثر بکاؤه علیهما جدا و یقول کانا یحدثانی و یؤنسانی فذهبا جمیعا.

و فیه أیضا لما انصرف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من وقعه احد إلی المدینه سمع من کلّ دار قتل من أهلها قتیل نوحا و بکاء و لم یسمع من دار حمزه عمّه فقال صلّی اللّه علیه و آله لکن حمزه لابواکی علیه فالی أهل المدینه ان لا ینوحوا علی میت و لا یبکوه حتّی یبدأوا بحمزه فینوحوا علیه و یبکوه فهم إلی الیوم علی ذلک.

ص:75

و فی الکافی لما مات إبراهیم ابن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله حزنا علیک یا إبراهیم و انا لصابرون یحزن القلب و تدمع العین و لا نقول ما یسخط الربّ و غیرها من الأخبار فی کتبنا القیّمه الدالّه علی بکاء فاطمه علی أبیها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و بکاء علیّ علیه السّلام علیهما و بکاء سیّد السّاجدین علی سیّد الشهداء علیهما السّلام.

بل یستفاد من جمله تلک الأخبار جواز شق الثوب علی الأب و الأخ و القرابه کما روی أنّه لما قبض علیّ بن محمّد العسکری علیهما السّلام رؤی الحسن بن علیّ علیهما السّلام و قد خرج من الدار و قد شق قمیصه من خلف و قدام.

نعم مضمون بعض تلک الأخبار النّهی عن الصراخ بالویل و العویل و لطم الوجه و الصّدر و جزّ الشعر من النواصی و ثبوت الکفّاره فی بعض الصور.

ثمّ انّ الروایات کثیره فی التعزی و التسلّی و استحباب احتساب البلاء و الصبر فی المصائب و ترک الجزع مما لا یعدّ و لا یحصی علی أنّ اللّه جلّ جلاله قال: «وَ بَشِّرِ الصّابِرِینَ اَلَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَهٌ قالُوا إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ».

و فی الفقیه قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أربع من کن فیه کان فی نور اللّه عزّ و جلّ الاعظم: من کان عصمه أمره شهاده ان لا إله إلاّ اللّه و انی رسول اللّه، و من إذا أصابته مصیبه قال «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ »، و من إذا أصاب خیرا قال الحمد للّه ربّ العالمین و من إذا أصاب خطیئه قال أستغفر اللّه و أتوب إلیه.

و فی الکافی قال فضیل بن میسر کنا عند أبی عبد اللّه علیه السّلام فجاءه رجل فشکی إلیه مصیبه اصیب بها فقال له أبو عبد اللّه علیه السّلام امّا انّک ان تصبر توجر و ان لم تصبر مضی علیک قدر اللّه الذی قدر علیک و أنت مأزور، و غیرهما من الأخبار الوارده فی المقام.

و لا یخفی انّ الصبر فی المصائب حسن جمیل جدا لأنّ الغمّ و الحزن و الاضطراب تورث أمراضا کثیره من خلل فی الدّماع و الصداع و السهر و الفالج و اللقوه و الرعشه و الهزال فی الجسم و کلال فی البصر و بالخلل فی الدّماغ تحدث الافه فی الأفعال الدماغیّه من الفکر و التخیل و التذکر و الحرکات الارادیه و غیرها

ص:76

لأنّ مقدم البطن المقدم من الدّماغ موضع الحس المشترک و هو المدرک للصور الجزئیه المحسوسه بادراک الحواس الظاهره، و مؤخّر البطن المقدم لخزانه الحسّ المشترک المسماه بالخیال، و فی الخیال تحفظ الصور المرتسمه إذا غابت عن الحواس الظاهره، و البطن الاوسط من الدماغ موضع الوهم و هو القوه المدرکه للمعانی الجزئیّه القائمه بتلک الصور و خزانتها الحافظه و هی قوه تحفظ ما یدرکه الوهم من المعانی الجزئیه و موضعها البطن المؤخر من الدماغ. و من المدرکات المتصرفه و هی قوّه تاره ترکب بعض الصور مع بعض کتخیل إنسان ذی جناحین أو بعض المعانی مع بعض کتخیل هذه الصّداقه مع هذه العداوه أو بعض المعانی مع بعض الصور کتخیل صداقه جزئیه لزید و تاره تفصل بعض الصور عن بعض کتخیل انسان بلا رأس و هکذا و هذه القوّه موضعها الدماغ کلها لعموم تصرفها ان سلطنتها فی الوسط علی ما برهن و بین مفصلا و مشروحا فی محله و کذلک الأفعال الصادره عن القوی کلّها تکون بالاعصاب و هی تتصل بالدماغ و متی صار مئوفا تحدث الافه فی أفعالها.

و فی ماده «جذم» من سفینه البحار أنّ کثره الهموم تولّد المواد السوداویه المولده للجذام.

و فی شرح النفیس: الغم کیفیّه نفسانیّه تتبعها حرکه الرّوح و الحراره الغریزیّه إلی داخل البدن خوفا من الموذی الواقع و هی لتکاثف الرّوح بالبرد الحادث عند انتفاء الحراره الغریزیّه لشدّه الانقباض و الاختناق یتبعها ضعف القوی الطبیعیّه و یلزمه قله تولید بدل ما یتحلل من الدّم و الرّوح البخاری و کثره التحلل منهما لعجز القوّه عن حفظهما عن التحلل فیحدث الجفاف فیتبعها الهزال و الصداع و أمراض اخر و کذا السهر فانه یجفف لکثره تحلل الرطوبات بالحراره الحادثه عن حرکه الأرواح إلی جهه الظاهر و عن حرکه الحواس فی ادراکاتها عن الحرکات الارادیه لکن تأثیرها فی الدماغ یکون أکثر و اقوی لانه مبدء الحواس و الحرکات فیتولد منها علل ردیه.

و بالجمله الأمراض التابعه للحزن و الغم أکثر أن تحصی فبالحریّ ان

ص:77

یصبر الانسان فی نوائب الدهر و لا یلقی بیده إلی التهلکه مع أن الجزع لا فائده فیه یکون مورثا لتلک الأمراض المزمنه و لذلک کله امر فی الشرع بالصبر و نهی عن الجزع.

قوله علیه السّلام (و لکنه ما لا یملک ردّه و لا یستطاع دفعه) استدرک علیه السّلام تسلیه لنفسه و لغیره بقوله و لکن الموت الذی لاجله البکاء و الحزن مما لا یملک و لا یقدر ردّه و لا یطاق دفعه فلا فائده فی الجزع و البکاء و الحزن فصبر جمیل و الاحتساب حسن و ما أحسن السعدی بقوله:

خبر داری ای استخوان قفس که جان تو مرغی است نامش نفس

چون مرغ از قفس رفت و بگسست قید دگر ره نگردد بدام تو صید

و یمکن أن یعود الضمیر فی لکنه ورده و دفعه إلی الأمر الذی هو البکاء و الحزن و یکون تمهیدا للعذر علی البکاء و الحزن مع انّه صلّی اللّه علیه و آله أمر بالصبر و نهی عن الجزع فقال علیه السّلام ان البکاء و الحزن بهذا المقدار الذی صدر منا مما لا نملک علی رده و لسنا بقادر علی دفعه کما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لما مات ابنه إبراهیم و هملت عینه بالدموع: یحزن القلب و تدمع العین و لا نقول ما یسخط الرّب.

قوله علیه السّلام (بأبی أنت و امی اذکرنا عند ربک و اجعلنا من بالک) أعاد التفدیه إعزازا و تعظیما له صلّی اللّه علیه و آله و إبرازا لما فی الضمیر کره بعد کره توکیدا من أنّه صلّی اللّه علیه و آله احب النّاس إلیه بحیث یجعل أبویه فداءه ثمّ سأله و التمس منه أن یذکره عند ربه و ان یجعله من باله، یعنی أن یکون فی قلبه صلّی اللّه علیه و آله بمنزله و مکانه بحیث یهتمّ به و لا ینساه عند ربه.

و یؤید ما فی الروایه المنقوله فی البحار: و اجعلنا من همک، مکان من بالک و فی اخری من بالک و همک بجمع کلیهما و سنذکرهما باسرهما، و غایه مأموله علیه السّلام ان یذکر بلسان خاتم الأنبیاء صلّی اللّه علیه و آله عند اللّه تبارک و تعالی و من رزق نور المعرفه یدرک علوّ شأنه و جلاله قدره من امله هذا نعم إن العبد یلتذ أن یذکر عند اللّه و لا یرجو سواه و الحبیب یحب أن یذکر اسمه عند الحبیب و یذکر الحبیب عنده و یلهج لسانه بذکره و یقول یا رب أذقنی حلاوه ذکرک.

ص:78

وفاه رسول اللّه (صلّی اللّه علیه و آله) و الاقوال فی یوم وفاته و مبلغ سنه حینئذ

و من یلی غسله و تجهیزه

قال الطبرسی فی المجمع و الزمخشری فی الکشاف قال مقاتل لما نزلت سوره الفتح قرأها صلّی اللّه علیه و آله علی أصحابه ففرحوا و استبشروا و سمعها العبّاس فبکی فقال صلّی اللّه علیه و آله ما یبکیک یا عمّ؟ فقال: اظن انه قد نعیت إلیک نفسک یا رسول اللّه فقال انه لکما تقول فعاش بعدها سنتین ما رؤی فیهما ضاحکا مستبشرا قال: و هذه السّوره تسمی سوره التودیع.

و فی المجمع قال ابن عبّاس لما نزلت إذا جاء نصر اللّه و الفتح قال: نعیت إلی نفسی بانها مقبوضه فی هذه السنه اختلف فی انهم من أی وجه علموا ذلک و لیس فی ظاهره نعی فقیل لانّ التقدیر فسبح بحمد ربک فانّک حینئذ لاحق باللّه و ذائق الموت کما ذاق من قبلک من الرّسل و عند الکمال یرقب الزوال کما قیل:

إذا تمّ أمر بدا نقصه توقّع زوالا إذا قیل تمّ

و قیل لأنّه سبحانه أمره بتجدید التوحید و استدراک الفائت بالاستغفار و ذلک مما یلزم عند الانتقال من هذه الدار إلی دار الأبرار، و عن عبد اللّه بن مسعود قال لما نزلت السوره کان النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله یقول کثیرا سبحانک اللّهمّ و بحمدک اللّهمّ اغفر لی إنّک أنت التّواب الرّحیم، و عن امّ سلمه قالت کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بالأخره لا یقوم و لا یقعد و لا یجیء و لا یذهب الا قال: سبحان اللّه و بحمده استغفر اللّه و اتوب إلیه فسألناه عن ذلک فقال صلّی اللّه علیه و آله انّی امرت بها ثمّ قرأ: إذا جاء نصر اللّه و الفتح، و فی روایه عائشه انه کان یقول سبحانک اللّهمّ و بحمدک استغفرت و اتوب إلیک.

و فی الکشاف فی هذه السوره: و عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله انه دعا فاطمه علیها السّلام فقال یا بنتاه انه نعیت إلیّ نفسی فبکت فقال لا تبکی فانک اول أهلی لحوقابی.

و قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه بإسناده عن أبی مویهبه مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: بعثنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من جوف اللیل فقال لی: یا أبا مویهبه انی قد امرت ان استغفر لأهل البقیع فانطلق معی، فانطلقت معه فلما وقف بین أظهرهم قال:

ص:79

السّلام علیکم أهل المقابر لیّهن لکم ما أصبحتم فیه ممّا أصبح النّاس فیه اقبلت الفتن کقطع اللّیل المظلم یتبع آخرها أوّلها الاخره شرّ من الاولی ثمّ أقبل علیّ فقال یا أبا مویهبه انی قد اوتیت مفاتیح خزائن الدّنیا و الخلد فیها ثمّ الجنّه خیّرت بین ذلک و بین لقاء ربّی و الجنّه فاخترت لقاء ربّی و الجنّه قال: قلت بأبی أنت و امّی فخذ مفاتیح خزائن الدّنیا و الخلد فیها ثمّ الجنّه فقال: لا و اللّه یا أبا مویهبه لقد اخترت لقاء ربّی و الجنّه ثمّ استغفر لأهل البقیع ثمّ انصرف فبدئ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بوجعه الّذی قبض فیه.

و فیه عن عائشه زوج النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله قالت رجع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من البقیع فوجدنی و أنا اجد صداعا فی رأسی و أنا أقول: وا رأساه، قال بل أنا و اللّه یا عائشه وا رأساه ثمّ قال ما ضرّک لومتّ قبلی فقمت علیک و کفّنتک و صلّیت علیک و دفنتک فقلت: و اللّه لکأنّی بک لو فعلت ذلک رجعت إلی بیتی فاعرست ببعض نسائک قالت:

فتبسّم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و تنام به وجعه و هو یدور علی نسائه حتّی استعزّ به و هو فی بیت میمونه فدعا نساءه فاستأذنهن ان یمرّض فی بیتی فإذنّ له فخرج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بین رجلین من أهله أحدهما الفضل بن العبّاس و رجل آخر تخطّ قدماه الأرض عاصبا رأسه حتّی دخل بیتی.

ثمّ قال الطبری بعد نقل هذا الخبر عن عائشه: قال عبید اللّه فحدثت هذا الحدیث عنها عبد اللّه بن عبّاس فقال: هل تدری من الرّجل - یعنی به الرّجل الاخر الذی کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بینهما فی حدیث عائشه - قلت لا قال علیّ بن أبی طالب و لکنّها - أی عایشه - کانت لا تقدر علی أن تذکره - أی علیّا علیه السّلام - بخیر و هی تستطیع، انتهی.

و قال أبو جعفر الطبری بإسناده إلی الفضل بن عبّاس قال: جاءنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فخرجت إلیه فوجدته موعوکا قد عصب رأسه فقال خذ بیدی یا فضل فأخذت بیده حتّی جلس علی المنبر ثمّ قال: ناد فی النّاس، فاجتمعوا إلیه فقال:

ص:80

أمّا بعد أیّها النّاس فانی أحمد إلیکم اللّه الذی لا إله إلاّ هو و انّه قد دنی منی خفوق من بین أظهرکم فمن کنت جلدت له ظهرا فهذا ظهری فلیستقد منه و من کنت شتمت له عرضا فهذا عرضی فلیستقد منه و أنّ الشحناء لیست من طبعی و لا من شأنی، ألا و انّ احبکم إلیّ من أخذ منّی حقّا ان کان له أو حلّلنی فلقیت اللّه و أنا اطیب النّفس و قد أری ان هذا غیر مغن عنّی حتّی أقوم فیکم مرارا.

قال الفضل ثمّ نزل فصلّی الظهر ثمّ رجع فجلس علی المنبر فعاد لمقالته الاولی فی الشحناء و غیرها فقام رجل فقال یا رسول اللّه انّ لی عندک ثلاثه دراهم قال أعطه یا فضل فامرته فجلس.

ثمّ قال یا أیّها النّاس من کان عنده شیء فلیؤده و لا یقل فضوح الدّنیا الا و انّ فضوح الدّنیا أیسر من فضوح الاخره فقام رجل فقال یا رسول اللّه عندی ثلاثه دراهم غللتها فی سبیل اللّه قال: و لم غللتها قال: کنت إلیها محتاجا قال: خذها منه یا فضل.

ثمّ قال یا أیها النّاس من خشی من نفسه شیئا فلیقم أدع له فقام رجل فقال: یا رسول اللّه انی لکذاب انی لفاحش و انّی لنؤوم فقال اللهمّ ارزقه صدقا و إیمانا و اذهب عنه النوم إذا أراد، ثمّ قام رجل فقال و اللّه یا رسول اللّه إنّی لکذّاب و انّی لمنافق و ما شیء او ان شیء الا قد جنیته، فقام عمر بن الخطّاب فقال فضحت نفسک أیّها الرجل فقال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله یا ابن الخطاب فضوح الدّنیا أهون من فضوح الاخره اللّهم ارزقه صدقا و إیمانا الحدیث.

و قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه أیضا بإسناده إلی عبد اللّه بن مسعود انّه قال: نعی إلینا نبیّنا و حبیبنا نفسه قبل موته بشهر فلمّا دنی الفراق جمعنا فی بیت امّنا عائشه فنظر إلینا و شدّد فدمعت عینه و قال مرحبا بکم رحمکم اللّه بکم رحمکم اللّه، آواکم اللّه، حفظکم اللّه، رفعکم اللّه، نفعکم اللّه، وفّقکم اللّه، نصرکم اللّه، سلّمکم اللّه، رحمکم اللّه، قبلکم اللّه، اوصیکم بتقوی اللّه و اوصی اللّه بکم و أستخلفه علیکم و اؤدّیکم إلیه انّی لکم نذیر و بشیر لا تعلوا علی اللّه فی عباده

ص:81

و بلاده فانه قال لی و لکم «تلک الدّار الاخره نجعلها للّذین لا یریدون علوّا فی الأرض و لا فسادا و العاقبه للمتّقین». و قال «أ لیس فی جهنّم مثوی للمتکبّرین».

فقلنا متی اجلک قال قد دنا الفراق و المنقلب إلی اللّه و إلی سدره المنتهی قلنا فمن یغسّلک یا نبیّ اللّه؟ قال: أهلی الأدنی فالأدنی، قلنا ففیم نکفّنک یا نبیّ اللّه؟ قال فی ثیابی هذه إن شئتم أو فی بیاض مصر أو حلّه یمانیه، قلنا فمن یصلّی علیک یا نبیّ اللّه؟ قال مهلا غفر اللّه لکم و جزاکم عن نبیّکم خیرا فبکینا و بکی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و قال إذا غسلتمونی و کفنتمونی فضعونی علی سریری فی بیتی هذا علی شفیر قبری ثمّ اخرجوا عنی ساعه فانّ أول من یصلّی علیّ جلیسی و خلیلی جبرئیل ثمّ میکائیل ثمّ سرافیل ثمّ ملک الموت مع جنود کثیره من الملائکه بأجمعها ثمّ ادخلوا علیّ فوجا فوجا فصلّوا علیّ و سلّموا تسلیما و لا تؤذونی بتزکیه و لا برنّه و لا صیحه و لیبدأ بالصلاه علیّ رجال أهل بیتی ثمّ نساؤهم ثمّ أنتم بعد اقرؤا انفسکم منّی السّلام فانّی اشهدکم انّی قد سلمت علی من بایعنی علی دینی من الیوم إلی یوم القیامه، قلنا فمن یدخلک فی قبرک یا نبیّ اللّه؟ قال: أهلی مع ملائکه کثیرین یرونکم حیث لا ترونهم.

أقول: نقل المجلسی فی البحار من کتاب إسحاق الثعلبی خبرا قریبا مما نقله الطبری إلاّ أنّ فیه کان أبو بکر سائلا النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله عمن یغسله و یکفنه و غیر ذلک.

قال الشّارح المعتزلی بعد نقل هذا الخبر من الطبری: قلت: العجب لهم کیف لم یقولوا له فی تلک الساعه فمن یلی امورنا بعدک لأنّ ولایه الامر أهمّ من السؤال عن الدفن و عن کیفیّه الصّلاه علیه و ما أعلم ما أقول فی هذا المقام، انتهی.

أقول: و انی أعلم ما أقول بحق فی هذا المقام عائذا من اللّه تعالی عن الوساوس النفسانیّه و التسویلات الشیطانیّه و تنزها عن التعصّب الذی هو دیدن العوام و دأب من یکون فی طریق الحقّ ألدّ الخصام، و السّلام علی من اتبع الهدی و نهی

ص:82

النفس عن الهوی.

فنقول أوّلا من أین ثبت انهم لم یقولوا ذلک و لم یسقطه الاخرون.

و ثانیا کان فی الخبر انّهم سألوا عمن یغسّله و یصلّیه و کانهم سألوا عمن یلیق بهذا الأمر العظیم فأجاب صلّی اللّه علیه و آله أهلی الأدنی فالأدنی و قال صلّی اللّه علیه و آله رجال أهل بیتی فأین لم یصرح بعلیّ علیه السّلام فابدلوه بالأهل و بالرّجل من أهل البیت کما دریت فی الخبر المروی آنفا عن عائشه انها لم تذکر علیّا و لا تقدر أن تذکره بخیر و هی تستطیع.

فان أبیت عن قولنا هذا و قلت انه اشبه بالخطابی و لم یکن برهانیّا فنقول:

لا شبهه ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بین امورا ممّا هو لیس بأهمّ من أمر الولایه جدّا مثل آداب الأکل و المشی و الجلوس و الدخول فی الحمّام و المبرز و ادب النّوره و الحلق و لبس الثیاب و قص الاظفار و آداب المعاشره و فوائد بعض الفواکه و الأغذیه و غیرها مما هی أکثر من أن تحصی و مذکوره فی کتب الفریقین و من هذه حاله و سیرته و یبین هذه الامور التی بیّن شأنها و منزلتها کیف یهمل امّته بلا ولیّ معصوم منصوب من قبل اللّه تعالی؟ و نعم ما قاله العلامه الحلی قدّس سرّه فی کشف المراد: إنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله کان أشفق علی النّاس من الوالد علی ولده حتّی انّه علیه و آله السّلام أرشدهم إلی أشیاء لا نسبه لها إلی الخلیفه بعده کما أرشدهم فی قضاء الحاجه إلی امور کثیره مندوبه و غیرها من الوقائع و کان صلّی اللّه علیه و آله إذا سافر عن المدینه یوما أو یومین استخلف فیها من یقوم بأمر المسلمین، و من هذه حاله کیف ینسب إلیه اهمال امّته و عدم إرشادهم فی أجلّ الأشیاء و أسناها و أعظمها قدرا و أکثرها فائده و أشد حاجه إلیها و هو المتولی لامورهم بعده، فوجب من سیرته صلّی اللّه علیه و آله نصب إمام بعده و النّص علیه و تعریفهم إیاه و هذا برهان لمیّ، انتهی.

و بالجمله من لم یکن عینه أحول و لم یعدل عن الحق و لم یضل یری أن نصب الامام واجب علی اللّه تعالی باللّطف و لم یترک اللّه عباده سدی، و أنّ اللّه لیس

ص:83

بظلام للعبید.

ثمّ نقول للشارح المعتزلیّ: إن الأخبار المتواتره من الفریقین فی حقّ علیّ علیه السّلام من أحادیث غدیر خم و استخلافه صلّی اللّه علیه و آله علیّا علیه السّلام فی المدینه، و حدیث المنزله المتواتر عند الفریقین، و ما قاله صلّی اللّه علیه و آله فی حقه لما نزل و أنذر عشیرتک الأقربین سلموا علیه بامره المؤمنین و أنت الخلیفه بعدی و قوله صلّی اللّه علیه و آله فی حقّه أنت أخی و وصیی و خلیفتی من بعدی و قاضی دینی - بکسر الدال - و غیرها ممّا هی متواتره معنی و نص فی امامته و ولایته علی النّاس و خلافته بلا فصل عن خاتم الأنبیاء صلّی اللّه علیه و آله و المطاعن المقبوله المسلمه المتواتره عند الفریقین فی أبی بکر و عمر و عثمان و مثالبهم و تسلیم جمیع المسلمین أفضلیته علیه السّلام من کلّ جهه من العلم و التقوی و الشجاعه و غیرها من الفضائل بعد النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله علی کافه الانام حتّی انّه لم یکن بینه و بین النّبیّ فرق إلاّ رتبه النّبوّه کما شهد بها المؤالف و المخالف، لم تبق لهؤلاء شکّا و ریبا فی الامامه حتّی یسألوا النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله عمّن یلی امورهم بعده.

علی أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله مع ذلک کلّه أراد أن یکتب و یصرح بذلک أیضا حین وفاته و منع عمر عن ذلک کما هو متواتر بالمعنی.

الکلام فی ان عمر آذی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و المسلمین

بقوله انه صلّی اللّه علیه و آله یهجر

قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه باسناده إلی سعید بن جبیر عن ابن عبّاس قال یوم الخمیس و ما یوم الخمیس قال: ثمّ نظرت إلی دموعه تسیل علی خدّیه کأنّها نظام اللؤلؤ قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ایتونی باللوح و الدواه أو بالکتف و الدّواه اکتب لکم کتابا لا تضلّون بعده قال: فقالوا إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یهجر.

و فیه أیضا عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس قال: یوم الخمیس و ما یوم الخمیس قال اشتد برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وجعه فقال ایتونی اکتب لکم کتابا لا تضلوا بعدی ابدا فتنازعوا و لا ینبغی عند نبی أن یتنازع فقالوا ما شأنه أهجر أهجر استفهموه فذهبوا یعیدون علیه فقال دعونی فما أنا فیه خیر ممّا تدعوننی إلیه و أوصی

ص:84

بثلاث قال أخرجوا المشرکین من جزیره العرب و اجیزوا الوفد بنحو ممّا کنت اجیزهم و سکت عن الثالثه عمدا أو قال فنسیتها.

أقول: القائل بهجر رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله عمر لا غیر و حرفوا هذین الحدیثین و هما حدیث واحد فی الحقیقه عن أصلهما و عدلوا عن لفظ المفرد إلی الجمع لبعض شأنهم و نقل هذا الحدیث نقلتهم فی کتبهم المعتبره عندهم و صرّحوا بأن ذلک القائل کان عمر، و من تفحص کتب الأخبار و ما ذکره نقله الاثار منّا و منهم دری أن خبر طلب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الدواه و الکتف و منع عمر ذلک و ان کان ألفاظه مختلفه متواتر بالمعنی.

قال الشهرستانی فی المقدمه الرّابعه من الملل و النحل: أوّل تنازع وقع فی مرضه صلّی اللّه علیه و آله فیما رواه محمّد بن إسماعیل البخاری بإسناده عن عبد اللّه بن عباس قال لما اشتد بالنّبیّ صلّی اللّه علیه و آله مرضه الّذی مات فیه قال ایتونی بدواه و قرطاس أکتب لکم کتابا لا تضلّوا بعدی فقال عمر انّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قد غلبه الوجع حسبنا کتاب اللّه و کثر اللفظ «اللغط ظ» فقال صلّی اللّه علیه و آله قوموا عنی لا ینبغی عندی التنازع قال ابن عبّاس الرزیه کلّ الرزیه ما حال بیننا و بین کتاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، انتهی.

فی البحار: البخاری و مسلم فی خبر أنّه قال عمر النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله قد غلب علیه الوجع و عندکم القرآن حسبنا کتاب اللّه، فاختلف أهل ذلک البیت و اختصموا منهم من یقول قربوا یکتب لکم رسول اللّه کتابا لن تضلوا بعده و منهم من یقول القول ما قال العمر فلما کثر اللغط و الاختلاف عند النبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال قوموا فکان ابن عباس یقول ان الرزیه کلّ الرزیه ما حال بین رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و بین أن یکتبهم ذلک الکتاب من اختلافهم و لغطهم.

و فی صحیح البخاری: و إذا اشتدت مرض النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال ائتونی بقرطاس اکتب لکم کتابا لا تضلّوا بعدی فقال الرجل أی عمر بن الخطاب تهجر یکفینا و فی الملل و النحل کتاب اللّه عندنا قال احدهم ائتوا حتّی جال التنازع و لا

ص:85

ینبغی عند النبیّ التنازع فقال النبی صلّی اللّه علیه و آله قوموا عنی.

أقول: للّه در ابن عباس نعم ما فهم و تفطن حدوث الرزیه کلّ الرزیه من منع الرجلّ عن اتیان الدواه و الکتف و لو لا منعه و هجره لما قام التشاجر و التنازع بین الناس بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و ما کان لهم فی ذلک سبیل و لصانت المله البیضاء المحمّدیّه عن هذا التفرق و التشتت و الشقاق و الاختلاف فی المذاهب و استنبط ابن عبّاس قوله هذا الرزیه کلّ الرزیه من کلامه صلّی اللّه علیه و آله لن تضلوا بعدی.

الکلام فی لدود رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و ما فیه

ثمّ انّ أبا جعفر الطبری و غیره اتوا باخبار انّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لدّ فی مرضه الّذی توفی لا یخلو بعضها عن دغدغه و اضطراب و بعضها عن فائده فی ما ذهب إلیه المتکلمون فی أنبیاء اللّه و حججه و لا بأس بذکرها و ذکر بعض التنبیهات و الاشارات فیها.

قال: بإسناده عن عبد اللّه بن عتبه عن عائشه قالت لددنا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی مرضه فقال لا تلدّونی فقلنا کراهیه المریض الدواء فلما افاق قال لا یبقی منکم أحد الالدّ غیر العبّاس فانه لم یشهدکم.

و عن عبید اللّه بن عبد اللّه عنها أیضا قالت ثمّ نزل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله - تعنی من المنبر - فدخل بیته و تتامّ به وجعه حتی غمر و اجتمع عنده نساء من نسائه امّ سلمه و میمونه و نساء من نساء المؤمنین منهن اسماء بنت عمیس و عنده عمّه العبّاس ابن عبد المطلب و اجمعوا علی ان یلدّوه فقال العبّاس لألدنه قال فلدّ فلما افاق رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال من صنع بی هذا قالوا یا رسول اللّه عمک العبّاس قال هذا دواء اتی به نساء من نحو هذه الأرض و اشار نحو أرض الحبشه قال: و لم فعلتم ذلک فقال العبّاس خشینا یا رسول اللّه ان یکون بک وجع ذات الجنب فقال صلّی اللّه علیه و آله انّ ذلک لداء ما کان اللّه لیعذبنی به لا یبقی فی البیت أحد الالدّ إلاّ عمّی قال فلقد لدت میمونه و انها لصائمه لقسم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عقوبه لهم بما صنعوا، و کذا

ص:86

فی السیره الهشامیّه.

و قال أبو جعفر الطبری باسناده عن عروه ان عائشه حدثته انّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حین قالوا خشینا أن یکون بک ذات الجنب قال انّها من الشیطان و لم یکن اللّه لیسلّطها علیّ.

و فیه ایضا بإسناده عن الصّقعب بن زهیر عن فقهاء أهل الحجاز ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ثقل فی وجعه الّذی توفّی فیه حتّی اغمی علیه فاجتمع إلیه نساؤه و ابنته و أهل بیته و العبّاس بن عبد المطلب و علیّ بن أبی طالب و جمیعهم و انّ أسماء بنت عمیس قالت: ما وجعه هذا الا ذات الجنب فلدّوه فلددناه فلمّا افاق قال من فعل بی هذا قالوا لدّتک اسماء بنت عمیس ظنّت انّ بک ذات الجنب قال اعوذ باللّه ان یبلینی بذات الجنب انا أکرم علی اللّه من ذلک.

و فی السیره الحلبیه و فی روایه انه لما اشتد علیه صلّی اللّه علیه و آله المرض دخل علیه عمّه العبّاس و قد اغمی علیه فقال لأزواج النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله لو لددتنه قلن إنا نجتری «إنا لا نجتریء، او أنّی نجتریء ظ» علی ذلک فاخذ العبّاس یلدده فافاق رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال: من لدنی فقد اقسمت لیلدن إلاّ أن یکون العبّاس فانکم لددتمونی فانا صائم.

فهذه شرذمه من الأخبار الوارده فی اللدود نقلها الطبری و غیره و کانت العرب تداوی باللدود من به ذات الجنب، قال ابن أثیر فی النهایه: و فیه «یعنی فی الحدیث» خیر ما تداویتم به اللدود و هو بالفتح من الادویه ما یسقاه المریض فی أحد شقی الفم و لدید الفم جانباه و منه الحدیث انه لدّ فی مرضه فلما افاق قال: لا یبقی فی البیت أحد إلاّ لدّ فعل ذلک عقوبه لهم لانهم لدّوه بغیر اذنه انتهی.

و فی السیره الحلبیّه: و جاء انهم لددوه صلّی اللّه علیه و آله فی هذا المرض أی سقوه لدودا من أحد جانبی فمه و جعل صلّی اللّه علیه و آله یشیر إلیهم و هو مغمی علیه ان لا یفعلوا به و هم یظنون ان الحامل له علی ذلک کراهه المریض للدواء فلما افاق الحدیث.

أقول: و أمّا الدغدغه فیها فلانه لا یخفی تناقضها ففی الاولی تصریح بانّ

ص:87

العبّاس عمّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله لم یشهدهم، و فی الثانیه انه کان شاهدا و هو لدّ النّبیّ ظاهرا و مع ذلک فی ذیل الحدیث انّه صلّی اللّه علیه و آله قال: لا یبقی فی البیت أحد الا لدّ إلاّ عمّی، و فی الثالثه ان اسماء بنت عمیس لدّته، و فی الرابعه صریح بان ازواجه صلّی اللّه علیه و آله قلن انا لا نجتریء فاخذ العبّاس یلدده.

و لولا الرّوایه الرّابعه یمکن أن یقال فی رفع التناقض فیها الصواب فی الرّوایه الثانیه ان العبّاس قال لا الدّه اولا الدنّه قال فلدوه فلما أفاق إلخ کما نقله الشارح المعتزلی هکذا «فقال العبّاس لا الدّه فلدّوه فلمّا أفاق آه» فحرّف «لا الده فلدوه، او لا الدّنه فلدّوه» إلی «لألدّنّه فلدّ» کما نقلناها عن الطبری.

فان قلت فعلی هذا کیف قالوا فی جواب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: عمک العبّاس؟ قلت انّما قالوا ذلک کما فی السیره الحلبیّه تعلّلا و خوفا منه صلّی اللّه علیه و آله و ردهم النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله بقوله غیر العبّاس فانه لم یشهدکم و ان لا یناسب هذا الجمع ظاهر صدر الحدیث و عنده عمه العبّاس و کذا ذیله فقال العبّاس خشینا یا رسول اللّه أن یکون بک وجع ذات الجنب علی انّه لا یدلّ علی انّ العبّاس لدّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و اللّه أعلم.

و کیف کان قال الشّارح المعتزلی سألت النقیب أبا جعفر یحیی بن أبی زید البصری عن حدیث اللدود فقلت ألدّ علیّ بن أبی طالب ذلک الیوم فقال معاذ اللّه لو کان لدّ لذکرت عایشه ذلک فیما تذکره و تنعاه علیه و قال: و قد کانت فاطمه علیها السّلام حاضره فی الدار و ابناها معها افتراها لدّت أیضا ولدّ الحسن و الحسین کلاّ هذا أمر لم تکن و انما هو حدیث ولّده من ولّده تقرّبا إلی بعض النّاس و الّذی کان ان اسماء بنت عمیس اشارت بان تلد و قالت هذا دواء جاءنا من أرض الحبشه جاء به جعفر بن أبی طالب و کان بعلها و ساعدتها علی تصویب ذلک و الاشاره به میمونه بنت الحارث فلد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فلمّا أفاق انکره و سأل عنه فذکر له کلام أسماء و موافقه میمونه لها فامران تلد الامرأتان لا غیر فلدّتا و لم یجر غیر ذلک.

و أمّا الفائده الکلامیّه فیها فانّه صلّی اللّه علیه و آله لما قیل له انما فعلنا ذلک ظننا ان

ص:88

بک یا رسول اللّه ذات الجنب فقال لها انّ ذلک لداء ما کان اللّه لیعذبنی به و فی روایه أنا أکرم علی اللّه من أن یعذبنی بها و فی اخری انها من الشیطان و ما کان اللّه لیسلّطها علیّ و فی السیره الحلبیه قال بعضهم و هذا یدلّ علی انها من سیئ الاسقام التی استعاذ صلّی اللّه علیه و آله منها بقوله اللّهم انی اعوذ بک من الجنون و الجذام و سیئ الاسقام.

أقول: و هذا کلّه یدلّ علی ما بیناه فی المختار المأتین و الاثنین و الثّلاثین من ان الانبیاء منزهون عن کلّ ما ینفر عنه فیکون منافیا للغرض من البعثه و ذات الجنب داء یوجب نفره النّاس و تبریهم عمن ابتلی به، و ذلک لأنّ ذات الجنب کما قال علیّ بن أبی الحزم القرشی المتطبب نفیس بن عوض المتطبب فی شرحه: الورم فی الغشاء المستبطن للاضلاع أی أضلاع الصدر الملبس علیها من داخل فان الصدر مرکب من أربعه عشر ضلعا من کلّ جانب سبعه و بین کلّ اثنین منها عضل به یکون انبساط الصدر و انقباضه و یحیط بهذه الاضلاع و العضلات کما یدور و ینحنی من داخل غشاء واحد فاذا عرض فی هذا الغشاء ورم سماه قوم ذات الجنب الخالص و الصحیح و سماه بعض شوصه صحیحه.

أو هو أی ذات الجنب الورم فی الحجاب الحاجز أی الفاضل بین آلات الغذاء و آلات النّفس المسمّی دیافر غما عند الجمهور فمتی عرض هذا الداء ایّا منهما کان یوجب للعلیل امورا منها ضیق النفس لضغط الورم مجاری النفس و لأن الحجاب من جمله آلات النفس فإذا ورم عجز عن الانبساط التامّ و کذلک الغشاء المستبطن فانّه أیضا یعین علی التّنفس.

و منها السعال لتأذی الریه بالمجاوره و ترشح ماده المرض إلیها فإن کانت غلیظه کان مع السعال نفث و ان کانت رقیقه هیجت السعال من غیر نفث.

و قال الشیخ الرّئیس فی القانون و ذات الجنب قد یعرض معه اعراض السرسام المنکره مثل اختلاط الذهن و الهذیان و تواتر النفس و الخفقان و الغشی و غیرها.

و من کان ذا عقل سلیم و رویّه غیر ردیّه و لم ینفث الشیطان فی روعه یحکم بان صریح العقل یأبی عن اکتساء الأنبیاء بتلک الامور المنفره للطباع و لا یسند

ص:89

اختلاط الذهن و الهذیان و اشباههما إلیهم علیهم السّلام علی کل حال.

قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه باسناده عن الارقم بن شرحبیل قال سألت ابن عبّاس اوصی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله؟ قال لا قلت فکیف کان ذلک قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ابعثوا إلی علیّ علیه السّلام فادعوه فقالت عائشه لو بعثت إلی أبی بکر و قالت حفصه لو بعثت إلی عمر فاجتمعوا عنده جمیعا فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله انصرفوا فان تک لی حاجه ابعث إلیکم فانصرفوا و قیل لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الصلاه فقال مروا أبا بکر ان یصلّی بالناس فقالت عائشه ان أبا بکر رجل رقیق فمر عمر فقال مروا عمر فقال عمر ما کنت لأتقدم و أبو بکر شاهد، فتقدّم أبو بکر فوجد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله خفه فخرج فلما سمع أبو بکر حرکته تأخر فجذب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ثوبه فأقامه مکانه و قعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقر أمن حیث انتهی أبو بکر.

أقول: ارادت بقولها ان أبا بکر رجل رقیق، انّه لا یطیق أن یقوم مقام النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله لرقه قلبه، قال الشارح المعتزلی بعد نقل هذا الخبر:

فان قلت لم قلت فی صدر کلامک هذا انه أراد أن یبعث إلی علیّ لیوصی إلیه و لم لا یجوز أن یکون بعث إلیه لحاجه؟.

قلت لأن مخرج کلام ابن عبّاس هذا المخرج ألا تری ان الأرقم بن شرحبیل الرّاوی لهذا الخبر قال سألت ابن عباس هل اوصی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله؟ فقال لا فقلت فکیف کان فقال: ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال فی مرضه ابعثوا لی علیّ فادعوه فسألته المرأه ان یبعث إلی أبیها و سألته الاخری ان یبعث إلی أبیها فلو لا ان ابن عبّاس فهم من قوله صلّی اللّه علیه و آله: ابعثوا إلی علی فادعوه انه یرید الوصیّه إلیه لما کان لاخبار الارقم بذلک متصلا بسؤاله عن الوصیه معنی، انتهی.

أقول: لقد انصف الشارح المعتزلی هناک و نقلنا هذه الأخبار و الأقوال منهم حتّی یزداد اللّبیب بصیره من عمل القائل بالهجر و هاتین المرأتین لا سیما الاولی منهما و لقائل ان یقول فاذا صرّح الرسول صلّی اللّه علیه و آله و سمّی علیّا علیه السّلام بالاسم و قال ابعثوا إلی علیّ فادعوه فلم اعرضت المرأتان عن امره صلّی اللّه علیه و آله فبعثنا إلی أبیهما و ضجر الرسول صلّی اللّه علیه و آله من ذلک و غضب حیث قال انصرفوا فان تکن لی حاجه ابعث إلیکم

ص:90

فانصرفوا و لو کان راضیا بذلک لما أمرهم بالانصراف و یقول أیضا لو کان صلاه أبی بکر عن أمره صلّی اللّه علیه و آله و رضاه لما قطع صلّی اللّه علیه و آله صلاته و لم یقرأها من أولها و لم یبن علی ما مضی من فعال أبی بکر و لم یبال بها کما جاء فی عده من أخبار اخر انّه صلّی اللّه علیه و آله ابتدأ الصلاه التی کان ابتدأها أبو بکر لا انه قرأ من حیث انتهی أبو بکر.

و انصف الشّارح المعتزلی فی ذلک و قال بعد نقل هذا الخبر:

قلت عندی فی هذه الواقعه کلام و یعترضنی فیها شکوک و اشتباه إذا کان قد اراد صلّی اللّه علیه و آله ان یبعث إلی علیّ لیوصی إلیه فنفست عائشه فسألت أن یحضر أبوها و نفست حفصه علیه فسألت أن یحضر أبو هاثم حضرا و لم یطلبا فلا شبهه ان ابنتیهما طلبتاهما هذا هو الظاهر و قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و قد اجتمعوا کلهم عنده انصرفوا فان تکن لی حاجه بعثت إلیکم قول من عنده ضجر و غضب باطن لحضورهما و تهمه للنّساء فی استدعائها فکیف یطابق هذا الفعل و هذا القول ما روی من أن عائشه قالت لما عین علیها فی الصلاه ان أبی رجل رقیق فمر عمر و این ذلک الحرص من هذا الاستعفاء و الاستقاله و هذا یوهم صحه ما تقوله الشیعه من ان صلاه أبی بکر کانت عن أمر عائشه.

ثمّ ارضی نفسه بقوله فعلّ الخبر غیر صحیح مع أن المتدرب فی کتب الأخبار لا یشک فی أن طلب النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله علیّا و دعوته ایاه و ما فعلت المرأتان لا بیهما و أمر الرسول بانصرافهم و ذهابه إلی المسجد ورده أبی بکر من صلاته مما هو مسلم عند الکل و متواتر و لیس فی ذلک خبر واحد و کتاب متفرد.

فی البحار و غیره من کتب الأخبار و کان علیّ علیه السّلام لا یفارقه صلّی اللّه علیه و آله فی مرضه إلا لضروره فقام فی بعض شئونه فأفاق رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله افاقه فافتقد علیّا فقال و أزواجه حوله ادعوا لی أخی و صاحبی و عاوده الضعف فاصمت فقالت عائشه ادعوا له أبا بکر فدعی و دخل علیه و قعد عند رأسه فلما فتح عینه نظر إلیه فاعرض عنه بوجهه فقام أبو بکر فقال لو کان له إلیّ حاجه لافضی بها إلیّ، فلمّا خرج اعاد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله القول ثانیه و قال ادعوا لی أخی و صاحبی فقالت حفصه ادعوا له عمر فدعی فلمّا حضر و رآه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله اعرض عنه ثمّ قال ادعوا لی أخی و صاحبی فقالت امّ سلمه

ص:91

رضی اللّه عنها ادعوا له علیّا علیه السّلام فانّه لا یرید غیره فدعی أمیر المؤمنین علیه السّلام فلمّا دنا منه أومأ إلیه فأکبّ علیه فناجاه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله طویلا ثمّ قام فجلس ناحیه حتّی اغفی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فلمّا اغفی خرج فقال له النّاس ما الّذی أوعز الیک یا أبا الحسن فقال علمنی ألف باب من العلم فتح لی کلّ باب ألف باب و أوصانی بما أنا قائم به إنشاء اللّه تعالی.

فی الکافی فی باب الاشاره و النصّ علی علیّ أمیر المؤمنین علیه السّلام: یحیی الحلبی عن بشیر الکناسی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی مرضه الّذی توفّی فیه ادعوا لی خلیلی فأرسلنا إلی أبویهما فلمّا نظر إلیهما رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أعرض عنهما ثمّ قال: ادعوا لی خلیلی فارسل إلی علیّ فلما نظر إلیه اکبّ علیه یحدّثه فلمّا خرج لقیاه فقالا له ما حدّثک خلیلک فقال: حدّثنی ألف باب یفتح کلّ باب ألف باب.

بیان: أبویهما یعنی ابوی عائشه و حفصه أبا بکر و عمر، اکبّ بمعنی أقبل و فیه عن الحضرمی عن أبی جعفر علیه السّلام قال: علّم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علیّا علیه السّلام ألف حرف کلّ حرف یفتح ألف حرف.

و فیه عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی آخر حدیث طویل: فاوصی إلیه بالاسم الاکبر و میراث العلم و آثار علم النّبوّه و أوصی إلیه بألف کلمه و ألف باب یفتح کلّ کلمه و کلّ باب ألف کلمه و ألف باب.

بیان: قال الفیض قدّس سرّه فی الوافی قوله علیه السّلام بألف کلمه و ألف باب یفتح کل کلمه و کلّ باب ألف کلمه و ألف باب: یعنی بقواعد کلیّه اصولیّه و قوانین مضبوطه جمیله امکنه ان یستنبط منها أحکاما جزئیه و مسائل فرعیّه تفصیلیه.

مثال ذلک ما رواه الصفّار رحمه اللّه فی بصائر الدرجات بإسناده عن موسی بن بکر قال: قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام الرّجل یغمی علیه الیوم و الیومین أو ثلاثه أو أکثر من ذلک کم یقضی من صلاته فقال ألا اخبرک بما ینتظم به هذا و اشباهه فقال کلّما غلب اللّه علیه من أمر فاللّه أعذر لعبده و زاد فیه غیره و هذا من الأبواب الّتی یفتح

ص:92

کلّ باب منها ألف باب.

و فی الکافی عن أبی بصیر عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال کان فی ذؤابه سیف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله صحیفه صغیره فقلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام أی شیء کان فی تلک الصحیفه قال:

هی الاحرف الّتی یفتح کلّ حرف ألف حرف قال أبو بصیر: قال أبو عبد اللّه علیه السّلام فاخرج منها حرفان حتّی الساعه.

و فیه عن یونس بن رباط قال دخلت أنا و کامل التمار علی أبی عبد اللّه علیه السّلام فقال له کامل جعلت فداک حدیث رواه فلان فقال اذکره فقال: حدثنی انّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله حدّث علیّا علیه السّلام بألف باب یوم توفی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کلّ باب یفتح ألف باب فذلک ألف ألف باب فقال لقد کان ذلک قلت جعلت فداک فظهر ذلک لشیعتکم و موالیکم فقال یا کامل باب أو بابان فقلت له جعلت فداک فما یروی من فضلکم من ألف ألف باب إلاّ باب أو بابان قال: فقال: و ما عسیتم أن ترووا من فضلنا ما تروون من فضلنا إلاّ ألفا غیر معطوفه.

بیان، قال الفیض (ره) فی الوافی: من فضلکم، أی من علمکم الفا غیر معطوفه یعنی الا حرفا واحدا ناقصا أی أقل من حرف واحد و انما اختار الألف لانه أقلّ الحروف و ابسطها و اخفها مؤنه و عدم عطفها کنایه عن نقصانها فانها تکتب فی رسم الخط الکوفی هکذا «ا» فاذا کان طرفها غیر مائل کان ناقصا.

و فی السیره الحلبیه: أعتق رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی مرضه هذا أربعین نفسا و کانت عنده صلّی اللّه علیه و آله سبعه دنانیر أو سته فأمر عائشه أن تتصدق بها بعد أن وضعها صلّی اللّه علیه و آله فی کفه و قال: ما ظن محمّد بربه أن لو لقی اللّه و هذه عنده فتصدقت بها، و قال: و فی روایه أمرها بارسالها إلی علیّ علیه السّلام لیتصدق بها فبعث إلیه فتصدق بها بعد وضعها فی کفّه.

ثمّ قال: و قد کان العبّاس رضی اللّه عنه قبل ذلک بیسیر رأی أن القمر قد رفع من الأرض إلی السماء فقصّها علی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فقال له: هو ابن أخیک، و نعم ما قاله الحافظ:

ص:93

ستاره ای بدرخشید و ماه مجلس شد دل رمیدۀ ما را أنیس و مونس شد

قال المجلسی (ره) فی البحار و غیره من نقله الاثار: انّه مما أکّد النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله لأمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام من الفضل و تخصیصه منه بجلیل رتبته ماتلا حجّه الوداع من الامور المجدده لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و الاحداث التی اتفقت بقضاء اللّه و قدره.

و ذلک انّه صلّی اللّه علیه و آله تحقق من دنوّ أجله ما کان قدم الذکر به لامّته فجعل صلّی اللّه علیه و آله یقوم مقاما بعد مقام فی المسلمین یحذرهم الفتنه بعده و الخلاف علیه و یؤکّد وصایتهم بالتمسک بسنته و الاجماع علیها و الوفاق، و یحثهم علی الاقتداء بعترته و الطاعه لهم و النصره و الحراسه و الاعتصام بهم فی الدین، و یزجرهم عن الاختلاف و الارتداد.

و کان فیما ذکره من ذلک ما جاءت به الروایه علی اتفاق و اجتماع قوله صلّی اللّه علیه و آله:

یا أیّها النّاس انّی فرطکم و أنتم واردون علی الحوض ألا و إنّی سائلکم عن الثقلین فانظروا کیف تخلفونی فیهما فان اللطیف الخبیر نبأنی أنهما لن یفترقا حتّی یلقیانی و سألت ربّی ذلک فأعطانیه الأوانی قد ترکتهما فیکم کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی فلا تسبقوهم فتفرقوا و لا تقصروا عنهم فتهلکوا و لا تعلموهم فانهم أعلم منکم، أیّها النّاس لا الفینّکم بعدی ترجعون کفارا یضرب بعضکم رقاب بعض فتلقونی فی کتیبه کبحر السیل الجرار، ألا و إن علیّ بن ابی طالب أخی و وصیّی یقاتل بعدی علی تأویل القرآن کما قاتلت علی تنزیله.

و قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه: ثمّ ضرب صلّی اللّه علیه و آله فی المحرم من سنه احدی عشره علی النّاس بعثا إلی الشّام و أمّر علیهم مولاه و ابن مولاه اسامه بن زید بن حارثه و أمره أن یوطیء الخیل تخوم البلقاء و الدّاروم من أرض فلسطین فتهجز الناس و أوعب مع اسامه المهاجرون الأوّلون، فبینا النّاس علی ذلک ابتدئ صلّی اللّه علیه و آله شکواه الّتی قبضه اللّه عزّ و جلّ فیها إلی ما أراد به من رحمته و کرامته فی لیال بقین من صفر أو فی أوّل شهر ربیع الأوّل.

و قال الطبری باسناده عن أبی مویهبه مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: رجع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إلی المدینه بعد ما قضی حجّه التمام فتحلل به السیر و ضرب علی النّاس بعثا و امّر

ص:94

علیهم اسامه بن زید و أمره أن یوطی من آبل الزیت من مشارف الشام الأرض بالاردنّ فقال المنافقون فی ذلک و ردّ علیهم النبیّ صلّی اللّه علیه و آله انه لخلیق لها أی حقیق بالاماره و إن قلتم فیه لقد قلتم فی أبیه من قبل و إن کان لخلیقا لها، فطار الأخبار بتحلل السیر بالنّبیّ صلّی اللّه علیه و آله أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله قد اشتکی فوثب الأسود بالیمن و مسیلمه بالیمامه و جاء الخبر عنهما للنّبیّ صلّی اللّه علیه و آله، ثمّ وثب طلیحه فی بلاد أسد بعد ما أفاق النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله، ثمّ اشتکی فی المحرم وجعه الذی قبضه اللّه تعالی فیه.

و قال باسناده عن ابن عبّاس قال: کان النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله قد ضرب بعث اسامه فلم یستتبّ لوجع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و لخلع مسیلمه و الأسود «و هو ذو الخمار عبهله بن کعب» و قد أکثر المنافقون فی تأمیر اسامه حتّی بلغه فخرج النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله علی النّاس عاصبا رأسه من الصداع لذلک من الشأن و انتشاره لرؤیا رآها فی بیت عائشه فقال: إنی رأیت البارحه فیما یری النّائم أن فی عضدیّ سوارین من ذهب فکرهتهما فنفختهما فطارا فأوّلتهما هذین الکذابین صاحب الیمامه و صاحب الیمن، و قد بلغنی أن أقواما یقولون فی اماره اسامه، و لعمری لإن قالوا فی أمارته لقد قالوا فی أماره أبیه من قبله و إن کان أبوه لخلیقا للاماره و أنه لخلیق لها، فانفذوا بعث اسامه و قال: لعن اللّه الذین یتخذون قبور أنبیائهم مساجد، فخرج اسامه فضرب بالجرف و انشأ النّاس فی العسکر و نجم طلیحه و تمهّل النّاس و ثقل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فلم یستتمّ الأمر ینظرون أولهم آخرهم حتّی توفی اللّه عزّ و جلّ نبیّه صلّی اللّه علیه و آله.

و قال المجلسی فی البحار: ثمّ انه عقد لاسامه بن زید بن حارثه الامره و أمره و ندبه أن یخرج بجمهور الامه إلی حیث اصیب أبوه من بلاد الروم، و اجتمع رأیه علیه السّلام علی اخراج جماعه من مقدمی المهاجرین و الأنصار فی معسکره حتی لا یبقی فی المدینه عند وفاته من یختلف فی الریاسه و یطمع فی التقدّم علی النّاس بالاماره و یستتب الأمر لمن استخلفه من بعده و لا ینازعه فی حقّه منازع، فعقد له الامره علی ما ذکرناه و جدّ فی اخراجهم و أمر اسامه بالبروز عن المدینه بمعسکره إلی الجرف و حث النّاس علی الخروج معه و المسیر إلیه و حذّرهم من التلوم

ص:95

و الابطاء عنه.

فبینا هو فی ذلک إذ عرضت له الشکاه التی توفی فیها، فلما أحسّ بالمرض الّذی عراه أخذ بید علیّ بن أبی طالب و اتبعه جماعه من النّاس و توجه إلی البقیع فقال للذی اتبعه: إننی قد امرت بالاستغفار لأهل البقیع، فانطلقوا معه حتی وقف بین أظهرهم و قال السّلام علیکم أهل القبور لیهنئکم ما أصبحتم فیه مما فیه النّاس أقبلت الفتن کقطع اللیل المظلم یتبع آخرها أولها ثمّ استغفر لأهل البقیع طویلا، و أقبل علی أمیر المؤمنین علیه السّلام فقال: انّ جبرئیل علیه السّلام کان یعرض علیّ القرآن کلّ سنه مره و قد عرضه علیّ العام مرّتین و لا أراه إلاّ لحضور أجلی ثمّ قال: یا علیّ إنّی خیّرت بین خزائن الدّنیا و الخلود فیها و الجنّه فاخترت لقاء ربّی و الجنه، و إذا انا متّ فاغسلنی فاستر عورتی فانه لا یراها أحد الا أکمه، ثمّ عاد إلی منزله فمکث ثلاثه أیّام موعوکا.

ثمّ خرج إلی المسجد معصوب الرأس معتمدا علی أمیر المؤمنین علیه السّلام بیمنی یدیه و علی الفضل بن عبّاس بالید الاخری حتّی صعد المنبر فجلس علیه ثمّ قال یا معشر النّاس و قد حان منّی خفوق من بین أظهرکم من کان له عندی عده فلیأتنی اعطه إیّاها و من کان له علیّ دین فلیخبرنی به، معاشر الناس لیس بین اللّه و بین أحد شیء یعطیه به خیرا أو یصرف عنه به شرا إلا العمل أیّها النّاس لا یدعی مدع و لا یتمنی متمن و الذی بعثنی بالحق نبیّا لا ینجی إلاّ عمل مع رحمه و لو عصیت لهویت، اللهم هل بلغت ثم نزل فصلی بالناس صلاه خفیفه ثم دخل بیته.

و کان إذ ذاک فی بیت ام سلمه رضی اللّه عنها فأقام به یوما أو یومین فجاءت عائشه إلیها تسألها أن تنقله إلی بیتها لتتولی تعلیله و سألت أزواج النّبی صلّی اللّه علیه و آله فی ذلک فأذنّ لها، فانتقل إلی البیت الذی أسکنه عائشه و استمر به المرض فیه أیاما و ثقل فجاء بلال عند صلاه الصّبح و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مغمور بالمرض فنادی: الصلاه یرحمکم اللّه، فاوذن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بندائه فقال: یصلّی بالنّاس بعضهم فانی مشغول بنفسی فقالت

ص:96

عایشه: مروا أبا بکر و قالت حفصه: مروا عمر فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حین سمع کلامهما و رأی حرص کلّ واحد منهما علی التنویه بأبیهما و افتتانهما بذلک و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حیّ: اکففن فانکنّ صویحبات یوسف، ثمّ قام مبادرا خوفا من تقدم أحد الرجلین و قد کان صلّی اللّه علیه و آله أمرهما بالخروج مع اسامه و لم یک عنده أنّهما قد تخلّفا. فلما سمع من عائشه و حفصه ما سمع علم أنهما متأخران عن أمره فبدر لکفّ الفتنه و إزاله الشبهه فقام صلّی اللّه علیه و آله و انّه لا یستقل علی الأرض من الضعف، فأخذ بیده علیّ بن أبی طالب و الفضل بن العبّاس فاعتمد علیهما و رجلاه یخطان الأرض من الضعف، فلما خرج إلی المسجد وجد أبا بکر قد سبق إلی المحراب، فأومأ إلیه بیده أن تأخر عنه، فتأخر أبو بکر و قام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مقامه فکبر و ابتدأ الصّلاه التی کان ابتدأها أبو بکر و لم یبن علی ما مضی من فعاله، فلما سلّم انصرف إلی منزله و استدعی أبا بکر و عمر و جماعه من حضر المسجد من المسلمین ثمّ قال: الم آمر أن تنفذوا جیش اسامه؟ فقالوا: بلی یا رسول اللّه، قال: فلم تأخرتم عن أمری؟ قال أبو بکر: انی خرجت ثمّ رجعت لاجدد بک عهدا، و قال: یا رسول اللّه انی لم اخرج لأننی لم احبّ أسأل عنک الرکب فقال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله نفذوا جیش اسامه نفذوا جیش اسامه یکرّرها ثلاث مرات إلی آخره.

قال الشارح المعتزلی: بعد ما خطب الناس دخل بیت ام سلمه ثمّ انتقل إلی بیت عائشه یعلّله النساء و الرجال أمّا النساء فأزواجه و بنته و أمّا الرّجال فعلیّ علیه السّلام و العبّاس و الحسن و الحسین علیهما السّلام و کانا غلامین یومئذ و کان الفضل بن العبّاس یدخل احیانا إلیهم ثمّ حدث الاختلاف بین المسلمین أیّام مرضه فأوّل ذلک التنازع الواقع یوم قال صلّی اللّه علیه و آله ایتونی بدواه و قرطاس و تلا ذلک حدیث التخلف عن جیش اسامه.

أقول: لا خلاف بین المسلمین أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله ولّی اسامه علی جماعه منهم أبو بکر و عمر و عثمان و خالفوا الرسول صلّی اللّه علیه و آله فی تنفیذ جیش اسامه و کان قصد النبی صلّی اللّه علیه و آله بعدهم عن المدینه لئلا یدعو الامامه بعد موته صلّی اللّه علیه و آله و لذلک لم یجعل أمیر المؤمنین

ص:97

علیا علیه السّلام فی جیش اسامه و هم تخلفوا عن أمر النّبی صلّی اللّه علیه و آله علی ان اماره اسامه علیهم تدلّ علی انه أفضل منهم و لم یرو و لم یقل أحد ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أمّر أحدا علی علی علیه السّلام فعلی أفضل من غیرهم فمن کان اسامه أفضل علیه لا یلیق بالاماره مع أن فیهم من یکون أفضل من اسامه و غیره، مع أنّهم عصوا النّبی صلّی اللّه علیه و آله و تخلفوا عن أمره، و قبح تقدیم المفضول علی الأفضل معلوم و امامه المفضول قبیحه عقلا و لا یرتاب فیه إلا الطغام قال عزّ من قائل: «أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ ».

و بذلک تعلم أن قول الشّارح المعتزلی فی خطبه شرحه: - و قدّم المفضول علی الأفضل لمصلحه اقتضاها التکلیف - اختلاق محض و افتراء صرف و لا یعلم ایه مصلحه اقتضت ذلک أو لا یکون هذا الفعل نفسه قبیحا و ظلما و زورا؟ تعالی اللّه عن ذلک.

قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه باسناده عن عبد اللّه بن کعب بن مالک انّ ابن عبّاس أخبره أن علیّ بن أبی طالب خرج من عند رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی وجعه الّذی توفّی فیه فقال النّاس: یا أبا حسن کیف أصبح رسول اللّه قال: أصبح بحمد اللّه بارئا فأخذ بیده عبّاس بن عبد المطلب فقال: ألا تری انّک بعد ثلث عبد العصا و انی اری رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله سیتوفی فی وجعه هذا و انی لأعرف وجوه بنی عبد المطّلب عند الموت فاذهب إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فسله فیمن یکون هذا الأمر فان کان فینا علمنا ذلک و إن کان فی غیرنا امر به فأوصی بنا، قال علیّ علیه السّلام: و اللّه لئن سألناها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فمنعناها لا یعطیناها النّاس أبدا و اللّه لا أسألها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أبدا.

أقول: لما انجرّ کلامنا إلی هذا صادفنا عبد اللّه الأکبر یوم غدیر خم یوم الأحد الثامن عشر من ذی الحجّه من السنه 1382 من الهجره النّبویّه علی هاجرها السلام فتذکرنا أن واقعه غدیر خم حیث أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من عند اللّه تبارک و تعالی ان ینصب علیّا علیه السّلام للناس و یخبرهم بولایته فنزلت آیه «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ » فی ذلک فاعلم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کل أبیض و أسود بقوله من

ص:98

کنت مولاه فهذا علیّ مولاه علی التفصیل الذی جاء فی أخبار الفریقین و مسلّم عند المسلمین و اشعار حسان فی ذلک المسطوره فی دیوانه و کتب الأخبار و نقله الاثار مما لا ینکره احد و لا یابی عنه الا الخصم الألدّ: جاء حسان بن ثابت إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال یا رسول اللّه أ تأذن لی ان اقول فی هذا المقام ما یرضاه اللّه؟ فقال له قل یا حسان علی اسم فوقف علی نشز من الأرض و تطاول المسلمون لسماع کلامه فأنشأ یقول:

ینادیهم یوم الغدیر نبیّهم بخمّ و اسمع بالنبیّ منادیا

و قال فمن مولاکم و ولیکم فقالوا و لم یبدوا هناک التعادیا

الهک مولانا و أنت ولیّنا و لن تجدن منا لک الیوم عاصیا

فقال له قم یا علی فاننی رضیتک من بعدی اماما و هادیا

فخصّ بها دون البریّه کلّها علیّا و سمّاه الوزیر المواخیا

فمن کنت مولاه فهذا ولیّه فکونوا له اتباع صدق موالیا

هناک دعی اللهمّ وال ولیّه و کن للذی عادی علیا معادیا

فقال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لا تزال یا حسان مؤیدا بروح القدس ما نصرتنا بلسانک و انما اشترط رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی الدعاء له لعلمه بعاقبه أمره فی الخلاف و لو علم سلامته فی مستقبل الاحوال لدعا له علی الاطلاق کما فی الارشاد للمفید (ره).

و تلک الواقعه کانت فی السنه التی توفی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فیها أعنی فی حجّه الوداع و لم یمض من تلک الواقعه إلی رحله رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إلا شهران و بضعه أیام فکیف ذهل عباس بن عبد المطلب عن ذلک حتّی سأل علیا عن أن یسأل الرسول صلّی اللّه علیه و آله عن ذلک مع أن حدیث المنزله و غیرهما فی حقّ علیّ علیه السّلام متواتر عند الفریقین و لذلک إنّ فی قلبی فی صحّه هذا الخبر شیئا علی انّی أری علی تقدیر الصحه حرف قوله «فمنعناها» عن أصله و کان الأصل «فمنحناها» بقرینه لا یعطیناها فلیتأمّل.

و فی السیره الحلبیّه: جاء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله جبرئیل صحبه ملک الموت و قال له: یا أحمد ان اللّه قد اشتاق إلیک قال: فاقبض یا ملک الموت کما امرت فتوفی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

ص:99

و فی لفظ اتاه جبرئیل علیه السّلام فقال یا محمّد ان اللّه ارسلنی إلیک تکریما لک و تشریفا یسألک عما هو اعلم به منک یقول لک کیف تجدک قال اجدنی یا جبرئیل مغموما و اجدنی یا جبرئیل مکروبا ثمّ جاءه الیوم الثانی و الثالث فقال له ذلک فرد علیه صلّی اللّه علیه و آله بمثل ذلک و جاء معه فی الیوم الثالث ملک الموت فقال له جبرئیل علیه السّلام هذا ملک الموت یستأذن علیک ما استأذن علی أحد قبلک و لا یستأذن علی آدمی بعدک أتأذن له فدخل فسلم علیه ثم قال یا محمّد ان اللّه ارسلنی إلیک فإن امرتنی ان اقبض روحک قبضت و ان امرتنی ان اترک ترکت قال او تفعل قال نعم و بذلک امرت فنظر النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله فقال یا محمّد ان اللّه یقرؤک السّلام و یقول لک: إن شئت شفیتک و کفیتک، و إن شئت توفیتک و غفرت لک قال ذلک إلی ربّی یصنع بی ما یشاء.

و فی روایه الخلد فی الدّنیا ثمّ فی الجنّه أحب إلیک أم لقاء ربک ثمّ الجنه فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: لقاء ربّی ثمّ الجنّه.

و فی الوافی (م 14 ص 46) عن أبی جعفر علیه السّلام قال: لمّا حضرت النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله الوفاه نزل جبرئیل علیه السّلام فقال یا رسول اللّه هل لک فی الرجوع إلی الدّنیا فقال لا قد بلغت رسالات ربّی، فأعادها علیه فقال: لا بل الرّفیق الأعلی ثمّ قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و المسلمون حوله مجتمعون: أیّها الناس انه لا نبی بعدی و لا سنه بعد سنّتی فمن ادّعی ذلک فدعواه و مدّعیه فی النار فاقتلوه و من اتبعه فانه فی النّار أیّها النّاس احیوا القصاص و احیوا الحق لصاحب الحق و لا تفرقوا اسلموا و سلّموا تسلّموا «کتب اللّه لأغلبن انا و رسلی انّ اللّه قوی عزیز».

فی البحار: ثمّ ثقل صلّی اللّه علیه و آله و حضره الموت و أمیر المؤمنین علیه السّلام حاضر عنده فلما قرب خروج نفسه قال له: ضع یا علیّ رأسی فی حجرک فقد جاء امر اللّه تعالی فاذا فاضت نفسی فتناولها بیدک و امسح بها وجهک ثمّ وجهنی إلی القبله و تولّ أمری و صل علیّ أوّل النّاس و لا تفارقنی حتّی توارینی فی رمسی و استعن باللّه تعالی، فأخذ علیّ علیه السّلام رأسه فوضعه فی حجره فاغمی علیه فأکبّت فاطمه علیها السّلام تنظر فی

ص:100

وجهه و تندبه و تبکی و تقول:

و ابیض یستسقی الغمام بوجهه ثمال الیتامی عصمه للأرامل

ففتح رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عینه و قال بصوت ضئیل: یا بنیّه هذا قول عمک أبی طالب لا تقولیه و لکن قولی: «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ » فبکت طویلا و أومأ الیها بالدنوّ منه فدنت منه فأسرّ الیها شیئا تهلّل وجهها له ثمّ قبض صلّی اللّه علیه و آله و ید أمیر المؤمنین الیمنی تحت حنکه، ففاضت نفسه صلّی اللّه علیه و آله فیها فرفعها إلی وجهه فمسحه بها ثمّ وجّهه و غمّضه و مدّ علیه ازاره و اشتغل بالنظر فی أمره صلّی اللّه علیه و آله.

و جاءت الروایه انه قیل لفاطمه علیها السّلام: ما الّذی أسرّک إلیک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فسری علیک به ما کنت علیه من الحزن و القلق بوفاته؟ قالت: إنه اخبرنی أننی أول أهل بیته لحوقا به و انّه لن یطول المده بی بعده حتّی ادرکه فسری ذلک عنّی.

و فی البحار انّه صلّی اللّه علیه و آله دعا الحسن و الحسین علیهما السّلام فقبّلهما و شممهما و جعل یترشفهما و عیناه تهملان.

و جاءت الرّوایه المنقوله عن الفریقین انه کان عنده صلّی اللّه علیه و آله قدح فیه ماء و فی لفظ بدل قدح علباء و فی آخر رکوه فیها ماء فلمّا اشتدّ علیه صلّی اللّه علیه و آله الأمر صار یدخل یده الشریفه فی القدح ثمّ یمسح وجهه الشریف بالماء و یقول: اللهمّ اعنی علی سکرات الموت و کذا فی تاریخ الطبری و بشاره المصطفی لشیعه المرتضی و فی غیرها من کتب الأخبار.

لما توفی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قالت فاطمه علیها السّلام: وا ابتاه اجاب داع دعاه یا ابتاه الفردوس مأواه یا ابتاه إلی جبرئیل ننعاه، و فی السیره الحلبیّه قال ابن کثیر هذا لا یعدّ نیاحه بل هو من ذکر فضائل الحقّ علیه علیه أفضل الصّلاه و السّلام قال و انّما قلنا ذلک لأنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله نهی عن النیاحه انتهی، أقول: و مضی الکلام منا آنفا فی ذلک.

ص:101

فی البحار ناقلا عن المناقب لابن شهر آشوب و الطبرسی فی المجمع فی ضمن قوله تعالی «وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ » الایه (281 البقره): عن ابن عبّاس و السّدی لما نزل قوله تعالی «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ » قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لیتنی أعلم متی یکون ذلک فنزل سوره النصر فکان یسکت بین التکبیر و القراءه بعد نزل هذه السوره فیقول: سبحان اللّه و بحمده استغفر اللّه و أتوب إلیه فقیل له انک لم تکن تقوله قبل هذا فقال أمّا نفسی نعیت إلیّ ثمّ بکا بکاء شدیدا فقیل: یا رسول اللّه أو تبکی من الموت و قد غفر اللّه لک ما تقدّم من ذنبک و ما تأخّر؟ قال: فأین هو المطلع و أین ضیقه القبر و ظلمه اللّحد و أین القیامه و الأهوال، فعاش بعد نزول هذه السّوره عاما انتهی.

«آخر آیه نزلت علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله»

أقول: آخر آیه نزلت من السّماء علی خاتم النبیین صلّی اللّه علیه و آله بلا خلاف عند قاطبه المسلمین قوله تعالی: «وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللّهِ ثُمَّ تُوَفّی کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ »، و لا خلاف أیضا فی أن جبریل علیه السّلام قال له صلّی اللّه علیه و آله ضعها فی رأس الثمانین و المأتین من البقره کما فی المجمع و البیضاوی و الکشاف و غیرها عن ابن عبّاس و السّدی.

و انما الخلاف فی أنّه صلّی اللّه علیه و آله کم عاش من الأیام بعد نزولها، و الاکثر علی انه صلّی اللّه علیه و آله عاش بعدها أحدا و عشرین یوما و قال: ابن جریح: تسع لیال، و قال سعید بن جبیر و مقاتل: سبع لیال، و فی الکشاف و البیضاوی و قیل أحدا و ثمانین یوما، و فی الکشاف و قیل ثلاث ساعات.

أقول: قول جبرئیل علیه السّلام له صلّی اللّه علیه و آله ضع هذه الایه فی رأس الثمانین و المأتین من البقره یدل علی أن ترکیب السور و ترتیب الایات القرآنیه کما هو الان بین أیدینا کان بأمر اللّه تعالی و بأمر رسوله صلّی اللّه علیه و آله و ما نقص منه شیء و لا زید فیه شیء، و من تفحص فی کتب الأخبار للمسلمین یجد أن السور کانت عند ارتحال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مرتّبه منظّمه باذن اللّه تعالی

ص:102

و بأمر رسوله صلّی اللّه علیه و آله موسومه بأسامیها، و لنا فی ذلک من الأخبار و الایات و أقوال أهل الخبره شواهد و براهین لعلّنا نبحث فی ذلک مفصلا ان شاء اللّه تعالی فی محلّه.

ثمّ نقول إنّ هذا القول أعنی آخر آیه نزلت علی الرّسول صلّی اللّه علیه و آله هی تلک الایه المذکوره لا ینافی ما فی العدّه الفهدیه و غیرها أوّل ما نزل «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» و آخره «إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ » لأنّ کلامنا فی آخر آیه نزلت و هذا القول من ابن الفهد و غیره فی آخر سوره نزلت.

قال المسعودی فی مروج الذهب: و قد قیل انّه انزل علیه صلّی اللّه علیه و آله بالمدینه من القرآن اثنتان و ثلاثون سوره.

أقول: و سیأتی إنشاء اللّه تعالی بحثنا فی ذلک علی التفصیل و التحقیق.

الاقوال فی مده شکواه صلّی اللّه علیه و آله

کانت مده شکواه صلّی اللّه علیه و آله ثلاث عشره لیله و قیل أربع عشره لیله و قیل اثنتی عشره لیله و قیل عشرا و قیل ثمانیه.

الاخبار فی مبلغ سنه صلّی اللّه علیه و آله یوم وفاته

الأکثر من الفریقین ذهبوا إلی أنّه صلّی اللّه علیه و آله کان حین قبض ابن ثلاث و ستین سنه و هو الحقّ فی ذلک قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه بإسناده عن ابن عبّاس قال أقام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بمکّه ثلاث عشره سنه یوحی إلیه و بالمدینه عشرا و مات و هو ابن ثلاث و ستین سنه.

و فیه عنه أیضا: بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لأربعین سنه و أقام بمکّه ثلاث عشره یوحی إلیه و بالمدینه عشرا و مات و هو ابن ثلاث و ستین سنه و کذا نقل عده أخبار اخر فی انه صلّی اللّه علیه و آله کان یومئذ ابن ثلاث و ستین سنه.

و فی البحار للمجلسی «قد» عن أبی جعفر الباقر علیه السّلام قال قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هو ابن ثلاث و ستین سنه فی سنه عشر من الهجره فکان مقامه بمکّه أربعین سنه ثمّ نزل

ص:103

علیه الوحی فی تمام الأربعین و کان بمکّه ثلاث عشره سنه ثمّ هاجر إلی المدینه و هو ابن ثلاث و خمسین سنه فاقام بالمدینه عشر سنین الحدیث و کذا غیره من الأخبار المرویّه من أصحابنا رضوان اللّه علیهم و کبار علماء العامّه.

و نقل الطبری عن بعض أنه صلّی اللّه علیه و آله کان حینئذ ابن خمس و ستین سنه، و عن بعض آخر هو ابن ستین، و لکن الصواب ما ذهب إلیه الاکثر و لا یعبأ بهذه الأقوال الشاذّه النادره.

ذکر الاقوال عن الیوم و الشهر الذین توفی فیهما صلّی اللّه علیه و آله

قال أبو جعفر الطبری فی حدیث عن ابن عبّاس انّه قال: ولد النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله یوم الاثنین، و استنبیء یوم الاثنین، و رفع الحجر یوم الاثنین، و خرج مهاجرا من مکه إلی المدینه یوم الاثنین، و قدم المدینه یوم الاثنین، و قبض یوم الاثنین.

و فی المصباح للکفعمی قال الشیخ المفید (ره) فی مزاره اتق السفر یوم الاثنین فانه یوم الذی قبض فیه النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و انقطع الوحی فیه و ابتز أهل بیته الامر و قتل فیه الحسین علیه السّلام و هو یوم نحس و کذا المنقول عن أبی جعفر الباقر علیه السّلام من کشف الغمه کما فی البحار أنّه قبض صلّی اللّه علیه و آله فی شهر ربیع الأوّل یوم الاثنین للیلتین خلتا منه.

و قال شیخ الطائفه قدّس سرّه فی التهذیب: قبض صلّی اللّه علیه و آله بالمدینه مسموما یوم الاثنین للیلتین بقیتا من صفر سنه عشر من الهجره و ولد بمکّه یوم الجمعه السابع عشر من شهر ربیع الاول فی عام الفیل.

أقول: و انما قال (ره): قبض صلّی اللّه علیه و آله مسموما لانه روی فی البحار نقلا عن بصائر الدرجات عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: سمت الیهودیه النّبیّ فی ذراع قال:

و کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یحب الذراع و الکتف و یکره الورک لقربها من المبال قال لما اتی بالشواء أکل من الذراع و کان یحبّها فاکل ما شاء اللّه و ما زال ینتفض به سمه حتی مات الخبر.

ص:104

و قال ثقه الاسلام الکلینی رضوان اللّه علیه: انّه قبض صلّی اللّه علیه و آله لاثنتی عشره لیله مضت من ربیع الأوّل یوم الاثنین و هو ابن ثلاث و ستین سنه.

و قال المسعودی فی مروج الذهب: قبضه اللّه یوم الاثنین لاثنتی عشر لیله مضت من ربیع الأوّل سنه عشر فی الساعه التی دخل فیها المدینه «یعنی مهاجرا من مکّه إلی المدینه زاد اللّه لهما شرفا» فی منزل عائشه و کان علته اثنی عشره یوما.

و فی تفسیر الثعلبی یوم الاثنین للیلتین خلتا من ربیع الأوّل حین زاغت الشّمس.

و قال أبو جعفر الطبری أمّا الیوم الذی مات فیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فلا خلاف بین أهل العلم بالاخبار فیه انّه کان یوم الاثنین من شهر ربیع الأوّل غیر أنّه اختلف فی أی الاثنین کان موته صلّی اللّه علیه و آله ففقهاء أهل الحجاز قالوا قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله نصف النهار یوم الاثنین للیلتین مضتا من شهر ربیع الأوّل.

و قال الواقدی توفی یوم الاثنین لثنتی عشره لیله خلت من شهر ربیع الاوّل و دفن من الغد نصف النهار حین زاغت الشمس و ذلک یوم الثلثاء.

و قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه: ثمّ ضرب صلّی اللّه علیه و آله فی المحرم من سنه - 11 - علی النّاس بعثا إلی الشام و امّر علیهم مولاه و ابن مولاه اسامه بن زید بن حارثه و أمره أن یوطیء الخیل تخوم البلقاء و الدّاروم من أرض فلسطین فتجهّز النّاس و أوعب مع اسامه المهاجرون الأوّلون فبینا الناس علی ذلک ابتدی صلّی اللّه علیه و آله شکواه التی قبضه اللّه عزّ و جلّ فیها إلی ما أراد به من رحمته و کرامته فی لیال بقین من صفر أو فی أوّل شهر ربیع الاول.

و فیه فی الخبر الاخر عن أبی مویهبه مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله - إلی أن قال -:

ثم اشتکی فی المحرم وجعه الّذی قبضه اللّه تعالی فیه.

و فیه باسناده عن هشام بن عروه عن أبیه قال اشتکی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وجعه الّذی توفاه اللّه به فی عقب المحرم.

و قال الواقدی بدیء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وجعه للیلتین بقیتا من صفر

ص:105

و قال الطبرسی فی المجمع فی قوله تعالی «وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللّهِ » الایه 281 من البقره: ثمّ مات صلّی اللّه علیه و آله یوم الاثنین للیلتین خلتا من ربیع الأوّل حین بزغت الشمس، قال: و روی أصحابنا للیلتین بقیتا من صفر سنه احدی عشره من الهجره و لسنه واحده من ملک أردشیر بن شیرویه بن ابرویز بن هرمز بن أنوشیروان و قال المفید (ره) فی الارشاد: و کان ذلک فی یوم الاثنین للیلتین بقیتا من صفر سنه عشر من هجرته صلّی اللّه علیه و آله و هو ابن ثلاث و ستین سنه و قال الخوارزمی توفّی أوّل شهر ربیع الأوّل.

و فی السیره الحلبیّه: قال السهیلی: لا یصح أن یکون وفاته یوم الاثنین إلا فی ثالث عشره أو رابع عشره لاجماع المسلمین علی ان وقفه عرفه کانت یوم الجمعه و هو تاسع ذی الحجّه و کان المحرم اما بالجمعه و إما بالسبت، فان کان السبت فیکون أوّل صفر إما الأحد أو الاثنین فعلی هذا لا یکون الثانی عشر من شهر ربیع الأول بوجه.

هذه طائفه من الأقوال فی یوم وفاته صلّی اللّه علیه و آله و شهره و جمله القول فیهما انه مما لا ینبغی ان یشک ان وفاته صلّی اللّه علیه و آله کان یوم الاثنین و هذا اتفاقی و المخالف فیه مکابر نفسه، و المشهور عند الجمهور انه کان فی شهر ربیع الاوّل لاثنتی عشره لیله خلت من شهر ربیع الاول، و عند أصحابنا الامامیّه للیلتین بقیتا من صفر إلاّ الکلینی و المسعودی فانّهما وافقا العامه فی ذلک(1).

ص:106


1- (1) - المسعودی صاحب مروج الذهب هو أبو الحسن علی بن الحسین بن علی المسعودی الهذلی امامی ثقه بقی الی سنه ثلاث و ثلاثین و ثلاثمأه و له کتب: کتاب فی الامامه المسمی باثبات الوصیه، و مروج الذهب و معادن الجوهر، کتاب الهدایه الی تحقیق الولایه و غیرها مما عدها النجاشی فی کتاب الرجال و ذکره العلامه قدس سره فی القسم الاول من الخلاصه و وضعه أن یذکر الثقات من أصحابنا الامامیه فی القسم الاول منها فارجع الی کتب الرجال الامامیه من کتاب النجاشی و تنقیح المقال للمامقانی و جامع الرواه للاردبیلی و غیرها حتی یتضح لک انه من العلماء الکبار الاخیار و فی ذکری أن صاحب الجواهر فی کتابه الصلاه أو الارث ذکر منه قولا. و بالجمله أن ما کتب فی ظهر مروج الذهب المطبوع فی مصر من أنه شافعی و هم و مختلق.

قال العلامه المجلسی فی البحار: لعل قول سنه عشر مبنی علی اعتبار سنه الهجره من أوّل ربیع الاول حیث وقعت الهجره فیه و الذین قالوا سنه احدی عشره بنوه علی المحرم و هو اشهر.

أقول: و بذلک یرتفع الاختلاف کما هو واضح و یأتی فی المباحث الاتیه التحقیق فی مبدء تاریخ الهجره.

و خلاصه القول فیه ان ما بنی علیه المسلمون هو من أوّل المحرّم و قول الاخر أعنی أوّل ربیع الأوّل شاذّ لم یعمل به و إن ذهب إلیه شرذمه من النّاس و منهم محمّد بن إسحاق المطلبی کما فی السّیره النبویّه لابن هشام التی أصلها لابن إسحاق و انتخبها ابن هشام قال: قدم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله المدینه یوم الاثنین حین اشتدّ الضحی و کادت الشمس تعتدل لثنتی عشره لیله مضت من شهر ربیع الأوّل و هو التّاریخ.

و لکن هذا القول غیر مقبول عند الجمهور و المبدأ المعمول به عند المسلمین هو المحرّم.

قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه: قام رجل إلی عمر بن الخطاب فقال:

أرّخوا فقال عمر: ما أرّخوا قال شیء تفعله الاعاجم یکتبون فی شهر کذا من سنه کذا فقال عمر: حسن فأرّخوا فقال من ایّ السنین نبدأ قالوا من مبعثه صلّی اللّه علیه و آله و قالوا من وفاته صلّی اللّه علیه و آله ثمّ أجمعوا علی الهجره ثمّ قالوا فأیّ الشهور نبدأ فقالوا رمضان ثمّ قالوا المحرّم فهو منصرف النّاس من حجهم و هو شهر حرام فأجمعوا علی المحرم.

ثمّ أقول: و لا غرابه أن یقال انّه اشتبه الامر علی القائل بوفاته صلّی اللّه علیه و آله فی شهر ربیع الاوّل و کذا علی راوی هذا الخبر لانّ ولادته صلّی اللّه علیه و آله کان فی ذلک الشهر فاخذ الوفاه مکان الولاده.

«الکلام فی أن عمر أنکر موت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله

و لم یکن عارفا بالقرآن»

قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه عن أبی هریره: لما توفّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله

ص:107

کان أبو بکر بالسنح و عمر حاضرا فقام عمر بن الخطاب فقال ان رجالا من المنافقین یزعمون ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله توفی و ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و اللّه ما مات و لکنّه ذهب إلی ربّه کما ذهب موسی بن عمران فغاب عن قومه أربعین لیله ثمّ رجع بعد ان قیل قد مات و اللّه لیرجعنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فلیقطعنّ أیدی رجال و أرجلهم یزعمون أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مات.

قال: و اقبل أبو بکر حتّی نزل علی باب المسجد حین بلغه الخبر و عمر یکلم النّاس فلم یلتفت إلی شیء حتّی دخل علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی بیت عائشه و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مسجّی فی ناحیه البیت علیه برد حبره فاقبل حتّی کشف عن وجهه ثمّ أقبل علیه فقبّله ثمّ قال بأبی أنت و امّی أما الموته التی کتب اللّه علیک فقد ذقتها ثمّ لن یصیبک بعدها موته أبدا ثمّ ردّ الثوب علی وجهه ثمّ خرج و عمر یکلّم النّاس فقال علی رسلک یا عمر فأنصت فأبی إلاّ أن یتکلّم، فلمّا رآه أبو بکر لا ینصت أقبل علی النّاس فلمّا سمع النّاس کلامه أقبلوا علیه و ترکوا عمر فحمد اللّه و اثنی علیه ثمّ قال:

أیّها النّاس انّه من کان یعبد محمّدا فان محمّدا قد مات و من کان یعبد اللّه فانّ اللّه حیّ لا یموت ثمّ تلا هذه الایه: «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاکِرِینَ ».

قال. فواللّه لکان النّاس لم یعلموا أن هذه الایه نزلت علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حتّی تلاها أبو بکر یومئذ قال و أخذها النّاس عن أبی بکر فانّما هی أفواههم.

قال أبو هریره قال عمر: و اللّه ما هو إلاّ أن سمعت أبا بکر یتلوها فعقرت حتی وقعت إلی الارض ما تحملنی رجلای و عرفت أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قد مات.

و کذا روی أبو جعفر الطبری عن أبی أیوب عن إبراهیم خبرا آخر قریبا من الاوّل.

و کذا فی آخر عن عبد الرّحمن الحمیری قال توفی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و أبو بکر فی المدینه فجاء فکشف الثوب عن وجهه فقبّله و قال فداک أبی و امّی ما أطیبک حیّا و میّتا

ص:108

مات محمّد و رب الکعبه.

قال: ثمّ انطلق إلی المنبر فوجد عمر بن الخطّاب قائما یوعد النّاس و یقول انّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حیّ لم یمت و أنّه خارج إلی من أرجف به و قاطع أیدیهم و ضارب أعناقهم و صالبهم قال: فتکلّم أبو بکر و قال: انّ اللّه قال لنبیّه صلّی اللّه علیه و آله «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ » و قال: «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ » الایه حتی ختم الایه فمن کان یعبد اللّه لا شریک له فانّ اللّه حیّ لا یموت الخبر.

قال الشهرستانی فی المقدّمه الرابعه من الملل و النحل: الخلاف الثالث فی موته صلّی اللّه علیه و آله قال عمر: من قال أن محمّدا قد مات قتلته بسیفی هذا و انما رفع إلی السماء کما رفع عیسی بن مریم علیه السّلام، و قال أبو بکر: من کان یعبد محمّدا فانّ محمّدا قد مات و من کان یعبد إله محمّد فانه حیّ لا یموت و قرأ هذه الایه: «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ » إلخ.

أقول: و الأخبار فی ذلک المضمون اعنی انکار عمر موته صلّی اللّه علیه و آله فی کتبهم المعتبره عندهم بلغت إلی مبلغ التواتر معنی و لا سبیل إلی إنکاره و إن کانت عباراتهم مختلفه، و لنا فی هذا المقام کلام و هو:

ان من لم یکن عارفا للایات القرآنیّه و متدبرا لها و حافظا للکتاب العزیز کما اعترف به نفسه کیف یلیق للامامه علی الامّه و الخلافه عن اللّه و رسوله؟ و هل هذا الا تهافت و اختلاق؟ جلّ جناب الرّب عن أن ینال عهده الجاهلین.

الکلام فی ان علیا علیه السّلام هو الذی ولی غسل رسول اللّه

صلّی اللّه علیه و آله و هو الاصل فی ذلک.

و قال أبو جعفر الطبری عن عبد اللّه بن عبّاس ان علیّ بن أبی طالب و العبّاس ابن عبد المطلب و الفضل بن عبّاس و قثم بن العبّاس و اسامه بن زید و شقران مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله هم الّذین ولّوا غسله و انّ اوس بن خولی احد بنی عوف بن الخزرج قال لعلیّ بن ابی طالب انشدک اللّه یا علیّ و حظّنا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و کان اوس

ص:109

من أصحاب بدر و قال ادخل فدخل فحضر غسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فاسنده علیّ بن أبی طالب إلی صدره و کان العبّاس و الفضل و قثم هم الذین یقلّبونه معه و کان اسامه بن زید و شقران مولیاه هما الذان یصبّان الماء و علیّ یغسله قد اسنده إلی صدره و علیه قمیصه یدلک من ورائه لا یفضی بیده إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و علیّ یقول: بأبی أنت و امّی ما أطیبک حیّا و میّتا و لم یر من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله شیء ممّا یری من المیّت.

و قال الشّارح المعتزلی: و روی محمّد بن حبیب فی أمالیه قال تولی غسل النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله علیّ علیه السّلام و العبّاس رضی اللّه عنه و کان علیّ علیه السّلام یقول بعد ذلک ما شممت اطیب من ریحه و لا رأیت اضوء من وجهه حینئذ و لم أره یعتاد فاه ما یعتاد أفواه الموتی.

أقول: و قد مضی الخبر الاخر من أبی جعفر الطبری عن عبد اللّه بن مسعود حیث سأل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عمن یغسله فقال صلّی اللّه علیه و آله أهلی الأدنی فالأدنی الخبر.

فحیث ضم ذلک الخبر إلی هذا الذی نقله الطبری عن عبد اللّه بن عباس و محمّد ابن حبیب فی أمالیه و غیرهما ینتج ان علیّ بن أبی طالب کان أقرب النّاس منه صلّی اللّه علیه و آله ثمّ انه یعلم من خطاب اوس علی علیه السّلام انشدک اللّه یا علیّ و حظّنا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أن أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام کان هو الّذی تولی غسله و هو الاصل فی ذلک و العبّاس و الفضل و قثم و اسامه و شقران کانوا أعوانه فی ذلک کما یدلّ علیه أیضا قوله و کان العبّاس و الفضل و قثم هم الذین یقلبونه معه و کان اسامه و شقران مولیاه هما اللذان یصبّان الماء و قوله و علیّ علیه السّلام یغسله صریح فی ذلک.

فی الکافی للکلینی (قده) عن عبد اللّه بن مسعود قال: قلت للنّبیّ صلّی اللّه علیه و آله یا رسول اللّه من یغسلک إذا مت؟ فقال: یغسل کلّ نبی وصیّه قلت: فمن وصیّک یا رسول اللّه؟ قال: علیّ بن أبی طالب، فقلت: کم یعیش بعدک یا رسول اللّه؟ قال ثلاثین سنه، فان یوشع بن نون وصیّ موسی عاش من بعده ثلاثین سنه و خرجت علیه صفراء بنت شعیب زوج موسی فقالت أنا أحق بالأمر منک فقاتلها فقتل مقاتلیها و اسرها فأحسن اسرها، و ان ابنه أبی بکر ستخرج علی علیّ علیه السّلام فی کذا و کذا

ص:110

ألفا من امتی فیقتل مقاتلیها و یأسرها فیحسن أسرها و فیها انزل اللّه تعالی «وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّهِ الْأُولی » یعنی صفراء بنت شعیب.

فی التهذیب بإسناده عن یعلی بن مره عن أبیه عن جدّه قال قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فستر بثوب و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله خلف الثوب و علیّ علیه السّلام عند طرف ثوبه و قد وضع خدّه علی راحتیه یضرب طرف الثوب علی وجه علیّ علیه السّلام قال و النّاس علی الباب و فی المسجد ینتحبون و یبکون و إذا سمعنا صوتا فی البیت ان نبیکم طاهر مطهر فادفنوه و لا تغسلوه، قال: فرأیت علیّا علیه السّلام حین رفع رأسه فزعا فقال اخسأ عدوّ اللّه فانّه أمرنی بغسله و کفنه و ذاک سنه قال ثم نادی مناد آخر غیر تلک النغمه یا علی بن أبی طالب استر عوره نبیّک و لا تنزع القمیص، و روایات اخر قریبه منها اتی بها فی کتب العامّه أیضا.

قال فی البحار: فی الاحن و المحن بإسناده عن إسماعیل بن عبد اللّه عن أبیه عن علیّ علیه السّلام قال: أوصانی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إذا أنا مت فاغسلنی بسبع قرب من بئری بئر غرس.

و فی السیره الحلبیّه: و عند ابن ماجه أنّه صلّی اللّه علیه و آله قال لعلیّ علیه السّلام إذا أنا مت فاغسلنی بسبع قرب من بئری بئر غرس.

فی الکافی و التهذیب عن فضیل سکره قال قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام: جعلت فداک هل للماء الذی یغسل به المیت حدّ محدود؟ قال: ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال لعلیّ علیه السّلام: إذا أنامت فاستق ستّ قرب من ماء بئر غرس «غرس بئر بالمدینه» فغسلنی و کفّنی و حنطنی فاذا فرغت من غسلی و کفنی فخذ بجوامع کفنی و اجلسنی ثمّ سلنی عمّا شئت فو اللّه لا تسألنی عن شیء الا اجبتک فیه.

و فی البحار: أبان بن بطه قال یزید بن بلال قال علیّ علیه السّلام: اوصی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله الاّ یغسله احد غیری فانّه لا یری أحد عورتی الا طمست عیناه قال: فما تناولت عضوا إلاّ کانما کان یقلّه معی ثلاثون رجلا حتّی فرغت من غسله، و کذا فی خبر قریب منه فی السیره الحلبیّه.

ص:111

أقول: و المراد من هذا الخبر ان علیّا علیه السّلام لو رأی عورته لا تطمس عینه کان علی فرض الوقوع لا ان یجوز له ذلک.

و فیه أیضا: و روی انه لما أراد علیّ علیه السّلام غسله استدعی الفضل بن عبّاس لیعینه کان مشدود العینین و قد امره علیّ علیه السّلام بذلک اشفاقا علیه من العمی.

و فیه نقلا عن تفسیر العیاشی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: لما قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله سمعوا صوتا من جانب البیت و لم یروا شخصا یقول: «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَهُ الْمَوْتِ » إلی قوله «فقد فاز» ثمّ قال: فی اللّه خلف و عزاء من کلّ مصیبه و درک لما فات فباللّه فثقوا و إیّاه فارجوا انما المحروم من حرم الثواب و استروا عوره نبیکم فلما وضعه علی السریر نودی یا علیّ لا تخلع القمیص قال فغسّله علیّ علیه السّلام فی قمیصه.

و روی أبو جعفر الطبری فی تاریخه باسناده عن عائشه قالت لما أرادوا ان یغسلوا النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله اختلفوا فیه فقالوا و اللّه ما ندری أنجرّد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من ثیابه کما نجرّد موتانا أو نغسّله و علیه ثیابه، فلمّا اختلفوا القی علیهم السّنه حتی ما منهم رجل إلا و ذقنه فی صدره، ثمّ کلمهم متکلم من ناحیه البیت لا یدری من هو أن اغسلوا النّبیّ و علیه ثیابه، قالت: فقاموا إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: فغسلوه و علیه قمیصه یصبّون علیه الماء فوق القمیص و یدلکونه و القمیص دون أیدیهم، و کذا مر منه آنفا نقلا عن عبد اللّه بن عبّاس أن علیّا علیه السّلام یغسله صلّی اللّه علیه و آله و علیه قمیصه یدلک من ورائه لا یفضی بیده إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الخبر.

و قال المفید (ره) فی الارشاد: لما أراد أمیر المؤمنین علیه السّلام غسل الرسول صلّی اللّه علیه و آله استدعی الفضل بن العبّاس فأمره أن یناوله الماء لغسله بعد أن عصّب عینیه ثمّ شق قمیصه من قبل جیبه حتّی بلغ إلی سرّته و تولّی غسله و تحنیطه و تکفینه و الفضل یعاطیه الماء و یعینه علیه.

و فی التهذیب لشیخ الطّائفه الامامیه قدس سره عن یعلی بن مرّه عن أبیه عن جدّه قال: قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فستر بثوب و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله خلف الثوب و علیّ علیه السّلام

ص:112

عند طرف ثوبه قد وضع خدیه علی راحته قال و الرّیح یضرب طرف الثوب علی وجه علیّ علیه السّلام قال: و النّاس علی الباب و فی المسجد ینتحبون و یبکون و إذا سمعنا صوتا فی البیت ان نبیکم طاهر مطهر فادفنوه و لا تغسلوه قال فرایت علیا علیه السّلام حین رفع رأسه فزعا فقال اخسأ عدو اللّه فانه امرنی بغسله و کفنه و دفنه و ذاک سنه قال ثم نادی مناد آخر غیر تلک النغمه یا علیّ بن أبی طالب استر عوره نبیّک و لا تنزع القمیص.

أقول: ما یستفاد من جمله تلک الاخبار انّ علیّا علیه السّلام تولّی غسله بیده بلا کلام فیه و انه غسله صلّی اللّه علیه و آله فی قمیصه و لا تنافی لها مع ما فی الارشاد، و أمّا المرویه عن عائشه من اختلافهم و أخذهم السنه و یدلک من ورائه لا یفضی بیده فلا یخلو عن اختلاق و افتعال و البصیر الناقد فی الأحادیث المرویه عنها فی ذلک الباب من الطبری و غیره یری ما لا یخفی علیه و کانت تقولها لبعض شانها و لا جرم انهم جردوه عاقبه الأمر و کفنوه.

فالحق فیها ما أنصف الشارح المعتزلی فی المقام حیث بعد نقل شرذمه من تلک الأحادیث المرویه عنها و نقلها فکانت عایشه تقول لو استقبلت من أمری ما استدبرت ما غسله الا نساؤه کما رواها الطبری و غیره أیضا، قال: قلت: حضرت عند محمّد بن معدّ العلوی فی داره ببغداد و عنده حسن بن معالی الحلی المعروف بابن الباقلاوی و هما یقرآن هذا الخبر «یعنی خبر عائشه عن اختلافهم و أخذهم السنه و قولها لو استقبلت من امری إلخ» و هذه الأحادیث من تاریخ الطبری فقال محمّد بن معد لحسن بن معالی: ما تراها قصدت بهذا القول قال: حسدت أباک علی ما کان یفتخر به من غسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، فضحک محمّد و قال: هبها استطاعت أن تزاحمه فی الغسل هل تستطیع أن تزاحمه فی غیره من خصائصه انتهی.

ثمّ قال أبو جعفر الطبری: قال ابن إسحاق و حدثنی الزهری عن علیّ بن الحسین قال فلما فرغ من غسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کفن فی ثلاثه اثواب ثوبین صحاریّین و برد حبره ادرج فیها ادراجا.

و کذا فی الکافی للکلینی (قده) عن زید الشّحام قال سئل أبو عبد اللّه علیه السّلام

ص:113

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بم کفن قال فی ثلاثه أثواب ثوبین صحاریین و برد حبره.

و فی السیره الحلبیه ذکر أقوالا اخر تنتهی إلی سبعه.

«بیان» قال ابن اثیر فی النهایه: فی الحدیث کفن رسول اللّه فی ثوبین صحاریین صحار قریه بالیمن نسب الثوب إلیها و قیل هو من الصحره و هی حمره خفیه کالغبره یقال ثوب اصحر و صحاری.

فی البحار نقلا عن مجالس الصّدوق بإسناده الی عبد اللّه بن عبّاس رضی اللّه عنه قال لما توفّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله تولّی غسله علیّ بن أبی طالب و العباس معه فلما فرغ علیّ علیه السّلام من غسله کشف الازار عن وجهه ثمّ قال بأبی أنت و امّی طبت حیّا و طبت میتا انقطع بموتک ما لم ینقطع بموت أحد ممّن سواک من النبوّه و الانباء خصصت حتی صرت مسلّیا عمن سواک و عممت حتّی صار النّاس فیک سواء و لو لا انک امرت بالصبر و نهیت عن الجزع لا نفدنا علیک الشؤن و لکن مالا یدفع کمد و غصص مخالفان و هما داء الاجل و قلا لک بأبی أنت و امی اذکرنا عند ربک و اجعلنا من همّک ثمّ اکبّ علیه فقبّل وجهه و مد الازار علیه.

و نقل هذه الخطبه الشارح المعتزلی علی صوره اخری قال:

قال محّد بن حبیب فلما کشف الازار عن وجهه بعد غسله انحنی علیه فقبله مرارا و بکی طویلا و قال: بأبی أنت و امّی طبت حیا و طبت میتا انقطع بموتک ما لم ینقطع بموت أحد سواک من النبوّه و الأنبیاء (و الانباء - ظ) و اخبار السماء خصصت حتّی صرت مسلیا عمّن سواک و عممت حتی صارت المصیبه فیک سواء و لو لا انک امرت بالصبر و نهیت عن الجزع لانفدنا علیک ماء الشؤن و لکن اتی ما لا یدفع اشکو إلیک کمدا و ادبارا مخالفین و داء الفتنه فانها قد استعرت نارها و داءها الداء الاعظم بأبی أنت و امّی اذکرنا عند ربّک و اجعلنا من بالک و همک.

ثمّ نظر إلی قذاه فی عینه فلفظها بلسانه ثمّ ردّ الازار علی وجهه.

أقول: لا یخفی ان هذه الرّوایه تخالف ما فی النهج فی بعض ألفاظه و لا بعد

ص:114

أن یقال متی دار الأمر بین ما فی النّهج و بین ما فی غیره یکون ما فی النّهج اضبط و أصحّ.

الکلام فی من صلّی اللّه علیه و آله

و لما فرغ علیّ علیه السّلام من غسله و تجهیزه تقدم فصلّی علیه وحده و لم یشرکه معه فی الصلاه علیه و کان المسلمون فی المسجد یخوضون فیمن یؤمّهم فی الصلاه علیه و این یدفن فخرج إلیهم أمیر المؤمنین و قال لهم ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله امامنا حیّا و میتا فیدخل علیه فوج بعد فوج منکم فیصلّون علیه بغیر امام و ینصرفون و ان اللّه تعالی لم یقبض نبیا فی مکان إلا و قد ارتضاه لرمسه فیه و انی لدافنه فی حجرته الّتی قبض فیها فسلم القوم لذلک و رضوا به کما فی الارشاد للمفید و فی غیره.

و روی ثقه الاسلام الکلینی فی الکافی باسناده عن الحلبی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال اتی العباس أمیر المؤمنین علیه السّلام فقال یا علیّ ان النّاس قد اجتمعوا ان یدفنوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی بقیع المصلی و ان یؤمهم رجل منهم فخرج أمیر المؤمنین علیه السّلام إلی النّاس فقال یا أیّها النّاس ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله امامنا حیا و میتا و قال انّی ادفن فی البقعه الّتی قبض فیها ثمّ قام علی الباب فصلّی علیه ثمّ أمر النّاس عشره عشره یصلّون علیه ثمّ یخرجون.

و فی الکافی أیضا باسناده عن جابر عن أبی جعفر علیه السّلام قال لما قبض النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله صلّت علیه الملائکه و المهاجرون و الأنصار فوجا فوجا و قال: قال أمیر المؤمنین علیه السّلام سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول فی صحته و سلامته انما انزلت هذه الایه علی فی الصّلاه بعد قبض اللّه لی «إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً ».

و فی روایه الامالی ان أوّل من یصلی علیه هو اللّه سبحانه ثمّ الملائکه ثمّ المسلمون.

قال الطبری: و دخل النّاس علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یصلون علیه أرسالا حتّی إذا

ص:115

فرغ الرّجال ادخل النّساء حتّی إذا فرغ النساء ادخل الصبیان ثمّ ادخل العبید و لم یؤمّ الناس علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أحد.

و فی البحار: و لما أراد علیّ علیه السّلام غسله استدعی الفضل بن العبّاس فامره ان یناوله الماء بعد ان عصب عینیه فشق قمیصه من قبل جیبه حتی بلغ به إلی سرّته و تولّی غسله و تحنیطه و تکفینه و الفضل یناوله الماء فلما فرغ من غسله و تجهیزه تقدّم فصلّی علیه.

فی البحار: سئل الباقر علیه السّلام کیف کانت الصّلاه علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله فقال:

لما غسله أمیر المؤمنین و کفنه سجّاه و ادخل علیه عشره فداروا حوله ثمّ وقف أمیر المؤمنین علیه السّلام فی وسطهم فقال «إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً » فیقول القوم مثل ما یقول حتّی صلّی علیه أهل المدینه و أهل العوالی.

ان قلت نقل فی البحار روایه عن سلیم بن قیس نقلا عن سلمان الفارسی (ره) انّه قال اتیت علیّا علیه السّلام و هو یغسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و قد کان اوصی ان لا یغسله غیر علی «إلی أن قال:» فلمّا غسله و کفّنه ادخلنی و ادخل أبا ذر و المقداد و فاطمه و حسنا و حسینا علیهم السّلام فتقدم و صففنا خلفه و صلّی علیه و عائشه فی الحجره لا تعلم قد أخذ جبرئیل ببصرها ثمّ ادخل عشره عشره من المهاجرین و الانصار فیصلون و یخرجون حتّی لم یبق أحد من المهاجرین و الأنصار إلا صلّی علیه الخبر. فکیف یوافق هذا الخبر ما ذکر من قبل ان علیّا صلّی علیه صلّی اللّه علیه و آله وحده و لم یشرکه معه أحد فی الصّلاه؟ قلت: یمکن الجمع بینهما انّه لم یشرکه أحد فی ان یؤم النّاس فلم یؤم النّاس علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أحد إلاّ علیّ علیه السّلام علی أن فی سلیم بن قیس کلاما.

و بالجمله لا یخفی علی المتدرب البصیر فی الأخبار المرویه عن الفریقین أن الصّلاه الحقیقیّه هی التی صلاها علیّ علیه السّلام علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله أوّلا و ان صلّی علیه بعده غیره من الرّجال و النساء فوجا بعد فوج.

ص:116

الکلام فی دفنه صلّی اللّه علیه و آله

و اختلف الاقوال فی موضع دفنه فذهب قوم إلی أن یدفنوه صلّی اللّه علیه و آله بمکّه لانها مسقط رأسه و قال الاخرون فی المدینه فمنهم من رأی ان یدفن فی البقیع عند شهداء احد و منهم من قال ان یدفنوه فی صحن المسجد و قال أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام انّ اللّه لم یقبض نبیا إلاّ فی أطهر البقاع فینبغی ان یدفن فی البقعه التی قبض فیها فاخذوا بقوله.

قال الطبری نقلا عن عبد اللّه بن عبّاس لما أرادوا ان یحفروا لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و کان أبو عبیده بن الجراح یضرح کحفر أهل مکّه و کان أبو طلحه زید بن سهل هو الّذی یحفر لأهل المدینه و کان یلحد فدعا العبّاس رجلین فقال لأحدهما اذهب إلی أبی عبیده و للاخر اذهب إلی أبی طلحه اللهم خر لرسولک.

و قال الطبری قال ابن إسحاق و کان الّذی نزل قبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علیّ بن أبی طالب و الفضل بن العبّاس و قثم بن العباس و شقران مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و قد قال اوس بن خولی انشدک اللّه یا علیّ و حظنا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال له انزل فنزل مع القوم و قد کان شقر ان مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حین وضع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی حفرته و بنی علیه قد اخذ قطیفه کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یلبسها و یفترشها فقذفها فی القبر و قال و اللّه لا یلبسها أحد بعدک أبدا قال فدفنت مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

فی التهذیب لشیخ الطّائفه الامامیه فی روایه عن أبی جعفر علیه السّلام «إلی أن قال:» ثمّ دخل علیّ علیه السّلام القبر فوضعه علی یدیه و ادخل معه الفضل بن العبّاس فقال رجل من الأنصار من بنی الخیلاء یقال له اوس بن الخولی انشدکم اللّه ان تقطعوا حقنا فقال له علیّ علیه السّلام ادخل فدخل معهما الخبر.

و فیه عن جعفر عن أبیه علیهما السّلام ان قبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله رفع شبرا من الأرض.

و فی الکافی للکلینی رضوان اللّه علیه عن أبان بن تغلب قال سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول جعل علیّ علیه السّلام علی قبر النّبیّ لبنا.

ص:117

و فیه عن أبی جعفر علیه السّلام قال: قال النّبی صلّی اللّه علیه و آله یا علی ادفنی فی هذا المکان و ارفع قبری من الأرض أربع أصابع و رش علیه من الماء.

أقول: جاءت الرّوایات من الفریقین فی تعیین رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مدفنه کما فی الرّوایه المرویه عن أبی جعفر الطبری المذکوره آنفا و من کتب الامامیّه أیضا و مع ذلک اختلافهم فی مدفنه صلّی اللّه علیه و آله غریب جدّا.

و فیه أیضا عن یحیی بن أبی العلا عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: القی شقران مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی قبره القطیفه.

و فی الارشاد للمفید (ره) بعد ما قال صلّی علیّ علیه السّلام وحده علی النّبی و لم یشرکه معه أحد ثمّ صلّی المسلمون قال:

و لما صلّی المسلمون علیه أنفذ العبّاس بن عبد المطلب برجل إلی أبی عبیده ابن الجراح و کان یحفر لأهل مکّه و یضرّح و کان ذلک عاده أهل مکه و انفذ إلی زید بن سهل و کان یحفر لأهل المدینه و یلحد فاستدعاهما و قال: اللهم خر لنبیک فوجد أبو طلحه زید بن سهل و قیل له احفر لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فحفر له لحدا و دخل أمیر المؤمنین و العبّاس بن عبد المطلب و الفضل بن العباس و اسامه بن زید لیتولّوا دفن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فنادت الأنصار من وراء البیت یا علیّ إنا نذکرک اللّه و حقنا الیوم من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أن یذهب ادخل منا رجلا یکون لنا به حظ من مواراه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، فقال لیدخل اوس بن خولی و کان بدریا فاضلا من بنی عوف من الخزرج فلما دخل قال له علیّ علیه السّلام: انزل القبر فنزل و وضع أمیر المؤمنین رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی یدیه و ولاه فی حفرته فلما حصل فی الأرض قال له اخرج فخرج و نزل علیّ علیه السّلام القبر فکشف عن وجه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و وضع خدّه علی الأرض موجها إلی القبله علی یمینه ثمّ وضع علیه اللبن و أهال علیه التراب و کان ذلک فی یوم الاثنین للیلتین بقیتا من صفر سنه عشر من هجرته صلّی اللّه علیه و آله و هو ابن ثلاث و ستّین سنه و لم یحضر دفن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أکثر الناس لما جری بین المهاجرین و الأنصار من التشاجر فی أمر الخلافه وفات أکثرهم الصّلاه علیه لذلک و أصبحت

ص:118

فاطمه علیها السّلام تنادی: و اسوء صباحاه، فسمعها أبو بکر فقال لها: إنّ صباحک لصباح سوء و اغتنم القوم الفرصه لشغل علیّ بن أبی طالب علیه السّلام برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و انقطاع بنی هاشم عنهم بمصابهم برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فتبادروا إلی ولایه الأمر و اتفق لأبی بکر ما اتفق لاختلاف الأنصار فیما بینهم و کراهیه الطلقاء و المؤلفه قلوبهم من تأخر الأمر حتّی یفرغ بنو هاشم فیستقر الامر مقرّه. فبایعوا أبا بکر لحضوره المکان وکالت أسباب معروفه تیسر للقوم منها.

ثمّ قال المفید (ره): و قد جاءت الرّوایه انه لمّا تم لأبی بکر ما تمّ و بایعه من بایع جاء رجل إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام و هو یسوی قبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بمسحاه فی یده فقال له ان القوم قد بایعوا أبا بکر و وقعت الخذله للانصار لاختلافهم و بدر الطلقاء بالعقد للرجل خوفا من ادراککم الامر فوضع طرف المسحاه علی الأرض و یده علیها ثمّ قال علیه السّلام «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ أَنْ یَسْبِقُونا ساءَ ما یَحْکُمُونَ».

و لقد مضی الکلام منه علیه السّلام فی الخطبه المأتین عند دفن سیده نساء العالمین مخاطبا لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عند قبره: و لقد وسدتک فی ملحوده قبرک و فاضت بین نحری و صدری نفسک آه.

و قال علیه السّلام فی الخطبه السادسه و التسعین و المأه: و لقد علم المستحفظون من أصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و آله انّی لم ارد علی اللّه و لا علی رسوله ساعه قط و لقد واسیته بنفسی فی المواطن التی تنکص فیها الابطال و تتأخر الاقدام نجده اکرمنی اللّه بها و لقد قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و ان رأسه علی صدری و لقد سالت نفسه فی کفّی فامررتها علی وجهی و لقد ولّیت غسله صلّی اللّه علیه و آله و الملائکه اعوانی فضجّت الدار و الافنیه ملأ یهبط و ملأ یعرج و ما فارقت سمعی هینمه منهم یصلون علیه حتی و اریناه فی ضریحه فمن ذا احق به منّی حیّا و میتا.

قال الشّارح المعتزلی بعد نقل شرذمه من تلک الأخبار عن أبی جعفر الطبری:

ص:119

من تأمل هذه الأخبار علم ان علیّا علیه السّلام کان الأصل و الجمله و التفصیل فی أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و جهازه ألا تری ان اوس بن خولی لا یخاطب أحدا من الجماعه غیره فی حضور الغسل أو النزول فی القبر. ثمّ انظر إلی کرم علیّ علیه السّلام و سجاحه اخلاقه و طهاره شیمته کیف لم یضن بمثل هذه المقامات الشریفه عن اوس و هو رجل غریب من الانصار فعرف له حقه و اطلبه بما طلبه فکم بین هذه السجیّه الشریفه و بین قول من قال «یعنی بها عائشه کما مضی الخبر فی ذلک» لو استقبلت من أمری ما استدبرت ما غسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الانساؤه و لو کان فی ذلک المقام غیره من اولی الطباع الخشنه و ارباب الفظاظه و الغلظه و قد سأل اوس لزجر و انتهر و رجع خائبا انتهی.

الکلام فی تجهیزه صلّی اللّه علیه و آله فی انه أی یوم

کان و الحق فی ذلک

مضی الکلام فی یوم وفاته صلّی اللّه علیه و آله انه عند الاکثر الاشهر بل مما اتفقوا علیه کان یوم الاثنین.

ثمّ قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه: فلما بویع أبو بکر اقبل النّاس علی جهاز رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و بویع أبو بکر یوم الاثنین فی الیوم الذی قبض فیه النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و قال بعضهم کان ذلک من فعلهم یوم الثلثاء و ذلک الغد من وفاته صلّی اللّه علیه و آله.

أقول: و ذلک البعض هو الواقدی حیث قال: و دفن صلّی اللّه علیه و آله من الغد نصف النهار حین زاغت الشمس و ذلک یوم الثلثاء.

و قال بعضهم انما دفن بعد وفاته بثلاثه أیام ثمّ دفن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من وسط اللیل لیله الأربعاء، و روی فی دفنه صلّی اللّه علیه و آله لیله الأربعاء عدّه روایات من عائشه و غیرها، و قال بعضهم دفن یوم الأربعاء.

و روی الطبری عن زیاد بن کلیب عن إبراهیم النخعی انه لما قبض النّبی صلّی اللّه علیه و آله کان أبو بکر غائبا فجاء بعد ثلاث إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و لم یجترء أحد ان یکشف عن

ص:120

وجهه و قد اربدّ بطنه فکشف عن وجهه و قبل عینیه و قال بأبی أنت و امّی طبت حیا و طبت میتا ثمّ خرج إلی النّاس فقال من یعبد محمّدا فان محمّدا قد مات الحدیث.

و کذا أقوال الامامیه و أخبارهم مختلفه فی ذلک ففی بعضها ان النّاس دخلوا علیه عشره عشره فصلوا علیه یوم الاثنین و لیله الثلثاء و فی آخر أنهم صلوا علیه یوم الاثنین و لیله الثلثاء حتی الصباح و یوم الثلثاء.

و الصواب انه صلّی اللّه علیه و آله دفن فی الیوم الذی قبض و هو رأی المحققین من علمائنا الامامیّه کما صرّح به عماد الدّین الطبری فی کامل البهائی و تولی تجهیزه فی ذلک الیوم أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام علی ما مضی الکلام فیه مفصلا و القوم قد اشتغلوا عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بامر البیعه.

و إذا انضم قول أبی جعفر الطبری و بویع أبو بکر یوم الاثنین فی الیوم الذی قبض فیه النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله إلی قول المفید فی الارشاد و قد جاءت الروایه انه لما تم لأبی بکر ما تمّ و بایعه من بایع جاء رجل إلی أمیر المؤمنین و هو یسوی قبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بمسحاه فی یده الحدیث، ینتج ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله دفن فی الیوم الذی قبض.

علی انه نهی ان یترک المیت و أمر بتعجیل الدفن الا لضروره اقتضت خلافه حتی یحصل العلم الذی تطمئن به النفس و لا أقل ان یکون الامر بالتعجیل للاستحباب ان لم نقل بوجوبه و النهی للکراهه لا للحرمه ففی الوافی للفیض نقلا عن الکافی و التهذیب و الفقیه عن جابر عن أبی جعفر علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یا معشر النّاس لا الفینّ رجلا مات له میت لیلا فانتظر به الصبح و لا رجلا مات له میت نهارا فانتظر به اللیل لا تنتظروا بموتکم طلوع الشمس و لا غروبها عجلوا بهم إلی مضاجعهم رحمکم اللّه قال النّاس و أنت یا رسول اللّه یرحمک اللّه.

و فیه نقلا عن الاولین عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إذا مات المیّت أوّل النهار فلا یقیل إلاّ فی قبره.

و فیه نقلا عن الثالث قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کرامه المیت تعجیله.

و لم یکن موته صلّی اللّه علیه و آله مشتبها حتی یتربص فی تجهیزه ثلاثه أیام لحصول العلم

ص:121

به و لا یقبل العقل السلیم ان یبقی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله میتا یوم الاثنین و الثلثاء و الأربعاء و أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام حاضر لا یقوم بتجهیزه و یترکه حتّی اربدّ بطنه صلّی اللّه علیه و آله و العجب من تلک الروایه المنقوله عن الطبری أنه لا یجتریء أحد أن یکشف عن وجهه هل یقبله عاقل و یتسلم لبیب ان علیّا علیه السّلام لا یجتری فی ذلک، و أنصف الشارح المعتزلی فی المقام و قال:

و کیف یبقی طریحا بین أهله ثلاثه أیام لا یجتریء أحد منهم أن یکشف عن وجهه و فیهم علیّ بن أبی طالب و هو روحه بین جنبیه و العبّاس عمه القائم مقام أبیه و ابنا فاطمه و هما کولدیه و فیهم فاطمه بضعه منه أ فما کان فی هؤلاء من یکشف عن وجهه و لا من یفکر فی جهازه. و لا من یأنف له من انتفاخ بطنه و اخضرارها و ینتظر بذلک حضور أبی بکر لیکشف عن وجهه انا لا اصدق ذلک و لا یسکن قلبی إلیه.

ثمّ قال ذلک الشارح: و بقی الاشکال فی قعود علیّ علیه السّلام عن تجهیزه و إذا کان اولئک مشتغلین بالبیعه فما الذی شغله هو فاقول یغلب علی ظنی ان صح ذلک ان یکون قد فعله شناعه علی أبی بکر و اصحابه حیث فاته الأمر و استوثر علیه به فأراد ان یترکه صلّی اللّه علیه و آله بحاله لا یحدث فی جهازه امرا لیثبت عند الناس ان الدّنیا شغلتهم عن نبیهم ثلاثه أیام حتی آل أمره إلی ما ترون و قد کان علیه السّلام یتطلب الحیله فی تهجین أمر أبی بکر حیث وقع فی السقیفه ما وقع بکل طریق و یتعلق بأدنی سبب من امور کان یعتمدها و أقوال کان یقولها فلعل هذا من جمله ذلک، أو لعله إن صحّ ذلک فانما ترکه صلّی اللّه علیه و آله بوصیته منه الیه و سرّ کانا یعلمانه فی ذلک.

فان قلت فلم لا یجوزان یقال ان صح ذلک انه اخر جهازه لیجتمع رأیه و رأی المهاجرین علی کیفیه غسله و کفنه و نحو ذلک من اموره؟ قلت لأن الروایه الاولی یبطل هذا الاحتمال و هی قوله صلّی اللّه علیه و آله لهم قبل موته یغسلنی أهلی الادنی منهم فالادنی و اکفن فی ثیابی أو فی بیاض مصر أو فی حله یمنیّه انتهی.

أقول کیف اجتری هذا الرجل ان یتفوه بذلک و کان له شیطان یعتریه

ص:122

و الا فکیف نطق بأنّ علیّا علیه السّلام ترکه صلّی اللّه علیه و آله ثلاثه أیّام لذلک الغرض الذی بمراحل عنه علیه السّلام و هو شارح أقواله و عارف بأحواله فی الجمله و لا یخالف أحد فی أنّه علیه السّلام أزهد الناس و أعلمهم و أفضلهم و أتقاهم و أنّه طلق الدنیا ثلاثا و لا یعدّ مکارم أعماله و محاسن أخلاقه و فضائل أوصافه و مناقب آدابه کلّت ألسن الفصحاء عن توصیف مقامه الشاهق، و حارت أفهام العقلاء فیه و کیف لا و هو کتاب اللّه الناطق، و بالجمله لما کانت سخافه قول الرّجل و خرافته أظهر من الشمس فی رائعه النهار فلا یهمنا اطاله الکلام فی الرّد و الانکار، و نستجیر باللّه من الهواجس النّفسانیّه و الوساوس الشیطانیّه.

قال ابن قتیبه الدینوری - و هو من أکابر علماء العامه المتعصب جدّا فی مذهبه کما هو الظاهر لأهل التتبع و التفحص فی حال الرجال - فی کتابه الامامه و السیاسه المعروف بتاریخ الخلفاء «المتوفی سنه 276» فی إبایه علیّ علیه السّلام بیعه أبی بکر:

ثمّ إن علیّا علیه السّلام اتی به إلی أبی بکر و هو یقول: أنا عبد اللّه و أخو رسوله فقیل له بایع أبا بکر فقال علیه السّلام: أنا أحق بهذا الأمر منکم لا ابایعکم و أنتم أولی بالبیعه لی، أخذتم هذا الامر من الأنصار و احتججتم علیه بالقرابه من النّبی صلّی اللّه علیه و آله و تأخذونه منّا أهل البیت غصبا؟ ألستم زعمتم للأنصار أنکم أولی بهذا الامر منهم لما کان محمّد صلّی اللّه علیه و آله منکم فأعطوکم المقاده و سلموا إلیکم الإماره و أنا أحتج علیکم بمثل ما احتججتم به علی الأنصار. نحن اولی اللّه برسول اللّه حیّا و میّتا فأنصفونا إن کنتم تؤمنون، و إلاّ فبوءوا بالظلم و أنتم تعلمون «إلی أن قال:» فقال علیه السّلام: اللّه اللّه یا معشر المهاجرین لا تخرجوا سلطان محمّد فی العرب عن داره و قعر بیته إلی دورکم و قعور بیوتکم و لا تدفعوا أهله عن مقامه فی الناس و حقه، فو اللّه یا معشر المهاجرین لنحن أحق النّاس به لأنا أهل البیت و نحن أحق بهذا الأمر منکم ما کان فینا القارئ لکتاب اللّه الفقیه فی دین اللّه، العالم

ص:123

بسنن رسول اللّه، المضطلع بأمر الرعیّه المدافع عنهم الامور السیئه، القاسم بینهم بالسویّه، و اللّه إنه لفینا، فلا تتبعوا الهوی فتضلوا عن سبیل اللّه فتزدادوا من الحق بعدا.

فقال بشیر بن سعد الأنصاری لو کان هذا الکلام سمعته الأنصار منک یا علیّ قبل بیعتها لأبی بکر، ما اختلف علیک اثنان.

قال: و خرج علیه السّلام یحمل فاطمه بنت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی دابه لیلا فی مجالس الأنصار تسألهم النصره، فکانوا یقولون: یا بنت رسول اللّه قد مضت بیعتنا لهذا الرجل و لو أنّ زوجک و ابن عمک سبق إلینا قبل أبی بکر ما عدلنا به فیقول علیّ علیه السّلام: أ فکنت أدع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی بیته لم أدفنه، و أخرج أنازع الناس سلطانه؟ فقالت فاطمه علیها السّلام: ما صنع أبو الحسن إلاّ ما کان ینبغی له و لقد صنعوا ماللّه حسیبهم و طالبهم.

و فی الدیوان المنسوب إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام فی مرثیه سید المرسلین:

نفسی علی زفراتها محبوسه یا لیتها خرجت مع الزفرات

لا خیر بعدک فی الحیاه و انما ابکی مخافه ان تطول حیاتی

و اسند إلی فاطمه علیها السّلام فی مرثیه أبیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله:

إذا اشتد شوقی زرت قبرک باکیا انوح و اشکو لا اراک مجاوبی

فیا ساکن الصحراء علّمتنی البکا و ذکرک انسانی جمیع المصائب

فان کنت عنی فی التراب مغیبا فما کنت عن قلب الحزین بغائب.

و قالت علیها السلام فی رثاه صلّی اللّه علیه و آله و ندبته بقولها یوم موته و بعده بألفاظ منها:

یا أبتاه جنه الخلد مثواه، یا أبتاه عند ذی العرش مأواه، یا أبتاه کان جبریل یغشاه یا أبتاه لست بعد الیوم أراه.

فی الکافی للکلینی (ره) عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: لما قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله جاءهم جبرئیل علیه السّلام و النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله مسجّی و فی البیت علیّ و فاطمه و الحسن و الحسین علیهم السّلام فقال السّلام علیکم یا أهل بیت الرّحمه «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَهُ الْمَوْتِ »

ص:124

«وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّهَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ » ان فی اللّه تعالی عزاء من کلّ مصیبه و خلفا من کل هالک و درکا مما فات فباللّه فثقوا و ایاه فارجوا فان المصاب من حرم الثّواب هذا آخر وطیی من الدنیا قالوا سمعنا الصوت و لم نر الشخص.

الترجمه

از کلام آن بزرگوار است، در حالی که مباشر غسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و تکفین و تدفین او بود فرموده است:

پدر و مادرم فدای تو باد هر آینه بموت تو نبوّت و خبر دادن بحقائق و وحی آسمانی قطع شد که بموت دیگر پیغمبران قطع نشده بود «زیرا آن حضرت خاتم انبیاء است و تا قیام قیامت شریعت او منسوخ نمی شود و دیگر بر کسی کتاب آسمانی وحی نمی شود»، مصیبت تو مصیبت مخصوص و ممتازی است که دیگر مصیبتها را تسلّی دهنده است و عام است که همه آدمیان را فرا گرفت و هیچکس از آن فارغ نیست، و اگر امر بشکیبائی و نهی از بیتابی نمی فرمودی هر آینه آب چشم را «که از درزهای کاسه سر فرود می آید و از مجرای عین خارج می شود» در مصیبت تو تمام می کردیم، و هر اینه درد و غم پیوسته همدم بود «و در بر طرف شدن مماطله و امروز و فردا میکرد» و اندوه و الم هم قسم و ملازم بود، و این درد پیوسته و اندوه همیشه برای تو اندکست «یا آن گونه گریستن و همدم اندوه و ماتم بودن برای تو اندکست» و برای بیش از این سزاوار و درخوری.

و لکن مرگ تو چیزیست که ردّ آن مقدور کسی نیست و دفع آن در استطاعت احدی نه، «و یا این که: آن مقدار که گریستیم و با غم و اندوه همدم بودیم دفع آن میسور نبود، به بیانی که در شرح گفته ایم».

ص:125

و من کلامه علیه السّلام اقتص فیه ذکر ما کان منه

اشاره

بعد هجره النبی صلّی اللّه علیه و آله ثم لحاقه به

:

فجعلت أتبع مأخذ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فأطأ ذکره حتّی انتهیت إلی العرج «فی کلام طویل».

«قال الرضی (ره)»: قوله علیه السّلام: فأطا ذکره من الکلام الذی رمی به إلی غایتی الایجاز و الفصاحه، و أراد أننی کنت اعطی خبره صلّی اللّه علیه و آله من بدء خروجی إلی أن انتهیت إلی هذا الموضع فکنی عن ذلک بهذه الکنایه العجیبه.

اللغه

(جعلت) أی اخذت و شرعت (مأخذ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله) أی الصوب الّذی سلکه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی هجرته من مکّه إلی المدینه.

(اطأ) من وطئت الشیء برجلی وطا، سقطت الواو فیه و فی اخواته، قال الجوهری فی الصحاح سقطت الواو من یطأ کما سقطت مع یسع لتعدّیهما لأن فعل یفعل مما اعتل فاؤه لا یکون إلاّ لازما فلمّا جاءه من بین أخواتهما متعدیین خولف بهما نظائرهما.

و فی بعض النسخ «قاطّا» مکان «فاطا» و کانه تصحیف لأن القطّ کما قال الخلیل: فصل الشیء عرضا، یقال قططت الشیء اقطه إذا قطعته عرضا و منه قط القلم، کما قیل فی علیّ علیه السّلام کان یقطّ الهام قطّ الاقلام، لکنه لا یناسب المقام و ان تکلف و تعسف بعض فی تفسیره.

(العرج) بفتح أوله و سکون ثانیه و هو کما قال الجوهری فی الصحاح و غیره

ص:126

منزل بطریق مکّه و إلیه ینسب العرجیّ الشاعر و هو عبد اللّه بن عمر بن عثمان ابن عفّان و هو أحد الأمکنه التی وقع فی طریقه صلّی اللّه علیه و آله فی هجرته و هو قریب من المدینه کما یأتی ذکر طریقه صلّی اللّه علیه و آله فی هجرته و لذا قال علیه السّلام: حتّی انتهیت إلی العرج و فی النسخ المطبوعه من النهج اعرب العرج بفتح الراء و الصواب سکونها کما ذکرنا، قال زراح بن ربیعه فی قصیده له(1)

و جاوزن بالرکن من ورقانو جاوزن بالعرج حیا حلولا

الاعراب

الظاهر أن کلمه حتّی متعلقه بکلّ واحد من اتبع و أطأ و لا تختصّ بالأخیر.

المعنی

اشاره

یقتص و یروی فی هذا الفصل حاله فی خروجه من مکه إلی المدینه بعد هجره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و کان قد تخلف عنه صلّی اللّه علیه و آله بمکّه لقضاء دینه و ردّ ودائعه و ما أمره به ثمّ لحق به فی قباء راجلا و قد تورمت قدماه و قد نزل علی کلثوم بن هدم حیث نزل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علیه ثمّ جاء معه صلّی اللّه علیه و آله المدینه و نزلوا علی أبی أیّوب الأنصاری کما یأتی شرحه.

(فجعلت اتبع مأخذ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله) یعنی به خرجت من مکّه زادها اللّه شرفا مهاجرا إلی المدینه فأخذت أتبع الطریقه و الجهه التی سلکها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و یأتی فی طریقه أنّه صلّی اللّه علیه و آله أتی العرج و قال علیّ علیه السّلام: حتّی انتهیت إلی العرج فسلک تلک الجهه و خرج علی ذلک الطریق و ایتسی به فی ذلک أیضا.

(فاطأ ذکره) اغنانا بشرحه کلام الرضی (ره) فی بیانه و لا حاجه إلی التطویل.

(حتّی انتهیت إلی العرج) أی اننی کنت اعطی خبره من بدء خروجی من

ص:127


1- (1) - السیره النبویه لابن هشام ج 1 ص 127 طبع مصر 1375 ه.

مکّه ثمّ اطا الطریق علی النحو الذی اخبرت فی سیره و جهته یعنی انی لازمت ذلک الطریق الّذی سلکه صلّی اللّه علیه و آله علی حذوه غیر مفارق ایاه حتّی انتهیت علی ذلک المسیر إلی العرج و الظاهر انه علیه السّلام لما وصل إلیه اطمأن قلبه علی أنه ورد المدینه سالما لأن ذلک المکان کان قریبا منها و لذا قال حتی انتهیت إلی العرج.

الکلام فی هجره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الی المدینه و ما جری فی ذلک علی الایجاز
«بدء اسلام الانصار»

فی السیره الهشامیّه و فی تاریخ الطبری: لما أراد اللّه عزّ و جلّ اظهار دینه و إعزاز نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و انجاز موعده له خرج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی الموسم الّذی لقیه فیه النفر من الأنصار فعرض نفسه علی قبائل العرب کما کان یصنع فی کل موسم فبینما هو عند العقبه لقی رهطا من الخزرج أراد اللّه بهم خیرا.

لما لقیهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال لهم: من أنتم؟ قالوا: نفر من الخزرج، قال:

أمن موالی یهود؟ قالوا: نعم، قال: أفلا تجلسون اکلّمکم؟ قالوا: بلی فجلسوا معه فدعاهم إلی اللّه عزّ و جلّ و عرض علیهم الاسلام و تلا علیهم القرآن.

و کان مما صنع اللّه بهم فی الاسلام أن یهود کانوا معهم فی بلادهم و کانوا أهل کتاب و علم و کانوا هم أهل الشرک و أصحاب أوثان و کانوا قد غزوهم ببلادهم فکانوا إذا کان بینهم شیء قالوا لهم إن نبینا مبعوث الان قد أظلّ زمانه تتّبعه فنقتلکم معه قتل عاد و إرم.

فلما کلم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله اولئک النفر و دعاهم إلی اللّه قال بعضهم لبعض یا قوم تعلموا و اللّه انه للنبی الذی توعدکم به یهود فلا تسبقنّکم إلیه فأجابوه فیما دعاهم إلیه بأن صدقوه و قبلوا منه ما عرض علیهم من الاسلام و قالوا إنا قد ترکنا قومنا و لا قوم بینهم من العداوه و الشر ما بینهم فعسی أن یجمعهم اللّه بک فسنقدم علیهم فندعوهم إلی أمرک و تعرض علیهم الّذی اجبناک إلیه من هذا الدین فان یجمعهم اللّه علیه فلا

ص:128

رجل أعزّ منک.

ثمّ انصرفوا عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله راجعین إلی بلادهم و قد آمنوا و صدّقوا و هم سته نفر من الخزرج.

فلما قدموا المدینه إلی قومهم ذکروا لهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و دعوهم إلی الاسلام حتّی فشا فیهم فلم یبق دار من دور الأنصار الا و فیها ذکر من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

«أمر العقبه الاولی»

حتّی إذا کان العام المقبل وافی الموسم من الأنصار إثنی عشر رجلا فلقوه بالعقبه و هی العقبه الاولی فبایعوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی بیعه النساء(1) و ذلک قبل أن تفترض علیهم الحرب.

قال عباده بن الصامت: بایعنا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لیله العقبه الاولی علی أن لا نشرک باللّه شیئا و لا نسرق و لا نزنی و لا نقتل أولادنا و لا نأتی ببهتان نفتریه من بین أیدینا و أرجلنا و لا نعصیه فی معروف، فان وفیتم فلکم الجنّه، و إن غشیتم من ذلک شیئا فاخذتم بحدّه فی الدّنیا فهو کفاره له، و إن سترتم علیه یوم القیامه فأمرکم إلی اللّه عزّ و جلّ إن شاء عذّب و إن شاء غفر.

فلمّا انصرف عنه القوم بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله معهم مصعب بن عمیر بن هاشم ابن عبد مناف و أمره أن یقرأهم القرآن و یعلمهم الاسلام و یفقههم فی الدّین فکان یسمّی المقری بالمدینه مصعب.

ص:129


1- (1) - و المراد من العباره أنهم بایعوا رسول اللّه (صلّی اللّه علیه و آله) علی الشروط التی ذکرت فی بیعه النساء فی الممتحنه: «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذا جاءَکَ الْمُؤْمِناتُ یُبایِعْنَکَ عَلی أَنْ لا یُشْرِکْنَ بِاللّهِ شَیْئاً وَ لا یَسْرِقْنَ وَ لا یَزْنِینَ وَ لا یَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لا یَأْتِینَ بِبُهْتانٍ یَفْتَرِینَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لا یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبایِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ».و کان بیعه النساء یوم فتح مکه لما فرغ النبی (صلّی اللّه علیه و آله) من بیعه الرجال و هو علی الصفا جاءته النساء یبایعنه فنزلت هذه الایه فشرط اللّه تعالی فی مبایعتهن أن یأخذ علیهن هذه الشروط.
«أمر العقبه الثانیه»

ثمّ إن مصعب بن عمیر رجع إلی مکّه و خرج من خرج من الأنصار من المسلمین إلی الموسم مع حجّاج قومهم من أهل الشرک حتّی قدموا مکّه فواعدوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله العقبه من أوسط أیّام التشریق حین أراد اللّه بهم ما أراد من کرامته و النصر لنبیه صلّی اللّه علیه و آله و إعزاز الاسلام و أهله و إذلال الشرک و أهله.

و اجتمع فی الشعب عند العقبه ثلاثه و سبعون رجلا فی اللّیله الّتی کانوا و اعدوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فیها فبعد ما توثق العبّاس بن عبد المطلب و هو یومئذ علی دین قومه للنّبی صلّی اللّه علیه و آله تکلم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فتلا القرآن و دعا إلی اللّه و رغّب فی الاسلام ثمّ قال: ابایعکم علی أن تمنعونی مما تمنعون منه نساءکم و أبناءکم، فأخذ البراء بن معرور بیده ثمّ قال: نعم و الّذی بعثک بالحق نبیا لنمنعنّک ممّا نمنع منه ازرنا فبایعنا یا رسول اللّه فنحن و اللّه أبناء الحروب و أهل الحلقه و رثناها کابرا عن کابر.

فاعترض القول و البراء یکلم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، أبو الهیثم بن التّیهان فقال:

یا رسول اللّه إن بیننا و بین الرّجال حبالا و انّا قاطعوها - یعنی الیهود - فهل عسیت ان نحن فعلنا ذلک ثمّ أظهرک اللّه أن ترجع إلی قومک و تدعنا؟ فتبسّم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ثم قال: بل الدم الدم و الهدم الهدم أنا منکم و أنتم منی احارب من حاربتم و اسالم من سالمتم.

فبایعهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی العقبه الأخیره علی حرب الأحمر و الأسود أخذ لنفسه و اشترط علی القوم لربّه و جعل لهم علی الوفاء بذلک الجنّه.

«بیان» قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: بعثت إلی الأسود و الأحمر و هی من الألفاظ التی جاءت عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من باب الکنایات یرید بعثت إلی العرب و العجم فکنی عن العرب بالسود و عن العجم بالحمر، و العرب تسمی العجمی أحمر لأن الشقره تغلب علیه و قال جریر حیث یذکر العجم:

یسموننا الأعراب و العرب اسمنا و أسماهم فینا رقاب المزاود

ص:130

إنّما یسمونهم رقاب المزاود لأنها حمره.

نزول الامر لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی القتال

و کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قبل بیعه العقبه لم یؤذن له فی الحرب و لم تحلل له الدماء إنما یؤمر بالدعاء إلی اللّه و الصبر علی الأذی و الصفح عن الجاهل و کانت قریش قد اضطهدت من اتبعه من المهاجرین حتّی فتنوهم عن دینهم و نفوهم من بلادهم فهم بین مفتون فی دینه و من بین معذب فی أیدیهم و بین هارب فی البلاد فرارا منهم، منهم من بأرض الحبشه، و منهم من بالمدینه و فی کلّ وجه.

فلما عتت قریش علی اللّه عزّ و جلّ و ردّوا علیه ما أرادهم به من الکرامه و کذبوا نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و عذّبوا و نفوا من عبده و وحّده و صدّق نبیّه و اعتصم بدینه أذن اللّه عزّ و جلّ لرسوله صلّی اللّه علیه و آله فی القتال و الانتصار ممّن ظلمهم و بغی علیهم فکانت أول آیه انزلت فی اذنه له فی الحرب و احلاله له الدماء و القتال لمن بغی علیهم قول اللّه تعالی: «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ » إلی قوله تعالی: «وَ لِلّهِ عاقِبَهُ الْأُمُورِ » (الحج آیه 42 و 43).

فلمّا أذن اللّه تعالی له صلّی اللّه علیه و آله فی الحرب و بایعه هذا الحیّ من الأنصار علی الاسلام و النّصره له و لمن اتبعه و آوی إلیهم من المسلمین أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أصحابه من المهاجرین من قومه و من معه بمکه من المسلمین بالخروج إلی المدینه و الهجره إلیها و اللحوق من الأنصار، و قال: إنّ اللّه عزّ و جلّ قد جعل لکم إخوانا و دارا تأمنون بها فخرجوا ارسالا و أقام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بمکه ینتظر أن یأذن له ربّه فی الخروج من مکّه و الهجره إلی المدینه.

و لم یتخلّف معه بمکّه أحد من المهاجرین إلاّ من حبس أو فتن إلاّ أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام و أبو بکر بن أبی قحافه و کان أبو بکر کثیرا ما یستأذن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی الهجره فیقول له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: لا تعجل لعل اللّه یجعل لک صاحبا فیطمع أبو بکر ان یکونه.

ص:131

و لما رأت قریش أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قد صارت له شیعه و أصحاب من غیرهم بغیر بلدهم و رأوا خروج أصحابه من المهاجرین إلیهم عرفوا أنهم قد نزلوا دارا و أصابوا منهم منعه فحذروا خروج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و عرفوا أنهم قد أجمع لحربهم فاجتمعوا له فی دار الندوه - و هی دار قصی بن کلاب التی کانت قریش لا تقضی أمرا إلاّ فیها - یتشاورون فیها ما یصنعون فی أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حین خافوه.

و عن عبد اللّه بن عبّاس لما أجمعوا لذلک و اتعدوا أن یدخلوا فی دار الندوه لیتشاوروا فیها فی أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله غدوا فی الیوم الذی اتّعدوا له، و کان ذلک الیوم یسمی یوم الزّحمه فاعترضهم إبلیس فی هیئه شیخ جلیل علیه بتله فوقف علی باب الدار فلما رأوه واقفا علی بابها قالوا: من الشیخ؟ قال: شیخ من أهل نجد سمع بالّذی اتّعدتم له فحضر معکم لیسمع ما تقولون و عسی أن لا یعدمکم منه رأیا و نصحا، قالوا: أجل فادخل فدخل معهم و قد اجتمع فیها أشراف قریش و غیرهم ممّن لا یعدّ من قریش.

فقال بعضهم لبعض إن هذا الرّجل قد کان من أمره ما قد رأیتم فانّا و اللّه ما نأمنه علی الوثوب علینا فیمن قد اتبعه من غیرنا فاجمعوا فیه رأیا قال:

فتشاوروا.

ثمّ قال قائل منه: احبسوه فی الحدید و اغلقوا علیه بابا ثمّ تربصوا به ما أصاب أشباهه من الشعراء الذین کانوا قبله زهیرا و النابغه و من مضی منهم من هذا الموت حتّی یصیبه ما أصابهم، فقال الشّیخ النجدی: لا و اللّه ما هذا لکم برأی و اللّه لئن حبستموه کما تقولون لخیرجنّ أمره من وراء الباب الّذی أغلقتم دونه إلی أصحابه فلأوشکوا أن یثبوا علیکم فینزعوه من أیدیکم ثمّ یکاثروکم به حتی یغلبوکم علی أمرکم ما هذا لکم برأی فانظروا فی غیره فتشاوروا.

ثمّ قال قائل منهم و هو أبو الاسود ربیعه بن عامر نخرجه من بین أظهرنا فننفیه من بلادنا فاذا اخرج عنّا فو اللّه ما نبالی أین ذهب و لا حیث وقع إذا غاب عنّا و فرغنا منه فاصلحنا أمرنا و الفتنا کما کانت، فقال الشّیخ النجدی: لا و اللّه ما

ص:132

هذا لکم برأی ألم تروا حسن حدیثه و حلاوه منطقه و غلبته علی قلوب الرجال بما یأتی به و اللّه لو فعلتم ذلک ما امنتم أن یحلّ علی حیّ من العرب فیغلب علیهم بذلک من قوله و حدیثه حتّی یتابعوه علیه ثم یسیر بهم إلیکم حتّی یطأکم بهم فی بلادکم فیأخذکم أمرکم من أیدیکم ثمّ یفعل بکم ما أراد، دبّروا فیه رأیا غیر هذا.

قال: فقال أبو جهل بن هشام: و اللّه إن لی فیه لرأیا ما أراکم وقعتم علیه بعد، قالوا: و ما هو یا أبا الحکم؟ قال: أری ان نأخذ من کلّ قبیله فتی شابا جلیدا نسیبا وسیطا فینا، ثمّ نعطی کلّ فتی منهم سیفا صارما ثمّ یعمدوا إلیه فیضربوه بها ضربه رجل واحد فیقتلوه فنستریح منه فانهم إذا فعلوا ذلک تفرّق دمه فی القبائل جمیعا فلم یقدر بنو عبد مناف علی حرب قومهم جمیعا فرضوا منا بالعقل فعقلناه لهم، قال: فقال الشیخ النجدی: القول ما قال الرجل هذا الرأی الّذی لا رأی غیره فتفرّق القوم علی ذلک و هم مجمعون له.

«خروج النبی صلّی اللّه علیه و آله و استخلافه علیا علیه السّلام

علی فراشه»

فأتی جبرئیل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال: لا تبت هذه اللیله علی فراشک الذی کنت تبیت علیه قال: فلمّا کانت عتمه من اللیل اجتمعوا علی بابه یرصدونه متی ینام فیثبون علیه، فلما رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مکانهم قال لعلیّ بن أبی طالب: نم علی فراشی و تسجّ ببردی هذا الحضرمیّ الأخضر فنم فیه فانّه لن یخلص إلیک شیء تکرهه منهم، و کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ینام فی برده ذلک إذا نام.

و لما اجتمعوا له و فیهم أبو جهل بن هشام فقال و هم علی بابه: إن محمّدا یزعم أنکم إن تابعتموه علی أمره کنتم ملوک العرب و العجم ثمّ بعثتم من بعد موتکم فجعلت لکم جنان کجنان الاردنّ، و إن لم تفعلوا کان له فیکم ذبح ثمّ بعثتم من بعد موتکم ثمّ جعلت لکم نار تحرقون فیها.

و خرج علیهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فأخذ حفنه من تراب فی یده ثمّ قال أنا أقول

ص:133

ذلک أنت أحدهم و أخذ اللّه تعالی علی أبصارهم عنه فلا یرونه فجعل ینثر ذلک التراب علی رؤوسهم و هو یتلو هؤلاء الایات من یس: «یس وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ » إلی قوله:

«فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ » حتّی فرغ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من هؤلاء الایات و لم یبق منهم رجل إلاّ و قد وضع علی رأسه ترابا ثمّ انصرف إلی حیث أراد أن یذهب، فأتاهم آت ممن لم یکن معهم فقال. ما تنتظرون هاهنا؟ قالوا: محمّدا قال:

خیّبکم اللّه قد و اللّه خرج علیکم محمّد ثمّ ما ترک منکم رجلا إلاّ و قد وضع علی رأسه ترابا و انطلق لحاجته أ فما ترون ما بکم؟ فوضع کلّ رجل منهم یده علی رأسه فاذا علیه تراب ثمّ جعلوا یتطلعون فیرون علیّا علی الفراش مستحبّا ببرد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فیقولون: و اللّه إن هذا لمحمّد نائما علیه برده فلم یبرحوا کذلک حتی أصبحوا فقام علیّ علیه السّلام عن الفراش فقالوا: و اللّه لقد کان صدقنا الّذی حدّثنا.

أقول: فان قلت: إذا علم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علیّا علیه السّلام لن یصیبه المکروه فی منامه علی الفراش حیث قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله له علیه السّلام: فنم فیه فانه لن یخلص إلیک شیء تکرهه و کان علیّا علیه السّلام علی یقین من صدق قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فهل لعلیّ فی ذلک فضیله و منقبه و کیف یکون کذلک مع انهما کانا عالمین بعدم اصابه مکروه لهما و کیف یصح ان یقال انّ علیّا بذل نفسه دون النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و وقاه بنفسه؟ علی أنّه ورد فی أخبار الامامیّه ان الأئمّه الاثنی عشر یعلمون علم ما کان و ما یکون و لا یخفی علیهم شیء کما جاء فی ذلک باب فی الکافی لثقه الاسلام الکلینی و باب آخر إن اللّه تعالی لم یعلم نبیّه صلّی اللّه علیه و آله علما الا أمره أن یعلّمه أمیر المؤمنین علیه السّلام و أنه کان شریکه فی العلم ثمّ انتهی إلیهم صلوات اللّه علیهم.

و فی هذا الباب عن الصّادق علیه السّلام ان جبرئیل أتی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله برمانتین فأکل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إحداهما و کسر الاخری بنصفین فأکل نصفا و أطعم علیّا نصفا ثمّ قال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: یا أخی هل تدری ما هاتان الرمّانتان؟ قال:

لا، قال: أمّا الاولی فالنبوّه لیس لک فیها نصیب و أما الاخری فالعلم أنت شریکی

ص:134

فیه فقلت أصلحک اللّه کیف کان یکون شریکه فیه قال: لم یعلم اللّه محمّدا صلّی اللّه علیه و آله علما الا و أمره أن یعلمه علیا و غیر ذلک من الأبواب المشتمله علی الأخبار الّتی جیئت فی علمهم بما کان و ما یکون.

قلت: إنّ الأخبار الوارده فی تلک الأبواب لا یدلّ علی أن الأئمه الاثنی عشر کانوا عالمین بجمیع ما یعلمه الامام الحیّ الّذی کان قبله ما دام ذلک الامام حیّا فلا یستفاد منها أن علیّا علیه السّلام کان عالما بجمیع ما علمه الرسول صلّی اللّه علیه و آله ما دام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حیّا کما ورد فی ذلک بابان آخران فی الکافی أولهما باب وقت ما یعلم الامام جمیع علم الامام الّذی قبله و ثانیهما باب أن الامام متی یعلم أن الامر قد صار إلیه، و الأخبار فی هذین البابین مبیّنه و مخصّصه لتلک الأخبار فی البابین الأولین، کما روی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام متی یعرف الأخیر ما عند الأوّل قال فی آخر دقیقه تبقی من روحه.

عن صفوان قال: قلت للرضا علیه السّلام أخبرنی عن الامام متی یعلم أنه إمام حین یبلغه أن صاحبه قد مضی أو حین یمضی مثل أبی الحسن قبض ببغداد و أنت ههنا قال: یعلم ذلک حین یمضی صاحبه قلت: بأیّ شیء؟ قال: یلهمه اللّه.

و من الأخبار الدالّه علی ذلک روایه اخری فی الکافی فی باب الاشاره و النص علی علیّ أمیر المؤمنین علیه السّلام: یحیی الحلبیّ عن بشیر الکناسی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی مرضه الّذی توفی فیه: ادعوا لی خلیلی، فأرسلنا إلی أبویهما «یعنی أبوی عائشه و حفصه أبا بکر و عمر» فلما نظر إلیهما رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أعرض عنهما ثمّ قال: ادعوا لی خلیلی فارسل إلی علیّ علیه السّلام فلما نظر إلیه أکبّ علیه یحدّثه فلمّا خرج لقیاه فقالا له ما حدّثک خلیلک؟ فقال:

حدّثنی ألف باب یفتح کلّ باب ألف باب.

فبما ذکرنا دریت أن لیس بمعلوم قطعا أن علیا علیه السّلام کان فی لیله المبیت عالما بتّا علی أن المشرکین لا یقتلونه حیث نام علی فراشه صلّی اللّه علیه و آله.

علی أن أنبیاء اللّه و أولیاءه لا یعلمون من عندهم شیئا و لا یقدرون بذاتهم علی

ص:135

شیء و لا یطلعون علی الغیب بل اللّه تعالی یظهرهم علی غیبه عند المصلحه کظهور المعجزات فی أیدیهم کما نری فی کثیر من الأخبار أن اناسا لمّا اتوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سألوه عن أشیاء و امور استمهلهم و انتظر الوحی فی ذلک و لا ینطق عن الهوی إن هو إلا وحی یوحی.

و فی المجمع للطبرسی: قیل إنّ أهل مکّه قالوا یا محمّد ألا یخبرک ربّک بالسعر الرخیص قبل أن یغلو فنشتریه فنربح فیه و الأرض التی ترید أن تجدب فنرتحل منها إلی أرض قد اخصبت فأنزل اللّه هذه الایه:

«قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلاّ ما شاءَ اللّهُ وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ ما مَسَّنِیَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاّ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ » و فی سوره الجن: «قُلْ إِنْ أَدْرِی أَ قَرِیبٌ ما تُوعَدُونَ أَمْ یَجْعَلُ لَهُ رَبِّی أَمَداً عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً إِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ » الایه.

و قال اللّه تعالی: «تِلْکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحِیها إِلَیْکَ ما کُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَ لا قَوْمُکَ » الایه.

و فی الکافی فی باب أنّهم لا یعلمون الغیب إلاّ أنهم متی شاءوا أن یعلموا اعلموا، و فی الوافی ص 137 م 2، عن أبی عبیده المدائنی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا أراد الامام أن یعلم شیئا أعلمه اللّه عزّ و جلّ ذلک.

و عن معمّر بن خلاد قال سأل أبا الحسن علیه السّلام رجل من أهل فارس فقال له أ تعلمون الغیب؟ فقال أبو جعفر علیه السّلام: یبسط لنا العلم فنعلم و یقبض عنّا فلا نعلم و قال: سرّ اللّه أسرّه إلی جبرئیل علیه السّلام و أسرّه جبرئیل إلی محمّد صلّی اللّه علیه و آله و أسرّه محمّد صلّی اللّه علیه و آله إلی ما شاء اللّه.

و نعم ما نظمه العارف السعدی فی هذا المعنی:

یکی پرسید از آن گم گشته فرزند که ای روشن روان پیر خردمند

ز مصرش بوی پیراهن شنیدی چرا در چاه کنعانش ندیدی

بگفت أحوال ما برق جهان است دمی پیدا و دیگر دم نهان است

ص:136

گهی بر طارم أعلی نشینیم گهی تا پشت پای خود نبینیم

و أمّا ما نقلناه عن السیره الهشامیه من أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال لعلیّ علیه السّلام «نعم فیه فانه لن یخلص إلیک شیء تکرهه» فنقول فیه أوّلا انه ذکر ابن أبی الحدید المعتزلی فی ضمن بعض الخطب الماضیه عن شیخه أبی جعفر النقیب: هذا هو الکذب الصراح و التحریف و الادخال فی الروایه ما لیس منها و المعروف المنقول أنه صلّی اللّه علیه و آله قال له اذهب فاضطجع و تغش ببردی الحضرمی فان القوم سیفقدوننی و لا یشهدون مضجعی فلعلّهم إذا رأواک یسکنّهم ذلک حتّی یصبحوا فاذا أصبحت فاغد فی أداء أمانتی و ما قیل إنه صلّی اللّه علیه و آله قال له نم فیه فانه لن یخلص إلیک شیء تکرهه کلام مولد لا أصل له.

و لو کان هذا صحیحا لم یصل إلیه منهم مکروه و قد وقع الاتفاق علی أنّه ضرب و رمی بالحجاره قبل أن یعلموا من هو حتّی تضور و أنهم قالوا له رأینا تضورک فانا کنا نرمی محمّدا و لا یتضور.

و لأن لفظه المکروه إن کان قالها إنما یراد بها القتل فهب أنه أمن القتل کیف یأمن من الضرب و الهوان و من أن ینقطع بعض أعضائه و بان سلمت نفسه أ لیس اللّه تعالی قال لنبیّه «بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ » و مع ذلک فقد کسرت رباعیّته و شج وجهه و ادمیت ساقه و ذلک لأنها عصمه من القتل خاصّه و کذلک المکروه الّذی او من علیّ علیه السّلام منه إن کان صحّ ذلک فی الحدیث.

و قال ابن ابی الحدید: سألت النقیب أبا جعفر یحیی بن أبی زید الحسنی فقلت إذا کانت قریش قد محضت رأیها و القی إلیها إبلیس کما روی ذلک الرأی و هو أن یضربوه بأسیاف من أیدی جماعه من بطون مختلفه لیضیع دمه فی بطون قریش فلا تطلبه بنو عبد مناف فلما ذا انتظروا به تلک اللّیله الصبح فانّ الروایه جاءت بأنهم کانوا تسوروا الدار فعاینوا فیها شخصا مسجّی بالبرد الحضرمی الأخضر فلم یشکوا أنه هو فرصدوه إلی أن أصبحوا فوجدوه علیا و هذا طریق لأنهم کانوا قد اجمعوا علی قتله تلک اللیله فما بالهم لم یقتلوا ذلک الشخص المسجّی و انتظارهم

ص:137

به النهار دلیل علی أنهم لم یکونوا أرادوا قتله تلک اللیله.

فقال فی الجواب لقد کانوا هموا من النهار بقتله تلک اللیله و کان إجماعهم علی ذلک و عزمهم فی حقنه من بنی عبد مناف لأن الّذین محضوا هذا الرأی و اتفقوا علیه النضر بن الحارث من بنی عبد الدار و أبو البختری بن هشام و حکیم بن حزام و زمعه بن الأسود بن المطلب هؤلاء الثلاثه من بنی سهم، و امیه بن خلف و أخوه ابیّ بن خلف هذان من بنی جمح فنما هذا الخبر من اللیل إلی عتبه بن ربیعه بن عبد شمس فلقی منهم قوما فنهاهم عنه و قال إن بنی عبد مناف لا تمسک عن دمه و لکن صفدوه فی الحدید و احبسوه فی دار من دورکم و تربّصوا به أن یصیبه من الموت ما أصاب أمثاله من الشعراء و کان عتبه بن ربیعه سید بنی عبد شمس و رئیسهم و هم من بنی عبد مناف و بنوعم الرجل و رهطه، فاحجم أبو جهل و أصحابه تلک اللیله عن قتله احجاما ثم تسوروا علیه و هم یظنونه فی الدار فلما رأوا انسانا مسجّی بالبرد الحضرمی الأخضر لم یشکّوا أنّه هو و ائتمروا فی قتله فکان أبو جهل یذمرهم علیه فیهمون ثمّ یحجمون ثمّ قال بعضهم لبعض: ارموه بالحجاره فرموه فجعل علی یتضوّر منها و یتقلّب و یتأوّه تأوّها خفیفا فلم یزالوا کذلک فی إقدام علیه و إحجام عنه لما یریده اللّه تعالی من سلامته و نجاته حتّی أصبح و هو وقیذ من رمی الحجاره و لو لم یخرج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إلی المدینه و أقام بینهم بمکه و لم یقتلوه تلک اللیله لقتلوه فی اللیله التی تلیها و إن شبّت الحرب بینهم و بین عبد مناف فان أبا جهل لم یکن بالّذی لیمسک عن قتله و کان فاقد البصیره شدید العزم علی الولوع فی دمه ثمّ قال: قلت للنقیب: أ فعلم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و علیّ علیه السّلام بما کان من نهی عتبه لهم؟.

قال: لا إنّهما لم یعلما ذلک تلک اللیله و إنما عرفاه من بعد و لقد قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یوم بدر لما رأی عتبه و دعا له ما کان منه ان یکن فی القوم خیر ففی صاحب الجمل الأحمر و لو قدّرنا أن علیّا علم ما قال لهم عتبه لم یسقط ذلک فضیله فی المبیت لأنّه لم یکن علی ثقه من أنّهم یقبلون قول عتبه بل کان ظن الهلاک

ص:138

و القتل أغلب.

و کان ممّا أنزل اللّه عزّ و جلّ من القرآن فی ذلک الیوم و ما کانوا أجمعوا له: «وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ » الایه (یه 30 الانفال) و قول اللّه عزّ و جلّ: «أَمْ یَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِینَ » (یه 30 الطور).

و أذن اللّه تعالی لنبیّ صلّی اللّه علیه و آله عند ذلک فی الهجره و کان أبو بکر رجلا ذا مال و لما قال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قد اذن لی فی الخروج و الهجره و صحبته ایاه اعدّ راحلتین کان احتبسهما فی داره ثمّ استأجرا عبد اللّه بن أرقط یدلهما علی الطریق فدفعا إلیه راحلتیهما فکانتا عنده یرعاهما لمیعادهما.

فلما أجمع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الخروج أتی أبا بکر بن أبی قحافه فخرجا من خوخه لأبی بکر فی ظهر بیته ثمّ عمد إلی غار بثور - جبل باسفل مکه و الغار هو الذی سماه اللّه فی القرآن - فدخلاه و أمر أبو بکر ابنه عبد اللّه بن أبی بکر أن یتسمع لها ما یقول النّاس فیهما نهاره ثمّ یأتیهما إذا أمسی بما یکون فی ذلک الیوم من الخبر، و أمر عامر بن فهیره مولاه أن یرعی غنمه نهاره ثمّ یریحها علیهما یأتیهما إذا أمسی فی الغار، و کانت أسماء بنت أبی بکر تأتیهما من الطعام إذا أمست بما یصلحهما.

فأقام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی الغار ثلاثا و معه أبو بکر و جعلت قریش فیه حین فقدوه مأئه ناقه لمن یردّه علیهم و کان عبد اللّه بن أبی بکر یکون فی قریش نهاره معهم یسمع ما یأتمرون به و ما یقولون فی شأن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و أبی بکر ثمّ یأتیهما إذا أمسی فیخبرهما الخبر و کان عامر بن فهیره مولی أبی بکر یرعی فی رعیان أهل مکه فاذا أمسی أراح علیهما غنم أبی بکر فاحتلبا و ذبحا فاذا عبد اللّه بن أبی بکر غدا من عندهما إلی مکه اتبع عامر بن فهیره أثره بالغنم حتّی یعفّی علیه حتّی إذا مضت الثلاث و سکن عنهما النّاس و هدأت عنهما الأصوات أتاهما صاحبهما الذی استأجراه ببعیریهما و بعیر له

ص:139

فلما قرّب أبو بکر الراحلتین إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله صلی اللّه علیه و آله قدّم له أفضلهما ثمّ قال:

ارکب فداک أبی و امی، فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إنی لا أرکب بعیرا لیس لی قال:

فهی لک یا رسول اللّه، قال: لا و لکن ما الثمن الّذی ابتعتها به قال: کذا و کذا قال: قد أخذتها به، قال: هی لک یا رسول اللّه فرکبا و انطلقا و اردف أبو بکر عامر ابن فهیره مولاه خلفه لیخدمهما فی الطریق، فکانوا أربعه: رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و أبو بکر و عامر بن فهیره مولا أبی بکر و عبد اللّه بن أرقط دلیلهما، و احتمل أبو بکر معه خمسه آلاف درهم أو سته آلاف. کل ذلک نقلناه عن السیره لابن هشام و تاریخ الطبری.

و فی المجمع فی قوله تعالی «وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ » (الانفال آیه 30): قال المفسرون إنها نزلت فی قصه دار الندوه «إلی أن قال:» و جاء جبرئیل فأخبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فخرج إلی الغار و أمر علیّا علیه السّلام فبات علی فراشه فلمّا أصبحوا و فتشوا عن الفراش و جدوا علیّا علیه السّلام و قد رد اللّه مکرهم فقالوا أین محمّد؟ فقال: لا أدری فاقتصوا أثره و ارسلوا فی طلبه فلما بلغوا الجبل و مروا بالغار رأوا علی بابه نسج العنکبوت فقالوا: لو کان هاهنا لم یکن نسج العنکبوت علی بابه فمکث فیه ثلاثا ثمّ قدم المدینه.

و قال فی قوله تعالی «إِلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُما فِی الْغارِ إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللّهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَ جَعَلَ کَلِمَهَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلی وَ کَلِمَهُ اللّهِ هِیَ الْعُلْیا وَ اللّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ » - التوبه 40 -: قال الزهری لما دخل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و أبو بکر الغار ارسل اللّه زوجا من حمام حتّی باضافی اسفل الثقب و العنکبوت حتّی تنسج بیتا فلما جاء سراقه بن مالک فی طلبهما فرأی بیض الحمام و بیت العنکبوت قال لو دخله أحد لانکسر البیض و تفسخ بیت العنکبوت فانصرف، و قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله اللّهم أعم أبصارهم، فعمیت أبصارهم عن دخوله و جعلوا یضربون یمینا و شمالا حول الغار، و قال أبو بکر: لو نظروا إلی أقدامهم لرأونا.

و روی علیّ بن إبراهیم بن هاشم قال: کان رجل من خزاعه فیهم یقال له

ص:140

أبو کرز فما زال یقفو أثر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حتی وقف بهم علی باب الغار فقال لهم:

هذا قدم محمّد هی و اللّه اخت القدم التی فی المقام، و قال هذه قدم أبی قحافه أو ابنه و قال: ما جازوا هذا المکان اما أن یکونوا قد صعدوا فی السماء أو دخلوا فی الأرض و جاء فارس من الملائکه فی صوره الانس فوقف علی باب الغار و هو یقول لهم:

اطلبوه فی هذه الشعاب و لیس ههنا و کانت العنکبوت نسجت علی باب الغار و نزل رجل من قریش فبال علی باب الغار فقال أبو بکر قد أبصرونا یا رسول اللّه، فقال صلّی اللّه علیه و آله لو أبصرونا ما استقبلونا بعوراتهم.

ثمّ قال: و قال بعضهم: یجوز أن تکون الهاء الّتی فی «علیه» راجعه إلی أبی بکر و هذا بعید، لأنّ الضمائر قبل هذا أو بعده تعود إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله بلا خلاف، و ذلک فی قوله «إلاّ تنصروه فقد نصره اللّه» و فی قوله «إذ أخرجه» و قوله «لصاحبه» و قوله فیما بعده «و ایّده» فکیف یتخلّلها ضمیر عائد إلی غیره هذا و قد قال سبحانه فی هذه السوره «ثُمَّ أَنْزَلَ اللّهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ » و قال فی سوره الفتح «فَأَنْزَلَ اللّهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ » و قد ذکرت الشیعه فی تخصیص النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله فی هذه الایه بالسکینه کلاما رأینا الاضراب عن ذکره أحری لئلا ینسبنا ناسب إلی شیء. انتهی.

أقول: و سیأتی طائفه من ذلک الکلام بعد ذا.

و قال فی قوله تعالی: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ » (یه 206 البقره):

روی السّدی عن ابن عبّاس قال: نزلت هذه الایه فی علیّ بن أبی طالب حین هرب النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله عن المشرکین إلی الغار و نام علیّ علیه السّلام علی فراش النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و نزلت هذه الایه بین مکّه و المدینه، و روی أنه لما نام علی فراشه قام جبرئیل عند رأسه و میکائیل عند رجلیه و جبرائیل ینادی بخ بخ من مثلک یا ابن أبی طالب یباهی اللّه بک الملائکه.

قال المفید (ره) فی الارشاد فی اختصاص أمیر المؤمنین علیه السّلام بمناقب کثیره:

ص:141

و من ذلک أن النّبی صلّی اللّه علیه و آله لما امر بالهجره عند اجتماع الملاء من قریش علی قتله فلم یتمکن صلّی اللّه علیه و آله من مظاهرتهم بالخروج عن مکه و أراد صلّی اللّه علیه و آله الاستسرار بذلک و تعمیه خبره عنهم لیتمّ الخروج علی السلامه منهم ألقی خبره إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام و استکتمه إیاه و کلّفه الدفاع عنه بالمبیت علی فراشه من حیث لا یعلمون أنه هو البائت علی الفراش و یظنون أنّه النّبی صلّی اللّه علیه و آله بایتا علی حالته الّتی کان یکون علیها فیما سلف من اللیل، فوهب أمیر المؤمنین علیه السّلام نفسه للّه تعالی و شراها من اللّه تعالی فی طاعته و بذلها دون نبیّه صلوات اللّه و سلامه علیه و آله لینجوا به من کید الأعداء و یتمّ له بذلک السّلامه و البقاء و ینتظم له به الغرض فی الدعاء إلی الملّه و إقامه الدین و إظهار الشریعه.

فبات علیه السّلام علی فراش رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله متستّرا بازاره و جاءه القوم الّذین تمالئوا علی قتل النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله فأحدقوا به و علیهم السلاح یرصدون طلوع الفجر لیقتلوه ظاهرا فیذهب دمه فرغا بمشاهده بنی هاشم قاتلیه من جمیع القبائل و لا یتم لهم الأخذ بثاره منهم لاشتراک الجماعه فی دمه و قعود کلّ قبیل عن قتال رهطه و مباینه أهله، فکان ذلک سبب نجاه النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و حفظ دمه و بقائه حتّی صدع بأمر ربّه صلّی اللّه علیه و آله.

و لولا أمیر المؤمنین علیه السّلام و ما فعله من ذلک لما تمّ لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله التبلیغ و الأداء و لا استدام له العمر و البقاء، و لظفر به الحسده و الأعداء فلما أصبح القوم و أرادوا الفتک به علیه السّلام ثار إلیهم و تفرقوا حین عرفوه و انصرفوا و قد ضلّت حیلهم فی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و انتقض ما بنوه من التدبیر فی قتله، و خابت ظنونهم و بطلت آمالهم.

و کان بذلک انتظام الایمان، و إرغام الشیطان، و خذلان أهل الکفر و العدوان و لم یشرک أمیر المؤمنین علیه السّلام فی هذه المنقبه أحد من أهل الاسلام، و لا احیط بنظیر لها علی حال و لا مقارب لها فی الفضل بصحیح الاعتبار، و فی أمیر المؤمنین علیه السّلام و مبیته علی الفراش انزل اللّه سبحانه «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ » الایه.

ثمّ قال المفید فی الارشاد أیضا فی الفصل الاخر: و من ذلک انّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله

ص:142

کان أمین قریش علی ودائعهم فلما فجأه من الکفار ما احوجه إلی الهرب من مکّه بغته لم یجد فی قومه و أهله من یأتمنه علی ما کان مؤتمنا علیه سوی أمیر المؤمنین علیه السّلام فاستخلفه فی ردّ الودائع إلی أربابها و قضاء ما کان علیه من دین لمستحقّیه و جمع بناته و نساء أهله و أزواجه و الهجره بهم إلیه و لم یر انّ أحدا یقوم مقامه فی ذلک من کافه النّاس فوثق بأمانته و عوّل علی نجدته و شجاعته و اعتمد فی الدفاع عن أهله و حامّته علی بأسه و قدرته و اطمأنّ إلی ثقته علی أهله و حرمه و عرف من ورعه و عصمته ما تسکن النفس معه إلی أمانته علی ذلک فقام علیّ علیه السّلام به أحسن القیام و ردّ کلّ ودیعه إلی أهلها و اعطی کلّ ذی حقّ حقه و حفظ بنات نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و حرمه و هاجر بهم ماشیا علی قدمیه یحوطهم من الاعداء و یکلاءهم من الخصماء و یرفق بهم فی المسیر حتّی أوردهم علیه صلّی اللّه علیه و آله المدینه علی اتم صیانه و حراسه و رفق و رأفه و حسن تدبیر فأنزله النبیّ صلّی اللّه علیه و آله عند وروده المدینه داره و احلّه قراره و خلطه بحرمه و أولاده و لم یمیّزه من خاصّه نفسه و لا احتشمه فی باطن امره و سرّه و هذه منقبه توحّد بها علیه السّلام من کافه أهل بیته و أصحابه و لم یشرکه فیها أحد من اتباعه و اشیاعه و لم یحصل لغیره من الخلق فضل سواها یعادلها عند السبر و لا یقاربها علی الامتحان.

و روی الثعلبی فی تفسیره و الغزالی فی الاحیاء فی بیان الایثار و فضله و غیرهما من أعاظم الفریقین: انه لما بات علیّ علیه السّلام علی فراش رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله اوحی اللّه سبحانه إلی جبرئیل و میکائیل انی قد آخیت بینکما و جعلت عمر احدکما اطول من الاخر فایّکما یؤثر أحد کما بالحیاه؟ فاختار کلاهما الحیاه فاوحی اللّه الیهما ألا کنتما مثل علیّ بن أبی طالب علیه السّلام آخیت بینه و بین محمّد نبیّی صلّی اللّه علیه و آله فبات علی فراشه یفدیه بنفسه و یؤثره بالحیاه اهبطا إلی الأرض فاحفظاه من عدوّه فهبطا إلیه فجلس جبرئیل عند رأسه و میکائیل عند رجلیه فقال جبرئیل بخ بخ من مثلک یا ابن أبی طالب یباهی اللّه بک الملائکه فانزل اللّه تعالی «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ » الایه و العجب ما فی انسان العیون فی سیره الامین و المأمون المعروف بالسیره

ص:143

الحلبیه تألیف علیّ بن برهان الدّین الحلبیّ الشافعی نقلا من ابن تیمیه من ان هذا الحدیث اعنی ما اوحی اللّه إلی الملکین کذب باتفاق أهل العلم بالحدیث.

أقول: و لعلّ وجه تکذیبه الحدیث انه ینافی نص الکتاب العزیز حیث قال عزّ من قائل فی سوره التحریم: «لا یَعْصُونَ اللّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ » و فی عبس: «بِأَیْدِی سَفَرَهٍ کِرامٍ بَرَرَهٍ » و کذا ینافی الاخبار الاخر القائله بانهم لا یعصون اللّه طرفه عین و لا یغشاهم سهو العقول و نحوها. فتأمل و اللّه أعلم.

و فی الکافی للکلینی قدس سره عن سعید بن المسیب سأل علیّ بن الحسین علیهما السّلام عن علیّ علیه السّلام إلی أن قال علیه السّلام و خلف علیّا فی امور لم یکن یقوم بها أحد غیره و کان خروج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من مکّه فی أوّل یوم من شهر ربیع الأوّل و ذلک یوم الخمیس من سنه ثلاث عشره من المبعث و قدم صلّی اللّه علیه و آله المدینه لاثنتی عشره لیله خلت من شهر ربیع الأوّل مع زوال الشمس فنزل بقبا فصلی الظهر رکعتین و العصر رکعتین ثمّ لم یزل مقیما ینتظر علیّا علیه السّلام یصلی الخمس صلوات رکعتین رکعتین و کان نازلا علی عمرو بن عوف فأقام عندهم بضعه عشر یوما یقولون له أ تقیم عندنا فنتخذ لک منزلا و مسجدا فیقول لا إنی أنتظر علیّ بن أبی طالب و قد أمرته أن یلحقنی و لست مستوطنا منزلا حتی یقدم علیّ.

إلی أن قال: قال سعید بن المسیب لعلیّ بن الحسین علیهما السّلام جعلت فداک کان أبو بکر مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حین أقبل المدینه فأین فارقه؟ فقال: إنّ أبا بکر لما قدم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إلی قبا فنزل بهم انتظر قدوم علیّ علیه السّلام فقال له أبو بکر انهض بنا إلی المدینه فان القوم قد فرحوا بقدومک و هم یستریثون اقبالک الیهم فانطلق بنا و لا تقم ههنا تنتظر علیّا فما أظنه یقدم علیک إلی شهر، فقال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کلاّ ما اسرعه و لست اریم حتی یقدم ابن عمی و اخی فی اللّه تعالی و احبّ أهل بیتی إلیّ فقد وقانی بنفسه من المشرکین قال: فغضب عند ذلک أبو بکر و اشمأز و داخله من ذلک حسد لعلیّ علیه السّلام و کان ذلک أول عداوه بدت منه

ص:144

لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی علیّ علیه السّلام و أول خلاف علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فانطلق حتّی دخل المدینه و تخلف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بقبا حتّی ینتظر علیا علیه السّلام الحدیث.

و فی الدیوان المنسوب إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام:

وقیت بنفسی خیر من وطأ الحصی و من طاف بالبیت العتیق و بالحجر

رسول اله الخلق اذ مکروا به فنجاه ذو الطول الکریم من المکر

و بتّ اراعیهم متی ینشروننی و قد وطّنت نفسی علی القتل و الاسر

و بات رسول اللّه فی الغار آمنا موقی و فی حفظ الاله و فی ستر

اقام ثلاثا ثمّ زمّت قلائص قلائص یفرین الحصی اینما یفری

اردت به نصر الإله تبتّلا و اضمرته حتّی اوسّد فی قبری

طریقه صلّی اللّه علیه و آله فی هجرته من مکه الی المدینه

فی السیره النبویه لابن هشام و فی التاریخ للطبری: فلما خرج بهما دلیلهما عبد اللّه بن ارقط سلک بهما اسفل مکّه.

ثمّ مضی بهما علی الساحل حتّی عارض الطریق اسفل من عسفان، ثمّ سلک بهما علی اسفل امج، ثمّ استجاز بهما حتّی عارض بهما الطریق بعد ان أجاز قدیدا ثمّ اجاز بهما من مکانه ذلک فسلک بهما الخرّاز، ثمّ سلک بهما ثنیّه المرّه، ثمّ سلک بهما لقفا، ثمّ اجاز بهما مدلجه لقف، ثم استبطن بهما مدلجه محاج، ثمّ سلک بهما مرجح محاج، ثمّ تبطّن بهما مرجح من ذی الغضوین، ثمّ بطن ذی کشر. ثم اخذ بهما علی الجداجد، ثمّ علی الاجرد، ثمّ سلک بهما ذا سلم، ثمّ علی العبابید، ثمّ اجاز بهما الفاجّه، ثم هبط بهما العرج ثمّ خرج بهما دلیلهما من العرج فسلک بهما ثنیّه العائر حتی هبط بهما بطن رئم ثمّ قدم بهما قباء لاثنتی عشره لیله خلت من شهر ربیع الأوّل یوم الاثنین حین اشتدّ الضحاء، و کادت الشمس تعتدل و نزل علی کلثوم بن هدم فأقام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بقباء فی بنی عمرو بن عوف یوم الاثنین و یوم الثلاثاء و یوم الاربعاء و یوم الخمیس و اسّس مسجده ثمّ خرج من قبا إلی المدینه و نزل علی أبی أیّوب الأنصاری

ص:145

و لا یسع المقام ذکره علی التفصیل و اقام علیّ بن أبی طالب علیه السّلام بمکّه ثلاث لیال و أیّامها حتّی ادّی عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الودائع الّتی کانت عنده للناس حتّی إذا فرغ منها لحق برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فنزل معه صلّی اللّه علیه و آله علی کلثوم بن هدم فی قباء.

قال المسعودی فی مروج الذهب: فخرج النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله من مکّه و معه أبو بکر و عامر بن فهیره مولی أبی بکر و عبد اللّه بن أرقط الدئلی دلیل بهم علی الطریق و لم یکن مسلما و کان مقام علیّ بن أبی طالب بعده بمکه ثلاثه أیام إلی أن أدی ما أمر بأدائه ثمّ لحق بالرسول صلّی اللّه علیه و آله و کان دخوله علیه السّلام إلی المدینه یوم الاثنین لاثنتی عشره لیله مضت من ربیع الأوّل، فأقام بها عشر سنین کوامل و کان نزوله علیه السّلام فی حال موافاته المدینه بقبا علی سعد بن خیثمه و کان مقامه بقباء یوم الاثنین و الثلاثاء و الأربعاء و الخمیس و سار یوم الجمعه ارتفاع النهار و أتته الأنصار حیّا حیّا یسأله کلّ فریق النّزول علیه و یتعلقون بزمام راحلته و هی تجذبه فیقول صلّی اللّه علیه و آله خلوا عنها فانها مأموره حتّی أدرکته الصلاه فی بنی سالم فصلی بهم یوم الجمعه و کانت تلک أوّل جمعه صلیت فی الاسلام و هذا موضع تنازع الفقهاء فی العدد الّذی بهم تتم صلاه الجمعه فذهب الشافعی فی آخرین معه إلی أن الجمعه لا تجب إقامتها حتّی یکون عدد المصلین أربعین فصاعدا و أقل من ذلک لا یجزی و خالفه غیره من الفقهاء من أهل الکوفه و غیرهم و کان فی بطن الوادی المعروف بوادی رائوناء إلی هذه الغایه.

أقول: فی کتاب إنسان العیون فی سیره الأمین و المأمون المعروف بالسیره الحلبیّه تألیف علیّ بن برهان الدین الحلبی الشافعی، و عند مسیره صلّی اللّه علیه و آله إلی المدینه أدرکته صلاه الجمعه فی بنی سالم بن عوف فصلاها فی المسجد الذی فی بطن الوادی بمن معه من المسلمین و هم مأئه و صلاها بعد ذلک فی المدینه و کانوا به صلّی اللّه علیه و آله أربعین فعن ابن مسعود أنه صلّی اللّه علیه و آله جمع بالمدینه و کانوا أربعین رجلا أی و لم یحفظ أنه صلاها مع النقض عن هذا العدد و من حینئذ صلّی الجمعه فی ذلک المسجد سمّی هذا المسجد بمسجد الجمعه و هو علی یمین السالک نحو قباء فکانت أوّل جمعه صلاها بالمدینه «إلی أن

ص:146

قال:» و کان هو صلّی اللّه علیه و آله بالمدینه یخطب الجمعه بعد أن یصلّی مثل العیدین فبینما هو یخطب یوم الجمعه قائما إذ قدمت عیر دحیه الکلبی و کان إذا قدم یخرج أهله للقائه بالطبل و اللهو و یخرج النّاس للشراء من طعام تلک العیر فانفض الناس و لم یبق معه صلّی اللّه علیه و آله إلا نحو اثنی عشره رجلا.

و فی کنز العرفان للفاضل المقداد: فخرج النّاس فلم یبق فی المسجد الا اثنی عشر رجلا، و عن ابن عبّاس لم یبق الا ثمانیه، و عن ابن کیسان أحد عشر.

و فی السیره الهشامیّه لم یذکر عددهم.

و قال الجصّاص الحنفی فی أحکام القرآن: و اختلفوا فی عدد من تصحّ به الجمعه من المأمومین: أبو حنیفه و زفر و محمّد و اللیث ثلاثه سوی الإمام، و روی عن أبی یوسف اثنان سوی الإمام و به قال الثوری، و قال الحسن بن صالح إن لم یحضر الإمام الا رجل واحد فخطب علیه و صلّی به أجزأهما، و أما مالک فلم یجد فیه شیئا و اعتبر الشافعی أربعین رجلا.

ثمّ قال: روی جابر أن النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله کان یخطب یوم الجمعه فقدم عیر فنفر النّاس و بقی معه اثنا عشر رجلا فأنزل اللّه تعالی: «وَ إِذا رَأَوْا تِجارَهً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها » و معلوم أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لم یترک الجمعه منذ قدم المدینه و لم یذکر رجوع القوم فوجب أن یکون قد صلّی باثنی عشر رجلا.

و نقل أهل السیر ان أوّل جمعه کانت بالمدینه صلاها مصعب بن عمیر بأمر النبیّ صلّی اللّه علیه و آله باثنی عشر رجلا و ذلک قبل الهجره فبطل بذلک اعتبار الأربعین، و أیضا الثلاثه جمع صحیح فهی کالأربعین لاتفاقهما فی کونهما جمعا صحیحا و ما دون الثلاثه مختلف فی کونه جمعا صحیحا فوجب الاقتصار علی الثلاثه و اسقاط اعتبار ما زاد، انتهی.

و فی کتاب الفقه علی المذاهب الأربعه: المالکیه قالوا أقل الجماعه الّتی تنعقد بها الجمعه اثنا عشره رجلا غیر الامام.

و الحنفیه قالوا یشترط فی الجماعه التی تصح بها الجمعه أن تکون بثلاثه

ص:147

غیر الامام.

الشافعیه قالوا أن یکونوا أربعین و لو بالامام فلا تنعقد الجمعه بأقلّ من ذلک.

و الحنابله قالوا أن لا یقل عددهم عن أربعین و لو بالامام انتهی و قوله المالکیه قالوا تنعقد الجمعه باثنی عشره رجلا لا ینافی ما ذهب عن الجصاص و ما قاله الشیخ الطوسی (ره) فی الخلاف و لم یقدر مالک فی هذا شیئا کما لا یخفی.

و هذه مذاهب العامّه فی عدد من تصح به الجمعه، و عند أصحابنا الامامیه لا تنعقد الجمعه بأقلّ من خمسه و الإمام أحدهم، و تجب علیهم بسبعه و الإمام أحدهم قطعا و إنّما الکلام فی بلوغ العدد مع الامام خمسه هل تجب تخییرا و جوازا أو تجب عینا، و ذلک لأن من أهل البیت علیهم السّلام فی العدد روایتین:

ففی التهذیب باسناده عن محمّد بن مسلم عن أبی جعفر علیه السّلام قال: تجب الجمعه علی سبعه نفر من المسلمین و لا تجب علی أقل منهم الامام و قاضیه و المدعی حقا و المدعی علیه و الشاهدان و الذی یضرب الحدود بین یدی الامام.

و فیه عن البقباق عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: أدنی ما یجزی فی الجمعه سبعه أو خمسه أدناه.

و فی الکافی و التهذیب عن زراره کان أبو جعفر علیه السّلام یقول: لا تکون الخطبه و الجمعه و صلاه رکعتین علی أقل من خمسه رهط الامام و أربعه.

و فی الفقیه قال زراره: قلت له علیه السّلام: علی من تجب الجمعه؟ قال: تجب علی سبعه نفر من المسلمین و لا جمعه لأقل من خمسه من المسلمین أحدهم الامام فاذا اجتمع سبعه و لم یخافوا أمّهم بعضهم و خطبهم.

و فی التهذیب عن منصور بن حازم عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: یجمع القوم یوم الجمعه إذا کانوا خمسه فما زاد فان کانوا أقل من خمسه فلا جمعه لهم الحدیث.

و کذا اخبار اخر بعضها یفید أن الجمعه لا تنعقد بأقل من خمسه، و بعضها یفید أنها تنعقد من سبعه، و لا تنافی بینهما لأن الخبر الذی یتضمن اعتبار سبعه أنفس

ص:148

فهو علی طریق الفرض و الوجوب، و الخبر الأخیر علی طریق الندب و الاستحباب و علی جهه الأولی و الأفضل کما فی التهذیبین و الخلاف، و غیرها من أسفار الامامیه من غیر واحد من علمائنا، و بالجمله هؤلاء قالوا بأن السبعه شرط للوجوب العینی و الخمسه للتخییری، و هذا لا یخلو عندی من قوه.

و قال آخرون إذا کانوا خمسه تجب عینا لا تخییرا و فی الریاض أنه قول الأکثر، و اعلم أن هذا الشرط یختص بالابتداء دون الاستدامه بلا خلاف فیه بیننا الامامیه.

ثمّ إن الامامیه اختلفوا فی إقامه الجمعه فی زمن الغیبه فبعضهم أسقطوها لأن صلاه الجمعه عند حصول شرائطها لا تجب إلاّ عند حضور السلطان العادل أو من نصبه السلطان للصلاه و یعنون بالسلطان العادل الامام علیه السّلام، و بعضهم أوجبوها عند الغیبه أیضا و هذا لا یخلو عندی من قوه و یکون مجزیا عن الظهر و الاختلاف بین الفقهاء فی مسائل الجمعه کثیر و لیطلب فی الکتب الفقهیّه.

المؤاخاه بین المهاجرین و الانصار

ثمّ آخی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بین أصحابه من المهاجرین و الأنصار فقال تاخوا فی اللّه أخوین أخوین، ثمّ أخذ بید علیّ بن أبی طالب علیه السّلام فقال: هذا أخی، فکان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله سید المرسلین و امام المتقین و رسول ربّ العالمین الذی لیس له خطیر و لا نظیر من العباد و علیّ بن أبی طالب علیه السّلام أخوین، و کان حمزه بن عبد المطلب عم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و زید بن حارثه مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أخوین، و جعفر بن أبی طالب و معاذ بن جبل أخوین، و کذا غیر واحد من المهاجرین و الأنصار أخوین علی التفصیل المذکور فیهما.

کلام ابن أبی جمهور الاحسائی فی المجلی

قال السالک الموحد الفقیه المتکلم المتأله المرتاض الرّاوی للأحادیث

ص:149

المرویّه عن الأئمه الهداه المعروف بابن أبی جمهور الاحسائی فی کتابه الجامع للاصول الیقینیّه و المنازل العرفانیّه بالبراهین العقلیّه و النقلیه المعروف بالمجلی، فی أدلّه اثبات الخلافه لعلیّ بن أبی طالب علیه السّلام:

و یوم المواخاه یوم مشهور و موقف معلوم مبناه علی تمییز الأشباه و النظائر و الاطّلاع علی الخصائص و الضمائر و لم تکن المواخاه یومئذ عن الهوی بل إنما هو وحی یوحی، فواخی بین أصحابه فقرن کلّ شبه إلی شبهه، و جعل کلّ نظیر مع نظیره، و لم یقرن بین علیّ علیه السّلام و بین أحد من الصحابه، بل عدل به عن جمیعهم ثمّ اختاره لنفسه و قرن بینه و بینه و میزه من بینهم باخوته، و شرفه علیهم بقربه، إظهارا لشأنه و احتجاجا علیهم ببیان حاله و کان ذلک بوحی من اللّه و نصّه فکان ذلک موجبا له استحقاق الولایه و القیام فیهم مقامه، اذ کلّ أخ قائم مقام أخیه فیما له من المزایا، فان الاخوه مشاکله و مشابهه فی الصفات، فیقال للشیء أخو الشیء إذ کان بینه و بینه مشابهه کلّیه فی جمیع صفاته، و لما کانت الولایه من أجلّ الصفات الّتی کان صلّی اللّه علیه و آله متصفا بها وجب أن یکون أخوه و مماثله و مشاکله موصوفا بها، و إلا لما تحققت الاخوه و لا ثبت معناها و لم یکن للمماثله و المشاکله حینئذ معنی، فتضیع الفائده من ذلک الفعل الصّادر عن الحکیم بنصّ أحکم الحاکمین.

فان قلت: یلزم علی ما قرّرتموه إدخال النبوّه لأنها من جمله الصفات و هو خلاف الاجماع.

قلت: النّبوه معلومه الاستثناء بالأصل لما ثبت عند الکل من عدم جواز المشارکه فیها لتحقق معنی الختم به فانحجب ما سواه عن بلوغ مرتبتها فلا تصحّ المشارکه و المماثله فیها و یبقی ما عداها داخلا فی عموم الاخوه هذا مع ان الولایه المطلقه الثابته له صلّی اللّه علیه و آله کما عرفت أعلی و أجلّ و أعظم من مرتبه النّبوّه ما عرفت أن مقام الاولی مقام الوحده و أن مقام الثانیه مقام الکثره و الوحده أجلّ و أعلی من الکثره، فاذا ثبت أن الولایه له فقد ثبت له مقام الوحده

ص:150

الذی هو مبدء الکثره.

ثمّ إنّ الولایه الّتی هی مقام الوحده الثّابت له باعتبار الاخوه یستلزم ثبوت مقام الکثره بواسطه الرد إلی الخلق بعد المرور علی مقام الوحده الثابت له بقوله صلّی اللّه علیه و آله لعلیّ علیه السّلام یا علیّ إنک تسمع ما أسمع و تری ما أری إلاّ أنک لست بنبیّ.

فمقام النّبوّه الخاص بعد الولایه المطلقه استثنی و لم یستثن مقتضاه أعنی الرد إلی الخلق لأنه إذا کان له مقام الولایه الخاصه کانت السیاسه بیده و هی مقتضی الکثره بواسطه إهداء الخلق و القیام علیهم بما یکلمهم و یصلح معاشهم و معادهم، فلا یکون مقتضی مقام الکثره مسلوبا عنه و ذلک هو مقتضی مقام النّبوه و لازمه لا هو، فالواجب للولیّ هو مقتضی مقام النّبوّه و لازمه لا هو فما فاته علیه السّلام شیء من معانی الاخوه و لا خصائص کمال الأخ سوا الاسم المحجوب عنه و عن کلّ ما سواه للمصلحه المقتضیه لسلبه، انتهی ما أردنا نقله من المجلی.

قال العلامه الحلیّ قدس سره فی شرح تجرید الاعتقاد لنصیر الحق و الملّه و الدین الخواجه الطوسی قدس اللّه روحه القدسی عند قوله: و علیّ علیه السّلام أفضل:

اختلف النّاس ههنا فقال عمر و عثمان و ابن عمر و أبو هریره من الصحابه:

إنّ أبا بکر أفضل من علیّ علیه السّلام، و به قال من التابعین الحسن البصری و عمرو بن عبید و هو اختیار النظام و أبی عثمان الجاحظ، و قال الزبیر و المقداد و سلمان و جابر ابن عبد اللّه و عمّار و أبو ذر و حذیفه من الصحابه: إنّ علیّا علیه السّلام أفضل، و به قال من التابعین عطاء و مجاهد و سلمه بن کهیل، و هو اختیار البغدادیین کافه و الشیعه بأجمعهم و أبی عبد اللّه البصری، و توقف الجبائیان و قاضی القضاه، قال أبو علی الجبائی ان صحّ خبر الطائر فعلیّ أفضل.

و نحن نقول: إن الفضائل إما نفسانیه أو بدنیه، و علیّ علیه السّلام کان أکمل و أفضل من باقی الصحابه فیهما، و الدلیل علی ذلک وجوه ذکرها المصنف رحمه اللّه «إلی أن قال فی وجه الثامن عشر:».

ص:151

انّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله لما و اخی بین الصحابه و قرن کلّ شخص إلی مماثله فی الشرف و الفضیله رأی علیّا علیه السّلام متکدرا (متفکرا خ ل) فسأله عن سبب ذلک فقال: انک آخیت بین الصحابه و جعلتنی متفردا، فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: ألا ترضی أن تکون أخی و وصیّی و خلیفتی من بعدی؟ فقال: بلی یا رسول اللّه، فواخاه من دون الصحابه فیکون أفضل منهم.

و قال الشاعر العارف الحکیم مجدود بن آدم السنائی فی الحدیقه بالفارسیه:

مرتضائی که کرد یزدانش همره جان مصطفی جانش

هر دو یک قبله و خردشان دو هر دو یک روح و کالبدشان دو

دو رونده چو أختر گردون دو برادر چو موسی و هارون

هر دو یکدرّ ز یک صدف بودند هر دو پیرایۀ شرف بودند

تا نه بگشاد علم حیدر در ندهد سنّت پیمبر بر

و قال فی دیوانه:

آنکه او را بر سر حیدر همی خوانی أمیر کافرم گر می تواند کفش قنبر داشتن

تا سلیمان وار باشد حیدر اندر صدر ملک زشت باشد دیو را بر تارک أفسر داشتن

چون همی دانی که شهر علم را حیدر در است خوب نبود جز که حیدر میر و مهتر داشتن

کی روا باشد بناموس و حیل در راه دین دیو را بر مسند قاضی أکبر داشتن

روی عمرو بن القناد عن محمّد بن فضیل عن أشعث بن سوار قال: سبّ عدی ابن أرطاه علیّا علیه السّلام علی المنبر فبکی الحسن البصری و قال لقد سبّ هذا الیوم رجل انه لأخو رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی الدّنیا و الاخره.

و روی عبد السلم بن صالح عن إسحاق الأزرق عن جعفر بن محمّد عن آبائه علیهم السّلام أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لما زوج فاطمه دخل النساء علیها فقلن یا بنت رسول اللّه خطبک فلان و فلان فردّهم عنک و زوّجک فقیرا لا مال له، فلما دخل علیها أبوها صلّی اللّه علیه و آله رأی ذلک فی وجهها فسألها فذکرت له ذلک، فقال: یا فاطمه إنّ اللّه أمرنی

ص:152

فأنکحتک أقدمهم سلما و أکثرهم علما و أعظمهم حلما، و ما زوّجتک إلاّ بأمر من السماء أما علمت أنّه أخی فی الدّنیا و الاخره؟.

الکلام فی أن مبیت علی علیه السّلام علی فراش رسول اللّه

صلّی اللّه علیه و آله منقبه لم یحصل لغیره من الخلق فضل یعادلها

لا یخفی علی ذی درایه أن مبیته علیه السّلام علی فراش رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حیث وهب نفسه للّه تعالی و لرسوله صلّی اللّه علیه و آله فضیله لا یقاس الیها بذل المال و نعم ما قیل:

جادوا بأنفسهم فی حبّ سیّدهم و الجود بالنفس أقصی غایه الجود

و للّه درّ قائله:

مبیت علیّ بالفراش فضیله کبدر له کلّ الکواکب تخضع

و من أعرض عن ذلک و اعترض فیه فهو مکابر نفسه، و لیله المبیت متواتر لا یریبه عاقل و بذل علیّ علیه السّلام نفسه دون نبیه صلّی اللّه علیه و آله فی اللیله مسلم عند الکلّ و بلغ مبلغ الضروره.

و للمغفلین فی بذل أبی بکر طائفه من ماله و مصاحبته رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله تعسفات استدلوا علی ذلک من آیه الغار و استنبطوا منها صورا مشوّهات و استمسکوا بتلک العری الواهیه علی تفضیل من قال: اقیلونی فلست بخیرکم و علیّ فیکم، علی من کلّت فیه ألسن العالمین.

و آیه الغار عندهم من أشهر الدلائل علی فضل أبی بکر بستّه أوجه:

الأوّل انّ اللّه تعالی جعله ثانی رسوله بقوله «ثانی اثنین»، الثانی وصف اجتماعهما فی مکان واحد بقوله «اذ هما فی الغار»، الثالث جعله مصاحبا له صلّی اللّه علیه و آله بقوله «لصاحبه» الرابع قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله له رحمه و محبه بقوله «لا تحزن».

الخامس ان اللّه کان لهما فی التصرف و الاعانه علی نسبه واحده بقوله «انّ اللّه معنا» السادس نزول السکینه علیه بارجاع الضمیر الیه دون الرسول صلّی اللّه علیه و آله.

و للإمامیّه رضوان اللّه علیهم فی ردّ هذه الوجوه الستّه علیهم بل استدلالهم

ص:153

علی نقیض ما ذهبوا الیه مباحث رأینا الاعراض عنها ههنا أجدر و لکن نکتفی بذکر بعض ما أورده الشارح المعتزلی فی المقام فی المقام فی ضمن بعض الخطب الماضی ناقلا عن الجاحظ ما تشمئزّ منها النفوس و یأبی عنها الفطره السلیمه و عن شیخه أبی جعفر فی جوابها ما لا یخلو عن الانصاف و الاعتدال و نذکر بعض ما خطر ببالی فی المقام و اللّه ولیّ التوفیق و الهادی إلی خیر السبیل.

قال الشارح المعتزلی: قال الجاحظ: فان احتج محتج لعلیّ علیه السّلام بالمبیت علی الفراش فبین الغار و الفراش فرق واضح، لأن الغار و صحبه أبی بکر للنّبی صلّی اللّه علیه و آله قد نطق به القرآن فصار کالصلاه و الزکاه و غیرهما ممّا نطق به الکتاب و أمر علیّ علیه السّلام و نومه علی الفراش و إن کان ثابتا صحیحا إلاّ أنّه لم یذکر فی القرآن و إنّما جاء مجیء الروایات و السیر و هذا لا یوازن هذا و لا یکائله.

ثمّ قال: قال شیخنا أبو جعفر: هذا فرق غیر مؤثر لأنه قد ثبت بالتواتر حدیث الفراش فلا فرق بینه و بین ما ذکر فی نص الکتاب و لا یجحده إلاّ مجنون أو غیر مخالط لأهل الملّه، أرأیت کون الصلوات خمسا و کون زکاه الذهب ربع العشر و کون خروج الریح ناقضا للطهاره و أمثال ذلک مما هو معلوم بالتواتر حکمه هل هو مخالف لما نصّ فی الکتاب علیه من الأحکام؟ هذا مما لا یقوله رشید و لا عاقل.

علی أن اللّه تعالی لم یذکر اسم أبی بکر فی الکتاب و انما قال «إذ یقول لصاحبه» و إنما علمنا انه أبو بکر بالخبر و ما ورد فی السیره و قد قال أهل التفسیر إن قوله تعالی: «وَ یَمْکُرُ اللّهُ وَ اللّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ » کنایه عن علیّ علیه السّلام لأنه مکر بهم و أوّل الایه «وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِجُوکَ وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُ اللّهُ وَ اللّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ » انزلت فی لیله الهجره و مکرهم کان توزیع السیوف علی بطون قریش و مکر اللّه تعالی هو منام علیّ علیه السّلام علی الفراش فلا فرق بین الموضعین فی أنهما مذکوران کنایه لا تصریحا، و قد روی المفسّرون کلّهم ان قول اللّه تعالی: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ » انزلت

ص:154

فی علیّ علیه السّلام لیله المبیت علی الفراش فهذه مثل قوله تعالی: «إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ » لا فرق بینهما.

و قال: و قال الجاحظ: و فرق آخر و هو أنّه لو کان مبیت علیّ علیه السّلام علی الفراش جاء مجیء کون أبی بکر فی الغار لم یکن له فی ذلک کبیر طاعه لأن الناقلین نقلوا أنه صلّی اللّه علیه و آله قال له: نم فلن یخلص إلیک شیء تکرهه. و لم ینقل ناقل أنّه قال لأبی بکر فی صحبته إیّاه و کونه معه فی الغار مثل ذلک و لا قال له أنفق و أعتق فانک لن تفتقر و لن یصل إلیک مکروه.

ثمّ قال: و قال شیخنا أبو جعفر: هذا هو الکذب الصراح و التحریف و الادخال فی الرّوایه ما لیس منها و المعروف المنقول أنه صلّی اللّه علیه و آله قال له: اذهب فاضطجع فی مضجعی و تغش ببردی الحضرمی فان القوم سیفقدوننی و لا یشهدون مضجعی فلعلّهم إذا رأوک یسکّنهم ذلک حتی یصبحوا فاذا أصبحت فاغد فی أداء أمانتی، و لم ینقل ما ذکره الجاحظ و إنما ولّده أبو بکر الأصمّ و أخذه الجاحظ و لا أصل له.

و لو کان هذا صحیحا لم یصل إلیه منهم مکروه و قد وقع الاتفاق علی أنّه ضرب و رمی بالحجاره قبل أن یعلموا من هو حتی تضور، و أنهم قالوا له: رأینا تضورک فانا کنا نرمی محمّدا و لا یتضور، و لأن لفظه المکروه إن کان قالها إنما یراد بها القتل فهب أنه أمن القتل کیف یأمن من الضرب و الهوان و من أن ینقطع بعض أعضائه و بأن سلمت نفسه ألیس اللّه تعالی قال لنبیّه «بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ » و مع ذلک فقد کسرت رباعیته و شجّ وجهه و ادمیت ساقه و ذلک لانها عصمه من القتل خاصّه، و کذلک المکروه الّذی او من علیّ علیه السّلام منه إن کان صحّ ذلک فی الحدیث إنما هو مکروه القتل.

ثمّ یقال له: و أبو بکر لا فضیله له أیضا فی کونه فی الغار لأنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال له «لا تحزن إنّ اللّه معنا» و من یکن اللّه معه فهو آمن لا محاله من کلّ سوء فکیف قلت و لم ینقل ناقل انه قال لأبی بکر فی الغار مثل ذلک، فکلّ ما یجب به عن هذا فهو جوابنا عمّا أورده فنقول له: هذا ینقلب علیک فی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله لأنّ اللّه تعالی

ص:155

وعده بظهور دینه و عاقبه أمره فیجب علی قولک أن لا یکون مثابا عند اللّه تعالی علی ما یحتمله من المکروه و لا ما یصیبه من الاذی إذ کان قد ایقن بالسلامه و الفتح فی عدته.

و قال: قال الجاحظ: و من جحد کون أبی بکر صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقد کفر، لأنّه جحد نصّ الکتاب ثمّ انظر إلی قوله تعالی «إِنَّ اللّهَ مَعَنا » من الفضیله لأبی بکر لأنه شریک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی کون اللّه تعالی معه، و انزل السکینه قال کثیر من النّاس انّه فی الایه مخصوص بأبی بکر لانّه کان محتاجا إلی السکینه لما تداخله من رقه الطبع البشری و النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله کان غیر محتاج إلیها لأنّه یعلم أنّه محروس من اللّه تعالی فلا معنی لنزول السکینه علیه و هذه فضیله ثالثه لأبی بکر.

ثمّ قال: قال شیخنا أبو جعفر: ان أبا عثمان یجرّ علی نفسه مالا طاقه له به من مطاعن الشیعه و لقد کان فی غنیه عن التعلق بما تعلق به لانّ الشیعه تزعم أن هذه الایه بأن تکون طعنا و عیبا علی أبی بکر أولی من أن تکون فضیله و منقبه له لأنه لما قال له «لا تَحْزَنْ » دل علی أنه قد کان حزن و قنط و أشفق علی نفسه و لیس هذا من صفات المؤمنین الصابرین و لا یجوز أن یکون حزنه طاعه، لان اللّه تعالی لا ینهی عن الطاعه فلو لم یکن ذنبا لم ینه عنه.

و قوله «إِنَّ اللّهَ مَعَنا » ای ان اللّه عالم بحالنا و ما نضمره من الیقین أو الشکّ کما یقول الرجل لصاحبه لا تضمرنّ سوءا و لا تنوین قبیحا فان اللّه یعلم ما نسرّه و ما نعلنه، و هذا مثل قوله تعالی «وَ لا أَدْنی مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْثَرَ إِلاّ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ ما کانُوا » أی هو عالم بهم.

و أمّا السکینه فکیف یقول إنها لیست راجعه إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و بعدها قوله «وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها » ا تری المؤید بالجنود کان أبا بکر أم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله؟.

و قوله: إنّه مستغن عنها لیس بصحیح و لا یستغنی أحد عن ألطاف اللّه و توفیقه و تأییده و تثبیت قلبه و قد قال اللّه تعالی فی قصه حنین «وَ ضاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِما »

ص:156

«رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ ثُمَّ أَنْزَلَ اللّهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ ».

و أمّا الصحبه فلا تدلّ إلاّ علی المرافقه و الاصطحاب لا غیر، و قد یکون حیث لا ایمان کما قال تعالی «قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ ».

أقول: و قد مضی من قبل ص 141 أن القول بجواز رجوع الضمیر فی علیه «فَأَنْزَلَ اللّهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ » إلی أبی بکر بعید جدّا، بل لیس بصحیح قطعا، لان الضمائر قبله و بعده کلّها راجعه إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله بلا خلاف فیه فکیف یتخلل تلک الضمائر ضمیر عائد إلی غیره فی البین و هل هذا الا الخروج عن اسلوب الفصاحه و البلاغه؟ فذلک القول تهافت بتّا و لا یجنح إلیه إلا من لیس بعارف فی أسالیب الکلام أو یحرفه لتحصیل المرام و إن أفضی إلی الطعن فی النّبوّه و الاسلام و قد تقدم فیه الکلام، و نسأل اللّه نور الایمان و العرفان، و من لم یجعل اللّه له نورا فماله من نور.

مبدء تاریخ المسلمین و الفرق بین الهجری القمری و الهجری الشمسی

کلمه التاریخ - کما قال الفاضل البرجندی رضوان اللّه علیه فی شرحیه علی زیج الغ بیک و علی التذکره فی الهیئه لبطلیموس الثّانی المحقق الطوسی قدس سره -: فی اللغه تعریف الوقت، و قیل هو قلب التأخیر و قیل التاریخ مشتق من أرخ و هو فی اللغه ولد البقر الوحش و التفعیل قد یأتی للازاله و التاریخ بمعنی ازاله الجهاله فی مبدء شیء و وقت صدوره.

و نقل المطرزی عن بعض أهل اللغه: التاریخ بمعنی الغایه یقال: فلان تاریخ قومه أی ینتهی إلیه شرفهم فمعنی قولهم فعلت فی تاریخ کذا فعلت فی وقت الشیء الّذی ینتهی إلیه.

و قیل هو لیس بعربی فانه مصدر المورخ و هو معرب ماه روز و ذلک أنه کتب أبو موسی الأشعری و کان من قبل عمر حاکما فی الیمن انه تأتینا منک صکوک محلّها فی شعبان و ما ندری أیّ الشعبانین هو الماضی أو الاتی؟ فجمع عمر النّاس

ص:157

للمشوره و کان فیهم ملک أهواز اسمه الهرمزان و قد أسلم علی یده حین اسر فقال:

إن لنا حسابا نسمّیه ماه روز أی حساب الشهور و الأعوام و شرح لهم کیفیه استعماله فصوّبوه و عرّبوا ماه روز بقولهم مورخ و أمّا فی الاصطلاح فهو تعیین یوم ظهر فیه أمر شائع من ملّه أو دوله أو حدث فیه هائل کزلزله و طوفان لینسب إلیه ما یراد تعیین وقته فی مستأنف الزّمان أو فی مستقدمه.

و لما کان أشهر الاجرام السّماویه النیرین اعتبر الامم فی وضع الشهور و السنین دورهما، و أکثرهم اعتبروا فی وضع الشهور دور القمر و فی وضع السنین دور الشمس المقتضی لعود حال السنه بحسب الفصول لکنهم لم یعتبروا عوده القمر فی نفسه بل عودته إلی الشمس القریبه من عودته فی نفسه لیکون استناره القمر فی أوائل الشهور و أواسطه و أواخره بل فی جمیع اجزائها علی نسق واحد، ثمّ لما کان عوده الشمس فی اثنی عشر شهرا قمریا تقریبا قسموا السنه اثنی عشر قسما و سموا کلا منها شهرا مجازا و رکبوا اثنی عشر شهرا قمریا و سموها سنه علی التشبیه.

و لم یکن للمسلمین بعد وفاه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله تاریخ فی حوادثهم و امورهم و کان قبل الاسلام بین الأعراب عده تواریخ کتاریخ بناء الکعبه و تاریخ ریاسه عمرو بن ربیعه و هو الذی وضع عباده الاصنام فی العرب و کان هذا التاریخ متداولا به إلی عام الفیل ثمّ صار عام الفیل مبدءا، فلما حدث التباس بعض الأمور فی زمان عمر کما دریت أمر بوضع التاریخ.

فأشار بعض الیهود إلی تاریخ الروم فلم یقبله لما فیه من الطول، و بعضهم إلی تاریخ الفرس فردّه لعدم استناده إلی مبدء معین فانهم کانوا یجددونه کلما قام ملک و طرحوا ما قبله.

فاستقر رأیهم علی تعیین یوم من أیامه علیه الصلاه و السّلام لذلک و لم یصلح وقت للمبعث لکونه غیر معلوم، و لا وقت الولاده لاختلاف فیه فقیل إنه ولد لیله الثانی أو الثامن أو الثالث عشر من شهر الرّبیع الاوّل سنه أربعین أو اثنتین و أربعین أو ثلاث و أربعین من ملک أنوشروان إلی غیر ذلک من الأقوال، و لا وقت الوفاه لتنفر الطبع عنه.

ص:158

فجعل مبدءه الهجره من مکّه إلی المدینه باشاره علیّ علیه السّلام إلی ذلک کما سیأتی نقل الأخبار فیه إذ بها ظهرت دوله الاسلام فأجمعوا علیه.

ثمّ قالوا: فأیّ الشهور نبدأ فقالوا: رمضان ثمّ قالوا: المحرم فهو منصرف الناس من حجهم و هو شهر حرام فأجمعوا علی المحرم.

و اعلم أن أوّل تلک السنه أعنی أوّل المحرم کان یوم الخمیس بحسب الامر الأوسط بالاتفاق لانّه ممّا لا یعتریه خلاف و لو بسطنا الکلام فیه لا نجرّ إلی بحث طویل الذیل.

و أمّا بحسب الرؤیه ففی بعض الأحادیث أنه کان یوم الخمیس و هذا ممکن لانه قد یتفق أول الشهر بحسب الامر الاوسط و الرؤیه معا، و فی بعض الروایات أنّه کان یوم الجمعه و هذا أیضا ممکن لانه قد یختلف بین یوم الأمر الأوسط و یوم الرّؤیه فی یوم بأن یکون أوّل الشهر الوسطی خمیسا و الحقیقی المبنی علی الرؤیه جمعه مثلا أو یومین بأن یکون أوّل الحقیقی سبتا.

و فی بعض الروایات أنه کان أول المحرم من تلک السنه یوم الاثنین و هذا محال لانه لا یمکن اختلافهما فی أکثر من یومین علی ما برهن و حقق فی محلّه.

و لم یتفق لی طول ستّ سنوات استخراجی إلی الان أن یقدم أوّل الشهر الحقیقی علی الوسطی و لو بیوم بل قد یتفقان فی أوّل الشهر أو یقدم الوسطی علی الحقیقی اما یوما أو یومین.

الفرق بین الشهر القمری الحقیقی و الوسطی

و اعلم أن الشهر القمری مأخوذ من تشکلات القمر النوریه بحسب أوضاعه من الشمس، و دریت أنه لما کان أشهر الاجرام السماویه النیرین اعتبر الناس فی وضع الشهور و الأعوام دورهما.

فمستعملوا الشهر القمری بعضهم و هم الترک أخذوا مبدئه من اجتماع حقیقی فالشهر عندهم من اجتماع حقیقی بین النّیرین إلی اجتماع حقیقی بعده، فان وقع الاجتماع قبل

ص:159

نصف النهار فذلک الیوم هو أوّل الشهر، و إن کان بعده فالیوم الّذی بعده، و لکن فیه تعذرا لتوقفه علی استخراج التقویمین فی رأس کل شهر و اعمال کثیره اخر حتی یعلم أن الاجتماع فی أیّ یوم و أیّ ساعه، و هذا لا یتیسر الا للأوحدی من الناس ممّن رزقهم اللّه التفکر فی خلق السموات و الأرض.

و المسلمون و أهل البادیه من الأعراب اخذوه من لیله رؤیه الهلال إلی لیلتها لأن أقرب أوضاع القمر من الشمس إلی الادراک هو الهلال، فالأوضاع الاخری من المقابله و التربیع و غیر ذلک لا یدرک إلاّ بحسب التخمین، فان القمر یبقی علی النور التام قبل المقابله و بعدها زمانا کثیره و کذلک غیره من الأوضاع و أما وضعه منها عند وصوله فی تحت الشعاع و إن کان یشبه وضع الهلال فی ذلک لکنه فی وضع الهلال یشبه الموجود بعد العدم و المولود الخارج من الظلم فجعله مبدء أولی.

قال اللّه تعالی «یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّهِ قُلْ هِیَ مَواقِیتُ لِلنّاسِ » الایه، و کان اتفاق المسلمین ان أوّل شهر الصیام لیله رؤیه الهلال إلی لیله رؤیتها و یکون الصوم للرؤیه و الفطر للرؤیه و هذا الشهر لا یزید عن ثلاثین یوما و لا ینقض علی تسعه و عشرین یوما.

و لیعلم انه علی هذا الوجه اعنی أخذ الشهر القمری من لیله رؤیه الهلال إلی لیلتها کما ذهب الیه المسلمون یمکن أن تکون أربعه أشهر متوالیات ثلاثین یوما و لا یزید علی ذلک قط کما یمکن أن تکون ثلاثه أشهر متوالیات تسعه و عشرین یوما و لا یزید علی هذا المقدار أیضا قطّ علی ما حقق فی محلّه، و ذکر الدلیل ینجرّ إلی بحث طویل. و هذا هو الشهر القمری الحقیقی المبتنی علی وضع القمر مع الشمس و أما الوسطی فهو مصطلح أهل الحساب فیأخذون مبدء الشهر من الاجتماع الوسطی و یجعلون المحرم ثلاثین یوما و الصفر تسعه و عشرین یوما، و هکذا کل فرد ثلاثین یوما و کلّ زوج تسعه و عشرین یوما، و فی طول ثلاثین سنه یأخذون ذا الحجه إحدی عشر مره ثلاثین یوما و یسمونها کبائس، و برهانه مذکور فی الکتب

ص:160

المبرهنه فی الفنّ، و هذا الشهر الوسطی هو مبنی الجداول فی کتب الأعمال أعنی الزیجات.

و مقدار الشهر الوسطی ما حوسب و استخرج فی الزیج البهادری و هو أدق الزیجات:

یکون تسعه و عشرین یوما و احدی و ثلاثین دقیقه و خمسین ثانیه و ثمانی ثوالث علی أن کلّ یوم ستون دقیقه و کلّ دقیقه ستون ثانیه.

«فائدتان»
الاولی

انک دریت أن وضع الجداول فی الزیجات علی الامر الاوسط و لا مساس له فی الرؤیه اعنی ان المنجمین یرتّبون حرکات الکواکب فی الجداول علی ذلک النهج الاوسط فاذا أرادوا ان یعلموا رؤیه هلال أو تقویم کوکب او خسوف و کسوف او مقدار الایام و اللیالی و غیر ذلک من الامور احتاجوا إلی محاسبه ثانیه من تلک الجداول باعمال التعدیلات علی الطرق المعلومه عند العالمین بها فلیس مبنی الجداول أولا علی السیر الحقیقی و التقویم الواقعی للکواکب.

و یعبر الزیج فی تعابیر الفقهاء بالجدول و ما فی کتب الفقهیّه - کاللمعه للشهید الاول (ره) فی کتاب الصوم فی رؤیه الهلال - لا عبره بالجدول، حق لان مبنی الجداول أعنی الزیجات علی عدّ شهر تامّا و شهر ناقصا حتی یمکن ضبطها و وضعها فی الجداول فالجدول فی تعابیر الفقهاء کان بهذا المعنی و لا اعتبار به قبل المحاسبه ثانیه لکل امر لا انه لیس علی مبنی صحیح و معتبر و ذلک کما تری ان محاسبا یخبران فی یوم کذا و ساعه کذا ینکسف الشمس مثلا فی مقدار کذا و مده کذا فتری ما اخبر مطابقا للواقع و ان ظهر خلافه فغلّط هو فی عمله.

الفائده الثانیه

ان شهر رمضان کسائر الشهور تاره یکون ثلاثین یوما و تاره تسعه و عشرین یوما لان الشهر القمری کما دریت یکون من لیله رؤیه الهلال إلی لیله رؤیه الهلال و القمر قد یخرج تحت شعاع الشمس فی الیوم التاسع و العشرین فیری الهلال عند مغیب الشمس و قد لا یخرج فی ذلک الیوم فیصیر الشهر ثلاثین یوما و لیس للنّیرین فی شهر رمضان وضع خاص حتی یکون دائما ثلاثین یوما و لیس لشهر رمضان تأثیر خاص فی ذلک.

ص:161

و فی التهذیب عن محمّد بن الفضیل قال سألت أبا الحسن الرضا علیه السّلام عن الیوم الّذی یشکّ فیه لا یدری اهو من شهر رمضان أو من شعبان فقال: شهر رمضان شهر یصیبه ما یصیب الشهور من الزیاده و النقصان فصوموا للرؤیه و افطروا للرؤیه الحدیث.

و ذهب رئیس المحدثین الصدوق رضوان اللّه علیه إلی ان شهر رمضان لا ینقص عن ثلاثین یوما ابدا و روی فی الخصال بإسناده عن إسماعیل بن مهران قال سمعت جعفر بن محمّد علیهما السّلام یقول و اللّه ما کلّف اللّه العباد إلا دون ما یطیقون انما کلفهم فی الیوم و اللیله خمس صلوات و کلفهم فی کلّ الف درهم خمسه و عشرین درهما و کلفهم فی السنه صیام ثلاثین یوما و کلفهم حجه واحده و هم یطیقون أکثر من ذلک.

ثمّ قال (ره) مذهب خواصّ الشیعه و أهل الاستبصار منهم فی شهر رمضان انه لا ینقص عن ثلاثین یوما ابدا و الاخبار فی ذلک موافقه للکتاب و مخالفه العامه فمن ذهب من ضعفه الشیعه إلی الاخبار التی وردت للتقیّه فی انه ینقص و یصیبه ما یصیب الشهور من النقصان و التمام اتقی کما یتقی العامه و لم یکلم الا بما یکلم به العامه.

و قریب من قوله هذا ما فی الفقیه.

أقول: و هذا الکلام منه قدس سرّه مع جلاله شأنه غریب جدّا و الاخبار الناطقه فی ذلک إما یشیر إلی صوم یوم الشک حیث تغیّمت السماء او إلی امور اخر ذکروها شراح الاحادیث علی ان شیخ الطائفه قدس سرّه ردّ تلک الاخبار فی التهذیب بوجوه فمن شاء فلیرجع الیه او إلی الوافی و غیره من الکتب المبسوطه.

ثمّ ان شراح الأحادیث و فقهاء الامامیّه لا سیما الشیخ الطوسی فی الهذیبین و ان ذکروا فی ردّ تلک الاخبار القائله بان شهر رمضان لا ینقص عن ثلاثین ابدا و توجیهها وجوها کثیره و لکن ههنا دقیقه تبصّر بها و ذکرها فی حاشیه الوافی شیخنا الاجل و استادنا الاعظم الجامع للعلوم النقلیه و العقلیه و المتبحر فی الفنون الغریبه الحاج المیرزا أبو الحسن الشعرانی متعنا اللّه بطول بقائه یعجبنی ان اذکرها تیمنا بما قال و تمثلا له فی البال، قال مدّ ظله:

أقول: عاده المنجمین ان یحاسبوا الشهور الهلالیه اولا علی الامر الاوسط و یرتبون الایام و یستخرجون مواضع الکواکب فی تلک الایام ثم یرجعون و یستخرجون

ص:162

رؤیه الأهله و یرتبون الشهور و یعینون غره کل شهر علی حسب الرؤیه فاذا بنوا علی الامر الاوسط حاسبوا شهر محرم تاما و صفر ناقصا فهکذا فیکون شعبان ناقصا و رمضان تاما و هذا بحسب الأمر الاوسط و هو عادتهم من قدیم الدهر الا ان هذا عمل یبتدون به فی الحساب قبل ان یستخرج الأهله فإذا استخرج الهلال بنوا علی الرؤیه و کان بعض الرواه سمع ذلک من عمل المنجمین فاستحسنه لان نسبه النقصان إلی شهر رمضان و هو شهر اللّه الأعظم یوجب التنفیر و اسائه الادب فنسبه إلی بعض الائمه علیهم السّلام سهوا و زادوا فیه و العجب ان الصدوق رحمه اللّه روی الأحادیث فی الصوم للرؤیه و الافطار لها و روی أحادیث الشهاده علی الهلال و روی احکام یوم الشک و لو کان شعبان ناقصا ابدا و شهر رمضان تاما ابدا لا تنفی جمیع هذه الاحکام و بطلت جمیع تلک الروایات و لا یبقی یوم الشک و لم یحتج إلی الرؤیه.

و أمّا الفرق بین السنه الهجریه القمریه و الهجریه الشمسیه فنقول: مبدءهما الأوّل واحد و هو مهاجره نبیّنا خاتم الأنبیاء صلّی اللّه علیه و آله من مکه إلی المدینه کما مرّ بیانه مفصّلا إلاّ انهم فی صدر الاسلام جعلوا مبدء القمریه من المحرّم و جعل فی قرب عصرنا مبدء الشمسیه من تحویل الشمس إلی الحمل و ما کان الاصل فی ذلک هو السنه الهجریه القمریه لما دریت ان العرب اعتبروا الشهور و الاعوام من دور القمر فالشهر من لیله رؤیه الهلال إلی لیلتها ثمّ رکّبوا اثنی عشره شهرا قمریا و سموها سنه و مضی من هجره نبینا صلّی اللّه علیه و آله إلی هذا الیوم الّذی نحرّر ذلک المطلب و هو یوم الاثنین ثامن ربیع الاوّل یوم وفاه امامنا أبی محمّد الحسن بن علیّ العسکری علیه السّلام، اثنان و ثمانون و ثلاثمأه و الف سنه و شهران و ثمانیه أیام.

و أمّا الهجریه الشمسیه و إن کان مبدءهما الأوّل هجره الرسول صلّی اللّه علیه و آله إلاّ انّه تاریخ حدیث وضعوه فی طهران عاصمه ایران و کان مبدءه السنه 1304 الشمسیه و هو مبنی علی اثنی عشره شهرا شمسیا کتاریخ الجلالی و اسامی الشهور بعینها اسامی الیزدجردی و هی: فروردین، اردیبهشت، خوردا، تیر، مرداد، شهریور، مهر، آبان، آذر، دی، بهمن، اسفند و جعلوا الشهور الستّ الأوّل احدا و ثلاثین یوما

ص:163

و الست الاخر ثلاثین یوما إلاّ ان شهر اسفند یکون فی الکبیسه ثلاثین یوما و فی غیره تسعه و عشرین یوما و بهذه الحیله نشروا الخمس المسترقه فی الشهور تسهیلا للامر و مبدء السنه یکون من یوم تحویل الشمس إلی أوّل الحمل إن کان تحویلها قبل نصف النهار و إلاّ فالیوم الذی بعده و مضی من تلک السنه إلی الیوم احدی و أربعون و ثلاثمأه و الف سنه.

و التفاوت بینهما ناش من حیث إن الأوّل مبتن علی حرکه القمر و تکون السنه مرکبه من اثنی عشر شهرا قمریا و الثانی علی حرکه الشمس فالسنه مرکبه من اثنی عشر شهرا شمسیّا.

و الشهر القمری الحقیقی علی الزیج البهادری هو تسعه و عشرون یوما و اثنتی عشر ساعه و أربع و أربعون دقیقه و ثلاث ثوانی و ثلاث ثوالث و تسع روابع و ست و ثلاثون خامسه.

فلا جرم ان السنه القمریه الحقیقیه أربع و خمسون و ثلاثمأه یوم و ثمانی ساعات و ثمانی و أربعون دقیقه و ست و ثلاثون ثانیه و سبع و ثلاثون ثالثه و خمس و خمسون رابعه و اثنتا عشر خامسه الحاصله من ضرب عدد الشهر القمری فی اثنی عشره.

و السنه الشمسیه الحقیقیه علی ما رصد فی الزیج البهادری و صرّح به فی الصفحه الثامنه و الثلاثین منه:

خمسه و ستون و ثلاثمأه یوما و خمس ساعات و ثمانی و أربعون دقیقه و ست و أربعون ثانیه و ست ثوالث و عشر روابع.

فالتفاوت بین السنه الشمسیّه الحقیقیه و القمریه الحقیقیه هو عشره أیام و احدی و عشرون ساعه و تسع ثوانی و ثمانی و عشرون ثالثه و اربع عشره رابعه و ثمانی و اربعون خامسه. و هذا هو التحقیق فی ذلک المقام بما لا مریه فیه و لا کلام و بالجمله مبدء تاریخ المسلمین المعمول به عند جمهورهم هو أوّل شهر المحرّم من سنه هجره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من مکه زادها اللّه شرفا إلی المدینه الطیّبه.

و ذهب محمّد بن إسحاق المطلبی کما فی السیره النبویه لابن هشام التی هی منتخبه ممّا الفه ابن إسحاق، و غیره إلی ان مبدأه یکون شهر ربیع الأوّل حیث

ص:164

قال: قدم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله المدینه یوم الاثنین حین اشتدّ الضّحاء و کادت الشمس تعتدل لثنتی عشره لیله مضت من شهر ربیع الأوّل و هو التاریخ و هذا متروک عند المسلمین.

و یمکن ان یکون الضمیر اعنی هو فی قوله و هو التاریخ راجعا إلی قدومه و هجرته من مکه إلی المدینه فلا تنافی

«ذکر الاخبار فی ذلک»

قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه المعروف: قال عبید اللّه بن أبی رافع قال سمعت سعید بن المسیب یقول جمع عمر بن الخطّاب الناس فسألهم فقال من أیّ یوم نکتب فقال علی علیه السّلام من یوم هاجر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و ترک أرض الشرک ففعله عمر.

و فیه بإسناده عن الشعبی قال کتب ابو موسی الأشعری إلی عمر انه تأتینا منک کتب لیس لها تاریخ قال فجمع عمر الناس للمشوره فقال بعضهم ارخ لمبعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و قال بعضهم لمهاجر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال عمر لابل نؤرخ لمهاجر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فان مهاجره فرق بین الحق و الباطل.

و فیه عن میمون بن مهران قال رفع إلی عمر صکّ محله فی شعبان فقال عمر أیّ شعبان الّذی هو آت او الّذی نحن فیه؟ قال ثمّ قال لأصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ضعوا للناس شیئا یعرفونه فقال بعضهم اکتبوا علی تاریخ الروم فقیل انهم یکتبون من عهد ذی القرنین فهذا یطول و قال بعضهم اکتبوا علی تاریخ الفرس فقیل إنّ الفرس کلما قام ملک طرح من کان قبله فاجتمع رأیهم علی ان ینظرواکم اقام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بالمدینه فوجدوه عشر سنین فکتب التاریخ من هجره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

و فیه قام رجل إلی عمر بن الخطاب فقال ارّخوا فقال عمر ما أرخوا قال شیء تفعله الاعاجم یکتبون فی شهر کذا من سنه کذا فقال عمر حسن فارّخوا فقالوا من أیّ السنین نبدأ قالوا من مبعثه و قالوا من وفاته ثمّ اجمعوا علی الهجره ثمّ قالوا فأیّ الشهور نبدأ فقالوا رمضان ثمّ قالوا المحرّم فهو منصرف الناس من حجهم و هو شهر حرام فاجمعوا علی المحرّم.

ص:165

الترجمه

اشاره

از کلام آن حضرت است که رفتن خود را در پی پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و رسیدن بان جناب بعد از مهاجرت حضرتش از مکه بسوی مدینه حکایت میکند:

پس شروع کردم، پیروی می کردم آن راهی را که پیمبر خدا رفته بود، پس بیاد او گام می نهادم تا به عرج رسیدم (کنایه از این که از ابتداء خروج از مکّه تا این موضع پیوسته از آن جناب خبر می گرفتم و بر اثر نشان او قدم می زدم عرج بر وزن خرج موضعی است بین مکه و مدینه و بمدینه نزدیکتر است).

سید رضی رضوان اللّه علیه در مدح کلام مولی می گوید: این جمله گفتار آن حضرت (فاطأ ذکره) کلامی است که در نهایت اعجاز و غایت فصاحت از آن جناب صادر شد. اراده کرده است از آن که من ابتداء بیرون آمدن از مکه تا رسیدن بدین موضع همواره از آن حضرت خبر می گرفتم، این مطلب را باین کنایه عجیب اداء فرموده است.

هجرت پیغمبر (صلّی اللّه علیه و آله) از مکه بمدینه و جانشین شدن علی علیه السّلام

آن بزرگوار را و در فراش او خفتن باختصار

کفار مکه از هر قبیله ای تنی چند برگزیدند که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را شبانه در بستر خوابش بقتل رسانند و چون بنو عبد مناف قوۀ مقابله و مقاتله با جمیع قبائل ندارند بدیت راضی شوند، جبرئیل رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را از سوء نیت آن گروه اعلام فرمود و حضرتش را به مهاجرت اشارت کرد.

پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله علی علیه السّلام را از آن اخبار فرمود و وی را جانشین خود قرار داد و زن و فرزندان و ودائعی را که مردم از جهت اطمینان و اعتمادی که به پیغمبر داشتند در نزد وی بامانت نهاده بودند بدست علی علیه السّلام سپرد، أمیر المؤمنین امر آن جناب را بیدریغ امتثال کرد و در جای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بخفت و در حقیقت جانش را وقایه و فدای پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله گردانید که رسول اللّه شبانه با ابو بکر بغار ثور رفته و سه شب در غار بسر برد تا جان بسلامت بدر برد و سپس بسوی مدینه مهاجرت فرمود.

و آیۀ کریمه «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ » در شأن

ص:166

علی علیه السّلام در این موضوع نازل شد.

کفار چون گرد خانه پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله را گرفتند و علی علیه السّلام را بجای پیغمبر دیدند نا امید شدند. أمیر المؤمنین علیه السّلام سه روز در مکه بود و ودائع را بصاحبانش برگردانید و سپس با زن و فرزندان پیغمبر بسوی مدینه بدان راهی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله گام نهاد رهسپار شد. و مبدء تاریخ هجری چه قمری چه شمسی از اینجا آغاز می گردد.

بر مسلمان خردمند پوشیده نیست که این عمل أمیر المؤمنین علیه السّلام موجب انتظام دین و ایمان و سبب خذلان اهل کفر و عدوان شد. علی علیه السّلام جان خویش را در طاعت خدا و حفظ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بخشیده و در فراش رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بخفت تا حضرتش را از کید اعداء برهانید و امر ملّت و دین و سلامت و بقاء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و کتاب اللّه بدان انتظام یافت و حافظ و حامی شریعت سید المرسلین صلّی اللّه علیه و آله گردید چه خداوند فرمود «نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ » و بر خردمند هوشیار معلوم است که بذل مال و کالا در ازاء بذل نفس بی مقدار است و الجود بالنفس اقصی غایه الجود.

المختار المأتان و الخامس و الثلاثون

اشاره

و من خطبه له علیه السّلام: فاعملوا و أنتم فی نفس البقاء و الصّحف منشوره، و التّوبه مبسوطه، و المدبر یدعی، و المسیء یرجی قبل أن یخمد العمل و ینقطع المهل، و ینقضی الأجل، و یسدّ باب التّوبه، و تصعد الملائکه فأخذ امرؤ من نفسه لنفسه، و أخذ من حیّ لمیّت، و من فان لباق، و من ذاهب لدائم، امرؤ خاف اللّه و هو معمّر إلی أجله، و منظور إلی عمله امرؤ ألجم نفسه بلجامها، و زمّها بزمامها، فأمسکها بلجامها عن معاصی اللّه، و قادها بزمامها إلی طاعه اللّه.

ص:167

اللغه

(فی نفس البقاء) أی فی سعته. و النفس بالتحریک کالسبب السعه و الفرج و المهله و الفسحه. فی الصحاح للجوهری: و النفس بالتحریک، یقال انت فی نفس من امرک أی فی سعه.

(الصحف) جمع الصحیفه أی الکتاب و تجمع علی الصحائف أیضا و المراد به هنا صحائف اعمال الانسان (التوبه) اصلها الرجوع عمّا سلف و لذا فسّر الزمخشری قوله تعالی «فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ » (البقره یه 36): أی فرجع علیه بالرحمه و القبول و فی الاصطلاح الندم علی الذنب لقبحه عند العدلیه و لذا عرفوها علی التفصیل بقولهم: هی الندم علی المعصیه لکونها معصیه مع العزم علی ترک المعاوده فی المستقبل و بعباره اخری الندم علی القبیح مع العزم ان لا یعود إلی مثله فی القبح کما یأتی شرحها و تفسیرها. و التوبه إذا اسند إلی اللّه تعالی تکون صلته علی کقوله تعالی: «فَتابَ عَلَیْهِ » و قوله تعالی: «وَ أَرِنا مَناسِکَنا وَ تُبْ عَلَیْنا » (البقره یه 123) و إذا اسند إلی العبد تکون صلته إلی کقوله تعالی: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّهِ تَوْبَهً نَصُوحاً » (التحریم یه 8) فی صحاح الجوهری: و تاب إلی اللّه توبه و متابا و قد تاب اللّه علیه وفّقه لها.

و قال الطبرسی فی المجمع: التوبه و الاقلاع و الانابه فی اللغه نظائر و ضدّ التوبه الاصرار و اللّه تعالی یوصف بالتواب و معناه انه یقبل التوبه عن عباده و اصل التوبه الرجوع عما سلف و الندم علی ما فرط فاللّه تعالی تائب علی العبد بقبول توبته و العبد تائب إلی اللّه تعالی بندمه علی معصیته (یدعی و یرجی) کل واحد منهما ناقص واوی من دعو و رجو و یحتمل إن یکون یرجی من الارجاء ای التاخیر و الامهال و قلب الهمزه یاء لغه فیه فقلب الهمزه یاء ثمّ أبدل الفا و منه قوله تعالی فی الاعراف و الشعراء «قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ » قال الجوهری فی صحاح اللغه ارجأت الامر: اخّرته، بالهمز و بعض العرب یقول ارجیت، و لا یهمز.

(یخمد) فی الصحاح: خمدت النار تخمد خمودا إذا سکن لهبها و لم یطفأ جمرها و خمدت الحمّی سکن فورانها، و جاء من بابی نصر و علم قال یزید بن حمان

ص:168

السکونی فی الحماسه الثالثه و التسعین.

انّی حمدت بنی شیبان اذ خمدت نیران قومی و فیهم شبّت النار

و روی (یحمد العمل) بالهاء المهمله و الاول اولی و انسب بقرینه ینقطع (المهل) بالتحریک کالأجل: التّؤده و قال المرزوقی فی شرحه علی الحماسه المهل و المهل و المهله تتقارب فی اداء معنی الرفق و السکون، و المراد به ههنا العمر الّذی امهل الناس فیه.

(الاجل) بالتحریک: مدّه الشیء، وقت الموت، غایه الوقت.

(فاخذ) امر فی صوره الخبر ای فلیأخذ.

(میت) فیعل من الموت و اصله میوت کسیّد سیود من السودد، قال نظام الدین النیشابوری فی شرحه علی الشافیه لابن الحاجب: نحو سید لیس مکرر العین إذ لم یوجد فعل بکسر العین فی الاسماء الصحیحه و لا فعل بفتحها و فیعل بالکسر و ان لم یوجد فی الصحیح إلاّ انهم وجدوا فیعلا بالفتح نحو صیرف و ضیغم فکانهم خصّوا الاجوف بالکسر لمناسبه الیاء (اللجام) معرب لگام کما فی الصحاح اللجام فارسیّ معرّب.

(قادها) قدت الفرس و غیره أقود قودا إذا مشیت أمامه آخذا بمقوده عکس ساق یقال ساق الدّابه سوقا من باب قال کقاد إذا حثّها علی السیر من خلف.

الاعراب

کلمه الفاء فی قوله علیه السّلام فاعملوا لمجرد الترتیب و التقدیر أنتم فی نفس البقاء و... فاعملوا قبل ان یخمد العمل.

الواو فی (و أنتم فی نفس البقاء) للحال و الجمله مبتداء و خبر و الجمل الاربع بعدها معطوفه علیها ای و الحال أنتم فی نفس البقاء و الحال الصحف منشوره و هکذا.

(قبل ان یخمد العمل) الظرف متعلق بقوله فاعملوا، و الجمل الاربع بعدها معطوفه علیها ای فاعملوا قبل ان ینقطع المهل و فاعملوا قبل ان ینقضی الاجل و هکذا

ص:169

(فاخذ امرؤ من نفسه لنفسه) اخذ فعل ماض اقیم مقام الامر اعنی انه امر فی صوره الخبر أی فلیأخذ و کلمه (فا) رابطه للجواب بالشرط و التقدیر إذا کان کذلک فلیأخذ، و کلمتا من و اللام الجارتین متعلقان باخذ و اللام للتعلیل و کذا الجمل الثلاث التالیه.

(امرؤ خاف) بدل لامرؤ فی قوله فاخذ امرؤ و کذا قوله امرؤ ألجم نفسه.

(و الواو) فی و هو معمر للحال و منظور عطف علی معمر.

و قوله (فامسکها بلجامها) الی قوله (طاعه اللّه) مفصله و مبینه لقوله ألجم نفسه بلجامها و زمها بزمامها فالفاء فیها للترتیب لان تلک الفاء تکون فی عطف مفصل علی مجمل کما فی مغنی اللبیب و هذا المقام کذلک کقوله تعالی «فَقَدْ سَأَلُوا مُوسی أَکْبَرَ مِنْ ذلِکَ فَقالُوا أَرِنَا اللّهَ جَهْرَهً » و نحو قوله تعالی «وَ نادی نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی » الایه.

و الباءات الاربع للاستعانه نحو کتبت بالقلم و نجرت بالقدوم و الاولی متعلقه بألجم و الثانیه بزمّ و الثالثه و الجاره تالیها بامسک و الرابعه و تالیها بقاد.

المعنی

فی هذه الخطبه یحرّض علیه السّلام النّاس و یحثهم علی طاعه اللّه و المتاب إلیه تعالی و نهی النفس عن الهوی و سوقها إلی الکمالات الانسانیه و یحذرهم عن القنوط من رحمه اللّه و سوء الظنّ به تعالی و الیأس من روح اللّه بأن باب التوبه مفتوح و وقت العمل باق فقال علیه السّلام:

(فاعملوا و أنتم فی نفس البقاء) ای فاعملوا لاخرتکم و خذوا من ممرکم لمقرکم و الحال أنتم فی سعه من البقاء و الحیاه فلم یتصرم وقت العمل فاغتنموا الفرص و کونوا أبناء الوقت.

قوله علیه السّلام (و الصحف منشوره) أی الصحائف التی کتب فیها أعمال الخلائق منشوره لم یطو بعد و انما یطوی بانقضاء الاجل أی فاعملوا و أنتم احیاء بعد لما علمت ان صحیفه اعمال الانسان لا یطوی الا إذا مات فالانسان متی لم یجیء اجله فهو فی

ص:170

سعه ان یعمل الصالحات.

قوله علیه السّلام (و التوبه مبسوطه) أی ان التوبه لیست مردوده علیکم و لا مقبوضه عنکم ان فعلتموها فهی مبسوطه و بابها مفتوح للانسان إلی قبیل موته.

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی آخر خطبه خطبها کما فی من لا یحضره الفقیه للصدوق قدس سره: من تاب قبل موته بسنه تاب اللّه علیه ثمّ قال و ان السنه لکثیره من تاب قبل موته بشهر تاب اللّه علیه ثمّ قال و ان الشهر لکثیر من تاب قبل موته بیوم تاب اللّه علیه ثم قال و ان الیوم لکثیر من تاب قبل موته بساعه تاب اللّه علیه ثمّ قال الساعه لکثیره من تاب و قد بلغت نفسه هذه و اهوی بیده إلی حلقه تاب اللّه علیه.

و فی مجمع البیان بعد نقل هذه الروایه عن الفقیه قال: و روی الثعلبی باسناده عن عباده بن الصامت عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله هذا الخبر بعینه إلا انه قال فی آخره و الساعه لکثیره من تاب قبل ان یغر غربها تاب اللّه علیه.

و فی الکافی لثقه الاسلام الکلینی قدس سرّه فی باب وقت التوبه: عن بکیر عن أبی عبد اللّه علیه السّلام او عن أبی جعفر علیه السّلام: قال ان آدم قال یا ربّ سلّطت علیّ الشیطان و اجریته مجری الدم منّی فاجعل لی شیئا فقال یا آدم جعلت لک انّ من همّ من ذرّیتک بسیّئه لم یکتب علیه شیء فان عملها کتبت علیه سیّئه و من همّ منهم بحسنه فان لم یعملها کتبت له حسنه فان هو عملها کتبت له عشرا قال یا ربّ زدنی قال جعلت لک انّ من عمل منهم سیّئه ثمّ استغفر غفرت له قال یا ربّ زدنی قال جعلت لهم التوبه و بسطت لهم التوبه حتی یبلغ النفس هذه قال یا ربّ حسبی.

و فیه أیضا فی ذلک الباب عن ابن وهب: قال خرجنا إلی مکّه و معنا شیخ متعبد متأله لا یعرف هذا الأمر یتمّ الصلاه فی الطریق و معه ابن اخ له مسلم فمرض الشیخ فقلت لابن اخیه لو عرضت هذا الأمر علی عمّک لعل اللّه تعالی ان یخلّصه فقال کلّهم دعوا الشیخ حتّی یموت علی حاله فانّه حسن الهیئه فلم یصبر ابن اخیه حتّی قال له یا عمّ إن النّاس ارتدّوا بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إلاّ نفرا یسیرا و کان لعلیّ بن أبی طالب علیه السّلام من الطاعه ما کانت لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و کان بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله

ص:171

الحق و الطاعه له قال فتنفّس الشیخ و شهق و قال انا علی هذا و خرجت نفسه فدخلنا علی أبی عبد اللّه علیه السّلام فعرض علیّ بن السرّی هذا الکلام علی أبی عبد اللّه علیه السّلام فقال هو رجل من أهل الجنه فقال له علیّ بن السرّی إنّه لم یعرف شیئا من ذلک غیر ساعته تلک قال فتریدون منه ما ذا قد دخل و اللّه الجنّه.

و فی الکافی عن زراره عن أبی جعفر علیه السّلام قال إذا بلغت النفس هذه و اومی بیده إلی حلقه لم یکن للعالم توبه و کانت للجاهل توبه.

و فی ریاض السالکین فی شرح الصحیفه لسیّد الساجدین علیه السّلام فی الدعاء الحادی و الثلاثین: قال بعض المفسرین و من لطف اللّه تعالی بالعباد ان أمر قابض الارواح بالابتداء فی نزعها من اصابع الرجلین ثمّ تصعد شیئا فشیئا إلی ان تصل إلی الصدر ثمّ تنتهی إلی الحلق لیتمکن فی هذه المهله من الاقبال علی اللّه تعالی و الوصیّه و التوبه ما لم یعاین و الاستحلال و ذکر اللّه سبحانه فتخرج روحه و ذکر اللّه علی لسانه فیرجی بذلک حسن خاتمته.

و ههنا مباحث:

الاول کما فی المجلی و غیره ان التعلق بالجسمانیات موجب لبعد النفس عن المعقولات و اشتغالها بالمجردات لشده تعلقها و عظم انغماسها فی عالم الطبیعه فیحصل البعد الموجب للحرمان عن الوصول إلی الکمال.

و فی الکافی للکلینی «ره» فی غوائل الذنوب و تبعاتها: عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال کان أبی یقول ما من شیء افسد للقلب من خطیئه إن القلب لیواقع الخطیئه فما تزال به حتّی تغلب علیه فیصیر اعلاه اسفله.

و قال الفیض «ره» فی الوافی فی بیانه: یعنی فما تزال تفعل تلک الخطیئه بالقلب و تؤثر فیه بحلاوتها حتّی یجعل وجهه الّذی إلی جانب الحقّ و الاخره إلی جانب الباطل و الدّنیا فحقیقه التوبه الاقلاع عن ذلک التعلق و نفی العلاقه و جذب النفس عن عالم الاجسام حتّی یصیر ذلک ملکه لها لیتعلق بعالم التطهیر و الحصول مع القدیسین و بذلک ینجو عن ورطه الحجاب و البعد بسبب الالتفات إلی

ص:172

المعقولات و التعلق بالمجردات فان البعد عن احد الجانبین مقرب إلی الاخر و من هذا قوله صلّی اللّه علیه و آله الدنیا و الاخره ککفتی میزان ایّهما رجحت نقصت الاخری و قال بعض أهل الحکمه انهما کالضرّتین الانس بأحدهما یوجب الوحشه من الاخری.

و بالجمله الامور الدّنیویه و التعلق بها توجب الحرمان و منع التعلق بالامور الاخرویه و بقدر ما یبعد عن احدهما یقرب من الاخری و عبر صلّی اللّه علیه و آله عن هذه الجمله بقوله: الدنیا رأس کلّ خطیئه فلا یتحقق التوبه المعتبره عند أهل اللّه إلاّ بالاعراض عن الاحوال الدّنیویه بالکلّیه بحیث لا یلتفت الیها و یبعدها عن مطمح نظره کما جاء فی الحدیث: الدّنیا محرمه علی أهل الاخره و الاخره محرّمه علی أهل الدّنیا و هما معا محرّمتان علی أهل اللّه و لهذا قیل إن التوبه علی ثلاثه أنواع عام للعبید کلّهم و هی التوبه عن ترک الطاعه و فعل القبیح، و خاص بأهل الورع و هی التوبه عن فعل المکروه و ترک المندوب، و أخص من الخاص و هی التوبه عن الالتفات إلی غیر اللّه و هی لأهل الولایه الّذین هم فی مرتبه الحضور فی اغلب الاوقات، و توبه نبیّنا صلّی اللّه علیه و آله و اولیائه من هذا القبیل و منه قوله: صلّی اللّه علیه و آله إنّه لیغان علی قلبی و إنّی لأستغفر اللّه فی الیوم سبعین مره، و أهل هذه الطبقه هم أهل المراقبه.

الثانی إن التوبه عن المعاصی واجبه علی العباد و هو مبتن علی مقدمه و هی:

إن الحسن و القبح امران عقلیان و هذا حکم متفق علیه بین العدلیه من الامامیه و المعتزله و ذهبت الاشاعره إلی أن الحسن و القبح إنّما یستفادان من الشرع فکلما أمر الشرع به فهو حسن و کلما نهی عنه فهو قبیح و لو لا الشرع لم یکن حسن و لا قبیح و لو أمر اللّه تعالی بما نهی عنه لانقلب القبیح إلی الحسن و القول بثبوت الحسن و القبح عقلا مما یدّعی فیه أهل التحقیق الضروره و مع ذلک نقول کما فی المجلی:

لا ریب إن الحسن و القبیح قد استعملا لما یلائم الطبع و لما ینافیه فیقال للأوّل حسن و للثانی قبیح و یقالان باعتبار النقص و الکمال فما هو کمال یقال له الحسن و ما هو نقص یقال له قبیح فمن الأوّل قولهم هذا طعم حسن و طعم قبیح و صوره حسنه و صوره قبیحه باعتبار ملائمه الطبع و منافرته، و من الثانی قولهم العلم

ص:173

حسن و الجهل قبیح و مدرک هذا الحسن و القبیح فی الموضعین هو العقل عند الکل بلا مریه و ریب.

و أمّا باعتبار استحقاق المدح و الذم بان یقال الحسن ما یستحق فاعله المدح و القبیح ما استحق فاعله الذم فهل هو مدرک بالعقل ذلک موضع نزاع(1) و أکثر العقلاء علی ثبوتهما به بذلک المعنی و خالف الأشاعره فیه و قالوا لا حکم للعقل فی ثبوتهما به بذلک المعنی بل انما الحاکم بذلک الشرع فما مدح فاعله الشرع فحسن و ما ذمّه فقبیح و هذا الأصل هو مبنی قواعد العدلیّه و مخالفوهم إذ مع تحقق ثبوت الحسن و القبح عقلا یمکن للعقل المجال فی البحث عن اثباتهما و نفیهما باعتبار حسن المدح و الذم عنده علی تقدیر وقوعهما من الفاعل المختار و لذا اسندوا القبائح إلی مباشرها القریب و نفوا جمیع القبائح عن الحکیم تعالی نظرا إلی حکمته باعتبار ان وقوع القبیح مستلزم للذم عند العقل المنزه جناب الحق تعالی عنه المقدس عن النقائص و اثبتوا بذلک جمیع الواجبات العقلیه علی اللّه تعالی و علی غیره نظرا

ص:174


1- (1) و بعباره اخری الحسن و القبح یطلق علی ثلاثه معان: الاول علی صفه الکمال و النقص کما یقال العلم حسن و الجهل قبیح بمعنی ان العلم صفه توجب کمال صاحبه و ارتفاع شأنه و النقص سبب لنقص صاحبه و انخفاض شأنه. الثانی علی ما یلائم الطبع و المطلب الذی یرید ان یفعله فما وافقه فهو حسن فما خالفه فهو قبیح. الثالث استحقاق المدح و جزاء الخیر او استحقاق الذم و جزاء الشر سواء کان من جانب العقلاء او من جانب اللّه تعالی سواء کان فی الدنیا او فی الاخره و الحسن و القبح علی الاولین لا خلاف فیه و الکل متفق فی ان الافعال بعضها فی نفس الامر متصف بالحسن او القبح العقلیین و بعضها یوافق الغرض المطلوب و بعضها لا یوافق و انما الاختلاف فی الثالث فذهب العدلیه و جمهور الحکما الی ان افعال العباد فی نفس الامر متصفه بالحسن و القبح العقلیین و الاشاعره قالوا لا حکم للعقل فی ثبوتهما بذلک المعنی بل انما الحاکم بذلک هو الشرع فقط و بتعبیر اخصروا بین ان الاشاعره قائلون بان الحسن و القبح علی المعنیین الاولین عقلی و علی الثالث شرعی لا حکم للعقل فیه.

إلی انّ العقل یقسم الحسن عنده إلی ما ینتهی إلی الرجحان فی جانب العقل إلی أن ینتهی إلی المنع من الترک فقالوا بوجوب التکلیف و جمیع فروعه علی اللّه تعالی و اوجبوا علی العاقل شکر المنعم و النظر فی الامور العقلیه و قالوا إنّه مکلّف بهما و إن لم یرد الشرع بذلک و لهذا سموهم العدلیّه.

و أمّا الاشعری فلما لم یقل بثبوتهما عقلا لم یثبت شیئا من ذلک عنده بل قالوا إن اللّه تعالی اخبر فی الشرع بجمیع ذلک فکل قبیح و حسن انما یعلم باعلامه و لولاه لما کان للعقل علم بشیء منهما فلا یقبح من اللّه شیء و لا یجب علیه شیء و کل ما سواه صادر عنه بناء علی ما اصلوه و هذا تحقیق أصل مذهب الفریقین فی باب الافعال و لکل من الفریقین دلائل مذکوره فی مواضعها.

و قال العلامه الحلی قدس سرّه فی شرحه علی تجرید الاعتقاد: و قد شنّع أبو الحسین علی الاشاعره باشیاء ردیّه و ما شنّع به فهو حقّ إذ لا تتمشی قواعد الاسلام بارتکاب ما ذهب إلیه الاشعریه من تجویز القبائح علیه تعالی و تجویز اخلاله بالواجب و ما ادری کیف یمکنهم الجمع بین المذهبین و اعلم انّه لا یشک عاقل إن الصدق المشتمل علی النفع حسن فی نفسه و الکذب المشتمل علی الضرر قبیح فی نفسه سواء لا حظ الشرع أو لا فان العاقل متی عرض ذلک علی نفسه و فرض نفسه خالیا عن الشرع جزم به من غیر أن یخالجه شکّ فیه و لا یعبأ بمن انکر الضروره إذ هو مکابر بمقتضی عقله فلا یلتفت إلیه و لهذا إن العاقل متی خیر بین الصدق و الکذب عند اختیار ما استوت منفعته و مضرّته باعتبار وقوع أیّهما منه یمیل إلی الصدق و یختاره و ما ذلک إلاّ لعلمه بما فیه من الحسن الذاتی و بما فی الکذب من القبح الذاتی و إنّما یتغیران بعوارض تعوق العقل عن اتباعهما لا عن العلم بهما فقد یختار الکذب و یترک الصدق إمّا لاشتمال الأوّل علی مصلحه او منفعه عاجله و اشتمال الثانی علی مضره عاجله او حصول منفعه فیمیل بحسب الطبیعه إلی مخالفه العقل طلبا لتلک الفائده و ترجیحا لها لا لتغیر فی الصدق و الکذب عن الحسن و القبح الذاتیین لهما و ذلک بیّن تشهد به العقول السلیمه عن آفه الالفه و المحبّه و التقلید.

ص:175

و بوجه آخر لو کان مدرک الحسن و القبح هو الشرع وحده لزم أن لا یتحققا بدونه لکن اللازم باطل فالملزوم مثله بیان الملازمه إنّه علی ذلک التقدیر یکون الشرع عله فی ثبوتهما او شرطا فی تحققهما و یستحیل وجود المعلول بدون وجود العله و ثبوت المشروط بدون الشرط فعلی تقدیر أنهما شرعیان یجب أن لا یحصلا الابه و بیان بطلان اللازم أن من لا یعتقد الشرع من اصناف الکفار کاهل الهند و البراهمه و الملاحده یجزمون بحسن الصدق و قبح الکذب و وجوب شکر المنعم و یذمّون فاعل الکذب و تارک الشکر و یمدحون فاعله و فاعل الحسن من غیر ان یتوقفون فی ذلک علی الشرع لانهم لا یعتقدون به.

فان قلت جاز ان یکون المدرک لذلک طباعهم.

قلت الطباع مختلفه فلو کان المدرک لذلک طباعهم لما تحقق اتفاقهم فیه لکن الأمر لیس کذلک فلا یکون إلا عقلیا.

إن قلت جاز ان یکون ذلک ثابتا عندهم بشریعه سابقه نسختها هذه الشریعه.

قلت إنما تجد هذا الحکم عند من ینفی الشرائع البته بل و یقبح النبوات فلا یکون ذلک الوهم حاصلا بالنسبه إلیه مع أن هذا المعتقد فی هذا الوقت لا یعرف تلک الشریعه و لا النّبیّ الّذی جاءها حتّی یکون حکمه باعتبار الشرع.

فان قلت إن اللّه تعالی اجری عادته بخلق هذه العلوم عند تصوراتهم.

قلت لا یجدی ذلک نفعا إذ لا یسمی ذلک شرعا اتفاقا فلا یکون إلاّ حکما عقلیا.

ثمّ نقول إن کلّ ما حکم به العقل حکم به الشرع و یعاضد العقل فیما حکم به کوحده الصانع و حسن الاحسان و شکر المنعم و وفاء العهد و اداء الامانه و قبح الکذب و الظلم و نقض العهد و الخیانه و کفر النعمه و غیرها من الامور المدرکه عند العقل و أمّا کلّ ما حکم به الشرع من الأحکام الخمسه المتعلقه علی افعال العباد فیحکم به العقل إن وصل إلیه و ادرکه. مثلا إن الشارع تعالی احلّ اکل الغنم بشرط أن یذبح علی شرائط الذبح و إن مات هذا الغنم حتف انفه او لم یراع بعض تلک الشروط

ص:176

للذبح فهو میته فحرّمها لمفسده کامنه فیها فان ادرک العقل ما فی المیته من المفسده یقضی علی وجوب اجتنابها و یذمّ آکلها و یقبح عمله و کذا إن الشارع تعالی اوجب صوم شهر رمضان و لا ریب إنّه حسن فی نفس الأمر و حرم صیام یوم الفطر و هو قبیح فی نفس الأمر فلو ادرکها العقل حقّ الإدراک لحکم بحسن الأوّل و وجوبه و قبح الثانی و حرمته.

و لذا قال المتکلمون إن البعثه حسنه لاشتمالها علی فوائد و عدّوا من تلک الفوائد هذین: معاضده العقل فیما یدلّ علیه، و استفاده الحکم فیما لا یدلّ.

و الاحکام الخمسه مبتنیه علی مصالح و مفاسد کامنه فی الافعال و الاشیاء خلافا للاشاعره قائلین بأن الحسن و القبح یستفادان من الشرع فکلما امر الشرع به فهو حسن و کلما نهی عنه فهو قبیح و لو لا الشرع لم یکن حسن و لا قبیح کما دریت.

و بالجمله العدلیّه أعنی الامامیه و المعتزله و جمهور الحکماء ذهبوا إلی أن الأحکام معلله بالمصالح و المفاسد الذاتیه الکامنه فی الأشیاء و ان أفعال العباد متصفه فی نفس الأمر بالحسن و القبح أدرکهما العقل أم لا لأنّه لو کان جمیع الأفعال فی الحسن و القبح و النفع و الضرّ علی السواء و مع ذلک کان بعضها مأمورا به و فعله مطلوبا و بعضها الاخر منهیا عنه و ترکه مطلوبا للزم الترجیح بلا مرجح و التخصیص بلا مخصص و هو فی نفسه محال و صدوره من الحکیم العلیم القدیر قبیح و ممتنع و للحکماء و المتکلمین من العدلیه فی إبرام هذا المعنی ورد أدله الاشاعره ادلّه اخر أعرضنا عنها خوفا للاطاله.

و قد حصرت علی سبیل الاجمال فی الضروریات الخمس الکلیّه الّتی علّلت بها الأحکام الشرعیّه الکلیّه فان کلّ واحد منها حرم لحفظ شیء من تلک الکلیّات الّتی هی الضروریات الّتی لا یستقیم النوع إلاّ بحفظها ففی من لا یحضره الفقیه لرئیس المحدثین الصدوق رضوان اللّه علیه و فی باب علل تحریم الکبائر من الوافی للفیض قدس سرّه نقلا عنه:

کتب علیّ بن موسی الرضا علیه السّلام إلی محمّد بن سنان فیما کتب من جواب مسائله:

ص:177

حرّم اللّه قتل النفس لعله فساد الخلق فی تحلیله لو احلّ و فنائهم و فساد التدبیر.

و حرّم اللّه تعالی عقوق الوالدین لما فیه من الخروج من التوقیر للّه تعالی و التوقیر للوالدین و کفر النعمه و إبطال الشکر و ما یدعو من ذلک إلی قله النسل و انقطاعه لما فی العقوق من قله توقیر الوالدین و العرفان بحقهما و قطع الأرحام و الزهد من الوالدین فی الولد و ترک التربیه لعلّه ترک الولد برّهما.

و حرّم اللّه الزنا لما فیه من الفساد من قتل الأنفس و ذهاب الأنساب و ترک التربیه للأطفال و فساد المواریث و ما أشبه ذلک من وجوه الفساد.

و حرّم اللّه عزّ و جلّ قذف المحصنات لما فیه من فساد الأنساب و نفی الولد و إبطال المواریث و ترک التّربیه و ذهاب المعارف و ما فیه من الکبائر و العلل الّتی تؤدی إلی فساد الخلق.

و حرّم اللّه أکل مال الیتیم ظلما لعلل کثیره من وجوه الفساد: أوّل ذلک إذا أکل الانسان مال الیتیم ظلما فقد اعان علی قتله إذا لیتیم غیر مستغن و لا متحمّل لنفسه و لا قائم بشأنه و لا له من یقوم علیه و یکفیه کقیام والدیه فاذا أکل ماله فکانه قد قتله و صیّره إلی الفقر و الفاقه مع ما حرّم اللّه علیه و جعل له من العقوبه فی قوله تعالی «وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّهً ضِعافاً خافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً » و لقول أبی جعفر علیه السّلام إن اللّه تعالی اوعد فی أکل مال الیتیم عقوبتین عقوبه فی الدّنیا و عقوبه فی الاخره ففی تحریم مال الیتیم استبقاء الیتیم و استقلاله لنفسه و السلامه للعقب أن یصیبهم ما أصابه لما أوعد اللّه عزّ و جلّ فیه من العقوبه مع ما فی ذلک من طلب الیتیم بثاره إذا ادرک وقوع الشحناء و العداوه و البغضاء حتّی یتفانوا.

و حرّم اللّه الفرار من الزحف لما فیه من الوهن فی الدّین و الاستخفاف بالرسل صلوات اللّه و سلامه علیهم و الائمه العادله علیهم السّلام و ترک نصرتهم علی الاعداء و العقوبه لهم علی إنکار ما دعوا إلیه من الاقرار بالربوبیه و اظهار العدل و ترک الجور

ص:178

و اماتته و الفساد و لما فی ذلک من جرأه العدوّ علی المسلمین و ما یکون فی ذلک من السی و القتل و إبطال حق اللّه تعالی و غیره من الفساد.

و حرّم اللّه تعالی التعرّب بعد الهجره للرجوع عن الدّین و ترک الموازره للأنبیاء و الحجج علیهم أفضل الصلوات و ما فی ذلک من الفساد و إبطال حقّ کلّ ذی حقّ حقّه لا لعله سکنی البدو و لذلک لو عرف الرجل الدّین کاملا لم یجز له مساکنه أهل الجهل و الخوف علیه لانه لا یؤمن إن وقع منه ترک العلم و الدخول مع أهل الجهل و التمادی فی ذلک.

و عله تحریم الربا لما نهی اللّه تعالی و لما فیه من فساد الأموال لان الانسان إذا اشتری الدرهم بالدرهمین کان ثمن الدرهم درهما و ثمن الاخر باطلا فبیع الربا و شراؤه و کس علی کلّ حال علی المشتری و علی البائع فحظر اللّه تعالی علی العباد الربا لعله فساد الأموال کما حظر علی السفیه أن یدفع إلیه ماله لما یتخوف علیه من إفساده حتّی یو؟؟ منه رشده فلهذه العله حرّم اللّه تعالی الربا و بیع الربا بیع الدرهم بالدرهمین.

و عله تحریم الربا بعد البیّنه لما فیه من الاستخفاف بالحرام المحرم و هی کبیره بعد البیان و تحریم اللّه تعالی لها لم یکن ذلک منه إلاّ استخفافا بالمحرّم الحرام و الاستخفاف بذلک دخول فی الکفر.

و عله تحریم الربا بالنّسیه لعلّه ذهاب المعروف و تلف الأموال و رغبه النّاس فی الربح و ترکهم للقرض و القرض صنائع المعروف و لما فی ذلک من الفساد و الظلم و فناء الأموال.

و فی الفقیه أیضا عن جابر عن زینب بنت علیّ علیه السّلام قالت قالت فاطمه علیها السلام فی خطبتها فی معنی فدک: للّه بینکم عهد قدّمه الیکم و بقیه استخلفها علیکم کتاب اللّه بیّنه بصائره و آی منکشفه سرائره و برهان منجلیه ظواهره مدیم للبریه استماعه و قائد إلی الرضوان اتّباعه مؤدّیا إلی النجاه أشیاعه فیه تبیان حجج اللّه المنوره و محارمه المحذوره و فضائله المندوبه و جمله الکافیه و رخصه الموهوبه و شرائعه المکتوبه و بیناته الجالیه ففرض اللّه الایمان تطهیرا من الشرک و الصلاه

ص:179

تنزیها عن الکبر و الزکاه زیاده فی الرزق و الصیام تبیینا للاخلاص و الحجّ تسنیه للدّین و العدل تسکینا للقلوب و الطاعه نظاما للملّه و الامامه لمّا من الفرقه و الجهاد عزّ الاسلام و الصبر معونه علی الاستیجاب و الأمر بالمعروف مصلحه للعامه و برّ الوالدین وقایه عن السخط و صله الاحارم منماه للعدد و القصاص حقنا للدماء و الوفاء بالنذر تعریضا للمغفره و توفیه المکاییل و الموازین تعبیرا للحنیفیّه «تعییرا للبخسه ظ» و قذف المحصنات حجبا عن اللعنه و السرقه ایجابا للعفّه و أکل أموال الیتامی إجاره من الظلم و العدل فی الأحکام ایناسا للرعیّه و حرّم اللّه الشرک إخلاصا له بالرّبوبیه فاتقوا اللّه حقّ تقاته فیما أمرکم اللّه به و انتهوا عما نهاکم.

و فیه عن أبی عبد اللّه علیه السّلام: إنّما حرّم الربا کیلا یمتنعوا من صنائع المعروف.

و فیه عن أبی جعفر علیه السّلام إنّما حرّم اللّه عزّ و جلّ الربا لئلا یذهب المعروف.

و فیه أیضا: سأل هشام بن الحکم أبا عبد اللّه علیه السّلام عن علّه تحریم الربا فقال إنّه لو کان الربا حلالا لترک النّاس التجارات و ما یحتاجون إلیه فحرّم اللّه الربا لیفرّ النّاس من الحرام إلی الحلال و التجارات و إلی البیع و الشری فیبقی ذلک بینهم فی القرض.

و قال الفیض قدس سرّه فی الوافی: و لتحریم الربا علّه اخری ذکرها بعض أهل المعرفه حیث قال آکل الربا اسوء حالا من جمیع مرتکبی الکبائر فان کل مکتسب له توکل ما فی کسبه قلیلا کان أو کثیرا کالتاجر و الزارع و المحترف لم یعیّنوا أرزاقهم بعقولهم و لم یتعیّن لهم قبل الاکتساب فهم علی غیر معلوم فی الحقیقه کما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أبی اللّه أن یرزق المؤمن إلاّ من حیث لا یعلم و أمّا آکل الربا فقد عیّن مکسبه و رزقه و هو محجوب عن ربّه بنفسه و عن رزقه بتعیینه لا توکّل له اصلا فوکلّه اللّه تعالی إلی نفسه و عقله و أخرجه من حفظه و کلائته فاختطفته الجن و خبلته فیقوم یوم القیامه و لا رابطه بینه و بین اللّه عزّ و جلّ کسائر النّاس المرتبطین به بالتوکّل فیکون کالمصروع الّذی مسّه الشیطان فیخبطه لا یهتدی إلی مقصد.

ص:180

فإذا دریت إن أفعال العباد متصفه فی نفس الأمر بالحسن و القبح العقلیین فنقول إن الأحکام المتعلقه بها تکون علی خمسه أقسام لان الحسن ینقسم إلی الأحکام الأربعه الواجب و المندوب و المباح و المکروه و القبیح حرام فتصیر أحکام الحسنه مع القبیح خمسه و وجه الحصر کما فی المجلی و شرح التجرید للعلامه:

ان العقل عند حدوث الفعل إما أن یصفه بوصف زائد علی حدوثه أولا یصفه بغیر الحدوث و الثانی حرکات غیر القاصد کالساهی و النائم و الأوّل لا یخلو ذلک الوصف إمّا جزم العقل بالنفره منه و هو القبح و إلاّ فهو الحسن ثمّ الحسن إن رجّح جانب الفعل إلی حدّ یمنع العقل من ترکه فهو الواجب و الافندب و إن کان راجح الترک رجحانا لا یصل إلی المنع من فعله حتّی ینفر العقل منه فمکروه و إن تساوی طرفی الفعل و الترک فمباح فالقبیح ما کان علی حدّ ینفر العقل منه بحیث یذم فاعله و الحسن ما لیس کذلک.

فالواجب منه ما یحکم العقل بوجوب المدح لفاعله و الذمّ لتارکه و المکروه ما لا یستحق الذمّ بفعله و یستحق المدح بترکه و الندب ما یستحق المدح بفعله و لا ذم فی ترکه و المباح ما لا یستحق بفعله و لا بترکه مدحا و لا ذما.

و لیعلم أن هذا التقسیم منطبق علی تقسیم القضایا الثلاث العقلیه أعنی الوجوب و الامکان و الامتناع فان الواجب لمّا کان راجح الفعل ممنوع من ترکه کان نظیر الواجب لذاته الّذی هو راجح الوجود غیر جائز العدم.

و الحرام لما کان راجح الترک غیر جائز فعله کان کالممتنع الّذی هو راجح العدم و لا یصحّ وجوده.

و المندوب لما کان راجح الفعل مع جواز الترک کان کالممکن الواجب بعلته مع جواز العدم علیه باعتبار ذاته.

و المکروه لما کان راجح الترک مع جواز الفعل کان کالممتنع بغیره فانه راجح العدم مع جواز الوجود باعتبار ذاته.

و المباح لما کان متساوی طرفی الفعل و الترک من غیر ترجیح لاحدهما کان کالممکن الصرف الّذی لم یلاحظ معه علّه الوجود و لا علّه العدم.

ص:181

فاذا علمت فی هذه المقدمه أن الاحکام الخمسه مبتنیه علی المصالح و المفاسد الکائنه فی الأشیاء و أفعال العباد و حرّم هذه لمفسده و ضرر و أحلّ ذلک لمصلحه و نفع و ما حرّم فهو قبیح فی نفس الأمر و أن ارتکاب القبائح و المعاصی یبعد الانسان عن اللّه تعالی و یوجب الحرمان و عن کماله اللائق له و کذا الاخلال بالواجب و لا ریب ان إزاله المضار واجبه فی العقول لان الذنوب سموم مهلکه فیجب علیه عقلا و شرعا أن یتوب إلی اللّه أی یندم علی ترک الواجب و فی القبیح فی الماضی لقبحه و أن یعزم علی ترک المعاوده إلیه فالتوبه واجبه لدفعها الضرر و لوجوب الندم علی کلّ قبیح لقبحه او اخلال بالواجب و علی هذا التحقیق یستفاد فوریه وجوب التوبه أیضا کما لا یخفی.

و إنّما قلنا و لوجوب الندم علی کلّ قبیح لیشمل الدلیل الصغائر لو اعترض معترض أن قولنا لدفعها الضرر لا یشمل الصغائر.

و قال العلامه الشّیخ البهائی قدس سره کما فی ریاض السالکین لا ریب فی وجوب التوبه علی الفور فان الذنوب بمنزله السموم المضرّه بالبدن و کما یجب علی شارب السمّ المبادره إلی الاستفراغ تلافیا لبدنه المشرف علی الهلاک کذلک یجب علی صاحب الذنوب المبادره إلی ترکها و التوبه منها تلافیا لدینه المشرف علی الاضمحلال قال و لا خلاف فی أصل وجوبها سمعا للامر الصریح بها فی القرآن و الوعید و الحتم علی ترکها فیه قال تعالی «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّهِ تَوْبَهً نَصُوحاً » و قال «وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولئِکَ هُمُ الظّالِمُونَ » و انما الخلاف فی وجوبها عقلا فأثبته المعتزله لدفعها ضرر العقاب.

و هذا کما لا یخفی لا یدلّ علی وجوب التوبه عن الصغائر ممن یجتنب الکبائر لانها تکفره حینئذ و لذا ذهب البهشمیه إلی وجوبها عن الصغائر سمعا لا عقلا نعم الاستدلال بأن الندم علی القبیح من مقتضیات العقل الصحیح یعم القسمین.

و أمّا فوریه الوجوب فقد صرّح به المعتزله و قالوا یلزم بتأخیرها ساعه اثم آخر تجب التوبه منه أیضا حتی أن من أخّر التوبه عن الکبیره ساعه واحده فقد

ص:182

فعل کبیرتین و ساعتین أربع کبائر الأولیان و ترک التوبه عن کل منهما و ثلاث ساعات ثمان کبائر و هکذا و أصحابنا یوافقونهم علی وجوب الفوریه لکنهم لم یذکروا هذا التفصیل فیما رأیته من کتبهم الکلامیّه.

ثمّ ان التوبه عن الذنوب تکون علی صور تختلف بحسب اختلاف المعاصی و ذلک کما فی شرح التجرید للعلامه و المجلی لابن أبی جمهور الاحسائی و احیاء العلوم للغزالی و غیرها من الکتب الکلامیه و غیرها: انّ التوبه اما ان تکون من ذنب یتعلق به حقه تعالی خاصّه أو یتعلق به حق الادمی، و الأوّل إما أن تکون من فعل قبیح کشرب الخمر و الزنا، أو اخلال بواجب کترک الزکاه و لصلاه فالأول یکفی فی التوبه منه الندم علیه و العزم علی ترک العود إلیه.

و اما الثانی فیختلف أحکامه بحسب القوانین الشرعیّه فان الذنب إذا لم یکن مستتبعا لأمر آخر یلزم الاتیان به شرعا کلبس الحریر و شرب الخمر و سماع الغناء کفی الندم علیه و العزم علی عدم العود إلیه و لا یجب سوی ذلک و ان کان مستتبعا لأمر آخر من حقوق اللّه أو من حقوق النّاس مالیا أو غیر مالی وجب مع التوبه الاتیان به فمنه ما لا بدّ مع التوبه منه أداءه کالزکاه و منه ما یجب معه القضاء کالصلاه و منه ما یسقطان عنه کالعیدین و هذا الأخیر یکفی فیه الندم و العزم علی ترک المعاوده کما فی فعل القبیح و إما یتعلق به حق الادمی فیجب فیه الخروج إلیهم منه فان کان أخذ مال وجب ردّه علی مالکه أو علی ورثته إن مات، و لو لم یتمکن من ذلک وجب العزم علیه و کذا إن کان حد قذف و إن کان قصاصا وجب الخروج إلیهم منه بأن یسلم نفسه إلی أولیاء المقتول فإما أن یقتلوه أو یعفوا عنه بالدیه أو بدونها و إن کان فی بعض الأعضاء وجب تسلیم نفسه لیقتص منه فی ذلک العضو إلی المستحق من المجنی علیه أو الورثه.

بل فی حقوق النّاس غیر المالیه ان کانت غیر حدّ کقضاء الفوات و صوم الکفاره و نحوهما یجب الاتیان بها مع القدره کالمالیه و إن کان حدّا فالمکلف مخیّر بین الاتیان بذلک الأمر و بین الاکتفاء بالتوبه من الذنب المستتبع له، فالمکلف مخیّر فی الحدود إن شاء اقرّ بالذنوب عند الحاکم لیقام علیه و ان شاء

ص:183

ستره و اکتفی بالتوبه فلا حدّ حینئذ علیه ان تاب قبل قیام البینه به عند الحاکم.

و ان جنی علیه فی دینه بان یکون قد أضلّه بشبهه استنزله بها وجب إرشاده من الضلال و ارجاعه عما اعتقده بسببه من الباطل ان امکن ذلک فان مات قبل التمکن أو تمکن منه و اجتهد فی حلّ الشبهه فلم تنحل من نفس ذلک الضال فلا عقاب علیه لانه قد استفرغ جهده.

و ان اغتاب أحدا فان بلغ المغتاب اغتیابه یلزم علیه الاعتذار عنه إلیه و الاستحلال منه لانه أوصل إلیه مضره الغم فوجب علیه ازاله ذلک بالاعتذار منه و الندم علیه و ان لم یبلغه لا یلزم علیه الاعتذار و لا الاستحلال منه لأنه لم یفعل به ألما و فی کلا القسمین یجب الندم للّه تعالی لمخالفته النهی و العزم علی ترک المعاوده. و کذلک الکلام ان یسمع غیبته، کذا قال غیر واحد من الامامیه و غیرهم فی الغیبه.

و قال ابن أبی جمهور الاحسائی فی المجلی: و روی وجوب الاستغفار له، یعنی یجب علی المغتاب «علی الفاعل» الاستغفار للمغتاب «علی المفعول».

و فی الکافی و الفقیه عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال سئل النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله ما کفاره الاغتیاب قال تستغفر اللّه لمن اغتبته کلّما ذکره.

و فی مجمع البیان فی سوره الحجرات فی قوله تعالی «وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً » و عن جابر قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ایاکم و الغیبه فان الغیبه اشد من الزنا ثم قال ان الرجل یزنی ثمّ یتوب فیتوب اللّه علیه و ان صاحب الغیبه لا یغفر له حتّی یغفر له صاحبه و سیأتی الکلام فی الغیبه فی محلّه إنشاء اللّه تعالی علی التفصیل و البسط و نقل الأقوال و الأخبار و جمعها.

و لیعلم أن الاتیان بما یستتبعه الذنوب من قضاء الفوائت و اداء حقوق اللّه و الناس و غیرها لیس شرطا و شطرا فی صحه التوبه.

و لذا قال المحقق الطوسی فی التجرید بعد ذکر أداء الحقوق مطلقا: و لیس ذلک اجزاء، یعنی لیس تلک الامور اجزاء التوبه حتّی لا یصح التوبه بدونها لانتفاء الکل بدون الجزء.

ص:184

و هذا ردّ علی المعتزله لانهم ذهبوا کما فی ریاض السالکین فی شرح صحیفه سید الساجدین علیه السّلام إلی أن ردّ المظالم شرط فی صحه التوبه فقالوا لا تصح التوبه عن مظلمه دون الخروج عن تلک المظلمه کردّ المال و الاستبراء منه أو الاعتذار إلی المغتاب و استرضائه ان بلغه الغیبه و نحو ذلک.

و ذهب أصحابنا الامامیه و وافقهم الاشعریه إلی أن ذلک واجب برأسه لا مدخل له فی الندم علی ذنب آخر.

قال الامدی: إذا أتی بالمظلمه کالقتل و الضرب مثلا وجب علیه أمران:

التوبه و الخروج عن المظلمه، و هو تسلیم نفسه مع الامکان لیقنص منه و من أتی بالتوبه فقد أتی بأحد الواجبین و من أتی بأحد الواجبین فلا تکون صحه ما أتی به متوقفه علی الاتیان بالواجب الاخر کما لو وجب علیه صلاتان فأتی باحدیهما دون الاخری.

و قال شیخنا البهائی قدس سرّه: و اعلم أن الاتیان بما یستتبعه الذنوب من قضاء الفوائت و أداء الحقوق و التمکین من القصاص و الحدّ و نحو ذلک لیس شرطا فی صحه التوبه بل هذه واجبات برأسها و التوبه صحیحه بدونها و بها تصیر أکمل و أتم.

قال بعض العلماء: التوبه تنتظم من امور ثلاثه: علم و حال و عمل أما العلم فهو الیقین بان الذنوب سموم مهلکه و حجاب بین العبد و محبوبه و هذا الیقین یثمر حاله ثانیه هی التألم لفوات المطلوب و التأسف عن فعل الذنوب و یعبر عن هذه الحاله بالندم و هی تثمر حاله ثالثه هی ترک الذنوب فی الحال و العزم علی عدم العود إلیها فی الاستقبال و تدارک فی الماضی من حقوق اللّه تعالی و حقوق الناس و لو لم یمکنه ذلک أی تدارک حقوق النّاس کان علیه أن یکثر من العباده لیبقی له قدر الکفایه فی القیامه بعد أخذ حقوقهم منها.

و هذه الامور مرتبه فی الحصول و یطلق اسم التوبه تاره علی مجموعها و تاره علی الندم وحده و یجعل العلم کالمقدمه و الترک کالثمره فیکون الندم محفوفا

ص:185

بالطرفین الطرف الأول مثمر الندم و الطرف الاخر ثمرته کما قال أمیر المؤمنین علیه السّلام إن الندم علی الشرّ یدعو الی ترکه.

و ترتب هذه الامور غیر مختص بالتوبه بل انتظام الصبر و الشکر و التوکل و الرضا و غیر ذلک من المقامات الدینیّه ینتظم من علم و حال و عمل.

و هذه الامور الثلاثه إذا قیس بعضها إلی بعض لاح للنّاظرین إلی الظواهر ان العلوم مطلقا انما تراد للأحوال و الاحوال انما تراد للأعمال و أما أهل البصائر و اولوالالباب فالأمر عندهم بالعکس فان الاعمال عندهم تراد للأحوال و الأحوال تراد للعلوم فالافضل العلوم ثمّ الاحوال ثمّ الأعمال لأن کل مراد لغیره یکون ذلک الغیر لا محاله أفضل منه.

الثالث اختلفوا فی أن التوبه المبعّضه أی التوبه من قبیح دون قبیح تصحّ أم لا فذهب أبو هاشم المعتزلی و جماعه إلی عدم صحّتها و ذهب أبو علی و جماعه إلی جواز ذلک و صحتها.

و احتج القائلون بعدم الجواز علی أن التوبه و الندم عن القبیح إنما هو لقبحه و إلا لم یکن توبه حقیقه و القبح عام متحقق فی الکلّ و حاصل فی الجمیع فلو تاب من بعضها دون بعض کشف ذلک عن کونه غیر تائب عن القبیح لعله القبح لان الاشتراک فی العلّه یوجب الاشتراک فی المعلول و عند التبعیض تنتفی التوبه لانها لم تحصل لعله القبح بل لامر آخر یوجد فی هذا دون ذاک کمن یتوب من المعصیه حفظا لسلامه بدنه أو لعرضه بحیث لا ینثلم عند الناس أو لأمر آخر فان مثل هذا لا یعدّ توبه لانتفاء الندم علی القبیح لقبحه فلو کان لکان عامّا فی الجمیع حتی قالوا ان تاب خوفا من النّار فان کان الخوف هو الغایه فی توبته بحیث لولا خوفها لم یتب من الذنوب فلا تصح توبته لانه لم یتب منها و لم یندم عنها لقبحها و إن لم یکن خوف النّار هو الغایه للتوبه بل یندم و یتوب لانها قبیح و مع ذلک فیها عذاب النار بحیث لو لم یکن القبح لما ندم علیها و إن کان فیها عذاب النّار صحّت توبته.

ص:186

و کذلک الحکم فی الاخلال بالواجب بمعنی انه إن ندم علیه لانه اخل بالواجب و اجمع علی فعل الواجب فالتوبه صحیحه و إن تاب خوفا من النار أو من فوات الجنه فان کان ذلک الخوف هو الغایه لم تصحّ توبته أیضا و إلا لکانت صحیحه و لذا لو اعتذر المسیء إلی المظلوم لا لاجل إساءته بل لخوفه من عقوبه لم یقبل العقلاء عذره کما فی شرح التجرید للعلامه (ره) و المجلی و غیرهما.

و احتج المثبتون علی جوازه قیاسا علی جواز الاتیان بواجب دون واجب یعنون بذلک أنه لو لم یصحّ التوبه عن قبیح دون قبیح لم یصحّ الاتیان بواجب دون واجب و التالی باطل فالمقدم مثله بیان الشرطیّه إذ کما یجب علی التائب ترک القبیح لقبحه کذا یجب علیه فعل الواجب لوجوبه فلو لزم من اشتراک القبائح فی القبح عدم صحّه التوبه من بعضها دون بعض لزم من اشتراک الواجبات فی الوجوب عدم صحّه الاتیان بواجب دون واجب آخر و أما بطلان التالی فبالاجماع إذ لا خلاف فی صحّه صلاه من أخل بالصّوم.

و أجابهم القائلون بعدم الجواز بالفرق بین ترک القبیح لقبحه و فعل الواجب لوجوبه بان التعمیم فی الترک واجب دون الفعل فان من قال لا آکل الرمان لحموضته یجب علیه الامتناع من مجموعه لعلّه الحموضه التی هی سبب لجهه الاتحاد فی الترک و المنع بخلاف من قال أنا آکله لحموضته فانه لا یجب ان یأکل جمیعه بل یحصل الفعل بأکل رمانه واحده فافترقا.

قال فی المجلی مع أن القیاس لا یکون حجّه فی أمثال هذه المباحث فقال:

أقول تحقیق حصول الفرق فی هذا القیاس أن التعلیل المذکور کان قیاسا لترک القبیح علی فعل الواجب لاشتراکهما فی العلّه و هی وجوب فعل الواجب لوجوبه و وجوب ترک القبیح لقبحه و هذا القیاس لا یتمّ لحصول الفرق بین الاصل و الفرع فیه لأن أحدهما فی باب الفعل و الاخر فی باب الترک فلا یتحدان فی العله لان الاختلاف فی الاصل و الفرع موجب لاختلافهما فی العله فیوجب الاختلاف فی الحکم فلا یتم القیاس مع وجود الفارق فلا یتمّ التعلیل به.

ص:187

أقول و الصواب صحه التوبه المبعّضه کما ذهب إلیه المحقق الطوسی و العلامه الحلی و الشّیخ البهائی فی شرح الأربعین و الجمهور من الفریقین، و ذلک لأنّ الافعال تقع بحسب الدواعی و تنتفی بحسب الصوارف فاذا ترجّح الداعی وقع الفعل فجاز أن یرجّح فاعل القبائح دواعیه إلی الندم علیها و ذلک بأن یقترن بعض القبائح بامر زائد کعظم الذنب و کثره الزواجر عنه أو الشناعه عند العقلاء فعله فان الافعال الکثیره قد تشترک فی الدواعی ثمّ یؤثر صاحب الدواعی بعض تلک الافعال علی بعض بأن یرجح دواعیه إلی ذلک الفعل بما یقترن به من زیاده الدواعی فلا استبعاد فی کون قبح الفعل داعیا إلی الندم علی ذلک البعض و لو اشترکت القبائح فی قوه الدواعی اشترکت فی وقوع الندم و لم یصح الندم علی بعض دون آخر.

و قال العلامه الشیخ البهائی فی شرح الاربعین: و الاصحّ صحّه المبعّضه و الا لما صحّت عن الکفر مع الاصرار علی صغیره و قال العلامه الحلّی و لان الیهودی لو سرق درهما ثمّ تاب عن الیهودیه دون السرقه فانه یکون مسلما بالاجماع.

و المحقق الطوسی (ره) فی التجرید بعد ما اختار هذا المذهب اعنی صحّه التوبه المبعّضه قال: و به یتأول کلام أمیر المؤمنین و أولاده علیهم السّلام و هو أن التوبه لا تصحّ عن بعض دون بعض و إلاّ لزم الحکم ببقاء الکفر علی التائب منه المقیم علی صغیره.

و قال العلامه فی شرحه بعد تفسیر مختاره: و علی هذا ینبغی أن یحمل کلام أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام و کلام أولاده کالرضا و غیره علیهم السّلام حیث نقل عنهم نفی تصحیح التوبه عن بعض القبائح دون بعض لانه لو لا ذلک لزم خرق الاجماع و التالی باطل فالمقدم مثله بیان الملازمه أن الکافر إذا تاب عن کفره و اسلم و هو مقیم علی الکذب فاما أن یحکم باسلامه و یقبل توبته عن الکفر أولا و الثانی خرق للاجماع لاتفاق المسلمین علی اجراء أحکام المسلمین علیه فالأول هو المطلوب، و قد التزم أبو هاشم استحقاقه عقاب الکفر و عدم قبول توبته و اسلامه لکن لا یمتنع إطلاق اسم الاسلام علیه.

ص:188

نقل ابن أبی جمهور الاحسائی فی المجلی عن بعض المشایخ ان القبیحین إذا اشترکا فی عله القبیح لم یصحّ التوبه من أحدهما دون الاخر و لو اختلفا فی العلّه بان یکون عله القبح فی أحدهما غیر علّه قبح الاخر صحّ التوبه من أحدهما دون الاخر مثال الاوّل الزنا و اللواط فان العله فی قبحهما لحفظ النسب فاتحدا فی عله القبح و مثال الثانی الزنا و الشرب فان العله فی الثانی لحفظ العقل و الاول لحفظ النسب و لا تعلق لاحدهما بالاخر.

ثم قال ابن أبی جمهور و هذا القول عن ذلک البعض قریب من الصواب بل هو التحقیق و حمل کلام أئمه الهدی علیهم السّلام علی هذا الوجه انسب مما ذکر فی الاوّل یعنی علی ما ذهب إلیه المحقق الطوسی و غیره فی حمل کلامهم علیهم السّلام علیه فتأمل.

فان قلت یأتی عن أمیر المؤمنین علیه السّلام فی حکمه و مواعظه: قال علیه السّلام لقائل قال بحضرته «أستغفر اللّه»: ثکلتک امّک أ تدری ما الاستغفار؟ إن الاستغفار درجه العلیین و هو اسم واقع علی سته معان: أوّلها الندم علی ما مضی، و الثانی العزم علی ترک العود إلیه أبدا، و الثالث ان تؤدّی إلی المخلوقین حقوقهم حتی تلقی اللّه املس لیس علیک تبعه، و الرابع ان تعمد إلی کلّ فریضه علیک ضیّعتها فتؤدّی حقّها، و الخامس ان تعمد إلی اللحم الذی نبت علی السحت فتذیبه بالاحزان حتی تلصق الجلد بالعظم و ینشأ بینهما لحم جدید، و السادس ان تذیق الجسم ألم الطّاعه کما اذقته حلاوه المعصیه فعند ذلک تقول أستغفر اللّه.

و کلامه علیه السّلام هذا دلیل علی عدم جواز التوبه عن قبیح دون قبیح و ان تلک الشرائط السته کلها شروط فی حصول حقیقه التوبه و الانتفاع بالاستغفار و أنّه بدون اجتماعها غیر نافع فکیف التوفیق؟ قلت هذا اشاره إلی حقیقه التوبه الکامله لا مطلق التّوبه کما دریت اجماع المسلمین علی قبول توبه یهودی لو سرق درهما حیث تاب عن الیهودیّه دون السرقه و نظائرها.

الرابع اختلف فی التوبه الموقّته مثل ان لا یذنب إلی سنه فذهب بعضهم إلی بطلانها

ص:189

لأنها إذا ندم علی ذنب فی وقت و لم یندم علیه فی وقت آخر ظهر أنه لم یندم علیه لقبحه و إلا ندم علیه فی جمیع الاوقات و إذ لم یکن ندمه لقبحه لم یکن توبه، و ذهب آخرون إلی صحّتها کما فی الواجبات فانه قد یأتی المأمور ببعضها فی بعض الاوقات دون بعضها و یکون المأتی به صحیحا فی نفسه بلا توقف علی غیره مع ان العله المقتضیه للاتیان بالواجب هی کون الفعل حسنا واجبا غایته أنه إذا عصی بعد ذلک جدّد ذلک الذنب وجوب توبه اخری علیه.

و تحقیق الحق فی ذلک یبتنی علی تمهید مقدمه و هی ان الامامیه و المعتزله و بالجمله العدلیه اشترطوا فی صحه التوبه ترک المعاوده لذلک الذنب الذی تاب منه أیّ ذنب کان و منعه الاشاعره لان الشخص قد یندم علی الامر زمانا ثمّ یبدو له و اللّه مقلب القلوب قال الامدی التوبه مأمور بها فتکون عباده و لیس من شرط صحه العباده المأتی بها فی وقت عدم المعصیه فی وقت آخر بل غایته إذا ارتکب ذلک الذنب مره ثانیه وجب علیه توبه اخری و إذا دریت هذه المقدمه فنقول:

الحق فی ذلک عند أصحابنا الامامیّه رضی اللّه عنهم و المعتزله: الاوّل أی بطلان التوبه الموقته لانهم قالوا التوبه هی الندم علی المعصیه لکونها معصیه و العزم علی ترک المعاوده فی المستقبل کما علمت فهم اشترطوا العزم علی عدم العود أبدا و هذا الشرط یقتضی بطلانها و اما الاشاعره فحیث لم یشترطوا ذلک قالوا بالصحه لکن صرّح بعضهم ان الادم علی المعصیه لا یخلو من ذلک العزم البته علی تقدیر الخطور و الاقتدار.

فی الکافی للکلینی (قده) عن الکنانی قال سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه تعالی «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّهِ تَوْبَهً نَصُوحاً » قال یتوب العبد من الذنب ثمّ لا یعود فیه.

قال محمّد بن الفضیل سألت عنها أبا الحسن علیه السّلام فقال یتوب من الذنب ثم لا یعود فیه و احب العباد إلی اللّه تعالی المنیبون التوابون.

و فیه أبو بصیر سأل أبا عبد اللّه علیه السّلام عنها فقال هو الذنب الذی لا یعود إلیه أبدا قال

ص:190

قلت و اینا لم یعد؟ فقال یا با محمّد ان اللّه تعالی یحب من عباده المفتن التواب. «المفتن» من الافتنان أو التفتین بمعنی الایقاع فی الفتنه أی الذنب. فتأمل.

الخامس ذهب جماعه من المعتزله إلی أن التوبه إنما تجب من الکبائر المعلوم کونها کبائر و المظنون فیها ذلک و لا تجب من الصغائر المعلوم کونها صغائر لأن التوبه انما تجب رفعا للضرر و هو غیر حاصل فی الصغیره. و قال آخرون إنها لا تجب من ذنوب تاب عنها من قبل.

و الحقّ عندنا الامامیه أنها تجب من جمیع الکبائر و الصغائر و الاخلال بالواجب سواء تاب عنها قبل أو لم یتب لان ترک التوبه من المعصیه صغیره کانت أو کبیره إصرار علیها و هو قبیح لاخلاص منه إلاّ بالتوبه فهی واجبه فی جمیع المعاصی، و لأن التوبه عن القبیح إنما تجب لکونه قبیحا و هو عام، و لأن وجه الوجوب هو اشتمال الصغیره علی القبح سواء اشتمل علی ضرر أم لا.

السادس ذهب قاضی القضاه المعتزلی إلی أن التائب إن کان عالما بذنوبه علی التفصیل وجب علیه التوبه عن کلّ واحد منها مفصلا و ان علم بعضها مفصلا و بعضها مجملا وجب علیه التفصیل فیما علم مفصلا و الاجمال فیما علم مجملا.

و قال العلامه البهائی قدس سره أمّا التوبه المجمله کان یتوب عن الذنوب علی الاجمال من دون تفصیلها و هو ذاکر للتفصیل فقد توقف فیها المحقق الطوسی و القول بصحتها غیر بعید إذ لا دلیل علی اشتراط التفصیل.

أقول: و لعله قدس سره استفاد توقف المحقق الطوسی فیها من قوله فی التجرید: و فی إیجاب التفصیل مع الذکر اشکال، حیث إنه لم ینجّز فی ذلک بل عبّر بلفظه اشکال، و قال العلامه الحلّی فی شرحه بعد ما نقل مذهب قاضی القضاه علی ما مرّ آنفا: و استشکل المصنّف - یعنی به المحقق الطوسی - ایجاب التفصیل مع الذکر لامکان الاجراء بالندم علی کلّ قبیح وقع منه و إن لم یذکره مفصّلا. انتهی.

ص:191

و الصواب صحه التوبه المجمله و القول باشتراط التفصیل موهون جدّا نظیر قصد الصوم إذ یکفی فیه نیه الکف عن المفطرات و ان لم یحضرها بباله علی التفصیل علی أنه لا دلیل علی اشتراط التفصیل و انی لذلک البعض المعتزلی اثبات ذلک.

السابع اختلف فی أن المکلف إذا تاب عن معصیه ثمّ ذکرها هل یجب علیه تجدید التوبه أم لا؟ قال المحقق الطوسی و فی وجوب التجدید أیضا اشکال. و قال العلامه (ره) فی الشرح، قال أبو علی نعم - أی یشترط تجدید التوبه عند تذکر الذنب - بناء علی أن المکلف القادر بقدره لا ینفک عن الضدین إما الفعل أو الترک فعند ذکر المعصیه إمّا أن یکون نادما علیها أو مصرّا علیها و الثّانی قبیح فیجب الأوّل.

و قال أبو هاشم لا یجب لجواز خلوّ القادر بقدره عنهما فجاز أنه إذا ذکرها لم یندم علیها و لا یشتهی إلیها و لا یتبهج بها.

و قال فی ریاض السالکین فی الرّوضه الحادیه و الثلاثین عند قوله علیه السّلام «فاجعل توبتی هذه توبه لا احتاج بعدها إلی توبه»: قد یستفاد من قوله علیه السّلام فاجعل توبتی «إلخ» عدم وجوب تجدید التوبه عند تذکر الذنب خلافا لمن ذهب إلی أن المتذکر للذنب کالمقارف له فیجب علیه تجدید التوبه.

قال الامدی یدل علی بطلان ذلک أنا نعلم بالضروره ان الصحابه و من اسلم بعد کفره کانوا یتذکرون ما کانوا علیه فی الجاهلیه من الکفر و لم یجب علیهم تجدید الاسلام و لا امروا بذلک و کذلک فی کل ذنب وقعت التوبه عنه.

أقول: و لا کلام ان التوبه انما تکون عن ذنب فمن عمل ذنبا فتاب عنه ثمّ تذکر ذلک الذنب لا یکون صرف تذکره ذنبا بالاتفاق فلم یفعل عملا قبیحا و لم یرتکب ذنبا حتّی یتوب عنه فما قال أبو علی کان بمعزل عن التحقیق و ما توسل به الامدی مؤید سدید لما اخترناه و حققناه.

الثامن قال فی ریاض السالکین: قال شیخنا البهائی فی شرح الاربعین

ص:192

العزم علی عدم العود إلی الذنب فیما بقی من الامر لا بد منه فی التوبه و هل امکان صدوره منه فی بقیّه العمر شرط حتی لو زنا ثمّ جبّ و عزم علی أن لا یعود إلی الزنا علی تقدیر قدرته علیه لم تصح توبته أم لیس بشرط فتصح؟ الأکثر علی الثانی بل نقل بعض المتکلمین اجماع السلف علیه، و أولی من هذا بصحّه التوبه من تاب فی مرض مخوف غلب علی ظنّه الموت فیه.

أما التوبه عند حضور الموت و تیقن الفوت و هو المعبّر عنه بالمعاینه فقد انعقد الاجماع علی عدم صحّتها و نطق بذلک القرآن العزیز قال سبحانه «وَ لَیْسَتِ التَّوْبَهُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ حَتّی إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ وَ لاَ الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفّارٌ أُولئِکَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً ».

و فی الحدیث عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله إن اللّه یقبل توبه العبد ما لم یغرغر، و الغرغره تردد الماء و غیره من الأجسام المائعه فی الحلق، و المراد تردد الروح وقت النزع و قد روی محدثوا الامامیّه عن أئمه أهل البیت علیهم السّلام أحادیث کثیره فی أنه لا تقبل التوبه عند حضور الموت و ظهور علاماته و مشاهده أهواله.

و کذا قوله تعالی فی سوره یونس فی غرق فرعون و توبته: «وَ جاوَزْنا بِبَنِی إِسْرائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیاً وَ عَدْواً حَتّی إِذا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ آلْآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ » صریح فی أن التوبه حین الایقان بالهلاک و الموت و الیأس من الحیاه لیست بمقبوله، لأنه یکون العبد هناک ملجئا إلی فعل الحسنات و ترک القبائح فیکون خارجا عن حدّ التکلیف إذا لا یستحق علی فعله المدح و لا الذم و إذا زال عنه التکلیف لم تصحّ منه التوبه، فعند ظهور علامات الموت و مشاهده أهواله تصیر الأمر عیانا فیسقط التکلیف کما أن أهل الاخره لما صارت معارفهم ضروریه سقطت التکلیف عنهم.

و فی الفقیه سئل الصّادق علیه السّلام عن قول اللّه تعالی «وَ لَیْسَتِ التَّوْبَهُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ حَتّی إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ » قال ذلک إذا

ص:193

عاین أمر الاخره.

و فی الحدیث: من تاب قبل أن یعاین قبل اللّه توبته، و فسّر قوله علیه السّلام قبل أن یعاین بمعاینه ملک الموت و هو المروی عن ابن عباس.

و یمکن أن یراد بالمعاینه علمه بحلول الموت و قطعه الطمع من الحیاه و تیقنه ذلک کانه یعاینه، و أن یراد معاینه النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و الوصی علیه السّلام فقد روی أنهما یحضران عند کل محتضر و یبشر انه بما یؤل إلیه من خیر و شرّ، و معاینه منزلته فی الاخره کما روی عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله أنه قال: لن یخرج أحدکم من الدّنیا حتّی یعلم این مصیره و حتی یری مقعده من الجنّه أو النّار.

و بالجمله تصریح الایات و الاخبار و برهان العقل و الاجماع علی أنّ التوبه عند المعاینه لیست بمقبوله، و لو کان فی ذلک خبر ظاهره یوهم خلافه فمأوّل إلی ذلک المعنی المبرهن الصحیح علی العقل و النقل.

ثمّ الظاهر أن المرض المهلک لیس من باب المعاینه لأن الموت منه لیس بمتحقق قطعا فیمکن انصراف بعض الأخبار المخالف ظاهرها الکتاب و العقل و الاجماع علی تلک الحال.

و ما فی الکافی عن زراره عن أبی جعفر علیه السّلام قال: إذا بلغت النفس هذه - و أومی بیده إلی حلقه - لم یکن للعالم توبه و کانت للجاهل توبه، فتشدید للعالم دون الجاهل للفرق البیّن بینهما.

التاسع المراد بقبول التوبه إسقاط العقاب المترتب علی الذنب الّذی تاب منه و سقوط العقاب بالتوبه ممّا أجمع علیه أهل الاسلام و لکن اختلفوا فی أن التوبه تسقط العقاب بذاتها لا علی معنی أنها لذاتها تؤثر فی اسقاط العقاب بل علی معنی أنّها إذا وقعت علی شروطها و الصفه الّتی بها تؤثر فی اسقاط العقاب من غیر اعتبار امر زائد و قال آخرون إنّها تسقط العقاب لکثره ثوابها و ذهب المحقق الطوسی إلی الأول و استدلّ علیه کما فی التجرید و شرحه للعلامه بوجوه:

الأوّل ان التوبه قد تقع محبطه بغیر ثواب کتوبه الخارجی من الزنا فانّه یسقط

ص:194

بها عقابه من الزنا و لا ثواب لها.

الثانی انّه لو اسقطت العقاب بکثره ثوابها لم یبق فرق بین تقدم التوبه علی المعصیه و تأخرها عنها کغیرها من الطاعات الّتی یسقط العقاب بکثره ثوابها و لو صح ذلک لکان التائب عن المعاصی إذا کفر أو فسق اسقط عنه العقاب.

الثالث لو اسقطت العقاب لعظم ثوابها لما اختص بها بعض الذنوب عن بعض فلم یکن اسقاطها لما هی توبه عنه بأولی من غیره لأن الثواب لا اختصاص له ببعض العقاب دون بعض.

و المحقق الطوسی أجاب عن حجه المخالف و تقریر تلک الحجه أن التوبه لو اسقطت العقاب لذاتها لأسقطته فی حال المعاینه و فی الدار الاخره. و الجواب عنها أنها تؤثر فی الاسقاط إذا وقعت علی وجهها و هی ان تقع ندما علی القبیح لقبحه و فی الاخره یقع الالجاء فلا یکون الندم للقبیح.

و بالجمله لا خلاف فی سقوط العقاب بالتوبه و إنّما الخلاف فی انّه هل یجب علی اللّه تعالی حتّی لو عاقب بعد التوبه کان ظلما او هو تفضل یفعله سبحانه کرما منه و رحمه بعباده؟ المعتزله علی الأوّل و الاشاعره علی الثانی، و الیه ذهب الشیخ أبو جعفر الطوسی قدس اللّه روحه فی کتاب الاقتصاد، و العلامه فی بعض کتب الکلامیه، و توقف المحقق الطوسی فی التجرید و مختار الشیخین هو الظاهر و دلیل الوجوب مدخول.

قال ابن أبی جمهور الاحسائی فی المجلی: و المعتزله بنوه علی أصلهم من منع العفو عن الفاسق فلو لم یجب سقوط العقاب بها قبح تکلیف العاصی فان حسنه للتوصل به إلی حصول الثواب و هو لا یجتمع مع استحقاق العقاب عندهم فلا خلاص من العقاب حینئذ فیقبح التکلیف هذا خلف.

و أیضا فان سقوط الذنب عقیب التوبه واجب فکذا العقاب لانّهما معلولا عله واحده هو فعل القبیح و سقوط أحد المعلولین یستلزم سقوط المعلول الاخر لارتفاع العله بارتفاع أحدهما فیرتفع الاخر بارتفاعها و لهذا أنّه متی اعتذر إلی من اساء الیه و عرف صحه نیته و خلوص اعتذاره و ندمه وجب ان یسقط ذمه علی تلک الاساءه و لهذا ان العقلاء یذمّون من یذمّه عقیب ذلک.

ص:195

و الاعتراض علیه أمّا أوّلا فلابتنائه علی منع العفو و هو ممنوع مع جوازان بعض القبائح یقتضی الذّم و لا یقتضی العقاب کما فی حقه تعالی مع العفو. و علم من هذا أن الذّم و العقاب لا تلازم بینهما فی الوقوع و مع عدم التلازم جاز ارتفاع أحدهما دون الاخر نعم هما ملازمان فی الاستحقاق فیتم الکلام علی تقدیره. و قریب من ما فی المجلی فی کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد.

فان قلت لو لم یجب قبولها وجب قبول الاسلام من الکافر فلا یصحّ تکلیفه و ذلک مخالف للاجماع؟ قلت الفرق ثابت فانه لما ثبت دوام عقاب الکافر و عدم جواز انقطاعه بالأدله النقلیه لم یکن ثمّ طریق إلی حسن تکلیفه إلاّ بوجوب قبول اسلامه و لا کذلک العاصی لوجوب انقطاع عقابه بل و جواز العفو عنه فلا یقبح تکلیفه حینئذ لثبوت استحقاق الثواب له و ان لم تجب قبول توبته فمع هذا الفرق لا یتحقق الایراد.

و الحقّ عندنا أن سقوط العقاب بالتوبه تفضّل من اللّه تعالی فانه لو وجب لکان:

إما لوجوب قبولها و القول بالوجوب ممنوع فان من عصی أمر غیره و اساء الیه بأعظم الاساءات ثمّ اعتذر الیه لا یجب عقلا علی ذلک الغیر قبول عذره و الاغماض عنه و إن لم یعف عنه لا یذمه العقلاء بل قد یرون حسن رده المسیء و عدم العفو عنه.

او لکثره ثوابها فهو أیضا ممنوع لابتنائه علی التحابط و هو باطل کما حقق فی محلّه.

العاشر قال فی ریاض السالکین: صرّح أکثر علمائنا باستحباب الغسل للتوبه بعدها سواء کان عن کفر او فسق و سواء کان الفسق عن صغیره او کبیره، بل صرّح الشهید الثانی رحمه اللّه فی شرح اللمعه باستحبابه للتوبه عن مطلق الذنب و إن لم یوجب الفسق کالصغیره النادره و خصّه المفید بالتوبه عن الکبائر قیل و لعل ملحوظه إن الذنوب کلّها کبائر لاشتراکها فی الخروج عن طاعه اللّه و إنّما یطلق الکبر و الصغر علی الذنب بالاضافه إلی ما تحته و ما فوقه، فالقبله صغیره بالنسبه إلی الزنا و کبیره بالنسبه إلی النظر، و قد نسب الشیخ أبو علی الطبرسی رضوان اللّه علیه القول بذلک إلی أصحابنا رضی اللّه عنهم.

ص:196

الحادی عشر فی ریاض السالکین أیضا: قال بعض الناصحین إذا أردت توبه فبرّیء نفسک من التبعات و قلبک من الذنوب و وجّه وجهک إلی علام الغیوب بعزم صادق و رجاء واثق و عدّ انک عبد آبق من مولی کریم رحیم حلیم یجب عودک إلی بابه و استجارتک به من عذابه و قد طلب منک العود مرارا عدیده و أنت معرض عن الرجوع الیه مده مدیده مع أنّه وعدک إن رجعت الیه و أقلعت عمّا أنت علیه بالعفو عن جمیع ما صدر عنک و الصفح عن کلّ ما وقع منک، و قم و اغتسل احتیاطا و طهر ثوبک و صلّ بعض الفرائض و اتبعها بشیء من النوافل و لتکن تلک الصلاه علی الأرض بخشوع و خضوع و استحیاء و انکسار و بکاء و فاقه و افتقار فی مکان لا یراک فیه و لا یسمع صوتک إلاّ اللّه سبحانه، فاذا سلمت فعقب صلاتک و انت حزین مستحی رجل راج ثمّ اقرء الدعاء المأثور عن زین العابدین علیه السّلام الّذی اوله «یا من برحمته یستغیث المذنبون».

ثمّ ضع وجهک علی الأرض و اجعل التراب علی رأسک و مرغ وجهک الّذی هو اکرم أعضائک فی التراب بدمع جار و قلب حزین و صوت عال و أنت تقول:

عظم الذنب من عبدک فلیحسن العفو من عندک، تکرر ذلک و تعدد ما تذکره من ذنوبک لائما نفسک موبّخا لها نائحا علیها نادما علی ما صدر منها، و ابق علی ذلک ساعه طویله ثمّ قم و ارفع یدیک إلی التواب الرحیم و قل الهی عبدک الابق رجع إلی بابک عبدک العاصی رجع إلی الصلح عبدک المذنب أتاک بالعذر و أنت أکرم الأکرمین و أرحم الراحمین، ثمّ تدعو و دموعک تنهمل بالدعاء المأثور عن زین العابدین علیه السّلام و هو الّذی أوّله «اللّهم یا من لا یصفه نعت الواصفین».

و اجهد فی توجه قلبک الیه و اقبالک بکلّیتک علیه مشعرا نفسک سعه الجود و الرحمه، ثمّ اسجد سجده تکثر فیها البکاء و العویل و الانتحات بصوت عال لا یسمعه إلا اللّه تعالی، ثمّ ارفع رأسک واثقا بالقبول فرحا ببلوغ المأمول و اللّه ولیّ التوفیق.

الثانی عشر و فیه أیضا: قال بعض أرباب القلوب: النّاس فی التوبه علی أحوال: رجل مسوّف بالتوبه مدافع بها اغترّ بطول الامل و نسی هجوم الأجل،

ص:197

فهذا متی ادرکه الموت ادرکه علی الإصرار فهو هالک، و آخر تائب ما لم یجد شهوه فإذا وجد رکب هواه و أضاع المحاسبه لنفسه، فهذا مستوجب للعقوبه من اللّه، و رجل تائب بقلبه إلاّ أن نفسه تدعوه إلی الشیء مما یکره، فهذا یحتاج إلی الأدب لنفسه، و فائدته علی قدر مجاهدته، و رجل مدیم للحساب قد قام علی ساق مقام الخصم فهذا مستوجب للعصمه من اللّه، و رجل قد هام به خوفه من ذنوبه و لم تبق فیه باقیه فهذا المتوحّد بولایه اللّه.

و قال العلامه الشیخ البهائی قدس سرّه: من أهمل المبادره إلی التوبه و سوّفها من وقت إلی وقت فهو بین خطرین عظیمین إن سلم من واحد فلعله لا یسلم من الاخر:

أحدهما أن یعاجله الأجل فلا یتنبّه من غفلته إلاّ و قد حضره الموت وفات وقت التدارک و انسدّت أبواب التلافی و جاء الوقت الّذی أشار الیه سبحانه بقوله «وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ ما یَشْتَهُونَ » و صار یطلب المهله یوما أو ساعه فلا یجاب الیها کما قال تعالی «مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لا أَخَّرْتَنِی إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ ».

قال بعض المفسرین فی تفسیره هذه الایه: إن المحتضر یقول عند کشف الغطاء یا ملک الموت أخّرنی یوما اعتذر فیه إلی ربّی و اتوب الیه و أتزوّد صالحا، فیقول فنیت الأیام فیقول أخرنی ساعه، فیقول: فنیت الساعات، فیغلق عنه باب التوبه و یغرغر بروحه إلی النار و یتجرع غصّه الیأس و حسره الندامه علی تضییع العمر و ربما اضطرب أصل إیمانه فی صدمات تلک الاهوال.

و ثانیهما أن یتراکم ظلم المعاصی علی قلبه إلی أن تصیر رینا و طبعا فلا یقبل المحو، فان کلّ معصیه یفعلها الانسان تحصل منها ظلمه فی قلبه کما تحصل من نفس الانسان ظلمه فی المرآه، فاذا تراکمت ظلمه الذنوب صارت رینا کما یصیر بخار النفس عند تراکمه علی المرآه صدءا، و إذا تراکم الرین صار طبعا فیطبع علی قلبه کالخبث علی وجه المرآه إذا تراکم بعضه فوق بعض و طال مکثه و غاض

ص:198

فی جرمها و أفسدها، فصارت لا تقبل الصیقل أبدا.

و قد یعبر عن هذا بالقلب المنکوس و القلب الاسود کما روی عن الباقر علیه السّلام:

ما من شیء أفسد للقلب من خطیئه إن القلب لیواقع الخطیئه فلا تزال به حتّی تغلب علیه فیصیر أعلاه أسفله.

و عنه علیه السّلام ما من عبد الاوفی قلبه نکته بیضاء فاذا أذنب ذنبا خرج فی النکته نکته سوداء فان تاب ذهب ذلک السواد و ان تمادی فی الذنوب زاد ذلک السواد حتّی یغطی البیاض فاذا غطی البیاض لم یرجع صاحبه إلی خیر ابدا و هو قول اللّه عزّ و جلّ «کَلاّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ ».

فقوله علیه السّلام لم یرجع صاحبه إلی خیر ابدا یدل علی أن صاحب هذا القلب لا یرجع عن المعاصی و لا یتوب منها أبدا و لو قال بلسانه تبت إلی اللّه یکون هذا القول منه مجرد تحریک اللسان من دون موافقه القلب فلا أثر له أصلا کما أن قول الغسال غسلت الثوب لا یصیر الثوب نقیّا من الأوساخ.

و ربما یؤل صاحب هذا القلب إلی عدم المبالاه بأوامر الشریعه و نواهیها فیسهل أمر الدین فی نظره و یزول وقع الأحکام الالهیه من قلبه و ینفر عن قبولها طبعه و ینجر ذلک إلی اختلال عقیدته و زوال ایمانه فیموت علی غیر الملّه و هو المعبر عنه بسوء الخاتمه، نعوذ باللّه من شرور أنفسنا و سیئات أعمالنا.

و من کلام بعضهم: اغتنموا التوبه قبل أن یصیر القریب تائبا و المقیم ماضیا و قبل أن یکون المحصول ندما و الموجود عدما و قبل ان یضرب الادبار علی المصرین سرادق الخسار فلا اقاله عثار و لا توفیق انابه و اعتذار.

و فی آخر کشکول الشیخ البهائی قدس سرّه: فی الحدیث إذا تاب الشیخ الهرم قالت الملائکه الان و قد خمدت حواسک و بردت أنفاسک.

ذکر العطبی أنّه قیل لرجل عند الوفاه: قل لا إله إلا اللّه، فقال آه و یلی علی الشباب و فی أی زمان فقدت شرخ الشباب حین مات الغیور و ارتخص المهر و غاب الحجاب عن کل باب.

ص:199

و قیل لاخر و قد قرب خروج نفسه و انقطاع نفسه قل: لا إله إلا اللّه، فقال لهف نفسی علی الزمان و فی أی زمان دهتنی الأزمان حین ولّی الشتاء و استقبل الصیف و طاب المدام و الریحان.

و احتضر آخر فقیل له قل: لا إله إلا اللّه، فقال برد اللیل و طاب الماء و التذ الشراب و مضی عنا حزیران و تموز و آب ثمّ قضی لوقته.

و قالت امرأه لرجل کان منزله قریبا من حمام منجاب ببغداد: یا رجل أین الطریق إلی حمام منجاب؟ فأومی الیها و أرشدها إلی طریق غیره فی سکّه خراب لا منفذ لها و تبعها الیها ففجر بها فلما حضرته الوفاه قیل له قل: لا إله إلا اللّه فقال:

یا ربّ قائله یوما و قد لقیت أین الطریق إلی حمّام منجاب

و مات لوقته. هکذا یدرک سوء الخاتمه و تهوی بالمخذولین مدرجه العاقبه نعوذ باللّه من ذلک.

قال بعض أرباب القلوب: التائبون المنیبون علی أنواع: تائب یتوب من الذنوب و السیئات، و تائب یتوب من الزلل و الغفلات، و تائب یتوب من رؤیه الحسنات و مشاهده الطاعات و علی هذا سئل بعضهم أی الاعمال أرفع ثوابا فأنشد:

إذا محاسنی اللاتی أدلّ بها کانت ذنوبی فقل لی کیف اعتذر

قوله: أدلّ بها، من الدلال أی التغنج و بالفارسیه ناز کردن و کأنه یشیر الی الحدیث المشهور حسنات الابرار سیئات المقربین.

الثالث عشر فی ذکر بعض الایات و الاخبار فی الحث علی التوبه.

قال عزّ من قائل (سوره الزمر الایه 54) «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ ».

و قال جل جلاله (البقره الایه 222) «إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ ».

و قال تعالی شانه (التوبه الایه 105) «أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَهَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَ أَنَّ اللّهَ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ ».

و قوله تعالی «اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ »

ص:200

«بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ ءٍ رَحْمَهً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِیمِ رَبَّنا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیّاتِهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ وَ قِهِمُ السَّیِّئاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ ».

فی الکافی عن ابن وهب قال سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول إذا تاب العبد توبه نصوحا أحبه اللّه تعالی فستر علیه فقلت و کیف یستر علیه قال ینسی ملکیه ما کانا یکتبان علیه ثمّ یوحی اللّه إلی جوارحه و إلی بقاع الأرض أن اکتمی علیه ذنوبه فیلقی اللّه تعالی حین یلقاه و لیس شیء یشهد علیه بشیء من الذنوب.

و فیه عن محمّد بن مسلم عن أبی جعفر علیه السّلام قال: یا محمّد بن مسلم ذنوب المؤمن إذا تاب منها مغفوره له فلیعمل المؤمن لما یستأنف بعد التوبه و المغفره أما و اللّه انها لیست إلا لأهل الایمان، قلت فان عاد بعد التوبه و الاستغفار فی الذنوب و عاد فی التوبه، فقال: یا محمّد بن مسلم أ تری العبد المؤمن یندم علی ذنبه و یستغفر اللّه تعالی منه و یتوب ثمّ لا یقبل اللّه تعالی توبته؟ قلت: فانّه فعل ذلک مرارا یذنب ثمّ یتوب و یستغفر فقال: کلّما عاد المؤمن بالاستغفار و التوبه عاد اللّه تعالی علیه بالمغفره و إن اللّه غفور رحیم یقبل التوبه و یعفو عن السیئات قال: فایاک ان تقنط المؤمنین من رحمه اللّه تعالی.

و فیه عن جابر عن أبی جعفر علیه السّلام قال: سمعته یقول: التائب من الذنب کمن لا ذنب له و المقیم علی الذنب و هو یستغفر منه کالمستهزیء. إلی غیر ذلک من الایات و الأخبار و فیما ذکرناه کفایه انشاء اللّه تعالی.

قوله علیه السّلام (و المدبر یدعی) أی من أسرف علی نفسه فادبر عن طاعه اللّه و أعرض عن جانب جنابه یدعی إلیه و ینادی یا فلان أقبل إلی طاعه اللّه و ارجع إلی رحمه اللّه و إلی ما یصلحک من الکمالات اللائقه لک و خلّص نفسک من سجن الدّنیا و قید الهوی.

بال بگشا و صفیر از شجر طوبی زن حیف باشد چو تو مرغی که اسیر قفسی

ص:201

قوله علیه السّلام (و المسیء یرجی) أی من اساء یرجی عوده عن الاسائه و اقلاعه عن المعصیه فانه جلّ جلاله أرحم الرّاحمین و یحبّ التوابین، هذا إن أخذ یرجی من رجو و إن کان من الارجاء بمعنی التأخیر و الامهال کما مرّ بیانه فی اللّغه فمعناه ان من عصی فأساء یؤخّر عقابه فلعله یتوب کما هو مضمون عده الاخبار فی ذلک و مضی بعضها من قبل و هذا کلّه تحضیض و حثّ علی الرجوع عن المعصیه و التوبه إلیه تعالی و اللّه برحمته الواسعه یعفو عن السیئات و سبقت رحمته غضبه و یقبل التوبه عن عباده و هو أرأف من الوالد بولده و نعم ما نظمه العارف السعدی:

خداوند بخشندۀ دستگیر کریم خطا بخش پوزش پذیر

نه گردنکشان را بگیرد بفور نه عذر آوران را براند بجور

و گر خشم گیرد ز کردار زشت چو باز آمدی ما جری در نوشت

و گر با پدر جنگ جوید کسی پدر بیگمان خشم گیرد بسی

و گر خویش راضی نباشد ز خویش چو بیگانگانش براند ز پیش

و گر بنده چابک نیاید بکار عزیزش ندارد خداوندگار

و گر بر رفیقان نباشی شفیق بفرسنگ بگریزد از تو رفیق

و گر ترک خدمت کند لشکری شود شاه لشکر کش از وی بری

و لیکن خداوند بالا و پست بعصیان در رزق بر کس نبست

و فی مجمع البیان للطبرسی رضوان اللّه علیه فی ضمن قول اللّه عزّ و جلّ:

«وَ اکْتُبْ لَنا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَهً وَ فِی الْآخِرَهِ إِنّا هُدْنا إِلَیْکَ قالَ عَذابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ » الایه (سوره الاعراف الایه 157) قال:

و فی الحدیث انّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله قام فی الصّلاه فقال أعرابی و هو فی الصلاه: اللهمّ ارحمنی و محمّدا و لا ترحم معنا أحدا، فلما سلم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال للأعرابی:

لقد تحجّرت واسعا یرید رحمه اللّه عزّ و جلّ أورده البخاری فی الصحیح انتهی.

و جاء فی بعض الأخبار - کما فی باب العقل و الجهل من الوافی -: لو لا أنکم تذنبون لذهب اللّه بکم و جاء بقوم یذنبون فیستغفرون فیغفر اللّه لهم.

أقول: و ذلک لأن أسماء اللّه الحسنی و صفاته العلیا یقتضی مظاهر حتّی تظهر

ص:202

آثارها و بعض تلک الصفات العفوّ و الغفور و التّواب و نعم ما قاله الشیخ العارف فرید الدین العطّار فی هذا المعنی:

بود عین عفو تو عاصی طلب عرصۀ عصیان گرفتم را نسبب

چون بستّاریت دیدم پرده ساز هم بدست خود دریدم پرده باز

رحمتت را تشنه دیدم آبخواه آبروی خویش بردم از گناه

و فی المقام کلام لا یدرکه إلاّ أهل الشهود العارفین بأسرار الأخبار، و الأولی أن نعرض عن بیانه و نطویه طیّا خوفا من أن یزّل بعض الأقدام و ما مرت من الاشاره إلیه ایجازا کفایه لمن أخذت الفطانه بیده.

قوله علیه السّلام (قبل أن یخمد العمل) الظرف متعلق بقوله علیه السّلام فاعملوا أی فاعملوا قبل ان یخمد العمل أی فاغتنموا العمل و بادروا إلیه قبل أن یطفأ مصباح العمل و یأتی الاجل فانکم تنتقلون إلی دار لیست بدار العمل بل دار الجزاء.

و فی ماده ولد من سفینه البحار عن الصّادق علیه السّلام قال لیس یتبع الرجل بعد موته من الاجر الاثلاث خصال: صدقه اجراها فی حیاته فهی تجری بعد موته، و سنه هدی سنّها فهی تعمل بها بعد موته، و ولد صالح یستغفر له.

و فی أمالی الصّدوق عن أبی عبد اللّه الصّادق علیه السّلام قال: ست خصال ینتفع بها المؤمن من بعد موته: ولد صالح یستغفر له، و مصحف یقرأ منه، و قلیب یحفره، و غرس یغرسه، و صدقه ماء یجریه، و سنه حسنه یؤخذ بها بعده.

و لعل ما فی الروایه الاولی من قوله علیه السّلام صدقه أجراها یشمل بعض ما فی الرّوایه الثانیه کانّ الاولی اجمال و الثانی تفصیل له فتأمل.

و یتنبّه النبیه من قوله علیه السّلام قبل أن یخمد العمل بأنّ الدنیا متجر أولیاء اللّه و مکسب أولی الالباب فطوبی لمن أخذها متجره و اغتنم حیاته قبل موته و خسرت صفقه من باع حظّه بالارذل الادنی و شری آخرته بالثمن الاوکس.

و الشارح المعتزلی قرأ یحمد بالحاء المهمله و علمه أولی من المعجمه و قال:

ص:203

قبل أن یحمد العمل استعاره ملیحه لأن المیّت یحمد عمله و یقف، و یروی یخمد بالخاء من خمدت النار و الأوّل أحسن. و مضی الکلام منّا ان المعجمه اولی من المهمله بقرینه ینقطع.

قوله علیه السّلام(و ینقطع المهل)أی قبل ان ینقطع عمرکم الّذی امهلتم فیه کانما شبه علیه السّلام العمر بالسبب أی قبل ان ینقطع سبب عمرکمقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لأبی ذر:

کن علی عمرک أشحّ منک علی درهمک و دینارک.

قوله علیه السّلام (و ینقضی الأجل) أی اعملوا قبل ان یفنی و ینصرم أجلکم المضروب و إذا انصرم لا یستأخرون ساعه.

قوله علیه السّلام (و یسدّ باب التوبه) أی اعملوا قبل أن یسدّ باب التوبه و ذلک لما مرّ من أن التوبه حین المعاینه و اشراف الموت لیست بمقبوله قال اللّه تعالی:

«حَتّی إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ کَلاّ إِنَّها کَلِمَهٌ هُوَ قائِلُها » الایه (المؤمنون یه 101).

قوله علیه السّلام (و تصعد الملائکه) أی اعملوا قبل ان یصعد الملائکه الّذین هم حفظه اعمالکم من الطاعات و المعاصی إلی السماء لانه إذا مات الانسان لم یبق لکتبه أفعاله و اقواله فی الأرض شغل.

أقول: لا ریب إن الانسان لم یترک سدی و وکل بکل فرد منه ملائکه یکتبون أعماله و هم موکلون لذلک الأمر نطق بذلک الفرقان العظیم و الاخبار من الرسول الکریم و آله الطاهرین علیهم السّلام قال عزّ من قائل «وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ کِراماً کاتِبِینَ یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ » (الانفطار) و قال جل جلاله: «إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِیدٌ ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ » (ق).

و فی مجمع البیان فی التفسیر للطبرسی ره فی ضمن هذه الایه: عن أنس بن مالک قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إن اللّه تعالی وکّل بعبده ملکین یکتبان علیه فاذا مات قالا یا ربّ قد قبضت عبدک فلانا فالی أین قال سمائی مملوءه بملائکتی یعبدوننی

ص:204

و ارصی مملوءه من خلقی یطیعوننی اذهبا إلی قبر عبدی فسبّحانی و کبرانی و هلّلانی فاکتبا ذلک فی حسنات عبدی إلی یوم القیامه.

و فیه عن أبی أمامه عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله قال ان صاحب الشمال لیرفع القلم ست ساعات عن العبد المسلم المخطئ أو المسیء فان ندم و استغفر اللّه منها القاها و إلا کتب واحده. و فی روایه اخری قال صاحب الیمین أمیر علی صاحب الشمال فإذا عمل حسنه کتبها له صاحب الیمین بعشر امثالها و إذا عمل سیئه فاراد صاحب الشمال ان یکتبها قال له صاحب الیمین امسک فیمسک عنه سبع ساعات فان استغفر اللّه منها لم یکتب علیه شیء و إن لم یستغفر اللّه کتب له سیئه واحده.

و فی الکافی عن زراره عن احدهما علیهما السّلام قال إن اللّه تعالی جعل لادم فی ذریته من هم بحسنه و لم یعملها کتبت له حسنه و من هم بحسنه و عملها کتبت له عشرا و من همّ بسیّئه و لم یعملها لم تکتب علیه و من عمل بها کتبت علیه سیّئه.

و قال فی الوافی فی بیان کون الحسنه بعشر امثالها و السیئه بمثلها - و للّه درّ قائله -: و لعل السرّ فی کون الحسنه بعشر امثالها و السیئه بمثلها ان الجوهر الانسانی بطبعه مائل إلی العالم العلوی لانه مقتبس منه و هبوطه إلی القالب الجسمانی غریب من طبیعته و الحسنه إنما یرتقی إلی ما یوافق طبیعه ذلک الجوهر لأنها من جنسه و القوه الّتی تحرک الحجر مثلا إلی ما فوق ذراعا واحدا هی بعینها ان استعملت فی تحریکه إلی اسفل حرکته عشره اذرع و زیاده فلذلک کانت الحسنه بعشر امثالها إلی سبعمائه ضعف و منها ما یوفی اجرها بغیر حساب و الحسنه الّتی لا یدفع تأثیرها سمعه او ریاء او عجب کالحجر الّذی ید حرج من شاهق لا یصادفه دافع فانه لا یتقدر مقدار هویه بحساب حتّی یبلغ الغایه.

و فی الکافی عن عبد اللّه بن موسی بن جعفر عن أبیه علیهما السّلام قال و سألته عن الملکین هل یعلمان بالذنب إذا أراد العبد ان یعمله او الحسنه؟ فقال ریح الکنیف و ریح الطیب سواء فقلت لا قال ان العبد إذا همّ بالحسنه خرج نفسه طیب الریح فقال صاحب الیمین لصاحب الشمال قف فانّه قد همّ بالحسنه فاذا هو عملها کان لسانه قلمه

ص:205

و ریقه مداده فأثبتها له و إذا هم بالسیّئه خرج نفسه منتن الریح فیقول صاحب الشمال لصاحب الیمین قف فانّه قدهمّ بالسیئه فاذا هو عملها کان ریقه مداده و لسانه قلمه فاثبتها علیه.

و فی الوافی فی بیانه: انما جعل الریق و اللسان آله لاثبات الحسنه و السیّئه لأن بناء الاعمال انما هو علی ما عقد فی القلب من التکلم بها و الیه الاشاره بقوله سبحانه: «إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ یَرْفَعُهُ » و هذا الریق و اللسان الظاهر صوره لذلک المعنی کما قیل:

إن الکلام لفی الفؤاد و إنّما جعل اللسان علی الفؤاد دلیلا

و فی الکافی أیضا عن الفضیل بن عثمان المرادی قال سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أربع من کنّ فیه لم یهلک علی اللّه عزّ و جلّ بعد هنّ إلاّ هالک:

یهمّ العبد بالحسنه فیعملها فان هو لم یعملها کتب اللّه له حسنه بحسن نیّته و ان هو عملها کتب اللّه عزّ و جل له عشرا، و یهمّ بالسیّئه ان یعملها فان لم یعملها لم یکتب علیه و إن هو عملها اجّل سبع ساعات و قال صاحب الحسنات لصاحب السیئات و هو صاحب الشمال لا تعجل عسی ان یتبعها بحسنه تمحوها فان اللّه یقول «إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ » او الاستغفار فان هو قال: استغفر اللّه الّذی لا إله هو عالم الغیب و الشهاده العزیز الحکیم الغفور الرحیم ذو الجلال و الاکرام و اتوب الیه لم یکتب علیه شیء و إن مضت سبع ساعات و لم یتبعها بحسنه و استغفار قال صاحب الحسنات لصاحب السیئات اکتب علی الشقی المحروم.

و فیه أیضا عن أبی النعمان قال: قال أبو جعفر علیه السّلام یا أبا النعمان لا یغرنک النّاس من نفسک فان الأمر یصل الیک دونهم و لا تقطع نهارک بکذا و کذا فان معک من یحفظ علیک عملک فاحسن فانی لم ار شیئا احسن درکا و لا اسرع طلبا من حسنه محدثه لذنب قدیم.

قوله علیه السّلام (فاخذ امرؤمن نفسه لنفسه) هذا تحضیض منه علیه السّلام إلی طاعه اللّه و التوجه إلی جناب الرّب و التزوّد للدار الاخره. أی إذا کان کذلک فلیأخذ

ص:206

امرؤ من نفسه لنفسه أی یتعب نفسه فی الطاعات و ترک الشهوات و عمل الخیرات و المبرّات و ینفق ماله فی سبیل اللّه لانه بمنزله نفسه ذخیره لنفسه یوم المعاد قال اللّه عزّ و جلّ «فَأَمّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاقٍ حِسابِیَهْ فَهُوَ فِی عِیشَهٍ راضِیَهٍ فِی جَنَّهٍ عالِیَهٍ قُطُوفُها دانِیَهٌ کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیّامِ الْخالِیَهِ ».

و لما کان الانسان فی عباداته و ریاضاته یأخذ من قوی نفسه ای ینقص و یضعف تلک القوی حیث انفقها فی سبیل اللّه ذخره له یوم المعاد فحقّ انّه اخذ من نفسه لنفسه و لا یخفی لطف کلامه علیه السّلام و حسن افادته لفظا و معنی.

فی الکافی (فی الوافی ص 63 م 3) عن الشحام قال: قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:

خذ لنفسک من نفسک خذ منها فی الصحه قبل السقم و فی القوه قبل الضعف و فی الحیاه قبل الممات.

و فیه أیضا عن أبی عبد اللّه علیه السّلام احمل نفسک لنفسک فان لم تفعل لم یحمل غیرک.

قوله علیه السّلام (و اخذ من حیّ لمیّت) المراد بالحی و المیّت هو المرء نفسه ای یأخذ فی حال حیاته لحال مماته کما مر الحدیث عن أبی عبد اللّه علیه السّلام و فی الحیاه قبل الممات و کقول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لأبی ذر رضی اللّه عنه اغتنم خمسا قبل خمس إلی أن قال صلّی اللّه علیه و آله حیاتک قبل موتک.

قوله علیه السّلام (و من فان لباق و من ذاهب لدائم) المراد بالفانی و الذاهب هذه الدار الدنیا و بالاخیرین الاخره و للدنیا و الاخره أسام عدیده باعتبارات شتی ای فلیأخذ من دنیاه لاخرته. فالدنیا ممدوحه من حیث انها متجر و مکسب لمن اخذها کذلک و سیأتی البحث فی الدنیا المذمومه و الممدوحه إن شاء اللّه تعالی فی قوله علیه السّلام: و قد سمع رجلا یذم الدنیا: أیّها الذام للدنیا المغترّ بغرورها اه او المراد من الفانی و الذاهب البدن و من الاخیرین الروح فیکون إشاره إلی بقاء الروح و تجرّده.

قوله علیه السّلام (امرؤ خاف اللّه و هو معمّر إلی اجله و منظور إلی عمله) بدل امرؤ

ص:207

فی قوله علیه السّلام فأخذ امرؤ ای فلیأخذ امرؤ خاف اللّه اه ای یأخذ من نفسه لنفسه و من دنیاه لاخرته رجل یخاف اللّه و هو امهل إلی اجله و فی الغد ینظر إلی عمله لأن کلّ نفس بما کسبت رهینه فان خاف مقام ربّه و نهی النفس عن الهوی فان الجنّه هی المأوی، و ان طغی و آثر الحیوه الدنیا فان الجحیم هی المأوی.

قوله علیه السّلام:(امرؤ الجم نفسه)إلی آخره شبّه علیه السّلام النفس بالدّابه الحرون فان الجمتها و امسکتها عن معاصی اللّه و قدتها إلی طاعته و إلاّ فهی تذهب بک إلی حیث شاءتو لنعم ما نظم العارف الرومی فی المثنوی حیث شبه الروح بعیسی روح اللّه علیه السّلام و النفس بالحمار الحرون فقال:

ترک عیسی کرده خر پروردۀ لا جرم چون خر برون پردۀ

طالع عیسی است علم و معرفت طالع خر نیست ای تو خر صفت

نالۀ خر بشنوی رحم آیدت پس ندانی خر خری فرمایدت

رحم بر عیسی کن و بر خر مکن طبع را بر عقل خود سرور مکن

طبع را هل تا بگرید زار زار تو از و بستان و وام جان گذار

سالها خر بنده بودی بس بود ز آن که خر بنده ز خر واپس بود

هم مزاج خر شدت این عقل پست فکرش این که چون علف آرد بدست

گردن خر گیر و سوی راه کش سوی رهبانان و رهدانان خوش

هین مهل خر را و دست از وی مدار ز آن که عشق او است سوی سبزه زار

گر یکی دم تو بغفلت و اهلیش او رود فرسنگها سوی حشیش

دشمن راهست خر مست علف ای بسا خر بنده کز وی شد تلف

گر ندانی ره هر آنچه خر بخواست عکس آنرا کن که هست آن راه راست

نقل نفیس بن عوض الطبیب فی شرح الاسباب فی الطب لعلاء الدین علیّ بن أبی الحزم القرشی المتطبب فی مبحث العشق، عن الحکماء: النفس ان لم تشتغلها شغلتک و ذلک لانّها لا یکاد تفتر ساعه من تدبیر فان شغلتها بالامور النافعه اشتغلت بها

ص:208

و الا اشتغلت بالامور الفاسده المهلکه. و النفس خصم ألدّ و امّاره بالسوء و قطاع الطریق للسالک إلی اللّه فلو ترکها الانسان بحالها و لم یمسکها عن معاصی اللّه و عن ما تشتهیه لذهبت به إلی المهالک فالحریّ بالعاقل الیقظان أن یجاهد أولا هذا العدوّ الفظّ الّذی کان جاره فی داره.

تو با دشمن نفس همخانۀ چه در بند پیکار بیگانۀ

و روی عن أمیر المؤمنین علیه السّلام فی کتاب الأربعین للعلامه بهاء الدین العاملی (ره) إن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بعث سریّه فلما رجعوا قال مرحبا بقوم قضوا الجهاد الاصغر و بقی علیهم الجهاد الأکبر قیل یا رسول اللّه و ما الجهاد الأکبر قال جهاد النفس ثمّ قال علیه السّلام افضل الجهاد من جاهد نفسه الّتی بین جنبیه.

و مما قلته فی ذم متابعه النفس علی صنعه التعریب:

من کرّد نفسه پیرویّا فلیقعدن فی الدّوزخ جثیّا

من افکند بدستها زمامه فما له الخوشیّ و السّلامه

لأنّها لحیّه لدغاء ان بگزد لیس لها دواء

إن جاوزت عن حدّها بموئی فانّها أمّاره بالسّوء

ربّ پنهت بک من هواها بدبخت من لا یترس عقباها

الترجمه

یکی از خطبهای آن حضرت است: اکنون که در فراخی بقا هستید (کنایه از این که زنده اید) و نامهای أعمال گسترده است و پیچیده نشده، و توبه پهن است و در آن بسته نشد (کنایه از این که هنوز اجل شما فرا نرسیده) و آنکه از حق تعالی و فرمان او پشت کرده خوانده می شود که برگرد و بسوی ما بیا، و آنکه بد کرده است امیدواری باو داده شد که اگر دست از بدی بردارد و بخوبی گراید و تدارک کند از او پذیرفته است و عاقبت بخیر خواهد بود پس کار کنید و تلافی گذشته نمائید پیش از آنکه مرگ گریبان شما را بگیرد و چراغ عمل خاموش گردد، و طناب عمر بریده شود و وقت بسر آید و فرصت از دست رود و در توبه بسته

ص:209

شود، و فرشتگان اعمال دست از کار بکشند و باسمان برشوند (کنایه از این که تن بکار دهید پیش از آنکه عمر بسر آید و مرگ بدر آید). پس باید بگیرد هر کسی از خود برای خود (یعنی خویشتن را رنج دهد و کار کند تا در آخرت او را بکار آید)، و باید بگیرد از زنده برای مرده (یعنی تا زنده است کاری کند که چون بمیرد او را بکار آید). و از دنیای فانی برای سرای جاودانی یا از بدن فانی برای روح باقی، و از رونده و گذرنده برای دائم همیشگی (یعنی از دنیا برای عقبی یا از تن برای جان).

مردیکه از خدا بترسد و حال آنکه تا هنگام اجل فرصت دارد و عمل او مورد نظر است (یعنی تا زنده است بعمل کوشد و برای روز تنگدستی خویش کاری کند) مردیکه چارپای سرکش نفس را لگام زده و مهار کرده پس بلگامش وی را از معاصی باز می دارد و بمهارش بسوی طاعت خدا می کشاند.

الخطبه السادسه و الثلاثون و المأتان

اشاره

و من خطبه له علیه السّلام فی شأن الحکمین و ذم أهل الشام

:

جفاه طغام، عبید قزام، جمعوا من کلّ أوب، و تلقّطوا من کلّ شوب، ممّن ینبغی أن یفقّه و یؤدّب، و یعلّم و یدرّب، و یولّی علیه و یؤخذ علی یدیه، لیسوا من المهاجرین و الأنصار، و لا من الّذین تبوّأو الدّار، ألا و إنّ القوم اختاروا لأنفسهم أقرب القوم ممّا یحبّون، و إنّکم اخترتم لأنفسکم أقرب القوم ممّا تکرهون، و إنّما عهدکم بعبد اللّه بن قیس بالأمس یقول: «إنّها فتنه فقطّعوا أوتارکم و شیموا سیوفکم» فإن کان صادقا فقد أخطأ بمسیره غیر

ص:210

مستکره، و إن کان کاذبا فقد لزمته التّهمه، فادفعوا فی صدر عمرو بن العاص بعبد اللّه بن العبّاس، و خذوا مهل الأیّام، و حوطوا قواصی الإسلام، أ لا ترون إلی بلادکم تغزی، و إلی صفاتکم ترمی.

اللغه

(جفاه) جمع جاف کقضاه جمع قاض و طغاه جمع طاغ من قولک جفوت الرجل أجفوه جفاء و قیل أصله من جفا الثوب یجفو اذا غلظ فهو جاف و منه جفاء البدو و هو غلظتهم و فظاظتهم.

أقول: و یمکن أن یکون الجفاء مهموز اللام و هو ما یعلو السیل و یحتمله من سقط الارض قال اللّه تعالی «فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً » و قال الشاعر (الحماسه 75):

حمیت علی العهار أطهار امّه و بعض الرجال المدّعین جفاء

فیکون المراد أنّهم رذال الناس و سفلتهم.

(طغام) بالطاء المشاله المهمله المفتوحه کطعام، قال فی الصحاح الطغام أوغاد الناس «الاوغاد جمع الوغد بسکون الغین کوفد و أوفاد، و الوغد الرجل الدنی الذی یخدم بطعام بطنه» و انشد ابو العبّاس: فما فضل اللبیب علی الطّغام الواحد و الجمع سواء، و الطغام أیضا رذال الطیر الواحده طغامه للذکر و الانثی مثل نعامه و نعام و لا ینطق منه بفعل و لا یعرف له اشتقاق، فالطغام: أراذل الناس و دنیّهم و خسیسهم.

(عبید) جمع العبد ککلب و کلیب یقال: عبد و أعبد و عباد و عبید و عبدی و عبدّاء و عبدان و عبدان و معبوداء و معبده و عبد، فبعض هذه الاسماء مما صیغ للجمع و بعضها جمع فی الحقیقه.

و العبد فی أصل اللغه خلاف الحرّ و هم یکنون کثیرا عن اللئام و إن کانوا احرارا بالعبید و العبدان، و بالقزم و القزمان کما صرّح به المرزوقی فی شرح

ص:211

الحماسه قال معدان بن عبید (الحماسه 613).

عجبت لعبدان هجونی سفاهه أن اصطحبوا من شأنهم و تقیلوا

بجاد و ریسان و فهر و غالب و عون و هدم و ابن صفوه أخیل

فسمی هؤلاء الستّ عبدانا مع انهم احرار تخضیعا و تشنیعا لهم.

(قزام) فی الصحاح: القزم محرکه رذال الناس و سفلتهم قال زیاد بن منقذ(1).

و هم إذا الخیل حالوا فی کواثبها فوارس الخیل لا میل و لا قزم

یقال رجل قزم و الذکر و الانثی و الواحد و الجمع فیه سواء لأنّه فی الاصل مصدر، و القزام: اللئام، و فی أکثر النسخ المتداوله «عبید اقزام» و لکن لم یذکر المعاجم المتداوله هذا الجمع و لذا اخترنا روایه قزام و رجحناه علی اقزام، لان القزام قد ذکرت فی المعاجم قال الشاعر:

احصنوا امهم من عبدهم تلک أفعال القزام الوکعه

علی ان فی الجمع بین الطغام و القزام موازنه بدیعه أولی من الطغام و الاقزام و ذکر المرزوقی فی شرحه علی الحماسه کما مر آنفا القزم و القزمان کسبحان علی هیئه الجمع، و قال بعض المحشین لم تذکر المعاجم المتداوله هذا الجمع و المعروف أقزام و قزامی و قزم بضمتین.

(أوب) یقال جاءوا من کل أوب أی من کل ناحیه.

(تلقّطوا) فی الصحاح تلقط فلان التمر أی التقطه من هاهنا و هاهنا.

(شوب) الشوب: الخلط، یقال شبت الشیء اشوبه فهو مشوب أی مخلوط، و فی المثل هو یشوب و یروب یضرب لمن یخلّط فی القول أو العمل.

(یدرّب) أی یؤدّب و یعوّد بالعادات الجمیله و یمرّن بمحاسن الافعال، یقال دربته الشدائد حتّی قوی و مرن علیها و درّبت البازی علی الصید أی ضرّیته

ص:212


1- (1) - هذا البیت من ابیات الحماسه و نسب الی زیاد بن حمل ایضا و قد اضطرب أقوال الرواه فی نسب هذه الابیات.

و روی مکان یدرّب، یذرّب بالذال المعجمه من ذریت معدته إذا فسدت و التذریب (تبوئت) منزلا أی اتخذته و المبائه المنزل.

و (العهد): اللقاء و المعرفه، و عهدته بمکان کذا أی لقیته، و عهدی به قریب أی لقائی و هو قریب العهد بکذا أی قریب العلم و الحال، و عهدت إلی فلان أی أوصیته.

(أوتار) جمع الوتر بالتحریک و هو شرعه القوس و یقال بالفارسی «زه» فالمراد من أوتارکم أوتار قسیّکم حذف المضاف و اقیم المضاف إلیه مقامه.

(شیموا سیوفکم) تقول شمت السیف کبعت إذا اغمدته و منه المشیمه أی الغرس و الشیام أی الکناس لا نشیامه فیه و دخوله و أیضا تقول شمت السیف إذا سللته و هو من الاضداد.

(مهل الایام) المهل بالتحریک: التوءده، و مهل الایام: فسحتها، یقال أمهله إذا انظره.

(قواصی) جمع قاصیه کنواحی جمع ناحیه لفظا و معنی یقال کنت منه فی قاصیته أی فی ناحیته.

(تغزی) من الغزو أی الحرب، تغزی بلادکم أی تقاتل لها و یمکن أن یکون بمعنی القصد یقال عرفت ما یغزی من هذا الکلام أی یراد و مغزی الکلام مقصده فالمعنی تراد و تقصد بلادکم أی یطمع العدوّ فیها.

(صفاتکم) الصفاه: الصخره الملساء لا یؤثر فیها السهام و لا یرمیها الرامی الابعدان مهل غیرها یقال قد رمی فلان صفاه فلان إذا دهاه بداهیه قال الشاعر

و الدهر موتر قوسهیرمی صفاتک بالمعابل

الاعراب

(جفاه طغام عبید قزام) أخبار لمبتدأ محذوف أی هم جفاه و العرب یأتون لمبتدأ واحد باخبار کثیره قال ابن مالک:

و اخبروا باثنین أو باکثرا لواحد کهم سراه شعرا

ص:213

جملتا جمعوا و تلقطوا فی محل رفع صفه لهم، و کلمه من فی ممّن ینبغی، للتبیین و من موصوله أی هم هؤلاء و الظرف مستقرّ صفه لهم و لا یجوز أن تکون حالا لهم لانها محفوفه بالجمل التی کلها صفات لهم اعنی جمل جمعوا و تلقّطوا و لیسوا من المهاجرین إلخ.

و قال المعربون الجمل بعد النکرات صفات و بعد المعارف أحوال فالجمل ههنا صفات فلو کان ذلک الظرف غیر الوصف للزم خروج الکلام عن اسلوبه المنساق له.

و (یفقه) و الافعال الخمسه الاخر منصوبه بان الناصبه تأوّلها إلی مصادرها فاعلا لینبغی و من المهاجرین ظرف مستقر منصوب محله خبر لیس، و قوله علیه السّلام و لا من الذین عطف علیه و الجار للتبعیض لا مکان سدّ بعض مسدّه.

کلمه الجار فی مما یحبون و مما تکرهون متعلّقه بقرب لان صلته تکون من قال اللّه تعالی «إِنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ » و کلمه ما فی الموضعین موصوفه أو موصوله و العائد محذوف أی مما یحبونه و تکرهونه، و قوله علیه السّلام لانفسکم فی کلا الموضعین متعلق بیحبون و تکرهون أی یحبون لانفسکم و تکرهون لانفسکم قدم الظرف علی عامله توسّعا للظروف و یمکن أن یکونا صله لاخترتم (بالامس) متعلق بقوله علیه السّلام عهدکم و الجار للظرف بمعنی فی، و الجار فی إلی بلادکم و صفاتکم متعلق بقوله ترون لا بقوله علیه السّلام تغزی و ترمی.

المعنی

الحکمان هما عمرو بن العاص و أبو موسی الأشعری المسمی بعبد اللّه بن عباس و نذکر ترجمتهما بعد المعنی.

قال الطبری فی تاریخه: بایع عمرو بن العاص معاویه فی سنه ست و ثلاثین و وافقه علی محاربه علیّ.

و کان السّبب فی ذلک أنّه لمّا احیط بعثمان خرج عمرو بن العاص من المدینه متوجها نحو الشام و قال و اللّه یا أهل المدینه ما یقیم بها احد فیدرکه قتل هذا الرجل

ص:214

إلا ضربه اللّه عزّ و جلّ بذلّ و من لم یستطع نصره فلیهرب، فسار و سار معه ابناه عبد اللّه و محمّد و خرج بعده حسّان بن ثابت و تتابع علی ذلک ما شاء اللّه.

فبینا عمرو بن العاص جالس بعجلان و معه ابناه إذ مرّ بهم راکب فقالوا من أین قال من المدینه فقال عمرو ما اسمک قال حصیره قال عمرو حصر الرجل(1) قال فما الخبر قال ترکت الرجل محصورا قال عمرو یقتل.

ثمّ مکثوا أیّاما فمر بهم راکب فقالوا من أین قال من المدینه قال عمرو ما اسمک قال قتال قال عمرو قتل الرجل فما الخبر قال قتل الرجل ثمّ لم یکن الا ذلک إلی ان خرجت.

ثمّ مکثوا أیّاما فمر بهم راکب فقالوا من أین قال من المدینه قال عمرو ما اسمک قال حرب قال عمرو یکون حرب فما الخبر قال قتل عثمان بن عفان و بویع لعلیّ بن أبی طالب قال عمرو أنا أبو عبد اللّه یکون حرب من حکّ فیها قرحه نکأها رحم اللّه عثمان و رضی اللّه عنه و غفر له فقال سلامه بن زنباع الجذامی یا معشر قریش انّه و اللّه قد کان بینکم و بین العرب باب فاتخذوا بابا إذا کسرت الباب فقال عمرو و ذاک الّذی نرید و لا یصلح الباب إلاّ أشاف تخرج الحقّ من حافره البأس و یکون النّاس فی العدل سواء ثمّ تمثل عمرو فی بعض ذلک.

یا لهف نفسی علی مالک و هل یصرف اللّهف حفظ القدر

أنزع من الحرّ أودی بهم فاعذرهم أم بقومی سکر

ثمّ ارتحل راجلا یبکی کما تبکی المرأه و یقول و اعثماناه أنعی الحیاء و الدین حتّی قدم دمشق و قد کان سقط الیه من الّذی یکون علم فعمل علیه.

ثمّ نقل عن الواقدی: لما بلغ عمرا قتل عثمان قال أنا عبد اللّه (أنا أبو عبد اللّه ظ) قتلته و أنا بوادی السباع من یلی هذا الأمر من بعده إن یله طلحه فهو فتی العرب سیبا، و إن یله ابن أبی طالب فلا أراه إلاّ سیسینظف الحقّ و هو اکره من یلیه الیّ.

قال فبلغه ان علیّا قد بویع له فاشتدّ علیه و تربص أیاما ینظر ما یصنع النّاس

ص:215


1- (1) - المراد بالرجل فی تلک المواضع هو عثمان بن عفان.

فبلغه مسیر طلحه و الزبیر و عائشه و قال استأنی و أنظر ما یصنعون فأتاه الخبر أن طلحه و الزبیر قد قتلا فارتج علیه أمره.

فقال له قائل ان معاویه بالشام لا یرید یبایع لعلیّ فلو قارنت معاویه فکانت معاویه احبّ الیه من علیّ بن أبی طالب و قیل له ان معاویه یعظّم شأن قتل عثمان بن عفان و یحرض علی الطلب بدمه فقال عمرو ادعوا لی محمّدا و عبد اللّه فدعیا له فقال قد کان ما قد بلغکما من قتل عثمان و بیعه النّاس لعلیّ و ما یرصد معاویه من مخالفه علیّ و قال ما تریان أمّا علیّ فلا خیر عنده و هو رجل یدل بسابقته و هو غیر مشرکی فی شیء من أمره.

فقال عبد اللّه بن عمرو توفی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و هو عنک راض و توفی أبو بکر و هو عنک راض و توفی عمر و هو عنک راض أری أن تکفّ یدک و تجلس فی بیتک حتّی یجتمع النّاس علی إمام فتبایعه. و قال محمّد بن عمرو أنت ناب من انیاب العرب فلا أری أن یجتمع هذا الأمر و لیس لک فیه صوت و لا ذکر.

قال عمرو أمّا أنت یا عبد اللّه فأمرتنی بالّذی هو خیر لی فی آخرتی و أسلم فی دینی. و أما انت یا محمّد فأمرتنی بالّذی أنبه لی فی دنیای و أشرّ لی فی آخرتی.

ثمّ خرج عمرو بن العاص و معه ابناه حتّی قدم علی معاویه فوجد أهل الشام یحضّون معاویه علی الطلب بدم عثمان فقال عمرو بن العاص أنتم علی الحقّ اطلبوا بدم الخلیفه المظلوم و معاویه لا یلتفت إلی قول عمرو فقال ابنا عمرو لعمرو الا تری إلی معاویه لا یلتفت إلی قولک انصرف إلی غیره فدخل عمرو علی معاویه فقال و اللّه لعجب لک إنی أرفدک بما أرفدک و أنت معرض عنی أما و اللّه إن قاتلنا معک نطلب بدم الخلیفه إن فی النفس من ذلک ما فیها حیث نقاتل من تعلم سابقته و فضله و قرابته و لکنّا إنّما أردنا هذه الدّنیا فصالحه معاویه و عطف علیه.

و یأتی فی ذلک کتاب أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام إلی عمرو بن العاص فی باب المختار من کتبه علیه السّلام و هو الکتاب التاسع و الثلاثون حیث یقول علیه السّلام:

فانک جعلت دینک تبعا لدنیا امرء ظاهر غیّه مهتوک ستره یشین الکریم بمجلسه و یسفّه الحلیم بخلطته فاتبعت اثره و طلبت فضله اتباع الکلب للضرغام یلوذ إلی

ص:216

مخالبه و ینتظر ما یلقی الیه من فضل فریسته إلی آخر ما قال علیه السّلام.

«حکم الحکمین و اجتماعهما و ما جری فی ذلک»

و اعلم ان التحکیم کان برأی عمرو بن العاص حین رأی ان دلائل الفتح و النصر لأهل العراق أعنی عسکر علیّ علیه السّلام ظهرت و دلائل الخذلان و الادبار علی أهل الشام و هم عسکر معاویه قد وضحت و کان ذلک عقیب لیله الهریر و هی لیله عظیمه یضرب بها المثل فرفع أهل الشام برأی عمرو مصاحف اعتصاما من سیوف أهل العراق حین رأوا ان عسکر العراق غلبوا علیهم.

فلا بد لنا الا ان نذکر ما جری بینهما فی الصفین لأن عدّه من کتبه علیه السّلام یأتی فی ذلک من بعد ما مضت عدّه من الخطب فی ذلک من قبل و سنشیر إلی مواضعها و مدارکها إنشاء اللّه تعالی و نحن نذکر ما اورده فی ذلک أبو جعفر الطبری فی تاریخه و نصر بن مزاحم فی کتاب الصفین و المسعودی فی مروج الذهب حتی یتبیّن شأن الحکمین و خدیعه عمرو بن العاص لابی موسی الأشعری و غیر ذلک مما تسمعه.

فی تاریخ أبی جعفر محمّد بن الجریر الطبری: و فی هذه السنه یعنی السنه السادسه و الثلاثین وجّه علیّ علیه السّلام عند منصرفه من البصره إلی الکوفه و فراغه من الجمل جریر بن عبد اللّه البجلی إلی معاویه یدعوه إلی بیعته، و کان جریر حین خرج علیّ إلی البصره لقتال من قاتله بها بهمدان عاملا علیها کان عثمان استعمله علیها فلما قدم علیّ الکوفه منصرفا الیها من البصره کتب الیهما یأمرهما بأخذ البیعه له علی من قبلهما من النّاس و الانصراف الیه ففعلا ذلک و انصرفا الیه.

فلما أراد علیّ توجیه الرسول إلی معاویه قال جریر بن عبد اللّه ابعثنی الیه فانّه لی ودّ حتّی آتیه فأدعوه إلی الدخول فی طاعتک فقال الاشتر لعلیّ لا تبعثه فو اللّه إنی لأظن هواه معه فقال علیّ دعه حتّی ننظر ما الّذی یرجع به الینا فبعثه الیه و کتب معه کتابا یعلمه اجتماع المهاجرین و الانصار علی بیعته و نکث طلحه و الزبیر و ما کان من حربه ایاهما و یدعوه إلی الدخول فیما دخل فیه المهاجرون و الانصار من طاعته.

ص:217

فشخص الیه جریر فلما قدم علیه ماطله و استنظره و دعا عمرا(1) فاستشاره فیما کتب به الیه فأشار علیه أن یرسل إلی وجوه الشام و یلزم علیا دم عثمان و یقاتله بهم ففعل ذلک معاویه و کان أهل الشام لما قدم علیهم النعمان بن بشیر بقمیص عثمان الّذی قتل فیه مخضبا بدمه و باصابع نائله زوجته(2) مقطوعه بالبراجم اصبعان منها و شیء من الکف و اصبعان مقطوعتان من اصولهما و نصف الابهام، وضع معاویه القمیص علی المنبر و کتب بالخبر إلی الاجناد و ثاب الیه الناس و بکوا سنه و هو علی المنبر و الاصابع معلقه فیه.

و آلی الرجال من أهل الشام ألا یأتوا النساء و لا یمسهم الماء للغسل إلا من احتلام و لا یناموا علی الفرش حتّی یقتلوا قتله عثمان و من عرض دونهم بشیء او تفنی ارواحهم فمکثوا حول القمیص سنه و القمیص یوضع کل یوم علی المنبر و یجلّله احیانا فیلبسه و علق فی اردانه اصابع نائله.

فلما قدم جریر بن عبد اللّه علی علیّ فاخبره خبر معاویه و اجتماع أهل الشام معه علی قتاله و انهم یبکون علی عثمان و یقولون ان علیا قتله و آوی قتلته و انهم لا ینتهون عنه حتّی یقتلهم او یقتلوه.

فقال الاشتر لعلیّ قد کنت نهیتک ان تبعث جریرا و اخبرتک بعداوته و غشه و لو کنت بعثتنی کان خیرا من هذا الّذی اقام عنده حتی لم یدع بابا یرجو فتحه الافتحه و لا بابا یخاف منه إلا اغلقه.

فقال جریر لو کنت ثمّ لقتلوک لقد ذکروا انک من قتله عثمان. فقال الاشتر لو أتیتهم و اللّه یا جریر لم یعینی جوابهم و لحملت معاویه علی خطه اعجله فیها عن الفکر و لو اطاعنی فیک أمیر المؤمنین لحبسک و اشباهک فی محبس لا تخرجون منه حتّی

ص:218


1- (1) و هو عمرو بن العاص.
2- (2) یعنی ان نائله کانت زوجه عثمان و هی احدی زوجاته و نسبها کما قاله الطبری فی تاریخه: هی نائله ابنه الفرافصه بن الاحوص بن عمرو بن ثعلبه بن الحارث بن حصن بن ضمضم ابن عدی بن جناب بن کلب. و لذا یقال لها نائله الکلبیه.

تستقیم هذه الامور فخرج جریر بن عبد اللّه إلی قرقیساء و کتب إلی معاویه فکتب الیه یأمره بالقدوم علیه و خرج أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام فعسکر بالنخیله و قدم علیه عبد اللّه بن عبّاس بمن نهض معه من أهل البصره.

و استخلف عبد اللّه بن عباس علی البصره ثمّ سار منها إلی الکوفه فتهیأ فیها إلی صفین فاستشار النّاس فی ذلک فاشار علیه قوم ان یبعث الجنود و یقیم و اشار آخرون بالمسیر فأبی إلاّ المباشره فجهّز الناس.

و قال المسعودی فی مروج الذهب و کان سیر علی علیه السّلام من الکوفه الی صفین لخمس خلون من شوال سنه ست و ثلاثین و استخلف علی الکوفه أبا مسعود عقبه بن عامر الانصاری.

فبلغ ذلک معاویه فدعا عمرو بن العاص فاستشاره فقال أمّا إذ بلغک انّه یسیر فسر بنفسک و لا تغب عنه برأیک و مکیدتک. قال أمّا إذا یا أبا عبد اللّه فجهز النّاس فجاء عمرو فحضّض النّاس و ضعف علیّا و أصحابه و قال: إن أهل العراق قد فرقوا جمعهم و اوهنوا شوکتهم و فلّوا احدهم ثمّ إن أهل البصره مخالفون لعلیّ قد وترهم و قللهم و قد تفانت صنادیدهم و صنادید أهل الکوفه یوم الجمل و إنّما سار فی شرذمه قلیله منهم من قد قتل خلیفتکم فاللّه اللّه فی حقّکم ان تضیّعوه و فی دمکم ان تبطلوه و کتب فی اجناد أهل الشام و عقد لواءه لعمرو فعقد لوردان غلامه فیمن عقد و لابنیه عبد اللّه و محمّد و عقد علیّ لغلامه قنبر ثمّ قال عمرو:

هل یغنین وردان عنی قنبرا و تغنی السکون عنی حمیرا

إذا الکماه لبسوا السّنوّرا

فبلغ ذلک علیّا علیه السّلام فقال:

لأصبحنّ العاصی بن العاصی سبعین ألفا عاقدی النواصی

مجنّنین الخیل بالقلاص مستحقین حلق الدّلاص

فلمّا سمع ذلک معاویه قال ما أری ابن أبی طالب إلاّ قد وفی لک فجاء معاویه یتأنی فی مسیره و کتب إلی کلّ من کان یری أنه یخاف علیّا او طعن علیه و من

ص:219

اعظم دم عثمان و استعواهم الیه.

فبعث علیّ زیاد بن النضر الحارثی طلیعه فی ثمانیه آلاف و بعث معه شریح ابن هانی فی أربعه آلاف و خرج علیّ من النخیله بمن معه فلما دخل المدائن شخص معه من فیها من المقاتله و ولی علی المدائن سعد بن مسعود الثقفی عم المختار بن أبی عبید و وجه علیّ من المدائن معقل بن قیس فی ثلاثه آلاف و أمره أن یأخذ علی الموصل حتّی یوافیه.

قال المسعودی فی مروج الذهب و قد تنوزع فی مقدار ما کان مع علی علیه السّلام من الجیش فمکثّر و مقلّل و المتفق علیه من قول الجمیع تسعون ألفا و قال رجل من أصحاب علی علیه السّلام لما استقروا مما یلی الشام من ابیات کتب بها إلی معاویه.

اثبت معاوی قد اتاک الحافل تسعون ألفا کلّهم مقاتل

عما قلیل یضمحلّ الباطل

و سار معاویه من الشام و قد تنوزع فی مقدار من کان معه فمکثّر و مقلّل و المتفق علیه من قول الجمیع خمس و ثمانون ألفا.

«ما أمر به علی بن أبی طالب من عمل الجسر علی الفرات»

فلمّا انتهی علیّ علیه السّلام إلی الرقه قال لأهل الرّقه اجسروا لی جسرا حتّی اعبر من هذا المکان إلی الشام فابوا و قد کانوا ضموا الیهم السفن فنهض من عندهم لیعبر من جسر منبج و خلف علیهم الأشتر و ذهب لیمضی بالنّاس کیما یعبر بهم علی جسر منبج فنادی هم الأشتر فقال یا أهل هذا الحصن ألا انّی اقسم لکم باللّه عزّ و جل لئن مضی أمیر المؤمنین و لم تجسروا له عند مدینتکم جسرا حتّی یعبر لأجرّدن فیکم السیف ثمّ لأقتلن الرجال و لأخربن الأرض و لاخذن الأموال فلقی بعضهم بعضا فقالوا البس الاشتر یفی بما حلف علیه او یأتی بشرّ منه قالوا نعم فبعثوا الیه انا ناصبون لکم جسرا فاقبلوا و جاء علیّ فنصبوا له الجسر فعبر علیه بالاثقال و الرجال ثمّ أمر علیّ الأشتر فوقف فی ثلاثه آلاف فارس حتّی لم یبق من النّاس احد إلا عبر ثمّ انه عبر آخر النّاس رجلا قال أبو جعفر الطبری: قال أبو مخنف فحدّثنی خالد بن قطن الحارثی ان:

ص:220

علیّا لما قطع الفرات دعا زیاد بن النضر و شریح بن هانی فسرحهما امامه نحو معاویه علی حالهما الّتی کانا خرجا علیه من الکوفه قال و قد کانا حیث سرحهما من الکوفه أخذا علی شاطیء الفرات من قبل البر مما یلی الکوفه حتّی بلغا عانات فبلغهما اخذ علیّ علی طریق الجزیره و بلغهما ان معاویه قد اقبل من دمشق فی جنود أهل الشام لاستقبال علیّ علیه السّلام فقالا لا و اللّه ما هذا لنا برأی ان نسیر و بیننا و بین المسلمین و أمیر المؤمنین هذا البحر و ما لنا خیر فی ان نلقی جنود أهل الشام بقله من معنا منقطعین من العدد و المدد فذهبوا لیعبروا من عانات فمنعهم أهل عانات و حبسوا عنهم السفن فأقبلوا راجعین حتّی عبروا من هیت ثمّ لحقوا علیّا بقریه دون قرقیسیاء و قد ارادوا أهل عانات فتحصنوا و فروا و لما لحقت المقدمه علیّا قال مقدمتی تأتینی من ورائی.

فتقدم الیه زیاد بن النضر الحارثی و شریح بن هانی فأخبراه بالّذی رأیا حین بلغهما من الأمر ما بلغهما فقال سددتما.

ثمّ مضی علیّ علیه السّلام فلما عبر الفرات قدمهما امامه نحو معاویه فلما انتهیا إلی سور الروم لقیهما أبو الاعور السلمی عمرو بن سفیان فی جند من أهل الشام فأرسلا إلی علیّ علیه السّلام أنا قد لقینا أبا الاعور السلمی فی جند من أهل الشام و قد دعوناهم فلم یجبنا منهم أحد فمرنا بامرک.

فارسل علیّ علیه السّلام إلی الاشتر فقال یا مالک ان زیادا و شریحا ارسلا إلیّ یعلمانی انهما لقیا أبا الاعور السلمی فی جمع من أهل الشام و انبأنی الرسول انه ترکهم متواقفین فالنجاء إلی أصحابک النجاء فاذا قدمت علیهم فأنت علیهم و إیاک ان تبدء القوم بقتال إلاّ أن یبدءوک حتی تلقاهم فتدعوهم و تسمع و لا یجرمنکم شنانهم علی قتالهم قبل دعائهم و الاعذار إلیهم مره بعد مره، و اجعل علی میمنتک زیادا و علی میسرتک شریحا وقف من أصحابک وسطا و لا تدنو منهم دنوّ من یرید أن ینشب الحرب و لا تباعد منهم بعد من یهاب الناس حتّی اقدم علیک فانی حثیث السیر فی اثرک إن شاء اللّه.

قال و کان الرسول الحارث بن جمهان الجعفی فکتب علیّ علیه السّلام إلی زیاد و شریح

ص:221

أما بعد فانی قد أمّرت علیکما مالکا فاسمعا له و اطیعا فانه مما لا یخاف رهقه و لا سقاطه و لا بطؤه عما الاسراع إلیه احزم و لا الاسراع إلی ما البطاء عنه امثل و قد امرته بمثل الّذی کنت امرتکما به ألاّ یبدأ القوم حتی یلقاهم فیدعوهم و یعذر إلیهم.

أقول: قال نصر فی کتاب صفین باسناده عن عبد اللّه بن جندب عن أبیه، و کذا الطبری فی تاریخه باسناده عن عبد الرحمن بن جندب الازدی عن أبیه: أن علیّا علیه السّلام کان یأمرنا فی کلّ موطن لقینا معه عدوّه یقول:

لا تقاتلوا القوم حتّی یبدؤکم فانکم بحمد اللّه علی حجّه و ترککم إیاهم حتی یبدؤکم حجه اخری لکم علیهم فاذا قاتلتموهم فهزمتموهم فلا تقتلوا مدبرا و لا تجهزوا علی جریح و لا تکشفوا عوره و لا تمثلوا بقتیل فاذا وصلتم إلی رحال القوم فلا تهتکوا سترا و لا تدخلوا دارا إلا باذن و لا تأخذوا شیئا من أموالهم إلا ما وجدتم فی عسکرهم و لا تهیجوا امرأه بأذی و إن شتمن أعراضکم و تناولن امراءکم و صلحاءکم فانهن ضعاف القوی و الانفس و لقد کنا و انا لنؤمر بالکف عنهنّ و انهن لمشرکات و إن کان الرجل لیتناول المرأه فی الجاهلیه بالهراوه أو الحدید فیعیر بها عقبه من بعده.

أقول: یأتی شرح کلامه علیه السّلام هذا فی باب المختار من کتبه و رسائله بعون الملک الوهاب. و قال الرضی رضی اللّه عنه قال علیه السّلام لعسکره قبل العدو بصفین.

قال نصر باسناده عن الحضرمی قال سمعت علیا علیه السّلام عرض فی النّاس فی ثلاثه مواطن: فی یوم الجمل و یوم صفین و یوم النهروان فقال: عباد اللّه اتقوا اللّه عزّ و جلّ و غضّوا الأبصار و اخفضوا الاصوات و اقلّوا الکلام و وطّنوا أنفسکم علی المنازله و المجاوله و المبارزه و المعانقه و المکارمه و اثبتوا و اذکروا اللّه کثیرا لعلّکم تفلحون و لا تنازعوا فتفشلوا و تذهب ریحکم و اصبروا إنّ اللّه مع الصابرین اللّهمّ ألهمهم الصبر و أنزل علیهم النصر و أعظم لهم الأجر. و لنعد إلی قول الطبری:

و خرج الاشتر حتّی قدم علی القوم فاتبع ما أمره علیّ علیه السّلام و کف عن القتال فلم یزالوا متواقفین حتی إذا کان عند المساء حمل علیهم أبو الاعور السلمی

ص:222

فثبتوا له و اضطربوا ساعه ثم إن أهل الشام انصرفوا ثم خرج إلیهم من الغد هاشم ابن عتبه الزّهری فی خیل و رجال حسن عددها و عدتها و خرج إلیه أبو الأعور فاقتتلوا یومهم ذلک تحمل الخیل علی الخیل و الرجال علی الرجال و صبر القوم بعضهم لبعض ثمّ انصرفوا و حمل علیهم الاشتر فقتل عبد اللّه بن المنذر التنوخی قتله یومئذ ظبیان بن عمّار التمیمی و ما هو إلا فتی حدث و إن کان التنوخی لفارس أهل الشام.

و أخذ الاشتر یقول و یحکم أرونی أبا الاعور. ثمّ انّ أبا الاعور دعا لناس فرجوا نحوه.

فوقف من وراء المکان الّذی کان فیه أول مرّه و جاء الاشتر حتّی صف أصحابه فی المکان الّذی کان فیه أبو الاعور فقال الاشتر لسنان بن مالک النخعی انطلق إلی أبی الاعور فادعه إلی المبارزه فقال إلی مبارزتی أو مبارزتک فقال له الاشتر لو امرتک بمبارزته فعلت قال نعم و اللّه لو امرتنی ان اعترض صفهم بسیفی ما رجعت أبدا حتی اضرب بسیفی فی صفهم قال له الاشتر یا ابن اخی اطال اللّه بقاءک قد و اللّه ازددت رغبه فیک لا أمرتک بمبارزته انما امرتک ان تدعوه إلی مبارزتی انه لا یبرز ان کان ذلک من شأنه إلاّ لذوی الاسنان و الکفاءه و الشرف و أنت لربک الحمد من أهل الکفاءه و الشرف غیر أنک فتی حدث السن فلیس بمبارز الاحداث و لکن ادعه إلی مبارزتی، فأتاه فنادی آمنونی فانی رسول فاومن فجاء حتی انتهی إلی أبی الأعور قال أبو مخنف فحدثنی النضر بن صالح أبو زهیر العبسی قال حدثنی سنان قال فدنوت منه فقلت ان الاشتر یدعوک إلی مبارزته قال فسکت عنی طویلا ثمّ قال إن خفه الاشتر و سوء رأیه هو حمله علی اجلاء عمال ابن عفان من العراق و انتزائه علیه بقبح محاسنه، و من خفه الاشتر و سوء رأیه أن سار إلی ابن عفان فی داره و قراره حتی قتله فیمن قتله فاصبح متبعا بدمه ألا لا حاجه لی فی مبارزته.

قال قلت انک قد تکلمت فاسمع حتّی اجیبک فقال لا حاجه لی فی الاستماع منک و لا فی جوابک اذهب عنی فصاح بی أصحابه فانصرفت عنه و لو سمع إلیّ لأخبرته بعذر صاحبی و لحجته.

ص:223

فرجعت إلی الاشتر فأخبرته انه قد أبی المبارزه فقال لنفسه نظر. فوافقناهم حتّی حجز اللیل بیننا و بینهم و بتنا متحارسین فلما اصبحنا نظرنا فاذا القوم قد انصرفوا من تحت لیلتهم و یصبحنا علیّ بن أبی طالب غدوه فقدم الاشتر فیمن کان معه فی تلک المقدمه حتی انتهی إلی معاویه فوافقه و جاء علیّ فی اثره فلحق بالأشتر سریعا فوقف و تواقفوا طویلا.

ثمّ ان علیّا علیه السّلام طلب موضعا لعسکره فلما وجده امر الناس فوضعوا الأثقال فلما فعلوا ذهب شباب الناس و غلمتهم یستقون فمنعهم أهل الشام فاقتتل النّاس علی الماء و قد کان الاشتر قال له قبل ذلک إن القوم قد سبقوا إلی الشریعه و إلی سهوله الارض و سعه المنزل فان رأیت سرنا نجوزهم إلی القریه التی خرجوا منها فانهم یشخصون فی اثرنا فاذاهم لحقونا نزلنا فکنا نحن و هم علی السواء فکره ذلک علیّ علیه السّلام و قال لیس کل الناس یقوی علی المسیر فنزل بهم.

«القتال علی الماء»

قال الطبری قال أبو مخنف و حدثنی تمیم بن الحارث الأزدی عن جندب بن عبد اللّه قال إنا لما انتهینا إلی معاویه وجدناه قد عسکر فی موضع سهل افیح قد اختاره قبل قدومنا إلی جانب شریعه فی الفرات لیس فی ذلک الصقع شریعه غیرها و جعلها فی حیزه و بعث علیها أبا الاعور یمنعها و یحمیها فارتفعنا علی الفرات رجاء أن نجد شریعه غیرها نستغنی بها عن شریعتهم فلم نجدها فأتینا علیّا علیه السّلام فاخبرناه بعطش النّاس و أنا لا نجد غیر شریعه القوم قال فقاتلوهم علیها فجاءه الاشعث بن قیس الکندی فقال أنا اسیر إلیهم فقال له علیّ علیه السّلام فسر إلیهم فسار و سرنا معه حتی إذا دنونا من الماء ثاروا فی وجوهنا ینضحوننا بالنبل و رشقناهم و اللّه بالنبل ساعه ثمّ اطعنّا و اللّه بالرماح طویلا ثمّ صرنا آخر ذلک نحن و القوم إلی السیوف فاجتلدنا بها ساعه.

ثمّ ان القوم اتاهم یزید بن أسد البجلی ممدا فی الخیل و الرجال فأقبلوا نحونا فقلت فی نفسی فأمیر المؤمنین لا یبعث إلینا بمن یغنی عنّا هؤلاء فذهبت و التفت فاذا

ص:224

عده القوم أو اکثر قد سرحهم إلینا لیغنوا عنا یزید بن اسد و أصحابه علیهم شبث بن ربعی الریاحی فو اللّه ما ازداد القتال الاشده و خرج إلینا عمرو بن العاص من عسکر معاویه فی جند کثیر فاخذ یمدّ أبا الاعور و یزید بن اسد و خرج الاشتر من قبل علیّ علیه السّلام فی جمع عظیم فلما رأی الأشتر عمرو بن العاص یمدّ أبا الاعور و یزید بن أسد امدّ الاشعث ابن قیس و شبث بن ربعی فاشتدّ قتالنا و قتالهم فما أنسی قول عبد اللّه بن عوف بن الأحمر الأزدی:

خلّوا لنا ماء الفرات الجاری أو اثبتوا لجحفل جرّار

لکلّ قرم مستمیت شاری مطاعن برمحه کرار

ضرّاب ها مات العدی مغوار

قال أبو مخنف و حدثنی رجل من آل خارجه بن التمیمی أن ظبیان بن عماره جعل یومئذ یقاتل و هو یقول:

هل لک یا ظبیان من بقاء فی ساکن الأرض بغیر ماء

لا و إله الأرض و السماء فاضرب وجوه الغدر الأعداء

بالسیف عند حمس الوغاء حتّی یجیبوک إلی السّواء

قال ظبیان فضربناهم و اللّه حتّی خلونا و ایاه و قال محمّد بن محنف بن سلیم فقاتلناهم فما أمسینا حتی رأینا سقاتنا و سقاتهم یزدحمون علی الشریعه و ما یؤذی انسان انسانا، و قال أبو الحسن علیّ بن الحسین بن علیّ المسعودی فی مروج الذهب: و علیّ علیه السّلام بدور فی عسکره باللیل فسمع قائلا و هو یقول:

أ یمنعنا القوم ماء الفرات و فینا الرماح و فینا الحجف

و فینا علیّ علیه السّلام له صوله إذا خوّفوه الردی لم یخف

و نحن غداه لقینا الزبیر و طلحه خضنا غمار التلف

فما بالنا الامس اسد العرین و ما بالنا الیوم شاء النجف

قال أبو مخنف و حدثنی یوسف بن یزید عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر قال لما قدمنا علی معاویه و أهل الشّام بصفین وجدناهم قد نزلوا منزلا اختاروه مستویا

ص:225

بساطا واسعا أخذوا الشریعه فهی فی أیدیهم.

و قال المسعودی فی مروج الذهب و عسکر معاویه فی موضع سهل افیح اختاره قبل قدوم علیّ علیه السّلام علی شریعه لم یکن علی الفرات فی ذلک الموضع اسهل منها للوارد إلی الماء و ما عداها اخراق عالیه و مواضع إلی الماء وعره و وکل أبا الاعور السلمی بالشریعه مع أربعین ألفا و کان علی مقدمته.

و قال أبو مخنف و قد صفّ أبو الاعور السلمی علیها الخیل و الرجال و قد قدّم المرامیه امام من معه و صف صفا معهم من الرّماح و الدرق و علی رؤوسهم البیض و قد اجمعوا علی أن یمنعونا الماء ففزعنا إلی امیر المؤمنین فخبرناه بذلک فدعا صعصعه ابن صوحان فقال له ائت معاویه و قل له انا سرنا مسیرنا هذا إلیکم و نحن نکره قتالکم قبل الاعذار إلیکم و إنک قدمت إلینا خیلک و رجالک فقاتلتنا قبل أن نقاتلک و بدأتنا بالقتال و نحن من رأینا الکف عنک حتّی ندعوک و نحتج علیک و هذه اخری قد فعلتموها قد حلتم بین النّاس و بین الماء و الناس غیر منتهین أو یشربوا فابعث إلی أصحابک فلیخلّوا بین النّاس و بین الماء و یکفوا حتّی ننظر فیما بیننا و بینکم و فیما قدمنا له و قدمتم له و إن کان أعجب إلیک أن نترک ما جئنا له و نترک النّاس یقتتلون علی الماء حتّی یکون الغالب هو الشارب فعلنا.

فقال معاویه لأصحابه ما ترون فقال الولید بن عقبه امنعهم الماء کما منعوه عثمان بن عفان حصروه أربعین صباحا یمنعونه برد الماء و لین الطعام، اقتلهم عطشا قتلهم اللّه عطشا، فقال له عمرو بن العاص خلّ بینهم و بین الماء فان القوم لن یعطشوا و أنت ریّان و لکن بغیر الماء فانظر ما بینک و بینهم فاعاد الولید بن عقبه مقالته.

و قال المسعودی: و وکل معاویه أبا الاعور السلمی بالشریعه مع أربعین ألفا و کان علی مقدمته و بات علیّ علیه السّلام و جیشه فی البر عطاشا قد حیل بینهم و بین الورود إلی الماء فقال عمرو بن العاص لمعاویه ان علیا لا یموت عطشا هو و تسعون الفا من أهل العراق و سیوفهم علی عواتقهم و لکن دعهم یشربون و نشرب فقال معاویه لا و اللّه

ص:226

أو یموتوا عطشا کما مات عثمان.

و قال عبد اللّه بن أبی سرح امنعهم الماء إلی اللیل فانهم ان لم یقدروا علیه رجعوا و لو قد رجعوا کان رجوعهم فلا امنعهم الماء منعهم اللّه یوم القیامه.

فقال صعصعه انما یمنعه اللّه عزّ و جلّ یوم القیامه الکفره الفسقه و شربه الخمر ضربک و ضرب هذا الفاسق یعنی الولید بن عقبه قال فتواثبوا الیه یشتمونه و یتهدّدونه فقال معاویه کفوا عن الرجل فانّه رسول.

قال أبو مخنف و حدّثنی یوسف بن یزید عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر أن صعصعه رجع الینا فحدثنا عما قال لمعاویه و ما کان منه و ما ردّ فقلنا فما رد علیک فقال لما اردت الانصراف من عنده قلت ما ترد علی؟ قال معاویه سیأتیکم رأیی فو اللّه ما راعنا إلا تسریته الخیل إلی أبی الاعور لیکفهم عن الماء قال فأبرزنا علیّ علیه السّلام إلیهم فارتمینا ثمّ اطّعنا ثمّ اضطربنا بالسّیوف فنصرنا علیهم فصار الماء فی ایدینا فقلنا لا و اللّه لا نسقیهموه فأرسل إلینا علیّ أن خذوا من الماء حاجتکم و ارجعوا إلی عسکرکم و خلّوا عنهم فان اللّه عزّ و جلّ قد نصرکم علیهم بظلمهم و بغیهم.

و قال المسعودی فی مروج الذهب: قال معاویه لعمرو بن العاص یا أبا عبد اللّه ما ظنک بالرجل (یعنی بالرجل علیّا علیه السّلام) أ تراه یمنعنا الماء لمنعنا ایاه و قد انحاز بأهل الشام إلی ناحیه فی البر نائیا عن الماء فقال له عمرو لا ان الرجل جاء لغیر هذا و انه لا یرضی حتّی تدخل فی طاعته او یقطع حبال عاتقک فارسل الیه معاویه یستأذنه فی وروده مشرعته و استقاء الناس من طریقه و دخل رسله عسکره فأباحه علی کلّ ما سأل و طلب منه.

أقول انظر إلی سیره ولی اللّه الأعظم أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام مع النّاس حتّی مع الاعداء بعین المعرفه و البصیره و إلی دأب معاویه أیضا حتّی یتبین لک الفرق بین رجل الهی و بین الّذی استحوذ علیه الشیطان و تردّی فی هواه، حیث تری ان معاویه قدم أوّلا و اختار منزلا مستویا بساطا واسعا و اخذ الشریعه و منع علیّا علیه السّلام و أصحابه الماء مع أن النّبی صلّی اللّه علیه و آله جعل النّاس فی الماء و الکلاء و النار شرعا سواء

ص:227

و لما غلب علیّ علیه السّلام و عسکره علیهم خلوا بینهم و بین الماء ثمّ وعظ علیّ عسکره بان الظالم و الباغی منکوب و مغلوب لا محاله و إن کان له جولان فی برهه من الزمان حیث قال علیه السّلام فان اللّه عزّ و جل قد نصرکم علیهم بظلمهم و بغیهم.

و أمّا منع النّاس عثمان من الطعام و الشراب و حصرهم ایاه أربعین صباحا او أکثر فیأتی کلامنا فیه فی المباحث الاتیه مع أن أمیر المؤمنین علی علیه السّلام قد انکر منع الماء و الطعام علی عثمان و أنفذ من مکن من حمل ذلک لانه کان فی الدار من الحرم و النسوان و الصبیان من لا یحل منعه من الطعام و الشراب.

و قال ابن قتیبه الدینوری فی کتابه الامامه و السیاسه المعروف بتاریخ الخلفاء:

و بعث عثمان إلی علیّ علیه السّلام یخبره انه منع الماء و یستغیث به فبعث الیه علی علیه السّلام ثلاث قرب مملوءه ماء فما کادت تصل الیه، فقال طلحه ما أنت و هذا؟.

و العجب من هؤلاء الطغام کیف تمسکوا بالاباطیل و الاضالیل فخدعوا أتباعهم و من تتبع فی الاثار و الأخبار یری بعین الیقین أن معاویه لم یلف شیئا یستضل و یستغوی به النّاس إلاّ أن یتمسک بتلک الأقوال کما استمسک بها سخلته یزید لما اراد أن یحرض النّاس فی قتل حسین بن علی علیهما السّلام و العجب أن معاویه منع أمیر المؤمنین علیّا علیه السّلام و أصحابه من الماء و لما استولی علیه السّلام علیهم خلی بینهم و بین الماء و یزید بن معاویه منع حسین بن علی و اشیاعه من الماء و هم سقوا قومه و ارووهم من الماء حتّی رشفوا خیلهم حذو النعل بالنعل.

قال الطبری فی حدیث اقبال الحسین بن علی علیهما السّلام إلی کربلاء و مجیء الحرّ مع قومه الیه فی أثناء الطریق باسناده عن عبد اللّه بن سلیم و المذری المشمعل الأسدیین قالا اقبل الحسین علیه السّلام حتّی نزل شراف فلما کان فی السحر أمر فتیانه فاستقوا من الماء فأکثروا ثمّ ساروا منها فرسموا صدر یومهم حتّی انتصف النهار ثمّ إن رجلا قال اللّه اکبر فقال الحسین علیه السّلام اللّه أکبر ما کبرت؟ قال رأیت النخل فقال له الاسدیان إن هذا المکان ما رأینا به نخله قط قالا فقال لنا الحسین علیه السّلام فما تریانه رأی؟ قلنا نراه رأی هوادی الخیل فقال و أنا و اللّه أری ذلک. فقال الحسین علیه السّلام

ص:228

أمالنا ملجأ نلجأ الیه نجعله فی ظهورنا و نستقبل القوم من وجه واحد؟ فقلنا له بلی هذا ذو حسم إلی جنبک تمیل إلیه عن یسارک فإن سبقت القوم إلیه فهو کما ترید.

قال فأخذ إلیه ذات الیسار قال و ملنا معه فما کان بأسرع من أن طلعت علینا هوادی الخیل فتبیّناها و عدلنا فلمّا رأونا و قد عدلنا عن الطریق عدلوا إلینا کأن أسنتهم الیعاسیب و کان رایاتهم أجنحه الطیر. قال فاستبقنا إلی ذی حسم فسبقناهم إلیه فنزل الحسین علیه السّلام فأمر بأبنیته فضربت و جاء القوم و هم ألف فارس مع الحرّ بن یزید التمیمی الیربوعی حتّی وقف هو و خیله مقابل الحسین علیه السّلام فی حرّ الظهیره و الحسین و أصحابه معتمون متقلّدوا أسیافهم. فقال الحسین علیه السّلام لفتیانه اسقوا القوم و ارووهم من الماء و رشفوا الخیل نر شیفا فقام فتیانه فرشفوا الخیل ترشیفا فقام فتیه و سقوا القوم من الماء حتّی أرووهم و اقبلوا یملئون القصاع و الأتوار و الطّساس من الماء ثمّ یدنونها من الفرس فاذا عبّ فیه ثلاثا أو أربعا او خمسا عزلت عنه و سقوا آخر حتّی سقوا الخیل کلها.

ثمّ قال: قال علیّ بن الطعّان المحاربی کنت مع الحرّ بن یزید فجئت فی آخر من جاء من أصحابه فلمّا رأی الحسین علیه السّلام ما بی و بفرسی من العطش قال أنخ الراویه و الراویه عندی السقاء ثم قال یا ابن أخی أنخ الجمل فأنخته فقال اشرب فجعلت کلما شربت سال الماء من السقاء فقال الحسین علیه السّلام اخنث السقاء ای اعطفه قال فجعلت لا أدری کیف أفعل قال فقام الحسین علیه السّلام فخنثه فشربت و سقیت فرسی.

إلی أن قال الطبری باسناده عن حمید بن مسلم الازدی قال:

جاء من عبید اللّه بن زیاد کتاب إلی عمر بن سعد: أمّا بعد فحل بین الحسین و أصحابه و بین الماء و لا یذوقوا منه قطره کما صنع بالتقی الزکی المظلوم أمیر المؤمنین عثمان بن عفان. قال فبعث عمر بن سعد عمرو بن الحجاج علی خمسمائه فارس فنزلوا علی الشریعه و حالوا بین حسین و أصحابه و بین الماء أن یسقوا منه قطره و ذلک قبل قتل الحسین بثلاث. قال و نازله عبد اللّه بن أبی حصین الأزدی و عداده فی بجیله فقال یا حسین ألا تنظر إلی الماء کأنه کبد السماء و اللّه لا تذوق منه قطره حتّی تموت عطشا، فقال حسین علیه السّلام اللّهم اقتله عطشا و لا تغفر له أبدا. قال حمید بن مسلم و اللّه لعدته بعد ذلک فی مرضه فو اللّه الّذی لا إله إلاّ هو لقد رأیته یشرب حتّی بغر ثمّ

ص:229

یقیء ثمّ یعود فیشرب حتّی یبغر فما یروی فما زال ذلک دأبه حتّی لفظ غصّته یعنی نفسه.

و أقول لا یخفی علی الباحث فی السیر و الاثار أن دأب بنی هاشم کان علی تألیف قلوب النّاس و الاخذ بایدیهم و ایصال الخیر الیهم و افشاء المعروف فیهم و کانوا من بیت علم و حلم و کرم و سخاوه بحیث یؤثرون النّاس فی شدائد الاحوال علی انفسهم و خصال صفاتهم لا یحصی و أن شیمه بنی امیّه کانت علی ضدّ ما کان فی بنی هاشم و کانوا عبید الدنیا و اسره الهوی. و لنعد إلی القصه.

«دعاء علی علیه السّلام معاویه الی الطاعه و الجماعه»

قال الطبری: قال أبو مخنف حدّثنی عبد الملک بن أبی حره الحنفی أن علیّا قال هذا یوم نصرتم فیه بالحمیه و جاء الناس حتّی أتوا عسکرهم فمکث علی علیه السّلام یومین لا یرسل إلی معاویه أحدا و لا یرسل الیه معاویه.

ثمّ إنّ علیّا علیه السّلام دعا بشیر بن عمرو بن محصن الأنصاری و سعید بن قیس الهمدانی و شبث بن ربعی التمیمی فقال ائتوا هذا الرجل فادعوه إلی اللّه و إلی الطاعه و الجماعه فقال له شبث بن ربعی یا أمیر المؤمنین ألا تطمعه فی سلطان تولیه إیاه و منزله یکون له بها أثره عندک إن هو بایعک؟ فقال علیّ علیه السّلام ائتوه فالقوه و احتجوا علیه و انظروا ما رأیه و هذا فی أوّل ذی الحجه فأتوه و دخلوا علیه فحمد اللّه و اثنی علیه أبو عمره بشیر ابن عمرو و قال یا معاویه إنّ الدّنیا عنک زائله و إنّک راجع إلی الاخره و إنّ اللّه عزّ و جلّ محاسبک بعملک و جازیک بما قدّمت یداک و إنّی انشدک اللّه عزّ و جل أن تفرّق جماعه هذه الامه و أن تسفک دماءها بینها فقطع علیه الکلام و قال هلا أوصیت بذلک صاحبک؟ فقال أبو عمره إن صاحبی لیس مثلک إن صاحبی احق البریه کلّها بهذا الأمر فی الفضل و الدین و السابقه فی الإسلام و القرابه من الرسول صلّی اللّه علیه و آله قال:

فیقول ما ذا؟ قال یأمرک بتقوی اللّه عزّ و جلّ و إجابه ابن عمّک إلی ما یدعوک إلیه من الحقّ فانّه اسلم لک فی دنیاک و خیر لک فی عاقبه أمرک.

قال معاویه: و نطل دم عثمان لا و اللّه لا أفعل ذلک أبدا. فذهب سعید بن قیس

ص:230

یتکلم فبادره شبث بن ربعی فتکلم فحمد اللّه و اثنی علیه و قال یا معاویه إنّی قد فهمت ما رددت علی ابن محصن انه و اللّه لا یخفی علینا ما تغزو و ما تطلب إنّک لم تجد شیئا تستغوی به النّاس و تستمیل به أهوائهم و تستخلص به طاعتهم إلاّ قولک قتل إمامکم مظلوما فنحن نطلب بدمه فاستجاب له سفهاء طغام و قد علمنا أن قد أبطأت عنه بالنصر و احببت له القتل لهذه المنزله الّتی أصبحت تطلب و ربّ متمنی أمر و طالبه، اللّه عزّ و جلّ یحول دونه بقدرته و ربّما اوتی المتمنی امنیته و فوق امنیّته و واللّه مالک فی واحده منهما خیر لئن أخطات ما ترجو انک لشر العرب حالا فی ذلک و لئن أصبت ما تمنی لا تصیبه حتّی تستحق من ربّک صلیّ النّار فاتق اللّه یا معاویه ودع ما أنت علیه و لا تنازع الأمر أهله.

فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال أمّا بعد فان أوّل ما عرفت فیه سفهک و خفه حلمک قطعک علی هذا الحسیب الشریف سیّد قومه منطقه ثمّ عنیت بعد فیما لا علم لک به فقد کذبت و لومت أیّها الأعرابی الجلف الجافی فی کلّ ما ذکرت و وصفت انصرفوا من عندی فانّه لیس بینی و بینکم إلاّ السیف و غضب.

و خرج القوم و شبث یقول أفعلینا تهول بالسیف اقسم باللّه لیعجلن بها إلیک فأتوا علیّا و أخبروه بالّذی کان من قوله و ذلک فی ذی الحجه.

فاخذ علیّ علیه السّلام یأمر الرجل ذا الشرف فیخرج معه جماعه و یخرج إلیه من أصحاب معاویه آخر معه جماعه فیقتلان فی خیلهما و رجالهما ثمّ ینصرفان و أخذوا یکرهون أن یلقوا بجمع أهل العراق أهل الشام لما یتخوفون أن یکون فی ذلک من الاستئصال و الهلاک فکان علی علیه السّلام یخرج مره الأشتر و مرّه حجر بن عدی الکندی و مرّه شبث بن ربعی و مره خالد بن المعمر و مره زیاد بن النضر الحارثی و مره زیاد بن خصفه التیمی و مره سعید بن قیس و مره معقل بن قیس الریاحیّ و مره قیس بن سعد و کان أکثر القوم خروجا الیهم الأشتر.

و کان معاویه یخرج الیهم عبد الرحمن بن خالد المخزومی و أبا الاعور السلمی و مره حبیب بن مسلمه الفهری و مره ابن ذی الکلاع الحمیری و مره عبید اللّه بن

ص:231

عمر بن الخطاب و مره شرحبیل بن السمط الکندی و مره حمزه بن مالک الهمدانی فاقتتلوا من ذی الحجه کلّها و ربما اقتتلوا فی الیوم الواحد مرتین اوله و آخره.

قال أبو مخنف: حدّثنی عبد اللّه بن عامر الفائشی قال حدّثنی رجل من قومی أن الأشتر خرج یوما یقاتل بصفین فی رجال من القراء و رجال من فرسان العرب فاشتدّ قتالهم فخرج علینا رجل و اللّه لقلّ ما رأیت رجلا قط هو اطول و لا أعظم منه فدعا إلی المبارزه فلم یخرج الیه احد إلا الأشتر فاختلفا ضربتین فضربه الأشتر فقتله و ایم اللّه لقد کنا اشفقنا علیه و سألناه ألا یخرج الیه فلما قتله الأشتر نادی مناد من أصحابه.

یا سهم سهم ابن أبی العیزار یا خیر من نعلمه من زار

و زاره حی من الازد و قال اقسم باللّه لأقتلن قاتلک او لیقتلنی فخرج فحمل علی الأشتر و عطف علیه الأشتر فضربه فاذا هو بین یدی فرسه و حمل علیه أصحابه فاستنقذوه جریحا فقال أبو رفیقه الفهمی هذا کان نارا فصادف إعصارا و اقتتل النّاس ذا الحجه کلّها فلما انقضی ذو الحجه تداعی النّاس إلی أن یکف بعضهم عن بعض المحرم لعل اللّه أن یجری صلحا او اجتماعا فکف بعضهم عن بعض. و حج بالنّاس فی هذه السنه عبد اللّه بن العباس بن عبد المطلب بأمر علی علیه السّلام ایاه بذلک.

ثمّ دخلت سنه سبع و ثلاثین فکان فی أوّل شهر منها و هو المحرم موادعه الحرب بین علی علیه السّلام و معاویه قدتوا دعا علی ترک الحرب فیه إلی انقضائه طمعا فی الصلح.

قال المسعودی فی مروج الذهب: و لما کان أوّل یوم من ذی الحجه بعد نزول علی علیه السّلام هذا الموضع بیومین بعث إلی معاویه یدعوه إلی اتحاد الکلمه و الدخول فی جماعه المسلمین و طالت المراسله بینهما فاتفقوا علی الموادعه إلی آخر المحرم فی سنه سبع و ثلاثین و امتنع المسلمون عن الغزو فی البحر و البرّ لشغلهم بالحروب و قد کان معاویه صالح ملک الروم علی مال یحمله الیه لشغله بعلی علیه السّلام و لم یتم بین علیّ و معاویه صلح علی غیر ما اتفقا علیه من الموادعه فی المحرم و عزم القوم علی الحرب

ص:232

بعد انقضاء المحرم ففی ذلک یقول حابس بن سعد الطائی صاحب رایه معاویه:

فما دون المنایا غیر سبع بقین من المحرم او ثمان

و قال أبو جعفر الطبری: فذکر هشام بن محمّد عن أبی مخنف الازدی قال حدثنی سعد ابو المجاهد الطائی عن المحل بن خلیفه الطائی قال لما توادع علیّ علیه السّلام و معاویه یوم صفّین اختلف فیما بینهما الرسل رجاء الصلح فبعث علی علیه السّلام عدیّ بن حاتم و یزید بن قیس الارحبی و شبث بن ربعی و زیاد بن خصفه إلی معاویه فلما دخلوا حمد اللّه عدیّ بن حاتم ثمّ قال أمّا بعد فإنا أتیناک ندعوک إلی أمر یجمع اللّه عزّ و جل به کلمتنا و امتنا و یحقن به الدماء و یأمن به السبل و یصلح به ذات البین إن ابن عمک سید المسلمین أفضلها سابقه و أحسنها فی الأسلام أثرا و قد استجمع له النّاس و قد أرشدهم اللّه عزّ و جل بالّذی رأوا فلم یبق احد غیرک و غیر من معک فانته یا معاویه لا یصبک اللّه و أصحابک بیوم مثل یوم الجمل.

فقال معاویه کأنک إنّما جئت متهدّدا لم تأت مصلحا هیهات یا عدیّ کلا و اللّه إنّی لابن حرب ما یقعقع لی بالشنان أما و اللّه إنّک لمن المجلبین علی ابن عفان و إنّک لمن قتلته و إنّی لأرجو أن تکون ممن یقتل اللّه عزّ و جل به هیهات یا عدی ابن حاتم قد حلبت بالسّاعد الاشد.

فقال له شبث بن ربعی و زیاد بن خصفه و تنازعا جوابا واحدا أتیناک فیما یصلحنا و إیاک فأقبلت تضرب لنا الامثال دع ما لا ینتفع به من القول و الفعل واجبنا فیما یعمنا و إیاک نفعه.

و تکلم یزید بن قیس فقال إنا لم نأتک إلا لنبلغک ما بعثنا به إلیک و لنؤدی عنک ما سمعنا منک و نحن علی ذلک لم ندع أن ننصح لک و أن نذکر ما ظننا أن لنا علیک حجه و أنک راجع به إلی الالفه و الجماعه إن صاحبنا من قد عرفت و عرف المسلمون فضله و لا أظنه یخفی علیک إن أهل الدین و الفضل لن یعدلوا بعلیّ علیه السّلام و لن یمیلوا بینک و بینه فاتّق اللّه یا معاویه و لا تخالف علیّا علیه السّلام فانا و اللّه ما رأینا رجلا قط اعمل بالتقوی و لا ازهد فی الدنیا و لا اجمع لخصال الخیر کلها منه.

ص:233

فحمد اللّه معاویه و أثنی علیه ثمّ قال: أمّا بعد فانکم دعوتم إلی الطاعه و الجماعه فأمّا الجماعه الّتی دعوتم إلیها فمعنا هی و أمّا الطاعه لصاحبکم فانا لا نراها إن صاحبکم قتل خلیفتنا و فرق جماعتنا و آوی ثأرنا و قتلتنا و صاحبکم یزعم انه لم یقتله فنحن لا نرد ذلک علیه أرایتم قتله صاحبنا ألستم تعلمون انهم أصحاب صاحبکم فلیدفعهم الینا فلنقتلهم به ثمّ نحن نجیبکم إلی الطاعه و الجماعه.

فقال له شبث أیسرّک یا معاویه أنک أمکنت من عمار تقتله؟ فقال معاویه و ما یمنعنی من ذلک و اللّه لو أمکنت من ابن سمیّه ما قتلته بعثمان و لکن کنت قاتله بناتل مولی عثمان.

أقول: عمار هذا هو أبو الیقظان عمار بن یاسر رضی اللّه عنه و هو من خیار أصحاب النّبی صلّی اللّه علیه و آله الّذی قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فیه: ان عمارا ملیء إیمانا من قرنه إلی قدمه و اختلط الایمان بلحمه و دمه. و جلاله قدره و کثره ثباته و استقامته فی الدین مما لا یخفی علی احد.

و سمیه «علی التصغیر» رضی اللّه عنها کانت امه و هی ممن عذب فی اللّه بل ذکر بقله الاثار إن أول شهید استشهد فی الاسلام ام عمار سمیه طعنها أبو جهل بطعنه فی قبلها او قلبها. و إنّما قال شبث لمعاویه أیسرک أنک امکنت من عمار تقتله، لأن النّبی صلّی اللّه علیه و آله قال فیه إنّما تقتلک الفئه الباغیه. و هذا هو المنقول عن الفریقین بلا کلام فکانما شبث قال لمعاویه أنت تعلم ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال فیه کذا أ فترضی أن تکون أنت و قومک الفئه الباغیه و تحب ان تکونوا منهم و قاتل عمار بنصّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الفئه الباغیه.

فاجابه معاویه بقوله لو امکنت من ابن سمیه یعنی عمارا ما قتلته بدل عثمان بل کنت قاتله بدل ناتل مولی عثمان یعنی ان عمارا لا یلیق ان یقتل بدل عثمان بل بدل مولاه.

فانظر ایها البصیر فی الامور فی قساوه معاویه و تجرّیه و هتکه و فظاظته کیف یعترف ببغیه و عناده علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و مع ذلک ینسبه إلی الدّین و یعرّفه خلیفه المسلمین و أمیر المؤمنین.

ص:234

و البصیر فی السیر یعلم أن علیّا علیه السّلام لم یکن فی قتل عثمان شریکا بل کان ناهیا عن ذلک و قال غیر واحد من نقله الاثار من الفریقین إنّه علیه السّلام کان ینهی النّاس عن قتله و سیجیء الکلام فیه فی محله و إنّما معاویه لم یجد شیئا یستغوی به النّاس و یستمیل به اهوائهم و تستخلص به طاعتهم إلاّ قوله: قتل إمامکم عثمان مظلوما فنحن نطلب بدمه.

و سیأتی من عمار رحمه اللّه کما فی تاریخ الطبری حیث یقول عمار لقوم معاویه فی صفین: و لم یکن للقوم سابقه فی الاسلام یستحقون بها طاعه النّاس و الولایه علیهم فخدعوا أتباعهم أن قالوا إمامنا قتل مظلوما لیکونوا بذلک جبابره ملوکا و تلک مکیده بلغوا بها ما ترون و لو لا هی ما تبعهم من النّاس رجلان.

و یأتی ترجمه عمار و أبوه یاسر و امّه سمیه و نسبه و قتله فی سبیل اللّه عن قریب فلنعد إلی القصه.

فقال له شبث و إله الأرض و إله السماء اما عدلت معتدلا لا و الّذی لا إله إلا هو لا تصل إلی عمار حتّی تندر الهام عن کواهل الأقوام و تضیق الأرض الفضاء علیک برحبها.

فقال له معاویه انه لو قد کان ذلک کانت الأرض علیک اضیق. و تفرق القوم عن معاویه فلما انصرفوا بعث معاویه إلی زیاد بن خصفه التیمی فخلا به فحمد اللّه و اثنی علیه و قال أمّا بعد یا أخا ربیعه فإن علیّا قطع ارحامنا و آوی قتله صاحبنا «یعنی بالصاحب عثمان» و إنی أسألک النصر علیه باسرتک و عشیرتک ثمّ لک عهد اللّه جل و عزّ و میثاقه أن اولیک إذا ظهرت «ای غلبت» ای المصرین احببت.

قال الطبری قال أبو مخنف فحدثنی سعد أبو المجاهد عن المحل بن خلیفه قال سمعت زیاد بن خصفه یحدّث بهذا الحدیث قال فلما قضی معاویه کلامه حمدت اللّه عزّ و جل و اثنیت علیه ثمّ قلت: أما بعد فانی علی بینه من ربّی و بما انعم علیّ فلن اکون ظهیرا للمجرمین ثمّ قمت.

فقال معاویه لعمرو بن العاص و کان إلی جنبه جالسا یکلم رجل منا رجلا

ص:235

منهم فیجیب إلی خیر مالهم عضبهم اللّه بشر ما قلوبهم إلاّ کقلب رجل واحد.

قال الطبری قال أبو مخنف فحدّثنی سلیمان بن راشد الأزدی عن عبد الرحمن ابن عبید أبی الکنود أن معاویه بعث إلی علیّ علیه السّلام حبیب بن مسلمه الفهری و شرحبیل ابن السمط و معن بن یزید بن الأخنس فدخلوا علیه و أنا عنده فحمد اللّه حبیب و أثنی علیه ثمّ قال أما بعد فان عثمان بن عفان کان خلیفه مهدیا یعمل بکتاب اللّه عزّ و جل و ینیب إلی أمر اللّه تعالی فاستثقلتم حیاته و استبطأتم وفاته فعدوتم علیه فقتلتموه فادفع الینا قتله عثمان إن زعمت أنّک لم تقتله نقتلهم به ثمّ اعتزل أمر النّاس فیکون امرهم شوری بینهم یولی الناس امرهم من اجمع علیه رأیهم.

فقال له علیّ بن أبی طالب علیه السّلام و ما أنت لا ام لک و العزل و هذا الأمر اسکت فإنک لست هناک و لا بأهل له.

فقام و قال له و اللّه لترینی بحیث تکره.

فقال علیّ علیه السّلام و ما أنت و لو اجلبت بخیلک و رجلک لا أبقی اللّه علیک إن أبقیت علیّ أحقره و سوءا اذهب فصوّب و صعّد ما بدا لک.

و قال شرحبیل بن السمط إنّی إن کلمتک فلعمری ما کلامی إلا مثل کلام صاحبی قبل فهل عندک جواب غیر الّذی أجبته به؟.

فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال: أمّا بعد فان اللّه جلّ ثناؤه بعث محمّدا صلّی اللّه علیه و آله بالحق فانقذ به من الضلاله و انتاش به من الهلکه و جمع به من الفرقه ثمّ قبضه اللّه الیه و قد أدّی ما علیه صلّی اللّه علیه و آله ثمّ استخلف النّاس أبا بکر و استخلف أبو بکر عمر فأحسنا السیره و عدلا فی الامه و قد وجدنا علیهما أن تولیا علینا و نحن آل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فغفرنا ذلک لهما و ولی عثمان فعمل بأشیاء عابها الناس علیه فساروا الیه فقتلوه ثمّ أتانی الناس و أنا معتزل امورهم فقالوا لی بایع فأبیت علیهم فقالوا لی بایع فان الامه لا ترضی إلا بک و إنا نخاف إن لم تفعل أن یفترق النّاس فبایعتهم فلم یرعنی إلا شقاق رجلین قد بایعانی و خلاف معاویه الّذی لم یجعل اللّه عزّ و جل له سابقه فی الدّین و لا سلف صدق فی الاسلام طلیق ابن طلیق حزب من هذه الاحزاب لم یزل للّه عزّ و جل

ص:236

و لرسوله صلّی اللّه علیه و آله و للمسلمین عدو هو و ابوه حتّی دخلا فی الاسلام کارهین فلا غرو إلا خلافکم معه و انقیادکم له و تدعون آل نبیکم صلّی اللّه علیه و آله الّذین لا ینبغی لکم شقاقهم و لا خلافهم و لا أن تعدلوا بهم من النّاس أحدا ألا أنی أدعوکم إلی کتاب اللّه عز و جل و سنه نبیه صلّی اللّه علیه و آله و إماته الباطل و إحیاء معالم الدین أقول قولی هذا و أستغفر اللّه لی و لکم و لکل مؤمن و مؤمنه و مسلم و مسلمه.

أقول کلامه علیه السّلام هذا لیس فی نهج البلاغه و کم له علیه السّلام من کلام لم یأت به الرضیّ رضوان اللّه علیه فی النهج و لم یعثر علیه و هو (ره) معترف بذلک حیث یقول فی مقدمته علی النهج: مفضّلا فیه اوراقا لتکون مقدمه لاستدراک ما عساه یشذّ عنّی عاجلا و یقع إلیّ آجلا. و لنعد إلی القصّه:

فقال شرحبیل أ تشهد أن عثمان قتل مظلوما؟ فقال علیه السّلام لهما لا اقول انّه قتل مظلوما و لا انّه قتل ظالما قالا فمن لم یزعم أن عثمان قتل مظلوما فنحن منه برآء ثمّ قاما فانصرفا فقال علیّ علیه السّلام: «إنّک لا تسمع الموتی و لا تسمع الصم الدعاء إذا و لوا مدبرین. و ما أنت بهادی العمی عن ضلالهم إن تسمع إلاّ من یؤمن بایاتنا فهم مسلمون».

ثمّ أقبل علیّ علیه السّلام علی أصحابه فقال لا یکون هؤلاء أولی بالجد فی ضلالهم منکم بالجد فی حقکم و طاعه ربّکم.

«تکتیب الکتائب و تعبیه الناس للقتال»

و مکث النّاس حتّی إذا دنا انسلاخ المحرم أمر علی علیه السّلام مرثد بن الحارث الجشمی فنادی أهل الشام عند غروب الشمس ألا إن أمیر المؤمنین یقول لکم إنّی قد استدمتکم لتراجعوا الحقّ و تنیبوا الیه و احتججت علیکم بکتاب اللّه عزّ و جل فدعوتکم إلیه فلم تناهوا عن طغیان و لم تجیبوا إلی حقّ و إنّی قد نبذت إلیکم علی سواء إن اللّه لا یحب الخائنین.

ففزع أهل الشام إلی امرائهم و رؤسائهم و خرج معاویه و عمرو بن العاص فی

ص:237

النّاس یکتّبان الکتائب و یعبّیان النّاس و اوقدوا النیران و بات علی علیه السّلام لیلته کلها یعبّی النّاس و یکتب الکتائب و یدور فی الناس یحرضهم.

قال الطبری قال أبو مخنف و حدثنی إسماعیل بن یزید عن أبی صادق عن الحضرمی قال سمعت علیّا یحرض النّاس فی ثلاثه مواطن یحرض النّاس یوم صفین و یوم الجمل و یوم النهر، یقول: عباد اللّه اتقوا اللّه و غضوا الابصار و اخفضوا الأصوات و اقلوا الکلام و وطّنوا أنفسکم علی المنازله و المجاوله و المبارزه و المناضله و المبالده و المعانقه و المکارمه الملازمه فاثبتوا و اذکروا اللّه کثیرا لعلکم تفلحون و لا تنازعوا فتفشلوا و تذهب ریحکم و اصبروا إن اللّه مع الصابرین اللهم الهمهم الصبر و انزل علیهم النصر و أعظم لهم الأجر فاصبح علیّ علیه السّلام من الغد فبعث علی المیمنه و المیسره و الرجاله و الخیل.

قال أبو مخنف فحدثنی فضیل بن خدیج الکندی أن علیا بعث علی خیل أهل الکوفه الأشتر و علی خیل أهل البصره سهل بن حنیف و علی رجاله أهل الکوفه عمار بن یاسر و علی رجاله أهل البصره قیس بن سعد و هاشم بن عتبه معه رایته و مسعر ابن فدکی التمیمی علی قرّاء أهل البصره و صار أهل الکوفه إلی عبد اللّه بن بدیل و عمار بن یاسر.

قال أبو مخنف و حدثنی عبد اللّه بن یزید بن جابر الازدی عن القاسم مولی یزید ابن معاویه أنّ معاویه بعث علی میمنته ابن ذی الکلاع الحمیری، و علی میسرته حبیب بن مسلمه الفهری، و علی مقدمته یوم اقبل من دمشق أبا الاعور السلمی و کان علی خیل أهل دمشق، و عمرو بن العاص علی خیول أهل الشام کلّها، و مسلم بن عقبه المریّ علی رجاله أهل دمشق، و الضحاک بن قیس علی رجاله النّاس کلها و بایع رجال من أهل الشام علی الموت فعقلوا أنفسهم بالعمائم فکان المعقلون خمسه صفوف و کانوا یخرجون و یصفون عشره صفوف و یخرج أهل العراق أحد عشر صفا

ص:238

فخرجوا أول یوم من صفر(1) فاقتتلوا و علی من خرج یومئذ من أهل الکوفه الاشتر و علی أهل الشام حبیب بن مسلمه الفهری و ذلک یوم الاربعاء فاقتتلوا قتالا شدیدا جل النهار ثم تراجعوا و قد انتصف بعضهم من بعض.

«الیوم الثانی»

فلما کان یوم الخمیس و هو الیوم الثانی من صفر، أخرج علیّ علیه السّلام هاشم بن عتبه بن أبی وقاص الزهری المرقال فی خیل و رجال حسن عددها و عدتها و هو ابن أخی سد بن أبی وقاص و انما سمی المر قال لانه کان یرقل فی الحرب و کان أعور ذهبت عینه یوم الیرموک و کان من شیعه علیّ علیه السّلام، فاخرج إلیه معاویه أبا الاعور السلمی و هو سفیان بن عوف و کان من شیعه معاویه و المنحرفین عن علیّ علیه السّلام و کان بینهم الحرب سجالا یحمل الخیل علی الخیل و الرّجال علی الرّجال و انصرفوا فی آخر یومهم عن قتلی کثیر.

«الیوم الثالث»

و أخرج علیّ علیه السّلام فی الیوم الثالث من صفر و هو یوم الجمعه أبا الیقظان عمار بن یاسر رضوان اللّه علیه فی عدّه من البدریین و غیرهم من المهاجرین و الأنصار فیمن شرع معهم من الناس، و أخرج إلیه معاویه عمرو بن العاص فی تنوخ و نهر و غیرهما من أهل الشام فاقتتل الناس کأشد القتال و أخذ عمار یقول: یا أهل العراق أ تریدون أن تنظروا إلی من عادی اللّه و رسوله و جاهدهما و بغی علی المسلمین و ظاهر المشرکین فلما رأی اللّه عزّ و جلّ یعزّ دینه و یظهر رسوله أتی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله فاسلم و هو فیما نری راهب غیر راغب ثمّ قبض اللّه عزّ و جل رسوله صلّی اللّه علیه و آله فو اللّه إن زال بعده معروفا بعداوه المسلم و هواده المجرم فأثبتوا له و قاتلوه فإنه یطفیء نور اللّه و یظاهر اعداء اللّه عزّ و جل.

ص:239


1- (1) فی تاریخ الطبری: فخرجوا أول یوم من صفین. و الظاهر انه صحف من النساخ صفر بصفین و فی مروج الذهب و کتاب نصر بن مزاحم و تاریخ الطبری و غیرها ما زبر فی المتن.

أقول: الظاهر ان کلمه إن فی قوله إن زال نافیه ای ما زال، ثم نقول قد مضی الکلام منا عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی حق عمار انه ملیء ایمانا من قرنه إلی قدمه الحدیث فهو صادق مصدق فی قوله ان معاویه کان کذا و کذا و ان اسلامه لم یکن عن رغبه بل عن رهبه لانه لما رأی اللّه عزّ و جلّ یعز دینه و یظهر رسوله اتی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله فأسلم و لما آخی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بین نفر من أصحابه من المهاجرین آخی بین معاویه بن أبی سفیان و الحتات بن یزید المجاشعی فمات الحتات عند معاویه فی جلافته فأخذ معاویه ما ترک وارثه بهذه الاخوه فقال الفرزدق لمعاویه.

أبوک و عمّی یا معاوی أورثا تراثا فیحتاز التراث أقاربه

فما بال میراث الحتات أکلته و میراث حرب جامد لک ذائبه

و کذا کان اسلام أبیه أبی سفیان عن رهبه من المسلمین و لم یؤمن واقعا و ما نقلنا من عمار فی معاویه نقله أبو جعفر الطبری فی تاریخه و غیر واحد من حمله الاخبار و نقله الاثار.

فالعجب من شرذمه من المسلمین قائلین بانا نتوقف فی معاویه و لا نقول فیه شیئا بل نری عن قوم بله فی تصانیفهم یترحمون له و یذکرونه بالخیر و الرحمه، نعم من لم یجعل اللّه له نورا فماله من نور، و سیأتی من عمّار رحمه اللّه فی هؤلاء السفهاء کلام آخر، فلنعد إلی القصه.

فکان مع عمار زیاد بن النضر علی الخیل فامره أن یحمل فی الخیل فحمل و قاتله النّاس و صبروا له و شد عمار فی الرجال فازال عمرو بن العاص عن موقفه و بارز یومئذ زیاد بن النضر أخا له لامه یقال له عمرو بن معاویه المنتفق بن عامر بن عقیل و کانت امهما امرأه من بنی یزید فلما التقیا تعارفا فتوافقا ثمّ انصرف کل واحد منهما عن صاحبه و تراجع الناس.

«الیوم الرابع»

اشاره

و أخرج علی علیه السّلام فی الیوم الرابع من صفر و هو یوم السبت، ابنه محمّد ابن

ص:240

الحنفیه فی همدان و غیرها ممن خف معه من الناس فأخرج إلیه معاویه عبید اللّه بن عمر بن الخطاب فی حمیر و لخم و جذام فاقتتلوا کأشد القتال.

أقول: انما اشتهر محمّد بن علیّ علیه السّلام بابن الحنفیه لان امّه کانت خوله الحنفیه و حنیفه کان جدّها الاعلی و هی خوله بنت جعفر بن قیس بن مسلمه بن عبید بن ثعلبه بن یربوع بن ثعلبه بن الدؤل بن حنیفه بن لجیم بن صعب بن علی بن بکر ابن وائل.

و قال الشارح المعتزلی فی الجزء الأوّل من شرحه: و اختلف فی امر خوله فقال قوم انها سبیه من سبایا الردّه قوتل أهلها علی ید خالد بن الولید فی أیام أبی بکر لما منع کثیر من العرب الزکاه و ارتدت بنو حنیفه و ادعت نبوه مسیلمه و ان أبا بکر دفعها إلی علیّ علیه السّلام من سهمه فی المغنم.

و قال قوم منهم أبو الحسن علیّ بن محمّد بن سیف المدائنی هی سبیه فی أیام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قالوا بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علیّا علیه السّلام إلی الیمن فاصاب خوله فی بنی زبید و قد ارتدوا مع عمر بن معدی کرب و کانت زبید سبّتها من بنی حنیفه فی غاره لهم علیهم فصارت فی سهم علیّ علیه السّلام فقال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ان ولدت منک غلاما فسمّه باسمی و کنّه بکنیتی فولدت له بعد موت فاطمه علیها السلام محمّدا فکنّاه أبا القاسم.

و قال قوم و هم المحققون و قولهم الاظهر ان بنی اسد أغارت علی بنی حنیفه فی خلافه أبی بکر فسبوا خوله بنت جعفر و قدموا بها المدینه فباعوها من علی علیه السّلام و بلغ قومها خبرها فقدموا المدینه علی علیّ علیه السّلام فعرفوها و اخبروه بموضعها منهم فاعتقها و مهرها و تزوّجها فولدت له محمّد فکنّاه أبا القاسم و هذا القول هو اختیار أحمد ابن یحیی البلاذری فی کتابه المعروف بتاریخ الأشراف.

دفع أمیر المؤمنین علیه السّلام یوم الجمل رایته إلی ابنه محمّد ابن الحنفیه و قد استوت الصفوف و قال له احمل فتوقف قلیلا فقال له احمل فقال یا أمیر المؤمنین أما تری السهام کانها شابیب المطر فدفع فی صدره فقال ادرکک عرق من امّک ثمّ أخذ الرایه فهزّها ثمّ قال:

ص:241

اطعن بها طعن أبیک تحمد لا خیر فی الحرب إذا کم توقد

بالمشر فی و القنا المسدّد

و فی ماده «حنف» من سفینه البحار: و قریب منه ما فی المجلی لابن أبی جمهور الاحسائی لما حضرت السبی و قد ادخلت الحنفیه فیمن ادخل عدلت إلی تربه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فرنّت رنه و زفرت زفره و اعلنت بالبکاء و النحیب تشکو الیها ذلّ الاسر.

و قالت یا رسول اللّه نشکو الیک افعال هؤلاء القوم سبونا من غیر ذنب و نحن مسلمون.

ثمّ قالت أیها النّاس لم سبیتمونا و نحن نشهد أن لا إله إلاّ اللّه و أن محمّدا رسول اللّه؟ فقال أبو بکر منعتم الزکاه فقال لیس الأمر علی ما زعمت وهب الرجال منعوکم الزکاه فما بال النساء المسلمات تسبین.

ثمّ ذهب الیها طلحه و خالد یرمیان بالتزویج إلیها ثوبین فقالت لست بعریانه فتکسونی قیل انهما یریدان ان یتزایدا علیک فایّهما زاد علی صاحبه اخذک من السبی قالت هیهات و اللّه لا یکون ذلک ابدا و لا یملکنی و لا یکون لی ببعل إلاّ من یخبرنی بالکلام الّذی قتله ساعه خرجت من بطن امّی فسکت النّاس ینظر بعضهم إلی بعض و أخذ طلحه و خالد ثوبیهما و جلست الحنفیّه ناحیه من القوم فدخل علیّ ابن أبی طالب علیه السّلام فذکروا له حالها فقال هی صادقه فیما قالت و کان حالها و قصّتها کیت و کیت فی حال ولادتها و کلّ ذلک مکتوب علی لوح معها فرمت باللوح الیهم لما سمعت کلامه علیه السّلام فقراوها علی ما حکی أمیر المؤمنین علیه السّلام لا یزید حرفا و لا ینقص فقال أبو بکر خذها یا أبا الحسن بارک اللّه لک فیها فبعث علیّ علیه السّلام خوله إلی أسما بنت عمیس قال لها خذی هذه المرأه و اکرمی مثواها فلم تزل خوله عندها إلی ان قدم اخوها فتزوّجها أمیر المؤمنین علیه السّلام. انتهی و القصه بالتفصیل مذکوره فی المجلی فراجع(1).

و لا یخفی ان فی صحه هذا النقل الاخیر کلاما و لو سلمنا و لا یبعدان یقال ان فیه بعض

ص:242


1- (1) ص 425 طبع طهران عاصمه ایران سنه 1329 ه ق.

زیادات کتکلّمها حین ولادتها و یمکن أن یکون فیها علامات ذکرها علیّ علیه السّلام فحرّف إلی هذه الصوره و اللّه تعالی اعلم.

فائده ادبیه

: تکتب الف الوصل من «ابن» خطّا فی سبعه مواضع الأوّل إذا اضیف إلی مضمر کقولک هذا ابنک. الثانی إذا نسب الی الاب الأعلی کقولک محمّد ابن شهاب التابعی فشهاب جدّ جدّه. الثالث إذا اضیف إلی غیر أبیه کقولک المقداد ابن الاسود، أبوه الحقیقی عمرو و الاسود جدّه و کقولک محمّد ابن الحنفیه فعلی علیه السّلام أبوه و الحنفیه امّه علی البیان الّذی دریت الرابع إذا عدل به عن الصفه إلی الخبر کقولک اظن زیدا ابن عمرو. الخامس إذا عدل به عن الصفه إلی نحو الاستفهام کقولک هل تمیم ابن عمرو. السادس إذ اثنی کقولک زید و عمرو ابنا محمّد. السابع إذا ذکرته دون اسم قبله کقولک جائنی ابن عبد اللّه.

و فی ما عداها تسقط الالف بین العلمین خطّا کما تسقط لفظا مطلقا إلاّ ما اصطلح فی المطابع من انّه إذا وقعت کلمه ابن أوّل السطر تکتب الفها مطلقا، فلنعد إلی القصه.

ثمّ ان عبید اللّه بن عمر أرسل إلی ابن الحنفیه أن اخرج إلیّ فقال نعم ثمّ خرج یمشی فبصر به أمیر المؤمنین علیه السّلام فقال من هذان المبارزان؟ فقیل ابن الحنفیه و عبید اللّه بن عمر فحرّک دابته ثمّ نادی محمّدا فوقف له فقال أمسک دابتی فامسکها ثمّ مشی الیه علیّ علیه السّلام فقال أبرز لک هلم الیّ فقال لیست لی فی مبارزتک حاجه فقال بلی فقال لا فرجع ابن عمر فاخذ ابن الحنفیّه یقول لأبیه یا أبت لم منعتنی من مبارزته فو اللّه لو ترکتنی لرجوت أن أقتله فقال لو بارزته لرجوت أن تقتله و ما کنت آمن أن یقتلک فقال یا أبت أو تبرز لهذا الفاسق و اللّه لو أبوه سألک المبارزه لرغبت بک عنه فقال علیّ علیه السّلام یا بنی لا تقل فیه إلاّ خیرا.

ثمّ إن الناس تجاجزوا و تراجعوا قال المسعودی: فاقتتلوا فی ذلک الیوم و کانت علی أهل الشام و نجا ابن عمر فی آخر النهار هربا.

ص:243

أقول إنّما لحق عبید اللّه بن عمر بمعاویه خوفا من علیّ علیه السّلام أن یقیده بالهرمزان و ذلک أن ابا لؤلؤه غلام المغیره بن شعبه قاتل عمر کان فی أرض العجم غلاما للهرمزان فلما قتل عمر شد عبید اللّه علی الهرمزان فقتله و کذلک قتل جفینه و ابنه أبی لؤلؤه و قال لا أترک بالمدینه فارسیا و لا فی غیرها إلاّ قتلته و کان الهرمزان علیلا فی الوقت الّذی قتل فیه عمر فلما صارت الخلافه إلی علیّ علیه السّلام اراد قتل عبید اللّه ابن عمر بالهرمزان لقتله إیاه ظلما من غیر سبب استحقه فلجأ إلی معاویه.

و فی تاریخ الطبری لما بویع لعثمان بالخلافه دعا عبید اللّه بن عمرو کان محبوسا فی دار سعد بن أبی وقاص و هو الّذی نزع السیف من یده بعد قتله جفینه و الهرمزان و ابنه أبی لؤلؤه و کان یقول و اللّه لأقتلن رجالا ممّن شرک فی دم أبی یعرض بالمهاجرین و الأنصار فقام الیه سعد فنزع السیف من یده و جذب شعره حتّی أضجعه إلی الأرض و حبسه فی داره حتّی أخرجه عثمان الیه فقال عثمان لجماعه من المهاجرین و الأنصار أشیروا علیّ فی هذا الّذی فتق فی الأسلام ما فتق «یعنی به عبید اللّه بن عمر» فقال علی علیه السّلام أری أن تقتله فقال بعض المهاجرین قتل عمر امس و یقتل ابنه الیوم فقال عمرو بن العاص یا أمیر المؤمنین إن اللّه قد أعفاک أن یکون هذا الحدث کان و لک علی المسلمین سلطان انما کان هذا الحدث و لا سلطان لک. قال عثمان أنا ولیهم و قد جعلتها دیه و احتملتها فی مالی.

و قال الطبری باسناده إن عبد الرحمن بن أبی بکر قال غداه طعن عمر مررت علی أبی لؤلؤه عشی أمس و معه جفینه و الهرمزان و هم نجی فلما رهقتهم ثاروا و سقط منهم خنجر له رأسان نصابه فی وسطه فانظروا بأی شیء قتل و قد تخلل أهل المسجد و خرج فی طلبه رجل من بنی تمیم فرجع إلیهم التمیمی و قد کان ألظ بأبی لؤلؤه منصرفه عن عمر حتّی أخذه فقتله و جاء بالخنجر الّذی وصف عبد الرحمن بن أبی بکر فسمع بذلک عبید اللّه بن عمر فأمسک حتّی مات عمر ثمّ اشتمل علی السیف فأتی الهرمزان فقتله فلمّا عضّه السیف قال لا إله إلا اللّه ثمّ مضی حتّی أتی جفینه و کان نصرانیا من أهل الحیره ظئرا لسعد بن مالک أقدمه إلی المدینه للصلح الّذی بینه و بینهم و لیعلّم بالمدینه الکتابه فلمّا علاه بالسیف صلب بین عینیه و بلغ ذلک صهیبا فبعث

ص:244

إلیه عمرو بن العاص فلم یزل به و عنه و یقول السیف بأبی و امی حتّی ناوله إیاه و ثاوره سعد فأخذ بشعره و جاءوا إلی صهیب.

و قال کتب إلیّ السری عن شعیب عن سیف عن أبی منصور قال سمعت القماذبان یحدث عن قتل أبیه الهرمزان قال کانت العجم بالمدینه یستروح بعضها إلی بعض فمرّ فیروز «و هو أبو لؤلؤه» بأبی و معه خنجر له رأسان فتناوله منه و قال ما تصنع بهذا فی هذه البلاد فقال أبس به فرآه رجل فلما اصیب عمر قال رأیت هذا مع الهرمزان دفعه إلی فیروز فأقبل عبید اللّه فقتله فلمّا ولّی عثمان دعانی فأمکننی منه ثمّ قال یا بنی هذا قاتل أبیک و أنت اولی به منا فاذهب فاقتله فخرجت به و ما فی الأرض أحد إلاّ معی إلاّ أنّهم یطلبون إلی فیه فقلت لهم ألی قتله؟ قالوا نعم و سبوا عبید اللّه فقلت أفلکم أن تمنعوه؟ قالوا لا و سبوه فترکته للّه و لهم فاحتملونی فو اللّه ما بلغت المنزل إلا علی رءوس الرجال و أکفهم.

و فی البحار کما فی السفینه: عبید اللّه بن عمر قتل هرمزان مولی علی علیه السّلام فأراد علی علیه السّلام قتله فامتنع عثمان من تسلیمه فلمّا صارت الخلافه لعلی علیه السّلام لحق عبید اللّه بمعاویه و قتل بصفین.

و فیه أیضا قال ابن الأثیر فی الکامل و ابن عبد البر فی الاستیعاب و صاحب روضه الأحباب و کثیر من أرباب السیر: قتل عبید اللّه بن عمر بأبیه ابنه أبی لؤلؤه و قتل جفینه و الهرمزان و اشار علیّ علی عثمان بقتله بهم فأبی.

و قال ابن أبی جمهور الاحسائی فی المجلی: و من قوادح عثمان قصه قتل الهرمزان و ذلک ان الهرمزان کان من عظماء فارس و کان قد اسر فی بعض الغزوات و جیء به إلی المدینه فأخذه علی علیه السّلام فاسلم علی یدیه فاعتقه علی علیه السّلام و کان عمر قد منعه من قسمه الفیء فلم یعطه منه شیء بسبب میله الی علی علیه السّلام فلمّا ضرب عمر فی غلس الصبح و اشتبه الأمر فی ضاربه سمع ابنه عبید اللّه قوم یقولون قتله العلج فظن أنّهم یعنون الهرمزان فبادر عبید اللّه الیه فقتله قبل أن یموت عمر فسمع عمر بما فعله ابنه فقال قد أخطأ عبید اللّه إن الّذی ضربنی أبو لؤلؤه و ان عشت لأقیدنه به فان علیا علیه السّلام لا یقبل منه الدیه و هو مولیه.

ص:245

فلمّا مات عمر و تولی عثمان طالبه علی علیه السّلام بقود عبید اللّه و قال انّه قتل مولای ظلما و أنا ولیه فقال عثمان قتل بالأمس عمرو الیوم تقتل ابنه حسب آل عمر مصابهم به و امتنع من تسلیمه إلی علیّ علیه السّلام و منع علیّا حقه ظلما و عدوانا و لهذا قال علی علیه السّلام لئن أمکننی الدهر منه یوما لأقتلنه به.

فلما ولی علیّ علیه السّلام هرب عبید اللّه منه إلی الشام و التجأ إلی معاویه و خرج معه إلی حرب صفین فقتله علیّ علیه السّلام فی حرب صفین.

فانظر إلی عثمان کیف عطل حق علیّ علیه السّلام و خالف الکتاب و السنه برأیه و اللّه تعالی یقول «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً » انتهی کلامه.

و لا یخفی علی البصیر فی احکام خاتم النبیین و العارف بشریعه سید المرسلین ان القصاص یجب أن یکون بمثل ما عمل من الجنس و المقدار و الصفه لانه دین عدل لیقوم الناس بالقسط فلا یجوز معاقبه أحد علی وجه المجازاه بأکثر ما جنی. قال عزّ من قائل «فَمَنِ اعْتَدی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی عَلَیْکُمْ » (البقره الایه 192).

و قال عزّ من قائل: «وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ » (النحل الایه 128).

قال ابن هشام فی السیره فی قتلی احد و تمثیل هند بنت عتبه زوج أبی سفیان بحمزه بن عبد المطلب اسد اللّه و اسد رسوله رضوان اللّه علیه:

إن هندا و النسوه اللاتی معها یمثلن بالقتلی من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یجدّ عن الاذان و الانف حتّی اتخذت هند من آذان الرّجال و انفهم خدما و قلائد و اعطت خدمها و قلائدها و قرطها وحشیّا غلام جبیر بن مطعم قاتل حمزه رضوان اللّه علیه و بقرت عن کبد حمزه فلاکتها فلم تستطع أن تسیغها فلفظتها، إلی أن قال:

و خرج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یلتمس حمزه بن عبد المطلب فوجده ببطن الوادی قد بقر بطنه عن کبده و مثّل به فجدع أنفه و اذناه، إلی أن قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حین رأی ما رأی و لئن أظهرنی اللّه علی قریش فی موطن من المواطن لامثلنّ بثلاثین رجلا منهم فلمّا رأی المسلمون حزن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و غیظه علی من فعل بعمّه ما فعل قالوا و اللّه لئن أظفرنا اللّه بهم یوما من الدهر لنمثّلن

ص:246

بهم مثله لم یمثّلها احد من العرب، إلی أن قال:

إنّ اللّه عزّ و جل أنزل فی ذلک من قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و قول أصحابه «وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصّابِرِینَ وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُکَ إِلاّ بِاللّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ لا تَکُ فِی ضَیْقٍ مِمّا یَمْکُرُونَ » فعفا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و صبر و نهی عن المثله.

و فی مجمع البیان: قال المسلمون لئن أمکننا اللّه منهم لنمثلن بالأحیاء فضلا عن الأموات فنزلت الایه. و قیل إن الایه عامه فی کلّ ظلم کغصب أو نحوه فانما یجازی بمثل ما عمل.

و فی تفسیر الصافی للفیض (ره) و عن النبی صلّی اللّه علیه و آله انّه قال یوم احد من له علم بعمّی حمزه فقال الحرث الصمت أنا أعرف موضعه فجاء حتّی وقف علی حمزه فکره أن یرجع إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فیخبره فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لأمیر المؤمنین علیه السّلام یا علی اطلب عمّک فجاء علی علیه السّلام فوقف علی حمزه فکره أن یرجع إلیه فجاء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حتّی وقف علیه فلما رأی ما فعل به بکی ثمّ قال ما وقفت موقفا قط اغیظ علیّ من هذا المکان لئن أمکننی اللّه من قریش لامثّلن سبعین رجلا منهم فنزل علیه جبرئیل علیه السّلام فقال و ان عاقبتم الایه.

و العیاشی عن الصادق علیه السّلام لما رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ما صنع بحمزه بن عبد المطلب قال اللّهم لک الحمد و الیک المشتکی و انک المستعان علی ما نری ثمّ قال لئن ظفرت لامثلن و امثلن قال فانزل اللّه و إن عاقبتم الایه.

و بالجمله و عبید اللّه بن عمر لم یکن فی قتل الهرمزان و جفینه و ابنه أبی لؤلؤه بمصاب و ما عمله إلاّ التجاوز عن النهج القویم و المخالف عن الکتاب الکریم و علیه أن یعاقب أبا لؤلؤه بمثل ما عوقب به فقط مع أن فیروز أبا لؤلؤه لما طعن عمر نحر نفسه وقتئذ أیضا کما قال المسعودی فی مروج الذهب: أخذ خنجرا فاشتمل علیه ثمّ قعد لعمر فی زاویه من زوایا المسجد فی الغلس و کان عمر یخرج فی السحر فیوقظ الناس فمرّ به فثار إلیه فطعنه ثلاث طعنات إحداهنّ تحت سرّته و هی

ص:247

الّتی قتلته و طعن إثنی عشر رجلا من أهل المسجد فمات منهم سته و بقی سته و نحر نفسه بخنجره فمات فأنی لابن عمر أن یقتل غیر واحد من الناس.

قال الطبری: و کان رجل من الأنصار یقال له زیاد بن لبید البیاضی إذا رأی عبید اللّه بن عمر قال:

الا یا عبید اللّه مالک مهرب و لا ملجأ من ابن أروی و لا خفر

اصبت دما و اللّه فی غیر حلّه حراما و قتل الهرمزان له خطر

علی غیر شیء غیر أن قال قائل أ تتهمون الهرمزان علی عمر

فقال سفیه و الحوادث جمه نعم أتّهمه قد أشار و قد أمر

و کان سلاح العبد فی جوب بیته یقلّبها و الأمر بالأمر یعتبر

فشکا عبید اللّه بن عمر إلی عثمان زیاد بن لبید و شعره فدعا عثمان زیاد بن لبید فنهاه فأنشأ زیاد یقول فی عثمان:

أبا عمرو عبید اللّه رهن فلا تشکک بقتل الهرمزان

فانک إن غفرت الجرم عنه و أسباب الخطا فرسا رهان

أ تعفو إذ عفوت بغیر حقّ فمالک بالّذی تحکی یدان

فدعا عثمان زیاد بن لبید فنهاه و شذبه.

ثمّ إن الهرمزان کان ملک فارس و فی تاریخ الطبری کان الهرمزان أحد البیوتات السبعه فی أهل فارس و کانت أمته مهر جان قذق و کور الأهواز فهولاء بیوتات دون سائر أهل فارس، و الهرمزان انهزم فی خلافه عمر من المسلمین غیر مره و نقض العهد کلّ مره و حارب المسلمین إلی أن حاصره و جنده المسلمون فی قلعه بتستر فأخذوه و شدوه وثاقا علی التفصیل الّذی ذکر فی السیر و التواریخ فاتوا به فی المدینه عند عمر و قال له عمر ما عذرک و حجتک فی انتقاضک مره بعد مره فقال أخاف أن تقتلنی قبل أن اخبرک. قال: لا تخف ذلک و استسقی ماء فاتی به فی قدح غلیظ فقال لومت عطشا لم أستطع أن أشرب فی مثل هذا فاتی به فی إناء یرضاه فجعلت یده ترجف و قال إنی أخاف أن اقتل و أنا أشرب الماء. فقال عمر لا بأس علیک حتّی تشربه فأکفاه

ص:248

فقال عمر أعیدوا علیه و لا تجمعوا علیه القتل و العطش فقال لا حاجه لی فی الماء إنّما اردت أن أستأمن به فقال له عمر إنی قاتلک قد آمنتنی. قال خدعتنی إن للمخدوع فی الحرب حکمه لا و اللّه لا او منک حتی تسلم فایقن أنّه القتل أو الاسلام فأسلم ففرض له علی الفین و أنزله المدینه.

و فی البحار نقلا عن المناقب کما فی سفینه البحار: أن عمر اراد قتل الهرمزان فاستسقی فاتی بقدح فجعل ترعدیده فقال له فی ذلک فقال إنّی خائف أن تقتلنی قبل أن أشربه فقال اشرب و لا بأس علیک فرمی القدح من یده فکسره فقال ما کنت لأشربه أبدا و قد أمنتنی فقال قاتلک اللّه لقد أخذت أمانا و لم اشعر به.

ثمّ قال و فی روایتنا أنه شکی ذلک إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام فدعا اللّه تعالی فصار القدح صحیحا مملوّا من الماء فلمّا رأی الهرمزان المعجز أسلم.

و أبو لؤلؤه کان اسمه فیروز و لقبه بابا شجاع الدین و کان النهاوندی الأصل و المولد و تنوزع فی مذهبه.

قال المسعودی فی مروج الذهب: و کان عمر لا یترک احدا من العجم یدخل المدینه فکتب الیه المغیره بن شعبه أن عندی غلاما نقاشا نجارا حدّادا فیه منافع لأهل المدینه فان رأیت أن تأذن لی فی الارسال به فعلت فأذن له و قد کان المغیره جعل علیه کلّ یوم درهمین و کان یدعی أبا لؤلؤه و کان مجوسیا من أهل نهاوند فلبث ما شاء اللّه ثمّ أتی عمر یشکو إلیه ثقل خراجه فقال له عمر و ما تحسن من الاعمال؟ قال نقاش نجار حداد فقال له عمر ما خراجک بکثیر فی کنه ما تحسن من الأعمال فمضی عنه و هو مدبر قال ثمّ مرّ بعمر یوما آخر و هو قاعد فقال له عمر ألم احدث عنک أنک تقول لو شئت أن أصنع رحا تطحن بالریح لفعلت؟ فقال أبو لؤلؤه لأصنعن لک رحا یتحدّث الناس بها و مضی أبو لؤلؤه. فقال أمّا العلج فقد توعدنی آنفا فلمّا أزمع بالّذی أوعد به أخذ خنجرا فاشتمل علیه ثمّ قعد لعمر فی زاویه من زوایا المسجد إلی آخر ما نقلناه عنه آنفا.

و فی سفینه البحار: الّذی رأیت فی بعض الکتب أن أبا لؤلؤه کان غلام المغیره

ص:249

ابن شعبه اسمه الفیروز الفارسی اصله من نهاوند فأسرته الروم و اسره المسلمون من الروم و لذلک لما قدم سبی نهاوند إلی المدینه فی السنه الحادیه و العشرین کان أبو لؤلؤه لا یلقی منهم صغیرا إلا مسح رأسه و بکی و قال له اکل رمع کبدی و ذلک لأن الرجل «یعنی به عمر» وضع علیه من الخراج کلّ یوم درهمین فثقل علیه الامر فأتی إلیه فقال له الرجل «ای عمر» لیس بکثیر فی حقک فانّی سمعت عنک أنک لواردت أن تدیر الرحی بالریح لقدرت علی ذلک فقال أبو لؤلؤه لادیرن لک رحی لا تسکن إلی یوم القیامه، فقال إن العبد قد أوعد و لو کنت اقتل أحدا بالتهمه لقتلته و فی خبر آخر قال له أبو لؤلؤه لأعملن لک رحی یتحدّث بها من بالمشرق و المغرب ثمّ انّه قتله بعد ذلک.

ثمّ نقل عن بعض الاعلام: أن فیروز هذا قد کان من أکابر المسلمین و المجاهدین بل من خلّص اتباع أمیر المؤمنین علیه السّلام و کان أخا لذکوان و هو أبو أبی الزناد عبد اللّه ابن ذکوان عالم أهل المدینه بالحساب و الفرائض و النحو و الشعر و الحدیث و الفقه فراجع الاستیعاب.

و قال الذهبی فی کتابه المختصر فی الرجال: عبد اللّه بن ذکوان أبو عبد الرحمن هو الامام أبو الزناد المدنی مولی بنی امیه و ذکوان هو أخو أبی لؤلؤه قاتل عمر ثقه ثبت روی عنه مالک و السفیانان مات فجأه فی شهر رمضان فی السنه الحادیه و الثلاثین بعد المأه. ثم قال قال صاحب الریاض و هذا أجلی دلیل علی کون فیروز المذکور من الشیعه و حینئذ فلا اعتماد بما قاله الذهبی من أن أبا لؤلؤه کان عبدا نصرانیا لمغیره ابن شعبه و کذا لا اعتداد بما قاله السیوطی فی تاریخ الخلفاء من أن أبا لؤلؤه کان عبدا لمغیره و یصنع الأرحاء ثمّ روی عن ابن عباس أن أبا لؤلؤه کان مجوسیّا.

ثمّ إن فی المقام کلام آخر و هو أن النّبی صلّی اللّه علیه و آله قد أمر باخراج مطلق الکفار من مکه و المدینه فضلا عن مسجدهما و العامه قد نقلوا ذلک و أذعنوا بصحه الخبر الوارد فی ذلک الباب فاذا کان أبو لؤلؤه نصرانیا مجوسیا کیف رخّصه عمر فی أیام خلافته أن یدخل مدینه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من غیر مضایقه و لا نکیر فضلا عن مسجده

ص:250

و هذا منه إمّا یدلّ علی عدم مبالاته فی الدین او علی عدم صحه ما نسبوه الیه و لو تنزلنا عن ذلک نقول کان أوّل أمره من الکفار و من مجوس بلاد نهاوند ثمّ تشرف بعد بدین الاسلام انتهی ما أردنا نقله من السفینه.

و هذا جمله الأقوال فی قتل عبید اللّه بن عمر الهرمزان و مذهب أبی لؤلؤه و سبب قتله عمرو عله لحوق عبید اللّه بمعاویه.

و سیأتی ان علیّا علیه السّلام فی الصفین نادی عبید اللّه بن عمر و قال له ویحک یا ابن عمر علام تقتلنی و اللّه لو کان أبوک حیا ما قاتلنی قال اطلب بدم عثمان، قال علیه السّلام أنت تطلب بدم عثمان و اللّه یطلب بدم الهرمزان، و لنعد إلی القصه.

الیوم الخامس

و اخرج علیّ علیه السّلام فی الیوم الخامس من صفر و هو یوم الاحد عبد اللّه بن عباس فاخرج إلیه معاویه الولید بن عقبه بن أبی معیط فاقتتلوا قتالا شدیدا، و دنا ابن عبّاس من الولید بن عقبه فاخذ الولید یسب بنی عبد المطلب و اخذ یقول یا ابن عبّاس قطعتم أرحامکم و قتلتم إمامکم «یعنی به عثمان بن عفان» فکیف رأیتم اللّه صنع بکم لم تعطوا ما طلبتم و لم تدرکوا ما أملتم و اللّه إن شاء اللّه مهلککم و ناصر علیکم، فأرسل إلیه ابن عباس أن ابرز لی یا صفوان و کان صفوان لقب الولید فأبی و قاتل ابن عباس یومئذ قتالا شدیدا و غشی الناس بنفسه و کانت الغلبه لابن عباس و کان یوما صعبا.

الیوم السادس

و اخرج علیّ علیه السّلام فی الیوم السادس من صفر و هو یوم الاثنین سعید بن قیس الهمدانی و هو سید همدان یومئذ فاخرج إلیه معاویه ذا الکلاع فاقتتلا قتالا شدیدا و کانت بینهما إلی آخر النهار و اسفرت عن قتلی و انصرف الفریقان جمیعا.

الیوم السابع

و أخرج علیّ علیه السّلام فی الیوم السابع و هو یوم الثلاثاء الاشتر رضوان اللّه علیه فی النخع و غیرهم فاخرج إلیه معاویه حبیب بن مسلمه الفهری فکانت بینهم سجالا

ص:251

و صبر کلا الفریقین و تکاثروا و توافقوا للحرب و اسفرت عن قتلی منهما و الجراح فی أهل الشام اعمّ و قال الطبری انصرفا عند الظهر و کل غیر غالب.

قال الطبری قال أبو مخنف: حدثنی مالک بن أعین الجهنی عن زید بن وهب أن علیّا علیه السّلام قال حتی متی لا نناهض هؤلاء القوم بأجمعنا فقام فی الناس عشیه الثلاثاء لیله الاربعاء بعد العصر فقال: الحمد للّه الذی لا یبرم ما نقض و ما أبرم لا ینقضه الناقضون لو شاء ما اختلف إثنان من خلقه و لا تنازعت الامه فی شیء من أمره و لا جحد المفضول ذا الفضل فضله و قد ساقتنا و هؤلاء القوم الاقدار فلفت بیننا فی هذا المکان فنحن من ربنا بمرأی و مسمع و لو شاء عجل النقمه و کان منه التغییر حتّی یکذب اللّه الظالم و یعلم الحق أین مصیره و لکنه جعل الدنیا دار الاعمال و جعل الاخره عنده هی دار القرار لیجزی الّذین أساؤا بما عملوا و یجزی الّذین أحسنوا بالحسنی ألا إنّکم لاقوا القوم غدا فأطیلوا اللیله القیام و أکثروا تلاوه القرآن و سلوا اللّه عزّ و جلّ النصر و الصبر و القوهم بالجد و الحزم و کونوا صادقین.

ثمّ انصرف و وثب الناس إلی سیوفهم و رماحهم و نبالهم یصلحونها و مرّ بهم کعب بن جعیل التغلبی و هو یقول:

أصبحت الامّه فی أمر عجب و الملک مجموع غدا لمن غلب

فقلت قولا صادقا غیر کذب إن غدا تهلک أعلام العرب

أقول: لما بلغت إلی قول ولی اللّه الأعظم و مظهره الاکمل الاتم أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام روحی له الفداء و نفسی له الوقاء: «فاطیلوا القیام و اکثروا تلاوه القرآن» اذکرنی قول من ربی فی حجره و نشأ من عنده و الولد سرّ أبیه مولانا أبی عبد اللّه الحسین بن علیّ سلام اللّه علیه و علی اعوانه و انصاره و الارواح التی حلّت بفنائه: و هو کما ذکره أبو جعفر الطبری فی تاریخه و الشیخ الجلیل محمّد بن محمّد بن النعمان الملقب بالمفید رحمه اللّه فی إرشاده و غیرهما من علماء الفریقین فی کتبهم مع اختلاف یسیر فی بعض الالفاظ:

انّ عشیه الخمیس لتسع مضین من المحرم 61 من الهجره نادی عمر بن

ص:252

عمر بن سعد یا خیل اللّه ارکبی و أبشری فرکب فی الناس ثمّ زحف نحوهم بعد صلاه العصر و حسین جالس أمام بیته محتبیا بسیفه إذ خفق برأسه علی رکبتیه و سمعت اخته زینب الصیحه فدنت من أخیها فقالت یا أخی أما تسمع الاصوات قد اقتربت فرفع الحسین علیه السّلام رأسه فقال إنی رأیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الساعه فی المنام فقال لی إنک تروح إلینا قال فلطمت اخته وجهها و قالت یا ویلتا فقال لیس لک الویل یا اخیّتی اسکنی رحمک الرحمن، ثمّ قال له العبّاس بن علیّ علیه السّلام یا أخی أتاک القوم فنهض ثمّ قال یا عباس ارکب بنفسی أنت یا أخی حتی تلقاهم فتقول لهم مالکم و ما بدا لکم و تسألهم عما جاء بهم فاتاهم العباس فاستقبلهم فی نحو من عشرین فارسا فیهم زهیر بن القین و حبیب بن مظاهر فقال لهم العباس ما بدا لکم و ما تریدون قالوا قد جاء أمر الامیر بأن نعرض علیکم أن تنزلوا علی حکمه أو ننازلکم قال فلا تعجلوا حتی أرجع إلی أبی عبد اللّه علیه السّلام فأعرض علیه ما ذکرتم فوقفوا ثمّ قالوا ألقه فأعلمه ذلک ثم القنا بما یقول فانصرف العباس راجعا یرکض إلی الحسین علیه السّلام یخبره بالخبر و وقف أصحابه یخاطبون القوم و یعظونهم و یکفونهم عن قتال الحسین علیه السّلام فجاء العباس إلی الحسین علیه السّلام فأخبره بما قال القوم، فقال علیه السّلام ارجع إلیهم فان استطعت أن تؤخرهم إلی غدوه و تدفعهم عنّا العشیه لعلّنا نصلّی لربّنا اللیله و ندعوه و نستغفره فهو یعلم أنی قد کنت احبّ الصلاه له و تلاوه کتابه و کثره الدعاء و الاستغفار.

و انظر ایها الاخ الکریم إلی سیره اولیاء اللّه کیف یلجئون إلی اللّه و یفزعون إلیه و یدعونه و یسجدون له و یعبدونه و یستغفرونه حتّی فی هزائز الامور و شدائد الاحوال، ألا بذکر اللّه تطمئن القلوب فهؤلاء الموحدون المتألهون الفانون فی اللّه شأنهم اجلّ و قدرهم أعظم عن أن یقاتلوا فی غیر اللّه او ان یعملوا عملا لغیر رضا اللّه و بذلک فلیعمل العاملون و ییقظ النائمون و لنعد إلی القصه:

فلما کان من اللیل خرج علیّ علیه السّلام فعبّی الناس لیلته کلها حتی إذا أصبح زحف بالنّاس و خرج إلیه معاویه فی أهل الشام فاخذ علیّ علیه السّلام یقول من هذه

ص:253

القبیله و من هذه القبیله؟ فنسبت له قبائل أهل الشام حتی إذا عرفهم و رأی مراکزهم قال للازد اکفونی الازد و قال لخثعم اکفونی خثعم و أمر کل قبیله من أهل العراق أن تکفیه اختها من أهل الشام إلا ان تکون قبیله لیس منها بالشام أحد فیصرفها إلی قبیله اخری تکون بالشام لیس منهم بالعراق واحد مثل بجیله لم یکن منهم بالشام الاعدد قلیل فصرفهم إلی لخم ثم تناهض الناس یوم الاربعاء و هو الیوم الثامن من صفر فاقتتلوا قتالا شدیدا نهارهم کلّه ثمّ انصرفوا عند المساء و کلّ غیر غالب.

الیوم الثامن

فی مروج الذهب للمسعودی: و خرج فی الیوم الثامن و هو یوم الأربعاء علیّ علیه السّلام بنفسه فی الصحابه من البدریین و غیرهم من المهاجرین و الانصار و ربیعه و همدان، و قال ابن عباس رأیت فی هذا الیوم علیّا و علیه عمامه بیضاء و کان عیینه سراجا سلیط و هو یقف علی طوائف الناس فی مراتبهم یحثهم و یحرضهم حتی انتهی الیّ و أنا فی کثیف من الناس فقال علیه السّلام یا معشر المسلمین عموا الاصوات و اکملوا اللامه و استشعروا الخشیه و اقلقوا السیوف فی الاجفان قبل السله و الحظوا الشزر و اطعنوا الهبر و نافحوا الصبا و صلوا السیف بالخطاء و النبال بالرماح و طیبوا عن أنفسکم أنفسنا فانکم بعین اللّه و مع ابن عم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عاودوا الکرّ و استقبحوا الفرّ فانه عار فی الاحقاب و نار یوم الحساب و دونکم هذا السواد الأعظم و الرواق المطنب فاضربوا نهجه فان الشیطان راکب صعیده معترض ذراعیه قد قدّم للوثبه یدا و اخّر للنکوص رجلا فصبرا جمیلا حتّی تنجلی عن وجه الحق و أنتم الأعلون و اللّه معکم و لن یترکم اعمالکم، و تقدم علیّ علیه السّلام للحرب علی بغله رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الشهباء و خرج معاویه فی عدد أهل الشام فانصرفوا عند المساء و کلّ غیر ظافر.

أقول کلامه علیه السّلام هذا مذکور فی نهج البلاغه فی باب الخطب مع اختلاف فی بعض العبارات و الجمل و أوله فی نهج البلاغه: معاشر المسلمین استشعروا الخشیه و تجلببوا السکینه و عضّوا علی النواجذ إلی آخره و لنعد إلی القصه:

ص:254

و فی تاریخ الطبری قال أبو مخنف حدثنی مالک بن أعین عن زید بن وهب الجهنی أن علیّا علیه السّلام خرج إلیهم غداه الاربعاء فاستقبلهم فقال:

اللهم رب السقف المرفوع المحفوظ المکفوف الّذی جعلته مغیضا للّیل و النهار و جعلت فیه مجری الشمس و القمر و منازل النجوم و جعلت سکانه سبطا من الملائکه لا یسأمون العباده و ربّ هذه الأرض التی جعلتها قرارا للأنام و الهوام و الانعام و ما لا یحصی مما لا یری و مما یری من خلقک العظیم و ربّ الفلک التی تجری فی البحر بما ینفع الناس و ربّ السحاب المسخر بین السماء و الأرض و ربّ البحر المسجور المحیط بالعالم و ربّ الجبال الرواسی التی جعلتها للأرض أوتادا و للخلق متاعا إن أظهرتنا علی عدوّنا فجنّبنا البغی و سددنا للحق و إن أظهرتهم علینا فارزقنی الشهاده و اعصم بقیه أصحابی من الفتنه.

و ازدلف الناس یوم الاربعاء فاقتتلوا کأشد القتال یومهم حتی اللیل لا ینصرف بعضهم عن بعض إلا للصلاه و کثرت القتلی بینهم و تحاجزوا عند اللیل و کل غیر غالب.

أقول: کلامه علیه السّلام هذا مذکور أیضا فی نهج البلاغه فی باب الخطب مع تفاوت یسیر أوله: اللهم رب السقف المرفوع و الجو المکفوف الّذی جعلته مغیضا للّیل و النهار و مجری للشمس و القمر إلی آخره، و لنعد إلی القصه:

الیوم التاسع

اشاره

قال الطبری فاصبحوا من الغد غداه الخمیس و هو الیوم التاسع فصلّی بهم علیّ علیه السّلام غداه الخمیس فغلس بالصلاه اشدّ التغلیس، و قال أبو مخنف حدثنی عبد الرحمن ابن جندب الازدی عن أبیه قال ما رأیت علیّا علیه السّلام غلّس بالصلاه أشدّ من تغلیسه یومئذ.

أقول: الغلس محرکه کفرس: ظلمه آخر اللیل إذا اختلطت بضوء الصباح و فی النهایه الاثیریه انه صلّی اللّه علیه و آله کان یصلی الصبح بغلس و التغلیس: السیر بغلس یقال غلسنا الماء أی وردناه بغلس و منه حدیث الافاضه کنا نغلس من جمع

ص:255

إلی منی أی نسیر إلیها ذلک الوقت کما فی النهایه و غلسنا الصلاه إذا فعلناها بغلس فالمراد أنّ أمیر المؤمنین علیّا علیه السّلام صلی بهم صلاه الصبح فی ذلک الیوم فی وقت کان اقدم من سائر أیامه الماضیه، فلنعد إلی القصه.

ثمّ بدأ أهل الشام بالخروج فلمّا رأی علیّ علیه السّلام و جنوده انهم اقبلوا الیهم، خرجوا الیهم بوجوههم و علی میمنتهم عبد اللّه بن بدیل و علی میسرتهم عبد اللّه بن عبّاس و قراء أهل العراق مع ثلاثه نفر مع عمار بن یاسر و مع قیس بن سعد و مع عبد اللّه بن بدیل و الناس علی رایاتهم و مراکزهم و علی علیه السّلام فی القلب فی أهل المدینه بین أهل الکوفه و أهل البصره و عظم من معه من أهل المدینه الانصار و معه من خزاعه عدد حسن و من کنانه و غیرهم من أهل المدینه ثمّ زحف الیهم بالناس.

و رفع معاویه قبه عظیمه قد ألقی علیها الکرابیس و بایعه عظم الناس من أهل الشام علی الموت و بعث خیل أهل دمشق فاحتاطت بقبته و زحف عبد اللّه بن بدیل فی المیمنه نحو حبیب بن مسلمه فلم یزل یحوزه و یکشف خیله من المیسره حتّی اضطرّهم إلی قبه معاویه عند الظهر.

قال أبو مخنف حدثنی مالک بن اعین عن زید بن وهب الجهنی أن ابن بدیل قام فی أصحابه فقال: ألا إن معاویه ادعی ما لیس أهله و نازع هذا الأمر من لیس مثله و جادل بالباطل لیدحض به الحقّ وصال علیکم بالاعراب و الأحزاب قد زین لهم الضلاله و زرع فی قلوبهم حبّ الفتنه و لبّس علیهم الأمر و زادهم رجسا إلی رجسهم و أنتم علی نور من ربکم و برهان مبین فقاتلوا الطغاه الجفاه و لا تخشوهم فکیف تخشونهم و فی أیدیکم کتاب اللّه عزّ و جلّ طاهرا مبرورا «أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ » و قد قاتلناهم مع النّبی صلّی اللّه علیه و آله مره و هذه ثانیه و اللّه ما هم فی هذه بأتقی و لا ازکی و لا أرشد قوموا إلی عدوّکم بارک اللّه علیکم فقاتل قتالا شدیدا هو و أصحابه.

ص:256

قال أبو مخنف حدّثنی عبد الرحمن بن أبی عمره الأنصاری عن أبیه و مولی له أن علیّا علیه السّلام حرض النّاس یوم صفین فقال إن اللّه عزّ و جل قد دلکم علی تجاره تنجیکم من عذاب الیم تشفی بکم علی الخیر الایمان باللّه عزّ و جلّ و برسوله صلّی اللّه علیه و آله و الجهاد فی سبیل اللّه تعالی ذکره و جعل ثوابه مغفره الذنب و مساکن طیبه فی جنات عدن ثمّ أخبرکم أنه یحبّ الّذین یقاتلون فی سبیله صفّا کأنهم بنیان مرصوص فسوّوا صفوفکم کالبیان المرصوص و قدموا الدارع و أخر و الحاسر و عضوا علی الأضراس فانّه أبنا للسیوف عن الهام و التووا فی اطراف الرماح فانه اصون للأسنه و غضوا الابصار فانه اربط للجاش و اسکن للقلوب و امیتوا الأصوات فانه اطرد للفشل و اولی بالوقار، رایاتکم فلا تمیلوها و لا تزیلوها و لا تجعلوها إلا بایدی شجعانکم فان المانع للذمار و الصابر عند نزول الحقائق هم أهل الحفاظ الّذین یحفون برایاتهم و یکنفونها یضربون حفافیها خلفها و امامها و لا یضعونها اجزأ امرؤ و قد قرنه رحمکم اللّه و آسی أخاه بنفسه و لم یکل قرنه إلی أخیه فیکسب بذلک لائمه و یأتی به دناءه و أنی لا یکون هذا هکذا و هذا یقاتل اثنین و هذا ممسک بیده یدخل قرنه علی اخیه هاربا منه او قائما ینظر الیه من یفعل هذا یمقته اللّه عزّ و جل فلا تعرّضوا لمقت اللّه سبحانه فانما مردّکم الی اللّه قال اللّه عزّ من قائل لقوم «لن ینفعکم الفرار إن فررتم من الموت او القتل و إذا لا تمتعون إلاّ قلیلا» و ایم اللّه لئن سئلتم «سلمتم ظ» من سیف العاجله لا تسلمون من سیف الاخره استعینوا بالصدق و الصبر فان بعد الصبر ینزل اللّه النصر.

أقول کلامه علیه السّلام هذا مذکور فی نهج البلاغه فی باب الخطب مع اختلاف فی الکم و بعض الالفاظ و الجمل و اوّله: فقدّموا الدارع و أخروا الحاسر و عضّوا علی الاضراس فانه ابنا للسیوف إلی آخره و لنعد إلی القصه:

قال المسعودی فی مروج الذهب: و خرج فی الیوم التاسع علیّ و هوم یوم الخمیس و خرج معاویه فاقتتلوا إلی ضحوه من النهار و برز أمام الناس عبید اللّه بن عمر ابن الخطاب فی أربعه آلاف من الحضریه معمّمین بشق الحریر الاخضر متقدمین للموت یطلبون بدم عثمان و ابن عمر یقدمهم و هو یقول:

ص:257

أنا عبید اللّه ینمینی عمر خیر قریش من مضی و من غبر

غیر نبی اللّه و الشیخ الأغر قد أبطأت فی نصر عثمان مضر

و الربعیون فلا أسقوا المطر

فناداه علیّ ویحک یا ابن عمر علام تقاتلنی و اللّه لو کان أبوک حیا ما قاتلنی.

قال: أطلب بدم عثمان. قال علیه السّلام أنت تطلب بدم عثمان و اللّه یطلبک بدم الهرمزان.

و أمر علیّ علیه السّلام الأشتر النخعی بالخروج الیه فخرج الاشتر الیه و هو یقول:

إنّی أنا الأشتر معروف السیر إنّی أنا الأفعی العراقی الذکر

لست من الحی ربیع او مضر لکننی من مذحج البیض الغرر

فانصرف عنه عبید اللّه و لم یبارزه و کثرت القتلی یومئذ قال الطبری: قال أبو مخنف حدّثنی أبو روق الهمدانی أن یزید بن قیس الأرحبی حرّض الناس فقال إن المسلم السلیم من سلم دینه و رأیه و إن هولاء القوم و اللّه إن یقاتلوننا علی إقامه دین رأونا ضیّعناه و إحیاء حقّ رأونا أمتناه و إن یقاتلوننا إلا علی هذه الدنیا لیکونوا جبابره فیها ملوکا فلو ظهروا علیکم لا أراهم اللّه ظهورا و لا سرورا لزموکم بمثل سعید و الولید و عبد اللّه بن عامر السفیه الضال یجیز أحدهم فی مجلسه بمثل دیته و دیه ابیه و جدّه یقول هذا لی و لا إثم علیّ کأنما اعطی تراثه عن أبیه و امّه و إنما هو مال اللّه عز و جل أفاءه علینا بأسیافنا و أرماحنا فقاتلوا عباد اللّه القوم الظالمین الحاکمین بغیر ما أنزل اللّه و لا یأخذکم فی جهادهم لوم لائم فانهم إن یظهروا علیکم یفسدوا علیکم دینکم و دنیاکم و هم من قد عرفتم و خبرتم و أیم اللّه ما ازدادوا إلی یومهم هذا إلا شرا.

و قاتلهم عبد اللّه بن بدیل فی المیمنه قتالا شدیدا حتّی انتهی إلی قبه معاویه.

ثمّ إن الّذین تبایعوا معاویه علی الموت اقبلوا إلی معاویه فامرهم أن یصمدوا لابن بدیل فی المیمنه و بعث معاویه إلی حبیب بن مسلمه الفهری فی المیسره فحمل بهم و بمن کان معه علی میمنه الناس فهزمهم و انکشف أهل العراق من قبل المیمنه حتّی لم یبق منهم إلاّ ابن بدیل فی مأتین أو ثلاثمأه من القراء قد أسند بعضهم ظهره إلی

ص:258

بعض و انجفل الناس فأمر علی علیه السّلام سهل بن حنیف فاستقدم فیمن کان معه من أهل المدینه فاستقبلهم جموع لأهل الشام عظیمه فاحتملتهم حتّی ألحقتهم بالمیمنه و کان فی المیمنه إلی موقف علی علیه السّلام فی القلب أهل الیمن فلما کشفوا انتهت الهزیمه إلی علی علیه السّلام فانصرف یتمشی نحو المیسره فانکشفت عنه مضر من المیسره و ثبتت ربیعه.

قال أبو مخنف حدّثنی مالک بن أعین الجهنی عن زید بن وهب الجهنی قال مرّ علی علیه السّلام معه بنوه نحو المیسره و إنّی لأری النبل یمرّ بین عاتقه و منکبه و ما من بنیه أحد إلاّ یقیه بنفسه فیتقدم فیحول بین أهل الشام و بینه فیأخذه بیده إذا فعل ذلک فیلقیه بین یدیه او من ورائه فبصر به أحمر مولی أبی سفیان او عثمان أو بعض بنی امیه فقال و رب الکعبه قتلنی اللّه إن لم أقتلک أو تقتلنی فأقبل نحوه فخرج الیه کیسان مولی علی علیه السّلام فاختلفا ضربتین فقتله مولی بنی امیه، و ینتهزه علیّ علیه السّلام فیقع بیده فی جیب درعه فیجذبه ثمّ حمله علی عاتقه فکأنی أنظر إلی رجیلتیه تختلفان علی عنق علی علیه السّلام ثمّ ضرب به الأرض فکسر منکبه و عضدیه و شدا ابنا علیّ علیه السّلام علیه حسین علیه السّلام و محمّد فضرباه بأسیافهما فکأنی أنظر إلی علی علیه السّلام قائما و إلی شبیله یضربان الرجل حتّی إذا قتلاه و اقبلا إلی أبیهما و الحسن علیه السّلام قائما، قال له یا بنیّ ما منعک أن تفعل کما فعل أخواک؟ قال کفیانی یا أمیر المؤمنین.

ثمّ إن أهل الشام دنوا منه و واللّه ما یزیده قربهم منه سرعه فی مشیه فقال له الحسن علیه السّلام ما ضرک لو سعیت حتّی تنتهی إلی هؤلاء الّذین قد صبروا لعدوک من أصحابک؟ فقال یا بنیّ إن لأبیک یوما لن یعدوه و لا یبطیء به عنه السعی و لا یعجل به إلیه المشی إنّ أباک و اللّه ما یبالی أوقع علی الموت أو وقع الموت علیه.

قال أبو مخنف حدّثنی فضیل بن خدیج السکندی عن مولی للأشتر قال لما انهزمت میمنه العراق و أقبل علیّ علیه السّلام نحو المیسره مرّ به الأشتر یرکض نحو الفزع قبل المیمنه. فقال له علیّ علیه السّلام یا مالک قال لبیک قال ائت هؤلاء القوم فقل لهم أین فرارکم من الموت الّذی لن تعجزوه إلی الحیاه الّتی لن تبقی لکم فمضی فاستقبل الناس منهزمین فقال لهم هذه الکلمات الّتی قالها له علیّ علیه السّلام.

ص:259

و قال إلیّ أیّها النّاس أنا مالک بن الحارث أنا مالک بن الحارث، ثمّ ظن أنّه بالأشتر أعرف فی الناس فقال أنا الأشتر إلیّ أیّها الناس فأقبلت إلیه طائفه و ذهبت عنه طائفه فنادی أیّها الناس عضضتم بهن آباءکم ما أقبح ما قاتلتم منذ الیوم أیّها الناس أخلصوا إلیّ مذحجا فاقبلت إلیه مذحج فقال عضضتم بصم الجندل ما أرضیتم ربّکم و لا نصحتم له فی عدوکم و کیف بذلک و أنتم أبناء الحروب و أصحاب الغارات و فتیان الصباح و فرسان الطراد و حتوف الاقران و مذحج الطعان الّذین لم یکونوا یسبقون بثارهم و لا تطل دماؤهم و لا یعرفون فی موطن بخسف و أنتم حد أهل مصرکم و أعد حیّ فی قومکم و ما تفعلوا فی هذا الیوم فانّه مأثور بعد الیوم فاتقوا مأثور بعد الیوم فاتقوا مأثور الأحادیث فی غد و اصدقوا عدوکم اللقاء فإن اللّه مع الصادقین و الّذی نفس مالک بیده ما من هؤلاء - و أشار بیده إلی أهل الشام - رجل علی مثال جناح بعوضه من محمّد صلّی اللّه علیه و آله أنتم ما أحسنتم القراع اجلوا سواد وجهی یرجع فی وجهی دمی علیکم بهذا السواد الاعظم فإن اللّه عزّ و جل لو قد فضه تبعه من بجانبیه کما یتبع مؤخر السیل مقدمه قالوا خذ بنا حیث احببت و صمد نحو عظمهم فیما یلی المیمنه فأخذ یزحف إلیهم و یردهم و یستقبله شباب من همدان و کانوا ثمانمائه مقاتل یومئذ و قد انهزموا آخر الناس و کانوا قد صبروا فی المیمنه حتّی اصیب منهم ثمانون و مأئه رجل و قتل منهم أحد عشر رئیسا کلّما قتل منهم رجل أخذ الرایه آخر فکان الأوّل کریب بن شریح ثمّ شرحبیل ابن شریح ثمّ مرثد بن شریح ثمّ هبیره بن شریح ثمّ یریم بن شریح ثمّ سمیر بن شریح فقتل هؤلاء الاخوه السته جمیعا ثمّ أخذ الرایه سفیان بن زید ثمّ عبد بن زید ثمّ کریم بن زید فقتل هؤلاء الاخوه الثلاثه جمیعا ثمّ أخذ الرایه عمیر بن بشیر ثمّ الحارث بن بشیر فقتلا ثمّ أخذ الرایه وهب بن کریب أخو القلوص فأراد أن یستقبل فقال له رجل من قومه انصرف بهذه الرایه رحمک اللّه فقد قتل أشراف قومک حولها فلا تقتل نفسک و لا من بقی من قومک فانصرفوا و هم یقولون لیت لنا عدّتنا من العرب یحالفوننا علی الموت ثمّ نستقدم نحن و هم فلا ننصرف حتّی نقتل أو نظفر فمرّوا بالأشتر و هم یقولون هذا القول فقال لهم الأشتر إلیّ أنا احالفکم و اعاقدکم

ص:260

علی أن لا نرجع أبدا حتی نظفر أو نهلک فأتوه فوقفوا معه.

و زحف الأشتر نحو المیمنه و ثاب الیه ناس تراجعوا من أهل الصبر و الحیاء و الوفاء فأخذ لا یصمد لکتیبه إلا کشفها و لا لجمع الاحازه و ردّه فانّه لذلک إذ مرّ بزیاد بن النضر یحمل إلی العسکر فقال من هذا فقیل زیاد بن النضر استلحم عبد اللّه ابن بدیل و أصحابه فی المیمنه فتقدم زیاد فرفع لأهل المیمنه رایته فصبروا و قاتل حتّی صرع ثمّ لم یمکثوا إلاّ کلا شیء حتّی مرّ بیزید بن قیس الأرحبی محمولا نحو العسکر فقال الأشتر من هذا فقالوا یزید بن قیس لما صرع زیاد بن النضر رفع لأهل المیمنه رایته فقاتل حتّی صرع فقال الأشتر هذا و اللّه الصبر الجمیل و الفعل الکریم ألا یستحی الرجل أن ینصرف لا یقتل و لا یقتل او یشفی به علی القتل.

قال أبو مخنف حدّثنی أبو جناب الکلبی عن الحرّ بن الصیاح النخعی أن الأشتر یومئذ کان یقاتل علی فرس له فی یده صفیحه یمانیه إذا طأطأها خلت فیها ماء منصبا و إذا رفعها کاد یغشی البصر شعاعها و جعل یضرب بسیفه و یقول: الغمرات ثمّ ینجلینا. قال فبصر به الحارث بن جمهان الجعفی و الأشتر متقنع فی الحدید فلم یعرفه فدنا منه فقال له جزاک اللّه خیرا منذ الیوم عن أمیر المؤمنین و جماعه المسلمین فعرفه الأشتر فقال ابن جمهان فعرفه فکان من اعظم الرجال و أطوله و کان فی لحیته حفّها قلیلا فقال جعلت فداک لا و اللّه ما علمت بمکانک إلا الساعه و لا افارقک حتّی اموت. قال و رآه منقذ و حمیر ابنا قیس الناعطیان فقال منقذ لحمیر ما فی العرب مثل هذا إن کان ما أری من قتاله فقال له حمیر و هل النیّه إلاّ ما تراه یصنع قال إنّی اخاف أن یکون یحاول ملکا.

قال أبو مخنف حدّثنی فضیل بن خدیج عن مولی للأشتر أنه لمّا اجتمع الیه عظم من کان انهزم عن المیمنه حرضهم ثمّ قال عضوا علی النواجذ من الأضراس و استقبلوا القوم بهامکم و شدوا شده قوم موتورین ثأرا بابائهم و إخوانهم حناقا علی عدوهم قد وطنوا علی الموت انفسهم کیلا یسبقوا بوتر و لا یلحقوا فی الدنیا عارا و أیم اللّه ما وتر قوم قط بشیء أشدّ علیهم من أن یوتروا دینهم و إن هؤلاء القوم لا یقاتلونکم

ص:261

إلاّ عن دینکم لیمیتوا السنه و یحیوا البدعه و یعیدوکم فی ضلاله قد أخرجکم اللّه عزّ و جل منها بحسن البصیره فطیبوا عباد اللّه أنفسا بدمائکم دون دینکم فإن ثوابکم علی اللّه و اللّه عنده جنات النعیم و إن الفرار من الزحف فیه السلب للعز و الغلبه علی الفیء و ذل المحیا و الممات و عار الدنیا و الاخره و حمل علیهم حتّی کشفهم فألحقهم بصفوف معاویه بین صلاه العصر و المغرب و انتهی إلی عبد اللّه بن بدیل و هو فی عصبه من القراء بین المأتین و الثلاثمأه و قد لصقوا بالأرض کأنّهم جثا فکشف عنهم أهل الشام فأبصروا إخوانهم قد دنوا منهم فقالوا ما فعل أمیر المؤمنین قالوا حی صالح فی المیسره یقاتل الناس أمامه، فقالوا الحمد للّه قد کنا ظننا أن قد هلک و هلکتم.

و قال عبد اللّه بن بدیل لأصحابه استقدموا بنا فأرسل الأشتر الیه أن لا تفعل اثبت مع الناس فقاتل فانه خیر لهم و أبقی لک و لاصحابک فأبی فمضی کما هو نحو معاویه و حوله کأمثال الجبال و فی یده سیفان و قد خرج فهو امام أصحابه فأخذ کلّما دنا منه رجل ضربه فقتله حتّی قتل سبعه و دنا من معاویه فنهض الیه الناس من کلّ جانب و احیط به و بطائفه من أصحابه فقاتل حتّی قتل و قتل ناس من أصحابه و رجعت طائفه قد خرجوا منهزمین فبعث الأشتر ابن جمهان الجعفی فحمل علی أهل الشام الّذین یتبعون من نجا من أصحاب ابن بدیل حتّی نفسوا عنهم و انتهوا إلی الأشتر فقال لهم ألم یکن رأیی لکم خیر من رأیکم لأنفسکم ألم آمرکم أن تثبتوا مع الناس و کان معاویه قال لابن بدیل و هو یضرب قدما أ ترونه کبش القوم فلمّا قتل أرسل الیه فقال انظروا من هو فنظر الیه ناس من أهل الشام فقالوا لا نعرفه فأقبل الیه حتّی وقف علیه فقال بلی هذا عبد اللّه بن بدیل و اللّه لو استطاعت نساء خزاعه أن تقاتلنا فضلا علی رجالها لفعلت مدّوه فمدّوه فقال هذا و اللّه کما قال الشاعر:

أخو الحرب إن عضّت به الحرب عضّها و إن شمّرت یوما به الحرب شمّرا

و البیت لحاتم طییء، و أن الأشتر زحف الیهم فاستقبله معاویه بعکّ و الأشعرین فقال الأشتر لمذجح اکفونا عکّا و وقف فی همدان و قال لکنده اکفونا الأشعرین فاقتتلوا قتالا شدیدا و أخذ یخرج إلی قومه فیقول إنّما هم عکّ فاحملوا علیهم فیجثون

ص:262

علی الرکّب و یرتجزون:

یا ویل امّ مذحج من عکّ هاتیک امّ مذحج تبکیّ

فقاتلوهم حتّی المساء ثمّ إنّه قاتلهم فی همدان و ناس من طوائف الناس فحمل علیهم فأزالهم عن مواقفهم حتّی ألحقهم بالصفوف الخمسه المعقله بالعمائم حول معاویه ثمّ شد علیهم شده اخری فصرع الصفوف الأربعه و کانوا معقلین بالعمائم حتّی انتهوا إلی الخامس الّذی حول معاویه و دعا معاویه بفرس فرکب و کان یقول أردت أن أنهزم فذکرت قول ابن الأطنابه من الأنصار کان جاهلیا و الأطنابه امرأه من بلقین.

أبت لی عفّتی و حیاء نفسی و إقدامی علی البطل المشیح

و إعطائی علی المکروه مالی و أخذی الحمد بالثمن الربیح

و قولی کلما جشأت و جاشت مکانک تحمدی او تستریحی

فمنعنی هذا القول من الفرار.

قال أبو مخنف حدّثنی مالک بن أعین الجهنی عن زید بن وهب أن علیّا علیه السّلام لما رأی میمنته قد عادت إلی مواقفهم و مراکزهم أقبل حتّی انتهی إلیهم. فقال إنّی قد رأیت جولتکم و انحیازکم عن صفوفکم یحوزکم الطغاه الجفاه و أعراب أهل الشام و أنتم لها میم العرب و السنام الاعظم و عمار اللیل بتلاوه القرآن و أهل دعوه الحقّ إذ ضلّ الخاطئون فلولا إقبالکم بعد إدبارکم و کرّکم بعد انحیازکم وجب علیکم ما وجب علی المولّی یوم الزحف دبره و کنتم من الهالکین، و لکن هون وجدی و شفی بعض أحاح نفسی أنی رأیتکم بأخره حزتموهم کما حازوکم و أزلتموهم عن مصافهم کما أزالوکم تحسونهم بالسیوف ترکب اولاهم اخراهم کالابل المطرده فالان فاصبروا نزلت علیکم السکینه و ثبتکم اللّه عزّ و جلّ بالیقین لیعلم المنهزم أنّه مسخط ربّه و موبق نفسه إن فی الفرار موجده اللّه عزّ و جلّ علیه و الذل اللازم و العار الباقی و اعتصار الفیء من یده و فساد العیش علیه و أن الفارّ منه لا یزید فی عمره و لا یرضی ربّه فموت المرء محقا قبل إتیان هذه الخصال خیر من الرضا بالتأنیس لها و الاقرار علیها.

قال الطبری: قال أبو مخنف حدّثنا عبد السلام بن عبد اللّه بن جابر الأحمسی

ص:263

أن رایه بجیله بصفین کانت فی أحمس بن الغوث بن أنما رمع أبی شداد و هو قیس بن مکشوح بن هلال بن الحارث بن عمرو بن جابر بن علیّ بن اسلم بن احمس بن الغوث و قال له بجیله خذ رایتنا فقال غیری لکم منی قالوا ما نرید غیرک قال و اللّه لئن أعطیتمونیها لا أنتهی بکم دون صاحب الترس المذهب قالوا اصنع ما شئت فاخذها ثمّ زحف حتّی انتهی بهم إلی صاحب الترس المذهب و کان فی جماعه عظیمه من أصحاب معاویه و ذکروا أنه عبد الرحمن بن خالد بن الولید المخزومی فاقتتل الناس هنالک قتالا شدیدا فشد بسیفه نحو صاحب الترس فتعرض له رومی مولی لمعاویه فیضرب قدم أبی شداد فیقطها و یضربه أبو شداد فیقتله و اشرعت الیه الأسنه فقتل و أخذ الرایه عبد اللّه بن قلع الاحمسی و هو یقول:

لا یبعد اللّه أبا شدّاد حیث أجاب دعوه المنادی

و شدّ بالسیف علی الأعادی نعم الفتی کان لدی الطراد

و فی طعان الرّجل و الجلاد

فقاتل حتّی قتل فأخذ الرایه أخوه عبد الرحمن بن قلع فقاتل حتّی قتل ثمّ أخذها عفیف بن إیاس فلم تزل فی یده حتّی تحاجز الناس و قتل حازم بن أبی حازم الأحمسی أخو قیس بن أبی حازم یومئذ و قتل نعیم بن صهیب بن العلیه البجلی یومئذ فأتی ابن عمه و سمیّه نعیم بن الحارث ابن العلیه معاویه و کان معه فقال إن هذا القتیل ابن عمی فهبه لی أدفنه فقال لا تدفنه فلیسوا لذلک أهلا و اللّه ما قدرنا علی دفن ابن عفان إلا سرا. قال و اللّه لتأذنن فی دفنه أولا لحقن بهم و لا دعنک. قال معاویه أ تری أشیاخ العرب قد أحالتهم امورهم فأنت تسألنی فی دفن ابن عمّک ادفنه إن شئت او دع فدفنه.

قال أبو مخنف حدّثنی الحارث بن حصیره الأزدی عن أشیاخ من النمر من الأزد أن مخنف بن سلیم لما ندبت الازد للأزد حمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال ان من الخطأ الجلیل و البلاء العظیم أنا صرفنا إلی قومنا و صرفوا إلینا و اللّه ما هی إلا أیدینا نقطعها بأیدینا و ما هی إلاّ اجنحتنا نجدّها باسیافنا فان نحن لم نواس جماعتنا و لم نناصح صاحبنا کفرنا و إن نحن فعلنا فعزنا أبحنا و نارنا أخمدنا فقال له جندب بن

ص:264

زهیر و اللّه لو کنا آباءهم و ولدناهم أو کنا أبناءهم و ولدونا ثمّ خرجوا من جماعتنا و طعنوا علی إمامنا و إذا هم الحاکمون بالجور علی أهل ملّتنا و ذمّتنا ما افترقنا بعد أن اجتمعنا حتی یرجعوا عماهم علیه و یدخلوا فیما ندعوهم او تکثر القتلی بیننا و بینهم.

فقال له مخنف و کان ابن خالته عزّ اللّه بک النیّه أما و اللّه ما علمت صغیرا و کبیرا إلاّ مشئوما و اللّه ما میلنا الرأی قط أیهما نأتی أو أیّهما ندع فی الجاهلیه و لا بعد أن أسلمنا إلاّ اخترت أعسرهما و أنکدهما اللّهم إن تعافی أحبّ الینا من أن تبتلی فاعط کلّ امریء منا ما یسألک و قال أبو بریده بن عوف اللّهم احکم بیننا بما هو أرضی لک یا قوم إنکم تبصرون بما یصنع الناس و إن لنا الاسوه بما علیه الجماعه إن کنا علی حقّ و إن یکونوا صادقین فان اسوه فی الشر و اللّه ما علمنا ضرر فی المحیا و الممات.

و تقدّم جندب بن زهیر فبارز رأس أزد الشام فقتله الشامی و قتل من رهطه عجل و سعد ابنا عبد اللّه من بنی ثعلبه و قتل مع مخنف من رهطه عبد اللّه و خالد ابنا ثاجد و عمرو و عامر ابنا عویف و عبد اللّه بن الحجاج و جندب بن زهیر و أبو زینب بن عوف بن الحارث و خرج عبد اللّه بن أبی الحصین الأزدی فی القراء الذین مع عمار بن یاسر فاصیب معه.

قال أبو مخنف و حدّثنی الحارث بن حصیره عن أشیاخ النمر أن عقبه بن حدید النمری قال یوم صفین ألا إن مرعی الدنیا أصبح هشیما و أصبح شجرها خضیدا و جدیدها سملا و حلوها مرّ المذاق ألا و إنّی انبئکم نبأ امریء صادق إنّی قد سئمت الدنیا و عزفت نفسی عنها و قد کنت أتمنی الشهاده و أتعرض لها فی کلّ جیش و غاره فأبی اللّه عزّ و جل إلاّ أن یبلغنی هذا الیوم ألا و إنّی متعرض لها من ساعتی هذه قد طمعت ألا احرمها فما تنتظرون عباد اللّه بجهاد من عادی اللّه خوفا من الموت القادم علیکم الذاهب بأنفسکم لا محاله أو من ضربه کف بالسیف تستبدلون الدنیا بالنظر فی وجه اللّه عزّ و جل و موافقه النبیین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین فی دار القرار ما هذا بالرأی السدید.

ثمّ مضی فقال یا إخوتی قد بعت هذه الدار بالّتی أمامها و هذا وجهی إلیها لا تبرح وجوهکم و لا یقطع اللّه عزّ و جل رجاءکم فتبعه إخوته عبید اللّه و عوف و مالک و قالوا لا نطلب رزق الدنیا بعدک فقبح اللّه العیش بعدک اللّهم إنا نحتسب أنفسنا عندک

ص:265

فاستقدموا فقاتلوا حتی قتلوا.

قال أبو مخنف حدثنی مله بن زهیر النهدی عن أبی مسلم بن عبد اللّه الضبابی قال شهدت صفین مع الحیّ و معنا شمر بن ذی الجوشن الضبابی فبارزه أدهم بن محرز الباهلی فضرب أدهم وجه الشمر بالسیف و ضربه شمر ضربه لم تضرره فرجع شمر إلی رحله فشرب شربه و کان قد ظمئ ثمّ أخذ الرمح فأقبل و هو یقول:

إنی زعیم لأخی بأهله بطعنه إن لم أصب عاجله

أو ضربه تحت القنا و الوغی شبیهه بالقتل أو قاتله

ثمّ حمل علی أدهم فصرعه ثمّ قال هذه بتلک.

قال أبو مخنف حدّثنی عمرو بن عوف بن مالک الجشمی أن بشر بن عصمه المزنی کان لحق بمعاویه فلمّا اقتتل الناس بصفین بصر بشر بن عصمه بمالک العقدیه و هو مالک بن الجلاح الجشمی و لکن العقدیه غلبت علیه فرآه بشر و هو یفری فی أهل الشام فریا عجیبا و کان رجلا مسلما شجاعا فغاظ بشر ما رأی منه فحمل علیه فطعنه فصرعه ثمّ انصرف فندم لطعنته إیاه جبارا فقال:

و إنی لأرجو من ملیکی تجاوزا و من صاحب الموسوم فی الصدر هاجس

دلفت له تحت الغبار بطعنه علی ساعه فیها الطعان تخالس

فبلغت مقالته ابن العقدیه فقال:

ألا أبلغا بشر بن عصمه أنّنی شغلت و ألهانی الّذین امارس

فصادفت منّی غرّه و أصبتها کذلک و الأبطال ماض و خالس

ثمّ حمل عبد اللّه بن الطفیل البکائی علی جمع لأهل الشام فلما انصرف حمل علیه رجل من بنی تمیم یقال له قیس بن قره ممن لحق بمعاویه من أهل العراق فیضع الرمح بین کتفی عبد اللّه بن الطفیل و یعترضه یزید بن معاویه ابن عمّ عبد اللّه ابن الطفیل فیضع الرمح بین کتفی التمیمی فقال و اللّه لئن طعنته لأطعننک فقال علیک عهد اللّه و میثاقه لئن رفعت السنان عن ظهر صاحبک لترفعن سنانک عنی فقال له نعم لک بذلک عهد اللّه فرفع السنان عن ابن الطفیل و رفع یزید السنان عن التمیمی

ص:266

فقال ممّن أنت قال من بنی عامر فقال له جعلنی اللّه فداکم أبتما إلفکم الفکم کراما و إنی لحادی عشر رجلا من أهل بیتی و رهطی قتلتموهم الیوم و أنا کنت آخرهم فلما رجع الناس إلی الکوفه عتب علی یزید بن الطفیل فی بعض ما یعتب فیه الرجلّ علی ابن عمّه فقال:

ألم ترنی حامیت عنک مناصحا بصفّین إذ خلاک کلّ حمیم

و نهنهت عنک الحنظلیّ و قد أتی علی سابح ذی میعه و هزیم

قال أبو مخنف حدثنی فضیل بن خدیج قال خرج رجل من أهل الشام یدعو إلی المبارزه فخرج إلیه عبد الرّحمن بن محرز الکندی ثمّ الطحمی فتجا و لا ساعه ثمّ إن عبد الرحمن حمل علی الشامی فطعنه فی ثغره نحره فصرعه ثمّ نزل إلیه فسلبه درعه و سلاحه فإذا هو حبشی فقال إنا للّه لمن اخطرت نفسی لعبد أسود و خرج رجل من عکّ یسأل المبارزه فخرج إلیه قیس بن فهدان الکنانی ثمّ البدنی فحمل علیه العکیّ فضربه و احتمله أصحابه فقال قیس بن فهدان:

لقد علمت عکّ بصفین أنّنا إذا التقت الخیلان نطعنها شزرا

و نحمل رایات الطعان بحقها فنوردها بیضا و نصدرها حمرا

قال أبو مخنف و حدّثنی فضیل بن خدیج أن قیس بن فهدان کان یحرض أصحابه فیقول شدوا إذا شددتم جمیعا و إذا انصرفتم فاقبلوا معا و غضوا الأبصار و أقلوا اللفظ و اعتوروا الاقران و لا یؤتین من قبلکم العرب، قال و قتل نهیک بن عزیز من بنی الحارث بن عدی و عمرو بن یزید من بنی ذهل و سعید بن عمرو و خرج قیس بن یزید و هو ممّن فرّ إلی معاویه من علی فدعا إلی المبارزه فخرج إلیه أخوه أبو العمرصه بن یزید فتعارفا فتواقفا و انصرفا إلی الناس فأخبر کلّ واحد منهما أنّه لقی أخاه.

قال أبو مخنف حدثنی جعفر بن حذیفه من آل عامر بن جوین الطائی أن طیئا یوم صفین قاتلت قتالا شدیدا فعبّیت لهم جموع کثیره فجاءهم حمزه بن مالک الهمدانی فقال ممن أنتم للّه أنتم؟ فقال عبد اللّه بن خلیفه البولانی و کان شیعیا شاعرا

ص:267

خطیبا نحن طییء السهل و طییء الرمل و طییء الجبل الممنوع ذی النخل نحن حماه الجبلین إلی ما بین العذیب و العین نحن طییء الرماح و طییء النطاح و فرسان الصباح.

فقال حمزه بن مالک بخ بخ إنک لحسن الثناء علی قومک فقال:

إن کنت لم تشعر بنجده معشر فاقدم علینا و یب غیرک تشعر

ثمّ اقتتل الناس أشد القتال فأخذ ینادیهم و یقول یا معشر طیی فدی لکم طار فی و تالدی قاتلوا علی الأحساب و أخذ یقول

أنا الذی کنت إذ الداعی دعامصمّما بالسیف ندبا أروعا

فأنزل المستلئم المقنّعاو أقتل المبالط السّمیدعا

و قال بشر بن العسوس الطائی ثمّ الملقطی:

یا طییء السهول و الأجبال

ألا انهدوا بالبیض و الموالی و بالکماه منکم الابطال

فقارعوا أئمه الجهّال السالکین سبل الضلال

ففقئت یومئذ عین أبی العسوس فقال فی ذلک:

ألا لیت عینی هذه مثل هذه فلم أمش فی الأناس إلاّ بقائد

و یا لیتنی لم أبق بعد مطرف و سعد و بعد المستنیرین خالد

فوارس لم تغذ الحواضن مثلهم إذا الحرب أبدت عن خدام الخرائد

و یا لیت رجلی ثمّ طنّت بنصفها و یا لیت کفیّ ثم طاحت بساعدی

قال أبو مخنف حدثنی أبو الصلت التیمی قال حدثنی أشیاخ محارب أنه کان منهم رجل یقال له خنثر بن عبیده بن خالد و کان من اشجع الناس فلما اقتتل الناس یوم صفین جعل یری أصحابه منهزمین فأخذ ینادی یا معشر قیس إطاعه الشیطان آثر عندکم من طاعه الرحمن الفرار فیه معصیه اللّه سبحانه و سخطه و الصبر فیه طاعه اللّه عز و جل و رضوانه فتختارون سخط اللّه تعالی علی رضوانه و معصیته علی طاعته فانّما الراحه بعد الموت لمن مات محاسبا لنفسه و قال:

لا و ألت نفس امریء ولّی الدّبر انا الّذی لا ینثنی و لا یفرّ

ص:268

و لا یری مع المعازیل الغدر

فقاتل حتّی ارتث ثم إنّه خرج مع الخمسمائه الذین کانوا اعتزلوا مع فروه ابن نوفل الأشجعی فنزلوا بالدسکره و البندنیجین فقاتلت النخع یومئذ قتالا شدیدا فاصیب منهم یومئذ بکر بن هوذه و حیان بن هوذه و شعیب بن نعیم من بنی بکر النخع و ربیعه بن مالک بن و هبیل و أبی بن قیس أخو علقمه بن قیس الفقیه و قطعت رجل علقمه یومئذ فکان یقول ما احب أن رجلی أصح ما کانت و إنها لمما أرجو به حسن الثواب من ربی عزّ و جلّ و قال لقد کنت احب أن أری فی نومی أخی أو بعض إخوانی فرأیت أخی فی النوم فقلت یا أخی ما ذا قدمتم علیه؟ فقال لی إنا التقینا نحن و القوم فاحتججنا عند اللّه عزّ و جلّ فحججناهم فما سررت منذ عقلت سروری بتلک الرؤیا.

قال أبو مخنف حدثنی سوید بن حیه الأسدی عن الحضین بن المنذر أن اناسا کانوا اتوا علیّا علیه السّلام قبل الوقعه فقالوا له إنا لا نری خالد بن المعمر إلاّ قد کاتب معاویه و قد خشینا أن یتابعه فبعث إلیه علیّ علیه السّلام و إلی رجال من أشرافنا، فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال:

أما بعد یا معشر ربیعه فأنتم أنصاری و مجیبو دعوتی و من أوثق حی فی العرب فی نفسی و قد بلغنی أن معاویه قد کاتب صاحبکم خالد بن المعمر و قد أتیت به و جمعتکم لأشهدکم علیه و لتسمعوا أیضا ما أقوله.

ثمّ أقبل علیه فقال علیه السّلام یا خالد بن المعمر إن کان ما بلغنی حقا فإنّی اشهد اللّه و من حضرنی من المسلمین انک آمن حتی تلحق بأرض العراق أو الحجاز أو أرض لا سلطان لمعاویه فیها و إن کنت مکذوبا علیک فان صدورنا تطمئن إلیک فحلف باللّه ما فعل و قال رجال منا کثیر لو کنّا نعلم أنه فعل أمثلناه.

فقال شقیق بن ثور السدوسی ما وفق خالد بن المعمر إن نصر معاویه و أهل الشام علی علیّ علیه السّلام و ربیعه فقال زیاد بن خصفه التیمی یا أمیر المؤمنین استوثق من ابن المعمر بالأیمان لا یغدرنک فاستوثق منه ثمّ انصرفنا.

ص:269

فلما کان یوم الخمیس «و هو الیوم التاسع من صفر» انهزم الناس من قبل المیمنه فجاءنا علیّ علیه السّلام حتی انتهی إلینا و معه بنوه فنادی بصوت عال جهیر کغیر المکترث لما فیه الناس: لمن هذه الرایات؟ قلنا رایات ربیعه فقال بل هی رایات اللّه عزّ و جلّ عصم اللّه اهلها فصبرهم و ثبت اقدامهم، ثمّ قال لی یافتی ألا تدنی رایتک هذه ذراعا؟ قلت: نعم و اللّه و عشر أذرع، فقمت بها فأدنیتها حتی قال إن حسبک مکانک فثبت حیث أمرنی و اجتمع أصحابی.

قال أبو مخنف حدثنا أبو الصلت التیمی قال سمعت أشیاخ الحیّ من تیم اللّه ابن ثعلبه یقولون إن رایه ربیعه أهل کوفتها و بصرتها کانت مع خالد بن المعمر من أهل البصره قال و سمعتهم یقولون إن خالد بن المعمر و سفیان بن ثور اصطلحا علی أن ولیا رایه بکر بن وائل من أهل البصره الحضین بن المنذر الذهلی و تنافسا فی الرایه و قالا هذا فتی مناله حسب نجعلها له حتی نری من رأینا.

ثمّ إنّ علیا ولی خالد بن المعمر بعد رایه ربیعه کلها و ضرب معاویه لحمیر بسهمهم علی ثلاث قبائل لم تکن لأهل العراق قبائل أکثر عددا منها یومئذ علی ربیعه و همدان و مذحج فوقع سهم حمیر علی ربیعه فقال ذو الکلاع قبحک اللّه من سهم کرهت الضراب فاقبل ذو الکلاع فی حمیر و من تعلقها و معهم عبید اللّه بن عمر بن الخطاب فی أربعه آلاف من قراء أهل الشام و علی میمنتهم ذو الکلاع فحملوا علی ربیعه و هم میسره أهل العراق و فیهم ابن عبّاس و هو علی المیسره فحمل علیهم ذو الکلاع و عبید اللّه بن عمر حمله شدیده بخیلهم و رجلهم فتضعضعت رایات ربیعه الا قلیلا من الأخیار و الأبدال.

ثمّ إن أهل الشام انصرفوا فلم یمکثوا الا قلیلا حتی کرّوا و عبید اللّه بن عمر یقول یا أهل الشام إن هذا الحی من أهل العراق قتله عثمان بن عفان و انصار علیّ بن أبی طالب و إن هزمتم هذه القبیله أدرکتم ثارکم فی عثمان و هلک علیّ بن أبی طالب و أهل العراق فشدوا علی الناس شده فثبتت لهم ربیعه و صبروا صبرا حسنا إلاّ قلیلا من الضعفاء و الفشله و ثبت أهل الرایات و أهل الصبر منهم و الحفاظ فلم

ص:270

یزولوا و قاتلوا قتالا شدیدا.

فلما رأی خالد بن المعمر ناسا من قومه انصرفوا انصرف فلما رأی أصحاب الرایات قد ثبتوا و رأی قومه قد صبروا رجع و صاح بمن انهزم و أمرهم بالرجوع فقال من أراد من قومه أن یتهمه اراد الانصراف فلما رآنا قد ثبتنا رجع إلینا و قال هو لما رأیت رجالا منا انهزموا رأیت أن أستقبلهم و أردهم إلیکم و اقبلت إلیکم فیمن أطاعنی منهم فجاء بأمر مشبه.

قال أبو مخنف حدثنی رجل من بکر بن وائل عن محرز بن عبد الرّحمن العجلی أن خالدا قال یومئذ یا معشر ربیعه إنّ اللّه عزّ و جلّ قد أتی بکل رجل منکم من منبته و مسقط رأسه فجمعکم فی هذا المکان جمعا لم یجمعکم مثله منذ نشرکم فی الأرض فإن تمسکوا بایدیکم و تنکلوا عن عدوکم و تزولوا عن مصافکم لا یرضی اللّه فعلکم و لا تقدموا من الناس صغیرا أو کبیرا الا یقول فضحت ربیعه الذمار و حاصت عن القتال و اتیت من قبلها العرب فإیاکم أن تتشأم بکم العرب و المسلمون الیوم و انکم إن تمضوا مقبلین مقدمین و تصیروا محتسبین فإن الاقدام لکم عاده و الصبر منکم سجیه و اصبروا و نیتکم أن توجروا فإن ثواب من نوی ما عند اللّه شرف الدنیا و کرامه الاخره و لن یضیع اللّه أجر من أحسن عملا.

فقام رجل فقال ضاع و اللّه أمر ربیعه حین جعلت إلیک امورها تأمرنا ألا نزول و لا نحول حتّی تقتل أنفسنا و تسفک دماءنا ألا تری الناس قد انصرف جلّهم.

فقام إلیه رجال من قومه فنهروه و تناولوه بألسنتهم فقال لهم خالد أخرجوا هذا من بینکم فان هذا إن بقی فیکم ضرّکم و إن خرج منکم لم ینقصکم هذا الذی لا ینقص العدد و لا یملا البلد برحک اللّه من خطیب قوم کرام کیف جنبت السداد.

و اشتد قتال ربیعه و حمیر و عبید اللّه بن عمر حتّی کثرت بینهم القتلی فقتل سمیر ابن الریان بن الحارث العجلی و کان من أشد الناس بأسا.

قال أبو مخنف حدثنی جعفر بن أبی القاسم العبدی عن یزید بن علقمه عن زید بن بدر

ص:271

العبدی أن زیاد بن خصفه أتی عبد القیس یوم صفین و قد عبیت قبائل حمیر مع ذی الکلاع و فیهم عبید اللّه بن عمر بن الخطاب لبکر بن وائل فقوتلوا قتالا شدیدا خافوا فیه الهلاک فقال زیاد بن خصفه یا عبد القیس لا بکر بعد الیوم فرکبنا الخیول ثمّ مضینا فواقفنا.

فما لبثنا إلا قلیلا حتّی اصیب ذو الکلاع و قتل عبید اللّه بن عمر فقالت همدان قتله هانیء بن خطاب الارحبی و قالت حضر موت قتله مالک بن عمرو التنعی و قالت بکر بن وائل قتله محرز بن الصحصح من بنی عائش بن مالک بن تیم اللّه بن ثعلبه و أخذ سیفه ذا الوشاح فأخذ به معاویه بالکوفه بکر بن وائل فقالوا إنما قتله رجل منا من أهل البصره یقال له محرز بن الصحصح فبعث إلیه بالبصره فأخذ منه السیف و کان رأس النمر بن قاسط عبد اللّه بن عمرو من بنی تمیم.

قال هشام بن محمّد الذی قتل عبید اللّه بن عمر محرز بن الصحصح و أخذ سیفه ذا الوشاح سیف عمرو فی ذلک قول کعب بن جعیل التغلبی:

ألا إنما تبکی العیون لفارس بصفین أجلت خیله و هو واقف

یبدل من اسماء أسیاف وائل و کان فتی لو أخطأته المتالف

ترکن عبید اللّه بالقاع مسندا تمجّ دم الخرق العروق الذّوارف

أقول: ان اسماء فی البیت الثانی هی زوجه عبید اللّه بن عمر کما سیأتی عنقریب و لنعد إلی القصه.

و قتل منهم یومئذ بشر بن مره بن شرحبیل و الحارث بن شرحبیل و کانت اسماء ابنه عطارد بن حاجب التمیمی تحت عبید اللّه بن عمر ثمّ خلف علیها الحسن بن علیّ علیهما السّلام.

قال أبو مخنف حدثنی ابن أخی غیاث بن لفیط البکری أن علیّا علیه السّلام حیث انتهی إلی ربیعه تبارت ربیعه بینها فقالوا إن اصیب علیّ فیکم و قد لجأ إلی رایتکم افتضحتم و قال لهم شقیق بن ثور یا معشر ربیعه لا عذر لکم فی العرب إن وصل إلی علیّ علیه السّلام فیکم و فیکم رجل حیّ و إن منعتموه فمجد الحیاه اکتسبتموه فقاتلوا قتالا

ص:272

شدیدا حین جاءهم علیّ علیه السّلام لم یکونوا قاتلوا مثله ففی ذلک قال علیّ علیه السّلام.

لمن رایه سوداء یخفق ظلّها إذا قیل قدمها حضین تقدما

یقدّمها فی الموت حتّی یزیرها حیاض المنایا تقطر الموت و الدّما

أذقنا ابن حرب طعننا و ضرابنا بأسیافنا حتی تولی و أحجما

جزی اللّه قوما صابروا فی لقائهم لدا الموت قوما ما أعف و اکرما

و اطیب أحبارا و أکرم شیمه إذا کان أصوات الرّجال تغمغما

ربیعه اعنی انهم أهل نجده و بأس إذا لاقوا جشیما عرمرما

مقتل أبی الیقظان عمار بن یاسر رضوان الله علیه و نسبه و اسلامه و طائفه

ما جاء فیه من الاخبار و الاحوال

هو (ره) من کبار الفقهاء و عظام العلماء، صحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و أخذ منه و من علیّ علیه السّلام معالم الدین و معارف الیقین و کان من شیعه أمیر المؤمنین و قتله الفئه الباغیه فی صفّین مجاهدا فی سبیل اللّه ناصرا لولیه خیر خلقه بعد رسوله علیّ علیه السّلام و سیتّضح لک جلاله شأنه و علوّ مقامه و ثبات قدمه فی الدین و خلوصه فی حبّ علیّ أمیر المؤمنین علیه السّلام بما نذکر من الأخبار المأثوره عن الفریقین، و فی الدر المنثور: و کان أبو هریره یقول إن عمار بن یاسر أجاره اللّه من الشیطان علی لسان نبیّه صلّی اللّه علیه و آله.

و قال ابن هشام فی السیره اسلم قبل الهجره فی مکّه بدعوه أبی بکر و قال فی موضعین من کتابه السیره النبویه(1): عمار بن یاسر عنسی من مذحج، حلیف بنی مخزوم بن یقظه.

و قال المسعودی فی مروج الذهب و قد تنوزع فی نسبه فمن الناس من الحقه ببنی مخزوم و منهم من رأی أنه من حلفائهم و منهم من رأی غیر ذلک.

و عمار و الحویرث «مصغر حارث» و عبود: بنو یاسر، و من ولد عمار عبد اللّه

ص:273


1- (1) - ص 261 ج 1 و ص 683 ج 1 طبع 1357 ه.

ابن سعد و هو المقتول بالاندلس قتله عبد الرّحمن بن معاویه، و یکنی عمار (ره) بأبی الیقظان.

قال الواقدی و ابن الاثیر فی اسد الغابه و طائفه من أهل العلم بالنسب و الخبر إنّ یاسرا والد عمار عرنی قحطانی مذحجی من عنس فی مذحج إلا أن ابنه عمارا مولی لبنی مخزوم لأن أباه یاسرا تزوج امه لبعض بنی مخزوم فولدت له عمارا و ذلک أن یاسرا والد عمار قدم مکه مع أخوین له، أحدهما یقال له الحارث و الثانی مالک فرجع الحارث و مالک إلی الیمن و أقام یاسر بمکه فحالف أبا حذیفه ابن المغیره بن عبد اللّه بن عمر بن مخزوم فزوجه أبو حذیفه أمه له یقال لها سمیه «علی التصغیر» بنت خیاط فولدت له عمار فاعتقه أبو حذیفه فمن هذا هو عمار مولی لبنی مخزوم، و للحلف و الولاء الذی بین بنی مخزوم و ابن عمار و أبیه یاسر کان اجتماع بنی مخزوم إلی عثمان حین نال من عمار غلمان عثمان ما نالوا من الضرب حتی انفتق له فتق فی بطنه فاجتمعت بنو مخزوم و قالوا و اللّه لئن مات ما قتلنا به أحدا غیر عثمان.

و کان اسم أبی حذیفه مولی سمیه: مهشم، و هو عم أبی جهل و قال بعض أهل التحقیق: قد غلط ابن قتیبه فیها فزعم ان الازرق مولی الحارث بن کلده خلف علیها بعد یاسر فولدت له سلمه بن الازرق، و الصحیح أن ام سلمه بن الأزرق سمیه اخری و هی ام زیاد بن أبی سفیان لا ام عمار.

قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه (ص 428 ج 3 طبع 1357 ه): کتب إلی السریّ عن شعیب عن سیف عن عبد اللّه بن سعید بن ثابت و یحیی بن سعید قالا سأل سائل سعید بن المسیب عن عمار بن یاسر ما دعاه إلی الخروج علی عثمان؟ قال کان بینه و بین عبّاس بن عتبه ابن أبی لهب کلام فضربهما عثمان فأورث ذاک بین آل عمار و آل عتبه شرا حتی الیوم و کنا عما ضربا علیه و فیه.

و قال الشارح المعتزلی فی الجزء الثانی من شرحه: فضربهما عثمان فاورث ذلک تعادیا بین عمار و عثمان و قد کانا تقاذفا قبل ذلک

ص:274

أقول: و فی کثیر من أسفار الفریقین أن عثمان بن عفان ضربه حتی غشی علیه و أنه أمر غلمانه فمدّوا بیدیه و رجلیه ثمّ ضربه برجلیه و هما فی الخفین علی مذاکیره فاصابه الفتق و کسر ضلعا من اضلاعه، و هذا هو غیر مختلف فیه بین رواه الفریقین و انما اختلفوا فی سببه و لعلنا نأتی بها فی مباحثنا الاتیه إن شاء اللّه تعالی و هذا احد المطاعن الوارده علی عثمان بلا کلام و من اعذره فیه فقد تعصب فیه و تعسف و ما له فی قوله بسلطان.

و قال غیر واحد من المفسرین و منهم الطبرسی فی مجمع البیان ان قوله تعالی «مَنْ کَفَرَ بِاللّهِ مِنْ بَعْدِ إِیمانِهِ إِلاّ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ » (الایه 106 من النحل) نزل فی جماعه اکرهوا و هم عمار و یاسر أبوه و امه سمیه و صهیب و بلال و خباب عذبوا و قتل أبو عمّار یاسر و امّه سمیّه و اعطاهم عمار بلسانه ما أرادوا منه ثم أخبر سبحانه بذلک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال قوم کفر عمار فقال صلّی اللّه علیه و آله کلاّ إنّ عمارا ملیء إیمانا من قرنه إلی قدمه و اختلط الایمان بحلمه و دمه و جاء عمّار إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هو یبکی فقال صلّی اللّه علیه و آله و ما ورائک فقال شرّ یا رسول اللّه ما ترکت حتی نلت منک و ذکرت آلهتهم بخیر فجعل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یمسح عینیه و یقول إن عادوا لک فعدلهم بما قلت فنزلت الایه عن ابن عبّاس و قتاده، و کذا فی اسد الغابه باسناده إلی علیّ بن أحمد بن متویه.

و فی کتاب نصر بن مزاحم باسناده عن محمّد بن مروان عن الکلبی عن أبی صالح عن ابن عبّاس فی قول اللّه عزّ و جل «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ » قال نزلت فی رجل و هو صهیب بن سنان مولی عبد اللّه بن جذعان أخذه المشرکون فی رهط من المسلمین فیهم خیر مولی قریش لبنی الحضرمی و خبّاب بن الارتّ مولی ثابت بن ام انمار و بلال مولی أبی بکر و عایش مولی حویطب بن عبد العزی و عمار بن یاسر و ابی عمار و سمیه امّ عمار فقتل أبو عمار و امّ عمار و هما اوّل قتیلین قتلا من المسلمین و عذب الاخرون بعد ما خرج النبیّ صلّی اللّه علیه و آله من مکه إلی المدینه فأرادوهم علی الکفر.

ص:275

فاما صهیب فکان شیخا کبیرا ذا متاع فقال للمشرکین هل لکم إلی خیر؟ فقالوا ما هو؟ قال: أنا شیخ کبیر ضعیف لا یضرکم منکم کنت او من عدوّکم و قد تکلمت بکلام أکره أن انزل عنه فهل لکم أن تأخذوا مالی و تذرونی و دینی ففعلوا فنزلت هذه الایه، فلقاه أبو بکر حین دخل المدینه فقال: ربح البیع یا صهیب، و قال: و بیعک لا یخسر و قرأ هذه الایه ففرح بها.

و أما بلال و خبّاب و عایش و عمّار و أصحابهم فعذّبوا حتی قالوا بعض ما أراد المشرکون ثمّ ارسلوا ففیهم نزلت هذه الایه «وَ الَّذِینَ هاجَرُوا فِی اللّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَهً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَهِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ ».

أقول: اکثر المفسرین ذهبوا إلی أن الایه الاولی نزلت فی علیّ علیه السّلام لیله المبیت و ان ما نزل فی عمار و أصحابه آیه النحل الماضیه و لا بعد أن یقال أن الراوی سهی فی ذلک و اخذ آیه «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی » مکان آیه «مَنْ کَفَرَ بِاللّهِ مِنْ بَعْدِ إِیمانِهِ » و اللّه تعالی یعلم.

و فی السیره الهشامیه (ص 319 ج 1 طبع مصر 1375 ه) فی تعذیب قریش لعمار بن یاسر و تصبیر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله له: قال ابن اسحاق و کانت بنو مخزوم یخرجون بعمار بن یاسر و بأبیه و امه و کانوا أهل بیت اسلام إذا حمیت الظهیره یعذبونهم برمضاء مکّه فیمرّ بهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فیقول فیما بلغنی: صبرا آل یاسر، موعدکم الجنه فأمّا امّه فقتلوها و هی تابی إلاّ الاسلام.

و روی غیره أن عمارا قال لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: لقد بلغ منا العذاب کل مبلغ فقال له النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله: صبرا أبا الیقطان، ثمّ قال صلّی اللّه علیه و آله اللهم لا تعذب أحدا من آل عمار بالنار.

و روی الفریقان أن یاسرا و سمیه أبوی عمار رضوان اللّه علیهم أول شهیدین فی الاسلام بل قیل أوّل شهید استشهد فی الاسلام امّ عمّار سمیه طعنها أبو جهل بطعنه فی قبلها أو فی قلبها علی اختلاف النسخ.

و فی اسد الغابه و کان اسلام عمار بعد بضعه و ثلاثین رجلا و هو و أبوه و امّه من السابقین و اسلم عمار و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی دار الارقم هو و صهیب بن سنان فی وقت واحد.

و فیه: قال عمار لقیت صهیب بن سنان علی باب دار الأقم و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله

ص:276

فیها فقلت ما ترید؟ فقال و ما ترید أنت؟ فقلت اردت أن ادخل علی محمّد و أسمع کلامه فقال و أنا ارید ذلک فدخلنا علیه فعرض علینا الاسلام فأسلمنا.

أقول: أرقم هذا هو أرقم بن أبی الأرقم و اسم أبی الأرقم عبد مناف بن أسد بن عبد اللّه بن عمرو بن مخزوم القرشی المخزومی کان من السابقین الاولین إلی الاسلام قیل کان ثانی عشر.

و فی مجالس المؤمنین للقاضی نور اللّه الشهید (ره) نقلا عن الاستیعاب اسلم أرقم بعد سبعه أو عشره.

و کان من المهاجرین الأولین و هو الّذی استخفی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی داره و هی فی أصل الصفا و المسلمون معه بمکه لما خافوا المشرکین فلم یزالوا بها حتّی کملوا أربعین رجلا و کان آخرهم اسلاما عمر بن الخطاب فلما کملوا به أربعین خرجوا و توفی الارقم سنه ثلاث و خمسین و هو ابن ثلاث و ثمانین سنه، و لنعد إلی القصه:

و فی اسد الغابه باسناده إلی علقمه عن خالد بن الولید قال کان بینی و بین عمار کلام فاغلظت له فی القول فانطلق عمّار یشکونی إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله فجاء خالد و هو یشکوه إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال فجعل یغلظ له و لا یزیده إلاّ غلظه و النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله ساکت لا یتکلم فبکی عمار و قال یا رسول اللّه ألا تراه فرفع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله رأسه و قال من عادی عمارا عاداه اللّه و من أبغض عمارا أبغضه اللّه، قال خالد فخرجت فما کان شیء احب إلیّ من رضی عمار فلقیته فرضی.

و فیه باسناده عن عطاء بن یسار عن عائشه قالت قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ما خیر عمار بین أمرین الا اختار أرشدهما.

و فی کتاب نصر بن مزاحم باسناده عن هانی بن هانی عن علیّ علیه السّلام قال:

جاء عمار بن یاسر یستأذن علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال ائذنوا له مرحبا بالطیب ابن الطیب.

و فی اسد الغابه: مرحبا بالطیب المطیب.

و فی کتاب نصر: قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله لقد ملی عمار ایمانا إلی مشاشه

ص:277

و قال صلّی اللّه علیه و آله ان الجنه لتشتاق إلی ثلاثه: علیّ و عمار و سلمان.

شهد عمار قتال مسیلمه الکذاب و اصیبت اذنه یوم الیمامه فقطعت و تدلّت علی کتفه ففی مجالس المؤمنین للقاضی نور اللّه و فی اسد الغابه لابن الاثیر باسناده عن ابن عمر قال رأیت عمّار بن یاسر یوم الیمامه علی صخره قد اشرف یصیح یا معشر المسلمین - و کانوا قد هربوا من الحرب - أمن الجنه تفرّون إلیّ إلیّ أنا عمّار ابن یاسر هلموا إلیّ قال و أنا أنظر إلی اذنه قد قطعت فهی تذبذب و هو یقاتل أشد القتال.

أقول: اما أن ما عنون فی الکتب الرجالیه فی کنیته رضوان اللّه علیه بأبی الیقظان فما وجدت فی کتاب أن یکون له ولد کان اسمه یقظان حتّی یکنی بأبی الیقظان و جاء فی کتب الادب و اللغه أن أبا الیقظان یکون کنیه للدّیک و ظنی أن عمار رضوان اللّه علیه لما کان رجلا نبیها یقظان عارفا بدین اللّه کنّی به و کان أیضا فی الحروب بطلا فحلا و شجاعا یهابه النّاس و کمّیا لم یر فی معسکر علیّ علیه السّلام بعد الأشتر مثله بل هو ممن قاتل فی سبیل اللّه من بدء ظهور الاسلام إلی یوم صفین فی المشاهد ممّا یتحیّر فیه العقول فی ثباته فی الدین و خلوصه و کان یتقیه و یحذره الابطال فی المعارک و المهالک، کنی بأبی الیقظان کما نقول نحن فی الفارسیّه بالرجل الشجاع المصارع، خروس جنگی، و هذا ممّا تفردت به و لم اجده فی کتاب و ما سمعت من أحد و اللّه هو العالم.

و هاجر عمار إلی أرض الحبشه و قال ابن هشام فی السیره: فلمّا رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ما یصیب أصحابه من البلاء و ما هو فیه من العافیه بمکانه من اللّه و من عمه أبی طالب و أنّه لا یقدر علی أن یمنعهم ممّا هم فیه من البلاء، قال لهم لو خرجتم إلی أرض الحبشه فان بها ملکا لا یظلم عنده أحد و هی أرض صدق حتّی یجعل اللّه لکم فرجا مما أنتم فیه فخرج عند ذلک المسلمون من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إلی أرض الحبشه مخافه الفتنه و فرارا إلی اللّه بدینهم فکانت أوّل هجره کانت فی الاسلام «إلی أن قال» فی (ص 330 ج 1 طبع 1375 ه) بعد عدّ من هاجر من المسلمین إلی الحبشه: فکان

ص:278

جمیع من لحق بأرض الحبشه و هاجر إلیها من المسلمین سوی ابنائهم الّذین خرجوا بهمم معهم صغارا و ولدوا بها ثلاثه و ثمانین رجلا، إن کان عمار بن یاسر فیهم و هو یشک فیه.

و کذا قال فی ذکر من عاد من أرض الحبشه لما بلغهم اسلام أهل مکه، بعد عد عدّه منهم: و من حلفاء بنی مخزوم: عمار بن یاسر، یشکّ فیه أ کان خرج إلی الحبشه أم لا؟ و لقد شهد عمار رحمه اللّه تعالی بدرا و المشاهد کلها و أبلی ببدر بلاء حسنا و قتل فی بدر کما فی السیره الهشامیه عامر ابن الحضرمیّ و رجلا شجاعا آخر أحد بنی عمرو بن تمیم و علیّ بن امیّه بن خلف.

قال ابن هشام: و یقال إن زید بن حارثه و عمار بن یاسر قتلا معاویه بن المغیره بعد حمراء الأسد، کان لجأ إلی عثمان بن عفان فاستأمن له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی أنه إن وجد بعد ثلاث قتل فأقام بعد ثلاث و تواری فبعثهما النّبی صلّی اللّه علیه و آله و قال إنکما ستجد انه بموضع کذا و کذا فوجداه فقتلاه.

و فی غزوه ذات الرقاع کان عمار بن یاسر و عبّاد بن بشر(1) قاما علی حراسه جیش الرسول صلّی اللّه علیه و آله و اصیبا فی ذلک من الالم و الاذی.

فی السیره الهشامیه: قال ابن إسحاق و حدثنی عمّی صدقه بن یسار عن عقیل بن جابر عن جابر بن عبد اللّه الانصاری قال:

خرجنا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی غزوه ذات الرقاع من نخل فأصاب رجل امرأه رجل من المشرکین فلما انصرف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قافلا أتی زوجها و کان غائبا فلما اخبر الخبر حلف لا ینتهی حتّی یهریق فی أصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و آله دما فخرج

ص:279


1- (1) قال ابن حجر فی التقریب: عباد بن بشر بن وقش (بفتح الواو و القاف و بمعجمه) الانصاری من قدماء الصحابه اسلم قبل الهجره و شهد بدرا و ابلی یوم الیمامه (یعنی یوم قتال المسلمین مع مسیلمه بن حبیب المتنبی الکذاب فی الیمامه بعد رحله رسول اللّه «صلّی اللّه علیه و آله») فاستشهد بها.

یتبع أثر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فنزل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله منزلا فقال من رجل یکلؤنا لیلتنا هذه؟ قال فانتدب رجل من المهاجرین و رجل آخر من الانصار فقالا نحن یا رسول اللّه، قال فکونا فی فم الشعب، قال و کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قد نزلوا إلی شعب من الوادی و هما عمار بن یاسر و عباد بن بشر فیما قال ابن هشام.

قال ابن إسحاق فلما خرج الرجلان إلی فم الشعب قال الانصاری للمهاجری «یعنی قال عباد بن بشر لعمار بن یاسر» أی اللیل تحب أن أکفیکه: أوّله أم آخره؟ قال بل اکفنی أوله قال فاضطجع المهاجری فنام و قام الأنصاری یصلّی قال: و أتی الرجل فلما رأی شخص الرجل عرف انه ربیئه القوم «ای الطلیعه الذی یحرس القوم» قال فرمی بسهم فوضعه فیه، قال: فنزعه و وضعه، فثبت قائما، قال: ثمّ رماه بسهم آخر فوضعه فیه، قال فنزعه فوضعه، و ثبت قائما، ثمّ عادله بالثالث، فوضعه فیه، قال: فنزعه فوضعه ثمّ رکع و سجد، ثمّ أهبّ صاحبه «یعنی أیقظ عمارا» فقال اجلس فقد أثبتّ «یعنی جرحت جرحا لا یمکن التحرک معه» قال: فوثب فلمّا رآهما الرجل عرف أن قد نذرا به «أی علما به» فهرب.

و لما رأی المهاجری ما بالأنصاری من الدماء، قال: سبحان اللّه أفلا أهببتنی أول ما رماک؟ قال: کنت فی سوره أقرؤها فلم احب أن أقطعها حتی أنفدها فلما تابع علی الرمی رکعت فاذنتک و ایم اللّه لو لا أن اضیع ثغرا أمرنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بحفظه لقطع نفسی قبل أن أقطعها أو أنفدها.

و فی السیره الهشامیه ایضا فی تکنیه الرسول صلّی اللّه علیه و آله لعلی علیه السّلام بأبی تراب فی غزوه العشیره:

قال ابن إسحاق فحدثنی یزید بن محمّد بن خیثم المحاربی عن محمّد بن کعب القرظی عن محمّد بن خیثم أبی یزید عن عمار بن یاسر، قال:

کنت أنا و علیّ بن أبی طالب رفیقین فی غزوه العشیره فلما نزلها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و أقام بها رأینا اناسا من بنی مدلج یعملون فی عین لهم و فی نخل فقال لی علیّ بن أبی طالب یا أبا الیقظان هل لک فی أن تأتی هؤلاء القوم فنظر کیف یعملون قال؟

ص:280

قلت إن شئت، قال فجئناهم فنظرنا إلی عملهم ساعه ثمّ غشینا النوم فانطلقت أنا و علیّ حتّی اضطجعنا فی صور من النخل و فی دقعاء من التراب فنمنا فو اللّه ما أهبّنا إلا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یحرکنا برجله و قد تترّبنا من تلک الدقعاء التی نمنا فیها فیومئذ قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لعلیّ بن أبی طالب مالک یا أبا تراب لما یری علیه من التراب ثمّ قال ألا احدّثکما بأشقی النّاس رجلین؟ قلنا: بلی یا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: احیمر ثمود الذی عقر النّاقه و الذی یضر بک یا علی علی هذه و وضع یده علی قرنه حتّی یبلّ منها هذه و أخذ بلحیته. «احیمر ثمود هو الذی عقر ناقه صالح و اسمه قدار بن سالف».

و فی السیره الهشامیه (ص 392 ج 1 طبع 1375 ه) قال ابن إسحاق و کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إذا جلس فی المسجد فجلس إلیه المستضعفون من أصحابه: خبّاب و عمّار، و أبو فکیهه یسار مولی صفوان بن امیّه بن محرّث، و صهیب و أشباههم من المسلمین هزئت بهم قریش و قال بعضهم لبعض هؤلاء أصحابه کما ترون أهولاء منّ اللّه علیهم من بیننا بالهدی و الحق! لو کان ما جاء به محمّد صلّی اللّه علیه و آله خیرا ما سبقنا هؤلاء إلیه و ما خصّهم اللّه به دوننا فأنزل اللّه تعالی فیهم: «وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداهِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ » إلی قوله تعالی «فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ » (سوره الانعام من الایه 53 إلی 55).

و لما آخی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بین أصحابه من المهاجرین و الأنصار کان عمار ابن یاسر و حذیفه بن الیمان اخوین، و یقال عمار و ثابت بن قیس کانا اخوین، و فی الدر المنثور کما فی مادّه «عمر» من سفینه البحار: و کان أبو هریره یقول إن عمار بن یاسر أجاره اللّه من الشیطان علی لسان نبیّه صلّی اللّه علیه و آله.

و لما هاجر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إلی المدینه أمر صلّی اللّه علیه و آله أن یبنی فی المدینه مسجدا و فی السیره الهشامیه (ص 496 ج 1) و نزل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی أبی أیّوب حتی بنی مسجده و مساکنه فعمل فیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لیرغّب المسلمین فی العمل فیه فعمل فیه المهاجرون و الأنصار و دأبوا فیه، «إلی أن قال:» فدخل عمار بن یاسر و قد

ص:281

أثقلوه باللّبن، فقال: یا رسول اللّه قتلونی، یحملون علیّ ما لا یحملون. قالت امّ سلمه زوج النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله فرأیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ینفض و فرته بیده و کان رجلا جعدا و هو صلّی اللّه علیه و آله یقول: ویح ابن سمیه، لیسوا بالّذین یقتلونک انما تقتلک الفئه الباغیه.

و فی تاریخ الطبری: الناس ینقلون حجرا حجرا و لبنه لبنه و عمار ینقل حجرین حجرین و لبنتین لبنتین رغبه فی الأجر و سیأتی تفصیله ثمّ قال ابن هشام و ارتجز علیّ بن أبی طالب علیه السّلام یومئذ:

لا یستوی من یعمر المساجدا یدأب فیه قائما و قاعدا

و من یری عن الغبار حائدا

فأخذها عمار بن یاسر فجعل یرتجز بها فلما أکثر ظن رجل من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إنّما یعرّض به، فقال له الرجل سمعت ما تقول منذ الیوم یا ابن سمیّه و اللّه إنی لأرانی سأعرض هذه العصا لانفک، و فی یده عصا، فغضب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ثمّ قال: ما لهم و لعمّار یدعوهم إلی الجنه و یدعونه إلی النار، و إن عمارا جلده ما بین عینیّ و أنفی فاذا بلغ ذلک من الرّجل فلم یستبق فاجتنبوه.

أقول: ذلک الرجل هو عثمان بن عفان کما صرّح به غیر واحد من الفریقین و قال السهیلی و قد سمی ابن إسحاق الرّجل و کره ابن هشام أن یسمّیه کی لا یذکر أحدا من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بمکروه، و قال أبو ذر: و قد سمی ابن إسحاق الرجل فقال إن هذا الرجل هو عثمان بن عفان. و فی المواهب اللدنیه ان الرجل هو عثمان ابن مظعون و هو خطأ جدا و ظن محض لا یساعده خبر و لا أثر و عدل إلیه لبعض شأنه.

قال ابن هشام فی السیره: و ذکر سفیان بن عیینه عن زکریا عن الشّعبی قال: إن أوّل من بنی مسجدا عمار بن یاسر.

أقول: یعنی بهذا الحدیث مسجد قبا لأن عمارا هو الذی أشار علی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله ببنیانه و هو جمع الحجاره له فلما أسّسه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله استتم بنیانه عمار، کما

ص:282

فی روض الأنف، و قال فی اسد الغابه: و من مناقبه أنه أوّل من بنی مسجدا فی الاسلام، و قال باسناده عن الحکم بن عیینه قال قدم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله المدینه أوّل ما قدمها ضحی فقال عمار ما لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بدّ من أن نجعل له مکانا إذا استظل من قائلته لیستظلّ فیه و یصلی فیه فجمع حجاره فبنی مسجد قبا فهو أوّل مسجد بنی و عمار بناه.

و فی ماده «عمر» من سفینه البحار: عن أبی عبیده بن محمّد بن عمار عن أبیه عن جدّه عمار قال کنت مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی بعض غزواته و قتل علیّ علیه السّلام أصحاب الألویه و فرّق جمعهم و قتل عمرو بن عبد اللّه الجمحی و قتل شیبه بن نافع اتیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقلت یا رسول اللّه إنّ علیّا علیه السّلام قد جاهد فی اللّه حق جهاده فقال صلّی اللّه علیه و آله لانه منی و أنا منه وارث علمی و قاضی دینی و منجز وعدی و الخلیفه بعدی و لولاه لم یعرف المؤمن المحض بعدی، حربه حربی و حربی حرب اللّه و سلمه سلمی و سلمی سلم اللّه الا انه أبو سبطی و الأئمه بعدی من صلبه یخرج اللّه تعالی الأئمه الراشدین و منهم مهدیّ هذه الامّه.

فقلت بأبی أنت و امی یا رسول اللّه ما هذا المهدی؟ قال صلّی اللّه علیه و آله یا عمّار إنّ اللّه تبارک و تعالی عهد إلیّ انّه یخرج من صلب الحسین علیه السّلام أئمه تسعه و التاسع من ولده یغیب عنهم و ذلک قوله عزّ و جلّ «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ » یکون له غیبه طویله یرجع عنها قوم و یثبت علیها آخرون فاذا کان فی آخر الزمان یخرج فیملا الدنیا قسطا و عدلا و یقاتل علی التاویل کما قاتلت علی التنزیل و هو سمیّی و أشبه الناس بی یا عمار ستکون بعدی فتنه فاذا کان کذلک فاتّبع علیا و حزبه فانه مع الحق و الحق معه یا عمّار إنک ستقاتل مع علیّ علیه السّلام صنفین: الناکثین و القاسطین، ثمّ تقتلک الفئه الباغیه قلت یا رسول اللّه ألیس ذلک علی رضا اللّه و رضاک؟ قال نعم علی رضا اللّه و رضای و یکون آخر زادک شربه من لبن تشربه.

فلمّا کان یوم صفین خرج عمار بن یاسر إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام فقال له یا أخا

ص:283

رسول اللّه أ تأذن لی فی القتال قال مهلا رحمک اللّه فلمّا کان بعد ساعه اعاد علیه الکلام فأجابه بمثله فأعاده ثالثا فبکی أمیر المؤمنین علیه السّلام فنظر إلیه عمّار فقال یا أمیر المؤمنین انه الیوم الّذی وصف لی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

فنزل أمیر المؤمنین علی بغلته و عانق عمّارا و ودّعه ثمّ قال یا أبا الیقظان جزاک اللّه عن اللّه و عن نبیّک خیرا فنعم الاخ کنت و نعم الصاحب کنت ثمّ بکی علیه السّلام و بکی عمار ثمّ برز إلی القتال و ذکر قتاله إلی أن قتل رضی اللّه عنه فلما کان اللیل طاف أمیر المؤمنین علیه السّلام فی القتلی فوجد عمّارا ملقی فجعل رأسه علی فخذه ثمّ بکی و أنشأ:

أیا موت کم هذا التفرق عنوه فلست تبقی لی خلیل خلیل

الا یا أیها الموت الذی لیس تارکی ارحنی فقد افنیت کلّ خلیل

اراک بصیرا بالذین احبهم کانک تمضی نحوهم بدلیل

و فی روایه ابن أعثم فأتاه علیّ علیه السّلام و قال إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون إن امرأ لم یدخل علیه مصیبه من قتل عمار فما هو فی الاسلام من شیء ثمّ صلّی علیه و قرء هاتین البیتین.

و نقل انه لما قتل یوم صفین احتمله أمیر المؤمنین علیه السّلام إلی خیمته و جعل یمسح الدم عن وجهه و یقول:

و ما ظبیه تسبی الظباء بطرفها إذا نبعثت خلنا باجفانها سحرا

بأحسن ممّن خضّب السیف وجهه دما فی سبیل اللّه حتّی قضی صبرا

و قتل (ره) فی صفین فی الیوم التاسع من صفر عند المساء سنه سبع و ثلاثین و سنّه إذ ذاک تزید علی التسعین فقال بعض و هو یومئذ ابن أربع و تسعین سنه و قال آخر و له ثلاث و تسعون سنه و الظاهر أن الثانی أخذ السنین تامّه دون الاوّل و نقل ابن الاثیر فی اسد الغابه قولا آخر بعد القولین: و قیل احدی و تسعون.

قال أبو جعفر الطبری فی تاریخه: قال أبو مخنف حدثنی عبد الملک بن أبی حر الحنفی أن عمّار بن یاسر خرج إلی النّاس فقال اللهمّ إنک تعلم أنی لو أعلم أن

ص:284

رضاک فی أن أقذف بنفسی فی هذا البحر لفعلته، اللهم إنّک تعلم أنی لو أعلم أن رضاک فی أن أضع ظبه سیفی فی صدری ثمّ انحنی علیها حتی تخرج من ظهری لفعلت و إنی لا أعلم الیوم عملا هو أرضی لک من جهاد هؤلاء الفاسقین و لو أعلم أن عملا من الأعمال هو أرضی لک منه لفعلته.

ثمّ قال: قال أبو مخنف و حدّثنی الصقعب بن زهیر الأزدی قال سمعت عمارا یقول و اللّه إنّی لأری قوما لیضربنکم ضربا یرتاب منه المبطلون و ایم اللّه لو ضربونا حتی یبلغوا بناسعفات هجر لعلمنا أنا علی الحق و أنهم علی الباطل.

و فی مروج الذهب قال عمّار بن یاسر إنّی لأری وجوه قوم لا یزالون یقاتلون حتّی یرتاب المبطلون و اللّه لو هزمونا حتی یبلغوا بناسعفات هجر لکنا علی الحق و کانوا علی الباطل.

أقول: هرج محرکه بلد بالیمن مذکر مصروف و قد یؤنث و یمنع من الصرف و هجر هذه معروفه بکثره التمر و النخیل و منه المثل المعروف: کناقل التمر إلی هجر، و فی النهایه الاثیریه هجر اسم بلد معروف بالبحرین و هو مذکر مصروف، و الظاهر انما صحف من النساخ الیمن بالبحرین و لا بعد فیه و کم له من نظیر، و هجر أیضا قریه من قری المدینه تنسب الیها القلال، و المراد هنا هجر الاولی بقرینه السعفات کما هو ظاهر کلام ابن الانیر فی ماده «سعف» من النهایه قال: و فی حدیث عمار لو ضربونا حتّی یبلغوا بنا سعفات هجر، السعفات جمع سعفه بالتحریک و هی أغصان النخیل و قیل إذا یبست سمیت سعفه و إذا کانت رطبه فهی شطبه و إنما خصّ هجر للمباعده فی المسافه و لانها موصوفه بکثره النخیل.

و فی اسد الغابه: «حتی یبلغوا بناشعاب هجر» و لکن فی کتاب نصر بن مزاحم و نهایه ابن الأثیر و تاریخ الطبری و بحار المجلسی و غیرها «سعفات هجر» و هذه اولی من الاولی لمکان النخیل و یشبه ان تکون الاولی مصحفه و یؤید قولنا ترجمه القاضی نور اللّه الشهید الحدیث بالفارسیه حیث قال فی مجالس المؤمنین: و اللّه اگر شما بر ما چنان غالب می شدید که تا نخلستان هجر ما را می گریزانید بیقین خواهیم

ص:285

دانست که ما بر حقیم و شما بر باطل.

و معنی قوله رضوان اللّه علیه «حتّی یرتاب المبطلون» أن هؤلاء الفئه الباغیه اعنی جنود معاویه لما ضربوا و قتلوا من کان ناصرا و ممدا لأهل الحق اعنی احزاب علیّ علیه السّلام فعند ذلک یقول من لم یکن علی النهج القویم و الصراط المستقیم لو لم یکن معاویه و اتباعه علی حق لما ظهروا علی علیّ علیه السّلام و أشیاعه و هذا ریب یعتریه کما نری کثیرا من رذله الناس و سفلتهم عند منازعه أهل الحق و الباطل فی أمر لو منع أهل الحق من عمله و انفاذ أمره یقولون لو کانوا علی حق لما ظهر هؤلاء علیهم و أما من کان علی بصیره فی دینه فیقول: و اللّه لو هزمونا حتّی یبلغوا بنا سعفات هجر لکنا علی الحق و کانوا علی الباطل. و لنعد إلی القصه:

قال الطبری باسناده عن زید بن وهب الجهنی: أن عمار بن یاسر رحمه اللّه قال یومئذ أین من یبتغی رضوان اللّه علیه و لا یؤب إلی مال و لا ولد؟ فاتته عصابه من الناس فقال أیها الناس اقصدوا بنا نحو هؤلاء الّذین یبغون دم ابن عفان و یزعمون انه قتل مظلوما و اللّه ما طلبتم بدمه و لکن القوم ذاقوا الدنیا فاستحبوها و استمرءوها و علموا أن الحق إذا لزمهم حال بینهم و بین ما یتمرغون فیه من دنیاهم و لم یکن للقوم سابقه فی الاسلام یستحقون بها طاعه الناس و الولایه علیهم فخدعوا أتباعهم أن قالوا إمامنا قتل مظلوما لیکونوا بذلک جبابره ملوکا و تلک مکیده بلغوا بها ما ترون و لو لا هی ما تبعهم من النّاس رجلان، اللهم إن تنصرنا فطال ما نصرت و إن تجعل لهم الأمر فادخر لهم بما أحدثوا فی عبادک العذاب الألیم، ثمّ مضی و مضت تلک العصابه التی أجابته حتی دنا من عمرو فقال یا عمرو بعت دینک بمصر تبّا لک تبّا طالما بغیت فی الاسلام عوجا.

و قال الطبری و نصر بن مزاحم: ثمّ قال عمار لعبید اللّه بن عمر بن الخطاب صرعک اللّه بعت دینک من عدو الأسلام و ابن عدوّه.

قال کلا و لکن أطلب بدم عثمان بن عفان الشهید المظلوم قال له أشهد علی علمی فیک أنک أصبحت لا تطلب بشیء من فعلک وجه اللّه عزّ و جلّ و أنک ان لم تقتل

ص:286

الیوم فستموت غدا فانظر إذا أعطی اللّه العباد علی قدر نیّاتهم ما نیّتک.

و قال الطبری فی تاریخه باسناده عن أبی عبد الرّحمن السلمی قال سمعت عمار بن یاسر بصفین و هو یقول لعمرو بن العاص لقد قاتلت صاحب هذه الرایه ثلاثا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هذه الرابعه ما هی بأبرّ و لا أتقی.

أقول: کان عمرو بن العاص عامل عمر بن الخطاب علی مصر إلی السنه التی قتل فیها فلما ولی عثمان اقره سنتین من إمارته ثمّ عزل عمرا و استعمل عبد اللّه بن سعد بن أبی السرح و کان عثمان لا یعزل أحدا إلاّ عن شکاه أو استعفاء من غیر شکاه و لم یکن عزله عمرا عن استعفائه، و کتب عبد اللّه بن سعد إلی عثمان یقول إن عمرا کسر الخراج فکتب عثمان إلی عمرو انصرف و ولی عبد اللّه بن السعد الخراج و الجند فقدم عمرو مغضبا فدخل عمرو علی عثمان و علیه جبه یمانیه محشوه قطنا فقال له عثمان: ما حشوجبتک؟ قال عمرو. قال عثمان: قد علمت أن حشوها عمرو و لم ارد هذا إنما سألت أقطن هو أم غیره. قال الطبری فی تاریخه بعث عبد اللّه بن سعد إلی عثمان بمال من مصر قد حشد فیه، فدخل عمرو علی عثمان فقال عثمان یا عمرو هل تعلم أن تلک اللقاح درت بعدک؟ فقال عمرو إن فصالها هلکت.

ثمّ شایع عمر و معاویه فی حرب علیّ علیه السّلام طمعا أن یجعل عاملا علی مصر ثانیا و یتولی أمرها فمراد عمار (ره) من قوله «یا عمرو بعت دینک بمصر» أن عمرا باع دینه بازاء اماره مصر کقولک بعت هذا الثوب بهذا الدرهم و اصدق شاهد لنا علی ذلک ما نص به نصر بن مزاحم فی کتابه صفین و النصر هذا من رجال أصحاب الحدیث الاقدمین و کان من معاصری محمّد بن علیّ بن الحسین علیهم السّلام باقر علوم الاولین و الاخرین و کتابه سند لمن جاء بعده من المورخین و تعرض لترجمته و توثیقه غیر واحد من العلماء الشامخین کالشیخ الطوسی (ره) فی الفهرست و العلامه فی الخلاصه و النجاشیّ فی رجاله و ابن الندیم فی الفهرست و قال ابن أبی الحدید فی شرحه علی النهج: نصر بن مزاحم فی نفسه ثبت صحیح النقل غیر منسوب إلی هوی و لا ادغال و هو من رجال أصحاب الحدیث.

و بالجمله قال نصر فی ذلک الکتاب (ص 22 الطبع الناصری) بإسناده قال

ص:287

قال معاویه لعمرو یا ابا عبد اللّه إنی ادعوک إلی جهاد هذا الرّجل الّذی عصی ربه و قتل الخلیفه و اظهر الفتنه و فرق الجماعه و قطع الرحم، قال عمرو: إلی من؟ قال إلی جهاد علیّ، قال: فقال عمرو و اللّه یا معاویه ما أنت و علیّ بعکمی بعیر(1) مالک هجرته و لا سابقته و لا صحبته و لا جهاده و لا فقهه و لا علمه و اللّه إن له مع ذلک حدا و حدودا و حظا و حظوه و بلاء من اللّه حسنا، فما تجعل لی إن شایعتک علی حربه و أنت تعلم ما فیه من الغرر و الخطر و قال حلمک قال مصر طعمه فتلکا علیه معاویه.

و مضی من تاریخ الطبری أیضا أن عمرا قال لمعاویه: ان فی النفس من ذلک ما فیها حیث نقاتل من تعلم سابقته و قرابته و لکنّا انما اردنا هذه الدنیا فصالحه معاویه و عطف علیه.

و یأتی فی ذلک کتابه علیه السّلام إلی عمرو حیث یقول: فانک جعلت دینک تبعا لدنیا امرء ظاهر غیه إلی آخر ما قال علیه السّلام، نعوذ باللّه من الوساوس النفسانیه و التسویلات الشیطانیه فانظر کیف استحوذ الشیطان علی ابن العاصی الداهی المارد فباع حظه بالارذل الادنی و شری آخرته بالثمن الاوکس و تغطرس و تردی فی هواه قال المسعودی فی مروج الذهب: و قد کان عمرو بن العاص انحرف عن عثمان لانحرافه و تولیه مصر غیره فنزل الشام فلمّا اتصل به امر عثمان و ما کان من بیعه علی کتب إلی معاویه یهزه و یشیر إلیه بالمطالبه بدم عثمان و کان فیما کتب به إلیه: ما کنت صانعا إذا قشرت من کل شیء تملکه فاصنع ما أنت صانع، فبعث إلیه معاویه فسار إلیه فقال له معاویه بایعنی قال و اللّه لا أعینک من دینی حتّی أنال من دنیاک، قال سل، قال مصر طعمه فاجابه إلی ذلک و کتب له به کتابا و قال عمرو بن العاص فی ذلک.

معاوی لا أعطیک دینی و لم أنل به منک دنیا فانظرن کیف تصنع

فان تعطنی مصرا فاربح صفقه اخذت بها شیخا یضرّ و ینفع

ص:288


1- (1) العکم بالکسر وثاق الجمل و العکمان العدلان و قوله: ما أنت و علی علیه السلام بعکمی بعیر أی لست ممن تعادله و تساویه

و مراد عمّار (ره) من قوله «عدو الاسلام و ابن عدوه»: معاویه و أبوه أبو سفیان و مراده من قوله «لقد قاتلت صاحب هذه الرایه ثلاثا» المواطن الثلاثه: بدر واحد و حنین. کما فی کتاب نصر بن مزاحم حیث قال باسناده عن زید بن أبی رجاء عن أسماء بن الحکم الفزاری قال کنّا بصفّین مع علیّ بن أبی طالب تحت رایه عمّار بن یاسر ارتفاع الضحی استظلنا ببرد أحمر إذ أقبل رجل یستقری الصف حتّی انتهی إلینا فقال أیکم عمّار بن یاسر؟ فقال عمار بن یاسر هذا عمار، قال أبو الیقظان؟ قال: نعم، قال: إن لی حاجه إلیک فأنطق بها علانیه أو سرا؟ قال اختر لنفسک أیّ ذلک شئت قال لا بل علانیه قال فانطق، قال: إنی خرجت من أهلی مستبصرا فی الحق الّذی نحن علیه لا أشک فی ضلاله هؤلاء القوم و إنهم علی الباطل فلم أزل علی ذلک مستبصرا حتی کان لیلتی هذه صباح یومنا هذا فتقدم منادینا فشهد ان لا إله إلا اللّه و أن محمّدا رسول اللّه و نادی بالصلاه فنادی منادیهم بمثل ذلک ثمّ اقیمت الصّلاه فصلّینا صلاه واحده و دعونا دعوه واحده و تلونا کتابا واحدا و رسولنا واحد فأدرکنی الشک فی لیلتی فبت بلیله لا یعلمها إلا اللّه حتی أصبحت فأتیت أمیر المؤمنین فذکرت ذلک له فقال هل لقیت عمار بن یاسر قلت لا قال فالقه فانظر ما یقول لک فاتبعه فجئتک لذلک قال له عمّار هل تعرف صاحب الرایه السوداء لمقابلتی فانها رایه عمرو بن العاص قاتلتها مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ثلاث مرّات و هذه الرابعه ما هی بخیرهن و لا أبرهن بل هی شرهن و أفجرهن أشهدت بدرا واحدا و حنینا أو شهدها لک أب فیخبرک عنها؟ قال: لا، قال فإن مراکزنا علی مراکز رایات رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یوم بدر و یوم احد و یوم حنین و إن هؤلاء علی مراکز رایات المشرکین من الاحزاب هل تری هذا العسکر و من فیه فو اللّه لوددت أن جمیع من أقبل مع معاویه ممن یرید قتالنا مفارقا للّذی نحن علیه کانوا خلقا واحدا فقطعته و ذبحته و اللّه لدماؤهم جمیعا أحلّ من دم عصفور أفتری دم عصفور حراما؟ قال لا بل حلال قال فانهم کذلک حلال دماؤهم، أ ترانی قد بیّنت لک؟ قال: قد بیّنت لی، قال: فاختر أی ذلک أحببت قال فانصرف الرجل ثمّ دعاه عمّار بن یاسر فقال

ص:289

أما إنهم سیضربوننا بأسیافهم حتی یرتاب المبطلون منکم فیقولون لو لم یکونوا علی حق ما ظهروا علینا و اللّه ما هم من الحق علی ما یقذی عین ذباب و اللّه لو ضربونا بأسیافهم حتّی یبلغونا سعفات هجر لعرفت أنا علی حق و هم علی باطل و أیم اللّه لا یکون سلما سلما أبدا حتّی یبؤ أحد الفریقین (کذا) علی أنفسهم بأنهم کانوا کافرین و حتی یشهدوا علی الفریق الاخر بأنهم علی الحق و أن قتلا هم فی الجنه و موتاهم و لا ینصرم أیام الدنیا حتی یشهدوا بأن موتاهم و قتلاهم فی الجنه و أن موتی أعدائهم و قتلاهم فی النار و کان أحیاؤهم علی الباطل.

و قال نصر بن مزاحم باسناده عن عبد خیر الهمدانی قال نظرت إلی عمار بن یاسر یوما من أیّام صفین رمی رمیه فاغمی علیه و لم یصلّ الظهر و العصر و المغرب و لا العشاء و لا الفجر ثمّ أفاق فقضاهن جمیعا یبدء باول شیء فاته ثم التی یلیها.

أقول: انّ عمارا متی ضربه عثمان غشی علیه و ادرکته هذه الحاله أیضا کما فی الشافی للشریف المرتضی علم الهدی کما نقله الشارح المعتزلی فی الجزء الثالث من شرح النهج فی مطاعن عثمان.

قال علم الهدی: و هذا الفعل اعنی ضرب عمار لم تختلف الرواه فیه و انّما اختلفوا فی سببه فروی عباس بن هشام الکلبی عن أبی مخنف فی إسناده أنه کان فی بیت المال بالمدینه سفط فیه حلی و جوهر فأخذ منه عثمان ما حلی به بعض أهله فاظهر الناس الطعن علیه فی ذلک فکلموه فیه بکلّ کلام شدید حتی غضبوه فخطب فقال لناخذن حاجتنا من هذا الفیء و ان رغمت به انوف اقوام فقال له إذن تمنع من ذلک و یحال بینک و بینه فقال عمار اشهد اللّه ان انفی أوّل راقم «غم ظ» من ذلک فقال عثمان أعلیّ یا ابن یاسر تجری؟ خذوه فاخذ و دخل عثمان فدعا به فضربه حتی غشی علیه ثمّ اخرج فحمل حتی اتی به منزل ام سلمه فلم یصلّ الظهر و العصر و المغرب فلما أفاق توضأ و صلّی و قال الحمد للّه لیس هذا أوّل یوم او ذینا، انتهی.

و فی البحار کما فی السفینه نقلا عن رجال الکشیّ عن قیس بن أبی حازم قال: قال عمار ادفنونی فی ثیابی فانی مخاصم و کذا فی اسد الغابه و عن أبی البختری

ص:290

قال: اتی عمّار یومئذ بلبن فضحک ثمّ قال قال لی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله آخر شراب تشربه من الدنیا مذقه من لبن حتی تموت.

و فیه و فی خبر آخر أنّه قال آخر زادک من الدنیا ضیاح لبن، و فی کشف الغمه عن حبه العرنی قال شهدته یوم قتل یقول إیتونی باخر رزق لی من الدنیا فاتی بضیاح من لبن فی قدح اروح بحلقه حمراء فقال الیوم القی الاحبه محمّدا و حزبه و قال و اللّه لو ضربونا حتی بلغونا سعفات هجر لعلمت انا علی الحق و أنهم علی الباطل ثمّ قتل رضی اللّه عنه قتله أبو العادیه و احتز رأسه أبو جوی السکسکی(1).

و فیه و کان الّذی قتل عمارا أبو عادیه المری طعنه برمح فسقط و کان یومئذ یقاتل و هو ابن أربع و تسعین سنه فلما وقع أکبّ علیه رجل فاحترز رأسه فأقبلا یختصمان کلاهما یقول أنا قتلته فقال عمرو بن العاص و اللّه ان یختصمان إلاّ فی النار.

و فی تاریخ الطبری باسناده عن حبه بن جوین العرنی قال انطلقت أنا و أبو مسعود إلی حذیفه بالمدائن فدخلنا علیه فقال مرحبا بکما ما خلفتما من قبائل العرب أحدا أحبّ إلیّ منکما فاسندته إلی أبی مسعود فقلنا یا أبا عبد اللّه حدثنا فانا نحاف الفتن فقال علیکما بالفتنه التی فیها ابن سمیه انی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول تقتله الفئه الباغیه الناکبه عن الطریق و ان آخر رزقه ضیاح من لبن، قال حبه فشهدته یوم صفین و هو یقول: ائتونی باخر رزق لی من الدنیا فاتی بضیاح من لبن فی قدح أروح له حلقه حمراء فما أخطأ حذیفه مقیاس شعره فقال الیوم ألقی الأحبه محمّدا و حزبه و اللّه لو ضربونا حتی یبلغوا بناسعفات هجر لعلمنا أنا علی الحق و أنهم علی الباطل و جعل یقول الموت تحت الأسل و الجنه تحت البارقه.

ص:291


1- (1) - اختلفت النسخ فی اسمهما لعنهما اللّه ففی مروج الذهب ابو الهادیه العاملی و ابو حواء السکسکی و فی کشف الغمه أبو العادیه و أبو جوی السکسکی و فی بعضها أبو عادیه المری و فی کتاب صفین لنصر بن مزاحم ابو العادیه الفزاری و ابن جون السکسکی و یشبه ان یکون ابو حواء اصح لمکان الشعر الاتی للحجاج بن عربه الانصاری و اما الاخر فما فی کتاب صفین.

و فیه باسناده عن الأعمش قال: قال أبو عبد الرّحمن السلمی کنا مع علیّ علیه السّلام بصفین فکنّا قد و کلنا بفرسه رجلین یحفظانه و یمنعانه من أن یحمل فکان إذا حانت منهما غفله یحمل فلا یرجع حتّی یخضب سیفه و إنه حمل ذات یوم فلم یرجع حتی انثنی سیفه فألقاه إلیهم و قال لو لا أنه انثنی ما رجعت فقال الاعمش هذا و اللّه ضرب غیر مرتاب فقال أبو عبد الرحمن سمع القوم شیئا فأدوه و ما کانوا بکذا بین، قال:

و رأیت عمارا لا یأخذ وادیا من أودیه صفین إلا تبعه من کان هناک من أصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و آله و رأیته جاء إلی المر قال هاشم بن عتبه و هو صاحب رایه علیّ علیه السّلام فقال یا هاشم أعورا و جبنا لا خیر فی أعور لا یغشی البأس فاذا رجل بین الصفین قال هذا و اللّه لیخلفن إمامه و لیخذلن جنده و لیصرنّ جهده ارکب یا هاشم فرکب و مضی هاشم یقول:

أعور یبغی أهله محلاّ قد عالج الحیاه حتی ملاّ

لا بد أن یفلّ أو یفلاّ

و عمّار یقول تقدم یا هاشم الجنّه تحت ظلال السیوف و الموت فی أطراف الاسل و قد فتحت أبواب السماء و تزینت الحور العین الیوم ألقی الأحبه محمّدا و حزبه فلم یرجعا و قتلا یفید لک علیهما من کان هناک من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أنهما کانا علما فلما کان اللیل قلت لأدخلن إلیهم حتّی أعلم هل بلغ منهم قتل عمار ما بلغ منا و کنّا إذا توادعنا من القتال تحدثوا إلینا و تحدثنا إلیهم فرکبت فرسی و قد هدأت الرجل ثم دخلت فإذا أنا بأربعه یتسایرون: معاویه و أبو الأعور السلمی و عمرو بن العاص و عبد اللّه بن عمرو هو خیر الأربعه فأدخلت فرسی بینهم مخافه أن یفوتنی ما یقول أحد الشقین فقال عبد اللّه لأبیه یا أبت قتلتم هذا الرجل فی یومکم هذا و قد قال فیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ما قال، قال: و ما قال؟ قال أ لم تکن معنا و نحن نبنی المسجد و النّاس ینقلون حجرا حجرا و لبنه لبنه و عمار ینقل حجرین حجرین و لبنتین لبنتین فغشی علیه فأتاه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فجعل یمسح التراب عن وجهه و یقول ویحک یا ابن سمیه الناس ینقلون حجرا حجرا و لبنه لبنه و أنت تنقل حجرین حجرین و لبنتین لبنتین رغبه منک فی الأجر و أنت ویحک مع ذلک تقتلک الفئه الباغیه فدفع عمرو صدر فرسه

ص:292

ثمّ جذب معاویه إلیه فقال یا معاویه أما تسمع ما یقول عبد اللّه؟ قال و ما یقول؟ فأخبره الخبر، فقال معاویه إنک شیخ اخرق و لا تزال تحدث بالحدیث و أنت تدحض فی بولک أو نحن قتلنا عمارا إنما قتل عمارا من جاء به فخرج الناس من فساطیطهم و أخبیتهم یقولون إنما قتل عمارا من جاء به فلا أدری من کان أعجب هو أوهم.

و فی کتاب نصر بن مزاحم باسناده عن حبیب بن أبی ثابت قال لما بنی المسجد جعل عمار یحمل حجرین فقال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یا أبا الیقظان لا تشقق علی نفسک قال یا رسول اللّه انی احب أن أعمل فی هذا المسجد قال ثمّ مسح ظهره ثمّ قال انک من أهل الجنّه تقتلک الفئه الباغیه.

و قال نصر باسناده عن ابن أبی ملیکه قال: قال عبد اللّه بن عمرو بن العاص لو لا أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أمر بطواعیتک ما سرت معک هذا المسیر أما سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول لعمار: یقتلک الفئه الباغیه.

أقول: الطّواعیه مثل الثمانیه: الطاعه، یقال فلان حسن الطواعیه أی حسن الطاعه.

و روی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال له: أطع أباک کما فی أسد الغابه حیث قال:

و شهد عبد اللّه بن عمرو مع أبیه فتح الشام و کانت معه رأیه أبیه یوم الیرموک و شهد معه أیضا صفین و کان علی المیمنه، قال له أبوه: یا عبد اللّه اخرج فقاتل فقال یا أبتاه أ تأمرنی أن أخرج فاقاتل و قد سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یعهد إلیّ ما عهد؟ قال: انشدک باللّه یا عبد اللّه أ لم یکن آخر ما عهد الیک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أن أخذ بیدک فوضعها فی یدی و قال: أطع أباک، قال: اللهم بلی قال فانی أعزم علیک أن تخرج فتقاتل فخرج فقاتل و تقلد بسیفین و ندم بعد ذلک فکان یقول مالی و لصفین مالی و لقتال المسلمین لوددت انی مت قبله بعشرین سنه.

و فیه أیضا بإسناده عن إسماعیل بن رجاء عن أبیه قال کنت فی مسجد الرسول صلّی اللّه علیه و آله فی حلقه فیها أبو سعید الخدری و عبد اللّه بن عمرو فمرّ بنا حسین بن علیّ علیهما السّلام فسلّم فرد القوم السلام فسکت عبد اللّه حتّی فرغوا رفع صوته و قال و علیک السلام و رحمه اللّه و برکاته.

ص:293

ثمّ أقبل علی القوم فقال ألا اخبرکم باحبّ أهل الأرض إلی أهل السماء قالوا بلی قال هو هذا الماشی ما کلمنی کلمه منذ لیالی صفین و لأن یرضی عنی أحبّ إلیّ من أن یکون لی حمر النعم.

فقال أبو سعید ألا تعتذر إلیه؟ قال بلی قال فتواعدا أن یغدوا إلیه قال فغدوت معهما فاستأذن أبو سعید فأذن له فدخل ثمّ استأذن لعبد اللّه فلم یزل به حتّی أذن له فلما دخل قال أبو سعید یا ابن رسول اللّه انک لما مررت بنا أمس - فأخبره بالذی کان من قول عبد اللّه بن عمرو - فقال حسین علیه السّلام أعلمت یا عبد اللّه أنی أحب أهل الأرض إلی أهل السماء؟ قال ای و ربّ الکعبه قال فما حملک علی أن قاتلتنی و أبی یوم صفین فو اللّه لأبی کان خیرا منی قال أجل و لکن عمرو - یعنی أباه - شکانی إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال یا رسول اللّه إن عبد اللّه یقوم اللیل و یصوم النهار فقال لی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یا عبد اللّه صل و نم و صم و افطر و اطع عمرا، قال فلما کان یوم صفین أقسم علیّ فخرجت أما و اللّه ما اخترطت سیفا و لا طعنت برمح و لا رمیت بسهم.

و لا یخفی سوء استدلاله و قبحه علی ما ذهب إلیه مع اعترافه بأن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال لعمّار تقتلک الفئه الباغیه، و کیف یجوز علیه ان ینهض لقتل عمار اما علم هذا الرجیل أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حین أمره بطواعیه أبیه لم یأمره بما یخالف الحق الصریح مع ان محاربی علیّ کفره لقوله صلّی اللّه علیه و آله یا علیّ حربک حربی و غیره من الاخبار التی سمعوها من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی علی علیه السّلام مما لا یعد و لا یحصی علی ان اللّه تعالی کما اوجب اطاعه الابوین و قال «و اخفض لهما جناح الذل من الرّحمه» کذا حرام علی الولد اطاعتهما فیما یخالف الدین و قال «و إن جاهداک علی أن تشرک بی ما لیس لک به علم فلا تطعهما» و أما علم الرجیل انما أمره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بطواعیه ابیه فیما یجب أو یجوز أو رأیت ان عمرا لو أمر عبد اللّه أن یقتله هل کان یقتل أباه لامتثال أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إیاه بطواعیه أبیه و لیس هذا الا لما طبع اللّه علی قلوبهم و علی أبصارهم غشاوه و لهم عذاب الیم و من لم یجعل اللّه له نورا فماله من نور.

ثمّ إن قوله: «ما اخترطت سیفا و لا طعنت برمح و لا رمیت بسهم» کذب

ص:294

محض اختلقه لیخرج نفسه من الفئه الباغیه و من سبّ الناس و تعییرهم کیف و قد نقل غیر واحد من حمله الاثار و نقله الأخبار ان معه سیفین کان متقلدا بأحدهما و یضرب بالاخر و منهم نصر بن مزاحم فی کتاب صفین و هو الاصل فی ذلک و کفی به شهیدا، قال باسناده عن عمرو بن شمر عن جابر قال سمعت الشعبی یقول قال الاحنف ابن قیس و اللّه انی لإلی جانب عمار بن یاسر بینی و بینه رجل من بنی السفیر فتقدمنا حتّی إذا دنونا من هاشم بن عتبه قال له عمار احمل فداک أبی و امّی و نظر عمار إلی رقه فی المیمنه فقال له هاشم رحمک اللّه یا عمار إنک رجل تأخذک خفه فی الحرب و انی انما ازحف باللواء زحفا و أرجو أن أنال بذلک حاجتی و إنی إن خففت لم آمن الهلکه. و قد کان قال معاویه لعمرو ویحک ان اللواء الیوم مع هاشم بن عتبه و قد کان من قبل یرقل به إرقالا و انه إن زحف به الیوم زحف انه للیوم الأطول لأهل الشام و إن زحف فی عنق من أصحابه إنّی لا طمع أن تقتطع فلم یزل به عمّار حتّی حمل فبصر به معاویه فوجه إلیه حماه أصحابه و من یزن بالناس منهم فی ناحیته و کان فی ذلک الجمع عبد اللّه بن عمرو بن العاص و معه سیفان قد تقلد واحدا و هو یضرب بالاخر و اطافت به خیل علیّ علیه السّلام فقال عمرو یا اللّه یا رحمن ابنی ابنی، قال و یقول معاویه اصبر اصبر فانه لا بأس علیه، قال عمرو لو کان یزید بن معاویه إذا لصبرت و لم یزل حماه أهل الشام یذبون عنه حتی نجاها ربا علی فرسه.